^

Muⱪeddes Kalam (yǝngi yeziⱪ)

The Holy Bible in the Uyghur language, written in Pinyin script

Copyright © 2010 Mukeddes Kalam - Uyghur Bible Translation Committee
Language: Uyghur tili (Uyghur)

This translation is made available to you under the terms of the Creative Commons Attribution Share-Alike license 4.0.

You have permission to share and redistribute this Bible translation in any format and to make reasonable revisions and adaptations of this translation, provided that:

You include the above copyright and source information.

If you make any changes to the text, you must indicate that you did so in a way that makes it clear that the original licensor is not necessarily endorsing your changes.

If you redistribute this text, you must distribute your contributions under the same license as the original.

Pictures included with Scriptures and other documents on this site are licensed just for use with those Scriptures and documents. For other uses, please contact the respective copyright owners.

Note that in addition to the rules above, revising and adapting God's Word involves a great responsibility to be true to God's Word. See Revelation 22:18-19.

2021-09-11

ePub generated by Haiola 7 Nov 2023 from source files dated 31 Aug 2023
eBible.org certified

b6bd0959-14d2-5233-b340-6f210a8f13c5

Yaritilix

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

49

50

Yaritilix

1

Hudaning alǝmni yaritixi

1 Muⱪǝddǝmdǝ Huda asmanlar bilǝn zeminni yaratti. □  ■ 2 U qaƣda yǝr bolsa xǝkilsiz wǝ ⱪupⱪuruⱪ ⱨalǝttǝ boldi; ⱪarangƣuluⱪ qongⱪur sularning yüzini ⱪaplidi; Hudaning Roⱨi qongⱪur sular üstidǝ lǝrzan pǝrwaz ⱪilatti.□

3 Huda: «Yoruⱪluⱪ bolsun!» dewidi, yoruⱪluⱪ pǝyda boldi. 4 Huda yoruⱪluⱪning yahxi ikǝnlikini kɵrdi; Huda yoruⱪluⱪ bilǝn ⱪarangƣuluⱪni ayridi. 5 Huda yoruⱪluⱪni «kündüz», ⱪarangƣuluⱪni «keqǝ» dǝp atidi. Xu tǝriⱪidǝ kǝq bilǝn sǝⱨǝr ɵtti, bu tunji kün boldi.□

6 Andin Huda: — Sularning ariliⱪida bir boxluⱪ bolsun wǝ sular yuⱪiri-tɵwǝn ikkigǝ ayrilip tursun, dedi.□  ■ 7 Xuning bilǝn Huda bir boxluⱪ ⱨasil ⱪilip, sularni boxluⱪning astiƣa wǝ boxluⱪning üstigǝ ayriwǝtti; ix ǝnǝ xundaⱪ boldi.□  ■ 8 Huda bu boxluⱪni «asman» dǝp atidi. Xu tǝriⱪidǝ kǝq bilǝn sǝⱨǝr ɵtti, bu ikkinqi kün boldi.

9 Andin Huda: «Asmanning astidiki sular bir yǝrgǝ yiƣilsun, ⱪuruⱪ tupraⱪ kɵrünsun!» dewidi, dǝl xundaⱪ boldi.■ 10 Huda ⱪuruⱪ tupraⱪni «yǝr», yiƣilƣan sularni bolsa «dengizlar» dǝp atidi. Huda bularning yahxi bolƣanliⱪini kɵrdi.

11 Andin Huda yǝnǝ: «Yǝr ⱨǝrhil ɵsümlüklǝrni, uruⱪluⱪ otyaxlarni, mewǝ beridiƣan dǝrǝhlǝrni türliri boyiqǝ ɵzidǝ ündürsun! Mewilǝrning iqidǝ uruⱪliri bolsun!» dewidi, dǝl xundaⱪ boldi; 12 yǝrdiki ɵsümlüklǝrni, yǝni uruⱪ qiⱪidiƣan otyaxlarni ɵz türliri boyiqǝ, mewǝ beridiƣan, yǝni mewilirining iqidǝ uruⱪliri bolƣan dǝrǝhlǝrni ɵz türliri boyiqǝ ündürdi. Huda bularning yahxi bolƣanliⱪini kɵrdi. 13 Xu tǝriⱪidǝ kǝq bilǝn sǝⱨǝr ɵtti, bu üqinqi kün boldi.

14 Huda yǝnǝ: «Kündüz bilǝn keqini ayrip berix üqün asmanlarda yoruⱪluⱪ jisimlar bolsun. Ular künlǝr, pǝsillar wǝ yillarni ayrip turuxⱪa bǝlgǝ bolsun;■ 15 ular asmanlarda turup nur qiⱪarƣuqi bolup, yǝr yüzigǝ yoruⱪluⱪ bǝrsun!» dewidi, dǝl xundaⱪ boldi.■ 16 Huda ikki qong nur qiⱪarƣuqi jisimni yaratti; qong nur qiⱪarƣuqini kündüzni baxⱪuridiƣan, kiqik nur qiⱪarƣuqni keqini baxⱪuridiƣan ⱪildi. Ⱨǝmdǝ yǝnǝ yultuzlarnimu yaratti. 17-18 Huda bularni yǝrgǝ yoruⱪluⱪ berip, kündüz bilǝn keqini baxⱪurup, yoruⱪluⱪ bilǝn ⱪarangƣuluⱪni ayrisun dǝp asmanlarning gümbizigǝ orunlaxturdi. Huda buning yahxi bolƣanliⱪini kɵrdi. 19 Xu tǝriⱪidǝ kǝq bilǝn sǝⱨǝr ɵtti, bu tɵtinqi kün boldi.

20 Huda yǝnǝ: «Sularda miƣ-miƣ janiwarlar bolsun, uqar-ⱪanatlar yǝrning üstidǝ, asman boxluⱪida uqsun» dedi.

21 Xundaⱪ ⱪilip Huda sudiki qong-qong mǝhluⱪlarni, xundaⱪla sularda miƣ-miƣ janiwarlarni ɵz türliri boyiqǝ wǝ ⱨǝrhil uqar-ⱪanatlarni ɵz türliri boyiqǝ yaratti. Huda buning yahxi bolƣanliⱪini kɵrdi.□ 22 Huda bu janliⱪlarƣa bǝht-bǝrikǝt ata ⱪilip: «Nǝsillinip, kɵpiyip, dengiz sulirini toldurunglar, uqar-ⱪanatlarmu yǝr yüzidǝ awusun» dedi.■ 23 Xu tǝriⱪidǝ kǝq bilǝn sǝⱨǝr ɵtti, bu bǝxinqi kün boldi.

24 Huda yǝnǝ: «Yǝr janiwarlarni ɵz türliri boyiqǝ qiⱪarsun — mal-qarwilarni, ɵmüligüqi janiwarlarni wǝ yawayi ⱨaywanlarni ɵz türliri boyiqǝ apiridǝ ⱪilsun» — dewidi, dǝl xundaⱪ boldi. 25 Xundaⱪ ⱪilip Huda yǝrdiki yawayi ⱨaywanlarni ɵz türliri boyiqǝ, mal-qarwilarni ɵz türliri boyiqǝ wǝ yǝr yüzidǝ ɵmüligüqi barliⱪ janiwarlarni ɵz türliri boyiqǝ yaratti. Huda buning yahxi bolƣanliⱪini kɵrdi. 26 Andin Huda: «Ɵz sürǝt-obrazimizda, Bizgǝ ohxaydiƣan ⱪilip insanni yaritayli. Ular dengizdiki beliⱪlarƣa, asmandiki uqar-ⱪanatlarƣa, barliⱪ mal-qarwilarƣa, pütkül yǝr yüzigǝ wǝ yǝr yüzidiki barliⱪ ɵmiligüqi janiwarlarƣa igidarqiliⱪ ⱪilsun» dedi.□

27 Xundaⱪ ⱪilip, Huda insanni Ɵz sürǝt-obrazida yaratti;

Uni Ɵzining süritidǝ yaratti;

Ularni ǝrkǝk-qixi ⱪilip yaratti.■

28 Huda ularƣa bǝht-bǝrikǝt ata ⱪilip: «Silǝr nǝsillinip, kɵpiyip, yǝr yüzini toldurup boysundurunglar; dengizdiki beliⱪlar, asmandiki uqar-ⱪanatlarƣa, xuningdǝk yǝr yüzidǝ yüridiƣan ⱨǝrbir ⱨaywanlarƣa igidarqiliⱪ ⱪilinglar» dedi.■ 29 Andin Huda yǝnǝ: «Mana, Mǝn pütkül yǝr yüzidiki uruⱪluⱪ otyaxlar bilǝn uruⱪluⱪ mewǝ beridiƣan ⱨǝrbir dǝrǝhlǝrni silǝrgǝ ozuⱪluⱪ bolsun dǝp bǝrdim;■ 30 xundaⱪla yǝrdiki barliⱪ janiwarlar bilǝn asmandiki barliⱪ uqar-ⱪanatlar wǝ yǝr yüzidǝ barliⱪ ɵmiligüqilǝrgǝ, yǝni barliⱪ jan-janiwarlarƣa ozuⱪluⱪ bolsun dǝp barliⱪ gül-giyaⱨlarni bǝrdim» dewidi, dǝl xundaⱪ boldi.■ 31 Huda yaratⱪanlirining ⱨǝmmisigǝ sǝpselip ⱪaridi, wǝ mana bularning ⱨǝmmisi naⱨayiti yahxi bolƣanidi. Xu tǝriⱪidǝ kǝq bilǝn sǝⱨǝr ɵtti, bu altinqi kün boldi.■

2

1 Xundaⱪ ⱪilip asman bilǝn zemin, pütkül mǝwjudatliri bilǝn ⱪoxulup yaritilip boldi.□

2 Huda yǝttinqi künigiqǝ ⱪilidiƣan ixini tamamlidi. U yǝttinqi küni barliⱪ yaritix ixini tohtitip aram aldi.□  ■ 3 Yǝttinqi küni Huda barliⱪ yaritix ixliridin aram alƣan kün bolƣanliⱪi üqün, xu künni bǝhtlik kün ⱪilip, uni «muⱪǝddǝs kün» dǝp bekitti.□

«Asman-zeminning tarihliri» {2:4-4:26} •••• Erǝm baƣ — Adǝm’atini yaritix jǝryani

4 Pǝrwǝrdigar Huda zemin bilǝn asmanni yaratⱪan künidǝ, asman-zeminning yaritilix jǝryanining tarihliri mundaⱪ: —□
5 Zeminda tehi ⱨeq gül-giyaⱨ, yǝrdǝ ⱨeq otyax ünmigǝnidi; qünki Pǝrwǝrdigar Huda yǝr yüzigǝ ⱨɵl-yeƣin yaƣdurmiƣanidi, xundaⱪla yǝr teriydiƣan adǝmmu yoⱪ idi.□ 6 Lekin yǝrdin bulaⱪ süyi qiⱪip, tamam yǝr yüzini suƣardi.□ 7 Andin Pǝrwǝrdigar Huda adǝmni yǝrning topisidin yasap, ⱨayatliⱪ nǝpǝsini uning burniƣa püwlidi; xuning bilǝn adǝm tirik bir jan boldi.□  ■ 8 Andin keyin Pǝrwǝrdigar Huda mǝxriⱪ tǝrǝptǝ Erǝm degǝn jayda bir baƣ bina ⱪilip, yasiƣan adǝmni xu yǝrgǝ orunlaxturdi.□ 9 Pǝrwǝrdigar Huda yǝrdin kɵzni ⱪamlaxturidiƣan qirayliⱪ, mewiliri yeyixlik ⱨǝrhil dǝrǝhni ündürdi; u yǝnǝ baƣning otturisida «ⱨayatliⱪ dǝrihi» wǝ «yahxi bilǝn yamanni bilgüzgüqi dǝrǝh»ni ündürdi.□  ■ 10 Baƣni suƣirixⱪa Erǝmdin bir dǝrya eⱪip qiⱪti; andin bɵlünüp, tɵt eⱪin boldi. 11 Birinqi eⱪinning nami Pixon bolup, altun qiⱪidiƣan pütkül Ⱨawilaⱨ zeminini aylinip ɵtidu. 12 Bu yurtning altuni naⱨayiti esil idi; xu yǝrdǝ puraⱪliⱪ dewirⱪay bilǝn aⱪ ⱨeⱪiⱪmu qiⱪidu.□ 13 Ikkinqi dǝryaning nami Giⱨon bolup, pütkül Kux zeminini aylinip ɵtidu. 14 Üqinqi dǝryaning nami Dijlǝ bolup, Axurning xǝrⱪidin eⱪip ɵtidu, tɵtinqi dǝryaning nami Əfrat idi.□

15 Pǝrwǝrdigar Huda adǝmni elip Erǝm beƣiƣa ixlǝp, pǝrwix ⱪilsun dǝp uni xu yǝrgǝ ⱪoyup ⱪoydi.□
16 Pǝrwǝrdigar Huda adǝmgǝ ǝmr ⱪilip: baƣdiki ⱨǝrbir dǝrǝh mewiliridin haliƣiningqǝ yǝ; 17 ǝmma «yahxi bilǝn yamanni bilgüzgüqi dǝrǝh»ning mewisidin yemigin; qünki uningdin yegǝn kününgdǝ jǝzmǝn ɵlisǝn, — dedi.

Ⱨawa’anining yaritilixi

18 Andin Pǝrwǝrdigar Huda yǝnǝ sɵz ⱪilip: — Adǝmning yalƣuz turuxi yahxi ǝmǝs; Mǝn uningƣa mas kelidiƣan bir yardǝmqi ⱨǝmraⱨni yasap berǝy, — dedi.□

19 Pǝrwǝrdigar Huda tupraⱪtin daladiki barliⱪ janiwarlar bilǝn asmandiki ⱨǝmmǝ uqar-ⱪanatlarni yasiƣanidi; ularƣa adǝmning nemǝ dǝp at ⱪoyidiƣanliⱪini bilix üqün, U ularni adǝmning aldiƣa kǝltürdi. Adǝm ⱨǝrbir janiwarƣa nemǝ dǝp at ⱪoyƣan bolsa, uning eti xu bolup ⱪaldi. 20 Bu tǝriⱪidǝ adǝm ⱨǝmmǝ mal-qarwilarƣa, asmandiki uqar-ⱪanatlarƣa wǝ daladiki ⱨǝrbir janiwarlarƣa at ⱪoydi; wǝⱨalǝnki, adǝm ɵzigǝ mas kelidiƣan ⱨeqbir yardǝmqi ⱨǝmraⱨ uqratmidi.

21 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar Huda adǝmgǝ bir ⱪattiⱪ uyⱪu saldi; u uhlap ⱪaldi. U uhlawatⱪanda, U uning biⱪinidin bir az elip, andin uning ornini ǝt-gɵx bilǝn etip ⱪoydi.□ 22 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar Huda adǝmning biⱪinidin alƣan xu ⱪisimdin bir ayalni yasap, uni adǝmning ⱪexiƣa ǝkǝldi.■ 23 Adǝm’ata huxal bolup: — Mana bu sɵngǝklirimdiki sɵngǝk, etimdiki ǝt bolƣaq, «ayal» dǝp atalsun; qünki u ǝrdin elinƣandur, — dedi.□  ■

24 Xuning üqün ǝr kixi ata-anisidin ayrilip, ɵz ayaliƣa baƣlinip bir bolup, ikkisi bir tǝn bolidu.□  ■

25 Adǝm’ata bilǝn ayali ⱨǝr ikkisi yalingaq bolsimu, ⱨeq uyalmaytti.□  ■

3

Adǝm’atining Hudaning ǝmrigǝ hilapliⱪ ⱪilixi

1 Yǝr yüzidǝ yilan Rǝb Pǝrwǝrdigar yaratⱪan daladiki ⱨaywanlarning ⱨǝmmisidin ⱨiyligǝr idi. U ayaldin: — Huda rasttinla baƣdiki dǝrǝhlǝrning ⱨeqⱪaysisining mewisidin yemǝnglar, dedimu? — dǝp soridi.□

2 Ayal yilanƣa jawab berip: — Baƣdiki dǝrǝhlǝrning mewilirini yesǝk bolidu. 3 Əmma baƣning otturisidiki dǝrǝhning mewisi toƣrisida Huda: «Buningdin yemǝnglar, ⱪolmu tǝgküzmǝnglar, bolmisa ɵlisilǝr» degǝn, dedi.□

4 Yilan ayalƣa: — Undaⱪ ǝmǝs! Ⱨǝrgiz ɵlmǝysilǝr!■ 5 Bǝlki silǝr uni yegǝn kününglarda, Huda kɵzünglarning eqilip, Hudaƣa ohxax yahxi bilǝn yamanni bilidiƣan bolup ⱪalidiƣanliⱪinglarni bilidu, — dedi.■

6 Ayal dǝrǝhning mewisining yemǝklik üqün yahxiliⱪini, uning kɵzni ⱪamlaxturidiƣanliⱪini kɵrüp, ⱨǝmdǝ dǝrǝhning adǝmni ǝⱪilliⱪ ⱪilidiƣan jǝlpkarliⱪini kɵrüp, mewidin yedi wǝ uningdin yenida turƣan erigimu bǝrdi; umu yedi. □
  ■ 7 Yeyixi bilǝnla ⱨǝr ikkisining kɵzliri eqilip, ɵzlirining yalingaq ikǝnlikini bilip, ǝnjür yopurmaⱪlirini elip bir-birigǝ ulap tikip, ɵzlirigǝ yapⱪuq ⱪilip tartti.

8 Kün salⱪinliƣanda, ular Pǝrwǝrdigar Hudaning baƣda mangƣan xǝpisini anglap ⱪelip, adǝm ayali bilǝn Pǝrwǝrdigar Hudaning ⱨazir bolƣinidin ⱪeqip baƣdiki dǝrǝhlǝrning arisiƣa yoxurunuwaldi.□ 9 Lekin Pǝrwǝrdigar Huda towlap adǝmni qaⱪirip uningƣa: Sǝn nǝdǝ? — dedi.

10 Adǝm’ata jawab berip:

— Mǝn baƣda xǝpǝngni anglap, yalingaq turƣinim üqün ⱪorⱪup ketip, yoxuruniwaldim, — dedi.

11  Huda uningƣa: — Yalingaq ikǝnlikingni sanga kim eytti? Mǝn sanga yemǝ, dǝp ǝmr ⱪilƣan dǝrǝhning mewisidin yedingmu-ya? — dedi.

12 Adǝm jawab berip: — Sǝn manga ⱨǝmraⱨ boluxⱪa bǝrgǝn ayal dǝrǝhning mewisidin manga bǝrgǝnidi, mǝn yedim, — dedi.

13 Pǝrwǝrdigar Huda ayalƣa: — Bu nemǝ ⱪilƣining? — dedi. Ayal jawab berip: — Yilan meni aldap azdursa, mǝn yǝp saptimǝn, — dedi. ■

Hudaning yilan, Adǝm’ata wǝ Ⱨawa’anini jazalixi

14 Pǝrwǝrdigar Huda yilanƣa mundaⱪ dedi: — «Bu ⱪilƣining üqün,

Sǝn ⱨǝmmǝ mal-qarwilardin,

Daladiki barliⱪ ⱨaywanatlardin bǝkrǝk lǝnǝtkǝ ⱪalisǝn;

Ⱪorsiⱪing bilǝn beƣirlap mengip,

Ɵmrüngning barliⱪ künliridǝ topa yǝysǝn.□

15 Wǝ mǝn sǝn bilǝn ayalning arisiƣa,

Sening nǝsling bilǝn ayalning nǝslining arisiƣa ɵqmǝnlik salimǝn;

U sening bexingni dǝssǝp zǝhimlǝndüridu,

Sǝn ⱪopup uning tapinini qeⱪip zǝhimlǝndürisǝn».□  ■

16 Andin Huda ayalƣa: — «Sening ⱨamilidarliⱪingning japa-muxǝⱪⱪǝtlirini kɵpǝytimǝn;

Sǝn ⱪattiⱪ tolƣaⱪ iqidǝ boxinisǝn;

Sǝn eringdin üstün turuxⱪa ⱨǝwǝs ⱪilsangmu,

U üstüngdin hojiliⱪ ⱪilidu» — dedi.□  ■

17 Andin U Adǝm’atiƣa: — «Sǝn ayalingning sɵzigǝ ⱪulaⱪ selip,

Mǝn sanga yemǝ, dǝp ǝmr ⱪilƣan dǝrǝhtin yegining tüpǝylidin,

Sening tüpǝylingdin yǝr-tupraⱪ lǝnitimgǝ uqraydu;

Ɵmrüngning barliⱪ künliridǝ pǝⱪǝt japaliⱪ ixlǝpla, andin uningdin ozuⱪlinisǝn.□

18 Yǝr sanga tikǝn bilǝn ⱪamƣaⱪ ündüridu;

Xundaⱪtimu sǝn yǝrdiki ziraǝt-otyaxlarni yǝysǝn.□

19 Taki sǝn tupraⱪⱪa ⱪaytⱪuqǝ yüz-kɵzüng tǝrgǝ qümgǝndǝ, andin nan yeyǝlǝysǝn;

Qünki sǝn ǝsli tupraⱪtin elinƣansǝn;

Sǝn ǝslidǝ topa bolƣaq,

Yǝnǝ topiƣa ⱪaytisǝn» — dedi.

20 Uning ayali barliⱪ jan igilirining anisi bolidiƣini üqün adǝm uningƣa «Ⱨawa» dǝp at ⱪoydi.□

21 Pǝrwǝrdigar Huda Adǝm’ata bilǝn uning ayaliƣa ⱨaywan teriliridin kiyim ⱪilip kiydürüp ⱪoydi.□  ■

Adǝm’ata bilǝn Ⱨawa’anining Erǝm baƣdin ⱪoƣlinixi

22 Pǝrwǝrdigar Huda sɵz ⱪilip: — Mana, adǝm Bizlǝrdin birigǝ ohxap ⱪaldi, yahxi bilǝn yamanni bildi. Əmdi ⱪolini uzitip ⱨayatliⱪ dǝrihidin elip yǝwelip, ta ǝbǝdgiqǝ yaxawǝrmǝsliki üqün uni tosuximiz kerǝk, dedi.□

23 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar Huda uni Erǝm baƣdin ⱪoƣlap qiⱪiriwǝtti; xundaⱪ ⱪilip uni yǝrgǝ ixlǝydiƣan, yǝni ɵzi ǝsli apiridǝ ⱪilinƣan tupraⱪⱪa ixlǝydiƣan ⱪilip ⱪoydi. 24 Adǝmni ⱪoƣliwetip, ⱨayatliⱪ dǝrihigǝ baridiƣan yolni muⱨapizǝt ⱪilix üqün, u Erǝm beƣining mǝxriⱪ tǝripigǝ kerublarni wǝ tɵt tǝrǝpkǝ pirⱪiraydiƣan yalⱪunluⱪ bir xǝmxǝrni ⱪoyup ⱪoydi.□

4

Ⱪabil bilǝn Ⱨabil

1 Adǝm’ata ayali Ⱨawa bilǝn billǝ boldi; Ⱨawa ⱨamilidar bolup Ⱪabilni tuƣup: «Mǝn bir adǝmgǝ igǝ boldum — U Pǝrwǝrdigardur!» — dedi.□

2 Andin u yǝnǝ Ⱪabilning inisi Ⱨabilni tuƣdi. Ⱨabil padiqi boldi, Ⱪabil bolsa teriⱪqi boldi.□ 3 Bekitilgǝn xundaⱪ bir waⱪit-saǝttǝ xundaⱪ bir ix boldiki, Ⱪabil tupraⱪning ⱨosulidin Pǝrwǝrdigarƣa ⱨǝdiyǝ kǝltürdi.□ 4 Ⱨabilmu padisidin ⱪoylirining tunjiliridin, yǝni ularning yeƣidin ⱨǝdiyǝ sundi. Pǝrwǝrdigar Ⱨabilni wǝ uning sunƣan ⱨǝdiyǝsini ⱪobul ⱪildi.□  ■ 5 Lekin Ⱪabil wǝ uning sunƣiniƣa ⱪarimidi. Xu wǝjidin Ⱪabilning tolimu aqqiⱪi kelip, qirayi tutuldi.

6 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar Ⱪabilƣa:  Nemixⱪa aqqiⱪlinisǝn? Nemǝ üqün qiraying tutulup ketidu? 7 Əgǝr durus ix ⱪilsang, sǝn kɵtürülmǝmsǝn? Lekin durus ix ⱪilmisang, mana gunaⱨ ixik aldida seni paylap beƣirlap yatidu, u seni ɵz ilkigǝ almaⱪqi bolidu; lekin sǝn uningdin ƣalip kelixing kerǝk, dedi.□

8 Ⱪabil inisi Ⱨabilƣa: «Daliƣa qiⱪip kelǝyli!» dedi. Dalada xu wǝⱪǝ boldiki, Ⱪabil inisi Ⱨabilƣa ⱪol selip, uni ɵltürdi.□  ■

9 Pǝrwǝrdigar Ⱪabilƣa: Ining Ⱨabil nǝdǝ? — dǝp soridi. U jawab berip: Bilmǝymǝn, mǝn inimning baⱪⱪuqisimu? — dedi.

10 Huda uningƣa: — Sǝn nemǝ ⱪilding? Mana, iningning ⱪeni yǝrdin manga pǝryad kɵtürüwatidu!■ 11 Əmdi iningning ⱪolungda tɵkülgǝn ⱪenini ⱪobul ⱪilixⱪa aƣzini aqⱪan yǝrdin ⱪoƣlinip, lǝnǝtkǝ uqraysǝn.□ 12 Sǝn yǝrgǝ ixlisǝngmu u buningdin keyin sanga ⱪuwwitini bǝrmǝydu; sǝn yǝr yüzidǝ sǝrsan bolup, sǝrgǝrdan bolisǝn, — dedi.■

13 Buni anglap Ⱪabil Pǝrwǝrdigarƣa jawab ⱪilip: — Mening bu jazayimni adǝm kɵtürǝlmigüdǝk! 14 Mana, Sǝn bügün meni yǝr yüzidin ⱪoƣliding, mǝn ǝmdi Sening yüzüngdin yoxurunup yürimǝn; yǝr yüzidǝ sǝrsǝn bolup sǝrgǝrdanliⱪta yürimǝn; xundaⱪ boliduki, kimla meni tepiwalsa, ɵltürüwetidu!, — dedi.□
  ■

15 Lekin Pǝrwǝrdigar uningƣa jawab berip: — Xundaⱪ boliduki, kimki Ⱪabilni ɵltürsǝ, uningdin yǝttǝ ⱨǝssǝ intiⱪam elinidu, — dedi. Xularni dǝp Pǝrwǝrdigar Ⱪabilƣa uqriƣan birsi uni ɵltürüwǝtmisun dǝp uningƣa bir bǝlgǝ ⱪoyup ⱪoydi.

16 Xuning bilǝn Ⱪabil Pǝrwǝrdigarning ⱨuzuridin qiⱪip, Erǝmning mǝxriⱪ tǝripidiki Nod degǝn yurtta olturaⱪlixip ⱪaldi.□

Ⱪabilning ǝwladliri — «mǝdiniyǝt»ning baxlinixi

17 Ⱪabil ayali bilǝn billǝ bolup, ayali ⱨamilidar bolup Ⱨanohni tuƣdi. U waⱪitta Ⱪabil bir xǝⱨǝr bina ⱪiliwatatti; u xǝⱨǝrning namini oƣlining ismi bilǝn Ⱨanoh dǝp atidi.□ 18 Ⱨanohtin Irad tɵrǝldi, iradtin Mǝⱨuyail tɵrǝldi, Mǝⱨuyaildin Mǝtuxail tɵrǝldi, Mǝtuxaildin Lǝmǝh tɵrǝldi.

19 Lǝmǝh ɵzigǝ ikki hotun aldi. Birining ismi Adaⱨ, yǝnǝ birining ismi Zillaⱨ idi.□ 20 Adaⱨ Yabalni tuƣdi. U qedirda olturidiƣan kɵqmǝn malqilarning bowisi idi, □ 21 uning inisining ismi Yubal idi. Bu qiltar bilǝn nǝy qalƣuqilarning bowisi idi.□ 22 Zillaⱨ yǝnǝ Tubal-ⱪayin degǝn bir oƣulni tuƣdi. U mis-tɵmür ǝswablarni soⱪⱪuqi idi. Tubal-ⱪayinning Naamaⱨ isimlik bir singlisi bar idi.

23 Lǝmǝh bolsa ayalliriƣa sɵz ⱪilip:

— «Əy Adaⱨ bilǝn Zillaⱨ, sɵzümni anglanglar!

Əy Lǝmǝhning ayalliri, gepimgǝ ⱪulaⱪ selinglar!

Meni zǝhimlǝndürgini üqün mǝn adǝm ɵltürdüm,

Tenimni zedǝ ⱪilƣanliⱪi üqün bir yigitni ɵltürdüm.

24 Əgǝr Ⱪabil üqün yǝttǝ ⱨǝssǝ intiⱪam elinsa,

Lǝmǝh üqün yǝtmix yǝttǝ ⱨǝssǝ intiⱪam elinidu!» — dedi.□  ■

Xet bilǝn Enox

25 Adǝm’ata yǝnǝ ayali bilǝn billǝ boldi. Ayali bir oƣul tuƣup, uningƣa Xet dǝp at ⱪoyup: Ⱪabil Ⱨabilni ɵltürüwǝtkini üqün Huda uning orniƣa manga baxⱪa bir ǝwlad tiklǝp bǝrdi, dedi.□

26 Xettinmu bir oƣul tuƣuldi; u uningƣa Enox dǝp at ⱪoydi. Xu waⱪittin tartip adǝmlǝr Pǝrwǝrdigarning namiƣa nida ⱪilixⱪa baxlidi.□

5

Adǝm’atining ǝwladliri — Nuⱨ pǝyƣǝmbǝrgiqǝ

1Tar. 1:1-27

1 Bu Adǝm’atining ǝwladlirining nǝsǝbnamisidur: —

Huda insanni yaratⱪan künidǝ, uni Ɵzigǝ ohxax ⱪilip yaratti.□  ■ 2 U ularni ǝr jinis wǝ ayal jinis ⱪilip yaritip, ularƣa bǝht-bǝrikǝt ata ⱪilip, yaritilƣan künidǝ ularning namini «adǝm» dǝp atidi.□  ■

3 Adǝm’ata bir yüz ottuz yaxⱪa kirgǝndǝ uningdin ɵzigǝ ohxaydiƣan, ɵz sürǝt-obrazidǝk bir oƣul tɵrǝldi; u uningƣa Xet dǝp at ⱪoydi. 4 Xet tuƣulƣandin keyin Adǝm’ata sǝkkiz yüz yil ɵmür kɵrüp, uningdin yǝnǝ oƣul-ⱪizlar tɵrǝldi.□  ■ 5 Adǝm’atimiz jǝmiy toⱪⱪuz yüz ottuz yil kün kɵrüp, alǝmdin ɵtti.

6 Xet bir yüz bǝx yaxⱪa kirgǝndǝ uningdin Enox tɵrǝldi.■ 7 Enox tuƣulƣandin keyin Xet sǝkkiz yüz yǝttǝ yil ɵmür kɵrüp, uningdin yǝnǝ oƣul-ⱪizlar tɵrǝldi. 8 Xet jǝmiy toⱪⱪuz yüz on ikki yil kün kɵrüp, alǝmdin ɵtti. 9 Enox toⱪsan yaxⱪa kirgǝndǝ uningdin Kenan tɵrǝldi.■ 10 Kenan tuƣulƣandin keyin, Enox sǝkkiz yür on bǝx yil ɵmür kɵrüp, uningdin yǝnǝ oƣul-ⱪizlar tɵrǝldi. 11 Enox jǝmiy toⱪⱪuz yüz bǝx yil kün kɵrüp, alǝmdin ɵtti.

12 Kenan yǝtmix yaxⱪa kirgǝndǝ uningdin Maⱨalalel tɵrǝldi. 13 Maⱨalalel tuƣulƣandin keyin Kenan sǝkkiz yüz ⱪiriⱪ yil ɵmür kɵrüp, uningdin yǝnǝ oƣul-ⱪizlar tɵrǝldi. 14 Kenan jǝmiy toⱪⱪuz yüz on yil kün kɵrüp, alǝmdin ɵtti.

15 Maⱨalalel atmix bǝx yaxⱪa kirgǝndǝ uningdin Yarǝd tɵrǝldi. 16 Yarǝd tuƣulƣandin keyin Maⱨalalel sǝkkiz yüz ottuz yil ɵmür kɵrüp, uningdin yǝnǝ oƣul-ⱪizlar tɵrǝldi. 17 Maⱨalalel jǝmiy sǝkkiz yüz toⱪsan bǝx yil kün kɵrüp, alǝmdin ɵtti.

18 Yarǝd bir yüz atmix ikki yaxⱪa kirgǝndǝ uningdin Ⱨanoh tɵrǝldi.■ 19 Ⱨanoh tuƣulƣandin keyin Yarǝd sǝkkiz yüz yil ɵmür kɵrüp, uningdin yǝnǝ oƣul-ⱪizlar tɵrǝldi. 20 Yarǝd jǝmiy toⱪⱪuz yüz atmix ikki yil kün kɵrüp, alǝmdin ɵtti.

21 Ⱨanoh atmix bǝx yaxⱪa kirgǝndǝ uningdin Mǝtuxǝlaⱨ tɵrǝldi.■ 22 Mǝtuxǝlaⱨ tuƣulƣandin keyin Ⱨanoh üq yüz yilƣiqǝ Huda bilǝn bir yolda mengip, yǝnǝ oƣul-ⱪizlarni tapti.■ 23 Ⱨanohning yǝr yüzidǝ barliⱪ kɵrgǝn künliri üq yüz atmix bǝx yil boldi; 24 U Huda bilǝn bir yolda mengip yaxaytti; u tuyuⱪsiz kɵzdin ƣayib boldi; qünki Huda uni Ɵz yeniƣa elip kǝtkǝnidi. □
  ■

25 Mǝtuxǝlaⱨ bir yüz sǝksǝn yǝttǝ yaxⱪa kirgǝndǝ uningdin Lǝmǝh tɵrǝldi. 26 Lǝmǝh tuƣulƣandin keyin Mǝtuxǝlaⱨ yǝttǝ yüz sǝksǝn ikki yil ɵmür kɵrüp, uningdin oƣul-ⱪizlar tɵrǝldi. 27 Mǝtuxǝlaⱨ jǝmiy toⱪⱪuz yüz atmix toⱪⱪuz yil kün kɵrüp, alǝmdin ɵtti.

28-29 Lǝmǝh bir yüz sǝksǝn ikki yaxⱪa kirgǝndǝ bir oƣul tepip, uning ismini Nuⱨ atap: — Pǝrwǝrdigar tupraⱪⱪa lǝnǝt ⱪildi; xunga biz yǝrgǝ ixliginimizdǝ ⱨǝmdǝ ⱪollirimizning japaliⱪ ǝmgikidǝ bu bala bizgǝ tǝsǝlli beridu, — dedi.□ 30 Nuⱨ tuƣulƣandin keyin Lǝmǝh bǝx yüz toⱪsan bǝx yil ɵmür kɵrüp, uningdin yǝnǝ oƣul-ⱪizlar tɵrǝldi. 31 Lǝmǝh jǝmiy yǝttǝ yüz yǝtmix yǝttǝ yil kün kɵrüp, alǝmdin ɵtti.

32 Nuⱨ bǝx yüz yaxⱪa kirgǝndin keyin, uningdin Xǝm, Ⱨam wǝ Yafǝt tɵrǝldi.

6

Hudaning insanlarning rǝzillikidin azablinixi

1 Wǝ xundaⱪ boldiki, insanlar yǝr yüzidǝ kɵpiyixkǝ baxliƣanda, xundaⱪla ⱪizlarmu kɵplǝp tuƣulƣanda, 2 Hudaning oƣulliri insanlarning ⱪizlirining qirayliⱪliⱪini kɵrüp, haliƣanqǝ tallap, ɵzlirigǝ hotun ⱪilixⱪa baxlidi.□

  ■

3 U waⱪitta Pǝrwǝrdigar sɵz ⱪilip: —

— Mening Roⱨim insanlar bilǝn mǝnggü kürǝx ⱪiliwǝrmǝydu; qünki insan ǝttur, halas. Kǝlgüsidǝ ularning ɵmri pǝⱪǝt bir yüz yigirmǝ yaxtin axmisun! — dedi.□

4 Xu künlǝrdǝ (wǝ xundaⱪla keyinki künlǝrdimu), Hudaning oƣulliri insanlarning ⱪizlirining yeniƣa berip, ulardin balilarni tapⱪinida, gigantlar yǝr yüzidǝ pǝyda boldi. Bular bolsa ⱪǝdimki zamanlardiki dangliⱪ palwan-baturlar idi.□ 5 Pǝrwǝrdigar insanning ɵtküzüwatⱪan rǝzilliki yǝr yüzidǝ kɵpiyip kǝtkǝnlikini, ularning kɵnglidiki niyǝtlirining ⱨǝrⱪaqan yaman boluwatⱪinini kɵrdi.□  ■ 6 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar yǝr yüzidǝ adǝmni apiridǝ ⱪilƣiniƣa puxayman ⱪilip, kɵnglidǝ azablandi. 7 Buning bilǝn Pǝrwǝrdigar: —

Ɵzüm yaratⱪan insanni yǝr yüzidin yoⱪitimǝn — insandin tartip mal-qarwilarƣiqǝ, ɵmiligüqi ⱨaywanlardin asmandiki ⱪuxlarƣiqǝ, ⱨǝmmisini yoⱪ ⱪilimǝn; qünki Mǝn ularni yaratⱪinimƣa puxaymǝn ⱪildim, — dedi.

8 Lekin Nuⱨ bolsa Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ xǝpⱪǝt tapⱪanidi.

Nuⱨning kemǝ yasixi

9 Nuⱨ wǝ uning ix-izliri tɵwǝndikiqǝ: —

Nuⱨ ⱨǝⱪⱪaniy, ɵz dǝwridikilǝr arisida ǝyibsiz adǝm idi; Nuⱨ Huda bilǝn bir yolda mengip yaxaytti.□  ■ 10 Nuⱨtin Xǝm, Ⱨam, Yafǝt degǝn üq oƣul tɵrǝldi.

11 Pütkül jaⱨan Hudaning aldida rǝzillixip, ⱨǝmmǝ yǝr zorawanliⱪⱪa tolup kǝtkǝnidi. 12 Huda yǝr yüzigǝ nǝzǝr seliwidi, mana, jaⱨan rǝzillǝxkǝnidi; qünki barliⱪ ǝt igilirining yǝr yüzidǝ ⱪiliwatⱪini yuzuⱪqiliⱪ idi.□

13 Xuning bilǝn Huda Nuⱨⱪa: —

Mana, aldimƣa barliⱪ ǝt igilirining zawalliⱪi yetip kǝldi; qünki pütkül yǝr-jaⱨanni ularning sǝwǝbidin zorawanliⱪ ⱪaplidi. Mana, Mǝn ularni yǝr bilǝn ⱪoxup ⱨalak ⱪilimǝn. 14 Əmdi sǝn ɵzünggǝ gofǝr yaƣiqidin bir kemǝ yasap, kemining iqidǝ bɵlmǝ-hanilarni ⱪilip, iqi-texini ⱪarimay bilǝn suwa.□ 15 Sǝn uni xundaⱪ yasiƣin: — Uzunluⱪi üq yüz gǝz, kǝngliki ǝllik gǝz wǝ egizliki ottuz gǝz bolsun.□ 16 Kemining pexaywini astiƣa bir oquⱪqiliⱪ yasa, uning egizliki bir gǝz bolsun; ixikini kemining yenifa orunlaxtur; kemini asti, ottura wǝ üsti ⱪilip üq ⱪǝwǝt yasa.□

17 Qünki mana, Mǝn Ɵzüm asmanning astidiki ⱨayatliⱪ tiniⱪi barliki ⱨǝrbir ǝt igisini ⱨalak ⱪilidiƣan su topanni yǝr yüzigǝ kǝltürimǝn; buning bilǝn yǝr yüzidiki barliⱪ mǝhluⱪlar tiniⱪidin tohtaydu. 18 Lekin sǝn bilǝn ǝⱨdǝmni tüzimǝn. Sǝn ɵzüng, oƣulliring, ayaling wǝ kelinliringni elip birliktǝ kemigǝ kiringlar.■ 19 Ɵzüng bilǝn tǝng tirik saⱪlap ⱪelix üqün, barliⱪ jandarlardin ⱨǝrⱪaysisidin bir jüp, yǝni ǝrkikidin birini, qixidin birini kemigǝ elip kirgin;□
20 Tirik ⱪelix üqün ⱪuxlarning ⱨǝrbir türliridin, mal-qarwilarning ⱨǝrbir türliridin wǝ yǝrdǝ ɵmiligüqi janiwarlarning ⱨǝrbir türliridin bir jüpi ⱪexingƣa kiridu. 21 Ɵzüng wǝ ularning ozuⱪluⱪi üqün ⱨǝrhil yemǝkliklǝrdin elip, yeningƣa ƣǝmligin, — dedi.

22 Nuⱨ xundaⱪ ⱪildi; Huda ɵzigǝ buyruƣan ⱨǝmmǝ ixni u bǝja kǝltürdi.■

7

Topan balasi

1 Pǝrwǝrdigar Nuⱨⱪa mundaⱪ dedi: —

«Sǝn pütün ɵydikiliring bilǝn kemigǝ kirgin; qünki bu dǝwrdǝ aldimda seni ⱨǝⱪⱪaniy dǝp kɵrdüm.■ 2-3 Ⱨǝmmǝ ⱨalal ⱨaywanlarning ǝrkǝk-qixisidin yǝttǝ jüptin, ⱨaram ⱨaywanlarning ǝrkǝk-qixisidin bir jüptin elip, xuningdǝk asmandiki uqar-ⱪanatlarningmu ǝrkǝk-qixisidin yǝttǝ jüptin elip, ularning nǝslini pütkül yǝr yüzidǝ tirik saⱪlax üqün ɵzüng bilǝn billǝ ǝkir.□  ■ 4 Qünki yǝttǝ kündin keyin uda ⱪiriⱪ keqǝ-kündüz yǝr yüzigǝ yamƣur yaƣdurimǝn; Ɵzüm yasiƣan ⱨǝmmǝ janiwarlarni yǝr yüzidin yoⱪitimǝn».

5 Xuning bilǝn Nuⱨ Pǝrwǝrdigar uningƣa buyruƣinining ⱨǝmmisigǝ ǝmǝl ⱪildi.■ 6 Yǝr yüzini topan basⱪanda Nuⱨ altǝ yüz yaxta idi. 7 Topandin ⱪutulup ⱪelix üqün Nuⱨ bilǝn oƣulliri, ayali wǝ kelinliri billǝ kemigǝ kirdi.■ 8-9 Ⱨalal ⱨaywanlar bolsun, ⱨaram ⱨaywanlar bolsun, ⱪuxlar bilǝn yǝrdǝ ɵmiligüqi janiwarlar bolsun, ⱨǝrbir türdin bir jüp-bir jüptin ǝrkǝk-qixi bolup, Huda Nuⱨⱪa buyruƣandǝk kemigǝ, Nuⱨning ⱪexiƣa kirdi. 10 Wǝ xundaⱪ boldiki, yǝttǝ kündin keyin, yǝr yüzini topan besixⱪa baxlidi.

11 Nuⱨning ɵmrining altǝ yüzinqi yili, ikkinqi eyining on yǝttinqi künidǝ qongⱪur dengizlarning tǝgliridiki barliⱪ bulaⱪlar yerilip, asmanning pǝnjiriliri eqilip kǝtti.□ 12 Yamƣur uda ⱪiriⱪ keqǝ-kündüz yǝr yüzigǝ tohtimay yaƣdi.

13 Dǝl yamƣur baxlanƣan küni, Nuⱨ, Nuⱨning Xǝm, Ⱨam, Yafǝt degǝn oƣulliri, Nuⱨning ayali bilǝn üq kelini kemigǝ kirdi. 14 Ular bilǝn billǝ ⱨǝrhil yawa ⱨaywanlar tür-türi boyiqǝ, ⱨǝrhil mal-qarwilar tür-türi boyiqǝ, yǝrdǝ ɵmiligüqi ⱨǝrhil janiwarlar tür-türi boyiqǝ wǝ ⱨǝrhil uqar-ⱪanatlar, yǝni ⱨǝrhil ⱪanatliⱪ janiwarlar tür-türi boyiqǝ kemigǝ kirdi. 15 Ət igiliridin, yǝni barliⱪ ⱨayatliⱪ tiniⱪi bolƣan ⱨǝrhil jandarlardin, bir jüp-bir jüp bolup, kemigǝ nuⱨning ⱪexiƣa kirdi. 16 Kirgǝnlǝr Hudaning nuⱨⱪa buyruƣinidǝk ǝt igilirining ⱨǝrtürining ǝrkǝk-qixisi idi. Andin Pǝrwǝrdigar ixikni etiwǝtti.□

17 Topan yǝr yüzini uda ⱪiriⱪ kün besip, sular ulƣiyip kǝtti. Kemǝ yǝr üstidin kɵtürülüp lǝylǝp ⱪaldi. 18 Su ulƣiyip, yǝr üstidǝ tehimu egizlǝp kǝtti; kemǝ su üstidǝ dawalƣup turatti. 19 Sular yǝr yüzidǝ tolimu ulƣiyip, pütkül asmanning astidiki barliⱪ egiz taƣlarnimu besip kǝtti. 20 Sular taƣlardin yǝnǝ on bǝx gǝz ɵrlǝp, taƣ qoⱪⱪilirimu su astida ⱪaldi.

21 Buning bilǝn yǝr yüzidǝ yürgüqi ⱨǝmmǝ ǝt igiliri, uqar-ⱪuxlar, mal-qarwilar, yawayi ⱨaywanlar, yǝrdǝ ɵmiligüqi ⱨǝmmǝ janiwarlar, jümlidin pütkül adǝmlǝr ⱨǝmmisi ɵldi;■ 22 ⱪuruⱪluⱪta yaxiƣuqi, burnida ⱨayatliⱪ tiniⱪi bar bolƣanlarning ⱨǝmmisi ɵldi. 23 Yǝr yüzidiki jeni barlarning ⱨǝmmisi, insan bolsun, mal-qarwilar bolsun, ɵmiligüqi ⱨaywanlar bolsun, asmandiki ⱪuxlar bolsun, ⱨǝmmisi ⱨalak bolup yǝr yüzidin yoⱪ ⱪilindi; pǝⱪǝt Nuⱨ wǝ kemidǝ uning bilǝn billǝ turƣanlar ⱪutulup ⱪaldi.■ 24 Bir yüz ǝllik küngiqǝ yǝr yüzini su besip turdi.□  ■

8

Topanning yenixi

1 Huda Nuⱨni, xundaⱪla kemidǝ uning bilǝn billǝ bolƣan barliⱪ yawayi ⱨaywanlar bilǝn barliⱪ mal-qarwilarni ǝslidi. Xuning bilǝn Huda bir xamal qiⱪirip yǝr yüzini yǝlpütti wǝ sular yenixⱪa baxlidi. 2 Qongⱪur dengizlarning tǝgliridiki bulaⱪlar wǝ asmanning pǝnjiriliri etilip, asmandin tɵkülgǝn yamƣur tohtidi. 3 Sular barƣanseri yǝr yüzidin yandi; bir yüz ǝllik kün ɵtkǝndin keyin heli azlidi.

4 Yǝttinqi ayning on yǝttinqi küni, kemǝ Ararat taƣ tizmiliridiki birining üstidǝ tohtap ⱪaldi.□
5 Sular oninqi ayƣiqǝ barƣanseri aziyip, oninqi ayning birinqi küni taƣ qoⱪⱪiliri kɵrünüxkǝ baxlidi.

6 Ⱪiriⱪ kündin keyin Nuⱨ kemigǝ ɵzi ornatⱪan dǝrizini eqip, 7 bir ⱪuzƣunni sirtⱪa qiⱪardi. U yǝr yüzidiki sular tartilip bolƣuqǝ uyan-buyan uqup yürdi. 8 Uningdin keyin Nuⱨ sularning yǝr yüzidin tartilƣan-tartilmiƣanliⱪini bilix üqün, bir kǝptǝrni qiⱪardi.□ 9 Lekin sular tehiqǝ pütkül yǝr yüzini ⱪaplap turƣaqⱪa, kǝptǝr putini ⱪoyƣudǝk jay tapalmay, Nuⱨning ⱪexiƣa kemigǝ yenip kǝldi. Xuning bilǝn Nuⱨ ⱪolini sunup uni tutup, kemigǝ ǝkiriwaldi. 10 U yǝttǝ kün saⱪlap, bu kǝptǝrni kemidin yǝnǝ sirtⱪa qiⱪardi. 11 Kǝptǝr kǝqtǝ uning ⱪexiƣa yenip kǝldi; mana, uning tumxuⱪida yengi üzüwalƣan zǝytun yopurmiⱪi bar idi. Buni kɵrüp Nuⱨ sularning yǝr yüzidin tartilƣinini bildi. 12 U yǝnǝ yǝttǝ kün saⱪlap, kǝptǝrni yǝnǝ sirtⱪa qiⱪardi, ǝmma bu ⱪetim kǝptǝr uning yeniƣa ⱪaytip kǝlmidi.

13 Nuⱨ altǝ yüz bir yaxⱪa kirgǝn yili, birinqi ayning birinqi künidǝ su yǝr yüzidin ⱪuruƣanidi. Nuⱨ kemining ⱪapⱪiⱪini eqip ⱪariwidi, yǝrning ⱪuruƣinini kɵrdi. 14 Ikkinqi ayning yigirmǝ yǝttinqi küni, yǝr yüzi pütünlǝy ⱪurup boldi.

15-16 U waⱪitta Huda Nuⱨⱪa sɵz ⱪilip: — Sǝn ɵzüng, ayaling, oƣulliring wǝ kelinliring kemidin qiⱪinglar. 17 Ɵzüng bilǝn billǝ bolƣan barliⱪ ǝt igiliridin ⱨǝrbir türdiki janiwarlarni, yǝni uqar-ⱪanatlarni ⱨǝm mal-qarwilarni, yǝrdǝ ɵmiligüqi ⱨaywanlarning ⱨǝmmisini ɵzüng bilǝn ⱪoxup kemidin elip qiⱪⱪin; xuning bilǝn ular yǝr yüzidǝ tarilip-tarⱪilip, nǝsillinip zeminda kɵpǝysun, — dedi.■

18 Xuning bilǝn Nuⱨ, ayali, oƣulliri wǝ kelinliri bilǝn billǝ sirtⱪa qiⱪti. 19 Janiwarlarning ⱨǝmmisi, barliⱪ ɵmiligüqi ⱨaywanlar, barliⱪ uqar-ⱪanatlar, yǝrdǝ midirlap yüridiƣanlarning ⱨǝrⱪaysisi ɵz türliri boyiqǝ kemidin qiⱪixti.

Nuⱨning Hudaƣa atap ⱪurbanliⱪ sunuxi

20 Xu qaƣda Nuⱨ Pǝrwǝrdigarƣa atap bir ⱪurbangaⱨni yasidi; u ⱨalal janiwarlar bilǝn ⱨalal ⱪuxlarning ⱨǝr türidin elip kelip, ⱪurbangaⱨning üstidǝ «kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ» ɵtküzdi.□  ■ 21 Xundaⱪ ⱪilip Pǝrwǝrdigar huxbuy purap mǝmnun boldi; Pǝrwǝrdigar kɵnglidǝ: — «Insanning kɵngül-niyiti yaxliⱪidin tartip rǝzil bolsimu, Mǝn insan tüpǝylidin yǝrgǝ yǝnǝ lǝnǝt oⱪumaymǝn wǝ ǝmdi bu ⱪetimⱪidǝk ⱨǝmmǝ jandarlarni urup yoⱪitiwǝtmǝymǝn.□  ■

22 Bundin keyin, yǝr mǝwjut künliridǝ,

Terix bilǝn orma,

Soƣuⱪ bilǝn issiⱪ,

Yaz bilǝn ⱪix,

Kündüz bilǝn keqǝ üzülmǝy aylinip turidu» — dedi. □  ■

9

Hudaning Nuⱨ bilǝn ǝⱨdǝ tüzüxi

1 Huda Nuⱨ bilǝn uning oƣulliriƣa bǝht-bǝrikǝt ata ⱪilip, ularƣa mundaⱪ dedi: —

«Silǝr jüplixip kɵpiyip, yǝr yüzini toldurunglar.■ 2 Yǝr yüzidiki barliⱪ janiwarlar, asmandiki barliⱪ ⱪuxlar, barliⱪ yǝr yüzidǝ midirlap yürgüqilǝr wǝ dengizdiki barliⱪ beliⱪlarning ⱨǝmmisi silǝrdin ⱪorⱪup wǝⱨimidǝ bolsun; bular ⱪolunglarƣa tapxurulƣandur. 3 Midirlap yüridiƣan ⱨǝrⱪandaⱪ janiwarlar silǝrgǝ ozuⱪ bolidu; Mǝn silǝrgǝ kɵk otyaxlarni bǝrgǝndǝk, bularning ⱨǝmmisini ǝmdi silǝrgǝ bǝrdim.■ 4 Lekin silǝr gɵxni iqidiki jeni, yǝni ⱪeni bilǝn ⱪoxup yemǝslikinglar kerǝk.■ 5 Ⱪeninglar, yǝni jeninglardiki ⱪan tɵkülsǝ, Mǝn bǝrⱨǝⱪ uning ⱨesabini alimǝn; ⱨǝrⱪandaⱪ ⱨaywanning ilkidǝ ⱪeninglar bar bolsa Mǝn uningƣa tɵlǝtküzimǝn; insanning ⱪolida bar bolsa, yǝni birsining ⱪolida ɵz ⱪerindixining ⱪeni bar bolsa, Mǝn uningƣa xu ⱪanni tɵlǝtküzimǝn.■

6 Kimki insanning ⱪenini tɵksǝ,

Uning ⱪenimu insan tǝripidin tɵkülidu;

Qünki Huda insanni Ɵz sürǝt-obrazida yaratⱪandur.■

7 Əmdi silǝr, jüplixip kɵpiyip, yǝr yüzidǝ tarilip-tarⱪilip kɵpiyinglar».■

8-9 Andin Huda Nuⱨ bilǝn uning oƣulliriƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: — «Mana Ɵzüm silǝr bilǝn wǝ silǝrdin keyin kelidiƣan ǝwladliringlar bilǝn, xundaⱪla silǝr bilǝn billǝ turƣan ⱨǝrbir jan igisi, uqarⱪanatlar, mal-qarwilar, silǝr bilǝn billǝ turƣan yǝr yüzidiki ⱨǝrbir yawayi ⱨaywanlar, kemidin qiⱪⱪanlarning ⱨǝmmisi bilǝn — yǝr yüzidiki ⱨeqbir ⱨaywanni ⱪaldurmay, ular bilǝn Ɵz ǝⱨdǝmni tüzimǝn.■ 11 Mǝn silǝr bilǝn xundaⱪ ǝⱨdǝ tüzimǝnki, nǝ barliⱪ ǝt igiliri topan bilǝn yoⱪitilmas, nǝ yǝrni wǝyran ⱪilidiƣan ⱨeqbir topan yǝnǝ kǝlmǝs».□

12-13 Huda yǝnǝ: — «Mǝn Ɵzüm silǝr bilǝn wǝ ⱪexinglardiki ⱨǝmmǝ jan igiliri bilǝn mǝnggülük, yǝni pütkül ǝwladliringlarƣiqǝ bekitkǝn muxu ǝⱨdǝmning bǝlgisi xuki: — Mana, Mǝn Ɵzüm bilǝn yǝrning otturisida bolƣan ǝⱨdining bǝlgisi bolsun dǝp ⱨǝsǝn-ⱨüsinimni bulutlar iqigǝ ⱪoyimǝn; 14-15 wǝ xundaⱪ boliduki, Mǝn yǝrning üstigǝ bulutlarni qiⱪarƣinimda, xundaⱪla ⱨǝsǝn-ⱨüsǝn bulutlar iqidǝ ayan bolƣinida, Mǝn silǝr bilǝn ǝt igiliri bolƣan barliⱪ janiwarlar bilǝn tüzgǝn ǝⱨdǝmni yad etimǝn; buningdin keyin sular ⱨǝrgiz ⱨǝmmǝ jandarlarni ⱨalak ⱪilƣuqi topan bolmas. 16 Ⱨǝsǝn-ⱨüsǝn bulutlar arisida pǝyda bolidu; Mǝn uningƣa ⱪaraymǝn wǝ xuning bilǝn Mǝnki Huda yǝr yüzidiki ǝt igiliri bolƣan barliⱪ janiwarlar bilǝn otturimizda bekitkǝn ǝⱨdǝmni yad etimǝn», — dedi.

17 Huda Nuⱨⱪa yǝnǝ: — «Mana bu Mǝn Ɵzüm bilǝn yǝr yüzidiki barliⱪ ǝt igiliri otturisida bekitkǝn ǝⱨdǝmning nixan-bǝlgisidur», — dedi.

Nuⱨ wǝ uning oƣulliri; Nuⱨning ɵz oƣulliri toƣruluⱪ bexariti

18 Nuⱨning kemidin qiⱪⱪan oƣulliri Xǝm, Ⱨam wǝ Yafǝt idi. Ⱨam Ⱪanaanning atisi boldi.□  ■

19 Bu üqi Nuⱨning oƣulliri bolup, pütkül yǝr yüzigǝ taralƣan aⱨalǝ xularning nǝsil-ǝwladliridur. 20 Nuⱨ teriⱪqiliⱪ ⱪilixⱪa baxlap, bir üzümzarliⱪ bǝrpa ⱪildi.□ 21 U uning xarabidin iqip, mǝst bolup ⱪelip, ɵz qediri iqidǝ kiyim-keqǝklirini seliwetip, yalingaq yetip ⱪaldi. 22 Ⱪanaanning atisi Ⱨam kelip, atisining ǝwritini kɵrüp, sirtⱪa qiⱪip ikki ⱪerindixiƣa eytti. 23 Xǝm bilǝn Yafǝt ⱪopup yepinjini elip, mürisigǝ artip, kǝyniqǝ mengip kirip, atisining yalingaq bǝdinini yepip ⱪoydi. Ular yüzini aldi tǝrǝpkǝ ⱪilip, atisining yalingaq tenigǝ ⱪarimidi.□ 24 Nuⱨ xarabning kǝypidin oyƣinip, kǝnji oƣlining ɵzigǝ nemǝ ⱪilƣinini bilip: —

25  Ⱪanaanƣa lǝnǝt bolƣay!

U ⱪerindaxlirining ⱪulining ⱪuli bolsun,

— dǝp ⱪarƣidi. □

26 U yǝnǝ: —

Xǝmning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ kǝltürülgǝy!

Ⱪanaan Xǝmning ⱪuli bolsun.

27 Huda Yafǝtni awutⱪay!

U Xǝmning qedirlirida turƣay,

Ⱪanaan bolsa uning ⱪuli bolƣay! — dedi.□

28 Nuⱨ topandin keyin üq yüz ǝllik yil ɵmür kɵrdi. 29 Bu tǝriⱪidǝ Nuⱨ jǝmiy toⱪⱪuz yüz ǝllik yil kün kɵrüp, alǝmdin ɵtti.

10

Nuⱨning üq oƣlining ǝwladliri — «Əllǝrning nǝsǝbnamisi»

1Tar. 1:1-27

1 Tɵwɵndikilǝr Nuⱨning oƣullirining ǝwladliridur: — uning oƣulliri Xǝm, Ⱨam wǝ Yafǝt bolup, topandin keyin ulardin oƣullar tɵrǝlgǝn: —□  ■  

Əllǝrning nǝsǝbnamisi

2 Yafǝtning oƣulliri bolsa, Gomǝr, Magog, Maday, Yawan, Tubal, Mǝxǝk wǝ Tiras idi.■

3 Gomǝrning ǝwladliri: Axkinaz, Rifat wǝ Torgamaⱨ idi.

4 Yawanning ǝwladliri: Elixaⱨ, Tarxix, Kittiylar wǝ Dodaniylar idi.□ 5 Bularning ǝwladliri dengiz boylirida wǝ arallarda ayrim-ayrim yaxiƣan hǝlⱪlǝr bolup, ⱨǝrⱪaysisi ɵz tili, ɵz ailǝ-ⱪǝbililiri boyiqǝ ɵz zeminlirida tarⱪilip olturaⱪlaxⱪan.

6 Ⱨamning oƣulliri Kux, Misir, Put wǝ Ⱪanaanlar idi.□  ■

7 Kuxning oƣulliri Seba, Ⱨawilaⱨ, Sabtaⱨ, Raamaⱨ wǝ Sabtika idi. Raamaⱨning oƣulliri Xeba wǝ Dedan idi. 8 Kuxtin yǝnǝ Nimrod tɵrǝlgǝn; u yǝr yüzidǝ naⱨayiti küqtünggür adǝm bolup qiⱪti.□  ■ 9 U Pǝrwǝrdigarning aldida küqtünggür owqi boldi; xu sǝwǝbtin «palanqi bolsa Nimrodtǝk, Pǝrwǝrdigarning aldida küqtünggür owqi ikǝn» degǝn gǝp tarⱪalƣan.□ 10 Uning padixaⱨliⱪi Xinar zeminidiki Babil, Ərǝk, Akkad wǝ Kalnǝⱨ degǝn xǝⱨǝrlǝrdǝ baxlanƣanidi.□ 11-12 U bu zemindin Axur zeminiƣa qiⱪip Ninǝwǝ, Rǝⱨobot-Ir, Kalaⱨ wǝ Ninǝwǝ bilǝn Kalaⱨning otturisidiki Rǝsǝn degǝn xǝⱨǝrlǝrnimu bina ⱪildi (bular ⱪoxulup «Katta Xǝⱨǝr» boldi).□

13 Misirning ǝwladliri Ludiylar, Anamiylar, Lǝⱨabiylar, Naftuⱨiylar, 14 Patrosiylar, Kasluⱨiylar (Filistiylǝr Kasluⱨiylardin qiⱪⱪan) wǝ Kaftoriylar idi.

15 Ⱪanaandin tunji oƣul Zidon tɵrilip, keyin yǝnǝ Ⱨǝt tɵrǝlgǝn. 16 uning ǝwladliri bolsa Yǝbusiylar, Amoriylar, Girgaxiylar, 17 Ⱨiwiylar, Arkiylar, Siniylar, 18 Arwadiylar, Zǝmariylar wǝ Ⱨamatiylar idi. Xuningdin keyin, Ⱪanaaniylarning ⱪǝbililiri ⱨǝr tǝrǝpkǝ tarⱪilip kǝtti. 19 Ⱪanaaniylarning yurt qegrisi bolsa Zidondin tartip, Gǝrar tǝripigǝ sozulup, Gazaƣa qiⱪip, andin Sodom, Gomorra, Admaⱨ bilǝn Zǝboim tǝripigǝ tutixip, Lexaƣiqǝ yetip baratti.

20 Yuⱪiriⱪilar bolsa ⱨamning oƣulliri bolup, ɵz ⱪǝbilisi wǝ tilliri boyiqǝ ⱪowm bolup ɵz zeminlirida olturaⱪlaxⱪanidi.

21 Xǝmmu oƣul pǝrzǝntlik boldi; Xǝm bolsa Yafǝtning akisi, Ebǝrlǝrning ata-bowisi boldi.

22 Xǝmning oƣulliri Elam, Axur, Arfahxad, Lud, Aram;■ 23 Aramning oƣulliri Uz, Ⱨul, Gǝtǝr, Max idi. □

24 Arfahxadtin Xelaⱨ tɵrǝldi, Xelaⱨtin Ebǝr tɵrǝldi.□  ■ 25 Ebǝrdin ikki oƣul tɵrǝlgǝn bolup, birining ismi Pǝlǝg idi, qünki u yaxiƣan dǝwrdǝ yǝr yüzidǝ bɵlünüx boldi; Pǝlǝgning inisining ismi Yoⱪtan idi.□

26 Yoⱪtandin Almodad, Xǝlǝf, Hazarmawǝt, Yeraⱨ, 27 Ⱨadoram, Uzal, Diklaⱨ, 28 Obal, Abimaǝl, Xeba, 29 Ofir, Ⱨawilaⱨ wǝ Yobab tɵrǝldi. Bularning ⱨǝmmisi Yoⱪtanning oƣulliri idi. 30 Ularning olturƣan jayliri bolsa Mexadin tartip, Sǝffar degǝn rayonning xǝrⱪ tǝripidiki taƣⱪiqǝ sozulatti.

31 Yuⱪiriⱪilar bolsa Xǝmning oƣulliri bolup, ɵz ⱪǝbilisi wǝ tilliri boyiqǝ ⱪowm bolup ɵz zeminlirida olturaⱪlaxⱪanidi.

32 Yuⱪiridikilǝr Nuⱨning ǝwladliri bolup, ular ɵz nǝsǝbliri wǝ ⱪowmliri boyiqǝ hatirilǝngǝn. Topandin keyinki yǝr yüzidiki barliⱪ ⱪowmlar ularning iqidin tarⱪalƣan.■  

Əllǝrning yǝr yüzidǝ tarⱪaⱪlaxturuluxi

11

«Babil munari wǝⱪǝsi» — Hudaning insanlarning tilini parqiliwetixi

1 U zamanda pütkül yǝr yüzidiki til ⱨǝm sɵz birhil idi.□ 2 Lekin xundaⱪ boldiki, adǝmlǝr mǝxriⱪ tǝrǝpkǝ sǝpǝr ⱪilip, Xinar yurtida bir tüzlǝnglikni uqritip, xu yǝrdǝ olturaⱪlaxti.■ 3 Ular bir-birigǝ: — Kelinglar, biz hix ⱪuyup, otta pixurayli! — deyixti. Xundaⱪ ⱪilip, ular ⱪuruluxta taxning orniƣa hix, layning orniƣa ⱪarimay ixlǝtti. 4 Ular yǝnǝ: — Kelinglar, ǝmdi ɵzimizgǝ bir xǝⱨǝr bina ⱪilip, xǝⱨǝrdǝ uqi asmanlarƣa taⱪaxⱪudǝk bir munar yasayli! Xundaⱪ ⱪilip ɵzimizgǝ bir nam tikliyǝlǝymiz. Bolmisa, pütkül yǝr yüzigǝ tarilip ketimiz, — deyixti.□  ■

5 U waⱪitta Pǝrwǝrdigar adǝm baliliri bina ⱪiliwatⱪan xǝⱨǝr bilǝn munarni kɵrgili qüxti. 6 Pǝrwǝrdigar: — «Mana, bularning ⱨǝmmisi bir ⱪowmdur, ularning ⱨǝmmisining tilimu birdur; bu ularning ixining baxlinixidur! Bundin keyin ularning niyǝt ⱪilƣan ⱨǝrⱪandaⱪ ixini ⱨeq tosuwalƣili bolmaydu. 7 Xunga Biz tɵwǝngǝ qüxüp ularning bir-birining gǝplirini uⱪalmasliⱪi üqün ularning tilini baxⱪa-baxⱪa ⱪilip ⱪalaymiⱪanlaxturuwetǝyli» — dedi.

8 Xundaⱪ ⱪilip Pǝrwǝrdigar ularni u jaydin pütkül yǝr yüzigǝ taritiwǝtti. Xuning bilǝn ular xǝⱨǝrni yasaxtin tohtap ⱪaldi.■ 9 Xunga bu xǝⱨǝrning nami «Babil» dǝp ataldi; qünki u yǝrdǝ Pǝrwǝrdigar pütkül yǝr yüzidikilǝrning tilini ⱪalaymiⱪanlaxturuwǝtti. Xundaⱪ ⱪilip Pǝrwǝrdigar ularni u jaydin pütkül yǝr yüzigǝ taritiwǝtti.□

Xǝmning nǝsǝbnamisi

1Tar. 1:1-27

10 Tɵwǝndikilǝr Xǝmning ǝwladliridur: — topan ɵtüp ikki yildin keyin, Xǝm yüz yexida, uningdin Arfakxad tɵrǝldi.□  ■ 11 Arfakxad tuƣulƣandin keyin Xǝm bǝx yüz yil ɵmür kɵrüp, uningdin yǝnǝ oƣul-ⱪizlar tɵrǝldi.

12 Arfakxad ottuz bǝx yaxⱪa kirgǝndǝ uningdin Xelaⱨ tɵrǝldi. 13 Xelaⱨ tuƣulƣandin keyin Arfakxad tɵt yüz üq yil ɵmür kɵrüp, uningdin yǝnǝ oƣul-ⱪizlar tɵrǝldi.

14 Xelaⱨ ottuz yaxⱪa kirgǝndǝ uningdin Ebǝr tɵrǝldi. 15 Ebǝr tuƣulƣandin keyin Xelaⱨ tɵt yüz üq yil ɵmür kɵrüp, uningdin yǝnǝ oƣul-ⱪizlar tɵrǝldi.

16 Ebǝr ottuz tɵt yaxⱪa kirgǝndǝ uningdin Pǝlǝg tɵrǝldi. 17 Pǝlǝg tuƣulƣandin keyin Ebǝr tɵt yüz ottuz yil ɵmür kɵrüp, uningdin yǝnǝ oƣul-ⱪizlar tɵrǝldi.

18 Pǝlǝg ottuz yaxⱪa kirgǝndǝ uningdin Rǝu tɵrǝldi.■ 19 Rǝu tuƣulƣandin keyin Pǝlǝg ikki yüz toⱪⱪuz yil ɵmür kɵrüp, uningdin yǝnǝ oƣul-ⱪizlar tɵrǝldi.

20 Rǝu ottuz ikki yaxⱪa kirgǝndǝ uningdin Serug tɵrǝldi. 21 Serug tuƣulƣandin keyin Rǝu ikki yüz yǝttǝ yil ɵmür kɵrüp, uningdin yǝnǝ oƣul-ⱪizlar tɵrǝldi.

22 Serug ottuz yaxⱪa kirgǝndǝ uningdin Naⱨor tɵrǝldi. 23 Naⱨor tuƣulƣandin keyin Serug ikki yüz yil ɵmür kɵrüp, uningdin yǝnǝ oƣul-ⱪizlar tɵrǝldi.

24 Naⱨor yigirmǝ toⱪⱪuz yaxⱪa kirgǝndǝ uningdin Tǝraⱨ tɵrǝldi. 25 Tǝraⱨ tuƣulƣandin keyin Naⱨor bir yüz on toⱪⱪuz yil ɵmür kɵrüp, uningdin yǝnǝ oƣul-ⱪizlar tɵrǝldi.

26 Tǝraⱨ yǝtmix yaxⱪa kirgǝndǝ uningdin Abram, Naⱨor wǝ Ⱨaran tɵrǝldi.

Tǝraⱨning nǝsǝbnamisi

27 Tǝraⱨning ǝwladliri tɵwǝndikiqǝ: — Tǝraⱨtin Abram, Naⱨor wǝ Ⱨaran tɵrǝldi; Ⱨarandin Lut tɵrǝldi.□  ■ 28 Lekin Ⱨaran tuƣulƣan yurti bolƣan, kaldiylǝrning Ur xǝⱨiridǝ atisi Tǝraⱨning aldida, Tǝraⱨtin ilgiri ɵldi.□ 29 Abram bilǝn Naⱨor ikkisi ɵylǝndi. Abramning ayalining ismi Saray, Naⱨorning ayalining ismi Milkaⱨ idi; Milkaⱨ Ⱨaranning ⱪizi idi; Ⱨaran bolsa Milkaⱨ wǝ Iskaⱨning atisi idi.■ 30 Lekin Saray tuƣmas bolƣaqⱪa, uning balisi yoⱪ idi.■

31 Tǝraⱨ bolsa oƣli Abramni, nǝwrisi Lut (Ⱨaranning oƣli)ni wǝ kelini, yǝni Abramning ayali Sarayni elip, Ⱪanaan zeminiƣa berix üqün kaldiylǝrning Ur xǝⱨiridin yolƣa qiⱪti; biraⱪ ular Ⱨaran degǝn jayƣa yetip kǝlgǝndǝ, xu yǝrdǝ olturaⱪlixip ⱪaldi.□  ■ 32 Tǝraⱨning kɵrgǝn künliri ikki yüz bǝx yil bolup, Ⱨaranda alǝmdin ɵtti. □

12

Hudaning Ibraⱨim, yǝni Abramni tallixi — Ibraⱨimning etiⱪadi

1 Pǝrwǝrdigar ǝslidǝ Abramƣa mundaⱪ degǝnidi: —

Sǝn ɵz yurtungdin, ɵz uruⱪ-tuƣⱪanliringdin wǝ ɵz ata jǝmǝtingdin ayrilip, Mǝn sanga kɵrsitidiƣan zeminƣa barƣin.■ 2 Xundaⱪ ⱪilsang Mǝn seni uluƣ bir hǝlⱪ ⱪilip, sanga bǝht-bǝrikǝt ata ⱪilip, namingni uluƣ ⱪilimǝn; xuning bilǝn sǝn ɵzüng baxⱪilarƣa bǝht-bǝrikǝt bolisǝn; 3 kimlǝr sanga bǝht-bǝrikǝt tilisǝ Mǝn ularni bǝrikǝtlǝymǝn, kimki seni horlisa, Mǝn qoⱪum uni lǝnǝtkǝ ⱪaldurimǝn; sǝn arⱪiliⱪ yǝr yüzidiki barliⱪ ailǝ-ⱪǝbililǝrgǝ bǝht-bǝrikǝt ata ⱪilinidu! — dedi.□  ■  

Ibraⱨimning sǝpiri

4 Abram Pǝrwǝrdigar uningƣa eytⱪini boyiqǝ Ⱨarandin ayrildi; Lutmu uning bilǝn billǝ mangdi. Abram Ⱨarandin qiⱪⱪinida yǝtmix bǝx yaxta idi.

5 Abram ayali Saray bilǝn inisining oƣli Lutni elip, ularning yiƣⱪan barliⱪ mal-mülükini ⱪoxup, Ⱨaranda igidarqiliⱪ ⱪilƣan adǝmlǝrni billǝ ⱪetip, Ⱪanaan zeminiƣa berix üqün yolƣa qiⱪti; xundaⱪ ⱪilip ular Ⱪanaan zeminiƣa yetip kǝldi.■ 6 Abram zeminni kezip, Xǝkǝm degǝn jaydiki «Morǝⱨning dub dǝrihi»ning yeniƣa kǝldi (u qaƣda u zeminda Ⱪanaaniylar turatti).■

7 Pǝrwǝrdigar Abramƣa kɵrünüp, uningƣa: — Mǝn bu zeminni sening nǝslinggǝ ata ⱪilimǝn, — dedi.

Xuning bilǝn u xu yǝrdǝ ɵzigǝ kɵrüngǝn Pǝrwǝrdigarƣa atap bir ⱪurbangaⱨ saldi.□  ■ 8 Andin u bu yǝrdin yɵtkilip, Bǝyt-Əlning xǝrⱪidiki taƣⱪa bardi; ƣǝrb tǝripidǝ Bǝyt-Əl, xǝrⱪ tǝripidǝ Ayi degǝn jay bar idi; u xu yǝrdǝ qedir tikti. U xu yǝrdǝ Pǝrwǝrdigarƣa atap bir ⱪurbangaⱨ yasap, Pǝrwǝrdigarning namini qaⱪirip ibadǝt ⱪildi.□ 9 Andin keyin Abram tǝdrijiy kɵqüp, jǝnubidiki Nǝgǝw rayoniƣa ⱪarap yɵtkǝldi.

Abramning Misirƣa qüxüxi

10 Zeminda aqarqiliⱪ bolƣanidi; Abram Misirƣa qüxti; u xu yǝrdǝ waⱪtinqǝ turmaⱪqi bolƣanidi, qünki zeminda aqarqiliⱪ bǝk eƣir idi.□ 11 Əmma xundaⱪ boldiki, u Misirƣa yeⱪinlaxⱪanda, ayali Sarayƣa: — Mana, mǝn sening ⱨɵsün-jamalingning güzǝllikini bilimǝn. 12 Xundaⱪ boliduki, misirliⱪlar seni kɵrsǝ, «Bu uning ayali ikǝn» dǝp, meni ɵltürüwetip, seni tirik ⱪalduridu. 13 Xuning üqün sening: «Mǝn uning singlisi» deyixingni ɵtinimǝn. Xundaⱪ ⱪilsang, mǝn seningdin yahxiliⱪ tepip, sǝn arⱪiliⱪ tirik ⱪalimǝn, — dedi.■

14 Abram Misirƣa kirgǝndǝ xundaⱪ boldiki, misirliⱪlar dǝrwǝⱪǝ ayalning güzǝl ikǝnlikini kɵrdi. 15 Pirǝwnning ǝmirlirimu uni kɵrüp, Pirǝwngǝ uning tǝripini ⱪildi; xuning bilǝn ayal Pirǝwnning ordisiƣa elip kirildi.□ 16 Pirǝwn Sarayning sǝwǝbidin Abramƣa yahxi muamilǝ ⱪildi; xuning bilǝn u ⱪoy, kala, ⱨangga exǝklǝr, ⱪul-dedǝklǝr, mada exǝklǝr wǝ tɵgilǝrgǝ erixti. 17 Əmma Pǝrwǝrdigar Pirǝwn wǝ ɵyidikilirini Abramning ayali Sarayning sǝwǝbidin tolimu eƣir wabalarƣa muptila ⱪildi.■ 18 Xuning üqün Pirǝwn Abramni qaⱪirip uningƣa: — «Bu zadi sening manga nemǝ ⱪilƣining? Nemixⱪa uning ɵz ayaling ikǝnlikini manga eytmiding? 19 Nemixⱪa uni «singlim» dǝp mening uni hotunluⱪⱪa eliximƣa sǝwǝbkar bolƣili tas ⱪalisǝn! Mana bu ayaling! Uni elip kǝtkin! — dedi.

20 Pirǝwn ɵz adǝmlirigǝ Abram toƣrisida ǝmr ⱪildi; ular uni, ayalini wǝ uning barliⱪini ⱪoxup yolƣa seliwǝtti.

13

Abram bilǝn Lutning ayrilip ketixi

1 Xuning bilǝn Abram ayali wǝ uning barliⱪ nǝrsilirini ⱨǝmdǝ Lutni elip Misirdin qiⱪip, Ⱪanaanning jǝnubidiki Nǝgǝw yurtiƣa mangdi. 2 U qaƣda Abramning mal-waran wǝ altun-kümüxliri kɵp bolup, helila bay idi.

3 U kɵqüp yürüp, jǝnubtiki Nǝgǝwdin Bǝyt-Əlgǝ, yǝni Bǝyt-Əl bilǝn Ayining otturisidiki ǝslidǝ qedir tikkǝn jayƣa,■ 4 ⱪurbangaⱨ yasiƣan jayƣa ⱪaytip kǝldi. Abram xu yǝrdǝ Pǝrwǝrdigarning namini qaⱪirip ibadǝt ⱪildi.■ 5 Abram bilǝn billǝ mangƣan Lutningmu ⱪoy-kala padiliri wǝ qedirliri bar idi.

6 Əmdi ular billǝ tursa, zemin ularni ⱪamdiyalmaytti;■ 7 bu sǝwǝbtin Abramning padiqiliri bilǝn Lutning padiqilirining arisida jedǝl qiⱪti (u waⱪitta Ⱪanaaniylar bilǝn Pǝrizziylǝr xu zeminda turatti).□  ■ 8 Xunga Abram Lutⱪa: — «Biz bolsaⱪ ⱪerindaxlarmiz, sǝn bilǝn mening aramda, mening padiqilirim bilǝn sening padiqiliring arisida talax-tartix pǝyda bolmisun. 9 Mana, aldingda pütkül zemin turmamdu? Əmdi sǝn mǝndin ayrilƣin; ǝgǝr sǝn sol tǝrǝpkǝ barsang, mǝn ong tǝrǝpkǝ baray; ǝgǝr sǝn ong tǝrǝpkǝ barsang, mǝn sol tǝrǝpkǝ baray», — dedi.■

10 U waⱪitta Lut nǝzǝr selip kɵrdiki, Iordan wadisidiki barliⱪ tüzlǝnglikning Zoar xǝⱨirigiqǝ ⱨǝmmila yǝrning süyi intayin mol idi; Pǝrwǝrdigar Sodom bilǝn Gomorrani wǝyran ⱪilixtin ilgiri bu yǝr bǝǝyni Pǝrwǝrdigarning beƣi, Misir zeminidǝk idi.□ 11 Xuning bilǝn Lut ɵzigǝ Iordan wadisidiki pütkül tüzlǝnglikni talliwaldi; andin Lut mǝxriⱪ tǝrǝpkǝ kɵqüp bardi. Xundaⱪ ⱪilip ikkiylǝn ayrildi. 12 Abram Ⱪanaan zeminida olturaⱪlaxti; Lut bolsa tüzlǝngliktiki xǝⱨǝrlǝrning arisida turdi; u bara-bara qedirlirini Sodom xǝⱨiri tǝrǝpkǝ yɵtkidi. 13 Sodom hǝlⱪi rǝzil adǝmlǝr bolup, Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ tolimu eƣir gunaⱨkarlar idi.■

Abramning Ⱨebronƣa kɵqüxi

14 Lut Abramdin ayrilip kǝtkǝndin keyin, Pǝrwǝrdigar Abramƣa: — Sǝn ǝmdi bexingni kɵtürüp, ɵzüng turƣan jaydin ximal wǝ jǝnubⱪa, mǝxriⱪ wǝ mǝƣrip tǝrǝpkǝ ⱪariƣin; 15 qünki sǝn ⱨazir kɵrüwatⱪan bu barliⱪ zeminni sanga wǝ nǝslinggǝ mǝnggülük berimǝn.□
  ■ 16 Sening nǝslingni yǝrdiki topidǝk kɵp ⱪilimǝn; xundaⱪki, ǝgǝr birsi yǝrdiki topini sanap qiⱪalisa, sening nǝslingnimu sanap qiⱪalixi mumkin bolidu.■ 17 Ornungdin tur, bu zeminni uzunluⱪi wǝ kǝngliki boyiqǝ aylinip qiⱪⱪin; qünki Mǝn uni sanga ata ⱪilimǝn, — dedi.

18 Xunga Abram qedirlirini yɵtkǝp, Ⱨebron xǝⱨirigǝ yeⱪin Mamrǝdiki dubzarliⱪning yeniƣa berip olturaⱪlaxti; u xu yǝrdǝ Pǝrwǝrdigarƣa atap bir ⱪurbangaⱨ yasidi.■

14

Abramning Lutni ⱪutⱪuzuxi

1 Xinarning padixaⱨi Amrafǝl, Əllasarning padixaⱨi Arioⱪ, Elamning padixaⱨi Kedorlayomǝr wǝ Goyimning padixaⱨi Tidalning künliridǝ xu wǝⱪǝ boldiki, 2 ular birlixip Sodomning padixaⱨi Bera, Gomorraning padixaⱨi Birxa, Admaⱨning padixaⱨi Xinab, Zǝboimning padixaⱨi Xǝm’ebǝr wǝ Bela (yǝni Zoar)ning padixaⱨiƣa ⱪarxi ⱨujumƣa atlandi. 3 Bu bǝxining ⱨǝmmisi kelixip Siddim wadisiƣa, yǝni «Xor Dengizi» wadisiƣa yiƣildi.□ 4 Ular on ikki yil Kedorlayomǝrgǝ beⱪindi boldi, on üqinqi yilƣa kǝlgǝndǝ, Kedorlayomǝrgǝ ⱪarxi isyan kɵtürdi.

5 On tɵtinqi yili Kedorlayomǝr wǝ uningƣa ittipaⱪdax bolƣan padixaⱨlar ⱨǝmmisi yiƣilip, Axtarot-Karnaim degǝn yǝrdǝ Rǝfayiylarƣa, xundaⱪla Ⱨam degǝn yǝrdǝ Zuziylarƣa, Xawǝⱨ-Kiriatayimda Emiylarƣa ⱨujum ⱪilip ularni yǝngdi;■ 6 andin ular Ⱨoriylarni ularning Seir teƣida mǝƣlup ⱪilip, qɵlning yenidiki Əl-Paranƣiqǝ sürüp-toⱪay ⱪildi. 7 Arⱪidinla, ular Ən-Mixpatⱪa (yǝni Ⱪadǝxkǝ) yenip kelip, Amalǝklǝrning pütkül yurtini bulang-talang ⱪildi; Ⱨazazon-Tamarda olturuxluⱪ Amoriylarnimu ⱨujum ⱪilip mǝƣlup ⱪildi. 8 Xuning bilǝn Sodomning padixaⱨi, Gomorraning padixaⱨi, Admaⱨning padixaⱨi, Zǝboimning padixaⱨi wǝ Belaning (yǝni Zoarning) padixaⱨi qiⱪip, Siddim wadisida ularƣa ⱪarxi jǝng ⱪilixⱪa sǝp tizdi; 9 muxu bǝxǝylǝn Elamning padixaⱨi Kedorlayomǝr, Goyimning padixaⱨi Tidal, Xinarning padixaⱨi Amrafǝl, Əllasarning padixaⱨi Arioⱪ ⱪatarliⱪlar bilǝn soⱪuxti; yǝni tɵt padixaⱨ bilǝn bǝx padixaⱨ ɵzara soⱪuxti. 10 Siddim wadisidiki ⱨǝmmila yǝrdǝ ⱪarimay orǝkliri bar idi. Sodom wǝ Gomorraning padixaⱨliri ⱪeqip, orǝklǝrgǝ qüxüp kǝtti. Əmma ⱪalƣanlar bolsa taƣⱪa ⱪeqip kǝtti.

11  Ƣalib kǝlgǝn tɵt padixaⱨ bolsa Sodom bilǝn Gomorraning ⱨǝmmǝ mal-mülkini wǝ barliⱪ ozuⱪ-tülükini elip kǝtti. 12 Ular yǝnǝ Abramning jiyǝni Lutnimu malliri bilǝn ⱪoxup elip kǝtti; qünki u Sodomda olturaⱪlaxⱪanidi.

13 Ⱨalbuki, ⱪutulup ⱪalƣan birsi berip bu ixlarni ibraniy Abramƣa eytti. Xu qaƣda u Amoriy Mamrǝning dubzarliⱪining yenida turatti. Mamrǝ bolsa Əxkol wǝ Anǝrning akisi idi; bu üqǝylǝn Abram bilǝn ittipaⱪdax idi.□  ■ 14 Abram ⱪerindixining ǝsir bolup ⱪalƣanliⱪini anglap, ɵz ɵyidǝ tuƣulƣan, alaⱨidǝ tǝrbiyilǝngǝn üq yüz on sǝkkiz adǝmni baxlap qiⱪip, tɵt padixaⱨni ⱪoƣlap danƣiqǝ bardi.□ 15 Keqisi u adǝmlirini guruppilarƣa bɵlüp, ular bilǝn birliktǝ ⱨujum ⱪilip ularni mǝƣlup ⱪilip, ularni Dǝmǝxⱪning ximal tǝripidiki Ⱨobaⱨ degǝn jayƣiqǝ ⱪoƣlap berip, 16 pütkül olja alƣan mal-mülükni ⱪayturuwaldi; ɵz ⱪerindixi Lutni, uning mal-mülki wǝ hotun-ⱪizlirini, xundaⱪla barliⱪ ⱪalƣan adǝmlǝrni yandurup kǝldi.

Mǝlkizǝdǝkning Abramƣa bǝht tilixi

17 Abram Kedorlayomǝr wǝ uning bilǝn ittipaⱪdax padixaⱨlarni mǝƣlup ⱪilip, ⱪaytip kǝlgǝndǝ, Sodomning padixaⱨi Xawǝⱨ wadisi (yǝni Han wadisi)ƣa uning aldiƣa qiⱪti. 18 Salemning padixaⱨi Mǝlkizǝdǝkmu nan bilǝn xarab elip aldiƣa qiⱪti. U zat bolsa, Ⱨǝmmidin Aliy Tǝngrining kaⱨini idi;□  ■ 19 u Abramni bǝht-bǝrikǝtlǝp: — «Abram asman bilǝn zeminning Igisi bolƣan Ⱨǝmmidin Aliy Tǝngri tǝripidin bǝrikǝtlǝnsun!□ 20 Xundaⱪla düxmǝnliringni ɵz ⱪolungƣa tapxurƣan Ⱨǝmmidin Aliy Tǝngrigǝ Ⱨǝmdusana oⱪulƣay!» — dedi.

Abram bolsa ƣǝniymǝt alƣan nǝrsilǝrning ondin birini uningƣa bǝrdi.

21 Andin Sodomning padixaⱨi Abramƣa: — Adǝmlǝrni manga bǝrgǝyla, ƣǝniymǝtlǝrni ɵzlirigǝ alƣayla, — dedi.

22 Lekin Abram Sodomning padixaⱨiƣa jawab berip: — Mǝn bolsam asman bilǝn zeminning Igisi bolƣan Ⱨǝmmidin Aliy Tǝngri Pǝrwǝrdigarƣa ⱪol kɵtürüp ⱪǝsǝm ⱪilƣanmǝnki, 23 mǝn sǝndin ⱨǝtta bir tal yip nǝ bir tal boƣⱪuqinimu nǝ sening baxⱪa ⱨǝrⱪandaⱪ nǝrsǝngni almaymǝn; bolmisa, sǝn keyin: «mǝn Abramni bay ⱪilip ⱪoydom» deyixing mumkin.

24 Xunga yigitlirimning yegǝn-iqkini, xundaⱪla manga ⱨǝmraⱨ bolƣanlar, yǝni Anǝr, Əxkol wǝ Mamrǝlǝrgǝ tegixlik ülüxtin baxⱪa, mǝn ƣǝniymǝttin ⱨeqnǝrsǝ almaymǝn; xular ɵzlirigǝ tegixlik ülüxini alsun, — dedi.□

15

Hudaning Abramƣa kɵrünüp, uning bilǝn ǝⱨdǝ tüzüxi

1 Bu ixlardin keyin Pǝrwǝrdigarning sɵz-kalami Abramƣa alamǝt kɵrünüxtǝ kelip: «Əy Abram, ⱪorⱪmiƣin; Mǝn Ɵzüm ⱪalⱪining wǝ zor in’amingdurmǝn» — dedi.□  ■ 2 Lekin Abram: — Əy Rǝb Pǝrwǝrdigar, manga nemǝ berisǝn? Mana, mǝn balisiz tursam, ɵy-bisatlirimƣa warisliⱪ ⱪilƣuqi muxu Dǝmǝxⱪlik Əliezǝrla bardur, — dedi.

3 Abram yǝnǝ: Mana, Sǝn manga ⱨeq nǝsil bǝrmiding, mana ɵyümdǝ turuwatⱪanlardin biri manga waris bolidu, dedi.

4 Xu ⱨaman Pǝrwǝrdigarning sɵz-kalami uningƣa kelip: «Bu kixi sanga waris bolmaydu, bǝlki ɵz puxtungdin bolidiƣan kixi sanga waris bolidu», — dedi.

5 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar uni taxⱪiriƣa elip qiⱪip: — Əmdi asmanƣa ⱪarap yultuzlarni sana — Ⱪeni, ularni saniyalamsǝnkin?! — dedi. Andin uningƣa: — Sening nǝslingmu xundaⱪ bolidu, — dedi.■

6 Abram Pǝrwǝrdigarƣa ixǝndi; Pǝrwǝrdigar uningdiki bu ixǝnqni uning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi dǝp ⱨesablidi.■ 7 Yǝnǝ uningƣa: Mǝn bu zeminƣa igǝ ⱪilixⱪa seni Kaldiyǝdiki Ur xǝⱨiridin elip qiⱪⱪan Pǝrwǝrdigardurmǝn, — dedi.■

8 Lekin Abram: — I Rǝb Pǝrwǝrdigar, mǝn uningƣa jǝzmǝn igǝ bolidiƣinimni ⱪandaⱪ bilimǝn? — dǝp soridi.

9  Pǝrwǝrdigar uningƣa: — Mǝn üqün üq yaxliⱪ bir inǝk, üq yaxliⱪ bir qixi ɵqkǝ, üq yaxliⱪ bir ⱪoqⱪar bilǝn bir kǝptǝr wǝ bir bajka elip kǝlgin, — dedi.

10 Xunga u bularning ⱨǝmmisini elip, ularning ⱨǝrbirsini yerimdin ikki parqǝ ⱪilip, yerimini yǝnǝ bir yerimiƣa udulmu’udul ⱪilip ⱪoyup ⱪoydi; ǝmma ⱪuxlarni parqilimidi.□ 11 Ⱪaƣa-ⱪuzƣunlar taplarning üstigǝ qüxkǝndǝ, Abram ularni ürkütüp ⱨǝydiwǝtti.

12 Lekin kün patay degǝndǝ, Abramni eƣir bir uyⱪu basti wǝ mana, uning üstigǝ dǝⱨxǝtlik bir wǝⱨimǝ, tom ⱪarangƣuluⱪ qüxti. 13 Andin Pǝrwǝrdigar Abramƣa: — Jǝzmǝn bilixing kerǝkki, sening nǝsling ɵzlirining bolmiƣan bir zeminda musapir bolup, xu yǝrdiki hǝlⱪning ⱪulluⱪida bolidu wǝ xundaⱪla, bu hǝlⱪ ularƣa tɵt yüz yilƣiqǝ jǝbir-zulum salidu.■ 14 Lekin Mǝn ularni ⱪulluⱪⱪa salƣuqi xu taipining üstidin ⱨɵküm qiⱪirimǝn. Keyin ular nurƣun bayliⱪlarni elip xu yǝrdin qiⱪidu.■ 15 Əmma sǝn bolsang, aman-hatirjǝmlik iqidǝ ata-bowiliringƣa ⱪoxulisǝn; uzun ɵmür kɵrüp andin dǝpnǝ ⱪilinisǝn.□  ■ 16 Lekin xu yǝrdǝ tɵt ǝwlad ɵtüp, nǝsling bu yǝrgǝ yenip kelidu; qünki Amoriylarning ⱪǝbiⱨlikining zihi tehi toxmidi, dedi.□  ■

17 Xundaⱪ boldiki, kün petip ⱪarangƣu bolƣanda, mana, gɵxlǝrning otturisidin ɵtüp ketiwatⱪan, is-tütǝk qiⱪip turƣan bir otdan bilǝn yalⱪunluⱪ bir mǝx’ǝl kɵründi. □ 18-19 Dǝl xu küni Pǝrwǝrdigar Abram bilǝn ǝⱨdǝ tüzüp uningƣa: — «Mǝn sening nǝslinggǝ bu zeminni Misirning eⱪinidin tartip Uluƣ dǝrya, yǝni Əfrat dǝryasiƣiqǝ berimǝn; yǝni Keniylǝr, Kǝnizziylar, Kadmoniylar,■ 20 Ⱨittiylar, Pǝrizziylǝr, Rǝfayiylar, 21 Amoriylar, Ⱪanaaniylar, Girgaxiylar wǝ Yǝbusiylarning yurtini ularningki ⱪilimǝn» dedi.

16

Ismailning tuƣuluxi

1 Əmma Abramning ayali Saray uningƣa ⱨeq bala tuƣup bǝrmidi; lekin uning Ⱨǝjǝr isimlik misirliⱪ bir dediki bar idi;□ 2 Saray Abramƣa: — Mana, Pǝrwǝrdigar meni tuƣuxtin tosti. Əmdi sǝn mening dedikimning ⱪexiƣa kirgin; bǝlkim u arⱪiliⱪ ana bolup tiklinixim mumkin, — dedi. Abram bolsa Sarayning sɵzini ⱪobul kɵrdi.□

3 Xuning bilǝn Abramning ayali Saray dediki misirliⱪ Ⱨǝjǝrni ɵz eri Abramƣa toⱪalliⱪⱪa apirip bǝrdi (u waⱪitta Abram Ⱪanaan zeminida on yil olturƣanidi). 4 Abram Ⱨǝjǝrning ⱪexiƣa kirdi wǝ u ⱨamilidar boldi. Əmma u ɵzining ⱨamilidar bolƣinini bilginidǝ, u ayal hojayinini kɵzgǝ ilmas bolup ⱪaldi. 5 Saray Abramƣa ⱪeyidap: — Manga qüxkǝn bu horluⱪ sening bexingƣa qüxsun! Mǝn ɵz dedikimni ⱪuqiⱪingƣa selip bǝrdim; ǝmdi u ɵzining ⱨamilidar bolƣinini kɵrgǝndǝ mǝn uning nǝziridǝ kɵzgǝ ilinmidim. Hǝyr, Pǝrwǝrdigar sǝn bilǝn mening otturimizda ⱨɵküm qiⱪarsun! — dedi.

6 Abram Sarayƣa: — Mana, dediking ɵz ⱪolungdidur; sanga nemǝ layiⱪ kɵrünsǝ uningƣa xuni ⱪilƣin, — dedi. Buning bilǝn Saray uningƣa ⱪattiⱪliⱪ ⱪilixⱪa baxlidi; buning bilǝn u uning aldidin ⱪeqip kǝtti.

7 Əmma Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi uni qɵldiki bir bulaⱪning yenida, yǝni Xur yolining boyidiki bulaⱪning yenidin tepip, uningƣa:□ 8  Əy Sarayning dediki Ⱨǝjǝr, nǝdin kǝlding, nǝgǝ barisǝn? — dǝp soridi. U jawab berip: — Mǝn hojayinim Sarayning aldidin ⱪeqip qiⱪtim, — dedi.

9 Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi uningƣa: — Ayal hojayiningning ⱪexiƣa ⱪaytip berip, uning ⱪol astida bol, — dedi.

10 Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi uningƣa yǝnǝ: — Sening nǝslingni xundaⱪ awutimǝnki, kɵplükidin uni sanap bolƣili bolmaydu, — dedi.

11 Andin Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi uningƣa: Mana, sǝn ⱨamilidarsǝn; sǝn bir oƣul tuƣup, uningƣa Ismail dǝp at ⱪoyƣin; qünki Pǝrwǝrdigar sening jǝbir-japayingni anglidi.□ 12 U yawa exǝk kǝbi bir adǝm bolidu; uning ⱪoli ⱨǝr adǝmgǝ ⱪarxi uzitilidu, xuningdǝk ⱨǝr adǝmning ⱪoli uningƣa ⱪarxi uzitilidu; u ⱪerindaxlirining udulida ayrim turidu, dedi.□  ■

13 Ⱨǝjǝr ɵz-ɵzigǝ: «Mǝn muxu yǝrdǝ meni Kɵrgüqini arⱪisidin kɵrdüm» dǝp, ɵzigǝ sɵz ⱪilƣan Pǝrwǝrdigarni: «Sǝn meni kɵrgüqi Tǝngridursǝn» dǝp atidi.□ 14 Xuning bilǝn u ⱪuduⱪ: «Bǝǝr-laⱨay-roy» dǝp ataldi. U Ⱪadǝx bilǝn Bǝrǝd xǝⱨirining ariliⱪididur.□  ■

15 Ⱨǝjǝr Abramƣa bir oƣul tuƣup bǝrdi. Abram Ⱨǝjǝr uningƣa tuƣup bǝrgǝn oƣliƣa Ismail dǝp at ⱪoydi.■ 16 Ⱨǝjǝr Abramƣa Ismailni tuƣup bǝrgǝndǝ Abram sǝksǝn altǝ yaxta idi.

17

Hudaning Ɵz ǝⱨdisini bekitixi; ǝⱨdǝ bǝlgisi — hǝtnǝ

1 Abram toⱪsan toⱪⱪuz yaxⱪa kirgǝndǝ, Pǝrwǝrdigar Abramƣa kɵrünüp uningƣa: — Mǝn Ⱪadir Tǝngridurmǝn. Sǝn Mening aldimda mengip, kamil bolƣin.□  ■ 2 Mǝn Ɵzüm bilǝn sening arangda ǝⱨdǝmni bekitip, seni intayin zor kɵpǝytimǝn, — dedi.■

3 Abram ɵzini taxlap yüzini yǝrgǝ yeⱪip yatti; Huda uning bilǝn yǝnǝ sɵzlixip mundaⱪ dedi: —

4 Ɵzümgǝ kǝlsǝm, mana, Mening ǝⱨdǝm sǝn bilǝn tüzülgǝndur: — Sǝn nurƣun ǝl-millǝtlǝrning atisi bolisǝn.□  ■ 5 Xuning üqün sening isming buningdin keyin Abram atalmaydu, bǝlki isming Ibraⱨim bolidu; qünki Mǝn seni nurƣun ǝl-millǝtlǝrning atisi ⱪildim.□ 6 Mǝn seni intayin zor kɵpǝytimǝn; xuning bilǝn sǝndin kɵp ǝl-ⱪowmlarni pǝyda ⱪilimǝn, puxtungdin padixaⱨlar qiⱪidu.■ 7 Mǝn sǝn wǝ sǝndin keyinki nǝslingning Hudasi bolux üqün Ɵzüm sǝn wǝ sǝndin keyinki nǝslingning arisida ǝbǝdiy ǝⱨdǝ süpitidǝ bu ǝⱨdǝmni tiklǝymǝn;■ 8 Mǝn sanga wǝ sǝndin keyinki nǝslinggǝ sǝn ⱨazir musapir bolup turƣan bu zeminni, yǝni pütkül Ⱪanaan zeminini ǝbǝdiy bir mülük süpitidǝ ata ⱪilimǝn; wǝ Mǝn ularning Hudasi bolimǝn, — dedi.■

9 Andin Huda Ibraⱨimƣa yǝnǝ: — Sǝn ɵzüng Mening ǝⱨdǝmni tutⱪin, ɵzüng wǝ sǝndin keyinki nǝslingmu ǝwladtin-ǝwladⱪa buni tutuxi kerǝk. 10 Mǝn sǝn bilǝn wǝ sǝndin keyinki nǝsling bilǝn tüzgǝn, silǝrning tutuxunglar kerǝk bolƣan ǝⱨdǝm xuki, aranglardiki ⱨǝrbir ǝrkǝk hǝtnǝ ⱪilinsun.□ 11 Xuning bilǝn silǝr hǝtnilikinglarni kesiwetixinglar kerǝk; bu Mǝn bilǝn silǝrning aranglardiki ǝⱨdining bǝlgisi bolidu.■ 12 Barliⱪ ǝwladliringlar, nǝsildin-nǝsilgǝ aranglarda, mǝyli ɵydǝ tuƣulƣanlar bolsun, yaki ǝwladinglardin bolmay yatlardin pulƣa setiwelinƣanlar bolsun, ⱨǝmmǝ ǝrkǝk sǝkkiz künlük bolƣanda hǝtnǝ ⱪilinsun.■ 13 Ɵyüngdǝ tuƣulƣanlar bilǝn pulungƣa setiwalƣanlarning ⱨǝmmisi hǝtnǝ ⱪilinixi kerǝk. Xundaⱪ ⱪilƣanda, Mening ǝⱨdǝm tǝnliringlarda ornap, ǝbǝdiy bir ǝⱨdǝ bolidu. 14 Lekin hǝtniliki turup, tehi hǝtnǝ ⱪilinmiƣan ⱨǝrbir ǝrkǝk Mening ǝⱨdǝmni buzƣan ⱨesablinip, üzüp taxlinidu, — dedi.

15 Huda Ibraⱨimƣa yǝnǝ sɵz ⱪilip: — Ayaling Sarayni ǝmdi Saray dǝp atimiƣin, bǝlki ismi Saraⱨ bolsun.□ 16 Mǝn uningƣa bǝht-bǝrikǝt berip, uningdinmu sanga bir oƣul berimǝn. Mǝn dǝrwǝⱪǝ uni bǝrikǝtlǝymǝn; xuning bilǝn u ǝl-millǝtlǝrning anisi bolidu; hǝlⱪlǝrning padixaⱨlirimu uningdin qiⱪidu, — dedi.□

17 Ibraⱨim yǝnǝ ɵzini yǝrgǝ etip düm yetip külüp kǝtti wǝ kɵnglidǝ: «Yüz yaxⱪa kirgǝn adǝmmu baliliⱪ bolalarmu? Toⱪsan yaxⱪa kirgǝn Saraⱨmu bala tuƣarmu?!», — dedi.□

18 Ibraⱨim Hudaƣa: — Aⱨ, Ismail aldingda yaxisa idi! dedi.□

19 Huda uningƣa: — Yaⱪ, ayaling Saraⱨ jǝzmǝn sanga bir oƣul tuƣup beridu. Sǝn uningƣa «Isⱨaⱪ» dǝp at ⱪoyƣin. Mǝn uning bilǝn ɵz ǝⱨdǝmni tüzimǝn; bu uningdin keyin kelidiƣan nǝsli bilǝn baƣliƣan ǝbǝdiy bir ǝⱨdǝ süpitidǝ bolidu.□  ■ 20 Ismailƣa kǝlsǝk, uning toƣrisidiki duayingni anglidim. Mana, Mǝn uni bǝrikǝtlǝp, nǝslini kɵpǝytip, intayin zor awutimǝn. Uning puxtidin on ikki ǝmir qiⱪidu; Mǝn uni uluƣ bir hǝlⱪ ⱪilimǝn.□  ■ 21 Biraⱪ ǝⱨdǝmni bolsa Mǝn kelǝr yili dǝl muxu waⱪitta Saraⱨ sanga tuƣup beridiƣan oƣul — Isⱨaⱪ bilǝn tüzimǝn, — dedi.■

22 Huda Ibraⱨim bilǝn sɵzlixip bolup, uning yenidin yuⱪiriƣa qiⱪip kǝtti.

23 Xuning bilǝn xu künila Ibraⱨim ɵz oƣli Ismailni, ɵz ɵyidǝ tuƣulƣanlar wǝ pulƣa setiwalƣanlarning ⱨǝmmisini, yǝni uning ɵyidiki barliⱪ ǝrkǝklǝrni elip, Huda uningƣa eytⱪandǝk ularning hǝtnilikini kesip hǝtnǝ ⱪildi.

24 Ibraⱨimning hǝtniliki kesilip, hǝtnǝ ⱪilinƣanda, toⱪsan toⱪⱪuz yaxⱪa kirgǝnidi. 25 Uning oƣli Ismailning hǝtniliki kesilip, hǝtnǝ ⱪilinƣanda, on üq yaxta idi. 26-27 Ibraⱨim bilǝn uning oƣli Ismail dǝl xu künning ɵzidǝ hǝtnǝ ⱪilindi wǝ xundaⱪla uning ɵyidiki ⱨǝmmǝ ǝr kixilǝr, mǝyli ɵyidǝ tuƣulƣan bolsun yaki yattin pulƣa setiwelinƣanlar bolsun, ⱨǝmmisi uning bilǝn billǝ hǝtnǝ ⱪilindi.

18

Ərxtin qüxkǝn üq meⱨman

1 Pǝrwǝrdigar Mamrǝdiki dubzarliⱪning yenida Ibraⱨimƣa kɵründi; bu kün ǝng issiƣan waⱪit bolup, u ɵz qedirining ixikidǝ olturatti. 2 U bexini kɵtürüp nǝzǝr seliwidi, mana uning udulida üq kixi ɵrǝ turatti. Ularni kɵrüp u qedirining ixikidin ⱪopup, ularning aldiƣa yügürüp berip, yǝrgǝ tǝgküdǝk tǝzim ⱪilip:■ 3 — i Rǝbbim, ǝgǝr peⱪir nǝzǝrliridǝ iltipat tapⱪan bolsam, ɵtünimǝnki, ⱪullirining yenidin ɵtüp kǝtmigǝyla;□ 4 azƣina su kǝltürülsun, silǝr putliringlarni yuyup dǝrǝhning tegidǝ aram eliwelinglar. 5 Silǝr ɵz ⱪulunglarning yenidin ɵtkǝnikǝnsilǝr, mǝn bir qixlǝm nan elip qiⱪay, silǝr ⱨarduⱪunglarni qiⱪirip, andin ɵtüp kǝtkǝysilǝr, dedi. Ular jawab berip: — Eytⱪiningdǝk ⱪilƣin, dewidi, 6 Ibraⱨim qediriƣa Saraⱨning ⱪexiƣa yügürüp kirip, uningƣa: — Üq das esil undin tez hemir yuƣurup toⱪaq ǝtkin, — dedi.□

7 Andin Ibraⱨim kala padisiƣa yügürüp berip, yumran obdan bir mozayni tallap, qakiriƣa tapxurdi; u buni tezla tǝyyar ⱪildi.

8-9 Andin Ibraⱨim seriⱪ may, süt wǝ tǝyyarlatⱪan mozayni elip kelip, ularning aldiƣa tutup, ɵzi dǝrǝhning tegidǝ ularning aldida ɵrǝ turdi; ular ulardin yedi. Ular uningdin: ayaling Saraⱨ nǝdǝ, dǝp soriwidi, u jawab berip: — Mana, qedirda, dedi.

10 Birsi: — Mǝn kelǝr yili muxu waⱪitta ⱪexingƣa jǝzmǝn ⱪaytip kelimǝn, wǝ mana u waⱪitta ayaling Saraⱨning bir oƣli bolidu, — dedi. Saraⱨ bolsa uning kǝynidiki qedirning ixikidǝ turup, bularni anglawatatti.□  ■

11 Ibraⱨim bilǝn Saraⱨ ikkisi yaxinip, ⱪerip ⱪalƣanidi; Saraⱨta ayal kixilǝrdǝ bolidiƣan adǝt kɵrüx tohtap ⱪalƣanidi.■ 12 Xunga Saraⱨ ɵz iqidǝ külüp: — Mǝn xunqǝ ⱪerip kǝtkǝn tursam, rasttinla lǝzzǝt kɵrǝlǝrmǝnmu? Erimmu ⱪerip kǝtkǝn tursa? — dǝp hiyal ⱪildi.■

13 Pǝrwǝrdigar Ibraⱨimƣa: — Saraⱨning: «Mǝn ⱪerip kǝtkǝn tursam, rasttinla bala tuƣarmǝnmu?» dǝp külgini nemisi? 14 Pǝrwǝrdigarƣa mumkin bolmaydiƣan tilsimat ix barmu? Bekitkǝn waⱪitta, yǝni kelǝr yili dǝl bu qaƣda ⱪaytip kelimǝn wǝ u waⱪitta Saraⱨning bir oƣli bolidu, — dedi.■

15 Əmma Saraⱨ ⱪorⱪup ketip: — Külmidim, dǝp inkar ⱪildi. Lekin U: — Yaⱪ, sǝn küldüng, — dedi.

Ibraⱨimning Hudadin jiyǝni Lut üqün ɵtünuxi

16 Andin bu zatlar u yǝrdin ⱪopup, Sodom tǝrǝpkǝ nǝzirini aƣdurdi. Ibraⱨimmu ularni uzitip, ular bilǝn billǝ mangdi.

17 Pǝrwǝrdigar: — Mǝn ⱪilidiƣan iximni Ibraⱨimdin yoxursam bolamdu?■ 18 Qünki Ibraⱨimdin uluƣ wǝ küqlük bir ǝl qiⱪidu wǝ xuningdǝk yǝr yüzidiki barliⱪ ǝl-millǝtlǝr u arⱪiliⱪ bǝht-bǝrikǝtkǝ muyǝssǝr bolidiƣan tursa?■ 19 Qünki Mǝn uni bilip talliƣanmǝn; u qoⱪum ɵz balilirini wǝ uning ɵyidikilǝrni ɵzigǝ ǝgǝxtürüp, ularƣa Pǝrwǝrdigarning yolini tutup, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni wǝ adalǝtni yürgüzüxni ɵgitidu. Buning bilǝn Mǝnki Pǝrwǝrdigar Ibraⱨim toƣruluⱪ ⱪilƣan wǝdǝmni ǝmǝlgǝ axurimǝn, — dedi.□

20 Andin Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dedi: — «Sodom wǝ Gomorra toƣruluⱪ kɵtürülgǝn dad-pǝryad naⱨayiti küqlük, ularning gunaⱨi intayin eƣir bolƣini üqün,□ 21 Mǝn ⱨazirla qüximǝn, ⱪilmixliri rasttinla xu dad-pǝryadlardin Manga mǝlum bolƣandǝk xunqǝ rǝzilmu, bilip baⱪay; unqǝ rǝzil bolmiƣandimu, Mǝn uni bilixim kerǝk».

22 Xuning bilǝn bu kixilǝr u yǝrdin ⱪozƣilip, Sodom tǝrǝpkǝ yol aldi. Lekin Ibraⱨim yǝnila Pǝrwǝrdigarning aldida ɵrǝ turatti.□

23 Ibraⱨim yeⱪin berip: — Sǝn rasttinla ⱨǝⱪⱪaniylarni rǝzillǝr bilǝn ⱪoxup ⱨalak ⱪilamsǝn? 24 Xǝⱨǝrdǝ ǝllik ⱨǝⱪⱪaniy kixi bar boluxi mumkin; Sǝn rasttinla xu jayni ⱨalak ⱪilamsǝn, ǝllik ⱨǝⱪⱪaniy kixi üqün u jayni kǝqürüm ⱪilmamsǝn? 25 Yaⱪ, yaⱪ. Bu ix Sǝndin neri bolƣay! Ⱨǝⱪⱪaniylarni rǝzillǝrgǝ ⱪoxup ɵltürüp, ⱨǝⱪⱪaniylarƣa rǝzillǝrgǝ ohxax muamilǝ ⱪilix Sǝndin neri bolƣay! Pütkül jaⱨanning soraⱪqisi adalǝt yürgüzmǝmdu? — dedi.■

26 Pǝrwǝrdigar jawab berip: — Əgǝr Mǝn Sodom xǝⱨiridǝ ǝllik ⱨǝⱪⱪaniyni tapsam, ular üqün pütkül jayni ayap ⱪalimǝn, — dedi.

27 Andin Ibraⱨim jawab berip: — Mana mǝn pǝⱪǝt topa bilǝn küldin ibarǝt bolsammu, mǝn Igǝm bilǝn sɵzlǝxkili yǝnǝ petinalidim. 28 Mubada xu ǝllik ⱨǝⱪⱪaniydin bǝx kixi kǝm bolsa, Sǝn bu bǝx kixining kǝm bolƣini üqün pütkül xǝⱨǝrni yoⱪitamsǝn? — dedi.

U: — Əgǝr Mǝn xu yǝrdǝ ⱪiriⱪ bǝxni tapsammu, uni yoⱪatmaymǝn, dedi.

29 Ibraⱨim Uningƣa sɵzini dawam ⱪilip: — Xu yǝrdǝ ⱪiriⱪ kixila tepilixi mumkin, dewidi, Pǝrwǝrdigar: — Bu ⱪiriⱪi üqün uni yoⱪatmaymǝn, — dedi.

30 U yǝnǝ sɵz ⱪilip: I Igǝm, hapa bolmiƣaysǝn, mǝn yǝnǝ sɵz ⱪilay. Xu yǝrdǝ ottuzi tepilixi mumkin? — dedi.

U: — Əgǝr Mǝn u yǝrdǝ ottuzni tapsammu, yoⱪatmaymǝn, — dedi.

31 U yǝnǝ sɵz ⱪilip: — Mana ǝmdi mǝn Igǝm bilǝn sɵzlǝxkili jür’ǝt ⱪildim; xu yǝrdǝ yigirmisi tepilixi mumkin, — dedi.

Pǝrwǝrdigar sɵz ⱪilip: bu yigirmisi üqün u yǝrni yoⱪatmaymǝn, — dedi.

32 U sɵzlǝp: — I Igǝm, hapa bolmiƣay, mǝn pǝⱪǝt muxu bir ⱪetimla sɵz ⱪilay! Xu yǝrdǝ oni tepilixi mumkin, dewidi, u jawab berip: — Mǝn oni üqün uni yoⱪatmaymǝn, — dedi.

33 Pǝrwǝrdigar Ibraⱨim bilǝn sɵzlixip bolƣandin keyin kǝtti; Ibraⱨimmu ɵz jayiƣa ⱪaytip kǝtti.

19

Sodom xǝⱨiridikilǝrning rǝzilliki

1 Ikki pǝrixtǝ kǝqtǝ Sodomƣa yetip kǝldi; xu qaƣda Lut Sodomning dǝrwazisida olturatti. Lut ularni kɵrüpla ornidin turup, aldiƣa qiⱪip yüzi yǝrgǝ tǝgküdǝk tǝzim ⱪilip:□ 2 — Mana, ǝy hojilirim, kǝminilirining ɵyigǝ qüxüp putliringlarni yuyup ⱪonup ⱪalƣaysilǝr; andin ǝtǝ sǝⱨǝr ⱪopup yolƣa qiⱪsanglarmu bolidu, dewidi, bular jawabǝn: — Yaⱪ, biz xǝⱨǝr mǝydanida kǝqlǝymiz, — dedi.■

3 Əmma u ularni qing tutuwidi, ahir ular uning bilǝn berip ɵyigǝ kirdi. U ularƣa dastihan selip, petir toⱪaqlarni pixurup bǝrdi, ular ƣizalandi.■

4 Ular tehi yatmiƣanidi, xǝⱨǝrdikilǝr, yǝni Sodomning ǝrkǝkliri, yax, ⱪeri ⱨǝmmisi ⱨǝrⱪaysi mǝⱨǝllilǝrdin kelip ɵyni ⱪorxiwaldi; 5 ular Lutni qaⱪirip uningƣa: — Bügün kǝqtǝ seningkigǝ kirgǝn adǝmlǝr ⱪeni? Ularni bizgǝ qiⱪirip bǝr, biz ular bilǝn yeⱪinqiliⱪ ⱪilimiz, — dedi.

6 Lut dǝrwazining aldiƣa, ularning ⱪexiƣa qiⱪip, ixikni yepiwetip, 7 ularƣa: — Əy buradǝrlirim, mundaⱪ rǝzillikni ⱪilmanglar! 8 Mana, tehi ⱨeq ǝr bilǝn billǝ bolmiƣan ikki ⱪizim bar; ularni silǝrgǝ qiⱪirip berǝy. Ular bilǝn haliƣininglarni ⱪilinglar. Əmma bu adǝmlǝr ɵgzǝmning sayisi astiƣa kirgǝnikǝn, silǝr ularni ⱨeqnemǝ ⱪilmanglar! — dedi.

9 Lekin ular jawab berip: «Neri tur!» deginiqǝ, yǝnǝ: — Bu yǝrdǝ turuxⱪa kǝlgǝn bu musapir ⱨakim bolmaⱪqimikǝn? Əmdi sanga ularƣa ⱪilƣandinmu bǝttǝr yamanliⱪ ⱪilimiz! — dǝp Lutni ⱪistap, ixikni qeⱪixⱪa basturup kǝldi.■

10 Əmma u ikki kixi ⱪollirini uzitip Lutni ɵygǝ ɵz ⱪexiƣa tartip ǝkiriwelip, ixikni taⱪiwaldi 11 wǝ ɵyning dǝrwazisining aldidiki adǝmlǝrni kiqikidin tartip qongiƣiqǝ korluⱪⱪa muptila ⱪildi; xuning bilǝn ular dǝrwazini izdǝp, ⱨalidin kǝtti.

Lutning Sodomdin ⱪeqixi

12 Andin ikkǝylǝn Lutⱪa: — Muxu yǝrdǝ yǝnǝ birǝr kiming barmu? Küy’oƣul, oƣul yaki ⱪizliring wǝ yaki xǝⱨǝrdǝ baxⱪa adǝmliring bolsa ularni bu yǝrdin elip kǝtkin! 13 Qünki biz bu yǝrni yoⱪitimiz; qünki ular toƣruluⱪ kɵtürülgǝn dad-pǝryad Pǝrwǝrdigarning aldida intayin küqlük bolƣaq, Pǝrwǝrdigar bizni uni yoⱪitixⱪa ǝwǝtti, — dedi.

14 Xuning bilǝn Lut taxⱪiriƣa qiⱪip, ⱪizlirini alidiƣan bolƣusi küy’oƣullirining ⱪexiƣa berip: «Əmdi ⱪopup bu yǝrdin qiⱪip ketinglar; qünki Pǝrwǝrdigar xǝⱨǝrni yoⱪitidu» — dedi. Əmma u bolƣusi küy’oƣullirining nǝzirigǝ qaⱪqaⱪ ⱪilƣandǝk kɵründi.

15 Tang atⱪanda, pǝrixtilǝr Lutni aldiritip: — Əmdi ⱪopup ayaling bilǝn ⱪexingdiki ikki ⱪizingni alƣin; bolmisa xǝⱨǝrning ⱪǝbiⱨlikigǝ qetilip ⱪelip, ⱨalak bolisǝn, — dedi.

16 Əmma u tehiqǝ arisaldi bolup turƣanda, Pǝrwǝrdigar uningƣa rǝⱨim ⱪilƣanliⱪi üqün, u ikkiylǝn Lutning ⱪolini, ayalining ⱪolini wǝ ikki ⱪizining ⱪollirini tutup, ularni xǝⱨǝrning sirtiƣa ǝqiⱪip, orunlaxturup ⱪoydi. 17 Ularni qiⱪarƣandin keyin xu ix boldiki, ulardin biri uningƣa: — Jeningni elip ⱪaq, ⱨalak bolmasliⱪing üqün kǝyninggǝ ⱪarimay, tüzlǝngliktiki ⱨeq yǝrdǝ tohtimay, taƣⱪa ⱪaqⱪin! — dedi.

18 Lekin Lut ularƣa: — Undaⱪ bolmiƣay, ǝy hojam, ɵtünüp ⱪalay!□ 19 Mana, kǝminǝng kɵzüngdǝ iltipat tapti, jenimni ⱪutⱪuzdung, manga zor mǝrⱨǝmǝt kɵrsǝtting; ǝmma mǝn taƣⱪa ⱪaqalmaymǝn; undaⱪ ⱪilsam, manga birǝr apǝt qüxüp, ɵlüp ketǝrmǝnmikin. 20 Ⱪara, awu xǝⱨǝrgǝ ⱪeqip barsa bolƣudǝk naⱨayiti yeⱪin ikǝn, xundaⱪla kiqik xǝⱨǝr ikǝn! Ɵtünüp ⱪalay, mening xu yǝrgǝ ⱪeqiximƣa yol ⱪoyƣaysǝn! U kiqik xǝⱨǝr ǝmǝsmu?! Jenim xu yǝrdǝ aman ⱪalidu! — dedi.

21 Pǝrixtǝ uningƣa jawab berip: — Hǝyr, bu ixtimu sanga maⱪul bolay, sǝn eytⱪan xu xǝⱨǝrni wǝyran ⱪilmay. 22 Əmdi u yǝrgǝ tezdin ⱪeqip barƣin; qünki sǝn xu yǝrgǝ yetip barmiƣuqǝ ⱨeq ix ⱪilalmasmǝn, — dedi. Xunga u xǝⱨǝrning ismi «Zoar» dǝp atalƣan.□

Sodom bilǝn Gomora xǝⱨǝrlirining wǝyran ⱪilinixi

23 Lut Zoarƣa yetip barƣanda kün nuri yǝr yüzigǝ qeqilƣanidi. 24 Xu qaƣda Pǝrwǝrdigar ǝrxtin, ɵz yenidin Sodom bilǝn Gomorraning üstigǝ günggürt wǝ ot yaƣdurup,■ 25 xu xǝⱨǝrlǝrni, pütkül tüzlǝnglikni ⱨǝmdǝ xǝⱨǝrlǝrdiki barliⱪ aⱨalilǝr wǝ yǝrdin üngǝnlǝrni ⱪoxup bǝrbat ⱪildi.

26 Lekin Lutning arⱪisidin mangƣan ayali kǝynigǝ ⱪariwidi, tuz tüwrükkǝ aylinip ⱪaldi.■

27 Ətisi tang sǝⱨǝrdǝ, Ibraⱨim ⱪopup ilgiri Pǝrwǝrdigarning aldida turƣan jayƣa qiⱪip, 28 Sodom bilǝn Gomorra tǝrǝpkǝ, xundaⱪla tüzlǝnglikning ⱨǝmmǝ yerigǝ nǝzǝr seliwidi, mana, yǝr yüzidin humdanning tütünidǝk tütün ɵrlǝwatⱪinini kɵrdi. 29 Əmma xundaⱪ boldiki, Huda u tüzlǝngliktiki xǝⱨǝrlǝrni wǝyran ⱪilƣanda, U Ibraⱨimni esigǝ elip, Lut turƣan xǝⱨǝrlǝrni bǝrbat ⱪilƣanda uni balayi’apǝtning iqidin qiⱪirip ⱪutⱪuzdi.□

Lut wǝ uning ⱪizliri

30 Əmma Lut Zoar xǝⱨiridǝ turuxtin ⱪorⱪⱪaqⱪa, Zoardin ketip, taƣⱪa qiⱪip, ikki ⱪizi bilǝn xu yǝrdǝ makanlaxti. U ikki ⱪizi bilǝn bir ɵngkürdǝ turdi. 31 Əmdi qong ⱪiz kiqikigǝ: — Atimiz bolsa ⱪerip kǝtti; dunyaning ⱪaidǝ-yosuni boyiqǝ bu yurtta bizgǝ yeⱪinqiliⱪ ⱪilidiƣan ⱨeq ǝr kixi ⱪalmidi. 32 Ⱪeni, atimizni xarab bilǝn mǝst ⱪilip ⱪoyup, uning bilǝn billǝ yatayli; xundaⱪ ⱪilsaⱪ, biz pǝrzǝnt kɵrüp atimizning uruⱪini ⱪalduralaymiz, — dedi.

33 Xuning bilǝn ular u keqisi atisiƣa xarab iqküzüp mǝst ⱪilip ⱪoyup, qong ⱪizi kirip atisi bilǝn yatti. Lekin Lut uning kirip yatⱪininimu, ⱪopup kǝtkininimu ⱨeq sǝzmidi.

34 Ətisi xundaⱪ boldiki, qongi kiqikigǝ: — Mana, mǝn ahxam atam bilǝn yattim; bügün kǝqtimu uningƣa yǝnǝ xarab iqküzǝyli; xuning bilǝn sǝn kirip uning bilǝn yatⱪin; xundaⱪ ⱪilip, ⱨǝr ikkimiz pǝrzǝnt kɵrüp atimizning nǝslini ⱪalduralaymiz, — dedi.

35 Xuning bilǝn ular u keqisi atisiƣa xarab iqküzüp mǝst ⱪilip ⱪoyup, kiqik ⱪizi ornidin turup uning bilǝn billǝ yatti. Əmma Lut uning kirip yatⱪininimu, ⱪopup kǝtkininimu ⱨeq sǝzmidi.

36 Xundaⱪ ⱪilip, Lutning ikkila ⱪizi ɵz atisidin ⱨamilidar bolup ⱪaldi. 37 Qongi bolsa oƣul tuƣup, uning etini Moab ⱪoydi; u bügünki Moabiylarning atisidur.□

38 Kiqikimu oƣul tuƣup, uning etini Bǝn-Ammi ⱪoydi. U bügünki Ammoniylarning atisidur.□

20

Ibraⱨim bilǝn Abimǝlǝk

1 Ibraⱨim u yǝrdin qiⱪip, jǝnub tǝrǝptiki Nǝgǝwgǝ kɵqüp kelip, Ⱪadǝx bilǝn Xurning ariliⱪida turup ⱪaldi; bir mǝzgildin keyin Gǝrarda olturaⱪlaxti. 2 Xu yǝrdǝ Ibraⱨim ayali Saraⱨ toƣrisida: «U mening singlimdur», degǝnidi. Xuning bilǝn Gǝrarning padixaⱨi Abimǝlǝk adǝm ǝwǝtip, Saraⱨni ɵzigǝ hotun boluxⱪa eliwaldi.■

3 Lekin bir küni keqisi qüxidǝ Huda Abimǝlǝkkǝ kelip uningƣa: — Mana, sǝn ɵzünggǝ eliwalƣan ayal sǝwǝbidin ǝmdi ɵlgǝn adǝmdursǝn; qünki u baxⱪa birsining ayalidur — dedi.

4 Əmma Abimǝlǝk uningƣa tehi yeⱪinqiliⱪ ⱪilmiƣanidi. U Hudaƣa: — I Rǝb, ⱨǝⱪⱪaniy bir hǝlⱪnimu ⱨalak ⱪilamsǝn?□ 5 U ɵzimu manga: «U mening singlim» dǝp eytmidimu? Yǝnǝ kelip, bu ayalmu «U mening akam», dǝp eytⱪanidi. Mǝn bolsam sap kɵnglüm wǝ durus niyitim bilǝn bu ixni ⱪildim, — dedi.□

6 Huda qüxidǝ uningƣa yǝnǝ: — Bu ixni sap kɵngül bilǝn ⱪilƣiningni bilimǝn; xu sǝwǝbtin Mǝn seni aldimda gunaⱨ ⱪilixtin tosup, uningƣa tegixinggǝ ⱪoymidim. 7 Əmdi u kixining ayalini ɵzigǝ ⱪayturup bǝr; qünki u Pǝyƣǝmbǝr, u sening ⱨǝⱪⱪingdǝ dua ⱪilidu wǝ sǝn tirik ⱪalisǝn. Əgǝr uni yandurup bǝrmisǝng xuni bilip ⱪoyƣinki, sǝn wǝ ⱨǝmmǝ adǝmliring ⱪoxulup jǝzmǝn ɵlisilǝr, — dedi.

8 Abimǝlǝk ǝtigǝn tang sǝⱨǝrdǝ ⱪopup, ⱨǝmmǝ hizmǝtkarlirini qaⱪirip, bu sɵzlǝrning ⱨǝmmisini ularning ⱪulaⱪliriƣa saldi; bu adǝmlǝr naⱨayiti ⱪorⱪuxup kǝtti. 9 Andin Abimǝlǝk Ibraⱨimni qaⱪirip uningƣa: — Bu bizgǝ nemǝ ⱪilƣining? Mǝn sanga zadi nemǝ gunaⱨ ⱪildim, sǝn mǝn wǝ padixaⱨliⱪimƣa eƣir bir gunaⱨni yüklǝp ⱪoydung? Manga ⱪilmaydiƣan ixlarni ⱪilding! — dedi.

10 Abimǝlǝk Ibraⱨimƣa yǝnǝ: — Sǝn zadi bizning nemǝ iximizni kɵrgining üqün muxu ixni ⱪilding? — dedi.□

11 Ibraⱨim jawab berip: — «Bu yǝrdǝ xübⱨisizki ⱨeqkim Hudadin ⱪorⱪmaydikǝn, ular meni ayalim tüpǝylidin ɵltürüwetidu», dǝp oyliƣanidim. 12 Əmǝliyǝttǝ, uning mening singlim ikǝnliki rast, lekin u mening ata bir, ana bɵlǝk singlim; keyin u mening ayalim boldi.□ 13 Lekin Huda meni atamning ɵyidin qiⱪirip sǝrgǝrdanliⱪⱪa yürgüzginidǝ, mǝn ayalimƣa: — Biz ⱪǝyǝrgila barsaⱪ, sǝn manga xundaⱪ xapaǝt kɵrsǝtkǝysǝnki, mening toƣramda: «Bu mening akam bolidu», degin, — dǝp eytⱪanidim — dedi.■

14 Andin Abimǝlǝk ⱪoy-kalilar, ⱪullar wǝ dedǝklǝrni elip ularni Ibraⱨimƣa bǝrdi wǝ ayali Saraⱨnimu uningƣa ⱪayturup bǝrdi.

15 Abimǝlǝk: — Mana mening zeminim bolsa aldingda turuptu; kɵzünggǝ ⱪaysi yǝr yaⱪsa xu yǝrdǝ turƣin, — dedi.

16 U Saraⱨⱪa: «Mana, mǝn akangƣa ming kümüx tǝnggǝ bǝrdim; mana bular ɵz yeningdikilǝr, xundaⱪla ⱨǝmmǝ adǝmlǝrning kɵz aldida uyatni yapⱪuqi bolidu; xuning bilǝn sǝn ⱨǝrⱪandaⱪ daƣ-ǝyibtin halas bolisǝn». □ 17-18 Ibraⱨim Hudaƣa dua ⱪildi, Huda Abimǝlǝk, ayali wǝ kenizǝklirini saⱪaytti; andin ular yǝnǝ bala tuƣalaydiƣan boldi; qünki Pǝrwǝrdigar Ibraⱨimning ayali Saraⱨ tüpǝylidin Abimǝlǝkning ɵyidiki ⱨǝmmǝ hotunlarning baliyatⱪulirini etip ⱪoyƣanidi.

21

Isⱨaⱪning dunyaƣa kelixi

1 Əmdi Pǝrwǝrdigar wǝdǝ ⱪilƣinidǝk Saraⱨni yoⱪlidi; Pǝrwǝrdigar Saraⱨⱪa deginidǝk ⱪildi.□
  ■ 2 Saraⱨ ⱨamilidar bolup, Ibraⱨim ⱪeriƣanda Huda uningƣa bekitkǝn waⱪitta bir oƣul tuƣup bǝrdi.■ 3 Ibraⱨim ɵzigǝ tɵrǝlgǝn oƣli, yǝni Saraⱨ uningƣa tuƣup bǝrgǝn oƣlining ismini Isⱨaⱪ ⱪoydi.□ 4 Andin Ibraⱨim Huda uningƣa buyruƣinidǝk ɵz oƣli Isⱨaⱪ tuƣulup sǝkkizinqi küni hǝtnǝ ⱪildi.■ 5 Oƣli Isⱨaⱪ tuƣulƣan qaƣda, Ibraⱨim yüz yaxta idi. 6 Saraⱨ: «Huda meni küldürüwǝtti; ⱨǝrkim bu ixni anglisa, mǝn bilǝn tǝng külüxidu», dedi.

7 U yǝnǝ: — Kimmu Ibraⱨimƣa: «Saraⱨ bala emitidiƣan bolidu!» dǝp eytalaytti? Qünki u ⱪeriƣanda uningƣa bir oƣul tuƣup bǝrdim! — dedi.

Ⱨǝjǝr bilǝn Ismailning ⱪoƣlinixi

8 Bala qong bolup, ǝmqǝktin ayrildi. Isⱨaⱪ ǝmqǝktin ayrilƣan küni Ibraⱨim qong ziyapǝt ɵtküzüp bǝrdi. 9 Əmma Saraⱨ misirliⱪ Ⱨǝjǝrning Ibraⱨimƣa tuƣup bǝrgǝn oƣulning Isⱨaⱪni mǝshirǝ ⱪiliwatⱪinini kɵrüp ⱪaldi. 10 Xuning bilǝn u Ibraⱨimƣa: — Bu dedǝk bilǝn oƣlini ⱨǝydiwǝt! Qünki bu dedǝkning oƣli mening oƣlum Isⱨaⱪ bilǝn tǝng waris bolsa bolmaydu!, — dedi.■

11  Saraⱨning bu sɵzi Ibraⱨimƣa tolimu eƣir kǝldi; qünki Ismailmu uning oƣli-dǝ!□ 12 Lekin Huda Ibraⱨimƣa: — Balang wǝ dediking wǝjidin bu sɵz sanga eƣir kǝlmisun, bǝlki Saraⱨning sanga degǝnlirining ⱨǝmmisigǝ ⱪulaⱪ salƣin; qünki Isⱨaⱪtin bolƣini sening nǝsling ⱨesablinidu.■ 13 Lekin dedǝkning oƣlidinmu bir hǝlⱪ-millǝt pǝyda ⱪilimǝn, qünki umu sening nǝsling, — dedi.■

14 Ətisi tang sǝⱨǝrdǝ Ibraⱨim ⱪopup, nan bilǝn bir tulum suni elip Ⱨǝjǝrgǝ berip, ɵxnisigǝ yüdküzüp, balini uningƣa tapxurup, ikkisini yolƣa selip ⱪoydi. Ⱨǝjǝr ketip, Bǝǝr-Xebaning qɵlidǝ kezip yürdi.□ 15-16 Əmdi tulumdiki su tügǝp kǝtkǝnidi; Ⱨǝjǝr balini bir qatⱪalning tüwigǝ taxlap ⱪoyup, ɵz-ɵzigǝ: «Balining ɵlüp ketixigǝ ⱪarap qidimaymǝn» dǝp, bir oⱪ etimqǝ yiraⱪⱪa berip, udulida olturdi. U udulida olturup, pǝryad kɵtürüp yiƣlidi.

17 Huda oƣulning yiƣa awazini anglidi; xuning bilǝn Hudaning Pǝrixtisi asmandin Ⱨǝjǝrni qaⱪirip uningƣa: — Əy Ⱨǝjǝr, sanga nemǝ boldi? Ⱪorⱪmiƣin; qünki Huda oƣulning yiƣa awazini yatⱪan yeridin anglidi. 18 Əmdi ⱪopup, ⱪolung bilǝn balini yɵlǝp turƣuz; qünki Mǝn uni uluƣ bir ǝl-millǝt ⱪilimǝn, — dedi.■

19 Xuan Huda Ⱨǝjǝrning kɵzlirini aqti, u bir ⱪuduⱪni kɵrdi. U berip tulumƣa su toldurup, oƣulƣa iqküzdi.

20 Huda u bala bilǝn billǝ boldi; u ɵsüp qong boldi. U qɵldǝ yaxap, mǝrgǝn bolup yetixti. 21 U Paran qɵlidǝ turdi; xu waⱪitlarda anisi uningƣa Misir zeminidin bir ⱪizni hotunluⱪⱪa elip bǝrdi.

Ibraⱨimning Abimǝlǝk padixaⱨ bilǝn kelixim tüzüxi

22 U waⱪitlarda xundaⱪ boldiki, Abimǝlǝk wǝ uning lǝxkǝrbexi Fikol kelip Ibraⱨimƣa: — Ⱪilƣan ⱨǝmmǝ ixliringda, Huda sening bilǝn billidur. 23 Əmdi sǝn dǝl muxu yǝrdǝ manga, oƣlumƣa wǝ nǝwrǝmgǝ hiyanǝt ⱪilmasliⱪⱪa Hudaning namida ⱪǝsǝm ⱪilip bǝrgǝysǝn; mǝn sanga kɵrsitip kǝlgǝn meⱨribanliⱪimdǝk, sǝnmu manga wǝ sǝn ⱨazir turuwatⱪan yurtⱪa meⱨribanliⱪ ⱪilƣaysǝn, — dedi.■

24 Ibraⱨim: Ⱪǝsǝm ⱪilip berǝy, dedi.

25 Andin Ibraⱨim Abimǝlǝkning qakarliri tartiwalƣan bir ⱪuduⱪ toƣrisida Abimǝlǝkni ǝyiblidi. 26 Abimǝlǝk: — Bu ixni ⱪilƣan kixini bilmǝymǝn; sǝn bu ixni mangimu eytmapsǝn; mǝn bu ixni pǝⱪǝt bügünla anglixim, — dedi.

27 Ibraⱨim ⱪoy-kala elip Abimǝlǝkkǝ tǝⱪdim ⱪildi; andin ular ikkilisi ǝⱨdǝ ⱪilixti. 28 Ibraⱨim yǝnǝ padidin yǝttǝ qixi ⱪozini bir tǝrǝpkǝ ayrip ⱪoydi. 29 Abimǝlǝk Ibraⱨimdin: — Sǝn bir tǝrǝpkǝ ayrip ⱪoyƣan bu yǝttǝ qixi ⱪozining nemǝ mǝnisi bar? — dǝp soriwidi, 30 u: — Mening bu ⱪuduⱪni koliƣinimni etirap ⱪilƣiningƣa guwaⱨliⱪ süpitidǝ bu yǝttǝ qixi ⱪozini ⱪolumdin ⱪobul ⱪilƣaysǝn, — dǝp jawab bǝrdi.

31 Bu ikkisi xu yǝrdǝ ⱪǝsǝm ⱪilixⱪanliⱪi üqün, u xu jayni «Bǝǝr-Xeba» dǝp atidi.□ 32 Xu tǝriⱪidǝ ular Bǝǝr-Xebada ǝⱨdǝ ⱪilixti. Andin Abimǝlǝk wǝ uning lǝxkǝrbexi Fikol ⱪozƣilip, Filistiylǝrning zeminiƣa yenip kǝtti.□

33 Ibraⱨim Bǝǝr-Xebada bir tüp yulƣunni tikip, u yǝrdǝ Əbǝdiy Tǝngri bolƣan Pǝrwǝrdigarning namiƣa nida ⱪilip ibadǝt ⱪildi.□  ■ 34 Ibraⱨim Filistiylǝrning zeminida uzun waⱪitⱪiqǝ turup ⱪaldi.□

22

Hudaning Ibraⱨimni sinixi — Isⱨaⱪni ⱪurbanliⱪ ⱪilix

1 Bu ixlardin keyin xundaⱪ boldiki, Huda Ibraⱨimni sinap uningƣa: — Əy Ibraⱨim! dedi. U: mana mǝn! — dǝp jawab bǝrdi.

2 U: — Sǝn oƣlungni, yǝni sǝn sɵyidiƣan yalƣuz oƣlung Isⱨaⱪni elip, Moriya yurtiƣa berip, xu yǝrdǝ, Mǝn sanga eytidiƣan taƣlarning birining üstidǝ uni kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ süpitidǝ sunƣin, — dedi.□  ■

3 Ətisi Ibraⱨim sǝⱨǝr ⱪopup, exikini toⱪup, yigitliridin ikkiylǝn bilǝn Isⱨaⱪni billǝ elip, kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ üqün otun yerip, Huda uningƣa eytⱪan yǝrgǝ ⱪarap mangdi. 4 Üqinqi küni Ibraⱨim bexini kɵtürüp ⱪarap, yiraⱪtin u yǝrni kɵrdi.

5 Ibraⱨim yigitlirigǝ: — Silǝr exǝk bilǝn muxu yǝrdǝ turup turunglar. Mǝn balam bilǝn u yǝrgǝ berip, sǝjdǝ ⱪilip, andin ⱪexinglarƣa yenip kelimiz, — dedi.

6 Xuning bilǝn Ibraⱨim kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪⱪa kerǝklik otunni elip, oƣli Isⱨaⱪⱪa yüdküzüp, ɵzi ⱪoliƣa piqaⱪ bilǝn otni elip, ikkisi billǝ yürüp kǝtti. 7 Isⱨaⱪ atisi Ibraⱨimƣa: — Əy ata! dewidi, u uningƣa jawab berip: — Mana mǝn, oƣlum, dedi. U uningdin: — Mana ot bilǝn otunƣu bar, ǝmma kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ bolidiƣan ⱪoza ⱪeni? — dǝp soriwidi, 8 Ibraⱨim jawab berip: — Əy oƣlum, Huda Ɵzi Ɵzigǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪozini tǝminlǝydu, — dedi. Andin ikkisi birgǝ yolini dawamlaxturdi.

9 Ahirida ular Huda Ibraⱨimƣa eytⱪan jayƣa yetip kǝldi. Ibraⱨim u yǝrdǝ ⱪurbangaⱨ yasap, üstigǝ otunni tizip ⱪoydi. Andin u oƣli Isⱨaⱪni baƣlap, uni ⱪurbangaⱨdiki otunning üstidǝ yatⱪuzdi.■ 10 Andin Ibraⱨim ⱪolini uzitip, oƣlini boƣuzliƣili piqaⱪni aldi.

11 Xuan Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi asmandin uni qaⱪirip uningƣa: — Ibraⱨim, Ibraⱨim! — dǝp warⱪiridi.

U: — Mana mǝn, — dedi.□

12 U uningƣa: — Sǝn baliƣa ⱪolungni tǝgküzmigin, uni ⱨeqnemǝ ⱪilmiƣin; qünki Mǝn sening Hudadin ⱪorⱪⱪanliⱪingni bildim; qünki sening oƣlungni, yǝni yalƣuz oƣlungni Mǝndin ayimiding, — dedi.

13 Ibraⱨim bexini kɵtürüp ⱪariwidi, mana, arⱪisida münggüzliri qatⱪalƣa qirmixip ⱪalƣan bir ⱪoqⱪarni kɵrdi. Ibraⱨim berip ⱪoqⱪarni elip, uni oƣlining ornida kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilip sundi. 14 Xuning bilǝn Ibraⱨim xu jayƣa «Yaⱨwǝⱨ-Yirǝⱨ» dǝp at ⱪoydi. Xunga kixilǝr: «Pǝrwǝrdigarning teƣida tǝminlinidu» degǝn bu sɵz bügüngǝ ⱪǝdǝr eytilip keliwatidu.□ 15 Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi asmandin Ibraⱨimni ikkinqi ⱪetim qaⱪirip uningƣa: —

16 Sǝn ɵz oƣlungni, yǝni yalƣuz oƣlungni ayimay bu ixni ⱪilƣining üqün Mǝn Ɵzüm bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, dǝydu Pǝrwǝrdigar,■ 17 — Mǝn seni zor bǝrikǝtlǝp, nǝslingni asmandiki yultuzlardǝk nurƣun kɵpǝytip, dengiz saⱨilidiki ⱪumdǝk ƣolditimǝn; nǝsling bolsa düxmǝnlirining dǝrwaziliriƣa igǝ bolidu.□  ■ 18 Sǝn Mening awazimƣa ⱪulaⱪ salƣining üqün yǝr yüzidiki barliⱪ ǝl-yurtlar nǝslingning nami bilǝn ɵzliri üqün bǝht-bǝrikǝt tilǝydu, — dedi.□  ■

19 Andin Ibraⱨim yigitlirining ⱪexiƣa yenip bardi. Ular ⱨǝmmisi ornidin turuxup Bǝǝr-Xebaƣa yol aldi. Ibraⱨim Bǝǝr-Xebada turup ⱪaldi.

Naⱨorning ǝwladliri

20 Bu ixlardin keyin Ibraⱨimƣa: «Mana Milkaⱨmu ining Naⱨorƣa birⱪanqǝ oƣul tuƣup beriptu», degǝn hǝwǝr yǝtti. 21 Ular bolsa tunji oƣli uz, uning inisi Buz wǝ Aramning atisi bolƣan Kǝmuǝl, 22 andin Kǝsǝd, Hazo, Pildax, Yidlaf wǝ Betuǝl degǝn oƣullar idi. 23 (Betuǝldin Riwkaⱨ tɵrǝldi). Bu sǝkkizini Milkaⱨ Ibraⱨimning inisi Naⱨorƣa tuƣup bǝrdi. 24 Xuningdǝk uning keniziki Rǝumaⱨmu Tebaⱨ, Gaⱨam, Tahax wǝ Maakaⱨ degǝnlǝrni tuƣup bǝrdi.

23

Ibraⱨimning Saraⱨni dǝpnǝ ⱪilixi

1 Saraⱨ bir yüz yigirmǝ yǝttǝ yaxⱪiqǝ ɵmür kɵrdi. Bu Saraⱨning ɵmrining yilliri idi. 2 Saraⱨ Ⱪanaan zeminidiki Kiriat-Arba, yǝni Ⱨebronda wapat boldi. Ibraⱨim berip Saraⱨ üqün matǝm tutup yiƣa-zar ⱪildi. 3 Ibraⱨim ɵz mǝrⱨumǝsining yenidin ⱪopup, Ⱨittiylarƣa sɵz ⱪilip:

4 — Mǝn bolsam aranglarda musapir meⱨman, halas; silǝr ǝmdi aranglardin manga bir yǝrlik beringlar; xuning bilǝn mǝn bu mǝrⱨumǝmni aldimda kɵrünüp turmisun üqün elip berip dǝpnǝ ⱪilay, — dedi.□  ■

5-6 Ⱨittiylar Ibraⱨimƣa jawab berip: —

I hojam, bizgǝ ⱪulaⱪ salƣayla! Sili arimizda Hudaning bir xaⱨzadisi ⱨesablinila! Arimizdiki ǝng esil yǝrlikni tallap, xu yǝrdǝ mǝrⱨumǝlirini dǝpnǝ ⱪilƣayla! Mǝrⱨumǝlirini dǝpnǝ ⱪilixⱪa ⱨeqⱪaysimiz ɵz yǝrlikini silidin ayimaydu, — dedi.

7 Ibraⱨim ornidin turup, u zemindiki hǝlⱪⱪǝ, yǝni Ⱨittiylarƣa tǝzim ⱪilip, 8 ularƣa: — Əgǝr mǝrⱨumǝmning kɵz aldimda turiwǝrmǝsliki üqün, uni elip berip, dǝpnǝ ⱪiliximni rawa kɵrsǝnglar, undaⱪta sɵzümni anglap mening üqün Zoⱨarning oƣli Əfronƣa sɵz ⱪilip, 9 uning etizining ayiƣida ɵziningki bolƣan Makpelaⱨning ƣarini manga berixini iltimas ⱪilinglar. U manga buni silǝrning aranglarda gɵristan boluxⱪa toluⱪ nǝrhidǝ bǝrsun, — dedi.

10 Xu qaƣda Əfron Ⱨittiylar arisida olturatti. Xuning bilǝn ⱨittiyliⱪ Əfron Ⱨittiylarning aldida, yǝni xǝⱨirining dǝrwazisidin kirgüqilǝrning ⱨǝmmisining aldida Ibraⱨimƣa jawab berip: — 11 Yoⱪsu, ǝy hojam, manga ⱪulaⱪ salƣayla. Bu etizliⱪni, xundaⱪla uningdiki ƣarni siligǝ berǝy; uni ɵz hǝlⱪim bolƣan adǝmlǝrning aldida siligǝ bǝrdim; ɵz meyitlirini dǝpnǝ ⱪilƣayla, — dedi.

12 Andin Ibraⱨim yǝnǝ zemin hǝlⱪi aldida tǝzim ⱪilip, 13 Xu zemindiki hǝlⱪning ⱪulaⱪliri aldida Əfronƣa: — Iltimasimƣa ⱪulaⱪ salƣayla; mǝn bu etizliⱪning nǝrhi boyiqǝ pul berǝy, uni mǝndin ⱪobul ⱪilƣayla, andin mǝn meyitimni xu yǝrdǝ dǝpnǝ ⱪilay, — dedi.

14 Əfron Ibraⱨimƣa jawab berip uningƣa:

15 Əy hojam, manga ⱪulaⱪ salƣayla; tɵt yüz xǝkǝl kümüxkǝ yaraydiƣan bir etizliⱪ, sili bilǝn mening aramda nemǝ idi? Sili meyitlirini dǝpnǝ ⱪilƣayla — dedi.□

16 Ibraⱨim Əfronning sɵzigǝ ⱪoxuldi; andin Əfron Ⱨittiylar aldida eytⱪan baⱨani, yǝni xu qaƣdiki soda ɵlqimi boyiqǝ tɵt yüz xǝkǝl kümüxni tarazida tartip bǝrdi.■ 17 Xundaⱪ ⱪilip Mamrǝning udulidiki Makpelaⱨⱪa jaylaxⱪan Əfronning etizliⱪi, yǝni etizliⱪning ɵzi, uningdiki ƣar, xundaⱪla etizliⱪning iqi wǝ ǝtrapidiki barliⱪ dǝrǝhlǝrning ⱨǝmmisi■ 18 Ⱨittiylarning kɵz aldida Ibraⱨimƣa tapxurulup, yǝni Əfronning xǝⱨirining dǝrwazisidin barliⱪ kirgüqilǝrning aldida uning mülki ⱪilip bekitildi. 19 Xuningdin keyin Ibraⱨim ayali Saraⱨni Ⱪanaan zeminidiki Mamrǝ (yǝni, Ⱨebron)ning udulidiki Makpelaⱨning etizliⱪining ƣarida dǝpnǝ ⱪildi. 20 Xu tǝriⱪidǝ u etizliⱪ wǝ uningdiki ƣar Ⱨittiylar tǝripidin Ibraⱨimƣa gɵristan boluxⱪa tayin ⱪilindi.

24

Ibraⱨimning hizmǝtkarining Isⱨaⱪ üqün ⱪiz izdixi

1 Ibraⱨim ⱪerip, yexi bir yǝrgǝ berip ⱪalƣanidi; Pǝrwǝrdigar Ibraⱨimƣa ⱨǝr tǝrǝptǝ bǝht-bǝrikǝt ata ⱪilƣanidi. 2 Ibraⱨim ɵyidiki ǝng mɵtiwǝr hizmǝtkari, ɵzining pütün mal-mülkini baxⱪuridiƣan ƣojidarƣa: — Ⱪolungni yotamning astiƣa ⱪoyƣin;□  ■ 3 Mǝn seni asmanlarning Hudasi xundaⱪla yǝrning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarning nami bilǝn ⱪǝsǝm ⱪildurimǝnki, sǝn mǝn ⱨazir turuwatⱪan bu Ⱪanaaniylarning arisidin oƣlumƣa ⱪiz elip bǝrmǝy,■ 4 Bǝlki ɵz yurtumƣa, xundaⱪla ɵz uruⱪ-tuƣⱪanlirimning ⱪexiƣa berip, oƣlum Isⱨaⱪⱪa hotun elip bǝrgǝysǝn, — dedi.

5 Hizmǝtkari uningƣa: — Mubada u ⱪiz mǝn bilǝn bu yurtⱪa kǝlgili unimisa, undaⱪta ɵzliri qiⱪⱪan xu yurtⱪa oƣullirini yandurup apiramdimǝn? — dedi.

6 Ibraⱨim uningƣa jawab berip: — Ⱨezi bol, oƣlumni ⱨǝrgiz xu yǝrgǝ yandurup barmiƣin! 7 Meni atamning ɵyi bilǝn tuƣulƣan yurtumdin yetǝklǝp elip kǝlgüqi, yǝni manga sɵz ⱪilip: — «Sening nǝslinggǝ bu yurtni berimǝn», dǝp manga ⱪǝsǝm ⱪilƣan, asmanning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigar Ɵz Pǝrixtisini aldingƣa ǝwǝtidu; xuning bilǝn sǝn u yǝrdin oƣlumƣa ⱪiz elip kelǝlǝysǝn.■ 8 Xundaⱪtimu, ǝgǝr ⱪiz sǝn bilǝn bu yǝrgǝ kǝlgili unimisa, mǝn sanga ⱪilduridiƣan ⱪǝsǝmdin halas bolisǝn; ǝmma oƣlumni u yǝrgǝ ⱨǝrgiz yandurup barmiƣin, — dedi.

9 Xuning bilǝn hizmǝtkar ⱪolini hojisi Ibraⱨimning yotisining astiƣa ⱪoyup turup, bu toƣrida uningƣa ⱪǝsǝm ⱪildi.

10 Andin hizmǝtkar bu toƣrida hojisining tɵgiliridin onni, xundaⱪla hojisining ⱨǝrhil esil nǝrsilirini elip yolƣa qiⱪti; u Aram-Naⱨaraim rayoniƣa sǝpǝr ⱪilip, Naⱨorning xǝⱨirigǝ yetip kǝldi.□ 11 U xǝⱨǝrning sirtidiki bir ⱪuduⱪning yenida tɵgilirini qɵkündurdi: bu kǝqⱪurun, ⱪiz-ayallarning su tartⱪili qiⱪidiƣan qeƣi idi. 12 U dua ⱪilip: — Əy hojam Ibraⱨimning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigar, ɵtünimǝnki, bügün mening iximni ongƣa tartⱪaysǝn, hojam Ibraⱨimƣa xapaǝt kɵrsǝtkǝysǝn.□ 13 Mana mǝn bu yǝrdǝ ⱪuduⱪning bexida turuwatimǝn wǝ xǝⱨǝr hǝlⱪining ⱪizliri bu yǝrgǝ su tartⱪili keliwatidu. 14 Əmdi xundaⱪ bolsunki, mǝn ⱪaysi ⱪizƣa: «Komzikingni qüxürsǝng, mǝn su iqiwalsam boptikǝn!» desǝm, u jawab berip: «Mana iqkin, mǝn tɵgiliringnimu suƣirip ⱪoyay», desǝ, u ⱪiz sǝn ⱪulung Isⱨaⱪⱪa bekitkiningning ɵzi bolsun. Buningdin sening hojam Ibraⱨimƣa xapaǝt ⱪilƣiningni bilǝlǝymǝn, — dedi.

15 U tehi sɵzini tügǝtmǝyla, mana Riwkaⱨ kozini mürisidǝ kɵtürüp qiⱪip kǝldi; u bolsa Ibraⱨimning inisi Naⱨorning ayali Milkaⱨtin tuƣulƣan oƣli Betuǝlning ⱪizi idi;■ 16 Ⱪiz intayin qirayliⱪ bolup, ⱨeq ǝr kixi tǝgmigǝn pak ⱪiz idi. U ⱪuduⱪning boyiƣa qüxüp, komzikini toldurup andin qiⱪti. 17 Hizmǝtkar uning aldiƣa yügürüp berip: — Ɵtünüp ⱪalay, komzikingtin azƣina su otliwalay, dedi.

18 U jawab berip: — Iqkǝyla, ǝy hojam! dǝpla, komzǝkni dǝrⱨal ⱪoliƣa elip, uning su iqixi üqün sundi.

19 U süyidin uningƣa ⱪanƣuqǝ iqküzgǝndin keyin: — Tɵgilirigimu ⱪanƣuqǝ su iqküzüp ⱪoyay, — dedi.

20 Xuning bilǝn u dǝrⱨal komzǝktiki suni olaⱪⱪa tɵküwetip, yǝnǝ ⱪuduⱪⱪa su tartⱪili yügürüp bardi; u uning ⱨǝmmǝ tɵgilirigǝ su tartip bǝrdi. 21 U kixi uningƣa kɵzini tikkiniqǝ jimjit turup, Pǝrwǝrdigarning yolini ong ⱪilƣan, ⱪilmiƣanliⱪini bilix üqün kütüwatatti. 22 Tɵgilǝr su iqip ⱪanƣanda, xundaⱪ boldiki, ⱨeliⱪi kixi yerim xǝkǝllik bir altun burun ⱨalⱪisi bilǝn ikki ⱪoliƣa on xǝkǝllik altun bilǝzükni qiⱪirip ⱪizƣa berip uningƣa: 23  Sǝn kimning ⱪizi bolisǝn? Manga dǝp bǝrsǝng! Atangning ɵyidǝ bizgǝ ⱪonƣudǝk jay barmu? — dǝp soridi.

24 Ⱪiz uningƣa: — Mǝn Milkaⱨning Naⱨorƣa tuƣup bǝrgǝn oƣli Betuǝlning ⱪizi bolimǝn, — dedi,■ 25 yǝnǝ uningƣa: — Bizningkidǝ saman bilǝn boƣuz kǝngri, silǝrgǝ ⱪonƣili jaymu bar, — dedi.

26 Xuan bu adǝm engixip Pǝrwǝrdigarning aldida sǝjdǝ ⱪilip: 27 Ɵz xapaiti bilǝn ⱨojamdin wapadarliⱪini ayimiƣan, hojam Ibraⱨimning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa Ⱨǝmdusana oⱪulƣay! Pǝrwǝrdigar bu sǝpirimdǝ meni hojamning ⱪerindaxliri turƣan ɵygǝ baxlap kǝldi! — dedi.

28 Ⱪiz yügürüp berip, bularning ⱨǝmmisini anisining ɵydikilǝrgǝ eytip bǝrdi. 29 Əmdi Riwkaⱨning Laban degǝn bir akisi bar idi. Laban ⱪuduⱪning bexiƣa, u adǝmning ⱪexiƣa yügürüp qiⱪti. 30 Qünki u singlisining burun ⱨalⱪisini wǝ ⱪolliridiki bilǝzüklǝrni kɵrüp, ⱨǝmdǝ singlisining: u adǝm manga mundaⱪ-mundaⱪ dedi, deginini anglap, u adǝmning ⱪexiƣa bardi. Mana, u kixi ⱪuduⱪning yenida tɵgilǝrning ⱪexida turatti. 31 Laban uningƣa: — Əy Pǝrwǝrdigarning bǝht-bǝrikiti ata ⱪilinƣuqi, kirgǝyla! Nemǝ üqün taxⱪirida turdila? Mǝn ɵyni tǝyyarlap ⱪoydum, tɵgilǝrgimu jay raslidim, — dedi.

32 U adǝm ɵygǝ kirdi; Laban tɵgilǝrdin yükni qüxürüp, tɵgilǝrgǝ saman bilǝn boƣuz berip, u kixining ⱨǝm uning ⱨǝmraⱨlirining putlirini yuƣili su elip kǝldi;□ 33 andin u kixining aldiƣa taam ⱪoyuldi; lekin u: — Mǝn gepimni demǝy turup taam yemǝymǝn, — dedi. Laban jawab berip: — Eytⱪayla, dedi.

34 U: — Mǝn bolsam Ibraⱨimning hizmǝtkarimǝn; 35 Pǝrwǝrdigar hojamƣa kɵp bǝht-bǝrikǝt ata ⱪilƣaqⱪa, u uluƣ bir kixi boldi. U uningƣa ⱪoy bilǝn kala, kümüx bilǝn altun, ⱪul bilǝn dedǝklǝrni, tɵgǝ bilǝn exǝklǝrni bǝrdi. 36 Hojamning ayali Saraⱨ ⱪeriƣanda hojamƣa bir oƣul tuƣup bǝrgǝnidi. Hojam oƣliƣa ɵzining barliⱪini atidi. 37 Hojam meni ⱪǝsǝm ⱪildurup: «Sǝn mǝn turuwatⱪan zemindiki Ⱪanaaniylarning ⱪizliridin oƣlumƣa hotun elip bǝrmǝ, 38 bǝlki jǝzmǝn atamning ɵyigǝ, ɵz tuƣⱪanlirimning ⱪexiƣa berip, oƣlumƣa hotun elip bǝrgǝysǝn», — dedi. 39 U waⱪitta mǝn hojamƣa: «U ⱪiz mǝn bilǝn kǝlgili unimisiqu?» — desǝm, 40 u manga jawab berip: «Tutⱪan yollirim uningƣa oquⱪ bolƣan Pǝrwǝrdigarim Ɵz Pǝrixtisini sening bilǝn ǝwǝtip, yolungni ong ⱪilidu. Bu tǝriⱪidǝ sǝn mening ailidikilirim arisidin, atamning jǝmǝti iqidin oƣlumƣa hotun elip berisǝn. 41 Xundaⱪ ⱪilip ailǝmdikilǝrning ⱪexiƣa yetip barƣiningda, sǝn mǝn ⱪildurƣan ⱪǝsǝmdin halas bolisǝn; ular sanga ⱪizni bǝrmisimu ohxaxla ⱪǝsǝmdin halas bolisǝn», — degǝnidi.

42 Xunga mǝn bügün bu ⱪuduⱪning ⱪexiƣa kelip: — Əy, hojam Ibraⱨimning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigar, ǝgǝr sǝn bu sǝpirimni ong ⱪilsang: — 43 mana mǝn su ⱪuduⱪining yenida turuwatimǝn; wǝ xundaⱪ bolsunki, su tartⱪili kǝlgǝn ⱪizƣa: «Komzikingdin manga bir otlam su bǝrgǝn bolsang», desǝm, 44 u manga: «Sǝn iqkin, tɵgiliringgimu su tartip berǝy», dǝp jawab bǝrsǝ, undaⱪta bu ⱪiz dǝl Pǝrwǝrdigar Ɵzi hojamning oƣli üqün bekitkǝn ⱪiz bolsun, dǝp dua ⱪilƣanidim. 45 Kɵnglümdǝ tehi sɵzüm tügimǝyla, mana, Riwkaⱨ komzǝkni mürisidǝ kɵtürüp qiⱪip, ⱪuduⱪning boyiƣa qüxüp su tartti; mǝn uningƣa: — Iltipat ⱪilip, manga su iqkili ⱪoysang, dewidim, 46 u dǝrⱨal komzikini mürisidin qüxürüp: «Iqkǝyla, tɵgilirinimu suƣirip ⱪoyay», dedi. Xuning bilǝn mǝn iqtim; u tɵgilirimnimu suƣirip ⱪoydi. 47 Andin mǝn uningdin: — Kimning ⱪizi bolisǝn, dǝp sorisam, u jawab berip: — Mǝn Naⱨorning Milkaⱨdin tuƣulƣan oƣli Betuǝlning ⱪizi bolimǝn, — dedi. Xu qaƣda mǝn uning burniƣa ⱨalⱪa, ⱪolliriƣa bilǝzüklǝrni selip ⱪoydum; 48 andin engixip Pǝrwǝrdigarƣa sǝjdǝ ⱪildim; hojamning ⱪerindixining ⱪizini uning oƣli üqün elip ketixkǝ mening yolumni ong ⱪilƣini üqün, hojamning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa ⱨǝmdusana eyttim. 49 Əmdi silǝr hojamƣa ihlas ⱪilip xapaǝt kɵrsitǝyli desǝnglar, buni manga dǝnglar. Əgǝr halimisanglar, unimu manga eytinglar, mǝn ong tǝrǝpkǝ yaki sol tǝrǝpkǝ barimǝn, — dedi.□

50 Əmdi Laban bilǝn Betuǝl jawab berip: — Bu ix Pǝrwǝrdigardin bolƣaq, siligǝ ya undaⱪ ya bundaⱪ deyǝlmǝymiz.□ 51 Mana, Riwkaⱨ aldilirida turidu; uni elip kǝtkǝyla. U Pǝrwǝrdigarning deginidǝk ɵz hojilirining oƣliƣa hotun bolsun, — dedi.

52 Ibraⱨimning hizmǝtkari ularning sɵzlirini anglap, yǝrgǝ engixip, Pǝrwǝrdigarƣa sǝjdǝ ⱪildi. 53 Andin, hizmǝtkar kümüx buyumlarni, altun buyumlarni wǝ kiyim-keqǝklǝrni qiⱪirip, bularni Riwkaⱨⱪa bǝrdi; u yǝnǝ ⱪizning akisi wǝ anisiƣimu ⱪimmǝtlik ⱨǝdiyǝlǝrni sundi.

54 Andin u wǝ ⱨǝmraⱨliri bilǝn billǝ yǝp-iqip, xu yǝrdǝ ⱪonup ⱪaldi. Ətisi sǝⱨǝrdǝ ⱪopup, u ularƣa: meni hojamning ⱪexiƣa yolƣa selip ⱪoyunglar, dewidi, 55 Ⱪizning akisi bilǝn anisi uningƣa: — Ⱪiz birⱪanqǝ kün yaki on kün yenimizda tursun; andin barsun, — dedi.

56 Əmma u ularƣa: — Pǝrwǝrdigar mening sǝpirimni ong ⱪilƣanikǝn, meni tosmanglar; hojamning ⱪexiƣa berixim üqün meni yolƣa selip ⱪoyunglar, — dedi.

57 Ular uningƣa: — Ⱪizni qaⱪirip, uning aƣzidin anglap baⱪayli, dǝp 58 Riwkaⱨni qaⱪirip uningdin: — Bu adǝm bilǝn baramsǝn? dǝp soriwidi, u: — Baray, dǝp jawab bǝrdi.

59 Xuning bilǝn ular singlisi Riwkaⱨni, uning inik’anisi, Ibraⱨimning hizmǝtkari wǝ adǝmliri bilǝn ⱪoxup yolƣa selip ⱪoydi.■ 60 U waⱪitta ular Riwkaⱨⱪa bǝht tilǝp:

— Əy singlimiz, mingliƣan on mingliƣan adǝmlǝrning anisi bolƣaysǝn!

Nǝsling düxmǝnlirining dǝrwaziliriƣa igǝ bolƣay! — dedi.

61 Xuning bilǝn Riwkaⱨ bilǝn uning dedǝkliri ornidin turup, tɵgilǝrgǝ minip, u kixigǝ ǝgixip mangdi. Xundaⱪ ⱪilip hizmǝtkar Riwkaⱨni elip yolƣa qiⱪti.

62 Isⱨaⱪ Bǝǝr-laⱨay-roy degǝn jaydin bayila ⱪaytip kǝlgǝnidi; qünki u jǝnubtiki Nǝgǝwdǝ turatti;■ 63 Isⱨaⱪ kǝqⱪurun istiⱪamǝtkǝ dalaƣa qiⱪⱪanidi; u bexini kɵtürüp ⱪarisa, mana tɵgilǝr keliwatatti. 64-65 Riwkaⱨ bexini kɵtürüp, Isⱨaⱪni kɵrdi; u dǝrⱨal tɵgidin qüxüp, hizmǝtkardin: — Sǝⱨrada bizning aldimizƣa qiⱪiwatⱪan bu kixi kim bolidu? — dǝp soridi.

Hizmǝtkar: — Bu hojamdur! dedi. Riwkaⱨ dǝrⱨal qümbilini tartip yüzini yepiwaldi.

66 Hizmǝtkar ǝmdi ⱪilƣan ⱨǝmmǝ ixlirini Isⱨaⱪⱪa eytip bǝrdi. 67 Isⱨaⱪ ⱪizni anisi Saraⱨning qediriƣa baxlap kirdi; u Riwkaⱨni ɵz ǝmrigǝ aldi; u uning hotuni boldi. U uni yahxi kɵrüp ⱪaldi; bu tǝriⱪidǝ Isⱨaⱪ anisining wapatidin keyin tǝsǝlli tapti.□

25

Ibraⱨimning baxⱪa ǝwladliri

1Tar. 1:28-42

1 Ibraⱨim Kǝturaⱨ isimlik yǝnǝ bir ayalni alƣanidi. 2 U Ibraⱨimƣa Zimran, Yoⱪxan, Medan, Midiyan, Ixbak wǝ Xuaⱨni tuƣup bǝrdi.■ 3 Yoⱪxandin Xeba bilǝn Dedan tɵrǝldi; Dedanning ǝwladliri Axuriylar, Letuxiylar wǝ Leummiylar idi.□ 4 Midiyanning oƣulliri Əfaⱨ, Efǝr, Ⱨanoh, Abida wǝ Əldaaⱨ idi. Bular ⱨǝmmisi Kǝturaⱨning ǝwladliri idi.

5 Ibraⱨim barliⱪini Isⱨaⱪⱪa atiwǝtkǝnidi;■ 6 Ibraⱨim tehi Ⱨayat waⱪtida kiqik hotunliridin bolƣan oƣulliriƣa ⱨǝdiyǝlǝrni berip, andin bularni oƣli Isⱨaⱪtin yiraⱪ tursun dǝp, kün qiⱪix tǝrǝpkǝ, xǝrⱪiy zeminƣa ǝwǝtiwǝtkǝnidi.□

Ibraⱨimning ɵlümi wǝ dǝpnǝ ⱪilinixi

7-8 Ibraⱨimning ɵmrining künliri bir yüz yǝtmix yil boldi; u tolimu ⱪerip, künliri toxup, nǝpǝstin tohtap wapat boldi; u ɵz ⱪowmining ⱪexiƣa berip ⱪoxuldi.□  ■ 9 Uning oƣulliri Isⱨaⱪ wǝ Ismail uni Mamrǝning uduliƣa jaylaxⱪan, Ⱨittiy Zoⱨarning oƣli Əfronning etizliⱪidiki Makpelaⱨning ƣarida dǝpnǝ ⱪildi. 10 Bu etizliⱪni Ibraⱨim Ⱨittiylardin setiwalƣanidi; mana bu yǝrlikkǝ Ibraⱨim dǝpnǝ ⱪilindi, ayali Saraⱨmu muxu yǝrgǝ dǝpnǝ ⱪilinƣanidi.

11 Ibraⱨim wapat bolƣandin keyin xundaⱪ boldiki, Pǝrwǝrdigar uning oƣli Isⱨaⱪni bǝrikǝtlidi. Isⱨaⱪ Bǝǝr-Laⱨay-Royning yenida turatti.

Ismailning ǝwladliri

12 Tɵwǝndikilǝr Saraⱨning misirliⱪ dediki Ⱨǝjǝrdin tuƣulƣan, Ibraⱨimning oƣli bolƣan Ismailning ǝwladliri: —□

13 Ismailning oƣullirining, ularning nǝsǝbnamiliri wǝ ⱪǝbililiri boyiqǝ ismi tɵwǝndikiqǝ: — Ismailning tunji oƣli Nebayot; andin Kedar, Adbǝǝl, Mibsam,■ 14 Mixma, Dumaⱨ, Massa, 15 Ⱨadad bilǝn Tema, Yǝtur bilǝn Nafix wǝ Ⱪǝdǝmaⱨ idi. 16 Bular bolsa Ismailning oƣulliri bolup, ularning kǝnt wǝ qedirgaⱨliri ularning nami bilǝn atalƣan bolup, ular on ikki ⱪǝbiligǝ ǝmir bolƣanidi.

17 Ismailning ɵmrining yilliri bir yüz ottuz yǝttǝ yil boldi; u ahirⱪi nǝpsini tartip wapat bolup, ɵz ⱪowmining ⱪexiƣa berip ⱪoxuldi.

18  Uning ǝwladliri Ⱨawilaⱨ rayonidin tartip xurƣiqǝ olturaⱪlaxti (Xur bolsa Misirning utturisida bolup, Axurƣa baridiƣan yolda idi). Ismail ɵzining barliⱪ ⱪerindaxlirining udulida olturaⱪlaxti.□

Əsaw bilǝn Yaⱪupning dunyaƣa kelixi

19 Ibraⱨimning oƣli Isⱨaⱪning nǝslining bayani mundaⱪtur: — Ibraⱨimdin Isⱨaⱪ tɵrǝldi.□ 20 Isⱨaⱪ Padan-Aramda olturuxluⱪ aramiy Betuǝlning ⱪizi, aramiy Labanning singlisi bolƣan Riwkaⱨni hotunluⱪⱪa alƣanda ⱪiriⱪ yaxⱪa kirgǝnidi. 21 Əmma Riwkaⱨ bolsa tuƣmas bolƣaqⱪa, Isⱨaⱪ hotuni üqün Pǝrwǝrdigarƣa dua-tilawǝt ⱪildi; Pǝrwǝrdigar uning duasini ijabǝt ⱪildi; xuning bilǝn ayali Riwkaⱨ ⱨamilidar boldi.■

22 Əmma uning ⱪorsiⱪidiki ikki bala bir-biri bilǝn soⱪuxⱪili turdi. Xuning bilǝn Riwkaⱨ: — Əgǝr bundaⱪliⱪini bilsǝm, ⱨamilidar bolup nemǝ ⱪilattim? — dǝp Pǝrwǝrdigardin sǝwǝbini soriƣili bardi.

23 Pǝrwǝrdigar uningƣa: —

«Sening ⱪorsiⱪingda ikki ǝl bardur,

Iqingdin ikki hǝlⱪ qiⱪip bir-biridin ayrilidu,

Bir hǝlⱪ yǝnǝ bir hǝlⱪtin ƣalib kelidu,

Qongi kiqikining hizmitini ⱪilidu» — dedi.■

24 Uning ay-küni toxⱪanda, mana uning ⱪorsiⱪida dǝrwǝⱪǝ bir jüp ⱪoxkezǝk bar idi.□ 25 Awwal tuƣulƣini ⱪizƣuq bolup, pütün bǝdini juwidǝk tüklük idi. Ular uning ismini Əsaw dǝp ⱪoydi.□ 26 Andin inisi ⱪoli bilǝn Əsawning tapinini tutⱪan ⱨalda qiⱪti. Bu sǝwǝbtin uning ismi Yaⱪup dǝp ⱪoyuldi. Ular tuƣulƣanda Isⱨaⱪ atmix yaxta idi.■

Əsawning tunjiliⱪ ⱨoⱪuⱪi, yǝni tunji oƣulluⱪ ⱨoⱪuⱪni setiwetixi

27 Balilar ɵsüp qong boldi; Əsaw maⱨir owqi bolup, dala-janggalda yüridiƣan adǝm boldi. Yaⱪup bolsa durus adǝm bolup, qedirlarda turatti.□
28 Isⱨaⱪ Əsawning owlap kǝlgǝn gɵxidin daim yǝp turƣaqⱪa, uningƣa amraⱪ idi. Lekin Riwkaⱨ Yaⱪupⱪa amraⱪ idi.

29 Bir küni Yaⱪup purqaⱪ xorpisi ⱪaynitiwatatti; Əsaw daladin ⱨerip-eqip ⱪaytip kǝldi. 30 Əsaw Yaⱪupⱪa: — Mǝn ⱨalimdin kǝttim! Ɵtünüp ⱪalay, awu ⱪizildin bǝrsǝng! — Awu ⱪizil nǝrsidin meni ozuⱪlandursangqu! Mǝn ⱨalimdin kǝttim, — dedi (xu sǝwǝbtin uning eti «Edom» dǝpmu ataldi).□

31 Yaⱪup uningƣa: — Undaⱪ bolsa, tunjiliⱪ ⱨoⱪuⱪungni manga setip bǝrgin, — dedi.□

32 Əsaw: — Mǝn ɵlǝy dǝwatimǝn, bu tunjiliⱪ ⱨoⱪuⱪining manga nemǝ paydisi? — dedi.■

33 Yaⱪup: — Əmisǝ ⱨazir manga ⱪǝsǝm ⱪilƣin, dewidi, u uningƣa ⱪǝsǝm ⱪilip, tunjiliⱪ ⱨoⱪuⱪini Yaⱪupⱪa setip bǝrdi.

34 Xuning bilǝn Yaⱪup Əsawƣa nan bilǝn ⱪizil purqaⱪ xorpisini bǝrdi. U yǝp-iqip ornidin turup kǝtti. Xundaⱪ ⱪilip Əsaw tunjiliⱪ ⱨoⱪuⱪiƣa xunqǝ etibarsiz ⱪariƣanidi.

26

Isⱨaⱪning Gǝrarda musapir bolup turuxi

1  Ⱪanaan zeminida Ibraⱨimning waⱪtidiki aqarqiliⱪtin baxⱪa yǝnǝ bir ⱪetimliⱪ aqarqiliⱪ yüz bǝrdi. Xuning bilǝn Isⱨaⱪ Gǝrar xǝⱨirigǝ, Filistiylǝrning padixaⱨi Abimǝlǝkning ⱪexiƣa bardi.□ 2 Pǝrwǝrdigar uningƣa kɵrünüp mundaⱪ dedi: — Sǝn Misirƣa qüxmǝy, bǝlki Mǝn sanga kɵrsitip beridiƣan yurtta turƣin.□ 3 Moxu zemindin qiⱪmay musapir bolup turƣin; xuning bilǝn Mǝn sǝn bilǝn billǝ bolup, sanga bǝht-bǝrikǝt ata ⱪilimǝn; qünki Mǝn sǝn wǝ nǝslinggǝ bu zeminlarning ⱨǝmmisini berip, atang Ibraⱨimƣa bǝrgǝn ⱪǝsimimni ada ⱪilimǝn;■ 4 nǝslingni asmandiki yultuzlardǝk awutimǝn wǝ nǝslinggǝ bu zeminlarning ⱨǝmmisini berimǝn; yǝr yüzidiki barliⱪ ǝl-yurtlar nǝslingning nami bilǝn ɵzlirigǝ bǝht-bǝrikǝt tilǝydu;□  ■ 5 Qünki Ibraⱨim Mening awazimƣa ⱪulaⱪ selip, tapiliƣinim, ǝmrlirim, bǝlgilimilirim wǝ ⱪanunlirimni bǝja kǝltürdi, — dedi.

6 Xuning bilǝn Isⱨaⱪ Gǝrarda turup ⱪaldi. 7 Əmma u yǝrlik kixilǝr uning ayali toƣrisida sorisa u: — Bu mening singlim bolidu, — dedi; qünki Riwkaⱨ intayin qirayliⱪ bolƣaqⱪa, Isⱨaⱪ ɵz-ɵzigǝ: «Bu mening ayalim bolidu», desǝm, bu yǝrlik adǝmlǝr Riwkaⱨning sǝwǝbidin meni ɵltürüwetǝrmikin, — dǝp ⱪorⱪti.

8 Lekin u xu yǝrdǝ uzaⱪ waⱪit turƣandin keyin xundaⱪ boldiki, Filistiylǝrning padixaⱨi Abimǝlǝk dǝrizidin ⱪariwidi, mana Isⱨaⱪ wǝ ayali Riwkaⱨ bir-birigǝ ǝrkilixip turatti.□ 9 Andin Abimǝlǝk Isⱨaⱪni qaⱪirip: — Mana, u jǝzmǝn sening ayaling ikǝn! Sǝn nemǝ dǝp: «U mening singlim», deding? — dewidi, Isⱨaⱪ uningƣa: — Qünki mǝn ǝslidǝ uning sǝwǝbidin birsi meni ɵltürüwetǝrmikin, dǝp ǝnsirigǝnidim, — dedi.

10 Abimǝlǝk uningƣa: Bu bizgǝ nemǝ ⱪilƣining? Tas ⱪaptu hǝlⱪ arisidin birǝrsi ayaling bilǝn birgǝ bolƣili?! Undaⱪ bolƣan bolsa sǝn bizni gunaⱨⱪa patⱪuzƣan bolatting! — dedi.

11 Andin Abimǝlǝk ⱨǝmmǝ hǝlⱪⱪǝ buyrup: — Kimki bu kixigǝ wǝ yaki hotuniƣa ⱪol tǝgküzsǝ jǝzmǝn ɵltürülmǝy ⱪalmaydu, — dǝp yarliⱪ qüxürdi.

12 Isⱨaⱪ u zeminda teriⱪqiliⱪ ⱪildi: u xu yili yǝrdin yüz ⱨǝssǝ ⱨosul aldi; Pǝrwǝrdigar uni bǝrikǝtligǝnidi. 13 Bu kixi bax kɵtürüp, barƣanseri rawaj tepip, tolimu katta kixilǝrdin bolup ⱪaldi. 14 Uning ⱪoy-kala padiliri wǝ ɵyidiki ⱪulliri intayin kɵpǝydi; Filistiylǝr uningƣa ⱨǝsǝt ⱪilƣili turdi.

15 Bu sǝwǝbtin uning atisi Ibraⱨimning künliridǝ atisining ⱪulliri koliƣan ⱪuduⱪlarning ⱨǝmmisini Filistiylǝr etip, topa bilǝn tinduruwǝtti.□

16 Abimǝlǝk Isⱨaⱪⱪa: — Sǝn bizdin ziyadǝ küqiyip kǝtting, ǝmdi arimizdin qiⱪip kǝtkin, — dedi.

17 Isⱨaⱪ u yǝrdin ketip, Gǝrar wadisiƣa qedir tikip, xu yǝrdǝ turup ⱪaldi. 18 Ibraⱨim ⱨayat waⱪtida ⱪulliri birmunqǝ ⱪuduⱪlarni ⱪazƣanidi; biraⱪ Ibraⱨim ɵlgǝndin keyin, Filistiylǝr bularni topa bilǝn tinduruwǝtkǝnidi. Isⱨaⱪ bu ⱪuduⱪlarni ⱪaytidin kolitip, ularƣa atisi ilgiri ⱪoyƣan isimlarni yǝnǝ ⱪoydi. 19 Isⱨaⱪning ⱪulliri wadida ⱪuduⱪ kolawatⱪanda suliri urƣup qiⱪip aⱪidiƣan bir ⱪuduⱪni tepiwaldi. 20 Lekin Gǝrardiki padiqilar Isⱨaⱪning padiqiliridin uni talixip: — Bu su bizningkidur, — dedi. Ular Isⱨaⱪ bilǝn jedǝllǝxkǝqkǝ, u bu ⱪuduⱪni «Esǝk» dǝp atidi.□ 21 Ular yǝnǝ baxⱪa bir ⱪuduⱪni kolidi, ular yǝnǝ bu ⱪuduⱪ toƣrisida jedǝllǝxti. Xuning bilǝn Isⱨaⱪ buning ismini «Sitnaⱨ» dǝp atidi.□

22 Andin u u yǝrdin ketip, baxⱪa yǝrgǝ berip, xu yǝrdimu yǝnǝ bir ⱪuduⱪ kolidi; ǝmdi Gǝrardikilǝr bu ⱪuduⱪni talaxmidi. Bu sǝwǝbtin u uning etini «Rǝⱨobot» ⱪoyup: «Əmdi Pǝrwǝrdigar biz üqün jay bǝrgǝnikǝn, bu zeminda mewilik bolimiz», — dedi.□

23 Andin u u yǝrdin qiⱪip Bǝǝr-Xebaƣa bardi. 24 Pǝrwǝrdigar xu keqisi uningƣa kɵrünüp: — Mǝn bolsam atang Ibraⱨimning Hudasidurmǝn; ⱪorⱪmiƣin, qünki Mǝn sǝn bilǝn billimǝn, seni bǝht-bǝrikǝtlǝp, nǝslingni ⱪulum Ibraⱨimning sǝwǝbidin awutimǝn, — dedi.

25 U xu yǝrdǝ bir ⱪurbangaⱨ yasap, Pǝrwǝrdigarning namiƣa nida ⱪilip ibadǝt ⱪildi. U xu yǝrdǝ qedirini tikti, Isⱨaⱪning ⱪulliri xu yǝrdǝ bir ⱪuduⱪ kolidi.

Isⱨaⱪning Abimǝlǝk bilǝn padixaⱨ kelixim tüzüxi

26 Əmdi Abimǝlǝk, aƣinisi Aⱨuzzat bilǝn lǝxkǝrbexi Fikol birgǝ Gǝrardin qiⱪip, uning ⱪexiƣa bardi. 27 Isⱨaⱪ ularƣa: — Manga ɵqmǝnlik ⱪilip, meni aranglardin ⱪoƣliwǝtkǝndin keyin, nemǝ üqün mening ⱪeximƣa kǝldinglar? — dedi.

28-29 Ular jawabǝn: — Biz Pǝrwǝrdigarning sǝn bilǝn billǝ bolƣinini roxǝn bayⱪiduⱪ, xuning bilǝn biz sening toƣrangda: «Otturimizda bir kelixim bolsun, yǝni bizlǝr bilǝn sǝn bir-birimizgǝ ⱪǝsǝm berip ǝⱨdǝ ⱪilixayli» deduⱪ; xu wǝjidin sǝn bizgǝ ⱨeqⱪandaⱪ ziyan-zǝhmǝt yǝtküzmigǝysǝn; biz sanga ⱨeq tǝgmiginimizdǝk, xundaⱪla sanga yahxiliⱪtin baxⱪa ⱨeqbir nemǝ ⱪilmiƣinimizdǝk (bǝlki seni aman-esǝnlik iqidǝ yolungƣa ǝwǝtkǝniduⱪ) sǝnmu xundaⱪ ⱪilƣaysǝn. Mana ⱨazir sǝn Pǝrwǝrdigar tǝripidin bǝht-bǝrikǝt kɵrüwatisǝn! — deyixti.□

30 Xuning bilǝn u ularƣa bir ziyapǝt ⱪilip bǝrdi. Ular bolsa yǝp-iqti. 31 Ətisi tang sǝⱨǝrdǝ ular ⱪopup bir-birigǝ ⱪǝsǝm ⱪilixti; andin Isⱨaⱪ ularni yolƣa selip ⱪoydi; ular uning ⱪexidin aman-esǝn kǝtti.

32 U küni xundaⱪ boldiki, Isⱨaⱪning ⱪulliri kelip, uningƣa ɵzi koliƣan ⱪuduⱪ toƣrisida hǝwǝr berip: «Biz su taptuⱪ!» dedi. 33 U uning namini «Xibaⱨ» ⱪoydi. Bu sǝwǝbtin bu xǝⱨǝrning ismi bügüngiqǝ «Bǝǝr-Xeba» dǝp atilip kǝlmǝktǝ.□

Əsawning yat ⱪǝbilidin alƣan ayalliri

34 Əsaw ⱪiriⱪ yaxⱪa kirgǝndǝ, Ⱨittiylardin bolƣan Bǝǝrining ⱪizi Yǝⱨudit bilǝn Ⱨittiylardin bolƣan Elonning ⱪizi Basimatni hotunluⱪⱪa aldi. 35 Əmma bular Isⱨaⱪ bilǝn Riwkaⱨning kɵngligǝ azab elip kǝldi.■

27

Yaⱪupning Isⱨaⱪni aldixi

1 Isⱨaⱪ ⱪerip, kɵzliri torlixip, kɵzi ƣuwa kɵridiƣan bolup ⱪalƣanda xundaⱪ boldiki, u qong oƣli Əsawni qaⱪirip uningƣa: — Oƣlum! — dedi.

U: — Mana mǝn! — dǝp jawab bǝrdi.

2 U uningƣa: — Mana mǝn ǝmdi ⱪerip kǝttim, ⱪanqilik kün kɵridiƣinimnimu bilmǝymǝn. 3 Xunga sǝndin ɵtünimǝn, ⱪoralliring, yǝni sadaⱪ wǝ oⱪyayingni elip janggalƣa qiⱪip, mǝn üqün bir ow owlap kǝl; 4 mǝn yahxi kɵridiƣan mǝzzilik tamaⱪtin birni etip, manga kǝltürgin. Mǝn uni yǝp, ɵlüxtin ilgiri kɵnglümdin sanga bǝht-bǝrikǝt tilǝp dua ⱪilay, — dedi.

5 Isⱨaⱪ oƣli Əsawƣa sɵz ⱪilƣanda Riwkaⱨmu anglidi. Əsaw ow owlap kǝlgili janggalƣa qiⱪip kǝtkǝndǝ, 6-7 Riwkaⱨ oƣli Yaⱪupⱪa: — Mana mǝn atangning akang Əsawƣa: «Sǝn ow owlap kelip, manga mǝzzilik bir taamni ǝtkin; mǝn uni yǝp ɵlüp ketixtin burun Pǝrwǝrdigar aldida sanga bǝht-bǝrikǝt tilǝp dua ⱪilay», — dǝp eytⱪinini anglap ⱪaldim. 8 Əmdi, i oƣlum, sɵzümgǝ ⱪulaⱪ selip buyruƣinimni ⱪilƣin. 9 Sǝn dǝrⱨal padiƣa berip, ɵqkilǝrning iqidin esil ikki oƣlaⱪni elip kǝlgin; mǝn ulardin atang üqün u yahxi kɵridiƣan mǝzzilik bir taam tǝyyar ⱪilay. 10 Sǝn uni atangning aldiƣa elip kirgin. Xuning bilǝn u yǝp, ɵlüp ketixtin burun sanga bǝht-bǝrikǝt tilǝp dua ⱪilidu, — dedi. 11 Lekin Yaⱪup anisi Riwkaⱨƣa: — Mana akam Əsaw bolsa tüklük kixi, mǝn bolsam tüksiz siliⱪ tǝnlik adǝmmǝn. 12 Mubada atam meni silap ⱪalsa, undaⱪta mǝn uning nǝziridǝ uni mazaⱪ ⱪilƣuqi adǝm bolup ⱪelip, beximƣa bǝrikǝt ǝmǝs, bǝlki lǝnǝt taparmǝnmikin, dedi.

13 Anisi uningƣa: — Əy oƣlum, sanga qüxidiƣan lǝnǝt manga qüxsun; ǝmma sǝn pǝⱪǝt sɵzümgǝ ⱪulaⱪ selip, berip oƣlaⱪlarni elip kǝl, — dedi.

14 U berip ularni elip kelip, anisiƣa bǝrdi. Anisi uning atisi yahxi kɵridiƣan mǝzzilik bir taamni tǝyyar ⱪildi. 15 Andin Riwkaⱨ tunji oƣli Əsawning ɵydǝ ɵz yenida saⱪlaⱪliⱪ ǝng esil keyimlirini elip kiqik oƣli Yaⱪupⱪa kiydürüp, 16 oƣlaⱪlarning terisini ikki ⱪoli bilǝn boynining tüksiz jayiƣa yɵgǝp, 17 andin ɵzi ǝtkǝn mǝzzilik taamlar bilǝn nanlarni oƣli Yaⱪupning ⱪoliƣa tutⱪuzdi. 18 Yaⱪup atisining ⱪexiƣa kirip: — Əy ata! — dedi.

U: — Mana mǝn! Oƣlum, sǝn kim bolisǝn? — dewidi, 19 Yaⱪup atisiƣa jawab berip: — Mǝn qong oƣulliri Əsawmǝn, manga eytⱪanliridǝk ⱪildim; ǝmdi orunliridin turup, olturup ⱪilƣan owumning gɵxigǝ eƣiz tegip, andin kɵngülliridin manga bǝht-bǝrikǝt tilǝp dua ⱪilƣayla, — dedi.

20 Isⱨaⱪ oƣliƣa: — Əy oƣlum, ⱪandaⱪmu uni xunqǝ tez tepip kǝlding? — dewidi, u jawab berip: — Qünki Pǝrwǝrdigar Hudaliri uni dǝl yolumƣa yoluⱪturdi, — dedi.

21 Isⱨaⱪ Yaⱪupⱪa: — Əy oƣlum, yeⱪinraⱪ kǝl, sǝn rast oƣlum Əsawmu, ǝmǝsmu, silap baⱪay, — dedi.

22 Xuning bilǝn Yaⱪup atisi Isⱨaⱪning ⱪexiƣa yeⱪin bardi; u uni silap turup: — Awaz Yaⱪupning awazi, lekin ⱪol bolsa Əsawning ⱪolidur, — dedi.

23 Uning ⱪolliri bolsa akisi Əsawning ⱪolliridǝk tüklük bolƣini üqün uni toniyalmay, uningƣa bǝht-bǝrikǝt tilǝp dua ⱪildi. 24 Andin u yǝnǝ: — Sǝn rast oƣlum Əsawmusǝn? dǝp soriwidi, u jawab berip: — Dǝl mǝn, — dedi.

25 Isⱨaⱪ uningƣa: — Taamni elip kǝlgin, mǝn oƣlumning ow gɵxidin yǝp, kɵnglümdin sanga bǝht-bǝrikǝt tilǝp dua ⱪilay, — dedi. Yaⱪup uni uning aldiƣa ⱪoydi; u yedi. U xarab kǝltürüwidi, unimu iqti.

26 Andin atisi Isⱨaⱪ uningƣa: — Əy oƣlum, ǝmdi yeⱪin kelip meni sɵygin, — dedi.

27 U uning ⱪexiƣa berip uni sɵydi. Atisi uning kiyimining puriⱪini purap uningƣa bǝht-bǝrikǝt tilǝp dua ⱪilip: —

«Mana, oƣlumning tenidiki puraⱪ Pǝrwǝrdigar bǝrikǝtligǝn kɵklǝmzarning hux puriⱪiƣa ohxaydikǝn!□

28 Huda sanga asmanning xǝbnimi,

Yǝrning munbǝt küqini ata ⱪilip,

Axliⱪ-tülük bilǝn xarabnimu kɵp bǝrgǝy.■

29 Hǝlⱪlǝr sening ⱪulluⱪungda bolƣay,

Əl-millǝtlǝr aldingda tizlanƣay;

Ⱪerindaxliringƣa hoja bolƣaysǝn;

Anangning oƣulliri sanga tizlanƣay;

Sanga lǝnǝt ⱪilƣanlar lǝnǝtkǝ ⱪalƣay;

Sanga bǝht tiligǝnlǝr bǝht tapⱪay!» — dedi.■

Əsawning Isⱨaⱪtin dua tǝlǝp ⱪilixi

30 Xundaⱪ boldiki, Isⱨaⱪ Yaⱪupⱪa dua ⱪilip bolup, Yaⱪup atisi Isⱨaⱪning ⱪexidin qiⱪip boluxiƣa, akisi Əsaw owdin ⱪaytip kǝldi. 31 Umu mǝzzilik taamlarni etip, atisining ⱪexiƣa elip kirip, atisiƣa: — Ata ⱪopⱪayla, oƣullirining ow gɵxidin yǝp, kɵngülliridin manga bǝht-bǝrikǝt tilǝp dua ⱪilƣayla, — dedi.

32 Atisi Isⱨaⱪ uningƣa: — Sǝn kimsǝn? — dedi. U jawab berip: — Mǝn oƣulliri, qong oƣulliri Əsawmǝn! — dedi.

33 Buni anglap Isⱨaⱪ alaⱪzadilikkǝ qüxüp, pütün bǝdini jalaⱪlap titrǝp: — Undaⱪta bayatin ow owlap elip kǝlgini kim? Sǝn kelixtin burun uning ⱨǝmmǝ nǝrsisidin yǝp, uningƣa bǝht-bǝrikǝt tilǝp dua ⱪildim; wǝ bǝrⱨǝⱪ, u bǝht-bǝrikǝt kɵridu! — dedi.

34 Əsaw atisining sɵzlirini anglapla intayin eqinarliⱪ ⱨalda ün selip aqqiⱪ pǝryad kɵtürüp atisiƣa: — Menimu, i ata, menimu bǝht-bǝrikǝtligǝyla! — dedi.■

35 U jawab berip: — Sening ining ⱨiylǝ bilǝn kirip, sanga tegixlik bǝht-bǝrikǝtni elip ketiptu, dedi.

36 Əsaw: — Rast uning eti Yaⱪup ǝmǝsmu?! Qünki u ikki ⱪetim meni putlap, ornumni tartiwaldi. Awwal tunjiliⱪ ⱨoⱪuⱪumni tartiwaldi wǝ mana ⱨazir u manga tegidiƣan bǝht-bǝrikǝtni elip kǝtti, — dedi, Andin yǝnǝ: — Mening üqün birǝr bǝht-bǝrikǝt ⱪaldurmidilimu? — dedi.□  ■

37 Isⱨaⱪ Əsawƣa jawab berip: — Mana, mǝn uni üstünggǝ hoja ⱪildim; ⱨǝmmǝ ⱪerindaxlirini uning ⱪulluⱪida bolidiƣan ⱪildim; axliⱪ wǝ yengi xarab bilǝn uni ⱪuwwǝtlidim; ǝy oƣlum, ǝmdi sanga yǝnǝ nemimu ⱪilip berǝlǝymǝn? — dedi.

38 Əsaw atisiƣa yǝnǝ: — Əy ata, silidǝ pǝⱪǝt xu birla bǝht-bǝrikǝt bar idimu? Manga, ǝy ata, mangimu bǝht-bǝrikǝt tilǝp dua ⱪilƣayla! dedi. Andin u ün selip yiƣlap kǝtti.■

39 Atisi Isⱨaⱪ uningƣa jawab berip: —

«Mana, turalƣu jaying yǝrning munbǝt küqidin neri,

Egiz asmanning xǝbnimidin yiraⱪ bolur;

40 Sǝn ⱪiliqingƣa tayinip jan baⱪisǝn,

Iningning hizmitidǝ bolisǝn;

Lekin qegridin qiⱪip kǝzginingdǝ,

Sǝn boynungdin uning boyunturuⱪini qiⱪirip sunduruwetisǝn» — dedi.

41 Xunga Əsaw atisi uningƣa tiligǝn bǝht-bǝrikǝt sǝwǝbidin Yaⱪupⱪa ɵqmǝnlik saⱪlap yürdi. Əsaw kɵnglidǝ: — Atamning matǝm künliri yeⱪinlixip ⱪaldi; xu qaƣda inim Yaⱪupni ɵltürüwetimǝn, dǝp hiyal ⱪildi. 42 Lekin Riwkaⱨ qong oƣli Əsawning bu sɵzliridin hǝwǝr tapti. U kiqik oƣli Yaⱪupni qaⱪirip uningƣa: — Mana akang Əsaw seni ɵltürüwetimǝn dǝp ɵz-ɵzidin tǝsǝlli tepiwetiptu; 43 ǝmdi ǝy oƣlum, sɵzümgǝ ⱪulaⱪ selip, ⱪopup Ⱨaranƣa, akam Labanning ⱪexiƣa ⱪeqip kǝtkin; 44 akangning ⱪǝⱨri yanƣuqǝ, uning ⱪexida birnǝqqǝ waⱪit turƣin. 45 Akang aqqiⱪidin yenip, sening uningƣa ⱪilƣiningni untup kǝtküqǝ xu yǝrdǝ turup turƣin; andin mǝn adǝm ǝwǝtip, seni u yǝrdin aldurup kelimǝn. Nemǝ üqün bir kündila ⱨǝr ikkinglardin mǝⱨrum bolup ⱪalay? — dedi.

Yaⱪupning Labanning yeniƣa sǝpǝr ⱪilixi

46 Əmma Riwkaⱨ Isⱨaⱪⱪa: — Mǝn muxu Ⱨittiy ⱪizlar wǝjidin jenimdin jaⱪ toydum. Əgǝr Yaⱪupmu bu yurttiki ⱪizlardin, muxundaⱪ Ⱨittiy ⱪizni hotunluⱪⱪa alsa yaxiƣinimning manga nemǝ paydisi? — dedi.■

28

1 Xuning bilǝn Isⱨaⱪ Yaⱪupni qaⱪirip, uningƣa bǝht-bǝrikǝt tilǝp, uningƣa jekilǝp: — Sǝn Ⱪanaaniylarning ⱪizliridin hotun alma; 2 bǝlki ⱪopup, Padan-Aramƣa, anangning atisi Betuǝlning ɵyigǝ berip, u yǝrdin anangning akisi Labanning ⱪizliridin hotun alƣin.■ 3 Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir Tǝngri seni bǝht-bǝrikǝtlǝp, awutup, sǝndin kɵp hǝlⱪlǝrni qiⱪirip kɵpǝytkǝy, 4 Xundaⱪla Ibraⱨimning bǝht-bǝrikitini sanga wǝ sening bilǝn nǝslinggǝ bǝrgǝy; xundaⱪ ⱪilip sǝn ⱨazir Musapir bolup turuwatⱪan yǝrni, yǝni ǝslidǝ Huda Ibraⱨimƣa bǝrgǝn zeminni igilǝysǝn! — dedi.■

5 Xuning bilǝn Isⱨaⱪ Yaⱪupni yolƣa saldi. U Padan-Aramƣa, aramiy Betuǝlning oƣli, Yaⱪup bilǝn Əsawning anisi Riwkaⱨning akisi Labanning ⱪexiƣa ⱪarap mangdi.□

Əsawning yǝnǝ bir ayal elixi

6-7 Əsaw Isⱨaⱪning Yaⱪupⱪa bǝht-bǝrikǝt tilǝp, uni Padan-Aramƣa xu yǝrdin hotun elixⱪa ǝwǝtkǝnlikini, xundaⱪla uningƣa bǝht-bǝrikǝt tilǝp, uninga jekilǝp: Sǝn Ⱪanaaniylarning ⱪizliridin hotun almiƣin, degǝnlirini uⱪup, Yaⱪupningmu ɵz ata-anisiƣa itaǝt ⱪilip, Padan-Aramƣa kǝtkinini kɵrginidǝ, 8 Əsaw: — ⱪanaanylarning ⱪizliri atam Isⱨaⱪning nǝziridǝ yaman kɵrünidikǝn, dǝp bilip yǝtti. 9 U Ismailning ⱪexiƣa berip, ⱨazirⱪi hotunlirining üstigǝ Ibraⱨimning oƣli Ismailning ⱪizi, Nebayotning singlisi Maⱨalatni hotunluⱪⱪa aldi.

Yaⱪupning Bǝyt-Əldǝ qüx kɵrüxi

10 Yaⱪup bolsa Bǝǝr-Xebadin qiⱪip, Ⱨaran tǝrǝpkǝ mengip, 11 bir yǝrgǝ yetip kǝlgǝndǝ, kün olturup kǝtkǝqkǝ xu yǝrdǝ ⱪonmaⱪqi boldi. U xu yǝrdiki taxlardin birini elip, bexiƣa yastuⱪ ⱪilip ⱪoyup, uhliƣili yatti.□ 12 U bir qüx kɵrdi: — Mana, uqi asmanlarƣa taⱪixidiƣan bir pǝlǝmpǝy yǝrdǝ tiklǝklik turatti; Hudaning pǝrixtiliri uningda qiⱪip-qüxüp turuxatti.■ 13 Mana, Pǝrwǝrdigar uning üstidǝ turatti. U: — «Mǝn bolsam atang Ibraⱨimning Hudasi wǝ Isⱨaⱪning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigardurmǝn; Mǝn sǝn yatⱪan bu zeminni sening bilǝn nǝslinggǝ berimǝn.■ 14 Nǝsling bolsa yǝrning topisidǝk kɵp bolup, sǝn mǝƣrip bilǝn mǝxriⱪⱪǝ, ximal bilǝn jǝnubⱪa yeyilisǝn; sǝn wǝ nǝslingning wasitisi bilǝn yǝr yüzidiki barliⱪ ailǝ-ⱪǝbililǝr bǝht-bǝrikǝt tapidu.■ 15 Mana, Mǝn sǝn bilǝn billidurmǝn, ⱪǝyǝrgǝ barsang seni aman-esǝn saⱪlap, bu zeminƣa seni ⱪayturup kelimǝn; qünki sanga eytⱪan sɵzümni ada ⱪilmay turup, seni taxlimaymǝn» — dedi.

16 Andin Yaⱪup oyƣinip: — Bǝrⱨǝⱪ, Pǝrwǝrdigar bu yǝrdidur, lekin mǝn uni bilmǝptimǝn, — dedi. 17 U ⱪorⱪup ketip: Bu jay alamǝt dǝⱨxǝtlik bir jay ikǝn! Bu Hudaning ɵyi bilǝn asmanning dǝrwazisidin baxⱪa ⱨeq jay ǝmǝstur, — dedi.

18 Yaⱪup ǝtisi sǝⱨǝr ⱪopup, bexining astiƣa ⱪoyƣan taxni elip, hatirǝ tüwrük süpitidǝ tiklǝp, üstigǝ zǝytun meyi ⱪuyup ⱪoydi.□  ■ 19 U jayning ismini Bǝyt-Əl dǝp atidi; ǝmma ilgiri u jayning eti Luz idi.

20 Andin Yaⱪup ⱪǝsǝm bilǝn wǝdǝ ⱪilip: — Əgǝr Huda mening bilǝn billǝ bolup, bu sǝpirimdǝ meni saⱪlap, yegili nan, kiygili kiyim berip, 21 Mǝn atamning ɵyigǝ aman-esǝn yenip barsam, undaⱪta Pǝrwǝrdigar mening Hudayim bolidu; 22 Xuningdǝk mǝn hatirǝ tüwrük süpitidǝ tiklǝp ⱪoyƣan bu tax Hudaning ɵyi bolidu; ⱨǝm xundaⱪla sǝn manga beridiƣan barliⱪ nǝrsilǝrning ondin bir ülüxini sanga tǝⱪdim ⱪilmay ⱪalmaymǝn, — dedi.

29

Yaⱪupning Labanning ɵyigǝ berixi

1 Andin Yaⱪup sǝpirini dawamlaxturup, mǝxriⱪtiki ⱪowmlarning zeminiƣa yetip kǝldi. 2 U ⱪariwidi, mana, yaylaⱪta bir ⱪuduⱪ turatti, uning yenida üq top ⱪoy padisi turatti; qünki hǝlⱪ bu ⱪuduⱪtin padilarni suƣiratti. Ⱪuduⱪning aƣziƣa yoƣan bir tax ⱪoyuⱪluⱪ idi. 3 Ⱪaqaniki padilarning ⱨǝmmisi u yǝrgǝ yiƣilsa, padiqilar birliktǝ ⱪuduⱪning aƣzidiki taxni yumilitiwetip, ⱪoylarni suƣirip, andin taxni yǝnǝ ⱪuduⱪning aƣziƣa ɵz orniƣa ⱪoyup ⱪoyatti. 4 Yaⱪup padiqilardin: Əy buradǝrlǝr, silǝr ⱪǝyǝrlik? — dǝp soridi. Ular: — Biz ⱨaranliⱪmiz, dedi.

5 U ulardin: — Silǝr Naⱨorning oƣli Labanni tonumsilǝr? — dǝp soridi. Ular: — Tonuymiz, dedi.

6 U ulardin: — U salamǝtmu, dǝp soriwidi, ular jawab berip: — U salamǝt turuwatidu. Mana ǝnǝ uning ⱪizi Raⱨilǝ ⱪoyliri bilǝn keliwatidu, dedi.

7 U: — Mana, kün tehi egiz tursa, ⱨazir tehi malning yiƣilidiƣan waⱪti bolmidi; nemixⱪa ⱪoylarni suƣirip, andin yǝnǝ berip otlatmaysilǝr? — dedi.

8 Ular jawab berip: — Yaⱪ, mundaⱪ ⱪilalmaymiz. Awwal padilarning ⱨǝmmisi yiƣilip, padiqilar taxni ⱪuduⱪning aƣzidin yumilitiwǝtkǝndin keyin, andin ⱪoylarni suƣirimiz, dedi.□

9 U ular bilǝn gǝplixip turƣinida, Raⱨilǝ atisining ⱪoyliri bilǝn yetip kǝldi; qünki u ⱪoy baⱪⱪuqi idi. 10 Xundaⱪ boldiki, Yaⱪup anisining akisi Labanning ⱪizi Raⱨilǝ bilǝn anisining akisi Labanning ⱪoylirini kɵrgǝndǝ, u ⱪopup berip, ⱪuduⱪning aƣzidin taxni yumilitiwetip, anisining akisi Labanning ⱪoylirini suƣardi. 11-12 Andin Yaⱪup Raⱨilǝni sɵyüp, yuⱪiri awaz bilǝn yiƣlap taxlidi wǝ Raⱨilǝgǝ: — Mǝn sening atangning tuƣⱪini, Riwkaⱨning oƣli bolimǝn, dewidi, u yügürüp berip atisiƣa hǝwǝr bǝrdi.

13 Xundaⱪ boldiki, Laban ɵz singlisining oƣli Yaⱪupning hǝwirini angliƣanda, uning aldiƣa yügürüp berip, uni ⱪuqaⱪlap sɵyüp, ɵyigǝ baxlap kǝldi. Andin Yaⱪup Labanƣa kǝqürmixlirining ⱨǝmmisini dǝp bǝrdi.□

14 Laban uningƣa: — Sǝn dǝrwǝⱪǝ mening sɵngǝk bilǝn gɵxümdursǝn! — dedi. Buning bilǝn u uning ⱪexida bir ayqǝ turup ⱪaldi.

Yaⱪupning aldinip ⱪelixi

15 Andin Laban Yaⱪupⱪa: — Sǝn mening tuƣⱪinim bolƣaq, manga bikarƣa hizmǝt ⱪilamsǝn? Eytⱪina, ⱨǝⱪⱪinggǝ nemǝ alisǝn? — dedi.

16 Labanning ikki ⱪizi bar idi; qongining eti Leyaⱨ, kiqikining eti Raⱨilǝ idi. 17 Leyaⱨning kɵzliri yeⱪimliⱪ idi; ǝmma Raⱨilǝning bolsa tǝⱪi-turⱪi kelixkǝn, ⱨɵsni-jamali qirayliⱪ ⱪiz idi.□ 18 Yaⱪupning kɵngli Raⱨilǝgǝ qüxkǝn bolup Labanƣa: — Mǝn sening kiqik ⱪizing Raⱨilǝ üqün sanga yǝttǝ yil hizmǝt ⱪilay, dedi.■

19 Laban jawab berip: — Uni baxⱪa kixigǝ bǝrginimdin sanga bǝrginim yahxi. Əmdi meningkidǝ turƣin, dedi.

20 Yaⱪup Raⱨilǝni elix üqün yǝttǝ yil hizmǝt ⱪildi. Əmma u uni intayin yahxi kɵrgǝqkǝ, bu yillar uningƣa pǝⱪǝt birnǝqqǝ kündǝkla bilindi. 21 Waⱪit toxⱪanda Yaⱪup Labanƣa: — Mana mening künlirim toxti. Əmdi ayalimni manga bǝrgin, mǝn uning ⱪexiƣa kirǝy, dedi. 22 Laban xu yǝrdiki ⱨǝmmǝ kixilǝrni yiƣip, ziyapǝt ⱪilip bǝrdi. 23 Lekin xundaⱪ boldiki, kǝq kirgǝndǝ, u qong ⱪizi Leyaⱨni Yaⱪupning yeniƣa elip kǝldi; Yaⱪup uning ⱪexiƣa kirip billǝ boldi. 24 Laban ɵz dediki Zilpaⱨni ⱪizi Leyaⱨƣa dedǝk ⱪilip bǝrdi.

25 Ətisi xundaⱪ boldiki, mana aldida Leyaⱨ turatti! U Labanƣa: — Bu zadi manga nemǝ ⱪilƣining? Əjǝba, mǝn Raⱨilǝ üqün sanga hizmǝt ⱪilmidimmu? Meni nemixⱪa xundaⱪ aldiding?! — dedi.

26 Laban: Bizning yurtimizda kiqikini qongidin ilgiri yatliⱪ ⱪilidiƣan rǝsim-ⱪaidǝ yoⱪ. 27 Əmdi sǝn qongining yǝttǝ künlük toy murasimini ɵtküzüp bolƣin; andin yǝnǝ ikkinqisinimu sanga berǝyli; u sening manga yǝnǝ yǝttǝ yil ⱪilidiƣan hizmitingning ⱨǝⱪⱪi bolidu, — dedi.

28 Yaⱪup maⱪul bolup, Leyaⱨning yǝttǝ künlük toy murasimini ɵtküzüp bolƣanda, Laban ⱪizi Raⱨilǝnimu uningƣa hotunluⱪⱪa bǝrdi. 29 Laban dediki Bilⱨaⱨni ⱪizi Raⱨilǝgǝ dedǝk ⱪilip bǝrdi. 30 Bu tǝriⱪidǝ Yaⱪup Raⱨilǝningmu ⱪexiƣa kirdi; u Raⱨilǝni Leyaⱨdin ziyadǝ yahxi kɵrdi. Andin keyin u yǝnǝ yǝttǝ yil Labanƣa hizmǝt ⱪildi.

Yaⱪupning pǝrzǝntliri

31 Əmma Pǝrwǝrdigar Leyaⱨning ǝtiwarlanmiƣanliⱪini kɵrgǝndǝ, uningƣa tuƣuxni nesip ⱪildi. Lekin Raⱨilǝ tuƣmas idi.□ 32 Leyaⱨ ⱨamilidar bolup bir oƣul tuƣup: — «Pǝrwǝrdigar harlanƣinimni kɵrdi; ǝmdi erim meni yahxi kɵridu» dǝp uning ismini «Rubǝn» ⱪoydi. □

33 U yǝnǝ ⱨamilidar bolup, bir oƣul tuƣup: — «Pǝrwǝrdigar ǝtiwarlanmiƣanliⱪini anglap, buni ⱨǝm manga bǝrdi» dǝp, uning ismini Ximeon ⱪoydi.□

34 U yǝnǝ ⱨamilidar bolup, bir oƣul tuƣup: — «Əmdi bu ⱪetim erim manga baƣlinidu; qünki mǝn uningƣa üq oƣul tuƣup bǝrdim» dǝp uning ismini Lawiy ⱪoydi.□

35 U yǝnǝ ⱨamilidar bolup, bir oƣul tuƣup: — «Əmdi bu ⱪetim mǝn Pǝrwǝrdigarƣa ⱨǝmdusana oⱪuy!» dǝp uning ismini Yǝⱨuda ⱪoydi. Andin u tuƣuttin tohtap ⱪaldi.□

30

1 Əmma Raⱨilǝ ɵzining Yaⱪupⱪa bala tuƣup berǝlmiginini kɵrgǝndǝ, aqisiƣa ⱨǝsǝt ⱪilip Yaⱪupⱪa: — Manga bala bǝrgin; bolmisa ɵlimǝn, — dedi.

2 Xuning bilǝn Yaⱪupning Raⱨilǝgǝ ƣǝzipi kelip: — Mǝn baliyatⱪuning mewisini sǝndin ayiƣan Hudaning ornidimu?! — dedi.

3 — Mana, dedikim Bilⱨaⱨ bu yǝrdǝ turidu; sǝn uning ⱪexiƣa kirgin, u mening ⱪuqiⱪimƣa tuƣsun; mǝn u arⱪiliⱪ baliliⱪ bolay, — dedi Raⱨilǝ.□

4 Xuning bilǝn u dediki Bilⱨaⱨni uningƣa hotun ⱪilip bǝrdi; Yaⱪup uning ⱪexiƣa kirdi. 5 Bilⱨaⱨ ⱨamilidar bolup, Yaⱪupⱪa bir oƣul tuƣup bǝrdi.

6 Raⱨilǝ: — «Huda mǝn üqün adalǝt yürgüzüp pǝryadimni anglap, manga bir oƣul bǝrdi», dǝp uning ismini Dan ⱪoydi.□

7 Raⱨilǝning dediki Bilⱨaⱨ yǝnǝ ⱨamilidar bolup, Yaⱪupⱪa ikkinqi oƣlini tuƣup bǝrdi. 8 Raⱨilǝ: — «Mǝn aqam bilǝn bǝslixip ⱪattiⱪ tutuxup, yǝngdim» dǝp uning ismini Naftali ⱪoydi.□

9 Leyaⱨ ɵzining tuƣuttin tohtap ⱪalƣanini kɵrüp, dediki Zilpaⱨni Yaⱪupⱪa hotun ⱪilip bǝrdi. 10 Leyaⱨning dediki Zilpaⱨ Yaⱪupⱪa bir oƣul tuƣup bǝrdi. 11 Leyaⱨ: — «Nemidegǝn tǝlǝylik-ⱨǝ!» dǝp uning ismini Gad ⱪoydi.□

12 Leyaⱨning dediki Zilpaⱨ Yaⱪupⱪa ikkinqi oƣlini tuƣup bǝrdi. 13 Leyaⱨ: «Mǝn bǝhtlikturmǝn! Qünki hotun-ⱪizlar meni bǝhtlik deyixidu!» dǝp uning ismini Axir ⱪoydi.□

14 Buƣday ormisi künliridǝ Rubǝn qiⱪip etizliⱪⱪa bardi wǝ etizdin birⱪanqǝ muⱨǝbbǝtgülini terip, bularni anisi Leyaⱨning ⱪexiƣa ǝkǝldi. Əmdi Raⱨilǝ Leyaⱨⱪa: — Ɵtünüp ⱪalay, oƣlungning muⱨǝbbǝtgülidin birnǝqqini manga bǝrgin! — dedi.□

15  Leyaⱨ uningƣa jawabǝn: — Erimni tartiwalƣining yǝtmǝmdu? Əmdi oƣlumning muⱨǝbbǝtgülinimu tartiwalmaⱪqimusǝn? — dedi. Raⱨilǝ jawab berip: — Undaⱪ bolsa u oƣlungning muⱨǝbbǝtgülliri üqün bügün keqǝ sǝn bilǝn yatsun, — dedi.

16 Yaⱪup kǝqⱪurun etizdin ⱪaytip kǝlginidǝ, Leyaⱨ uning aldiƣa qiⱪip: — Mening ⱪeximƣa kirixing kerǝk; qünki mǝn oƣlumning muⱨǝbbǝtgülliri bilǝn seni ijarigǝ aldim, — dedi. Xundaⱪ dewidi, u bu keqǝ uning bilǝn yatti. 17 Huda Leyaⱨning duasini anglidi; u ⱨamilidar bolup, Yaⱪupⱪa bǝxinqi oƣlini tuƣup bǝrdi. 18 Xuning bilǝn Leyaⱨ: «Dedikimni erimgǝ bǝrginimgǝ Huda ǝmdi manga «ijarǝ ⱨǝⱪⱪim»ni ata ⱪildi» dǝp uning ismini Issakar ⱪoydi.□

19 Leyaⱨ yǝnǝ ⱨamilidar bolup, Yaⱪupⱪa altinqi oƣlini tuƣup bǝrdi. 20 Leyaⱨ: — «Huda manga yahxi toyluⱪ ata ⱪildi; ǝmdi erim mening bilǝn billǝ turidiƣan boldi; qünki mǝn uningƣa altǝ oƣul tuƣup bǝrdim» dǝp uning ismini Zǝbulun ⱪoydi.□

21 Xuningdin keyin, u bir ⱪiz tuƣup, uning ismini Dinaⱨ ⱪoydi.□

22 Əmma Huda Raⱨilǝni yad ⱪilip, duasini anglap uni tuƣidiƣan ⱪildi,□ 23 U ⱨamilidar bolup, bir oƣul tuƣdi. U: — «Huda meni nomustin halas ⱪildi», dedi.

24 U: — «Pǝrwǝrdigar manga yǝnǝ bir bala bǝrsǝ» dǝp, uning ismini Yüsüp ⱪoydi.□

Yaⱪupning beyixi

25 Raⱨilǝ Yüsüpni tuƣⱪandin keyin Yaⱪup Labanƣa: — Meni ɵz yurtumƣa, ɵz wǝtinimgǝ kǝtkili ⱪoyƣin. 26 Mening sanga ixlǝp erixkǝn ix ⱨǝⱪⱪim bolƣan ayallirim bilǝn balilirimni manga bǝrgin; mǝn ketǝy; qünki mening sanga ixligǝn japaliⱪ hizmitim ɵzünggǝ ayan, — dedi.

27 Laban uningƣa jawabǝn: Nǝziringdǝ iltipat tapⱪan bolsam, ɵtünüp ⱪalay, yenimdin kǝtmǝ. Qünki mǝn Pǝrwǝrdigarning sening sǝwǝbingdin manga bǝrikǝt bǝrginini tonup yǝttim, dewidi, Yaⱪup yǝnǝ: — 28 Manga alidiƣan ⱨǝⱪⱪingni tohtatⱪin; mǝn sanga xuni berǝy, dedi.

29  Yaⱪup uningƣa jawab berip: — Mǝn sanga ⱪandaⱪ hizmǝt ⱪilip kǝlginim, mening ⱪolumda malliringning ⱪandaⱪ bolƣini ɵzünggǝ ayan. 30 Qünki mǝn kǝlmǝstǝ meling az idi; ǝmdi naⱨayiti zor bir top boldi. Mening ⱪǝdimim ⱪǝyǝrgǝ yǝtsǝ, Pǝrwǝrdigar sanga bǝrikǝt ata ⱪildi. Əmdi mǝn ⱪaqan ɵz ailǝm üqün igilik tiklǝymǝn? — dedi.

31 Xuning bilǝn Laban: — Mǝn sanga nemǝ berǝy, dewidi, Yaⱪup: — Sǝn manga ⱨeqnemǝ bǝrmigin; pǝⱪǝt mening xu iximƣa ⱪoxulsangla, mǝn yǝnǝ padangni beⱪip, ulardin hǝwǝr alimǝn. 32 Mǝn bügün pütkül padangni arilap, ala-qipar ⱪoylarni, ⱪara-ⱪongur pahlanlarni, xundaⱪla ɵqkilǝrning iqidinmu ala-qiparlirini ayrip qiⱪimǝn. Bular mening ix ⱨǝⱪⱪim bolsun.□ 33 Keyin, mening ⱨǝⱪⱪimni tǝkxürüp kǝlgǝn waⱪtingda, ⱨǝⱪⱪaniy bolƣinim kɵz aldingda ispatlinidu; ɵqkilǝr arisida ala-qipar bolmiƣanlirining ⱨǝmmisi, pahlanlar arisida ⱪara-ⱪongur bolmiƣanlirining ⱨǝmmisi oƣrilap kelingǝn ⱨesablansun, — dedi.

34 u waⱪitta Laban: — Maⱪul, deginingdǝk bolsun, — dedi.

35 Xu küni Laban taƣil wǝ ala-qipar tekilǝrni, ala-qipar qixi ɵqkilǝrni, xundaⱪla az-paz aⱪ qikimi bolƣan barliⱪ ɵqkilǝrni, barliⱪ ⱪara-ⱪongur ⱪozilarni ayrip, ɵz oƣullirining ⱪoliƣa tapxurup, 36 ɵzi bilǝn Yaⱪupning otturisida üq künlük ariliⱪni ⱪoydi. Yaⱪup bolsa Labanning padilirining ⱪalƣinini baⱪti.□

37 Lekin Yaⱪup terǝk, badam wǝ qinar dǝrǝhliridin yumran qiwiⱪlarni elip, ⱪowziⱪini yolluⱪ ⱪilip xilip, aⱪ siziⱪlarni qiⱪardi. 38-39 Andin mal küyligǝn waⱪitlirida su iqkili kǝlgǝndǝ, u muxu xilƣan qiwiⱪlarni padilar su iqidiƣan yǝrlǝrdiki ulaⱪlarƣa malning aldiƣa tiklǝp ⱪoyatti. Mal bu taƣil qiwiⱪlarning aldida jüplǝxkǝndin keyin ular taƣil wǝ ala-qipar ⱪozilarni tuƣdi.

40 Andin Yaⱪup bu ⱪozilarni Labanning padisidin ayrip qiⱪardi; andin u Labanning padisining yüzlirini taƣil wǝ ⱪongur ⱪoyliriƣa ⱪaritip jüplǝxtürdi; xundaⱪ ⱪilip, u ɵz melini Labanning meliƣa ⱪoxmay bɵlǝk ⱪoyup, ɵzi üqün ayrim badilarni ⱪildi.□
41 Saƣlam küqlük mal jüplǝxkinidǝ, Yaⱪup qiwiⱪlarni padining kɵz aldiƣa ulaⱪlarda ⱪoyatti; mallar xu qiwiⱪlarning yenida jüplixǝtti. 42 Lekin jüplixiwatⱪan mal ajiz bolsa, u qiwiⱪlarni ⱪoymaytti. Bu tǝriⱪidǝ ajizliri Labanƣa, küqlükliri Yaⱪupⱪa tǝwǝ boldi. 43 Xundaⱪ ⱪilip, bu kixi naⱨayiti bay bolup, malliri, dedǝkliri, ⱪulliri, tɵgiliri wǝ exǝkliri heli kɵp boldi.

31

Yaⱪupning Labanning yenidin ⱪeqixi

1 Əmma Yaⱪup Labanning oƣullirining: — Yaⱪup atimizning pütün mal-mülkini elip kǝtti; uning erixkǝn bu dɵliti atimizning tǝǝlluⱪatidin kǝlgǝn, deginini anglap ⱪaldi.□ 2 Yaⱪup Labanning qirayiƣa ⱪariwidi, mana, u ɵzigǝ burunⱪidǝk hux peil bolmidi. 3 Bu qaƣda, Pǝrwǝrdigar Yaⱪupⱪa: — Sǝn ata-bowiliringning zeminiƣa, ɵz uruⱪ-tuƣⱪanliringning ⱪexiƣa ⱪaytip kǝtkin. Mǝn sening bilǝn billǝ bolimǝn, — dedi.

4 Xuning üqün Yaⱪup adǝm ǝwǝtip, Raⱨilǝ wǝ Leyaⱨni ɵz padisi turƣan kɵklǝmgǝ qaⱪirip kelip 5 ularƣa mundaⱪ dedi: — Mǝn atanglarning qirayiƣa ⱪarisam manga burunⱪidǝk hux peil bolmidi; ǝmma atamning Hudasi mǝn bilǝn billǝ bolup kǝldi. 6 Küqümning yetixiqǝ atanglarƣa ixlǝp bǝrginim silǝrgǝ ayan; 7 ⱨalbuki, atanglar meni ǝhmǝⱪ ⱪilip, ⱨǝⱪⱪimni on ⱪetim ɵzgǝrtti; lekin Huda uning manga ziyan yǝtküzüxigǝ yol ⱪoymidi. 8 Əgǝr u: «Ala-qipar ⱪozilar ⱨǝⱪⱪing bolidu», desǝ, barliⱪ padilar ala-qipar ⱪoziliƣili turdi. U: «Taƣil ⱪozilar ⱨǝⱪⱪing bolsun», desǝ, barliⱪ padilar taƣil ⱪoziliƣili turdi. 9 Bu tǝriⱪidǝ Huda atanglarning mallirini tartiwelip, manga bǝrdi. 10 Padilar küyligǝn waⱪitta mǝn bir ⱪetim qüxümdǝ beximni kɵtürüp xuni kɵrdumki, mana, mallarning üstigǝ jüplixixkǝ etilƣan ⱪoqⱪar-tekilǝrning ⱨǝmmisi taƣil yaki ala-qipar idi. 11 Andin Hudaning Pǝrixtisi qüxümdǝ manga: «Əy Yaⱪup», dewidi, mǝn jawab berip: «Mana mǝn», dedim.

12 U manga: — «Əmdi bexingni kɵtürüp ⱪariƣin; mana mallarning üstigǝ jüplixixkǝ etilƣan ⱪoqⱪar-tekilǝrning ⱨǝmmisi taƣil wǝ ala-qipardur; qünki Mǝn Labanning sanga ⱪilƣinining ⱨǝmmisini kɵrdüm. 13 Mǝn Bǝyt-Əldǝ sanga kɵrüngǝn Tǝngridurmǝn. Sǝn xu yǝrdǝ tüwrükni mǝsiⱨlǝp, Manga ⱪǝsǝm iqting. Əmdi sǝn orningdin turup, bu zemindin qiⱪip, uruⱪ-tuƣⱪanliringning zeminiƣa yanƣin» dedi.□  ■

14 Raⱨilǝ wǝ Leyaⱨ uningƣa jawab berip: — Atimizning ɵyidǝ bizgǝ tegixlik nesiwǝ yaki miras ⱪalmiƣanmu? 15 Biz dǝrwǝⱪǝ uningƣa yat adǝm ⱨesablinip ⱪalƣanmu?! U bizni setiwǝtti, toyluⱪimiznimu pütünlǝy yǝp kǝtti!□ 16 Xundaⱪ bolƣandin keyin, Huda Atimizdin sanga elip bǝrgǝn barliⱪ dɵlǝt biz bilǝn balilirimizningkidur. Əmdi Huda sanga nemǝ degǝn bolsa, xuni ⱪilƣin, — dedi.

17-18 Xuning bilǝn Yaⱪup ornidin turup, baliliri wǝ ayallirini tɵgilǝrgǝ mindurup, erixkǝn barliⱪ malliri wǝ barliⱪ tǝǝlluⱪatini, yǝni Padan-Aramda tapⱪan tǝǝlluⱪatlirini elip, atisi Isⱨaⱪning yeniƣa berixⱪa Ⱪanaan zeminiƣa ⱪarap yol aldi.

19 Laban bolsa ⱪoylirini ⱪirⱪiƣili kǝtkǝnidi; Raⱨilǝ ɵz atisiƣa tǝwǝ «ɵy butliri»ni oƣrilap eliwaldi.□ 20 Yaⱪup aramiy Labanƣa ɵz ⱪexidin oƣriliⱪqǝ ⱪeqip ketidiƣanliⱪini uⱪturmay uni aldap ⱪoyƣanidi.□ 21 U bar-yoⱪini elip ⱪeqip kǝtti; u dǝryadin ɵtüp Gilead teƣi tǝrǝpkǝ ⱪarap yol aldi.□

Labanning Yaⱪupni ⱪoƣlixi

22 Üqinqi küni, Labanƣa Yaⱪupning ⱪaqⱪini toƣrisida hǝwǝr yǝtti. 23 U ɵz tuƣⱪanlirini elip, yǝttǝ künlük yolƣiqǝ kǝynidin ⱪoƣlap berip, Gilead teƣida uningƣa yetixti. 24 Lekin keqisi Huda aramiy Labanning qüxigǝ kirip uningƣa: «Sǝn ⱨezi bol, Yaⱪupⱪa ya aⱪ ya kɵk demǝ!» dedi.□

25 Laban Yaⱪupⱪa yetixip barƣanda, Yaⱪup qedirini taƣning üstigǝ tikgǝnidi. Labanmu tuƣⱪanliri bilǝn Gilead teƣining üstidǝ qedir tikti. 26 Laban Yaⱪupⱪa: — Bu nemǝ ⱪilƣining? Sǝn meni aldap, ⱪizlirimni uruxta alƣan oljidǝk elip kǝtting? 27 Nemixⱪa yoxurun ⱪaqisǝn, manga hǝwǝr bǝrmǝy mǝndin oƣriliⱪqǝ kǝtting? Manga degǝn bolsang mǝn huxal-huramliⱪ bilǝn ƣǝzǝl oⱪup, dap wǝ qang qelip, seni uzitip ⱪoymamtim? 28 Xundaⱪ ⱪilip sǝn manga ɵz oƣullirim wǝ ⱪizlirimni sɵyüp uzitip ⱪoyux pursitinimu bǝrmiding. Bu ixta ǝhmǝⱪliⱪ ⱪilding.□ 29 Silǝrgǝ ziyan-zǝhmǝt yǝtküzüx ⱪolumdin kelǝtti; lekin tünügün keqǝ atangning Hudasi manga sɵz ⱪilip: «Ⱨezi bol, Yaⱪupⱪa ya aⱪ ya kɵk demǝ» dedi. 30 Hox, sǝn atangning ɵyini tolimu seƣinƣining üqün kǝtmǝy ⱪoymaysǝn; lekin nemixⱪa yǝnǝ mening butlirimni oƣriliding? — dedi.

31 Yaⱪup Labanƣa jawab berip: — Mǝn ⱪorⱪup ⱪaqtim; qünki seni ⱪizlirini mǝndin mǝjburiy tartiwalamdikin, dedim. 32 Əmdi butliringƣa kǝlsǝk, ular kimdin qiⱪsa xu tirik ⱪalmaydu! Ⱪerindaxlirimiz aldida mǝndin ⱪandaⱪla nemǝngni tonuwalsang, uni elip kǝt, — dedi. Ⱨalbuki, Yaⱪupning Raⱨilǝning butlarni oƣrilap kǝlginidin hǝwiri yoⱪ idi.

33 Laban aldi bilǝn Yaⱪupning qediriƣa kirip, andin Leyaⱨning qediri ⱨǝm ikki dedǝkning qedirliriƣa kirip ahturup ⱨeqnemǝ tapalmidi. Leyaⱨning qediridin qiⱪip, Raⱨilǝning qediriƣa kirdi. 34 Raⱨilǝ bolsa ɵy butlirini elip, bularni tɵgining qomining iqigǝ tiⱪip ⱪoyup, üstidǝ olturuwalƣanidi. Laban pütkül qedirini ahturup, ⱨeqnemǝ tapalmidi.

35 Raⱨilǝ atisiƣa: — Əy hojam, aldingda turalmiƣinim üqün hapa bolmiƣin; qünki mǝn ⱨazir ayallarning adǝt mǝzgilidǝ turuwatimǝn, — dedi. Xundaⱪ ⱪilip, Laban ⱨǝmmǝ yǝrni ⱪoymay ahturupmu, ɵy butlirini tapalmidi.□

36 Xuning bilǝn Yaⱪup aqqiⱪlap Laban bilǝn jedǝllixip kǝtti. Yaⱪup Labanƣa: — Sǝn meni kǝynimdin munqǝ aldirap-tenǝp ⱪoƣlap kǝlgüdǝk mǝndǝ nemǝ sǝwǝnlik, nemǝ gunaⱨ bar? 37 Sǝn ⱨǝmmǝ yük-taⱪlirimni ahturup qiⱪting, ɵyüngning nǝrsiliridin birǝr nemǝ tapalidingmu? Birnemǝ tapⱪan bolsang, mening ⱪerindaxlirim bilǝn sening ⱪerindaxliringning aldida uni ⱪoyƣin, ular biz ikkimizning arisida ⱨɵküm ⱪilsun. 38 Mǝn muxu yigirmǝ yil ⱪexingda turdum; ⱨeqⱪaqan saƣliⱪing wǝ qixi ɵqkiliring bala taxliwǝtmidi; padiliringdin ⱪoqⱪarliringni yeginim yoⱪ. 39 Boƣuwetilgǝnlirini ⱪexingƣa elip kǝlmǝy, bu ziyanni ɵzüm toldurdum; keqisi oƣrilanƣan yaki kündüzi oƣrilanƣan bolsun sǝn uni mǝndin tɵlitip alding. 40 Mening künlirim xundaⱪ ɵttiki, kündüzi issiⱪtin, keqisi soƣuⱪtin ⱪiynilip, uyⱪu kɵzümdin ⱪaqatti. 41 Mening künlirim muxu yigirmǝ yilda ɵyüngdǝ turup xundaⱪ boldi; on tɵt yil ikki ⱪizing üqün sanga hizmǝt ⱪildim, altǝ yil padang üqün hizmǝt ⱪildim; uning üstigǝ sǝn ix ⱨǝⱪⱪimni on ⱪetim ɵzgǝrtting. 42 Əgǝr atamning Hudasi, yǝni Ibraⱨimning Hudasi, yǝni Isⱨaⱪning Ⱪorⱪunqisi Bolƣanning Ɵzi mǝn bilǝn billǝ bolmisa idi, sǝn jǝzmǝn meni ⱪuruⱪ ⱪol ⱪilip ⱪayturuwetǝtting. Lekin Huda mening tartⱪan jǝbir-japalirimni, ⱪollirimning muxǝⱪⱪitini kɵrüp tünügün keqǝ sanga tǝnbiⱨ bǝrdi, — dedi.

Yaⱪupning Laban bilǝn kelixim tüzüxi

43 Laban Yaⱪupⱪa jawab berip: — Bu ⱪizlar mening ⱪizlirim, bu oƣullar mening oƣullirim, bu pada bolsa mening padam bolidu; xundaⱪla kɵz aldingdiki ⱨǝmmǝ nǝrsǝ miningkidur; ǝmma mǝn bügün bu ⱪizlirimni wǝ ularning tuƣⱪan oƣullirini nemǝ ⱪilay?□ 44 Ⱪeni kǝl, sǝn bilǝn ikkimiz bir ǝⱨdǝ tüzüxǝyli, bu mǝn bilǝn sening otturimizda guwaⱨ bolsun, — dedi.

45 Xuning bilǝn Yaⱪup bir taxni elip ɵrǝ tiklǝp tüwrük ⱪilip ⱪoydi. 46 Andin Yaⱪup ⱪerindaxliriƣa: — Tax yiƣinglar, — dewidi, taxlarni elip kelip dɵwilidi, xu yǝrdǝ tax dɵwisining yenida ƣizalinixti. 47 Laban bu dɵwini «Yǝgar-Saⱨaduta» dǝp atidi, Yaⱪup uningƣa «Galeǝd» dǝp at ⱪoydi.□ 48 Laban: — Bu dɵwǝ bügün sǝn bilǝn mening otturamda guwaⱨ bolsun, — dedi. Xunga bu sǝwǝbtin dɵwining nami «Galeǝd» ataldi. 49 U jay yǝnǝ «Mizpaⱨ», dǝpmu ataldi; qünki Laban yǝnǝ: — Ikkimiz bir-birimiz bilǝn kɵrüxmigǝn waⱪitlarda, Pǝrwǝrdigar sǝn bilǝn mening otturamda ⱪarawul bolup kɵzitip tursun.□ 50 Əgǝr sǝn ⱪizlirimni bozǝk ⱪilsang, yaki ⱪizlirimning üstigǝ baxⱪa hotunlarni alsang, baxⱪa ⱨeq kixi ⱪeximizda ⱨazir bolmiƣan tǝⱪdirdimu, mana, Huda mǝn bilǝn sening arangda guwaⱨqidur!

51 Laban Yaⱪupⱪa yǝnǝ: — Mana, bu dɵwigǝ ⱪara, mǝn bilǝn sǝn ikkimizning otturisida mǝn tiklǝp ⱪoyƣan bu tüwrükkimu ⱪara; 52 kǝlgüsidǝ bu dɵwǝ wǝ bu tüwrükmu mǝn yaman niyǝt bilǝn bu dɵwidin sening tǝripinggǝ ɵtmǝslikim üqün, seningmu niyitingni yaman ⱪilip bu dɵwǝ wǝ bu tüwrüktin ɵtüp mening tǝripimgǝ kǝlmǝsliking üqün guwaⱨqi bolsun.□ 53 Ibraⱨimning ilaⱨi, Naⱨorning ilaⱨi wǝ bu ikkisining atisining ilaⱨliri arimizda ⱨɵküm qiⱪarsun, — dedi. Yaⱪup bolsa atisi Isⱨaⱪning Ⱪorⱪunqisi Bolƣuqi bilǝn ⱪǝsǝm ⱪildi.□

54 Andin Yaⱪup taƣ üstidǝ bir ⱪurbanliⱪ sunup, ⱪerindaxlirini ɵzi bilǝn tamaⱪlinixⱪa tǝklip ⱪildi. Ular ⱨǝmdastihan olturdi wǝ keqisi taƣda ⱪondi.□ 55 Ətisi tang sǝⱨǝrdǝ Laban ornidin turup, nǝwriliri bilǝn ⱪizlirini sɵyüp, ularƣa bǝht-bǝrikǝt tilǝp, ɵz ɵyigǝ rawan boldi.

32

Yaⱪupning Əsaw bilǝn kɵrüxüxkǝ tǝyyarlinixi

1 Yaⱪup ɵz yoliƣa ketip baratti; yolda Hudaning pǝrixtiliri uningƣa uqridi.■ 2 Yaⱪup ularni kɵrüp: — Bu jay Hudaning bargaⱨi ikǝn! — dǝp, bu jayning namini «Maⱨanaim» dǝp ⱪoydi.□

3 Andin Yaⱪup Seir zeminidiki «Edom yayliⱪi»ƣa, akisi Əsawning ⱪexiƣa aldin hǝwǝrqilǝrni ǝwǝtip, 4 ularƣa jekilǝp: — Silǝr hojamƣa, yǝni Əsawƣa: «Kǝminiliri Yaⱪup mundaⱪ dedi: — Mǝn Labanning ⱪexida musapir bolup, ta muxu waⱪitⱪiqǝ turdum. 5 Əmdi mǝndǝ kala, exǝk wǝ ⱪoylar, ⱪul-dedǝklǝrmu bar; mǝn ɵzlirining nǝziridǝ iltipat taparmǝnmikin dǝp hojamƣa hǝwǝr yǝtküzüxni layiⱪ kɵrdüm», dǝnglar, — dedi.

6 Hǝwǝrqilǝr Yaⱪupning yeniƣa yenip kelip: — Biz akiliri Əsawning ⱪexiƣa barduⱪ; u tɵt yüz kixini elip, silining aldiliriƣa keliwatidu, — dedi.

7 Yaⱪup naⱨayiti ⱪorⱪup, ƣǝm-ƣussigǝ qüxüp adǝmlirini ⱪoy, kala wǝ tɵgilirigǝ ⱪoxup, ikki topⱪa ayridi. 8 U: — «Əgǝr Əsaw kelip bir topimizƣa ⱨujum ⱪilsa, yǝnǝ bir top ⱪeqip ⱪutulup ⱪalar» — dǝp oylidi.

9 Andin Yaⱪup mundaⱪ dua ⱪildi: — I atam Ibraⱨimning Hudasi wǝ atam Isⱨaⱪning Hudasi! Manga: «Ɵz zemining wǝ uruⱪ-tuƣⱪanliringning ⱪexiƣa yenip kǝtkin, sanga yahxiliⱪ ⱪilimǝn» dǝp wǝdǝ ⱪilƣan Pǝrwǝrdigar! ■ 10 — Mǝn Sening Ɵz ⱪulungƣa kɵrsǝtkǝn ɵzgǝrmǝs barliⱪ meⱨribanliⱪing wǝ barliⱪ wapadarliⱪing aldida ⱨeqnemǝ ǝmǝsmǝn; qünki mǝn bu Iordan dǝryasidin ɵtkinimdǝ yalƣuz bir ⱨasam bar idi. Əmdi mǝn ikki top adǝm bolup ⱪaytiwatimǝn.□ 11 Ɵtünüp ⱪalay, meni akam Əsawning ⱪolidin ⱪutⱪuzƣaysǝn; qünki u kelip mǝn bilǝn hotun-balilirimni ɵltürüwetǝmdikin, dǝp ⱪorⱪimǝn. 12 Sǝn: «Mǝn jǝzmǝn sanga zor yahxiliⱪ ⱪilip, sening nǝslingni dengizdiki ⱪumdǝk ⱨǝddi-ⱨesabsiz kɵp ⱪilimǝn», degǝniding, — dedi.■

13-15 U xu keqisi xu yǝrdǝ ⱪonup ⱪaldi; andin u ⱪol ilikidiki mallardin elip, akisi Əsawƣa ikki yüz ɵqkǝ, yigirmǝ tekǝ, ikki yüz saƣliⱪ, yigirmǝ ⱪoqⱪar, ottuz qixi tɵgini taylaⱪliri bilǝn, ⱪiriⱪ inǝk, on buⱪa, yigirmǝ mada exǝk, on ⱨangga exǝkni sowƣat ⱪilip tǝyyarlap,□ 16 Bularni ayrim-ayrim top ⱪilip hizmǝtkarlirining ⱪoliƣa tapxurup, ularƣa jekilǝp: — Silǝr mǝndin burun mengip, ⱨǝr topning arisida ariliⱪ ⱪoyup ⱨǝydǝp menginglar, — dedi.

17 U ǝng aldidiki top bilǝn mangƣan kixikǝ ǝmr ⱪilip: — Akam Əsaw sanga uqriƣanda, ǝgǝr u sǝndin: «Kimning adimisǝn? Ⱪǝyǝrgǝ barisǝn? Aldingdiki janiwarlar kimning?» — dǝp sorisa, 18 Undaⱪta sǝn jawab berip: «Bular kǝminiliri Yaⱪupning bolup, hojam Əsawƣa ǝwǝtkǝn sowƣattur. Mana, u ɵzimu kǝynimizdin keliwatidu» — degin, dedi.

19-20 Xu tǝriⱪidǝ u ikkinqi, üqinqi wǝ ulardin keyinki padilarni ⱨǝydǝp mangƣuqi kixilǝrgimu ohxax ǝmr ⱪilip: — Əsaw sizlǝrgǝ uqriƣanda, silǝrmu uningƣa xundaⱪ dǝnglar, andin: — Mana, kǝminiliri Yaⱪup ɵzimu arⱪimizdin keliwatidu, — dǝnglar, dedi; qünki u: — Mǝn aldimda barƣan sowƣat bilǝn uni meni kǝqürüm ⱪildurup, andin yüzini kɵrsǝm, meni ⱪobul ⱪilarmikin, — dǝp oyliƣanidi.□

21 Xundaⱪ ⱪilip sowƣat aldin ǝwǝtildi; u xu keqisi bargaⱨda ⱪonup ⱪaldi.

Yaⱪupning Huda bilǝn qelixixi

22 U xu keqidǝ ⱪopup, ikki ayali wǝ ikki dediki wǝ on bir oƣlini elip, Yabbok keqikidin ɵtüp kǝtti. 23 U ularni eⱪindin ɵtküzdi, xundaⱪla ⱨǝmmǝ tǝǝlluⱪinimu u ⱪarxi tǝrǝpkǝ ɵtküzdi. 24 Yaⱪup bolsa bu ⱪatta yalƣuz ⱪaldi; bir zat kelip xu yǝrdǝ uning bilǝn tang atⱪuqǝ qelixti. 25 Lekin bu zat uni yengǝlmǝydiƣanliⱪini kɵrüp, uning yotisining yiriⱪiƣa ⱪolini tǝgküzüp ⱪoydi; xuning bilǝn ular qelixiwatⱪanda Yaⱪupning yotisi ⱪazandin qiⱪip kǝtti.□

26 U zat: — Meni ⱪoyup bǝrgin, qünki tang atay dǝp ⱪaldi, dedi.

— Sǝn meni bǝrikǝtlimigüqǝ, seni ⱪoyup bǝrmǝymǝn, dedi Yaⱪup.■

27 U uningdin: — Eting nemǝ? dǝp soridi.

U: etim Yaⱪup, — dedi.

28 U uningƣa: — Sening eting buningdin keyin Yaⱪup bolmay, bǝlki Israil bolidu; qünki sǝn Huda bilǝnmu, insan bilǝnmu elixip ƣalib kǝlding, — dedi.□  ■

29 Andin Yaⱪup uningdin: — Namingni manga dǝp bǝrgin, dewidi, u: — Nemixⱪa mening namimni soraysǝn? — dedi wǝ xu yǝrdǝ uningƣa bǝht-bǝrikǝt ata ⱪildi.□

30 Xuning bilǝn Yaⱪup: — Hudani yüzmu-yüz kɵrüp, jenim ⱪutulup ⱪaldi, dǝp u jayning namini «Pǝniǝl» dǝp atidi.□

31 U Pǝniǝldin ɵtüp mangƣanda, kün uning üstibexini yorutti; ǝmma u yotisi tüpǝylidin aⱪsap mangatti .

32 Bu sǝwǝbtin Israillar bügüngiqǝ yotining ügisidiki pǝyni yemǝydu; qünki xu Zat Yaⱪupning yotisining yiriⱪiƣa, yǝni uning peyigǝ ⱪolini tǝgküzüp ⱪoyƣanidi.

33

Yaⱪupning Əsaw bilǝn uqrixixi

1 Yaⱪup bexini kɵtürüp ⱪariwidi, mana Əsaw tɵt yüz kixi bilǝn keliwatatti. Xuning bilǝn u balilirini ayrip, Leyaⱨ, Raⱨilǝ wǝ ikki dedǝkkǝ tapxurdi; 2 u ikki dedǝk wǝ ularning balilirini ⱨǝmmining aldida mangdurdi, andin Leyaⱨ bilǝn uning balilirini, ǝng ahirida Raⱨilǝ bilǝn Yüsüpni mangdurdi. 3 Ɵzi bolsa ularning aldiƣa ɵtüp mangdi, u akisining aldiƣa yetip barƣuqǝ yǝttǝ ⱪetim yǝrgǝ bax urup tǝzim ⱪildi. 4 Əsaw uning aldiƣa yügürüp kelip, uni ⱪuqaⱪlap, boyniƣa girǝ selip, uni sɵydi; ⱨǝr ikkisi yiƣlixip kǝtti. 5 Andin Əsaw bexini kɵtürüp ⱪarap, ayallar wǝ balilarni kɵrüp: — Bu sǝn bilǝn billǝ kǝlgǝnlǝr kimlǝr? — dǝp soridi.

Yaⱪup: — Bular Huda xapaǝt ⱪilip kǝminilirigǝ bǝrgǝn balilardur, — dedi.

6 Andin ikki dedǝk wǝ ularning baliliri aldiƣa berip, uningƣa tǝzim ⱪildi; 7 Andin Leyaⱨmu uning baliliri bilǝn aldiƣa berip, tǝzim ⱪildi, ahirida Yüsüp bilǝn Raⱨilǝ aldiƣa berip, tǝzim ⱪildi.

8 Əsaw: — Manga yolda uqriƣan axu topliringda nemǝ mǝⱪsiting bar? — dewidi, Yaⱪup jawab berip: — Bu hojamning aldida iltipat tepixim üqündur, dedi.

9 Lekin Əsaw: — Əy ⱪerindixim, mǝndǝ yetip axⱪudǝk bar. Sening ɵz nǝrsiliring ɵzünggǝ ⱪalsun, dedi.

10 Əmma Yaⱪup: — Undaⱪ ⱪilmiƣin; ǝgǝr mǝn nǝzǝrliridǝ iltipat tapⱪan bolsam, sowƣitimni ⱪolumdin ⱪobul ⱪilƣayla; qünki silining meni huxalliⱪ bilǝn ⱪobul ⱪilƣanlirini kɵrüp, didarlirini kɵrginimdǝ Hudaning didarini kɵrgǝndǝk boldum! 11 Əmdi sanga kǝltürülgǝn, Hudadin kɵrgǝn bu bǝrikǝtlirimni ⱪobul ⱪilƣayla; qünki Huda manga xapaǝt kɵrsǝtti, ⱨǝmmǝ nǝrsilirim bar boldi, — dǝp uningdin ⱪayta-ⱪayta ɵtünüwidi, u ⱪobul ⱪildi.

12 Andin Əsaw: — Əmdi biz ⱪozƣilip sǝpirimizni dawamlaxturayli, mǝn sening aldingda mangay, dedi.

13 U uningƣa jawabǝn: — Hojam kɵrdilǝ, balilar kiqik, ⱪeximda emidiƣan ⱪoza wǝ mozaylar bar; ǝgǝr mǝn bularni bir künla aldirtip ⱪoƣlap mangdursam, pütkül pada ɵlüp ketidu. 14 Xunga ɵtünimǝnki, hojam kǝminiliridin aldida mangƣaq tursun; mǝn aldimdiki mal-qarwilarning mengixiƣa, xundaⱪla balilarning mengixiƣa ⱪarap asta mengip, hojamning ⱪexiƣa Seirƣa udul baray, dedi.

15 U waⱪitta Əsaw: — Undaⱪ bolsa, mǝn ɵzüm bilǝn kǝlgǝn kixilǝrdin birnǝqqini ⱪexingda ⱪoyup ketǝy, dedi. Lekin u jawab berip: — Buning nemǝ ⱨajiti? Pǝⱪǝt hojamning nǝziridǝ iltipat tapsamla xu kupayǝ, dedi.

16 Əsaw u küni yolƣa qiⱪip Seirƣa yenip kǝtti. 17 Yaⱪup sǝpǝr ⱪilip, Sukkot degǝn jayƣa kǝlgǝndǝ, u yǝrgǝ bir ɵy selip, malliriƣa lapaslarni yasidi. Xunga bu yǝr «Sukkot» dǝp ataldi.□

18 Xu tǝriⱪidǝ Yaⱪup Padan-Aramdin ⱪaytip, Ⱪanaan zeminidiki Xǝkǝm xǝⱨirigǝ aman-esǝn kǝldi. U xǝⱨǝrning aldida qedir tikti.■ 19 Andin u qedir tikkǝn yǝrning bir ⱪisimini Xǝkǝmning atisi bolƣan Ⱨamorning oƣulliridin bir yüz ⱪǝsitigǝ setiwelip,□ 20 Xu yǝrdǝ bir ⱪurbangaⱨ selip, namini «Əl-Əloⱨǝ-Israil» dǝp atidi.□

34

Xǝkǝmning Dinaⱨning nomusiƣa tegixi

1 Bir küni, Leyaⱨning Yaⱪupⱪa tuƣup bǝrgǝn ⱪizi Dinaⱨ yurtning ⱪizliri bilǝn kɵrüxkili qiⱪti.■ 2 Xu yurtning ǝmiri ⱨiwiy Ⱨamorning oƣli Xǝkǝm uni kɵrüp ⱪelip, uni tutuwelip, zorlap nomusiƣa tǝgdi. 3 Əmma uning kɵngli Yaⱪupning ⱪizi Dinaⱨⱪa qüxüp, uni yahxi kɵrüp ⱪaldi wǝ uningƣa muⱨǝbbiti bilǝn kɵngül soridi. 4 Xuning bilǝn Xǝkǝm atisi Ⱨamordin: — Bu ⱪizni manga hotunluⱪⱪa elip bǝrgin, dǝp tǝlǝp ⱪildi.

5 Yaⱪup Xǝkǝmning ⱪizi Dinaⱨning ippitigǝ tǝgkǝnlikini anglap ⱪaldi. Uning oƣulliri malliri bilǝn dalalarda idi; xunga Yaⱪup ular kǝlgüqǝ jim turup turdi. 6 Xǝkǝmning atisi Ⱨamor Yaⱪupning aldiƣa uning bilǝn sɵzlǝxkili qiⱪti; 7 Yaⱪupning oƣulliri hǝwǝrni anglapla dalalardin ⱪaytip kǝlgǝnidi. Bular Xǝkǝmning ⱪilmaydiƣan ixni ⱪilip, Yaⱪupning ⱪizining nomusiƣa tegip Israil ⱪǝbilisidǝ xǝrmǝndilik ⱪilƣini üqün azablinip, intayin ⱪattiⱪ ƣǝzǝplǝndi.□ 8 Ⱨamor ularƣa sɵz ⱪilip: — Oƣlum Xǝkǝmning kɵngli ⱪizinglarƣa qüxüp ⱪaptu. Iltipat ⱪilip uni oƣlumƣa hotunluⱪⱪa bǝrsǝnglar! 9 Biz bilǝn ⱪuda-baja bolup, ⱪizliringlarni bizgǝ beringlar, bizning ⱪizlirimiznimu silǝr elinglar; 10 Biz bilǝn billǝ turunglar. Mana, yǝr aldinglarda turuptu; bu yǝrni makan ⱪilip, soda ⱪilip, ɵzünglar üqün ɵy-mülük elinglar, — dedi.

11 Xǝkǝm ⱪizning atisi bilǝn aka-ukiliriƣa: — Nǝziringlarda iltipat tapsam dǝymǝn; silǝr nemǝ desǝnglar, xuni berǝy. 12 Mǝndin ⱪanqilik toyluⱪ yaki sowƣat tǝlǝp ⱪilsanglar, manga eytⱪininglarqǝ berǝy; pǝⱪǝt bu ⱪizni manga hotunluⱪⱪa bǝrsǝnglarla bolidu, dedi.

13 Yaⱪupning oƣulliri bolsa Xǝkǝm wǝ atisi Ⱨamorƣa ⱨiylǝ-mikir bilǝn jawab bǝrdi, qünki u singlisi Dinaⱨning ippitigǝ tǝgkǝnidi; 14 ularƣa: — Biz bundaⱪ ⱪilalmaymiz, singlimizni hǝtnisiz birsigǝ berixkǝ maⱪul deyǝlmǝymiz; qünki bu bizgǝ nomus bolidu.■ 15 Pǝⱪǝt bir xǝrtimizgǝ kɵnsǝnglarla silǝrgǝ maⱪul bolimiz; silǝrning barliⱪ ǝrkǝkliringlar hǝtnǝ ⱪilinip bizdǝk bolsa, 16 Ⱪizlirimizni silǝrgǝ berip, silǝrning ⱪizliringlarni biz elip aranglarda olturup, bir ⱪowm bolup ⱪalimiz. 17 Əmma bizgǝ ⱪulaⱪ salmay hǝtnǝ ⱪilinixⱪa unimisanglar, undaⱪta biz ⱪizimizni elip ketimiz, — dedi.

18 Ularning sɵzliri Ⱨamor wǝ oƣli Xǝkǝmning nǝzirigǝ yaⱪti. 19 Yigit bu ixni kǝynigǝ sozmidi, qünki u Yaⱪupning ⱪiziƣa ejil bolup ⱪalƣanidi; u atisining ɵyidǝ ⱨǝmmidin ǝtiwarliⱪ idi. 20 Xuning bilǝn Ⱨamor oƣli Xǝkǝm bilǝn xǝⱨǝrning dǝrwazisiƣa berip, xǝⱨǝrning adǝmlirigǝ sɵz ⱪilip: — 21 Bu adǝmlǝrning biz bilǝn inaⱪ ɵtküsi bar. Xunga ular muxu yurtta turup soda-setiⱪ ⱪilsun; mana, bu jayningIkki tǝripi ularƣa yǝtküdǝk kǝngridur. Biz ularning ⱪizlirini hotunluⱪⱪa elip, ɵz ⱪizlirimizni ularƣa berimiz. 22 Lekin pǝⱪǝt arimizdiki ⱨǝmmǝ ǝrkǝk ular hǝtnǝ ⱪilinƣandǝk hǝtnǝ ⱪilinsa, u adǝmlǝr arimizda turup biz bilǝn bir hǝlⱪ boluxⱪa maⱪul dǝydu. 23 Xu tǝriⱪidǝ ularning mal-tǝǝlluⱪati, ⱨǝmmǝ qarpayliri bizningki bolmamdu? Biz pǝⱪǝt ularƣa maⱪul desǝkla, ular arimizda turidu, — dedi.

24 Xuning bilǝn xǝⱨǝrning dǝrwazisidin kirip-qiⱪidiƣanlarning ⱨǝmmisi Ⱨamor bilǝn oƣli Xǝkǝmning sɵzigǝ ⱪulaⱪ saldi. Xǝⱨǝrning dǝrwazisidin kirip-qiⱪadiƣanlarning ⱨǝmmisi hǝtnǝ ⱪilindi. 25 Əmma üqinqi küni, ular tehiqǝ aƣriⱪ yatⱪinida xundaⱪ boldiki, Yaⱪupning ikki oƣli, yǝni Dinaⱨning akiliri Ximeon bilǝn Lawiy ⱨǝrⱪaysisi ɵz ⱪiliqini elip, xǝⱨǝr hatirjǝmlik iqidǝ turƣinida besip kirip, ⱨǝmmǝ ǝrkǝkni ɵltürüwǝtti;□  ■ 26 Ular Ⱨamor bilǝn oƣli Xǝkǝmnimu ⱪiliqlap, Dinaⱨni Xǝkǝmning ɵyidin elip kǝtti. 27 Andin Yaⱪupning barliⱪ oƣulliri: «Ular singlimizning nomusiƣa tǝgdi» dǝp, ɵltürülgǝnlǝrning jayiƣa kelip, xǝⱨǝrni bulap-talang ⱪildi.□ 28 Ularning ⱪoy-kala, exǝklirini, xǝⱨǝrdiki ⱨǝmmini, etizliⱪlardiki ⱨǝmmini elip kǝtti, 29 Xundaⱪla ularning barliⱪ mal-mülkini bulap-talap, barliⱪ hotun-balilarni ǝsir ⱪilip, ɵy iqidiki barliⱪ nǝrsilǝrnimu ⱪoxup elip kǝtti.

30 Yaⱪup Ximeon wǝ Lawiyni ǝyiblǝp: — Silǝr meni balaƣa tiⱪip, zemindikilǝr — Ⱪanaaniylar bilǝn Pǝrizziylǝrning aldida sesittinglar. Bizning adimimiz az bir hǝlⱪturmiz; ular manga ⱪarxi qiⱪip yiƣilip ⱨujum ⱪilidu; xuning bilǝn mǝn wǝ jǝmǝtim wǝyran bolimiz, — dedi.□

31 Əmma ular jawab berip: — Əjǝba, singlimizƣa bir paⱨixǝ ayalƣa ⱪilƣandǝk muamilǝ ⱪilsa bolamdu? — dedi.□

35

Hudaning Bǝyt-Əldǝ Yaⱪupⱪa baxpanaⱨ boluxi

1 Andin Huda Yaⱪupⱪa: — Sǝn ⱨazir Bǝyt-Əlgǝ qiⱪip, xu yǝrni makan ⱪil, ɵzüng akang Əsawdin ⱪeqip mangƣiningda sanga kɵrüngǝn Mǝn Tǝngrigǝ bir ⱪurbangaⱨ yasiƣin, — dedi.■

2 Xuning bilǝn Yaⱪup ɵyidikilǝr wǝ ɵzi bilǝn billǝ bolƣanlarning ⱨǝmmisigǝ mundaⱪ dedi: — Aranglardiki yat ilaⱨ butlirini taxliwetip, ɵzünglarni paklap eginliringlarni yǝnggüxlǝnglar. 3 Andin ⱪopup Bǝyt-Əlgǝ qiⱪimiz. Mǝn xu yǝrdǝ ⱪiyinqiliⱪta ⱪalƣanda duayimni ijabǝt ⱪilip, yürgǝn yolumda mening bilǝn billǝ bolup kǝlgǝn Tǝngrigǝ ⱪurbangaⱨ salay, — dedi.

4 Xuning bilǝn ɵz ⱪolliridiki ⱨǝmmǝ yat ilaⱨ butlirini, xundaⱪla ⱪulaⱪliridiki zirilǝrni qiⱪirip Yaⱪupⱪa bǝrdi. Yaⱪup bularni Xǝkǝmdiki dub dǝrihining tüwigǝ kɵmüp ⱪoydi. 5 Andin ular sǝpǝrgǝ atlandi; ǝmma ǝtrapidiki xǝⱨǝrlǝrni Hudadin bolƣan bir wǝⱨimǝ basⱪaqⱪa, ular Yaⱪupning oƣullirini ⱪoƣlimidi. 6 Bu tǝriⱪidǝ Yaⱪup wǝ uning bilǝn billǝ bolƣanlarning ⱨǝmmisi Ⱪanaan zeminidiki Luz, yǝni Bǝyt-Əlgǝ yetip kǝldi. 7 U xu yǝrdǝ bir ⱪurbangaⱨ yasidi; akisidin ⱪeqip mangƣinida xu yǝrdǝ Huda uningƣa kɵrüngini üqün bu jayning ismini «Əl-Bǝyt-Əl» dǝp atidi.□  ■

8 Riwkaⱨning inik’anisi Dǝboraⱨ bolsa xu yǝrdǝ alǝmdin ɵtti. U Bǝyt-Əlning ayiƣidiki dub dǝrihining tüwidǝ dǝpnǝ ⱪilindi. Bu sǝwǝbtin xu dǝrǝh «Yiƣa-Zarning dub dǝrihi» dǝp ataldi.□

Hudaning Yaⱪupⱪa yǝnǝ bir ⱪetim bǝht ata ⱪilip, yengi ismini tǝkrarlixi

9 Yaⱪup xu yol bilǝn Padan-Aramdin yenip kǝlgǝndin keyin, Huda uningƣa yǝnǝ bir ⱪetim kɵrünüp, uningƣa bǝht-bǝrikǝt ata ⱪildi. ■ 10 Andin Huda uningƣa: — Sening isming Yaⱪuptur; ǝmma mundin keyin sǝn Yaⱪup atalmay, bǝlki naming Israil bolidu, dǝp uning ismini Israil ⱪoyup ⱪoydi.■ 11 Andin Huda yǝnǝ uningƣa: — Mǝn Ɵzüm Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir Tǝngridurmǝn; sǝn nǝsillinip, kɵpǝygin; bir ǝl, xundaⱪla bir türküm ǝllǝr sǝndin pǝyda bolidu; padixaⱨlarmu sening puxtungdin qiⱪidu.□  ■ 12 Mǝn Ibraⱨim wǝ Isⱨaⱪⱪa bǝrgǝn zeminni sanga berimǝn, xundaⱪla sǝndin keyinki nǝslinggimu xu zeminni berimǝn, — dedi.

13 Andin Huda uning bilǝn sɵzlǝxkǝn jaydin, uning yenidin yuⱪiriƣa kɵtürüldi. 14 Yaⱪup Huda ɵzi bilǝn sɵzlǝxkǝn jayda bir tax tüwrükni tiklǝp, üstigǝ bir xarab ⱨǝdiyǝsini tɵkti wǝ zǝytun meyi ⱪuyup ⱪoydi.■ 15 Yaⱪup Huda ɵzi bilǝn sɵzlǝxkǝn xu jayning namini «Bǝyt-Əl» dǝp atidi.□

Raⱨilǝning tuƣutta ɵlüp ketixi

16 Andin ular Bǝyt-Əldin mengip, Əfratⱪa azƣina yol ⱪalƣanda, Raⱨilǝni tolƣaⱪ tutup ketip, ⱪattiⱪ tuƣut azabida ⱪaldi. 17 Əmma tolƣiⱪi ⱪattiⱪ eƣirlaxⱪanda, tuƣut anisi uningƣa: — Ⱪorⱪmiƣin, bu ⱪetim yǝnǝ bir oƣlung bolidiƣan boldi — dedi.

18 Xundaⱪ boldiki, Raⱨilǝ jeni qiⱪix aldida, ahirⱪi nǝpisi bilǝn oƣliƣa «Bǝn-Oni» dǝp isim ⱪoydi; ǝmma uning atisi uni «Bǝn-Yamin» dǝp atidi.□

19 Raⱨilǝ wapat boldi wǝ Bǝyt-Lǝⱨǝm dǝp atilidiƣan Əfratning yolining boyiƣa dǝpnǝ ⱪilindi.■ 20 Yaⱪup uning ⱪǝbrisining üstigǝ bir hatirǝ texi tiklǝp ⱪoydi. Bügüngǝ ⱪǝdǝr «Raⱨilǝning Ⱪǝbrǝ Texi» xu yǝrdǝ turmaⱪta. 21 Andin Israil sǝpǝrni dawamlaxturup Migdal-Edirning u tǝripidǝ ɵz qedirini tikti.□

Yaⱪupning oƣulliri

22 Israil u zeminda turƣan waⱪtida, Rubǝn berip ɵz atisining keniziki Bilⱨaⱨ bilǝn bir orunda yatti; Israil buni anglap ⱪaldi.

Yaⱪupning on ikki oƣli bar idi: —■

23 Leyaⱨdin tuƣulƣan oƣulliri: — Yaⱪupning tunji oƣli Rubǝn wǝ Ximeon, Lawiy, Yǝⱨuda, Issakar ⱨǝm Zǝbulun idi.■

24 Raⱨilǝdin tuƣulƣan oƣulliri: — Yüsüp wǝ Binyamin idi.

25 Raⱨilǝning dediki Bilⱨaⱨdin tuƣulƣan oƣulliri: — Dan wǝ Naftali idi.

26 Leyaⱨning dediki Zilpaⱨdin tuƣulƣan oƣulliri: — Gad bilǝn Axir idi. Bular bolsa Yaⱪupⱪa Padan-Aramda tuƣulƣan oƣulliri idi.

Isⱨaⱪning alǝmdin ɵtüxi

27 Əmdi Yaⱪup atisi Isⱨaⱪning ⱪexiƣa, Ibraⱨim wǝ Isⱨaⱪ Musapir bolup turƣan Kiriat-Arba, yǝni Ⱨebronning yenidiki Mamrǝgǝ kǝldi. 28 Isⱨaⱪning kɵrgǝn künliri bir yüz sǝksǝn yil boldi. 29 Isⱨaⱪ tolimu ⱪerip, künliri toxup, nǝpǝstin tohtap wapat boldi wǝ ɵz ⱪowmining ⱪexiƣa berip ⱪoxuldi. Uning oƣulliri Əsaw bilǝn Yaⱪup uni dǝpnǝ ⱪildi.□  ■

36

Əsawning ǝwladliri

1Tar. 1:35-54

1 Tɵwǝndikilǝr Əsawning ǝwladliridur (Əsaw yǝnǝ Edom dǝpmu atilidu): —□  ■

2 Əsaw ayallirini Ⱪanaaniylarning ⱪizliridin aldi, yǝni Ⱨittiylardin bolƣan Elonning ⱪizi Adaⱨ bilǝn ⱨiwiylardin bolƣan Zibeonning nǝwrisi, Anaⱨning ⱪizi Oⱨolibamaⱨni aldi; 3 uningdin baxⱪa Ismailning ⱪizi, Nebayotning singlisi Basimatnimu alƣanidi. 4 Adaⱨ Əsawƣa Elifazni tuƣup bǝrdi; Basimat bolsa Reuǝlni tuƣdi. 5 Oⱨolibamaⱨ Yǝux, Yaalam wǝ Koraⱨni tuƣdi; bular Ⱪanaan zeminida Əsawƣa tuƣulƣan oƣullar idi.

6 Əsaw ayalliri, oƣul-ⱪizliri, ɵyidiki ⱨǝmmǝ kixilirini wǝ qarpaylirini, barliⱪ ulaƣlirini, xundaⱪla Ⱪanaan zeminida tapⱪan barliⱪ tǝǝlluⱪatlirini elip, inisi Yaⱪuptin ayrilip, baxⱪa bir yurtⱪa kɵqüp kǝtti. 7 Qünki ⱨǝr ikkisining tǝǝlluⱪatliri intayin kɵp bolƣaqⱪa, bir yǝrdǝ billǝ turalmaytti; musapir bolup turƣan zemin ularning mal-qarwilirining kɵplükidin ularni baⱪalmaytti.■ 8 Buning bilǝn Əsaw (Əsaw Edom dǝpmu atilidu) Seir teƣiƣa berip, olturaⱪlixip ⱪaldi.■

9 Tɵwǝndikilǝr taƣliⱪ rayon Seirdiki Edomiylarning ata-bowisi Əsawning ǝwladliridur: —□

10-13 Əsawning oƣulliri: — Əsawning ayali adaⱨning oƣli Elifaz; Əsawning ayali Basimatning oƣli Reuǝl. Elifazning oƣulliri: — Teman, Omar, Zǝfo, Gatam wǝ Kǝnaz idi. Əsawning oƣli Elifazning kiqik hotuni Timna idi; u Elifazƣa Amalǝkni tuƣup bǝrdi. Yuⱪirilar bolsa Əsawning ayali adaⱨning ǝwladliri idi. Reuǝlning oƣulliri: — Naⱨat, Zǝraⱨ, Xammaⱨ wǝ Mizzaⱨ idi; bular Əsawning ayali Basimatning ǝwladliri idi.

14 Əsawning ayali, yǝni Zibeonning qong ⱪizi, Anaⱨning ⱪizi bolƣan Oⱨolibamaⱨning oƣulliri: u Əsawƣa Yǝux, Yaalam wǝ Koraⱨni tuƣup bǝrdi.

15 Əsawning ǝwladlirining iqidin tɵwǝndiki ǝmirlǝr qiⱪⱪan: — Əsawning tunji oƣli Elifazning oƣulliridin: — ǝmir Teman, ǝmir Omar, ǝmir Zǝfo, ǝmir Kenaz,□ 16 ǝmir Koraⱨ, ǝmir Gatam wǝ ǝmir Amalǝk qiⱪⱪan. Bular Edom zeminida Elifazning nǝslidin qiⱪⱪan ǝmirlǝr bolup, Adaⱨning ǝwladliri idi.

17 Əsawning oƣli Reuǝlning oƣulliridin ǝmir Naⱨat, ǝmir Zǝraⱨ, ǝmir Xammaⱨ wǝ ǝmir Mizzaⱨlar qiⱪⱪan; bular Edom zeminida Reuǝlning nǝslidin qiⱪⱪan ǝmirlǝrdur; bularning ⱨǝmmisi Əsawning ayali Basimatning ǝwladliri idi.

18 Əsawning ayali Oⱨolibamaⱨning oƣulliridin ǝmir Yǝux, ǝmir Yaalam wǝ ǝmir Koraⱨlar qiⱪⱪan. Bular Anaⱨning ⱪizi, Əsawning ayali Oⱨolibamaⱨning nǝslidin qiⱪⱪan ǝmirlǝr idi.

19 Bular Əsawning, yǝni Edomning ǝwladliri bolup, Еdomiylarning ǝmirliri idi.

Seirning ǝwladliri — Ⱨoriylar

20-21 Ⱨoriylardin bolƣan Seirning Edom zeminida olturƣan ǝwladliri: — Lotan, Xobal, Zibeon, Anaⱨ, Dixon, Ezǝr wǝ Dixan idi. Bular Seirning ǝwladliri bolup, Edom zeminida Ⱨoriylarning ǝmirliri idi.□  ■

22 Lotanning oƣulliri Ⱨori bilǝn Ⱨemam idi; Lotanning singlisi Timna idi. 23 Xobalning oƣulliri: Alwan, Manaⱨat, Ebal, Xefo wǝ Onam idi.

24 Zibeonning oƣulliri: — Ayaⱨ wǝ Anaⱨ idi. Bu Anaⱨ qɵldǝ atisi Zibeonning exǝklirini beⱪiwetip, arxanglarni tepiwalƣan Anaⱨning dǝl ɵzi xu idi.

25 Anaⱨning pǝrzǝntliri: oƣli Dixon; Anaⱨning ⱪizi Oⱨolibamaⱨ idi.

26 Dixonning oƣulliri: Ⱨǝmdan, Əxban, Itran wǝ Keran idi.

27 Ezǝrning oƣulliri: Bilⱨan, Zaawan wǝ Akan idi.

28 Dixanning oƣulliri: Uz wǝ Aran idi.

29-30 Ⱨoriylarning ɵzlirining ǝmirliri: ǝmir Lotan, ǝmir Xobal, ǝmir Zibeon, ǝmir Anaⱨ, ǝmir Dixon, ǝmir Ezǝr wǝ ǝmir Dixan idi. Bular bolsa Ⱨoriylarning Seir zeminida ɵz namliri boyiqǝ atalƣan ⱪǝbililǝrning ǝmirliri idi.

Edomdiki padixaⱨlar

31 Israillarning üstigǝ ⱨeq padixaⱨ tehi sǝltǝnǝt ⱪilmasta Edom zeminida sǝltǝnǝt ⱪilƣan padixaⱨlar tɵwǝndikidǝk: —■

32 Beorning oƣli Bela Edomda sǝltǝnǝt ⱪildi; uning xǝⱨirining ismi Dinⱨabaⱨ idi.

33 Bela ɵlgǝndin keyin, bozraⱨliⱪ Zǝraⱨning oƣli Yobab uning ornida sǝltǝnǝt ⱪildi.

34 Yobab ɵlgǝndin keyin, temaniylarning zeminidin kǝlgǝn Ⱨuxam uning ornida sǝltǝnǝt ⱪildi.

35 Ⱨuxam ɵlgǝndin keyin, Bedadning oƣli Ⱨadad uning ornida sǝltǝnǝt ⱪildi. U Moabning yaylaⱪlirida midiyaniylarƣa ⱨujum ⱪilip yǝnggǝnidi. Uning xǝⱨirining ismi Awit idi.

36 Ⱨadad ɵlgǝndin keyin, masrǝkaⱨliⱪ Samlaⱨ uning ornida sǝltǝnǝt ⱪildi.

37 Samlaⱨ ɵlgǝndin keyin, «Dǝryaning boyidiki Rǝⱨobot»tin kǝlgǝn Saul uning ornida sǝltǝnǝt ⱪildi.□

38 Saul ɵlgǝndin keyin, Akborning oƣli Baal-ⱨanan uning ornida sǝltǝnǝt ⱪildi.

39 Akborning oƣli Baal-ⱨanan ɵlgǝndin keyin, Ⱨadar uning ornida sǝltǝnǝt ⱪildi. Uning xǝⱨirining ismi Pau idi. Uning ayalining ismi Mǝⱨetabǝl bolup, u Mǝy-Zaⱨabning ⱪizi bolƣan Matrǝdning ⱪizi idi.□

40-43 Əsawning nǝslidin bolƣan ǝmirlǝr ularning at-isimliri, jǝmǝtliri, nǝsǝbnamiliri wǝ turƣan jayliri boyiqǝ: ǝmir Timna, ǝmir Alwaⱨ, ǝmir Yǝⱨǝt, ǝmir Oⱨolibamaⱨ, ǝmir Elaⱨ, ǝmir Pinon, ǝmir Kenaz, ǝmir Teman wǝ ǝmir Mibzar, ǝmir Magdiyǝl wǝ ǝmir Iramlar idi. Bular Edomiylarning ǝmirliri bolup, ɵzliri igilǝp olturaⱪlaxⱪan jaylar ɵz namliri bilǝn atalƣanidi. Mana xu tǝriⱪidǝ Əsaw Edomiylarning ata-bowisi boldi.□  ■

37

Yüsüp wǝ uning ⱪerindaxliri

1 Yaⱪup bolsa atisi musapir bolup turƣan yǝrdǝ, yǝni Ⱪanaan zeminida olturaⱪlaxti.■

2 Tɵwǝndikilǝr Yaⱪup ǝwladlirining ix-izliridur.

Yüsüp yigit bolup on yǝttǝ yaxⱪa kirgǝn qaƣlirida, akiliri bilǝn billǝ ⱪoylarni baⱪatti; u atisining kiqik hotunliri Bilⱨaⱨ wǝ Zilpaⱨning oƣulliri bilǝn billǝ ixlǝytti. Yüsüp atisiƣa ularning naqar ⱪiliⱪlirini eytip ⱪoyatti.□ 3 Yüsüp Israilning ⱪeriƣan waⱪtida tapⱪan balisi bolƣaqⱪa, uni baxⱪa oƣulliridin bǝkrǝk yahxi kɵrǝtti. Xunga u Yüsüpkǝ uzun yǝnglik ton tiktürüp bǝrdi.□
4 Əmma akiliri atisining uni ɵzliridin yahxi kɵridiƣinini kɵrüp, uningƣa ɵq bolup ⱪalƣanidi wǝ uningƣa qirayliⱪ gǝp ⱪilmatti.

5 Uning üstigǝ Yüsüp bir qüx kɵrgǝn bolup, uni akiliriƣa dǝp beriwidi, ular uningƣa tehimu ɵq bolup kǝtti. 6 Yüsüp ularƣa mundaⱪ dedi: — Mening kɵrgǝn xu qüxümni anglap beⱪinglar. 7 Mana, biz ⱨǝmmimiz etizlarda axliⱪlarni baƣlawatⱪudǝkmiz. Ⱪarisam mening ɵnqǝm ɵrǝ turuptidǝk; silǝrning ɵnqǝnglar bolsa mening ɵnqǝmning qɵrisigǝ olixip tǝzim ⱪilip turƣudǝk! — dedi.

8 Akiliri uningdin: — Əjǝba, sǝn bizgǝ padixaⱨ bolamsǝn? Üstimizgǝ ⱨɵkümranliⱪ ⱪilamsǝn? — dǝp soridi. Uning kɵrgǝn qüxliri wǝ gepidin akiliri uni tehimu yaman kɵrdi.

9 Keyin u yǝnǝ bir qüx kɵrdi wǝ qüxini akiliriƣa dǝp: — Mana, mǝn yǝnǝ bir qüx kɵrdüm. Ⱪarisam, ⱪuyax bilǝn ay wǝ on bir yultuz manga tǝzim ⱪilip turƣudǝk! — dedi.

10 U bu qüxni atisi wǝ akiliriƣa dǝp bǝrdi. Atisi uningƣa tǝnbiⱨ berip: — Bu kɵrgining zadi ⱪandaⱪ qüx? Əjǝba, mǝn, anang wǝ aka-ukiliring aldingƣa berip, sanga yǝrgǝ bax urup tǝzim ⱪilimizmu? — dedi.□

11 Xuning bilǝn akiliri uningƣa ⱨǝsǝt ⱪilƣili turdi. Əmma atisi xu gǝpni kɵngligǝ püküp ⱪoydi.■

Yüsüpning Misirƣa, ⱪulluⱪⱪa setilixi

12 Əmdi Yüsüpning ⱪerindaxliri atisining ⱪoylirini baⱪⱪili Xǝkǝmgǝ kǝtkǝnidi. 13 Israil Yüsüpkǝ: — Akiliring Xǝkǝmdǝ pada beⱪiwatidiƣu? Kǝl, mǝn seni ularning ⱪexiƣa ǝwǝtǝy, dewidi, Yüsüp: — Mana mǝn, dedi.

14 U uningƣa: — Əmdi berip akiliring aman-esǝnmu-ǝmǝsmu, ⱪoylar aman-esǝnmu-ǝmǝsmu, manga hǝwirini elip kǝlgin, dǝp uni Ⱨebron jilƣisidin yolƣa saldi; u Xǝkǝmgǝ bardi.

15 Xu yǝrdǝ birsi uning dalada tenǝp yürginini kɵrüp uningdin: — Nemǝ izdǝwatisǝn, dǝp soridi.

16 U: — Mǝn akilirimni izdǝwatimǝn. Ularning padilirini ⱪǝyǝrdǝ beⱪiwatⱪanliⱪini eytip bǝrsingiz, dedi.

17 U adǝm jawab berip: — Ular bu yǝrdin ketip ⱪaldi, qünki mǝn ularning: «Yürünglar, Dotanƣa barayli» deginini anglidim, dedi.

Xuning bilǝn Yüsüp akilirining arⱪisidin berip, ularni Dotandin tapti.

18 Ular uni yiraⱪtin kɵrüp, u tehi ularning ⱪexiƣa kǝlmǝyla, uni ɵltürüwetixni mǝsliⱨǝtlǝxti. 19 Ular bir-birigǝ: — Mana ⱨeliⱪi qüx kɵrgüqi keliwatidu. 20 Kelinglar, uni ɵltürüp muxu yǝrdiki orǝklǝrdin birigǝ taxliwetǝyli, andin: — Wǝⱨxiy bir ⱨaywan uni yǝp ketiptu, dǝyli. Xunda, biz uning qüxlirining nemǝ bolidiƣinini kɵrimiz! — dedi.

21 Əmma Rubǝn buni anglap uni ularning ⱪolliridin ⱪutⱪuzmaⱪqi bolup: — Uni ɵltürmǝyli, dedi.□  ■ 22 Rubǝn ularƣa yǝnǝ: — Ⱪan tɵkmǝnglar! Bǝlki uni qɵldiki muxu orǝkkǝ taxliwetinglar; lekin uningƣa ⱪol tǝgküzmǝnglǝr, dedi (ǝmǝliyǝttǝ, u uni ularning ⱪolidin ⱪutⱪuzup, atisining ⱪexiƣa ⱪayturuwǝtmǝkqi idi).

23-24 Yüsüp akilirining ⱪexiƣa yetip kǝlgǝndǝ ular uni tutup, uning alaⱨidǝ tonini, yǝni kiyiklik uzun yǝnglik tonini salduruwelip, orǝkkǝ taxliwǝtti. Lekin orǝk ⱪuruⱪ bolup, iqidǝ su yoⱪ idi.

25 Andin ular tamaⱪ yegili olturdi. Ular bexini kɵtürüp ⱪariwidi, mana Ismaillarning bir karwini Gilead tǝrǝptin keliwatatti. Tɵgilirigǝ dora-dǝrmǝk, tutiya wǝ murmǝkkilǝr artilƣan bolup, Misir tǝrǝpkǝ ketiwatatti. 26 Yǝⱨuda ⱪerindaxliriƣa: — Bizning bir tuƣⱪan ⱪerindiximizni ɵltürüp, ⱪenini yoxurƣinimizning nemǝ paydisi bar? 27 Kelinglar, uni Ismaillarƣa setiwetǝyli; ⱪandaⱪla bolmisun u bizning inimiz, bir tuƣⱪan ⱪerindiximiz; xunga uningƣa ⱪol salmayli, dewidi, ⱪerindaxliri buningƣa ⱪulaⱪ saldi.□ 28 Midiyanliⱪ Sodigǝrlǝr xu yǝrdin ɵtüp ketiwatⱪanda, ular Yüsüpni orǝktin tartip qiⱪirip, ularƣa yigirmǝ kümüx tǝnggigǝ setiwǝtti. Bular bolsa Yüsüpni Misirƣa elip kǝtti.■

29 Rubǝn orǝkning yeniƣa ⱪaytip kelip, Yüsüpning orǝktǝ yoⱪluⱪini kɵrüp, kiyimlirini yirtip, 30 inilirining ⱪexiƣa berip: — Bala yoⱪ turidu! Əmdi mǝn nǝgǝ baray?! — dedi.

31 Əmma ular Yüsüpning tonini elip, bir tekini boƣuzlap tonni uning ⱪeniƣa milǝp, 32 Andin uzun yǝnglik tonni atisining ⱪexiƣa ǝwǝtip, uningƣa: — Buni biz tepiwalduⱪ; bu oƣlungning tonimu-ǝmǝsmu, ɵzüng kɵrüp baⱪⱪin, dedi.

33 U uni tonup: — Bu dǝrwǝⱪǝ mening oƣlumning toni ikǝn; bir wǝⱨxiy ⱨaywan uni yǝp kǝtkǝn ohxaydu; xübⱨisizki, Yüsüp titma-titma ⱪiliwetiliptu! — dedi.

34 Xuning bilǝn Yaⱪup kiyimlirini yirtip, beligǝ bɵz baƣlap, nurƣun künlǝrgiqǝ oƣli üqün matǝm tutti. 35 Uning ⱨǝmmǝ oƣul-ⱪizliri yeniƣa kelip uningƣa tǝsǝlli bǝrsimu, u tǝsǝllini ⱪobul ⱪilmay: «Mǝn tǝⱨtisaraƣa qüxüp oƣlumning ⱪexiƣa barƣuqǝ xundaⱪ matǝm tutimǝn!» dedi. Yüsüpning atisi xu peti uningƣa aⱨ-zar kɵtürüp matǝm tutti.■

36 Əmdi midiyaniylar Yüsüpni Misirƣa elip berip, Pirǝwnning bir ƣojidari, pasiban bexi Potifarƣa satti.□  ■

38

Yǝⱨuda bilǝn Tamar

1 U waⱪitlarda xundaⱪ boldiki, Yǝⱨuda aka-ukilirining ⱪexidin ketip, Ⱨiraⱨ isimlik Adullamliⱪ bir kixiningkigǝ qüxti. 2 Xu yǝrdǝ Yǝⱨuda Xua isimlik bir Ⱪanaaniyning ⱪizini kɵrdi; u uni hotunluⱪⱪa elip ⱪexiƣa kirip yatti.□  ■ 3 U ⱨamilidar bolup bir oƣul tuƣdi; Yǝⱨuda uningƣa «Ər» dǝp at ⱪoydi. 4 U yǝnǝ ⱨamilidar bolup, bir oƣul tuƣdi wǝ uningƣa Onan dǝp at ⱪoydi. 5 Andin yǝnǝ ⱨamilidar bolup bir oƣul tuƣdi wǝ uningƣa Xǝlaⱨ dǝp at ⱪoydi. U tuƣulƣanda Yǝⱨuda Kezibda idi.■

6 Yǝⱨuda tunji oƣli Ərgǝ Tamar isimlik bir ⱪizni elip bǝrdi. 7 Lekin Yǝⱨudaning tunji oƣli Ər Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣaqⱪa, Pǝrwǝrdigar uni ɵltürdi.

8 Bu qaƣda Yǝⱨuda Onanƣa: — Akangning ayalining ⱪexiƣa kirip, uni hotunluⱪⱪa elip ⱪerindaxliⱪ burqini Ada ⱪilip, akang üqün nǝsil ⱪaldurƣin, dedi.□

9 Əmma Onan bu nǝsilning ɵzigǝ tǝwǝ bolmaydiƣanliⱪini bilip, akisiƣa nǝsil ⱪaldurmasliⱪ üqün ⱨǝr ⱪetim akisining ayali bilǝn billǝ bolƣanda mǝniysini yǝrgǝ aⱪturuwetǝtti. 10 Uning bu ⱪilmixi Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil kɵrüngǝqkǝ, unimu ɵltürüwǝtti.

11 Yǝⱨuda ǝmdi kelini Tamarƣa: — Oƣlum Xǝlaⱨ qong bolƣuqǝ atangning ɵyidǝ tul olturup turƣin, dedi. Qünki u iqidǝ: — Bumu akiliriƣa ohxax ɵlüp ketǝrmikin, dǝp ⱪorⱪti. Xuning bilǝn Tamar berip atisining ɵyidǝ turup ⱪaldi. 12 Əmdi kɵp künlǝr ɵtüp, Xuaning ⱪizi, Yǝⱨudaƣa tǝgkǝn ayal ɵldi. Yǝⱨuda tǝsǝlli tapⱪandin keyin adullamliⱪ dosti Ⱨiraⱨ bilǝn billǝ ɵzining ⱪoy ⱪirⱪiƣuqilirining ǝⱨwalini bilixkǝ Timnaⱨⱪa qiⱪti.

13 Tamarƣa: — Ⱪeynatang ⱪoylirini ⱪirⱪiƣili Timnaⱨⱪa yol aldi, degǝn hǝwǝr yǝtti. 14 Xuning bilǝn Tamar Xǝlaⱨ qong bolƣan bolsimu, mǝn uningƣa hotunluⱪⱪa elip berilmidim, dǝp ⱪarap, tulluⱪ kiyimini seliwetip, qümbǝl tartip bǝdinini orap, Timnaⱨ yolining üstidǝ Ənaimƣa kirix eƣiziƣa berip olturdi.

15 Əmdi Yǝⱨuda uni yüzi yepiⱪliⱪ ⱨalda kɵrgǝndǝ: — Bu bir paⱨixǝ ayal ohxaydu, dǝp oylidi.□ 16 U yoldin burulup uning yeniƣa berip, ɵz kelini ikǝnlikini bilmǝy: — Kǝl, mǝn sǝn bilǝn billǝ bolay, dedi. U jawab berip: — Mǝn bilǝn billǝ bolsang, manga nemǝ berisǝn? dǝp soridi.

17 U uningƣa: — Padamning iqidin bir oƣlaⱪni sanga ǝwǝtip berǝy, dedi. Ayal: — Sǝn uni ǝkelip bǝrgüqǝ, manga rǝnigǝ birǝr nǝrsǝ berǝmsǝn? dǝp soriwidi, 18 U: — Sanga nemini rǝnigǝ berǝy? — dedi.

U: — Ɵz mɵⱨürüng bilǝn uning xoynisini wǝ ⱪolungdiki ⱨasangni rǝnigǝ bǝrgin, dewidi, u bularni berip, uning bilǝn birgǝ boldi. Xuning bilǝn u uningdin ⱨamilidar bolup ⱪaldi.

19 Andin Tamar ornidin turup mangdi; u pǝrǝnjini seliwetip, tulluⱪ kiyimini kiyiwaldi.

20 Yǝⱨuda: — U hotunning ⱪolidiki rǝnini yandurup kǝlsun dǝp adullamliⱪ dostining ⱪoli arⱪiliⱪ oƣlaⱪni ǝwǝtti, ǝmma u uni tapalmidi. 21 U xu jaydiki adǝmlǝrdin: — Ənaimdiki yolning boyida olturƣan butpǝrǝs paⱨixǝ ⱪeni, dǝp sorisa, ular: — Bu yǝrdǝ ⱨeqbir butpǝrǝs paⱨixǝ bolƣan ǝmǝs, dǝp jawab bǝrdi.□

22 Buning bilǝn u Yǝⱨudaning ⱪexiƣa yenip berip: — Mǝn uni tapalmidim; üning üstigǝ u jaydiki adǝmlǝrmu: «Bu yǝrdǝ ⱨeqbir butpǝrǝs paⱨixǝ ayal bolƣan ǝmǝs» deyixti, dedi.

23 Yǝⱨuda: — Boptu, u nǝrsilǝrni u elip kǝtsǝ kǝtsun; bolmisa, baxⱪilarning mǝshirisigǝ ⱪalimiz. Nemila bolmisun, mǝn uningƣa oƣlaⱪ ǝwǝttim, lekin sǝn u hotunni tapalmiding, dedi.

24 Üq ayqǝ ɵtkǝndin keyin birsi Yǝⱨudaƣa: — Sening kelining Tamar buzuⱪqiliⱪ ⱪildi, uning üstigǝ zinadin ⱨamilidar bolup ⱪaldi, degǝn hǝwǝrni yǝtküzdi. Yǝⱨuda jawabǝn: — Uni elip qiⱪinglar, kɵydürüwetilsun! — dedi.

25 Lekin u elip qiⱪilƣanda ⱪeynatisiƣa hǝwǝr ǝwǝtip: — Bu nǝrsilǝrning igisi bolƣan adǝmdin ⱨamilidar boldum! Əmdi sǝn kɵrüp baⱪ, bu mɵⱨür, xoynisi wǝ ⱨasining kimning ikǝnlikini etirap ⱪilƣin, dedi.

26 Yǝⱨuda bu nǝrsilǝrni etirap ⱪilip: — U manga nisbǝtǝn ⱨǝⱪliⱪtur; dǝrwǝⱪǝ mǝn uni oƣlum Xǝlaⱨⱪa elip bǝrmidim, dedi. Bu ixtin keyin Yǝⱨuda uningƣa yǝnǝ yeⱪinqiliⱪ ⱪilmidi.□

27 Uning tuƣut waⱪti yeⱪinlaxti, mana ⱪorsiⱪida ⱪoxkezǝk bar idi.■ 28 U tuƣⱪan waⱪtida balilardin birsi ⱪolini qiⱪiriwidi, tuƣut anisi dǝrⱨal bir ⱪizil yipni elip: «Bu awwal qiⱪti» dǝp uning ⱪoliƣa qigip ⱪoydi.

29 Lekin u ⱪolini yǝnǝ iqigǝ tiⱪiwaldi, mana uning inisi qiⱪti. Xuning bilǝn tuƣut anisi: «Sǝn ⱪandaⱪ ⱪilip bɵsüp qiⱪting!» dedi; xuning bilǝn uningƣa «Pǝrǝz» degǝn at ⱪoyuldi.□  ■ 30 Andin ⱪoliƣa ⱪizil yip qigilgǝn akisi tuƣuldi. Uning ismi Zǝraⱨ dǝp ataldi.□

39

Yüsüpning Potifarning ɵyidǝ hizmǝt ⱪilixi

1 Yüsüp bolsa Misirƣa elip kelindi; uni Pirǝwnning ƣojidari, pasiban bexi Potifar xu yǝrgǝ elip kǝlgǝn Ismaillarning ⱪolidin setiwaldi.■ 2 Lekin Pǝrwǝrdigar Yüsüp bilǝn billǝ bolƣaqⱪa, uning ixliri ongƣa tartti; u misirliⱪ hojisining ɵyidǝ turup ⱪaldi.■ 3 Uning hojisi Pǝrwǝrdigarning uning bilǝn billǝ ikǝnlikini, xundaⱪla u nemǝ ix ⱪilsa, Pǝrwǝrdigarning uning ⱪolida ronaⱪ tapⱪuzƣanliⱪini bayⱪidi. 4 Xuning bilǝn Yüsüp uning nǝziridǝ iltipat tepip, uning has hizmǝtqisi boldi. Hojisi uni ɵyini baxⱪuruxⱪa ⱪoydi wǝ barliⱪ tǝǝlluⱪatini uning ⱪoliƣa tapxurdi.

5 Wǝ xundaⱪ boldiki, u uni ɵyi wǝ barliⱪ tǝǝlluⱪatini baxⱪuruxⱪa ⱪoyƣandin tartip, Pǝrwǝrdigar bu misirliⱪning ɵyini Yüsüpning sǝwǝbidin bǝrikǝtlidi; Pǝrwǝrdigarning bǝrikiti uning pütün ailisi wǝ barliⱪ teriⱪqiliⱪiƣa kǝldi. 6 Xuning bilǝn Potifar barliⱪ ixlirini Yüsüpning ⱪoliƣa tapxurup, ɵz tamiⱪini yeyixtin baxⱪa ⱨeqⱪandaⱪ ix bilǝn kari bolmidi.

Yüsüp bolsa ⱪamiti kelixkǝn, huxqiray yigit idi.

7 Birnǝqqǝ waⱪit ɵtkǝndin keyin xundaⱪ boldiki, uning hojisining ayalining Yüsüpkǝ kɵzi qüxüp ⱪelip: — Mǝn bilǝn yatⱪin! — dedi.■

8 Əmma u unimay hojisining ayaliƣa mundaⱪ dedi: — Mana hojam ɵydiki ixlarni, xundaⱪla barliⱪ tǝǝlluⱪatini ⱪolumƣa tapxurdi, manga tolimu ixinip ixlirim bilǝn kari bolmaydu. 9 Bu ɵydǝ mǝndin qong adǝm yoⱪ. Sǝndin baxⱪa u ⱨeqbir nǝrsini mǝndin ayimidi — qünki sǝn uning ayalidursǝn! Xundaⱪ turuⱪluⱪ mǝn ⱪandaⱪmu bundaⱪ rǝzillikni ⱪilip Huda aldida gunaⱨkar bolay? — dedi.

10 Gǝrqǝ ⱨǝr küni Yüsüpkǝ xundaⱪ desimu, xundaⱪla u uning bilǝn yetip uningƣa yeⱪinqiliⱪ ⱪilixni yaki uning bilǝn birgǝ turuxni rǝt ⱪilƣan bolsimu, 11 xundaⱪ bir wǝⱪǝ boldiki, bir küni u ɵz ixi bilǝn ɵy iqigǝ kirgǝnidi, ɵydikilǝrdin ⱨeqⱪaysisi ɵyning iqidǝ ǝmǝs idi; 12 bu ayal uning tonini tutuwelip: — Mǝn bilǝn yatⱪin! dedi. U tonini uning ⱪoliƣa taxlap ⱪoyup, yügürgǝn peti ⱪeqip taxⱪiriƣa qiⱪip kǝtti. 13 Ayal Yüsüpning tonini ɵz ⱪoliƣa taxlap ⱪeqip qiⱪip kǝtkinini kɵrüp, 14 ɵyidiki hizmǝtqilirini qaⱪirip ularƣa: — Ⱪaranglar, erim bizgǝ ⱨaⱪarǝt kǝltürsun dǝp bir ibraniy adǝmni elip kǝptu! Bu adǝm yenimƣa kirip: «Sǝn bilǝn yatay» dewidi, ⱪattiⱪ warⱪiridim! 15 U mening ⱪattiⱪ warⱪiriƣinimni anglap, tonini yenimƣa taxlap, taxⱪiriƣa ⱪeqip kǝtti, dedi.

16 Xuning bilǝn hojisi ɵyigǝ yenip kǝlgüqǝ u Yüsüpning tonini yenida saⱪlap ⱪoydi. 17 Andin u erigimu xu gǝpni ⱪilip: — Sǝn elip kǝlgǝn ⱨeliⱪi ibraniy ⱪul manga ⱨaⱪarǝt ⱪilixⱪa ⱪeximƣa kirdi. 18 Lekin mǝn ⱪattiⱪ warⱪirap-jarⱪirdim, u tonini ⱪeximda taxlap, taxⱪiriƣa ⱪeqip kǝtti, — dedi.

19 Uning hojisi ayalining: — Sening ⱪulung meni undaⱪ-mundaⱪ ⱪildi, degǝn gǝplirini anglap ƣǝzipi ottǝk tutaxti. 20 Xuning bilǝn Yüsüpning hojisi uni tutup orda munarliⱪ zindanƣa ⱪamap ⱪoydi. Xu yǝrgǝ pǝⱪǝt padixaⱨning mǝⱨbusliri solinatti. Buning bilǝn u xu yǝrdǝ solaⱪta yetip ⱪaldi.□  ■

21 Lekin Pǝrwǝrdigar Yüsüp bilǝn billǝ bolup, uningƣa xapaǝt kɵrsitip, uni zindan begining nǝziridǝ iltipat tapturdi. 22 Xuning bilǝn zindan begi gundihanida yatⱪan ⱨǝmmǝ mǝⱨbuslarni Yüsüpning ⱪoliƣa tapxurdi. Xu yǝrdǝ ⱪilinidiƣan ⱨǝrⱪandaⱪ ix uning ⱪoli bilǝn bolatti. 23 Zindan begi Yüsüpning ⱪolidiki ⱨeqⱪandaⱪ ixtin ƣǝm ⱪilmatti; qünki Pǝrwǝrdigar uning bilǝn billǝ bolup, u ⱨǝrnemǝ ⱪilsa Pǝrwǝrdigar uni onguxluⱪ ⱪilatti.

40

Yüsüpning zindandaxlirining qüxlirigǝ tǝbir berixi

1 Bu ixlardin keyin Misir padixaⱨining saⱪiysi wǝ bax nawiyi Misir padixaⱨining zitiƣa tegip gunaⱨkar bolup ⱪaldi. 2 Xuning bilǝn Pirǝwn uning bu ikki mǝnsǝpdariƣa, yǝni bax saⱪiy wǝ bax nawayƣa ƣǝzǝplinip, 3 ularni pasiban bexining sariyiƣa, Yüsüp solaⱪliⱪ munarliⱪ zindanƣa solap ⱪoydi.□ 4 Pasiban bexi Yüsüpni ularning hizmitidǝ bolup ularni kütüxkǝ tǝyinlidi. Ular solaⱪta birnǝqqǝ kün yetip ⱪaldi.

5 Ular ikkisi — Misir padixaⱨining saⱪiysi wǝ nawiyi gundihanida solaⱪliⱪ turƣan bir keqidǝ qüx kɵrdi. Ⱨǝrbirining qüxining ɵzigǝ has tǝbiri bar idi. 6 Ətisi ǝtigǝndǝ, Yüsüp ularning ⱪexiƣa kiriwidi, ularning ƣǝmkin olturƣinini kɵrdi; 7 xunga u ɵzi bilǝn billǝ hojisining sariyida solaⱪliⱪ yatⱪan Pirǝwnning bu ikki mǝnsǝpdaridin: — Nemixⱪa qirayinglar bügün xunqǝ solƣun? — dǝp soridi.

8 Ular uningƣa jawab berip: — Ikkimiz bir qüx kɵrduⱪ; ǝmma qüximizning tǝbirini yexip beridiƣan kixi yoⱪ, dedi. Yüsüp ularƣa: — Qüxkǝ tǝbir berix Hudadin bolidu ǝmǝsmu? Qüxünglarni manga eytip beringlar, — dedi.□

9 Buning bilǝn bax saⱪiy Yüsüpkǝ qüxini eytip: — Qüxümdǝ aldimda bir üzüm teli turƣudǝk; 10 bu üzüm telining üq xehi bar ikǝn. U bih urup qeqǝklǝp, saplirida uzum pixip ketiptudǝk; 11 Pirǝwnning ⱪǝdǝⱨi ⱪolumda ikǝn; mǝn üzümlǝrni elip Pirǝwnning ⱪǝdǝⱨigǝ siⱪip, ⱪǝdǝⱨni uning ⱪoliƣa sunuptimǝn, dedi.

12 Yüsüp uningƣa jawabǝn: Qüxning tǝbiri xudurki, bu üq xah üq künni kɵrsitidu. 13 Üq kün iqidǝ Pirǝwn ⱪǝddingni ruslitip, seni mǝnsipinggǝ ⱪaytidin tǝyinlǝydu. Buning bilǝn sǝn burun uningƣa saⱪiy bolƣandǝk Pirǝwnning ⱪǝdǝⱨini uning ⱪoliƣa sunidiƣan bolisǝn.□ 14 Lekin ixliring onguxluⱪ bolƣanda meni yadingƣa yǝtküzüp, manga xapaǝt kɵrsitip Pirǝwnning aldida mening toƣramda gǝp ⱪilip, meni bu ɵydin qiⱪartⱪaysǝn. 15 Qünki mǝn ⱨǝⱪiⱪǝtǝn ibraniylarning zeminidin naⱨǝⱪ tutup elip kelindim; bu yǝrdimu meni zindanƣa salƣudǝk bir ix ⱪilmidim, — dedi.

16 Bax naway Yüsüpning xundaⱪ yahxi tǝbir bǝrginini kɵrüp uningƣa mundaⱪ dedi: — Mǝnmu ɵzümni qüxümdǝ kɵrdüm; mana, beximda aⱪ nan bar üq sewǝt bar ikǝn. 17 Əng üstünki sewǝttǝ nawaylar Pirǝwngǝ pixurƣan ⱨǝrhil nazunemǝtlǝr bar ikǝn; lekin ⱪuxlar beximdiki u sewǝttiki nǝrsilǝrni yǝp ketiptudǝk, — dedi.

18 Yüsüp jawabǝn: — Qüxning tǝbiri xudurki: — Bu üq sewǝt üq künni kɵrsitidu. 19 Üq kün iqidǝ Pirǝwn sening bexingni kesip, jǝsitingni dǝrǝhkǝ asidikǝn. Xuning bilǝn uqarⱪanatlar kelip gɵxüngni yǝydikǝn, — dedi.□

20 Üqinqi küni xundaⱪ boldiki, Pirǝwnning tuƣulƣan küni bolƣaqⱪa, u ⱨǝmmǝ hizmǝtkarliri üqün bir ziyapǝt ⱪilip bǝrdi, xundaⱪla dǝrwǝⱪǝ hizmǝtkarlirining arisida bax saⱪiyning bexini kɵtürdi wǝ bax nawayning bexini aldi;□ 21 u bax saⱪiyni ⱪaytidin ɵz mǝnsipigǝ tǝyinlidi; xuning bilǝn u Pirǝwnning ⱪǝdǝⱨini uning ⱪoliƣa ⱪaytidin sunidiƣan boldi. 22 Lekin bax nawayni bolsa Yüsüp ularƣa tǝbir bǝrgǝndǝk esiwǝtti. 23 Əmma bax saⱪiy Yüsüpni ⱨeq ǝslimǝy, ǝksiqǝ uni untup ⱪaldi.

41

Yüsüpning padixaⱨning qüxigǝ tǝbir berixi

1 Toptoƣra ikki yil ɵtüp, Pirǝwn bir qüx kɵrdi. Qüxidǝ u Nil dǝryasining boyida turƣudǝk.■ 2 Ⱨǝm qirayliⱪ ⱨǝm semiz yǝttǝ tuyaⱪ inǝk dǝryadin qiⱪip, ⱪumuxluⱪta otlaptudǝk. 3 Andin yǝnǝ yǝttǝ tuyaⱪ inǝk dǝryadin qiⱪiptu; ular sǝt ⱨǝm oruⱪ bolup, aldinⱪi inǝklǝrning yenida, dǝryaning boyida turuptu. 4 Bu sǝt ⱨǝm oruⱪ inǝklǝr u yǝttǝ qirayliⱪ ⱨǝm semiz inǝklǝrni yǝwetiptu. Xu waⱪitta Pirǝwn oyƣinip ketiptu.

5 U yǝnǝ uhlap, ikkinqi ⱪetim qüx kɵrdi: — Mana, bir tüp buƣday xehidin toⱪ wǝ qirayliⱪ yǝttǝ baxaⱪ qiⱪiptu. 6 Ulardin keyin yǝnǝ yǝttǝ baxaⱪ qiⱪiptu; ular ⱨǝm oruⱪ wǝ puqǝk bolup, xǝrⱪ xamilida solixip ⱪalƣanidi. 7 Bu oruⱪ baxaⱪlar u yǝttǝ semiz, toⱪ baxaⱪni yutup ketiptu. Andin Pirǝwn oyƣinip ketiptu, bu uning qüxi ikǝn.

8 Ətisi uning kɵngli naⱨayiti biaram bolup, Misirdiki ⱨǝmmǝ palqi-jadugǝrlǝr bilǝn barliⱪ danixmǝnlǝrni qaⱪirtip kǝldi. Pirǝwn ɵz qüxini ularƣa eytip bǝrdi; lekin ⱨeqkim Pirǝwngǝ qüxlǝrning tǝbirini dǝp berǝlmidi.□

9 U qaƣda bax saⱪiy Pirǝwngǝ: — Bügün mening ɵtküzgǝn hataliⱪlirim esimgǝ kǝldi. 10 Burun Pirǝwn janabliri ⱪulliriƣa, yǝni peⱪir wǝ bax nawayƣa aqqiⱪlinip, bizni pasiban bexining sariyida solaⱪⱪa taxliƣanidila; 11 Xu qaƣlarda ⱨǝrbirimiz bir keqidǝ birdin qüx kɵrduⱪ; ⱨǝr ⱪaysimiz kɵrgǝn qüxning tǝbiri baxⱪa-baxⱪa idi.■ 12 Xu yǝrdǝ biz bilǝn billǝ pasiban bexining ⱪuli bolƣan bir ibraniy yigit bar idi. Uningƣa qüxlirimizni eytiwiduⱪ, u bizgǝ qüxlirimizning tǝbirini bayan ⱪildi; u ⱨǝrbirimizning kɵrgǝn qüxigǝ ⱪarap tǝbir bǝrgǝnidi. 13 Xundaⱪ boldiki, ixlar dǝl uning bǝrgǝn tǝbiridǝ deyilgǝndǝk yüz bǝrdi; janabliri peⱪirni ɵz mǝnsipimgǝ ⱪaytidin tǝyinlidilǝ, bax nawayni darƣa astila, — dedi.

14 Xuning bilǝn Pirǝwn adǝm ǝwǝtip, Yüsüpni qaⱪirdi; ular dǝrⱨal uni zindandin qiⱪardi. Yüsüp burut-saⱪilini qüxürüp, kiyimlirini yǝnggüxlǝp, Pirǝwnning aldiƣa kirdi.■ 15 Pirǝwn Yüsüpkǝ: — Mǝn bir qüx kɵrdüm, ǝmma uning tǝbirini eytip berǝlǝydiƣan ⱨeqkim qiⱪmidi. Anglisam, sǝn qüxkǝ tǝbir berǝlǝydikǝnsǝn, — dedi.

16 Yüsüp Pirǝwngǝ jawab berip: — Tǝbir berix ɵzümdin ǝmǝs; lekin Huda Pirǝwngǝ hatirjǝmlik beridiƣan bir jawab beridu, — dedi.□

17 Pirǝwn Yüsüpkǝ: — Qüxümdǝ mǝn dǝryaning ⱪirƣiⱪida turuptimǝn.□ 18 Ⱪarisam, dǝryadin ⱨǝm semiz ⱨǝm qirayliⱪ yǝttǝ tuyaⱪ inǝk qiⱪip ⱪumuxluⱪta otlaptu. 19 Andin ulardin keyin ajiz, tolimu sǝt ⱨǝm oruⱪ yǝttǝ tuyaⱪ inǝk qiⱪiptu. Mǝn Misir zeminida xundaⱪ sǝt inǝklǝrni kɵrgǝn ǝmǝsmǝn. 20 Bu oruⱪ, ǝski inǝklǝr bolsa awwalⱪi yǝttǝ semiz inǝkni yǝwetiptu. 21 Ularni yǝwǝtkǝn bolsimu, ⱪorsiⱪiƣa bir nemining kirgǝnliki ⱨeq ayan bolmaptu, ularning kɵrünüxi bǝlki burunⱪidǝk sǝt imix. Andin mǝn oyƣinip kǝttim.

22 Andin yǝnǝ bir qüx kɵrdum, mana bir xahtin yǝttǝ ⱨǝm toⱪ ⱨǝm qirayliⱪ baxaⱪ qiⱪiptu. 23 Andin yǝnǝ yǝttǝ puqǝk, oruⱪ baxaⱪ qiⱪiptu; ular xǝrⱪ xamili bilǝn solixip ⱪurup ketiptu. 24 Bu oruⱪ baxaⱪlar yǝttǝ qirayliⱪ baxaⱪni yǝp ketiptu. Mǝn bu ixni palqi-jadugǝrlǝrgǝ dǝp bǝrsǝm, manga tǝbirini eytip beridiƣan ⱨeq kixi qiⱪmidi, dedi.

25 Yüsüp Pirǝwngǝ: — Janabliri Pirǝwnning qüxliri bir mǝnididur. Huda Ɵzi ⱪilmaⱪqi bolƣan ixlirini Pirǝwngǝ aldin bildürdi. 26 Bu yǝttǝ yahxi inǝk yǝttǝ yilni kɵrsitidu; yǝttǝ yahxi baxaⱪmu yǝttǝ yilni kɵrsitidu. Bu qüxlǝr ohxax bir qüxtur.

27 Ulardin keyin qiⱪⱪan yǝttǝ oruⱪ, yaman sǝt inǝk yǝttǝ yilni kɵrsitidu; xǝrⱪ xamili bilǝn solixip ⱪalƣan yǝttǝ ⱪuruⱪ baxaⱪmu xundaⱪ bolup, aqarqiliⱪ bolidiƣan yǝttǝ yildur. 28 Mǝn Pirǝwngǝ dǝydiƣan sɵzüm xuki, Huda yeⱪinda ⱪilmaⱪqi bolƣan ixni Pirǝwngǝ ayan ⱪildi. 29 Mana, pütkül Misir zeminida yǝttǝ yilƣiqǝ mǝmurqiliⱪ bolidu; 30 andin yǝttǝ yilƣiqǝ aqarqiliⱪ bolidu; xuning bilǝn Misir zeminida pütkül mǝmurqiliⱪni unutⱪuzidiƣan aqarqiliⱪ zeminni wǝyran ⱪilidu. 31 Kelidiƣan aqarqiliⱪning sǝwǝbidin zeminda bolƣan mǝmurqiliⱪ kixilǝrning esidin kɵtürülüp ketidu; qünki aqarqiliⱪ tolimu eƣir bolidu. 32 Lekin qüxning yandurulup, Pirǝwngǝ ikki ⱪetim kɵrünginining ǝⱨmiyiti xuki, bu ix Huda tǝripidin bekitilgǝn bolup, Huda uni pat arida ǝmǝlgǝ axuridu.

33 Əmdi Pirǝwn ɵzi üqün pǝm-parasǝtlik ⱨǝm dana bir kixini tepip, Misir zeminiƣa ⱪoysun. 34 Pirǝwn xundaⱪ ⱪilsunki, mǝmurqiliⱪ bolƣan yǝttǝ yilda Misir zeminidin qiⱪⱪan axliⱪning bǝxtin birini toplanglar dǝp zeminƣa nazarǝtqilǝrni tǝyinlisun. 35 Bular xu kelidiƣan toⱪqiliⱪ yillirida barliⱪ axliⱪni toplap, xǝⱨǝr-xǝⱨǝrlǝrdǝ yemǝklik bolsun dǝp buƣday-ⱪonaⱪlarni Pirǝwnning ⱪol astiƣa jǝm ⱪilip saⱪlitip ⱪoysun. 36  Yiƣilƣan xu axliⱪlar Misir zeminida bolidiƣan yǝttǝ yilliⱪ aqarqiliⱪⱪa taⱪabil turux üqün saⱪlansun; xu tǝriⱪidǝ zemin aqarqiliⱪtin ⱨalak bolmaydu, — dedi.

Yüsüpning Misirni idarǝ ⱪilixi

37 Bu sɵz Pirǝwn wǝ uning hizmǝtkarlirining nǝzirigǝ taza yaⱪti.■ 38 Xuning bilǝn Pirǝwn hizmǝtkarliriƣa: — Bu kixidǝk, iqidǝ Hudaning roⱨi bar yǝnǝ birsini tapalamduⱪ?! — dedi.■

39 Pirǝwn Yüsüpkǝ: — Huda sanga buning ⱨǝmmisini ayan ⱪilƣanikǝn, sǝndǝk pǝmlik ⱨǝm dana ⱨeqkim qiⱪmaydu. 40 Sǝn ǝmdi mening ɵyümni baxⱪuruxⱪa bekitilding, barliⱪ hǝlⱪim sening aƣzingƣa ⱪarap ɵzlirini tǝrtipkǝ tizsun. Pǝⱪǝt tǝhttila mǝn sǝndin üstün turimǝn, — dedi.□  ■

41 Ahirida Pirǝwn Yüsüpkǝ: — Mana, mǝn seni pütkül Misir zeminining üstigǝ tǝyinlidim, — dedi.

42 Buning bilǝn, Pirǝwn ɵz ⱪolidin mɵⱨür üzükini qiⱪirip, Yüsüpning ⱪoliƣa saldi; uningƣa nǝpis kanap rǝhttin tikilgǝn libasni kiygüzüp, boyniƣa bir altun zǝnjir esip ⱪoydi. 43 Uni ɵzining ikkinqi xaⱨanǝ ⱨarwisiƣa olturƣuzup, uning aldida: «Tiz pükünglar!» — dǝp jar saldurdi. Xundaⱪ ⱪilip, Pirǝwn uni pütkül Misir zeminiƣa tiklǝp ⱪoydi.

44 Andin Pirǝwn Yüsüpkǝ yǝnǝ: — Mǝn degǝn Pirǝwndurmǝn; pütkül Misir zeminida sǝnsiz ⱨeqkim ⱪol-putini midirlatmisun! — dedi.□

45-46 Pirǝwn Yüsüpkǝ Zafinat-Paaniyaⱨ degǝn namni bǝrdi wǝ on xǝⱨiridiki kaⱨin Potifiraⱨning ⱪizi Asinatni uningƣa hotunluⱪⱪa elip bǝrdi. Xundaⱪ ⱪilip Yüsüp pütkül Misir zeminini baxⱪurux üqün qɵrgilǝxkǝ qiⱪti. Yüsüp Misir padixaⱨi Pirǝwnning hizmitidǝ boluxⱪa bekitilgǝndǝ ottuz yaxta idi; u Pirǝwnning aldidin qiⱪip, Misir zeminining ⱨǝrⱪaysi jaylirini kɵzdin kǝqürdi. □

47 Mǝmurqiliⱪ bolƣan yǝttǝ yil iqidǝ zeminning ⱨosuli dɵwǝ-dɵwǝ boldi.□ 48 Yǝttǝ yilda u Misir zeminidin qiⱪⱪan axliⱪni yiƣip, xǝⱨǝr-xǝⱨǝrgǝ toplidi; ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrning ǝtrapidiki etizliⱪning axliⱪini u xu xǝⱨǝrning ɵzigǝ juƣlap ⱪoydi. 49 Xu tǝriⱪidǝ Yüsüp dengizdiki ⱪumdǝk naⱨayiti kɵp axliⱪ toplidi; axliⱪ ⱨǝddi-ⱨesabsiz bolƣaqⱪa, ular ⱨesablaxni tohtatti.

50 Aqarqiliⱪ yilliri yetip kelixtin burun Yüsüpkǝ ikki oƣul tɵrǝldi. Bularni Ondiki kaⱨin Potifǝraⱨning ⱪizi Asinat uningƣa tuƣup bǝrdi.■ 51 Yüsüp: «Huda pütün japa-muxǝⱪⱪitim wǝ atamning pütün ailisini kɵnglümdin kɵtürüwǝtti» dǝp tunji oƣliƣa Manassǝⱨ dǝp at ⱪoydi;□ 52 andin: «Mǝn azab-oⱪubǝt qǝkkǝn yurtta Huda meni mewilik ⱪildi» dǝp ikkinqisigǝ Əfraim dǝp at ⱪoydi.□

53 Misir zeminida mǝmurqiliⱪ bolƣan yǝttǝ yil ayaƣlaxti. 54 Andin Yüsüpning eytⱪinidǝk aqarqiliⱪning yǝttǝ yili baxlandi. U qaƣlarda baxⱪa barliⱪ yurtlardimu aqarqiliⱪ boldi; lekin Misir zeminidiki ⱨǝr yǝrlǝrdǝ nan bar idi.■ 55 Aqarqiliⱪ pütkül Misir zeminni basⱪanda, hǝlⱪ axliⱪ sorap Pirǝwngǝ pǝryad ⱪildi. Pirǝwn misirliⱪlarning ⱨǝmmisigǝ: — Yüsüpning ⱪexiƣa berip, u silǝrgǝ nemǝ desǝ, xuni ⱪilinglar, — dedi.

56 Aqarqiliⱪ pütkül yǝr yüzini besip kǝtti. Yüsüp ⱨǝr yǝrdiki ambarlarni eqip, misirliⱪlarƣa axliⱪ satatti; aqarqiliⱪ Misir zeminida intayin eƣir bolƣili turdi. 57 Aqarqiliⱪ pütkül yǝr yüzini basⱪan bolƣaqⱪa, barliⱪ yurtlardiki hǝlⱪmu axliⱪ alƣili Misirƣa Yüsüpning ⱪexiƣa kelǝtti.

42

Yüsüpning ⱪerindaxlirining Misirƣa axliⱪ alƣili berixi

1 Əmdi Yaⱪup Misirda axliⱪ barliⱪini bilginidǝ oƣulliriƣa: — Nemixⱪa bir-biringlarƣa ⱪarixip turisilǝr? — dedi.

2 Andin yǝnǝ: — Manga ⱪaranglar, angliximqǝ Misirda axliⱪ bar ikǝn. U yǝrgǝ berip, andin xu yǝrdin bizgǝ axliⱪ elip kelinglar; buning bilǝn ɵlüp kǝtmǝy, tirik ⱪalimiz, — dedi.■

3 Buning bilǝn Yüsüpning on akisi axliⱪ setiwalƣili Misirƣa yolƣa qiⱪti.□ 4 Lekin Yaⱪup Yüsüpning inisi Binyaminning birǝr yamanliⱪⱪa uqrap ⱪelixidin ⱪorⱪup uni akiliri bilǝn billǝ ǝwǝtmidi. 5 Xuningdǝk aqarqiliⱪ Ⱪanaan zeminidimu yüz bǝrgǝqkǝ, Israilning oƣulliri axliⱪ alƣili kǝlgǝnlǝr arisida bar idi.

6 Yüsüp zeminning waliysi bolup, yurtning barliⱪ hǝlⱪigǝ axliⱪ setip bǝrgüqi xu idi. Yüsüpning akiliri kelip uning aldida yüzlirini yǝrgǝ tǝgküzüp tǝzim ⱪildi.□  ■ 7 Yüsüp akilirini kɵrüpla ularni tonudi; lekin u tonuxluⱪ bǝrmǝy, ularƣa ⱪopal tǝlǝppuzda gǝp ⱪilip: — Ⱪǝyǝrdin kǝldinglar, dǝp soridi. Ular jawabǝn: — Ⱪanaan zeminidin axliⱪ alƣili kǝlduⱪ, — dedi.

8 Yüsüp akilirini tonuƣan bolsimu, lekin ular uni tonumidi. 9 Yüsüp ǝmdi ular toƣrisida kɵrgǝn qüxlirini esigǝ elip, ularƣa: — Silǝr jasus, bu ǝlning mudapiǝsiz jaylirini kɵzǝtkili kǝldinglar, — dedi.□  ■

10 Əmma ular uningƣa jawab berip: — Əy hojam, undaⱪ ǝmǝs! Bǝlki kǝminiliri axliⱪ setiwalƣili kǝldi! 11 Biz ⱨǝmmimiz bir adǝmning oƣulliri, sǝmimiy adǝmlǝrmiz. Kǝminiliri jasus ǝmǝs! — dedi.

12 U ularƣa yǝnǝ: — Undaⱪ ǝmǝs! Bǝlki zeminning mudapiǝsiz jaylirini kɵrgili kǝldinglar, — dedi.

13 Ular jawab berip: — Kǝminiliri ǝslidǝ on ikki ⱪerindax iduⱪ; biz ⱨǝmmimiz Ⱪanaan zeminidiki bir adǝmning oƣulliridurmiz; lekin kǝnji inimiz atimizning ⱪexida ⱪelip ⱪaldi; yǝnǝ bir inimiz yoⱪap kǝtti, — dedi.■

14 Əmma Yüsüp ularƣa yǝnǝ: — Mana mǝn dǝl silǝrgǝ eytⱪinimdǝk, jasus ikǝnsilǝr!□ 15 Pirǝwnning ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, kiqik ininglar bu yǝrgǝ kǝlmigüqǝ silǝr bu yǝrdin qiⱪip ketǝlmǝysilǝr; silǝr xuning bilǝn sinilisilǝr. 16 Ininglarni elip kǝlgili biringlarni ǝwǝtinglar, ⱪalƣanliringlar bolsa solap ⱪoyulisilǝr. Buning bilǝn eytⱪininglarning rast-yalƣanliⱪi ispatlinidu; bolmisa, Pirǝwnning ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, silǝr jǝzmǝn jasus! — dedi.□

17 Xuning bilǝn u ularni üq küngiqǝ solap ⱪoydi. 18 Üqinqi küni Yüsüp ularƣa mundaⱪ dedi: — Mǝn Hudadin ⱪorⱪidiƣan adǝmmǝn; tirik ⱪelixinglar üqün muxu ixni ⱪilinglar: — 19 Əgǝr sǝmimiy adǝmlǝr bolsanglar, ⱪerindaxliringlardin biri silǝr solanƣan gundihanida solaⱪliⱪ turiwǝrsun, ⱪalƣininglar aqarqiliⱪta ⱪalƣan ailǝnglar üqün axliⱪ elip ketinglar; 20 Andin kiqik ininglarni ⱪeximƣa elip kelinglar. Xuning bilǝn sɵzliringlar ispatlansa, ɵlmǝysilǝr!, — dedi. Ular xundaⱪ ⱪilidiƣan boldi.■

21 Andin ular ɵzara: — Bǝrⱨǝⱪ, biz inimizƣa ⱪilƣan iximiz bilǝn gunaⱨkar bolup ⱪalduⱪ; u bizgǝ yalwursimu uning azabini kɵrüp turup uningƣa ⱪulaⱪ salmiduⱪ. Xuning üqün bu azab-oⱪubǝt beximizƣa qüxti, — deyixti.

22 Rubǝn ularƣa jawabǝn: — Mǝn silǝrgǝ: baliƣa zulum ⱪilmanglar, degǝn ǝmǝsmidim? Lekin unimidinglar. Mana ǝmdi uning ⱪan ⱪǝrzi bizdin soriliwatidu, — dedi.■

23 Əmma Yüsüp ular bilǝn tǝrjiman arⱪiliⱪ sɵzlǝxkǝqkǝ, ular Yüsüpning ɵz gǝplirini uⱪup turuwatⱪinini bilmidi. 24 U ulardin ɵzini qǝtkǝ elip, yiƣlap kǝtti. Andin ularning ⱪexiƣa yenip kelip, ularƣa yǝnǝ sɵz ⱪilip, ularning arisidin Ximeonni tutup, ularning kɵz aldida baƣlidi.

Yüsüpning akilirining Ⱪanaanƣa ⱪaytixi

25 Andin Yüsüp ǝmr qüxürüp, ularning taƣarliriƣa axliⱪ toldurup, ⱨǝr birsining pulini ⱪayturup taƣiriƣa selip ⱪoyup, sǝpǝr ⱨazirliⱪlirimu berilsun dǝp buyruwidi, ularƣa xundaⱪ ⱪilindi. 26 Xuning bilǝn akiliri exǝklirigǝ axliⱪlirini artip, xu yǝrdin kǝtti.

27 Əmma ɵtǝnggǝ kǝlgǝndǝ ulardin biri exikigǝ yǝm bǝrgili taƣirini eqiwidi, mana, ɵz puli taƣarning aƣzida turatti. 28 U ⱪerindaxliriƣa: — Mening pulumni ⱪayturuwetiptu. Mana u taƣirimda turidu, dedi. Buni anglap ularning yüriki su bolup, titrixip bir-birigǝ: — Bu Hudaning bizgǝ zadi nemǝ ⱪilƣinidu? — deyixti.

29 Ular Ⱪanaan zeminiƣa, atisi Yaⱪupning ⱪexiƣa kelip, bexidin ɵtkǝn ⱨǝmmǝ wǝⱪǝlǝrni uningƣa sɵzlǝp berip: 30  — ⱨeliⱪi kixi, yǝni xu zeminning hojisi bizgǝ ⱪopal gǝp ⱪildi, bizgǝ zeminni payliƣuqi jasustǝk muamilǝ ⱪildi; 31 ǝmdi biz uningƣa: «Biz bolsaⱪ sǝmimiy adǝmlǝrmiz, jasus ǝmǝsmiz. 32 Biz bir atidin bolƣan oƣullar bolup, on ikki aka-uka iduⱪ; biri yoⱪap kǝtti, kiqik inimiz ⱨazir Ⱪanaan zeminida atimizning yenida ⱪaldi» desǝk, 33 Ⱨeliⱪi kixi, yǝni xu zeminning hojisi bizgǝ mundaⱪ dedi: «Mening silǝrning sǝmimiy ikǝnlikinglarni bilixim üqün, ⱪerindaxliringlarning birini mening yenimda ⱪaldurup ⱪoyup, aq ⱪalƣan ailǝnglar üqün axliⱪ elip ketinglar; 34 andin kiqik ininglarni ⱪeximƣa elip kelinglar; xundaⱪ ⱪilsanglar, silǝrning jasus ǝmǝs, bǝlki sǝmimiy adǝmlǝr ikǝnlikinglarni bilǝlǝymǝn. Andin ⱪerindixinglarni silǝrgǝ ⱪayturup berimǝn wǝ silǝr zeminda soda-setiⱪ ⱪilsanglar bolidu» — dedi.□

35 Əmma xundaⱪ boldiki, ular taƣarlirini tɵkkǝndǝ, mana ⱨǝrbirining puldini ɵz taƣarlirida turatti! Ular wǝ atisi ɵzlirining qigiklik pullirini kɵrgǝndǝ, ⱪorⱪup ⱪelixti.■ 36 Atisi Yaⱪup ularƣa: — Meni oƣlumdin juda ⱪildinglar! Yüsüp yoⱪ boldi, Ximeonmu yoⱪ, ǝmdi Binyaminnimu elip kǝtmǝkqi boluwatisilǝr! Mana bu ixlarning ⱨǝmmisi mening beximƣila kǝldi! — dedi.

37 Rubǝn atisiƣa: — Əgǝr mǝn Binyaminni ⱪexingƣa ⱪayturup elip kǝlmisǝm, mening ikki oƣlumni ɵltürüwǝtkin; uni mening ⱪolumƣa tapxurƣin; mǝn uni ⱪexingƣa yandurup elip kelimǝn, — dedi.

38 Lekin Yaⱪup jawab berip: — Oƣlum silǝr bilǝn billǝ u yǝrgǝ qüxmǝydu; qünki uning akisi ɵlüp ketip, u ɵzi yalƣuz ⱪaldi. Mubada yolda ketiwatⱪanda uningƣa birǝr kelixmǝslik kǝlsǝ, silǝr mǝndǝk bir aⱪ qaqliⱪ adǝmni dǝrd-ǝlǝm bilǝn tǝhtisaraƣa qüxüriwetisilǝr, — dedi.

43

Yüsüpning akilirining Binyaminni Misirƣa elip berixi

1 Aqarqiliⱪ zeminni intayin eƣir basⱪanidi. 2 Bu sǝwǝbtin ular Misirdin elip kǝlgǝn axliⱪni yǝp tügǝtkǝndǝ, atisi ularƣa: — Yǝnǝ berip bizgǝ azƣina axliⱪ elip kelinglar, — dedi.

3 Lekin Yǝⱨuda uningƣa jawabǝn: — Ⱨeliⱪi kixi bizni ⱪattiⱪ agaⱨlandurup: «Ininglar silǝr bilǝn billǝ kǝlmisǝ, yüzümni kɵrimǝn dǝp hiyal ⱪilmanglar» degǝn. 4 Əgǝr inimizni biz bilǝn billǝ ǝwǝtsǝng, biz berip sanga axliⱪ elip kelimiz. 5 Əmma ǝwǝtixkǝ unimisang, biz barmaymiz; qünki ⱨeliⱪi kixi bizgǝ: «Ininglar silǝr bilǝn billǝ kǝlmisǝ, yüzümni kɵrimǝn dǝp hiyal ⱪilmanglar» degǝn, — dedi.■

6 Israil ularƣa: — Silǝr nemixⱪa manga xunqǝ yamanliⱪ ⱪilip u kixigǝ: «Yǝnǝ bir inimizmu bar» dedinglar, — dedi.

7 Ular jawabǝn: — U kixi bizning wǝ ailimizning ǝⱨwalini sürüxtürüp koqilap: «Atanglar tehi Ⱨayatmu? Yǝnǝ bir ininglar barmu?» — dǝp soridi. Biz uning xu soaliƣa yarixa jawab bǝrduⱪ. Uning bizgǝ: «Ininglarni elip kelinglar» dǝydiƣinini nǝdin bilǝyli? — dedi.

8 Yǝⱨuda atisi Israilƣa: — Balini mǝn bilǝn ǝwǝtkin; biz dǝrⱨal ⱪozƣilip yolƣa qiⱪayli; xundaⱪta biz wǝ sǝn, bizlǝr ⱨǝm balilirimiz ɵlmǝy, tirik ⱪalimiz. 9 Mǝn uningƣa kepil bolimǝn; sǝn uning üqün mening meningdin ⱨesab alisǝn; ǝgǝr mǝn uni sening ⱪexingƣa aman-esǝn yandurup kelip, yüzüngning aldida turƣuzmisam, pütkül ɵmrümdǝ aldingda gunaⱨkar bolay. □  ■ 10 Qünki ⱨayal bolmiƣan bolsaⱪ, bu qaƣⱪiqǝ ikki ⱪetim berip kelǝttuⱪ, — dedi.

11 Ularning atisi Israil ularƣa: — Undaⱪ bolsa, mundaⱪ ⱪilinglar: — U kixigǝ ⱪaqa-ⱪuqanglarƣa zemindiki ǝng esil mewilǝrdin sowƣat alƣaq beringlar: yǝnǝ azƣina tutiya, azraⱪ ⱨǝsǝl, dora-dǝrmanlar, murmǝkki, pistǝ wǝ badamlarni alƣaq beringlar. 12 Ⱪolunglarda ikki ⱨǝssǝ pul elip, taƣarliringlarning aƣzidiki ɵzünglarƣa yandurulƣan pulnimu alƣaq beringlar. Eⱨtimal, bu ixta sǝwǝnlik kɵrülgǝn boluxi mumkin. 13 Ininglarnimu billǝ elip, ⱪozƣilip u kixining yeniƣa yǝnǝ beringlar. 14 Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir Tǝngri Ɵzi silǝrni u kixining aldida rǝⱨimgǝ erixtürgǝy. Buning bilǝn u silǝrning xu yǝrdiki ⱪerindixinglarni wǝ Binyaminni ⱪoyup berip, silǝrgǝ ⱪoxup ⱪoyarmikin; ɵzüm nawada balilirimdin juda bolsam bolay! — dedi.

15 Xuning bilǝn bu adǝmlǝr xu sowƣatni elip, ⱪolliriƣa ikki ⱨǝssǝ pulni tutup, Binyaminni elip ⱪozƣilip, Misirƣa berip Yüsüpning aldida ⱨazir boldi. 16 Yüsüp Binyaminni ular bilǝn billǝ kɵrginidǝ, ɵz ɵyini baxⱪuridiƣan ƣojidariƣa buyrup: — Bu adǝmlǝrni ɵyümgǝ baxlap kirip, mal soyup taam tǝyyar ⱪilƣin; qünki bu kixilǝr qüxlük ƣizani mǝn bilǝn yǝydu, — dedi.

17 U kixi Yüsüpning buyruƣinidǝk ⱪilip, adǝmlǝrni Yüsüpning ɵyigǝ baxlap kirdi. 18 Ular bolsa Yüsüpning ɵyigǝ baxlap kelinginidin ⱪorⱪuxup: — Aldinⱪi ⱪetim taƣarlirimizƣa yandurulƣan pulning sǝwǝbidin biz uning ɵyigǝ elip kelinduⱪ; uning mǝⱪsiti bizgǝ ⱨujum ⱪilip, üstimizdin besip ⱪul ⱪilip, exǝklirimizni tartiwelix ohxaydu, — deyixti.

19 Ular Yüsüpning ɵyini baxⱪuridiƣan ƣojidarning yeniƣa kelip, ɵyning ixikining tüwidǝ uningƣa: —

20 Əy hojam, biz ⱨǝⱪiⱪǝtǝn ǝslidǝ muxu yǝrgǝ axliⱪ alƣili kǝlgǝniduⱪ;■ 21 Xundaⱪ boldiki, biz ɵtǝnggǝ kelip ɵz taƣarlirimizni aqsaⱪ, mana ⱨǝrbirimizning puli, ǝyni eƣirliⱪi boyiqǝ taƣarlirimizning aƣzida turuptu; xunga biz buni yandurup ⱪolimizda alƣaq kǝlduⱪ.■ 22 Axliⱪ alƣili ⱪolimizda baxⱪa pulmu elip kǝlduⱪ; ǝmma taƣarlirimizƣa pulni kimning selip ⱪoyƣanliⱪini bilmiduⱪ, — dedi.

23 U ularƣa: — Hatirjǝm bolunglar, ⱪorⱪmanglar. Silǝrning Hudayinglar, atanglarning Hudasi taƣarliringlarda silǝrgǝ bayliⱪ ata ⱪilƣan ohxaydu; silǝrning pulunglarni alliⱪaqan tapxurup aldim, — dedi. Andin u Ximeonni ularning ⱪexiƣa elip qiⱪti. 24 U kixi ularni Yüsüpning ɵyigǝ baxlap kirip, ularning putlirini yuyuxiƣa su ǝkirip berip, andin exǝklirigǝ yǝm bǝrdi.■ 25 Ular Yüsüpning qüxtǝ kelixigǝ ülgürtüp sowƣatni tǝyyarlap ⱪoydi; qünki ular ɵzlirining xu yǝrdǝ ƣiza yǝydiƣinini angliƣanidi.

26 Yüsüp ɵygǝ kǝlgǝndǝ ular ⱪolliridiki sowƣatni ɵygǝ uning aldiƣa elip kirip, bexini yǝrgǝ tǝgküzüp uningƣa tǝzim ⱪildi.■ 27 U ulardin ⱨal sorap, andin: — Silǝr gepini ⱪilƣan ⱪeri atanglar salamǝtmu? U ⱨayatmu? — dedi.

28 Ular jawab berip: — Silining ⱪulliri bizning atimiz salamǝt turuwatidu, u tehi ⱨayattur, — dǝp uning aldida egilip tǝzim ⱪildi.

29 Yüsüp bexini kɵtürüp, ɵz inisi Binyaminni kɵrüp: — Silǝr manga gepini ⱪilƣan kiqik ininglar xumu? — dǝp sorap: — Əy oƣlum, Huda sanga xapaǝt kɵrsǝtkǝy! — dedi.■

30 Yüsüpning ɵz inisiƣa bolƣan seƣinix oti ⱪattiⱪ küqiyip, yiƣliwalƣudǝk haliy jay izdǝp, aldirap iqkiriki ɵygǝ kirip taza bir yiƣliwaldi.■ 31 Andin yüzini yuyup qiⱪip, ɵzini besiwelip: — Taamlarni ⱪoyunglar, — dǝp buyrudi.

32 Hizmǝtkarlar Yüsüpkǝ ayrim, ularƣa ayrim wǝ Yüsüp bilǝn billǝ tamaⱪⱪa kǝlgǝn misirliⱪlarƣimu ayrim tamaⱪ ⱪoydi; qünki misirliⱪlar ibraniylar bilǝn bir dastihanda tamaⱪ yeyixni yirginqlik dǝp ⱪarap, ular bilǝn billǝ tamaⱪ yemǝytti. 33 Yüsüpning ⱪerindaxliri uning udulida, ⱨǝrbiri qong-kiqik tǝrtipi boyiqǝ olturƣuzuldi; qongi qongluⱪiƣa yarixa, kiqiki kiqiklikigǝ yarixa olturƣuzuldi; ular bir-birigǝ ⱪarap ⱨǝyran ⱪelixti.

34 Yüsüp aldidiki dastihandiki tamaⱪlardin ularƣa bɵlüp bǝrdi. Əmma Binyaminƣa bǝrgini baxⱪilarningkigǝ ⱪariƣanda bǝx ⱨǝssǝ kɵp idi. Ular xarab iqip, uning bilǝn hux kǝyp ⱪilixti.

44

Yüsüpning ⱪerindaxlirini ahirⱪi ⱪetim sinixi

1 Andin u ɵz ɵyini baxⱪuridiƣan ƣojidariƣa buyrup: — Bu kixilǝrning taƣarlirini elip kɵtürǝligüdǝk axliⱪ ⱪaqilap, ⱨǝrbirining pulini taƣirining aƣziƣa selip ⱪoyƣin; 2 andin mening jamimni, yǝni kümüx jamni axliⱪning puli bilǝn billǝ ǝng kiqikining taƣirining aƣziƣa selip ⱪoyƣin, — dedi. U adǝm Yüsüpning deginidǝk ⱪildi.

3 Ətisi tang yoriƣanda, ular exǝkliri bilǝn billǝ yolƣa selip ⱪoyuldi. 4 Lekin ular xǝⱨǝrdin qiⱪip anqǝ uzun mangmayla, Yüsüp ƣojidariƣa: — Ornungdin tur, bu adǝmlǝrning kǝynidin ⱪoƣliƣin; ularƣa yetixkiningdǝ ularƣa: «Nemixⱪa yahxiliⱪⱪa yamanliⱪ ⱪayturdunglar? 5 Hojam xu jamda xarab iqidu ⱨǝmdǝ uningda pal aqidu ǝmǝsmu?! Mundaⱪ ⱪilƣininglar rǝzillik ⱪilƣininglar bolmamdu!» degin, — dedi.□

6 Bu adǝm ularning kǝynidin yetixip berip, ularƣa bu sɵzlǝrni ⱪildi. 7 Ular uningƣa jawabǝn: — Hojimiz nemixⱪa mundaⱪ gǝp ⱪilidu? Mundaⱪ ixni ⱪilix kǝminiliridin neri bolsun! 8 Biz ǝslidǝ taƣarlirimizning aƣzidin tapⱪan pulnimu Ⱪanaan zeminidin silining ⱪaxliriƣa ⱪayturup berixkǝ ǝkǝlgǝniduⱪ. Xundaⱪ turuⱪluⱪ ⱪandaⱪmu hojilirining ɵyidin altun-kümüxni oƣrilayli? 9 Kǝminiliringning arisida kimdin bu jam tepilsa, xu ɵlümgǝ mǝⱨkum bolsun, bizmu hojimizning ⱪulliri bolayli, — dedi.

10 Ƣojidar jawabǝn: — Eytⱪan sɵzliringlardǝk bolsun; jam kimning yenidin tepilsa, xu kixi ⱪulum bolup ⱪelip ⱪalsun, ⱪalƣanliringlar bigunaⱨ bolisilǝr, — dedi.

11 Xuning bilǝn ular aldirap-tenǝp, taƣarlirini yǝrgǝ qüxürüp, ⱨǝrbiri ɵz taƣirini eqip bǝrdi. 12 Ƣojidar qonginingkidin baxlap kiqikiningkigiqǝ ahturdi, jam Binyaminning taƣiridin tepildi. 13 Buni kɵrüp ular kiyimlirini yirtixip, ⱨǝrbiri exikigǝ ⱪaytidin yükni artip, xǝⱨǝrgǝ ⱪaytti.

Yǝⱨudaning Binyamin üqün yelinixi

14 Xundaⱪ ⱪilip Yǝⱨuda wǝ ⱪerindaxliri Yüsüpning ɵyigǝ kǝldi; u tehi xu yǝrdǝ idi. Ular uning aldiƣa kelip ɵzlirini yǝrgǝ etixti. 15 Yüsüp ularƣa: — Bu silǝrning zadi nemǝ ⱪilƣininglar? Meningdǝk adǝmning qoⱪum pal aqalaydiƣanliⱪini bilmǝmtinglar? — dedi.□

16 Yǝⱨuda jawabǝn: — Biz hojimizƣa nemimu deyǝlǝymiz? Nemǝ gǝp ⱪilalaymiz, ⱪandaⱪ ⱪilip ɵzimizni aⱪliyalaymiz? Huda kǝminlirining ⱪǝbiⱨlikini axkara ⱪildi. Mana, biz wǝ ⱪolidin jamliri tepilƣan kixi ⱨǝmmimiz hojimizƣa ⱪul bolidiƣan bolduⱪ, — dedi.□

17 Lekin Yüsüp: — Mundaⱪ ⱪilix mǝndin neri bolsun! Bǝlki jam kimning ⱪolidin tepilƣan bolsa pǝⱪǝt xu kixi mening ⱪulum bolidu. Lekin ⱪalƣanliringlar aman-esǝn atanglarning ⱪexiƣa ketinglar, — dedi.

18 Andin Yǝⱨuda uningƣa yeⱪin berip mundaⱪ dedi: — Əy hojam, kǝminilirigǝ ⱪulaⱪ selip hojamning ⱪuliⱪiƣa bir eƣiz gǝp ⱪilixⱪa ijazǝt bǝrgǝyla. Ƣǝzǝpliri kǝminilirigǝ tutaxmiƣay; qünki ɵzliri Pirǝwngǝ ohxax ikǝnla. 19 Əslidǝ hojam kǝminiliridin: «Atanglar ya ininglar barmu?» dǝp soriwidila, 20 biz hojimizƣa jawabǝn: «Bizning bir ⱪeri atimiz bar wǝ u ⱪeriƣanda tapⱪan, yax bir balisimu bar. Bu balining bir anisidin bolƣan akisi ɵlüp ketip, u ɵzi yalƣuz ⱪaldi; uning atisi uni intayin sɵyidu» desǝk, 21 Sili kǝminilirigǝ: «Uning ɵzini ⱪeximƣa elip kelinglar, mǝn uni ɵz kɵzüm bilǝn kɵrǝy» dedilǝ.■ 22 Biz hojimizƣa jawab berip: «Yigit atisidin ayrilalmaydu; ǝgǝr atisidin ayrilsa, atisi ɵlüp ketidu» desǝk, 23 Sili yǝnila kǝminilirigǝ: «Əgǝr kiqik ininglar silǝr bilǝn billǝ kǝlmisǝ, yüzümni yǝnǝ kɵrimiz dǝp hiyal ⱪilmanglar» degǝnidila.■ 24 Xuning bilǝn biz kǝminiliri atimizning ⱪexiƣa barƣanda hojamning sɵzlirini uningƣa eyttuⱪ; 25 andin atimiz yǝnǝ: «Yǝnǝ berip, bizgǝ azraⱪ axliⱪ elip kelinglar» dewidi, 26 Biz jawabǝn: «Biz xu yǝrgǝ ⱪaytidin qüxǝlmǝymiz; ǝgǝr kiqik inimiz biz bilǝn billǝ bolsa, undaⱪta barimiz; qünki kiqik inimiz biz bilǝn billǝ bolmisa, u zatning yüzi aldida turalmaymiz», deduⱪ.□

27 Silining ⱪulliri bizning atimiz bizgǝ yǝnǝ: «silǝrgǝ mǝlumki, ayalim manga ikki oƣul tuƣup bǝrgǝnidi. 28 Biri mening yenimdin qiⱪip, yoⱪ bolup kǝtti; mǝn: u jǝzmǝn titma-titma ⱪiliwetiliptu, dǝp oylidim, xundaⱪla uni bügüngiqǝ kɵrmidim.■ 29 Əmdi silǝr bunimu mening ⱪeximdin elip ketip, uningƣa bir kelixmǝslik kelip ⱪalsa, silǝr mǝndǝk bir aⱪ qaqliⱪ adǝmni dǝrd-ǝlǝm bilǝn tǝhtisaraƣa qüxüriwetisilǝr», degǝnidi.■ 30 Əmdi mǝn silining ⱪulliri mening atamning ⱪexiƣa barƣanda, xu bala biz bilǝn bolmisa uning jeni balining jeniƣa baƣlanƣan bolƣaqⱪa, 31 xundaⱪ boliduki, u balining yoⱪluⱪini kɵrsǝ, jǝzmǝn ɵlüp ketidu; xuning bilǝn silining ⱪulliri bizning atimiz bolƣan bu aⱪ qaqni dǝrd-ǝlǝm iqidǝ tǝⱨtisaraƣa qüxürüwǝtkǝn bolimiz. 32 Qünki mǝnki kǝminiliri atamƣa bu yigit üqün kepil bolup: «Əgǝr mǝn uni ⱪexingƣa ⱪayturup kǝlmisǝm pütkül ɵmrümdǝ atamning aldida gunaⱨkar bolay» degǝnidim.■ 33 Xunga ⱨazir ɵtünüp ⱪalay, mǝnki kǝminiliri u yigitning ornida hojamning ⱪexida ⱪul bolup tursam, u yigit ⱪerindaxliri bilǝn billǝ ⱪaytip kǝtsǝ!

34 Qünki yigit mǝn bilǝn bolmisa, mǝn ⱪandaⱪmu atamning ⱪexiƣa baralaymǝn? Atamƣa xundaⱪ azab-oⱪubǝtning qüxüxini kɵzüm kɵrgüqi bolmisun! — dedi.

45

Yüsüpning ⱪerindaxliriƣa ɵzini axkarilixi

1-2 Yüsüp ɵz yenida turƣanlarning aldida ɵzini tutalmay: — Ⱨǝmmǝ adǝm aldimdin qiⱪiriwetilsun! dǝp warⱪiridi. Xuning bilǝn Yüsüp ɵzini ⱪerindaxliriƣa axkara ⱪilƣanda uning ⱪexida ⱨeqkim bolmidi. U ⱪattiⱪ yiƣlap kǝtti; misirliⱪlar uni anglidi, Pirǝwnning ordisikilǝrmu buningdin tezla hǝwǝr tapti.□ 3 Yüsüp ⱪerindaxliriƣa: — Mǝn Yüsüp bolimǝn! Atam ⱨazir ⱨayatmu?! — dǝp soridi. Əmma ⱪerindaxliri uningƣa ⱪarap ⱨoduⱪup ketip, ⱨeq jawab berǝlmǝy ⱪaldi. 4 Lekin Yüsüp ularni: — Ⱪeni, manga yeⱪin kelinglar, dǝp qaⱪiridi. Ular yeⱪin kǝldi, u yǝnǝ: — Mǝn silǝrning ininglar, yǝni silǝr Misirƣa setiwǝtkǝn Yüsüp bolimǝn.■ 5 Əmdi meni muxu yǝrgǝ setiwǝtkininglar üqün azablanmanglar, ɵzünglarni ǝyibkǝ buyrumanglar; qünki Huda adǝmlǝrning ⱨayatini saⱪlap ⱪelix üqün meni silǝrdin burun bu yǝrgǝ ǝwǝtti.■ 6 Qünki ⱨazir zemindiki aqarqiliⱪⱪa ikki yil boldi; lekin tehi yǝnǝ bǝx yilƣiqǝ ⱨeq terilƣumu bolmaydu, ormimu bolmaydu. 7 Xuning üqün silǝrgǝ dunyada bir ⱪaldini saⱪlap ⱪelix üqün, uluƣ bir nijatliⱪ kɵrsitip, silǝrning tirik ⱪutuluxunglar üqün Huda meni silǝrdin burun bu yǝrgǝ ǝwǝtti. 8 Xundaⱪ bolƣanikǝn, meni muxu yǝrgǝ ǝwǝtküqi silǝr ǝmǝs, bǝlki Hudadur. U meni Pirǝwngǝ atining ornida ⱪilip, uning pütkül ɵyigǝ hoja ⱪilip tiklǝp, pütkül zeminƣa bax wǝzir ⱪilip ⱪoydi.□ 9 Əmdi tezdin atamning ⱪexiƣa berip, uningƣa: — Sening oƣlung Yüsüp: «Huda meni pütkül Misirƣa hoja ⱪilip ⱪoydi. Sǝn ⱨayal ⱪilmay, mening ⱪeximƣa kǝlgin; 10 sǝn Goxǝn yurtida turisǝn; xuning bilǝn sǝn ɵzüng, oƣulliring, nǝwriliring, ⱪoyliring, kaliliring wǝ ⱨǝmmǝ tǝǝlluⱪatliring bilǝn manga yeⱪin turisilǝr. 11 Ɵzüng, ailǝng wǝ ⱨǝmmǝ tǝǝlluⱪatingni namratliⱪ besiwalmisun dǝp mǝn seni xu yǝrdǝ baⱪimǝn; qünki yǝnǝ bǝx yil aqarqiliⱪ bardur», dedi, — dǝnglar.

12  — Mana silǝrning kɵzliringlar wǝ inim Binyaminning kɵzliri silǝrgǝ gǝp ⱪiliwatⱪan mening ɵz aƣzim ikǝnlikini kɵrüwatidu. 13 Atamƣa mening Misirdiki bu barliⱪ xan-xǝripim ⱨǝmdǝ silǝrning barliⱪ kɵrgininglar toƣrisida eytip, atamni tezdin bu yǝrgǝ elip kelinglar, — dedi.■

14 Xuning bilǝn u ɵzini Binyaminƣa etip uning boyniƣa girǝ selip yiƣlap kǝtti; Binyaminmu uning boyniƣa yɵlinip yiƣlidi. 15 Andin Yüsüp barliⱪ ⱪerindxalirini sɵyüp, ularni bir-birlǝp ⱪuqaⱪlap yiƣlidi. Andin ⱪerindxaliri uning bilǝn paranglaxti.

16 Yüsüpning ⱪerindxaliri kǝldi, degǝn hǝwǝr Pirǝwnning ordisiƣa yǝtküzüldi; bu Pirǝwn wǝ hizmǝtkarlirining nǝziridǝ ⱪutluⱪ ix boldi. 17 Pirǝwn Yüsüpkǝ: — Ⱪerindaxliringƣa: — «Silǝr ǝmdi mundaⱪ ⱪilinglar; ulaƣliringlarƣa yük artip, Ⱪanaan zeminiƣa berip, 18 atanglar wǝ jǝmǝtinglarni elip mening ⱪeximƣa kelinglar; mǝn Misir zeminidin ǝng esil yǝrlǝrni silǝrgǝ berǝy; silǝr bu zemindin qiⱪⱪan nazu-nemǝtlǝrdin yǝysilǝr» — degin. 19 Sanga bolƣan ǝmrim xuki, sǝn ularƣa: «Baliliringlar wǝ ayalliringlarni elix üqün Misir zeminidin ⱨarwilarni elip beringlar. Xuningdǝk atanglarnimu bu yǝrgǝ yǝtküzüp kelinglar. 20 Pütkül Misir zeminidin ǝng esil jaylar silǝrningki bolƣaqⱪa, ɵz sǝrǝmjanliringlarƣa karinglar bolmisun» dǝp buyruƣin, — dedi.□

21 Xuning bilǝn Israilning oƣulliri xundaⱪ ⱪildi; Yüsüp Pirǝwnning buyruⱪi boyiqǝ ularƣa ⱨarwilarni berip, yoli üqünmu ozuⱪ bǝrdi. 22 Ularning ⱨǝrbirigǝ bir ⱪur kiyim bǝrdi; lekin Binyaminƣa bolsa u üq yüz kümüx tǝnggǝ, bǝx ⱪur kiyim bǝrdi. 23 U atisiƣimu xu ⱨǝdiyǝlǝrni, yǝni Misirning esil mǝⱨsulatliri artilƣan on ⱨangga exǝk ⱨǝmdǝ axliⱪ, nan wǝ atisiƣa yol tǝyyarliⱪi artilƣan on mada exǝkni ǝwǝtti. 24 Andin u ⱪerindaxlirini yolƣa selip, ularƣa: — Yolda jedǝllǝxmǝnglar, dǝp jekilidi. Ular yolƣa rawan boldi.□ 25 Ular Misirdin qiⱪip, Ⱪanaan zeminiƣa atisi Yaⱪupning ⱪexiƣa berip, 26 uningƣa Yüsüp ɵzlirigǝ eytⱪan gǝplǝrni yǝtküzüp: «Yüsüp tehi ⱨayat ikǝn! U pütkül Misir zeminiƣa bax wǝzir ikǝn!» dedi. Əmma u ularƣa ixǝnmǝy, yüriki ⱪetip ⱨoxidin ketǝy dǝp ⱪaldi.

27 Lekin ular Yüsüpning ɵzlirigǝ eytⱪan barliⱪ sɵzlirini uningƣa degǝndǝ, xundaⱪla Yüsüpning ɵzini elip kelixkǝ ǝwǝtkǝn ⱨarwilarnimu kɵrgǝndǝ, ularning atisi Yaⱪupning roⱨiƣa jan kirdi. 28 Israil xuning bilǝn: — Əmdi arminim yoⱪ! Oƣlum Yüsüp tehi ⱨayattur! Mǝn ɵlmǝstǝ berip uni kɵrüwalay, — dedi.

46

Yaⱪupning pütün ailisini elip Misirƣa mengixi

1 Xuning bilǝn Israil barliⱪ tǝǝlluⱪatini elip yolƣa qiⱪip, Bǝǝr-Xebaƣa kǝldi. U xu yǝrdǝ atisi Isⱨaⱪning Hudasiƣa ⱪurbanliⱪlarni sundi. 2 Keqisi Huda alamǝt kɵrünüxlǝrdǝ Israilƣa: — Yaⱪup, Yaⱪup! dewidi, u jawab berip: — Mana mǝn! — dedi.□

3 U: — Atangning Tǝngrisi bolƣan Huda Mǝndurmǝn. Sǝn Misirƣa berixtin ⱪorⱪmiƣin, qünki Mǝn seni xu yǝrdǝ uluƣ bir ⱪowm ⱪilimǝn.■ 4 Mǝn sening bilǝn Misirƣa billǝ barimǝn wǝ Mǝn Ɵzüm jǝzmǝn yǝnǝ seni xu yǝrdin yandurup kelimǝn. Yüsüp ɵz ⱪoli bilǝn sening kɵzüngni yumduridu, — dedi.□  ■

5 Andin Yaⱪup Bǝǝr-Xebadin yolƣa qiⱪti; Israilning oƣulliri atisi Yaⱪup wǝ ularning bala-qaⱪilirini Pirǝwn uni epkelix üqün ǝwǝtkǝn ⱨarwilarƣa olturƣuzup, ■ 6-7 qarpayliri bilǝn Ⱪanaan zeminida tapⱪan tǝǝlluⱪatlirini elip mangdi. Bu tǝriⱪidǝ Yaⱪup bilǝn barliⱪ ǝwladliri Misirƣa kǝldi; oƣullirini, oƣul nǝwrilirini, ⱪizlirini, ⱪiz nǝwrilirini yiƣip, nǝsillirining ⱨǝmmisini ɵzi bilǝn billǝ elip Misirƣa kǝldi.

8 Israilning oƣulliri, yǝni Yaⱪupning Misirƣa kǝlgǝn ǝwladliri tɵwǝndikiqǝ: — Yaⱪupning tunji oƣli Rubǝn;■ 9 Rubǝnning oƣulliri Ⱨanoh, Pallu, Ⱨǝzron bilǝn Karmi.

10 Ximeonning oƣulliri: — Yǝmuǝl, Yamin, Oⱨad, Yaⱪin, Zoⱨar wǝ Ⱪanaaniy ayaldin bolƣan Saul.□  ■

11 Lawiyning oƣulliri: — Gǝrxon, Koⱨat wǝ Mǝrari.■

12 Yǝⱨudaning oƣulliri: — Ər, Onan, Xǝlaⱨ, Pǝrǝz wǝ Zǝraⱨ. Əmma Ər wǝ Onan Ⱪanaanning zeminida ɵlüp kǝtkǝnidi. Pǝrǝzning oƣulliri Ⱨǝzron bilǝn Ⱨamullar idi.■

13 Issakarning oƣulliri: — Tola, Puaⱨ, Yob wǝ Ximron.□

14 Zǝbulunning oƣulliri: — Sǝrǝd, Elon wǝ Jaⱨliyǝl.

15 Bular Leyaⱨning Yaⱪupⱪa Padan-Aramda tuƣup bǝrgǝn oƣul-ǝwladliri idi; u yǝnǝ ⱪizi Dinaⱨni tuƣup bǝrdi. Buning bu oƣul-ⱪiz pǝrzǝntliri jǝmiy bolup ottuz üq jan idi.

16 Gadning oƣulliri: — Zifion, Ⱨaggi, Xuni, Əzbon, Eri, Arodi wǝ Arǝli.■

17 Axirning oƣulliri: — Yimnaⱨ, Yixwaⱨ, Yixwi wǝ Beriyaⱨ. Ularning singlisi Seraⱨ idi; Beriyaⱨning oƣulliri Ⱨǝbǝr wǝ Malkiǝl idi.■

18 Bular bolsa Laban ⱪizi Leyaⱨⱪa dedǝk boluxⱪa bǝrgǝn Zilpaⱨning Yaⱪupⱪa tuƣup bǝrgǝn oƣulliri bolup, jǝmiy on altǝ jan idi.■

19 Yaⱪupning ayali Raⱨilǝning oƣulliri Yüsüp wǝ Binyamin.

20 Yüsüpkǝ Misir zeminida tɵrǝlgǝn oƣulliri Manassǝⱨ wǝ Əfraim; bularni Ondiki kaⱨin Potifiraⱨning ⱪizi Asinat uningƣa tuƣup bǝrdi.■

21 Binyaminning oƣulliri: — Belaⱨ, Bǝkǝr, Axbǝl, Gera, Naaman, Eⱨi, Rox, Muppim, Ⱨuppim wǝ Ard.□  ■

22 Bular Raⱨilǝning Yaⱪupⱪa tuƣup bǝrgǝn oƣul-ǝwladliri bolup, jǝmiy on tɵt jan idi.

23 Danning oƣli: — Ⱨuxim.

24 Naftalining oƣulliri: — Yaⱨziǝl, Guni, Yǝzǝr wǝ Xillǝm.■

25 Bular Laban ⱪizi Raⱨilǝgǝ dedǝk boluxⱪa bǝrgǝn Bilⱨaⱨning Yaⱪupⱪa tuƣup bǝrgǝn oƣul-ǝwladliri bolup, jǝmiy yǝttǝ jan idi.■

26 Yaⱪupning kelinliridin baxⱪa, Yaⱪupning puxtidin bolƣan, uning bilǝn birgǝ Misirƣa kǝlgǝnlǝr jǝmiy atmix altǝ jan idi.

27 Yüsüpning Misirda tuƣulƣan oƣulliri ikki idi. Yaⱪupning jǝmǝtidin bolup, Misirƣa kǝlgǝnlǝr jǝmiy yǝtmix jan idi.■

Yaⱪup wǝ uning jǝmǝtining Misirƣa yetip kelixi

28 Yaⱪup Yüsüptin kɵrsǝtmǝ elip, ɵzlirini Goxǝngǝ baxlap berixⱪa Yǝⱨudani Yüsüpning ⱪexiƣa ǝwǝtti. Xundaⱪ ⱪilip ular Goxǝn yurtiƣa kelip qüxti.□ 29 Yüsüp ɵzining wǝzirlik ⱨarwisini ⱪatⱪuzup, atisi Israilning aldiƣa Goxǝngǝ qiⱪti. U ɵzini uning aldiƣa ⱨazir ⱪilip atisiƣa ɵzini etip boyniƣa girǝ selip ⱪuqaⱪlap, uzundin uzun yiƣlidi. 30 Israil Yüsüpkǝ: Mǝn sening yüzüngni kɵrüp, tirik ikǝnlikingni bildim; ǝmdi ɵlsǝmmu arminim yoⱪ, — dedi.□

31 Andin Yüsüp ⱪerindaxliri wǝ atisining ɵydikilirigǝ mundaⱪ dedi: — Mǝn ⱨazir qiⱪip Pirǝwngǝ hǝwǝr berip: «Ⱪanaan zeminida olturƣan ⱪerindaxlirim, xundaⱪla atamning ɵyidikilǝr ⱪeximƣa kǝldi; 32 bu adǝmlǝr padiqilar bolup, mal beⱪix bilǝn xuƣullinip kǝlgǝn, ⱪoy-kaliliri, xundaⱪla barliⱪ mal-mülüklirini elip kǝldi» dǝp eytay. 33 Xundaⱪ boliduki, Pirǝwn silǝrni qaⱪiridu; xu qaƣda u silǝrdin: «Nemǝ oⱪitinglar bar?» dǝp sorisa, 34 silǝr jawab berip: — Kǝminiliri kiqikimizdin tartip ata-bowilirimizƣa ohxax pada beⱪip kǝlgǝnmiz, — dǝnglar. Xundaⱪ desǝnglar Goxǝn yurtida olturup ⱪalisilǝr; qünki padiqilarning ⱨǝmmisi misirliⱪlar arisida kɵzgǝ ilinmaydu.□
  ■

47

1 Yüsüp Pirǝwnning ⱪexiƣa kelip: — Atam bilǝn ⱪerindaxlirim ⱪoy-kaliliri, xundaⱪla ⱨǝmmǝ mal-mülüklirini billǝ elip Ⱪanaan zeminidin kǝldi. Mana, ular ⱨazir Goxǝn yurtiƣa qüxti, dǝp hǝwǝr berip,■ 2 ⱪerindaxlirining iqidin bǝxǝylǝnni elip, Pirǝwnning aldiƣa ⱨazir ⱪildi. 3 Pirǝwn uning ⱪerindaxliridin: — Nemǝ oⱪitinglar bar, dǝp soriwidi, ular Pirǝwngǝ jawab berip: — Kǝminiliri ata-bowilirimizƣa ohxax mal baⱪⱪuqilarmiz, — dedi.■

4 Andin ular Pirǝwngǝ iltimas ⱪilip: — Ⱪanaan zeminida ⱪattiⱪ ⱪǝⱨǝtqilik bolƣaqⱪa, kǝminilirining ⱪoylirimizni baⱪidiƣanƣa yaylaⱪmu yoⱪ; xunga bu zeminda musapir bolup turuxⱪa kǝlduⱪ; janabliridin tǝlǝp ⱪilimizki, kǝminilirining Goxǝn yurtida turuxiƣa ijazǝt bǝrgǝyla, — dedi.

5 Pirǝwn Yüsüpkǝ: — Atang wǝ ⱪerindaxliring ⱪexingƣa kǝldi; 6 mana Misir zemini sening aldingda turuptu; atang wǝ ⱪerindaxliringni zeminning ǝng esil yeridǝ olturƣuzƣin; ular Goxǝn yurtida makan ⱪilsun. Xuningdǝk, ǝgǝr sǝn ularning iqidiki ⱪabil kixilǝrni bilsǝng, bularni mening qarpaylirimƣa nazarǝtqi ⱪilƣin, — dedi.

7 Keyin, Yüsüp atisi Yaⱪupni elip, Pirǝwnning aldiƣa ⱨazir ⱪildi; Yaⱪup Pirǝwngǝ bǝht-bǝrikǝt tilidi.

8 Andin Pirǝwn Yaⱪuptin: — Ɵmrüngning yil-künliri nǝqqigǝ yǝtti? — dǝp soridi. 9 Yaⱪup Pirǝwngǝ jawab berip: — Musapirliⱪ sǝpirimning künliri bir yüz ottuz yilƣa yǝtti; ɵmrümning künliri az ⱨǝm japa-muxǝⱪⱪǝtlik bolup, ata-bowilirimning musapirliⱪ ɵmür sǝpirining künlirigǝ tehi yǝtmidi, — dedi.■

10 Xuning bilǝn Yaⱪup Pirǝwngǝ bǝht-bǝrikǝt tilǝp, aldidin qiⱪip kǝtti. 11 Xuning bilǝn Yüsüp atisi bilǝn ⱪerindaxlirini Misir zeminida olturaⱪlaxturup ⱪoydi; Pirǝwnning buyruƣinidǝk ularƣa zeminning ǝng esil yeridin, yǝni Ramsǝs degǝn yurttin tǝwǝlik bǝrdi. 12 Yüsüp atisi, ⱪerindaxliri, xundaⱪla atisining ⱨǝmmǝ ɵydikilirini bala-qaⱪilirining sanliriƣa ⱪarap axliⱪ bilǝn tǝminlǝp baⱪti.

Yüsüpning dana ⱨɵkümranliⱪi

13 Əmma aqarqiliⱪ ⱪattiⱪ eƣir bolƣaqⱪa, zeminning ⱨeq yeridǝ ozuⱪ-tülük tepilmidi; Misir zemini bilǝn Ⱪanaan zemini aqarqiliⱪtin haraplixip kǝtti. 14 Yüsüp axliⱪ setip Misir zemini bilǝn Ⱪanaan zeminidiki barliⱪ pulni yiƣiwaldi. Andin Yüsüp bu pulni Pirǝwnning ordisiƣa yǝtküzüp bǝrdi. 15 Əmma Misir zemini bilǝn Ⱪanaan zeminidiki Pul tügǝp kǝtkǝndǝ misirliⱪlarning ⱨǝmmisi Yüsüpning aldiƣa kelip: — Bizgǝ nan bǝrgǝyla! Pul tügǝp kǝtkini üqün silining aldilirida ɵlimizmu? — dedi.

16 Yüsüp jawabǝn: — Pulunglar ⱪalmiƣan bolsa, qarpayliringlarni elip kelip bǝrsǝnglar, mǝn malliringlariƣa ozuⱪ-tülük tegixip berimǝn, — dedi.

17 Buning bilǝn ular qarpaylirini Yüsüpning ⱪexiƣa elip kǝlgili turdi; Yüsüp ularning atliri, ⱪoy padiliri, kala padiliri wǝ exǝklirining orniƣa ozuⱪ-tülük bǝrdi; xu yili mallirining orniƣa ularƣa ozuⱪ-tülük berip baⱪti. 18 U yil ayaƣlixip, ular ikkinqi yili uning ⱪexiƣa kelip uningƣa: — Biz hojimizdin ⱨeqnemini yoxurmaymiz; pulimiz tügidi, qarpay mal padilirimiz bolsa hojimizning ilkidǝ, hojimizning aldida tǝnlirimiz bilǝn yerimizdin baxⱪa ⱨeqnǝrsǝ ⱪalmidi. 19 Nemixⱪa kɵz aldilirida biz ⱨǝm yerimizmu ɵlüp kǝtsun? Əmdi sili ɵzimiz wǝ yerimizni ozuⱪ-tülükkǝ tegixip eliwalƣayla; ɵzimiz wǝ yerimiz Pirǝwnning bolup, uningƣa ⱪul bolayli. Biz ɵlüp kǝtmǝy, tirik turuximiz, yerimizmu wǝyran bolmasliⱪi üqün bizgǝ uruⱪ-tülük bǝrgǝyla, dedi.

20 Bu tǝriⱪidǝ Yüsüp Misirning pütkül terilƣu yerini Pirǝwn üqün setiwaldi; qünki aqarqiliⱪ ⱪattiⱪ bolƣaqⱪa, misirliⱪlarning ⱨǝrbiri ɵz etizini setip bǝrdi. Xuning bilǝn yǝr-zemin Pirǝwnning bolup ⱪaldi. 21 Yüsüp hǝlⱪni Misirning bu qetidin yǝnǝ bir qetigiqǝ ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrlǝrgǝ kɵqürdi.□
22 Pǝⱪǝt kaⱨinlarning yerini u almidi; qünki kaⱨinlarƣa Pirǝwn tǝripidin alaⱨidǝ tǝminat berilgǝqkǝ, ular Pirǝwn tǝripidin tǝminlǝngǝn ülüxini yǝp, ɵz yǝrlirini satmiƣanidi.

23 Yüsüp hǝlⱪⱪǝ: — Mana, mǝn bügün ɵzünglar bilǝn yǝrliringlarni Pirǝwn üqün setiwaldim. Mana silǝrgǝ uruⱪ! Əmdi yǝr teringlar. 24 Əmdi xundaⱪ ⱪilisilǝrki, qiⱪⱪan ⱨosuldin bǝxtin birini Pirǝwngǝ berip, ⱪalƣan tɵt ⱪismini ɵzünglarƣa elip ⱪelinglar; u uruⱪluⱪ ⱨǝmdǝ ɵzünglarƣa, jümlidin ɵyüngdikilǝrgǝ wǝ kiqik baliliringlarƣa ozuⱪ bolsun, — dedi.

25 Ular jawabǝn: — Sili jenimizni ⱪutⱪuzdila. Hojimizning nǝziridǝ iltipat tapⱪan bolsaⱪla, Pirǝwnning ⱪulliri bolup turayli, — dedi.

26 Xuning bilǝn Yüsüp: — «Ⱨosulning bǝxtin biri Pirǝwngǝ berilsun» dǝp bu ixni bügüngǝ ⱪǝdǝr Misir zemini üqün ⱪanun-bǝlgilimǝ ⱪildi. Pǝⱪǝt kaⱨinlarning yerila buning sirtida bolup, Pirǝwngǝ tǝwǝ bolmidi.

Yaⱪupning ahirⱪi tǝlipi

27 Israillar Misir zeminida, Goxǝn ɵlkisidǝ olturaⱪlaxti; ular xu jayda yǝr-zeminlik bolup, awup, tolimu kɵpǝydi. 28 Yaⱪup Misir zeminida on yǝttǝ yil ɵmür kɵrdi; buning bilǝn Yaⱪupning ɵmür künliri bir yüz ⱪiriⱪ yǝttǝ yilƣa yǝtti. 29 Israilning künliri sǝkratⱪa yeⱪinlaxⱪanda, oƣli Yüsüpni qaⱪirtip, uningƣa: — Əgǝr nǝziringdǝ iltipat tapⱪan bolsam, ⱪolungni yotamning astiƣa ⱪoyup, manga xapaǝt wǝ sadaⱪǝtlikni kɵrsitip, meni Misirda dǝpnǝ ⱪilma; ■ 30 bǝlki mǝn ata-bowilirim bilǝn yatidiƣan waⱪtimda meni Misirdin elip ketip, ularning gɵristaniƣa dǝpnǝ ⱪilƣin, dedi. U jawab berip: — Mǝn eytⱪiningdǝk ⱪilay, — dedi.

31 Yaⱪup uningƣa: — Manga ⱪǝsǝm ⱪilip bǝrgin, — dedi. U uningƣa ⱪǝsǝm ⱪilip bǝrdi; andin Israil karwatning bax tǝripidǝ sǝjdǝ ⱪildi.□  ■

48

Yaⱪupning Əfraim wǝ Manassǝⱨkǝ hǝyrlik dua ⱪilixi

1 Bu ixlardin keyin birsi Yüsüpkǝ: — Mana atang kesǝl bolup ⱪaptu, dǝp hǝwǝr bǝrdi. U ikki oƣli Manassǝⱨ bilǝn Əfraimni billǝ elip bardi. 2 Birsi Yaⱪupⱪa: — Mana oƣlung Yüsüp ⱪexingƣa keliwatidu, dǝp hǝwǝr beriwidi, Israil küqǝp ⱪopup kariwatta olturdi.

3 Yaⱪup Yüsüpkǝ: — Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir Tǝngri manga Ⱪanaan zeminidiki Luz degǝn jayda ayan bolup, meni bǝrikǝtlǝp ■ 4 manga: Mana, Mǝn sening nǝslingni kɵpǝytip, seni intayin zor awutimǝn, sǝndin bir türküm hǝlⱪ qiⱪirimǝn; bu zeminni sǝndin keyinki nǝslinggǝ ǝbǝdiy miras ⱪilip berimǝn, dǝp eytⱪanidi.■ 5 Əmdi mǝn Misirƣa kelixtin ilgiri sanga Misir zeminida tuƣulƣan ikki oƣlung mening ⱨesablinidu; Əfraim bilǝn Manassǝⱨ bolsa, huddi Rubǝn bilǝn Ximeonƣa ohxax, ⱨǝr ikkisi mening oƣullirim bolidu.□  ■ 6 Ulardin keyin tapⱪan baliliring ɵzüngning bolidu; ular kǝlgüsidǝ mirasⱪa erixkǝndǝ akilirining nami astida bolidu.□ 7 Manga kǝlsǝk, Padandin keliwatⱪinimda Raⱨilǝ Ⱪanaan zeminida yol üstidǝ Əfratⱪa az ⱪalƣanda meni taxlap ɵlüp kǝtti. Mǝn uni xu yǝrdǝ, yǝni Əfratⱪa (yǝni Bǝyt-Lǝⱨǝmgǝ) baridiƣan yolda dǝpnǝ ⱪildim, — dedi.□  ■

8 Andin Israil Yüsüpning oƣulliriƣa ⱪarap: — Bular kimdur, — dǝp soridi.

9 Yüsüp atisiƣa jawabǝn: — Bular bolsa Huda manga bu yǝrdǝ bǝrgǝn oƣullirimdur, — dedi. U: — Ularni aldimƣa yeⱪin kǝltürgin, mǝn ularƣa bǝht-bǝrikǝt tilǝy, — dedi.

10 Əmdi Israilning kɵzliri ⱪeriliⱪidin ƣuwalixip yahxi kɵrǝlmǝytti. Xunga Yüsüp ularni uning aldiƣa yeⱪinraⱪ kǝltürdi; u ularni sɵyüp ⱪuqaⱪlidi. 11 Andin Israil Yüsüpkǝ: — Mǝn sening yüzüngni kɵrǝlǝymǝn dǝp ⱨeq oylimiƣanidim; lekin Huda meni sening baliliringnimu kɵrüxkǝ nesip ⱪildi, — dedi.

12 Yüsüp balilarni Yaⱪupning tizlirining ariliⱪidin elip, yüzini yǝrgǝ tǝgküzüp tǝzim ⱪildi.□ 13 Andin Yüsüp bu ikkiylǝnni Israilning aldiƣa yeⱪin elip kelip, Əfraimni ong ⱪoli bilǝn tutup Israilning sol ⱪoliƣa udullap turƣuzdi; Manassǝⱨni sol ⱪoli bilǝn tutup Israilning ong ⱪoliƣa udullap turƣuzdi. 14 Lekin Israil ong ⱪolini uzitip, kǝnji balisi Əfraimning bexiƣa ⱪoydi, sol ⱪolini Manassǝⱨning bexiƣa ⱪoydi. Manassǝⱨ tunjisi bolsimu, u ikki ⱪolini ⱪayqilap tutup xundaⱪ ⱪoydi. 15 U Yüsüpkǝ bǝht-bǝrikǝt tilǝp: — Atilirim Ibraⱨim bilǝn Isⱨaⱪ Huda dǝp bilip yüzi aldida mangƣan, meni pütkül ɵmrümdǝ bu küngiqǝ padiqidǝk yetǝklǝp beⱪip kǝlgǝn Huda,■ 16 Manga ⱨǝmjǝmǝt bolup meni ⱨǝmmǝ bala-ⱪazadin ⱪutƣuzƣan Pǝrixtǝ bu ikki oƣulni bǝrikǝtlisun; ular mening ismim wǝ atilirim bolƣan Ibraⱨim wǝ Isⱨaⱪning isimliri bilǝn atilip, yǝr yüzidǝ kɵp awuƣay! — dedi.□  ■

17 Yüsüp atisining ong ⱪolini Əfraimning bexiƣa ⱪoyƣinini kɵrüp kɵnglidǝ hapa boldi; xunga u atisining ⱪolini tutup, Əfraimning bexidin elip Manassǝⱨning bexiƣa yɵtkimǝkqi bolup, □ 18 atisiƣa: — Əy ata, bundaⱪ ⱪilmiƣin; qünki mana, tunjisi budur; ong ⱪolungni uning bexiƣa ⱪoyƣin! — dedi.

19 Lekin atisi rǝt ⱪilip: — Bilimǝn, i oƣlum, bilimǝn; uningdinmu bir ⱪowm qiⱪip, ɵzimu uluƣ bolidu, ǝmma dǝrⱨǝⱪiⱪǝt uning inisi uningdin tehimu uluƣ bolidu; uning nǝslidin naⱨayiti kɵp ⱪowmlar pǝyda bolidu, — dedi.■

20 Xuning bilǝn xu küni u bu ikkisini bǝrikǝtlǝp: — Kǝlgüsidǝ Israillar bǝht-bǝrikǝt tiligǝndǝ: «Huda seni Əfraim bilǝn Manassǝⱨdǝk uluƣ ⱪilsun!» dǝydiƣan bolidu, dedi. Bu tǝriⱪidǝ u Əfraimni Manassǝⱨtin üstün ⱪoydi.■

21 Andin Israil Yüsüpkǝ yǝnǝ: — Mana, mǝn ɵlimǝn; lekin Huda silǝr bilǝn billǝ bolup, silǝrni ata-bowiliringlarning zeminiƣa ⱪayturup baridu. 22 Mǝn sanga ⱪerindaxliringningkidin bir ülüx yǝrni artuⱪ bǝrdim; xu yǝrni ɵzüm ⱪiliq wǝ oⱪyayim bilǝn Amoriylarning ⱪolidin tartiwalƣanidim.□  ■

49

Yaⱪupning wǝsiyiti — oƣulliriƣa tiligǝn bǝht-bǝrikǝtliri wǝ bǝrgǝn bexarǝtliri

1 Andin Yaⱪup oƣullirini qaⱪirip ularƣa mundaⱪ dedi: — Ⱨǝmminglar jǝm bolunglar, mǝn silǝrgǝ keyinki künlǝrdǝ silǝr yoluⱪidiƣan ixlarni eytip berǝy: —

2 Yiƣilip kelip anglanglar, i Yaⱪupning oƣulliri;

Atanglar Israilƣa ⱪulaⱪ selinglar.

3 Əy Rubǝn, sǝn mening tunji oƣlumsǝn,

Küq-ⱪudritimsǝn,

Küqüm bar waⱪtimning tunji mewisidursǝn,

Salapǝt wǝ ⱪudrǝttǝ aldi iding,■

4 Lekin ⱪaynap texip qüxkǝn sudǝk,

Əmdi aldi bolalmassǝn;

Qünki sǝn atangning kɵrpisigǝ qiⱪting,

Xuning bilǝn sǝn uni bulƣiding!

U mening kɵrpǝmning üstigǝ qiⱪti!□
  ■

5 Ximeon bilǝn Lawiy ⱪerindaxlardur;

Ularning ⱪiliqliri zorawanliⱪning ⱪoralliridur! □

6 Aⱨ jenim, ularning mǝsliⱨitigǝ kirmigin!

I izzitim, ularning jamaiti bilǝn qetilip ⱪalmiƣay!

Qünki ular aqqiⱪida adǝmlǝrni ɵltürüp,

Ɵz beximqiliⱪ ⱪilip buⱪilarning peyini kǝsti.■

7 Ularning aqqiⱪi ǝxǝddiy bolƣaqⱪa lǝnǝtkǝ ⱪalsun!

Ƣǝzipimu rǝⱨimsiz bolƣaqⱪa lǝnǝtkǝ ⱪalsun!

Mǝn ularni Yaⱪupning iqidǝ tarⱪitiwetimǝn,

Israilning iqidǝ ularni qeqiwetimǝn.□  ■

8 Əy Yǝⱨuda! Seni bolsa ⱪerindaxliring tǝriplǝr,

Ⱪolung düxmǝnliringning gǝjgisini basar.

Atangning oƣulliri sanga bax urar,□

9 Yǝⱨuda yax bir xirdur;

Əy oƣlum, sǝn owni tutupla qiⱪting;

U xirdǝk owning yenida qɵküp sozulup yatsa,

Yaki qixi xirdǝk yetiwalsa,

Kimmu uni ⱪozƣaxⱪa petinar?□
  ■

10 Xaⱨanǝ ⱨasa Yǝⱨudadin ketip ⱪalmaydu,

Yǝⱨudaning puxtidin ⱪanun qiⱪarƣuqi ɵksümǝydu,

Taki xu ⱨoⱪuⱪ Igisi kǝlgüqǝ kütidu;

Kǝlgǝndǝ, jaⱨan hǝlⱪliri uningƣa itaǝt ⱪilidu.□  ■

11 U tǝhiyini üzüm teliƣa,

Exǝk balisini sortluⱪ üzüm teliƣa baƣlap ⱪoyar.

U libasini xarabta yuyup,

Tonini üzüm xǝrbitidǝ yuyar.□

12 Uning kɵzliri xarabtin ⱪizirip ketǝr,

Qixliri süt iqkinidin ap’aⱪ turar.□

13 Zǝbulun dengiz boyini makan ⱪilar,

Makani kemilǝrning panaⱨgaⱨi bolar,

Yǝr-zemini Zidonƣiqǝ yetip barar.■

14 Issakar bǝstlik bǝrdǝm bir exǝktur,

U ikki ⱪotan arisida yatⱪandur;

15 U aramgaⱨning yahxi ikǝnlikigǝ ⱪarap,

Zeminning esilliⱪini kɵrüp,

Yük kɵtürüxkǝ mürisini egip,

Alwanƣa ixlǝydiƣan ⱪul bolup ⱪalar.□

16 Dan Israil ⱪǝbililiridin biri bolar,

Ɵz hǝlⱪigǝ ⱨɵküm qiⱪirar.□

17 Dan yol üstidiki yilan,

Qiƣir yol üstidǝ turƣan zǝⱨǝrlik bir yilandur.

U atning tuyiⱪini qeⱪip,

At mingüqini arⱪiƣa mollaⱪ atⱪuzar.

18 I Pǝrwǝrdigar, nijatingƣa tǝlmürüp kütüp kǝldim!

19 Gadⱪa bolsa, ⱪaraⱪqilar ⱪoxuni ⱨujum ⱪilar;

Lekin u tapinini besip zǝrbǝ berǝr.□

20 Axirning tamiⱪida zǝytun meyi mol bolar,

U xaⱨlar üqün nazu-nemǝtlǝrni tǝminlǝr.□

21 Naftalidin qirayliⱪ gǝplǝr qiⱪar,

U ǝrkin ⱪoyuwetilgǝn maraldur.

22 Yüsüp mewilik dǝrǝhning xehidur,

Bulaⱪning yenidiki kɵp mewilik xahtǝktur;

Uning xahqiliri tamdin ⱨalⱪip kǝtkǝndur.□  ■

23 Ya atⱪuqilar uningƣa azar ⱪilip,

Uningƣa oⱪ atti, uningƣa nǝprǝtlǝndi.■

24 Ⱨalbuki, uning oⱪyayi mǝzmut turar,

Ⱪol-bilǝkliri ǝplik turƣuzular,

Xu küq Yaⱪuptiki ⱪudrǝt Igisining ⱪolliridindur —

(Israilning Ⱪoram Texi, yǝni uning Padiqisi Uningdin qiⱪar!)□

25  Axu küq atangning Tǝngrisidindur — (U sanga mǝdǝt berǝr!)

Yǝni Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirdindur — U seni bǝrikǝtlǝr!

Yuⱪirida asmanning bǝrikǝtliri bilǝn,

Tɵwǝndǝ yatⱪan qongⱪur sularning bǝrikǝtliri bilǝn,

Əmqǝk bilǝn baliyatⱪuning bǝrikiti bilǝn seni bǝrikǝtlǝr!□

26 Sening atangning tiligǝn bǝrikǝtliri ata-bowilirimning tiligǝn bǝrikǝtliridin ziyadǝ boldi,

Ular mǝnggülük taƣ-edirlarning qǝtlirigiqǝ yetǝr,

Ular Yüsüpning bexiƣa qüxǝr,

Yǝni ɵz ⱪerindaxliridin ayrim turƣuqining qoⱪⱪisiƣa tegǝr.□  ■

27 Binyamin yirtⱪuq bɵridǝktur;

Ətigǝndǝ u owni yǝr.

Kǝqⱪurun u oljisini tǝⱪsim ⱪilar» — dedi.

28 Bularning ⱨǝmmisi Israilning on ikki ⱪǝbilisi bolup, mǝzkur sɵzlǝr bolsa atisining ularƣa tiligǝn bǝht-bǝrikǝt sɵzliridur. U xuning bilǝn ularning ⱨǝrbirigǝ mas kelidiƣan bir bǝrikǝt bilǝn ularƣa bǝht-bǝrikǝt tilidi.

Yaⱪupning ɵlümi wǝ ahirⱪi wǝsiyiti

29 Andin Yaⱪup ularƣa mundaⱪ tapilidi: — «Mǝn ǝmdi ɵz ⱪowmimning ⱪexiƣa ⱪoxulimǝn. Silǝr meni ata-bowilirimning yenida, Ⱨittiylardin bolƣan Əfronning etizliⱪidiki ƣarƣa dǝpnǝ ⱪilinglar; 30 u ƣar bolsa Ⱪanaan zeminida Mamrǝning udulida, Makpelaⱨning etizliⱪida. Ƣarni Ibraⱨim gɵristan bolsun dǝp xu etizliⱪ bilǝn ⱪoxup Ⱨittiy Əfrondin setiwalƣanidi.■ 31 Xu yǝrdǝ Ibraⱨim ayali Saraⱨ bilǝn dǝpnǝ ⱪilinƣan; xu yǝrdǝ Isⱨaⱪ ayali Riwkaⱨ bilǝnmu dǝpnǝ ⱪilinƣan; xu yǝrdǝ mǝnmu Leyaⱨni dǝpnǝ ⱪildim.■ 32 Bu etizliⱪ ⱨǝm iqidiki ƣar Ⱨǝtning ǝwladliridin setiwelinƣanidi».

33 Yaⱪup oƣulliriƣa bu wǝsiyǝtni tapilap bolup, putlirini kariwatta tüzlǝp, nǝpǝs tohtap ɵz ⱪowmiƣa ⱪoxuldi.■

50

Yaⱪupning dǝpnǝ ⱪilinixi

1 Yüsüp atisining yüzigǝ ɵzini etip, uning üstidǝ yiƣlap, uni sɵydi. 2 Andin Yüsüp ɵz hizmitidǝ bolƣan tewiplarƣa atisini mumiya ⱪilixni buyrudi; xuning bilǝn tewiplar Israilni mumiya ⱪildi.□ 3 Buni ⱪilixⱪa ⱪiriⱪ kün kǝtti, qünki mumiya ⱪilixⱪa xunqilik kün ketǝtti. Misirliⱪlar uningƣa yǝtmix kün matǝm tutti.

4-5 Uningƣa ⱨaza tutux künliri ɵtüp bolƣanda, Yüsüp Pirǝwnning ordisidikilǝrgǝ: — Mǝn nǝziringlarda iltipat tapⱪan bolsam, Pirǝwnning ⱪulaⱪliriƣa sɵz ⱪilinglarki: — Atam manga ⱪǝsǝm ⱪildurup: «Mana mǝn ɵlimǝn; sǝn meni mǝn Ⱪanaan zeminida ɵzüm üqün kolap ⱪoyƣan gɵrgǝ dǝpnǝ ⱪilƣin» degǝnidi. Əmdi Pirǝwn manga ijazǝt bǝrgǝy, mǝn berip atamni dǝpnǝ ⱪilip bolup yenip kǝlsǝm, — dedi.■

6 Pirǝwn jawabǝn: — Sǝn berip ɵzünggǝ atang ⱪǝsǝm ⱪildurƣandǝk uni dǝpnǝ ⱪilƣin, dedi.

7 Xuning bilǝn Yüsüp atisini dǝpnǝ ⱪilƣili mangdi. Pirǝwnning barliⱪ hizmǝtkarliri, ordining aⱪsaⱪalliri ⱨǝm Misir zeminidiki aⱪsaⱪallar uning bilǝn ⱨǝmraⱨ bolup mangdi. 8 Yüsüpning ɵyidiki ⱨǝmmisi, ⱪerindaxliri wǝ atisining ɵyidikilǝrmu billǝ bardi; ular pǝⱪǝt kiqik baliliri, ⱪoy-kala padilirini Goxǝn yurtida ⱪoyup kǝtti. 9 Uning bilǝn yǝnǝ jǝng ⱨarwiliri wǝ atliⱪlarmu billǝ bardi; xuning bilǝn ular naⱨayiti qong bir ⱪoxun boldi.

10 Ular Iordan dǝryasining u tǝripidiki «Atadning hamini»ƣa yetip kǝlgǝndǝ, xu yǝrdǝ ⱪattiⱪ wǝ ⱨǝsrǝtlik yiƣa-zar ⱪilip matǝm tutup yiƣlaxti. Yüsüp atisi üqün yǝttǝ kün matǝm tutti. 11 Xu yurtta olturuxluⱪ Ⱪanaaniylar Atadning haminida bolƣan bu matǝmni kɵrüp: — Bu misirliⱪlarning intayin ⱪattiⱪ tutⱪan ⱨazisi boldi, deyixti. Bu sǝwǝbtin u jayning nami «Abǝl-Mizraim» dǝp ataldi; u Iordan dǝryasining u tǝripididur.□

12 Yaⱪupning oƣulliri uning ɵzlirigǝ tapiliƣinidǝk ⱪildi; 13 uning oƣulliri uni Ⱪanaan zeminiƣa elip berip, Mamrǝning udulida, Makpelaⱨning etizliⱪining iqidiki ƣarda dǝpnǝ ⱪildi. Xu ƣarni Ibraⱨim ⱪǝbristanliⱪ ⱪilay dǝp Makpelaⱨning etizliⱪi bilǝn ⱪoxup Ⱨittiy Əfrondin setiwalƣanidi.■ 14 Yüsüp atisini dǝpnǝ ⱪilƣandin keyin, ɵzi, ⱪerindaxliri, xundaⱪla atisini dǝpnǝ ⱪilixⱪa uningƣa ⱨǝmraⱨ bolup qiⱪⱪan ⱨǝmmǝ hǝlⱪlǝr Misirƣa yenip kǝldi.

Yüsüpning ⱪerindaxlirini hatirjǝm ⱪilixi

15 Lekin Yüsüpning ⱪerindaxliri atisining ɵlüp kǝtkinini kɵrgǝndǝ: — Əmdi Yüsüp bizgǝ düxmǝn bolup bizning uningƣa ⱪilƣan barliⱪ yamanliⱪimizni üstimizgǝ yandurarmikin, deyixti.

16 Ular Yüsüpning ⱪexiƣa adǝm ǝwǝtip: — Atiliri ɵlüxtin ilgiri bizgǝ wǝsiyǝt ⱪilip tapilap: — 17 «Silǝr Yüsüpkǝ: — Akiliring sanga rǝzillik ⱪilƣanidi; ǝmdi ularning asiyliⱪi ⱨǝm gunaⱨini kǝqürgin! — dǝnglar» — degǝnidi. Ⱨazir silidin ɵtünümizki, atilirining Hudasining bǝndilirining asiyliⱪini kǝqürgǝyla! — dedi. Yüsüp bu gǝplǝrni anglap yiƣlidi.

18 Andin akiliri kelip uning aldida ɵzlirini yǝrgǝ etip: — Mana, biz silining ⱪulliridurmiz! — dedi.

19 Lekin Yüsüp ularƣa jawabǝn: — Ⱪorⱪmanglar! Mǝn Hudaning ornida turuwatamdim?■ 20 Silǝr dǝrwǝⱪǝ manga xu ixni yaman niyǝt bilǝn ⱪildinglar; lekin Huda bügünki kündikidǝk nurƣunliƣan hǝlⱪning jenini tirik saⱪlap ⱪelix üqün xu ixni yahxiliⱪⱪa bekitkǝnidi. 21 Xunga ǝmdi ⱪorⱪmanglar; mǝn ⱨǝm silǝrni ⱨǝm bala-qaⱪiliringlarni baⱪimǝn, — dedi wǝ ularning kɵnglini hatirjǝm ⱪilip meⱨirlik gǝp ⱪildi.

Yüsüpning alǝmdin ɵtüxi

22 Yüsüp atisining jǝmǝti bilǝn billǝ Misirda turup ⱪaldi. Yüsüp bir yüz on yil ɵmür kɵrdi. 23 Bu tǝriⱪidǝ Yüsüp Əfraimning üqinqi ǝwladini kɵrdi; Manassǝⱨning oƣli Makirning balilirimu uning tizliri üstidǝ tuƣuldi.□  ■ 24 Yüsüp ⱪerindaxliriƣa: — Mǝn ɵlüp ketimǝn; lekin Huda qoⱪum silǝrni yoⱪlap silǝrni bu zemindin qiⱪirip, Ibraⱨim, Isⱨaⱪ wǝ Yaⱪupⱪa berixkǝ ⱪǝsǝm ⱪilip wǝdǝ ⱪilƣan zeminƣa yǝtküzidu, — dedi.□  ■

25 Andin Yüsüp yǝnǝ ⱪerindaxliriƣa ⱪǝsǝm iqküzüp: «Huda silǝrni qoⱪum yoⱪlaydu; xu qaƣda silǝr mening sɵngǝklirimni elip, bu yǝrdin qiⱪip ketixinglar kerǝk», — dedi.□  ■

26 Yüsüp bir yüz on yaxⱪa kirgǝndǝ wapat tapti. Ular uni mumiya ⱪilip, Misirda bir meyit sanduⱪiƣa selip ⱪoydi.

□ 1:1 «Huda» — Ibraniy tilida «Əloⱨim» deyilidu. Bu toƣruluⱪ «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng. «Asmanlar» — Muⱪǝddǝs Kitab boyiqǝ üq ⱪatlam asman bar; birinqi ⱪat asman «atmosfera», ikkinqi ⱪat asman «alǝm boxluⱪi», üqinqi ⱪat asman Hudaning ǝrxidur. Xunga «asman» kɵp yǝrlǝrdǝ «asmanlar» deyilidu.

■ 1:1 Ayup 38:4; Zǝb. 33:6; 89:11; 136:5-6; Ros. 14:15; Ibr. 11:3

□ 1:2 «boldi» — Bǝzi tǝrjimilǝrdǝ «idi» yaki «turatti» dǝp elinƣan. Alimlarning bu ayǝt üstidiki üq hil ⱪarixi toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. «qongⱪur sular» — dengiz-okyanlarni kɵrsitidu. «ⱪaplidi» — yaki «ⱪapliƣanidi». «lǝrzan pǝrwaz ⱪilatti» — muxu ⱨalǝtni ibraniy tilida «(tuhum besiwatⱪan) kürük tohudǝk ⱨalǝttǝ turidu» dǝp qüxünüxkimu bolidu.

□ 1:5 «kǝq bilǝn sǝⱨǝr» — «tunji küni»dǝ «kǝq bilǝn sǝⱨǝr» bolƣanikǝn, undaⱪta «tunji kün» adǝttiki bir künni, yǝni 24 saǝtlik bir künni kɵrsǝtgǝn boluxi mumkin. Adǝttǝ Muⱪǝddǝs Kitabtiki barliⱪ hatirilǝrdǝ, xundaⱪla bügüngǝ ⱪǝdǝr ibraniylarda «kün»ning bexi kǝq yaki ahxam bilǝn baxlinidu degǝn ⱪarax bar.

□ 1:6 «bir boxluⱪ» — ibraniy tilida «yeyilƣan bir nǝrsǝ».

■ 1:6 Zǝb. 33:6; 104:3; 136:5-6; Pǝnd. 8:28; Yǝx. 42:5; Yǝr. 10:12; 51:15

□ 1:7 «sularning ayrilixi» — bu toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 1:7 Zǝb. 33:7; 136:6; Pǝnd. 8:24; Zǝb. 148:4

■ 1:9 Ayup 26:10; 38:8; Zǝb. 24:2; 136:6

■ 1:14 Zǝb. 136:7

■ 1:15 Ⱪan. 4:19; Yǝr. 31:35

□ 1:21 «qong-qong mǝhluⱪlar» — bu sɵz gaⱨi waⱪitlarda «ǝjdiⱨa»ni bildüridu.

■ 1:22 Yar. 8:17.

□ 1:26 «Hudaning sürǝt-obrazida bolux» — bu toƣruluⱪ wǝ «Hudaƣa ohxaydiƣan ⱪilinix», xundaⱪla Hudaning bu ayǝttǝ «Biz, Bizning» degini toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 1:27 Yar. 5:1; 9:6; 1Kor. 11:7; Əf. 4:24; Kol. 3:10.

■ 1:28 Yar. 8:17; 9:1, 2, 7.

■ 1:29 Yar. 9:3; Zǝb. 104:14, 15

■ 1:30 Zǝb. 104:13-14

■ 1:31 Ⱪan. 32:4; Mar. 7:37.

□ 2:1 «pütkül mǝwjudatlar» — ibraniy tilida «barliⱪ ⱪoxunliri». Bu sɵz, xübⱨisizki, barliⱪ janiwarlarnila ǝmǝs, asmandiki barliⱪ yultuzlar wǝ kerub-pǝrixtilǝrnimu ɵz iqigǝ alidu.

□ 2:2 «aram aldi» — Hudaning «aram elix»i toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 2:2 Mis. 20:11; 31:17; Ⱪan. 5:14; Ibr. 4:4.

□ 2:3 «muⱪǝddǝs kün» — «Muⱪǝddǝs Kitab»ta, «muⱪǝddǝs» degǝn sɵz «Hudaƣa mǝhsus atalƣan», «Hudaning ixlitixigǝ mǝhsus ayrilƣan», «Hudaƣila mǝnsup» degǝndǝk mǝnidǝ ixlitilidu.

□ 2:4 «Pǝrwǝrdigar» — muxu kitabta elinƣan «Pǝrwǝrdigar» bolsa, ibraniy tilidiki «Yaⱨwǝⱨ» degǝnning tǝrjimisidur. «Yaⱨwǝⱨ» Hudaning yǝnǝ bir ismi bolup, «Mǝnggülük Bolƣuqi», «Ɵzüm bardurmǝn», «Əⱨdisidǝ mǝnggü turƣuqi Huda» degǝnni bildüridu. Bu toƣruluⱪ yǝnǝ munasiwǝtlik tǝbirlǝrni kɵrüng. «Asman-zeminning yaritilix jǝryanining tarihliri mundaⱪ» — ibraniy tilida: «asman-zeminlarning dǝwr-tarihliri mundaⱪ boldi». «Kirix sɵz»imizdǝ eytⱪinimizdǝk, «Alǝmning Yaritilixi» degǝn kitabta on bir «tolidot» («tarih») bolup, ⱨǝrbiri «bular palanqi-pokunqi dǝwrining tolidoti (tarihi)...» degǝn sɵzlǝr bilǝn baxlinidu. Bu yǝrdǝ bayan ⱪiliniwatⱪini tarihning birinqisidur (2:4-4:26). «Pǝrwǝrdigar Huda zemin bilǝn asmanni yaratⱪan küni» degǝn muxu yǝrdǝ bǝlkim 24 saǝtlik bir kün ǝmǝs, bǝlki 2:4-4:26dǝ bayan ⱪilinƣan pütkül mǝzgilni kɵrsǝtsǝ kerǝk.

□ 2:5 «ⱨeq gül-giyaⱨ, yǝrdǝ ⱨeq otyax ünmigǝnidi» — bu jümlidǝ bǝlkim Erǝm beƣida alaⱨidǝ bolƣan ǝⱨwal kɵzdǝ tutulƣan boluxi mumkin.

□ 2:6 «bulaⱪ süyi» — yaki «birhil tuman».

□ 2:7 «Adǝm» wǝ «topa» — ibraniy tilida «topa» wǝ «adǝm» degǝn sɵzning tǝlǝppuzi yeⱪin; u yǝnǝ «ⱪizil» degǝn sɵz bilǝn munasiwǝtlik (Ottura Xǝrⱪtǝ topa ⱪizilƣa mayil bolidu).

■ 2:7 1Kor. 15:45, 47.

□ 2:8 «Erǝm» — ibraniy tilida «Edǝn». Mǝnisi «lǝzzǝt», «ⱨuzur».

□ 2:9 «Ⱨayatliⱪ dǝrihi» wǝ «yahxi bilǝn yamanni bilgüzgüqi dǝrǝh» — bu dǝrǝhlǝr toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 2:9 Wǝⱨ. 2:7.

□ 2:12 «dewirⱪay» — yaki «mǝrwayit».

□ 2:14 «Dijlǝ» —ibraniy tilida «Ⱨiddǝkǝl». «Axur» —Asuriyǝning ⱪǝdimki nami.

□ 2:15 «pǝrwix ⱪilsun» —ibraniy tilida «pǝrwix ⱪilix» muxu yǝrdǝ yǝnǝ «ⱪoƣdax, mudapiǝ ⱪilix, ⱪarax» degǝn mǝnini ɵz iqigǝ alidu. Eniⱪki, insanning ǝmgǝk-hizmǝt ⱪilixi insanning gunaⱨkar bolƣanliⱪining nǝtijisi ǝmǝs, bǝlki Huda insanlarƣa ata ⱪilƣan birhil bǝht-bǝrikǝttur. Biraⱪ insanlarning gunaⱨⱪa petip ⱪalƣandin keyinki ⱪilƣan ǝmgiki bǝk japaliⱪ bolidu.

□ 2:18 «uningƣa mas kelidiƣan» — yaki «ɵzigǝ ohxax». «yardǝmqi ⱨǝmraⱨ» — bu sɵz ⱨǝrgiz ayal kixining ǝr kixidin mǝlum tǝrǝptǝ tɵwǝn turidiƣanliⱪini kɵrsǝtmǝydu. Qünki Muⱪǝddǝs Kitabtiki bǝzi yǝrlǝrdǝ Huda Ɵzining insanƣa «yardǝmqi» bolidiƣanliⱪi kɵrsitilidu (mǝsilǝn, «Zǝb.» 10:14, 30:10, 46:1, 54:4dǝ).

□ 2:21 «biⱪinidin bir az elip» — yaki «bir tal ⱪowurƣisini elip».

■ 2:22 1Kor. 11:8.

□ 2:23 «ayal» — ibraniy tilida: «ixxaⱨ», «ǝr kixi» «ix» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Bu sɵzlǝr ǝrǝbqǝ «insan» wǝ «nisa» degǝn sɵzlǝr bilǝn munasiwǝtlik.

■ 2:23 Mal. 2:14; Əf. 5:30,31.

□ 2:24 «baƣlinix» — ibraniy tilida: «baƣlinix» degǝn bu sɵzning mǝnisi «yilim bilǝn qaplinix» degǝngǝ yeⱪindur. «bir tǝn» — yaki: «bir ǝt». «bir tǝn bolidu» — yaki: «bir tǝn boluxiƣa toƣra kelidu».

■ 2:24 Mat. 19:5; Mar. 10:7; Əf. 5:28, 29, 31; 1Kor. 6:16.

□ 2:25 «yalingaq bolsimu, ⱨeq uyalmaytti» — bu muⱨim ayǝt toƣruluⱪ biz «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 2:25 Yar. 3:7.

□ 3:1 «yilan... dǝp soridi» — bizdǝ guman yoⱪki, yilanni ixlitip sɵz ⱪilƣuqi Xǝytan idi («Wǝⱨ.» 12:9, 20:2ni kɵrüng). Oⱪurmǝnlǝr xuni bayⱪayduki, Xǝytan «Huda» degini bilǝn, «Rǝb» yaki «Pǝrwǝrdigar» degǝn namlarni ⱪǝt’iy ixlǝtmǝydu. U ayaldin soal soriƣanda Hudaning eytⱪan sɵzidiki «haliƣiningqǝ» degǝn sɵzni qiⱪiriwetidu.

□ 3:3 «Baƣdiki dǝrǝhlǝrning mewilirini yesǝk bolidu» — Ⱨawa’animiz Hudaning tapiliƣinini eytⱪanda, birinqidin «haliƣiningqǝ» degǝn sɵzni deyixni untup ⱪalƣan, ikkinqidin Hudaning sɵzigǝ: «ⱪol tǝgküzmǝnglǝr» degǝnni ⱪoxup ⱪoyidu (2:4). Lekin Ⱨawa’animiz muxu sɵzlǝrni biwasitǝ Hudadin angliƣan ǝmǝs, eri Adǝm’atimiz uningƣa toƣra yǝtküzüxi kerǝk idi; xunga bu hataliⱪning mǝs’uliyiti Adǝm’atimizdimu boluxi mumkin. Yǝnǝ diⱪⱪǝt ⱪilimizki, gǝrqǝ «baƣning otturisida» ikki dǝrǝh bolsimu, Ⱨawa’animiz pǝⱪǝt «baƣning otturisidiki dǝrǝh» dǝp, birla dǝrǝhni tilƣa alidu. Uning kɵngli alliⱪaqan xu dǝrǝhkǝ mǝptun bolup ⱪalƣan boluxi mumkin.

■ 3:4 2Kor. 11:3.

■ 3:5 Yⱨ. 8:44.

□ 3:6 «Ayal ... kɵrdi» — Ⱨawa’ana uqriƣan azduruluxni Mǝsiⱨ Əysa uqriƣan sinaⱪ bilǝn selixtursaⱪ ularda ohxax üq amil mǝwjut — «Luⱪa» 4:1-14 wǝ «1Yuⱨ.» 2:16ni kɵrüng. Injil boyiqǝ Ⱨawa’animiz aldinip ⱪalƣuqi, toluⱪ gunaⱨ sadir ⱪilƣuqi Adǝm’atimizdur; qünki u ⱨeq ⱪarxiliⱪ kɵrsǝtmǝy, bilip turup xu mewidin yedi («1Tim.» (1)» 2:14ni kɵrüng). Adǝm’atimiz Ⱨawa’anining yenida bolƣini bilǝn, yǝnila uni mewini yeyixtin tosumidi.

■ 3:6 Rim. 5:12, 14-21; 1Tim. 2:14.

□ 3:8 «kün salⱪinliƣanda» — yaki «künning salⱪin xamal waⱪtida». «Künning salⱪinlixix waⱪti» Ottura Xǝrⱪtǝ kǝqⱪurun baxlinidu.

■ 3:13 Wǝⱨ. 12:13.

□ 3:14 «Pǝrwǝrdigar Huda yilanƣa mundaⱪ dedi» — Huda yilandin ⱨeqⱪandaⱪ soal sorimaydu. «bǝkrǝk lǝnǝtkǝ ⱪalisǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «pǝⱪǝt sǝnla xu lǝnǝtlǝrgǝ ⱪalisǝn...». Əmma Adǝm’atimizning gunaⱨi üqün barliⱪ jan igiliri lǝnǝtkǝ ⱪelip ɵlidu; xunga biz 3:14diki tǝrjimini toƣra dǝp ⱪaraymiz. «Topa yǝysǝn» — Yilanlarning ozuⱪi topa ǝmǝs, ǝlwǝttǝ, biraⱪ ular ⱨǝrdaim ozuⱪ yegǝndǝ topa yemǝy ⱪalmaydu. Bu ix yilanning pǝslǝstürülgǝnlikini, nomusⱪa ⱪaldurulƣanliⱪini tǝkitlǝydu.

□ 3:15 «U sening bexingni dǝssǝp zǝhimlǝndüridu» — ayalning nǝsli xundaⱪ ⱪilidu. «U sening bexingni dǝssǝp zǝhimlǝndüridu, sǝn ⱪopup uning tapinini qeⱪip zǝhimlǝndürisǝn» — muxu bexarǝttǝ kɵrsitilgǝn ix xuki, ayal kixining nǝsli Xǝytanning bexini puti bilǝn dǝssǝp yanqiƣanda, Xǝytanmu uningƣa ⱨujum ⱪilip tapinini yarilanduridu. Bu bexarǝtni dunyaƣa kelidiƣan Ⱪutⱪuzƣuqi toƣruluⱪ, dǝp ixinimiz. Buning üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 3:15 Mat. 4:1; Kol. 2:15.

□ 3:16 «Ⱨamilidarliⱪingni. ... kɵpǝytimǝn» — insan ɵlidiƣan ⱪilinƣaqⱪa, ayal kixi kɵprǝk bala tuƣuxi kerǝk. «Sǝn eringdin üstün turuxⱪa ⱨǝwǝs ⱪilsangmu, u üstüngdin hojiliⱪ ⱪilidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Xundaⱪtimu, eringgǝ küqlük ixtiyaⱪ baƣlaysǝn wǝ u seni baxⱪuridu». Əmma Hudaning muxu ⱨɵkümi bilǝn gunaⱨ tüpǝylidin ǝr-ayal arisida ziddiyǝt wǝ kürǝx pǝyda boldi, degǝnliktur, dǝp ⱪaraymiz. Ohxax peillarni ixlǝtkǝn, ohxax xǝkillik bir jümlǝ 4:7dǝ tepilidu.

■ 3:16 1Kor. 14:34; 1Tim. 2:11,12; Tit. 2:5; 1Pet. 3:6.

□ 3:17 «ayalingning sɵzigǝ» — ibraniy tilida «ayalingning awaziƣa». «... dǝrǝhtin yegining tüpǝylidin» — ǝlwǝttǝ, Adǝm’atining bu dǝrǝhning mewisini yeyixini kɵrsitidu. Əsliy tekist ibraniy tilida «dǝrǝhtin» dǝp elinidu.

□ 3:18 «Sǝn yǝrdiki ziraǝt-otyaxlarni yǝysǝn» — Nuⱨ pǝyƣǝmbǝrning dǝwrigiqǝ insanlarƣa pǝⱪǝt ziraǝt-otyax (gɵxni ǝmǝs) yeyixkǝ ruhsǝt idi (1:29ni kɵrüng).

□ 3:20 «Ⱨawa» — ibraniy tilidiki «ⱨayatliⱪ» degǝn sɵz bilǝn aⱨangdax. Adǝm’atining bu sɵzliri bexarǝtlik idi; qünki Ⱨawa’ana tehiqǝ bala tuƣmiƣanidi.

□ 3:21 «Ⱨaywan teriliri» — bu terilǝrni ixlitix üqün mǝlum gunaⱨsiz ⱨaywanatlar ɵlüxi kerǝk. Bu bǝlkim birinqi ⱪurbanliⱪlar boluxi mumkin. Hudaning Adǝm’ata wǝ Ⱨawa’animizƣa eytⱪan sɵzliri wǝ ⱪilƣan muamilisi toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 3:21 2Kor. 5:1-5

□ 3:22 «Bizlǝr» — toƣruluⱪ yǝnǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni (1:26 toƣruluⱪ) kɵrüng. «Uni tosuximiz kerǝk» — muxu sɵzlǝr ǝyni tekisttǝ yoⱪ.

□ 3:24 «Kerublar» — bǝlkim alǝmdiki ǝng küqlük wǝ ǝng yuⱪiri dǝrijilik pǝrixtilǝr yaki mǝhluⱪlar boluxi mumkin. «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng.

□ 4:1 «Adǝm’ata ayali Ⱨawa bilǝn billǝ boldi» — ibraniy tilida «Adǝm’ata ayali Ⱨawani tonidi» bilǝn ipadilinidu. «Ⱪabil» — ibraniy tilida «Ⱪayin» yaki «Kayin» deyilidu. «Ⱪayin» degǝn isim ibraniy tilida «igǝ boldum» degǝn sɵz bilǝn aⱨangdax. «Mǝn bir adǝmgǝ igǝ boldum — u Pǝrwǝrdigardur!» — baxⱪa bir hil tǝrjimisi: «Pǝrwǝrdigarning yardimi bilǝn bir oƣulƣa igǝ boldum». Əyni tekist «Mǝn bir adǝmgǝ igǝ boldum — Pǝrwǝrdigar!» degǝn mǝzmundidur. Bizningqǝ Ⱨawa’animiz «Hudaning Ⱪutⱪuzƣuqi toƣruluⱪ wǝdisi ⱨazir mǝn tuƣⱪan bala bilǝn ǝmǝlgǝ axuruldi!» dǝp oylap ⱪalƣan bolsa kerǝk. U naⱨayiti tezla Ⱪabilning wǝdǝ ⱪilinƣan Ⱪutⱪuzƣuqi ǝmǝslikini bilip yetidu, ǝlwǝttǝ.

□ 4:2 «Ⱨabil» — ibraniy tilida «ⱨǝbǝl» bolup, mǝnisi «bir tiniⱪ», «ⱨor», «bus» «ⱨeqnemǝ» degǝndǝktur. Xübⱨisizki, bu isim Ⱨawa’animiz yaki Adǝm’atimizning birhil ümidsizlinixini bildüridu.

□ 4:3 «Bekitilgǝn xundaⱪ bir waⱪit-saǝttǝ» — ibraniy tilida «künlǝrning ahirida» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu. Bu sɵzgǝ ⱪariƣanda, Huda Ⱨabil wǝ Ⱪabilƣa Ɵzining ⱨuzuriƣa kiridiƣan bir künni bekitip bǝrgǝn boluxi mumkin.

□ 4:4 «ularning yeƣi» — ⱪoylarning ǝng esil ⱪismi dǝp ⱪarilatti. «Pǝrwǝrdigar Ⱨabilni uning sunƣan ⱨǝdiyǝsini ⱪobul ⱪildi» — ibraniy tilida «Pǝrwǝrdigar uning ɵzigǝ wǝ uning sunƣan ⱨǝdiyǝsigǝ ⱪaridi».

■ 4:4 Ibr. 11:4.

□ 4:7 «Əgǝr durus ix ⱪilsang, sǝn kɵtürülmǝmsǝn?» — ibraniy tilida «Əgǝr durus ix ⱪilsang, kɵtürülüx bolmamdu?» deyilidu. Əmdi nemǝ kɵtürülidu? Yaki Ⱪabilning yüzi yaki elip kǝlgǝn ⱪurbanliⱪi (toƣra bolsa) kɵtürülidu yaki ⱪobul ⱪilinidu. Yǝnǝ bir mumkinqiliki bar tǝrjimisi xuki: — «Sǝn (Ⱪabil) iningdin yuⱪiri (aka süpitigǝ layiⱪ) kɵtürilisǝn» degǝndǝk bolidu. «durus ix ⱪilmisang...» — Nemixⱪa Ⱪabilning ⱨǝdiyǝsi ⱪobul ⱪilinmidi? «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

□ 4:8 «Ⱪabil inisi Ⱨabilƣa: «Daliƣa qiⱪip kelǝyli!» dedi» — ǝng kona kɵqürmilǝrdǝ pǝⱪǝt «Ⱪabil inisi Ⱨabil bilǝn sɵzlixip turup, dalada...» deyilidu.

■ 4:8 Mat. 23:35; 1Yuⱨa. 3:12; Yǝⱨ. 11.

■ 4:10 Ibr. 12:24.

□ 4:11 «aƣzini aqⱪan yǝrdin ⱪoƣlinip...» — demǝk: (1) yǝr-zemin Ⱨabilning ⱪenini ⱪobul ⱪilixⱪa aƣzini aqⱪan wǝ (2) Ⱪabil xu zemindin ⱪoƣlanƣan.

■ 4:12 Pǝnd. 28:17.

□ 4:14 «kimla meni tepiwalsa, ɵltürüwetidu!» — roxǝnki, xu waⱪitta yǝr yüzidǝ adǝmlǝr alliⱪaqan kɵpiyip kǝtkǝnidi. «Kimla meni tepiwalsa ɵltürüwetidu!» — Ⱪabil ⱪǝyǝrgila barsa xu yǝrdiki tupraⱪ ünmǝs bolup ⱪalidu. U mengiwatⱪan bir apǝttur, xunga uni kɵrgǝnla kixi uni yoⱪitixni oylaydu.

■ 4:14 Ayup 15:20, 21.

□ 4:16 «Nod» — mǝnisi «sǝrgǝrdanliⱪ», «biaramliⱪ».

□ 4:17 «Ⱪabilning ayali» — Ⱪabilning ayali bǝlkim uning singlisi yaki nǝwrǝ singlisi bolsa kerǝk («Yar.» 5:4ni kɵrüng). Xu waⱪitta yeⱪin tuƣⱪanliri bilǝn nikaⱨlinix mǝn’i ⱪilinƣan ǝmǝs; yǝnǝ bir tǝrǝptin, bundaⱪ nikaⱨlinix dǝslǝpki dǝwrlǝrdǝ ⱨeqⱪandaⱪ irⱪiy (genetikilik) kǝmtüklük yaki kesǝl kǝltürüp qiⱪarmaytti.

□ 4:19 «Lǝmǝh ɵzigǝ ikki hotun aldi» — bu ǝrlǝrning tunji ⱪetim ikki ayal elixi idi. Gǝrqǝ xu qaƣda Huda bu toƣruluⱪ biwasitǝ ǝmr bǝrmigǝn bolsimu, roxǝnki, U Adǝm’atimizƣa pǝⱪǝt bir Ⱨawa’animizni yaritip bǝrgǝnidi («Mat.» 19:3-6ni kɵrüng).

□ 4:20 «bowisi» — yaki «piri», «asasqisi»

□ 4:21 «Enox» — yaki «piri», «asasqisi».

□ 4:24 «Lǝmǝh bolsa ayalliriƣa sɵz ⱪilip... dedi» — Lǝmǝhning bu sɵzlirining hatirilinixidiki mǝⱪsǝt bǝlkim insaniyǝtning omumǝn naⱨayiti tǝkǝbburlixip, mǝnmǝnqilikkǝ petip kǝtkǝnlikini kɵrsitix üqün boluxi mumkin.

■ 4:24 Yar. 4:15.

□ 4:25 «Xet» — ibraniy tilida «bekitilgǝn» yaki «tiklǝngǝn» degǝn mǝnidǝ boluxi mumkin.

□ 4:26 «Enox» — «(ajiz) insan» degǝn mǝnidǝ. Bu sɵz ǝrǝbqidin uyƣur tiliƣa kirip «insan» bolup ⱪalƣan. «Adǝmlǝr Pǝrwǝrdigarning namiƣa nida ⱪilixⱪa baxlidi» — bu ibarǝ Hudaƣa ibadǝt-dua ⱪilixni bildüridu («Yoel» 2:32, «Ros.» 2:21, «Rim.» 10:13, «1Kor.» 1:2ni kɵrüng).

□ 5:1 «Bu Adǝm’atining ǝwladlirining nǝsǝbnamisidur» — muxu jümlǝ bilǝn «Alǝmning Yaritilixi»ning ikkinqi «tolidot»i («tarihi»), yǝni «Adǝm’atining tolidoti» («Adǝm’atining ǝwladlirining nǝsǝbnamisi») (5:1-6:8). baxlinidu («tolidot» toƣruluⱪ «kirix sɵz»ni kɵrüng). «bu Adǝm’atining ǝwladlirining nǝsǝbnamisidur» — muxu jümlǝ yǝnǝ kelip bǝlkim Adǝm’ata ɵzi hatirilǝp ⱪaldurƣan ⱪismining hatimisi boluxi mumkin wǝ kitabning yengi bir ⱪismining, yǝni 3-ⱪismining baxlinixidur (5:1-6:8).

■ 5:1 Yar. 1:26; 9:6; 1Kor. 11:7.

□ 5:2 «Ularni ǝr jinis wǝ ayal jinis ⱪilip yaritip,...» — 1-ayǝttǝ insan «uni» deyilidu; 2-ayǝttǝ «ularni» deyilidu. Demǝk, 1-ayǝttǝ ǝr-ayalning bir gǝwdǝ ikǝnliki kɵrsitilidu; xunga insan «u» deyilidu.

■ 5:2 Yar. 1:26; Mat. 19:4; Mar. 10:6.

□ 5:4 Xet tuƣulƣandin keyin Adǝm’ata sǝkkiz yüz yil ɵmür kɵrüp...» — ibraniy tilida «Xet tuƣulƣandin keyin Adǝm’atining künliri sǝkkiz yüz yil boldi». Bu babtiki ohxax xǝkillik jümlilǝrning ibraniy tilidiki xǝkli xundaⱪ.

■ 5:4 1Tar. 1:1.

■ 5:6 Yar. 4:26.

■ 5:9 1Tar. 1:2.

■ 5:18 1Tar. 1:3.

■ 5:21 Yǝⱨ. 14.

■ 5:22 Ibr. 11:5.

□ 5:24 «Ⱨanoh... Huda bilǝn bir yolda mengip yaxaytti» —Ⱨanoh bolsa pǝyƣǝmbǝr idi; u Hudaning qüxüridiƣan jazaliri toƣruluⱪ agaⱨalanduratti («Yǝⱨ.» 14-ayǝtni kɵrüng). «Ibr.» 11:5nimu kɵrüng. Uning oƣlini «Mǝtuxǝlaⱨ» dǝp atixi bǝlkim bexarǝt boluxi mumkin idi. Qünki «Mǝtuxǝlaⱨ»ning mǝnisi «U ɵlgǝndǝ, (xu ix) barliⱪⱪa kelidu!» degǝn mǝnidǝ. Oⱪurmǝnlǝr ⱨesablap kɵrsǝ, Mǝtuxǝlaⱨ ɵlgǝn yili Hudaning jazasi bolƣan topan apiti yǝr yüzigǝ qüxkǝnlikini bilidu.

■ 5:24 Ibr. 11:5.

□ 5:28-29 «Nuⱨ» — bu isimning mǝnisi «aram» degǝnlik bolup, ibraniy tilida «tǝsǝlli» degǝn sɵzgǝ yeⱪin kelidu.

□ 6:2 «Hudaning oƣulliri» — bu toƣruluⱪ tɵt hil qüxǝnqǝ bar: — (1) insan ǝmǝs, bǝlki ǝrxtiki bir hil zatlar, pǝrixtilǝr yaki roⱨlardin ibarǝttur. (2) insan ǝmǝs, bǝlki jinlar yaki yaman roⱨlardin ibarǝttur. (3) ⱨǝr jǝⱨǝttin adǝttiki insanlardin yuⱪiri adǝmlǝr, padixaⱨ yaki ⱨɵkümdar. (4) Ⱪabilning hudasiz ǝwladliridǝk ǝmǝs, bǝlki Huda yolida mangidiƣan xetning ihlasmǝn ǝwladliridur. Biz birinqi kɵzⱪaraxta bolimiz; «Ayup» 1:6, 2:1, 38:7ni kɵrüng. Buning sǝwǝbini «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ berimiz.

■ 6:2 Yǝⱨ. 6-7

□ 6:3 «Insan ǝttur» — «ǝt» degǝn ibarǝ (wǝ uningƣa ohxap ketidiƣan baxⱪa ibarilǝr) insanlarning gunaⱨliri bilǝn munasiwǝtlik ⱨalda tilƣa elinƣanda, daim degüdǝk insanlarning gunaⱨⱪa ǝsir bolup ⱪelixini, yǝni ɵz etidiki ⱨǝwǝs-ixtiyaⱪliriƣa ǝsir bolup ⱪelixini tǝkitlǝydu. «Ət» degǝn sɵz Muⱪǝddǝs Kitabta muxu yǝrdǝ birinqi ⱪetim insanning tǝbiitini kɵrsǝtkǝn. «Rimliⱪlarƣa»diki kirix sɵznimu kɵrüng. «Mening Roⱨim insanlar bilǝn mǝnggü kürǝx ⱪiliwǝrmǝydu» — bu jümlining baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Mening Roⱨim insanlar bilǝn mǝnggü yaxawǝrmǝydu». Lekin bizningqǝ Huda bu ayǝttǝ Ɵz Roⱨining adǝmning gunaⱨini qǝklǝx üqün uning wijdanida kürǝx ⱪilidiƣanliⱪini kɵrsǝtkǝn boluxi kerǝk; bu tǝrjimini aldi-kǝynidiki bayanlarƣa ǝng muwapiⱪ tǝrjimǝ dǝp ⱪaraymiz. Huda adǝmning gunaⱨliriƣa qǝk ⱪoyux üqün uning ɵmrigǝ qǝk (120 yax) ⱪoyidu («Tesalonikaliⱪlarƣa (2)»)diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng. Oⱪurmǝnlǝr xuni bayⱪayduki, Nuⱨtin ilgiri adǝmlǝr birnǝqqǝ yüz yil yaxaytti. «Kǝlgüsidǝ ularning ɵmri pǝⱪǝt bir yüz yigirmǝ yaxtin axmisun» degǝnning baxⱪa birhil qüxǝnqisi: «Biraⱪ ularƣa yǝnila bir yüz yigirmǝ yil (topan kǝlgüqǝ) ɵmür berimǝn».

□ 6:4 «gigantlar» — ibraniy tilida «nǝfilim» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. «Nǝfilim» degǝnning ǝslidiki mǝnisi «yiⱪilƣanlar» boluxi mumkin. «dangliⱪ palwan-baturlar» — ular gǝrqǝ «palwan-baturlar» bolsimu, ular Hudaning nǝziridǝ intayin rǝzil idi (5-ayǝtni kɵrüng).

□ 6:5 «ⱨǝrⱪaqan» — ibraniy tilida «pütkül künidǝ».

■ 6:5 Yar. 8:21; Ayup 15:16; Pǝnd. 6:14; Yǝr. 17:9; Mat. 15:19; Rim. 3:10,11,12; 8:6.

□ 6:9 «Nuⱨ wǝ uning ix-izliri tɵwǝndikiqǝ: —» — muxu jümlǝ bilǝn «Alǝmning Yaritilixi»ning üqinqi «tolidot»i («tarihi»), yǝni «Nuⱨning tarihi» yaki «nuⱨning tolidoti» (6:9-9:29) baxlinidu («tolidot» toƣruluⱪ «kirix sɵz»ni kɵrüng).

■ 6:9 Yar. 5:22.

□ 6:12 «ǝt igiliri» — bu ibarǝ Muⱪǝddǝs Kitabta adǝttǝ insanlarni kɵrsitidu (6:3ning izaⱨatinimu kɵrüng). Bǝzi waⱪitlarda «ǝt igiliri» (mǝsilǝn, 19-ayǝttǝ) ⱨaywanlarni ɵz iqigǝ alidu (6:4ni kɵrüng). «Barliⱪ ǝt igilirining ... ⱪiliwatⱪini yuzuⱪqiliⱪ idi» — ibraniy tilida «barliⱪ ǝt igiliri... ɵz yolini buzƣanidi».

□ 6:14 «gofǝr yaƣiqi» — yaki «arqa yaƣiqi». «kemǝ» — muxu yǝrdǝ «sanduⱪ» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Uzunluⱪi, kǝngliki wǝ egizliki wǝ bularning bir-birigǝ bolƣan nisbiti ⱨazirⱪi zamandiki ǝng qong kemilǝrningkigǝ ohxap ketidu. Lekin xǝkli pǝⱪǝt sanduⱪtǝk idi. Sǝwǝbi, xu kemining mǝⱪsiti dengizda mengix ǝmǝs, pǝⱪǝt lǝylǝp yürǝxtin ibarǝt idi.

□ 6:15 «gǝz» — Muⱪǝddǝs Kitabta ixlitilgǝn «gǝz» adǝmning ⱪolning jǝynǝktin barmaⱪning uqiƣiqǝ bolƣan ariliⱪi (tǝhminǝn 45 santimetr) idi.

□ 6:16 «Kemining pexaywini astiƣa bir oquⱪqiliⱪ yasa» — bu jümlining kɵp hil tǝrjimiliri bar, lekin asasiy mǝnisi ohxax.

■ 6:18 1Pet. 3:20; 2Pet. 2:5.

□ 6:19 «barliⱪ jandarlar» — ibraniy tilida «ǝt igiliridin». Bǝzi waⱪitlarda «ǝt igiliri» (mǝsilǝn, 7:15dǝ) ⱨaywanlarni ɵz iqigǝ alidu.

■ 6:22 Yar. 7:5; Ibr. 11:7.

■ 7:1 Yar. 6:9; 2Pet. 2:5.

□ 7:2-3 «Ⱨǝmmǝ ⱨalal ⱨaywanlarning ǝrkǝk-qixisidin yǝttǝ jüptin» — yaki «ⱨǝmmǝ ⱨalal ⱨaywanlarning ǝrkǝk-qixisidin yǝttidin». «ⱨalal» wǝ «ⱨaram» —Nuⱨning dǝwridǝ «ⱨalal» wǝ «ⱨaram» degǝn uⱪum yegili bolidiƣan wǝ yegili bolmaydiƣan ⱨaywanlarni kɵrsǝtkǝn ǝmǝs (9:3-34ni kɵrüng), bǝlki ⱪurbanliⱪⱪa nemini sunuxⱪa bolidiƣan yaki bolmaydiƣanliⱪini kɵrsǝtkǝnidi (8:20ni kɵrüng). «uqar-ⱪanatlarningmu ǝrkǝk-qixisidin yǝttǝ jüptin» — yaki «uqar-ⱪanatlarningmu ǝrkǝk-qixisidin yǝttidin».

■ 7:2-3 Law. 11.

■ 7:5 Yar. 6:22.

■ 7:7 Mat. 24:38; Luⱪa 17:27; 1Pet. 3:20.

□ 7:11 «qongⱪur dengizlarning tǝgliridiki barliⱪ bulaⱪlar» — yaki «yǝrning (astidiki) qongⱪur tǝgliridiki barliⱪ bulaⱪlar».

□ 7:16 «Pǝrwǝrdigar ixikni etiwǝtti» — ibraniy tilida «Pǝrwǝrdigar uni iqigǝ solap ⱪoydi».

■ 7:21 Luⱪa 17:27.

■ 7:23 2Pet. 2:5.

□ 7:24 «yǝr yüzini su besip turdi» — yaki «su yǝr yüzining üstidin ƣalib kǝldi».

■ 7:24 Zǝb. 29:10; 93:1-4; 104:6-9

□ 8:4 «tohtap ⱪaldi» —ibraniy tilida «dǝm aldi». «Ararat taƣliri» xǝrⱪiy Türkiyǝdǝ boluxi mumkin.

□ 8:8 «kǝptǝrni» — yaki «pahtǝk». Ibraniy tilida bu ⱪux «yona» dǝp atilidu. «Yona» ibraniy tilida ⱨǝm kǝptǝrni ⱨǝm pahtǝknimu kɵrsitidu.

■ 8:17 Yar. 1:22, 28; 9:1.

□ 8:20 «kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ» — sunuxta ⱨaywanning ⱨǝmmǝ ⱪismi Hudaƣa atap kɵydürülidu.

■ 8:20 Law. 11.

□ 8:21 «huxbuy» — ibraniy tilida «aram bǝrgüqi puraⱪ» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu. Tǝwratta ⱪurbanliⱪlardin qiⱪⱪan «huxbuy» deyilgǝndǝ adǝttǝ «aram bǝrgüqi puraⱪ» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. «yaxliⱪidin tartip» — yaki «kiqikidin tartip». «Mǝn ... yǝrgǝ yǝnǝ lǝnǝt oⱪumaymǝn wǝ ǝmdi bu ⱪetimⱪidǝk ⱨǝmmǝ jandarlarni urup yoⱪitiwǝtmǝymǝn» — ahirⱪi zamanda Huda pütkül yǝrni topan bilǝn ǝmǝs, bǝlki ot bilǝn yoⱪitidu (9:11ni, «2Pet.» 3:6-7, «Wǝⱨ.» 21:1ni kɵrüng).

■ 8:21 Yar. 6:5; Pǝnd. 22:15; Mat. 15:19. Mar. 7:21-23

□ 8:22 «Terix bilǝn orma, soƣuⱪ bilǝn issiⱪ, yaz bilǝn ⱪix» — Ottura Xǝrⱪtǝ «yilning altǝ pǝsli» dǝp ⱪarilidu.

■ 8:22 Yǝr. 33:20,25.

■ 9:1 Yar. 1:28; 8:17.

■ 9:3 Yar. 1:29.

■ 9:4 Law. 3:17; 7:26; 17:14; 19:26; Ⱪan. 12:23.

■ 9:5 Mis. 21:12,28.

■ 9:6 Yar. 1:27; Yiƣ. 4:13; Mat. 26:52; Wǝⱨ. 13:10.

■ 9:7 Yar. 1:28; 8:17.

■ 9:8-9 Yǝx. 54:9.

□ 9:11 «ǝⱨdǝ» — ibraniy tilida «ǝⱨdǝm».

□ 9:18 «Ⱪanaan» — muxu «Ⱪanaan» degǝn kixi «Ⱪanaaniylar»ning ǝjdadi idi.

■ 9:18 Yar. 6:10.

□ 9:20 «teriⱪqiliⱪ ⱪilixⱪa baxlap» — ibraniy tilida «tupraⱪ ǝⱨli idi» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

□ 9:23 «yepinqi» — muxu yǝrdǝ bǝlkim atisining kiyimini kɵrsitixi mumkin. Bu sɵzdin ⱪariƣanda, Ⱨam uni dadisining qediridin elip qiⱪⱪan boluxi mumkin.

□ 9:25 «Ⱪanaanƣa lǝnǝt bolƣay!» — Yaman ix ⱪilƣini Ⱨam tursa, nemixⱪa oƣli Ⱪanaan lǝnǝtkǝ ⱪaldi? Bu mǝsilǝ toƣruluⱪ, xundaⱪla Nuⱨ pǝyƣǝmbǝrning bu bexaritining baxⱪa ⱪisimliri üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

□ 9:27 «Nuⱨ pǝyƣǝmbǝrning 25-27-ayǝttiki bexariti» — Nuⱨ pǝyƣǝmbǝrning bu bexariti üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

□ 10:1 «izaⱨat» — muxu babtiki nǝsǝbnamidiki bǝzi tǝpsilatlar wǝ nǝsǝbnamidiki yǝtmix ǝlning ⱨazirⱪi ⱪaysi ǝl ikǝnliki toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni, xundaⱪla munasiwǝtlik hǝritini kɵrüng. «Tɵwǝndikilǝr Nuⱨning oƣullirining ǝwladliridur: — » — muxu jümlǝ bilǝn «Alǝmning Yaritilixi»ning tɵtinqi «tolidot»i («tarihi»), yǝni «Nuⱨning oƣullirining tolidoti» («Nuⱨning oƣullirining ǝwladlirining tarihi») (10:1-11:9) baxlinidu.

■ 10:1 1Tar. 1:4

■ 10:2 1Tar. 1:5.

□ 10:4 «bularning ǝwladliri» — Bǝzi alimlar «Yafǝtning barliⱪ ǝwladliri»ni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. Yǝnǝ bǝzilǝr pǝⱪǝt Yawanning ǝwladlirini kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. Biz ikkinqi pikirgǝ mayil.

□ 10:6 «Misir» — ibraniy tilida «mitsraim». «Put» — «Liwiyǝ»dikilǝrning ǝjdadi boldi.

■ 10:6 1Tar. 1:8.

□ 10:8 «Nimrod» — bu isim «asiy» «isyan kɵtürgüqi» degǝn mǝnidǝ. Xübⱨisizki, bu isim uningƣa keyinrǝk ⱪoyulup, uning Hudaƣa ⱪarxi qiⱪⱪanliⱪini kɵrsǝtkǝn.

■ 10:8 1Tar. 1:10.

□ 10:9 «U Pǝrwǝrdigarning aldida küqtünggür owqi boldi» — bu sɵzlǝr bǝlkim Nimrodning ismini qüxǝndüridu. «Owqi» muxu yǝrdǝ bǝlkim ⱨaywanlarnila ǝmǝs, insanlarni owlaydiƣanliⱪini kɵrsitixi mumkin; bu yǝrdǝ «owqi» degǝn sɵzning «jaⱨangir» degǝn mǝnisimu bar. Kona yǝⱨudiy ustazlar («rabbilar»)ning ⱨǝmmisi: «Pǝrwǝrdigar aldida küqtünggür owqi boldi» degǝn sɵzlǝr uning Hudaƣa ⱪarxi turƣanliⱪini kɵrsitidu, dǝp ⱪaraytti. Qünki Nimrod keyin bǝrpa ⱪilƣan xǝⱨǝrlǝr, jümlidin Babil xǝⱨiri Huda wǝ uning hǝlⱪigǝ ⱪarxi qiⱪⱪan, xundaⱪla Hudaƣa ⱪarxi qiⱪixning simwoli bolup ⱪalƣan. «palanqi bolsa Nimrodtǝk, Pǝrwǝrdigarning aldida küqtünggür owqi ikǝn» — bu sɵzning mǝnisi intayin sǝlbiy boluxi mumkin: «u naⱨayiti hǝtǝrlik adǝm», «naⱨayiti tǝkǝbbur bir jaⱨangir», «ⱨǝtta Pǝrwǝrdigarƣa ⱪarxi qiⱪixⱪa petinidu» degǝndǝk mǝnilǝrni kɵrsitidu.

□ 10:10 «Xinar» — «Babil» yaki «Babilon»ning baxⱪa bir namidur. «ayǝtning baxⱪa hil tǝrjimisi» — «uning padixaⱨliⱪining asasi Xinar zeminidiki Babil, Ərǝk, Akkad wǝ Kalnǝⱨ degǝn xǝⱨǝrlǝr idi».

□ 10:11-12 «Axur» — yǝni «Asuriyǝ». Mumkinqiliki barki, Nimrod Babil xǝⱨiridǝ Hudaƣa ⱪarxi bolƣan ⱨǝrikǝtkǝ baxlamqi bolƣanidi; xunga keyin (insan tilliri ⱪalaymiⱪanlaxturulƣanda) u Babil xǝⱨiridin qiⱪip ketixkǝ mǝjbur boldi. «U bu zeminidin Axur zeminiƣa qiⱪip» degǝnning baxⱪa birhil tǝrjimisi «Axur xu zemindin qiⱪip,...». «bular ⱪoxulup «Katta Xǝⱨǝr» boldi» — demǝk, Ninǝwǝ degǝn «katta xǝⱨǝr»ni kɵrsitidu («Yun.» 1:1, 3:2, 3:3, 4:11ni kɵrüng). Qünki keyinrǝk, bu Ninǝwǝ, Rǝⱨobot-Ir, Kalaⱨ wǝ Rǝsǝn degǝn tɵt xǝⱨǝr birlixip bir qong katta xǝⱨǝr, yǝni «Ninǝwǝ xǝⱨǝr»i boldi. Bǝzi alimlar «Katta Xǝⱨǝr» pǝⱪǝt Kalaⱨ bilǝn Rǝsǝndin ibarǝt ikki xǝⱨǝrni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu; bizningqǝ «katta xǝⱨǝr» Ninǝwǝ, Rǝⱨobot-ir, Kalaⱨ wǝ Rǝsǝnlǝrning ⱨǝmmisini ɵz iqigǝ alidu.

■ 10:22 Yar. 11:10; 1Tar. 1:17.

□ 10:23 «Max» — yaki «Mǝxǝk».

□ 10:24 «Ebǝr» — mǝnisi bǝlkim «(dǝryadin) ɵtküqi». «Ibraniy» degǝn sɵz bǝlkim bu sɵzdin qiⱪⱪan.

■ 10:24 1Tar. 1:18.

□ 10:25 «Pǝlǝg» — bu sɵzning tǝlǝppuzi «bɵlünüx»kǝ yeⱪindur. «U yaxiƣan dǝwrdǝ yǝr yüzidǝ bɵlünüx boldi» — bu sɵz ⱨǝⱪtǝ üq hil imkaniyǝt bar: (1) bu sɵzlǝr Babil munari wǝⱪǝsidǝ (11-bab), Hudaning tilni bɵlüxi bilǝn ǝllǝrnimu bɵlgǝnlikini, xundaⱪla «yǝr yüzidikilǝrning bɵlünüp kǝtkǝn»likini kɵrsitidu; (2) yǝr-zeminning ɵzining bɵlünüp kǝtkǝnlikini kɵrsitidu («Yar.» 1:9 boyiqǝ yǝr-zemin ǝslidǝ birla ⱪuruⱪluⱪ idi, qoⱪum keyinqǝ mǝlum waⱪitta ⱨazirⱪi Asiya, Yawropa, Afriⱪa, Amerika, Awstraliyǝ wǝ Antarktika ⱪit’ǝlirigǝ bɵlüngǝn); (3) yuⱪirida tilƣa elinƣan ikki imkaniyǝtning tǝng yüz bǝrgǝnlikini kɵrsitidu.

■ 10:32 Ros. 17:26

□ 11:1 «pütkül yǝr yüzidiki til ... birhil idi» — bu til ⱪaysi til boluxi kerǝk? Biz uni ibraniy tili, dǝp ⱪaraymiz. Sǝwǝbi: (1) «Alǝmning Yaritilixi»da uqraydiƣan, «Babil munari» wǝⱪǝsidin ilgiriki barliⱪ nam-isimlar ibraniy tilidiki nam-isimlar idi; (2) «Alǝmning Yaritilixi» 1-11 bablardiki kɵp ayǝtlǝrdǝ «sɵz oyuni» ixlitilgǝnliki bizgǝ mǝlum (mǝsilǝn, 2:32, 11:9 wǝ xuningƣa munasiwǝtlik izaⱨatlarni kɵrüng). Əgǝr xu zamandiki til ibraniy tili bolmiƣan bolsa, undaⱪta, «Alǝmning Yaritilixi»da xundaⱪ «sɵz oyuni»ning ixlitilixi mumkin bolmaytti.

■ 11:2 Yar. 10:10.

□ 11:4 «uqi asmanlarƣa taⱪaxⱪudǝk bir munar yasayli» — ularning muxu mǝⱪsiti bir hil mǝƣrurluⱪni bildürüpla ⱪalmay, bǝlki yǝnǝ munar arⱪiliⱪ asmandiki roⱨlar (jin-xǝytanlar) bilǝn alaⱪǝ ⱪilix («Əf.» 2:2), palqiliⱪ ⱪilix mǝⱪsitiningmu barliⱪini ipadilǝydu. Demǝk, u munar Hudaning yoliƣa ⱪarimuⱪarxi bolƣan. Uning üstigǝ ularning bundaⱪ ɵzlirini tarilip ketixtin saⱪlax tǝdbiri Hudaning adǝmlǝrgǝ: «silǝr jüplixip kɵpiyip, yǝr yüzini toldurunglar» (9:1) degǝn ǝmrigǝ hilap idi.

■ 11:4 Ⱪan. 1:28

■ 11:8 Ⱪan. 32:8; Ros. 17:26

□ 11:9 «Babil» — bu sɵzning ikki mǝnisi bar: — «Hudaning dǝrwazisi» wǝ «ⱪalaymiⱪanqiliⱪ»; xübⱨisizki, xǝⱨǝrni ⱪurƣuqilar «muxu xǝⱨǝr bilǝn asmanlarƣa yetimiz» degǝn mǝⱪsǝttǝ xǝⱨǝrgǝ «Hudaning dǝrwazisi» degǝn mǝnilik namni ⱪoyƣan; lekin keyin «Babil» degǝn sɵzning «ⱪalaymiⱪanqiliⱪ» degǝn ikkinqi mǝnisi xu xǝⱨǝrgǝ dǝl munasip kǝldi. «Pǝrwǝrdigar ularni u jaydin pütkül yǝr yüzigǝ taritiwǝtti» — bu wǝⱪǝ 10-babtiki yǝtmix ǝl-ⱪowmning ⱪaysi yol bilǝn bir-biridin ayrilip kǝktlǝnlikini, xundaⱪla Nimrodning Babil xǝⱨiridin qiⱪip kǝtkǝnlikini qüxǝndüridu. Yǝnǝ bir mumkinqiliki barki, Babildikilǝr keyinki dǝwrlǝrdǝ qoⱪunƣan ilaⱨ «Marduk» yaki «Mǝrodak» ǝslidǝ Nimrodning ɵzi idi.

□ 11:10 «Tɵwǝndikilǝr Xǝmning ǝwladliridur: — » — muxu jümlǝ bilǝn «Alǝmning Yaritilixi»ning bǝxinqi «tolidoti» («tarihi»), yǝni «Xǝmning tolidoti» («Xǝmning ǝwladlirining tarihi») (11:9-11:26) baxlinidu.

■ 11:10 Yar. 10:22-31; 1Tar. 1:17.

■ 11:18 1Tar. 1:25

□ 11:27 «Tǝraⱨning ǝwladliri tɵwǝndikiqǝ: —» — muxu jümlǝ bilǝn «Alǝmning Yaritilixi»ning altinqi «tolidot»i («tarihi»), yǝni «Tǝraⱨning tolidoti» («Tǝraⱨning ǝwladlirining tarihi») (11:27-25:11) baxlinidu.

■ 11:27 Yǝ. 24:2; 1Tar. 1:26.

□ 11:28 «Kaldiylǝr» — ibraniy tilida «kasdiylar».

■ 11:29 Yar. 22:20.

■ 11:30 Yar. 16:1, 2; 18:11, 12.

□ 11:31 «Ⱪanaan zeminiƣa berix üqün kaldiylǝrning Ur xǝⱨiridin yolƣa qiⱪti» — hǝritǝ betini kɵrüng.

■ 11:31 Yǝ. 24:2; Nǝⱨ. 9:7; Ros. 7:4.

□ 11:32 «Ibraⱨimning sǝpiri» — munasiwǝtlik hǝritini kɵrüng.

■ 12:1 Ros. 7:3; Ibr. 11:8.

□ 12:3 «seni horlisa» — yaki «seni tɵwǝn kɵrsǝ», «seni pǝs ⱪilsa». «sǝn arⱪiliⱪ yǝr yüzidiki barliⱪ ailǝ-ⱪǝbililǝrgǝ bǝht-bǝrikǝt ata ⱪilinidu!» — Hudaning bu intayin muⱨim ǝⱨdisi wǝ xǝrtliri toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 12:3 Yar. 18:18; 22:18; 26:4; Ros. 3:25; Gal. 3:8.

■ 12:5 Ros. 7:4.

■ 12:6 Yar. 10:18,19; 13:7.

□ 12:7 «U... Pǝrwǝrdigarƣa atap bir ⱪurbangaⱨ saldi» — ⱪiziⱪ bir yeri xuki, Abram birnǝqqǝ ⱪurbangaⱨ salidu, lekin sunƣan ⱪurbanliⱪliri toƣrisida ⱨeqⱪandaⱪ hatirǝ yoⱪtur. Bǝlkim u kɵnglidǝ: — «Pǝrwǝrdigar manga xundaⱪ xapaǝt kɵrsǝtkǝn tursa, uningƣa ibadǝt yolida mǝlum bir ⱪurbanliⱪ sunuxum kerǝk» dǝp oyliƣan bolsimu, lekin nemini ⱪurbanliⱪ süpitidǝ sunuxning muwapiⱪ bolidiƣanliⱪini bilmǝy, yasiƣan ⱪurbangaⱨlar ⱪurbanliⱪsiz ⱪuruⱪ turup ⱪalƣan boluxi mumkin.

■ 12:7 Yar. 13:15; 15:18; 17:8; 24:7; 26:4; Ⱪan. 34:4.

□ 12:8 «Pǝrwǝrdigarning namini qaⱪirip ibadǝt ⱪildi» — yaki «Pǝrwǝrdigarning namini qaⱪirip nida ⱪildi». 4:26ni kɵrüng.

□ 12:10 «qüxti» —Ibraniylarƣa nisbǝtǝn ular Hudaning «muⱪǝddǝs zemin»i bolƣan Ⱪanaan (Pǝlǝstin)din qiⱪip ⱨǝrⱪaysi jaylarƣa (ularning juƣrapiyilik orni egiz bolsun, pǝs bolsun) mangsa, «qüxüx» degǝn peil bilǝn ipadilinidu; xuningdǝk ⱨǝrⱪaysi yǝrdin Pǝlǝstingǝ ⱪarap mangsa, «qiⱪix» degǝn peil bilǝn ipadilinidu. «Abram Misirƣa qüxti» — Abram (Ibraⱨim)ning Misirƣa qüxüxi toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imiz («Ibraⱨimning ⱨayatidin alidiƣan sawaⱪlar wǝ ibrǝtlǝr»)dǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 12:13 Yar. 20:12; 26:7.

□ 12:15 «Pirǝwn» — Misirning padixaⱨining omumiy unwani idi.

■ 12:17 Zǝb. 105:14-15

■ 13:3 Yar. 12:8.

■ 13:4 Yar. 4:26; 12:8.

■ 13:6 Yar. 36:7.

□ 13:7 «U waⱪitta Ⱪanaaniylar bilǝn Pǝrizziylǝr xu zeminda turatti» — «Ⱪanaaniylar wǝ Pǝrizziylǝr»ning tilƣa elinixining sǝwǝbi bǝlkim (1) Ibraⱨimning ailisidǝ iqki jedǝl bolsa, ǝtrapidiki butpǝrǝslǝr aldida Ibraⱨimning Huda toƣruluⱪ bǝrgǝn guwaⱨliⱪiƣa daƣ qüxǝtti; (2) iqki jedǝl ailini ajizlaxturuwetǝtti, xuning bilǝn ǝtrapidiki ⱪǝbililǝr pursǝttin paydilinip ularƣa ⱨujum ⱪiliximu mumkin idi.

■ 13:7 Yar. 12:6.

■ 13:9 Yar. 20:15; 34:10.

□ 13:10 «barliⱪ tüzlǝnglik.... süyi intayin mol idi» — bu yǝrlǝr ⱨazir «Ɵlük Dengiz» ǝtrapidiki ⱪupⱪuruⱪ ⱪaƣjiraⱪ jaylardur. «Pǝrwǝrdigarning beƣi» — demǝk, Erǝm beƣi. «Misir zeminidǝk» — Misir zemini, bolupmu Nil dǝryasi ǝtrapi tolimu munbǝt, süyi mol zemindur.

■ 13:13 Yar. 18:20; Əz. 16:49.

□ 13:15 «sǝn ⱨazir kɵrüwatⱪan bu barliⱪ zeminni sanga ... berimǝn» — u kɵrüwatⱪan zemin Lut talliwalƣan Iordan wadisini ɵz iqigǝ alatti. Bu Hudaning birinqi ⱪetim zeminni Ibraⱨimning nǝsligila ǝmǝs, bǝlki yǝnǝ Ibraⱨimƣimu berimǝn, dǝp wǝdǝ ⱪilixi idi. Lekin ǝmǝliyǝttǝ, Ibraⱨim ɵmridǝ Pǝlǝstin zeminidin pǝⱪǝt bir parqǝ yǝrlikla setiwalƣan (23-bab); xunga Hudaning bu wǝdisi Ibraⱨimning tirilƣanda, zeminƣa mirashor bolidiƣanliⱪini kɵrsitidiƣan bir bexarǝt bolsa kerǝk.

■ 13:15 Yar. 12:7; 15:7,18; 17:8; 26:4; Ⱪan. 34:4; Ros. 7:5.

■ 13:16 Yar. 15:5; 17:4; Ⱪan. 10:22; Yǝr. 33:22; Rim. 4:17,18; Ibr. 11:12.

■ 13:18 Yar. 14:13.

□ 14:3 «Xor dengizi» — « Ɵlük Dengiz» dǝpmu atilidu.

■ 14:5 Yar. 15:20; Ⱪan. 2:10,11.

□ 14:13 «ibraniy» — bu yǝrdǝ «ibraniy» degǝn sɵz birinqi ⱪetim tilƣa elinƣan. «ibraniy» degǝn sɵz tɵwǝndikidǝk ikki hil mǝnidǝ boluxi mumkin: — (1) Ibraⱨim Ebǝr degǝn kixining ǝwladi (21:10); (2) «ɵtküqi». «Ibraniy» degǝnning bǝlkim «abar» («ɵtmǝk») degǝn peil bilǝn munasiwiti boluxi mumkin. Ibraⱨim Ⱪanaan zeminda turuwatⱪanlarƣa nisbǝtǝn «dǝryadin ɵtkǝn kixi» — demǝk, u «uluƣ dǝrya» (Əfrat dǝryasi)din ɵtüp kǝlgǝn kixi idi. «bu üqǝylǝn Abram bilǝn ittipaⱪdax idi» — sǝl toƣriraⱪ tǝrjimǝ ⱪilsaⱪ «Abram bu üqǝylǝn bilǝn ittipaⱪdax idi».

■ 14:13 Yar. 13:18.

□ 14:14 «Abram ... tɵt padixaⱨni ⱪoƣlap danƣiqǝ bardi» — tǝhminǝn 150-200 kilometrƣiqǝ ⱪoƣliƣan.

□ 14:18 «Mǝlkizǝdǝk» — bu zat toƣruluⱪ «Zǝbur» 110-küydiki izaⱨatlarni, xundaⱪla «Ibraniylarƣa»diki 5-7-bablarni wǝ xularning izaⱨatliri, «ⱪoxumqǝ sɵz»inimu kɵrüng.

■ 14:18 Ibr. 7:1, 2, 3.

□ 14:19 «Asman bilǝn zeminning Igisi» — yaki «asman bilǝn zeminning Yaratⱪuqisi».

□ 14:24 «yigitlǝr» — Ibraⱨimning ɵz hizmǝtkarlirini kɵrsitidu. Ibraⱨimning ⱨǝmraⱨliri Anǝr, Əxkol wǝ Mamrǝ bǝlkim Pǝrwǝrdigarƣa etiⱪad ⱪilƣuqilar bolmiƣaqⱪa, Ibraⱨim ɵzigǝ ⱪoyƣan ⱪattiⱪ tǝlǝpni (ⱨeq ƣǝniymǝt almaymǝn degǝndǝk) ularning üstigǝ ⱪoymaydu.

□ 15:1 «Mǝn Ɵzüm ⱪalⱪining wǝ zor in’amingdurmǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Mǝn sanga zor in’am bǝrgüqidurmǝn».

■ 15:1 Zǝb. 16:5; 18:2; 19:11

■ 15:5 Mis. 32:13; Ⱪan. 10:22; Rim. 4:18; Ibr. 11:12.

■ 15:6 Rim. 4:3,9,18,22; Gal. 3:6; Yaⱪ. 2:23.

■ 15:7 Zǝb. 105:9-13

□ 15:10 «qüxǝnmǝ» — kona zamanlarda ikki tǝrǝp bir-biri bilǝn ǝⱨdǝ tüzmǝkqi bolsa, awwal kala yaki ⱪoyni soyup, ikki parqǝ ⱪilip parqilaytti; andin ikki tǝrǝp soyup ikki parqǝ ⱪilƣan malning otturisidin tǝng ɵtüp bir-birigǝ ⱪǝsǝm ⱪilatti. Bu ixning mǝnisi, «ⱪaysimiz ǝⱨdini buzsaⱪ, Huda uni bu soyƣan malƣa ohxax ⱪilsun!» demǝklik boluxi mumkin. Xunga ibraniy tilida «ǝⱨdǝ tüzüx» adǝttǝ «ǝⱨdǝ kesix» deyilidu. «Yǝr.» 34:8, 18-20-ayǝtlǝrni kɵrüng.

■ 15:13 Mis. 12:40; Ros. 7:6; Gal. 3:17.

■ 15:14 Mis. 3:22; 11:2; 12:35,36.

□ 15:15 «ata-bowiliringƣa ⱪoxulisǝn» — bu sɵz eytilƣan obyektⱪa ⱪarap mǝnisini bekitix mumkin. Angliƣuqi etiⱪadliⱪ kixi bolsa ɵlgǝndin keyin uning roⱨi ⱨǝⱪⱪaniylarning roⱨlirining ⱪexiƣa ketidu; etiⱪadsiz bolsa, ularning roⱨi etiⱪadsizlar bilǝn billǝ bolidu («Luⱪa» 16:13-19 wǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»nimu kɵrüng).

■ 15:15 Yar. 25:7, 8.

□ 15:16 «Amoriylarning ⱪǝbiⱨliki» — Amoriylar Ⱪanaan zeminida turuwatⱪan ⱪǝbililǝr iqdǝ «yetǝkqi ⱪǝbilǝ» ⱨesablinatti. «Amoriylarning ⱪǝbiⱨlikining zihi tehi toxmiƣanidi» — demǝk, Huda ularƣa towa ⱪilix pursiti bǝrsimu, ular towa ⱪilmay, yǝnila gunaⱨⱪa petip, Huda bekitkǝn qǝkkǝ yǝtkǝndǝ, Ibraⱨimning ǝwladliri bolƣan Israillar arⱪiliⱪ ularni jazalaydu; Israillar ularni zeminidin ⱨǝydǝp yoⱪitidu. Bu ixlar «Qɵl-Bayawandiki Sǝpǝr», «Ⱪanun Xǝrⱨi» wǝ «Yǝxua»da tǝpsiliy tǝswirlinidu. «Misirdin qiⱪix»tiki «ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

■ 15:16 Mis. 12:40.

□ 15:17 «qüxǝnmǝ» — bu nǝrsilǝrning ǝⱨmiyiti, xundaⱪla Huda Ibraⱨim bilǝn baƣliƣan xu ǝⱨdǝ toƣrisida «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 15:18-19 Yar. 12:7; 13:15; 24:7; 26:4; Mis. 32:13; Ⱪan. 1:8; 34:4.

□ 16:1 «Ⱨǝjǝr» — bu isim ibraniy tilida «Ⱨagar» dǝp elinidu. Biraⱪ bǝzi oⱪurmǝnlǝr Ismailning apisini «Ⱨǝjǝr» dǝp ataxⱪa adǝtlǝngǝn.

□ 16:2 «bǝlkim u arⱪiliⱪ ana bolup tiklinixim mumkin» — ibraniy tilida «bǝlkim u arⱪiliⱪ ⱪuruluxum mumkin». Əyni waⱪittiki ɵrp-adǝtlǝr boyiqǝ, ayal hojayinning dediki ayal hojayinning erigǝ bala tuƣup bǝrsǝ, balini ayal hojayinning balisi ⱨesablaxⱪa bolatti.

□ 16:7 «Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi» — «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng. «Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi» Tǝwrat dǝwridǝ intayin alaⱨidǝ bir xǝhs idi. Bǝzi ixlarda U Hudaning ornida kɵrünǝtti (mǝsilǝn, yǝnǝ 7-14-ayǝt, 18-babni kɵrüng).

□ 16:11 «Ismail» — ibraniy tilida «Ixmail». Mǝnisi «Huda anglidi».

□ 16:12 «U ⱪerindaxlirining udulida ayrim turidu » — yaki «xǝrⱪ tǝripidǝ turidu». Mǝyli ⱪaysi tǝrjimisi toƣra bolsun, bexarǝtning asasiy mǝnisi xuki, Ismail (wǝ uning ǝwladliri) baxⱪilar bilǝn, ⱨǝtta ɵz uruⱪ-tuⱪⱪanliri bilǝn arilaxmay ayrim turidu yaki ularƣa ɵqmǝnliktǝ yaxaydu.

■ 16:12 Yar. 25:18.

□ 16:13 «meni Kɵrgüqini arⱪisidin kɵrdüm» — yaki pǝⱪǝt «meni Kɵrgüqini kɵrdüm». Yǝnǝ baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Meni kɵrgüqini kɵrüpmu, yǝnǝ tirik ⱪaldim!».

□ 16:14 «Bǝǝr-laⱨay-roy» — mǝnisi «meni Kɵrgüqining ⱪuduⱪi».

■ 16:14 Yar. 24:62; 25:11.

■ 16:15 Gal. 4:22.

□ 17:1 «Ⱪadir Tǝngri» — ibraniy tilida «Əl-Xadday». «Xadday» degǝn sɵz bǝlkim «mürǝ» degǝn mǝnidiki sɵzdin qiⱪⱪan — xuning bilǝn «xadday» «mǝn yɵlǝngǝn mürǝm» degǝndǝk yeⱪimliⱪ mǝnini bildüridu. «Mening aldimda mengip» — Hudaƣa etiⱪad ⱪilƣuqilarƣa Hudaning tǝyyarliƣan bir yoli bar, ular uningda mengixi kerǝk. Demǝk, etiⱪadqilar «Huda meni kɵrüp turidu, wijdanim boyiqǝ mengixim kerǝk» degǝn uⱪumda yaxaydu.

■ 17:1 Yar. 5:22.

■ 17:2 Yar. 12:2; 13:16; 15:5, 18; Mis. 2:24; 6:4; Law. 26:42.

□ 17:4 «mana, Mening ǝⱨdǝm sǝn bilǝn tüzülgǝndur: —» — yaki «mana, Mǝn sǝn bilǝn tüzgǝn ǝⱨdǝm xudur: -».

■ 17:4 Rim. 4:17.

□ 17:5 «Ibraⱨim» — ibraniy tilida «Awraⱨam». Buning mǝnisi «nurƣun ǝwladlirining atisi» yaki «kɵpligǝn hǝlⱪlǝrning atisi».

■ 17:6 Mat. 1:6.

■ 17:7 Yar. 13:15.

■ 17:8 Yar. 15:18; Ⱪan. 1:8.

□ 17:10 «Mǝn sǝn bilǝn...» — ibraniy tilida «Mǝn silǝr bilǝn...». Bu «silǝr» Ibraⱨim wǝ barliⱪ ɵyidiki adǝmlǝrni kɵrsitixi kerǝk.

■ 17:11 Ros. 7:8; Rim. 4:11.

■ 17:12 Law. 12:3; Luⱪa 2:21.

□ 17:15 «Saray» — mǝnisi «mening mǝlikǝm». Lekin «Saraⱨ» bolsa pǝⱪǝt «mǝlikǝ» degǝn mǝnidǝ. Buning ǝⱨmiyiti bǝlkim xuki, xu qaƣdin baxlap Saraⱨ pǝⱪǝt Ibraⱨim ɵzigila «mǝlikǝ» bolupla ⱪalmay, bǝlki Huda aldidimu etiⱪadi tüpǝylidin «mǝlikǝ» dǝp ⱨesablinidu («Ibr.» 11:11ni kɵrüng).

□ 17:16 «... u ǝl-millǝtlǝrning anisi bolidu» — Saraⱨdin bolƣan xu ǝl-millǝtlǝr «Yǝⱨuda», «Israil» (on ⱪǝbilǝ) wǝ «Edom» bolidu. On ⱪǝbilǝ sürgün bolƣandin keyin ulardin ⱨazirⱪi birnǝqqǝ millǝt xǝkillǝngǝn boluxi mumkin.

□ 17:17 «Ibraⱨim ... külüp kǝtti» — Ibraⱨim yǝnǝ ɵzini yǝrgǝ etip düm yetip külüp kǝtti ibraⱨimning külgǝnliki bǝlkim yerim ixǝnq, yerim ixǝnqsizliktin, yerim gumandin, yerim huxalliⱪtin bolsa kerǝk. Lekin «Rim.» 4:17-21dǝ deyilgǝnlǝr boyiqǝ, Ibraⱨim tezla toluⱪ ixǝnqkǝ kǝldi. Uning bolƣusi oƣli «Isⱨaⱪ»ning ismining mǝnisi «külkǝ»dur.

□ 17:18 «Ismail Sening aldingda yaxisa idi!» — Mǝnisi, bǝlkim, «Ismail sǝn Hudaning bǝht-bǝrikitigǝ erixsun!» degǝndǝktur. Heli roxǝnki, Ibraⱨim muxu waⱪitⱪiqǝ Ismailni Huda wǝdǝ ⱪilƣan oƣlum, dǝp ümid ⱪilip kǝlgǝnidi.

□ 17:19 «Isⱨaⱪ» — mǝnisi «külkǝ».

■ 17:19 Yar. 18:10; 21:2.

□ 17:20 «uluƣ bir hǝlⱪ» — bu ǝrǝblǝrdur.

■ 17:20 Yar. 16:10; 25:12,16.

■ 17:21 Yar. 21:2.

■ 18:2 Ibr. 13:2.

□ 18:3 «Rǝbbim» — ibraniy tilida «Adonay». Bu sɵzigǝ ⱪariƣanda Ibraⱨim bu meⱨmanning Pǝrwǝrdigar ikǝnlikini bilip yǝtkǝnidi.

□ 18:6 «üq das» — ibraniy tilida «üq seaⱨ». Üq seaⱨ bǝlkim 22 litr un boluxi mumkin idi.

□ 18:10 «Birsi» — ibraniy tilida «u».

■ 18:10 Yar. 17:19,21; 21:2.

■ 18:11 Yar. 17:17; Rim. 4:19; Ibr. 11:11.

■ 18:12 Ⱨak. 19:26; 1Pet. 3:6.

■ 18:14 Mat. 19:26; Luⱪa 1:37.

■ 18:17 Am. 3:7.

■ 18:18 Yar. 12:3; 22:18; 26:4; Ros. 3:25; Gal. 3:8.

□ 18:19 «Qünki Mǝn uni bilip talliƣanmǝn; u qoⱪum ɵz balilirini wǝ uning ɵyidikilǝrni ɵzigǝ ǝgǝxtürüp...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Qünki Mǝn... u ɵz baliliriƣa ɵgǝtsun dǝp uni bilip talliwaldim». Lekin bundaⱪ tǝrjimǝ ayǝtning ikkinqi ⱪismiƣa anqǝ mas kǝlmǝydu.

□ 18:20 «Sodom bilǝn Gomorra toƣruluⱪ kɵtürülgǝn dad-pǝryad» — bu pǝryad xübⱨisizki, Sodom bilǝn Gomorra tǝripidin horlanƣan wǝ zulum yegǝnlǝrdin kɵtürülgǝn bolsa kerǝk («Əz.» 16:49ni kɵrüng).

□ 18:22 «bu kixilǝr» — keyinki bayanlar boyiqǝ, Pǝrwǝrdigar Ibraⱨim bilǝn ⱪaldi; ⱪalƣan ikki zat Sodomƣa mangidu wǝ xu yǝrdǝ (19-bab) Lutni ⱪutⱪuzuwalidu. Xu ikki zat pǝrixtilǝr idi (19:1).

■ 18:25 Rim. 3:6.

□ 19:1 «dǝrwazisida olturatti» — kona zamanlarda pǝⱪǝt xǝⱨǝrning mɵtiwǝrliri wǝ aⱪsaⱪalliri dǝrwazida olturuxⱪa muyǝssǝr idi. Xunga Lut Sodom xǝⱨiridǝ «mɵtiwǝr» ⱨesablinatti.

■ 19:2 Yar. 18:4.

■ 19:3 Ibr. 13:2.

■ 19:9 Mis. 2:14; Ros. 7:27; 2Pet. 2:7, 8.

□ 19:18 «hojam» — yaki «Rǝbbim».

□ 19:22 «Zoar» — mǝnisi «kiqik». Lutning bu iltimasi tolimu ƣǝlitǝ idi: (1) Zoar ǝslidǝ «tüzlǝngliktiki bǝx xǝⱨǝr»din biri bolup (14:2), Sodom bilǝn yeⱪin munasiwǝttǝ idi. Xundaⱪla Sodomƣa ohxax gunaⱨlarƣa petip ⱪalƣan boluxi mumkin idi. Xunga pǝrixtilǝr ǝslidǝ Zoarni yoⱪatmaⱪqi bolƣan (22-ayǝt); (2) Lut Sodom xǝⱨirining gunaⱨlirini wǝ hǝtǝrlikini obdan bilip turupmu, yǝnila uningƣa ohxaydiƣan yǝnǝ bir xǝⱨǝrgǝ ⱪaqmaⱪqi boldi; (3) gǝrqǝ Huda ajayib yol bilǝn uni wǝ ailisidiklirini ⱪutⱪuzƣan bolsimu, u yǝnila «taƣⱪa ⱪeqix»tin ⱪorⱪti, u bǝlki «birǝr apǝt beximƣa qüxüxi mumkin» dǝp oyliƣan boluxi mumkin. Bular uning etiⱪadsizliⱪi idi. (4) bizningqǝ, uning xundaⱪ iltimas ⱪilixining sǝwǝbi, u ««sepilliⱪ xǝⱨǝr» iqidǝ tursam aman-esǝn bolimǝn» dǝp bildi. Ibraⱨim bolsa Hudaning baxpanaⱨliⱪiƣa ixinip, sepilsiz qedirlarda turup, tolimu hatirjǝm yaxidi. (5) ahir berip Lut Zoarda hatirjǝm bolalmay yǝnila taƣⱪa qiⱪip xu yǝrni makan ⱪildi (30-ayǝt). Bu wǝⱪǝlǝr toƣruluⱪ yǝnǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdimu azraⱪ tohtilimiz.

■ 19:24 Ⱪan. 29:22; Yǝx. 13:19; Yǝr. 20:16; 50:40; Yiƣ. 4:6; Əz. 16:50; Ⱨox. 11:8; Am. 4:11; Zǝf. 2:9; Luⱪa 17:29; 2Pet. 2:6; Yǝⱨ. 7.

■ 19:26 Luⱪa 17:32.

□ 19:29 «u Ibraⱨimni esigǝ elip...» — ibraniy tilida «Huda Ibraⱨimni esigǝ elip...».

□ 19:37 «Moab» — «atining süyi» yaki «atidin bolƣan».

□ 19:38 «Bǝn-Ammi» — mǝnisi: «hǝlⱪimning oƣli».

■ 20:2 Yar. 12:13; 26:7.

□ 20:4 «ⱨǝⱪⱪaniy hǝlⱪnimu ⱨalak ⱪilamsǝn?» — Abimǝlǝkning ɵyidikilǝrgǝ, bolupmu ⱪiz-ayallarƣa bir hil waba qüxkǝnidi (18-ayǝt). Xuning bilǝn muxu yǝrdǝ u pǝⱪǝt ɵzi üqünla ǝmǝs, bǝlki ɵz hǝlⱪi üqün rǝⱨim tilimǝkqi. Abimǝlǝkning kɵp jǝⱨǝtlǝrdǝ heli yahxi tǝrǝpliri bar.

□ 20:5 «sap kɵnglüm wǝ durus niyitim bilǝn...» — ibraniy tilida «ⱪolumning pakliki bilǝn...».

□ 20:10 «sǝn zadi bizning nemǝ iximizni kɵrgining üqün muxu ixni ⱪilding?» — Abimǝlǝk bu ikkinqi soalni bǝlkim ⱨǝⱪiⱪiy kǝmtǝrlik bilǝn soriƣan bolsa kerǝk. U xübⱨisizki Hudadin ⱪorⱪⱪqⱪa, Hudaning Ibraⱨim toƣruluⱪ «U pǝyƣǝmbǝr» degǝn sɵzini esidin qiⱪarmidi.

□ 20:12 «lekin u mening ata bir, ana bɵlǝk singlim» — ibraniy tilida «lekin u anamning ⱪizi ǝmǝs, bǝlki atamning ⱪizi idi».

■ 20:13 Yar. 12:13.

□ 20:16 «xuning bilǝn sǝn ⱨǝrⱪandaⱪ daƣ-ǝyibtin halas bolisǝn» — biz xu zamandiki ɵrp-adǝtlǝrdin toluⱪ hǝwǝrdar bolmiƣaqⱪa, Abimǝlǝkning bu sowƣitining ǝⱨmiyitini ⱨazir qüxiniximiz tǝsrǝk bolidu; ⱨalbuki, uning mǝⱪsiti eniⱪ kɵrünidu.

□ 21:1 «Pǝrwǝrdigar ... Saraⱨni yoⱪlidi» — Tǝwrat-Injilda, Huda mǝlum kixini yaki mǝluk hǝlⱪni «yoⱪlap» uningƣa yaki ularƣa yeⱪinlaxsa, yaki alaⱨidǝ bǝht-bǝrikǝt, xapaǝt kɵrsitidu, yaki ⱪattiⱪ jazalaydu. Muxu yǝrdǝ bǝht-bǝrikǝt yǝtküzüx üqün, ǝlwǝttǝ. Bu ixta ⱪiziⱪ bir yeri xuki, Ibraⱨim baxⱪilar üqün «ular baliliⱪ bolsun» (20:17-18) dǝp dua ⱪilƣandin keyin ɵzimu pǝrzǝnt kɵridu.

■ 21:1 Yar. 17:19; 18:10.

■ 21:2 Yar. 18:10,14; Gal. 4:23; Ibr. 11:11.

□ 21:3 «Isⱨaⱪ» — «külkǝ».

■ 21:4 Yar. 17:10.

■ 21:10 Gal. 4:30.

□ 21:11 «eƣir» — yaki «yaman».

■ 21:12 Rim. 9:7; Ibr. 11:18.

■ 21:13 Yar. 16:10; 17:20.

□ 21:14 «bala» — xu waⱪitta Ismail 15-16 yaxⱪa kirgǝnidi.

■ 21:18 Yar. 16:10; 17:20.

■ 21:23 Yar. 14:23.

□ 21:31 «Bǝǝr-Xeba» — «ⱪǝsǝm ⱪuduⱪi» degǝn mǝnidǝ. Ibraniy tilida «ⱪǝsǝm» («xeba» yaki «xebua») wǝ «yǝttǝ» («xeba») degǝnlǝrning aⱨangi ohxax bolƣaqⱪa, yǝnǝ «yǝttining ⱪuduⱪi» degǝn mǝnisimu bar.

□ 21:32 «Fikol» — Gǝrar padixaⱨning sǝrdarining omumiy unwani idi (26:26).

□ 21:33 «bir tüp yulƣunni tikip» — yulƣun tikix hurapiy ix ǝmǝs, bǝlki uning ǝⱨmiyiti ⱪoxna ǝl bilǝn ǝⱨdǝ tüzgǝnliki üqün, «muxu yǝrdǝ uzun waⱪit turmaⱪqimǝn» degǝndǝk mǝnini bildürüxtin ibarǝt idi.

■ 21:33 Yar. 4:26.

□ 21:34 «uzun waⱪit» — ibraniy tilida «nurƣun künlǝr».

□ 22:2 «Moriya» — «2Tar.» 3:1ni kɵrüng. Huda Ibraⱨimƣa kɵrsǝtkǝn xu taƣ bǝlkim keyin Sulayman muⱪǝddǝs ibadǝthanini salƣan jay, xundaⱪla Əysa Mǝsiⱨ krestlǝngǝn taƣ (ximal tǝripi) boluxi mumkin.

■ 22:2 Ibr. 11:17.

■ 22:9 Yaⱪ. 2:21.

□ 22:11 «Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi» — 16:7 wǝ izaⱨatini kɵrüng. «Ibraⱨim, Ibraⱨim» — Hudaning adǝmning ismini ikki ⱪetim qaⱪirixi — uningƣa bolƣan qongⱪur meⱨir-muⱨǝbbitini wǝ Ɵzigǝ tolimu ǝziz ikǝnlikini kɵrsitidu.

□ 22:14 «Yaⱨwǝⱨ-Yirǝⱨ» — «Yaⱨwǝⱨ (Pǝrwǝrdigar) tǝminligüqidur» degǝn mǝnidǝ. «Pǝrwǝrdigarning teƣida tǝminlinidu» — Bu sɵz etiⱪadqilar arisida bir tǝmsil bolup ⱪalƣanidi. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 22:16 Luⱪa 1:73; Ibr. 6:13.

□ 22:17 «dǝrwazilarƣa igǝ bolux» — pütkül xǝⱨǝrni ⱪolƣa alƣanƣa barawǝr.

■ 22:17 Yar. 24:60.

□ 22:18 «yǝr yüzidiki barliⱪ ǝl-yurtlar ... bǝht-bǝrikǝt tilǝydu» — yaki «yǝr yüzidiki barliⱪ ǝl-yurtlar nǝslingning wasitisi bilǝn bǝht-bǝrikǝt tapidu».

■ 22:18 Yar. 12:3; 18:18; 26:4; Ros. 3:25; Gal. 3:8.

□ 23:4 «beringlar» — Ibraⱨimning «beringlar» degini bilǝn, bu «setip beringlar» degǝnni bildüridiƣan siliⱪ-sipayǝ mǝnidiki gǝptur (9-ayǝtni kɵrüng).

■ 23:4 Ros. 7:5.

□ 23:15 «tɵt yüz xǝkǝl kümüxkǝ yaraydiƣan bir etizliⱪ, sili bilǝn mening aramda nemǝ idi?» — ǝmǝliyǝttǝ bu baⱨa intayin yuⱪiri baⱨa idi. Ibraⱨim uning mǝⱪsitini obdan qüxinǝtti.

■ 23:16 Yar. 50:13.

■ 23:17 Ros. 7:16.

□ 24:2 «ǝng mɵtiwǝr» — yaki «ⱨǝmmidin yaxanƣan».

■ 24:2 Yar. 47:29.

■ 24:3 Yar. 28:1.

■ 24:7 Yar. 12:1, 7; 13:15; 15:18; 26:4; Mis. 32:13; Ⱪan. 34:4; Ros. 7:5.

□ 24:10 «Aram-Naⱨaraaim» — yaki «Mesopotamiya», yǝni «ikki dǝryaning otturisidiki rayon».

□ 24:12 «mening iximni ongƣa tartⱪaysǝn» — ibraniy tilida «ixni mening aldimda yüz bǝrgüzgǝysǝn!». «xapaǝt» — muxu yǝrdǝ «xapaǝt» ibraniy tilida «hǝsǝd» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Bu sɵzning mǝnisi bǝk qongⱪur bolup, kɵp yǝrlǝrdǝ «ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbǝt» yaki «ɵzgǝrmǝs meⱨribanliⱪ» dǝp tǝrjimǝ ⱪilinidu. Kɵp yǝrlǝrdǝ bir hil ǝⱨdǝ bilǝn baƣliⱪ bolidu; xunga sɵzning uzunraⱪ birhil tǝrjimisi: «meⱨir-muⱨǝbbǝt ǝⱨdisidǝ ⱨaman turidu» degǝndǝk bolidu.

■ 24:15 Yar. 22:23

■ 24:24 Yar. 22:23.

□ 24:32 «Laban tɵgilǝrdin yükni qüxürüp» — ibraniy tilida «u tɵgilǝrdin yükni qüxürüp».

□ 24:49 «Əgǝr halimisanglar, unimu manga eytinglar, mǝn ong tǝrǝpkǝ yaki sol tǝrǝpkǝ barimǝn» — roxǝnki, hizmǝtkar ixning ⱪandaⱪ boluxidin ⱪǝt’iynǝzǝr, Ibraⱨimning ailisidikilǝrning ⱪexiƣa yetip barƣinida, ular ⱪizni bǝrmisimu ohxaxla ⱪǝsǝmdin halas bolidiƣanliⱪi eniⱪ tursimu, u ⱪizni izdǝxtin yanmaytti.

□ 24:50 «siligǝ ya undaⱪ ya bundaⱪ deyǝlmǝymiz» — Ibraniy tilida: «siligǝ ya yaman ya yahxi deyǝlmǝymiz».

■ 24:59 Yar. 35:8

■ 24:62 Yar. 16:14; 25:11.

□ 24:67 «Isⱨaⱪ anisining wapatidin keyin tǝsǝlli tapti» — Saraⱨ bu ixtin burun wapat bolƣanidi (23-babni kɵrüng).

■ 25:2 1Tar. 1:32.

□ 25:3 «axuriylar» — muxu «axuriylar» bolsa keyinki «Axurlar» yaki «Asuriylǝr» ǝmǝs. ‭ ‬«Axurlar» yaki «asuriylǝr» bolsa xǝmning ǝwladliridin idi (10:22ni kɵrüng).

■ 25:5 Yar. 24:36.

□ 25:6 «kiqik hotunliri» — Ⱨǝjǝr wǝ Kǝturaⱨlar idi. Ibraⱨimning xundaⱪ orunlaxturuxi, xübⱨisizki, keyinki waⱪitlarda oƣulliri arisida Huda wǝdǝ ⱪilƣan miras (Pǝlǝstin zemini) üstidǝ qiⱪixi mumkin bolƣan jedǝllǝrning aldini elix üqün idi.

□ 25:7-8 «ɵz ⱪowmining ⱪexiƣa berip ⱪoxuldi» — 15:15 wǝ izaⱨatini kɵrüng.

■ 25:7-8 Yar. 15:15.

□ 25:12 «tɵwǝndikilǝr .... Ismailning ǝwladliri» — muxu jümlǝ bilǝn «Alǝmning Yaritilixi»ning yǝttinqi «tolidot»i («tarihi»), yǝni «Ismailning tolidoti» («Ismailning ǝwladlirining tarihi») (25:12-18) baxlinidu.

■ 25:13 1Tar. 1:29.

□ 25:18 «Ismail ɵzining barliⱪ ⱪerindaxlirining udulida olturaⱪlaxti» — bu bayan Ismail toƣrisidiki ilgiriki bexarǝt (16:12)ning ǝmǝlgǝ axuruluxini kɵrsitidu; uningdin bǝlkim Ismail wǝ ǝwladlirining ɵz ⱪerindaxliri bolƣan yǝⱨudiylar wǝ baxⱪilar bilǝn ⱪarxilixixining baxlanƣanliⱪini puratⱪan boluxi mumkin. Muxu ayǝttiki «Axur» Asuriyǝ ǝmǝs, bǝlkim Sinay qɵlidiki bir rayonni kɵrsitixi mumkin.

□ 25:19 «Ibraⱨimning oƣli Isⱨaⱪning nǝslining bayani mundaⱪtur» — muxu jümlǝ bilǝn «Alǝmning Yaritilixi»ning sǝkkizinqi «tolidot»i («tarihi», yǝni «Isⱨaⱪning tolidoti») («Isⱨaⱪning nǝslining bayani») (25:19-35:26) baxlinidu.

■ 25:21 Rim. 9:10.

■ 25:23 2Sam. 8:14; Rim. 9:12.

□ 25:24 «Əsaw» — «tüklük».

□ 25:25 «Yaⱪup» — mǝnisi «tapanƣa esilƣuqi» yaki kɵqmǝ mǝnidǝ «orun basar» yaki «muⱨapizǝtqi» degǝnlik idi. Keyin Əsaw Yaⱪupⱪa ɵq bolup ⱪelip, uning ismini «orun igiliwalƣuqi» degǝn sǝlbiy mǝnidǝ ixlitidu (27:36).

■ 25:26 Ⱨox. 12:4.

□ 25:27 «qüxǝnmǝ» — omumǝn eytⱪanda, Tǝwratta owqiliⱪ ⱪilix sǝlbiy ⱪarilidu. «Qedirlarda turatti» Yaⱪupni ⱨurun adǝm degǝnlik ǝmǝs, bǝlki ailisidiki ixlar, bolupmu qarwiqiliⱪ bilǝn xuƣulliniwatⱪinini kɵrsitidu. Yaⱪupning tǝjribilik ⱪoyqi ikǝnliki 29:7din kɵrünidu. Bǝzi tǝrjimilǝrdǝ «Yaⱪup jimƣur adǝm» deyilgini bilǝn ibraniy tilidiki bu sɵz («tam» yaki «tamam») Tǝwratta daim «durus», «kamil» degǝn mǝnini bildüridu.

□ 25:30 «Edom» — «ⱪizil».

□ 25:31 «tunjiliⱪ ⱨoⱪuⱪi» — (yaki «tunji oƣulluⱪ ⱨoⱪuⱪ») — Bu ⱨoⱪuⱪ tɵt ixni ɵz iqigǝ alƣan boluxi mumkin: — (1) pütkül ailisidikilǝr üqün igidarqiliⱪ mǝs’uliyiti; (2) baxⱪa oƣullarƣa ⱪariƣanda, atisidin mirasni bir ⱨǝssǝ kɵp elix; (3) atisining bǝht-bǝrikǝt tilǝx hǝyrliⱪ duasidin alaⱨidǝ bǝⱨriman bolux; (4) pütkül ailisidikilǝr üqün kaⱨinliⱪ (dua ⱪilix) wǝzipisini ɵtǝx. Biz «tunjiliⱪ ⱨoⱪuⱪi» toƣrisida «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ yǝnǝ tohtilimiz.

■ 25:32 Yǝx. 22:13; 1Kor. 15:32.

□ 26:1 «Abimǝlǝk» — xu waⱪitta Gǝrar padixaⱨining omumiy unwani idi. Bu «Abimǝlǝk» Ibraⱨimning waⱪtidiki «Abimǝlǝk» (20-bab) ǝmǝs.

□ 26:2 «Sǝn Misirƣa qüxmǝy» — Gǝrar xǝⱨiri Ⱪanaan zeminining iqidǝ bolup, Misir zeminiƣa baridiƣan yol üstidǝ idi.

■ 26:3 Yar. 13:15; 15:18.

□ 26:4 «yǝr yüzidiki barliⱪ ǝl-yurtlar nǝslingning nami bilǝn ɵzlirigǝ bǝht-bǝrikǝt tilǝydu» — yaki «yǝr yüzidiki barliⱪ ǝl-yurtlar nǝslingning wasitisi bilǝn bǝht-bǝrikǝt tapidu».

■ 26:4 Yar. 12:3; 18:18; 22:18.

□ 26:8 «Isⱨaⱪ wǝ ayali Riwkaⱨ bir-birigǝ ǝrkilixip turatti» — yaki «Isⱨaⱪ ayali Riwkaⱨni silap turatti».

□ 26:15 «ⱪuduⱪlarning ⱨǝmmisini Filistiylǝr etip, topa bilǝn tinduruwǝtti» — aqarqiliⱪ bolƣan waⱪtida bundaⱪ ⱪilix yaman ix ⱨesablinatti ⱨǝm ⱨamaⱪǝtlik bolatti.

□ 26:20 «Esǝk» — «majira».

□ 26:21 «Sitnaⱨ» — «ⱪarxiliⱪ».

□ 26:22 «Rǝⱨobot» — «azadǝ yǝr».

□ 26:28-29 «ǝⱨdǝ ⱪilixix» — «ǝⱨdǝ kesix» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu (15:10ni kɵrüng).

□ 26:33 «Xebaⱨ» wǝ «Xeba» — bu ikki sɵz «ⱪǝsǝm» degǝnni bildüridu. «Bǝǝr-xeba» degǝnning mǝnisi «ⱪǝsǝmning ⱪuduⱪi». Bu bǝlkim xu yǝrdiki ikkinqi ⱪuduⱪ boluxi mumkin; Ibraⱨim ǝslidǝ ohxap ketidiƣan ix tüpǝylidin xu yǝrgǝ ohxax isim ⱪoyƣanidi (31:21nimu kɵrüng).

■ 26:35 Yar. 27:46.

□ 27:27 «kɵklǝmzarning hux puriⱪi» — demǝk, daladiki ⱨǝrhil gül-giyaⱨning wǝ ot-qɵpning hux puriⱪi singdürülgǝn.

■ 27:28 Ibr. 11:20.

■ 27:29 Yar. 12:3.

■ 27:34 Ibr. 12:17.

□ 27:36 «meni putlap, ornumni tartiwaldi» — bu degǝnlik ibraniy tilida birla sɵz bilǝn ipadilinidu. Oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, «Yaⱪup» degǝnning bir mǝnisi «orun igiliwalƣuqi» (25:26ni kɵrüng). Muxu yǝrdǝ «putliƣuqi» degǝn yǝnǝ bir mǝnisi boluxi mumkin.

■ 27:36 Yar. 25:33.

■ 27:38 Ibr. 12:17.

■ 27:46 Yar. 26:35.

■ 28:2 Ⱨox. 12:13.

■ 28:4 Yar. 12:7; 13:15; 15:18; 24:7; 26:3; Ⱪan. 34:4; Ros. 7:5.

□ 28:5 «aramiy» — yǝni «suriyǝlik».

□ 28:11 «taxlardin birini elip, bexiƣa yastuⱪ ⱪilip ⱪoyup,,...» — yaki «taxlardin birini elip, uning bexiƣa ⱪoyup...».

■ 28:12 Yⱨ. 1:52.

■ 28:13 Yar. 35:1, 3; 48:3; Ⱪan. 12:20; 19:8.

■ 28:14 Yar. 12:3; 18:18; 22:18; 26:4.

□ 28:18 «Bǝyt-Əl» — «Hudaning ɵyi».

■ 28:18 Yar. 31:13; 35:14.

□ 29:8 «padiqilar» — ibraniy tilida «ular». Xu padiqilar bir türküm ⱨoⱪuⱪluⱪ padiqilar bolsa kerǝk. Yaki bolmisa ular eytⱪan ixlar xu yǝrdǝ bir ɵrp-adǝt bolup ⱪalƣan bolsa kerǝk.

□ 29:13 «kǝqürmixlirining ⱨǝmmisini» — ibraniy tilida «bu ixlarning ⱨǝmmisini». Demǝk, tǝrjimimizdǝk «yüz bǝrgǝn ⱨǝmmǝ ixlarni», yaki u bayatin Raⱨilǝgǝ eytⱪan ixlarni (tuƣⱪanqiliⱪ munasiwǝtlirini) kɵrsǝtsǝ kerǝk.

□ 29:17 «Leyaⱨning kɵzliri yeⱪimliⱪ» — ibraniy tilida «Leyaⱨning kɵzliri mulayim» (yaki «yumxaⱪ»). Buning baxⱪa hil tǝrjimiliri bolsa: (1) tiniⱪ; (2) ajiz (yahxi kɵrmǝydiƣan); (3) nursiz.

■ 29:18 Ⱨox. 12:13.

□ 29:31 «uningƣa tuƣuxni nesip ⱪildi» — ibraniy tilida «u uning baliyatⱪusini aqti».

□ 29:32 «Rubǝn» — «ⱪara, bir oƣul bala!» degǝn mǝnidǝ.

□ 29:33 «Ximeon» — «anglax» yaki «angliƣan» degǝn mǝnidǝ.

□ 29:34 «Lawiy» — «baƣlanƣan» yaki «ulanƣan» degǝn mǝnidǝ.

□ 29:35 «Yǝⱨuda» — «ⱨǝmd» yaki «mǝdⱨiyǝ» degǝn mǝnidǝ. Leyaⱨning sɵzi intayin ǝⱨmiyǝtlik bolup, bu uning ihlasmǝnliki wǝ etiⱪadini ispatlaydu. Yǝⱨuda tuƣulƣuqǝ uning barliⱪ arzu-tilǝkliri eri Yaⱪupning muⱨǝbbitigǝ erixixtin ibarǝt idi. Lekin ⱨazir erixmigǝn bolsimu aƣrinmidi, bǝlki Hudaƣa mǝdⱨiyǝ oⱪup, uningdin tǝsǝlli aldi.

□ 30:3 «u mening ⱪuqiⱪimƣa tuƣsun» — ibraniy tilida «u mening tizlirim üstigǝ tuƣsun» — demǝk, dedǝk tuƣⱪan balilar Raⱨilǝning ⱨesablinidu. Ibraniy tilida «mǝn u arⱪiliⱪ ⱪurulimǝn» yaki «uning wasitisi bilǝn mening ɵyüm ⱪurulidu».

□ 30:6 «Dan» — «u ⱨɵküm qiⱪardi» yaki «u adilliⱪ ⱪildi!» degǝn mǝnidǝ.

□ 30:8 «mǝn aqam bilǝn bǝslixip ⱪattiⱪ tutuxup, ...» — ibraniy tilida «Hudaning mǝditi bilǝn aqam bilǝn qelixip,...». «Naftali» — «elixix» yaki «qelixix» degǝn mǝnidǝ.

□ 30:11 «Gad» — «tǝlǝylik» yaki «onguxluⱪ» degǝn mǝnidǝ.

□ 30:13 «Axir» — «bǝhtlik» degǝn mǝnidǝ.

□ 30:14 «muⱨǝbbǝtgül» — (yaki «mandrak») — bu ɵsümlük muⱨǝbbǝtni ⱪozƣap, ⱨamilidar bolux imkaniyitini axuridu, dǝp ⱪarilatti.

□ 30:18 «Issakar» — «ijarǝ» yaki «inam» degǝn mǝnidǝ.

□ 30:20 «erim mening bilǝn billǝ turidiƣan boldi» — yaki «erim meni ⱨɵrmǝtlǝydiƣan boldi». «Zǝbulun» — «makan ⱪilix» yaki «ⱨɵrmǝtlǝx» degǝn mǝnidǝ.

□ 30:21 «Dinaⱨ» — « (adil) ⱨɵküm» degǝn mǝnidǝ.

□ 30:22 «uni tuƣidiƣan ⱪildi» — ibraniy tilida «baliyatⱪusini eqiwidi».

□ 30:24 «Yüsüp» — «u yǝnǝ beridu» yaki «u ⱪoxup beridu» degǝn mǝnidǝ.

□ 30:32 «ⱪara-ⱪongur pahlanlar» — Pǝlǝstindǝ ⱪongur yaki ⱪara rǝngliⱪ ⱪoylar az uqraydu. «ɵqkilǝrning iqidinmu ala-qiparliri» — Pǝlǝstindǝ ɵqkilǝrning kɵpinqisi pütünlǝy ⱪara yaki pütünlǝy ⱪongurdur. «bular» — yaki «bulardin tuƣulƣanlar».

□ 30:36 «ɵzi» — yaki «ular». «üq künlük ariliⱪni ⱪoydi» — demǝk, Laban dǝrⱨal padisidin Yaⱪupning ⱨǝⱪⱪi bolƣan malni, xundaⱪla kǝlgüsidǝ xundaⱪ nǝslini qiⱪiralaydiƣanlarni ayrip, Yaⱪuptin yiraⱪ ⱪildi.

□ 30:40 «Labanning padisining yüzlirini taƣil wǝ ⱪongur ⱪoyliri» — Laban bundaⱪ taƣil wǝ ⱪongur ⱪoylarni alliⱪaqan ayriƣan bolsimu, bu sɵzlǝrgǝ ⱪariƣanda u yǝnila bundaⱪlardin bǝzilirini Yaⱪupⱪa tapxurƣan ohxaydu. Əgǝr Labanning oƣulliri padilarni beⱪiⱪa ixǝnqlik bolmisa, Laban xu «taƣil wǝ ⱪongur ⱪoylar»din qong ⱪoylarni Yaⱪupⱪa ⱪaytidin tapxuruxi mumkin. Baxⱪa bir imkaniyǝt barki, Yaⱪupning bǝzi taƣil yaki ⱪongur ⱪoziliri qong bolƣanda u ularni Labanning aⱪ rǝngliⱪ ⱪoyliri arisiƣa ⱪoxⱪan. Yaⱪupning Laban bilǝn bolƣan waⱪtidiki tarih toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 31:1 «bu dɵliti» — ibraniy tilida «bu xan-xǝrǝpni».

□ 31:13 «Mǝsiⱨlǝx» wǝ «Mǝsiⱨ» — bu ixlar toƣrisida «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng. Bu yǝrdǝ Muⱪǝddǝs Kitabta «mǝsiⱨlǝx» yaki «mǝsiⱨ ⱪilix» degǝn peilning tunji ⱪetim ixlitilixidur.

■ 31:13 Yar. 28:13,14,15.

□ 31:15 «toyluⱪlirimiz» — muxu yǝrdǝ Yaⱪupning Leyaⱨ wǝ Raⱨilǝni elix üqün ixliginining ⱪimmitini kɵrsǝtsǝ kerǝk.

□ 31:19 «ɵy butliri» — ibraniy tilida «tǝrafim». Bu butlar ⱪolda kɵtürgüdǝk kiqik bolup, adǝttǝ kümüxtin yasilatti. Ⱪǝdimki waⱪitlardiki bǝzi butpǝrǝs jǝmiyǝtlǝrdǝ «tǝrafim»ƣa igǝ bolƣan adǝm ɵyning barliⱪ tǝǝlluⱪatining igisi, hojayini dǝp ⱨesablinatti. Xunga bu kiqik «tǝrafim» kümüx bolƣini üqün ǝmǝs, bǝlki ⱪanuniy ǝⱨmiyiti üqün Labanƣa intayin muⱨim idi.

□ 31:20 «uni aldap ⱪoyƣanidi» — ibraniy tilida «uning kɵnglini oƣrilidi» bilǝn ipadilinidu.

□ 31:21 «dǝrya» — muxu yǝrdǝ «Əfrat dǝryasi»ni kɵrsitidu.

□ 31:24 «Yaⱪupⱪa ya aⱪ ya kɵk demǝ!» — ibraniy tilida «Yaⱪupⱪa ya yahxi ya yaman gǝpni ⱪilma!». Bu sɵzlǝr bǝlkim: «uningƣa bǝrikǝt tilimǝ yaki uni ⱪarƣima» degǝnlik bolsa kerǝk. Huda nemixⱪa «Yaⱪupⱪa yahxi gǝp ⱪilma» degǝn? Bizningqǝ Huda Labanning aldamqi maⱨiyitini obdan bilǝtti; u Yaⱪupⱪa bǝrikǝt tilisǝ aldamqi niyiti bilǝn tilǝydiƣinini bilǝtti. Uning «yaman gǝp ⱪilix»iƣa, yǝni uni ⱪarƣaxⱪa yol ⱪoymaytti, ǝlwǝttǝ. Xunga «Yaⱪupⱪa ya yahxi ya yaman gǝpni ⱪilma!» degini bǝlkim «pǝⱪǝt ⱨǝⱪiⱪǝttin sɵzlǝ!» degǝnlik boluxi mumkin. Biraⱪ Labanning Yaⱪup bilǝn bolƣan sɵⱨbitigǝ ⱪarisaⱪ u yǝnila yalƣanqiliⱪtin yiraⱪ kǝtmǝydu!

□ 31:28 «ɵz oƣullirim» — Labanning «oƣullirim» degini uning ⱨiyligǝrlikini ayan ⱪilidu. Uning Yaⱪuptin tuƣulƣan nǝwrǝ oƣulliri bar idi, lekin u ularni «mening oƣullirim» dǝp ⱨesablaytti.

□ 31:35 «mǝn ⱨazir ayallarning adǝt mǝzgilidǝ turuwatimǝn» — ibraniy tilida: «ayallarning aditi ⱨazir manga qüxti».

□ 31:43 «mening oƣullirim» — 28-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng. «kɵz aldingdiki ⱨǝmmǝ nǝrsǝ miningkidur» — muxu sɵzlǝz pütünlǝy hata, ǝlwǝttǝ. Yaⱪup bularning ⱨǝmmisigǝ ɵz ⱪolining ǝjri bilǝn erixkǝnidi.

□ 31:47 «Yǝgar-Saⱨaduta» — aramiy tilida, «Galeǝd» ibraniy tilida «guwaⱨliⱪ dɵwisi» degǝn mǝnidǝ.

□ 31:49 «Mizpaⱨ» — «kɵzitix munari» degǝn mǝnidǝ bolup, yǝnǝ «u kɵzitip tursun» degǝn sɵzning aⱨangiƣa yeⱪin.

□ 31:52 «seningmu niyitingni yaman ⱪilip bu dɵwǝ wǝ bu tüwrüktin ɵtüp mening tǝripimgǝ kǝlmǝsliking üqün guwaⱨqi bolsun» — ǝgǝr yuⱪirida eytⱪinimizdǝk «ɵy butliri»ƣa igǝ bolux «ɵyning ɵzigǝ igǝ bolƣanliⱪ» ⱨesablansa, undaⱪta Labanning bu sɵzlirining mǝⱪsiti: — «Yaⱪup yaki uning ǝwladliri ɵy butlirimni elip, mening ɵy-tǝǝlluⱪatlirimni tartiwelix niyitidǝ mǝn tǝrǝpkǝ ⱨǝrgiz kǝlmisun» degǝnliktin ibarǝt idi.

□ 31:53 «Ibraⱨimning ilaⱨi, Naⱨorning ilaⱨi wǝ bu ikkisining atisining ilaⱨliri» — Laban, Ibraⱨimning atisi Tǝraⱨ wǝ Naⱨorlar asasǝn butpǝrǝslǝr idi («Yǝx.» 24:2ni kɵrüng).

□ 31:54 «tamaⱪlinixⱪa tǝklip ⱪildi» — bu taam bǝlkim ⱪurbanliⱪning gɵxi boluxi mumkin. Undaⱪta u «inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi» süpitidǝ sunulƣan bolsa kerǝk («Law.» 3-babni kɵrüng).

■ 32:1 Yar. 48:16.

□ 32:2 «Maⱨanaim» — buning mǝnisi «ikki bargaⱨ». Bu «ikki bargaⱨ» Yaⱪupning bargaⱨi wǝ Hudaning bargaⱨini kɵrsitidu. Yaⱪupning «bargaⱨ» deginidin ⱪariƣanda, xu jayda kɵrgǝn pǝrixtilǝr dǝrwǝⱪǝ intayin kɵp bolsa kerǝk.

■ 32:9 Yar. 31:13.

□ 32:10 «ⱨeqnemǝ ǝmǝsmǝn» — ibraniy tilida «intayin kiqikmǝn».

■ 32:12 Yar. 28:13.

□ 32:13-15 «ⱨangga exǝk» — yaki «tǝhǝy».

□ 32:19-20 «uni meni kǝqürüm ⱪildurup, andin...» — ibraniy tilida «uning yüzi aldida kafarǝt ⱪilalaymǝn, andin...». «Kafarǝt» degǝn ix toƣruluⱪ «Mis.» 29:33 wǝ izaⱨati, xundaⱪla «Tǝbirlǝr»nimu kɵrüng.

□ 32:25 «yotisining yiriⱪiƣa...» — yaki «yotisining ügisigǝ».

■ 32:26 Ⱨox. 12:4.

□ 32:28 «Israil» — mǝnisi «Huda bilǝn billǝ bolƣan ǝmir» wǝ uning bilǝn tǝng «Huda bilǝn elixⱪuqi».

■ 32:28 Yar. 35:10.

□ 32:29 «Pǝniǝl» — (yaki «Pǝnuǝl») — mǝnisi «Hudaning jamali».

□ 32:30 «Hudani yüzmu-yüz kɵrüp, jenim ⱪutulup ⱪaldi» — bu intayin sirliⱪ wǝⱪǝ üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

□ 33:17 «Sukkot» — mǝnisi «kǝpilǝr» yaki «lapaslar».

■ 33:18 Yǝ. 24:32; Ros. 7:16.

□ 33:19 «ⱪǝsitǝ» — pul birliki bolup, ⱪimmiti bizgǝ namǝlum.

□ 33:20 «Əl-Əloⱨǝ-Israil» — mǝnisi ««Əl» Israilning Tǝngrisidur» (ibraniy tilida «Əl» bolsa «ilaⱨ», «Huda» degǝnni bildüridu).

■ 34:1 Yar. 30:21.

□ 34:7 «Israil ⱪǝbilisidǝ» — ibraniy tilida «Israilda». «Israil» degǝn bu sɵz muxu yǝrdǝ «Israil ⱪǝbilisi» yaki «Israil hǝlⱪi»ni kɵrsǝtkǝn. Buning Muⱪǝddǝs Kitabta birinqi ⱪetim xu mǝnidǝ ixlitilixi bolidu.

■ 34:14 Yar. 17:12,13,14.

□ 34:25 «Dinaⱨning akiliri» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Ximeon wǝ Lawiy Dinaⱨning bir tuƣⱪan (Leyaⱨdin tuƣulƣan) ikkinqi wǝ üqinqi akisi idi.

■ 34:25 Yar. 49:6.

□ 34:27 «ular singlimizning nomusiƣa tǝgdi» — bu tolimu axuruwǝtkǝnlik bolidu. Qünki pǝⱪǝt birla adǝm xundaⱪ ⱪilƣanidi.

□ 34:30 «bizning adimimiz az bir hǝlⱪturmiz» — ibraniy tilida «mǝn sanim az adǝmmǝn».

□ 34:31 «Əjǝba, singlimizƣa bir paⱨixǝ ayalƣa ⱪilƣandǝk muamilǝ ⱪilsa bolamdu?» — bu wǝⱪǝ toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 35:1 Yar. 27:43; 28:12,13.

□ 35:7 «Əl-Bǝyt-Əl» — mǝnisi «Bǝyt-Əldiki Huda».

■ 35:7 Yar. 28:19.

□ 35:8 «Yiƣa-Zarning dub dǝrihi» — ibraniy tilida «Allon-baⱪut».

■ 35:9 Ⱨox. 12:5.

■ 35:10 Yar. 32:27; 2Pad. 17:34.

□ 35:11 «bir ǝl, xundaⱪla bir türküm ǝllǝr sǝndin pǝyda bolidu; padixaⱨlarmu sening puxtungdin qiⱪidu» — bu bexarǝt toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 35:11 Yar. 17:1, 6; 28:3; 48:3

■ 35:14 Yar. 28:18.

□ 35:15 «Bǝyt-Əl» — «Hudaning ɵyi». Bu Yaⱪupning ikkinqi ⱪetim bu namni xu yǝrgǝ ⱪoyuxi idi. Xübⱨisizki, u bu namning ǝⱨmiyitini bir ⱪǝdǝr toluⱪ qüxǝngini üqün xundaⱪ ⱪildi.

□ 35:18 «Bǝn-Oni» — (ǝrǝbqǝ «Ibn-Aniy») — mǝnisi «ⱪayƣumning oƣli». «Bǝn-Yamin» (Binyamin) degǝnning mǝnisi «ong ⱪoldiki oƣul» yaki «amǝtlik bala».

■ 35:19 Yar. 48:7.

□ 35:21 «Israil» —Yǝni Yaⱪup, ǝlwǝttǝ. «Migdal-Edir» — mǝnisi «ⱪoy padisi munari».

■ 35:22 Yar. 49:4.

■ 35:23 Yar. 46:8; Mis. 1:2.

□ 35:29 «künliri toxup,...» — ibraniy tilida «künlǝr bilǝn tolƣan bolup, ...» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu. «ɵz ⱪowmining ⱪexiƣa berip ⱪoxuldi» — «ibraniy tilida «ɵz ⱪowmliriƣa ⱪoxuldi» — 15:15 wǝ izaⱨatini kɵrüng.

■ 35:29 Yar. 25:8.

□ 36:1 «Tɵwǝndikilǝr Əsawning ǝwladliridur» — muxu jümlǝ bilǝn «Alǝmning Yaritilixi»ning toⱪⱪuzinqi «tolidot»i («tarihi»), yǝni «Əsaw (Edom)ning ǝwladlirining tarihi» («Əsawning ǝwladlirining tarihi») (36:1-8) baxlinidu. «Edom» — buning mǝnisi «ⱪizil» bolup, Seir rayonidiki tupraⱪning rǝnggini kɵrsitidu. Əsaw ɵzimu «ⱪizil adǝm» bolup, «ⱪizil bir zemin»da olturaⱪlaxⱪan.

■ 36:1 1Tar. 1:35.

■ 36:7 Yar. 13:6.

■ 36:8 Yǝ. 24:4.

□ 36:9 «Tɵwǝndikilǝr ... Edomiylarning ata-bowisi Əsawning ǝwladliridur: —» — muxu jümlǝ bilǝn «Alǝmning Yaritilixi»ning oninqi «tolidot»i («tarihi»), yǝni «Əsawning Seirda olturaⱪlaxⱪan ǝwladlirining tolidoti» («Əsawning Seirda olturaⱪlaxⱪan ǝwladlirining tarihi») (36:9-37:1) baxlinidu. Əsaw awwal Ⱪanaan zeminida turup birnǝqqǝ pǝrzǝnt kɵrdi; bular 1-8-ayǝttǝ hatirilinidu. Andin u «Seir taƣliⱪ rayoni»da turup u yǝrdǝ birnǝqqǝ pǝrzǝntlik bolƣan; bu yǝrdǝ deyiliwatⱪini xularning ǝwladlirini kɵrsitidu (36:9-37:1). Mǝzkur tarih xu taƣliⱪ rayonluⱪ «Ⱨoriylar»ning tarihini ɵz iqigǝ alidu. Ⱪariƣanda, Ⱨoriylar awwal Əsawlarƣa boysunup, andin ular bilǝn assimilyatsiyilixip bir millǝt, yǝni «Edomlar» yaki «Еdomiylar» bolup ⱪalƣan.

□ 36:15 «ǝmirlǝr» — muxu yǝrdǝ Əsawning nǝslidin qiⱪⱪan ⱪǝbililǝrning ǝmirliri (ⱪǝbilǝ baxliⱪliri)ni kɵrsǝtsǝ kerǝk.

□ 36:20-21 «Ⱨoriylardin bolƣan Seirning Edom zeminida olturƣan ǝwladlir» — Ⱨoriylar Əsawlar «Seir zemini»ƣa kirixtin ilgirila xu yǝrdǝ olturaⱪlaxⱪanlar idi. Seir ularning ǝjdadi bolup, zemin uning ismi bilǝn atalƣanidi.

■ 36:20-21 1Tar. 1:38.

■ 36:31 1Tar. 1:43.

□ 36:37 «Dǝrya» — muxu yǝrdǝ «Əfrat dǝryasi»ni kɵrsitidu.

□ 36:39 «Akborning oƣli ... ɵlgǝndin keyin, Ⱨadar uning ornida sǝltǝnǝt ⱪildi» — ⱪariƣanda, Ⱨoriylarning padixaⱨliri sulalǝ tüzümi boyiqǝ ǝmǝs, mǝlum saylam yoli bilǝn tallinatti.

□ 36:40-43 «mana xu tǝriⱪidǝ Əsaw Edomiylarning ata-bowisi boldi» — yaki «bular bolsa Edomdiki ɵzliri igilǝp olturaⱪlaxⱪan jaylardiki ǝmirlǝr idi». «mana xu tǝriⱪidǝ Əsaw Edomiylarning ata-bowisi boldi» — ⱪiziⱪ bir ix xuki, Israillar tehi musapir bolup yürüwatⱪanda, Əsawlar alliⱪaqan muⱪim zeminliⱪ bolup, padixaⱨliⱪ tüzümi bolƣan, xundaⱪla helila tǝrǝⱪⱪiy ⱪilƣan bolsa kerǝk. Biraⱪ keyin Israillar ulardin kɵp tǝrǝplǝrdǝ exip kǝtti.

■ 36:40-43 1Tar. 1:51.

■ 37:1 Yar. 36:7; Ibr. 11:9.

□ 37:2 «Tɵwǝndikilǝr Yaⱪup ǝwladlirining ix-izliridu» — muxu jümlǝ bilǝn «Alǝmning Yaritilixi»ning on birinqi «tolidot»i (ahirⱪi «tolidot» yaki «tarih»), yǝni «Yaⱪupning ǝwladlirining tolidoti» («Yaⱪupning ǝwladlirining ix-izliri») (37:2-50:26) baxlinidu. «Yüsüp atisiƣa ularning naqar ⱪiliⱪlirini eytip ⱪoyatti» — oⱪurmǝnlǝr Yüsüpning akilirining keyinki ixliridin u bǝrgǝn bu hǝwǝrning rast yaki rast ǝmǝslikini kɵrǝlǝydu.

□ 37:3 «uzun yǝnglik ton» — xu dǝwrlǝrdiki ǝmirlǝr wǝ padixaⱨlar ɵz xaⱨzadiliri yaki esilzadilirigǝ xundaⱪ «uzun yǝnglik ton» kiygüzǝtti. Baxⱪa birhil tǝrjimisi «ala rǝnglik ton».

□ 37:10 «aka-ukiliring» — Yüsüpning bir ukisi, yǝni Binyamin bar idi. Xu waⱪitta u bǝk kiqik idi.

■ 37:11 Ros. 7:9.

□ 37:21 «ⱪutⱪuzmaⱪqi bolup...» — ibraniy tilida «ⱪutⱪuzup...».

■ 37:21 Yar. 42:22.

□ 37:27 «u bir tuƣⱪan ⱪerindiximiz» — ibraniy tilida «u bizning ǝtlirimiz».

■ 37:28 Ⱨak. 8:24; Zǝb. 105:17-18; Ros. 7:9.

■ 37:35 Yar. 42:38; 44:29,31.

□ 37:36 «pasiban bexi» — xu qaƣdiki «pasiban bexi» degǝn mǝnsǝp bǝlkim «jallat bexi» degǝnnimu ɵz iqigǝ alatti.

■ 37:36 Yar. 39:1; Zǝb. 105:17-18

□ 38:2 «bir Ⱪanaaniyning ⱪizi» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Ⱪanaaniylar imansiz wǝ ǝhlaⱪsiz bir hǝlⱪ idi.

■ 38:2 1Tar. 2:3.

■ 38:5 Qɵl. 26:20.

□ 38:8 «ⱪerindaxliⱪ burqi» — ⱪǝdimki zamanlarning ɵrp-adǝtliri boyiqǝ, birsi ɵz mal-mülkigǝ warisliⱪ ⱪilidiƣan pǝrzǝnti bolmay ɵlüp kǝtsǝ, undaⱪta ɵlgüqining aka yaki ukisi uningƣa bir waris pǝrzǝnt ⱪaldurux üqün ayalini hotunluⱪⱪa elixi kerǝk idi. Bu ayaldin pǝrzǝnt tuƣulsa, undaⱪta u ɵziningki ǝmǝs, bǝlki ɵlgǝn ⱪerindixining ⱨesablinatti. Keyin bu ixni Musa pǝyƣǝmbǝr yǝⱨudiylarƣa ⱪanun dǝp bekitkǝn («Ⱪan.» 25:5-10).

□ 38:15 «bu bir paⱨixǝ ayal ohxaydu» — xu waⱪitlarda paⱨixǝ ayalar yüzini etiwalatti; toy ⱪilƣan ayallar wǝ ⱪizlar adǝttǝ qümbǝlsiz yürǝtti. Pǝⱪǝt toy ⱪilidiƣan layiⱪi aldidila ⱪizlar yüzini yepiwalatti (24:65ni kɵrüng).

□ 38:21 «butpǝrǝs paⱨixǝ» — Ⱪanaaniylar arisida butpǝrǝslikning paⱨixiwazliⱪ bilǝn ziq munasiwiti bar idi. «Kim bundaⱪ «butpǝrǝs paⱨixǝ» bilǝn billǝ bolsa, uningƣa buttin bir bǝht-bǝrikǝt kelidu» dǝp ⱪarilatti.

□ 38:26 «U manga nisbǝtǝn ⱨǝⱪliⱪtur» — Tamarning bu ixlarda bolux mǝⱪsiti kɵngül huxi üqün ǝmǝs, bǝlki pǝrzǝnt kɵrüx üqün idi. Yǝⱨuda ǝslidǝ «Mǝn uningdin tehimu gunaⱨkarmǝn» deyixkǝ toƣra kelǝtti, ǝlwǝttǝ.

■ 38:27 1Tar. 2:4.

□ 38:29 «Sǝn ⱪandaⱪ ⱪilip bɵsüp qiⱪting!» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Sǝn ⱪandaⱪ ⱪilip bɵsüp qiⱪting? Bundaⱪ ix bexingƣa yǝnǝ kelidu!» (ǝyni sɵz «bɵsüp qiⱪix» bexingƣa yǝnǝ kelidu!»). «Pǝrǝz» — «bɵsülgǝn jay» yaki «bɵsküqi» degǝn mǝnidǝ.

■ 38:29 Mat. 1:3.

□ 38:30 «Zǝraⱨ» — Babil yaki aramiy tilida «ⱪipⱪizil» degǝn mǝnidǝ. Ibraniy tilida «parⱪiraⱪ» degǝn mǝnidǝ. Bu babning tarihiy ǝⱨmiyiti toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 39:1 Yar. 37:28; Zǝb. 105:17

■ 39:2 Ros. 7:9.

■ 39:7 Pǝnd. 7:13.

□ 39:20 «Yüsüpni tutup orda munarliⱪ zindanƣa ⱪamap ⱪoydi» — yuⱪiriⱪi izaⱨatta eytⱪinimizdǝk, Potifar «jallat bexi» boluxi mumkin idi. Xunga u Yüsüpni ɵlüm jazasiƣa mǝⱨkum ⱪilixⱪa ⱨoⱪuⱪluⱪ bolatti. Uning xundaⱪ ⱪilmasliⱪi kɵnglidǝ ayalining gǝplirigǝ guman pǝyda bolƣanliⱪiƣa ispat boluxi mumkin. Ⱪaysi ayaƣ astida dǝssilix hǝtirigǝ ⱪalƣan ayal ɵzini bozǝk ⱪilmaⱪqi kixining kiyimini tutuwelixni halaytti?

■ 39:20 Zǝb. 105:18

□ 40:3 «pasibanlarning bexi» — Potifar bolsa kerǝk (39:1ni kɵrüng).

□ 40:8 «qüximizning tǝbirini yexip beridiƣan kixi yoⱪ» — xu dǝwrlǝrdǝ Misirda «qüxni yǝxküqi» dǝydiƣan «alaⱨidǝ kǝsp»tiki bir hil adǝmlǝr bar idi.

□ 40:13 «Pirǝwn ⱪǝddingni ruslitip...» — ibraniy tilida: — «Pirǝwn bexingni kɵtürüp...».

□ 40:19 «Pirǝwn sening bexingni kesip,...» — ibraniy tilida: «Pirǝwn bexingni üstüngdin kɵtürüp,...» . Muxu sɵzlǝrni 13-ayǝt bilǝn selixturƣili bolidu.

□ 40:20 «bexini aldi» — ibraniy tilida bu ibarǝ «bexini kɵtürdi» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Lekin bu «bax kɵtürüx» ornini ɵstürüx ǝmǝs, bǝlki kallisini elixni kɵrsitidu.

■ 41:1 Zǝb. 105:19

□ 41:8 «uning kɵngli» — ibraniy tilida: — «uning roⱨi».

■ 41:11 Dan. 2:2.

■ 41:14 Zǝb. 105:20; Dan. 2:25.

□ 41:16 «hatirjǝmlik beridiƣan bir jawab» — yaki «aman-esǝnlikkǝ elip baridiƣan bir jawab».

□ 41:17 «dǝrya» — Nil dǝryasi. Misirliⱪlarƣa nisbǝtǝn pǝⱪǝt bir dǝrya, yǝni Nil dǝryasila bardur.

■ 41:37 Ros. 7:10.

■ 41:38 Zǝb. 105:20-22

□ 41:40 «tǝrtipkǝ tizsun» — yaki «boysunidu».

■ 41:40 Zǝb. 105:21-22

□ 41:44 «Mǝn degǝn Pirǝwndurmǝn; pütkül Misir zeminida sǝnsiz ⱨeqkim ⱪol-putini midirlatmisun!» — yaki «Mǝn Pirǝwndurmǝn; lekin pütkül Misir zeminida sening ruhsitingsiz ⱨeqkim ⱪol-putini midirlatmisun!».

□ 41:45-46 «Zafinat-Paaniyaⱨ» — mǝnisi «Hudaning sɵz ⱪilixi bilǝn u (Yüsüpni demǝkqi) ⱨayat turidu» degǝn boluxi mumkin. Baxⱪa birhil tǝrjimisi «Dunyaning Ⱪutⱪuzƣuqisi».

□ 41:47 «dɵwǝ-dɵwǝ» — ibraniy tilida «qanggal-qanggal».

■ 41:50 Yar. 46:20; 48:5.

□ 41:51 «Manassǝⱨ» — mǝnisi «untuldurƣan».

□ 41:52 «Əfraim» — mǝnisi «ikki ⱨǝssǝ mewilik».

■ 41:54 Yar. 45:6; Zǝb. 105:16-17

■ 42:2 Ros. 7:12.

□ 42:3 «Yüsüpning on akisi ... Misirƣa yolƣa qiⱪti» — Yaⱪupning oƣullirining ɵzlirining Misirƣa berixi ailisining aqarqiliⱪ tüpǝylidin namratlixip kǝtkǝnlikini kɵrsǝtsǝ kerǝk; baridiƣan hizmǝtqilǝrmu ⱪalmiƣan boluxi mumkin.

□ 42:6 «Yüsüpning akiliri kelip uning aldida yüzlirini yǝrgǝ tǝgküzüp tǝzim ⱪildi» — bu ix bilǝn Yüsüpning kɵrgǝn qüxliri tehi toluⱪ ǝmǝlgǝ axurulmidi; atisi Yaⱪup, inisi Binyamin wǝ ɵgǝy anisining Misirƣa kelixi bilǝn kɵrgǝn qüxliri toluⱪ ǝmǝlgǝ axurulidu.

■ 42:6 Yar. 37:7.

□ 42:9 «ǝlning mudapiǝsiz jayliri» — ibraniy tilida «ǝlning yalingaq jayliri».

■ 42:9 Yar. 37:5.

■ 42:13 Yar. 43:29.

□ 42:14 «mana mǝn dǝl silǝrgǝ eytⱪinimdǝk, jasus ikǝnsilǝr!» — Yüsüpning buni deginidiki mǝntiⱪǝ bǝlkim «Kim ɵz oƣullirining ⱨǝmmisini degüdǝk biraⱪla Misirƣa baridiƣan hǝtǝrlik yolƣa mangduratti?!» degǝndǝk boluxi mumkin.

□ 42:16 «eytⱪininglarning rast-yalƣanliⱪi ispatlinidu» — ibraniy tilida «silǝrdǝ ⱨǝⱪiⱪǝt bar-yoⱪluⱪi ispatlinidu».

■ 42:20 Yar. 43:5; 44:23.

■ 42:22 Yar. 37:21,22.

□ 42:34 «zemin» — Misir zeminini kɵrsitidu.

■ 42:35 Yar. 42:25; 44:1.

■ 43:5 Yar. 42:20; 44:23;

□ 43:9 «meningdin ⱨesab alisǝn» — ibraniy tilida «mening ⱪolumdin ⱨesab alisǝn».

■ 43:9 Yar. 44:32.

■ 43:20 Yar. 42:3.

■ 43:21 Yar. 42:27,35.

■ 43:24 Yar. 18:4.

■ 43:26 Yar. 37:10; 42:6.

■ 43:29 Yar. 42:13.

■ 43:30 Yar. 45:2.

□ 44:5 «Ⱨojam xu jamda xarab iqidu ⱨǝmdǝ uningda pal aqidu ǝmǝsmu?!» — Yüsüp Hudaning pǝyƣǝmbiri bolƣaqⱪa, «pal eqix» ⱪatarliⱪ ixlarni ⱪǝt’iy ⱪilmaytti. Uning gepi akilirini sinax mǝⱪsitidǝ eytilƣan, halas.

□ 44:15 «Meningdǝk adǝmning qoⱪum pal aqalaydiƣanliⱪini bilmǝmtinglar?» — 5-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

□ 44:16 «Huda kǝminlirining ⱪǝbiⱨlikini axkara ⱪildi» — Yǝⱨudaning muxu gepi muxu yǝrdǝ bǝlkim Yüsüpning jami taƣarliridin tepilƣanliⱪini ǝmǝs, bǝlki ular ɵtkǝndǝ inisi Yüsüpkǝ ɵtküzgǝn yamanliⱪni kɵrsǝtsǝ kerǝk. Yǝⱨuda ɵzlirining aldida turƣinining Yüsüp ikǝnlikini bilmǝytti, ǝlwǝttǝ.

■ 44:21 Yar. 42:15.

■ 44:23 Yar. 43:3, 5

□ 44:26 «U zatning yüzi aldida turalmaymiz» — ibraniy tilida «xu kixining yüzini ⱪaytidin kɵrǝlmǝymiz».

■ 44:28 Yar. 37:33.

■ 44:29 Yar. 42:38.

■ 44:32 Yar. 43:9.

□ 45:1-2 «Misirliⱪlar uni anglidi, Pirǝwnning ordisikilǝrmu buningdin tezla hǝwǝr tapti» — yaki «Misirliⱪlar, xundaⱪla Pirǝwnning ordisidikilǝr uni anglidi».

■ 45:4 Yar. 37:28; Zǝb. 105:17; Ros. 7:9, 13.

■ 45:5 Yar. 50:19,20,21.

□ 45:8 «atining ornida ⱪilip» — muxu yǝrdǝ bǝlkim Yüsüpning Pirǝwngǝ qong mǝsliⱨǝtqi ikǝnlikini kɵrsǝtsǝ kerǝk.

■ 45:13 Ros. 7:14.

□ 45:20 «ɵz sǝrǝmjanliringlarƣa karinglar bolmisun» — ibraniy tilida «kɵzünglar sǝrǝmjanliringlarƣa ⱨǝsrǝt qǝkmisun».

□ 45:24 «yolda jedǝllǝxmǝnglar» — bu nǝsiⱨǝtni bǝlkim ularning ɵzini Misirƣa setiwǝtkǝnliki toƣruluⱪ bir-birini yǝnǝ ǝyiblixidin ǝnsirǝp eytⱪan bolsa kerǝk.

□ 46:2 «Yaⱪup, Yaⱪup» — Hudaning adǝmning ismini ikki ⱪetim qaⱪirixi Hudaning uningƣa bolƣan qongⱪur meⱨir-muⱨǝbbitini wǝ ɵzigǝ tolimu ǝziz ikǝnlikini kɵrsitidu.

■ 46:3 Yar. 13:16; 16:10; 17:2; 22:17; 26:24; 28:13; 32:9; 35:11; 48:4.

□ 46:4 «Yüsüp ɵz ⱪoli bilǝn sening kɵzüngni yumduridu» — demǝk, Yüsüp Yaⱪup sǝkratⱪa qüxüp ⱪalƣanda uning yenida bolidu. «Mǝn Ɵzüm jǝzmǝn yǝnǝ seni xu yǝrdin yandurup kelimǝn» degǝn yuⱪiriⱪi sɵzlǝr xübⱨisizki, Yaⱪup Ⱪanaan zeminida dǝpnǝ ⱪilinipla ⱪalmay, bǝlki Ⱪanaan zeminida ahirⱪi zamanda tirilidu, degǝn mǝnini kɵrsitidu.

■ 46:4 Qɵl. 20:15; Ⱪan. 10:22; Yǝ. 24:4, 5, 6; Zǝb. 105:23, 24; Yǝx. 52:4; Ⱨox. 11:1.

■ 46:5 Ros. 7:15.

■ 46:8 Mis. 1:2; 6:13; Qɵl. 26:5; 1Tar. 4-8.

□ 46:10 «Saul» — yaki «Xaul».

■ 46:10 Mis. 6:15; 1Tar. 4:24.

■ 46:11 1Tar. 5:27.

■ 46:12 Yar. 38:3, 4, 5; 1Tar. 2:5.

□ 46:13 «Puaⱨ» — yaki «Puwaⱨ». «Qɵl.» 36:23ni kɵrüng. «Yob» — yaki «Yaxub».

■ 46:16 1Tar. 5:11.

■ 46:17 1Tar. 7:30.

■ 46:18 Yar. 29:24.

■ 46:20 Yar. 41:50; 48:5.

□ 46:21 «Belaⱨ» — yaki «Bela».

■ 46:21 1Tar. 7:6; 8:1.

■ 46:24 1Tar. 7:13.

■ 46:25 Yar. 29:29.

■ 46:27 Ⱪan. 10:22; Ros. 7:14.

□ 46:28 «Yaⱪup Yüsüptin kɵrsǝtmǝ elip, ɵzlirini Goxǝngǝ baxlap berixⱪa Yǝⱨudani Yüsüpning ⱪexiƣa ǝwǝtti» — yaki «ɵzliri Goxǝngǝ berixtin awwal Yǝⱨudani Yüsüpkǝ uⱪturux üqün ǝwǝtti».

□ 46:30 «ɵlsǝmmu arminim yoⱪ» — ibraniy tilida «ɵlsǝm bolidu».

□ 46:34 «qüxünmǝ» — xu gepi bilǝn Yüsüp: (1) ɵz ailisidikilǝrning Misir iⱪtisadiƣa yük bolmaydiƣanliⱪini, ɵzlirining jenini baⱪalaydiƣanliⱪini kɵrsǝtmǝkqi; (2) ularning Goxǝn degǝn qǝt rayonda turuxini bekitmǝkqi. Xundaⱪ bolƣanda, Israil hǝlⱪi Misirliⱪlar bilǝn anqǝ assimiliyatsiyǝ bolmaydu, xundaⱪla Misirdin ⱪeqix kerǝk bolsa, Goxǝn yurti Ⱪanaan zeminiƣa birⱪǝdǝr yeⱪinraⱪ idi.

■ 46:34 Yar. 43:32; Mis. 8:22.

■ 47:1 Yar. 45:10.

■ 47:3 Yar. 46:34.

■ 47:9 Zǝb. 119:19; Ibr. 11:9,13.

□ 47:21 «qüxǝnmǝ» — hǝlⱪlǝrning yezilardin xǝⱨǝrlǝrgǝ kɵqürülüxining sǝwǝbi: (1) tupraⱪta giya ünmǝs bolup ⱪalƣaqⱪa, hǝlⱪning xu yǝrdǝ turuwerixining paydisi yoⱪ idi; (2) hǝlⱪ xǝⱨǝrdǝ tursa ularƣa «ⱪutⱪuzux axliⱪi» tarⱪitip berixkǝ ⱪolayliⱪ bolatti. Bu waⱪitliⱪ tǝdbir bolup, keyin Yüsüp ularƣa uruⱪ bǝrgǝndǝ (23-ayǝt) hǝlⱪ bǝlkim ɵz yurtliriƣa ⱪaytⱪan boluxi mumkin. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Xu tǝriⱪidǝ Yüsüp hǝlⱪni Misirning bu qetidin yǝnǝ bir qetigiqǝ ⱪulluⱪiƣa kirgüzdi».

■ 47:29 Yar. 24:2.

□ 47:31 «Israil karwatning bax tǝripidǝ sǝjdǝ ⱪildi» — kona grekqǝ tǝrjimisi (LXX)dǝ «u (Israil) ⱨasisiƣa yɵlinip Hudaƣa sǝjdǝ ⱪildi» deyilidu. Muxu yǝrdǝ ikki mǝnisi boluxi mumkin («Ibr.» 11:21nimu kɵrüng).

■ 47:31 Ibr. 11:21.

■ 48:3 Yar. 17:1.

■ 48:4 Yar. 28:3; 35:11.

□ 48:5 «ⱨǝr ikkisi mening oƣullirim bolidu» — keyin Manassǝⱨ wǝ Əfraimdin bolƣan ⱪǝbililǝr Israilning on ikki ⱪǝbilisidin ikkisi ⱨesablandi.

■ 48:5 Yar. 41:50; 46:20.

□ 48:6 «ular kǝlgüsidǝ mirasⱪa erixkǝndǝ akilirining nami astida bolidu» — demǝk, ǝgǝr Yüsüpning keyin oƣulliri bolsa, Manassǝⱨning ⱪǝbilisi yaki Əfraimning ⱪǝbilisining bir ǝzasi ⱨesablinip, xu ⱪǝbilining bir ⱪismi süpitidǝ tegixlik miras alalaytti.

□ 48:7 «meni taxlap ɵlüp kǝtti» — yaki «meni ⱨǝsrǝtkǝ ⱪaldurup ɵlüp kǝtti». «mǝn uni (Raⱨilǝni) xu yǝrdǝ, yǝni Əfratⱪa baridiƣan yolda dǝpnǝ ⱪildim» — Raⱨilǝ Yüsüpning ɵz anisi, ǝlwǝttǝ. Bǝlkim anisining ɵlümi toƣruluⱪ tǝpsilatlar uning esidǝ anqǝ ⱪalmiƣan boluxi mumkin idi.

■ 48:7 Yar. 35:19.

□ 48:12 «Yaⱪupning» — ibraniy tilida «uning».

■ 48:15 Ibr. 11:21.

□ 48:16 «...ⱨǝmjǝmǝt bolup ... ⱪutⱪuzƣan» — ibraniy tilida «goel» degǝn peil bilǝn ipadilinidu. Muxu yǝrdǝ «goel» degǝn peil Tǝwratta birinqi ⱪetim ixlitilidu. «Ayup» 19:25 wǝ izaⱨatini wǝ «Tǝbirlǝr»nimu kɵrüng.

■ 48:16 Yar. 31:42; 32:1.

□ 48:17 «Yüsüp atisining ong ⱪolini Əfraimning bexiƣa ⱪoyƣinini kɵrüp kɵnglidǝ hapa boldi» — ibraniy tilida «atisining ong ⱪolini Əfraimning bexiƣa ⱪoyƣini Yüsüpning kɵzlirigǝ yaman ixtǝk kɵründi».

■ 48:19 Rut 4:11,12.

■ 48:20 Yǝr. 31:20.

□ 48:22 «Mǝn sanga ... bir ülüx yǝrni artuⱪ bǝrdim» — degǝn sɵzlǝrning yǝnǝ mumkin bolƣan ikki mǝnisi bar: — (1) «sanga... axu «yaƣliⱪ rayon» (kɵp zǝytun meyini qiⱪidiƣan zemin)ni tǝⱪdim ⱪildim,...» yaki (2) «sanga... Xǝkǝm degǝn yǝrni ... tǝⱪdim ⱪildim» (34-babni kɵrüng). Əmǝliyǝttǝ üq mǝnǝ ohxaxla toƣra boluxi mumkin.

■ 48:22 Yǝ. 13:7; 16:1; 17:1; 24:8.

■ 49:3 Yar. 29:32; Ⱪan. 21:17; Zǝb. 78:51.

□ 49:4 «U mening kɵrpǝmning üstigǝ qiⱪti!» — Rubǝnning atisining toⱪili Bilⱨaⱨ bilǝn billǝ yatⱪinini kɵrsitidu (35:22). Yaⱪupning bu uluƣ bexarǝtliri toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tǝpsiliyrǝk tohtilimiz.

■ 49:4 Yar. 35:22; 1Tar. 5:1.

□ 49:5 «Ularning ⱪiliqliri zorawanliⱪning ⱪoralliridur!» — 34:25-31ni kɵrüng.

■ 49:6 Yar. 34:25.

□ 49:7 «tarⱪitiwetimǝn,... qeqiwetimǝn» — Yaⱪup pǝyƣǝmbǝr bolƣaqⱪa uning muxu sɵzliri Hudaning sɵzigǝ barawǝr bolidu. Bu sɵzni Huda Ɵzi Yaⱪupning aƣzi arⱪiliⱪ eytⱪan bolsa kerǝk.

■ 49:7 Yǝ. 19:1; 21:3-45.

□ 49:8 «Seni bolsa ⱪerindaxliring tǝriplǝr» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, «Yǝⱨuda» degǝnning mǝnisi «tǝriplǝx» yaki «mǝdⱨiyǝ»dur (29:35ni kɵrüng).

□ 49:9 «sǝn ow tutupla qiⱪting» — bu sɵz, xübⱨisizki, Yǝⱨudaning kǝlgüsidǝ toluⱪ ƣǝlibǝ ⱪilidiƣanliⱪini kɵrsitidu. «Xirdǝk qɵküp sozulup yatsa yaki qixi xirdǝk yetiwalsa» degǝn sɵzlǝrgǝ «owning yenida» degǝn sɵzlǝrni ⱪoxup kirgüzduⱪ; qünki bizningqǝ bu jümlǝ aldinⱪi jümlǝ bilǝn ziq baƣlinixliⱪ. Demǝk, Yǝⱨuda ƣǝlibǝ ⱪilipla ⱪalmay, bǝlki ƣǝlibining mewiliridin bimalal ⱨuzurlinixⱪa muyǝssǝr bolidu. Yǝⱨuda Mǝsiⱨning ǝjdadi bolƣaqⱪa, muxu sɵzlǝr Mǝsiⱨning ɵzi toƣrisida tehimu inawǝtlik boluxi kerǝk. «U xirdǝk owning yenida qɵküp sozulup yatsa, yaki qixi xirdǝk yetiwalsa,...» degǝnning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «U xirdǝk yaki qixi xirdǝk Maraxⱪa yetiwalsa,...».

■ 49:9 Qɵl. 24:9; Mik. 5:7.

□ 49:10 «Yǝⱨudaning puxtidin» — ibraniy tilida «Yǝⱨudaning putliri arisidin» — demǝk, uning nǝslidin, puxtidin. «ⱪanun qiⱪarƣuqi» — yaki «idarǝ ⱪilƣuqining tutⱪan tayiⱪi». «xu ⱨoⱪuⱪ Igisi» — ibraniy tilida «Xiloⱨ» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Bu uluƣ bexarǝt toƣrisida «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 49:10 Mat. 2:6.

□ 49:11 «xarabta» — ibraniy tilida «üzüm ⱪenida». «exǝk balisini sortluⱪ üzüm teliƣa baƣlap ⱪoyar, ... libasini xarabta yuyup, Tonini üzüm xǝrbitidǝ yuyar» — demǝk, Yǝⱨuda ⱪǝbilisi xunqǝ bay boliduki, tǝhǝyni ǝng esil üzüm teliƣa baƣlaydu, tǝhǝyning uni tartip yuluwetixidin yaki uni yǝp ketixidin ⱪorⱪmaydu wǝ halisa keyimini yuƣanda suning ornida xarab ixlitidu.

□ 49:12 «ⱪizirip ketǝr» — yaki «nurlinar».

■ 49:13 Yǝ. 19:10,11.

□ 49:15 «aramgaⱨ» — bǝlkim Huda ɵzigǝ wǝdǝ ⱪilƣan miras zeminining yahxi bir ⱪismini kɵrsǝtsǝ kerǝk.

□ 49:16 «Dan» — bu namning mǝnisi «ⱨɵküm» yaki «ⱨɵküm qiⱪarƣuqi» yaki «sotqi».

□ 49:19 «Gad» — ibraniy tilida «Gad»ning mǝnisi «ⱪoxun» yaki «ⱨujum».

□ 49:20 «Axirning tamiⱪida zǝytun meyi mol bolar» — yaki «Axirning yeridin mol axliⱪ qiⱪar».

□ 49:22 «dǝrǝhning xehi» — ibraniy tilida muxu yǝrdǝ «mewilik dǝrǝhning balisi» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu. Bu ikki jümlǝ iqidiki «mewilik» degǝn sɵz «Əfraim» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu; oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki «Əfraim» degǝnning mǝnisi «ikki ⱨǝssǝ mewilik». «uning xahqiliri» — ibraniy tilida «uning ⱪizliri».

■ 49:22 1Tar. 5:1.

■ 49:23 Yar. 50:20.

□ 49:24 «Israilning ⱪoram texi, yǝni uning padiqisi uningdin qiⱪar!» — demǝk, «Israilning Ⱪoram Texi», «uning ⱨǝⱪiⱪiy Padiqisi», yǝni Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨ Hudaning Ɵzidin qiⱪisu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «(Yǝni Israilning Ⱪoram Texidin, uning Padiqisidindur)».

□ 49:25 «Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir» —Hudaning bir namidur.

□ 49:26 «Ular mǝnggülük taƣ-edirlarning qǝtlirigiqǝ yetǝr» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «Ular mǝnggülük taƣlarning bǝrikǝtliridin ziyadǝ boldi». «ɵz ⱪerindaxliridin ayrim turƣuqining...» — yaki «ɵz ⱪerindaxliri arisidin ǝmir bolƣuqining...»

■ 49:26 Ⱪan. 33:16

■ 49:30 Yar. 23:9,16.

■ 49:31 Yar. 25:9; 35:29; Ros. 7:16.

■ 49:33 Ros. 7:15.

□ 50:2 «mumiya ⱪilix» — adǝmning jǝsitini qirixtin saⱪlaxtin ibarǝttur. Misirda alaⱨidǝ mumiya ⱪilix kǝspi bilǝn xuƣullanƣuqilar bar idi; lekin u kixilǝr mumiya ⱪilƣanda kɵp butpǝrǝslik murasimlirini ɵtküzǝtti, xunga Yüsüp ularni ixlǝtmǝy, bǝlki ɵz tewiplirini xu ixⱪa buyrudi.

■ 50:4-5 Yar. 47:29.

□ 50:11 «Abǝl-Mizraim» — mǝnisi: «misirliⱪlarning matimi» wǝ «misirliⱪlarning etizliⱪi» degǝnlǝrni bildürüxi mumkin. «Iordan dǝryasining u tǝripidǝ» bolsa Iordan dǝryasining xǝrⱪiy tǝripidǝ.

■ 50:13 Yar. 23:16; Ros. 7:15,16.

■ 50:19 Yar. 45:5.

□ 50:23 «Makirning balilirimu uning tizliri üstidǝ tuƣuldi» — degǝn ibarǝ bǝlkim: (1) Yüsüp muxu qǝwrilirigǝ ɵzining oƣulliridǝk ⱪaraytti; (2) muxu qǝwriliri Yüsüpning biwasitǝ mirashori ⱪilindi.

■ 50:23 Qɵl. 32:39.

□ 50:24 «Hudaning yoⱪlixi» — ibraniy tilida «yoⱪlax» degǝn bu peil Huda bilǝn munasiwǝtlikIxlitilgǝn bolsa, Uning ƣǝmhorluⱪ ⱪilixi, insanning ⱨalidin hǝwǝr elixini ɵz iqigǝ alidu.

■ 50:24 Ibr. 11:22.

□ 50:25 «yoⱪlax» — toƣruluⱪ 24-ayǝt wǝ izaⱨatini kɵrüng.

■ 50:25 Mis. 13:19; Yǝ. 24:32.

Misirdin qiⱪix

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

Misirdin qiⱪix

1

Israillarning Misirda tartⱪan azabliri

1 Wǝ tɵwǝndikilǝr Israil bilǝn billǝ Misirƣa barƣan oƣullirining isimliri (ular ⱨǝrⱪaysisi ɵz bala-qaⱪilirini elip, Yaⱪup bilǝn billǝ Misirƣa barƣanidi): — □  ■ 2 Rubǝn, Ximeon, Lawiy, Yǝⱨuda, 3 Issakar, Zǝbulun, Binyamin, 4 Dan, Naftali, Gad wǝ Axir. 5 Əmdi Yaⱪupning puxtidin bolƣanlar jǝmiy bolup yǝtmix adǝm idi. Bu waⱪitta Yüsüp Misirda idi.■

6 Keyin Yüsüp, uning barliⱪ ⱪerindaxliri ⱨǝmdǝ barliⱪ zamandaxliri ɵlüp tügidi. 7 Xundaⱪtimu, Israillar kɵp tuƣulup, tez awup, intayin küqǝydi; ular zeminƣa bir kǝldi.■ 8 U waⱪitlarda Yüsüpni bilmǝydiƣan yengi bir padixaⱨ Misirda tǝhtkǝ qiⱪti. □  ■ 9 U hǝlⱪigǝ: Mana, Israillarning hǝlⱪi bizdin ziyadǝ awup ⱨǝmdǝ bizdinmu küqlinip kǝtti. 10 Əmdi biz ularƣa nisbǝtǝn aⱪilanǝ ix tutayli; bolmisa, ular tehimu awup ketidu, mubada urux partlap ⱪalsa, xundaⱪ boliduki, ular düxmǝnlirimiz tǝrǝpkǝ ɵtüp, bizgǝ ⱨujum ⱪilip, yurttin qiⱪip ketixi mumkin, — dedi.■

11 Xuning bilǝn ular ularni ⱪattiⱪ ǝmgǝklǝr bilǝn harlax üqün ix baxlirini tǝyinlǝp nazarǝtqilikkǝ ⱪoydi. Xuning bilǝn Israillar Pirǝwn üqün Pitom bilǝn Raamsǝs degǝn maddiy ǝxya saⱪlaydiƣan xǝⱨǝrlǝrni yasap bǝrdi. □ 12 Lekin ularni ⱪanqǝ ǝzgǝnseri, bular xunqǝ kɵpiyip ⱨǝmmǝ yǝrni ⱪaplidi; buning bilǝn misirliⱪlar Israillarƣa ɵq bolup kǝtti. □  ■ 13 Xuning bilǝn misirliⱪlar Israillarƣa zulum ⱪilip, ularni tehimu ⱪattiⱪ ixlitip eƣir ixlarƣa saldi. 14 Misirliⱪlar ularni layqiliⱪ, hix-kesǝk ⱪuyux wǝ etizlarning ⱨǝrhil ǝmgǝklirigǝ selip, ixning ⱪattiⱪliⱪi bilǝn ularning turmuxiƣa ⱪattiⱪ eƣirqiliⱪ saldi; ularni nemǝ ǝmgǝkkǝ salmisun, intayin japaliⱪ idi.

15 Misir padixaⱨi ikki ibraniy tuƣut anisiƣa sɵz ⱪilip (ularning birining ismi Xifraⱨ, yǝnǝ birining ismi Puaⱨ idi):□

16 — silǝr ⱪaqanliki ibraniy hotunlarni tuƣdursanglar, tuƣⱪanda obdan ⱪaranglar; bowaⱪ oƣul bolsa, ɵltürüwetinglar; ⱪiz bolsa, tirik ⱪoyunglar, — dedi.□

17 Lekin tuƣut aniliri Hudadin ⱪorⱪup, Misirning padixaⱨi ularƣa eytⱪandǝk ⱪilmay, bǝlki oƣul bowaⱪlarni tirik ⱪoydi.

18 Xunga Misirning padixaⱨi tuƣut anilirini qaⱪirtip ulardin: — Bu nemǝ ⱪilƣininglar?! Oƣul balilarni nemixⱪa tirik ⱪoydunglar? — dǝp soridi.

19 Tuƣut aniliri Pirǝwngǝ jawab berip: — Ibraniy ayallar misirliⱪ ayallarƣa ohximaydu. Ular küqlük, saƣlam-timǝn bolƣini üqün tuƣut aniliri ularning ⱪexiƣa yetip barƣuqǝ, ɵzliri tuƣup bolidu, — dedi.

20 Nǝtijidǝ, Huda tuƣut aniliriƣa iltipat kɵrsǝtti; Israil hǝlⱪi dawamliⱪ kɵpiyip, tehimu küqǝydi. 21 Xundaⱪ boldiki, tuƣut aniliri Hudadin ⱪorⱪidiƣan ihlasmǝn bolƣanliⱪi üqün Huda ularni aililik boluxⱪa muyǝssǝr ⱪildi.

22 Buning bilǝn Pirǝwn barliⱪ puhraliriƣa: — Israillardin yengi tuƣulƣan oƣul balilarning ⱨǝmmisini dǝryaƣa taxlanglar, lekin ⱪiz balilarning ⱨǝmmisini tirik ⱪaldurunglar, dǝp ǝmr ⱪildi.□
  ■  

Misir imperiyǝsi

2

Musaning dunyaƣa kelixi

1 Lawiyning jǝmǝtidin bolƣan bir kixi berip, Lawiyning nǝslidin bolƣan bir ⱪizni hotunluⱪⱪa aldi. ■ 2 Bu ayal ⱨamilidar bolup, bir oƣul tuƣdi. Ana uning qirayliⱪ ikǝnlikini kɵrüp, uni üq ay yoxurup saⱪlidi. ■ 3 Uni yǝnǝ yoxuruxⱪa amalsiz ⱪalƣanda, ⱪomuxtin bir sewǝt yasap, uningƣa yaryelim wǝ mom suwap, balini iqigǝ selip, dǝryaning ⱪirƣiⱪidiki ⱪomuxluⱪ arisiƣa ⱪoyup ⱪoydi. □ 4 Andin balining ⱨǝdisi uningƣa nemǝ bolarkin dǝp yiraⱪtin ⱪarap turdi. 5 U waⱪitta Pirǝwnning ⱪizi suƣa qɵmülgili dǝrya tǝrǝpkǝ kǝldi; uning qɵriliri dǝrya boyida aylinip yürdi. Pirǝwnning ⱪizi ⱪomuxluⱪning arisida turƣan sewǝtni kɵrüp, has qɵrisini uni elip qiⱪixⱪa ǝwǝtti. □  ■ 6 U sewǝtni eqip ⱪariwidi, mana, bir oƣul balini kɵrdi wǝ u bala yiƣlap kǝtti. Mǝlikǝ uningƣa iq aƣritip: — Bu xübⱨisizki ibraniylarning baliliridin biri ikǝn, dedi.

7 U qaƣda balining ⱨǝdisi Pirǝwnning ⱪizidin: — Mǝn berip, sili üqün balini emitip baⱪidiƣan bir ibraniy inik ana tepip kelǝymu? — dǝp soridi.

8 Pirǝwnning ⱪizi uningƣa: — Barƣin, dedi. Ⱪiz berip bowaⱪning anisini qaⱪirip kǝldi. 9 Pirǝwnning ⱪizi uningƣa: — Bu balini elip ketip mǝn üqün emitip beⱪip bǝr; ⱨǝⱪⱪingni berimǝn, dedi. Xuning bilǝn ayal balini elip ketip, uni emitip baⱪti.

10 Bala qong bolƣanda uni Pirǝwnning ⱪizining ⱪexiƣa elip bardi; u uningƣa oƣul boldi. U: «Mǝn uni sudin qiⱪiriwalƣan» dǝp uningƣa Musa degǝn isimni ⱪoydi.□

Musaning Israilni ⱪutⱪuzmaⱪqi boluxi wǝ Midiyan dɵlitigǝ ⱪeqip ketixkǝ mǝjbur boluxi

11 Musa qong bolƣandin keyinki künlǝrdǝ xundaⱪ boldiki, u ɵz ⱪerindaxlirining yeniƣa bardi wǝ ularning eƣir ǝmgǝkkǝ seliniwatⱪanliⱪini ɵz kɵzi bilǝn kɵrdi. Arida, bir misirliⱪning ibraniy ⱪerindaxliridin birini uruwatⱪanliⱪini kɵrdi. ■ 12 U tɵt ǝtrapiƣa ⱪarap, adǝm yoⱪluⱪini kɵrüp, ⱨeliⱪi misirliⱪni urup ɵltürüp, ⱪumƣa kɵmüp yoxurup ⱪoydi. 13 Ətisi u yǝnǝ qiⱪip ⱪariwidi, mana ikki ibraniy bir-biri bilǝn soⱪuxuwatatti; u yolsizliⱪ ⱪiliwatⱪan kixigǝ: — Ɵz ⱪerindixingni nemixⱪa urisǝn? — dedi.

14 Ⱨeliⱪi kixi jawab berip: — Kim seni bizgǝ ⱨakim wǝ soraⱪqi ⱪilip ⱪoydi? Ⱨeliⱪi misirliⱪni ɵltürginingdǝk menimu ɵltürmǝkqimusǝn? — dedi.

Musa bu gǝpni anglap ⱪorⱪup ɵz iqidǝ: «Mǝn ⱪilƣan ix jǝzmǝn axkara bolup ⱪaptu!» dǝp oylidi.■

15 Pirǝwn ⱨǝm bu ixtin hǝwǝr tepip, Musani ɵltürmǝkqi boldi; lekin Musa Pirǝwnning aldidin ⱪeqip, Midiyan zeminiƣa berip olturaⱪlaxti. Bir küni, u ⱪuduⱪning yeniƣa kelip olturdi. ■ 16 Midiyanning kaⱨinining yǝttǝ ⱪizi bar idi; ular kelip, atisining ⱪoylirini suƣirixⱪa su tartip oⱪurlarƣa ⱪuyup tolduruxⱪa baxlidi. 17 U waⱪitta yǝrlik padiqilar kelip, ularni ⱨǝydidi, Musa ⱪopup ⱪizlarƣa yardǝm berip, ⱪoylirini suƣirixip bǝrdi.

18 Ular atisi Reuǝlning ⱪexiƣa yenip kǝlgǝndǝ, ulardin: — Nemixⱪa bügün xunqǝ tez yenip kǝldinglar? — dǝp soridi.

19 Ular jawab berip: — Bir misirliⱪ adǝm bizni padiqilarning ⱪolidin ⱪutⱪuzdi ⱨǝmdǝ biz üqün su tartip, ⱪoy padimizni suƣiripmu bǝrdi! — dedi.

20 U ⱪizliriƣa: — Undaⱪta u kixi ⱨazir nǝdǝ?! Uni nemixⱪa sirtta taxlap kǝldinglar? Uni tamaⱪⱪa qaⱪiringlar, — dedi.

21 Musa u kixi bilǝn billǝ turuxⱪa maⱪul boldi. U ⱪizi Zipporaⱨni uningƣa hotunluⱪⱪa bǝrdi.

22 U ayal uningƣa bir oƣul tuƣup bǝrdi; Musa «Mǝn yaⱪa yurtta musapirdurmǝn» dǝp, uning ismini Gǝrxom dǝp ⱪoydi. □  ■

23 Nurƣun künlǝr ɵtüp, Misirning padixaⱨi ɵldi. Israillar ɵz ⱪulluⱪ ⱨaliti tüpǝylidin aⱨ-zar urup, nalǝ-pǝryad kɵtürdi; ⱪulluⱪtin bolƣan pǝryadi Hudaning ⱨuzuriƣa berip yǝtti. 24 Huda ularning aⱨ-zarlirini anglap, Ɵzining Ibraⱨim bilǝn, Isⱨaⱪ bilǝn wǝ Yaⱪup bilǝn tüzgǝn ǝⱨdisini esigǝ aldi. ■ 25 Xuning bilǝn Huda Israillarning ⱨal-ǝⱨwalini kɵrdi wǝ Huda ularƣa kɵngül bɵldi.

3

Hudaning Musani qaⱪirixi

1 Musa bolsa ⱪeynatisi Midiyanning kaⱨini Yǝtroning ⱪoy padisini baⱪatti. U ⱪoylarni baxlap qɵlning ǝng qetigǝ Hudaning teƣi, yǝni Ⱨorǝb teƣining baƣriƣa kǝldi.□ 2 Xu yǝrdǝ bir azƣanliⱪtin ɵrlǝp qiⱪiwatⱪan ot yalⱪuni iqidin Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi uningƣa kɵründi. Mana, azƣanliⱪ otta kɵyüwatⱪan bolsimu, lekin azƣan ɵzi kɵyüp kǝtmigǝnidi. □ 3 Musa: — Mǝn berip, bu ajayip mǝnzirini kɵrüp baⱪay; azƣanliⱪ nemixⱪa kɵyüp kǝtmǝydiƣandu? — dǝp oylidi.

4 Pǝrwǝrdigar uning buni kɵrgili yoldin qǝtnǝp azƣanliⱪⱪa kǝlginini kɵrdi; Huda azƣanliⱪ iqidin uni: — Musa! Musa! — dǝp qaⱪirdi. U: Mana mǝn! — dǝp jawab bǝrdi.□

5 U uningƣa: — Bu yǝrgǝ yeⱪin kǝlmǝ; putliringdin kǝxingni salƣin; qünki sǝn turƣan bu yǝr muⱪǝddǝs jaydur. □  ■ 6 Mǝn atangning Hudasi, Ibraⱨimning Hudasi, Isⱨaⱪning Hudasi wǝ Yaⱪupning Hudasidurmǝn, — dedi.

Buni anglap Musa Hudaƣa ⱪaraxtin ⱪorⱪup, yüzini etiwaldi.■

7 Pǝrwǝrdigar uningƣa mundaⱪ dedi: — Bǝrⱨǝⱪ, Mǝn Misirda turuwatⱪan ⱪowmimning tartiwatⱪan azab-oⱪubǝtlirini kɵrdum, nazarǝtqilǝrning ularni harlawatⱪanliⱪidin ⱪilƣan pǝryadini anglidim; qünki Mǝn ularning dǝrdlirini bilimǝn. ■ 8 Xunga Mǝn ularni misirliⱪlarning ⱪolidin ⱪutⱪuzup, xu zemindin qiⱪirip, yahxi ⱨǝm kǝng bir zeminƣa, süt bilǝn ⱨǝsǝl eⱪip turidiƣan bir zeminƣa, yǝni Ⱪanaaniy, Ⱨittiy, Amoriy, Pǝrizziy, Ⱨiwiylar wǝ Yǝbusiylarning yurtiƣa elip berixⱪa qüxtüm. 9 Mana ǝmdi Israillarning nalǝ-pǝryadi Manga yǝtti, misirliⱪlarning ularƣa ⱪandaⱪ zulum ⱪilƣanliⱪinimu kɵrdüm. 10 Əmdi sǝn kǝl, Mǝn seni hǝlⱪim Israillarni Misirdin elip qiⱪirix üqün Pirǝwnning aldiƣa ǝwǝtimǝn, — dedi.■

11 Lekin Musa Hudaƣa: — Mǝn kim idim, Pirǝwnning aldiƣa berip Israillarni Misirdin qiⱪiraliƣudǝk? — dedi.

12 U jawab berip: — Bǝrⱨǝⱪ, Mǝn sǝn bilǝn billǝ bolimǝn; sǝn ⱪowmni Misirdin elip qiⱪⱪandin keyin bu taƣda Hudaƣa ibadǝt ⱪilisilǝr; bu ix mana ɵzünggǝ Mening seni ǝwǝtkinimning ispat-bǝlgisi bolidu, — dedi.□  ■

13 Xuning bilǝn Musa Hudaƣa: — Mǝn Israillarning ⱪexiƣa berip ularƣa: «Ata-bowiliringlarning Hudasi meni ⱪexinglarƣa ǝwǝtti» desǝm, ular mǝndin: «Uning nami nemǝ?» — dǝp sorisa, ularƣa nemǝ dǝp jawab berimǝn? — dedi.

14 Huda Musaƣa: — Mǝn «Əzǝldin bar Bolƣuqi»durmǝn — dedi.

Andin U: — Berip, Israillarƣa: ««Əzǝldin bar Bolƣuqi» meni ⱪexinglarƣa ǝwǝtti» dǝp eytⱪin, dedi.□

15 Huda Musaƣa yǝnǝ: — Israillarƣa: — «Ata-bowiliringlarning Hudasi, Ibraⱨimning Hudasi, Isⱨaⱪning Hudasi wǝ Yaⱪupning Hudasi bolƣan «Yaⱨwǝⱨ» meni ⱪexinglarƣa ǝwǝtti; U: Yaⱨwǝⱨ degǝn bu nam ǝbǝdgiqǝ Mening namim bolidu, dǝwrdin-dǝwrgiqǝ Mǝn xu nam bilǝn ǝskǝ elinimǝn, dǝydu» — degin.□

16  — Berip, Israilning aⱪsaⱪallirini yiƣip ularƣa: — «Ata-bowiliringlarning Hudasi, yǝni Ibraⱨim, Isⱨaⱪ wǝ Yaⱪupning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigar manga kɵrünüp: — Mǝn silǝrni yoⱪlap kǝldim, Misirda silǝrgǝ ⱪandaⱪ muamilǝ ⱪiliniwatⱪanliⱪini kɵrdüm; □ 17 xuning üqün sɵzüm xudurki, Mǝn silǝrni Misirning zulumidin qiⱪirip, Ⱪanaaniylar, Ⱨittiylar, Amoriylar, Pǝrizziylǝr, Ⱨiwiylar wǝ Yǝbusiylarning zemini, yǝni süt bilǝn ⱨǝsǝl eⱪip turidiƣan zeminƣa elip barimǝn, dedi, — degin, dedi.

18  — Xuning bilǝn ular sening sɵzünggǝ ⱪulaⱪ salidiƣan bolidu. U waⱪitta sǝn, ɵzüng wǝ Israilning aⱪsaⱪalliri bilǝn birgǝ Misir padixaⱨining aldiƣa berip, uningƣa: «Ibraniylarning Hudasi Pǝrwǝrdigar biz bilǝn kɵrüxti. Əmdi sizdin ɵtünimizki, bizgǝ üq künlük yolni besip, qɵlgǝ berip, Hudayimiz Pǝrwǝrdigarƣa ⱪurbanliⱪ ⱪilixⱪa ijazǝt bǝrgǝysiz» — dǝnglar.

19 Lekin Misir padixaⱨining ⱨǝtta ⱪudrǝtlik bir ⱪolning astida turupmu, silǝrni yǝnila ⱪoyup bǝrmǝydiƣinini bilimǝn. 20 Xunga ⱪolumni uzitip, misirliⱪlarni Mǝn ɵz zemini iqidǝ kɵrsǝtmǝkqi bolƣan ⱨǝrhil karamǝt-mɵjizilirim bilǝn urimǝn; andin Pirǝwn silǝrni ⱪoyup beridu.

21 Bu ⱪowmni misirliⱪlarning aldida iltipat tapturimǝn wǝ xuning bilǝn xundaⱪ boliduki, silǝr xu yǝrdin qiⱪⱪininglarda, ⱪuruⱪ ⱪol qiⱪmaysilǝr. 22 Bǝlki ⱨǝrbir ayal kixi ɵz ⱪoxnisidin wǝ ɵz ɵyidǝ olturuxluⱪ yat ayaldin kümüx zinnǝt buyumliri, altun zinnǝt buyumliri wǝ kiyim-keqǝklǝrni tǝlǝp ⱪilidu. Bu nǝrsilǝrni oƣul-ⱪizliringlarƣa taⱪaysilǝr, kiydürisilǝr; xu tǝriⱪidǝ misirliⱪlardin olja alƣan bolisilǝr, — dedi.■

4

Hudaning Musaƣa alaⱨidǝ iⱪtidar ata ⱪilixi

1 Musa jawab berip: — Mana, ular manga ixǝnmǝy turup, sɵzümgǝ ⱪulaⱪ salmaydu, bǝlki: «Pǝrwǝrdigar sanga kɵrünmidi», deyixi mumkin, dedi.

2 Pǝrwǝrdigar uningƣa: — Ⱪolungdiki bu nemǝ? — dǝp soridi.

U: — Bu bir ⱨasa, dǝp jawab bǝrdi.

3 U: — Uni yǝrgǝ taxla, dedi. Uni yǝrgǝ taxliwidi, u bir yilanƣa aylandi; Musa uning aldidin ⱪaqti. 4 Andin Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Ⱪolungni uzitip, uni ⱪuyruⱪidin tut, dewidi, u ⱪolini uzitip, uni tutti. U yǝnǝ uning ⱪolida ⱨasiƣa aylandi.

5  Pǝrwǝrdigar yǝnǝ: — Buning bilǝn ular ata-bowilirining Hudasi, yǝni Ibraⱨimning Hudasi, Isⱨaⱪning Hudasi wǝ Yaⱪupning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarning sanga kɵrünginigǝ ixinidu, — dedi.

6 Pǝrwǝrdigar uningƣa yǝnǝ: — Ⱪolungni ⱪoynungƣa salƣin, dewidi, u ⱪolini ⱪoyniƣa selip qiⱪiriwidi, mana, ⱪoli pesǝ-mahaw kesiligǝ giriptar bolup ⱪardǝk aⱪirip kǝtti.

7 Andin uningƣa: — Ⱪolungni yǝnǝ ⱪoynungƣa salƣin, dewidi, ⱪolini ⱪoyniƣa saldi. Uni yǝnǝ ⱪoynidin qiⱪiriwidi, mana, ɵz ǝksigǝ kelip ǝtlirining baxⱪa yǝrliridǝk boldi.

8 Pǝrwǝrdigar yǝnǝ: — Xundaⱪ boliduki, ǝgǝr ular sanga ixǝnmǝy, aldinⱪi mɵjizilik alamǝtkǝ kɵngülximisǝ, ular ikkinqi mɵjizilik alamǝtkǝ ixinidu. □ 9 Ⱨalbuki, ular bu ikki mɵjizigǝ yǝnila ixǝnmisǝ wǝ ya sɵzünggǝ ⱪulaⱪ salmisa, undaⱪta sǝn Nil dǝryasining süyidin elip, ⱪuruⱪ yǝrgǝ tɵkkin. Xuning bilǝn sǝn dǝryadin alƣan su ⱪuruⱪ yǝr üstidǝ ⱪanƣa aylinidu, dedi.■

10 Andin Musa Pǝrwǝrdigarƣa: — Əy Igǝm, mǝn ǝslidinla gǝpkǝ usta ǝmǝstim, sǝn ⱪulungƣa sɵz ⱪilƣandin keyinmu yǝnila xundaⱪ; qünki mǝn aƣzim kalwa wǝ tilim eƣir adǝmmǝn, — dedi.

11 Pǝrwǝrdigar uningƣa: — Kim insanƣa eƣiz bǝrgǝn? Kim adǝmni gaqa yaki gas, kɵrgüqi yaki kor ⱪilƣan? Xundaⱪ ⱪilƣuqi Mǝn Pǝrwǝrdigar ǝmǝsmu? 12 Əmdi sǝn barƣin, Mǝn Ɵzüm sening aƣzing bilǝn billǝ bolimǝn, nemǝ sɵzlǝydiƣiningni sanga ɵgitip turimǝn, — dedi.■

13 Lekin u: — Əy Igǝm! Sǝndin ɵtünüp ⱪalay, Sǝn bu ixⱪa haliƣan baxⱪa birsini ǝwǝtip, xuning ⱪoli bilǝn ⱪilƣin! — dedi.

14 Buni anglap Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi Musaƣa tutixip: — Lawiylardin bolƣan akang Ⱨarun bar ǝmǝsmu? Uning gǝpni obdan ⱪilalaydiƣinini bilimǝn. Mana, u ǝmdi sening aldingƣa qiⱪixⱪa alliⱪaqan yolƣa qiⱪti; u seni kɵrsǝ, kɵngli tolimu hux bolidu. 15 Əmdi dǝydiƣan gǝplǝrni uningƣa eyt; Mǝn Ɵzüm sening aƣzing bilǝn billǝ wǝ uning aƣzi bilǝn billǝ bolimǝn, nemǝ ⱪilix kerǝklikinglarni silǝrgǝ ɵgitimǝn. □  ■ 16 Ⱨarun sening ornungda hǝlⱪⱪǝ sɵzlǝydu; xundaⱪ boliduki, u sanga eƣiz bolidu, sǝn uningƣa Hudadǝk bolisǝn. 17 Bu ⱨasini ⱪolungƣa elip, uning bilǝn xu mɵjizilik alamǝtlǝrni kɵrsitisǝn, — dedi.

Musaning Misirƣa ⱪaytixi

18 Xuning bilǝn Musa ⱪeynatisi Yǝtroning ⱪexiƣa yenip berip, uningƣa: — Manga ijazǝt bǝrgǝyla, Misirdiki ⱪerindaxlirimning ⱪexiƣa baray, ular ⱨayatmu, ǝmǝsmu kɵrüp kelǝy, dedi. Yǝtro Musaƣa: — Aman-esǝn berip kǝlgin, — dedi.

19 Musa tehi Midiyandiki waⱪtida, Pǝrwǝrdigar uningƣa yǝnǝ: — Misirƣa yenip barƣin! Qünki sening jeningni istigǝn kixilǝr ɵlüp kǝtti, — dedi.

20 Xuning bilǝn Musa ayali wǝ oƣullirini elip, ularni bir exǝkkǝ mindürüp, Misir zeminiƣa berixⱪa yolƣa qiⱪti. Mangƣanda Musa Hudaning ⱨasisini alƣaq kǝtti.

21 Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Misirƣa yenip barƣiningda sǝn agaⱨ bol, Mǝn ⱪolungƣa tapxurƣan barliⱪ karamǝtlǝrni Pirǝwnning aldida kɵrsǝtkin. Lekin Mǝn uning kɵnglini hǝlⱪni ⱪoyup bǝrmigüdǝk ⱪattiⱪ ⱪilimǝn.

22 Sǝn Pirǝwngǝ: — «Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Israil Mening oƣlum, Mening tunji oƣlum bolidu. 23 Xuning üqün Mǝn sanga: Oƣlumni Ɵzümgǝ ibadǝt ⱪilixⱪa ⱪoyup bǝr, dedim. Uningƣa yol ⱪoyuxni rǝt ⱪilidiƣan bolsang, sening tunji oƣlungni ɵltürimǝn» — degin, — dedi.□

24 Əmma Musa sǝpǝr ⱪilip bir ⱪonalƣuƣa kǝlgǝndǝ, Pǝrwǝrdigar uningƣa uqrap, uni ɵltürüwǝtmǝkqi boldi. 25 Xuning bilǝn Zipporaⱨ bir qaⱪmaⱪ texini elip, oƣlining hǝtnilikini kesip, uni erining ayiƣiƣa taxlap: — Sǝn dǝrwǝⱪǝ aldimda ⱪan tɵkǝr ǝr ikǝnsǝn! — dedi.□

26 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar uni ⱪoyup bǝrdi (bu qaƣda Zipporaⱨ uningƣa: «Sǝn dǝrwǝⱪǝ aldimda ⱪan tɵkǝr bir ǝr ikǝnsǝn!» — dedi. Bu sɵzini u hǝtnǝ tüpǝylidin eytti).□

27 Pǝrwǝrdigar Ⱨarunƣa: — Sǝn qɵl-bayawanƣa berip, Musa bilǝn kɵrüxkin, dewidi, u berip Hudaning teƣida uning bilǝn uqrixip, uni sɵydi.

28 Musa ɵzini ǝwǝtkǝn Pǝrwǝrdigarning ⱨǝmmǝ sɵzliri bilǝn ⱪilixⱪa buyruƣan barliⱪ mɵjizilik alamǝtlǝrni Ⱨarunƣa dǝp bǝrdi. 29 Andin Musa bilǝn Ⱨarun berip, Israillarning barliⱪ aⱪsaⱪallirini yiƣdi. 30 Ⱨarun Pǝrwǝrdigarning Musaƣa eytⱪan ⱨǝmmǝ sɵzlirini bayan ⱪildi wǝ hǝlⱪning kɵz aldida xu mɵjizilik alamǝtlǝrni kɵrsǝtti. 31 Buni kɵrüp, hǝlⱪ ixǝndi; Pǝrwǝrdigarning Israillarni yoⱪlap, ular uqriƣan harliⱪlarni kɵrgǝnlikini angliƣan ⱨaman, baxlirini egip sǝjdǝ ⱪilixti.

5

Musa wǝ Ⱨarunning Pirǝwn bilǝn kɵrüxüxi

1 Andin Musa bilǝn Ⱨarun Pirǝwnning aldiƣa berip, uningƣa: — Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar sanga: — «Ularning berip qɵldǝ Manga ibadǝt ⱪilip, ⱨeyt ɵtküzüxigǝ ⱪowmimƣa yol ⱪoysun» dǝydu, — dedi.

2 Lekin Pirǝwn jawab berip: — Uning sɵzigǝ ⱪulaⱪ selip, meni Israilƣa yol ⱪoyƣuzidiƣan ⱪandaⱪ Pǝrwǝrdigar ikǝn u? Mǝn u Pǝrwǝrdigarni tonumaymǝn ⱨǝm Israilƣimu yol ⱪoymaymǝn, dedi.■

3 Ular sɵz ⱪilip: — Ibraniylarning Hudasi biz bilǝn kɵrüxti. Xunga ɵtünimizki, bizgǝ Pǝrwǝrdigar Hudayimizƣa ⱪurbanliⱪ sunux üqün bizgǝ qɵlgǝ berixⱪa üq künlük yolƣa ruhsǝt bǝrgǝysiz. Bolmisa, U bizni waba yaki ⱪiliq bilǝn uruxi mumkin, — dedi.■

4 Lekin Misirning padixaⱨi ularƣa jawab berip: — Əy Musa wǝ Ⱨarun, nemixⱪa ikkinglar hǝlⱪni ixliridin tohtitip ⱪoymaⱪqi bolisilǝr? Berip ɵz ǝpkixinglarni kɵtürünglar! — dedi.

5 Pirǝwn yǝnǝ: — Mana, hǝlⱪ yurtta ziyadǝ awup kǝtti. Silǝr bolsanglar, ularni ǝpkǝxliridin halas ⱪilmaⱪqisilǝr, dedi.

6 Xu küni Pirǝwn nazarǝtqilǝrgǝ wǝ nazarǝtqilǝrning ⱪol astidiki ix baxliriƣa buyruⱪ qüxürüp: —

7 Ⱨazirdin baxlap hǝlⱪⱪǝ ilgirikidǝk kesǝk ⱪuyuxⱪa saman bǝrmǝnglar! Ular samanni ɵzliri yiƣsun. 8 Lekin ilgiri ⱪanqilik kesǝk ⱪuyup kǝlgǝn bolsa, ⱨeliⱨǝm kǝm ⱪilmay xunqilik kesǝk ⱪuydurunglar; qünki ular ⱨurunlixip: «Hudayimizƣa ⱪurbanliⱪ ɵtküzüxkǝ bizni barƣili ⱪoy» dǝp ƣǝlwǝ ⱪilixiwatidu. 9 Əmdi ularni ɵz ixiƣa toluⱪ bǝnd bolup, yalƣan-yawidaⱪ gǝplǝrgǝ ⱪulaⱪ salmasliⱪi üqün, bu adǝmlǝrning üstigǝ tehimu eƣir ǝmgǝklǝrni yüklǝnglar, — dedi.

10 Xuning bilǝn hǝlⱪning üstidiki nazarǝtqilǝr bilǝn ix baxliri qiⱪip hǝlⱪⱪǝ: Pirǝwn xundaⱪ dediki, mǝn ǝmdi silǝrgǝ saman bǝrmǝydiƣan boldum. 11 Ɵzünglar beringlar, ɵzünglar üqün ⱪǝyǝrdin saman tapalisanglar, xu yǝrdin elip kelinglar; lekin ⱪilidiƣan ixliringlar bolsa ⱪilqilikmu kemǝytilmǝydu, — dedi.

12 Buning bilǝn hǝlⱪ pütkül Misir zeminiƣa tarilip, samanning orniƣa pahal yiƣixⱪa baxlidi.

13 Nazarǝtqilǝr bolsa ularni ⱪistap: Silǝrgǝ saman berilgǝn qaƣdikidǝk ⱨazirmu ⱨǝr künlük ixni xu küni ⱪilinglar, dedi.

14 Israillarning üstigǝ Pirǝwnning nazarǝtqiliri tǝripidin ⱪoyulƣan Israilliⱪ ix baxliri tayaⱪ yedi wǝ: — Tünügün wǝ bügün nemixⱪa kesǝk ⱪuyux wǝzipsini burunⱪidǝk toxⱪuzup orunlimidinglar?! — dǝp til ixitti.

15 Andin Israilliⱪ ix baxliri Pirǝwnning aldiƣa berip: Nemixⱪa ɵz ⱪulliriƣa mundaⱪ muamilǝ ⱪilidila? 16 Ɵz ⱪulliriƣa ⱨeq saman berilmidi. Lekin nazarǝtqilǝr yǝnila «kesǝk ⱪuydurunglar» dǝp bizni buyruydu. Mana, ɵz ⱪulliri tayaⱪ yǝwatidu, ǝmma ǝyib bolsa ɵzlirining adǝmliridǝ, dǝp pǝryad ⱪildi.

17 Lekin u yǝnǝ: — Silǝr ⱨurun ikǝnsilǝr! Ⱨurun ikǝnsilǝr! Xunga silǝr: «Berip Pǝrwǝrdigarƣa ⱪurbanliⱪ ɵtküzüximizgǝ ijazǝt bǝr dǝwatisilǝr. 18 Ⱪaytip berip ixingni ⱪilix! Silǝrgǝ saman berilmǝydu, biraⱪ kesǝklǝrni bǝlgilǝngǝn san boyiqǝ awwalⱪidǝk toluⱪ tapxuruxisǝn, dedi. 19 Israilliⱪ ix baxliri Pirǝwnning: «Silǝr ⱨǝrkünlük wǝzipǝnglarni, yǝni tǝlǝp ⱪilƣan kesǝklǝrni bǝlgilǝngǝn sandin kemǝytsǝnglar ⱪǝt’iy bolmaydu» deginigǝ ⱪarap, bexiƣa bala-ⱪazaning qüxidiƣanliⱪini bilixti. 20 Ular Pirǝwnning aldidin qiⱪip keliwatⱪinida, ular bilǝn kɵrüxüxkǝ kelip xu yǝrdǝ saⱪlap turƣan Musa wǝ Ⱨarun bilǝn uqrixip ⱪaldi. 21 Ular Musa bilǝn Ⱨarunƣa: — Bizni Pirǝwnning nǝziridǝ wǝ uning ǝmǝldarlirining nǝziridǝ sesitip, bizni ɵltürüxkǝ ularning ⱪoliƣa ⱪiliq tutⱪuzƣininglar üqün, Pǝrwǝrdigar silǝrning üstünglarƣa ⱨɵküm ⱪilsun! — dedi.□

Hudaning Israillarni azad ⱪilixⱪa wǝdǝ ⱪilixi

22 Xuning bilǝn Musa Pǝrwǝrdigarning aldiƣa yenip berip uningƣa: — Əy Igǝm, nemixⱪa bu hǝlⱪni balaƣa tiⱪting? Sǝn nemǝ üqün meni ǝwǝtting? 23 Qünki mǝn Pirǝwnning aldiƣa kirip Sening naming bilǝn sɵz ⱪilƣinimdin tartip, u bu hǝlⱪning üstigǝ tehimu ziyadǝ azab ⱪilƣili turdi. Əmma Sǝn tehiqǝ ⱪowmingni ⱨeq ⱪutⱪuzmiding, — dedi.

6

1 Lekin Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Əmdi sǝn Mening Pirǝwngǝ ⱪilidiƣanlirimni kɵrisǝn; qünki u ⱪudrǝtlik bir ⱪoldin mǝjburlinip, ularni ⱪoyup beridu, ⱪudrǝtlik bir ⱪolning sǝwǝbidin ɵzining zeminidin ularni ⱪoƣlap qiⱪiriwetidu, — dedi.

2 Andin Huda Musaƣa yǝnǝ sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: — Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn. 3 Mǝn Ibraⱨimƣa, Isⱨaⱪⱪa wǝ Yaⱪupⱪa Ⱪadir-mutlǝⱪ Tǝngri süpitidǝ kɵründüm; lekin «Yaⱨwǝⱨ» degǝn namim bilǝn ularƣa axkara tonulmidim. □ 4 Mǝn ular bilǝn: — «Silǝr musapir bolup olturƣan zeminni, yǝni Ⱪanaan zeminini silǝrgǝ berimǝn» dǝp, ular bilǝn ǝⱨdǝ baƣlixip wǝdǝ ⱪilƣanmǝn. 5 Əmdi Mǝn misirliⱪlar ⱪul ⱪilip zulum salƣan Israillarning aⱨ-zarlirini anglap, ⱪilƣan xu ǝⱨdǝmni esimgǝ aldim.

6 Xunga Israillarƣa mundaⱪ degin: — «Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn; Mǝn Ɵzüm silǝrni misirliⱪlarning eƣir yükliri astidin qiⱪirip, ularning ⱪulluⱪidin azad ⱪilip, ⱪolumni uzitip ularƣa qong balayi’apǝtlǝrni qüxürüp, silǝrgǝ ⱨǝmjǝmǝt bolup ⱨɵrlükkǝ erixtürimǝn. □ 7 Silǝrni Ɵz ⱪowmim boluxⱪa ⱪobul ⱪilimǝn wǝ Ɵzüm Hudayinglar bolimǝn; xuning bilǝn silǝr ɵzünglarni misirliⱪlarning yüklirining astidin ⱪutⱪuzup qiⱪarƣuqining Mǝn Hudayinglar Pǝrwǝrdigar ikǝnlikini bilisilǝr. 8 Mǝn xuning bilǝn silǝrni ⱪol kɵtürüp Ibraⱨimƣa, Isⱨaⱪⱪa wǝ Yaⱪupⱪa berixkǝ ⱪǝsǝm ⱪilƣan zeminƣa elip barimǝn; Mǝn u yǝrni silǝrgǝ miras ⱪilip zeminliⱪⱪa berimǝn; Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn».

9 Bularning ⱨǝmmisini Musa Israillarƣa dǝp bǝrdi; lekin ular eƣir ⱪulluⱪ azabidin piƣanƣa qüxkǝn bolup, uningƣa ⱪulaⱪ salmidi.□

10 Andin Pǝrwǝrdigar Musaƣa yǝnǝ: — 11 Berip Misirning padixaⱨi Pirǝwngǝ: «Israillarning zeminingdin ketixigǝ yol ⱪoy», dǝp eytⱪin, dedi.

12 Lekin Musa Pǝrwǝrdigarning aldida: Mana, Israillar manga ⱪulaⱪ salmiƣan yǝrdǝ, Pirǝwn ⱪandaⱪmu mǝndǝk kalpuki hǝtnǝ ⱪilinmiƣan bir adǝmgǝ ⱪulaⱪ salsun? — dedi.□

13 Əmma Pǝrwǝrdigar Musa wǝ Ⱨarunƣa sɵzlǝp, ularning Israillarƣa wǝ Misirning padixaⱨi Pirǝwngǝ Israillar toƣruluⱪ: — «Ular Misir zeminidin elip qiⱪirilsun» degǝn ǝmr yǝtküzüxini buyrudi.

Musa bilǝn Ⱨarunning ǝjdadliri, nǝsǝbnamisi

14 Tɵwǝndikilǝr jǝmǝt baxliⱪliri: — Israilning tunji oƣli bolƣan Rubǝnning oƣulliri Ⱨanuⱪ, Pallu, Ⱨǝzron wǝ Karmi. Bular bolsa Rubǝnning nǝsilliri idi.■

15 Ximeonning oƣulliri: — Yǝmuǝl, Yamin, Oⱨad, Yaⱪin, Zoⱨar wǝ ⱪanaanliⱪ ayaldin bolƣan Saullar idi; bular Ximeonning nǝsilliri idi.■

16 Lawiyning oƣullirining isimliri, nǝsǝbnamilirigǝ asasǝn: Gǝrxon, Koⱨat wǝ Mǝrari; Lawiyning ɵmrining yilliri bir yüz ottuz yǝttǝ yil boldi.■

17 Gǝrxonning oƣulliri aililiri boyiqǝ: — Libni wǝ Ximǝy.■

18 Koⱨatning oƣulliri: — Amram, Yizⱨar, Ⱨebron bilǝn Uzziǝl. Koⱨat bir yüz ottuz üq yil ɵmür kɵrdi.■

19 Mǝrarining oƣulliri: — Maⱨli wǝ Muxi. Bular nǝsǝbnamiliri boyiqǝ Lawiyning nǝsilliri idi.■

20 Amram ɵz ⱨammisi Yokǝbǝdni hotunluⱪⱪa aldi, Yokǝbǝd uningƣa Ⱨarun wǝ Musani tuƣup bǝrdi. Amram bir yüz ottuz yǝttǝ yil ɵmür kɵrdi.□  ■

21 Yizⱨarning oƣulliri: — Koraⱨ, Nǝfǝg wǝ Zikri idi.

22 Uzziǝlning oƣulliri: — Mixaǝl, Əlzafan wǝ Sitri idi.

23 Ⱨarun bolsa Naⱨxonning singlisini, yǝni Amminadabning ⱪizi Elixebani hotunluⱪⱪa aldi. U uningƣa Nadab bilǝn Abiⱨuni, wǝ Əliazar bilǝn Itamarni tuƣup bǝrdi.■

24 Koraⱨning oƣulliri: — Assir, Əlkanaⱨ wǝ Abi’asaf; bular Koraⱨlarning nǝsilliri idi.

25 Ⱨarunning oƣli Əliazar Putiǝlning ⱪizlirining birini hotunluⱪⱪa aldi; u uningƣa Finiⱨasni tuƣup bǝrdi; bular bolsa ɵz nǝsǝbi boyiqǝ ⱨǝmmisi Lawiylarning jǝmǝt baxlⱪliri idi.

26 Pǝrwǝrdigarning: — Israillarni ⱪoxunlardǝk top-topi bilǝn Misir zeminidin elip qiⱪinglar, degǝn ǝmrini tapxuriwalƣuqilar dǝl muxu Ⱨarun bilǝn Musa idi. 27 Israillar Misirdin qiⱪirilsun, dǝp Misirning padixaⱨi Pirǝwngǝ sɵz ⱪilƣanlar dǝl bu kixilǝr, yǝni muxu Musa bilǝn Ⱨarun idi.

Ⱨarunning Musaƣa wakalitǝn sɵzlixi

28 Pǝrwǝrdigar Misirning zeminida Musaƣa sɵz ⱪilƣan waⱪtida 29 Musaƣa: «Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn. Sanga eytⱪinimning ⱨǝmmisini Misirning padixaⱨi Pirǝwngǝ degin», dǝp ǝmr ⱪildi.

30 Lekin Musa Pǝrwǝrdigarning aldida: — Mǝndǝk kalpuki hǝtnǝ ⱪilinmiƣan bir kixigǝ Pirǝwn ⱪandaⱪmu ⱪulaⱪ salsun?» — dǝp jawap bǝrgǝnidi.■

7

1 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Mana, Mǝn Pirǝwnning aldida seni Hudaning ornida ⱪildim. Akang Ⱨarun bolsa sening pǝyƣǝmbiring bolidu. 2 Mǝn sanga buyruƣinimning ⱨǝmmisini uningƣa dǝysǝn; andin akang Ⱨarun Pirǝwngǝ uning ɵz zeminidin Israillarni ⱪoyup berixi kerǝkliki toƣrisida sɵz ⱪilidu. □  ■ 3 Lekin Mǝn Pirǝwnning kɵnglini ⱪattiⱪ ⱪilimǝn; buning bilǝn Mǝn Misir zeminida mɵjizilik alamǝtlǝr wǝ karamǝtlirimni kɵplǝp kɵrsitimǝn. 4 Xundaⱪtimu, Pirǝwn silǝrgǝ ⱪulaⱪ salmaydu. Əmma Mǝn Misirning üstigǝ ⱨɵküm qiⱪirip ⱪolumni uzitip, qong balayi’apǝtlǝrni qüxürüp, ⱪoxunlirim bolƣan Ɵz ⱪowmim Israillarni Misir zeminidin qiⱪirimǝn. 5 Ɵz ⱪolumni Misirning üstigǝ sozƣinimda, Israillarni ularning arisidin qiⱪarƣinimda misirliⱪlar Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetidu, — dedi.

6 Musa bilǝn Ⱨarun xundaⱪ ⱪildi; Pǝrwǝrdigar ularƣa ⱪandaⱪ tapiliƣan bolsa, ularmu xundaⱪ ⱪildi.

7 Ular Pirǝwngǝ sɵz ⱪilƣan waⱪitta Musa sǝksǝn yaxⱪa, Ⱨarun sǝksǝn üq yaxⱪa kirgǝnidi.

Ⱨarunning ⱨasisi

8 Pǝrwǝrdigar Musa bilǝn Ⱨarunƣa sɵz ⱪilip: —

9 Əmdi Pirǝwn silǝrgǝ: — Ɵzünglarni tǝstiⱪlap bir mɵjizǝ kɵrsitinglar, desǝ, sǝn Ⱨarunƣa: — Ⱨasangni elip Pirǝwnning aldiƣa taxliƣin, dǝp eytⱪin. Xundaⱪ ⱪilixi bilǝnla ⱨasa yilanƣa aylinidu, dedi.

10 Xuning bilǝn, Musa bilǝn Ⱨarun Pirǝwnning aldiƣa berip, Pǝrwǝrdigarning buyruƣinidǝk ⱪildi; Ⱨarun ⱨasisini Pirǝwn bilǝn uning ǝmǝldarlirining aldiƣa taxliwidi, u yilanƣa aylandi. □ 11 U waⱪitta Pirǝwn danixmǝnliri wǝ seⱨrigǝrlirini qaⱪirtip kǝldi; Misirning jadugǝrlirimu ɵz jadusi bilǝn ohxax ixni ⱪildi. 12 Ularning ⱨǝrbiri ɵz ⱨasisini taxlidi; ularmu yilanƣa aylandi. Lekin Ⱨarunning ⱨasisi ularning ⱨasilirini yutup kǝtti. 13 Biraⱪ Pǝrwǝrdigar eytⱪandǝk Pirǝwnning kɵngli ⱪattiⱪliⱪ bilǝn Pǝrwǝrdigar eytⱪandǝk ularƣa ⱪulaⱪ salmidi.

Birinqi apǝt — ⱪan apiti

14 Andin Pǝrwǝrdigar Musaƣa mundaⱪ dedi: — Pirǝwnning kɵngli ⱪattiⱪ; u ⱪowmni ⱪoyup berixni rǝt ⱪilidu. 15 Əmdi sǝn ǝtǝ sǝⱨǝrdǝ Pirǝwnning ⱪexiƣa barƣin (xu waⱪitta u su boyiƣa qiⱪidu) — Sǝn uning bilǝn kɵrüxüxkǝ dǝryaning boyida saⱪlap turƣin; yilanƣa aylanƣan ⱨasini ⱪolungƣa eliwal. 16 Sǝn uningƣa mundaⱪ degin: — «Ibraniylarning Hudasi Pǝrwǝrdigar meni aldingƣa: «Qɵldǝ Manga ibadǝt ⱪilixi üqün ⱪowmimni ⱪoyup bǝr» deyixkǝ ǝwǝtkǝnidi; lekin mana, bu waⱪitⱪiqǝ ⱨeq anglimiding. 17 Xunga Pǝrwǝrdigar sanga: — «Sǝn xu alamǝt bilǝn Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni bilisǝn», dǝydu — Mana, mǝn ⱪolumdiki ⱨasa bilǝn dǝryaning süyini ursam, su ⱪanƣa aylinidu, 18 dǝryaning beliⱪliri ɵlüp, dǝryaning süyi sesip ketidu; misirliⱪlar sudin sǝskinip, iqǝlmǝydiƣan bolup ⱪalidu».

19 Pǝrwǝrdigar Musaƣa yǝnǝ: — Sǝn Ⱨarunƣa: — Ⱨasangni elip misirliⱪlarning suliri ⱪanƣa aylansun dǝp ularning üstigǝ, yǝni eⱪinliri, ɵstǝngliri, kɵlliri wǝ su ambarliri üstigǝ ⱪolungni uzatⱪin. Xuning bilǝn pütkül Misir zeminida, ⱨǝtta yaƣaq wǝ tax ⱪaqilardiki sularmu ⱪanƣa aylinidu, degin, dedi.

20 Musa bilǝn Ⱨarun Pǝrwǝrdigarning buyruƣinidǝk ⱪildi; Ⱨarun Pirǝwn wǝ ǝmǝldarlirining kɵz aldida ⱨasini kɵtürüp, dǝryaning süyini uruwidi, pütün dǝryaning süyi ⱪanƣa aylinip kǝtti. ■ 21 Dǝryadiki beliⱪlar ɵlüp, dǝryaning süyi sesip kǝtti. Misirliⱪlar dǝryaning süyini iqǝlmǝydiƣan bolup ⱪaldi, pütkül Misir zemini ⱪanƣa toldi. 22 Lekin Misirning jadugǝrlirimu ɵz jaduliri bilǝn ⱨǝm xundaⱪ ⱪildi. Bu sǝwǝbtin Pǝrwǝrdigar eytⱪandǝk Pirǝwnning kɵngli ⱪattiⱪ bolup, ularƣa ⱪulaⱪ salmidi; 23 ǝksiqǝ Pirǝwn ɵyigǝ ⱪaytip ketip, bu ixⱪa ⱨeq pisǝnt ⱪilmidi. 24 Dǝryaning süyini iqǝlmigini üqün barliⱪ misirliⱪlar iqküdǝk su tepix üqün dǝryaning ǝtraplirini kolidi.

25 Pǝrwǝrdigar dǝryani urup, yǝnǝ yǝttǝ kün ɵtti.

8

Ikkinqi apǝt — paⱪa apiti

1 Andin Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Pirǝwnning aldiƣa berip uningƣa: — Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Manga ibadǝt ⱪilixⱪa Ɵz ⱪowmimni ⱪoyup bǝr. 2 Lekin ularni ⱪoyup berixni rǝt ⱪilsang, mana, Mǝn dɵlitingning ⱨǝmmǝ yerini paⱪilar bilǝn basturup urimǝn. 3 Dǝryada top-top paⱪilar pǝyda bolup, dǝryadin qiⱪip ordangƣa, ⱨujrangƣa, orun-kɵrpǝnggǝ, ǝmǝldarliringning ɵylirigǝ kiriwalidu, xuningdǝk hǝlⱪingning uqisiƣa, tonur wǝ tǝngniliringgǝ yamixip qiⱪiwalidu. □ 4 Paⱪilar ɵzüngning üstibexiƣa, hǝlⱪingning üstibexiƣa wǝ ⱨǝmmǝ ǝmǝldarliringning üstibexiƣa yamixip qiⱪiwalidu» — degin, — dedi. 5 Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Sǝn Ⱨarunƣa: Paⱪilarning Misir zeminining üstigǝ qiⱪixi üqün ⱪolungni uzitip, ⱨasangni eⱪinlar, ɵstǝnglǝr wǝ kɵllǝrning üstigǝ xiltiƣin, degin — dedi. 6 Xuning bilǝn Ⱨarun ⱪolini Misirning suliri üstigǝ uzatti; xundaⱪ ⱪiliwidi, paⱪilar qiⱪip Misir zeminini ⱪaplidi. 7 Lekin jadugǝrlǝrmu ɵz jaduliri bilǝn ohxax ixni ⱪilip, Misir zemini üstigǝ paⱪilarni pǝyda ⱪildi. 8 Pirǝwn Musa bilǝn Ⱨarunni qaⱪirtip: — Paⱪilarni mǝndin wǝ hǝlⱪimdin neri ⱪilix üqün Pǝrwǝrdigardin ɵtününglar. Xundaⱪ bolsa, mǝn hǝlⱪingni Pǝrwǝrdigarƣa ⱪurbanliⱪ ⱪilsun dǝp ⱪoyup berimǝn, dedi.

9 Musa Pirǝwngǝ: — Boptu, mǝn izzitingni ⱪilay, pǝⱪǝt dǝryadiki paⱪilarla ⱪelip, baxⱪiliri ɵzüngdin wǝ ɵyliringdin ayrilsun dǝp, sǝn, ǝmǝldarliring wǝ hǝlⱪing üqün mening dua ⱪilidiƣan waⱪtimni bekitkin, dedi.□

10 U jawab berip: — Ətǝ bolsun, dedi.

Musa uningƣa: — Hudayimiz Pǝrwǝrdigarƣa ohxax ⱨeqbirining yoⱪluⱪini bilixing üqün sening deginingdǝk bolsun. 11 Paⱪilar sǝndin, ɵyliringdin, ǝmǝldarliring wǝ hǝlⱪingdin qiⱪip ketidu; pǝⱪǝt dǝryadila ⱪalidu, dedi.

12 Xuning bilǝn Musa wǝ Ⱨarun Pirǝwnning aldidin qiⱪip kǝtti. Andin Musa Pirǝwnning üstigǝ ǝwǝtilgǝn paⱪilar toƣrisida Pǝrwǝrdigarƣa nida ⱪildi.

13 Pǝrwǝrdigar Musaning tiliginidǝk ⱪildi. Buning bilǝn ɵylǝrdiki, ⱨoylilardiki wǝ etizlardiki paⱪilar ɵldi.

14 Hǝlⱪ ularni yiƣip dɵwǝ-dɵwǝ ⱪildi, pütkül yurt-zemin sesiⱪqiliⱪⱪa toldi. 15 Lekin Pirǝwn apǝttin halas bolƣinini kɵrgǝndǝ, kɵnglini ⱪattiⱪ ⱪilip, Pǝrwǝrdigar eytⱪinidǝk ularƣa ⱪulaⱪ salmidi.■

Üqinqi apǝt — paxa apiti

16 Andin Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Sǝn Ⱨarunƣa: — Ⱨasangni uzitip, yǝrning topisini urƣin. Buning bilǝn u paxiƣa aylinip, pütkül Misir zeminini ⱪaplaydu, degin, — dedi.□

17 Ular xundaⱪ ⱪildi; Ⱨarun ⱪolini uzitip ⱨasisi bilǝn yǝrning topisini uruwidi, adǝmlǝr wǝ ⱨaywanlarning üstibexini paxa basti; pütkül Misir zeminidiki topa-qanglar paxiƣa aylandi.■ 18 Jadugǝrlǝrmu ɵz jaduliri bilǝn xundaⱪ ⱪilip paxa pǝyda ⱪilixⱪa urunƣan bolsimu, pǝyda ⱪilalmidi. Paxilar bolsa ⱨǝm adǝmlǝrning ⱨǝm ⱨaywanlarning üstibexini ⱪaplap kǝtti. 19 Andin jadugǝrlǝr Pirǝwngǝ: — Bu ix Hudaning barmiⱪining ⱪilƣini! — deyixti. Lekin Pirǝwn kɵnglini ⱪattiⱪ ⱪilip, Pǝrwǝrdigar eytⱪinidǝk ularƣa ⱪulaⱪ salmidi.

Tɵtinqi apǝt — kɵküyünlǝr apiti

20 Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Ətǝ sǝⱨǝr ⱪopup Pirǝwnning aldiƣa berip turƣin — (xu waⱪitta u su boyiƣa qiⱪidu) uningƣa: «Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Manga ibadǝt ⱪilixi üqün Ɵz ⱪowmimni ⱪoyup bǝr!

21 Qünki ǝgǝr ⱪowmimni ⱪoyup bǝrmisǝng, mana Mǝn sening wǝ ǝmǝldarliring, hǝlⱪing üstigǝ, ɵyliringgǝ kɵküyünlǝrni ǝwǝtimǝn; xuning bilǝn misirliⱪlarning ɵyliri wǝ ⱨǝtta ular turuwatⱪan tupraⱪmu kɵküyünlǝr bilǝn tolidu.□

22 Lekin xu künidǝ Ɵz ⱪowmim turuwatⱪan Goxǝn yurtini baxⱪiqǝ ⱪilimǝn; xundaⱪ boliduki, u yǝrdǝ kɵküyünlǝr tepilmaydu. Xuning bilǝn sǝn Mǝn Pǝrwǝrdigarning bu zeminda bolƣanliⱪimni bilisǝn. □

23 Xundaⱪ ⱪilip Mǝn Ɵz ⱪowmimni sening hǝlⱪingdin pǝrⱪlǝndürimǝn; bu mɵjizilik alamǝt ǝtǝ yüz beridu», dǝp eytⱪin, dedi.

24 Pǝrwǝrdigar deginini ⱪildi. Pirǝwnning ɵylirigǝ, ǝmǝldarlirining ɵylirigǝ kɵküyünlǝr top-top bolup kirdi; pütkül Misir zeminining ⱨǝmmǝ yeri kɵküyünlǝr tǝripidin harab boluxⱪa baxlidi. ■ 25 Pirǝwn Musa bilǝn Ⱨarunni qaⱪirtip kelip ularƣa: Berip muxu zeminda Hudayinglarƣa ⱪurbanliⱪ ɵtküzünglar, — dedi. 26 Lekin Musa jawab berip: — Bundaⱪ ⱪilix bizgǝ taza muwapiⱪ bolmaydu; qünki biz Pǝrwǝrdigar Hudayimizƣa sunmaⱪqi bolƣan ⱪurbanliⱪ mal misirliⱪlarƣa nisbǝtǝn yirginqliktur. Əmdi ǝgǝr biz misirliⱪlarning kɵz aldida yaman kɵrüngǝn nǝrsini ⱪurbanliⱪ ⱪilsaⱪ ular bizni qalma-kesǝk ⱪiliwǝtmǝmdu? □
  ■ 27 Biz üq künlük yolni besip, qɵldǝ Pǝrwǝrdigar Hudayimiz bizgǝ buyruƣinidǝk uningƣa ⱪurbanliⱪ sunuximiz kerǝk, dedi.

28 Pirǝwn: — Silǝrni Pǝrwǝrdigar Hudayinglarƣa qɵldǝ ⱪurbanliⱪ ɵtküzüxkǝ barƣili ⱪoyimǝn; pǝⱪǝt bǝk yiraⱪ ketip ⱪalmanglar, mening üqün dua ⱪilinglar, dedi. 29 Musa jawab berip: — Mana, mǝn sening aldingdin qiⱪip Pǝrwǝrdigarƣa iltija ⱪilimǝn wǝ kɵküyünlǝr sǝn Pirǝwndin, ǝmǝldarliringdin wǝ hǝlⱪingdin ǝtǝ qiⱪip ketidu; lekin Pirǝwn yǝnǝ ⱨiylǝ ixlitip, hǝlⱪni Pǝrwǝrdigarƣa ⱪurbanliⱪ ⱪilixⱪa berixtin tosⱪuqi bolmisun, dedi.

30 Musa Pirǝwnning aldidin qiⱪip, Pǝrwǝrdigarƣa xundaⱪ iltija ⱪildi. 31 Pǝrwǝrdigar Musa tiliginidǝk ⱪildi; u kɵküyünlǝrni Pirǝwn, ǝmǝldarliri wǝ hǝlⱪidin qiⱪiriwǝtti; ⱨǝtta bir tal kɵküyünmu ⱪalmidi.

32 Lekin Pirǝwn bu ⱪetimmu kɵnglini ⱪattiⱪ ⱪilip, ⱪowmni ⱪoyup bǝrmidi.■

9

Bǝxinqi apǝt — waba apiti

1 Andin Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Pirǝwnning aldiƣa berip uningƣa: — «Ibraniylarning Hudasi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Manga ibadǝt ⱪilixiƣa Ɵz ⱪowmimni ⱪoyup bǝr. 2 Əgǝr ularni ⱪoyup berixni rǝt ⱪilip, yǝnila tutup turuwalidiƣan bolsang, 3 mana, Pǝrwǝrdigarning ⱪoli etizliⱪtiki qarpayliringning üstigǝ, at-exǝklǝr, tɵgilǝr, wǝ ⱪoy-kaliliringning üstigǝ qüxüp intayin eƣir bir waba kǝltüridu. 4 Lekin Pǝrwǝrdigar Israilning qarpaylirini misirliⱪlarning qarpayliridin pǝrⱪlǝndüridu. Nǝtijidǝ, Israilning qarpayliridin ⱨeqbiri ɵlmǝydu» — degin, dedi. 5 Pǝrwǝrdigar waⱪitni bekitip: — Ətǝ Pǝrwǝrdigar zeminda bu ixni ⱪilidu, dedi. 6 Ətisi Pǝrwǝrdigar xundaⱪ ⱪildi; misirliⱪlarning barliⱪ qarpayliri ɵldi; lekin Israillarning qarpayliridin birimu ɵlmidi. 7 Pirǝwn adǝm ǝwǝtip tǝkxüriwidi, mana, Israillarning qarpayliridin birimu ɵlmigǝnidi. Lekin Pirǝwnning kɵngli ⱪattiⱪ ⱪilinip, u ⱪowmni ⱪoyup bǝrmidi.

Altinqi apǝt — qaⱪa apiti

8 Andin Pǝrwǝrdigar Musa wǝ Ⱨarunƣa: — Humdanning külidin qanggilinglarni toxⱪuzup elinglar, andin Musa uni Pirǝwnning kɵz aldida asmanƣa ⱪaritip qaqsun. 9 Xundaⱪ ⱪilixi bilǝn kül pütkül Misir zeminini ⱪaplaydiƣan qang-tozan bolidu wǝ Misir zeminidiki ⱨǝmmǝ yǝrdǝ adǝmlǝr wǝ ⱨaywanlarning bǝdinigǝ qüxüxi bilǝn ⱨürrǝk-ⱨürrǝk qaⱪa qiⱪiridu, — dedi. 10 Xuning bilǝn ular humdandin kül elip, Pirǝwnning aldiƣa berip turdi wǝ Musa uni asmanƣa ⱪaritip qaqti; u adǝmlǝr wǝ ⱨaywanlarning bǝdinigǝ qüxüxi bilǝn ⱨürrǝk-ⱨürrǝk qaⱪa qiⱪardi. 11 Jadugǝrlǝr qaⱪilar dǝstidin Musaning aldida turalmay ⱪaldi; qünki jadugǝrlǝrning bǝdininimu, baxⱪa barliⱪ misirliⱪlarnimu ohxax qaⱪa besip kǝtkǝnidi. 12 Lekin Pǝrwǝrdigar Pirǝwnning kɵnglini ⱪattiⱪ ⱪildi; xunga Pǝrwǝrdigar dǝl Musaƣa eytⱪinidǝk u ularƣa ⱪulaⱪ salmidi.

Yǝttinqi apǝt — mɵldür apiti

13 Andin Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Ətǝ tang sǝⱨǝr ⱪopup, Pirǝwnning aldida turup uningƣa: «Ibraniylarning Hudasi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Ⱪowmimni Manga ibadǝt ⱪilixⱪa ⱪoyup bǝr; 14 qünki Mǝn bu ⱪetim ⱨǝmmǝ balayi’apǝtlirimni yürikinggǝ, ǝmǝldarliring wǝ puⱪraliringning üstigǝ ǝwǝtimǝn. Buning bilǝn sǝn pütkül yǝr yüzidǝ Mǝndǝk baxⱪa birining yoⱪ ikǝnlikini bilisǝn. 15 Qünki Mǝn ⱪolumni uzitip, ɵzüng wǝ ⱪowmingni waba bilǝn urƣan bolsam’idi, bu waⱪitⱪiqǝ sǝn yǝr yüzidin yoⱪilip ketǝtting. 16 Ⱨalbuki, Mening seni ornungƣa tikliximdiki mǝⱪsitim xu idiki, dǝl Ɵz ⱪudritimni sanga kɵrsitix, xundaⱪla namimning pütkül yǝr yüzidǝ jakarlinixi üqün idi.■

17 Sǝn yǝnǝ ⱪowmimƣa qongqiliⱪ ⱪilip, ularni ⱪoyup berixni rǝt ⱪiliwerǝmsǝn? 18 Mana, ǝtǝ muxu waⱪitlarda Misir dɵliti bina bolƣandin buyan ⱨeq kɵrülüp baⱪmiƣan ⱪattiⱪ mɵldürni yaƣdurimǝn. 19 Xuning üqün adǝm ǝwǝtip, ⱨaywan wǝ etizda bar-yoⱪungni yiƣip iqkiri soliƣin; qünki ɵygǝ ⱪayturulmay sirtta ⱪalƣan adǝm wǝ ⱨaywanlarning ⱨǝmmisi mɵldürning astida ⱪelip ɵlüp ketidu! — degin, dedi.

20 Buni anglap Pirǝwnning ǝmǝldarlirining arisidin Pǝrwǝrdigarning sɵzidin ⱪorⱪⱪan ⱨǝrbir adǝm ɵz ⱪulliri wǝ qarpaylirini yügürtüp ɵylirigǝ elip kǝldi. 21 Lekin Pǝrwǝrdigarning sɵzini etibarƣa almiƣanlar ɵz ⱪul wǝ mallirini taxⱪirida ⱪaldurup ⱪoydi.

22 Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Misir zeminidiki ⱨǝr yǝrdǝ, adǝmlǝr üstigǝ, mallarning üstigǝ, xundaⱪla Misir zeminidiki dalalarning ⱨǝmmǝ ot-qɵplirining üstigǝ mɵldür yaƣsun dǝp, asmanƣa ⱪarap ⱪolungni kɵtürgin, dedi. 23 Musa xuning bilǝn ⱨasisini asmanƣa ⱪaritip kɵtürüwidi, Pǝrwǝrdigar güldürmamini güldürlitip, mɵldür yaƣdurdi, yǝr yüzidǝ qaⱪmaⱪ qeⱪindiliri qepip yürǝtti. Xundaⱪ ⱪilip Pǝrwǝrdigar Misir zemini üstigǝ mɵldür yaƣdurdi. □ 24 Mɵldür yeƣip, mɵldür bilǝn ot arilax qüxti; mɵldür xunqǝ eƣir boldiki, Misir dɵliti bina bolƣandin tartip undaⱪ ⱪattiⱪ mɵldür yeƣip baⱪmiƣanidi. 25 Mɵldür pütkül Misir zeminining ⱨǝr yeridǝ qüxüp, insan bolsun, ⱨaywan bolsun, ⱨǝmmisini urdi; mɵldür etizdiki ⱨǝmmǝ ot-qɵpni urup, yǝrdiki ⱨǝmmǝ dǝl-dǝrǝhlǝrnimu sunduruwǝtti. 26 Pǝⱪǝt Israillar olturuxluⱪ Goxǝn zeminidila mɵldür yaƣmidi.

27 Pirǝwn adǝm ǝwǝtip Musa bilǝn Ⱨarunni qaⱪirtip ularƣa: — Mǝn bu ⱪetim gunaⱨ ⱪildim! Pǝrwǝrdigar ⱨǝⱪⱪaniydur; Sǝwǝnlik bolsa mǝn wǝ hǝlⱪimdin ɵtti. □ 28 Yǝnǝ berip Pǝrwǝrdigardin ɵtünüp iltija ⱪilinglar! Hudadin qiⱪⱪan bu ⱪattiⱪ güldürmamilar wǝ mɵldür yetip axti! Silǝrni ⱪoyup berǝy; silǝr ǝmdi muxu yǝrdǝ turuwǝrsǝnglar bolmaydu, — dedi.

29 Musa uningƣa jawab berip: — Mǝn xǝⱨǝrdin qiⱪⱪanda, Pǝrwǝrdigar tǝrǝpkǝ ⱪarap ⱪollirimni yeyip kɵtürimǝn; güldürmamilar xu ⱨaman besiⱪip mɵldür yǝnǝ yaƣmaydu. Yǝr yüzi Pǝrwǝrdigarningkidur, dǝp bilixing üqün xundaⱪ bolidu. 30 Lekin sǝn wǝ sening ǝmǝldarliring, silǝrning Pǝrwǝrdigar Hudadin tehiqǝ ⱪorⱪmaywatⱪininglarni bilimǝn, dedi.

31 Xu qaƣda arpa bax qiⱪirip, ziƣir ƣunqiliƣan bolƣaqⱪa, ziƣir wǝ arpa mɵldürdin wǝyran ⱪilindi. 32 Lekin buƣday bilǝn ⱪara buƣday keyinrǝk bih qiⱪarƣaqⱪa, wǝyran ⱪilinmidi.

33 Musa Pirǝwnning aldidin ketip, xǝⱨǝrdin qiⱪip Pǝrwǝrdigar tǝrǝpkǝ ⱪarap ⱪollirini yeyip kɵtürdi. Xuning bilǝn güldürmama wǝ mɵldür tohtap, yamƣur yǝrgǝ yǝnǝ tɵkülmidi. 34 Əmma Pirǝwn yamƣur, mɵldür wǝ güldürmamilarning tohtiƣinini kɵrgǝndǝ, yǝnǝ gunaⱨ sadir ⱪildi; umu, ǝmǝldarlirimu kɵnglini ⱪattiⱪ ⱪilixti. 35 Bu tǝriⱪidǝ Pirǝwnning kɵngli ⱪattiⱪ turuwerip, Pǝrwǝrdigar Musaning wasitisi bilǝn eytⱪandǝk, Israillarni ⱪoyup berixni rǝt ⱪildi.■

10

Sǝkkizinqi apǝt — qekǝtkǝ apiti

1 Andin Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Pirǝwnning aldiƣa barƣin; qünki ularning arisida bu mɵjizilik alamǝtlǝrni kɵrsitixim üqün Pirǝwnning kɵnglini wǝ ǝmǝldarlirining kɵnglini ⱪattiⱪ ⱪilip ⱪoydum. ■ 2 Bu ix bilǝn Mening misirliⱪlarni ⱪandaⱪ rǝswa ⱪilƣanliⱪim wǝ ularning arisida kɵrsǝtkǝn mɵjizilik alamǝtlirimni sǝn oƣlungning andin nǝwrǝngning ⱪuliⱪiƣa yǝtküzisǝn. Buning bilǝn Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni bilisilǝr, dedi.□ 3 Xuning bilǝn Musa bilǝn Ⱨarun Pirǝwnning aldiƣa berip, uningƣa: — Ibraniylarning Hudasi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Ɵzüngni aldimda tɵwǝn tutuxni ⱪaqanƣiqǝ rǝt ⱪilisǝn? Manga ibadǝt ⱪilix üqün ⱪowmimni ⱪoyup bǝr.

4 Qünki ǝgǝr sǝn ⱪowmimni ⱪoyup berixni rǝt ⱪilsang, mana, Mǝn ǝtǝ sening yurtungƣa qekǝtkǝ ǝwǝtimǝn. 5 Ular silǝr zemin yüzini kɵrmigüdǝk ⱪilip yepiwetidu, silǝrning mɵldürdin aman ⱪalƣan nǝrsiliringlarnimu, dalalarda ɵskǝn ⱨǝmmǝ dǝl-dǝrǝhliringlarnimu yǝp ketidu. 6 Ular orda-sarayliringƣa, ǝmǝldarliringning sarayliri, xundaⱪla barliⱪ misirliⱪlarning ɵylirigǝ tolup ketidu; bundaⱪ apǝtni ata-bowangliring wǝ ata-bowiliringning ata-bowilirimu yǝr yüzidǝ apiridǝ bolƣandin tartip kɵrüp baⱪmiƣan» — dedi-dǝ, burulup Pirǝwnning aldidin qiⱪip kǝtti. 7 Pirǝwnning ǝmǝldarliri uningƣa: — Bu adǝm bizgǝ ⱪaqanƣiqǝ tuzaⱪ bolar? Ɵz Hudasi Pǝrwǝrdigarƣa ibadǝt ⱪilixⱪa bu adǝmlǝrni ⱪoyup bǝrgǝyla! Misirning harab bolƣinini tehiqǝ kɵrmǝywatamdila? — dedi.

8 Xuning bilǝn Musa bilǝn Ⱨarun Pirǝwnning aldiƣa yǝnǝ qaⱪiritip kelindi. U ularƣa: — Pǝrwǝrdigarƣa ibadǝt ⱪilix üqün beringlar; lekin baridiƣanlar zadi kimlǝr? — dedi.

9 Musa jawab berip: — Yaxlirimiz wǝ ⱪeri-qürilǝr bilǝn, oƣullirimiz wǝ ⱪizlirimiz bilǝn, ⱪoy wǝ kala padilirimizni elip ⱨǝmmimiz barimiz; qünki biz Pǝrwǝrdigar üqün ⱨeyt ɵtküzüximiz kerǝk, dedi.

10 U ularƣa: — Silǝrni bala-qaⱪanglar bilǝn ⱪoxup ⱪoyup bǝrginimdǝ, Pǝrwǝrdigar silǝr bilǝn billǝ bolƣay! Mana, aldinglarda balayi’apǝt turuptu! □

11 Yoⱪsu, bundaⱪ ⱪilixinglarƣa bolmaydu! Pǝrwǝrdigarƣa ibadǝt ⱪilixⱪa pǝⱪǝt aranglardin ǝr kixilǝrla barsun! Qünki silǝrning tǝlipinglar dǝl xu ǝmǝsmidi! — dedi-dǝ, ular Pirǝwnning aldidin ⱪoƣlap qiⱪirildi.

12 Andin Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Misir zeminining üstigǝ ⱪolungni uzatⱪin. Xundaⱪ ⱪilsang, qekǝtkilǝr Misir zeminini besip, zemindiki ⱨǝrhil otyaxlarni, yǝni mɵldürdin aman ⱪalƣanning ⱨǝmmisini yǝp ketidu, dedi.

13 Musa ⱨasisini Misir zeminining üstigǝ uzatti; Pǝrwǝrdigar xu küni wǝ keqisi zemin üstigǝ xǝrⱪ xamili qiⱪardi. Sǝⱨǝrdǝ, xǝrⱪ xamili qekǝtkilǝrni uqurup kǝldi. ■ 14 Qekǝtkilǝr Misirning pütkül zeminiƣa yeyilip, Misirning pütün qegrisinimu basti. Apǝt intayin eƣir boldi; ilgiri bundaⱪ qekǝtkǝ apiti bolup baⱪmiƣan, mundin keyinmu uningdǝk bolmaydu.

15 Ular pütkül zeminning yüzini ⱪaplidi, yǝr ⱪarangƣulixip kǝtti; ular mɵldürdin aman ⱪalƣan zemindiki ⱨǝmmǝ otyaxlarni wǝ dǝl-dǝrǝhlǝrning barliⱪ mewilirini yǝp kǝtti. Xuning bilǝn pütkül Misir zemini tǝwǝsidiki dǝl-dǝrǝhlǝrdǝ yaki daladiki gül-giyaⱨlarda ⱨeq yexilliⱪ ⱪalmidi.

16 Andin Pirǝwn aldirap-tenǝp Musa bilǝn Ⱨarunni qaⱪirtip ularƣa: — Mǝn ⱨǝm Hudayinglar Pǝrwǝrdigar aldida ⱨǝm silǝrning aldinglarda gunaⱨ ⱪildim. 17 Əmdi muxu bir ⱪetim gunaⱨimdin ɵtüp Pǝrwǝrdigar Hudayinglardin bu ɵlümni mǝndin elip ketixini iltija ⱪilixinglarni ɵtünimǝn, — dedi.

18 Xuning bilǝn Musa Pirǝwnning aldidin qiⱪip Pǝrwǝrdigarƣa iltija ⱪildi. 19 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar xamalni burap ƣǝrb tǝrǝptin intayin küqlük boran qiⱪirip, qekǝtkilǝrni uqurup, Ⱪizil Dengizƣa ƣǝrⱪ ⱪildi; Misirning pütkül tǝwǝsidǝ bir talmu qekǝtkǝ ⱪalmidi. 20 Lekin Pǝrwǝrdigar Pirǝwnning kɵnglini ⱪattiⱪ ⱪilip ⱪoyƣini üqün u Israillarni ⱪoyup bǝrmidi.

Toⱪⱪuzinqi apǝt — ⱪarangƣuluⱪ apiti

21 Andin Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Ⱪolungni asmanƣa ⱪaritip uzatⱪin; xuning bilǝn ⱪattiⱪ bir ⱪarangƣuluⱪ bolidu, ⱨǝtta adǝm silisa ⱪoliƣa tuyulƣudǝk ⱪoyuⱪ ⱪarangƣuluⱪ Misir zeminini ⱪaplaydu, — dedi.

22 Andin Musa ⱪolini asmanƣa ⱪaritip uzitiwidi, ⱪoyuⱪ bir ⱪarangƣuluⱪ Misir zeminini üq küngiqǝ ⱪaplap turdi. ■ 23 Üq küngiqǝ biri yǝnǝ birini kɵrǝlmǝs wǝ ya ⱨeqkim ɵz jayidin ⱪozƣilalmas boldi; lekin barliⱪ Israillar olturƣan jaylarda yoruⱪluⱪ bar idi. 24 Pirǝwn Musani qaⱪirtip uningƣa: — Berip, Pǝrwǝrdigarƣa ibadǝt ⱪilinglar. Pǝⱪǝt ⱪoy wǝ kala padiliringlar ⱪalsun; bala-qaⱪiliringlarnimu elip barsanglar bolidu, dedi. 25 Musa jawabǝn: — Undaⱪta Hudayimiz Pǝrwǝrdigarƣa ⱪurbanliⱪ ⱪilixⱪa inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi wǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪiƣa lazimliⱪ qarpaylarni sǝn bizgǝ berǝmsǝn? □

26 Ɵzimizning qarpaylirimiz biz bilǝn birgǝ ketixi kerǝk, bir tuyiⱪimu kǝynidǝ ⱪalsa bolmaydu; qünki Hudayimiz Pǝrwǝrdigarƣa ibadǝt ⱪilixⱪa ⱪurbanliⱪ ⱪilidiƣinimizni bulardin talliximiz lazim. U yǝrgǝ yetip barmiƣuqǝ, Pǝrwǝrdigarƣa ⱪaysi ⱪurbanliⱪlar bilǝn ibadǝt ⱪilidiƣinimizni bilmǝymiz, — dedi.

27 Lekin Pǝrwǝrdigar Pirǝwnning kɵnglini ⱪattiⱪ ⱪildi; u ularni yǝnila ⱪoyup bǝrmidi. 28 Pirǝwn Musaƣa: — Aldimdin yoⱪal! Ⱨezi bol, ikkinqi manga kɵrüngüqi bolma! Qünki yüzümni yǝnǝ kɵrgǝn kününg jeningdin ayrilisǝn, — dedi.

29 Musa uningƣa: — Rast eytting! Mǝn sening yüzüngni ikkinqi kɵrgüqi bolmaymǝn, — dedi.■

11

Oninqi apǝt — pütün Misirdiki tunji balilarning ɵlüxi. Musaning Pirǝwngǝ eytⱪan ahirⱪi sɵzliri

1 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Yǝnǝ bir apǝtni Pirǝwnning üstigǝ wǝ Misirning üstigǝ qüxürimǝn. Andin u silǝrni bu yǝrdin ketixkǝ yol ⱪoyidu wǝ u silǝrni ⱨǝmmǝ nǝrsiliringlar bilǝn ⱪoxup ⱪoyup berip, bu yǝrdin mutlǝⱪ ⱪoƣlap qiⱪiridu. □ 2 Əmdi sǝn hǝlⱪⱪǝ tapilap: — Ⱨǝr biringlar, ǝr kixilǝrning ⱨǝrbiri ɵz ⱪoxnisidin, ayal kixilǝrning ⱨǝrbiri ɵz ⱪoxnisidin kümüx buyumlarni, altun buyumlarni sorap alsun, degin, — dedi □  ■ 3 (Pǝrwǝrdigar hǝlⱪini misirliⱪlarning aldida iltipat tapⱪuzdi. Xuningdǝk Musa degǝn bu adǝm Misir zeminida Pirǝwnning ǝmǝldarlirining nǝziridǝ bolsun, puⱪralarning nǝziridǝ bolsun, naⱨayiti uluƣ zat boldi).■ 4 Andin Musa yǝnǝ: — Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Mǝn yerim keqidǝ qiⱪip Misirni kezip qiⱪimǝn. ■ 5 Xu waⱪitta tǝhttǝ olturuwatⱪan Pirǝwnning tunji oƣlidin tartip yarƣunqaⱪ tartidiƣan dedǝkning tunji oƣliƣiqǝ, xundaⱪla barliⱪ qarpaylarning tunjiliri, yǝni Misirdiki barliⱪ tunji jan igiliri ɵlidu. ■ 6 Bu sǝwǝbtin pütkül Misir zeminida ⱪattiⱪ bir pǝryad kɵtürülidu; uningdin ilgiri xundaⱪ pǝryad bolup baⱪmiƣanidi, mundin keyinmu bundaⱪ pǝryad anglanmaydu. 7 Lekin Israillarƣa, mǝyli adǝmliri, mǝyli ⱨaywanatliriƣa bolsun, ⱨǝtta bir tal itmu ⱪawap ⱪoymaydu. Buningdin Pǝrwǝrdigarning misirliⱪlar bilǝn Israilni pǝrⱪlǝndüridiƣanliⱪini bilisilǝr».

8  — Xuning bilǝn bu ǝmǝldarliringning ⱨǝmmisi aldimƣa kelip, manga tǝzim ⱪilip: «Sili ɵzliri wǝ siligǝ ǝgǝxkǝn barliⱪ ⱪowmliri qiⱪip ketixkǝyla!» dǝp eytidu, andin qiⱪip ketimǝn» — dedi-dǝ, ⱪattiⱪ ƣǝzǝp bilǝn Pirǝwnning aldidin qiⱪip kǝtti.□  ■

9 Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Misir zeminida Mening karamǝt mɵjizilirimning kɵplǝp kɵrsitilixi üqün Pirǝwn silǝrgǝ ⱪulaⱪ salmaydu, — degǝnidi.

10 Musa bilǝn Ⱨarun bu karamǝt mɵjizilǝrning ⱨǝmmisini Pirǝwnning aldida kɵrsitip boldi; lekin Pǝrwǝrdigar Pirǝwnning kɵnglini ⱪattiⱪ ⱪilip ⱪoyƣini üqün u Israillarni uning zeminidin kǝtkili ⱪoymidi.■

12

Ɵtüp Ketix ⱨeyti

1 Pǝrwǝrdigar Misir yurtida Musa wǝ Ⱨarunƣa mundaⱪ dedi: —

2 Bu ay silǝrgǝ aylarning iqidǝ bexi, yilning tunji eyi bolidu. □ 3 Silǝr pütün Israil jamaitigǝ sɵz ⱪilip: — Bu ayning oninqi küni ⱨǝmminglar atiliringlarning ailisi boyiqǝ bir ⱪozini elinglar; ⱨǝrbir ailigǝ birdin ⱪoza elinglar. □ 4 Əgǝr mǝlum bir ailǝ bir ⱪozini yǝp bolalmiƣudǝk bolsa, undaⱪta ɵy igisi yenidiki ⱪoxnisi bilǝn birlixip adǝm saniƣa ⱪarap bir ⱪoza elinglar; ⱨǝrbir kixining ixtiⱨasiƣa ⱪarap ⱨesablap muwapiⱪ bir ⱪoza ⱨazirlanglar. 5 Ⱨǝrbiringlar tallaydiƣan ⱪozanglar bejirim, bir yaxliⱪ ǝrkǝk bolsun; ⱪoy yaki ɵqkǝ padiliridin tallansimu bolidu. ■ 6 Ⱪozini bu ayning on tɵtinqi künigiqǝ yeninglarda turƣuzunglar, — degin.

— Xu küni Israilning pütkül jamaiti talliƣan melini gugumda soysun. □
7 Andin ular uning ⱪenidin elip gɵx yeyilgǝn ɵyning ixikning bax tǝripigǝ ⱨǝm ikki yan kexikigǝ sürkǝp ⱪoysun. 8 Ular xu keqisi gɵxini otta kawap ⱪilip yesun; uni petir nan wǝ aqqiⱪ-qüqük kɵktat bilǝn ⱪoxup yesun. ■ 9 Ⱪǝt’iy ham yaki suda pixurup yemǝnglar, bǝlki uni bax, put wǝ iq-ⱪarinliri bilǝn otta kawap ⱪilip yǝnglar. 10 Uning ⱨeqnemisini ǝtigǝ ⱪaldurmanglar. Əgǝr ǝtigǝ exip ⱪalƣanliri bolsa, uni otⱪa selip kɵydürüwetinglar.

11 Silǝr uni mundaⱪ ⱨalǝttǝ yǝnglar: — Uni yegǝndǝ bǝlliringlarni qing baƣlap, ayaƣliringlarƣa kǝx kiyip, ⱪolliringlarda ⱨasa tutⱪan ⱨalda tez yǝnglar. U bolsa Pǝrwǝrdigarning «ɵtüp ketix» ⱪozisidur. □ 12 Qünki Mǝn u keqisi Misir zeminini kezip ɵtimǝn; Mǝn Misir zeminida mǝyli insan bolsun, mǝyli ⱨaywan bolsun ularning tunji tuƣulƣan ǝrkikining ⱨǝmmisini ɵltürimǝn; xuning bilǝn Mǝn Misirning barliⱪ but-ilaⱨlirining üstidin ⱨɵküm qiⱪirimǝn; Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn. □ 13 Xu ⱪurbanliⱪning ⱪeni silǝr olturƣan ɵylǝrdǝ silǝrgǝ nijat bǝlgisi bolidu; bu ⱪanlarni kɵrginimdǝ silǝrgǝ ɵtüp turimǝn. Xuning bilǝn Misir zeminini urƣinimda ⱨalakǝt elip kelidiƣan waba-apǝt silǝrgǝ tǝgmǝydu.□

Petir nan ⱨeyti

14 Bu kün silǝrgǝ hatirǝ kün bolsun; uni Pǝrwǝrdigarning ⱨeyti süpitidǝ ɵtküzüp tǝbriklǝnglar; ǝbǝdiy bǝlgilimǝ süpitidǝ nǝsildin-nǝsilgǝ mǝnggü ɵtküzünglar. ■ 15 Yǝttǝ kün petir nan yǝnglar; birinqi küni ɵyünglardin barliⱪ hemirturuqlarni yoⱪ ⱪilinglar; qünki kimki birinqi kündin tartip yǝttinqi küngiqǝ boldurulƣan nan yesǝ, xu kixi Israil ⱪataridin üzüp taxlinidu. 16 Birinqi küni silǝr muⱪǝddǝs ibadǝt soruni tüzünglar; yǝttinqi künimu ⱨǝm xundaⱪ bir muⱪǝddǝs ibadǝt soruni ɵtküzülsun. Bu ikki kün iqidǝ ⱨeqⱪandaⱪ ix-ǝmgǝk ⱪilinmisun; pǝⱪǝt ⱨǝr kixining yǝydiƣinini tǝyyarlaxⱪa munasiwǝtlik ixlarnila ⱪilsanglar bolidu. □ 17 Mǝn dǝl xu küni silǝrni ⱪoxun-ⱪoxun boyiqǝ Misir zeminidin qiⱪarƣinim üqün silǝr petir nan ⱨeytini ɵtküzünglar; xu künni nǝsildin-nǝsilgǝ ǝbǝdiy bǝlgilimǝ süpitidǝ ⱨeyt küni ⱪilip bekitinglar. 18 Birinqi ayning on tɵtinqi küni, kǝqⱪurundin tartip xu ayning yigirmǝ birinqi küni kǝqⱪurunƣiqǝ, petir nan yǝnglar. ■ 19 Yǝttǝ kün iqidǝ ɵyliringlarda ⱨeq hemirturuq bolmisun; qünki musapir bolsun, zeminda tuƣulƣan bolsun, kimki boldurulƣan nǝrsilǝrni yesǝ xu kixi Israil jamaitidin üzüp taxlinidu. □ 20 Silǝr ⱨeqⱪandaⱪ boldurulƣan nǝrsini yemǝy, ⱪǝyǝrdila tursanglar, petir nan yǝnglar.■

Tunji «ɵtüp ketix ⱨeyti», yǝni «pasha ⱨeyti»

21 Musa Israilning barliⱪ aⱪsaⱪallirini qaⱪirip ularƣa: — Berip ⱨǝrbiringlarning ailisi boyiqǝ ɵzünglarƣa bir ⱪozini tartip qiⱪirip pasha ⱪozisini soyunglar. □  ■ 22 Andin bir tutam zupa elip uni ⱪaqidiki ⱪanƣa qilap, ⱪaqidiki ⱪanni ixikning bexi wǝ ikki kexikigǝ sürkǝnglar. Silǝrdin ǝtigǝngiqǝ ⱨeqkim ɵyining ixikidin ⱪǝt’iy qiⱪmisun. □ 23 Qünki Pǝrwǝrdigar misirliⱪlarni urup ⱨalak ⱪilix üqün, zeminni kezip ɵtidu; U ixikning bexi wǝ ikki kexikidiki ⱪanni kɵrgǝndǝ, Pǝrwǝrdigar ⱨalak ⱪilƣuqining ɵyliringlarƣa kirip silǝrni uruxidin tosux üqün muⱨapizǝt ⱪilip ixikning aldiƣa ɵtüp turidu.□  ■

24 Bu rǝsim-ⱪaidini ɵzünglar wǝ baliliringlar üqün ǝbǝdiy bir bǝlgilimǝ süpitidǝ tutunglar. □ 25 Silǝr Pǝrwǝrdigar Ɵz wǝdisi boyiqǝ silǝrgǝ beridiƣan zeminƣa kirgininglarda bu ⱨeytliⱪ ibadǝtni tutunglar. 26 Baliliringlar silǝrdin: «bu ibaditinglarning mǝnisi nemǝ?» — dǝp sorisa, ■ 27 silǝr: «Bu misirliⱪlarni urƣinida, Misirda Israillarning ɵylirining aldiƣa ɵtüp turup, bizning ɵydikilirimizni ⱪutⱪuzƣan Pǝrwǝrdigarƣa bolƣan «ɵtüp ketix» ⱪurbanliⱪi bolidu» — dǝnglar. Xuni angliƣanda, hǝlⱪ engixip Hudaƣa sǝjdǝ ⱪildi.

28 Andin Israillar ⱪaytip berip, Pǝrwǝrdigar dǝl Musa bilǝn Ⱨarunƣa ǝmr ⱪilƣandǝk ix kɵrdi.■

Tunji tuƣulƣan ǝrkǝklǝrning ɵltürülüxi

29 Wǝ xundaⱪ boldiki, yerim keqǝ bolƣanda, Pǝrwǝrdigar Pirǝwnning tǝhtidǝ olturuwatⱪan tunjisidin tartip zindanda yetiwatⱪan mǝⱨbusning tunjisiƣiqǝ, Misir zeminidiki tunji oƣullarning ⱨǝmmisini urup ɵltürdi, xundaⱪla u ⱨaywanatlarning tunji tuƣulƣanliriningmu ⱨǝmmisini ɵltürdi. ■ 30 Adǝm ɵlmigǝn birmu ɵy ⱪalmiƣaqⱪa, xu keqisi Pirǝwnning ɵzi, uning barliⱪ ǝmǝldarliri wǝ barliⱪ misirliⱪlar keqidǝ ornidin ⱪopti; Misir zeminida intayin ⱪattiⱪ pǝryad kɵtürüldi.■ 31 Pirǝwn keqidǝ Musa bilǝn Ⱨarunni qaⱪirtip: — Turunglar, silǝr wǝ Israillar bilǝn billǝ mening hǝlⱪimning arisidin qiⱪip ketinglar; eytⱪininglardǝk berip, Pǝrwǝrdigarƣa ibadǝt ⱪilinglar! 32 Silǝrning degininglar boyiqǝ ⱪoy, ɵqkǝ, kala padilirinimu elip ketinglar; mǝn üqünmu bǝht-bǝrikǝt tilǝnglar, — dedi. 33 Misirliⱪ puⱪralarmu «ⱨǝmmimiz ɵlüp kǝtküdǝkmiz» deyixip, hǝlⱪni zemindin tez qiⱪiriwetix üqün ularni ketixkǝ aldiratti. 34 Hǝlⱪ tehi bolmiƣan hemirlirini elip, uni tǝngnilǝrgǝ selip, kiyim-keqǝkliri bilǝn yɵgǝp, mürilirigǝ elip kɵtürüp mengixti. 35 Israillar Musaning tapiliƣini boyiqǝ ⱪilip, misirliⱪlardin kümüx buyumlar, altun buyumlar wǝ kiyim-keqǝklǝrni sorap elixti. ■ 36 Pǝrwǝrdigar hǝlⱪni misirliⱪlarning kɵz aldida iltipat tapⱪuzƣini üqün misirliⱪlar ularning ɵzliridin soriƣanlirini bǝrdi; xundaⱪ ⱪilip Israillar misirliⱪlardin ƣǝniymǝtlǝrni elip kǝtti.

Israillarning Misirdin qiⱪip ketixi

37 Xuning bilǝn Israillar balilarni ⱨesabⱪa almiƣanda altǝ yüz mingqǝ ǝrkǝk bolup, Ramsǝstin qiⱪip, Sukkot xǝⱨirigiqǝ piyadǝ mangdi. 38 Ular bilǝn billǝ qong bir top xalƣut hǝlⱪmu ularƣa ⱪoxulup mangdi, yǝnǝ nurƣun qarwilar, kɵpligǝn kala-ⱪoy padiliri bilǝn billǝ qiⱪti.□

39 Misirdin alƣaq qiⱪⱪan hemirdin ular petir nan-toⱪaqlarni ǝtti; qünki ular Misirda birdǝm-yerim dǝm turƣuzulmay ⱨǝydǝlgini üqün hemir bolmiƣanidi; ular ɵzliri üqün yemǝklik tǝyyarliwelixⱪimu ülgürǝlmigǝnidi.

40 Israillarning Misirda turƣan waⱪti jǝmiy tɵt yüz ottuz yil boldi. ■ 41 Xundaⱪ boldiki, xu tɵt yüz ottuz yil toxⱪanda, dǝl xu künidǝ Pǝrwǝrdigarning barliⱪ ⱪoxunliri Misir zeminidin qiⱪip kǝtti. 42 Xu küni keqidǝ ular Misir zeminidin qiⱪirilƣini üqün, xu keqini ular Pǝrwǝrdigarning keqisi dǝp tutuxi kerǝk; xu keqini barliⱪ Israillar ǝwladtin ǝwladⱪiqǝ Pǝrwǝrdigarƣa atap tutup, tünixi kerǝk.

Ɵtüp ketix ⱨeytining ⱪaidǝ-tüzümliri

43 Pǝrwǝrdigar Musa bilǝn Ⱨarunƣa mundaⱪ degǝnidi: — Pasha ⱪozisi toƣrisidiki bǝlgilimǝ xu bolsunki: — Ⱨeqⱪandaⱪ yat ǝllik adǝm uningdin yemisun. 44 Lekin ⱨǝrkimning pulƣa setiwalƣan ⱪuli bolsa, u hǝtnǝ ⱪilinsun, andin uningdin yesun.

45 Əmma ɵyünglarda waⱪitliⱪ turuwatⱪan musapir yaki mǝdikar buningdin yesǝ bolmaydu.

46 Gɵxni baxⱪa bir ɵygǝ elip qiⱪmiƣin; birla ɵydǝ yeyilsun; ⱪozining ⱨeqbir sɵngiki sundurulmisun.■

47 Pütkül Israil jamaiti bu ⱨeytni ɵtküzsun.

48 Əgǝr sening bilǝn birgǝ turƣan musapir bolsa, Pǝrwǝrdigarƣa atap pasha ⱨeytini ɵtküzmǝkqi bolsa, undaⱪta aldi bilǝn barliⱪ ǝrkǝkliri hǝtnǝ ⱪilinsun; andin kelip ⱨeyt ɵtküzsun. U zeminda tuƣulƣan kixidǝk sanalsun. Lekin ⱨeqbir hǝtnisiz adǝm uningdin yemisun. 49 Zeminda tuƣulƣan kixi ⱨǝm aranglarda turƣan musapir üqün ohxax ⱪanun-bǝlgilimǝ bolsun.

50 Xuning bilǝn Israillarning ⱨǝmmisi dǝl Pǝrwǝrdigar Musa bilǝn Ⱨarunƣa buyruƣandǝk xu ixlarni ada ⱪildi. 51 Xu künning ɵzidǝ Pǝrwǝrdigar Israillarni ⱪoxun-ⱪoxun boyiqǝ Misir zeminidin qiⱪardi.

13

Tunji tuƣulƣanni Hudaƣa atax

1 Pǝrwǝrdigar Musaƣa: 2  — Israillar arisida baliyatⱪuning barliⱪ tunji ǝrkǝk mewisini, mǝyli u insanning yaki ⱨaywanning bolsun, Manga atap muⱪǝddǝs ⱪilƣin; u Manga mǝnsuptur, degǝnidi.■

3 Musa hǝlⱪkǝ mundaⱪ dedi: — Silǝr Misirdin ibarǝt «ⱪulluⱪ makani»din qiⱪⱪan bu künni yad etinglar; qünki Pǝrwǝrdigar silǝrni bu yǝrdin ⱪudrǝtlik ⱪoli bilǝn qiⱪardi. Buning üqün ⱨeq boldurulƣan nǝrsǝ yeyilmisun.

4 Abib eyining bügünki küni yolƣa qiⱪⱪan kün. □  ■ 5 Əmdi Pǝrwǝrdigar sanga berixkǝ ata-bowiliringƣa ⱪǝsǝm ⱪilƣan, süt bilǝn ⱨǝsǝl eⱪip turidiƣan zeminƣa, yǝni Ⱪanaaniy, Ⱨittiy, Amoriy, Ⱨiwiy wǝ Yǝbusiylarning zeminiƣa seni elip barƣinida muxu Abib eyida xu ibadǝtni tutⱪin. 6 Yǝttǝ küngiqǝ petir nan yǝnglar; yǝttinqi künidǝ Pǝrwǝrdigarƣa alaⱨidǝ atiƣan ⱨeyt ɵtküzülsun. 7 Yǝttǝ kün iqidǝ petir nan yeyilsun; silǝrning aranglarda ⱨeqⱪandaⱪ boldurulƣan nan tepilmisun wǝ ya qegriliring iqidǝ ⱨeq hemirturuqmu kɵrünmisun. 8 Xu küni sǝn ɵz oƣlungƣa: «Misirdin qiⱪⱪinimda Pǝrwǝrdigarning manga kɵrsǝtkǝn iltipatini yad ⱪilip tǝxǝkkur bildürüx üqün, bu ⱨeytni ɵtküzimǝn», dǝp qüxǝndürgin.

9 Pǝrwǝrdigarning ⱪanun-tǝlimining ⱨǝmixǝ aƣzingdin qüxmǝsliki üqün, bu bǝlgilimini ⱪolungƣa bǝlgǝ ⱪilip seliwal, pexanǝnggǝ ⱪaxⱪidǝk ǝslǝtmǝ ⱪilip ornitiwal; qünki Pǝrwǝrdigar seni ⱪudrǝtlik ⱪoli bilǝn Misirdin qiⱪardi. 10 Əmdi bu bǝlgilimini yilmu-yil bekitilgǝn waⱪtida tutⱪin.

11 Pǝrwǝrdigar sǝn bilǝn ata-bowiliringƣa ⱪilƣan ⱪǝsimi boyiqǝ seni Ⱪanaaniylarning zeminiƣa elip berip, uni sanga tǝⱪdim ⱪilƣandin keyin, xundaⱪ ⱪilixing kerǝk: — 12 barliⱪ baliyatⱪuning tunji mewisini Pǝrwǝrdigarƣa atap sunisǝn; xundaⱪla qarpay melingning ⱨǝmmǝ tunji ǝrkǝklirimu Pǝrwǝrdigarƣa mǝnsup bolsun. □  ■ 13 Əmma exǝklǝrning ⱨǝmmǝ tunjilirining orniƣa birdin ⱪoza bǝrgin. Əgǝr uning orniƣa birnǝrsǝ bǝrmisǝng, uning boynini sunduruwǝtkin. Oƣulliringlar arisida barliⱪ tunjilirining orniƣa ⱨɵrlük bǝdili tɵlüxüng kerǝk.□

14 Keyinki künlǝrdǝ oƣlung sǝndin: «buning mǝnisi nemidur», dǝp sorisa, sǝn uningƣa jawab berip: «Pǝrwǝrdigar ⱪudrǝtlik ⱪoli bilǝn bizni Misirdin qiⱪirip, «ⱪulluⱪ makani»din azad ⱪildi. 15 Xundaⱪ boldiki, Pirǝwn boyni ⱪattiⱪliⱪ ⱪilip bizni ⱪoyup berixni rǝt ⱪilƣinida, Pǝrwǝrdigar Misir zeminidiki barliⱪ tunji tuƣulƣanlarni, insanning bolsun, malning bolsun, ⱨǝmmisini urup ɵltürdi; buning üqün mǝn malning baliyatⱪusining tunji mewisini, yǝni ⱨǝmmǝ tunji tuƣulƣan ǝrkǝklirini Pǝrwǝrdigarƣa atap ⱪurbanliⱪ ⱪilip sunimǝn wǝ oƣullirimning ⱨǝrbir tunjiliri üqün ⱨɵrlük bǝdili tɵlǝp berimǝn», dǝp eytⱪin. 16 Bu bǝlgilimini ⱪolungƣa ǝslǝtmǝ-bǝlgǝ ⱪilip seliwal, pexanǝnggǝ ⱪaxⱪidǝk ǝslǝtmǝ ⱪilip ornitiwal, qünki Pǝrwǝrdigar ⱪudrǝtlik ⱪoli bilǝn bizni Misirdin qiⱪardi» — degin. ■

Bulut tüwrüki wǝ ot tüwrüki

17 Əmma Pirǝwn hǝlⱪni ketixkǝ ⱪoyƣandin keyin, Filistiylǝrning zeminidiki yol yeⱪin bolsimu, Huda ularni xu yol bilǝn baxlimidi; qünki u: «hǝlⱪim jǝnggǝ uqrap ⱪalsa, ⱪorⱪup puxayman ⱪilip, Misirƣa yenip ketixi mumkin» dǝp oyliƣanidi. 18 Xu sǝwǝbtin Huda hǝlⱪni aylandurup, Ⱪizil Dengiz tǝrǝptiki qɵlning yoli bilǝn baxlap mangdi. Xundaⱪ ⱪilip Israillar Misirdin qiⱪⱪinida, ⱪorallinip jǝnggǝ tǝyyar bolup tǝrtip bilǝn mangdi.

19 Musa Yüsüpning sɵngǝklirinimu billǝ eliwaldi; qünki Yüsüp ǝslidǝ Israilning oƣulliri bolƣan ⱪerindaxlirini: «Huda qoⱪum silǝrni yoⱪlap ⱨalinglardin hǝwǝr alidu; xu qaƣda silǝr mening sɵngǝklirimni muxu yǝrdin billǝ elip ketinglar» dǝp ⱪǝsǝm ⱪildurƣanidi.□  ■

20 Andin ular Sukkottin qiⱪip, qɵlning qetidiki Etam degǝn yǝrdǝ qedirlirini tikti. 21 Əmdi Pǝrwǝrdigar ularƣa yol kɵrsitixkǝ kündüzi bir bulut tüwrükidǝ, keqisi yoruⱪluⱪ berixkǝ ot tüwrükidǝ bolup ularning aldida yürǝtti. Xuning bilǝn ular keqǝ-kündüz yol yürǝlǝytti. 22 Bulut tüwrüki kündüzi, ot tüwrüki keqisi hǝlⱪtin ayrilmay, aldida yürǝtti.

14

Israillarning Ⱪizil Dengizdin ɵtüxi

1 Pǝrwǝrdigar Musaƣa: 2 — Sǝn Israillarƣa: «Silǝr burulup Migdol bilǝn dengizning ariliⱪidiki Pi-Ⱨaⱨirotning aldiƣa berip qedir tikinglar; Baal-Zefonning udulidiki dengizning boyida qedir tikinglar», degin. □  ■ 3 Xuning bilǝn Pirǝwn: «Israillar zeminda ezip ⱪaldi, qɵlning iqidǝ ⱪamilip ⱪaldi» dǝp oylaydu; 4 Israillarni ⱪoƣlisun dǝp Mǝn Pirǝwnning kɵnglini ⱪattiⱪ ⱪilimǝn; xundaⱪ ⱪilip, Mǝn Pirǝwn wǝ uning pütkül ⱪoxunliri arⱪiliⱪ Ɵz uluƣluⱪumni ayan ⱪilimǝn; wǝ misirliⱪlar Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni bilidu, — dedi.

Israillar Hudaning sɵzi boyiqǝ ⱪildi.■

5 «U hǝlⱪ ⱪeqip kǝtti» dǝp Misirning padixaⱨiƣa hǝwǝr beriliwidi, Pirǝwn bilǝn ǝmǝldarliri hǝlⱪ toƣrisidiki ⱪararidin yenip: «Israillarni ⱪulluⱪtin ⱪoyuwǝtkinimiz, bu zadi nemǝ ⱪilƣinimiz?!» — deyixti.

6  Pirǝwn dǝrⱨal jǝng ⱨarwisini ⱪoxturup, ɵz hǝlⱪini baxlap yolƣa qiⱪti. 7 U yǝnǝ altǝ yüz hillanƣan jǝng ⱨarwisi, xundaⱪla Misirdiki barliⱪ jǝng ⱨarwilirini yiƣdurup, ularning ⱨǝrbirigǝ lǝxkǝr baxliⱪlirini olturƣuzup elip mangdi. 8 Pǝrwǝrdigar Misirning padixaⱨi Pirǝwnning kɵnglini ⱪattiⱪ ⱪilƣini üqün, u Israillarni ⱪoƣlidi. Bu qaƣda Israillar ⱪollirini egiz kɵtürüxkǝn ⱨalda Misirdin qiⱪip bolƣanidi.□

9 Misirliⱪlarning ⱨǝmmisi yǝni Pirǝwnning barliⱪ atliri bilǝn jǝng ⱨarwiliri, atliⱪ lǝxkǝrliri bilǝn pütkül ⱪoxuni ularni ⱪoƣlap, Israillar dengiz boyiƣa qedir tikkǝn jayda, yǝni Pi-Ⱨaⱨirotning yenida, Baal-Zefonning udulida ularƣa yetixti. ■ 10 Pirǝwn yeⱪinlaxⱪanda, Israillar bexini kɵtürüp ⱪariwidi, mana, misirliⱪlar ularning arⱪisidin yürüx ⱪilip ⱪoƣlap keliwatatti! Xuni kɵrgǝndǝ Israillar tolimu ⱪorⱪuxup, Pǝrwǝrdigarƣa nida-pǝryad kɵtürdi. 11 Ular Musaƣa: — Misirda gɵristan tepilmasmidi, sǝn bizni qɵldǝ ɵlsun dǝp muxu yǝrgǝ elip kǝldingƣu?! Bizni Misirdin elip qiⱪip, bizgǝ mundaⱪ ⱪilƣining nemisi?! 12 Misirda turƣan waⱪtimizda biz sanga: «Bizni misirliⱪlarning ⱪulluⱪida boluximizƣa ⱪoyƣin, biz bilǝn karing bolmisun» dǝp eytmiƣanmiduⱪ? Misirliⱪlarning ⱪulluⱪida bolƣinimiz qɵlgǝ kelip ɵlginimizdin ǝwzǝl bolatti! — dedi.■

13 Buning bilǝn Musa hǝlⱪⱪǝ: — Ⱪorⱪmay, tik turunglar, Pǝrwǝrdigarning bügün silǝrgǝ yürgüzidiƣan nijatini kɵrisilǝr; qünki silǝr bügün kɵrgǝn misirliⱪlarni ikkinqi kɵrmǝysilǝr. 14 Pǝrwǝrdigar silǝr üqün jǝng ⱪilidu, lekin silǝr bolsanglar jim tursanglarla boldi, dedi.

15 Andin Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Nemixⱪa sǝn Manga pǝryad kɵtürisǝn? Israillarƣa: «Aldiƣa menginglar» dǝp buyruƣin. 16 Lekin sǝn ⱨasangni kɵtürüp ⱪolungni dengizƣa uzitip, uni ikkigǝ bɵlgin; xundaⱪta, Israillar dengizning otturisidin ⱪuruⱪ yǝr bilǝn ɵtüp ketidu.□

17 Mana, Mǝn ularni ⱪoƣlisun dǝp misirliⱪlarning kɵngüllirini ⱪattiⱪ ⱪilimǝn, xuning bilǝn Mǝn Pirǝwn wǝ uning pütkül ⱪoxuni, jǝng ⱨarwiliri wǝ atliⱪliri arⱪiliⱪ Ɵz uluƣluⱪimni ayan ⱪilimǝn. 18 Xundaⱪ ⱪilip, Mǝn Pirǝwn wǝ uning jǝng ⱨarwiliri wǝ atliⱪliri arⱪiliⱪ Ɵz uluƣluⱪimni ayan ⱪilƣinimda, misirliⱪlar Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni bilidu, dedi.

19 Israilning ⱪoxunining aldida yürüwatⱪan Hudaning Pǝrixtisi ǝmdi ularning kǝynigǝ ɵtti; xuningdǝk ularning aldida mangƣan bulut tüwrükimu ularning kǝynigǝ yɵtkilip, □ 20 misirliⱪlarning qedirgaⱨi bilǝn Israilning qedirgaⱨining ariliⱪida tohtidi; bu bulut bir tǝrǝptǝ ⱪarangƣuluⱪ qüxürüp, yǝnǝ bir tǝrǝptǝ keqini yorutti. Buning bilǝn pütün bir keqǝ bir ⱪoxun yǝnǝ bir ⱪoxunƣa yeⱪin kelǝlmidi.□

21 Musa ⱪolini dengizning üstigǝ uzatti; Pǝrwǝrdigar pütün keqǝ xǝrⱪtin küqlük bir xamal qiⱪirip, dengizning süyini kǝynigǝ yandurdi; U suni yandurup dengizni ⱪuruⱪ yǝr ⱪildi, sular ikkigǝ bɵlündi. ■ 22 Xu tǝriⱪidǝ Israillar dengizning otturisidiki ⱪuruⱪ yǝrdin mengip, ɵtüp kǝtti; sular bolsa ularning ong wǝ sol yenida kɵtürülüp tamdǝk turatti. □  ■ 23 Əmma misirliⱪlar ularni ⱪoƣlap keliwatatti — Pirǝwnning barliⱪ atliri, jǝng ⱨarwiliri wǝ atliⱪ lǝxkǝrliri ularning kǝynidin dengizning otturisiƣiqǝ kǝldi. 24 Tang atⱪanda xundaⱪ boldiki, Pǝrwǝrdigar ot bilǝn bulut tüwrükidǝ turup misirliⱪlarning ⱪoxuniƣa ⱪaridi wǝ misirliⱪlarning ⱪoxuniƣa parakǝndiqilik qüxürdi. 25 U ularning ⱨarwilirining qaⱪlirini patⱪuzup, ⱨǝydǝp mengixini müxkül ⱪildi. Misirliⱪlar: — Yürünglar, Israilning aldidin ⱪaqayli, qünki Pǝrwǝrdigar ular üqün misirliⱪlarƣa ⱪarxi jǝng ⱪiliwatidu, — deyixti.□

26 Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Sular yenip misirliⱪlarning üstigǝ, ularning jǝng ⱨarwilirining üstigǝ wǝ atliⱪlirining üstigǝ eⱪip berip, ularni qɵktürüwǝtsun dǝp ⱪolungni dengizning üstigǝ uzatⱪin, — dedi.

27 Musa ⱪolini dengizning üstigǝ uzitiwidi, tang atⱪanda dengizning süyi yǝnǝ ǝsliy ⱨalitigǝ yenip kǝldi. Ⱪeqiwatⱪan misirliⱪlar eⱪinƣa ⱪarxi yügürüxti, Pǝrwǝrdigar ularni dengizning otturisida mollaⱪ atⱪuzdi. 28 Su ǝsligǝ yenip kelip, jǝng ⱨarwiliri bilǝn atliⱪlarni, yǝni Israillarning arⱪidin ⱪoƣlap dengizƣa kirgǝn Pirǝwnning pütkül ⱪoxunini ƣǝrⱪ ⱪiliwǝtti; ulardin birimu saⱪ ⱪalmidi. ■ 29 Lekin Israillar dengizning otturisidiki ⱪuruⱪ yǝr bilǝn mengip ɵtüp kǝtti; sular ularning ong wǝ sol yenida kɵtürülüp tamdǝk turatti. ■ 30 Xu tǝriⱪidǝ Pǝrwǝrdigar u küni Israillarni misirliⱪlarning ⱪolidin ⱪutⱪuzdi; Israillar misirliⱪlarning dengizning boyida ɵlük yatⱪinini kɵrdi. 31 Israil hǝlⱪi Pǝrwǝrdigarning misirliⱪlarƣa ixlǝtkǝn zor ⱪudritini kɵrüp, Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪti; ular Pǝrwǝrdigarƣa wǝ uning ⱪuli Musaƣa ixǝndi.

15

Musaning Hudaƣa mǝdⱨiyǝ oⱪuxi

1 Xu qaƣda Musa bilǝn Israillar Pǝrwǝrdigarƣa mǝdⱨiyǝ oⱪup munu küyni eytti: —

«Mǝn Pǝrwǝrdigarni mǝdⱨiyilǝp küy eytay,

Qünki U karamǝt uluƣluⱪini kɵrsǝtti;

U at wǝ mingüqini dengizƣa taxliwǝtti.□  ■

2 Mening küqüm ⱨǝm mening küyüm Yaⱨ Ɵzidur;

U manga nijat boldi;

U mening Tǝngrimdur, mǝn Uni uluƣlaymǝn;

U mening atamning Hudasidur, mǝn Uni aliy dǝp mǝdⱨiyilǝymǝn.□  ■

3 Pǝrwǝrdigar jǝngqidur,

Yaⱨwǝⱨ Uning namidur.□

4 Pirǝwnning jǝng ⱨarwilirini ⱨǝm ⱪoxunlirini dengizƣa taxliwǝtti;

Uning aliy lǝxkǝr baxliⱪliri Ⱪizil Dengizda ƣǝrⱪ ⱪilindi.

5 Qongⱪur sular ularni kɵmüwǝtti,

Ular huddi taxtǝk dengiz tegigǝ qɵküp kǝtti.■

6 Sening ong ⱪolung, ǝy Pǝrwǝrdigar,

Ⱪudriti bilǝn xan-xǝrǝp tapti;

Sening ong ⱪolung, ǝy Pǝrwǝrdigar,

Düxmǝnni kukum-talⱪan ⱪiliwǝtti.■

7 Ɵz uluƣluⱪungning ⱨǝywisi bilǝn ɵzünggǝ ⱪarxi qiⱪⱪanlarni nabut ⱪilding,

Sǝn otluⱪ ƣǝzipingni ǝwǝtting,

U samanni kɵydürgǝn ottǝk ularni yutuwǝtti.

8 Dimiƣingning nǝpisi bilǝn sular dɵng bolup ɵrlidi,

Juxⱪunliƣan dolⱪunlar dɵng kǝbi tik turdi,

Dengizning otturisidiki qongⱪur sular ⱪaturup ⱪoyuldi.□  ■

9 Düxmǝn dedi: «Mǝn ularni ⱪoƣlaymǝn, yetiximǝn, olja elip ülǝxtürimǝn,

Ulardin dǝrdimni qiⱪirimǝn,

Ⱪiliqimni suƣurup, ɵz ⱪolum bilǝn ularni nabut ⱪilimǝn».

10 Lekin Sǝn nǝpising bilǝn püwliding,

Dengiz ularni kɵmüwǝtti;

Ular juxⱪunluⱪ sularda ⱪoƣuxundǝk qɵküp kǝtti.■

11 Ilaⱨlarning arisida, ǝy Pǝrwǝrdigar,

Kim Sening tǝngdixing bolsun?

Pak-muⱪǝddǝslik iqidǝ Ɵz ⱨǝywitingni kɵrsitidiƣan,

Ⱨǝmd-mǝdⱨiyilǝr arisida dǝⱨxǝtlik turidiƣan,

Mɵjizǝ-karamǝt yaritidiƣan,

Sǝndǝk kim bolsun?

12 Sǝn ong ⱪolungni uzitixing bilǝn,

Yǝr-zemin ularni yutuwǝtti.

13 Lekin Ɵzünggǝ ⱨǝmjǝmǝt ⱪilip ⱪutⱪuzƣan ⱪowmni rǝⱨimdilliⱪing bilǝn baxlap qiⱪting;

Sǝn ularni Ɵz muⱪǝddǝs makaningƣa ⱪudriting bilǝn ⱨidayǝt ⱪilip yetǝkliding.□

14 Yat hǝlⱪlǝr buni anglap, titrixip kǝtti;

Filistiyǝdǝ turuwatⱪanlarni tolƣaⱪtǝk azab tutti.

15 Andin Edomning ǝmirliri dǝkkǝ-dükkigǝ qüxti;

Moabning palwanlirini bolsa, rasa titrǝk basti;

Ⱪanaan zeminidikilǝrning yüriki su bolup aⱪti;■

16 Ⱪorⱪunq wǝ dǝⱨxǝt ularni basti;

Bilikingning ⱨǝywiti bilǝn ular huddi taxtǝk midirliyalmay ⱪaldi;

Hǝlⱪing ɵtüp kǝtküqǝ, i Pǝrwǝrdigar,

Ɵzüng rǝnǝ tɵlǝp ⱨɵr ⱪilƣan hǝlⱪing ɵtüp bolƣuqǝ.□  ■

17 Ularni baxlap kirip,

Ɵz mirasing bolƣan taƣda kɵqǝttǝk tikisǝn,

Ɵz makaning ⱪilƣan jayƣa, i Pǝrwǝrdigar,

Ɵz ⱪolliring tǝyyarliƣan muⱪǝddǝs jayƣa, i Rǝb, ularni elip barisǝn.

18 Pǝrwǝrdigar ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ padixaⱨ bolup ⱨɵküm süridu!

19 Qünki Pirǝwnning atliri,

Jǝng ⱨarwiliri atliⱪliri bilǝn billǝ dengizƣa kirip boldi;

Pǝrwǝrdigar dengizning sulirini ularning üstigǝ yandurdi,

Lekin Israillar bolsa dengizning otturisidin ⱪuruⱪ yǝrdin mengip ɵtüp kǝtti».□

20 Andin Ⱨarunning ⱨǝdisi pǝyƣǝmbǝr Mǝryǝm ⱪoliƣa dapni aldi, barliⱪ ⱪiz-ayallarmu ⱪoliƣa dap elip, ussul oynixip uningƣa ǝgǝxti. ■

21 Mǝryǝm ularƣa jawabǝn mundaⱪ küyni oⱪudi: —

«Pǝrwǝrdigarni mǝdⱨiyilǝp küy eytinglar,

Qünki U zor uluƣluⱪini kɵrsǝtti;

U at wǝ mingüqini dengizƣa taxliwǝtti!».□

Huda hǝlⱪni sinaydu — Maraⱨtiki aqqiⱪ su

22 Andin Musa Israillarni Ⱪizil Dengizdin baxlap, Xur qɵligǝ elip bardi. Ular uda üq kün qɵldǝ yürüp, su tapalmidi. 23 Andin ular Maraⱨⱪa yetip kǝldi; lekin u yǝrning süyi aqqiⱪ bolup, süyini iqkili bolmaytti; xunga u jayning nami «Maraⱨ» dǝp ⱪoyulƣan. □  ■ 24 U waⱪitta halayiⱪ: — Biz nemǝ iqimiz? — dǝp Musadin aƣrinip ƣotuldaxⱪili turdi.

25 U Pǝrwǝrdigarƣa pǝryad kɵtürdi; Pǝrwǝrdigar uningƣa bir dǝrǝhni kɵrsǝtti; u dǝrǝh yaƣiqini elip, suƣa taxliwidi, su tatliⱪ suƣa aylandi. U yǝrdǝ Pǝrwǝrdigar ularƣa ⱨɵküm-bǝlgilimǝ bekitip, ularni sinap, mundaⱪ dedi: — 26 «Əgǝr silǝr kɵngül ⱪoyup Hudayinglar Pǝrwǝrdigarning sɵzini anglap, Uning nǝziridǝ durus bolƣanni ⱪilip, ǝmrlirigǝ ⱪulaⱪ selip, barliⱪ ⱨɵkümlirini tutsanglar, undaⱪta, Mǝn misirliⱪlarning üstigǝ salƣan kesǝllǝrdin ⱨeqbirini üstünggǝ salmaymǝn; qünki Mǝnki silǝrgǝ xipaliⱪ bǝrgüqi Pǝrwǝrdigardurmǝn».□

27 Andin ular Elimƣa yetip kǝldi. Xu yǝrdǝ on ikki bulaⱪ bilǝn yǝtmix horma dǝrihi bar idi; ular xu yǝrdǝ sularning boyida qedir tikti.

«Misirdin qiⱪix»tiki sǝpǝr

16

Manna bilǝn bɵdünǝ

1 Andin Israillarning pütkül jamaiti Elimdin yolƣa atlandi; Misir zeminidin qiⱪip, ikkinqi eyining on bǝxinqi künidǝ Elim bilǝn Sinayning otturisidiki Sin qɵligǝ yetip kǝldi. ■ 2 Əmma Israillarning pütkül jamaiti qɵldǝ Musa bilǝn Ⱨarunning yaman gepini ⱪilip ƣotuldaxⱪili turdi. 3 Israillar ularƣa: — Pǝrwǝrdigarning ⱪoli bizni Misir yurtidila ɵltürüwǝtkǝn bolsa bolmasmidi! Xu yǝrdǝ biz gɵx ⱪaynawatⱪan ⱪazanlarni qɵridǝp olturup, toyƣudǝk nan yemigǝnmiduⱪ? Lekin silǝr bu jamaǝtning ⱨǝmmisini aqliⱪ bilǝn ɵltürmǝkqi bolup bizni bu qɵlgǝ elip kǝldinglar! — deyixti.□  ■

4 Buning bilǝn Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Mana, Mǝn asmandin silǝrgǝ nan yaƣdurimǝn; xuning bilǝn hǝlⱪ ⱨǝr küni qiⱪip, bir künlük lazimliⱪini yiƣiwalsun. Bu tǝriⱪidǝ Mǝn ularning Mening ⱪanun-ǝmrlirimdǝ mangidiƣan-mangmaydiƣanliⱪini sinaymǝn. ■ 5 Ⱨǝr ⱨǝptining altinqi küni xundaⱪ boliduki, ular yiƣiwalƣanlirini tǝyyarlisun; u baxⱪa künlǝrdǝ erixidiƣinidin bir ⱨǝssǝ kɵp bolidu, — dedi. □ 6 Andin Musa bilǝn Ⱨarun barliⱪ Israillarƣa: — Bügün ahxam silǝrni Misir zeminidin elip qiⱪⱪuqining Pǝrwǝrdigar ikǝnlikini bilisilǝr wǝ 7 ǝtǝ silǝr Pǝrwǝrdigarning xan-xǝripini kɵrisilǝr; qünki U silǝrning Uning yaman gepini ⱪilip ƣotuldaxⱪininglarni anglidi; bizgǝ kǝlsǝk, silǝr yaman gepimizni ⱪilip ƣotuldiƣudǝk biz kim iduⱪ? — dedi.

8 Musa yǝnǝ: Pǝrwǝrdigar bügün ahxam silǝrgǝ yegili gɵx berip, ǝtǝ ǝtigǝndǝ toyƣudǝk nan bǝrgǝndǝ buni bilisilǝr; qünki Pǝrwǝrdigar silǝr Uning yaman gepini ⱪilip ƣotuldiƣininglarni anglidi. Əmdi biz nemǝ iduⱪ? Silǝrning ƣotuldaxⱪininglar bizlǝrgǝ ⱪaritilƣan ǝmǝs, bǝlki Pǝrwǝrdigarƣa ⱪaritilƣandur, — dedi.

9 Andin Musa Ⱨarunƣa: — Sǝn Israillarning pütkül jamaitigǝ: «Pǝrwǝrdigarning aldiƣa kelinglar; qünki U yaman gǝp bilǝn ƣotuldaxⱪininglarni anglidi», dǝp eytⱪin, — dedi. 10 Xundaⱪ boldiki, Ⱨarun Israillarning pütkül jamaitigǝ sɵzlǝp turƣinida, ular qɵl tǝrǝpkǝ ⱪariwidi, mana, Pǝrwǝrdigarning julasi bulutta ayan boldi. ■ 11 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar Musaƣa mundaⱪ dedi: —

12 — Mǝn Israillarning yaman gǝp ⱪilip ƣotuldaxⱪinini anglidim; ǝmdi ularƣa: «Gugumda silǝr gɵx yǝysilǝr wǝ ǝtigǝndǝ nandin toyunisilǝr, xuning bilǝn silǝr Mening Pǝrwǝrdigar Hudayinglar ikǝnlikimni bilip yetisilǝr» — dǝp eytⱪin, dedi.□  ■

13 Kǝqⱪurunda xundaⱪ boldiki, bɵdünilǝr uqup kelip, qedirgaⱨni ⱪaplap kǝtti; ǝtisi ǝtigǝndǝ, qedirgaⱨning ǝtrapidiki yǝrlǝrgǝ xǝbnǝm qüxkǝnidi. ■ 14 Ətrapta yatⱪan xǝbnǝm kɵtürülüp kǝtkǝndin keyin, mana, qɵllükning yǝr yüzidǝ ⱪirawdǝk nepiz, kiqik-kiqik yumilaⱪ nǝrsilǝr turatti. ■ 15 Israillar uni kɵrgǝndǝ, uning nemǝ ikǝnlikini bilmigini üqün: — Bu nemidu? — dǝp soraxti.

Musa ularƣa jawabǝn: — Bu Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ ata ⱪilƣan ozuⱪ-tülüktur. ■ 16 Pǝrwǝrdigar xu ixni ǝmr ⱪilip dediki, «Ⱨǝrbiringlar yǝydiƣininglarƣa ⱪarap uningdin yiƣiwelinglar; ⱨǝrbiringlar ailidiki adǝm saniƣa ⱪarap, ⱨǝrbir adǝmgǝ bir omǝr miⱪdarda yiƣinglar; ⱨǝr adǝm ɵz qediridiki kixilǝr üqün yiƣinglar» — dedi.□

17 Israillar xundaⱪ ⱪilip, bǝzisi kɵprǝk, bǝzisi azraⱪ yiƣiwaldi. 18 Ular uni omǝr miⱪdari bilǝn ɵlqiwidi, kɵp yiƣⱪanlarningkidin exip kǝtmidi, az yiƣⱪanlarningmu kǝmlik ⱪilmidi; ⱨǝrbir kixi ɵz yǝydiƣiniƣa ⱪarap yiƣⱪanidi. □

  ■ 19 Musa ularƣa: — Ⱨeqⱪandaⱪ adǝm bulardin ⱨeqnemini ǝtigǝ ⱪaldurmisun, dedi.

20 Xundaⱪ bolsimu, ular Musaning sɵzigǝ ⱪulaⱪ salmidi; bǝzilǝr uningdin bir ⱪismini ǝtigǝ saⱪlap ⱪoydi. Əmma saⱪlap ⱪoyƣini ⱪurtlap sesip kǝtti. Bu ix üqün Musa ularƣa hapa bolup aqqiⱪlandi. 21 Xu sǝwǝbtin ularning ⱨǝrbiri ⱨǝr ǝtigini qiⱪip ɵz yǝydiƣiniƣa ⱪarap yiƣiwalatti; ⱪalƣanliri bolsa aptap qiⱪⱪanda erip ketǝtti.

22 Lekin altinqi küni xundaⱪ boldiki, ular künlük ozuⱪning ikki ⱨǝssisini yiƣdi; demǝk, ⱨǝrbir kixi üqün ikki omǝr miⱪdarda yiƣiwaldi; andin jamaǝt ǝmirliri ⱨǝmmisi kelip buni Musaƣa eytti.

23 Musa ularƣa: — Mana Pǝrwǝrdigarning degini: — Ətǝ aram küni, Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan muⱪǝddǝs xabat küni bolidu; pixuridiƣininglarni pixurup, ⱪaynitidiƣininglarni ⱪayinitip, exip ⱪalƣanning ⱨǝmmisini ǝtigǝ saⱪlap ⱪoyunglar, — dedi.

24 Ular Musa buyruƣandǝk, exip ⱪalƣanni ǝtisigǝ saⱪlap ⱪoyuwidi, ular sesip ⱪalmidi, ⱪurutlapmu kǝtmidi. 25 Musa ularƣa: — Buni bügün yǝnglar; qünki bügün Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan xabat küni bolƣini üqün bügün daladin tapalmaysilǝr. 26 Altǝ kün silǝr yiƣsanglar bolidu; lekin yǝttinqi küni xabat bolƣini üqün u künidǝ ⱨeqnemǝ tepilmaydu, — dedi.

27 Ⱨalbuki, yǝttinqi küni hǝlⱪtin birnǝqqisi ozuⱪ-tülük yiƣⱪili qiⱪiwidi, ⱨeqnemǝ tapalmidi. 28 Pǝrwǝrdigar Musaƣa: «Silǝr ⱪaqanƣiqǝ Mening ǝmrlirim wǝ ⱪanun-bǝlgilimilirimni tutuxni rǝt ⱪilisilǝr? 29 Mana, Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ xabat künini bekitip bǝrdi; xunga yǝttinqi küni ⱨǝrbiringlarni ɵz ornida turup, sirtlarƣa qiⱪmisun dǝp, altinqi küni ikki künlük ozuⱪ beridu», — dedi. 30 Xuning bilǝn hǝlⱪ yǝttinqi küni aram aldi.

31 Israillar bu ozuⱪni «manna» dǝp atidi; uning xǝkli yumƣaⱪsüt uruⱪidǝk, rǝnggi aⱪ bolup, tǝmi ⱨǝsǝlgǝ milǝngǝn ⱪoturmaqⱪa ohxaytti.□  ■

32 Musa ularƣa: — Pǝrwǝrdigarning ǝmri xuki, — Keyinki ǝwladliringlarƣa Mǝn silǝrni Misirdin elip qiⱪⱪanda, Mǝn silǝrgǝ qɵldǝ yeyixkǝ ata ⱪilƣan nanni kɵrsitix üqün, uningdin komzǝkkǝ bir omǝr toxⱪuzup, ular üqün saⱪlap ⱪoyunglar, — dedi.

33 Musa Ⱨarunƣa: — Kǝlgüsi ǝwladliringlarƣa kɵrsitixkǝ saⱪlax üqün bir komzǝkni elip, uningƣa bir omǝr miⱪdarda manna selip, Pǝrwǝrdigarning ⱨuzurida ⱪoyup ⱪoyƣin, — dedi.■

34  Keyin, Ⱨarun Pǝrwǝrdigar Musaƣa buyruƣandǝk komzǝkni saⱪlax üqün uni ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ sanduⱪining aldida ⱪoyup ⱪoydi.□

35 Xu tǝriⱪidǝ Israillar adǝm olturaⱪlaxⱪan bir zeminƣa yetip kǝlgüqǝ ⱪiriⱪ yil «manna» yedi; ular Ⱪanaan zeminining qegraliriƣa yǝtküqǝ manna yedi.■

36 Əyni qaƣda bir «omǝr» «ǝfaⱨ»ning ondin birigǝ barawǝr idi.

17

Ⱪoram taxtin qiⱪⱪan su

1 Andin pütkül Israil jamaiti ⱪopup, Sin qɵlidin qiⱪip, Pǝrwǝrdigarning ǝmri boyiqǝ sǝpǝr ⱪilip, Rǝfidim degǝn yǝrgǝ kelip qedirlirini tikti. Əmma u yǝrdǝ hǝlⱪⱪǝ iqkili su yoⱪ idi. 2 Xuning bilǝn hǝlⱪ Musa bilǝn jedǝllixip: — Bizgǝ iqkili su bǝrgin! — dedi. Lekin Musa ularƣa: — Nemixⱪa mening bilǝn jedǝllixisilǝr? Nemixⱪa Pǝrwǝrdigarni sinaysilǝr? — dedi.■

3 Lekin hǝlⱪ qangⱪap, su tǝlǝp ⱪilip, Musadin aƣrinip ƣotuldixip: — Sǝn nemixⱪa bizni, balilirimizni wǝ melimizni ussuzluⱪ bilǝn ɵltürüxkǝ Misirdin elip kǝlding? — dedi. 4 Xuning bilǝn Musa Pǝrwǝrdigarƣa pǝryad kɵtürüp: — Bu hǝlⱪni ⱪandaⱪ ⱪilsam bolar?! Ular ⱨelila meni qalma-kesǝk ⱪilixi mumkin! — dedi.

5 Pǝrwǝrdigar Musaƣa jawabǝn: — Sǝn Israilning aⱪsaⱪalliridin birnǝqqisini ɵzüng bilǝn billǝ elip qiⱪip, Nil dǝryasining süyini urƣiningda ixlǝtkǝn ⱨasangni ⱪolungƣa elip hǝlⱪning aldiƣa barƣin; ■ 6 Mana, Mǝn xu yǝrdǝ, Ⱨorǝb teƣidiki ⱪoram taxning üstidǝ sening aldingda turimǝn; sǝn ⱪoram taxni urƣin. Buning bilǝn uningdin hǝlⱪⱪǝ iqkili su qiⱪidu, — dedi.

Musa Israilning aⱪsaⱪallirining kɵz aldida xundaⱪ ⱪildi. □  ■ 7 Musa Israillarning jedǝllǝxkini wǝ ularning «Pǝrwǝrdigar arimizda zadi barmu-yoⱪmu?» deyixip Pǝrwǝrdigarni siniƣini üqün, u yǝrni «Massaⱨ» wǝ «Mǝribaⱨ» dǝp atidi.□

Amalǝklǝr bilǝn jǝng ⱪilix

8 Xu qaƣda Amalǝklǝr kelip Rǝfidimdǝ Israilƣa ⱨujum ⱪildi. ■ 9 Musa Yǝxuaƣa: Sǝn ɵzimizdin Amalǝk bilǝn jǝng ⱪilixⱪa adǝm talliƣin. Mǝn ǝtǝ Hudaning ⱨasisini ⱪolumƣa elip dɵngning qoⱪⱪisida turup turimǝn, dedi.□ 10 Yǝxua Musa buyruƣinidǝk ⱪilip, Amalǝklǝr bilǝn jǝng ⱪildi. Musa, Ⱨarun wǝ Hur dɵngning qoⱪⱪisiƣa qiⱪti. 11 Xundaⱪ boldiki, Musa ⱪolini kɵtürüp tursa, Israil ƣalib kelǝtti, lekin u ⱪollirini pǝskǝ qüxürüp tursa, Amalǝk ƣalib kelǝtti. 12 Musaning ⱪolliri eƣirlixip kǝtti; ular bir taxni elip kelip uning astiƣa ⱪoydi; u uning üstidǝ olturdi; andin Ⱨarun bilǝn Hur biri bir tǝripidǝ, biri yǝnǝ bir tǝripidǝ uning ⱪollirini yɵlǝp turdi; bu tǝriⱪidǝ uning ⱪolliri taki kün patⱪuqǝ mǝzmut turdi. 13 Xundaⱪ ⱪilip, Yǝxua Amalǝk wǝ uning hǝlⱪini ⱪiliqlap nabut ⱪildi.□

14 Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Bir ǝslimǝ bolsun dǝp bu ixlarni bir kitabⱪa yezip ⱪaldurƣin, xundaⱪla xularni Yǝxuaning ⱪulaⱪliriƣa oⱪup bǝr; qünki Mǝn Amalǝkning namini asmanlarning astidin, ⱨǝtta adǝmlǝrning esidinmu mutlǝⱪ ɵqürüwetimǝn, dedi.■

15 Andin Musa bir ⱪurbangaⱨni yasap, namini «Pǝrwǝrdigar tuƣumdur» dǝp atidi □ 16 wǝ Musa: — Yaⱨning tǝhti aldida bir ⱪol kɵtürülüp: — «Pǝrwǝrdigar ǝwladtin ǝwladⱪiqǝ Amalǝkkǝ ⱪarxi jǝng ⱪilidu» deyilgǝnidi, — dedi.□  ■

18

Yǝtroning Musani Ziyarǝt ⱪilixi wǝ uningƣa nǝsiⱨǝt ⱪilixi

1 Musaning ⱪeynatisi, yǝni Midiyanning kaⱨini Yǝtro Hudaning Musa üqün ⱨǝmdǝ Ɵz hǝlⱪi Israil üqün barliⱪ ⱪilƣanliri toƣruluⱪ anglidi, yǝni Pǝrwǝrdigarning Israilni Misirdin qiⱪarƣanliⱪidin hǝwǝr tapti. ■ 2-3 Xuning bilǝn Musaning ⱪeynatisi Yǝtro Musaning ǝslidǝ ɵz yeniƣa ǝwǝtiwǝtkǝn ayali Zipporaⱨ wǝ uning ikki oƣlini elip yolƣa qiⱪti (birinqi oƣlining ismi Gǝrxom dǝp ⱪoyulƣanidi; qünki Musa: «mǝn yaⱪa yurtta musapir bolup turuwatimǝn» degǝnidi. □  ■ 4 Yǝnǝ birining ismi Əliezǝr dǝp ⱪoyulƣanidi; qünki Musa: «Atamning Hudasi manga yardǝmdǝ bolup, meni Pirǝwnning ⱪiliqidin ⱪutⱪuzdi», degǝnidi). □ 5 Xundaⱪ ⱪilip Musaning ⱪeynatisi Yǝtro Musaning oƣulliri bilǝn ayalini elip, Musaning qɵldǝ, Hudaning teƣining yenida qedir tikgǝn yerigǝ yetip kǝldi.

6 U ǝslidǝ Musaƣa: — «Mana, mǝnki ⱪeynatang Yǝtro sening ayalingni wǝ uning ikki oƣlini elip yeningƣa ketiwatimǝn» dǝp hǝwǝr ǝwǝtkǝnidi. 7 Xuning bilǝn Musa ɵz ⱪeynatisining aldiƣa qiⱪip, tǝzim ⱪilip, uni sɵydi. Ular bir-biridin ⱨal-ǝⱨwal sorixip qedirƣa kirdi; 8 Andin Musa ⱪiynatisiƣa Israilning wǝjidin Pǝrwǝrdigarning Pirǝwn wǝ misirliⱪlarƣa ⱪilƣan ⱨǝmmǝ ǝmǝllirini sɵzlǝp, ularning yol boyi bexiƣa qüxkǝn jǝbir-japalarni bayan ⱪilip, Pǝrwǝrdigarning ⱪandaⱪ ⱪilip ularni ⱪutⱪuzƣinini eytip bǝrdi.

9 Buni anglap Yǝtro Pǝrwǝrdigarning Israilƣa kɵrsǝtkǝn barliⱪ yahxiliⱪidin, ularni misirliⱪlarning ⱪolidin ⱪutⱪuzƣanliⱪidin xadlandi. 10 Yǝtro xadlinip: — Silǝrni misirliⱪlarning wǝ Pirǝwnning ⱪolidin ⱪutⱪuzƣan Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkurlǝr bolƣay! U bu ⱪowmni misirliⱪlarning ⱪolidin ⱪutⱪuzdi! 11 Mǝn Pǝrwǝrdigarning barliⱪ ilaⱨlardin üstün turidiƣanliⱪini ǝmdi bildim; qünki U dǝl ular yoƣanqiliⱪ ⱪilƣan ixta Ɵzining ulardin üstün turidiƣanliⱪini namayan ⱪildi — dedi.□  ■

12 Andin Musaning ⱪeynatisi Yǝtro Hudaƣa atap bir kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ wǝ birnǝqqǝ tǝxǝkkur ⱪurbanliⱪlirini elip kǝldi; Ⱨarun bilǝn Israilning ⱨǝrbir aⱪsaⱪili Musaning ⱪeynatisi bilǝn billǝ Hudaning ⱨuzurida taam yeyixkǝ kǝldi.□

Yǝtroning aⱪilanǝ mǝsliⱨiti

13 Ətisi Musa hǝlⱪning ix-dǝwaliri üstidin ⱨɵküm qiⱪirixⱪa olturdi; hǝlⱪ ǝtigǝndin tartip kǝqkiqǝ Musaning qɵrisidǝ turuxti. 14 Musaning ⱪeynatisi uning hǝlⱪi üqün ⱪilƣan ixlirini kɵrgǝndǝ uningdin: — Sening hǝlⱪⱪǝ ⱪiliwatⱪan bu ixing zadi nemǝ ix? Nemixⱪa sǝn bu ixta yalƣuz olturisǝn, barliⱪ hǝlⱪ nemǝ üqün ǝtigǝndin kǝqkiqǝ sening qɵrǝngdǝ turidu? — dedi.

15 Musa ⱪeynatisiƣa jawab berip: — Hǝlⱪ Hudadin yol izdǝxkǝ mening ⱪeximƣa kelidu. 16 Ⱪaqanki ularning bir ix-dǝwasi qiⱪsa ular yenimƣa kelidu; xuning bilǝn mǝn ularning otturisida ⱨɵküm qiⱪirimǝn wǝ xundaⱪla Hudaning ⱪanun-bǝlgilimilirini ularƣa bildürimǝn, — dedi.

17 Musaning ⱪeynatisi uningƣa: — Bu ⱪilƣining yahxi bolmaptu. 18 Sǝn jǝzmǝn ɵzüngni ⱨǝmdǝ qɵrǝngdǝ turƣan hǝlⱪnimu qarqitip ⱪoyisǝn; qünki bu ix sanga bǝk eƣir kelidu. Sǝn uni yalƣuz ⱪilip yetixǝlmǝysǝn. 19 Əmdi mening sɵzümgǝ ⱪulaⱪ salƣin, mǝn sanga bir mǝsliⱨǝt berǝy wǝ xundaⱪ ⱪilsang, Huda sening bilǝn billǝ bolidu: — Sǝn ɵzüng Hudaning aldida hǝlⱪning wǝkili bolup, ularning ixlirini Hudaƣa mǝlum ⱪilƣin; 20 sǝn hǝlⱪⱪǝ ⱪanun-bǝlgilimilǝrni ɵgitip, mangidiƣan yolni kɵrsitip, ularning ⱪandaⱪ burqi barliⱪini uⱪturƣin. 21 Xuning bilǝn bir waⱪitta sǝn pütkül hǝlⱪning arisidin Hudadin ⱪorⱪidiƣan, nǝpsaniyǝtqilikni yaman kɵridiƣan ⱨǝm ⱪabiliyǝtlik ⱨǝm diyanǝtlik adǝmlǝrni tepip, ularni hǝlⱪning üstigǝ bax ⱪilip, bǝzisini mingbexi, bǝzisini yüzbexi, bǝzisini ǝllikbexi, bǝzisini onbexi ⱪilip tǝyinligin. □ 22 Xuning bilǝn bular ⱨǝrⱪandaⱪ waⱪitta hǝlⱪning ix-dǝwalirini soraydu. Əgǝr qong bir ix-dǝwa qiⱪip ⱪalsa, buni sanga tapxursun; lekin ⱨǝmmǝ kiqik ix-dǝwalarni ular ɵzliri bejirisun. Xundaⱪ ⱪilip, ular sening wǝzipǝngni yeniklitip, yüküngni kɵtürüxüp beridu. 23 Əgǝr xundaⱪ ⱪilsang wǝ Huda sanga xundaⱪ buyrusa, ɵzüng wǝzipǝngdǝ put tirǝp turalaysǝn wǝ hǝlⱪingmu hatirjǝmlik bilǝn ɵz jayiƣa ⱪaytip ketidu, dedi.

24 Musa ⱪeynatisining sɵzigǝ ⱪulaⱪ selip deginining ⱨǝmmisini ⱪildi. ■ 25 Musa pütkül Israil arisidin ⱪabiliyǝtlik adǝmlǝrni tallap, ularni hǝlⱪning üstigǝ bax ⱪilip, bǝzisini mingbexi, bǝzisini yüzbexi, bǝzisini ǝllikbexi, bǝzisini onbexi ⱪilip ⱪoydi. 26 Bular ⱨǝrⱪandaⱪ waⱪitta hǝlⱪning ix-dǝwalirini sorap turdi; tǝsrǝk ix-dǝwalarni bolsa, Musaƣa yollaytti, kiqik ix-dǝwalarni bolsa ɵzliri soraytti.

27 Andin Musa ⱪeynatisini yolƣa selip ⱪoydi, u ɵz yurtiƣa ⱪaytip kǝtti.

19

Israillar Sinay teƣida

1 Israillar Misir zeminidin qiⱪip, dǝl üqinqi eyining baxlanƣan küni Sinay qɵligǝ yetip kǝldi. □ 2 Ular Rǝfidimdin qiⱪip, Sinay qɵligǝ yetip kelip, qɵldǝ qedir tikti; Israil xu yǝrdǝ, taƣning udulida tohtap qedir tikti. 3 Musa Hudaning aldiƣa qiⱪiwidi, Pǝrwǝrdigar taƣdin uningƣa hitab ⱪilip mundaⱪ dedi: — Sǝn Yaⱪupning jǝmǝtigǝ sɵz ⱪilip, Israillarƣa munu hǝwǝrni yǝtküzgin: — ■ 4 «Mening misirliⱪlarƣa nemǝ ⱪilƣinimni, xundaⱪla Mǝn silǝrni huddi bürküt balilirini ⱪanatliriƣa mindürüp elip yürgǝndǝk, Ɵz ⱪeximƣa elip kǝlginimni ɵzünglar kɵrdünglar. □  ■ 5 Əmdi silǝr dǝrⱨǝⱪiⱪǝt Mening sɵzümni anglap, ǝⱨdǝmni tutsanglar, undaⱪta barliⱪ ǝllǝrning arisida Manga has bir gɵⱨǝr bolisilǝr — qünki pütkül yǝr Meningkidur — ■ 6 wǝ silǝr Manga kaⱨinlardin tǝrkib tapⱪan has bir padixaⱨliⱪ wǝ muⱪǝddǝs bir ⱪowm bolisilǝr». Mana bu sǝn Israillarƣa deyixing kerǝk bolƣan sɵzlǝrdur, — dedi.□  ■

7 Xuning bilǝn Musa yenip kelip, hǝlⱪning aⱪsaⱪallirini qaⱪirtip, Pǝrwǝrdigar uningƣa buyruƣan xu sɵzlǝrning ⱨǝmmisini ularƣa yǝtküzdi.

8 Hǝlⱪning ⱨǝmmisi bir eƣizdin: — Pǝrwǝrdigar buyruƣanning ⱨǝmmisigǝ qoⱪum ǝmǝl ⱪilimiz! — dǝp jawab bǝrdi. Andin Musa hǝlⱪning jawab sɵzlirini Pǝrwǝrdigarning ⱪexiƣa berip yǝtküzdi.■

9 Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Mana, Mǝn sanga sɵz ⱪilƣinimda hǝlⱪ awazimni anglisun, ⱨǝmixǝ sanga ixǝnsun dǝp, yeningƣa ⱪara bulutning ⱪarangƣuluⱪi iqidǝ kelimǝn, dǝp eytti. Musamu hǝlⱪning degǝnlirini Pǝrwǝrdigarƣa anglatti.

10 Pǝrwǝrdigar Musaƣa yǝnǝ: — Sǝn hǝlⱪning ⱪexiƣa berip, bügün wǝ ǝtǝ ularni pak-muⱪǝddǝs ⱪilip, kiyim-keqǝklirini yudurƣin. 11 Ular üqinqi künigǝ tǝyyar tursun; qünki üqinqi küni barliⱪ hǝlⱪning kɵz aldida Pǝrwǝrdigar Sinay teƣiƣa qüxidu. 12 Sǝn hǝlⱪ üqün taƣning ǝtrapiƣa bir pasil ⱪilip, ularƣa: «Silǝr eⱨtiyat ⱪilinglar, taƣⱪa qiⱪmanglar yaki uning etikigǝ tegip kǝtmǝnglar. Kimki taƣⱪa tǝgsǝ ɵltürülmǝy ⱪalmaydu; □  ■ 13 Uningƣa ⱨǝtta birǝr ⱪoli tegip kǝtsimu, qalma-kesǝk ⱪilip ɵltürülsun yaki oⱪ etip ɵltürülsun. Mǝyli ⱨaywan yaki insan bolsun, xundaⱪ ⱪilsa, tirik ⱪaldurulmisun» — dǝp eytⱪin. Lekin Kanay uzun qelinsa, ular taƣning tüwigǝ qiⱪsun, dedi.□

14 Musa taƣdin qüxüp hǝlⱪning ⱪexiƣa berip, hǝlⱪni Hudaƣa atap muⱪǝddǝs ⱪildi; ular kiyim-keqǝklirini yudi. 15 Andin Musa hǝlⱪⱪǝ: — Üqinqi künigǝ tǝyyar turunglar; ⱨeqkim ayali bilǝn yeⱪinqiliⱪ ⱪilmisun, dedi.■

16 Üqinqi küni bolƣanda, tang yoruxi bilǝn xundaⱪ boldiki, güldürmamilar güldürlǝp, qaⱪmaⱪ qeⱪip, taƣ üstidǝ ⱪoyuⱪ bir parqǝ bulut pǝyda boldi, zor ⱪattiⱪ qelinƣan kanayning awazi anglandi. Buni kɵrüp qedirgaⱨdiki pütkül hǝlⱪ ⱪorⱪunqidin titrǝp kǝtti. □  ■ 17 Musa hǝlⱪni Hudaning aldida ⱨazir boluxⱪa qedirgaⱨdin elip qiⱪti. Ular kelip taƣning tüwidǝ ɵrǝ turdi. ■ 18 Pǝrwǝrdigar Sinay teƣiƣa otta qüxüp kǝlgini üqün is-tütǝk pütkül taƣni ⱪaplidi; is-tütǝk humdandin ɵrligǝn is-tütǝktǝk üstigǝ ɵrlǝp qiⱪti. Pütkül taƣ ⱪattiⱪ tǝwrinixkǝ baxlidi. ■ 19 Kanay awazi barƣanseri küqiyip intayin ⱪattiⱪ qiⱪti. Musa sɵz ⱪiliwidi, Huda anglap ünlük awaz bilǝn jawab bǝrdi. □ 20 Pǝrwǝrdigar Ɵzi Sinay teƣiƣa, taƣning qoⱪⱪisiƣa qüxti; andin Pǝrwǝrdigar Musani taƣning qoⱪⱪisiƣa qaⱪiriwidi, Musa taƣⱪa qiⱪti.

21 Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Sǝn qüxüp halayiⱪni agaⱨlandurup: Ular «Pǝrwǝrdigarni kɵrimiz» dǝp pasildin bɵsüp ɵtmisun; undaⱪ ⱪilsa, ulardin kɵp adǝm ⱨalak bolidu, dǝp eytⱪin. 22 Pǝrwǝrdigarƣa yeⱪin kelǝlǝydiƣan kaⱨinlarmu ɵzlirini manga atap muⱪǝddǝs ⱪilsun; bolmisa, Pǝrwǝrdigar sepilni bɵskǝndǝk ularƣa ⱨalakǝt yǝtküzidu, — dedi.

23 Musa Pǝrwǝrdigarƣa: — Halayiⱪning Sinay teƣiƣa qiⱪixi mumkin ǝmǝs; qünki Sǝn Ɵzüng bizgǝ ⱪattiⱪ agaⱨlandurdung: taƣni «muⱪǝddǝs» dǝp ⱪarap, uning ǝtrapiƣa pasillarni bekitinglar, dǝp ǝmr ⱪilding, — dedi.

24 Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Mang, sǝn qüxüp kǝtkin. Andin sǝn Ⱨarunni elip, billǝ qiⱪⱪin; lekin kaⱨinlar wǝ hǝlⱪ bolsa Pǝrwǝrdigarning ⱪexiƣa barayli dǝp pasildin bɵsüp ɵtmisun; bolmisa, Pǝrwǝrdigar sepilni bɵskǝndǝk ularning üstigǝ qüxidu, — dedi.

25 Xuning bilǝn Musa hǝlⱪning ⱪexiƣa qüxüp, ularƣa bu sɵzni yǝtküzdi.

20

On pǝrz

1 Huda munu barliⱪ sɵzlǝrni bayan ⱪilip mundaⱪ dedi: —

2 Mǝn seni «ⱪulluⱪ makani» bolƣan Misir zeminidin qiⱪirip kǝlgǝn Pǝrwǝrdigar Hudayingdurmǝn.■

3 Sening Mǝndin baxⱪa ⱨeqⱪandaⱪ ilaⱨing bolmaydu.

4 Sǝn ɵzüng üqün mǝyli yuⱪiridiki asmanda bolsun, mǝyli tɵwǝndiki zeminda bolsun, yaki yǝr astidiki sularda bolsun, ⱨǝrⱪandaⱪ nǝrsining ⱪiyapitidiki ⱨeqⱪandaⱪ oyma xǝkilni yasima.□  ■

5 Sǝn bundaⱪ nǝrsilǝrgǝ bax urma yaki ularning ⱪulluⱪiƣa kirmǝ. Qünki Mǝnki Pǝrwǝrdigar Hudaying wapasizliⱪⱪa ⱨǝsǝt ⱪilƣuqi Tǝngridurmǝn. Mǝndin nǝprǝtlǝngǝnlǝrning ⱪǝbiⱨliklirini ɵzlirigǝ, oƣulliriƣa, ⱨǝtta nǝwrǝ-qǝwrilirigiqǝ qüxürimǝn, □
6 Əmma Meni sɵyidiƣan wǝ ǝmrlirimni tutidiƣanlarƣa ming ǝwladiƣiqǝ ɵzgǝrmǝs meⱨribanliⱪ kɵrsitimǝn.□

7 Pǝrwǝrdigar Hudayingning namini ⱪalaymiⱪan tilƣa alma; qünki kimdǝkim namini ⱪalaymiⱪan tilƣa alsa, Pǝrwǝrdigar uni gunaⱨkar ⱨesablimay ⱪalmaydu.■

8 Xabat künini muⱪǝddǝs dǝp bilip tutⱪili yadingda saⱪliƣin. ■ 9 Altǝ kün ixlǝp barliⱪ ixliringni tügǝtkin; ■ 10 lekin yǝttinqi küni Pǝrwǝrdigar Hudayingƣa atalƣan xabat künidur; sǝn xu küni ⱨeqⱪandaⱪ ix ⱪilmaysǝn; mǝyli sǝn yaki oƣlung bolsun, mǝyli ⱪizing, mǝyli ⱪulung, mǝyli dediking, mǝyli buⱪang yaki sǝn bilǝn bir yǝrdǝ turuwatⱪan musapir bolsun, ⱨeqⱪandaⱪ ix ⱪilmisun. □ 11 Qünki altǝ kün iqidǝ Pǝrwǝrdigar asman bilǝn zeminni, dengiz bilǝn uning iqidiki barini yaratti andin yǝttinqi künidǝ aram aldi. Buning üqün Pǝrwǝrdigar xabat künini bǝht-bǝrikǝtlik kün ⱪilip, uni muⱪǝddǝs kün dǝp bekitti.■

12 Ata-anangni ⱨɵrmǝt ⱪil. Xundaⱪ ⱪilsang Pǝrwǝrdigar Hudaying sanga ata ⱪilmaⱪqi bolƣan zeminda uzun ɵmür kɵrisǝn.■

13 Ⱪatilliⱪ ⱪilma.■

14 Zina ⱪilma.■

15 Oƣriliⱪ ⱪilma.

16 Ⱪoxnang toƣruluⱪ yalƣan guwaⱨliⱪ bǝrmǝ.□

17 Sǝn ⱪoxnangning ɵy-imaritigǝ kɵz ⱪiringni salma, nǝ ⱪoxnangning ayali, nǝ uning ⱪuliƣa, nǝ uning dediki, nǝ uning kalisi, nǝ uning ixiki yaki ⱪoxnangning ⱨǝrⱪandaⱪ baxⱪa nǝrsisigǝ kɵz ⱪiringni salma.□  ■

Hǝlⱪning wǝⱨimisi

18 Pütkül hǝlⱪ güldürmamilarni, qeⱪin-yalⱪunlarni, kanayning awazi wǝ taƣdin ɵrlǝp qiⱪⱪan is-tütǝklǝrni kɵrdi wǝ anglidi; ular bularni kɵrüp, titrixip yiraⱪ turuxti 19 wǝ Musaƣa: — Bizgǝ sǝnla sɵz ⱪilƣaysǝn, biz anglaymiz; lekin Huda bizgǝ Ɵzi sɵz ⱪilmisun; qünki undaⱪ ⱪilsa ɵlüp ketimiz, dedi.■

20 Musa halayiⱪⱪa jawabǝn: — Ⱪorⱪmanglar; qünki Hudaning bu yǝrgǝ kelixi silǝrni sinax üqün, yǝni silǝrning Uning dǝⱨxǝtlikini kɵz aldinglarƣa kǝltürüp, gunaⱨ ⱪilmasliⱪinglar üqündur, — dedi.□ 21 Xuning bilǝn halayiⱪ nerida turdi; lekin Musa Huda iqidǝ turƣan ⱪoyuⱪ bulutning ⱪexiƣa yeⱪin bardi.■

Ⱪurbangaⱨ toƣrisidiki nizam

22 Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Sǝn berip Israillarƣa munu sɵzlǝrni yǝtküzgin: «Silǝrgǝ ǝrxtin sɵz ⱪilƣinimni kɵrdünglar. 23 Silǝr Mening ornumda ilaⱨ dǝp kümüxtin butlar yasimanglar, yaki ɵzünglar üqün altundin butlarni yasimanglar.

24  — Sǝn Mǝn üqün tupraⱪtin bir ⱪurbangaⱨ yasap, xu yǝrdǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ wǝ inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪliringni, ⱪoy-ɵqkǝ bilǝn kaliliringni sunƣin. Omumǝn Mǝn hǝlⱪⱪǝ namimni ⱨɵrmǝt bilǝn ǝslitidiƣan barliⱪ jaylarda, yeningƣa kelip sanga bǝht-bǝrikǝt ata ⱪilimǝn.■

25  — Əgǝr Manga atap taxlardin ⱪurbangaⱨ yasimaⱪqi bolsang, yonulƣan taxlardin yasimiƣin; qünki taxlarƣa ǝswabingni tǝgküzsǝng, ular napak bolup ⱪalidu. □  ■ 26 Ⱪurbangaⱨimƣa qiⱪidiƣan pǝlǝmpǝy bolmisun; undaⱪ bolƣanda, pǝlǝmpǝydin qiⱪⱪuqǝ ǝwriting kɵrünüp ⱪelixi mumkin», — dedi.

21

Ⱪullarƣa muamilǝ ⱪilixtiki ⱨɵküm-bǝlgilimilǝr

1  — Sǝn ularning aldiƣa ⱪoyidiƣan ⱨɵküm-bǝlgilimilǝr munulardur: —

2 Əgǝr sǝn bir ibraniy ⱪulni setiwalƣan bolsang, u altǝ yilƣiqǝ hizmitingdǝ bolup, yǝttinqi yili tɵlǝmsiz ⱨɵr ⱪilinsun. ■ 3 U ⱪul ⱪilinixⱪa tǝnⱨa ⱨalǝttǝ elip kelingǝn bolsa, tǝnⱨa ⱨalǝttǝ kǝtsun. Ayali bilǝn birgǝ elip kelingǝn bolsa, ayalimu uning bilǝn billǝ kǝtsun.

4 Əgǝr hojisi uningƣa hotun elip bǝrgǝn bolsa, xundaⱪla ayali uningƣa oƣul-ⱪizlarni tuƣup bǝrgǝn bolsa, ayal baliliri bilǝn hojisiƣa ⱪelip, ǝr yalƣuz kǝtsun. 5 Lekin ǝgǝr ⱪul elan ⱪilip: «Mǝn hojam, ayalim wǝ balilirimƣa muⱨǝbbitim bolƣini üqün ⱨɵr bolup kǝtmǝymǝn» desǝ, ■ 6 undaⱪta uning hojisi uni Hudaning ibadǝt sorunining aldiƣa elip berip, uni ixikning aldida yaki ixikning kexikining aldida turƣuzsun; andin hojisi bigiz bilǝn uning ⱪuliⱪini tǝxsun. Xundaⱪ ⱪilip, u mǝnggügǝ hojisining ⱪuli bolup ⱪalidu.□

7 Əgǝr birkim ⱪizini dedǝklikkǝ setiwǝtkǝn bolsa, u ǝr ⱪullar ⱨɵr ⱪilinƣandǝk ⱨɵr ⱪilinmisun. 8 Əgǝr ɵzigǝ has setiwalƣan ⱪiz hojisiƣa yaⱪmisa, undaⱪta u ⱪiz tǝrǝpning ⱨǝⱪ tɵlǝp uni ⱨɵr ⱪilixiƣa yol ⱪoyuxi kerǝk. Lekin hojisining uni yat hǝlⱪⱪǝ setix ⱨoⱪuⱪi bolmaydu; qünki hojisi uningƣa wapasizliⱪ ⱪilƣandur. □ 9 Əgǝr u ⱪizni oƣliƣa has bekitkǝn bolsa, undaⱪta u bǝlgilimilǝr boyiqǝ uningƣa ɵz ⱪizidǝk muamilǝ ⱪilsun.

10 Əgǝr hojisi yǝnǝ hotun alsa, ǝslidǝ ǝmrigǝ alƣan dedikining yemǝk-iqmikini, kiyim-keqikini wǝ ǝr-hotunqiliⱪ burqini kemǝytmisun. 11 Əgǝr u xu üq ixni ada ⱪilmisa, undaⱪta u bǝdǝl tɵlimǝy ⱨɵr bolsun.

Urux-talax ⱨǝⱪⱪidǝ

12 Kimki bir adǝmni urup ɵltürüp ⱪoysa, umu qoⱪum ɵltürülsun. ■ 13 Lekin ǝgǝr u kixi ɵlgüqining jenini paylap turup ⱪǝstǝn ɵltürmigǝn, bǝlki mǝn Huda uning ⱪoli arⱪiliⱪ xu kixining ɵlüxigǝ yol ⱪoyƣan bolsam, undaⱪ ǝⱨwalda Mǝn uningƣa ⱪaqidiƣan bir jayni orunlaxturimǝn. 14 Lekin ǝgǝr birsi ɵz ⱪoxnisini ⱨiylǝ bilǝn ɵltürimǝn dǝp, uningƣa ⱪǝstǝn ⱨujum ⱪilsa, u gǝrqǝ panaⱨ izdǝp ⱪurbangaⱨimƣa ⱪeqip kǝlsimu, u xu yǝrdǝ tutulsun wǝ ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinsun.

15 Kimki ɵz atisi yaki anisiƣa ⱪol tǝgküzsǝ, qoⱪum ɵltürülsun.■

16 Kimki bir adǝmni bulap satⱪan bolsa yaki uning ⱪolida barliⱪi mǝlum bolsa, jǝzmǝn ɵltürülüxi kerǝk.

17 Kimki ɵz atisi yaki anisiƣa lǝnǝt ⱪilip ⱪarƣiƣan bolsa, jǝzmǝn ɵltürülüxi kerǝk.■

Baxⱪilarni zǝhimlǝndürüx ⱨǝⱪⱪidǝ

18 Əgǝr ikki kixi uruxup ⱪelip, biri yǝnǝ birini tax ya moxti bilǝn ursa, urulƣan kixi ɵlmǝy, orun tutup yetip ⱪalƣan bolsa, 19 u kixi ⱪopup ⱨasiƣa tayinip taxⱪiriƣa qiⱪⱪudǝk bolsa, undaⱪta uni urƣan kixi jazadin halas ⱪilinsun; pǝⱪǝt zǝhimlǝngüqining yetip ixtin ⱪalƣan waⱪti üqün tɵlǝm berip, uni dawalitip sǝllimaza saⱪaytsun.

20 Əgǝr birsi ⱪuli yaki dedikini tayaⱪta ursa, xundaⱪla ⱪul yaki dedǝk nǝⱪ mǝydanda ɵlüp kǝtsǝ, uning üqün igisi qoⱪum jazaƣa tartilsun. □ 21 Lekin ǝgǝr tayaⱪ yegüqi bir-ikki kün tirik tursa, undaⱪta ⱪul hojayinining xǝhsi mal-mülki bolƣini üqün, ⱪulning jazasiƣa tartilmisun.

22 Əgǝr kixilǝr bir-biri bilǝn uruxup ⱪelip, ⱨamilidar bir ayalni urup salsa, ⱨamilidar ayalda balisi baldur tuƣuluxidin baxⱪa zǝhimlinix bolmisa, ayalning erining tɵlǝm tǝlipi boyiqǝ ⱨakimlarning tǝstiⱪidin ɵtküzülüp jǝrimanǝ tɵlisun. □ 23 Əgǝr ayal yaki bala ziyan-zǝhǝtkǝ uqriƣan bolsa, undaⱪta jeniƣa jan, □ 24 kɵzigǝ kɵz, qixiƣa qix, ⱪoliƣa ⱪol, putiƣa put, ■ 25 kɵyükkǝ kɵyük, zǝhimgǝ zǝhim, kɵkkǝ kɵk tɵlǝnsun. 26 Əgǝr birsi ɵz ⱪul ya dedikining kɵzini urup nakar ⱪilip ⱪoysa, kɵzi wǝjidin uni azad ⱪilsun. 27 Xuningdǝk birsi ɵz ⱪuli ya dedikining qixini urup qiⱪiriwǝtkǝn bolsa, qixi wǝjidin uni azad ⱪilsun».

Mal-ulaƣlar toƣruluⱪ bǝlgilimilǝr

28 Əgǝr bir kala bir ǝr yaki ayal kixini üsüp ɵltürüp ⱪoysa, xu kala qoⱪum qalma-kesǝk ⱪilinixi kerǝk, uning gɵxi yeyilmisun. Lekin kalining igisigǝ gunaⱨ kǝlmisun. ■ 29 Lekin bu uyning ilgiridin üsüx aditi bolup, igisigǝ bu ⱨǝⱪtǝ agaⱨ berilgǝn bolsa, lekin yǝnila uni baƣlimiƣini üqün ǝr-ayal kixilǝrni üsüp ɵltürüp ⱪoyƣan bolsa, undaⱪta kala qalma-kesǝk ⱪilinsun, igisimu ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinsun. 30 Lekin uningdin hun ⱨǝⱪⱪi tǝlǝp ⱪilinsa, ɵz jenining ornida uningƣa ⱪanqilik tɵlǝm ⱪoyulƣan bolsa xuni bǝrsun. 31 Kalidin üsülgüqi oƣul yaki ⱪiz bala bolsa, kalining igisi ohxaxla yuⱪiriⱪi ⱨɵkümdikidǝk bir tǝrǝp ⱪilinsun. 32 Kala ⱪul yaki dedǝkni üskǝn bolsa, kalining igisi üsülgüqining hojisiƣa ottuz xǝkǝl kümüx bǝrsun; andin kala qalma-kesǝk ⱪilinsun.

33 Əgǝr birsi bir orining aƣzini oquⱪ ⱪoyup yaki kolawatⱪan orining aƣzini yapmay, kala yaki exǝk uningƣa qüxüp kǝtsǝ, □ 34 Undaⱪta orining igisi mal igisining ziyinini toluⱪ tɵlǝp bǝrsun; ɵlgǝn mal uningki bolidu.

35 Əgǝr birsining kalisi yǝnǝ birsining kalisini üsüp ɵltürüp ⱪoyƣan bolsa, undaⱪta ular tirik ⱪalƣan kalini setip, pulni barawǝr bɵlüxsun ⱨǝm ɵlük kalinimu xundaⱪ bɵlüxsun. 36 Lekin kalining ilgiridin üsidiƣan aditi barliⱪi eniⱪ turup, igisi uni baƣlimay ⱪoyuwǝtkǝn bolsa, undaⱪta üsküqi kalining igisi kaliƣa kala tɵlǝp bǝrsun, ɵlük kala uning bolsun.

22

Tɵlǝm tɵlǝx ⱨǝⱪⱪidiki nizam

1 Əgǝr birsi bir kala yaki ⱪoyni oƣrilap, uni soysa ya setiwǝtsǝ, u bir kalining orniƣa bǝx kala, bir ⱪoyning orniƣa tɵt ⱪoy tɵlisun.□  ■

2 Oƣri tam tǝxkǝndǝ tutulup ⱪelip, tayaⱪ yǝp ɵlüp ⱪalsa, ɵltürgüqigǝ hun jazasi kǝlmisun. 3 Lekin xu wǝⱪǝ bolƣan pǝyttǝ kün qiⱪip ⱪalƣan bolsa, undaⱪta ɵltürgüqi hun jazasiƣa tartilsun.

Oƣri oƣriliƣinini tɵlǝp ziyanni toluⱪlap berixi kerǝk; uningda bir nemǝ bolmisa, ⱪulluⱪⱪa setilip, oƣriliƣan nǝrsini tɵlixi kerǝk.

4 Oƣri tutulƣanda oƣriliƣan nǝrsǝ, kala bolsun, exǝk bolsun, ⱪoy bolsun uning ⱪolida tirik ⱨalǝttǝ tepilsa, u ikki ⱨǝssǝ ⱪimmǝttǝ tɵlǝp bǝrsun.□

5 Əgǝr birsi ɵz mal-qarwilirini etizliⱪⱪa yaki üzümzarliⱪⱪa otlaxⱪa ⱪoyuwetip, baxⱪilarning baƣ-etizliⱪida otlaxⱪa yol ⱪoysa, undaⱪta u ɵzining ǝng esil mǝⱨsulatliridin yaki üzümzarliⱪining ǝng esil mewisidin ziyanni tɵlǝp bǝrsun.

6 Əgǝr ot ketip, tikǝnlikkǝ tutixip ketip, andin ɵnqilǝrni, bax tartip pixⱪan ziraǝtni kɵydürüp, pütkül etizliⱪni kül ⱪiliwǝtsǝ, undaⱪta ot ⱪoyƣuqi barliⱪ ziyanni tɵlǝp bǝrsun.□

7 Əgǝr birsi ⱪoxnisiƣa pul yaki mal-dunyasini amanǝt ⱪilƣan bolsa, bular ɵyidin oƣrilinip kǝtsǝ, xundaⱪla oƣri keyin tutulsa, u oƣriliƣinini ikki ⱨǝssǝ ⱪimmǝttǝ tɵlǝp bǝrsun. 8 Lekin oƣri tepilmisa, ɵy igisining ⱪoxnisining meliƣa ⱪol tǝgküzgǝn ya tǝgküzmigǝnliki mǝlum bolsun dǝp, ⱨakimlarning aldiƣa kǝltürülsun. 9 Ⱨǝrhil hiyanǝt, u mǝyli kala, exǝk, ⱪoy, kiyim-keqǝk bolsun, yittürüp ⱪoyƣan nǝrsǝ bolsun, ular toƣruluⱪ bir ⱪoxnisi: «ǝmǝliyǝttǝ mundaⱪ idi» dǝp talaxⱪan bolsa, ⱨǝr ikkisining dǝwasi ⱨakimlarning aldiƣa kǝltürülsun; ⱨakimlar ⱪaysiƣa gunaⱨ bekitsǝ, xu ⱪoxnisiƣa ikki ⱨǝssǝ ⱪimmǝttǝ tɵlǝp bǝrsun.□

10 Əgǝr birsi ⱪoxnisiƣa exǝk, kala, ⱪoy yaki baxⱪa bir qarpayni amanǝt ⱪilsa, bu amanǝt meli kixi kɵrmǝy ɵlüp kǝtsǝ, yaki zǝhimlǝnsǝ, yaki ⱨǝydǝp ǝkitilsǝ, □ 11 undaⱪta ⱪoxnisining meliƣa ⱪol tǝgküzgǝn ya tǝgküzmigǝnliki mǝlum bolsun dǝp, Pǝrwǝrdigarning aldida ularning otturisida bir ⱪǝsǝm iqürülsun. Mal igisi bu ⱪǝsǝmni ⱪobul ⱪilsun; ⱪoxnisi uningƣa tɵlǝm tɵlǝp bǝrmisun. □ 12 Lekin mal oƣrilanƣan bolsa, u igisigǝ tɵlǝp bǝrsun. 13 Əgǝr uni wǝⱨxiy ⱨaywan boƣup ⱪoyƣan bolsa, u malning ⱪalduⱪini guwaⱨliⱪ üqün kɵrsitip, uni tɵlǝp bǝrmisimu bolidu.

14 Əgǝr birsi ⱪoxnisidin bir ulaƣni ɵtnǝ elip, ulaƣ igisi yoⱪ yǝrdǝ zǝhimlǝnsǝ yaki ɵlüp ⱪalsa, ɵtnǝ alƣuqi toluⱪ tɵlǝp bǝrsun. 15 Lekin igisi nǝⱪ mǝydanda bolsa, ɵtnǝ alƣuqi tɵlǝp bǝrmisun; ulaƣ ijarigǝ elinƣan bolsa, alƣuqi tɵlǝm tɵlimisun; qünki uni ijarǝ tɵlǝp ǝkǝlgǝn.

Ijtimaiy mǝs’uliyǝt

16 Əgǝr bir adǝm tehi yatliⱪ bolmiƣan bir ⱪizni azdurup, uning bilǝn billǝ yatsa, undaⱪta u uning toyluⱪini berixi kerǝk, andin uni hotunluⱪⱪa alsun. 17 Lekin ⱪizning atisi uni uningƣa bǝrgili unimisa, zina ⱪilƣuqi pak ⱪizlarning toyluⱪiƣa barawǝr kelidiƣan kümüx pulni tarazida ɵlqǝp bǝrsun.

18 Jadugǝr hotunni tirik ⱪoymiƣin.■

19 Ⱨaywan bilǝn jinsiy munasiwǝt ɵtküzgǝn ⱨǝrbiri jǝzmǝn ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinsun.■

20 Kimdǝkim birdinbir Pǝrwǝrdigardin baxⱪa ⱨǝrⱪandaⱪ ilaⱨƣa ⱪurbanliⱪ sunsa, ⱨaram dǝp mutlǝⱪ ⱨalakǝtkǝ mǝⱨkum ⱪilinsun.□  ■

21 Silǝrmu Misirda musapir bolup turƣanikǝnsilǝr, musapir bolƣan kixini ⱨeq harlimanglar wǝ yaki uningƣa ⱨeq zulum ⱪilmanglar.■

22 Ⱨǝrⱪandaⱪ tul hotun yaki yetim balini horlimanglar. ■ 23 Sǝn ularni ⱨǝrⱪandaⱪ tǝrǝptǝ horlisang, ular manga pǝryad kɵtürsǝ, Mǝn ularning awazini qoⱪum anglaymǝn; 24 xuning bilǝn ƣǝzipim tutixip, silǝrni ⱪiliqlap ɵltürimǝn, silǝrning hotunliringlar tul ⱪilinip, baliliringlar yetim bolup ⱪalidu.

25 Əgǝr sǝn Mening hǝlⱪimning iqidin sanga ⱪoxna bolƣan kǝmbǝƣǝlgǝ ⱪǝrz bǝrgǝn bolsang, uningƣa jazanihorlardǝk muamilǝ ⱪilmiƣin; uningdin ɵsüm almanglar.■

26 Əgǝr sǝn ⱪoxnangning qapinini gɵrügǝ alƣan bolsang, kün olturmasta uningƣa yandurup bǝr. ■ 27 Qünki qapini uning birdinbir yepinqisi bolup, bǝdinini yapidiƣan kiyim xudur. U bolmisa, u nemini yepinip yatidu? Bu sǝwǝbtin Manga pǝryad ⱪilsa, pǝryadini anglaymǝn; qünki Mǝn xǝpⱪǝtlikturmǝn.

28 Hudaƣa kupurluⱪ ⱪilma, wǝ hǝlⱪingning ǝmirlirinimu ⱪarƣap tillima.□  ■

29 Haminingning ⱨosulining axⱪinidin wǝ xarab-zǝytun meyi kɵlqikingdin taxⱪinidin Manga ⱨǝdiyǝ sunuxni ⱨayal ⱪilmiƣin.

Sǝn oƣulliringning tunjisini Manga atiƣin.□  ■

30 Kala bilǝn ⱪoyliringning tunji balilirinimu ⱨǝm xundaⱪ atiƣin; tunji bala yǝttǝ küngiqǝ anisi bilǝn billǝ tursun; ǝmma sǝkkizinqi küni uni Manga atap sunƣin.■

31 Silǝr Manga atalƣan muⱪǝddǝs kixilǝr bolisilǝr; xunga dalada yirtⱪuq ⱨaywan tǝripidin boƣulƣan ⱨaywanning gɵxini yemǝnglar, bǝlki uni itlarƣa taxlap beringlar.■

23

Ⱨǝⱪⱪaniyǝt wǝ adilliⱪ

1 Yalƣan gǝpni yaymiƣin wǝ ya yalƣan guwaⱨliⱪ berip rǝzil adǝmgǝ yan basmiƣin.

2 Topⱪa ǝgixip rǝzil ixta bolma yaki dǝwa-dǝsturlarda guwaⱨliⱪ bǝrgǝndǝ topⱪa ǝgixip ⱨǝⱪiⱪǝtni burmilima. 3 Kǝmbǝƣǝl dǝwa ⱪilsa, uningƣa yan basma.■

4 Düxminingning kala ya exiki ezip ketip, sanga uqrap ⱪalsa, uni elip kelip, igisigǝ qoⱪum tapxurup bǝr. ■ 5 Əgǝr sanga ɵq bolƣanning exiki yükni kɵtürǝlmǝy yükning astida yatⱪinini kɵrsǝng, uni yardǝmsiz taxlimay, bǝlki uningƣa yardǝmlixip exikini ⱪopuruxup berixing zɵrür.■

6 Arangdiki kǝmbǝƣǝlning dǝwasida adalǝtni burmilima.■

7 Ⱨǝrⱪandaⱪ sahta ixtin ɵzüngni neri tart; bigunaⱨ adǝm bilǝn ⱨǝⱪⱪaniy adǝmni ɵltürmigin; qünki Mǝn rǝzil adǝmni ⱨǝrgiz adil dǝp aⱪlimaymǝn. 8 Xuningdǝk ⱨeqⱪandaⱪ para yemǝ; qünki para kɵzi oquⱪlarni kor ⱪilip, ⱨǝⱪⱪaniylarning sɵzlirini burmilaydu.■

9 Musapir kixilǝrgǝ zulum ⱪilma; qünki ɵzünglar Misir zeminida musapir bolup turƣan bolƣaqⱪa, musapirning roⱨiy ⱨalini bilisilǝr.■

«Xabat yili» wǝ xabat küni

10 Altǝ yil ɵz yeringni terip, ⱨosullirini al. 11 Lekin yǝttinqi yili yǝrgǝ aram berip uni box ⱪoy; hǝlⱪingning namratliri uningdin yiƣip yesun, ulardin axⱪinini janggaldiki ⱨaywanlar yesun; xundaⱪla üzümzarliⱪing bilǝn zǝytunzarliⱪingnimu xundaⱪ ⱪilƣin.□  ■

12 Altǝ kün iqidǝ ɵz ixingni ada ⱪilip, yǝttinqi küni aram elixing zɵrür. Buning bilǝn kala-exǝkliring aram tapidu, dedikingning oƣli bilǝn musapir kiximu ⱨarduⱪini qiⱪiridu.■

13 Mǝn sanga eytⱪinimning ⱨǝmmisini kɵngül bɵlüp ada ⱪil; baxⱪa ilaⱨlarning namini tilingƣa alma; bular ⱨǝtta aƣzingƣimu qiⱪmisun.□  ■

Üq muⱨim ⱨeyt-bayram

14 Ⱨǝr yilda üq ⱪetim mening üqün ⱨeyt ɵtküzgin. 15 Aldi bilǝn «petir nan ⱨeyti»ni ɵtküz; sanga ǝmr ⱪilƣinimdǝk Abib eyidiki bekitilgǝn künlǝrdǝ yǝttǝ kün petir nan yegin; qünki xu ayda sǝn Misirdin qiⱪⱪaniding. Xu ⱨeytta ⱨeqkixi aldimƣa ⱪuruⱪ ⱪol kǝlmisun.■

16 Sǝn ǝjir ⱪilip teriƣan etizdiki ziraitingning tunji ⱨosulini orƣanda «orma ⱨeyti»ni ɵtküz; xundaⱪla sǝn ǝjir singdürüp yǝrdin ahirⱪi ⱨosul-mǝⱨsulatliringni yil ahirida yiƣⱪanda «ⱨosul yiƣix ⱨeyti»ni ɵtküz.□

17 Yilda üq ⱪetim ǝrkǝkliringning ⱨǝmmisi Rǝb Pǝrwǝrdigarning ⱨuzuriƣa ⱨazir bolsun.

18 Sǝn manga atalƣan ⱪurbanliⱪning ⱪenini hemirturuq selinƣan nan bilǝn sunmiƣin; ⱨeyt ⱪurbanliⱪining yeƣini bolsa keqiqǝ ⱪondurup ǝtigiqigǝ saⱪlima.□

19 Zeminingdiki dǝslǝpki ⱨosulning ǝng yahxsini Pǝrwǝrdigar Hudayingning ɵyigǝ elip kǝl.

Oƣlaⱪni anisining sütidǝ ⱪaynitip pixurma.□  ■

Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisining yollarni tǝyyarlixi

20 Mana, Mǝn bir Pǝrixtini yolda seni ⱪoƣdap, Mǝn sanga tǝyyarliƣan yǝrgǝ elip barsun dǝp, aldingda yürüxkǝ ǝwǝtimǝn. ■ 21 Sǝn uning aldida ɵzünggǝ agaⱨ bol, uning awaziƣa ⱪulaⱪ sal. Uning zitiƣa tǝgmǝ; bolmisa, u itaǝtsizlikliringni kǝqürmǝydu; qünki Mening namim uningdidur. □ 22 Lekin ǝgǝr sǝn uning awaziƣa ⱪulaⱪ selip, Mening barliⱪ buyruƣanlirimƣa ǝmǝl ⱪilsang, Mǝn düxmǝnliringgǝ düxmǝn, küxǝndiliringgǝ küxǝndǝ bolimǝn. ■ 23 Qünki Mening Pǝrixtǝm aldingda yürüp, seni Amoriy, Ⱨittiy, Pǝrizziy, Ⱪanaaniy, Ⱨiwiy wǝ Yǝbusiylarning zeminiƣa baxlap kiridu; Mǝn ularni yoⱪitimǝn.

24 Sǝn ularning ilaⱨliriƣa bax urup ibadǝt ⱪilma wǝ yaki ular ⱪilƣandǝk ⱪilma; bǝlki ularning butlirini üzül-kesil qeⱪiwǝt, but tüwrüklirini üzül-kesil kukum-talƣan ⱪiliwǝt; □ 25 Lekin Hudayinglar Pǝrwǝrdigarning ibaditidǝ bolunglar. Xundaⱪ ⱪilsanglar U nan bilǝn süyünglarni bǝrikǝtlǝydu; Mǝn barliⱪ kesǝllikni aranglardin qiⱪirip taxlaymǝn. ■ 26 Buning bilǝn zeminingda boyidin ajrap ketidiƣan yaki tuƣmas ⱨeqbir ayal yaki qarpay bolmaydu; ɵmrüngning künlirini toluⱪ ⱪilimǝn.■

27 Mǝn sening aldingda wǝⱨimimni ǝwǝtimǝn, ⱪaysi taipigǝ yeⱪinlaxsang xularni parakǝndǝ ⱪilimǝn; xuning bilǝn ⱨǝmmǝ düxmǝnliringni kǝynigǝ yandurup ⱪaqurimǝn. ■ 28 Ⱨiwiylar, Ⱪanaaniylar wǝ Ⱨittiylarni aldingdin ⱪoƣlap qiⱪiriwetixkǝ seriⱪ ⱨǝrilǝrni aldingda yürüxkǝ ǝwǝtimǝn. □  ■ 29 Əmma zeminning Harabilixip, dalada wǝⱨxiy ⱨaywanlar awup sanga hǝwp bolup ⱪalmasliⱪi üqün, xu ǝllǝrni aldingdin bir yilƣiqǝ ⱨǝydiwǝtmǝymǝn, 30 Bǝlki sǝn awup, zeminni pütünlǝy miras ⱪilip bolƣuqǝ, az-azdin ⱨǝydǝp turimǝn.

31 Sening zeminingning qegrilirini Ⱪizil Dengizdin tartip Filistiylǝrning dengiziƣiqǝ, xuningdǝk qɵldin tartip Əfrat dǝryasiƣiqǝ bekitimǝn; qünki zeminda turuwatⱪanlarni ⱨǝydiwetip yerini igilixing üqün, ularni ⱪolungƣa tapxurimǝn. □  ■ 32 Sǝn ular bilǝn wǝ yaki ilaⱨliri bilǝn ⱨeqⱪandaⱪ bir ǝⱨdǝ tüzmǝ. ■ 33 Ularning seni aldimda gunaⱨⱪa patⱪuzmasliⱪi üqün ularni zeminingda ⱪǝt’iy turƣuzma. Qünki mubada sǝn ularning ilaⱨlirining ibaditidǝ bolsang, bu ix sanga tuzaⱪ bolidu.■

24

Hudaning Musaning wasitisi bilǝn Israil hǝlⱪi bilǝn muⱪǝddǝs ǝⱨdini tüzüxi

1 U Musaƣa yǝnǝ: — «Sǝn berip, ɵzüng bilǝn billǝ Ⱨarun, Nadab, Abiⱨuni wǝ Israillarning aⱪsaⱪalliri arisidin yǝtmix adǝmni elip, Pǝrwǝrdigarning ⱨuzuriƣa qiⱪip, yiraⱪta turup sǝjdǝ ⱪilinglar. 2 Pǝⱪǝt Musala Pǝrwǝrdigarning aldiƣa yeⱪin kǝlsun; baxⱪilar yeⱪin kǝlmisun, hǝlⱪ uning bilǝn billǝ üstigǝ qiⱪmisun, — dedi.

3 Musa kelip Pǝrwǝrdigarning barliⱪ sɵzliri bilǝn ⱨɵkümlirini halayiⱪⱪa dǝp bǝrdi; pütkül halayiⱪ bir awazda: — Pǝrwǝrdigarning eytⱪan sɵzlirining ⱨǝmmisigǝ ǝmǝl ⱪilimiz! — dǝp jawab berixti.■

4 Andin Musa Pǝrwǝrdigarning ⱨǝmmǝ sɵzini hatiriliwelip, ǝtisi sǝⱨǝr ⱪopup taƣning tüwidǝ bir ⱪurbangaⱨni yasap, xu yǝrdǝ Israilning on ikki ⱪǝbilisining sani boyiqǝ on ikki tax tüwrükni tiklidi. 5 Yǝnǝ Israillarning birnǝqqǝ yigitlirini ǝwǝtti, ular berip Pǝrwǝrdigarƣa kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar sundi, inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi süpitidǝ birnǝqqǝ torpaⱪnimu soyup sundi. 6 Andin Musa ⱪanning yerimini ⱪaqilarƣa ⱪaqilidi, yǝnǝ yerimini ⱪurbangaⱨ üstigǝ qaqti. 7 Andin u ǝⱨdinamini ⱪoliƣa elip, hǝlⱪⱪǝ oⱪup bǝrdi. Ular jawabǝn: — Pǝrwǝrdigarning eytⱪinining ⱨǝmmisigǝ ⱪulaⱪ selip, itaǝt ⱪilimiz! — deyixti.□

8 Xuning bilǝn Musa ⱪaqilardiki ⱪanni elip, hǝlⱪⱪǝ sepip: — Mana, bu Pǝrwǝrdigar muxu sɵzlǝrning ⱨǝmmisigǝ asasǝn silǝr bilǝn baƣliƣan ǝⱨdining ⱪenidur, dedi.■

9 Andin keyin Musa wǝ Ⱨarun, Nadab wǝ Abiⱨu Israillarning aⱪsaⱪalliridin yǝtmix adǝm bilǝn billǝ taƣ üstigǝ qiⱪixti. 10 Ular xu yǝrdǝ Israilning Hudasini kɵrdi; uning ayiƣining astida huddi kɵk yaⱪuttin yasalƣan nǝpis payandazdǝk, asman gümbizidǝk süpsüzük bir jisim bar idi. □  ■ 11 Lekin u Israillarning mɵtiwǝrlirigǝ ⱪol tǝgküzmidi; ular Hudani kɵrüp turdi ⱨǝmdǝ yǝp-iqixti.

Musaning yǝnǝ Sinay teƣiƣa qiⱪixi

12 Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Taƣ üstigǝ, ⱪeximƣa qiⱪip xu yǝrdǝ turƣin. Sanga ularƣa ɵgitixkǝ tax tahtaylarni, yǝni Mǝn yezip ⱪoyƣan ⱪanun-ǝmrni berimǝn, dedi.

13 Xuning bilǝn Musa ⱪopup, Yardǝmqisi Yǝxuani elip mangdi. Musa Hudaning teƣiƣa qiⱪti. 14 U awwal aⱪsaⱪallarƣa: Biz yenip kǝlgüqǝ muxu yǝrdǝ bizni saⱪlap turunglar. Mana, Ⱨarun bilǝn hur silǝrning yeninglarda ⱪalidu; ǝgǝr birsining ix-dǝwasi qiⱪsa, ularning aldiƣa barsun, — dedi.

15 Xuning bilǝn Musa taƣning üstigǝ qiⱪti wǝ taƣni bulut ⱪaplidi. 16 Pǝrwǝrdigarning julasi Sinay teƣining üstidǝ tohtidi; bulut uni altǝ küngiqǝ ⱪaplap turdi; yǝttinqi küni, Pǝrwǝrdigar bulut iqidin Musani qaⱪirdi; 17 Pǝrwǝrdigarning julasining ⱪiyapiti Israillarning kɵz aldida taƣning qoⱪⱪisida ⱨǝmmini yutⱪuqi ottǝk kɵründi. ■ 18 Musa bulutning iqigǝ kirip, taƣning üstigǝ qiⱪip kǝtti. Musa ⱪiriⱪ keqǝ-kündüz taƣda turdi.

25

Ibadǝt qediri üqün sunulidiƣan ⱨǝdiyǝlǝr

1 Pǝrwǝrdigar Musaƣa mundaⱪ dedi: —

2 Sǝn Israillarƣa eytⱪin, ular Manga bir «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ»ni kǝltürsun; kimning kɵngli ⱨǝdiyǝ sunuxⱪa hux bolsa, uningdin Manga sunulidiƣan «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ»ni tapxuruwelinglar. □  ■ 3 Silǝr ulardin tapxuruwalidiƣan kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ: — Altun, kümüx, mis, 4 kɵk, sɵsün wǝ ⱪizil rǝnglik yip, kanap rǝht, tiwit, 5 ⱪizil boyalƣan ⱪoqⱪarning teriliri, delfinning teriliri, akatsiyǝ yaƣiqi, □ 6 qiraƣ üqün zǝytun meyi, «mǝsiⱨlǝx meyi» wǝ huxbuy üqün huxbuy dora-dǝrmǝklǝr, 7 ǝfod bilǝn «ⱪoxen»ƣa ornitilidiƣan aⱪ ⱨeⱪiⱪ wǝ baxⱪa esil taxlar bolsun. □  ■ 8 Mening ɵzliri arisida makan ⱪilixim üqün xulardin Manga bir muⱪǝddǝs turalƣuni yasisun. 9 Uni Mǝn sanga barliⱪ kɵrsǝtmǝkqi bolƣinimƣa asasǝn, yǝni ibadǝt qedirining nushisi wǝ barliⱪ ǝswab-saymanlirining nushisiƣa op’ohxax ⱪilip yasanglar.

Əⱨdǝ sanduⱪi

10 Ular akatsiyǝ yaƣiqidin bir sanduⱪ yasisun. Uning uzunluⱪi ikki yerim gǝz, kǝngliki bir yerim gǝz, egizliki bir yerim gǝz bolsun. □  ■ 11 Sǝn uni sap altun bilǝn ⱪapliƣin; iqi wǝ sirtini altun bilǝn ⱪaplap, uning üstünki ⱪismining qɵrisigǝ altundin girwǝk qiⱪar. 12 Uningƣa altundin tɵt ⱨalⱪa ⱪuydurup, tɵt qetiⱪiƣa bekitkin. Bir tǝripigǝ ikki ⱨalⱪa, yǝnǝ bir tǝripigǝ ikki ⱨalⱪa bolsun. □ 13 Sǝn ⱨǝm akatsiyǝ yaƣiqidin ikki baldaⱪ yasap, ⱨǝr ikkisini altun bilǝn ⱪapliƣin; 14 andin sanduⱪ ular arⱪiliⱪ kɵtürülsun dǝp, baldaⱪlarni sanduⱪning ikki yenidiki ⱨalⱪiliridin ɵtküzüp ⱪoyƣin. 15 Baldaⱪlar ⱨǝmixǝ sanduⱪtiki ⱨalⱪida tursun; ular uningdin qiⱪirilmisun.■

16 Mǝn sanga beridiƣan ⱨɵküm-guwaⱨliⱪni sanduⱪⱪa ⱪoyƣin.□  ■ 17 Sanduⱪning yapⱪuqi süpitidǝ sǝn altundin uzunluⱪi ikki yerim gǝz, kǝngliki bir yerim gǝz bolƣan bir «kafarǝt tǝhti» yasiƣin. □
  ■ 18 Ikki kerubni altundin soⱪup yasiƣin. Ularni kafarǝt tǝhtining ikki tǝripigǝ ornatⱪin. □  ■ 19 Bir kerubni bir tǝripigǝ, yǝnǝ bir kerubni yǝnǝ bir tǝripigǝ ornitix üqün yasiƣin. Ikki tǝripidiki kerublarni kafarǝt tǝhti bilǝn bir gǝwdǝ ⱪilinglar. □ 20 Kerublar bir-birigǝ yüzlǝnsun, ⱪanatlirini kafarǝt tǝhtining üstigǝ kerip, ⱪanatliri bilǝn uni yapsun; kerublarning yüzi kafarǝt tǝhtigǝ ⱪaritilsun.■

21 Sǝn kafarǝt tǝhtini sanduⱪning üstigǝ ⱪoyup, Mǝn sanga beridiƣan ⱨɵküm-guwaⱨliⱪni sanduⱪning iqigǝ ⱪoyƣin. ■ 22 Mǝn xu yǝrdǝ sǝn bilǝn kɵrüximǝn; kafarǝt tǝhti üstidǝ, yǝni ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ sanduⱪining üstidiki ikki kerubning otturisida turup sanga Israillarƣa yǝtküzüxkǝ tapxuridiƣan barliⱪ ǝmrlirim toƣrisida sɵz ⱪilimǝn.■

Xirǝ

23 Ⱨǝm akatsiyǝ yaƣiqidin uzunluⱪi ikki gǝz, kǝngliki bir gǝz, egizliki bir yerim gǝz bolƣan bir xirǝ yasiƣin. 24 Uni sap altun bilǝn ⱪaplap, uning üstünki ⱪismining qɵrisigǝ altundin girwǝk qiⱪar. 25 Sǝn xirǝning qɵrisigǝ tɵt ilik egizliktǝ bir lǝw yasiƣin; bu lǝwning qɵrisigimu altundin bir girwǝk qiⱪar. □ 26 Sǝn u xirǝgǝ altundin tɵt ⱨalⱪa yasap, bu ⱨalⱪilarni xirǝning tɵt burjikidiki qetiⱪⱪa ornatⱪin. 27 Xirǝni kɵtürüxkǝ baldaⱪlar ɵtküzülsun dǝp, ⱨalⱪilar xirǝ lewigǝ yeⱪin bekitilsun. 28 Baldaⱪlarni akatsiyǝ yaƣiqidin yasap, altun bilǝn ⱪapliƣin; xirǝ ular arⱪiliⱪ kɵtürilidu.

29 Xirǝgǝ yandap legǝn, ⱪaqa-tǝhsǝ, piyalǝ wǝ «xarab ⱨǝdiyǝliri»ni qaqidiƣan ⱪǝdǝⱨlǝrni yasiƣin; ularni sap altundin yasiƣin. 30 Mening ⱨuzurumda turuxⱪa sǝn xirǝgǝ ⱨǝmixǝ «tǝⱪdim nan»ni ⱪoyƣin.□

Qiraƣdan

31 Sǝn ⱨǝm sap altundin bir qiraƣdan yasiƣin. U qiraƣdan soⱪup yasalsun; qiraƣdanning puti, ƣoli, ⱪǝdǝⱨliri, ƣunqǝ wǝ qeqǝkliri pütün bir altundin soⱪulsun. □  ■ 32 Qiraƣdanning ƣolining ikki yenidin altǝ xahqǝ qiⱪirilsun — qiraƣdanning bir yenidin üq xahqǝ, qiraƣdanning yǝnǝ bir yenidin üq xahqǝ qiⱪirilsun; 33 bir yenidiki ⱨǝrbir xahqidǝ badam güli xǝklidǝ ƣunqisi wǝ qeqiki bolƣan üq ⱪǝdǝⱨ qiⱪirilsun, yǝnǝ bir yenidiki ⱨǝrbir xahqidǝ badam güli xǝklidǝ ƣunqisi wǝ qeqiki bolƣan üq ⱪǝdǝⱨ qiⱪirilsun. Qiraƣdanƣa qiⱪirilƣan altǝ xahqining ⱨǝmmisi xundaⱪ yasalsun. 34 Qiraƣdanning ƣolidin badam güli xǝklidǝ ƣunqisi wǝ qeqiki bolƣan tɵt ⱪǝdǝⱨ qiⱪirilsun. □ 35 Bulardin baxⱪa birinqi ikki xahqining astida bir ƣunqǝ, ikkinqi ikki xahqining astida bir ƣunqǝ, üqinqi ikki xahqining astida bir ƣunqǝ bolsun; qiraƣdanƣa qiⱪirilƣan altǝ xahqining asti ⱨǝmmisi xundaⱪ bolsun. 36 Uning xu ƣunqiliri ⱨǝm xahqiliri qiraƣdan bilǝn bir gǝwdǝ ⱪilinsun — bir pütün sap altundin soⱪup yasalsun.

37 Sǝn qiraƣdanning yǝttǝ qiriƣini yasiƣin; qiraƣlar udulƣa yoruⱪ qüxürǝlixi üqün üsti tǝrǝpkǝ ornitilsun. 38 Uning pilik ⱪayqiliri bilǝn küldanliri sap altundin yasalsun. 39 Qiraƣdan wǝ uning barliⱪ ǝswabliri bir talant sap altundin yasalsun.□ 40 Sanga taƣda ayan ⱪilinƣan nusha boyiqǝ bularni eⱨtiyat bilǝn yasiƣin.■  

Ibadǝt qedirining ǝswabliri

26

Ibadǝt qediri — yopuⱪliri

1 Muⱪǝddǝs qedirni on parqǝ yopuⱪtin yasatⱪin; yopuⱪlar nepiz toⱪulƣan aⱪ kanap rǝhtkǝ kɵk, sɵsün wǝ ⱪizil yiplar arilaxturulup ixlǝnsun; uningƣa kerublarning süritini qewǝr ⱪollarƣa nǝpis ⱪilip kǝxtilǝp qiⱪarƣuzƣin. ■ 2 Ⱨǝrbir yopuⱪning uzunluⱪi yigirmǝ sǝkkiz gǝz, kǝngliki tɵt gǝz bolup, ⱨǝrbir yopuⱪ ohxax qong-kiqikliktǝ bolsun. 3 Yopuⱪlarning bǝxi bir-birigǝ ulansun, ⱪalƣan bǝx yopuⱪmu ⱨǝm bir-birigǝ ulansun. 4 Sǝn ulap qiⱪilƣan birinqi qong parqining ǝng qetidiki ⱪismiƣa bir tǝripigǝ rǝnggi kɵk izmǝ ⱪadiƣin, xuningdǝk ulap qiⱪilƣan ikkinqi qong parqining ǝng qetidikisining bir tǝripigimu ⱨǝm xundaⱪ ⱪilƣin. 5 Birinqi qong parqining ǝng qetidiki ⱪismiƣa ǝllik izmǝ ⱪadiƣin, ikkinqi qong parqining ǝng qetidikisigimu ǝllik izmǝ ⱪadiƣin. Izmilǝr bir-birigǝ udulmuudul bolsun. 6 Muⱪǝddǝs qedir bir pütün bolsun üqün altundin ǝllik ilƣu yasap, ikki qong parqǝ yopuⱪni xu ilƣular bilǝn bir-birigǝ tutaxturƣin.

7 Muⱪǝddǝs qedirni yepix üqün ɵqkǝ tiwitidin yopuⱪlarni yasiƣin; yopuⱪtin on bir parqǝ yasiƣin. ■ 8 Yopuⱪlarning ⱨǝrbirining uzunluⱪi ottuz gǝz, kǝngliki tɵt gǝz bolup, on bir yopuⱪning ⱨǝmmisi ohxax qong-kiqikliktǝ bolsun. 9 Yopuⱪlarning bǝxini ulap bir ⱪilip, ⱪalƣan altǝ yopuⱪnimu ulap bir ⱪilip, altinqi yopuⱪni ikki ⱪat ⱪilip, qedirning aldi tǝripigǝ sanggilitip ⱪoyƣin.□

10 Sǝn birinqi ulap qiⱪilƣan qong parqining ǝng qetidiki ⱪismiƣa ǝllik izmǝ, ikkinqi ulap qiⱪilƣan qong parqining ǝng qetidiki ⱪismiƣa ǝllik izmǝ ⱪadiƣin. 11 Sǝn ⱨǝm mistin ǝllik ilƣu yasap, qedir bir pütün bolsun üqün ularni izmilǝrgǝ ɵtküzüp ikki qong parqini ulap ⱪoyƣin. 12 Lekin yopuⱪning qedirning kǝynidin exip ⱪalƣan ⱪismi, yǝni exip ⱪalƣan yerim parqisi qedirning kǝyni tǝripidǝ sanggilap tursun. 13 Qedir yopuⱪlirining qedirning boyidin artuⱪ ⱪismi, yǝni u tǝripidin bir gǝz, bu tǝripidin bir gǝz, qedirning ikki tǝripidin sanggilap, uni toluⱪ yapsun.□

14 Buningdin baxⱪa, qedirƣa ⱪizil boyalƣan ⱪoqⱪar terisidin yopuⱪ yasap yapⱪin, andin uning üstidinmu delfin terisidin yasalƣan yǝnǝ bir yopuⱪni ⱪapliƣin.

15 Muⱪǝddǝs qedirning tik tahtaylirini akatsiyǝ yaƣiqidin yasap tikligin. 16 Ⱨǝrbir tahtayning uzunluⱪi on gǝz, kǝngliki bir yerim gǝz bolsun. 17 Ⱨǝrbir tahtayning ikkidin turumi bolsun, ⱨǝr ikki tahtay xular bilǝn bir-birigǝ qetilsun; qedirning barliⱪ tahtaylirini xundaⱪ yasiƣin.

18 Qedirning tahtaylirini xundaⱪ yasiƣin; yigirmisini jǝnub tǝrǝpkǝ tikligin; 19 bu yigirmǝ tahtayning tegigǝ kümüxtin ⱪiriⱪ tǝglik yasiƣin; bir tahtayning astidiki ikki turumi üqün ikkidin tǝglik, yǝnǝ bir tahtayning ikki turumi üqün ikkidin tǝglik yasiƣin. 20 Xuningdǝk qedirning udul tǝripidǝ, yǝni ximal tǝripidǝ yigirmǝ tahtay bolsun; 21 bularning ⱪiriⱪ tǝgliki kümüxtin bolsun; bir tahtayning tegigǝ ikkidin tǝglik, yǝnǝ bir tahtayning tegigǝ ikkidin tǝglik orunlaxturulsun. 22 Qedirning kǝyni tǝripigǝ, yǝni ƣǝrb tǝrǝpkǝ altǝ tahtay yasap tikligin. 23 Qedirning kǝyni tǝripidiki ikki bulungƣa ikki tahtay yasap ornatⱪin. 24 Bu bulung tahtayliri astidin üstigiqǝ ikki ⱪat ⱪilinip tahtaylarni ɵzara qetixtursun, üsti bir ⱨalⱪiƣa bekitilsun. Ⱨǝr ikkisi xundaⱪ ⱪilinip, ikki bulungƣa tiklǝnsun. □ 25 Arⱪa tǝrǝptǝ sǝkkiz tahtay bolidu, ularning kümüxtin yasalƣan on altǝ tǝgliki bolidu; bir tahtayning tegidǝ ikki tǝglik, yǝnǝ bir tahtayning tegidǝ ikki tǝglik bolidu.

26 Buningdin baxⱪa sǝn akatsiyǝ yaƣiqidin baldaⱪ yasiƣin; qedirning bu tǝripidiki tahtaylarƣa bǝx baldaⱪni, 27 qedirning u tǝripidiki tahtaylarƣa bǝx baldaⱪni, qedirning arⱪa tǝripidiki tahtaylarƣa, yǝni ƣǝrb tǝripidiki tahtaylarƣa bǝx baldaⱪni yasiƣin. 28 Tahtaylarning otturisidiki ottura baldaⱪ bu tǝrǝptin u tǝrǝpkǝ yetidiƣan bolsun.

29 Tahtaylarni altun bilǝn ⱪaplap, baldaⱪlar ɵtküzülidiƣan ⱨalⱪilarni altundin yasap, baldaⱪlarni altun bilǝn ⱪapliƣin. 30 Qedirni sanga taƣda ayan ⱪilinƣan nusha boyiqǝ yasap tikligin.■

31 Sǝn nepiz toⱪulƣan aⱪ kanap rǝhtkǝ kɵk, sɵsün wǝ ⱪizil yiplar arilaxturulup ixlǝngǝn bir pǝrdǝ yasiƣin; uni qewǝr ⱪollar kerublarning süritini nǝpis ⱪilip qüxürüp kǝxtilǝp qiⱪsun. ■ 32 Uni akatsiyǝ yaƣiqidin yasalƣan tɵt hadiƣa esip ⱪoyƣin. Bu hadilar altun bilǝn ⱪaplansun, ⱨǝrbirining altun ilmiki bolsun; hadilar kümüxtin yasalƣan tɵt tǝglikkǝ ornitilsun. 33 Pǝrdǝ qedir yopuⱪidiki ilmǝklǝrgǝ esilip sanggilitip ⱪoyulsun; andin ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ sanduⱪini xu yǝrgǝ kǝltürüp, pǝrdining iqigǝ elip kirgin. Xuning bilǝn pǝrdǝ silǝr üqün muⱪǝddǝs jay bilǝn ǝng muⱪǝddǝs jayning otturisidiki bir ayrima pǝrdǝ bolsun. 34 Andin sǝn «kafarǝt tǝhti»ni ǝng muⱪǝddǝs jaydiki ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ sanduⱪining üstigǝ ⱪoyƣin.

35 Xirǝ bolsa pǝrdining texiƣa orunlaxturulsun; qiraƣdanni xirǝning uduliƣa, qedirning jǝnub tǝripigǝ ⱪoyƣin; xirǝni ximal tǝripigǝ ⱪoyƣin.

36 Buningdin baxⱪa sǝn qedirning kirix eƣiziƣa nepiz toⱪulƣan aⱪ kanap rǝhtkǝ kɵk, sɵsün wǝ ⱪizil yiplar arilaxturulup ixlǝngǝn bir pǝrdǝ yasiƣin; u kǝxtiqi tǝripidin kǝxtilǝnsun. ■ 37 Bu pǝrdǝ üqün akatsiyǝ yaƣiqidin bǝx hada yasap, ularni altun bilǝn ⱪapliƣin; ⱨǝrbirining altun ilmiki bolsun; ularning tegigǝ bǝx danǝ tǝglikni mistin ⱪuyup tǝyyarlatⱪin.

Ibadǝt qediri wǝ sirtⱪi ⱨoylisi

27

Ⱪurbangaⱨ

1 Sǝn ⱪurbangaⱨni akatsiyǝ yaƣiqidin yasiƣin. Ⱪurbangaⱨ tɵt qasa bolsun; uzunluⱪi bǝx gǝz, kǝngliki bǝx gǝz, egizliki üq gǝz ⱪilinsun. ■ 2 Uning tɵt burjikigǝ ⱪoyulidiƣan münggüzlirini yasiƣin; münggüzliri ⱪurbangaⱨ bilǝn bir gǝwdǝ ⱪilinsun. Ⱪurbangaⱨni mis bilǝn ⱪapliƣin. 3 Ⱪurbangaⱨning yaƣ wǝ külini elixⱪa daslarni yasiƣin; uningƣa has bolƣan gürjǝklǝrni, korilarni, lahxigirlarni wǝ otdanlarnimu yasiƣin; uning barliⱪ ǝswablirini yasaxⱪa mis ixlǝtkin. 4 Ⱪurbangaⱨ üqün mistin bir xala yasiƣin; xalaning tɵt burjikigǝ tɵt mis ⱨalⱪa yasap bekitip ⱪoyƣin. 5 Xalani ⱪurbangaⱨning ⱪap belining astidiki girwǝktin tɵwǝnrǝk turidiƣan ⱪilƣin, xundaⱪta xala ⱪurbangaⱨning dǝl otturisida bolidu. □ 6 Ⱪurbangaⱨⱪa ikki baldaⱪ yasiƣin; ular akatsiyǝ yaƣiqidin bolsun, ularni mis bilǝn ⱪapliƣin. 7 Ⱪurbangaⱨni kɵtürgǝndǝ, baldaⱪlar uning ikki yenida boluxi üqün, ularni ⱨalⱪilarƣa ɵtküzüp ⱪoyƣin. 8 Ⱪurbangaⱨni tahtaylardin yasiƣin, iqi box bolsun; u taƣda sanga ayan ⱪilinƣan nusha boyiqǝ ⱨünǝrwǝnlǝr tǝyyar ⱪilsun.

Ibadǝt qedirining ⱨoylisi

9 Muⱪǝddǝs qedirning ⱨoylisinimu yasiƣin. Ⱨoylining jǝnubiƣa, yǝni jǝnubⱪa yüzlǝngǝn tǝripigǝ nepiz toⱪulƣan aⱪ kanap rǝhttin pǝrdilǝrni toⱪuƣin; xu tǝripining uzunluⱪi yüz gǝz bolsun. ■ 10 Pǝrdilǝrni esixⱪa yigirmǝ hada yasalsun; ularning tegigǝ ⱪoyuxⱪa yigirmǝ mis tǝglik yasalsun; hadilarning ilmiki bilǝn baldaⱪlar bolsa kümüxtin yasalsun.□

11 Xuningƣa ohxax ximal tǝripidimu uzunluⱪi yüz gǝz kelidiƣan pǝrdǝ bolsun. Pǝrdilǝrni esixⱪa yigirmǝ hada yasalsun; ularning tegigǝ ⱪoyuxⱪa yigirmǝ mis tǝglik yasalsun; hadilarning ilmiki bilǝn baldaⱪlar bolsa kümüxtin yasalsun.

12 Ⱨoylining ƣǝrb tǝripidǝ uzunluⱪi ǝllik gǝz kelidiƣan pǝrdǝ bolsun; uning on hadisi wǝ on tǝgliki bolsun.

13 Ⱨoylining xǝrⱪ tǝripi, yǝni kün qiⱪixⱪa yüzlǝngǝn tǝripining kǝngliki ǝllik gǝz bolsun. 14 Bir tǝripidǝ on bǝx gǝz kelidiƣan pǝrdǝ bolsun; uning üq hadisi bilǝn üq tǝgliki bolsun. 15 Yǝnǝ bir tǝripidǝ on bǝx gǝz kelidiƣan pǝrdǝ bolsun; uning üq hadisi bilǝn üq tǝgliki bolsun. 16 Ⱨoylining kirix eƣiziƣa yigirmǝ gǝz kelidiƣan bir pǝrdǝ ⱪoyulsun; pǝrdǝ nepiz toⱪulƣan aⱪ kanap rǝhtkǝ kɵk, sɵsün wǝ ⱪizil yiplar arilaxturulup, kǝxtiqi tǝripidin kǝxtilǝnsun. Uning tɵt hadisi bilǝn tɵt tǝgliki bolsun.

17 Ⱨoylining qɵrisidiki ⱨǝmmǝ hadilar kümüxtin yasalƣan baldaⱪlar bilǝn bir-birigǝ qetilsun; ularning ilmǝkliri kümüxtin, tǝglikliri mistin yasalsun. 18 Ⱨoylining uzunluⱪi yüz gǝz, kǝngliki ⱨǝr ikki tǝripi ǝllik gǝz bolsun; nepiz toⱪulƣan aⱪ kanap rǝhttin ixlǝngǝn pǝrdining egizliki bǝx gǝz ⱪilinsun; hadilarning tǝglikliri mistin yasalsun.

19 Muⱪǝddǝs qedirning ix-hizmitidǝ ixlitilidiƣan barliⱪ ǝswab-saymanliri ⱨǝmdǝ barliⱪ miⱪ-ⱪozuⱪliri, xundaⱪla ⱨoylining barliⱪ miⱪ-ⱪozuⱪliri mistin bolsun.

Ibadǝt qediri wǝ sirtⱪi ⱨoylisi

Yeniⱪ turidiƣan qiraƣ ⱨǝⱪⱪidiki bǝlgilimǝ

20 — Qiraƣning ⱨǝmixǝ yeniⱪ turuxi üqün, qiraƣⱪa ixlitixkǝ zǝytundin soⱪup qiⱪirilƣan sap mayni ⱪexingƣa kǝltürüxkǝ Israillarni buyruƣin. ■ 21 Jamaǝt qedirining iqidǝ, ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ sanduⱪining udulidiki pǝrdining taxⱪirida Ⱨarun wǝ oƣulliri ⱨǝr keqisi ǝtigǝngiqǝ Pǝrwǝrdigarning aldida qiraƣlarning yeniⱪ turƣuzux ixida bolsun. Bu ix dǝwrdin-dǝwrgiqǝ Israillarƣa ǝbǝdiy bir ⱪanun-bǝlgilimǝ bolsun.□

28

Kaⱨinlarning muⱪǝddǝs kiyimliri

1 Sǝn Israillarning iqidin akang Ⱨarun wǝ uning oƣullirini ɵz ⱪexingƣa kǝltürgin; ularni, yǝni Ⱨarun wǝ oƣulliri Nadab, Abiⱨu, Əliazar wǝ Itamarlarning Mening kaⱨinliⱪ hizmitimdǝ boluxi üqün yeningƣa kǝltürgin. ■ 2 Akang Ⱨarunƣa ⱨǝm xǝrǝp ⱨǝm güzǝllik üqün muⱪǝddǝs kiyimlǝrni tǝyyarliƣin. 3 Ⱨarunning Manga muⱪǝddǝs ⱪilinip, Mening kaⱨinliⱪ hizmitimdǝ boluxi üqün, Mǝn ǝⱪil-parasǝtning roⱨi bilǝn ⱪǝlblirini toldurƣan qewǝr kixilǝrning ⱨǝrbirigǝ sɵz ⱪilip, ularni alaⱨidǝ kiyimlǝrni tikixkǝ buyruƣin. 4 Ular tikidiƣan kiyimlǝr munulardin ibarǝt: — bir ⱪoxen, bir ǝfod, bir ton, kǝxtilǝngǝn bir halta kɵnglǝk, bir sǝllǝ wǝ bir bǝlwaƣ. Mening kaⱨinliⱪ hizmitimdǝ boluxi üqün, ular akang Ⱨarunƣa wǝ oƣulliriƣa muⱪǝddǝs kiyimlǝrni tiksun.□

Əfodning layiⱨilinixi

5 Uningƣa altun wǝ kɵk, sɵsün, ⱪizil yiplar bilǝn nepiz toⱪulƣan aⱪ kanap rǝht ixlitilsun; 6 ǝfodni ular altun wǝ kɵk, sɵsün, ⱪizil yiplar bilǝn nepiz toⱪulƣan aⱪ kanap rǝhtlǝrni tǝyyarlap, qewǝr ⱪollarƣa nǝpis ⱪilip kǝxtilitip ixlǝtsun. ■ 7 Əfodning ikki bexini bir-birgǝ tutaxturux üqün ikki dolisida mürilik tasma bolsun. □ 8 Əfodning üstidin baƣlaydiƣan, kǝxtilǝngǝn bǝlwaƣ ǝfod bilǝn bir pütün ⱪilinsun wǝ uningƣa ohxax sipta ixlinip, altun wǝ kɵk, sɵsün, ⱪizil yiplar wǝ nepiz toⱪulƣan aⱪ kanap rǝhttin yasalsun. □ 9 Ikki aⱪ ⱨeⱪiⱪni tepip, ularning üstigǝ Israilning oƣullirining namlirini oydurƣin; 10 ularning namlirining altisi bir yaⱪutⱪa oyulsun, ⱪalƣan altisi bolsa yǝnǝ bir yaⱪutⱪa oyulsun, ⱨǝmmisi tuƣulux tǝrtipi boyiqǝ pütülsun. 11 Huddi yaⱪut nǝⱪixqiliri ixligǝndǝk, mɵⱨür oyulƣandǝk Israilning oƣullirining namlirini ikki yaⱪutⱪa oydurƣin; ular altundin yasalƣan kɵzlükkǝ bekitilsun. 12 Israilning oƣulliriƣa ǝslǝtmǝ tax bolsun üqün, ikki yaⱪutni ǝfodning ikki mürilik tasmisiƣa ⱪadiƣuzƣin; xundaⱪ bolƣanda, Ⱨarun Pǝrwǝrdigarning aldida ularning namlirini ǝslǝtmǝ süpitidǝ müriliridǝ kɵtürüp yüridu.

13-14 Buningdin baxⱪa, sǝn altundin yǝnǝ ikki kɵzlük wǝ sap altundin xoynidǝk exip etilgǝn ikki zǝnjir yasatⱪin; andin exilmǝ zǝnjirlǝr kɵzlüklǝrgǝ bekitilsun.□

Ⱪoxenning yasilixi

15 «Ⱨɵküm ⱪoxeni»ni qewǝr ⱪollarƣa nǝpis ⱪilip kǝxtilitip yasatⱪin; uni ⱨǝm ǝfodni ixligǝn usulda yasiƣan, altun wǝ kɵk, sɵsün, ⱪizil yiplar bilǝn nepiz toⱪulƣan aⱪ kanap rǝhttin yasiƣin. □  ■ 16 U ikki ⱪat, tɵt qasa ⱪilinsun; uzunluⱪi bir ƣeriq, kǝnglikimu bir ƣeriq bolsun. □ 17 Uning üstigǝ tɵt ⱪatar ⱪilip gɵⱨǝrlǝrni ornatⱪin: — birinqi ⱪatarƣa ⱪizil yaⱪut, seriⱪ gɵⱨǝr wǝ zumrǝt ornitilsun; 18 ikkinqi ⱪatarƣa kɵk ⱪaxtexi, kɵk yaⱪut wǝ almas ornitilsun; 19 üqinqi ⱪatarƣa sɵsün yaⱪut, piroza wǝ sɵsün kwarts ornitilsun; 20 tɵtinqi ⱪatarƣa beril yaⱪut, aⱪ ⱨeⱪiⱪ wǝ anartax ornitilsun; bularning ⱨǝmmisi altun kɵzlük iqigǝ ornitilsun. 21 Bu gɵⱨǝrlǝr Israilning oƣullirining namliriƣa wǝkil ⱪilinip, ularning sanidǝk on ikki bolup, mɵⱨür oyƣandǝk ⱨǝrbir gɵⱨǝrgǝ on ikki ⱪǝbilining nami birdin-birdin pütülsun.

22 Ⱪoxenƣa xoynidǝk exilgǝn sap altundin ikki exilmǝ zǝnjir yasiƣin. 23 Ⱪoxenƣa altundin ikki ⱨalⱪa etip, ikki ⱨalⱪini ⱪoxenning yuⱪiriⱪi ikki burjikigǝ bekitkin; □ 24 andin altundin exilip yasalƣan ikki zǝnjirni ⱪoxenning yuⱪiriⱪi ikki burjikidiki ⱨalⱪidin ɵtküzüp, 25 exilgǝn xu zǝnjirlǝrning ikki uqini ikki kɵzlükkǝ bekitip, kɵzlüklǝrni ǝfodning ikki mürilik tasmisining aldi ⱪismiƣa ornatⱪin. 26 Buningdin baxⱪa sǝn altundin ikki ⱨalⱪa yasap, ularni ⱪoxenning asti tǝripidiki ikki burjikigǝ bekitkin; ular ǝfodⱪa tegixip turidiƣan ⱪilinip iqigǝ ⱪadalsun. □ 27 Mundin baxⱪa sǝn altundin yǝnǝ ikki ⱨalⱪa yasap, ularni ǝfodning ikki mürilik tasmisining aldi tɵwǝnki ⱪismiƣa, yǝni ǝfodⱪa ulinidiƣan jayƣa yeⱪin ⱪilip, kǝxitilǝngǝn bǝlwaƣdin egizrǝk ⱪilip bekitkin. 28 Ⱪoxenning ǝfodning kǝxitilǝngǝn bǝlweƣidin yuⱪiriraⱪ turuxi, ⱪoxenning ǝfodtin ajrap kǝtmǝsliki üqün ⱪoxenning ⱨalⱪisini kɵk xoyna bilǝn ǝfodning ⱨalⱪisiƣa qetip ⱪoyƣin.

29 Xundaⱪ ⱪilƣanda, Ⱨarun muⱪǝddǝs jayƣa kirgǝndǝ, ⱨɵküm ⱪoxenini taⱪiƣaqⱪa, Israilning oƣullirining namlirini ǝslǝtmǝ süpitidǝ yürikining üstidǝ Pǝrwǝrdigarning aldida daim kɵtürüp yürgǝn bolidu. □ 30 Ⱨarun Pǝrwǝrdigarning aldiƣa kirgǝndǝ, urim bilǝn tummim uning yüriki üstidǝ boluxi üqün, bularni ⱨɵküm ⱪoxenining iqigǝ alƣin; muxundaⱪ ⱪilƣanda, Ⱨarun Israillarƣa baƣliⱪ ⱨɵkümlǝrni ⱨǝmixǝ Pǝrwǝrdigarning ⱨuzurida ɵz yüriki üstidǝ kɵtürüp yürgǝn bolidu.□

Bax kaⱨin kiyidiƣan baxⱪa kiyimlǝr; bax kaⱨinning oƣullirining kiyimliri

31 Əfodning iqidiki tonni pütünlǝy kɵk rǝnglik ⱪilƣin. □  ■ 32 Tonning baxⱪa kiyilidiƣan tɵxüki dǝl otturisida bolsun; uning yirtilip kǝtmǝsliki üqün huddi bapkar toⱪuƣandǝk, sawutning yaⱪisiƣa ohxax qɵrisigǝ pǝwaz qiⱪirilsun. □ 33-34 Uning etikining qɵrisigǝ kɵk, sɵsün wǝ ⱪizil yiptin anarlarni toⱪup asⱪin ⱨǝmdǝ altun ⱪongƣuraⱪlarni yasap, qɵrisidiki anarlarning ariliⱪiƣa birdin esip ⱪoyƣin; tonning etikining pütkül qɵrisigǝ bir altun ⱪongƣuraⱪ, bir anar, yǝnǝ bir altun ⱪongƣuraⱪ, bir anar... bekitilsun. □ 35 Ⱨarun hizmǝt ⱪilƣan waⱪtida xu tonni kiysun; buning bilǝn Ⱨarun Pǝrwǝrdigarning aldiƣa barƣanda, yǝni muⱪǝddǝs jayƣa, Pǝrwǝrdigarning aldiƣa kirip-qiⱪⱪanda uning awazi anglinip turidu-dǝ, u ɵlümdin aman ⱪalidu.□

36 Andin keyin sǝn sap altundin nǝpis bir otuƣatni yasap, uning üstigǝ mɵⱨürgǝ nǝⱪixlǝngǝndǝk: «Pǝrwǝrdigarƣa muⱪǝddǝs ⱪilindi» dǝp oyƣin; □  ■ 37 uni kɵk rǝnglik yip bilǝn sǝllisigǝ qigkin; u sǝllining aldi tǝripigǝ taⱪalsun; 38 u Ⱨarunning pexanisidǝ tursun. Buning bilǝn Ⱨarun Israillarning muⱪǝddǝs ⱪilip kǝltürgǝn barliⱪ muⱪǝddǝs ⱨǝdiyǝlirigǝ qaplaxⱪan gunaⱨlarni ɵz üstigǝ elip kɵtüridu; ⱨǝdiyǝlǝrning Pǝrwǝrdigarning aldida ⱪobul ⱪilinixi üqün otuƣat ⱨǝmixǝ uning pexanisigǝ taⱪaⱪliⱪ tursun.□

39 Buningdin baxⱪa aⱪ kanap rǝhttin bir kɵnglǝk toⱪuƣin, xuningdǝk kanap rǝhttin toⱪulƣan bir sǝllǝ tǝyyarliƣin; kǝxtilǝngǝn bir bǝlwaƣ yasiƣin.□  

Bax kaⱨinning muⱪǝddǝs kiyimliri

*

40 Ⱨarunning oƣulliriƣa halta kɵnglǝklǝrni tikkin; ularƣimu bǝlwaƣlarni tǝyyarla, ularƣa egiz bɵklǝrnimu tikkin; bular ularƣa ⱨǝm xǝrǝp ⱨǝm güzǝllik bolsun. 41 Bularning ⱨǝmmisini sǝn akang Ⱨarun wǝ uning oƣulliriƣa kiydürgin; andin ularning Mening aldimda kaⱨinliⱪ hizmitimdǝ boluxi üqün ularni mǝsiⱨlǝp, Manga muⱪǝddǝs ⱪilip ayriƣin.□

42 Ularning ǝwrǝtlirining yepiⱪ turuxi üqün ularƣa kanap rǝhttin tambal ǝttürgin; u belidin yotisiƣiqǝ yepip tursun. 43 Ⱨarun wǝ oƣulliri jamaǝt qediriƣa kirgǝndǝ yaki muⱪǝddǝs jayda hizmǝttǝ bolux üqün ⱪurbangaⱨⱪa yeⱪinlaxⱪanda, ular gunaⱨkar bolup ɵlüp kǝtmǝsliki üqün tambalni kiyiwalsun. Bu uningƣa wǝ uningdin keyinki nǝsilliri üqün ǝbǝdiy bir bǝlgilimǝ bolsun.□

29

Ⱨarun wǝ uning oƣullirining kaⱨinliⱪⱪa ayrilixi

1 Ularning Manga muⱪǝddǝs ⱪilinip, kaⱨinliⱪ hizmitimdǝ boluxi üqün mundaⱪ ixni ada ⱪilixing kerǝk: — sǝn bir yax ǝrkǝk torpaⱪ bilǝn ikki ⱪoqⱪarni talla (ⱨǝmmisi bejirim bolsun) ■ 2 ⱨǝmdǝ petir nan, zǝytun meyi ilǝxtürülgǝn petir toⱪaq wǝ zǝytun meyi sürülüp mǝsiⱨlǝngǝn petir ⱨǝmǝk nanlarni tǝyyarla, bularning ⱨǝmmisini buƣday unidin ⱪilƣin; □ 3 nanlarning ⱨǝmmisini bir sewǝtkǝ selip, sewǝtni, torpaⱪni wǝ ikki ⱪoqⱪarni billǝ ⱨǝdiyǝ ⱪilip kǝltürgin.

4 Sǝn Ⱨarun wǝ uning oƣullirini jamaǝt qedirining kirix eƣiziƣa yeⱪin elip kelip, ularni su bilǝn yuƣin; 5 andin kiyimlirini elip kelip, Ⱨarunƣa halta kɵnglǝk, ǝfod toni wǝ ǝfodni kiydürgin, ⱪoxenni taⱪiƣin; andin beligǝ ǝfodning kǝxtilǝngǝn bǝlweƣini baƣliƣin. □ 6 Bexiƣa sǝllini yɵgǝp, sǝlligǝ muⱪǝddǝs otuƣatni taⱪap ⱪoyƣin. 7 Andin mǝsiⱨlǝx meyini elip, bexiƣa ⱪuyup uni mǝsiⱨligin.■

8 Andin sǝn uning oƣullirini elip kelip, ularƣa halta kɵnglǝklǝrni kiydürgin; 9 ularƣa, yǝni Ⱨarun wǝ uning oƣulliriƣa bǝlwaƣlarni baƣlap, egiz bɵklǝrni kiydürgin. Xuning bilǝn ǝbǝdiy bǝlgilimǝ boyiqǝ, kaⱨinliⱪ hizmiti ularningki bolidu; xundaⱪ ⱪilip, sǝn Ⱨarun bilǝn uning oƣullirini Hudaƣa muⱪǝddǝs ⱪilip ayrip tǝyinligin.

10 — Sǝn torpaⱪni jamaǝt qedirining aldiƣa elip kǝlgin; elip kǝlginingdǝ Ⱨarun bilǝn uning oƣulliri ⱪollirini torpaⱪning bexiƣa ⱪoysun. □  ■ 11 Andin sǝn bu torpaⱪni Pǝrwǝrdigarning aldida, jamaǝt qedirining kirix eƣizining yenida boƣuzliƣin; 12 torpaⱪning ⱪenidin elip barmiⱪing bilǝn uni ⱪurbangaⱨning münggüzlirigǝ sürüp, ⱪalƣan ⱪanning ⱨǝmmisini ⱪurbangaⱨning tüwigǝ tɵküp ⱪuyƣin. 13 Iq ⱪarnini yɵgǝp turƣan barliⱪ mayni, xundaⱪla jigǝrning üstidiki qawa may, ikki bɵrǝk wǝ ularning üstidiki mayni ajritip bularni ⱪurbangaⱨta kɵydürgin. 14 Torpaⱪning gɵxi, terisi wǝ tezikini bolsa qedirgaⱨning sirtiƣa elip qiⱪip, otta kɵydürüwǝtkin; bu gunaⱨ ⱪurbanliⱪi bolidu.■

15 Andin sǝn ⱪoqⱪarlarning birini elip kǝlgin; Ⱨarun bilǝn uning oƣulliri ⱪollirini ⱪoqⱪarning bexiƣa ⱪoysun; 16 andin sǝn bu ⱪoqⱪarni boƣuzlap, uning ⱪenidin ⱪurbangaⱨning üsti ⱪismining ǝtrapiƣa sǝpkin. ■ 17 Ⱪoqⱪarni parqilap, uning iq ⱪarni bilǝn paqaⱪlirini yuyup, ularni gɵx parqiliri wǝ baxning üstigǝ ⱪoyup, 18 pütün ⱪoqⱪarni ⱪurbangaⱨta kɵydürgin. Bu Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ — ot arⱪiliⱪ sunulidiƣan, Pǝrwǝrdigarƣa huxbuy yǝtküzidiƣan ⱨǝdiyǝ bolidu. 19 Keyin sǝn ikkinqi ⱪoqⱪarni elip kǝlgin; Ⱨarun wǝ uning oƣulliri ⱪollirini ⱪoqⱪarning bexiƣa ⱪoysun. 20 Andin bu ⱪoqⱪarni boƣuzlap ⱪenidin elip, Ⱨarunning ong ⱪuliⱪining yumxiⱪiƣa, uning oƣullirining ong ⱪuliⱪining yumxiⱪiƣa, ularning ong ⱪollirining qong barmiⱪi bilǝn ong putlirining qong barmiⱪiƣa sürkǝp ⱪoyƣin, ⱪalƣan ⱪanni ⱪurbangaⱨning üsti ⱪismining ǝtrapiƣa sǝpkin. □ 21 Andin ⱪurbangaⱨ üstidiki ⱪandin wǝ mǝsiⱨlǝx meyidin elip, Ⱨarunning üstigǝ, uning kiyimlirigǝ, xuningdǝk uning oƣullirining üstigǝ wǝ ularning kiyimlirigimu sǝpkin. Xundaⱪ ⱪilip u wǝ uning kiyimliri, uning oƣulliri wǝ ularning kiyimlirimu uning bilǝn tǝng Hudaƣa atap muⱪǝddǝs ⱪilinƣan bolidu.

22 Andin sǝn ⱪoqⱪarning meyi, ⱪuyruⱪ meyi, iq ⱪarnini yɵgǝp turƣan barliⱪ may, jigǝrning üstidiki qawa may, ikki bɵrǝk wǝ ularning üstidiki mayni qiⱪar ⱨǝmdǝ ong arⱪa putini alƣin — (qünki bu ⱪoqⱪar kaⱨinliⱪⱪa tiklǝx ⱪurbanliⱪiƣa atalƣan ⱪoqⱪardur) — 23 — buningdin baxⱪa sǝn Pǝrwǝrdigarning aldida ⱪoyulƣan petir nan sewitidin bir girdini, zǝytun meyi ilǝxtürülgǝn petir toⱪaqtin birni wǝ petir ⱨǝmǝk nandin birni elip, 24 bularning ⱨǝmmisini Ⱨarunning ⱪolliriƣa wǝ uning oƣullirining ⱪolliriƣa ⱪoyup, ularni «pulanglatma ⱨǝdiyǝ» süpitidǝ Pǝrwǝrdigarning aldida pulanglatⱪuzƣin. 25 Andin sǝn bularni ularning ⱪolliridin tapxurup elip, Pǝrwǝrdigarning aldida huxbuy qiⱪarsun dǝp, ⱪurbangaⱨtiki kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪning üstidǝ ⱪoyup kɵydürgin. Bu ot arⱪiliⱪ Pǝrwǝrdigarƣa sunulƣan ⱨǝdiyǝ bolidu.

26 Sǝn Ⱨarunni kaⱨinliⱪⱪa tiklǝx ⱪurbanliⱪiƣa atalƣan ⱪoqⱪarning tɵxini elip «pulanglatma ⱨǝdiyǝ» süpitidǝ Pǝrwǝrdigarning ⱨuzurida pulanglatⱪin; bu sening ülüxüng bolidu. □ 27 Xuningdǝk, sǝn kaⱨinliⱪⱪa tiklǝx ⱪurbanliⱪiƣa atalƣan ⱪoqⱪarning «pulanglatma ⱨǝdiyǝ» süpitidǝ pulanglitilƣan tɵxi bilǝn «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» süpitidǝ egiz kɵtürüp pulanglitilƣan arⱪa putini, yǝni Ⱨarun wǝ uning oƣulliriƣa beƣixlanƣan xu ülüxlǝrni «muⱪǝddǝs» dǝp ayrip bekitkin. □ 28 Xuning bilǝn bu nǝrsilǝr ǝbǝdiy bǝlgilimǝ boyiqǝ Israillar tǝripidin Ⱨarun wǝ oƣulliriƣa beƣixlanƣan nesiwǝ bolidu; qünki u kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝdur. Bular Israillar tǝripidin sunulidiƣan inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪliridin ayrip qiⱪilip, ularning Pǝrwǝrdigarƣa atap «egiz kɵtürgǝn ⱨǝdiyǝ»si ⱨesablinip, «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» bolidu.■

29 Ⱨarunning muⱪǝddǝs kiyimlirigǝ keyin oƣulliri warisliⱪ ⱪilidu. Ular mǝsiⱨlinip, kaⱨinliⱪⱪa tǝyinlǝngǝndǝ xu kiyimlǝrni kiysun. 30 Oƣullirining ⱪaysisi uning ornini besip kaⱨin bolsa, jamaǝt qediriƣa kirip muⱪǝddǝs jayning iqidǝ hizmǝtkǝ kirixkǝndǝ, bu kiyimlǝrni uda yǝttǝ kün kiyip yürsun.

31 Sǝn kaⱨinliⱪⱪa tiklǝx ⱪurbanliⱪiƣa atalƣan ⱪoqⱪarni elip, uning gɵxini muⱪǝddǝs jayda pixurƣin; □ 32 andin Ⱨarun wǝ oƣulliri ⱪoqⱪarning gɵxi bilǝn sewǝttiki nanlarni jamaǝt qedirining kirix eƣizida yesun; ■ 33 ular ɵzlirining kaⱨinliⱪⱪa tǝyinlinixidǝ Hudaƣa atap muⱪǝddǝs ⱪilinƣanda kafarǝtkǝ ixlitilgǝn nǝrsilǝrni yesun, lekin bular muⱪǝddǝs bolƣaqⱪa, yat kixi buningdin ⱨeqnemini yemisun. □  ■ 34 Əgǝr kaⱨinliⱪⱪa tiklǝx ⱪurbanliⱪ gɵxidin yaki nandin ǝtigǝ azraⱪ exip ⱪalsa, exip ⱪalƣanni otta kɵydürüwǝt; bular muⱪǝddǝs bolƣaqⱪa, ⱨeqkim uningdin yesǝ bolmaydu.

35 Sǝn xu tǝriⱪidǝ Ⱨarun wǝ uning oƣulliri toƣrisida buyruƣinimning ⱨǝmmisini bǝja kǝltürüp, uda yǝttǝ küngiqǝ ularni kaⱨinliⱪⱪa tiklǝx wǝzipisini ada ⱪilƣin. 36 Ⱨǝr küni kafarǝt ⱪilinixⱪa gunaⱨ ⱪurbanliⱪi süpitidǝ bir torpaⱪni sunƣin. Ⱪurbangaⱨning ɵzini gunaⱨtin pak ⱪilixⱪa uning üqünmu kafarǝt kǝltürgin, muⱪǝddǝs ⱪilinsun dǝp, uni zǝytun meyi bilǝn mǝsiⱨligin. 37 Yǝttǝ küngiqǝ sǝn ⱪurbangaⱨ üqün kafarǝt kǝltürüp, uni muⱪǝddǝs ⱪilƣin. Buning bilǝn u «ǝng muⱪǝddǝs nǝrsilǝrning biri» ⱨesablinidu; uningƣa tǝgkǝn ⱨǝmmǝ nǝrsǝ muⱪǝddǝs ⱨesablinidu.□

Kündilik ⱪurbanliⱪ toƣrisida

38 Mana, ⱪurbangaⱨta ⱨǝmixǝ sunidiƣanliring munular: — ⱨǝr küni bir yaxliⱪ ikki ⱪoza ⱪurbanliⱪ ⱪilinsun. ■ 39 Birini ǝtigǝndǝ, yǝnǝ birini gugumda ⱪurbanliⱪ ⱪilip sunƣin. □ 40 Birinqi ⱪoza bilǝn birgǝ zǝytun meyidin bir ⱨinning tɵttin biri ilǝxtürülgǝn buƣday unidin ǝfaⱨning ondin biri wǝ yǝnǝ xarab ⱨǝdiyǝsi süpitidǝ tɵttin bir ⱨin xarab ⱪuxup sunulsun. □ 41 Ikkinqi ⱪozini gugumda sunƣin; uni ǝtigǝnlik ⱪurbanliⱪningkidǝk, huxbuy boluxi üqün ot arⱪiliⱪ Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan ⱪurbanliⱪ süpitidǝ axliⱪ ⱨǝdiyǝ wǝ xarab ⱨǝdiyǝ bilǝn ⱪoxup sunƣin. 42 Xu tǝriⱪidǝ bu kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ nǝsildin-nǝsilgǝ jamaǝt qedirining kirix eƣizida Pǝrwǝrdigarning ⱨuzurida ɵtküzülüp daimliⱪ ⱪurbanliⱪ bolsun; Mǝn Pǝrwǝrdigar xu yǝrdǝ silǝr bilǝn kɵrüxüp, sǝn bilǝn sɵzliximǝn. 43 Xuningdǝk Mǝn xu yǝrdǝ Israillar bilǝn uqriximǝn, xuning bilǝn u jay Mening xan-xǝripim bilǝn muⱪǝddǝs ⱪilinidu. 44 Mǝn jamaǝt qediri bilǝn ⱪurbangaⱨni Ɵzümgǝ atap muⱪǝddǝs ⱪilimǝn; Ⱨarun wǝ uning oƣullirinimu Ɵzümgǝ kaⱨinliⱪ hizmǝttǝ boluxⱪa ayrip muⱪǝddǝs ⱪilimǝn. 45 Xundaⱪ ⱪilip Mǝn Israillarning arisida makan ⱪilip, ularning Hudasi bolimǝn. ■ 46 U waⱪitta ular Mening ularning arisida makan ⱪilixim üqün ularni Misir zeminidin qiⱪirip kǝlgǝn Hudasi Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni bilidu; Mǝn ularning Hudasi Pǝrwǝrdigardurmǝn.

30

Huxbuygaⱨ

1 Sǝn yǝnǝ huxbuy yandurux üqün bir huxbuygaⱨni yasatⱪin; uni akatsiyǝ yaƣiqidin tǝyyarliƣin. □  ■ 2 U tɵt qasa, uzunluⱪi bir gǝz, kǝngliki bir gǝz, egizliki ikki gǝz bolsun. Uning tɵt burjikidiki münggüzlǝr uning bilǝn bir pütün ⱪilip yasalsun. 3 Sǝn uni, yǝni uning üstini, tɵt ǝtrapini ⱨǝm münggüzlirini sap altun bilǝn ⱪaplatⱪin; uning üsti ⱪismining qɵrisigǝ altundin girwǝk qiⱪarƣin. 4 Uningƣa altundin ikki ⱨalⱪa yasap, uning girwikining astiƣa bekitkin; ularni ikki yeniƣa udulmu’udul bekitkin. Huxbuygaⱨni kɵtüridiƣan ikki baldaⱪni selix üqün bularni huxbuygaⱨning ikki tǝripigǝ orunlaxturƣin. □ 5 Baldaⱪlirini akatsiyǝ yaƣiqidin yasap, altun bilǝn ⱪapliƣin.

6 Huxbuygaⱨni ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ sanduⱪining udulidiki pǝrdining sirtiƣa, yǝni Mǝn sǝn bilǝn kɵrixidiƣan jay bolƣan ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ sanduⱪining üstidiki kafarǝt tǝhtining uduliƣa ⱪoyƣin.

7 Ⱨarun xuning üstidǝ esil huxbuy ǝtirni yandursun; ⱨǝr küni ǝtigǝnliki qiraƣlarni pǝrligili kǝlgǝndǝ, huxbuylarni yandursun. ■ 8 Xuningdǝk Ⱨarun gugumda qiraƣlarni tizip yaⱪⱪanda, huxbuy yandursun. Xundaⱪ ⱪilip Pǝrwǝrdigarning aldida nǝsildin-nǝsilgǝ huxbuy ⱨǝmixǝ ɵqürülmǝy yeniⱪ bolidu.□

9 Silǝr uning üstidǝ nǝ ⱨeqⱪandaⱪ ƣǝyriy huxbuy yandurmanglar, nǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ nǝ axliⱪ ⱨǝdiyǝ sunmanglar, xundaⱪla uning üstigǝ ⱨeqⱪandaⱪ xarab ⱨǝdiyǝni tɵkmǝnglar.

10 Ⱨǝr yilda Ⱨarun bir ⱪetim huxbuygaⱨning münggüzlirigǝ kafarǝt kǝltürsun; ⱨǝr ⱪetim kafarǝt kǝltüridiƣan gunaⱨ ⱪurbanliⱪining ⱪeni bilǝn uning üqün kafarǝt kǝltürsun. Nǝsildin-nǝsilgǝ xundaⱪ ⱪilinglar; bu huxbuygaⱨ Pǝrwǝrdigarƣa «ǝng muⱪǝddǝs» ⱨesablinidiƣan nǝrsilǝrning ⱪataridindur.

Sanaⱪtin ɵtküzülgǝndǝ tapxurulidiƣan kafarǝt puli

11 Pǝrwǝrdigar Musaƣa mundaⱪ dedi: —

12 Sǝn Israillarning sanini eniⱪlax üqün ularni saniƣiningda, ularning sanilixi wǝjidin arisiƣa balayi’apǝt kǝlmǝsliki üqün, ularni saniƣiningda ⱨǝrbir adǝm ɵz jeni üqün Pǝrwǝrdigarƣa kafarǝt puli tapxursun. □
  ■ 13 Royhǝtkǝ elinip, sanaⱪtin ɵtkǝnlǝrning ⱨǝmmisi berixi kerǝk bolƣini xuki, ⱨǝrbiri muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki boyiqǝ yerim xǝkǝl bǝrsun (bir xǝkǝl yigirmǝ gǝraⱨⱪa barawǝr kelidu). Bu yerim xǝkǝl Pǝrwǝrdigarƣa «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» bolidu. □  ■ 14 Royhǝtkǝ elinip, sanaⱪtin ɵtkǝnlǝr, yǝni yigirmǝ yax yaki uningdin qonglarning ⱨǝrbiri Pǝrwǝrdigarƣa xu «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ»ni bǝrsun. 15 Ɵz jeninglarƣa kafarǝt kǝltürüx üqün Pǝrwǝrdigarƣa kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ bǝrgininglarda bay kixi yerim xǝkǝldin artuⱪ bǝrmisun, kǝmbǝƣǝl kiximu yerim xǝkǝldin kǝm bǝrmisun. 16 Sǝn Israillardin xu kafarǝt pulini tapxurup elip, jamaǝt qedirining hizmitigǝ beƣixlap ixlǝtkin; u pul Israillarƣa Pǝrwǝrdigarning ⱨuzurida ǝslǝtmǝ süpitidǝ jeninglarƣa kafarǝt kǝltüridiƣan bolidu.■

Yuyunux desi, yǝni «paklinix desi»

17 Pǝrwǝrdigar Musaƣa mundaⱪ dedi: —

18 Sǝn yuyunuxⱪa ixlitixkǝ mistin yoƣan bir das wǝ uningƣa mistin bir tǝglik yasatⱪin; uni jamaǝt qediri bilǝn ⱪurbangaⱨning otturisiƣa orunlaxturup, iqigǝ su toxturup ⱪoyƣin. 19 Ⱨarun bilǝn uning oƣulliri uningdiki su bilǝn put-ⱪollirini yusun. 20 Ular jamaǝt qediriƣa kirgǝndǝ ɵlmǝsliki üqün su bilǝn ɵzini yuyuxi kerǝk; ular hizmǝt ⱪilix üqün, ⱪurbangaⱨⱪa yeⱪin berip Pǝrwǝrdigarƣa ot arⱪiliⱪ atilidiƣan ⱪurbanliⱪ sunmaⱪqi bolƣinidimu, xundaⱪ ⱪilsun. 21 Ular ɵlmǝsliki üqün put-ⱪollirini yusun; bu ix ularƣa, yǝni ɵzi wǝ uning nǝsilliri üqün ǝwladtin ǝwladⱪiqǝ ǝbǝdiy bir bǝlgilimǝ bolidu.

Ibadǝt qedirining ǝswabliri

Muⱪǝddǝs may tǝyyarlax yoli

22 Pǝrwǝrdigar Musaƣa mundaⱪ dedi: —

23 Sǝn ⱨǝmmidin esil huxbuy dora-dǝrmǝklǝrdin tǝyyarla, yǝni murmǝkki suyuⱪluⱪidin bǝx yüz xǝkǝl, darqindin ikki yüz ǝllik xǝkǝl, egirdin ikki yüz ǝllik xǝkǝl, □ 24 ⱪowzaⱪdarqindin bǝx yüz xǝkǝl elip (bu ɵlqǝmlǝr muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki boyiqǝ bolsun) wǝ zǝytun meyidinmu bir ⱨin tǝyyarla; □ 25 bu dora-dǝrmǝklǝr bilǝn mǝsiⱨ ⱪilix üqün bir muⱪǝddǝs may — ǝtirqi qiⱪarƣandǝk bir huxbuy may qiⱪarƣuzƣin. Bu «muⱪǝddǝs mǝsiⱨlǝx meyi» bolidu.

26 Sǝn uning bilǝn jamaǝt qedirini, ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ sanduⱪini, 27 xirǝ wǝ uning barliⱪ ⱪaqa-ⱪuqilirini, qiraƣdan wǝ uning ǝswablirini, huxbuygaⱨni, 28 kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪurbangaⱨi wǝ uning ǝswablirini, yuyunux desi wǝ uning tǝglikini mǝsiⱨligin; 29 sǝn xu tǝrzdǝ ularni «ǝng muⱪǝddǝs nǝrsilǝr» ⱪatarida muⱪǝddǝs ⱪilƣin. Ularƣa tǝgkǝn ⱨǝrⱪandaⱪ nǝrsimu «muⱪǝddǝs» ⱨesablinidu.□

30 Ⱨarun bilǝn uning oƣullirini bolsa Manga kaⱨinliⱪ hizmǝttǝ boluxi üqün mǝsiⱨlǝp muⱪǝddǝs ⱪilƣin. 31 Israillarƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ eytⱪin: — Bu may ǝwladtin ǝwladⱪiqǝ Manga atalƣan muⱪǝddǝs mǝsiⱨlǝx meyi bolidu.

32 Uni adǝmning bǝdinigǝ ⱪuysa bolmaydu; xuningdǝk uningƣa ohxaydiƣan yaki tǝrkibi ohxixidiƣan ⱨeqⱪandaⱪ maylarni yasimanglar. U muⱪǝddǝs bolƣini üqün silǝrgimu muⱪǝddǝs boluxi kerǝk. □ 33 Kimki tǝrkibi xuningƣa ohxaydiƣan may tǝngxisǝ, yaki uni elip yat birsigǝ sürsǝ, u ɵz hǝlⱪi arisidin üzüp taxlinidu.□

Huxbuy yasax usuli

34 Pǝrwǝrdigar Musaƣa mundaⱪ dedi: —

Sǝn huxbuy dora-dǝrmǝklǝr, yǝni huxbuy yelim, dengiz ⱪululisi meyi, aⱪ dewirⱪay wǝ sap mǝstiki tǝyyarliƣin. Bularning ⱨǝmmisi ohxax miⱪdarda bolsun; □ 35 Huddi ǝtirqi may qiⱪarƣanƣa ohxax, ularni tǝngxǝp huxbuy yasiƣin; u tuzlanƣan, sap wǝ muⱪǝddǝs puraⱪliⱪ ǝtir bolidu. 36 Sǝn uningdin azraⱪ elip, talⱪandǝk obdan ezip, jamaǝt qediridiki ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ sanduⱪining uduliƣa, yǝni  Mǝn silǝr bilǝn kɵrüxidiƣan jayning aldiƣa ⱪoyƣin. Bu silǝrgǝ Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan «ǝng muⱪǝddǝs nǝrsilǝr» ⱪatarida ⱨesablansun.

37 Silǝr yasiƣan bu huxbuyning retsepi bilǝn ɵzünglarƣimu ohxax bir huxbuyni yasiwalsanglar bolmaydu. U sanga nisbǝtǝn eytⱪanda Pǝrwǝrdigarƣa has ⱪilinƣan muⱪǝddǝs bolidu. 38 Kimki uning puriⱪini purap ⱨuzurlinix üqün uningƣa ohxap ketidiƣan ⱨǝrⱪandaⱪ bir huxbuyni yasisa, u ɵz hǝlⱪi arisidin üzüp taxlansun.

31

Ibadǝt jayini yasiƣuqi ustilarning tallinixi

1 Pǝrwǝrdigar Huda Musaƣa mundaⱪ dedi: —

2 Mana, Mǝn Ɵzüm Yǝⱨuda ⱪǝbilisidin bolƣan Hurning nǝwrisi, urining oƣli Bǝzalǝlni ismini atap qaⱪirdim; □
  ■ 3 uni Hudaning Roⱨi bilǝn toldurup, uningƣa danaliⱪ, ǝⱪil-parasǝt, ilim-ⱨekmǝt igilitip, uni ⱨǝrtürlük ixni ⱪilixⱪa ⱪabiliyǝtlik ⱪilip, 4 türlük-türlük ⱨünǝrlǝrni ⱪilalaydiƣan, yǝni altun, kümüx wǝ mis ixlirini ⱪilalaydiƣan, 5 yaⱪutlarni kesip-oyalaydiƣan, ularni zinnǝt buyumliriƣa ornitalaydiƣan, yaƣaqlarƣa nǝⱪix qiⱪiralaydiƣan, ⱨǝrhil ⱨünǝr ixlirini ⱪamlaxturalaydiƣan ⱪildim.

6 Xuningdǝk mana, Mǝn yǝnǝ Dan ⱪǝbilisidin Aⱨisamaⱪning oƣli Oⱨoliyabni uningƣa yardǝmqilikkǝ tǝyinlidim, xundaⱪla Mǝn sanga buyruƣan ⱨǝmmǝ nǝrsilǝrni yasisun dǝp, barliⱪ pǝm-parasǝtlik kixikǝrning kɵngligǝ tehimu ǝⱪil-parasǝt ata ⱪildim; 7 xuning bilǝn ular jamaǝt qedirini, ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ sanduⱪini, uning üstidiki kafarǝt tǝhtini, qedirining ⱨǝmmǝ ǝswablirini, 8 xirǝ bilǝn uning ⱪaqa-ⱪuqilirini, sap altundin yasilidiƣan qiraƣdan bilǝn uning barliⱪ ǝswablirini, huxbuygaⱨni, 9 kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪurbangaⱨi bilǝn uning barliⱪ ǝswablirini, yuyux desi bilǝn uning tǝglikini yasiyalaydiƣan, 10 hizmǝt kiyimliri, yǝni kaⱨinliⱪ hizmitidǝ kiyilidiƣan, Ⱨarun kaⱨinning muⱪǝddǝs kiyimliri wǝ uning oƣullirining kaⱨinliⱪ kiyimlirini toⱪuyalaydiƣan, □ 11 mǝsiⱨlǝx meyi wǝ muⱪǝddǝs jayƣa tǝyyarlinidiƣan esil dora-dǝrmǝklǝrdin huxbuyni yasiyalaydiƣan boldi. Mǝn sanga ǝmr ⱪilƣinim boyiqǝ ular barliⱪ ixni bǝja kǝltüridu.

Xabat küni, yǝni «dǝm elix küni»ni tutux kerǝk

12 Pǝrwǝrdigar Musaƣa ǝmr ⱪilip mundaⱪ dedi: —

13 Sǝn Israillarƣa ǝmr ⱪilip ularƣa: — «Silǝr Mening xabat künlirimni qoⱪum tutunglar; qünki bular silǝrning ɵzünglarni pak-muⱪǝddǝs ⱪilƣuqining Mǝn Pǝrwǝrdigar ikǝnlikini bilixinglar üqün Mǝn bilǝn silǝrning otturanglardiki bir nixanǝ-bǝlgǝ bolidu. 14 Xabat küni silǝrgǝ muⱪǝddǝs ⱪilip bekitilgini üqün, uni tutunglar; kimki uni buzsa, ɵlüm jazasiƣa tartilmisa bolmaydu; bǝrⱨǝⱪ, kimki u künidǝ ⱨǝrⱪandaⱪ ixni ⱪilsa, ɵz hǝlⱪi arisidin üzüp taxlansun. ■ 15 Altǝ kün iqidǝ ix ⱪilinsun; lekin yǝttinqi küni Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan muⱪǝddǝs kün bolup, aram alidiƣan xabat küni bolidu; kimki xabat künidǝ birǝr ix ⱪilsa, ɵlüm jazasiƣa tartilmisa bolmaydu. 16 Israillar xabat künini tutuxi kerǝk; ular ǝbǝdiy ǝⱨdǝ süpitidǝ uni ǝwladtin ǝwladⱪiqǝ tutsun. 17 Bu Mǝn bilǝn Israillarning otturisida ǝbǝdiy bir nixanǝ-bǝlgǝ bolidu; qünki Pǝrwǝrdigar altǝ kün iqidǝ asman bilǝn zeminni yaritip, yǝttinqi künidǝ aram elip raⱨǝt tapⱪanidi», — degin.■

18 Huda Sinay teƣida Musaƣa bu sɵzlǝrni ⱪilip bolƣandin keyin, ikki ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ tahtiyini uningƣa tapxurdi. Tahtaylar taxtin bolup, sɵzlǝr Hudaning barmiⱪi bilǝn ularƣa pütülgǝnidi.■

32

Altun Mozayƣa qoⱪunux gunaⱨi

1 Hǝlⱪ Musaning taƣdin qüxmǝy ⱨayal bolup ⱪalƣinini kɵrüp, Ⱨarunning ⱪexiƣa yiƣilip uningƣa: — Sǝn ⱪopup, bizgǝ aldimizda yol baxlap mangidiƣan bir ilaⱨ yasap bǝrgin! Qünki bizni Misir zeminidin qiⱪirip kǝlgǝn Musa degǝn ⱨeliⱪi kixigǝ nemǝ bolup kǝtkǝnlikini bilmǝymiz, — deyixti.■

2 Ⱨarun ularƣa: — Hotunliringlar bilǝn oƣul-ⱪizliringlarning ⱪulaⱪliridiki altun zirǝ ⱨalⱪilarni qiⱪirip, mening ⱪeximƣa elip kelinglar, dedi.

3 Xuning bilǝn pütkül hǝlⱪ ɵz ⱪulaⱪliridiki altun zirǝ ⱨalⱪilarni qiⱪirip Ⱨarunning ⱪexiƣa elip kǝldi. 4 U bularni ularning ⱪolidin elip, iskinǝ bilǝn ⱪuyma bir mozayni yasatⱪuzdi. Xuning bilǝn ular: — Əy Israil, seni Misir zeminidin qiⱪirip kǝlgǝn Hudayinglar mana budur! — deyixti.

5 Ⱨarun uni kɵrüp uning aldida bir ⱪurbangaⱨni yasitip andin: «Ətǝ Pǝrwǝrdigar üqün bir ⱨeyt ɵtküzülidu», dǝp elan ⱪildi.

6 Ətisi ular sǝⱨǝr ⱪopup, kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlarni sunup, inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪlirinimu kǝltürdi; andin halayiⱪ olturup yǝp-iqixti, ⱪopup ǝyx-ixrǝt ⱪilixti.□  ■

7 Xu qaƣda Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Ornungdin tur, tezdin pǝskǝ qüxkin! Qünki sǝn Misir zeminidin qiⱪirip kǝlgǝn hǝlⱪing buzuⱪqiliⱪⱪa berilip kǝtti. ■ 8 Mǝn ularƣa buyruƣan yoldin xunqǝ tezla qǝtnǝp, ɵzliri üqün bir ⱪuyma mozayni yasap, uningƣa qoⱪunup ⱪurbanliⱪ kǝltürüxti ⱨǝmdǝ: «Əy Israil, seni Misir zeminidin qiⱪirip kǝlgǝn Hudaying mana xudur!», deyixti, — dedi.■

9 Andin Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Mana, bu hǝlⱪni kɵrüp ⱪoydum; mana, ular dǝrwǝⱪǝ boyni ⱪattiⱪ bir hǝlⱪtur. ■ 10 Əmdi Meni tosma, Mǝn ƣǝzǝp otumni ularning üstigǝ qüxürüp, ularni yutuwetimǝn; andin seni uluƣ bir ǝl ⱪilimǝn, — dedi.□

11 Lekin Musa Hudasi Pǝrwǝrdigardin ɵtünüp iltija ⱪilip mundaⱪ dedi: — Əy Pǝrwǝrdigar, nemixⱪa sǝn ƣǝzǝp otungni Ɵzüng zor ⱪudrǝt wǝ küqlük ⱪol bilǝn Misir zeminidin qiⱪirip kǝlgǝn hǝlⱪingning üstigǝ qüxürisǝn? ■ 12 Misirliⱪlar mazaⱪ ⱪilip: — Ularning bexiƣa bala qüxürüx üqün, ularni taƣlarning üstidǝ ɵltürüp yǝr yüzidin yoⱪitix üqün, ularning Hudasi ularni elip kǝtti, — deyixsunmu? Ɵz otluⱪ ƣǝzipingdin yenip, Ɵz hǝlⱪinggǝ balayi’apǝt kǝltürüx niyitingdin yanƣaysǝn! ■ 13 Ɵz ⱪulliring Ibraⱨim, Isⱨaⱪ wǝ Israilni yad ⱪilƣin; Sǝn ularƣa ⱪǝsǝm bilǝn wǝdǝ ⱪilip: «Nǝslinglarni asmandiki yultuzlardǝk awutimǝn, Ɵzüm uning toƣrisida sɵzligǝn muxu zeminning ⱨǝmmisini nǝslinglarƣa berimǝn, ular uningƣa mǝnggü igidarqiliⱪ ⱪilidiƣan bolidu» degǝnidingƣu, — dedi.□  ■

14 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar Ɵz hǝlⱪining üstigǝ: «Balayi’apǝt qüxürimǝn» degǝn niyitidin yandi.

15 Musa kǝynigǝ burulup, ikki ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ tahtiyini ⱪoliƣa elip taƣdin qüxti. Tahtaylarning ikki tǝripigǝ sɵzlǝr pütülgǝnidi; u yüzigimu, bu yüzigimu pütüklük idi. 16 Bu tahtaylar bolsa Hudaning Ɵzining yasiƣini, pütülgǝnliri bolsa Hudaning Ɵzining pütkini idi, u tahtaylarƣa oyulƣanidi.■

17 Yǝxua hǝlⱪning kɵtürgǝn quⱪan-sürǝnlirini, warⱪiraxlirini anglap Musaƣa: — Qedirgaⱨdin jǝngning hitabi qiⱪiwatidu, dedi.

18 Lekin u jawab berip: — Angliniwatⱪan awaz nǝ nusrǝt tǝntǝnisi ǝmǝs, nǝ mǝƣlubiyǝtning pǝryadi ǝmǝs, bǝlki nahxa-küy sadasi! — dedi.

19 Musa qedirgaⱨƣa yeⱪin kelip, mozayni wǝ jamaǝtning ussulƣa qüxüp kǝtkǝnlikini kɵrüp xundaⱪ dǝrƣǝzǝp boldiki, tahtaylarni ⱪolidin taxlap taƣning tüwidǝ qeⱪiwǝtti. ■ 20 Andin ular yasiƣan mozayni otⱪa selip kɵydürüp, uni yanjip kukum-talⱪan ⱪilip, su üstigǝ qeqip Israillarni iqixkǝ mǝjburlidi.■

21 Andin Musa Ⱨarunƣa: Sǝn ularni xunqǝ eƣir gunaⱨⱪa patⱪuzƣudǝk, muxu hǝlⱪ sanga nemǝ ⱪildi? — dedi.

22 Ⱨarun jawab berip: — Hojamning ƣǝzǝp-aqqiⱪi tutaxmiƣay! Bu hǝlⱪning ⱪandaⱪ ikǝnlikini, ularning zǝzillikkǝ mayil ikǝnlikini obdan bilisǝn. ■ 23 Ular manga: — «Bizgǝ aldimizda yol baxlap mangidiƣan bir ilaⱨni yasap bǝrgin; qünki bizni Misir zeminidin qiⱪirip kǝlgǝn Musa degǝn xu adǝmgǝ nemǝ bolƣinini bilmǝymiz», dedi. 24 Mǝn ularƣa: «Kimdǝ altun bolsa xuni qiⱪirip bǝrsun» desǝm, ular manga tapxurup bǝrdi; mǝn uni otⱪa taxliwidim, mana, bu mozay qiⱪti, — dedi.□

25 Musa hǝlⱪning ⱪandaⱪsigǝ tizginsiz bolup kǝtkǝnlikini kɵrdi; qünki Ⱨarun ularni düxmǝnlirining aldida mǝshirǝ obyekti boluxⱪa ɵz mǝyligǝ ⱪoyuwǝtkǝnidi. 26 Musa qedirgaⱨning kirix eƣiziƣa berip, xu yǝrdǝ turup: — Kimki Pǝrwǝrdigarning tǝripidǝ bolsa mening yenimƣa kǝlsun! — dedi. Xuni dewidi, Lawiylarning ⱨǝmmisi uning ⱪexiƣa yiƣildi.

27 U ularƣa: — Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Ⱨǝrbir kixi ɵz ⱪiliqini yanpixiƣa esip, qedirgaⱨning iqigǝ kirip, bu qetidin u qetigiqǝ kezip yürüp, ⱨǝrbiri ɵz ⱪerindixini, ɵz dost-buradirini, ɵz ⱪoxnisini ɵltürsun!» — dedi.□

28 Xuning bilǝn Lawiylar Musaning buyruƣini boyiqǝ ix kɵrdi; xu küni hǝlⱪning iqidin üq ming kixi ɵltürüldi.

29 Andin Musa: — Ⱨǝrbiringlar bügün ɵzünglarni Pǝrwǝrdigarƣa has boluxⱪa atidinglar; qünki ⱨǝrbiringlar ⱨǝtta ɵz oƣlunglar ⱨǝm ⱪerindixinglarnimu ayimidinglar; xuning bilǝn bügün bǝht-bǝrikǝtni üstünglarƣa qüxürdunglar, dedi.□

30 Ətisi Musa hǝlⱪⱪǝ sɵz ⱪilip: — Silǝr dǝrwǝⱪǝ naⱨayiti eƣir bir gunaⱨ sadir ⱪildinglar. Əmdi mana, mǝn Pǝrwǝrdigarning aldiƣa qiⱪimǝn; gunaⱨinglar üqün kafarǝt kǝltürǝlǝymǝnmikin, — dedi.

31 Xuning bilǝn Musa Pǝrwǝrdigarning aldiƣa yenip berip: — Ⱨǝy...! Bu hǝlⱪ dǝrwǝⱪǝ eƣir bir gunaⱨ sadir ⱪilip, ɵzlirigǝ altundin ilaⱨlarni yasaptu! 32 Lekin ǝmdi Sǝn ularning gunaⱨini ǝpu ⱪilixⱪa uniƣaysǝn..., unimisang, ismimni Ɵzüng yazƣan dǝptiringdin ɵqürüwǝtkin! — dedi.

33 Pǝrwǝrdigar Musaƣa jawab berip: — Kimki Mening aldimda gunaⱨ ⱪilƣan bolsa, uning etini Ɵz dǝptirimdin ɵqürüwetimǝn.

34 Əmdi sǝn berip, Mǝn sanga eytⱪan jayƣa hǝlⱪni baxlap barƣin. Mana, Mening Pǝrixtǝm aldingda mangidu. Lekin ularƣa jaza beridiƣan künüm kǝlgǝndǝ, ularƣa gunaⱨi üqün jaza berimǝn, dedi.□

35 Bu sɵzdin keyin Pǝrwǝrdigar hǝlⱪning Ⱨarunning ⱪoli bilǝn mozayni ⱪuydurup yasatⱪini üqün ularni waba bilǝn jazalidi.

33

Pǝrwǝrdigarning Israillarni Sinay teƣidin ketixkǝ buyruxi

1 Pǝrwǝrdigar Musaƣa mundaⱪ dedi: — Sǝn ornungdin turup, ɵzüng Misir zeminidin elip kǝlgǝn hǝlⱪ bilǝn billǝ muxu yǝrdin ketip: «Mǝn sening nǝslinggǝ uni berimǝn» dǝp ⱪǝsǝm ⱪilip Ibraⱨimƣa, Isⱨaⱪⱪa wǝ Yaⱪupⱪa wǝdǝ ⱪilƣan zeminƣa barƣin. ■ 2 Xuning bilǝn sening aldingda bir Pǝrixtǝ ǝwǝtip, Ⱪanaaniy, Amoriy, Ⱨittiy, Pǝrizziylǝrni, Ⱨiwiy bilǝn Yǝbusiylarni ⱨǝydǝp qiⱪirip, □ 3 seni süt bilǝn ⱨǝsǝl eⱪip turidiƣan zeminƣa kǝltürimǝn. Qünki silǝr boyni ⱪattiⱪ bir hǝlⱪ bolƣaqⱪa, yolda silǝrni ⱨalak ⱪiliwǝtmǝslikim üqün, Ɵzüm silǝrning aranglarda bolup, xu zeminƣa billǝ qiⱪmaymǝn, — dedi.□  ■

4 Halayiⱪ bu ⱪattiⱪ sɵzni anglap, ⱪayƣuƣa qɵmüp ⱨeqⱪaysisi ɵz zibu-zinnǝtlirini taⱪimidi. 5 Qünki Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip: — Sǝn berip Israillarƣa: «Pǝrwǝrdigar: — Silǝr boyni ⱪattiⱪ bir hǝlⱪ ikǝnsilǝr; ǝgǝr Mǝn Pǝrwǝrdigar aranglarƣa qiⱪip bir dǝⱪiⱪila tursam, silǝrni yoⱪitiwǝtkǝn bolattim. Əmdi silǝr ɵzünglardiki zibu-zinnǝtlǝrni eliwetinglar; xu qaƣda Mǝn silǝrgǝ nemǝ ⱪilidiƣinimni bilimǝn, dedi», dǝp eytⱪin, — degǝnidi.

6 Xunga Israillar Ⱨorǝb teƣidin ayrilipla zibu-zinnǝtlirini ɵzliridin eliwǝtti.□

«Kɵrüxüx qediri»

7 Xuning bilǝn Musa ɵz qedirini elip, uni qedirgaⱨning sirtida, qedirgaⱨdin neriraⱪ bir jayƣa tikip, uni «kɵrüxüx qediri» dǝp atidi. Kimki Pǝrwǝrdigarni izdǝp, yol sorimaⱪqi bolsa qedirgaⱨning sirtidiki «kɵrüxüx qediri»ƣa baratti. □ 8 Xundaⱪ bolattiki, ⱨǝr ⱪetim Musa qedirƣa qiⱪsa, pütkül halayiⱪ ⱪopup, ⱨǝrbiri ɵz qedirining ixikidǝ ɵrǝ turup, Musa qedirƣa kirip bolƣuqǝ uning kǝynidin ⱪarixip turatti. 9 Andin Musa ⱨǝr ⱪetim qedirƣa kirip kǝtsǝ xundaⱪ bolattiki, bulut tüwrüki qüxüp, qedirning kirix eƣizida tohtaytti; xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar Musa bilǝn sɵzlixǝtti. □ 10 Pütkül halayiⱪ bulut tüwrükining jamaǝt qedirining kirix eƣizida tohtiƣinini kɵrǝtti; uni kɵrginidǝ hǝlⱪning ⱨǝmmisi ⱪopup, ⱨǝrbiri ɵz qedirining ixikidǝ turup sǝjdǝ ⱪilixatti.

11 Xu qaƣlarda Pǝrwǝrdigar Musa bilǝn kixilǝr ɵz dost-buradiri bilǝn sɵzlǝxkǝndǝk, yüzmuyüz sɵzlixǝtti. Andin Musa qedirgaⱨƣa yenip kelǝtti; lekin uning hizmǝtkari bolƣan nunning oƣli Yǝxua degǝn yax yigit qedirning iqidin qiⱪmaytti.

Musaning Pǝrwǝrdigarning xan-xǝripini kɵrüxi

12 Musa Pǝrwǝrdigarƣa mundaⱪ dedi: — Mana, Sǝn daim manga: «Bu hǝlⱪni elip qiⱪⱪin» dǝp kǝlding; lekin Ɵzüng manga: «Mǝn seni ismingni bilip tonuymǝn», wǝ xuningdǝk «Nǝzirim aldida iltipat tapting» degǝn bolsangmu, Sǝn mening bilǝn birgǝ kimni ǝwǝtidiƣiningni manga ayan ⱪilmiding. □ 13 Əgǝr mǝn rasttinla nǝziringdǝ iltipat tapⱪan bolsam, ɵzümning Seni tonuxum üqün, nǝziringdǝ iltipat tepiwerixim üqün manga Ɵz yolungni ayan ⱪilƣaysǝn; mana, bu hǝlⱪning Ɵz hǝlⱪing bolƣinini nǝziringdǝ tutⱪaysǝn! — dedi.

14 U jawab berip: Mǝn Ɵzüm sǝn billǝ billǝ berip, sanga aram ata ⱪilimǝn, — dedi.□

15 Musa uningƣa jawabǝn: — Əgǝr Sǝn Ɵzüng biz bilǝn billǝ mangmisang, bizni bu yǝrdin qiⱪarmiƣaysǝn; 16 qünki, mǝn wǝ hǝlⱪing nǝziringdǝ iltipat tapⱪinimiz nemidin bilinidu? Əjǝba, Ɵzüngning biz bilǝn billǝ mangƣiningdin bilinmǝmdu? Xu sǝwǝbtin mǝn wǝ hǝlⱪing yǝr yüzidiki ⱨǝrbir taipilǝrdin alaⱨidǝ pǝrⱪlǝnmǝmduⱪ?! — dedi.■

17 Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Muxu iltijayingnimu ijabǝt ⱪilimǝn; qünki sǝn nǝzirimdǝ iltipat tapting wǝ Mǝn seni ismingni bilip tonuymǝn, dedi.□

18 Xuning bilǝn Musa: — Ɵz xan-xǝrpingni manga kɵrsǝtkǝysǝn, — dedi.

19  Pǝrwǝrdigar: — Ɵzümning pütkül meⱨribanliⱪimni sening kɵz aldingdin ɵtküzimǝn wǝ aldingda «Yaⱨwǝⱨ» degǝn namni jakarlaymǝn. Kimgǝ xapaǝt ⱪilmaⱪqi bolsam xuningƣa xapaǝt kɵrsitimǝn, kimgǝ rǝⱨim-xǝpⱪǝt kɵrsǝtmǝkqi bolsam, xuningƣa rǝⱨim-xǝpⱪǝt kɵrsitimǝn, dedi.□  ■

20 Pǝrwǝrdigar uningƣa: — Sǝn yüzümni kɵrǝlmǝysǝn; qünki ⱨeq adǝmzat Meni kɵrsǝ tirik ⱪalmaydu, dedi.

21 Andin Pǝrwǝrdigar: — Mana, yenimda bir jay bardur; sǝn xu yǝrdiki ⱪoram taxning üstidǝ turƣin. 22 Mening xan-xǝripim ɵtidiƣan waⱪitta, xundaⱪ boliduki, Mǝn seni xu ⱪoram taxning yeriⱪida turƣuzup, Mǝn ɵtüp bolƣuqǝ seni ⱪolum bilǝn yepip turimǝn. 23 Andin ⱪolumni tartiwalimǝn; xuning bilǝn sǝn Mening arⱪa tǝripimni kɵrisǝn, lekin yüzüm kɵrünmǝydu, — dedi.□

34

Ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ tahtaylirining ⱪayta berilixi

1 Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Sǝn awwalⱪiƣa ohxax ɵzüng üqün taxtin ikki tahtayni yonup kǝl; Mǝn bu tahtaylarƣa sǝn ilgiri qeⱪiwǝtkǝn tahtaylardiki sɵzlǝrni yezip ⱪoyimǝn. ■ 2 Sǝn ǝtǝ ǝtigǝngiqǝ tǝyyar bolup, sǝⱨǝrdǝ Sinay teƣiƣa qiⱪip, xu yǝrdǝ taƣning qoⱪⱪisida Mening aldimda ⱨazir bolƣin. 3 Lekin ⱨeq kixi sǝn bilǝn billǝ qiⱪmisun wǝ yaki taƣning ⱨeq yeridǝ baxⱪa adǝm kɵrünmisun, ⱪoy-kalilarmu taƣning tüwidǝ otlimisun, — dedi.■

4 Musa awwalⱪiƣa ohxax taxtin ikki tahtayni yonup, ǝtisi tang sǝⱨǝr ⱪopup, bu ikki tax tahtayni ⱪolida elip, Pǝrwǝrdigarning buyruƣini boyiqǝ Sinay teƣiƣa qiⱪti.

5 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar bulutta qüxüp, xu yǝrdǝ Musaning ⱪexida turup, «Yaⱨwǝⱨ» degǝn namini jakarlidi. □ 6 Pǝrwǝrdigar uning kɵz aldidin ɵtüp: — «Pǝrwǝrdigar, Pǝrwǝrdigar, rǝⱨimdil wǝ meⱨir-xǝpⱪǝtliktur, asan ƣǝzǝplǝnmǝydiƣan, xapaǝt bilǝn wapasi kǝng Tǝngridur, □  ■ 7 mingliƣan-on mingliƣanlarƣa rǝⱨim-xapaǝt kɵrsitip, ⱪǝbiⱨlik, asiyliⱪ wǝ gunaⱨni kǝqürgüqidur; lekin u gunaⱨkarlarni ⱨǝrgiz gunaⱨsiz dǝp ⱪarimaydiƣan, bǝlki atilarning ⱪǝbiⱨlikining jazasini baliliri wǝ nǝwrlirigiqǝ, xundaⱪla üqinqi wǝ tɵtinqi ǝwladiƣiqǝ yüklǝydiƣan Tǝngridur» — dǝp jakarlidi.□  ■

8 Xuning bilǝn Musa dǝrⱨal yǝrgǝ bax ⱪoyup sǝjdǝ ⱪilip: —

9 — Əy Rǝb, ǝgǝr mǝn rasttinla nǝziringdǝ iltipat tapⱪan bolsam, undaⱪta i Rǝb, arimizda biz bilǝn mangƣaysǝn; qünki bu hǝlⱪ dǝrwǝⱪǝ boyni ⱪattiⱪ bir hǝlⱪtur; bizning ⱪǝbiⱨlikimizni wǝ gunaⱨimizni kǝqürgǝysǝn, bizni Ɵz mirasing boluxⱪa ⱪobul ⱪilƣaysǝn! — dedi.■

Yengiwaxtin ǝⱨdǝ tüzüx

10 Xuning bilǝn u Musaƣa: — Mana, Mǝn bir ǝⱨdǝ tüzimǝn; sening barliⱪ hǝlⱪing aldida pütkül yǝr yüzining ⱨeqbir jayida yaki ⱨeqbir ǝl arisida ⱪilinip baⱪmiƣan mɵjizilǝrni yaritimǝn. Xuning bilǝn sǝn arisida bolƣan hǝlⱪingning ⱨǝmmisi Pǝrwǝrdigarning karamǝt ǝmǝlini kɵridu; qünki Mening silǝrgǝ ⱪilidiƣan ǝmǝlim dǝrwǝⱪǝ dǝⱨxǝtlik ix bolidu. □  ■ 11 Mǝn bügün sanga tapilaydiƣan ǝmrlirimni tutⱪin; mana, Mǝn silǝrning aldinglardin Amoriy, Ⱪanaaniy, Ⱨittiy, Pǝrizziy, Ⱨiwiy wǝ Yǝbusiylarni ⱨǝydǝp qiⱪirimǝn. 12 Əmdi ⱨezi bolƣinki, sǝn baridiƣan zeminda turuwatⱪanlar bilǝn ⱨeq ǝⱨdǝ baƣlaxmiƣin; bolmisa, bu ix silǝrgǝ tuzaⱪ bolidu; ■ 13 bǝlki silǝr ularning ⱪurbangaⱨlirini qɵwüp, but tüwrüklirini sundurup, «axǝraⱨ» butlirini kesip taxlanglar. □ 14 Qünki sǝn ⱨeqⱪandaⱪ baxⱪa ilaⱨⱪa ibadǝt ⱪilmasliⱪing kerǝk — qünki Mǝnki Pǝrwǝrdigarning nami «Wapasizliⱪⱪa Ⱨǝsǝt Ⱪilƣuqi» bolup, ⱨǝsǝt ⱪilƣuqi bir ilaⱨdurmǝn. ■ 15 Bolmisa, xu zeminda turuwatⱪanlar bilǝn ǝⱨdǝ tüzüxüng mumkin; andin ular ilaⱨlirining kǝynidin yürüp buzuⱪqiliⱪ ⱪilip, ilaⱨliriƣa ⱪurbanliⱪlar ɵtküzginidǝ, silǝrni qaⱪirsa ularning ⱪurbanliⱪliridin yǝp ketixinglar mumkin; 16 sǝn xundaⱪla yǝnǝ ularning ⱪizlirini oƣulliringƣa hotunluⱪⱪa elip berixing mumkin; u ⱪizlar ɵz ilaⱨlirining kǝynidin yürüp buzuⱪqiliⱪ ⱪilƣinida, ular oƣulliringnimu ɵz ilaⱨlirining arⱪisidin mangƣuzup, buzuⱪqiliⱪ ⱪilduruxi mumkin.■

17 Ɵzüng üqün ⱨeqⱪandaⱪ ⱪuyma butlarni yasatmiƣin.

18 Petir nan ⱨeytini tutunglar; Mening ǝmr ⱪilƣinimdǝk Abib eyida, bekitilgǝn waⱪitta yǝttǝ kün petir nan yǝnglar. Qünki silǝr Abib eyida Misirdin qiⱪⱪansilǝr.■

19 Baliyatⱪuning tunji mewisi Meningki bolidu; qarpay malliringning iqidin dǝslǝp tuƣulƣan ǝrkǝklǝr, kala bolsun, ⱪoy bolsun ularning tunjilirining ⱨǝmmisi Meningki bolsun.■

20 Lekin exǝklǝrning tunji tǝhǝylirining orniƣa ⱪoza bilǝn bǝdǝl tɵlixing lazim bolidu. Əgǝr orniƣa ⱪoza bǝrmisǝng, tǝhǝyning boynini sunduruwǝtkin. Tunji oƣulliringni bolsa, ularƣa bǝdǝl tɵlǝp ⱪayturuwal. Ⱨeqkim Mening ⱨuzurumƣa ⱪuruⱪ ⱪol kǝlmisun.□  ■

21 Sǝn altǝ kün iqidǝ ix-ǝmǝlingni ⱪilip, yǝttinqi küni aram elixing zɵrür; yǝr ⱨǝydǝx waⱪti bolsun, orma waⱪti bolsun, aram elixing zɵrür.■

22 Yengi buƣdayning tunji ⱨosulini tǝbriklǝydiƣan «ⱨǝptilǝr ⱨeyti»ni ɵtküzünglar; yilning ahirida «ⱨosul yiƣix ⱨeyti»ni ɵtküzünglar.□  ■

23 Sening ⱨǝrbir ǝrkǝk kixiliring yilda üq ⱪetim Israilning Hudasi bolƣan Rǝb Pǝrwǝrdigarning aldiƣa ⱨazir bolsun. ■ 24 Qünki Mǝn taipilǝrni aldingdin ⱨǝydiwetip, qegraliringni kengǝytimǝn; xuningdǝk sǝn yilda üq ⱪetim Pǝrwǝrdigar Hudayingning aldiƣa ⱨazir boluxⱪa qiⱪip barsang, ⱨeqkim yeringgǝ kɵz ⱪirini salmaydu.

25 Manga sunulidiƣan ⱪurbanliⱪning ⱪenini boldurulƣan nan bilǝn billǝ sunmiƣin; yaki ɵtüp ketix ⱨeytining ⱪurbanliⱪining gɵxini ǝtigǝ ⱪaldurma.□  ■

26 Zeminingning dǝslǝpki ⱨosulidin tunji mǝⱨsulatlarni Pǝrwǝrdigar Hudayingning ɵyigǝ kǝltürüp ata.

Oƣlaⱪni anisining sütidǝ ⱪaynitip pixurma.□  ■

27 Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Bu sɵzlǝrni ɵzüng üqün yeziwalƣin; qünki Mǝn muxu sɵzlǝrni asas ⱪilip sǝn bilǝn wǝ Israil bilǝn ǝⱨdǝ baƣlidim, dedi.

28 U waⱪitta Musa xu yǝrdǝ Pǝrwǝrdigarning ⱨuzurida ⱪiriⱪ keqǝ-kündüz turdi; u ⱨeqnǝrsǝ yemidi, ⱨeq su iqmidi. U yǝrdǝ Pǝrwǝrdigar tahtaylarƣa ǝⱨdining sɵzliri bolƣan on ǝmrni pütti.□  ■

Musaning yüzining parⱪirap turuxi

29 Musa Sinay teƣidin qüxkǝndǝ xundaⱪ boldiki (u taƣdin qüxkǝndǝ ikki ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ tahtiyi uning ⱪolida idi), ɵzining Pǝrwǝrdigar bilǝn sɵzlǝxkini üqün yüzining parⱪirap kǝtkinini bilmǝytti. ■ 30 Əmdi Ⱨarun wǝ barliⱪ Israillar Musani kɵrdi, mana, uning yüz terisi parⱪirap turatti; ular uningƣa yeⱪin berixtin ⱪorⱪuxti.

31 Lekin Musa ularni qaⱪiriwidi, Ⱨarun wǝ jamaǝtning barliⱪ baxliri yenip, uning ⱪexiƣa kǝldi; Musa ular bilǝn sɵzlǝxti.

32 Xuningdin keyin, barliⱪ Israillar uning yeniƣa kǝldi; u waⱪitta Musa Pǝrwǝrdigar ɵzigǝ Sinay teƣida sɵz ⱪilƣinida tapxurƣan barliⱪ ǝmrlǝrni ularƣa tapilidi. 33 Musa ularƣa dǝydiƣinini dǝp tügǝtti. U sɵzligǝndǝ yüzigǝ bir qümpǝrdǝ tartiwalƣanidi; □  ■ 34 Ⱪaqanki Musa Pǝrwǝrdigar bilǝn sɵzlixixkǝ uning ⱨuzuriƣa kirsǝ, qümpǝrdini eliwetǝtti, taki u yenip qiⱪⱪuqǝ xundaⱪ bolatti; yenip qiⱪⱪanda ɵzigǝ nemǝ tapilanƣan bolsa, xuni Israillarƣa eytip berǝtti. 35 Israillar Musaning yüz terisining parⱪirap turƣinini kɵrǝtti; xunga Musa yǝnǝ taki Pǝrwǝrdigar bilǝn sɵzlǝxkili uning ⱨuzuriƣa kirgüqǝ yüzigǝ qümpǝrdǝ tartiwalatti.

35

Xabat küni, yǝni «aram elix küni»ning bǝlgilimiliri

1 Musa Israillarning pütkül jamaitini yiƣip ularƣa: — Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ ⱪilixⱪa buyruƣan ǝmrlǝr munulardur: — ■

2 Altǝ kün ix-ǝmgǝk küni bolsun; lekin yǝttinqi küni silǝrgǝ nisbǝtǝn muⱪǝddǝs bir kün bolup, Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan aram alidiƣan xabat küni bolsun. Ⱨǝrkim xu künidǝ ix-ǝmgǝk ⱪilsa ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinsun. ■ 3 Xabat künidǝ barliⱪ turalƣuliringlarda ⱨǝrgiz ot ⱪalimanglar, — dedi.■

Ibadǝt jayi üqün ⱨǝdiyǝ sunux

4 Musa Israillarning pütkül jamaitigǝ sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: — «Pǝrwǝrdigar buyruƣan ǝmr mana xuki: —

5 Ɵzünglarning aranglardin Pǝrwǝrdigarƣa bir «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» kǝltürünglar; kɵngli haliƣanlarning ⱨǝrbiri Pǝrwǝrdigarƣa bir «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ»sini kǝltürsun: yǝni altun, kümüx, mis,■ 6 kɵk, sɵsün wǝ ⱪizil yip, aⱪ kanap rǝht, ɵqkǝ tiwiti, ■ 7 ⱪizil boyalƣan ⱪoqⱪar terisi, delfin terisi, akatsiyǝ yaƣiqi, ■ 8 qiraƣdan üqün zǝytun meyi, «mǝsiⱨlǝx meyi» bilǝn huxbuy üqün ixlitilidiƣan esil dora-dǝrmǝklǝr, ■ 9 ǝfodⱪa ⱨǝm ⱪoxenƣa ornitilidiƣan ⱨeⱪiⱪ wǝ baxⱪa yaⱪutlarni kǝltürünglar».■

Ibadǝt qedirining materiyal-üskünlirini yasax

10 — «Aranglardiki barliⱪ maⱨir ustilar kelip Pǝrwǝrdigar buyruƣanning ⱨǝmmisini yasap bǝrsun: □ 11 — muⱪǝddǝs qedir bilǝn uning iqki wǝ taxⱪi yopuⱪlirini, ilƣulirini, tahtaylirini, baldaⱪlirini, hadilirini wǝ bularning tǝgliklirini, ■ 12 ǝⱨdǝ sanduⱪi wǝ uning baldaⱪlirini, «kafarǝt tǝhti»ni, «ayrima pǝrdǝ-yopuⱪ»ni, 13 xirǝ wǝ uning baldaⱪlirini, uning barliⱪ ⱪaqa-ⱪuqilirini wǝ «tǝⱪdim nanliri»ni, ■ 14 yoruⱪluⱪ üqün yasalƣan qiraƣdan wǝ uning ǝswablirini, uning qiraƣliri wǝ qiraƣ meyini, 15 huxbuygaⱨ wǝ uning baldaⱪlirini, «Mǝsiⱨlǝx meyi»ni, dora-dǝrmǝklǝrdin ixlǝngǝn huxbuyni, muⱪǝddǝs qedirining kirix eƣizidiki «ixik pǝrdisi»ni, ■ 16 kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪurbangaⱨi wǝ uning mis xalasini, baldaⱪlirini wǝ barliⱪ ǝswablirini, yuyunux desi wǝ uning tǝglikini, ■ 17 ⱨoylining pǝrdilirini, uning hadiliri wǝ ularning tǝgliklirini, ⱨoylining kirix eƣizidiki pǝrdini, ■ 18 qedirning mih-ⱪozuⱪlirini, ⱨoylining mih-ⱪozuⱪlirini, xundaⱪla barliⱪ tanilirini, ■ 19 toⱪulidiƣan kiyimlǝr, yǝni muⱪǝddǝs jayning hizmitigǝ kaⱨinliⱪ hizmitidǝ kiyilidiƣan, Ⱨarun kaⱨinning muⱪǝddǝs kiyimlirini ⱨǝm uning oƣullirining kiyimlirini tǝyyar ⱪilsun».□  ■

Hǝlⱪning «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ»si

20 Xuning bilǝn pütkül Israil jamaiti Musaning yenidin qiⱪip ketixti. 21 Andin kɵngli tartⱪanlarning ⱨǝrbiri, roⱨi ɵzlirigǝ türtkǝ bolƣanlarning ⱨǝrbiri kelip, jamaǝt qedirini yasaxⱪa, xundaⱪla qedirning hizmitidǝ ixlitilidiƣan barliⱪ sǝrǝmjanlarni yasaxⱪa wǝ muⱪǝddǝs kiyimlǝrni tikixkǝ Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan «pulanglatma ⱨǝdiyǝ»ni kǝltürgili turdi. 22 Ular ǝrlǝrmu, ayallarmu kelip, sunuxⱪa kɵngli hux bolƣanlarning ⱨǝrbiri ⱨǝdiyǝ kǝltürüp, bulapka, zirǝ-ⱨalⱪa, üzük, zunnar-bilǝzük ⱪatarliⱪ ⱨǝrhil altun buyumlarni elip kǝldi; altunni «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» ⱪilip berǝy degǝnlǝrning ⱨǝrbiri uni Pǝrwǝrdigarƣa sundi. □ 23 Kimdǝ kɵk, sɵsün, ⱪizil yip bilǝn aⱪ kanap rǝht, ɵqkǝ tiwiti, ⱪizil boyalƣan ⱪoqⱪar terisi wǝ delfin terisi bolsa, xularni elip kelixti. 24 Kümüx ya mistin kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ kǝltürǝy degǝnlǝrning ⱨǝrbiri xuni Pǝrwǝrdigarƣa ⱨǝdiyǝ ⱪilip sundi. Kimdǝ qedirning hizmitidǝ ixlitilidiƣan ⱨǝrhil sǝrǝmjanlarƣa yariƣudǝk akatsiyǝ yaƣiqi bolsa, uni elip kǝldi.

25 Ⱪoli qewǝr ayallarning ⱨǝrbiri ɵz ⱪolliri bilǝn egirip, xu egirgǝn yip wǝ rǝhtlǝrni, yǝni kɵk, sɵsün wǝ ⱪizil yip bilǝn aⱪ kanap rǝhtlǝrni kǝltürdi, □  ■ 26 Xuningdǝk kɵngli ⱪozƣalƣan ayallarning ⱨǝmmisi ⱨünirini ixlitip ɵqkǝ tiwitidin yip egirixti.

27 Əmirlǝr ǝfod wǝ ⱪoxenƣa ornitilidiƣan ⱨeⱪiⱪlar wǝ yaⱪutlarni, 28 dora-dǝrmǝklǝrni, qiraƣⱪa wǝ mǝsiⱨlǝx meyiƣa ixlitilidiƣan zǝytun meyini, huxbuyƣa ixlitilidiƣan esil dora-dǝrmǝklǝrni kǝltürdi. ■ 29 Xu tǝriⱪidǝ Israillar Pǝrwǝrdigar Musaning wasitisi bilǝn buyruƣan ixlarning ⱨǝrⱪaysiƣa bir nǝrsǝ berixkǝ kɵngli tartⱪan bolsa, ǝr bolsun ayal bolsun ⱨǝrbiri xuni elip kelip, Pǝrwǝrdigarƣa atap ihtiyariy ⱨǝdiyǝ bǝrdi.

Ibadǝt qedirini Yasiƣuqi ⱨünǝrwǝnlǝr

30 Andin Musa Israillarƣa mundaⱪ dedi: —

«Mana, Pǝrwǝrdigar Yǝⱨuda ⱪǝbilisidin hurning nǝwrisi, Urining oƣli Bǝzalǝlni ismini atap qaⱪirip, □
  ■ 31 uni Hudaning Roⱨi bilǝn toldurup, uningƣa danaliⱪ, ǝⱪil-parasǝt, ilim-ⱨekmǝt igilitip, uni ⱨǝrtürlük ixni ⱪilixⱪa ⱪabiliyǝtlik ⱪilip, ■ 32 uni türlük-türlük ⱨünǝrlǝrni ⱪilalaydiƣan — altun, kümüx wǝ mis ixlirini ⱪilalaydiƣan, ■ 33 yaⱪutlarni kesip-oyalaydiƣan, zinnǝt buyumliriƣa ornitalaydiƣan, yaƣaqlarƣa nǝⱪix qiⱪiralaydiƣan, ⱨǝrhil ⱨünǝr ixlirini ⱪamlaxturalaydiƣan ⱪildi. ■ 34 U yǝnǝ uning kɵngligǝ, xuningdǝk ⱨǝm Dan ⱪǝbilisidin bolƣan Aⱨisamaⱪning oƣli Oⱨoliyabning kɵngligǝ baxⱪilarƣa ⱨünǝr ɵgitix niyǝt-istikini selip, 35 ularning kɵngüllirini danaliⱪ-ⱨekmǝt bilǝn toldurup, ularni ⱨǝrhil nǝⱪⱪaxliⱪ-oymiqiliⱪ ixliriƣa maⱨir ⱪilip, kɵk, sɵsün wǝ ⱪizil yip bilǝn aⱪ kanap rǝht bilǝn kǝxtiqilik ⱪilixⱪa ⱨǝmdǝ bapkarliⱪⱪa iⱪtidarliⱪ ⱪildi. Xuning bilǝn ular ⱨǝrhil ⱨünǝr ixlirining wǝ ⱨǝrhil layiⱨilǝx ixlirining ⱨɵddisidin qiⱪalaydiƣan boldi. ■

36

1 Xuning bilǝn Bǝzalǝl wǝ Oⱨoliyablar, xuningdǝk Pǝrwǝrdigar muⱪǝddǝs qedir yasaxning ⱨǝrhil ixliriƣa kerǝk bolƣan danaliⱪ-ⱨekmǝt wǝ ǝⱪil-parasǝtni ata ⱪilƣan maⱨir ustilarning ⱨǝrbiri ularƣa ⱪoxulup, xu ixni uning ǝmr ⱪilƣini boyiqǝ ǝmǝlgǝ axuridu».

Hǝlⱪning ⱨǝdiyǝliri

2 Xu waⱪitta Musa Bǝzalǝl wǝ Oⱨoliyabni, xundaⱪla Pǝrwǝrdigar danaliⱪ-ⱨekmǝt bilǝn kɵngüllirini toldurƣan, kɵngli ɵzini xu ixni ⱪilixⱪa ⱪatnixixⱪa dalalǝt ⱪilƣan barliⱪ ⱨünǝrwǝn-kasiplarni qaⱪirip yiƣdi. 3 Ular kelip muⱪǝddǝs qedirni yasaxⱪa, xundaⱪla uning ix-hizmǝtlirigǝ kerǝklik sǝrǝmjanlarni yasaxⱪa Israillar elip kǝltürgǝn barliⱪ «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ»lǝrni Musadin tapxuruwaldi. Israil hǝlⱪi yǝnila ɵz mǝyli bilǝn ⱨǝr küni ǝtigini Musaƣa ihtiyariy ⱨǝdiyǝ kǝltürüp turatti. 4 Andin muⱪǝddǝs qedirning ixlirini ⱪiliwatⱪan ustilarning ⱨǝmmisi ⱪolidiki ixini ⱪoyup ⱪoyup kelip, 5 Musaƣa: — Hǝlⱪning elip kǝlgini Pǝrwǝrdigar bizgǝ ⱪilixⱪa buyruƣan ixni pütküzüxkǝ eⱨtiyaj bolƣinidin kɵp exip kǝtti! — deyixti.

6 Andin Musa ǝmr ⱪilip, pütkül qedirgaⱨ boyiqǝ: «Mana, ǝr bolsun, ayal bolsun, ⱨeqkim muⱪǝddǝs qedirni yasax üqün «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» süpitidǝ yǝnǝ ⱨeqⱪandaⱪ nǝrsǝ tǝyyarlap kǝlmisun!» dǝp jakarlatti. Buning bilǝn kɵpqilik ⱨǝdiyǝlǝr kǝltürüxtin tohtitildi. 7 Qünki ular tǝyyarliƣan materiyallar pütkül ⱪurulux ixiƣa yetǝtti, ⱨǝtta exip ⱪalatti.

Ibadǝt qedirining yasilixi

8 Muⱪǝddǝs qedirning ⱪurulux ixini ⱪiliwatⱪan ustilarning ⱨǝrbiri nepiz toⱪulƣan aⱪ kanap rǝhtkǝ kɵk, sɵsün wǝ ⱪizil yiplar arilaxturulup ixlǝngǝn on parqǝ yopuⱪ yasap, kerublarning süritini yopuⱪlarƣa qewǝrlik bilǝn layiⱨilǝp nǝpis ⱪilip kǝxtilǝp qiⱪti. 9 Ⱨǝrbir yopuⱪning uzunluⱪi yigirmǝ sǝkkiz gǝz, kǝngliki tɵt gǝz bolup, ⱨǝrbir yopuⱪ ohxax qong-kiqikliktǝ ⱪilindi. ■ 10  Bǝzalǝl yopuⱪlarning bǝxini bir-birigǝ ulidi, ⱪalƣan bǝx yopuⱪnimu ⱨǝm bir-birigǝ ulidi. 11 U ulap qiⱪilƣan birinqi qong parqining ǝng qetidiki ⱪismining bir tǝripigǝ rǝnggi kɵk izmilǝrni ⱪadidi, xuningdǝk ulap qiⱪilƣan ikkinqi qong parqining ǝng qetidikisining bir tǝripigimu xundaⱪ ⱪildi. ■ 12 Birinqi qong parqining ǝng qetidiki ⱪismiƣa ǝllik izmǝ ⱪadidi, ikkinqi qong parqining ǝng qetidikisigimu ǝllik izmǝ ⱪadidi. Izmilǝr bir-birigǝ udulmuudul ⱪilindi. ■ 13 Muⱪǝddǝs qedir bir pütün bolsun üqün u altundin ǝllik ilƣu yasap, ikki parqǝ yopuⱪni xu ilƣular bilǝn bir-birigǝ tutaxturdi.■

14 U muⱪǝddǝs qedirni yepix üqün ɵqkǝ tiwitidin yopuⱪlarni yasidi; yopuⱪtin on bir parqǝ yasidi. 15 Yopuⱪlarning ⱨǝrbirining uzunluⱪi ottuz gǝz, kǝngliki tɵt gǝz bolup, on bir yopuⱪning ⱨǝmmisi ohxax qong-kiqikliktǝ ⱪilindi. 16 Yopuⱪlarning bǝxini u ulap bir ⱪilip, ⱪalƣan altǝ yopuⱪnimu ulap bir ⱪildi. 17 U birinqi ulap qiⱪilƣan qong parqining ǝng qetidiki ⱪismiƣa ǝllik izmǝ, ikkinqi ulap qiⱪilƣan qong parqining ǝng qetidiki ⱪismiƣa ǝllik izmǝ ⱪadidi. 18 U qedir bir pütün bolsun üqün ⱨǝm mistin ǝllik ilƣu yasap, ikki qong parqini ulap ⱪoydi.■

19 U buningdin baxⱪa qedirƣa ⱪizil boyalƣan ⱪoqⱪar terisidin yopuⱪ yasap yapti, andin uning üstidinmu delfin terisidin yasalƣan yǝnǝ bir yopuⱪni ⱪaplidi.■

20 U muⱪǝddǝs qedirning tik tahtaylirini akatsiyǝ yaƣiqidin yasap tiklidi. ■ 21 Ⱨǝrbir tahtayning uzunluⱪi on gǝz, kǝngliki bir yerim gǝz ⱪilindi. ■ 22 Ⱨǝrbir tahtayning ikkidin turumi bar idi, ⱨǝr ikki tahtay xular bilǝn bir-birigǝ qetildi; u qedirning barliⱪ tahtaylirini xundaⱪ yasidi.■

23 U qedirning tahtaylirini xundaⱪ yasidi; yigirmisi jǝnub tǝrǝpkǝ ornitildi; ■ 24 u bu yigirmǝ tahtayning tegigǝ kümüxtin ⱪiriⱪ tǝglik yasidi; bir tahtayning astidiki ikki turumi üqün ikkidin tǝglik, yǝnǝ bir tahtayning ikki turumi üqün ikkidin tǝglikni yasidi.■

25 Xuningdǝk u qedirning udul tǝripigǝ, yǝni ximal tǝripigǝ yigirmǝ tahtay yasidi, ■ 26 xundaⱪla bularning ⱪiriⱪ tǝglikini kümüxtin yasidi; bir tahtayning tegigǝ ikkidin tǝglik, yǝnǝ bir tahtayning tegigǝ ikkidin tǝglik orunlaxturuldi. ■ 27 Qedirning kǝyni tǝripigǝ, yǝni ƣǝrb tǝrǝpkǝ altǝ tahtayni yasap ornatti. ■ 28 U qedirning kǝyni tǝripidiki ikki bulungƣa ikki tahtayni yasap ornatti. ■ 29 Bu bulung tahtayliri astidin üstigiqǝ ikki ⱪat ⱪilip tahtaylarni ɵzara qetixturdi, üsti bir ⱨalⱪiƣa bekitildi. U ⱨǝr ikkisini xundaⱪ yasap, ikki bulungƣa ornatti. ■ 30 Xunglaxⱪimu u tǝripidǝ sǝkkiz tahtay boldi, ularning kümüxtin yasalƣan on altǝ tǝgliki bar idi; bir tahtayning tegidǝ ikki tǝglik, yǝnǝ bir tahtayning tegidǝ ikki tǝglik bar idi.■

31 Buningdin baxⱪa u akatsiyǝ yaƣiqidin baldaⱪ yasidi; qedirning bu tǝripidiki tahtaylarƣa bǝx baldaⱪni, ■ 32 qedirning u tǝripidiki tahtaylarƣa bǝx baldaⱪni, qedirning arⱪa tǝripidiki tahtaylarƣa, yǝni ƣǝrb tǝripidiki tahtaylarƣimu bǝx baldaⱪni yasidi. ■ 33 U tahtaylarning otturidiki ottura baldaⱪni bu tǝrǝptin u tǝrǝpkǝ yǝtküzüp yasidi. ■ 34 U tahtaylarni altun bilǝn ⱪaplap, baldaⱪlar ɵtküzülidiƣan ⱨalⱪilarni altundin yasap, baldaⱪlarni altun bilǝn ⱪaplidi.■

35 U nepiz toⱪulƣan aⱪ kanap rǝhtkǝ kɵk, sɵsün wǝ ⱪizil yiplar arilaxturulup ixlǝngǝn bir pǝrdǝ yasidi; uni kerublarning süritini qewǝrlik bilǝn layiⱨilǝp nǝpis ⱪilip qüxürüp, kǝxtilǝp qiⱪardi. ■ 36 Uni esixⱪa u akatsiyǝ yaƣiqidin tɵt hada yasap, altun bilǝn ⱪaplidi. Ularning ilmǝkliri altundin yasaldi; hadilarƣa u kümüxtin tɵt tǝglikni ⱪuyup yasidi.■

37 U qedirning kirix eƣiziƣa nǝpis toⱪulƣan aⱪ kanap rǝhtkǝ kɵk, sɵsün wǝ ⱪizil yiplar arilaxturulup ixlǝngǝn bir pǝrdǝ yasidi, uni kǝxtiqigǝ kǝxtilǝtti. ■ 38 U yǝnǝ bu pǝrdining bǝx hadisini ilmǝkliri bilǝn ⱪoxup yasidi; ularning baxlirini wǝ baldaⱪlirini altun bilǝn ⱪaplidi; ularning bǝx tǝgliki mistin yasaldi.□
  ■

37

Əⱨdǝ sanduⱪini yasax

1 Andin Bǝzalǝl ǝⱨdǝ sanduⱪini akatsiyǝ yaƣiqidin yasidi; uning uzunluⱪi ikki yerim gǝz, egizliki bir yerim gǝz, kǝngliki bir yerim gǝz idi. ■ 2 U uning iqi wǝ sirtini sap altun bilǝn ⱪaplidi, uning üstünki ⱪismining qɵrisigǝ altundin girwǝk qiⱪardi. 3 U uning üqün altundin tɵt ⱨalⱪa ⱪuyup, ularni uning tɵt qetiⱪiƣa bekitti; bir tǝripigǝ ikki ⱨalⱪa, yǝnǝ bir tǝripigǝ ikki ⱨalⱪa bekitti. □ 4 U ⱨǝm akatsiyǝ yaƣiqidin ikki baldaⱪ yasap, ⱨǝr ikkisini altun bilǝn ⱪaplidi; 5 andin sanduⱪ ular arⱪiliⱪ kɵtürülsun dǝp, baldaⱪlarni sanduⱪning ikki yenidiki ⱨalⱪiliridin ɵtküzüp ⱪoydi.

6 U sanduⱪning yapⱪuqi süpitidǝ altundin uzunluⱪi ikki yerim gǝz, kǝngliki bir yerim gǝz bolƣan bir «kafarǝt tǝhti» yasidi. 7 U ikki kerubni altundin soⱪup yasidi; ularni kafarǝt tǝhtining ikki tǝripigǝ ornatti; 8 bir kerubni bir tǝripigǝ, yǝnǝ bir kerubni yǝnǝ bir tǝripigǝ ornatti. U ikki tǝripidiki kerublarni kafarǝt tǝhti bilǝn bir gǝwdǝ ⱪildi. □  ■ 9 Kerublar bir-birigǝ yüzlinip, ⱪanatlirini kafarǝt tǝhtining üstigǝ kerip, ⱪanatliri bilǝn uni yepip turatti; kerublarning yüzi kafarǝt tǝhtigǝ ⱪaritildi.■

Xirǝ

10 U ⱨǝm xirǝni akatsiyǝ yaƣiqidin yasidi; uning uzunluⱪi ikki gǝz, kǝngliki bir gǝz, egizliki bir yerim gǝz idi. ■ 11 U uni sap altun bilǝn ⱪaplap, uning üstünki ⱪismining qɵrisigǝ altundin girwǝk qiⱪardi. ■ 12 U xirǝning qɵrisigǝ tɵt ilik egizliktǝ bir lǝw yasidi; bu lǝwning qɵrisigimu altundin bir girwǝk qiⱪardi. ■ 13 U xirǝgǝ altundin tɵt ⱨalⱪa yasap, bu ⱨalⱪilarni xirǝning tɵt burjikidiki qetiⱪⱪa ornatti. ■ 14 Xirǝni kɵtürüxkǝ baldaⱪlar ɵtküzülsun dǝp, ⱨalⱪilar xirǝ lewigǝ yeⱪin bekitildi. ■ 15 Xirǝ üqün u baldaⱪlarni akatsiyǝ yaƣiqidin yasap, altun bilǝn ⱪaplidi; xirǝ ular bilǝn kɵtürülǝtti. 16 U xirǝning üstigǝ ⱪoyulidiƣan barliⱪ buyumlarni, yǝni legǝnlirini, ⱪaqa-ⱪuqa tǝhsilirini, «xarab ⱨǝdiyǝliri»ni ⱪuyidiƣan ⱪǝdǝⱨ wǝ piyalilǝrning ⱨǝmmisini sap altundin yasidi.■

Qiraƣdanni yasax

17 U ⱨǝm qiraƣdanni sap altundin yasidi; qiraƣdanni soⱪup yasidi; qiraƣdanning puti, ƣoli, ⱪǝdǝⱨliri, ƣunqiliri wǝ gülliri bir pütün altundin soⱪuldi. ■ 18 Qiraƣdanning ƣolining ikki yenidin altǝ xahqǝ qiⱪirildi — qiraƣdanning bir yenidin üq xahqǝ, uning yǝnǝ bir yenidin üq xahqǝ qiⱪirildi; ■ 19 bir yenidiki ⱨǝrbir xahqidǝ badam güli xǝklidǝ ƣunqisi wǝ qeqiki bolƣan üq ⱪǝdǝⱨ qiⱪirildi, yǝnǝ bir yenidiki ⱨǝrbir xahqidǝ badam güli xǝklidǝ ƣunqisi wǝ qeqiki bolƣan üq ⱪǝdǝⱨ qiⱪirildi. Qiraƣdanƣa qiⱪirilƣan altǝ xahqining ⱨǝmmisi xundaⱪ yasaldi. ■ 20 Qiraƣdanning ƣolidin badam güli xǝklidǝ ƣunqisi wǝ qeqiki bolƣan tɵt ⱪǝdǝⱨ qiⱪirildi. □  ■ 21 Bulardin baxⱪa birinqi ikki xahqining astida bir ƣunqǝ, ikkinqi ikki xahqining astida bir ƣunqǝ, üqinqi ikki xahqining astida bir ƣunqǝ yasalƣanidi; qiraƣdanƣa qiⱪirilƣan altǝ xahqining astining ⱨǝmmisi xundaⱪ idi. 22 Uning xu ƣunqiliri ⱨǝm xahqiliri qiraƣdan bilǝn bir gǝwdǝ ⱪilindi — bir pütün sap altundin soⱪup yasaldi. ■ 23 U qiraƣdanning yǝttǝ qiriƣini, xundaⱪla uning pilik ⱪayqiliri bilǝn küldanlirini sap altundin yasidi. ■ 24 U qiraƣdan wǝ uning barliⱪ ǝswablirini bir talant sap altundin yasidi.□  ■

Huxbuygaⱨni yasax

25 U yǝnǝ huxbuygaⱨni akatsiyǝ yaƣiqidin yasidi. Uning uzunluⱪi bir gǝz, kǝngliki bir gǝz, egizliki ikki gǝz bolup, tɵt qasa ⱪilip yasaldi; tɵt burjikidiki münggüzlǝr uning bilǝn bir pütün ⱪilip yasaldi. ■ 26 U uni, yǝni uning üstini, tɵt ǝtrapini ⱨǝm münggüzlirini sap altun bilǝn ⱪaplidi; uning üsti ⱪismining qɵrisigǝ altundin girwǝk qiⱪardi. ■ 27 Uningƣa altundin ikki ⱨalⱪa yasap, uning girwikining astiƣa bekitti; ularni ikki yeniƣa udulmu’udul bekitti. Huxbuygaⱨni kɵtüridiƣan ikki baldaⱪni selix üqün bularni huxbuygaⱨning ikki tǝripigǝ orunlaxturdi. □  ■ 28 U baldaⱪlarni akatsiyǝ yaƣiqidin yasap, altun bilǝn ⱪaplidi.■

29 U ⱨǝm muⱪǝddǝs Mǝsiⱨlǝx meyini yasidi, andin ǝtirqi qiⱪarƣandǝk dora-dǝrmǝklǝrni tǝngxǝp sap huxbuyni yasidi.■

38

Ⱪurbangaⱨni yasax

1 U kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪurbangaⱨini akatsiyǝ yaƣiqidin yasidi. Ⱪurbangaⱨ tɵt qasa bolup, uzunluⱪi bǝx gǝz, kǝngliki bǝx gǝz, egizliki üq gǝz ⱪilindi. ■ 2 U uning tɵt burjikigǝ ⱪoyulidiƣan münggüzlirini yasidi; münggüzliri ⱪurbangaⱨ bilǝn bir gǝwdǝ ⱪilindi. Ⱪurbangaⱨni mis bilǝn ⱪaplidi. ■ 3 U ⱪurbangaⱨning barliⱪ ǝswablirini — uningƣa has bolƣan daslarni, gürjǝklǝrni, korilarni, lahxigirlarni wǝ otdanlarnimu yasidi; uning barliⱪ ǝswablirini mistin yasidi. ■ 4 Ⱪurbangaⱨ üqün mistin bir xala yasidi; xalani ⱪurbangaⱨning ⱪap belining astidiki girwǝktin tɵwǝnrǝk turidiƣan ⱪildi; xala ⱪurbangaⱨning dǝl otturisida idi. ■ 5 U xalaning tɵt burjikigǝ baldaⱪlar ɵtküzülidiƣan tɵt mis ⱨalⱪini ⱪuyup yasidi. 6 U baldaⱪlarni akatsiyǝ yaƣiqidin yasap, ularni mis bilǝn ⱪaplidi. 7 Andin u ⱪurbangaⱨni kɵtürüx üqün baldaⱪlarni ⱪurbangaⱨning ikki yenidiki ⱨalⱪilarƣa ɵtküzüp ⱪoydi. U ⱪurbangaⱨni tahtaylardin, iqini box ⱪilip yasidi.■  

Ibadǝt qedirining ǝswabliri

Yuyunux desini yasax

8 U yǝnǝ yuyunux desini mistin, uning tǝglikinimu mistin yasidi; u bularni «kɵrüxüx qediri»ning kirix eƣizining aldida hizmǝttǝ bolƣan ayallarning mis ǝynǝkliridin yasidi.■  

Ibadǝt qediri wǝ sirtⱪi ⱨoylisi

Ibadǝt jayining ⱨoylisi

9 Andin u qedirning ⱨoylisinimu yasidi. Ⱨoylining jǝnubiƣa, yǝni jǝnubⱪa yüzlǝngǝn tǝripigǝ nepiz toⱪulƣan aⱪ kanap rǝhttin pǝrdilǝrni yasidi; uning uzunluⱪi yüz gǝz idi. ■ 10 Pǝrdilǝrni esixⱪa yigirmǝ hada wǝ hadilarning yigirmǝ tǝglikini u mistin yasidi. Hadilarning ilmǝkliri wǝ baldaⱪliri kümüxtin yasalƣanidi.

11 Xuningƣa ohxax ximal tǝripidimu uzunluⱪi yüz gǝz kelidiƣan pǝrdǝ bar idi. Pǝrdilǝrni esixⱪa yigirmǝ hada wǝ hadilarning yigirmǝ tǝglikini u mistin yasidi. Hadilarning ilmǝkliri wǝ baldaⱪliri kümüxtin yasalƣanidi.

12 Xuningƣa ohxax ƣǝrb tǝripidǝ uzunluⱪi ǝllik gǝz kelidiƣan pǝrdǝ bar idi; pǝrdilǝrni esixⱪa on hada wǝ hadilarning on tǝglikini u mistin yasidi. Hadilarning ilmǝkliri wǝ baldaⱪliri kümüxtin yasaldi.

13 Ⱨoylining xǝrⱪ tǝripi, yǝni kün qiⱪixⱪa yüzlǝngǝn tǝripining kǝngliki ǝllik gǝz idi. 14 Bir tǝripidǝ on bǝx gǝz kelidiƣan pǝrdǝ bolup, uning üq hadisi bilǝn üq tǝgliki bar idi. 15 Yǝnǝ bir tǝripidimu on bǝx gǝz kelidiƣan pǝrdǝ bolup, uning üq hadisi bilǝn üq tǝgliki bar idi. 16 Ⱨoylining qɵrisidiki pǝrdilǝrning ⱨǝmmisi nepiz toⱪulƣan aⱪ kanap rǝhttin tikilgǝnidi.

17 Ⱨoylining qɵrisidiki ⱨǝmmǝ hadilarning tǝgliki mistin, ularning ilmǝkliri wǝ baldaⱪliri kümüxtin yasaldi; hadilarning baxlirimu kümüxtin ⱪaplanƣanidi. Ⱨoylining qɵrisidiki ⱨǝmmǝ hadilar kümüxtin yasalƣan baldaⱪlar bilǝn bir-birigǝ qetildi.

18 Ⱨoylining kirix eƣizidiki pǝrdǝ nepiz toⱪulƣan aⱪ kanap rǝhtkǝ kɵk, sɵsün wǝ ⱪizil yiplar arilaxturulup, kǝxtiqilǝr tǝripidin kǝxtilǝndi; uning uzunluⱪi yigirmǝ gǝz, egizliki ⱨoylidiki pǝrdilǝrning egizlikigǝ ohxax bolup bǝx gǝz idi. 19 Uning tɵt hadisi bilǝn mistin yasalƣan tɵt tǝgliki bar idi; hadilarning ilmǝkliri kümüxtin yasaldi, ularning baxliri kümüx bilǝn ⱪaplandi wǝ baldaⱪliri kümüxtin yasaldi.

20 Muⱪǝddǝs qedirning ⱨǝm qɵrisidiki ⱨoylining barliⱪ miⱪ-ⱪozuⱪliri mistin yasaldi.

Ibadǝt qediri üqün atalƣan materiyallar

21 Muⱪǝddǝs qedir, yǝni «ⱨɵküm-guwaⱨliⱪi qediri» üqün atalƣan materiyallarning sani tɵwǝndǝ hatirilǝngǝn (ular Musaning buyruⱪi bilǝn, kaⱨin Ⱨarunning oƣli Itamarning ⱪol astidiki Lawiylar mǝs’ul bolup sanaⱪtin ɵtküzülüp, Hudaƣa atalƣanidi): —

22 Yǝⱨuda ⱪǝbilisidin bolƣan Hurning nǝwrisi, Urining oƣli Bǝzalǝl Pǝrwǝrdigar Musaƣa buyruƣanning ⱨǝmmisini ada ⱪildi; 23 Dan ⱪǝbilisidin bolƣan Aⱨisamaⱪning oƣli Oⱨoliyab uning yardǝmqisi idi; u bolsa nǝⱪⱪaxliⱪ-oymiqiliⱪ ustisi, layiⱨiligüqi ⱨǝmdǝ kɵk, sɵsün, ⱪizil yiptin aⱪ kanap rǝhtkǝ kǝxtǝ tikǝlǝydiƣan usta idi.

24 Muⱪǝddǝs qedirni yasaxⱪa ixlitilgǝn altun, yǝni «pulanglatma ⱨǝdiyǝ» süpitidǝ kǝltürülgǝn altunning ⱨǝmmisi muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki boyiqǝ yigirmǝ toⱪⱪuz talant yǝttǝ yüz ottuz xǝkǝl idi. □ 25 Jamaǝt arisidin sanaⱪtin ɵtküzülgǝn adǝmlǝr tǝripidin kǝltürülgǝn kümüx bolsa muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki boyiqǝ bir yüz talant bir ming yǝttǝ yüz yǝtmix bǝx xǝkǝl idi. □ 26 Bu kümüx nopusi royhǝtkǝ elinƣan kixilǝrdin elinƣanidi — demǝk, kimki yigirmǝ yax ya uningdin qong, sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝrning ⱨǝrbiri bir beka, yǝni muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki boyiqǝ yerim xǝkǝl kümüx bǝrdi. Sanaⱪtin ɵtkǝn kixi altǝ yüz üq ming bǝx yüz ǝllik kixi idi.

27 Muⱪǝddǝs jayning tǝgliklirini ⱨǝm otturisidiki pǝrdining tǝgliklirini ⱪuyuxⱪa yüz talant kümüx kǝtti; yüz talant kümüxtin yüz tǝglik yasilip, ⱨǝrbir tǝglik üqün bir talant ixlitildi. 28 U ⱪalƣan bir ming yǝttǝ yüz yǝtmix bǝx xǝkǝl kümüxtin hadilarning ilmǝklirini yasidi, ularning baxlirini ⱪaplidi, xuningdǝk ularni bir-birigǝ qatidiƣan baldaⱪlarni yasidi.

29 «Pulanglatma ⱨǝdiyǝ» süpitidǝ kǝltürülgǝn mis bolsa yǝtmix talant, ikki ming tɵt yüz xǝkǝl qiⱪti. □ 30 Buningdin u jamaǝt qedirining kirix eƣizining tǝgliklirini, mis ⱪurbangaⱨni, uning mis xalasi wǝ ⱪurbangaⱨning barliⱪ ǝswablirini, 31 ⱨoylining qɵrisidiki hada tǝgliklirini, ⱨoylining kirix eƣizidiki tǝgliklǝrni, qedirning barliⱪ ⱪozuⱪlirini wǝ ⱨoylining qɵrisidiki ⱪozuⱪlarning ⱨǝmmisini yasidi.

39

Kaⱨinlarning muⱪǝddǝs kiyimlirining tikilixi

1 Pǝrwǝrdigar Musaƣa buyruƣinidǝk kɵk, sɵsün wǝ ⱪizil yiplar ixlitilip, muⱪǝddǝs qedirning hizmitidǝ kiyilidiƣan kaⱨinliⱪ kiyimlǝr, xundaⱪla Ⱨarunning muⱪǝddǝs kiyimliri tǝyyar ⱪilindi.■  

Bax kaⱨinning muⱪǝddǝs kiyimliri

*

2  Bǝzalǝl altun wǝ kɵk, sɵsün, ⱪizil yiplar bilǝn nepiz toⱪulƣan aⱪ kanap rǝhtlǝrdin ǝfodni yasap tǝyyarlidi. ■ 3 Ular altunni soⱪup nepiz ⱪilip, uni kesip yip ⱪildi, andin bularni maⱨirliⱪ bilǝn kɵk yiplar, sɵsün yiplar wǝ ⱪizil yiplardin aⱪ kanap rǝhtkǝ laⱨayilǝngǝn nushilar üstigǝ toⱪudi. □  ■

4 Ular ǝfodning aldi wǝ kǝyni ⱪismini bir-birgǝ tutaxturup turidiƣan ikki mürilik tasma yasidi; ǝfodning ikki tǝripi bir-birigǝ tutaxturuldi. 5 Əfodning üstigǝ baƣlaydiƣan bǝlwaƣ ǝfod bilǝn bir pütün ⱪilinƣan bolup, uningƣa ohxax sipta ixlinip, altun wǝ kɵk, sɵsün, ⱪizil yiplar wǝ nepiz toⱪulƣan aⱪ kanap rǝhttin yasaldi; ⱨǝmmisi Pǝrwǝrdigarning Musaƣa buyruƣinidǝk ⱪilindi. ■ 6 Ular ikki aⱪ ⱨeⱪiⱪni ikki altun kɵzlükkǝ ornitip, ularning üstigǝ huddi mɵⱨür oyƣandǝk Israilning oƣullirining namlirini oyup yasidi. ■ 7 Israilning oƣulliriƣa ǝslǝtmǝ tax bolsun üqün, Pǝrwǝrdigar Musaƣa buyruƣandǝk ikki yaⱪutni ǝfodning ikki mürilik tasmisiƣa bekitip ⱪoydi.□  ■

Ⱨɵküm ⱪoxenini yasax

8 U ⱪoxenni qewǝr ⱪollarƣa nǝpis ⱪilip kǝxtilitip yasidi; uni ǝfodni ixligǝn usulda altun wǝ kɵk, sɵsün, ⱪizil yiplar bilǝn nepiz toⱪulƣan aⱪ kanap rǝhttin yasidi. 9 Ular ⱪoxenni ikki ⱪat, tɵt qasa ⱪilip yasidi; ikki ⱪat ⱪilinƣanda uzunluⱪi bir ƣeriq, kǝnglikimu bir ƣeriq kelǝtti. ■ 10 Uning üstigǝ tɵt ⱪatar ⱪilip gɵⱨǝrlǝrni ornatti: — bir ⱪatardikisi ⱪizil yaⱪut, seriⱪ gɵⱨǝr wǝ zumrǝtlǝr idi; bu birinqi ⱪatar idi. ■ 11 Ikkinqi ⱪatarƣa kɵk ⱪaxtexi, kɵk yaⱪut wǝ almas, ■ 12 üqinqi ⱪatarƣa sɵsün yaⱪut, piroza wǝ sɵsün kwarts, 13 tɵtinqi ⱪatarƣa beril yaⱪut, aⱪ ⱨeⱪiⱪ wǝ anartax ornitildi; bularning ⱨǝmmisi altun kɵzlükkǝ bekitildi. 14 Bu gɵⱨǝrlǝr Israilning oƣullirining namliriƣa wǝkil ⱪilinip, ularning sanidǝk on ikki bolup, mɵⱨür oyƣandǝk ⱨǝrbir gɵⱨǝrgǝ on ikki ⱪǝbilining nami birdin-birdin pütüldi.

15 Ular ⱪoxenƣa xoynidǝk exilgǝn sap altundin ikki exilmǝ zǝnjir yasidi; 16 ular ⱪoxenƣa altundin ikki kɵzlük wǝ ikki ⱨalⱪa etip, ikki ⱨalⱪini ⱪoxenning yuⱪiriⱪi ikki burjikigǝ bekitti; □ 17 andin xu altundin exilip yasalƣan ikki zǝnjirni ⱪoxenning yuⱪiriⱪi ikki burjikidiki ⱨalⱪidin ɵtküzüp, 18 exilgǝn xu zǝnjirlǝrning ikki uqini ikki kɵzlükkǝ bekitip, kɵzlüklǝrni ǝfodning ikki mürilik tasmisining aldi ⱪismiƣa ornatti. 19 Buningdin baxⱪa ular altundin ikki ⱨalⱪa yasap, ularni ⱪoxenning asti tǝripidiki ikki burjikigǝ bekitti; ular ǝfodⱪa tegixip turidiƣan ⱪilinip iqigǝ ⱪadaldi. □ 20 Mundin baxⱪa ular altundin yǝnǝ ikki ⱨalⱪa yasap, ularni ǝfodning ikki mürilik tasmisining aldi tɵwǝnki ⱪismiƣa, ǝfodⱪa ulinidiƣan jayƣa yeⱪin, kǝxitilǝngǝn bǝlwaƣdin egizrǝk ⱪilip bekitti. 21 Ular ⱪoxenning ǝfodning bǝlweƣidin yuⱪiriraⱪ turuxi, ⱪoxenning ǝfodtin ajrap kǝtmǝsliki üqün kɵk xoyna bilǝn ⱪoxenning ⱨalⱪisini ǝfodning ⱨalⱪisiƣa qetip ⱪoydi. Bularning ⱨǝmmisi Pǝrwǝrdigarning Musaƣa buyruƣinidǝk ⱪilindi.

Kaⱨinlar kiyidiƣan baxⱪa kiyimlǝrning tikilixi

22  Bǝzalǝl ǝfodning iqidiki tonni pütünlǝy kɵk rǝnglik ⱪildi. 23 Tonning baxⱪa kiyilidiƣan tɵxüki dǝl otturisida, huddi sawutning yaⱪisidǝk ixlǝngǝnidi; yirtilip kǝtmǝsliki üqün uning qɵrisigǝ pǝwaz ixlǝndi. □ 24 Ular tonning etikining qɵrisigǝ kɵk, sɵsün wǝ ⱪizil yiptin anarlarni toⱪup esip ⱪoydi. 25 Ular ⱨǝmdǝ altun ⱪongƣuraⱪlarni yasap, ⱪongƣuraⱪlarni tonning etikining qɵrisigǝ, anarlarning ariliⱪiƣa birdin esip ⱪoydi; ⱨǝr ikki anarning otturisiƣa bir ⱪongƣuraⱪ esip ⱪoyuldi. 26  Ⱪaⱨinliⱪ hizmitigǝ ait ⱪongƣuraⱪlar tonning etikining qɵrisigǝ bekitildi; bir altun ⱪongƣuraⱪ, bir anar, bir altun ⱪongƣuraⱪ, bir anar ⱪilip bekitildi; ⱨǝmmisi Pǝrwǝrdigarning Musaƣa buyruƣinidǝk ⱪilindi.

27 Ular Ⱨarun bilǝn uning oƣulliriƣa nepiz toⱪulƣan aⱪ kanap rǝhttin halta kɵnglǝklǝrni tikti; ■ 28 sǝllini aⱪ kanap rǝhttǝ yasidi, xundaⱪla qirayliⱪ egiz bɵklǝrni aⱪ kanap rǝhttǝ, tamballarni nepiz toⱪulƣan aⱪ kanap rǝhttǝ tǝyyarlidi; 29 buningdin baxⱪa ular bǝlwaƣnimu kɵk, sɵsün wǝ ⱪizil yip arilaxturulup kǝxtilǝngǝn, nepiz toⱪulƣan aⱪ kanap rǝhttǝ tǝyyarlidi; bularning ⱨǝmmisi Pǝrwǝrdigarning Musaƣa buyruƣinidǝk ⱪilindi.

30 Ular yǝnǝ nǝpis tahtayni, yǝni muⱪǝddǝs otuƣatni sap altundin yasap, uning üstigǝ mɵⱨür oyƣandǝk: «Pǝrwǝrdigarƣa muⱪǝddǝs ⱪilindi» dǝp oyup pütti; ■ 31 ular otuƣatⱪa kɵk rǝnglik yipni baƣlap, uning bilǝn otuƣatni sǝlligǝ taⱪidi, bular Pǝrwǝrdigarning Musaƣa buyruƣinidǝk ⱪilindi.■

Musaning yasalƣan sǝrǝmjanlarni kɵzdin kǝqürüxi

32 Xu tǝriⱪidǝ jamaǝtning ibadǝt qedirining ⱨǝmmǝ ⱪuruluxi pütküzüldi; Israillar Pǝrwǝrdigarning Musaƣa buyruƣinining ⱨǝmmisini xu boyiqǝ ⱪildi; xu tǝriⱪidǝ ⱨǝmmisini püttürdi. 33 Ular qedirni Musaning yeniƣa elip kǝldi — qedir yopuⱪlirini, uning barliⱪ ǝswablirini, ilmǝklirini, tahtaylirini, baldaⱪlirini, hadiliri bilǝn tǝgliklirini, ■ 34 xuningdǝk ⱪizil boyalƣan ⱪoqⱪar terisidin yasalƣan yopuⱪ bilǝn delfin terisidin yasalƣan yopuⱪni, «ayrima pǝrdǝ»ni, 35 ǝⱨdǝ sanduⱪi wǝ uning baldaⱪlirini, «kafarǝt tǝhti»ni, 36 xirǝ wǝ uning barliⱪ ǝswablirini, xundaⱪla «tǝⱪdim nanlar»ni, ■ 37 sap altundin yasalƣan qiraƣdan bilǝn uning qiraƣlirini, yǝni üstigǝ tizilƣan qiraƣlarni, uning barliⱪ ǝswabliri ⱨǝm qiraƣ meyini, 38 altun huxbuygaⱨ, mǝsiⱨlǝx meyi, dora-dǝrmǝklǝrdin yasalƣan huxbuyni, qedirning kirix eƣizining pǝrdisini, □ 39 mis ⱪurbangaⱨ bilǝn uning mis xalasini, uning baldaⱪliri bilǝn ⱨǝmmǝ ǝswablirini, yuyux desi bilǝn uning tǝglikini, 40 ⱨoylining qɵrisidiki pǝrdilǝrni, uning hadiliri wǝ ularning tǝgliklirini, ⱨoylining kirix eƣizining pǝrdisi bilǝn ⱨoylining taniliri wǝ ⱪozuⱪlirini, muⱪǝddǝs qedirning, yǝni jamaǝt qediriƣa ait hizmǝtkǝ ixlitilidiƣan barliⱪ ǝswablarni, 41 muⱪǝddǝs jayƣa ait hizmǝt üqün tikilgǝn kaⱨinliⱪ kiyimini, yǝni Ⱨarun kaⱨinning muⱪǝddǝs kiyimliri bilǝn uning oƣullirining kaⱨinliⱪ kiyimlirini bolsa, ⱨǝmmisini elip kǝldi.■

42 Bu ixlarning ⱨǝmmisini Israillar Pǝrwǝrdigarning Musaƣa barliⱪ buyruƣanliri boyiqǝ ǝnǝ xundaⱪ ada ⱪilƣanidi. 43 Musa ixlarning ⱨǝmmisigǝ tǝpsiliy ⱪaridi, mana, ular Pǝrwǝrdigarning buyruƣini boyiqǝ bu ixlarni pütküzgǝnidi; buyrulƣandǝk, dǝl xundaⱪ ⱪilƣanidi; Musa bularni kɵrüp, ularƣa bǝht-bǝrikǝt tilǝp dua ⱪildi.

40

Ibadǝt qedirining tiklinixi

1 Andin Pǝrwǝrdigar Musaƣa mundaⱪ ǝmr ⱪildi: —

2 Birinqi ayning bexi, ayning birinqi küni sǝn jamaǝt qedirining muⱪǝddǝshanisini tikligin. □ 3 Ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ sanduⱪini uning iqigǝ ⱪoyup, iqki pǝrdǝ arⱪiliⱪ ǝⱨdǝ sanduⱪini tosup ⱪoyƣin; 4 xirǝni qedirning iqigǝ ǝkirip, üstigǝ tizilidiƣan nǝrsilǝrni tizƣin; andin qiraƣdanni ǝkirip, üstigǝ qiraƣlarni orunlaxturƣin. □  ■ 5 Altun bilǝn ⱪaplanƣan huxbuy kɵydürgüqi ⱪurbangaⱨni ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ sanduⱪining uduliƣa tiklǝp ⱪoyƣin; qedirning kirix eƣizining pǝrdisini esip ⱪoyƣin.□  ■

6 Kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪurbangaⱨini muⱪǝddǝshanining, yǝni jamaǝt qedirining kirix eƣizining aldiƣa ⱪoyƣin; 7 andin yuyux desini jamaǝt qediri bilǝn ⱪurbangaⱨning otturisiƣa orunlaxturup, su toxturup ⱪoyƣin.

Ibadǝt qediri wǝ sirtⱪi ⱨoylisi

8 Ⱨoylining qɵrisigǝ pǝrdilǝrni bekitip, ⱨoylining kirix eƣizining pǝrdisini asⱪin; ■ 9 andin «mǝsiⱨlǝx meyi»ni elip, ibadǝt qediri wǝ uning iqidiki barliⱪ nǝrsilǝrni mǝsiⱨlǝp, uni wǝ barliⱪ ⱨǝmmǝ ǝswablirini Hudaƣa atap muⱪǝddǝs ⱪilƣin. Xundaⱪ ⱪilip pütkül qedir muⱪǝddǝs bolidu. 10 Sǝn kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪurbangaⱨini, xundaⱪla uning barliⱪ ǝswablirini mǝsiⱨlǝp, uni Hudaƣa atap muⱪǝddǝs ⱪilƣin; buning bilǝn ⱪurbangaⱨ «ǝng muⱪǝddǝs nǝrsilǝr» ⱪatarida bolidu.■

11 Sǝn yǝnǝ yuyunux desi wǝ uning tǝglikini mǝsiⱨlǝp muⱪǝddǝs ⱪilƣin. 12 Andin Ⱨarun bilǝn uning oƣullirini jamaǝt qedirining kirix eƣiziƣa yeⱪin ǝkilip, ularni su bilǝn yuƣin; 13 Ⱨarunƣa muⱪǝddǝs kiyimlǝrni kiydürüp, Manga kaⱨinliⱪ hizmǝttǝ boluxi üqün uni mǝsiⱨlǝp, Manga ayrip muⱪǝddǝs ⱪilƣin.

14 Andin uning oƣullirini elip kirip, ularƣa halta kɵnglǝklǝrni kiydürüp, 15 ularning atisini mǝsiⱨliginingdǝk Manga kaⱨinliⱪ hizmitidǝ boluxi üqün ularnimu mǝsiⱨligin. Xuning bilǝn ularning bu mǝsiⱨlinixi ular üqün ǝwladtin ǝwladⱪiqǝ ǝbǝdiy kaⱨinliⱪning bǝlgisi bolidu.□

16 Musa xundaⱪ ⱪildi; Pǝrwǝrdigar uningƣa nemǝ buyruƣan bolsa, u xundaⱪ bǝja kǝltürdi.

17 Xundaⱪ boldiki, ikkinqi yilning birinqi eyida, ayning birinqi künidǝ ibadǝt qediri tiklǝndi. □  ■

18 Musa qedirni tikip, tǝgliklirini orunlaxturup, tahtaylirini tizip, ularning baldaⱪlirini bekitip, hadilirini tiklidi. 19 Muⱪǝddǝs qedirning üstigǝ iqki yopuⱪni yapti, andin uning üstigǝ taxⱪi yopuⱪni yepip ⱪoydi; bularning ⱨǝmmisi Pǝrwǝrdigarning Musaƣa buyruƣinidǝk ⱪilindi.

20 Andin u ⱨɵküm-guwaⱨliⱪni elip, uni sanduⱪ iqigǝ ⱪoydi; baldaⱪlarni ǝⱨdǝ sanduⱪining ⱨalⱪiliridin ɵtküzüp, «kafarǝt tǝhti»ni sanduⱪning üstigǝ orunlaxturdi.□

21 Əⱨdǝ sanduⱪini muⱪǝddǝs qedir iqigǝ elip kirip, otturiƣa «ayrima pǝrdǝ»ni tartti; xundaⱪ ⱪilip u ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ sanduⱪini pǝrdǝ arⱪiliⱪ tosup ⱪoydi. Ⱨǝmmǝ ix Pǝrwǝrdigarning Musaƣa buyruƣinidǝk ⱪilindi.■

22 U xirǝni jamaǝt qediriƣa elip kirip, muⱪǝddǝs jayning ximal tǝripigǝ, «ǝng muⱪǝddǝs jay»diki pǝrdining sirtiƣa ⱪoydi. 23 «Tǝⱪdim nanlar»ni xirǝning üstigǝ, Pǝrwǝrdigarning aldiƣa tizip ⱪoydi; bularning ⱨǝmmisi Pǝrwǝrdigarning Musaƣa buyruƣinidǝk ⱪilindi. ■ 24 Andin u qiraƣdanni jamaǝt qediriƣa elip kirip, uni muⱪǝddǝs jayning jǝnub tǝripigǝ, xirǝning uduliƣa ⱪoydi, 25 qiraƣlarni Pǝrwǝrdigarning aldiƣa orunlaxturdi; bularning ⱨǝmmisi Pǝrwǝrdigarning Musaƣa buyruƣinidǝk ⱪilindi.

26 Andin u huxbuyni kɵydürgüqi altun ⱪurbangaⱨni iqidiki pǝrdining aldiƣa tiklidi; □ 27 Uning üstidǝ esil huxbuyni kɵydürdi; bularning ⱨǝmmisi Pǝrwǝrdigarning Musaƣa buyruƣinidǝk ⱪilindi.

28 U ibadǝt qedirining kirix eƣiziƣa pǝrdǝ tartti. 29 Andin kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪurbangaⱨini jamaǝt qediridiki muⱪǝddǝs jayning kirix eƣiziƣa yeⱪin ⱪoydi; uning üstidǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ wǝ ⱪoxumqǝ axliⱪ ⱨǝdiyǝsini ɵtküzdi; bularning ⱨǝmmisi Pǝrwǝrdigarning Musaƣa buyruƣinidǝk ⱪilindi.□

30 Yuyunux desini jamaǝt qediri bilǝn ⱪurbangaⱨning otturisiƣa ⱪoyup, yuyuxⱪa ixlitilidiƣan suni dasⱪa toxⱪuzup ⱪuydi.

31-32 Musa wǝ Ⱨarun bilǝn uning oƣulliri ⱪaqanla jamaǝt qediriƣa kirsǝ yaki ⱪurbangaⱨⱪa yeⱪin barsa, Pǝrwǝrdigarning Musaƣa buyruƣinidǝk ⱪollirini xu suda yuyatti. Bular Pǝrwǝrdigarning Musaƣa buyruƣinidǝk ⱪilindi.

33 Andin u qedir ⱨǝm ⱪurbangaⱨning ǝtrapiƣa ⱨoyla pǝrdisini tiklǝp, ⱨoylining kirix eƣizining pǝrdisini tartti. Xu tǝriⱪidǝ Musa pütkül ixni tamamlidi.

Pǝrwǝrdigarning parlaⱪ nurining ibadǝt qedirini ⱪaplixi

34 Xuning bilǝn bulut jamaǝt qedirini ⱪaplap, Pǝrwǝrdigarning julasi ibadǝt qedirini toldurdi. ■ 35 Bulut sayǝ qüxürüp, Pǝrwǝrdigarning julasi qedirni toldurƣini üqün, Musa jamaǝt qediriƣa kirǝlmidi.

36 Ⱪaqanki bulut jamaǝt qediridin kɵtürülsǝ, Israillar sǝpǝrgǝ atlinatti. Ⱨǝrbir ⱪetim sǝpǝrdǝ xundaⱪ bolatti. 37 Bulut kɵtürülmisǝ ular ⱪozƣalmay, taki kɵtürülidiƣan küngiqǝ sǝpǝrgǝ qiⱪmaytti. 38 Qünki kündüzi Pǝrwǝrdigarning buluti muⱪǝddǝs qedir üstidǝ turatti, keqisi uning üstidǝ ot kɵrünǝtti; pütkül Israil jǝmǝtining kɵz aldida ularning barliⱪ ⱪilƣan sǝpǝrliridǝ xular kɵrünǝtti.■

□ 1:1 «Wǝ» — «wǝ» degǝn bu sɵz «Misirdin qiⱪix» degǝn kitabning «yaritilix» degǝn kitab bilǝn ziq baƣlinixliⱪ ikǝnlikini kɵrsitidu. «Yar.» 50:26ni kɵrüng. «Israil» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Huda Yaⱪupning ismini «Israil»ƣa ɵzgǝrtkǝnidi («Yar.» 32:28, 35:10ni kɵrüng).

■ 1:1 Yar. 46:8; Mis. 6:14.

■ 1:5 Yar. 46:27; Ⱪan. 10:22; Ros. 7:14.

■ 1:7 Ⱪan. 26:5; Ros. 7:17

□ 1:8 «Yüsüpni bilmǝydiƣan yengi bir padixaⱨ» — bǝlkim «Ⱨiksos Pirǝwnlǝr» sulalisini aƣdurƣan kixi «Aⱪmos» (miladiyǝdin ilgiri 1570-1546-yillar) boluxi mumkin.

■ 1:8 Ros. 7:18

■ 1:10 Ros. 7:19

□ 1:11 «Raamsǝs» — baxⱪa yǝrlǝrdǝ «Ramsǝs» dǝp atilidu.

□ 1:12 «Israillarƣa ɵq bolup kǝtti» — yaki «Israillar tüpǝylidin azar yedi».

■ 1:12 Zǝb. 105:24-25

□ 1:15 «Ibraniylar» — yǝⱨudiylarni, yǝni Israillarni kɵrsitidu.

□ 1:16 «tuƣⱪanda obdan ⱪaranglar» — Ibraniy tilida «toƣut orunduⱪida sǝpselip ⱪaranglar».

□ 1:22 «dǝrya» — mǝzkur kitabta «dǝrya» pǝⱪǝt Nil dǝryasini kɵrsitidu. Misirda ⱨeqⱪandaⱪ baxⱪa qong dǝrya yoⱪ. Bügüngǝ ⱪǝdǝr Misirliⱪlar «dǝrya» desǝ, pǝⱪǝt Nil dǝryasinila kɵrsitidu. Muxu wǝⱪǝlǝr yüz bǝrgǝn zamanlarda Misirliⱪlar yǝnǝ Nil dǝryasini «ɵz ilaⱨlirimizdin biri» dǝp ⱨesablap uningƣa qoⱪunatti.

■ 1:22 Ros. 7:19

■ 2:1 Mis. 6:20; Qɵl. 26:59

■ 2:2 1Tar. 23:13; Ros. 7:20; Ibr. 11:23

□ 2:3 «sewǝt» — ibraniy tilida «sanduⱪ» — bu sɵz «Yar.» 6:14dǝ Nuⱨ pǝyƣǝmbǝr yasiƣan «kemǝ»nimu bildüridu. «dǝryaning ⱪirƣiⱪidiki ⱪomuxluⱪ arisiƣa ⱪoyup ⱪoydi» — misirliⱪlar Nil dǝryasini ilaⱨ dǝp ⱪariƣaqⱪa, misirliⱪ ayallarning Nil dǝryasida daim yuyunux aditi bar idi. Xübⱨisizki, Musaning anisining xundaⱪ ⱪilixi misirliⱪ bir ayalning uni tepiwelip, uningƣa rǝⱨim ⱪilip beⱪiwalsun, degǝnni mǝⱪsǝt ⱪilƣanidi.

□ 2:5 «sewǝtni» — ibraniy tilida «sanduⱪni». 3-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

■ 2:5 Ros. 7:21; Ibr. 11:23

□ 2:10 «Musa» — ibraniy tilida «Musa» degǝn sɵz «tartip qiⱪirix» degǝn sɵz bilǝn aⱨangdaxtur; ⱪǝdimki Misir tilida «suning balisi» degǝn mǝnidǝ boluxi mumkin. Ahirida Musaning xǝrǝplik burqi Israilni «su (yǝni, Ⱪizil Dengiz)din yaki su arⱪiliⱪ ⱪutⱪuzup qiⱪirixtin ibarǝt bolidu. Oⱪurmǝnlǝr diⱪⱪǝt ⱪilsa, Pirǝwnlǝrning isimlirining kɵpinqǝ «mos» yaki «mosis» degǝn ⱪoxumqǝ bilǝn ahirlaxⱪinini bayⱪiyalaydu.

■ 2:11 Ros. 7:23; Ibr. 11:24,25

■ 2:14 Ros. 7:27

■ 2:15 Ros. 7:29

□ 2:22 «Gǝrxom» — muxu isim «yaⱪa yurtluⱪ» degǝn sɵz bilǝn aⱨangdax. Musaning tunji balisiƣa bu isimni ⱪoyuxi bǝlkim Huda uningƣa tapxurmaⱪqi bolƣan hizmǝt ornining xu yǝrdǝ ǝmǝslikini bildürüx üqün boluxi mumkin.

■ 2:22 Mis. 18:2, 3

■ 2:24 Yar. 15:14

□ 3:1 «Yǝtro» — Reuǝlning yǝnǝ bir ismi. Bǝzidǝ «Yǝtǝr» dǝpmu yezilidu. «U ⱪoylarni baxlap...» — Ottura Xǝrⱪtǝ padiqilar adǝttǝ ⱪoylirini baxlap ularning aldida mangidu. «Ⱨorǝb» — Sinay teƣining yǝnǝ bir nami.

□ 3:2 «Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi» — Tǝwrat dǝwridǝ intayin alaⱨidǝ bir xǝhs idi. Bǝzi ixlarda u Hudaning ornida kɵrünǝtti. «Tǝbirlǝr» ⱨǝm «Ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

□ 3:4 «Musa, Musa» — adǝmning ismini ikki ⱪetim qaⱪirix — Hudaning uningƣa bolƣan qongⱪur meⱨir-muⱨǝbbitini wǝ ɵzigǝ tolimu ǝziz ikǝnlikini kɵrsitidu.

□ 3:5 «Muⱪǝddǝs jay» — «Muⱪǝddǝs Kitab»ta, «muⱪǝddǝs» degǝn sɵz «Hudaƣa mǝhsus atalƣan», «Hudaning ixlitixigǝ mǝhsus ayrilƣan», «Hudaƣila mǝnsup» degǝndǝk mǝnidǝ ixlitilidu.

■ 3:5 Yǝ. 5:15

■ 3:6 Mat. 22:32; Mar. 12:26; Luⱪa 20:37; Ros. 7:32

■ 3:7 Ros. 7:34

■ 3:10 Zǝb. 105:26; Ⱨox. 12:14; Mik. 6:4; Ros. 7:35

□ 3:12 «sǝn ⱪowmni Misirdin elip qiⱪⱪandin keyin bu taƣda Hudaƣa ibadǝt ⱪilisilǝr; bu ix mana ɵzünggǝ Mening seni ǝwǝtkinimning ispat-bǝlgisi bolidu» — ⱪiziⱪ ix xuki, Huda Musaƣa kɵrsǝtmǝkqi bolƣan ispat-bǝlgǝ u Hudaning ǝmrigǝ itaǝt ⱪilip, uzun waⱪit ɵtkǝndin keyin andin kɵrülidu; demǝk, Musaning iman-etiⱪadi xuning bilǝn sinilidu.

■ 3:12 Yǝ. 1:5

□ 3:14 «Mǝn «Əzǝldin bar Bolƣuqi»durmǝn» — yaki «Mǝn ǝsli Ɵzümdurmǝn» yaki «Ⱨǝmixǝ barning Ɵzi Mǝndurmǝn». Bu nam (ibraniy tilida «Yaⱨwǝⱨ»), xübⱨisizki, Hudaning ⱨeq ɵzgǝrmǝydiƣanliⱪi, uning ⱨǝrdaim «waⱪittin sirt»ta turuwatⱪanliⱪi, ɵtmüx, ⱨazir yaki kǝlgüsi waⱪitlar bilǝn qǝklǝnmǝydiƣanliⱪini kɵrsitip tǝkitlǝydu. Adǝttǝ tǝrjimimizdǝ bu nam «Pǝrwǝrdigar» dǝp tǝrjimǝ ⱪilinidu.

□ 3:15 «Yaⱨwǝⱨ» — daim tǝrjimimizdǝ «Pǝrwǝrdigar» degǝn nam bilǝn tilƣa elinidu. U toƣruluⱪ 3:14tiki izaⱨatni kɵrüng.

□ 3:16 «Yoⱪlax» — bu peil Huda bilǝn munasiwǝtlik ixlitilgǝn bolsa, ƣǝmhorluⱪ ⱪilix, insanning ⱨalidin hǝwǝr elixni ɵz iqigǝ alidu.

■ 3:22 Mis. 11:2; 12:35; Əz. 39:10

□ 4:8 «Aldinⱪi mɵjizilik alamǝtkǝ kɵngülximisǝ, ular ikkinqi mɵjizilik alamǝtkǝ ixinidu» —Ibraniy tilida «aldinⱪi mɵjizilik alamǝtning gepigǝ ⱪulaⱪ salmisa, ular ikkinqi mɵjizilik alamǝtning gepigǝ ixinidu».

■ 4:9 Mis. 7:19

■ 4:12 Mat. 10:19; Mar. 13:11; Luⱪa 12:12

□ 4:15 «Əmdi dǝydiƣan gǝplǝrni uningƣa eyt» — ibraniy tilida «uningƣa gǝp ⱪilip aƣziƣa dǝydiƣan sɵzlǝrni salƣin».

■ 4:15 Mis. 7:2

□ 4:23 «Oƣlumni Ɵzümgǝ ibadǝt ⱪilixⱪa ⱪoyup bǝr, dedim. Uningƣa yol ⱪoyuxni rǝt ⱪilidiƣan bolsang, sening tunji oƣlungni ɵltürimǝn» — yaki «Oƣlumni Ɵzümgǝ ibadǝt ⱪilixⱪa ⱪoyup bǝrgin degǝn bolsammu, sǝn uni ⱪoyup bǝrmiding. Bu sǝwǝbtin Mǝn ǝmdi sening tunji oƣlungni ɵltürimǝn».

□ 4:25 «hǝtnilikini... ayiƣiƣa taxlap» — yaki «hǝtnilikini... ayiƣiƣa tǝgküzüp». «Sǝn dǝrwǝⱪǝ aldimda ⱪan tɵkǝr ǝr ikǝnsǝn!» — Zipporaⱨning bu sɵzi wǝ bu sirliⱪ wǝⱪǝ toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

□ 4:26 «hǝtnǝ tüpǝylidin» — muxu yǝrdǝ ibraniy tilida «hǝtnǝ» kɵplük xǝklidǝ — «hǝtnilǝr».

■ 5:2 Mis. 3:19; Ayup 21:15

■ 5:3 Mis. 3:18

□ 5:21 «Əmǝldarliri» — ibraniy tilida «hizmǝtkarliri» yaki «ⱪulliri». Gǝrqǝ muxu kixilǝr Pirǝwnning ordisida ǝmǝldarliⱪ orunda turƣan bolsimu, lekin ular yǝnila Pirǝwnning «ⱪulliri» dǝp ⱨesablanƣan bolsa kerǝk.

□ 6:3 «Yaⱨwǝⱨ» — muxu namni adǝttǝ «Pǝrwǝrdigar» dǝp tǝrjimǝ ⱪilimiz. «Yaⱨwǝⱨ» degǝn namim bilǝn ularƣa axkara tonulmidim» degǝn sɵzlǝr toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 6:6 «silǝrgǝ ⱨǝmjǝmǝt bolup ⱨɵrlükkǝ erixtürimǝn» —ibraniy tilida «gaal» degǝn bir peil bilǝnla ipadilinidu. Bu peil toƣruluⱪ «Tǝbirlǝr» wǝ «Ayup» 19:25 wǝ izaⱨatinimu kɵrüng.

□ 6:9 «piƣanƣa qüxkǝn bolup,...» — yaki «sǝwrsizliktin qidimay,...»

□ 6:12 «kalpuki hǝtnǝ ⱪilinmiƣan» — bu sɵzlǝr bilǝn Musa ɵzining aƣzi kalwa bolupla ⱪalmay, yǝnǝ (ɵzining 4:10-17dǝ hatirilǝngǝn Hudaƣa bolƣan ⱪaⱪxaxlirini ǝslǝp) ɵzining Hudaning aldida heli nalayiⱪ ixlarni ⱪilƣanliⱪini, gǝp-sɵzdǝ gunaⱨi bar adǝm ikǝnlikinimu kɵrsǝtmǝkqi.

■ 6:14 Yar. 46:9; Qɵl. 26:5; 1Tar. 5:3

■ 6:15 Yar. 46:10; Qɵl. 26:12; 1Tar. 4:24

■ 6:16 Yar. 46:11; Qɵl. 3:17; 26:57; 1Tar. 6:1-30

■ 6:17 1Tar. 6:2; 23:7

■ 6:18 1Tar. 6:3; 23:12

■ 6:19 1Tar. 6:4; 23:21

□ 6:20 «Amram ɵz ⱨammisi Yokǝbǝdni hotunluⱪⱪa aldi» — xu qaƣda ɵz ⱨammisini hotunluⱪⱪa elix mǝn’i ⱪilinƣan ǝmr («Law.» 18:12-23) tehi Israilƣa berimligǝnidi.

■ 6:20 Mis. 2:1; Qɵl. 26:59

■ 6:23 Qɵl. 3:2; 26:60; 1Tar. 5:29; 24:1

■ 6:30 Mis. 6:12; Mis. 4:10

□ 7:2 «Ⱨarun bolsa sening pǝyƣǝmbiring bolidu» — demǝk, Ⱨarun ɵzi Musaning sɵzlirini Pirǝwngǝ yaki hǝlⱪⱪǝ yǝtküzidu.

■ 7:2 Mis. 4:14

□ 7:10 «Pirǝwnning ǝmǝldarliri» — mǝzkur kitabta «Pirǝwnning ǝmǝldarliri» ibraniy tilida «hizmǝtkarliri» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 7:20 Mis. 17:5; Zǝb. 78:44; 105:29

□ 8:3 «ordangƣa» — yaki «ɵyünggǝ».

□ 8:9 «mǝn izzitingni ⱪilay» — ibraniy tilida «mǝndin izzǝtkǝ muyǝssǝr bolƣin».

■ 8:15 Mis. 7:14

□ 8:16 «paxiƣa» — baxⱪa hil tǝrjimisi: «pitlarƣa». Baxⱪa hil ⱨaxarǝtlǝrnimu kɵrsitixi mumkin.

■ 8:17 Zǝb. 105:31

□ 8:21 «kɵküyünlǝr» — bularning ⱪaysi ⱨaxarǝt ikǝnliki ⱨazir bizgǝ namǝlum. «Zǝb.» 78:45dǝ bu ⱨaxarǝtlǝr adǝmlǝrni qaⱪidiƣanliⱪi eytilidu, xunga bu ⱨaxarǝt kɵküyün yaki xuningƣa ohxap ketidiƣan bir hil qiwin bolsa kerǝk.

□ 8:22 «...sǝn Mǝn Pǝrwǝrdigarning bu zeminda bolƣanliⱪimni bilisǝn» —Yaki «...sǝn Mǝn Pǝrwǝrdigarning yǝr yüzidǝ mǝwjut ikǝnlikimni bilisǝn».

■ 8:24 Zǝb. 78:45; 105:31

□ 8:26 «Hudayimizƣa sunmaⱪqi bolƣan ⱪurbanliⱪ mal misirliⱪlarƣa nisbǝtǝn yirginqliktur» — misirliⱪlarƣa nisbǝtǝn «yirginqlik bolƣini» ⱪoylardin ibarǝt idi. Ular ⱪoylarni, xundaⱪla ⱪoyqilarnimu yirginqliⱪ dǝp ⱪariƣan; lekin paydini kɵzlǝp Misirdiki bǝzi yǝrlǝrdǝ ⱪoy beⱪilatti («Yar.» 46:34ni kɵrüng). Muxu ayǝtning baxⱪa birhil qüxǝndürülüxi boyiqǝ, misirliⱪlar bǝzi mallarƣa (mǝsilǝn, kalilarning bǝzi hilliriƣa) qoⱪunatti. Əgǝr Israillar ular qoⱪunƣan birhil malni ⱪurbanliⱪ ⱪilsa, ular ƣǝzǝplinǝtti, ǝlwǝttǝ.

■ 8:26 Yar. 43:32; 46:34

■ 8:32 Mis. 8:11

■ 9:16 Rim. 9:17

□ 9:23 «yǝr yüzidǝ qaⱪmaⱪ qeⱪindiliri qepip yürǝtti» — yaki «ot yǝr yüzigǝ tohtawisiz qüxti».

□ 9:27 «Sǝwǝnlik bolsa mǝn wǝ hǝlⱪimdin ɵtti» — yaki «mǝn ɵzüm wǝ hǝlⱪim rǝzildur».

■ 9:35 Mis. 4:21; 7:3

■ 10:1 Mis. 4:21; 9:34

□ 10:2 «ⱪandaⱪ rǝswa jazaliƣanliⱪim» — yaki «ⱪattiⱪ jazaliƣanliⱪim».

□ 10:10 «Pǝrwǝrdigar silǝr bilǝn billǝ bolƣay!» — bu tǝⱨdit salidiƣan, naⱨayiti kinayilik, ⱨǝjwiy gǝp, ǝlwǝttǝ. Baxⱪa birhil tǝrjimisi «Pǝrwǝrdigarni silǝr bilǝn bolsun dǝp, silǝrni bala-qaⱪanglar bilǝn ⱪoxup ⱪoyup berǝmdim?». «Mana, aldinglarda balayi’apǝt turuptu!» — ibraniy tilida «yamanliⱪ», «apǝt» yaki «balayi’apǝt» «ra» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Lekin misirliⱪlarning muⱨim ilaⱨi — «ⱪuyax ilaⱨi»ning namimu «Ra» bolƣaqⱪa, Pirǝwnning sɵzi ikki bisliⱪ boluximu mumkin; undaⱪ bolƣanda ikkinqi mǝnisi: «Mening ilaⱨim «Ra» silǝrni jazalaydu!» degǝnlik bolidu («aldinglarda «ra» turuptu!). Muxu ibarǝ baxⱪa tǝrjimilǝrdǝ «Mana, silǝrdǝ yaman niyǝt bar!» dǝpmu tǝrjimǝ ⱪilinidu.

■ 10:13 Zǝb. 78:46; 105:34,35

■ 10:22 Zǝb. 105:27,28

□ 10:25 «bizgǝ» — ibraniy tilida «ⱪolimizƣa». «bizgǝ berǝmsǝn?» — yaki «bizgǝ berixing kerǝk!».

■ 10:29 Ibr. 11:27

□ 11:1 «Yǝnǝ bir apǝtni Pirǝwnning üstigǝ wǝ Misirning üstigǝ qüxürimǝn...» — bu sɵzlǝrni Musa tehi Pirǝwnning aldidin qiⱪmay turup Pǝrwǝrdigar uningƣa eytⱪan bolsa kerǝk (8-ayǝtni kɵrüng).

□ 11:2 «hǝlⱪⱪǝ tapilap...» — ibraniy tilida «hǝlⱪning ⱪulaⱪliriƣa sɵz ⱪilip...».

■ 11:2 Mis. 3:22; 12:35

■ 11:3 Mis. 12:36

■ 11:4 Mis. 12:29

■ 11:5 Mis. 12:12

□ 11:8 «Xuning bilǝn bu ǝmǝldarliringning ⱨǝmmisi aldimƣa kelip, manga tǝzim ⱪilip: .. andin qiⱪip ketimǝn» — dedi-dǝ, ⱪattiⱪ ƣǝzǝp bilǝn Pirǝwnning aldidin qiⱪip kǝtti» — 1-8 ayǝttǝ hatirilǝngǝnlǝr Musa bilǝn Pirǝwnning otturisida bolƣan jedǝl (10-babta hatirilgǝn)ning dawami bolsa kerǝk.

■ 11:8 Mis. 12:30

■ 11:10 Mis. 9:16; Rim. 9:17

□ 12:2 «Bu ay silǝrgǝ ... yilning tunji eyi bolidu» — bu waⱪittin ilgiri Hudaning hǝlⱪi üqün yilning bexi küzdǝ (Sentǝbrdǝ) baxlinatti (Muⱪǝddǝs Kitabta buningdin ilgiriki barliⱪ waⱪitlar xundaⱪ ⱨesablinatti). Ottura xǝrⱪtiki ǝllǝrning ⱨǝmmisining xundaⱪ kalendari bar idi.

□ 12:3 «ⱪoza» —Ibraniy tilida «ⱪoza» degǝn sɵz oƣlaⱪnimu kɵrsitidu.

■ 12:5 Law. 1:3; 22:21; Mal. 1:8; 1Pet. 1:19

□ 12:6 «gugum» — ibraniy tilida «ikki kǝq ariliⱪida» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu — demǝk, kün petiwatⱪan qaƣdin ⱪarangƣu qüxküqǝ bolƣan ariliⱪtiki waⱪit. «Birinqi kǝq» kǝqⱪurun yaki kün petix, «ikkinqi kǝq» keqini kɵrsǝtsǝ kerǝk. Israilda ixlitilgǝn kalendar boyiqǝ yengi kün kǝq kirixi bilǝn baxlinidu. Xunga xu keqǝ bilǝn birinqi ayning on bǝxinqi küni baxlinidu.

■ 12:8 Qɵl. 9:11; 1Kor. 5:8

□ 12:11 «U bolsa Pǝrwǝrdigarning «ɵtüp ketix» ⱪozisidur» — ibraniy tilida «Bu Pǝrwǝrdigarning «pasha»sidur». Ibraniy tilida «pasha» yaki «pesah» «ɵtüp ketix» degǝn uⱪumni bildüridu. «Ɵtüp ketix» degǝnning muxu yǝrdǝ nemini kɵrsǝtkini toƣrisida 13-ayǝt wǝ izaⱨatini kɵrüng.

□ 12:12 «Misirning barliⱪ ilaⱨlirining üstidin ⱨɵküm ⱪilimǝn» — bu muⱨim ix toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. Misirliⱪlarning 80din kɵp ilaⱨliri bar idi.

□ 12:13 «silǝrgǝ ɵtüp turimǝn» — yaki «silǝrdin ɵtüp ketimǝn» degǝn sɵzlǝr toƣruluⱪ ikki hil pikir bar: — (1) Pǝrwǝrdigarning «ɵtüp ketix»i uning Israillarni jazalimay ɵyigǝ kirmǝy «ɵtüp ketixi», (2) Pǝrwǝrdigar ǝwǝtkǝn «ⱨalak pǝrixtisi» (23-ayǝt wǝ «Zǝb.» 78:49ni kɵrüng) Israillarning ɵylirigǝ yetip kǝlgǝndǝ Pǝrwǝrdigar Ɵzi ularning ɵylirining ixikining aldiƣa «ɵtüp turux»i bilǝn ⱨalak pǝrixtisining yolini tosup, muⱨapizǝt ⱪilip saⱪ ⱪalduruxini kɵrsitixi mumkin. Biz ikkinqi pikirgǝ ⱪayil bolduⱪ («Yǝx.» 31:5ni wǝ izaⱨatinimu kɵrüng).

■ 12:14 Mis. 5:1

□ 12:16 «ibadǝt soruni» — muxu yǝrdiki «sorun» degǝn sɵz «sorunƣa qaⱪirilix» degǝnni bildüridu. Nǝgǝ qaⱪirilidu? Muⱪǝddǝs Kitabta adǝttǝ tǝkitlinidiƣan ix hǝlⱪning jǝm boluxi ǝmǝs, bǝlki «Hudaning yeniƣa yiƣilixⱪa qaⱪirilix»tin ibarǝt bolidu. Lekin muxu yǝrdǝ, bolupmu qɵl-bayawandin ɵtüp sǝpǝr ⱪilƣan waⱪtida, pütkül jamaǝt «muⱪǝddǝs qedir»ning aldiƣa yiƣilixi mumkin, wǝ keyin Pǝlǝstin zeminida turƣanda, ǝrkǝklǝr bu ǝmr boyiqǝ ⱨǝr yili «muⱪǝddǝs qedir»ƣa, andin muⱪǝddǝs ibadǝthaniƣa yiƣilidiƣan bolidu («Ⱪan.» 16:16).

■ 12:18 Law. 23:5; Qɵl. 28:16

□ 12:19 «Israil jamaitidin üzüp taxlinidu» — «ɵz hǝlⱪidin üzüp taxlinidu» yaki «jamaǝttin üzüp taxlinidu» degǝnning mundaⱪ birnǝqqǝ qüxǝnqisi boluxi mumkin: (1) Pǝrwǝrdigar Ɵzi uni ɵltüridu; (2) jamaǝt uni ɵltürüxi kerǝk; (3) jamaǝt uni ibadǝt sorunliridin ⱨǝydiwetixi yaki pütkül jǝmiyǝt uni paliwetixi kerǝk; (4) uningdin ⱨeq nǝsil ⱪaldurulmaydu. Bizningqǝ baxⱪa ayǝttǝ eniⱪ buyruⱪ kɵrsitilmigǝqkǝ, birinqi qüxǝnqǝ (Huda Ɵzi xu adǝmni dunyadin kǝtküzidu) toƣra boluxi mumkin, dǝp ⱪaraymiz.

■ 12:20 Ⱪan. 16:3

□ 12:21 «pasha» — yǝni «ɵtüp ketix ⱨeyti».

■ 12:21 Ibr. 11:28

□ 12:22 «zupa» — zupa birhil ɵsümlük; baxⱪa bir ismi «lepǝkgül».

□ 12:23 «ⱨalak ⱪilƣuqi» — bǝlkim birhil pǝrixtini kɵrsǝtsǝ kerǝk («Zǝb.» 78:49ni kɵrüng). «ɵtüp turux» — «ɵtüp turux» yaki «ɵtüp ketix» degǝnning mǝnisi toƣruluⱪ 12:13tiki izaⱨatni kɵrüng.

■ 12:23 Ibr. 11:28

□ 12:24 «bu rǝsim-ⱪaidǝ» — Hudaning keyinki ǝmrliri boyiqǝ, «ɵtüp ketix ⱨeyti»da (1) ⱨǝrbir ailining bir ⱪozini ⱪurbanliⱪ ⱪilixi; (2) uning gɵxini keqidǝ yeyixi; (3) bu gɵxni petir nan wǝ aqqiⱪ kɵktatlar bilǝn billǝ yeyixi ⱪatarliⱪlar tǝlǝp ⱪilinidu («Qɵl.» 9:1-14, «Ⱪan.» 16:1-8ni kɵrüng).

■ 12:26 Yǝ. 4:6

■ 12:28 Ibr. 11:28

■ 12:29 Zǝb. 78:51; 105:36; 135:8; 136:10

■ 12:30 Zǝb. 105:36,38

■ 12:35 Mis. 3:21; 11:2; Zǝb. 105:37

□ 12:38 «xalƣut hǝlⱪ» — keyinki wǝⱪǝlǝrdin (mǝsilǝn, «Qɵl.» 11:4 ⱪatarliⱪlar) ⱪariƣanda, Israillardin baxⱪa birnǝqqǝ millǝtlǝrdin bolƣan bir türküm kixilǝrni kɵrsǝtsǝ kerǝk.

■ 12:40 Yar. 15:13; Ros. 7:6; Gal. 3:17

■ 12:46 Qɵl. 9:12; Yⱨ. 19:36

■ 13:2 Mis. 22:29; 34:19; Law. 27:26; Qɵl. 3:13; 8:17; Luⱪa 2:23

□ 13:4 «Abib eyi» — Israilning kalendari boyiqǝ yilning birinqi eyidur, ibraniylar ixlǝtkǝn kalendar boyiqǝ, bǝzi yillirida Mart eyida, bǝzi yillirida Aprilda baxlinidu (12:2ni kɵrüng). «Abib» degǝnning mǝnisi: «bih urux», «ɵsüp qiⱪix»tur.

■ 13:4 Mis. 23:15

□ 13:12 «... Ⱨǝmmǝ tunji ǝrkǝklirimu Pǝrwǝrdigarƣa mǝnsup bolsun» — Pǝrwǝrdigar Misirda barliⱪ tunjilarni ɵlümdin ⱪutⱪuzƣan bolup, ularning ⱨǝmmisi «ɵlümdin tirilgǝndǝk» uningƣa mǝnsup idi. Əmma (insan bolsun, mal bolsun) tunji tuƣulƣanlar bolsa pütkül ailigǝ wǝkillik ⱪilatti.

■ 13:12 Mis. 22:30; 34:19; Law. 27:26; Qɵl. 8:17; Əz. 44:30

□ 13:13 «exǝklǝrning ⱨǝmmǝ tunjilirining orniƣa birdin ⱪoza bǝrgin...» — omumǝn eytⱪanda, ulaƣlarni ⱪurbanliⱪ ⱪilixⱪa bolmaytti; pǝⱪǝt ⱪoy, kala, oƣlaⱪ wǝ kǝptǝr ⱪatarliⱪlarla bolatti. Yǝnǝ kelip, ulaƣlarning orniƣa ⱪoylarni ⱪurbanliⱪ ⱪilixⱪa ruhsǝt berilixidǝ ulaƣlarning iⱪtisadiy ⱪimmitining yuⱪiriliⱪi nǝzǝrgǝ elinƣan.

■ 13:16 Mis. 13:9; Ⱪan. 6:8; Pǝnd. 3:3

□ 13:19 «...yoⱪlap ⱨalinglardin hǝwǝr alidu» — bu ibraniy tilida pǝⱪǝt «yoⱪlap» degǝn birla sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 13:19 Yar. 50:25; Yǝ. 24:32

□ 14:2 «dengiz» — «Ⱪizil Dengiz»ni kɵrsitidu. Hǝritini kɵrüng.

■ 14:2 Qɵl. 33:7

■ 14:4 Mis. 4:21; 10:20

□ 14:8 «ⱪollirini egiz kɵtürüxkǝn ⱨalda» — huxalliⱪ, mǝrdanilik bilǝn, demǝk.

■ 14:9 Yǝ. 24:6

■ 14:12 Mis. 6:9

□ 14:16 «ɵtüp ketidu» — bu ikkinqi «ɵtüp ketix»tur. «ɵtüp ketix ⱨeyti»da aldinⱪi wǝ bu «ɵtüp ketix» ǝslinidu (12:13, 23nimu kɵrüng).

□ 14:19 «Hudaning Pǝrixtisi» — bu zat toƣruluⱪ 3:2 wǝ uning izaⱨatini kɵrüng.

□ 14:20 «bu bulut bir tǝrǝptǝ ⱪarangƣuluⱪ qüxürüp...» — xu waⱪit ayning otturisi bolƣaqⱪa, adǝttǝ ayding bolatti.

■ 14:21 Yǝ. 4:23; Zǝb. 78:13; 106:9; 114:1-7

□ 14:22 «ɵtüp kǝtti» — Yǝⱨudiylar «ɵtüp ketix» ⱨeytini tǝbrikligǝndǝ, muxu Ⱪizil Dengizdin «ɵtüp ketix»nimu ǝslǝp tǝbriklǝydu.

■ 14:22 1Kor. 10:1; Ibr. 11:29

□ 14:25 «u ularning ⱨarwilirining qaⱪlirini patⱪuzup,...» — baxⱪa birnǝqqǝ hil tǝrjimilirimu uqrixi mumkin.

■ 14:28 Zǝb. 78:53; 106:11

■ 14:29 Zǝb. 77:19

□ 15:1 «U karamǝt uluƣluⱪini kɵrsǝtti» — yaki «U xanliⱪ ƣǝlibǝ ⱪuqti».

■ 15:1 Zǝb. 106:12

□ 15:2 «Yaⱨ» —Muxu tǝrjimidǝ biz Hudaning «Yaⱨwǝⱨ» yaki «Yǝⱨowaⱨ» degǝn namini «Pǝrwǝrdigar» dǝp tǝrjimǝ ⱪilduⱪ. «Yaⱨ» bolsa «Yaⱨwǝⱨ» degǝn bu ismining ⱪisⱪartilƣan xǝklidur.

■ 15:2 Zǝb. 18:2; Zǝb. 118:14; Yǝx. 12:2

□ 15:3 «Yaⱨwǝⱨ» —Muxu tǝrjimidǝ biz Hudaning «Yaⱨwǝⱨ» yaki «jǝⱨowaⱨ» degǝn namini adǝttǝ «Pǝrwǝrdigar» dǝp tǝrjimǝ ⱪilduⱪ. Mǝnisi «Əzǝldin Bolƣuqi». 3:13-14 wǝ izaⱨatni kɵrüng.

■ 15:5 Nǝⱨ. 9:11

■ 15:6 Zǝb. 118:15,16

□ 15:8 «Dimiƣingning nǝpisi bilǝn» — yaki «ⱪǝⱨringning roⱨi bilǝn».

■ 15:8 Yǝx. 63:12,13; Ⱨab. 3:10

■ 15:10 Zǝb. 74:13; 106:11

□ 15:13 «ⱨǝmjǝmǝt ⱪilip ⱪutⱪuzƣan» — muxu ibarǝ ibraniy tilida «daal» degǝn bir peil bilǝnla ipadilinidu. Bu peil toƣruluⱪ «Tǝbirlǝr» wǝ «Ayup» 19:25 wǝ izaⱨatinimu kɵrüng. «Ɵz muⱪǝddǝs makaningƣa» — ibraniy tilida «Ɵz muⱪǝddǝslikingning makaniƣa».

■ 15:15 Ⱪan. 2:4

□ 15:16 «Ɵzüng rǝnǝ tɵlǝp ⱨɵr ⱪilƣan hǝlⱪing» — bu uⱪum yuⱪiriⱪi 13-ayǝttiki «Sǝn ⱨǝmjǝmǝt ⱪilip ⱪutⱪuzƣan... hǝlⱪing» degǝn uⱪumƣa yeⱪindur. «... Ɵzüng rǝnǝ tɵlǝp ⱨɵr ⱪilƣan hǝlⱪing ɵtüp bolƣuqǝ» — bu ayǝt bexarǝt bolup: (1) Ⱪanaandiki hǝlⱪ wǝ Moabtiki aⱨalilǝr Hudaning hǝlⱪining Misirdin qiⱪⱪinini anglap ulardin intayin ⱪorⱪidu («Yǝ.» 2:8-11ni kɵrüng); (2) keyinki künlǝrdǝ Israil Ⱪanaan zeminini igilǝxkǝ Iordan dǝryasidin «ɵtidu». Bu ix bolƣuqǝ ⱨeqⱪandaⱪ baxⱪa ǝl-millǝt ularning yolini tosuwalalmaydu (17-ayǝtni kɵrüng).

■ 15:16 Ⱪan. 2:25; 11:25; Yǝ. 2:9

□ 15:19 «...ⱪuruⱪ yǝrdin mengip ɵtüp kǝtti» — bǝzi tǝrjimilǝrdǝ Musaning bu xeiri 18-ayǝt bilǝn tohtaydu.

■ 15:20 1Sam. 18:6

□ 15:21 «U zor uluƣluⱪini kɵrsǝtti» — yaki «U xanliⱪ ƣǝlibǝ ⱪuqti».

□ 15:23 «Maraⱨ» — «aqqiⱪ» degǝn mǝnidǝ.

■ 15:23 Qɵl. 33:8

□ 15:26 «Pǝrwǝrdigarning sɵzini» — ibraniy tilida «Pǝrwǝrdigarning awazini».

■ 16:1 Qɵl. 33:5-49

□ 16:3 «Pǝrwǝrdigarning ⱪoli bizni Misir yurtidila ɵltürüwǝtkǝn bolsa bolmasmidi!...» — ularning ⱪaⱪxaxliri tolimu orunsiz idi, ǝlwǝttǝ. Qünki birinqidin, Israillarning Misirdin elip kǝlgǝn qarwa malliri az ǝmǝs idi (12:38ni kɵrüng). Ikkinqidin, ular Misirda ⱪulluⱪta bolƣan qaƣliridimu ular erixidiƣan yemǝkliklǝr anqǝ kɵp bolƣan ǝmǝs idi («Ⱪan.» 3:7, 8:1-3ni kɵrüng).

■ 16:3 Qɵl. 11:4; 1Kor. 10:10

■ 16:4 Zǝb. 78:24; 105:40

□ 16:5 «altinqi kün» — bu jümǝ künidur. Xu küni Yǝⱨudiylar yiƣⱪan «manna»din ikki künlük tamaⱪni tǝyyarliwelixi kerǝk idi. Qünki ǝtisi, yǝni yǝttinqi küni xabat küni («dǝm elix küni») idi.

■ 16:10 Mis. 13:21

□ 16:12 «gugum» — ibraniy tilida «ikki kǝq ariliⱪida» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. 12:6 wǝ izaⱨatni kɵrüng.

■ 16:12 Yⱨ. 6:49,58

■ 16:13 Qɵl. 11:31; Zǝb. 105:40

■ 16:14 Qɵl. 11:7; Nǝⱨ. 9:15; Zǝb. 78:24; 105:40

■ 16:15 Yⱨ. 6:31; 1Kor. 10:3

□ 16:16 «bir omǝr» — «ǝfaⱨ»ning ondin bir ⱪismi, yǝni ikki litrqǝ idi.

□ 16:18 «ⱨǝrbir kixi ɵz yǝydiƣiniƣa ⱪarap yiƣⱪanidi» —yǝnǝ bir tǝrjimisi: «ⱨǝmmǝylǝnning yiƣiwalƣini ɵz eⱨtiyajiƣa dǝlmudǝl idi». Bu ayǝtni ikki hil qüxinix mumkin: — (1) Hudaning bǝlgilimisi boyiqǝ bir kixi üqün dǝl bir omǝr miⱪdarda yemǝklik tǝⱪdim ⱪilinatti. Xuning bilǝn ⱨǝmmǝylǝn yiƣⱪandin keyin, omǝr miⱪdari bilǝn ɵlqiginidǝ, ozuⱪ-tülük («manna»)ni artuⱪ yiƣiwalƣan kixi az yiƣⱪan kixigǝ kǝm bolƣanni toldurup berǝtti. Ahir ⱨǝmmǝ kixigǝ kerǝk bolƣan yemǝklik tǝng tǝmin etilǝtti. Bu mɵjizǝ ǝmǝs, tǝbiiy ix idi. (2) hǝlⱪ mǝyli kɵp manna yiƣⱪan bolsun, yaki azraⱪ yiƣⱪan bolsun, Hudaning karamiti bilǝn yiƣiwalƣini dǝl ɵz ailisining eⱨtiyajiƣa mas boldi. Bu ixning ɵzi mɵjizǝ idi, ǝlwǝttǝ. «manna»ning ⱨǝr küni asmandin qüxüxi mɵjizǝ bolupla ⱪalmay, mannaning miⱪdarimu dǝl ⱨǝmmǝylǝngǝ kerǝk bolƣanƣa barawǝr idi. Bizningqǝ, «2Kor.» 8:15 boyiqǝ, birinqi qüxǝnqǝ toƣra bolsa kerǝk; qünki xu ayǝttǝ rosul Pawlus «manna yiƣix» degǝn ixni misal ⱪilip, Hudaning bǝndilirini bir-birigǝ berixkǝ riƣbǝtlǝndüridu.

■ 16:18 2Kor. 8:15

□ 16:31 «manna» — «nemǝ bu?» degǝn mǝnidǝ (15-ayǝtni kɵrüng).

■ 16:31 Qɵl. 11:7

■ 16:33 Ibr. 9:4

□ 16:34 «ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ» — muxu yǝrdǝ «ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ» Hudaning Israilƣa bǝrmǝkqi bolƣan tüp ǝmrlirini, xundaⱪla uning Israil bilǝn bolidiƣan ǝⱨdisini kɵrsitidu (20-babni kɵrüng). Hudaning muⱪǝddǝs maⱨiyiti wǝ Harakteri xu ǝmrlǝrdǝ ayan ⱪilinƣaqⱪa, «ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ» dǝpmu atilidu. Xu ǝmrlǝr «ǝⱨdǝ sanduⱪi» iqidǝ saⱪlaⱪliⱪ tax tahtaylar üstigǝ pütülgǝn (40:20ni kɵrüng). «... Uni ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ sanduⱪining aldida ⱪoyup ⱪoydi» — ǝⱨdǝ sanduⱪining tǝswirini bilix üqün 25-bab, 10-22-ayǝtlǝrgǝ ⱪaralsun. «Ibr.» 9:4tin ⱪariƣanda, «manna» komziki keyinki waⱪitta ǝⱨdǝ sanduⱪi iqigǝ, muⱪǝddǝs ⱪanun taxliri aldiƣa ⱪoyulƣan.

■ 16:35 Yǝ. 5:12; Nǝⱨ. 9:15

■ 17:2 Qɵl. 20:3, 4

■ 17:5 Mis. 7:20

□ 17:6 «Ⱨorǝb teƣi» — Sinay teƣining baxⱪa bir ismi.

■ 17:6 Qɵl. 20:9; Zǝb. 78:15-16; 114:8; 1Kor. 10:4

□ 17:7 «Massaⱨ» — «sinax» degǝn mǝnidǝ, «Mǝribaⱨ» — «jedǝl-majra» degǝn mǝnidǝ.

■ 17:8 Ⱪan. 25:17,18

□ 17:9 «Sǝn ɵzimizdin Amalǝk bilǝn jǝng ⱪilixⱪa adǝm talliƣin» — yaki «Sǝn ɵzimizgǝ adǝmlǝrni tallap, Amalǝk bilǝn soⱪuxⱪili qiⱪⱪin».

□ 17:13 «ⱪiliqlap,...» — ibraniy tilida «ⱪiliq bisi bilǝn urup,...».

■ 17:14 Qɵl. 24:20; Ⱪan. 25:17, 18, 19; 1Sam. 15:2, 3

□ 17:15 «Pǝrwǝrdigar tuƣumdur» — ibraniy tilida «Yaⱨwǝⱨ-nissi».

□ 17:16 «Yaⱨ» — «Yaⱨwǝⱨ» (Pǝrwǝrdigar)ning ⱪisⱪartilma xǝklidur. «Yaⱨning tǝhti aldida bir ⱪol kɵtürülüp: ....» — kimning ⱪolining Hudaning tǝhti aldida kɵtürülgǝnliki eniⱪ eytilmaydu; bizningqǝ bu sirliⱪ ix ǝrxtǝ Hudaning aldida yüz bǝrgǝn bolup, ⱪǝsǝm ⱪilip «kɵtürülgǝn ⱪol» bolsa «Pǝrwǝrdigarning ⱪoli» («Yǝx.» 25:10, 41:20, 53:1, 66:14, «Yuⱨ.» 12:38), yǝni «Pǝrwǝrdigarning Ⱪuli» bolƣan Mǝsiⱨ («Yǝx.» 42:1, 19, 49:6, 52:13)ni kɵrsǝtsǝ kerǝk.

■ 17:16 1Sam. 15:2

■ 18:1 Mis. 2:16; 3:1

□ 18:2-3 «Gǝrxom» — «yaⱪa yurtluⱪ» degǝn sɵz bilǝn aⱨangdax.

■ 18:2-3 Mis. 2:22

□ 18:4 «Əliezǝr» — «Hudayim yardǝmdur» degǝn mǝnidǝ.

□ 18:11 «ular yoƣanqiliⱪ ⱪilƣan ixta» — muxu yǝrdǝ «ular» sahta ilaⱨlar, butlarni kɵrsitidu (12:12, 15:11ni kɵrüng). Bǝzi alimlar bu sɵz misirliⱪlarni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu.

■ 18:11 Mis. 1:10,16,22; 5:7; 14:18

□ 18:12 «tǝxǝkkur ⱪurbanliⱪliri» — ibraniy tilida «zǝbaⱪ» deyilidu. Ⱨarun wǝ aⱪsaⱪallarning Yǝtro bilǝn billǝ xu ⱪurbanliⱪlardin yegǝnliki ularning tǝxǝkkur ⱪurbanliⱪi ikǝnlikini ispatlaydu. Qünki «tǝxǝkkur ⱪurbanliⱪliri»din sunƣuqi kiximu yesǝ bolatti.

□ 18:21 «diyanǝtlik adǝmlǝr» — ibraniy tilida «ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ tǝwǝ adǝmlǝr».

■ 18:24 Ⱪan. 1:9

□ 19:1 «üqinqi eyining baxlanƣan küni» — baxⱪa birhil tǝrjimisi boyiqǝ «üqinqi ay» yilning (kalendarning) üqinqi eyini kɵrsitidu.

■ 19:3 Ros. 7:38

□ 19:4 «huddi bürküt balilirini ⱪanatliriƣa mindürüp elip yürgǝndǝk,...» — bǝzidǝ ana bürküt baliliriƣa uquxni ɵgǝtkǝndǝ ularni dümbisigǝ mindürüp uqidu.

■ 19:4 Ⱪan. 29:1; 32:11

■ 19:5 Ⱪan. 7:6; 10:14,15; 14:2; 26:18; Zǝb. 135:4; Yǝx. 41:8; Tit. 2:14

□ 19:6 «silǝr manga kaⱨinlardin tǝrkib tapⱪan has bir padixaⱨliⱪ ... bolisilǝr» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «silǝr manga padixaⱨlar wǝ kaⱨinlar ...bolisilǝr».

■ 19:6 1Pet. 2:9

■ 19:8 Mis. 24:3

□ 19:12 «hǝlⱪ üqün taƣning ǝtrapiƣa» — yaki «hǝlⱪ ǝtrapiƣa».

■ 19:12 Ibr. 12:18

□ 19:13 «Uningƣa... tegip kǝtsimu» — demǝk, taƣⱪa tegix. Baxⱪa birhil tǝrjimisi «uningƣa (taƣⱪa tǝgkǝn kixigǝ) adǝmning ⱪoli tǝgmisun...». «qalma-kesǝk ⱪilinsun yaki oⱪ etip ɵltürülsun» — demǝk, taƣⱪa tǝgkǝn kixini ɵltürüxi kerǝk; biraⱪ hilapliⱪ ⱪilƣan undaⱪ bir kixini taƣ etikidǝ (ⱪǝt’iy qǝklǝngǝn jayƣa kirgǝnliki sǝwǝblik) ɵltürüx üqün ⱨǝrⱪandaⱪ kixi uningƣa tǝgsǝ yaki uningƣa yeⱪin barsa bolmaytti; xunga uni qalma-kesǝk ⱪilix yaki oⱪ bilǝn ɵltürüx kerǝk idi. Baxⱪa birhil tǝrjimisi «(Huda tǝripidin) ɵltürülidu».

■ 19:15 1Sam. 21:4; 1Kor. 7:5

□ 19:16 «güldürmamilar» — ibraniy tilida «awazlar». «kanayning awazi» — yaki «burƣa awazi».

■ 19:16 Ibr. 12:18

■ 19:17 Ⱪan. 4:10,11

■ 19:18 Ⱨak. 5:4; Zǝb. 68:8; 77:18; 114:4; 144:5; Ⱨab. 3:10

□ 19:19 «Musa sɵz ⱪiliwidi, Huda anglap ünlük awaz bilǝn jawab bǝrdi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Musa sɵz ⱪiliwatatti, Huda anglap ünlük awaz bilǝn jawab beriwatatti».

■ 20:2 Mis. 13:3; Ⱪan. 5:6; Zǝb. 81:10

□ 20:4 «Sǝn ɵzüng üqün ... ⱨǝrⱪandaⱪ nǝrsining ⱪiyapitidiki ⱨeqⱪandaⱪ oyma xǝkilni yasima» — 5-ayǝttin eniⱪ kɵrünidiki, 4-ayǝttǝ hatirilǝngǝn: «ɵzüng üqün ... xǝklidǝ.. yasima» degǝn bu ǝmrning kɵzdǝ tutⱪini adǝmlǝr qoⱪunux mǝⱪsitidǝ yasiƣan ⱨǝrⱪandaⱪ xǝkillǝrdur. Demǝk, bu yazmilarda sǝn’ǝtning ɵzi yaki bǝdiiy ijadiyǝt, mǝsilǝn rǝssamliⱪ yaki ⱨǝykǝltiraxliⱪ mǝn’i ⱪilinƣan ǝmǝs. Mǝsilǝn, «muⱪǝddǝs qedir» wǝ keyinki «muⱪǝddǝs ibadǝthana»da birnǝqqǝ sürǝtlǝr (herublar, güllǝr, horma dǝrǝh ⱪatarliⱪlarning sürǝtliri) kɵrünidu. Bular butlar ǝmǝs, pǝⱪǝt bezǝx mǝⱪsitidǝ ixlǝngǝn.

■ 20:4 Law. 26:1; Zǝb. 97:7

□ 20:5 «wapasizliⱪⱪa ⱨǝsǝt ⱪilƣuqi Tǝngri» — bu ibarǝ toƣruluⱪ «tǝbirlǝr» wǝ «ⱪanun xǝrⱨi»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. «Mǝndin nǝprǝtlǝngǝnlǝrning ⱪǝbiⱨliklirini ɵzlirigǝ, oƣulliriƣa, ⱨǝtta nǝwrǝ-qǝwrilirigiqǝ qüxürimǝn» — bu muⱨim sɵz toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni, xundaⱪla «Əzakiyal»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni (18-, 33-bablar toƣruluⱪ) kɵrüng.

□ 20:6 «ǝmrlirimni tutidiƣanlarƣa mingliƣan ǝwladiƣiqǝ» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «ǝmrlirimni tutidiƣan mingliƣanliriƣa...». Biraⱪ «Ⱪan.» 7:9 tǝrjimimizgǝ mas kelidu. «ɵzgǝrmǝs meⱨribanliⱪ» — muxu yǝrdǝ «ɵzgǝrmǝs meⱨribanliⱪ» ibraniy tilida «hǝsǝd» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Bu sɵzning mǝnisi bǝk qongⱪur bolup, kɵp yǝrlǝrdǝ «ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbǝt» yaki «ɵzgǝrmǝs meⱨribanliⱪ» dǝp tǝrjimǝ ⱪilinidu. Kɵp yǝrlǝrdǝ bir hil ǝⱨdǝ bilǝn baƣliⱪ bolidu; xunga sɵzning uzunraⱪ birhil tǝrjimisi: «meⱨir-muⱨǝbbǝt tüpǝylidin ǝⱨdidǝ daim turidiƣanliⱪi» degili bolidu. Mǝsilǝn, bu sɵz «Yar.» 21:23, 24:12, 32:10, «Mis.» 15:13, 34:6, 7lǝrdǝ ixlitilgǝn.

■ 20:7 Law. 9:12; Mat. 5:33

■ 20:8 Əz. 20:12

■ 20:9 Mis. 23:12; 34:21; Luⱪa 13:14

□ 20:10 «yǝttinqi küni.....xabat künidur» — ibraniy tilida «xabat» wǝ «yǝttinqi» degǝnlǝr aⱨangdax sɵz. «sǝn bilǝn bir yǝrdǝ turuwatⱪan» — ibraniy tilida «dǝrwaziliring iqidǝ turuwatⱪan» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 20:11 Yar. 2:2; Ibr. 4

■ 20:12 Mat. 15:4; Əf. 6:2

■ 20:13 Mat. 5:21

■ 20:14 Mat. 5:27

□ 20:16 «Ⱪoxnang toƣruluⱪ yalƣan guwaⱨliⱪ bǝrmǝ» — Tǝwrat-injil boyiqǝ «ⱪoxnang» Huda bizning yenimizƣa yeⱪin ⱪilƣan ⱨǝrbir adǝmni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

□ 20:17 «ⱪoxnang» — bu sɵz toƣruluⱪ yuⱪiriⱪi izaⱨatni kɵrüng.

■ 20:17 Rim. 7:7

■ 20:19 Ⱪan. 5:25; Ibr. 12:19

□ 20:20 «silǝrning Uning dǝⱨxǝtlikini kɵz aldinglarƣa kǝltürüp, gunaⱨ ⱪilmasliⱪinglar üqündur» — yaki «Uningdin bolƣan ⱪorⱪunq sening kɵz aldida bolup, bu gunaⱨ ⱪilmasliⱪinglar üqündur».

■ 20:21 Mis. 19:17; Ibr. 12:18

■ 20:24 Mis. 27:1; 38:1

□ 20:25 «taxlarƣa ǝswabingni tǝgküzsǝng, ular napak bolup ⱪalidu» — 4-ayǝttiki ǝmr boyiqǝ, Hudani bildüridiƣan ⱨeqⱪandaⱪ sürǝt yaki xǝkil bolmaydu. Bu ayǝttiki ǝmr ⱪurbangaⱨ taxlirining üstidǝ ⱨeqⱪandaⱪ xǝkil-sürǝtlǝrning bolmasliⱪi («napak» bolmisun dǝp), butpǝrǝslik gunaⱨining aldini elix üqün berilgǝn.

■ 20:25 Ⱪan. 27:5; Yǝ. 8:30, 31

■ 21:2 Ⱪan. 15:12; Yǝr. 34:14

■ 21:5 Ⱪan. 15:16

□ 21:6 «Hudaning ibadǝt sorunining aldiƣa» — yaki «Hudaning aldiƣa» yaki «ⱨakimlarning aldiƣa». «andin hojisi bigiz bilǝn uning ⱪuliⱪini tǝxsun» — demǝk, ⱪulning ⱪuliⱪini ixik ⱪanitiƣa yaki ixik kexikigǝ yeⱪip turup, ⱪuliⱪining yumxiⱪini ixikkǝ yaki ixikning kexikigǝ mihlaydu.

□ 21:8 «hojisi uningƣa wapasizliⱪ ⱪilƣandur» — adǝttǝ ǝr kixi dedǝk setiwalƣan bolsa, uni ɵz keniziki yaki toⱪili ⱪilip ǝmrigǝ alƣan ⱨesablinatti. Xunga dedǝkning kǝm degǝndimu toⱪalliⱪ ⱨoⱪuⱪi bar idi.

■ 21:12 Law. 24:17

■ 21:15 Mat. 15:4

■ 21:17 Law. 20:9; Pǝnd. 20:20; Mat. 15:4; Mar. 7:10

□ 21:20 «uning üqün igisi qoⱪum jazaƣa tartilsun» — ibraniy tilida «uning intiⱪami qoⱪum elinidu».

□ 21:22 «balisi baldur tuƣuluxidin baxⱪa» — yaki «balisi qüxüp ketixtin baxⱪa». Aldi-kǝyni sɵzlǝrgǝ ⱪariƣanda, muxu yǝrdǝ pǝⱪǝt «baldur tuƣulsa» degǝn tǝrjimisi toƣra bolsa kerǝk.

□ 21:23 «Əgǝr ayal yaki bala ziyan-zǝhǝtkǝ uqriƣan bolsa,...» — ibraniy tilida pǝⱪǝt «Əgǝr zǝrǝr-zǝhmǝt bolup qiⱪsa,...» deyilidu.

■ 21:24 Law. 24:20; Ⱪan. 19:21; Mat. 5:38

■ 21:28 Yar. 9:5

□ 21:33 «bir orining aƣzini» — yaki «bir ⱪuduⱪning aƣzini».

□ 22:1 «... u bir kalining orniƣa bǝx kala, bir ⱪoyning orniƣa tɵt ⱪoy tɵlisun» — nemixⱪa kalini bǝx ⱨǝssǝ, ⱪoyni tɵt ⱨǝssilǝp toluⱪlax kerǝk? Kala-ⱪoy ⱨǝr ikkisi gɵx, yung-terǝ wǝ süt berǝlǝydu, kala yǝnǝ ǝmgǝk ⱪilalaydu; xunga kalining kǝmliki kɵprǝk ziyanni kǝltüridu.

■ 22:1 2Sam. 12:6

□ 22:4 «Oƣri tutulƣanda oƣriliƣan nǝrsǝ, ... uning ⱪolida tirik ⱨalǝttǝ tepilsa, u ikki ⱨǝssǝ ⱪimmǝttǝ tɵlǝp bǝrsun» — nemixⱪa bu ayǝttǝ kɵrsitilgǝn jaza 1-ayǝttiki jaziƣa ohximaydu? Bǝzi alimlarning pikriqǝ: (a) oƣrilanƣan mal tehi oƣrining ⱪolida bolƣaqⱪa, igisining ziyini 1-ayǝttikidin az boluxi mumkin; (ǝ) bu oƣri tehi 1-ayǝttiki oƣridǝk yamanliⱪni ɵgǝngǝn ǝmǝs; (p) 4-ayǝttiki oƣrining kala-ⱪoyni oƣrilax gunaⱨini ɵzlükidin iⱪrar ⱪilƣan boluximu mumkin. Biz bu üq pikrigǝ ⱪayilmiz.

□ 22:6 «tikǝnlik» — etizlar arisidiki qitlar yaki ⱪaxalar adǝttǝ tikǝnlǝrdin ⱪilinidu.

□ 22:9 «ⱨakimlarning aldiƣa...» — yaki «Hudaning aldiƣa...». «ⱨakimlar ⱪaysiƣa...» — yaki «Huda ⱪaysiƣa...».

□ 22:10 «ⱨǝydǝp ǝkitilsǝ» — ibraniy tilida bu sɵz adǝttǝ «bulinix» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu; lekin muxu yǝrdǝ bǝlkim tasadipiy bir ixni, mǝsilǝn qɵqüp ketip, qeqilip ketixini kɵrsitixi mumkin; oƣrilinix mǝsilisi 12-ayǝttǝ kɵrsitilidu.

□ 22:11 «Pǝrwǝrdigarning aldida ularning otturisida bir ⱪǝsǝm iqürülsun» — bu ⱪǝsǝmni bǝlkim, igisi: «Mǝn ⱨǝⱪiⱪǝtǝn xu nǝrsini palanqi kixigǝ tapxurup amanǝt ⱪildim» degǝndǝk, amanǝtni ⱪobul ⱪilƣuqi kixi: «Mǝn xu amanǝtni ⱨǝⱪiⱪǝtǝn yittürüp ⱪoydum, uni oƣrilimidim, baxⱪilarƣa satmidim» degǝndǝk ⱪilixi mumkin.

■ 22:18 Ⱪan. 18:10,11

■ 22:19 Law. 18:23; 20:15

□ 22:20 «mutlǝⱪ ⱨalakǝtkǝ mǝⱨkum ⱪilinsun» — ibraniy tilida ««ⱨaram» ⱪilinsun»; «ⱨaram» — «mutlǝⱪ ⱨalak ⱪilinix kerǝk» degǝnni bildüridu.

■ 22:20 Ⱪan. 17:2, 3, 4, 5

■ 22:21 Law. 19:34

■ 22:22 Zǝk. 7:10

■ 22:25 Law. 25:36,37; Ⱪan. 23:18,19; Zǝb. 15:5; Pǝnd. 28:8; Əz. 18:8

■ 22:26 Ⱪan. 24:12,13

□ 22:28 «Huda(ƣa)» — ibraniy tilida «Əloⱨim»(ƣa). Bu sɵz bǝzidǝ Hudaning wǝkilliri bolƣan «ⱨakimlar»ni bildüridu («Zǝb.» 82-küy wǝ izaⱨatlirini kɵrüng). Xunga bǝzi tǝrjimilǝrdǝ «ⱨakimlar» deyilidu.

■ 22:28 Mis. 21:6, 8; Ros. 23:3, 4, 5

□ 22:29 «Haminingning ⱨosuli ...din taxⱪinidin Manga ⱨǝdiyǝ sunuxni ⱨayal ⱪilmiƣin» — bu ayǝttǝ kɵzdǝ tutulƣini (baxⱪa yǝrliri bilǝn selixturulƣanda) tunji ⱨosulni kɵrsitidu, lekin bu ayǝtning ɵzidǝ undaⱪ biwasitǝ eytilmaydu. Ayǝtning ikkinqi ⱪismi «tunji oƣullarning Hudaƣa atilixi» toƣruluⱪ ⱨǝm 30-ayǝt «qarpayning tunjiliri» toƣruluⱪ bolƣaqⱪa, 29-ayǝtning birinqi ⱪismi bǝlkim «tunji ⱨosul» toƣruluⱪ boluxi mumkin.

■ 22:29 Mis. 13:2,12

■ 22:30 Mis. 23:19; Law. 22:27; Əz. 44:30

■ 22:31 Law. 22:8; Əz. 44:31

■ 23:3 Law. 19:15

■ 23:4 Ⱪan. 22:1, 2; Luⱪa 6:27; Fil. 2:4

■ 23:5 Ⱪan. 22:4

■ 23:6 Ⱪan. 27:19

■ 23:8 Ⱪan. 16:19; 1Sam. 8:3; Pǝnd. 19:6; Top. 7:7

■ 23:9 Mis. 22:21; Law. 19:33; Ⱪan. 24:17

□ 23:11 «Lekin yǝttinqi yili yǝrgǝ aram berip uni box ⱪoy;...» — Huda Ɵz hǝlⱪigǝ xundaⱪ ǝmr bǝrgǝnikǝn, ǝlwǝttǝ ulardin hǝwǝr alidu. Bu ǝmrgǝ baƣliⱪ wǝdilǝr toƣrisida «Law.» 25:1-7, 11, 12ni, bolupmu 20-22-ayǝtlǝrni kɵrüng.

■ 23:11 Law. 25:4, 5

■ 23:12 Mis. 20:8; 31:13-17.

□ 23:13 «Mǝn sanga eytⱪinimning ⱨǝmmisini kɵngül bɵlüp ada ⱪil» — ibraniy tilida «Mǝn silǝrgǝ eytⱪinim... ada ⱪilinglar» deyilidu.

■ 23:13 Qɵl. 32:38; Yǝ. 23:7; Zǝb. 16:4; Ⱨox. 2:19; Zǝk. 13:2

■ 23:15 Mis. 12:14,15; 13:3; 34:20; Ⱪan. 16:16

□ 23:16 «orma ⱨeyti» — muxu ⱨeyt yǝnǝ «ⱨǝptilǝr ⱨeyti» ⱨǝm «dǝslǝpki orma ⱨeyti» dǝpmu atilidu. «ⱨosul-mǝⱨsulatliring» — muxu «ⱨosul-mǝⱨsulatliring» axliⱪlarni ⱨǝm ⱨǝrhil mewǝ-qiwǝ mǝⱨsulatlirini ɵz iqigǝ alidu. «ⱨosul yiƣix ⱨeyti» — muxu ⱨeyt yǝnǝ «kǝpilǝr ⱨeyti» dǝpmu atilidu.

□ 23:18 «ⱪurbanliⱪ» — bu sɵz adǝttǝ «inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi» yaki «tǝxǝkkur ⱪurbanliⱪi»ni kɵrsitidu.

□ 23:19 «Oƣlaⱪni anisining sütidǝ ⱪaynitip pixurma» — bu ǝmr bǝlkim ǝtraptiki butpǝrǝs hǝlⱪlǝrning mǝlum ɵrp-aditigǝ ǝgǝxmǝslik kerǝklikini kɵrsitixi mumkin. Bu toƣruluⱪ yǝnǝ «Lawiylar»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 23:19 Mis. 34:26

■ 23:20 Mis. 33:2

□ 23:21 «ɵzünggǝ agaⱨ bol» — ibraniy tilida «ɵzünggǝ ⱪara» («xamar») degǝn peil bilǝn ipadilinidu. 20-ayǝttǝ Pǝrixtining ularni «ⱪoƣdaydiƣanliⱪi» (ibraniy tilida «ⱪaraydiƣanliⱪi») «hamar» degǝn ohxax peil bilǝn ipadlinidu.

■ 23:22 Yar. 12:3

□ 23:24 «ularning butlirini üzül-kesil qeⱪiwǝt,...» — yaki «ularni (Ⱪanaaniylarning) yoⱪitip,...».

■ 23:25 Mis. 15:26; Ⱪan. 7:15

■ 23:26 Ⱪan. 7:14

■ 23:27 Mis. 14:24; Yǝ. 10:10

□ 23:28 «seriⱪ ⱨǝrǝ» — bu isim ibraniy tilida adǝttiki ⱨǝridin qong wǝ tehimu qaⱪⱪaⱪ birhil ⱨǝrini kɵrsǝtsǝ kerǝk.

■ 23:28 Ⱪan. 7:20; Yǝ. 24:12

□ 23:31 «Filistiylǝrning dengizi» — «Ottura Dengiz»ni kɵrsitidu.

■ 23:31 Qɵl. 34:3, 4

■ 23:32 Mis. 34:12,15; Ⱪan. 7:2

■ 23:33 Yǝ. 23:13; Ⱨak. 2:3

■ 24:3 Mis. 19:8; 24:7; Ⱪan. 5:27

□ 24:7 «hǝlⱪⱪǝ oⱪup bǝrdi» — ibraniy tilida «hǝlⱪning ⱪulaⱪliriƣa oⱪup bǝrdi».

■ 24:8 Ibr. 9:20; 1Pet. 1:2

□ 24:10 «ular xu yǝrdǝ Israilning Hudasini kɵrdi» — yǝni, Hudaning Ɵzini ayan ⱪilƣanliⱪini kɵrdi.

■ 24:10 Wǝⱨ. 4:6

■ 24:17 Ibr. 12:29

□ 25:2 «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» — kaⱨin yaki ⱨǝdiyǝni sunƣuqi Pǝrwǝrdigarning aldiƣa ikki ⱪollap egiz kɵtürüp apiridiƣan alaⱨidǝ ⱨǝdiyǝ. Muxu ayǝttǝ deyilgǝn «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» kɵpligǝn hǝlⱪ elip kelidiƣan, qong kɵlǝmlik ⱨǝdiyǝ bolidu. Xübⱨisizki, mǝzkur «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ»ning ⱨǝrbir ⱪismini sunƣuqi kixi ɵzi Huda aldida ikki ⱪollap kɵtürüp uningƣa ataydu (35:22, 24).

■ 25:2 Mis. 35:5; 1Tar. 29:3,5,9,14; Əzra 2:68; 3:5; Nǝⱨ. 11:2

□ 25:5 «delfinning teriliri» — yaki «dengiz eyiⱪining teriliri» yaki «borsuⱪning teriliri».

□ 25:7 «Əfod» wǝ «ⱪoxen» —Bular toƣruluⱪ 6-14-ayǝtlǝrgǝ ⱪaralsun. U jilitkidǝk birhil alaⱨidǝ kiyim bolup, iqidǝ Hudaning kerǝk bolƣan ixlar toƣruluⱪ yolini yaki iradisini kɵrsitidiƣan «Urim» wǝ «Tummim» degǝn alaⱨidǝ ikki tax saⱪlaⱪliⱪ idi.

■ 25:7 Mis. 28:4-14

□ 25:10 «akatsiyǝ yaƣiqi» — intayin ⱪattiⱪ, uzunƣiqǝ qirimaydiƣan birhil yaƣaqtur. «gǝz» —Muⱪǝddǝs Kitabta ixlitilgǝn «gǝz» — adǝmning jǝynikidin barmiⱪining uqiƣiqǝ bolƣan ariliⱪiƣa (tǝhminǝn 45 santimetr) barawǝr kelidu.

■ 25:10 Mis. 37:1; Ibr. 9:1

□ 25:12 «tɵt qetiⱪiƣa» — yaki «tɵt putiƣa».

■ 25:15 1Pad. 8:8

□ 25:16 «sanga beridiƣan ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ» — Huda Musaƣa tapxuridiƣan «on pǝrz» yaki «on ǝmr» pütülidiƣan ikki tax tahtayni kɵrsitidu (31:18ni kɵrüng). Nemixⱪa «guwaⱨliⱪ» deyilidu? Qünki «on pǝrz» Hudaning ⱨǝⱪⱪaniy tǝbiitigǝ guwaⱨliⱪ beridu.

■ 25:16 Ibr. 9:4

□ 25:17 «kafarǝt» — (ibraniy tilida «kafar» yaki «kippur») degǝnning tüp mǝnisi «yepix»tin ibarǝt. Gunaⱨlarƣa «kafarǝt kǝltürüx» degǝnlik «gunaⱨlarni yepix» degǝnliktur. Tǝwrat dǝwridǝ Huda gunaⱨlarni waⱪitliⱪ «yapatti» wǝ xuningdǝk xu gunaⱨlardin towa ⱪilip ⱪurbanliⱪ kǝltürgǝn bǝndilirini kǝqürüm ⱪilatti. Injil dǝwri kǝlgǝndǝ u Mǝsiⱨning ⱪurbanliⱪi wasitisi bilǝn insanlarning gunaⱨlirini «elip taxlaydu» («Yuⱨ.» 1:29, 36ni kɵrüng). Muxu yǝrdǝ sanduⱪning yapⱪuqini «kafarǝt tǝhti» dǝp tǝrjimǝ ⱪilduⱪ, qünki 22-ayǝttǝ: «Mǝn xu yǝrdǝ sǝn bilǝn kɵrüximǝn; kafarǝt tǝhti üstidǝ... turup sanga ... sɵz ⱪilimǝn» deyilidu. Demǝk, bu jay Hudaning olturƣan bir tǝhtigǝ ohxaxtur.

■ 25:17 Mis. 37:6

□ 25:18 «Kerublar» — bǝlkim alǝmdiki ǝng küqlük wǝ ǝng yuⱪiri dǝrijilik pǝrixtilǝr yaki mǝhluⱪlar boluxi mumkin. «Tǝbirlǝr»ni wǝ munasiwǝtlik sehmini kɵrüng.

■ 25:18 Ibr. 9:5

□ 25:19 «ikki tǝripidiki kerublarni kafarǝt tǝhti bilǝn bir gǝwdǝ ⱪilinglar» — yaki «ikki tǝripidiki kerublar bilǝn kafarǝt tǝhti bir pütün altundin yasalsun».

■ 25:20 Ibr. 9:5

■ 25:21 Ibr. 9:4, 5

■ 25:22 Qɵl. 7:89

□ 25:25 «egizliktǝ» — yaki «kǝngliktǝ». Munasiwǝtlik shemini kɵrüng. «lǝw» wǝ «lǝwning qɵrisigǝ qiⱪirilƣan girwǝk» — bularning roli bǝlkim xirǝning üstidiki nanlarni qüxüp ketixtin saⱪlaxtur.

□ 25:30 «tǝⱪdim nanlar» — ibraniy tilida «ⱨuzuri nanlar» («Hudaning ⱨuzuridiki nanlar»). Adǝttǝ jǝmiy on ikki parqǝ nan ⱪoyulatti. Bu Israillarning on ikki ⱪǝbilisigǝ wǝkillik ⱪilatti. Israil kaⱨinliri nanlarni tizip ⱪoyux arⱪiliⱪ, ɵzlirining ǝmgǝk mewilirini Pǝrwǝrdigarƣa ataxni halaydiƣanliⱪini, bu arⱪiliⱪ ɵzliri erixkǝn mol ⱨosulning Pǝrwǝrdigarning ata ⱪilƣanliⱪini etirap ⱪilixni bildürüx idi («Law.» 24:5-6).

□ 25:31 «qiraƣdanning... ⱪǝdǝⱨliri, ƣunqǝ wǝ qeqǝkliri» — bular qiraƣdanƣa qiⱪirilƣan xu hil nushilarni kɵrsitidu. 32-40-ayǝtlǝr wǝ munasiwǝtlik shemini kɵrüng.

■ 25:31 Mis. 37:17

□ 25:34 «ƣolidin» — yǝni ƣolining üstünki ⱪismidin. 35-ayǝtni kɵrüng.

□ 25:39 «bir talant altun» — bǝlkim 4.4 kilogramqǝ boluxi mumkin.

■ 25:40 Ros. 7:44; Ibr. 8:5

■ 26:1 Mis. 36:8

■ 26:7 Mis. 36:14

□ 26:9 «qedirning aldi tǝripigǝ sanggilitip ⱪoyƣin» — yaki «qedirning kǝynigǝ ⱪayrip ⱪoyƣin». Munasiwǝtlik shemini kɵrüng.

□ 26:13 «qedirning ikki tǝripidin sanggilap, uni toluⱪ yapsun» — kanap rǝhttin (kǝndir rǝhttin) ⱪilinƣan iqidiki yopuⱪning uzunluⱪi yigirmǝ sǝkkiz gǝz bolƣaqⱪa, qedirning ikki tǝripigǝ toluⱪ yǝtmǝytti; yopuⱪ bilǝn yǝrning ariliⱪida bir gǝz ariliⱪ ⱪalatti. Ɵqkǝ tiwitidin ⱪilinƣan yopuⱪning uzunluⱪi ottuz gǝz bolƣaqⱪa, qedirni toluⱪ yapatti. Qedirning shemilirini kɵrüng (wǝ munasiwǝtlik shemini kɵrüng).

□ 26:24 «...tahtayliri ... ikki ⱪat ⱪilinip tahtaylarni ɵzara qetixtursun» — bulung tahtaylirining ⱪaysi xǝkildǝ ikǝnlikigǝ birnemǝ deyix tǝs. Ⱨeq bolmiƣanda ular kǝynidiki tahtaylar ⱨǝm yandiki tahtaylarni bir-birigǝ tutaxturux rolini oynixi kerǝk; bizningqǝ bulung tahtayliri yenidiki tahtaylarƣa turumliri bilǝn qetilixi kerǝk (17-ayǝtni kɵrüng). Bǝzi alimlarning pikriqǝ bulung tahtayliri otturisidin egilip, «üq burjǝklik sizƣuq xǝkli»dǝ (yǝni «L» xǝklidǝ) ⱪilinƣan boluxi mumkin. Munasiwǝtlik shemini kɵrüng.

■ 26:30 Mis. 25:9,40; Ros. 7:44; Ibr. 8:5

■ 26:31 Mis. 36:35

■ 26:36 Mis. 36:37

■ 27:1 Mis. 38:1

□ 27:5 «xala» — barliⱪ ayǝtlǝrdin ⱪariƣanda, xalaning funksiyisi mundaⱪ: (1) ⱪurbangaⱨning othanisidiki otni kɵtürüx; (2) xalani kɵtürgǝndǝ ⱪurbangaⱨmu tǝng kɵtürülüx; xala ⱪurbangaⱨning asti tǝripigǝ, yǝnǝ girwǝkning astiƣa ⱪoyulƣaqⱪa, xalani kɵtürgǝndǝ girwǝkkǝ terilip ⱪurbangaⱨmu tǝng kɵtürülǝtti. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imiz ⱨǝm qedirning shemilirini kɵrüng (munasiwǝtlik shemini kɵrüng).

■ 27:9 Mis. 38:9

□ 27:10 «baldaⱪlar» — ular hadilarni ɵzara qetip turidiƣan tayaⱪqilar bolup, hadilarni muⱪimlaxturux wǝ pǝrdilǝrnimu kɵtürüx rolini oynaydu (38:17ni kɵrüng). «Baldaⱪlar»ning baxⱪa tǝrjimiliri: «ⱨalⱪilar» yaki «qǝmbǝrlǝr».

■ 27:20 Law. 24:2

□ 27:21 «Jamaǝt qediri» — bu ibadǝt qediriƣa berilgǝn baxⱪa bir nam.

■ 28:1 Ibr. 5:4

□ 28:4 «Əfod» wǝ «ⱪoxen» — bular wǝ ⱪatarliⱪlar toƣruluⱪ «Tǝbirlǝr»ni wǝ munasiwǝtlik shemilarni kɵrüng. «Əfod» jilitkigǝ ohxaydiƣan birhil kiyim, «ⱪoxen» kaⱨinning mǝydisigǝ taⱪilidiƣan mǝydǝ yanquⱪ bolup, üstigǝ on ikki ⱪǝbiligǝ wǝkillik ⱪilidiƣan on ikki ⱪimmǝtlik tax bekitilgǝn.

■ 28:6 Mis. 39:2

□ 28:7 «...ikki dolisida mürilik tasma bolsun» — munasiwǝtlik shemini kɵrüng.

□ 28:8 «Əfodning bǝlweƣi» — 5-ayǝttǝ tilƣa elinƣan bǝlwaƣ ǝmǝs. «Law.» 8:7ni kɵrüng.

□ 28:13-14 «yǝnǝ ikki kɵzlük» — muxu ikki kɵzlük ǝfodning ikki mürisigǝ bekitilgǝn, 9-12-ayǝtlǝrdǝ tilƣa elinƣan ikki aⱪ ⱨeⱪiⱪ orunlaxturulƣan kɵzlüklǝrdur.

□ 28:15 «Ⱨɵküm ⱪoxeni» — iqidiki «urim wǝ tummim» degǝn taxlar arⱪiliⱪ Hudaning mǝlum ix toƣrisidiki iradisini yaki ⱨɵkümini sorax üqün ixlitilgǝn (30-ayǝtni kɵrüng).

■ 28:15 Mis. 39:8

□ 28:16 «U ikki ⱪat, tɵt qasa ⱪilinsun» — demǝk, yanquⱪ xǝklidǝ.

□ 28:23 «ⱪoxenning yuⱪiriⱪi ikki burjikigǝ» — ibraniy tilida «ⱪoxenning ikki bexiƣa».

□ 28:26 «ⱪoxenning asti tǝripidiki ikki burjikigǝ» — ibraniy tilida «ⱪoxenningIkki bexiƣa».

□ 28:29 «ⱪoxen» — ⱪoxen wǝ uning munasiwǝtlik tǝpsilatlirini kɵrüx üqün munasiwǝtlik shemini kɵrüng.

□ 28:30 «urim wǝ tummim» — alaⱨidǝ birhil taxlar. Bu taxlar arⱪiliⱪ Israil hǝlⱪi Hudadin yol sorisa bolatti. Ⱨǝmdǝ ulardin ⱨǝrhil jawab qiⱪatti; mǝsilǝn, «xundaⱪ», «yaⱪ» degǝndǝk. Bǝzi ǝⱨwallarda ⱨeqⱪandaⱪ jawab bǝrmǝslikimu mumkin (mǝsilǝn, «Ⱨak.» 20:23, «1Sam.» 14:37, 23:2-4, 28:6, «2Sam.» 2:1 ⱪatarliⱪlarni kɵrüng). «Urim»ning mǝnisi «nurlar», «Tummim»ning mǝnisi «mukǝmmǝllik» yaki «mukǝmmǝl ixlar» degǝnlik; lekin ularning tǝpsilatliri ⱨazir bizgǝ namǝlum.

□ 28:31 «Əfodning iqidiki ton» — ton ǝfodning iqigǝ kiyilidu (munasiwǝtlik shemini kɵrüng).

■ 28:31 Mis. 39:22

□ 28:32 «sawut» — jǝngqining alaⱨidǝ kiyimi.

□ 28:33-34 «anarlar» — muxu «anarlar» marjandǝk qongluⱪta toⱪulƣan boluxi kerǝk.

□ 28:35 «Ⱨarun ... Pǝrwǝrdigarning aldiƣa kirip-qiⱪⱪanda ⱪongƣuraⱪlarning awazi anglinip turidu-dǝ, u ɵlümdin aman ⱪalidu» — ⱪongƣuraⱪlarning awazliri Hudaƣa bax kaⱨinning Israilƣa wǝkillik ⱪilidiƣanliⱪini ǝslitidu.

□ 28:36 «otuƣat» — bax kiyimigǝ taⱪilidiƣan kiqik tahta yaki mǝnsǝp bǝlgisidin ibarǝt.

■ 28:36 Mis. 39:30

□ 28:38 «Israillarning muⱪǝddǝs ⱪilip kǝltürgǝn barliⱪ muⱪǝddǝs ⱨǝdiyǝlirigǝ qaplaxⱪan gunaⱨlar» — buning mǝnisi: (1) Israillarning muxu ⱨǝdiyǝ-ⱪurbanliⱪlarni kǝltürüxtin mǝⱪsiti (Hudaning sɵzigǝ asasǝn) gunaⱨini yepixtin ibarǝttur, xunga ⱨǝdiyǝlǝr gunaⱨ bilǝn munasiwǝtlkitur; (2) Israillar ⱨǝdiyǝ-ⱪurbanliⱪlirini kǝltürginidǝ kǝltürüx usulida diⱪⱪǝtsizliktin ⱨǝdiyǝlǝr gunaⱨⱪa qetilip ⱪelixi mumkin yaki ⱨǝdiyǝ kǝltürgüqining niyǝtlirigǝ mǝlum yaman ƣǝrǝz qetilixliⱪ boluxi mumkin. Biz ikkinqi qüxǝnqigǝ mayil.

□ 28:39 «kanap rǝhttin bir kɵnglǝk toⱪuƣin» — yaki «kanap rǝhttin aliqipar bir halta kɵnglǝk tikkin». «kǝxtilǝngǝn bir bǝlwaƣ yasiƣin» — bu bǝlwaƣ ǝfodningki ǝmǝs. «Law.» 8:7ni kɵrüng.

□ 28:41 «Mening aldimda kaⱨinliⱪ hizmitimdǝ bolux» — bu ayǝttiki «aldimda kaⱨinliⱪ hizmitimdǝ bolux» ibraniy tilida «ⱪolƣa tutⱪuzux» yaki «ⱪolƣa berix» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Kaⱨinliⱪ wǝzipisi asasǝn Hudaning ⱪurbanliⱪlirini ɵz ⱪoliƣa elix bilǝn baxlinatti; xunga ular ⱪoliƣa ⱨeqⱪandaⱪ baxⱪa ixlarni elixiƣa bolmaytti.

□ 28:43 «jamaǝt qediriƣa kirgǝndǝ» — muxu yǝrdǝ qedirning ⱨoylisiƣa kirixni kɵrsitidu.

■ 29:1 Law. 8:2; 9:2

□ 29:2 «toⱪaq» — ibraniy tilida bu sɵz yaki ⱨalⱪisiman yaki qǝkküq bilǝn texilgǝn birhil nanlarni kɵrsitidu.

□ 29:5 «ǝfod toni» — tonning ǝfod bilǝn ziq munasiweti bolƣaqⱪa, bǝzi yǝrlǝrdǝ «ǝfod toni» deyilidu.

■ 29:7 Mis. 30:25

□ 29:10 «ⱪollirini torpaⱪning bexiƣa ⱪoysun — Tǝwrat wǝ Injil dǝwridimu «ⱪollarni baxⱪa ⱪoyux» ⱪol ⱪoyƣuqilarning ⱪol ⱪoyulƣuqi bilǝn bir tǝrǝptǝ turidiƣanliⱪi yaki uning ornida bolidiƣanliⱪini bildüridu. Muxu yǝrdǝ Ⱨarun wǝ oƣullirining «ⱪollirini baxⱪa ⱪoyux»i «biz muxu ⱪurbanliⱪⱪa ohxax Hudaƣa mutlǝⱪ atalƣanmiz» degǝnni bildürmǝkqi bolidu.

■ 29:10 Law. 1:3

■ 29:14 Law. 4:12; Ibr. 13:11

■ 29:16 Ibr. 9:12,19

□ 29:20 «ⱪuliⱪining yumxiⱪiƣa» — yaki «ⱪuliⱪining uqiƣa».

□ 29:26 «pulanglatma ⱨǝdiyǝ» — Pǝrwǝrdigarning aldida egiz kɵtürüp alaⱨidǝ pulanglatⱪan ⱨǝdiyǝdur. «Pulanglatma ⱨǝdiyǝ» adǝttǝ barliⱪ kaⱨinlarƣa tǝwǝ bolidu.

□ 29:27 «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» — kaⱨin yaki ⱨǝdiyǝni sunƣan kixi Pǝrwǝrdigarning aldiƣa ikki ⱪollap alaⱨidǝ egiz kɵtürüp atiƣan ⱨǝdiyǝ. «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» adǝttǝ ⱪurbanliⱪⱪa mǝs’ul kaⱨinƣa tǝwǝ bolidu.

■ 29:28 Law. 7:31,34; 10:14

□ 29:31 «muⱪǝddǝs jay» — muxu yǝrdǝ ibadǝt qedirning ⱨoylisini kɵrsitidu («Law.» 8:31ni kɵrüng). «pixurƣin» — yaki «ⱪaynatⱪin».

■ 29:32 Law. 8:31; 24:9

□ 29:33 «yat kixi» — muxu yǝrdǝ kaⱨin bolmiƣan kixini kɵrsitidu.

■ 29:33 Law. 10:14; Mat. 12:4

□ 29:37 «Buning bilǝn u «ǝng muⱪǝddǝs nǝrsilǝrning biri» ⱨesablinidu; uningƣa tǝgkǝn ⱨǝmmǝ nǝrsǝ muⱪǝddǝs ⱨesablinidu» — muⱪǝddǝs qedirdiki barliⱪ jabduⱪlar «ǝng muⱪǝddǝs» wǝ «muⱪǝddǝs» dǝp bɵlinidu. «Əng muⱪǝddǝs» bolƣanlarƣa tǝgkǝnlǝr xu munasiwǝt bilǝn alaⱨidǝ «Hudaningki» dǝp ⱨesablinatti (30:29, «Law.» 6:18, 27, «Əz.» 46:20nimu kɵrüng). Adǝttǝ xundaⱪ ⱪilƣan kixilǝr ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinixi kerǝk idi; lekin panaⱨ izdigǝnlǝr ⱪurbangaⱨning münggüzlirini tutsa bolatti («1Pad.» 1:50ni kɵrüng).

■ 29:38 Qɵl. 28:3

□ 29:39 «gugumda» — ibraniy tilida «ikki kǝq ariliⱪida» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu — demǝk, kün petiwatⱪan qaƣdin ⱪarangƣu qüxküqǝ bolƣan ariliⱪtiki waⱪit.

□ 29:40 «bir ǝfaⱨ» — tǝhminǝn 2 kürǝ yaki 22 litr. Bir ⱨin tǝhminǝn 3.6 litr.

■ 29:45 Mis. 25:8; Law. 26:12; Zǝb. 78:60; Zǝk. 2:14; 2Kor. 6:16; Wǝⱨ. 21:3

□ 30:1 «Huxbuygaⱨ » — munasiwǝtlik shemini kɵrüng.

■ 30:1 Mis. 37:25

□ 30:4 «ikki yeniƣa» — yaki «ikki burjikigǝ». Munasiwǝtlik shemini kɵrüng.

■ 30:7 1Sam. 3:3

□ 30:8 «gugumda» — 12:7diki izaⱨatni kɵrüng. «qiraƣlarni tizip yaⱪⱪanda» — qiraƣlar daim yeniⱪ turidu, asasǝn ɵqürülmǝydu (27:20, «Law.» 24:2ni kɵrüng). Muxu sɵz bǝlkim qiraƣdanning üstidiki yǝttǝ ⱪǝdǝⱨni bir-birlǝp qüxürüp, zǝytun meyini ⱪuyup andin ⱪaytidin yanduruxni bildürüxi mumkin.

□ 30:12 «ularni saniƣiningda ⱨǝrbir adǝm ɵz jeni üqün Pǝrwǝrdigarƣa kafarǝt puli tapxursun» — Nemixⱪa sanaⱪtin ɵtküzülüx wǝjidin kafarǝt kǝltürüxi kerǝk? Hǝlⱪning sanini eniⱪlaxtin ikki hil gunaⱨ pǝyda boluxi mumkin: (1) Israil hǝlⱪi ɵzlirining kɵplükini bilip, tǝkǝbburlixip ketixi mumkin; (2) ⱪiyinqiliⱪⱪa duq kǝlgǝndǝ, ular Hudaƣa tayanmay, bǝlki ɵz küq-ⱪudritigǝ tayinixi mumkin idi. Israillardin bu pulni elix ularƣa ɵzlirining gunaⱨliⱪ tǝbiiti toƣruluⱪ agaⱨlanduruxtin ibrǝt idi; dǝrwǝⱪǝ bu pul muⱪǝddǝs qedirda ularƣa kafarǝt kǝltürüxkǝ kaⱨinlar tǝrǝpidin ɵtküzülidiƣan hizmǝttǝ ixlitilǝtti (16-ayǝt). Hudaning buyruⱪi bolmisa hǝlⱪni sanaⱪtin ɵtküzüxkǝ ⱪǝt’iy bolmaytti (mǝsilǝn, «1Tar.» 21:1-5ni kɵrüng).

■ 30:12 Qɵl. 1:2

□ 30:13 «muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki boyiqǝ» — «xǝkǝl» kümüxning ɵlqimi bolup, adǝttǝ 11.4 gramƣa barawǝr boluxi mumkin. «Muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki» xübⱨisizki, pütkül ǝl üqün ɵzgǝrmǝs ɵlqǝm bolsun dǝp, muⱪǝddǝs jayda saⱪlanƣan muⱪim bekitilgǝn birnǝqqǝ hil ɵlqǝm birliki bolsa kerǝk.

■ 30:13 Law. 27:25; Qɵl. 3:47; Əz. 45:12

■ 30:16 Mis. 38:25

□ 30:23 «500 xǝkǝl» — tǝhminǝn 6 kilogram.

□ 30:24 «bir ⱨin» — tǝhminǝn 3.6 litr.

□ 30:29 «ǝng muⱪǝddǝs nǝrsilǝr» wǝ «muⱪǝddǝs» — muⱪǝddǝs qedirdiki barliⱪ jabduⱪlar «ǝng muⱪǝddǝs» wǝ «muⱪǝddǝs» dǝp bɵlinidu. «ǝng muⱪǝddǝs» bolƣanlarƣa tǝgkǝnlǝr xu munasiwǝt bilǝn alaⱨidǝ «Hudaningki» dǝp ⱨesablinatti (30:29, «Law.» 6:18, 27, «Əz.» 46:20nimu kɵrüng).

□ 30:32 «adǝmning bǝdinigǝ» — ibraniy tilida «adǝmning ǝtlirigǝ». «muⱪǝddǝs mǝsiⱨlǝx meyi adǝmning bǝdinigǝ ⱪuysa bolmaydu» — bǝzi alimlar buni «kaⱨinlardin baxⱪilarƣa ⱪuysa bolmaydu» dǝp qüxinidu. Lekin «Zǝbur» 132:2gǝ ⱪariƣanda, mǝsiⱨlǝx meyi kaⱨinlarni mǝsiⱨlǝp ⱪuyulƣanda ularning bǝdinigǝ tǝgmǝy, bǝlki bax kiyimidin eⱪip saⱪaldin ɵtüp kiyim-keqǝklirigǝ qüxǝtti.

□ 30:33 «Kimki... yat birsigǝ sürsǝ,...» — demǝk, kaⱨinlardin baxⱪilarning üstigǝ. «u ɵz hǝlⱪi arisidin üzüp taxlinidu» — 19:12diki izaⱨatni kɵrüng.

□ 30:34 «dengiz ⱪululisi meyi» — yaki «oniⱪa» yaki namǝlum birhil ɵsümlükning yelimi. «aⱪ dewirⱪay» — yaki «galbanum». Buning puriⱪi aqqiⱪ bolsimu, dorilarƣa ilǝxtürülgǝndǝ ularning kɵyüx waⱪtini uzartidu wǝ ularni tehimu hux puraⱪliⱪ ⱪilidu.

□ 31:2 «ismini atap qaⱪirdim» — muxu sɵzlǝr Hudaning mǝlum bir kixini mǝlum muⱨim bir ix üqün alaⱨidǝ tallap qaⱪirƣanliⱪini kɵrsitidu. «Yǝx.» 45:3, 4ni kɵrüng. «Bǝzalǝl» — mǝnisi «Hudaning sayisidǝ» yaki «Hudaning baxpanaⱨida».

■ 31:2 Mis. 35:30; 1Tar. 2:20

□ 31:10 «hizmǝt kiyimliri» — yaki «kaⱨinliⱪ hizmǝt kiyimliri».

■ 31:14 Mis. 20:8; Ⱪan. 5:12; Əz. 20:12

■ 31:17 Yar. 1:31; 2:2, 3; Mis. 20:11

■ 31:18 Mis. 32:16

■ 32:1 Ros. 7:40

□ 32:6 «ⱪopup ǝyx-ixrǝt ⱪilixti» — yaki «ⱪopup ussul oyniƣili turdi».

■ 32:6 1Kor. 10:7

■ 32:7 Ⱪan. 32:5

■ 32:8 1Pad. 12:28

■ 32:9 Mis. 33:3; Ⱪan. 9:6,13; Yǝx. 48:4; Yǝr. 5:3; Ⱨox. 4:16

□ 32:10 «Meni tosma» — yaki «meni ⱪoyup bǝr».

■ 32:11 Zǝb. 106:19-23

■ 32:12 Qɵl. 14:13-19.

□ 32:13 «... Ibraⱨim, Isⱨaⱪ wǝ Israilni yad ⱪilƣin» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ bolsunki, Yaⱪupning ikkinqi ismi «Israil» idi.

■ 32:13 Yar. 12:7; 13:15; 15:18; 26:4; 28:13; Ⱪan. 34:4

■ 32:16 Mis. 31:18; Ⱪan. 9:10

■ 32:19 Ⱪan. 9:17

■ 32:20 Ⱪan. 9:21

■ 32:22 1Yuⱨa. 5:19

□ 32:24 «qiⱪirip bǝrsun» — ibraniy tilida «üzüp bǝrsun».

□ 32:27 «bu qetidin u qetigiqǝ» — ibraniy tilida «bu kirix eƣizidin u kirix eƣiziƣa».

□ 32:29 «Pǝrwǝrdigarƣa has boluxⱪa atidinglar» — ibraniy tilida «Pǝrwǝrdigar üqün ⱪolliringlarni toldurunglar» — demǝk, ular ɵzlirini uning hizmitigǝ beƣixlidi.

□ 32:34 «ularƣa jaza beridiƣan künüm» — ibraniy tilida «Mǝn ularni yoⱪliƣan künidǝ». «Hudaning yoⱪlixi» — U yeⱪin kelip jazasini qüxüridu yaki bolmisa bǝht-bǝrikitini kǝltüridu. «Tǝbirlǝr»nimu kɵrüng.

■ 33:1 Yar. 12:7; 26:4; 28:13

□ 33:2 «sening aldingda bir Pǝrixtǝ ǝwǝtip, ...» — xübⱨisizki, 32:34dǝ tilƣa elinƣan pǝrixtǝ.

□ 33:3 «Ɵzüm silǝrning aranglarda bolup, xu zeminƣa billǝ qiⱪmaymǝn» — demǝk, Huda Ɵzi «muⱪǝddǝs qedir»ni makan ⱪilip ularning arisida turmay, ular bilǝn billǝ barmaydu, Ɵz orniƣa ular bilǝn billǝ berixⱪa «Ɵz Pǝrixtǝm»ni ǝwǝtidu. Əmǝliyǝttǝ «Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi» Pǝrwǝrdigarning Ɵz ⱨuzuriƣa barawǝr idi; lekin Musa pǝyƣǝmbǝr wǝ hǝlⱪ bu nuⱪtini tehi qüxǝnmǝytti (4-ayǝtni kɵrüng). 3:2-3, izaⱨat wǝ «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng.

■ 33:3 Mis. 32:9; Ⱪan. 9:13

□ 33:6 «Xunga Israillar ... zibu-zinnǝtlirini ɵzliridin eliwǝtti» — yaki «Xuning bilǝn, Israillar Ⱨorǝb (Sinay) teƣidin ayrilƣandin tartip, zinnǝt buyumlarni zadi taⱪimidi».

□ 33:7 «Musa ɵz qedirini elip, ...» — yaki «Musa qedirni elip, ...». Bizningqǝ «muⱪǝddǝs qedir» tehi yasalmiƣanidi. «kɵrüxüx qediri» — qong muⱪǝddǝs qedir yasalƣandin keyin umu «kɵrüxüx qediri» yaki «jamaǝt qediri» dǝp atilidu. «Kimki Pǝrwǝrdigarni izdǝp, yol sorimaⱪqi bolsa qedirgaⱨning sirtidiki «kɵrüxüx qediri»ƣa baratti» — Hudaning 3- wǝ 5-ayǝttiki sɵzigǝ ⱪariƣanda, Musa: «Huda ǝmdi arimizda, yǝni qedirgaⱨ otturisidiki «muⱪǝddǝs qedir»da turmaⱪqi ǝmǝs; xunga qedirni yasiƣinimiz bikar bolidu, Huda uningda bǝribir turmaydu» — dǝp oyliƣan bolsa kerǝk. Xunga Huda bilǝn sɵzlixix üqün u qedirning ornida qedirgaⱨning sirtida ɵz qedirini tikkǝn.

□ 33:9 «bulut tüwrüki qüxüp, ... tohtaytti; xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar Musa bilǝn sɵzlixǝtti» — demǝk, Hudaning ⱨuzuri bulut tüwrükidǝ turatti.

□ 33:12 «Mǝn seni ismingni bilip tonuymǝn» — bu sɵzlǝr Hudaning mǝlum bir kixini (muxu yǝrdǝ Musani) alaⱨidǝ sɵyidiƣinini yaki talliƣanliⱪini kɵrsitidu.

□ 33:14 «...Mǝn sanga aram ata ⱪilimǝn» — yuⱪirida, 32:10dǝ Huda Musaƣa: «Meni tosma» (ibraniy tilida «Manga aram bǝrgin!» yaki «Meni ⱪoyƣin») degǝnidi; lekin u ⱨazir Musaƣa «Mǝn sanga aram ata ⱪilimǝn» dǝydu.

■ 33:16 Ⱪan. 4:7

□ 33:17 «...Mǝn seni ismingni bilip tonuymǝn» — 12-ayǝt wǝ izaⱨatini kɵrüng.

□ 33:19 «Yaⱨwǝⱨ» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ boluxi mumkinki, «Yaⱨwǝⱨ» Hudaning alaⱨidǝ namidur, mǝnisi «Mǝnggü Bar Bolƣuqi» degǝndǝk. Biz bu namni adǝttǝ «Pǝrwǝrdigar» dǝp tǝrjimǝ ⱪilimiz.

■ 33:19 Rim. 9:15

□ 33:23 «... sǝn Mening arⱪa tǝripimni kɵrisǝn» — «... sǝn Mening kǝynimdǝ ⱪalƣan iznalirimni kɵrisǝn» degǝndǝk tǝrjimilirimu uqrixi mumkin. «lekin yüzüm kɵrünmǝydu» — yaki «lekin yüzümning kɵrülüxi bolmaydu».

■ 34:1 Ⱪan. 10:1

■ 34:3 Mis. 19:12,13

□ 34:5 «Yaⱨwǝⱨ» — 33:19 wǝ izaⱨatni kɵrüng.

□ 34:6 «Pǝrwǝrdigar, Pǝrwǝrdigar» — ibraniy tilida «Yaⱨwǝⱨ, Yaⱨwǝⱨ». «xapaǝt» — ibraniy tilida «hǝsǝd» bilǝn ipadilinidu (20:6 wǝ izaⱨatni kɵrüng).

■ 34:6 Mis. 33:19

□ 34:7 «rǝⱨim-xapaǝt» — ibraniy tilida «hǝsǝd» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu (20:6 wǝ izaⱨatni kɵrüng). «atilarning ⱪǝbiⱨlikining jazasini baliliri wǝ nǝwrlirigiqǝ, xundaⱪla üqinqi wǝ tɵtinqi ǝwladiƣiqǝ yüklǝydiƣan» — bu muⱨim sɵz toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni (20:5, 34:7 toƣruluⱪ), xundaⱪla «Əzakiyal»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni (18-, 33-bablar toƣruluⱪ) kɵrüng.

■ 34:7 Mis. 20:6; Qɵl. 14:18; Ⱪan. 5:10; Zǝb. 86:14; 103:8; 145:8; Yǝr. 32:18

■ 34:9 Law. 25:38; Zǝb. 28:9; 33:12; Zǝk. 2:16

□ 34:10 «Mening silǝrgǝ ⱪilidiƣan ǝmǝlim» — ibraniy tilida «Mening sanga ⱪilidiƣan ǝmǝlim».

■ 34:10 Ⱪan. 5:2; Yǝ. 10:12,13

■ 34:12 Mis. 23:32; Qɵl. 33:51; Ⱪan. 7:2

□ 34:13 «axǝraⱨ butliri» — bǝlkim butpǝrǝslikkǝ beƣixlanƣan dǝrǝhliklǝrdur. Dǝrǝhlǝr bǝlkim ayal but xǝklidǝ oyulƣan yaki nǝⱪixlǝngǝn boluxi mumkin.

■ 34:14 Mis. 20:5

■ 34:16 1Pad. 11:2

■ 34:18 Mis. 12:15; 23:15

■ 34:19 Mis. 13:2; 22:29; Əz. 44:30

□ 34:20 «... tunji tǝhǝylirining orniƣa ⱪoza bilǝn bǝdǝl tɵlixing lazim bolidu» — demǝk, ⱪoza tǝhǝyning orniƣa ⱪurbanliⱪ ⱪilinidu.

■ 34:20 Mis. 13:13; 23:15; Ⱪan. 16:16

■ 34:21 Mis. 20:9

□ 34:22 «yilning ahirida» — ibraniy tilida «yilning ɵzgirixidǝ» — yǝni küzdǝ. «ⱨosul yiƣix ⱨeyti» — muxu ⱨosul bolsa mewǝ-qewilǝrningkidur. Ibraniylar ixlǝtkǝn kalendar boyiqǝ, ⱨeyt yǝttinqi ayda, bǝzi yillirida Sentǝbrdǝ, bǝzi yillarda Ɵktǝbrdǝ bolatti.

■ 34:22 Mis. 23:16

■ 34:23 Mis. 23:17; Ⱪan. 16:16

□ 34:25 «Manga sunulidiƣan ⱪurbanliⱪning...» — ibraniy tilida «Mening ⱪurbanliⱪimning...». Muxu yǝrdǝ bu sɵz bǝlkim yuⱪirida tilƣa elinƣan üq ⱨeyttiki kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlarni yaki inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪlirini kɵrsǝtsǝ kerǝk. «Mening ⱪurbanliⱪimning ⱪeni» bolsa mǝzkur ⱨeytlarda ⱪurbangaⱨ üstigǝ tɵkülidiƣan ⱪanlarni kɵrsitidu.

■ 34:25 Mis. 23:18

□ 34:26 «Oƣlaⱪni anisining sütidǝ ⱪaynitip pixurma» — bu ǝmr bǝlkim ǝtraptiki butpǝrǝs hǝlⱪlǝrning mǝlum ɵrp-aditigǝ ǝgǝxmǝslik kerǝklikini kɵrsitixi mumkin. Bu toƣruluⱪ yǝnǝ «Lawiylar»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 34:26 Mis. 23:19; Law. 22:27; Ⱪan. 14:21

□ 34:28 «u ⱨeqnǝrsǝ yemidi» — ibraniy tilida «ⱨeq nanni yemidi». «U yǝrdǝ Pǝrwǝrdigar tahtaylarƣa ǝⱨdining sɵzliri bolƣan on ǝmrni pütti» — ibraniy tilida «U yǝrdǝ u tahtaylarƣa ǝⱨdining sɵzliri bolƣan on ǝmrni pütti». Bǝzilǝr: «U» Musani kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu, biraⱪ «Ⱪan.» 10:2-4tin eniⱪ kɵrüniduki, bu sɵzlǝrni pütküqi Huda Ɵzidur.

■ 34:28 Mis. 24:18; 31:18; 34:1; Ⱪan. 4:13; 9:9,18

■ 34:29 2Kor. 3:7

□ 34:33 «U sɵzliglǝndǝ yüzigǝ bir qümpǝrdǝ tartiwalƣanidi» — yaki «u (Musa) ularƣa sɵzlǝp bolƣanda yüzigǝ niⱪab tartiwaldi».

■ 34:33 2Kor. 3:7,13

■ 35:1 Mis.34:32

■ 35:2 Mis. 20:8; 31:15; Law. 23:3; Ⱪan. 5:12; Luⱪa 13:14

■ 35:3 Mis. 16:23

■ 35:5 Mis. 25:2

■ 35:6 Mis. 25:4

■ 35:7 Mis. 25:5

■ 35:8 Mis. 25:6

■ 35:9 Mis. 25:7; 28:17,20

□ 35:10 «maⱨir ustilar» — ibraniy tilida «kɵngli danalar».

■ 35:11 Mis. 26:26

■ 35:13 Mis. 25:23, 30

■ 35:15 Mis. 26:36; 30:1; 31:11

■ 35:16 Mis. 27:4; 30:18

■ 35:17 Mis. 27:9,16

■ 35:18 Mis. 27:19

□ 35:19 «toⱪulidiƣan kiyimlǝr» — yaki «kaⱨinliⱪ hizmǝt kiyimliri».

■ 35:19 Mis. 28; 31:10

□ 35:22 «Ular ǝrlǝrmu, ayallarmu kelip,...» — yaki «Ər kixilǝr ayal kixilǝrgǝ ǝgixip,...».

□ 35:25 «ⱪoli qewǝr» — ibraniy tilida «kɵngli dana».

■ 35:25 Pǝnd. 31:19

■ 35:28 Mis. 25:6

□ 35:30 «ismini atap qaⱪirip,...» — bu sɵzlǝr Hudaning mǝlum bir kixini mǝlum muⱨim bir ix üqün alaⱨidǝ tallap qaⱪirƣanliⱪini kɵrsitidu. «Yǝx.» 45:3, 4ni kɵrüng. «Bǝzalǝl» — mǝnisi «Hudaning sayisidǝ» yaki «Hudaning baxpanaⱨida».

■ 35:30 Mis. 31:2

■ 35:31 Mis. 31:3

■ 35:32 Mis. 31:4

■ 35:33 Mis. 31:5

■ 35:35 Mis. 26:1

■ 36:9 Mis. 26:2

■ 36:11 Mis. 26:4

■ 36:12 Mis. 26:5,10

■ 36:13 Mis. 26:6

■ 36:18 Mis. 26:11

■ 36:19 Mis. 26:14

■ 36:20 Mis. 26:15

■ 36:21 Mis. 26:16

■ 36:22 Mis. 26:17

■ 36:23 Mis. 26:18

■ 36:24 Mis. 26:19

■ 36:25 Mis. 26:20

■ 36:26 Mis. 26:21

■ 36:27 Mis. 26:22

■ 36:28 Mis. 26:23

■ 36:29 Mis. 26:24

■ 36:30 Mis. 26:25

■ 36:31 Mis. 26:26

■ 36:32 Mis. 26:27

■ 36:33 Mis. 26:28

■ 36:34 Mis. 26:29

■ 36:35 Mis. 26:31

■ 36:36 Mis. 26:32

■ 36:37 Mis. 26:36

□ 36:38 « bǝx hadining baxlirini wǝ baldaⱪlirini altun bilǝn ⱪaplidi» — 26:37-ayǝttiki muxu hadilarni «altun bilǝn ⱪapliƣin» deyilidu. Muxu ayǝttǝ ⱪaplinix kɵlümi dairisi eniⱪ kɵrünidu — ⱪariƣanda, pütün hadilar ǝmǝs, bǝlki pǝⱪǝt «baxliri» wǝ «qetiⱪ»liri altun bilǝn ⱪaplinidu. «Baldaⱪlar» — ular hadilarni ɵzara qetip turidiƣan tayaⱪqilar bolup, hadilarni muⱪimlaxturux wǝ pǝrdilǝrnimu kɵtürüx rolini oynaydu (38:17ni kɵrüng). «Baldaⱪlar»ning baxⱪa tǝrjimiliri: «ⱨalⱪilar» yaki «qǝmbǝrlǝr».

■ 36:38 Mis. 26:37

■ 37:1 Mis. 25:10

□ 37:3 «tɵt qetiⱪiƣa» — yaki «tɵt putiƣa».

□ 37:8 «U ikki tǝripidiki kerublarni kafarǝt tǝhti bilǝn bir gǝwdǝ ⱪildi» — yaki «U kerublar bilǝn kafarǝt tǝhtini bir pütün altundin yasidi».

■ 37:8 Mis. 25:19

■ 37:9 Mis. 25:20

■ 37:10 Mis. 25:23

■ 37:11 Mis. 25:24

■ 37:12 Mis. 25:25

■ 37:13 Mis. 25:26

■ 37:14 Mis. 25:27

■ 37:16 Mis. 25:29

■ 37:17 Mis. 25:31

■ 37:18 Mis. 25:32

■ 37:19 Mis. 25:33

□ 37:20 «ƣolidin» — yǝni ƣolining üstünki ⱪismidin. 35-ayǝtni kɵrüng.

■ 37:20 Mis. 25:34

■ 37:22 Mis. 25:36

■ 37:23 Mis. 25:37,38

□ 37:24 «bir talant altun» — bǝlkim 4.4 kilogramqǝ boluxi mumkin.

■ 37:24 Mis. 25:39

■ 37:25 Mis. 30:1, 2

■ 37:26 Mis. 30:3

□ 37:27 «ikki yeniƣa...» — yaki «ikki burjikigǝ...».

■ 37:27 Mis. 30:4

■ 37:28 Mis. 30:5

■ 37:29 Mis. 30:22,34

■ 38:1 Mis. 27:1

■ 38:2 Mis. 27:2

■ 38:3 Mis. 27:3

■ 38:4 Mis. 27:4, 5

■ 38:7 Mis. 27:8

■ 38:8 Mis. 30:18

■ 38:9 Mis. 27:9

□ 38:24 «yigirmǝ toⱪⱪuz talant yǝttǝ yüz ottuz xǝkǝl...» — bir «talant» 3000 xǝkǝl idi. «muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝl»ning birliki (altun) 224 gram bolƣan bolsa, undaⱪta bu altunlarning eƣirliⱪi tǝhminǝn 2 tonna bolƣan bolidu.

□ 38:25 «jamaǝt arisidin sanaⱪtin ɵtküzülgǝn adǝmlǝr...» — bu «adǝmlǝr» ǝrkǝk kixilǝrni kɵrsitidu («Qɵl.» 1:2-46ni kɵrüng). «bir yüz talant bir ming yǝttǝ yüz yǝtmix bǝx xǝkǝl ...» — kümüxkǝ nisbǝtǝn «talant» wǝ «xǝkǝl»ning birliki altunningkigǝ ohxax bolsa, bu kümüxlǝrning eƣirliⱪi tǝhminǝn 6.7 tonna bolƣan bolidu.

□ 38:29 «yǝtmix talant, ikki ming tɵt yüz xǝkǝl...» — bir «talant» mis 1500 xǝkǝl yaki bǝzidǝ 3000 xǝkǝl ⱨesablinidu; bir xǝkǝl mis 224 gram yaki 540 gram boluxi mumkin. Undaⱪta bu misning eƣirliⱪi 23-92 tonna otturisida bolsa kerǝk.

■ 39:1 Mis. 31:10; 35:19

■ 39:2 Mis. 28:6

□ 39:3 «Ular altunni soⱪup nepiz ⱪilip, uni kesip yip ⱪildi, ... kɵk, sɵsün, ⱪizil yiplardin aⱪ kanap rǝhtkǝ laⱨayilǝngǝn nushilar üstigǝ toⱪudi» — ǝyni ibraniy tekistni qüxinix bir ⱪǝdǝr tǝs. Uning birnǝqqǝ hil tǝrjimisi uqrixi mumkin.

■ 39:3 Mis. 28:6

■ 39:5 Mis. 28:8

■ 39:6 Mis. 28:9,10,11

□ 39:7 «... ikki yaⱪutni Əfodning ikki mürilik tasmisiƣa bekitip ⱪoydi» — ǝfod toƣruluⱪ munasiwǝtlik sehmini kɵrüng.

■ 39:7 Mis. 28:12

■ 39:9 Mis. 28:16

■ 39:10 Mis. 28:17

■ 39:11 Mis. 28:18

□ 39:16 «ikki burjikigǝ» — ibraniy tilida «ikki bexiƣa».

□ 39:19 «ikki burjikigǝ» — ibraniy tilida «ikki bexiƣa».

□ 39:23 «sawut» — jǝngqining alaⱨidǝ kiyimi.

■ 39:27 Mis. 28:39

■ 39:30 Mis. 28:36; 29:6

■ 39:31 Mis. 28:37

■ 39:33 Mis. 35:11

■ 39:36 Mis. 31:8

□ 39:38 «altun huxbuygaⱨ» — ibraniy tilida «altun ⱪurbangaⱨ».

■ 39:41 Mis. 31:10

□ 40:2 «muⱪǝddǝshanisi» — demǝk, qedirning ɵzi, yǝni «muⱪǝddǝs jay» bilǝn «ǝng muⱪǝddǝs jay».

□ 40:4 «qiraƣlarni orunlaxturƣin» — yaki «qiraƣlarni yeⱪip ⱪoyƣin».

■ 40:4 Mis. 26:35; 27:20

□ 40:5 «huxbuy kɵydürgüqi ⱪurbangaⱨ» — huxbuygaⱨni kɵrsitidu.

■ 40:5 Mis. 26:36

■ 40:8 Mis. 27:16

■ 40:10 Mis. 29:37

□ 40:15 «Ularning atisini mǝsiⱨliginingdǝk manga kaⱨinliⱪ hizmitidǝ boluxi üqün ularnimu mǝsiⱨligin» — bu ixning, yǝni Ⱨarun wǝ oƣullirini mǝsiⱨlǝp kaⱨinliⱪⱪa tǝyinlǝx murasimining tǝpsilatliri «Law.» 8-babta hatirilǝngǝn.

□ 40:17 «ikkinqi yili» — demǝk, Misirdin qiⱪⱪandin keyinki ikkinqi yili.

■ 40:17 Qɵl. 7:1

□ 40:20 ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ» — Huda Musaƣa tapxurƣan «on pǝrz» yaki «on ǝmr» pütülgǝn ikki tax tahtayni kɵrsitidu (31:18ni kɵrüng).

■ 40:21 Mis. 35:12

■ 40:23 Mis. 25:30

□ 40:26 «huxbuy kɵydürgüqi altun ⱪurbangaⱨ» — huxbuygaⱨni kɵrsitidu.

□ 40:29 «kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪning ⱪoxumqǝ axliⱪ ⱨǝdiyǝsi» — ⱨǝrbir kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪⱪa bir axliⱪ ⱨǝdiyǝ ⱪoxup sunuluxi kerǝk (mǝsilǝn, «Qɵl.» 28-29-bablarni kɵrüng).

■ 40:34 Qɵl. 9:15; 1Pad. 8:10

■ 40:38 Mis. 13:21; Qɵl. 14:14; Ⱪan. 1:33; Nǝⱨ. 9:19; Zǝb. 78:14; 105:39; 1Kor. 10:1

Lawiylar

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

Lawiylar

1

«Kaⱨin-lawiylarning dǝsturi» •••• Kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ toƣrisidiki bǝlgilimilǝr

1 Wǝ Pǝrwǝrdigar Musani qaⱪirip jamaǝt qediridin uningƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —□

2 Sǝn Israillarƣa sɵz ⱪilip ularƣa mundaⱪ degin: — Əgǝr silǝrdin biringlar Pǝrwǝrdigarning aldiƣa bir ⱪurbanliⱪni sunmaⱪqi bolsanglar, ⱪurbanliⱪinglarni qarpaylardin, yǝni kala yaki uxxaⱪ mallardin sunuxunglar kerǝk.

3 Əgǝr uning sunidiƣini kalilardin kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ bolsa, undaⱪta u bejirim ǝrkǝk ⱨaywanni kǝltürsun; uning Pǝrwǝrdigarning aldida ⱪobul boluxi üqün uni jamaǝt qedirining kirix aƣzining aldida sunsun. ■ 4 U ⱪolini kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪning bexiƣa ⱪoysun; xuning bilǝn ⱪurbanliⱪ uning orniƣa kafarǝt boluxⱪa ⱪobul ⱪilinidu. □ 5 Andin u Pǝrwǝrdigarning ⱨuzurida buⱪini boƣuzlisun; kaⱨinlar bolƣan Ⱨarunning oƣulliri ⱪenini kǝltürüp, jamaǝt qedirining kirix aƣzidiki ⱪurbangaⱨning üsti ⱪismining ǝtrapiƣa sǝpsun. 6 Andin ⱪurbanliⱪ ⱪilƣuqi kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilinƣan ⱨaywanning terisini soyup, tenini parqilisun 7 wǝ Ⱨarun kaⱨinning oƣulliri ⱪurbangaⱨta ot ⱪalap otning üstigǝ otunlarni tizsun. 8 Andin kaⱨinlar bolƣan Ⱨarunning oƣulliri gɵx parqilirini, bexi wǝ meyi bilǝn ⱪoxup, ⱪurbangaⱨdiki otning üstidiki otunning üstigǝ tǝrtip bilǝn tizip ⱪoysun. □ 9 Lekin uning iq-ⱪarni bilǝn paqaⱪlirini ⱪurbanliⱪ sunƣuqi suda yusun; andin kaⱨin ⱨǝmmisini elip kelip ⱪurbangaⱨning üstidǝ kɵydürsun. Bu ot arⱪiliⱪ sunulidiƣan ⱪurbanliⱪ ⱨesabida, Pǝrwǝrdigarƣa huxbuy qiⱪirilidiƣan kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ bolidu.

Ⱪoy padisidin ⱪilinƣan ⱪurbanliⱪ

10 Əgǝr u kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilix üqün uxxaⱪ mallardin ⱪoy ya ɵqkǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilay desǝ, undaⱪda u bejirim bolƣan bir ǝrkikini kǝltürsun. 11 U uni ⱪurbangaⱨning ximal tǝripidǝ Pǝrwǝrdigarning ⱨuzurida boƣuzlisun. Andin kaⱨinlar bolƣan Ⱨarunning oƣulliri ⱪenini elip, ⱪurbangaⱨning üsti ⱪismining ǝtrapiƣa sǝpsun. 12  ⱪurbanliⱪ ⱪilƣuqi bolsa gɵxni parqilap, bexi bilǝn meyini kesip ayrisun. Andin kaⱨin bularni elip ⱪurbangaⱨtiki otning üstidiki otunning üstidǝ tǝrtip boyiqǝ tizip ⱪoysun. 13 Lekin uning iq-ⱪarni bilǝn paqaⱪlarni ⱪurbanliⱪ sunƣuqi suda yusun; andin kaⱨin ⱨǝmmisini elip kelip ⱪurbangaⱨning üstidǝ kɵydürsun. Bu ot arⱪiliⱪ sunulidiƣan ⱪurbanliⱪ ⱨesabida, Pǝrwǝrdigarƣa huxbuy qiⱪirilidiƣan kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ bolidu.

Uqar-ⱪanatlardin ⱪilinƣan kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ

14 Əgǝr ⱪurbanliⱪ ⱪilƣuqi Pǝrwǝrdigarƣa atap uqar-ⱪanatlardin kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilay desǝ, undaⱪta u pahtǝklǝrdin yaki kǝptǝr baqkiliridin ⱪurbanliⱪ kǝltürsun. 15 Kaⱨin uni ⱪurbangaⱨning yeniƣa elip kelip, bexini tolƣap üzüp uni ⱪurbangaⱨning üstidǝ kɵydürsun; uning ⱪeni siⱪilip ⱪurbangaⱨning temiƣa sürtülsun. 16 Lekin taxliⱪini pǝyliri bilǝn ⱪoxup ⱪurbangaⱨning xǝrⱪ tǝripidiki küllükkǝ taxliwǝtsun; □ 17 u ⱪurbanliⱪni ikki ⱪanitining otturisidin yarsun, biraⱪ uni ikki parqǝ ⱪiliwǝtmisun. Andin kaⱨin buni elip ⱪurbangaⱨdiki otning üstidiki otunning üstigǝ ⱪoyup kɵydürsun; bu ot arⱪiliⱪ sunulidiƣan ⱪurbanliⱪ ⱨesabida, Pǝrwǝrdigarƣa huxbuy qiⱪirilidiƣan kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ bolidu.

2

Axliⱪ ⱨǝdiyǝlǝr

1 Əgǝr birkim Pǝrwǝrdigarning ⱨuzuriƣa axliⱪ ⱨǝdiyǝ sunmaⱪqi bolsa ⱨǝdiyǝsi esil undin boluxi kerǝk; u uningƣa zǝytun meyi ⱪuyup andin üstigǝ mǝstiki salsun. □  ■ 2 U uni elip kaⱨinlar bolƣan Ⱨarunning oƣullirining aldiƣa kǝltürsun; andin kaⱨin ⱨǝdiyǝ sunƣuqining yadlinixi üqün zǝytun meyi ilǝxtürülgǝn undin bir qanggal elip, ⱨǝmmǝ mǝstiki bilǝn ⱪoxup, bu ⱨǝdiyǝni ⱪurbangaⱨta kɵydürsun; bu ot arⱪiliⱪ sunulidiƣan, Pǝrwǝrdigarƣa huxbuy qiⱪirilidiƣan ⱨǝdiyǝ bolidu. ■ 3 Əmma axliⱪ ⱨǝdiyǝdin ⱪalƣini bolsa, Ⱨarun bilǝn uning oƣulliriƣa tǝwǝ bolsun. Bu Pǝrwǝrdigarƣa ot arⱪiliⱪ sunulƣanlarning iqidǝ «ǝng muⱪǝddǝslǝrning biri» ⱨesablinidu.□  ■

Pixurulƣan axliⱪ ⱨǝdiyǝlǝr

4 Əgǝr sǝn tonurda pixurulƣan nǝrsilǝrdin axliⱪ ⱨǝdiyǝ sunay desǝng, ular zǝytun meyi ilǝxtürülgǝn esil undin pixurulƣan toⱪaqlar yaki zǝytun meyi sürülüp mǝsiⱨlǝngǝn petir ⱨǝmǝk nanlardin bolsun.□

5 Əgǝr sening kǝltüridiƣan ⱨǝdiyǝng tawida pixurulƣan axliⱪ ⱨǝdiyǝ bolsa u zǝytun meyi ixlǝxtürülüp esil undin petir ⱨalda etilsun. 6 Sǝn uni oxtup üstigǝ zǝytun meyi ⱪuyƣin; u axliⱪ ⱨǝdiyǝ bolidu.

7 Sening kǝltüridiƣan ⱨǝdiyǝng ⱪazanda pixurulƣan axliⱪ ⱨǝdiyǝ bolsa undaⱪta u esil un bilǝn zǝytun meyida etilsun. 8 Xu yollarda tǝyyarlanƣan axliⱪ ⱨǝdiyǝlǝrni Pǝrwǝrdigarning ⱨuzuriƣa kǝltürgin; uni kaⱨinƣa bǝrgin, u uni ⱪurbangaⱨⱪa elip baridu. 9 Kaⱨin bolsa axliⱪ ⱨǝdiyǝdin «yadlinix ülüxi»ni elip ⱪurbangaⱨning üstidǝ kɵydürsun. Bu ot arⱪiliⱪ sunulidiƣan, Pǝrwǝrdigarƣa huxbuy qiⱪirilidiƣan ⱨǝdiyǝ bolidu. 10 Əmma axliⱪ ⱨǝdiyǝdin ⱪalƣini bolsa, Ⱨarun bilǝn uning oƣulliriƣa tǝwǝ bolsun. Bu Pǝrwǝrdigarƣa ot arⱪiliⱪ sunulƣanlarning iqidǝ «ǝng muⱪǝddǝslǝrning biri» ⱨesablinidu.

11 Silǝr Pǝrwǝrdigarning ⱨuzuriƣa sunidiƣan ⱨǝrⱪandaⱪ axliⱪ ⱨǝdiyǝlǝr eqitⱪu bilǝn tǝyyarlanmisun. Qünki silǝrning Pǝrwǝrdigarƣa otta sunulidiƣan ⱨǝdiyǝnglarning ⱨeqⱪaysisida eqitⱪu yaki ⱨǝsǝlni kɵydürüxkǝ bolmaydu. 12 Bularni Pǝrwǝrdigarning aldiƣa «dǝslǝpki ⱨosul» süpitidǝ sunsanglar bolidu, lekin ular huxbuy süpitidǝ ⱪurbangaⱨning üstidǝ kɵydürülüp sunulmisun.■

13 Sening ⱨǝrbir axliⱪ ⱨǝdiyǝng tuz bilǝn tuzlinixi kerǝk; axliⱪ ⱨǝdiyǝngni Hudayingning ǝⱨdǝ tuzidin mǝⱨrum ⱪilmay, ⱨǝmmǝ axliⱪ ⱨǝdiyǝliringni tuz bilǝn tuzliƣin.■

14 Əgǝr sǝn Pǝrwǝrdigarƣa «dǝslǝpki ⱨosul»din axliⱪ ⱨǝdiyǝ sunay desǝng, undaⱪta ziraǝtning yengi pixⱪan kɵk bexini elip, danlarni otta ⱪorup, ezip talⱪan süpitidǝ sunƣin; bu «dǝslǝpki ⱨosul» ⱨǝdiyǝsi bolidu; 15 sǝn uningƣa zǝytun meyi ⱪuyup üstigǝ mǝstiki salƣin; bu axliⱪ ⱨǝdiyǝ bolidu. 16 Kaⱨin bolsa uningdin, yǝni ⱪorup ezilgǝn danlar bilǝn zǝytun meyidin bir ⱪismini elip ⱨǝmmǝ mǝstiki bilǝn ⱪoxup, bolarni «yadlinix ülüxi» süpitidǝ kɵydürsun. Bu ot arⱪiliⱪ Pǝrwǝrdigarƣa sunulƣan ⱨǝdiyǝ bolidu.

3

Inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪliri

1 Birsining sunidiƣini inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi bolsa, xundaⱪla kalilardin sunsa, u Pǝrwǝrdigarning ⱨuzuriƣa bejirim bir ǝrkikini yaki qixisini kǝltürsun. 2 U sunidiƣan bu ⱨaywanning bexiƣa ⱪolini ⱪoyup, andin uni jamaǝt qedirining kirix eƣizi aldida boƣuzlisun. Andin kaⱨinlar bolƣan Ⱨarunning oƣulliri ⱪenini ⱪurbangaⱨning üsti ⱪismining ǝtrapiƣa sǝpsun. 3 Sunƣuqi kixi bu inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪidin Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunulidiƣan ⱨǝdiyǝ süpitidǝ bir ⱪismini elip beƣixlisun, yǝni iq ⱪarnini yɵgǝp turƣan mayni, xundaⱪla barliⱪ iq meyini elip ■ 4 ikki bɵrǝkni wǝ ularning üstidiki ⱨǝmdǝ ikki yanpixidiki mayni ajritip, jigǝrning bɵrǝkkiqǝ bolƣan qawa meyini kesip, elip kǝlsun. 5 Ⱨarunning oƣulliri bolsa bularni ⱪurbangaⱨning üstigǝ kǝltürüp ot üstigǝ ⱪoyulƣan otunning üstidiki kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪⱪa ⱪoxup kɵydürsun. Bu ot arⱪiliⱪ sunulidiƣan, Pǝrwǝrdigarƣa huxbuy qiⱪirilidiƣan ⱪurbanliⱪ bolidu.■

Ⱪoy padisidin bolƣan inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi

6 Birsining Pǝrwǝrdigarƣa ⱪilidiƣan inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi üqün sunidiƣini uxxaⱪ maldin bolsa, undaⱪta u bejirim bir ǝrkikini yaki qixisini kǝltürsun. 7 Əgǝr uning ⱪurbanliⱪi ⱪoy bolsa uni Pǝrwǝrdigarning aldiƣa kǝltürüp, 8 ⱪurbanliⱪ ⱪilidiƣan bu ⱨaywanning bexiƣa ⱪolini ⱪoyup, andin uni jamaǝt qedirining kirix aƣzining aldida boƣuzlisun. Andin Ⱨarunning oƣulliri ⱪenini elip ⱪurbangaⱨning üsti ⱪismining ǝtrapiƣa sǝpsun. 9 Sunƣuqi kixi bu inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪidin Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunulidiƣan ⱨǝdiyǝ süpitidǝ bir ⱪismini, yǝni uning meyini elip beƣixlisun, — pütün mayliⱪ ⱪuyruⱪini uning omurtⱪisiƣa yeⱪin yǝrdin ajritip elip, iq ⱪarnini yɵgǝp turƣan mayni, xundaⱪla barliⱪ iq meyini elip, 10 ikki bɵrǝkni wǝ ularning üstidiki ⱨǝmdǝ ikki yanpixidiki mayni ajritip, jigǝrning bɵrǝkkiqǝ bolƣan qawa meyini kesip, elip kǝlsun. 11 Kaⱨin bularni ⱪurbangaⱨning üstidǝ kɵydürsun; bu otta sunulidiƣan, Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan taam ⱨǝdiyǝsi bolidu.■

12 Uning sunidiƣini ɵqkǝ bolsa, buni Pǝrwǝrdigarning ⱨuzuriƣa kǝltürsun. 13 U ⱪolini uning bexiƣa ⱪoyup, andin uni jamaǝt qedirining aldida boƣuzlisun. Andin Ⱨarunning oƣulliri ⱪenini elip ⱪurbangaⱨning üsti ⱪismining ǝtrapiƣa sǝpsun. 14 Andin sunƣuqi kixi bu ⱪurbanliⱪtin Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunulidiƣan ⱨǝdiyǝ süpitidǝ bir ⱪismini elip beƣixlisun, yǝni iq ⱪarnini yɵgǝp turƣan mayni, xundaⱪla barliⱪ iq meyini elip, 15 ikki bɵrǝkni wǝ ularning üstidiki ⱨǝmdǝ ikki yanpixidiki mayni ajritip, jigǝrning bɵrǝkkiqǝ bolƣan qawa meyini kesip, elip kǝlsun. 16 Kaⱨin bularni ⱪurbangaⱨning üstidǝ kɵydürsun; bu otta sunulidiƣan, huxbuy qiⱪiridiƣan taam ⱨǝdiyǝsi bolidu. Mayning ⱨǝmmisi Pǝrwǝrdigarƣa tǝwǝdur.

17 Bu ⱨǝrⱪandaⱪ turar jayinglarda silǝrgǝ ǝbǝdiy bǝlgilimǝ bolidu; silǝr ⱨeqⱪandaⱪ may yaki ⱪan yemǝslikinglar kerǝk.□  ■

4

Gunaⱨ ⱪurbanliⱪi, yǝni «gunaⱨni tilǝx ⱪurbanliⱪi»

1 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

2 Israillarƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ degin: — «Birsi bilmǝy ezip, Pǝrwǝrdigar «ⱪilma» dǝp buyruƣan ⱨǝrⱪandaⱪ ǝmrlǝrdin birigǝ hilapliⱪ ⱪilip selip, gunaⱨ ⱪilsa, tɵwǝndikidǝk ⱪilsun: —

3 — ǝgǝr mǝsiⱨlǝngǝn kaⱨin hǝlⱪni gunaⱨⱪa putlaxturidiƣan bir gunaⱨni ⱪilsa, undaⱪta u bu ⱪilƣan gunaⱨi üqün bir bejirim yax torpaⱪni elip kelip, Pǝrwǝrdigarƣa gunaⱨ ⱪurbanliⱪi süpitidǝ sunsun. □ 4 U torpaⱪni jamaǝt qedirining kirix aƣzining yeniƣa, Pǝrwǝrdigarning aldiƣa kǝltürüp, ⱪolini uning bexiƣa ⱪoyup, andin torpaⱪni Pǝrwǝrdigarning ⱨuzurida boƣuzlisun. 5 Andin mǝsiⱨlǝngǝn kaⱨin torpaⱪning ⱪenidin azƣina elip, jamaǝt qediri iqigǝ kɵtürüp aparsun; ■ 6 kaⱨin xu yǝrdǝ barmiⱪini ⱪanƣa qilap, ⱪanni muⱪǝddǝs jayning pǝrdisining aldida, Pǝrwǝrdigarning ⱨuzurida yǝttǝ mǝrtiwǝ sǝpsun. 7 Xundaⱪla kaⱨin ⱪandin elip, jamaǝt qediri iqidǝ Pǝrwǝrdigarning aldida turƣan huxbuygaⱨning münggüzlirigǝ sürsun. Torpaⱪning ⱪalƣan ⱨǝmmǝ ⱪenini bolsa, jamaǝt qedirining kirix aƣzining aldidiki kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪurbangaⱨining tüwigǝ tɵküp ⱪoysun; ■ 8 andin u gunaⱨ ⱪurbanliⱪi bolƣan torpaⱪning iqidin ⱨǝmmǝ meyini ajritip qiⱪarsun — yǝni iq ⱪarnini yɵgǝp turƣan may bilǝn ⱪalƣan iq meyi, ■ 9 ikki bɵrǝkni wǝ ularning üstidiki ⱨǝmdǝ ikki yanpixidiki mayni ajritip, jigǝrning bɵrǝkkiqǝ bolƣan qawa meyini ajratsun 10 (huddi inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi bolƣan kalining iqidiki may ajritilƣandǝk); andin kaⱨin bularni kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪurbangaⱨining üstidǝ kɵydürsun. ■ 11 Lekin torpaⱪning terisi bilǝn ⱨǝmmǝ gɵxi, bax bilǝn paqaⱪliri, iq ⱪarni bilǝn ȥinini, ■ 12 yǝni pütkül torpaⱪning ⱪalƣan ⱪisimlirini qedirgaⱨning sirtiƣa elip qiⱪip, pak bir yǝrgǝ, yǝni küllǝr tɵkülidiƣan jayƣa elip qiⱪip, otunning üstidǝ otta kɵydürsun. Bular küllǝr tɵkülidiƣan jayda kɵydürüwetilsun.□  ■

13 Əgǝr pütkül Israil jamaiti ɵzi bilmigǝn ⱨalda ezip gunaⱨ ⱪilƣan bolsa, Pǝrwǝrdigarning «ⱪilma» dǝp buyruƣan ⱨǝrⱪandaⱪ ǝmrlirigǝ hilapliⱪ ixlarning birini ⱪilip selip, gunaⱨⱪa qüxüp ⱪalsa, □  ■ 14 xundaⱪla ularning sadir ⱪilƣan gunaⱨi aydinglaxⱪan bolsa, undaⱪta jamaǝt gunaⱨ ⱪurbanliⱪi süpitidǝ bir yax torpaⱪni sunup jamaǝt qedirining aldiƣa kǝltürsun. 15 Jamaǝtning aⱪsaⱪalliri Pǝrwǝrdigarning aldida ⱪollirini torpaⱪning bexiƣa ⱪoyup, andin torpaⱪni Pǝrwǝrdigarning aldida boƣuzlisun. 16 Mǝsiⱨlǝngǝn kaⱨin torpaⱪning ⱪenidin azƣina elip jamaǝt qediri iqigǝ elip kirsun; □ 17 xu yǝrdǝ barmiⱪini ⱪanƣa qilap, ⱪanni muⱪǝddǝs jayning pǝrdisining aldida, Pǝrwǝrdigarning ⱨuzurida yǝttǝ mǝrtiwǝ sǝpsun. 18 Xundaⱪla kaⱨin ⱪandin elip jamaǝt qediri iqidǝ Pǝrwǝrdigarning aldida turƣan huxbuygaⱨning münggüzlirigǝ sürsun. Torpaⱪning ⱪalƣan ⱨǝmmǝ ⱪenini bolsa, jamaǝt qedirining kirix aƣzining aldidiki kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪurbangaⱨining tüwigǝ tɵküp ⱪoysun; 19 kaⱨin torpaⱪning iqidin barliⱪ meyini ajritip elip, ⱪurbangaⱨning üstidǝ kɵydürsun. 20 U gunaⱨ ⱪurbanliⱪi bolƣan ilgiriki torpaⱪni ⱪilƣiniƣa ohxax bu torpaⱪnimu xundaⱪ ⱪilsun; wǝ dǝl xundaⱪ ⱪilixi kerǝk; xu yol bilǝn kaⱨin ular üqün kafarǝt kǝltüridu; xu gunaⱨ ulardin kǝqürülidu. 21 Andin u torpaⱪni qedirgaⱨning taxⱪiriƣa elip qiⱪip, ilgiriki torpaⱪni kɵydürgǝndǝk bu torpaⱪnimu kɵydürsun. Bu jamaǝt üqün gunaⱨ ⱪurbanliⱪi bolidu.

22 Əgǝr bir ǝmir bilmǝy uning Hudasi Pǝrwǝrdigarning «ⱪilma» degǝn ⱨǝrⱪandaⱪ ǝmrlirining birigǝ hilapliⱪ ⱪilip selip, gunaⱨⱪa qüxüp ⱪalsa, 23 wǝ ⱪilƣan gunaⱨi ɵzigǝ mǝlum ⱪilinƣan bolsa, undaⱪta u ɵzi ⱪurbanliⱪ üqün bejirim bir tekini sunsun; □ 24 u ⱪolini tekining bexiƣa ⱪoyup, andin uni kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilinidiƣan ⱨaywanlarni boƣuzlaydiƣan jayƣa elip berip Pǝrwǝrdigarning aldida boƣuzlisun. Bu bir gunaⱨ ⱪurbanliⱪi bolidu. 25 Kaⱨin gunaⱨ ⱪurbanliⱪining ⱪenidin barmiⱪiƣa azƣina elip, uni kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪurbangaⱨining münggüzlirigǝ sürüp ⱪoysun; andin ⱪalƣan ⱪenini kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪurbangaⱨining tüwigǝ tɵküp ⱪoysun. 26 U inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi ⱪilinƣan ⱨaywanning meyini kɵydürgǝndǝk, uning barliⱪ meyini ⱪurbangaⱨta kɵydürsun. Bu yol bilǝn kaⱨin uni gunaⱨidin paklandurux üqün kafarǝt kǝltüridu wǝ xu gunaⱨi uningdin kǝqürülidu.

27 Əgǝr puⱪralardin biri bilmǝy uning Hudasi Pǝrwǝrdigarning «ⱪilma» degǝn ⱨǝrⱪandaⱪ ǝmrlirining birigǝ hilapliⱪ ⱪilip selip, gunaⱨⱪa qüxüp ⱪalsa, ■ 28 wǝ ⱪilƣan gunaⱨi ɵzigǝ mǝlum ⱪilinƣan bolsa, undaⱪta u ɵzining, yǝni u sadir ⱪilƣan gunaⱨi üqün ⱪurbanliⱪ ⱪilixⱪa bejirim bir qixi ɵqkini sunsun; □ 29 u ⱪolini gunaⱨ ⱪurbanliⱪining bexiƣa ⱪoyup, andin uni kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlarni boƣuzlaydiƣan jayƣa elip berip boƣuzlisun. 30 Andin kaⱨin uning ⱪenidin barmiⱪiƣa azƣina elip uni kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪurbangaⱨining münggüzlirigǝ sürüp ⱪoysun; ⱪalƣan barliⱪ ⱪenini ⱪurbangaⱨning tüwigǝ tɵküp ⱪoysun. 31 Inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi ⱪilinƣan ⱨaywanning meyi iqidin ajritilƣandǝk uningmu ⱨǝmmǝ meyini ajritip qiⱪarsun; kaⱨin uni Pǝrwǝrdigarning aldida huxbuy kǝltürsun dǝp ⱪurbangaⱨning üstidǝ kɵydürsun. Xu yol bilǝn kaⱨin uning üqün kafarǝt kǝltüridu; xu gunaⱨ uningdin kǝqürülidu.■

32 Əgǝr u kixi gunaⱨ ⱪurbanliⱪi üqün ⱪoza kǝltürüxni halisa, bejirim bir qixi ⱪozini sunsun. 33 U ⱪolini gunaⱨ ⱪurbanliⱪi ⱪozisining bexiƣa ⱪoyup, kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar boƣuzlinidiƣan jayƣa elip berip, uni gunaⱨ ⱪurbanliⱪi süpitidǝ boƣuzlisun. 34 Andin kaⱨin gunaⱨ ⱪurbanliⱪining ⱪenidin barmiⱪiƣa azƣina elip uni kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪurbangaⱨining münggüzlirigǝ sürüp ⱪoysun; uning ⱪalƣan barliⱪ ⱪenini u ⱪurbangaⱨning tüwigǝ tɵküp ⱪoysun. 35 Inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi ⱪilinƣan ⱪozining meyi iqidin ajritilƣandǝk, uningmu ⱨǝmmǝ meyini ajritip qiⱪarsun; kaⱨin bularni Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunulidiƣan barliⱪ ⱪurbanliⱪlarƣa ⱪoxup, ⱪurbangaⱨning üstidǝ kɵydürsun. Xu yol bilǝn kaⱨin uning sadir ⱪilƣan gunaⱨi üqün kafarǝt kǝltüridu; xu gunaⱨ uningdin kǝqürülidu.

5

Itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi, yǝni «itaǝtsizlikni tilǝx ⱪurbanliⱪi»

1 Əgǝr birsi mǝlum ixⱪa guwaⱨqi bolup, xundaⱪla uningƣa ⱪǝsǝm buyrulƣinida kɵrgini yaki bilginidin mǝlumat bǝrmisǝ, undaⱪta u ⱪǝbiⱨlikining jazasiƣa tartilidu. 2 Əgǝr birsi ɵzi bilmǝy napak bir nǝrsigǝ tegip kǝtsǝ — mǝyli u napak bir ⱨaywanning jǝsiti bolsun, mǝyli napak bir qarpayning jǝsiti bolsun, yaki napak bir ɵmiligüqi ⱨaywanning jǝsiti bolsun, muxundaⱪ nǝrsigǝ tegip kǝtsǝ umu napak sanilip gunaⱨkar ⱨesablinidu; ■ 3 ǝgǝr xuningdǝk birsi ɵzi tuymay mǝlum kixining adǝmni napak ⱪilidiƣan ⱨǝrⱪandaⱪ nijasitigǝ tegip kǝtsǝ, xundaⱪla u buni bilip yǝtsǝ, undaⱪta u gunaⱨkar ⱨesablinidu. 4 Əgǝr birsi angsiz rǝwixtǝ yaman yaki yahxi bir ixni ⱪilay dǝp ⱪǝsǝm ⱪilip salsa (kixilǝr ⱨǝrtürlük ix toƣrisida angsiz rǝwixtǝ ⱪǝsǝm ⱪilixi mumkin), xundaⱪla u buni tonup yǝtsǝ, u bu ixlar tüpǝylidin gunaⱨkar ⱨesablinidu.

5 Birsi yuⱪiriⱪi ⱨǝrⱪaysi ixlarda mǝn gunaⱨkar boldum dǝp bilsǝ, u ɵz gunaⱨini «mǝn mundaⱪ gunaⱨ ⱪildim» dǝp iⱪrar ⱪilsun; 6 andin ɵzi sadir ⱪilƣan gunaⱨining kafariti üqün Pǝrwǝrdigarning aldiƣa «itaǝtsizlikni tiligüqi ⱪurbanliⱪ» süpitidǝ uxxaⱪ maldin saƣliⱪ wǝ ya bir qixi ɵqkini gunaⱨ ⱪurbanliⱪi ⱪilip kǝltürsun; andin kaⱨin uni gunaⱨidin paklanduruxⱪa uning üqün kafarǝt kǝltürsun.

7 Əgǝr u ⱪoylardin ⱪurbanliⱪ ⱪilixⱪa ⱪurbi yǝtmisǝ, u ⱪilƣan itaǝtsizliki üqün ikki pahtǝk yaki ikki baqkini elip kelip, birini gunaⱨ ⱪurbanliⱪi üqün, yǝnǝ birini kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ üqün Pǝrwǝrdigarning aldiƣa sunsun. ■ 8 U bularni kaⱨinning ⱪexiƣa kǝltürgǝndǝ, kaⱨin awwal gunaⱨ ⱪurbanliⱪiƣa tǝyyarlanƣanni ⱪurbanliⱪ ⱪilip boynini üzmǝy, bexiƣa yeⱪin jayidin tolƣisun, lekin bexini boynidin üzüwǝtmisun; □  ■ 9 andin gunaⱨ ⱪurbanliⱪining ⱪenidin azƣina elip ⱪurbangaⱨning temiƣa qaqsun; ⱪalƣan ⱪeni bolsa ⱪurbangaⱨning tüwigǝ siⱪip qiⱪirilsun. Buning ɵzi gunaⱨ ⱪurbanliⱪi bolidu.

10 Əmma ikkinqisini bolsa bekitilgǝn bǝlgilimǝ boyiqǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilip sunsun. Bu yol bilǝn kaⱨin uning ⱪilƣan gunaⱨi üqün kafarǝt kǝltüridu wǝ xu gunaⱨ uningdin kǝqürülidu.■

11 Əgǝr ikki pahtǝk yaki ikki baqkini kǝltürüxkǝ ⱪurbi yǝtmisǝ, undaⱪta gunaⱨ ⱪilƣan kixi gunaⱨ ⱪurbanliⱪi üqün esil undin bir ǝfaⱨning ondin birini kǝltürsun; bu gunaⱨ ⱪurbanliⱪi bolƣaqⱪa u uning üstigǝ zǝytun meyi ⱪuymisun yaki üstigǝ ⱨeqⱪandaⱪ mǝstiki salmisun; qünki u gunaⱨ ⱪurbanliⱪi bolidu. □ 12 U uni kaⱨinning ⱪexiƣa kǝltürsun wǝ kaⱨin buningdin sunƣuqining «yadlinix ülüxi» süpitidǝ bir qanggal elip, xuni Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunulƣan ⱪurbanliⱪlarƣa ⱪoxup, ⱪurbangaⱨning üstidǝ kɵydürsun. Buning ɵzi gunaⱨ ⱪurbanliⱪi bolidu. ■ 13 Bu yol bilǝn u xu gunaⱨlardin ⱪaysisini ⱪilƣan bolsa, kaⱨin uning üqün kafarǝt kǝltüridu. Axliⱪ ⱨǝdiyǝlǝrdikigǝ ohxax ⱪalƣan ⱪismi kaⱨinƣa tǝwǝ bolidu.■

14 Andin Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

15 Birsi bilmǝy Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan muⱪǝddǝs nǝrsilǝrgǝ nisbǝtǝn itaǝtsizlik ⱪilip gunaⱨ ɵtküzsǝ, undaⱪta u Pǝrwǝrdigarning aldiƣa uxxaⱪ maldin bejirim bir ⱪoqⱪarni itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi ⱪilip kǝltürsun; xu itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi bolƣan ⱪoqⱪarning baⱨasini sǝn muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki boyiqǝ kümüx xǝkǝlgǝ tohtatⱪin. □  ■ 16 Andin xu kixi muⱪǝddǝs nǝrsilǝrgǝ nisbǝtǝn ɵtküzgǝn hataliⱪidin bolƣan ziyanni toldursun, xundaⱪla ziyanning bǝxtin biri boyiqǝ ⱪoxup kaⱨinƣa tɵlǝm tɵlisun. Bu yol bilǝn kaⱨin itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi bolƣan ⱪoqⱪarning wasitisi bilǝn uning üqün kafarǝt kǝltüridu; xu gunaⱨ uningdin kǝqürülidu.□

17 Əgǝr birsi bilmǝy Pǝrwǝrdigarning «ⱪilma» degǝn ⱨǝrⱪandaⱪ ǝmrlirining birǝrisigǝ hilapliⱪ ⱪilip, gunaⱨkar bolƣan bolsa u ⱪǝbiⱨlikining jazasiƣa tartilidu; 18 xundaⱪ bolsa, u uxxaⱪ maldin sǝn tohtatⱪan ⱪimmǝttǝ bejirim bir ⱪoqⱪarni itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi ⱪilip sunsun. Bu yol bilǝn kaⱨin uning bilmǝy ɵtküzgǝn itaǝtsizliki üqün kafarǝt kǝltüridu wǝ xu itaǝtsizlik gunaⱨi uningdin kǝqürülidu.

19 Bu itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi bolidu; qünki u dǝrⱨǝⱪiⱪǝt Pǝrwǝrdigarning aldida itaǝtsizlik ⱪilƣan.

6

1 Andin Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

2 Əgǝr birsi gunaⱨ ⱪilip Pǝrwǝrdigarning aldida wapasizliⱪ ⱪilip, ⱪoxnisi ɵzigǝ amanǝt yaki kapalǝtkǝ bǝrgǝn bir nǝrsǝ yaki ⱪoxnisidin zorawanliⱪ bilǝn buluwalƣan mǝlum bir nǝrsǝ toƣrisida yalƣan gǝp ⱪilƣan bolsa yaki ⱪoxnisidin naⱨǝⱪliⱪ bilǝn mǝlum nǝrsini tartiwalƣan bolsa, 3 yaki yitip kǝtkǝn bir nǝrsini tepiwelip uningdin tansa yaki kixilǝrning gunaⱨ sadir ⱪilƣan ⱨǝrⱪandaⱪ bir Ixi toƣrisida yalƣan ⱪǝsǝm iqsǝ, ■ 4 U gunaⱨ ⱪilƣan ixta ɵzini gunaⱨkar dǝp tonup yǝtsǝ, undaⱪta u buliwalƣan yaki naⱨǝⱪ tartiwalƣan nǝrsǝ yaki uningƣa amanǝtkǝ berilgǝn nǝrsǝ bolsun, yaki yitip ketip tepiwalƣan nǝrsǝ bolsun, □ 5 yaki u ⱨǝrⱪandaⱪ nǝrsǝ toƣrisida yalƣan ⱪǝsǝm iqkǝn bolsun, uning ⱨǝmmisini toluⱪ baⱨasi boyiqǝ tɵlisun, xundaⱪla xu baⱨaning bǝxtin bir ⱪismi boyiqǝ ⱪoxup tɵlisun; u itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪini ⱪilƣan künidǝ tɵlǝmni igisigǝ tapxurup bǝrsun. 6 Andin u Pǝrwǝrdigarning aldiƣa itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi süpitidǝ uxxaⱪ maldin sǝn tohtatⱪan ⱪimmǝt boyiqǝ bejirim bir ⱪoqⱪarni itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi ⱪilip kaⱨinning ⱪexiƣa elip kǝlsun. □ 7 Kaⱨin bu yol bilǝn uning üqün Pǝrwǝrdigarning aldida kafarǝt kǝltüridu wǝ u ⱨǝrⱪaysi ixta itaǝtsizlik ⱪilƣan bolsimu u uningdin kǝqürülidu.

8 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

9 Sǝn Ⱨarun bilǝn oƣulliriƣa kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ toƣrisida ǝmr ⱪilip mundaⱪ degin: — Kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ toƣrisidiki ⱪaidǝ-nizam mundaⱪ bolidu: — Kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ pütün keqǝ tang atⱪuqǝ ⱪurbangaⱨtiki oqaⱪning üstidǝ kɵyüp tursun; wǝ ⱪurbangaⱨning otini ɵqürmǝy yeniⱪ turƣuzunglar. 10 Kaⱨin kanap tonini kiyip, yalingaqliⱪini yepip, saƣrisiƣiqǝ kanap iq tambal kiyip tursun; ⱪurbangaⱨning üstidiki ot bilǝn kɵydürülgǝn kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪning külini elip, ⱪurbangaⱨning bir tǝripidǝ ⱪoysun; 11 andin kiyimlirini seliwetip baxⱪa kiyimlǝrni kiyip, külini qedirgaⱨning sirtiƣa elip qiⱪip pakiz bir jayda ⱪoysun. 12 Ⱪurbangaⱨning oti bolsa ⱨǝmixǝ yenip tursun; uni ⱨeq waⱪit ɵqürüxkǝ bolmaydu, kaⱨin ɵzi ⱨǝr küni ǝtigǝndǝ uningƣa otun selip, üstigǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪni tizsun wǝ uning üstigǝ inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪining meyini ⱪoyup kɵydürsun. 13 Üzülmǝs bir ot ⱪurbangaⱨning üstidǝ ⱨǝmixǝ kɵyüp tursun; u ⱨǝrgiz ɵqürülmisun.

Addiy puⱪralarning axliⱪ ⱨǝdiyǝliri

14 Axliⱪ ⱨǝdiyǝ toƣrisidiki ⱪaidǝ-nizam mundaⱪ: — Ⱨarunning oƣulliridin biri uni Pǝrwǝrdigarning aldiƣa, ⱪurbangaⱨning aldiƣa kǝltürsun. ■ 15 U axliⱪ ⱨǝdiyǝ bolƣan esil unƣa ⱪolini selip uningdin xundaⱪla uningdiki zǝytun meyidin bir qanggal elip wǝ ⱨǝdiyǝning üstidiki barliⱪ mǝstikini ⱪoxup, bularni ⱪurbangaⱨ üstidǝ kɵydürsun; bu ⱨǝdiyǝning «yadlinix ülüxi» bolup, Pǝrwǝrdigarning aldida huxbuy kǝltürüx üqün ⱪilinƣan bolidu. ■ 16 Exip ⱪalƣanlirini bolsa Ⱨarun bilǝn oƣulliri yesun; u eqitⱪu selinmay pixurulup muⱪǝddǝs bir jayda yeyilsun; ular uni jamaǝt qedirining ⱨoylisida yesun. 17 U mutlǝⱪ eqitⱪusiz pixurulsun. Mǝn otta Manga sunulidiƣan ⱪurbanliⱪ-ⱨǝdiyǝlǝr iqidin xuni ularning ɵz ülüxi bolsun dǝp ularƣa ⱨǝⱪ ⱪilip bǝrdim; u gunaⱨ wǝ itaǝtsizlikni tiligüqi ⱪurbanliⱪlarƣa ohxax «ǝng muⱪǝddǝslǝrning biri» ⱨesablinidu. 18 Ⱨarunning ǝwladidin bolƣan ǝrkǝklǝrning ⱨǝmmisi buningdin yesun; bu dǝwrdin-dǝwrgǝ aranglarda ǝbǝdiy bir bǝlgilimǝ bolidu; Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunulƣanliridin bular ularning ülüxi bolsun. Uningƣa ⱪol tǝgküzgüqi jǝzmǝn muⱪǝddǝs boluxi kerǝk.□  ■

19 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

20 Ⱨarun Mǝsiⱨlinidiƣan künidǝ u wǝ oƣullirining Pǝrwǝrdigarning aldiƣa sunidiƣini mundaⱪ boluxi kerǝk: — Ular üzülmǝs axliⱪ ⱨǝdiyǝ süpitidǝ esil undin bir ǝfaⱨning ondin birini sunuxi kerǝk; ǝtigini yerimini, ahximi yǝnǝ yerimini sunsun. □ 21 U tawida zǝytun meyi bilǝn etilsun; u zǝytun meyiƣa qilap pixurulƣandin keyin sǝn uni elip kir; axliⱪ ⱨǝdiyǝning pixurulƣan parqilirini huxbuy süpitidǝ Pǝrwǝrdigarƣa atap sunƣin. □ 22 Ⱨarunning oƣullirining ⱪaysisi uning ornida turuxⱪa Mǝsiⱨlǝngǝn bolsa umu ⱨǝdiyǝni xundaⱪ tǝyyarlap sunsun; bu ǝbǝdiy mutlǝⱪ bir bǝlgilimǝ bolidu. Bu ⱨǝdiyǝ Pǝrwǝrdigarƣa atap toluⱪ kɵydürülsun. 23 Kaⱨinning ⱨǝrbir axliⱪ ⱨǝdiyǝsi bolsa pütünlǝy kɵydürülsun; u ⱨǝrgiz yeyilmisun.

Gunaⱨ ⱪurbanliⱪi toƣrisidiki ⱪaidǝ-nizam

24 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

25 Ⱨarun bilǝn oƣulliriƣa mundaⱪ degin: — Gunaⱨ ⱪurbanliⱪi toƣrisidiki ⱪaidǝ-nizam mundaⱪ: — Gunaⱨ ⱪurbanliⱪimu kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ boƣuzlinidiƣan jayda, Pǝrwǝrdigarning aldida boƣuzlansun; bu hil ⱪurbanliⱪ «ǝng muⱪǝddǝslǝrning biri» ⱨesablinidu. 26 Gunaⱨ ⱪurbanliⱪini ɵtküzgüqi kaⱨin ɵzi uni yesun; ⱪurbanliⱪ muⱪǝddǝs bir yǝrdǝ, jamaǝt qedirining ⱨoylisida yeyilsun. ■ 27 Uning gɵxigǝ ⱪol tǝgküzgüqi ⱨǝrkim muⱪǝddǝs bolmisa bolmaydu, xuningdǝk ǝgǝr uning ⱪeni birsining kiyimigǝ qaqrap kǝtsǝ, undaⱪta ⱪan qeqilƣan jay muⱪǝddǝs bir yǝrdǝ yuyulsun. 28 Ⱪaysi sapal ⱪazanda ⱪurbanliⱪ ⱪaynitilip pixurulƣan bolsa, u sundurulsun. Əgǝr u mis ⱪazanda ⱪaynitip pixurulƣan bolsa, u ⱪirip sürülsun ⱨǝm su bilǝn yuyulsun. 29 Kaⱨinlardin bolƣan barliⱪ ǝr kixilǝr uningdin yesǝ bolidu. Bu «ǝng muⱪǝddǝslǝrning biri» ⱨesablinidu.

30 Ⱨalbuki, muⱪǝddǝs jayda kafarǝt kǝltürüx üqün ⱪeni jamaǝt qediriƣa kirgüzülgǝn ⱨǝrⱪandaⱪ gunaⱨ ⱪurbanliⱪi bolsa, ⱨǝrgiz yeyilmisun, bǝlki pütünlǝy kɵydürülsun.■

7

Itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi toƣrisidiki ⱪaidǝ-nizam

1 Itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi toƣrisidiki ⱪaidǝ-nizam mana mundaⱪ: — Bu ⱪurbanliⱪ «ǝng muⱪǝddǝslǝrning biri» ⱨesablinidu. 2 Kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ boƣuzlinidiƣan jayda itaǝtsizlikni tilǝx ⱪurbanliⱪimu boƣuzlinidu; kaⱨin ⱪenini ⱪurbangaⱨning üsti ⱪismining ǝtrapiƣa sǝpsun. 3  Ⱪurbanliⱪ ⱪilƣuqi kixi barliⱪ meyini sunsun; yǝni mayliⱪ ⱪuyruⱪi bilǝn iq ⱪarnini yɵgǝp turƣan mayni, □ 4 ikki bɵrǝkni wǝ ularning üstidiki ⱨǝmdǝ ikki yanpixidiki mayni ajritip, jigǝrning bɵrǝkkiqǝ bolƣan qawa meyini ajritip sunsun. 5 Kaⱨin bularni Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunulidiƣan ⱪurbanliⱪ süpitidǝ ⱪurbangaⱨta kɵydürsun. Bu itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi bolidu. 6 Kaⱨinlardin bolƣan ǝr kixilǝrning ⱨǝmmisi buni yesun; u muⱪǝddǝs yǝrdǝ yeyilsun; u «ǝng muⱪǝddǝslǝrning biri» ⱨesablinidu. □

7 Gunaⱨ ⱪurbanliⱪi ⱪandaⱪ bolsa itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪimu xundaⱪ bolidu; ular ikkisi toƣrisidki ⱪaidǝ-nizam ohxax; bu ⱪurbanliⱪ kafarǝt kǝltürüxkǝ ⱪurbanliⱪ ɵtküzgüqi kaⱨinning ɵzigǝ tǝwǝ bolsun.

Kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar wǝ axliⱪ ⱨǝdiyǝlǝrdin kaⱨinlarƣa tegidiƣan ülüxi toƣruluⱪ bǝlgilimǝ

8 Kaⱨin birsining sunƣan kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪini ɵtküzgǝn bolsa, kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪning terisi xu kaⱨinning bolidu. 9 Tonurda pixurulƣan ⱨǝrbir axliⱪ ⱨǝdiyǝ, xundaⱪla ⱪazanda yaki tawida etilgǝn ⱨǝrbir axliⱪ ⱨǝdiyǝ bolsa uni ɵtküzgǝn kaⱨinning bolidu, yǝni kaⱨinning ɵzigǝ tǝwǝ bolidu. 10 Ⱨǝrbir axliⱪ ⱨǝdiyǝ, mǝyli zǝytun meyi arilaxturulƣan bolsun, yaki ⱪuruⱪ kǝltürülgǝn bolsun, bular Ⱨarunning oƣullirining ⱨǝrbirigǝ barawǝr bɵlüp berilidu.

Inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi toƣrisidiki ⱪaidǝ-nizam

11 Pǝrwǝrdigarƣa atap kǝltürülgǝn inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi toƣrisidiki ⱪaidǝ-nizam mundaⱪ: —

12 Sunmaⱪqi bolƣan kixi uni tǝxǝkkür eytix üqün sunsa, undaⱪta u «tǝxǝkkür ⱪurbanliⱪi» bilǝn billǝ zǝytun meyi ilǝxtürülgǝn petir toⱪaqlar, zǝytun meyi sürülüp mǝsiⱨlǝngǝn petir ⱨǝmǝk nanlar wǝ esil undin zǝytun meyiƣa qilap pixurulƣan toⱪaqlarnimu kǝltürsun. □  ■ 13 Xu toⱪaqlardin baxⱪa, yǝnǝ tǝxǝkkür eytidiƣan inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi bilǝn billǝ eqitⱪu selinƣan nanlarnimu sunsun; 14 u xu sunƣanlirining ⱨǝrbir türidin birni elip Pǝrwǝrdigar üqün ⱪox ⱪollap sunidiƣan «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» ⱪilip kǝltürsun; bu inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪining ⱪenini ⱪurbangaⱨning üstigǝ sǝpkǝn kaⱨinning ɵzigǝ tǝgsun. □ 15 Tǝxǝkkür bildüridiƣan inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪining gɵxi bolsa ⱪurbanliⱪ ⱪilinƣan xu küni yeyilixi kerǝk; ⱪurbanliⱪni sunƣuqi kixi tang atⱪuqǝ uning ⱨeq nemisini ⱪaldurmisun.□

16 Əgǝr uning sunƣan ⱪurbanliⱪi ⱪǝsimigǝ has ⱪurbanliⱪ yaki ihtiyariy kǝltürgǝn ⱪurbanliⱪ bolsa, undaⱪta ⱨaywanning gɵxi ⱪurbanliⱪ ⱪilinƣan kündǝ yeyilsun; uningdin exip ⱪalƣinini bolsa, ǝtisimu yeyixkǝ bolidu; ■ 17 lekin ⱪurbanliⱪning gɵxidin üqinqi künigiqǝ exip ⱪalsa, u otta kɵydürülüxi kerǝk. 18 Inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪining gɵxidin üqinqi künidǝ yeyilsǝ, undaⱪta ⱪurbanliⱪ ⱪobul bolmaydu, ⱪurbanliⱪ sunƣuqining ⱨesabiƣimu ⱨesablanmaydu, bǝlki mǝkruⱨ bolidu; kimdǝkim uningdin yesǝ ɵz ⱪǝbiⱨlikining jazasiƣa tartilidu.

19 Xundaⱪla napak nǝrsigǝ tegip ⱪalƣan gɵxmu yeyilmǝsliki kerǝk, bǝlki otta kɵydürülüxi kerǝk. Ⱨǝrⱪandaⱪ pak adǝm napak nǝrsigǝ tǝgmigǝn ⱪurbanliⱪning gɵxini yesǝ bolidu. 20 Lekin kimki napak ⱨalǝttǝ turup Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪidin yesǝ, undaⱪta u ɵz hǝlⱪidin üzüp taxlinidu. □  ■ 21 Kimki napak bir nǝrsigǝ tegip kǝtsǝ (mǝyli napak ⱨalǝttiki adǝm bolsun, napak bir ⱨaywan bolsun yaki ⱨǝrⱪandaⱪ napak yirginqlik nǝrsǝ bolsun) wǝ xundaⱪla Pǝrwǝrdigarƣa has atalƣan inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪining gɵxidin yesǝ, undaⱪta u ɵz hǝlⱪidin üzüp taxlinidu.□

Addiy puⱪralarƣa ⱪaritilƣan bǝlgilimilǝr

22 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

23 Israillarƣa mundaⱪ degin: — Silǝr kala, ⱪoy wǝ ɵqkilǝrning meyini ⱨǝrgiz yemǝnglar. 24 Ɵzlükidin ɵlgǝn yaki yirtⱪuqlar boƣup ⱪoyƣan ⱨaywanning jǝsitining meyini ⱨǝrⱪandaⱪ ixⱪa ixlǝtkili bolidu, lekin ⱨǝrgiz uningdin yemǝnglar. 25 Qünki kimki Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunulidiƣan ⱨǝrⱪandaⱪ ⱨaywanning meyini yesǝ, xuni yegǝn kixi ɵz hǝlⱪliridin üzüp taxlinidu.□

26 Silǝr ⱨǝrⱪandaⱪ turar jayinglarda ⱨeqⱪandaⱪ ⱪanni, yǝni uqar-ⱪanatlarning bolsun yaki qarpaylarning bolsun ⱪenini ⱨǝrgiz estimal ⱪilmanglar. ■ 27 Kimdǝkim ⱨǝrⱪandaⱪ ⱪanni estimal ⱪilsa, xu kixi ɵz hǝlⱪliridin üzüp taxlinidu.□

Inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪlirining kaⱨinlarƣa tǝⱪdim ⱪilinidiƣan ⱪisimliri

28 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

29 Israillarƣa mundaⱪ degin: — Kimki Pǝrwǝrdigarƣa atap bir inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi sunsa, undaⱪta u Pǝrwǝrdigarƣa has bolƣan ⱨǝdiyǝni xu inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪtin ayrip kǝltürsun. 30 Ɵz ⱪoli bilǝn Pǝrwǝrdigarƣa atiƣan, otta sunulidiƣan ⱨǝdiyǝlǝrni, yǝni may bilǝn tɵxni ⱪoxup elip kelip, tɵxni «pulanglatma ⱨǝdiyǝ» süpitidǝ Pǝrwǝrdigarning aldida pulanglatsun. □  ■ 31 Kaⱨin meyini ⱪurbangaⱨ üstidǝ kɵydürüwǝtsun. Tɵx bolsa Ⱨarun bilǝn uning oƣulliriƣa has bolsun.

32 Inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪliringlarning ong arⱪa putini silǝr «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» süpitidǝ kaⱨinƣa beringlar. 33 Ⱨarunning oƣulliridin ⱪaysisi inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪining ⱪeni bilǝn meyini sunƣan bolsa ɵz ülüxi üqün ong arⱪa putini ɵzi alsun. 34 Qünki mǝn Israillarning inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪliridin «pulanglatma ⱨǝdiyǝ» bolƣan tɵx bilǝn «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» bolƣan arⱪa putini ǝbǝdiy bir bǝlgilimǝ bilǝn Israillardin elip, kaⱨin Ⱨarun wǝ uning oƣullirining ⱨǝⱪⱪi bolsun dǝp ularƣa tǝⱪdim ⱪildim.□  ■

35  Musa Ⱨarun bilǝn oƣullirini Pǝrwǝrdigarning ⱪulluⱪida kaⱨin boluxⱪa uning aldiƣa kǝltürgǝn künidǝ, ularƣa Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunulidiƣan ⱪurbanliⱪlardin tǝⱪdim ⱪilinidiƣan kaⱨinliⱪ ülüxi mana xudur. □ 36  Musa ularni Mǝsiⱨligǝn künidǝ, Pǝrwǝrdigar bu ülüxni Israillardin elip ularƣa berilsun dǝp ǝmr ⱪilƣan. Bu Israillarƣa dǝwrdin dǝwrgiqǝ ǝbǝdiy bir bǝlgilimǝ bolidu.□

Hulasǝ

37 Kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ bilǝn axliⱪ ⱨǝdiyǝsi, gunaⱨ ⱪurbanliⱪi bilǝn itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi, kaⱨinliⱪⱪa tiklǝx ⱪurbanliⱪi bilǝn inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi toƣrisidiki ⱪaidǝ-nizam mana xudur. □ 38 Pǝrwǝrdigar Israillarƣa: «Silǝr bu Sinay bayawinida Pǝrwǝrdigarning aldiƣa ⱪurbanliⱪliringlarni sununglar» dǝp buyruƣan künidǝ, u bularning ⱨǝmmisini Sinay teƣida Musaƣa tapxurƣanidi.

8

Kaⱨinlarning has hizmǝtlǝrgǝ ayrilixi — «Mis.» 40:17-38nimu kɵrüng

1 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip: — 2 Ⱨarunni oƣulliri bilǝn billǝ, wǝ ularning mǝhsus kiyimlirini, «mǝsiⱨlǝx meyi»ni, gunaⱨ ⱪurbanliⱪi bolidiƣan torpaⱪ bilǝn ikki ⱪoqⱪarni, petir nan selinƣan sewǝtni elip kelip, □  ■ 3  Israilning pütün jamaitini jamaǝt qedirining kirix aƣzining aldiƣa jǝm ⱪilƣin, — dedi.

4 Musa Pǝrwǝrdigar uningƣa buyruƣinidǝk ⱪildi, jamaǝt jamaǝt qedirining kirix aƣzining aldiƣa yiƣildi. 5 Andin Musa jamaǝtkǝ: — Pǝrwǝrdigar buyruƣan ix mana mundaⱪ, — dedi.■

6 Xuning bilǝn Musa Ⱨarun bilǝn uning oƣullirini aldiƣa kǝltürüp ularni su bilǝn yuyup, 7  Ⱨarunƣa kɵnglǝk kiydürüp, bǝlwaƣ baƣlap, tonni kiydürdi wǝ üstigǝ ǝfodni yapti; u ǝfodning bǝlweƣini baƣlap, ǝfodni uningƣa taⱪap ⱪoydi. ■ 8 Andin Musa uningƣa «ⱪoxen»ni taⱪap, ⱪoxenning iqigǝ «urim bilǝn tummim»ni selip, □  ■ 9 Bexiƣa sǝllǝ yɵgǝp Pǝrwǝrdigar uningƣa buyruƣinidǝk sǝllining aldi tǝripigǝ «altun tahtiliⱪ muⱪǝddǝs otuƣat»ni bekitip ⱪoydi.■

10 Andin Musa mǝsiⱨlǝx meyini elip ibadǝt qediri bilǝn iqidiki barliⱪ nǝrsilǝrning ⱨǝmmisini mǝsiⱨlǝp muⱪǝddǝs ⱪildi. 11 U maydin elip ⱪurbangaⱨⱪa yǝttǝ mǝrtiwǝ qeqip, ⱪurbangaⱨ bilǝn uning barqǝ ⱪaqa-ⱪuqilirini, yuyunux desi wǝ tǝglikini Hudaƣa atap muⱪǝddǝs ⱪilixⱪa mǝsiⱨlidi. 12 U yǝnǝ mǝsiⱨlǝx meyidin azraⱪ elip Ⱨarunning bexiƣa ⱪuyup uni Hudaƣa atap muⱪǝddǝs ⱪilixⱪa mǝsiⱨlidi. ■

13 Andin Musa Ⱨarunning oƣullirini aldiƣa kǝltürüp, Pǝrwǝrdigar uningƣa buyruƣinidǝk ularƣa kɵnglǝk kiydürüp, bǝllirigǝ bǝlwaƣ baƣlap, ularƣa egiz bɵklǝrnimu taⱪap ⱪoydi.□  ■

Kaⱨinlarni «Hudaƣa atap tiklǝx» ⱪurbanliⱪliri

14 Andin u gunaⱨ ⱪurbanliⱪi ⱪilinidiƣan torpaⱪni yetilǝp kǝldi; Ⱨarun bilǝn uning oƣulliri gunaⱨ ⱪurbanliⱪi ⱪilinidiƣan torpaⱪning bexiƣa ⱪollirini ⱪoydi. ■ 15 U uni boƣuzlidi, andin Musa ⱪenidin elip, ɵz barmiⱪi bilǝn ⱪurbangaⱨning münggüzlirigǝ, qɵrisigǝ sürüp ⱪurbangaⱨni gunaⱨtin paklidi; ⱪalƣan ⱪanni bolsa u ⱪurbangaⱨning tɵwigǝ tɵküp, muⱪǝddǝs boluxⱪa kafarǝt kǝltürdi. 16 Andin u iq ⱪarnini yɵgǝp turƣan mayning ⱨǝmmisini, jigǝrning üstidiki qawa mayni, ikki bɵrǝk wǝ üstidiki maylirini ⱪoxup aldi; andin Musa bularni ⱪurbangaⱨning üstidǝ kɵydürdi. □ 17 Biraⱪ Musa torpaⱪning terisi bilǝn gɵxi wǝ tezikini bolsa Pǝrwǝrdigar ɵzigǝ buyruƣinidǝk qedirgaⱨning taxⱪirida otta kɵydürüwǝtti.□  ■

18 Andin u kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilinidiƣan ⱪoqⱪarni kǝltürdi; Ⱨarun bilǝn uning oƣulliri ⱪollirini ⱪoqⱪarning bexiƣa ⱪoydi. □ 19  Ⱨarun ⱪoqⱪarni boƣuzlidi; andin Musa ⱪenini elip ⱪurbangaⱨning üsti ⱪismining ǝtrapiƣa sǝpti; □ 20  Ⱨarun ⱪoqⱪarni parqǝ-parqǝ ⱪilip parqilidi; andin Musa bexini, parqilanƣan gɵxlirini barliⱪ meyi bilǝn ⱪoxup kɵydürdi. □ 21 Üqǝy-ⱪerinliri bilǝn paqaⱪlirini suda yudi. Andin Musa ⱪoqⱪarni pütün peti ⱪurbangaⱨ üstidǝ kɵydürdi. Bu Pǝrwǝrdigar Musaƣa buyruƣan, «Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunulidiƣan huxbuy qiⱪidiƣan ⱪurbanliⱪ» idi.■

22 Andin u kaⱨinliⱪⱪa tiklǝx ⱪurbanliⱪi ⱪilinidiƣan ⱪoqⱪarni, ikkinqi ⱪoqⱪarni kǝltürdi; Ⱨarun bilǝn uning oƣulliri ⱪollirini ⱪoqⱪarning bexiƣa ⱪoydi. 23 U uni boƣuzlidi; wǝ Musa uning ⱪenidin elip Ⱨarunning ong ⱪuliⱪining yumxiⱪi bilǝn ong ⱪolining bax barmiⱪiƣa sürüp wǝ ong putining qong barmiⱪiƣimu suwap ⱪoydi. □ 24 Andin Musa Ⱨarunning oƣullirini aldiƣa kǝltürüp, ⱪandin elip ularning ong ⱪulaⱪlirining yumxiⱪi bilǝn ong ⱪollirining bax barmaⱪliriƣa sürdi, ularning ong putlirining qong barmaⱪliriƣimu suwap ⱪoydi, ⱪalƣan ⱪanni Musa ⱪurbangaⱨning qɵrisigǝ sǝpti. 25 Xundaⱪ ⱪilip, u meyi bilǝn mayliⱪ ⱪuyruⱪini, iq ⱪarnini yɵgǝp turƣan barliⱪ may bilǝn jigǝrning üstidiki qawa meyini, ikki bɵrǝk wǝ üstidiki maylirini ⱪoxup elip ong arⱪa putinimu kesip elip, ■ 26 Pǝrwǝrdigarning aldidiki petir nan selinƣan sewǝttin bir petir toⱪaq bilǝn bir zǝytun may toⱪiqi wǝ bir danǝ ⱨǝmǝk nanni elip bularni may bilǝn ong arⱪa putning üstidǝ ⱪoydi; 27 andin bularning ⱨǝmmisini Ⱨarun bilǝn uning oƣullirining ⱪolliriƣa tutⱪuzup, pulanglatma ⱨǝdiyǝ bolsun dǝp Pǝrwǝrdigarning aldida pulanglatti. ■ 28 Andin Musa bularni ularning ⱪolliridin elip ⱪurbangaⱨtiki kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪning üstidǝ ⱪoyup kɵydürdi. Bu «kaⱨinliⱪⱪa tiklǝx ⱪurbanliⱪi» bolup, Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunulidiƣan, huxbuy qiⱪidiƣan ⱪurbanliⱪ idi. 29 Andin Musa tɵxni elip pulanglatma ⱨǝdiyǝ süpitidǝ Pǝrwǝrdigarning aldida pulanglatti; Pǝrwǝrdigarning uningƣa buyruƣini boyiqǝ, «kaⱨinliⱪⱪa tiklǝx ⱪurbanliⱪi» bolƣan ⱪoqⱪarning bu ⱪismi Musaning ülüxi idi.■

Ⱨarun wǝ oƣullirini Mǝsiⱨ ⱪilix

30 Andin Musa Mǝsiⱨlǝx meyidin wǝ ⱪurbangaⱨning üstidiki ⱪandin bir’az elip, Ⱨarun bilǝn uning kiyimlirigǝ wǝ oƣulliri bilǝn ularning kiyimlirigǝ sǝpti. Xundaⱪ ⱪilip, u Ⱨarun wǝ kiyimlirini, oƣulliri bilǝn ularning kiyimlirini muⱪǝddǝs ⱪildi.■

31 Musa Ⱨarun bilǝn uning oƣulliriƣa mundaⱪ buyrudi: — «Bu gɵxni jamaǝt qedirining kirix aƣzida ⱪaynitip pixurup xu yǝrdǝ olturup «kaⱨinliⱪⱪa tiklǝx ⱪurbanliⱪi»ƣa tǝwǝ bolƣan sewǝttiki nan bilǝn ⱪoxup yǝnglar; bularni Ⱨarun bilǝn oƣulliri yesun, dǝp buyruƣinimdǝk uni yǝnglar; ■ 32 lekin gɵx bilǝn nandin exip ⱪalƣanlirining ⱨǝmmisini otta kɵydürüwetinglar.

33 Silǝr yǝttǝ küngiqǝ jamaǝt qedirining kirix aƣzidin qiⱪmay, Hudaƣa atap kaⱨinliⱪⱪa tiklǝx künliringlar toxⱪuqǝ xu yǝrdǝ turunglar; qünki silǝrni Hudaƣa atap kaⱨinliⱪⱪa tiklǝx üqün yǝttǝ kün ketidu.□

34 Bügün ⱪilinƣan ixlar Pǝrwǝrdigarning buyruƣini boyiqǝ silǝr üqün kafarǝt kǝltürülsun dǝp ⱪilindi. □ 35 Silǝr ɵlmǝslikinglar üqün Pǝrwǝrdigarning ǝmrini tutup jamaǝt qedirining kirix aƣzining aldida keqǝ-kündüz yǝttǝ kün turuxunglar kerǝk; qünki manga xundaⱪ buyruldi».

36 Ⱨarun bilǝn oƣulliri Pǝrwǝrdigarning Musaning wasitisi bilǝn buyruƣinining ⱨǝmmisini bǝja kǝltürdi.

9

Kaⱨinlarning hizmitining muⱪǝddǝs ibadǝt qedirida baxlinixi

1 Sǝkkizinqi küni Musa Ⱨarun bilǝn uning oƣulliri wǝ Israilning aⱪsaⱪallirini qaⱪirip, 2 Ⱨarunƣa mundaⱪ dedi: — «Sǝn gunaⱨ ⱪurbanliⱪiƣa bejirim bir mozayni, kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪⱪa bejirim bir ⱪoqⱪarni ɵzüng üqün elip, Pǝrwǝrdigarning aldiƣa kǝltürgin, ■ 3 andin Israillarƣa sɵz ⱪilip: — Silǝr gunaⱨ ⱪurbanliⱪi üqün bir tekǝ elip kelinglar, kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ üqün bir mozay wǝ bir ⱪoza elip kelinglar, ⱨǝr ikkisi bejirim, bir yaxⱪa kirgǝn bolsun; 4 Pǝrwǝrdigarning aldida sunuxⱪa inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi süpitidǝ bir torpaⱪ bilǝn bir ⱪoqⱪarni elip, zǝytun meyi ilǝxtürülgǝn axliⱪ ⱨǝdiyǝ bilǝn billǝ kǝltürünglar; qünki bügün Pǝrwǝrdigar Ɵzini silǝrgǝ ayan ⱪilidu, degin».

5 Ular Musa buyruƣan nǝrsilǝrni jamaǝt qedirining aldiƣa elip kǝldi; pütkül jamaǝt yeⱪin kelip, Pǝrwǝrdigarning aldida ⱨazir bolup turdi. 6 Musa: — Mana, bu Pǝrwǝrdigar buyruƣan ixtur; buni ⱪilsanglar Pǝrwǝrdigarning xan-xǝripi silǝrgǝ ayan bolidu, dedi.

7 Xuning bilǝn Musa Ⱨarunƣa: — Sǝn ⱪurbangaⱨⱪa yeⱪin berip gunaⱨ ⱪurbanliⱪing bilǝn kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪingni sunup ɵzüng wǝ hǝlⱪ üqün kafarǝt kǝltürgin; andin hǝlⱪning ⱪurbanliⱪinimu sunup, Pǝrwǝrdigar ǝmr ⱪilƣandǝk ular ⱨǝⱪⱪidǝ kafarǝt kǝltürgin» — dedi.■

8 Xuni dewidi, Ⱨarun ⱪurbangaⱨⱪa yeⱪin berip ɵzi üqün gunaⱨ ⱪurbanliⱪi bolidiƣan mozayni boƣuzlidi. 9 Ⱨarunning oƣulliri ⱪanni uningƣa sunup bǝrdi; u barmiⱪini ⱪanƣa tǝgküzüp, ⱪurbangaⱨning münggüzlirigǝ sürdi, ⱪalƣan ⱪanni ⱪurbangaⱨning tüwigǝ ⱪuydi. 10 Gunaⱨ ⱪurbanliⱪining meyi bilǝn ikki bɵrǝk wǝ jigǝrning üstidiki qawa mayni elip, Pǝrwǝrdigar Musaƣa buyruƣinidǝk ularni ⱪurbangaⱨ üstidǝ kɵydürdi. 11 Gɵx bilǝn terisini bolsa qedirgaⱨning taxⱪiriƣa elip qiⱪip otta kɵydürdi.

12 Andin u kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilidiƣan ⱪoqⱪarni boƣozlidi; Ⱨarunning oƣulliri uningƣa ⱪanni sunup bǝrdi; u buni ⱪurbangaⱨning üsti ⱪismining ǝtrapiƣa sǝpti. 13 Andin ular parqǝ-parqǝ ⱪilinƣan kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪni bexi bilǝn billǝ uningƣa sunup bǝrdi; u bularni ⱪurbangaⱨta kɵydürdi. 14 U iq ⱪarni bilǝn paqaⱪlirini yuyup, bularnimu ⱪurbangaⱨning üstidǝ, kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪning üstigǝ ⱪoyup kɵydürdi.

15 Andin u hǝlⱪning ⱪurbanliⱪini kǝltürdi; hǝlⱪning gunaⱨ ⱪurbanliⱪi bolƣan tekini boƣuzlap, ilgiri ⱨaywanni sunƣandǝk unimu gunaⱨ ⱪurbanliⱪi ⱪilip sundi. ■ 16 U kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilidiƣan malni kǝltürüp bunimu bǝlgilimǝ boyiqǝ sundi. 17 Andin u axliⱪ ⱨǝdiyǝni kǝltürüp uningdin bir qanggal elip ǝtigǝnlik kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪⱪa ⱪoxup ⱪurbangaⱨ üstidǝ kɵydürdi.□  ■

18 Andin hǝlⱪⱪǝ bolidiƣan inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi bolidiƣan torpaⱪ bilǝn ⱪoqⱪarni boƣuzlidi. Ⱨarunning oƣulliri ⱪenini uningƣa sunup bǝrdi; u buni ⱪurbangaⱨning üsti ⱪismining ǝtrapiƣa sǝpti. 19 Ular torpaⱪ bilǝn ⱪoqⱪarning may ⱪismini, yǝni mayliⱪ ⱪuyruⱪi, iq ⱪarnini yɵgǝp turƣan maylirini, ikki bɵrǝk wǝ jigǝrning qawa meyini elip, 20 Bu may parqilirini ikki tɵxning üstidǝ ⱪoydi, Ⱨarun bularni ⱪurbangaⱨning üstidǝ kɵydürdi. □ 21 Ahirida Ⱨarun ikki tɵx bilǝn ong arⱪa putini pulanglatma ⱨǝdiyǝ süpitidǝ Musaning buyruƣinidǝk Pǝrwǝrdigarning aldida pulanglatti. ■ 22 Andin Ⱨarun ⱪollirini hǝlⱪⱪǝ ⱪaritip kɵtürüp, ularƣa bǝht tilidi; u gunaⱨ ⱪurbanliⱪi, kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ wǝ inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪini sunup, ⱪurbangaⱨtin qüxti.

23 Musa bilǝn Ⱨarun jamaǝt qediriƣa kirip, yǝnǝ yenip qiⱪip hǝlⱪⱪǝ bǝht tilidi; xuning bilǝn Pǝrwǝrdigarning xan-xǝripi pütkül hǝlⱪⱪǝ ayan boldi; 24 Pǝrwǝrdigarning aldidin ot qiⱪip, ⱪurbangaⱨ üstidiki kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ bilǝn maylarni yutup kǝtti. Pütkül hǝlⱪ buni kɵrüp, towlixip, düm yiⱪilixti.■

10

Nadab bilǝn Abiⱨu wǝ «ƣǝyriy ot»

1 Ⱨarunning oƣulliri Nadab bilǝn Abiⱨu ikkisi ɵz huxbuydenini elip uningƣa ot yeⱪip üstigǝ huxbuyni selip, Pǝrwǝrdigar ularƣa buyrup baⱪmiƣan ƣǝyriy bir otni Pǝrwǝrdigarƣa sundi; □ 2 xuning bilǝn Pǝrwǝrdigarning aldidin ot qiⱪip ularni yǝwǝtti; xuan ular Pǝrwǝrdigarning aldida ɵldi.■

3 Musa Ⱨarunƣa: — Mana, bu Pǝrwǝrdigarning: «Mǝn Manga yeⱪin kǝlgǝn adǝmlǝrdǝ Ɵzümning muⱪǝddǝs ikǝnlikimni kɵrsitimǝn wǝ barliⱪ hǝlⱪning aldida uluƣlinimǝn» degǝn sɵzining ɵzidur, dedi. Xuni dewidi, Ⱨarun jim turup ⱪaldi.■

4 Musa Ⱨarunning taƣisi Uzziǝlning oƣulliri bolƣan Mixaǝl bilǝn Əlzafanni qaⱪirip ularƣa: — Silǝr yeⱪin kelip ɵz ⱪerindaxliringlarni muⱪǝddǝs jayning aldidin kɵtürüp, qedirgaⱨning taxⱪiriƣa elip qiⱪinglar» — dedi.

5 Xuning bilǝn ular yeⱪin kelip, ularni kiyiklik kɵnglǝkliri bilǝn kɵtürüp Musaning buyruƣinidǝk qedirgaⱨning taxⱪiriƣa elip qiⱪti.

6 Musa Ⱨarun wǝ oƣulliri Əliazar bilǝn Itamarƣa: — Silǝr baxliringlarni oquⱪ ⱪoymanglar, kiyimliringlarni yirtmanglar; bolmisa ɵzünglar ɵlüp, pütkül jamaǝtkǝ ƣǝzǝp kǝltürisilǝr; lekin ⱪerindaxliringlar bolƣan pütkül Israil jǝmǝti Pǝrwǝrdigar yaⱪⱪan ot tüpǝylidin matǝm tutup yiƣlisun. 7 Əmma silǝr bolsanglar Pǝrwǝrdigarning Mǝsiⱨlǝx meyi üstünglarƣa sürülgǝn bolƣaqⱪa, jamaǝt qedirining taxⱪiriƣa qiⱪmanglar; bolmisa ɵlisilǝr, dedi.

Xuni dewidi, ular Musaning buyruƣinidǝk ⱪildi.■

Ⱨarun wǝ ǝwladliriƣa tapilanƣan bǝlgilimilǝr

8 Pǝrwǝrdigar Ⱨarunƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: — 9 «Sǝn ɵzüng wǝ oƣulliring xarab wǝ ya baxⱪa küqlük ⱨaraⱪlarni iqip, jamaǝt qediriƣa ⱨǝrgiz kirmǝnglar; bolmisa, ɵlüp ketisilǝr. Bu silǝr üqün dǝwrdin-dǝwrgǝ ǝbǝdiy bir bǝlgilimǝ bolidu. 10 Xundaⱪ ⱪilsanglar, muⱪǝddǝs bilǝn adǝttikini, pak bilǝn napakni pǝrⱪ etip ajritalaydiƣan bolisilǝr; 11 xundaⱪla Pǝrwǝrdigar Musaning wasitisi bilǝn Israillarƣa tapxurƣan ⱨǝmmǝ bǝlgilimilǝrni ularƣa ɵgitǝlǝysilǝr».

12 Musa Ⱨarun wǝ uning tirik ⱪalƣan oƣulliri Əliazar bilǝn Itamarƣa mundaⱪ dedi: — «Silǝr Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunulidiƣan ⱪurbanliⱪ-ⱨǝdiyǝlǝrdin exip ⱪalƣan axliⱪ ⱨǝdiyǝni elip uni ⱪurbangaⱨning yenida eqitⱪu arilaxturmiƣan ⱨalda yǝnglar; qünki u «ǝng muⱪǝddǝslǝrning biri» ⱨesablinidu. □ 13 Bu Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunulidiƣan nǝrsilǝrdin sening nesiwǝng wǝ oƣulliringning nesiwisi bolƣaqⱪa, uni muⱪǝddǝs jayda yeyixinglar kerǝk; qünki manga xundaⱪ buyrulƣandur. ■ 14 Uningdin baxⱪa pulanglatma ⱨǝdiyǝ ⱪilinƣan tɵx bilǝn kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ ⱪilinƣan arⱪa putni sǝn wǝ oƣul-ⱪizliring billǝ pak bir jayda yǝnglar; qünki bular sening nesiwǝng bilǝn oƣulliringning nesiwisi bolsun dǝp, Israillarning inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪliridin silǝrgǝ berilgǝn. 15 Ular kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ ⱪilinƣan arⱪa put bilǝn pulanglatma ⱨǝdiyǝ ⱪilinƣan tɵxni otta sunulidiƣan mayliri bilǝn ⱪoxup, Pǝrwǝrdigarning aldida pulanglatma ⱨǝdiyǝ süpitidǝ pulanglitix üqün kǝltürsun; Pǝrwǝrdigarning buyruƣini boyiqǝ bular sening wǝ oƣulliringning nesiwisi bolidu; bu ǝbǝdiy bir bǝlgilimǝ bolidu».

Gunaⱨ ⱪurbanliⱪining buzuluxi

16 Andin Musa gunaⱨ ⱪurbanliⱪi ⱪilidiƣan tekini izdiwidi, mana u alliⱪaqan kɵydürülüp bolƣanidi. Bu sǝwǝbtin u Ⱨarunning tirik ⱪalƣan ikki oƣli Əliazar bilǝn Itamarƣa aqqiⱪlinip: 17 — Nemixⱪa silǝr gunaⱨ ⱪurbanliⱪining gɵxini muⱪǝddǝs jayda yemidinglar? Qünki u «ǝng muⱪǝddǝslǝrning biri» ⱨesablinatti, Pǝrwǝrdigar silǝrni jamaǝtning gunaⱨini kɵtürüp ular üqün uning aldida kafarǝt kǝltürsun dǝp, xuni silǝrgǝ tǝⱪsim ⱪilƣanidi. 18 Mana, uning ⱪeni muⱪǝddǝs jayning iqigǝ kǝltürülmidi; silǝr ǝslidǝ mǝn buyruƣandǝk uni muⱪǝddǝs jayda yeyixinglar kerǝk idi, — dedi.□  ■

19 Lekin Ⱨarun Musaƣa: — Mana, bular bügün toƣra ix ⱪilip ɵzlirining gunaⱨ ⱪurbanliⱪi bilǝn kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪini Pǝrwǝrdigarning aldida sundi; mening beximƣa xu ixlar kǝldi; ǝgǝr mǝn bügün gunaⱨ ⱪurbanliⱪining gɵxini yegǝn bolsam, Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ obdan bolattimu? — dedi.

20 Musa buni anglap jawabidin razi boldi.

11

Ⱨalal wǝ ⱨaram janiwarlar

1 Pǝrwǝrdigar Musa bilǝn Ⱨarunƣa mundaⱪ dedi: —

2 Israillarƣa mundaⱪ degin: — Yǝr yüzidiki barliⱪ ⱨaywanlarning iqidin silǝrgǝ yeyixkǝ bolidiƣan janiwarlar xuki: — ■

3 Ⱨaywanlar iqidǝ ⱨǝm tuyaⱪliri pütün aqimaⱪ (tuyaⱪliri pütünlǝy yeriⱪ) ⱨǝm kɵxigüqi ⱨaywanlarning ⱨǝrbirini yesǝnglar bolidu. □ 4 Lekin kɵxigüqi yaki aqimaⱪ tuyaⱪliⱪ ⱨaywanlardin tɵwǝndikilǝrni yemǝslikinglar kerǝk: —

Tɵgǝ: qünki u kɵxigini bilǝn tuyiⱪi aqimaⱪ ǝmǝs. Xunga u silǝrgǝ ⱨaram bolidu.

5 Suƣur bolsa kɵxigini bilǝn tuyiⱪi aqimaⱪ ǝmǝs — u silǝrgǝ ⱨaram bolidu.□

6 Toxⱪan bolsa bumu kɵxigini bilǝn tuyiⱪi aqimaⱪ ǝmǝs — u silǝrgǝ ⱨaram bolidu.

7 Qoxⱪa bolsa tuyaⱪliri aqimaⱪ (tuyaⱪliri pütünlǝy yeriⱪ) bolƣini bilǝn kɵximigini üqün silǝrgǝ ⱨaram bolidu.

8 Silǝr xu ⱨaywanlarning gɵxidin yemǝslikinglar kerǝk wǝ ularning ɵlükigimu tǝgmǝnglar. Ular bolsa silǝrgǝ ⱨaram bolidu.

9 Suda yaxaydiƣan janiwarlardin tɵwǝndikilǝrni yeyixkǝ bolidu: — sudiki, yǝni dǝrya-dengizlardiki janiwarlardin ⱪaniti wǝ ⱪasiraⱪliri bolƣanlarni yeyixkǝ bolidu; 10 lekin dǝrya-dengizlarda yaxaydiƣan, yǝni sularda top-top üzidiƣan barliⱪ janiwarlardin, ⱪasiraⱪliri yaki ⱪaniti bolmiƣanlirini yemǝslikinglar kerǝk; ular silǝrgǝ yirginqlik sanalsun.

11 Mǝzkur janiwarlar dǝrwǝⱪǝ silǝrgǝ yirginqlik sanalsun; silǝr ularning gɵxidin yemǝslikinglar kerǝk; ularning ɵlükini yirginqlik dǝp ⱪaranglar. 12 Sudiki janiwarlarning iqidin ⱪaniti bilǝn ⱪasiriⱪi bolmiƣan janiwarlarning ⱨǝmmisi silǝrgǝ yirginqlik sanalsun.

Ⱨalal wǝ ⱨaram ⱪuxlar

13 Uqar-ⱪanatlardin tɵwǝndikilǝr silǝrgǝ yirginqliktur; ular yeyilmǝsliki kerǝk wǝ silǝrgǝ yirginqlik bolsun: — yǝni bürküt, ⱪorultaz-tapⱪuxlar, dengiz bürküti, □ 14 ⱪarliƣaq ⱪuyruⱪluⱪ sar, laqin wǝ ularning hilliri, 15 ⱨǝmmǝ ⱪaƣa-ⱪozƣunlar wǝ ularning hilliri, 16 müxükyapilaⱪ, tɵgiⱪux, qayka, sar wǝ ularning hilliri, 17 ⱨuwⱪux, ⱪarna, ibis, □ 18 aⱪⱪu, saⱪiyⱪux, beliⱪ’alƣuq, □ 19 lǝylǝk, turna wǝ uning hilliri, ⱨɵpüp wǝ xǝpǝrǝng ⱪatarliⱪlar silǝrgǝ ⱨaram sanalsun.□

Ⱨalal wǝ ⱨaram ⱨaxarǝtlǝr

20 Buningdin baxⱪa tɵt putlap mangidiƣan, uqidiƣan uxxaⱪ janiwarlarning ⱨǝmmisi silǝrgǝ yirginqlik bolidu. 21 Ⱨalbuki, tɵt putlap mangidiƣan, uqidiƣan uxxaⱪ janiwarlardin tɵwǝndikilǝrni yesǝnglar bolidu: — puti bilǝn ügilik paqiⱪi bolup, yǝr yüzidǝ sǝkriyǝlǝydiƣanlarni yesǝnglar bolidu; □ 22 bularning iqidin silǝrgǝ yeyixkǝ bolidiƣanliri: — qekǝtkǝ wǝ uning hilliri, ⱪara qekǝtkǝ wǝ uning hilliri, tomuzƣa wǝ uning hilliri, qaⱪqiⱪiz wǝ uning hilliri. 23 Lekin tɵt putluⱪ bolƣan ɵmiligüqi ⱨǝm uqidiƣan ⱨǝmmǝ baxⱪa janiwarlar silǝrgǝ yirginqlik sanalsun.□

Ɵlüklǝr toƣruluⱪ

24 Bu janiwarlardinmu mundaⱪ yol bilǝn napak bolisilǝr; birkim ularning ɵlük tenigǝ tǝgsǝ kǝq kirgüqǝ napak ⱨesablinidu. 25 Kimdǝkim bularning ɵlükining bir ⱪismini kɵtürsǝ ɵz kiyimlirini yuyuxi kerǝk, u kixi kǝq kirgüqǝ napak ⱨesablinidu.

26 Tuyaⱪliri aqimaⱪ, biraⱪ pütünlǝy bɵlünmigǝn yaki kɵximǝydiƣan ⱨaywanlarning ⱨǝmmisi silǝrgǝ ⱨaramdur; ⱨǝrkim ularning ɵlükigǝ tǝgsǝ napak sanalsun. □ 27 Tɵt puti bilǝn mangidiƣan ⱨaywanlarning iqidin tapini bilǝn mangidiƣanlarning ⱨǝmmisi silǝrgǝ napak bolup, ⱨǝrkim ularning ɵlük tǝnlirigǝ tǝgsǝ kǝq kirgüqǝ napak sanilidu. 28 Kimki ularning ɵlükini kɵtürsǝ ɵz kiyimlirini yuyuxi kerǝk, u kixi kǝq kirgüqǝ napak turidu. Bu ⱨaywanlar bolsa silǝrgǝ ⱨaram bolidu.

29 Yǝr yüzidǝ ɵmiligüqi uxxaⱪ janiwarlarning iqidin silǝrgǝ ⱨaram bolƣanlar munular: — ⱪariƣu zokor, qaxⱪan, kǝslǝnqük wǝ ularning türliri, □ 30 salma, ⱪizil kǝslǝnqük, tam kǝslǝnqüki, tügürük kǝslǝnqük wǝ hameleon ⱪatarliⱪlar ⱨaram bolidu. □ 31 Bularning ⱨǝmmisi yǝr yüzidǝ ɵmüligüqi ⱨǝmmǝ uxxaⱪ janiwarlarning iqidǝ silǝrgǝ ⱨaram bolidu; ularning ɵlükigǝ tǝgsǝ, kǝq kirgüqǝ napak sanilidu.

32 Bu janiwarlarning ɵlüki ⱨǝrⱪandaⱪ nemigǝ qüxüp ⱪalsa xu nemǝ napak ⱨesablinidu — ⱨǝrⱪandaⱪ yaƣaq ⱪaqa-ⱪuqa bolsun, kiyim bolsun, terǝ bolsun, taƣar bolsun, ⱨǝrⱪandaⱪ ixⱪa ixlitilidiƣan ǝswab bolsun, suƣa qilinixi kerǝk; ular kǝq kirgüqǝ napak sanilip, keyin pak bolidu.■

33 Bularning biri sapaldin yasalƣan ⱨǝrⱪandaⱪ ⱪaqa iqigǝ qüxüp ⱪalsa, xu ⱪaqa iqidiki ⱨǝmmǝ nǝrsǝ napak sanalsun wǝ ⱪaqa ɵzi sundurulsun. 34 Əgǝr ⱪaqidiki sudin ax-taam üstigǝ qaqrap kǝtsǝ, ax-taam napak sanalsun wǝ xundaⱪla ⱪaqidiki ⱨǝrⱪandaⱪ iqimlikmu napak sanalsun. 35 Ⱨǝrnemigǝ undaⱪ ɵlükning birǝr ⱪismi qüxüp ⱪalsimu, napak sanalsun. Əgǝr tonur wǝ oqaⱪ bolsa, napak boldi dǝp qeⱪiwetilsun; ular silǝrgǝ ⱨaram bolsun. 36 Lekin xundaⱪ ǝⱨwalda bulaⱪ yaki su yiƣilidiƣan kɵlqǝk yǝnila pak sanilidu; ǝmma birkim ularning ɵlük tenigǝ tǝgsǝ napak bolidu. 37 Əgǝr undaⱪ ɵlükning birǝr ⱪismi terixⱪa tǝyyarlanƣan danlarƣa qüxüp ⱪalsa, bumu yǝnila pak sanilidu. 38 Lekin ǝgǝr danning üstigǝ su ⱪuyulƣandin keyin xundaⱪ bir ɵlükning birǝr ⱪismi qüxüp ⱪalsa, undaⱪta bu danlar silǝrgǝ napak sanalsun.

39 Əgǝr silǝrgǝ yeyixkǝ bolidiƣan ⱨaywanlardin biri ɵlüp ⱪalsa, uning ɵlükigǝ tǝgkǝn kixi kǝq kirgüqǝ napak sanalsun. 40 Kimki undaⱪ ɵlükning gɵxidin yesǝ, ɵz kiyimlirini yuyuxi kerǝk wǝ kǝq kirgüqǝ napak sanalsun; xundaⱪla undaⱪ bir ɵlükni kɵtürgǝn kiximu kiyimlirini yuyuxi kerǝk wǝ u kixi kǝq kirgüqǝ napak sanalsun.

41 Yǝr yüzidǝ ɵmüligüqi ⱨǝmmǝ uxxaⱪ janiwarlar yirginqlik sanilip, ⱨǝrgiz yeyilmisun. 42 Ⱪorsiⱪi bilǝn beƣirlap mangidiƣan janiwar bolsun, yǝr yüzidǝ yürüp tɵt puti bilǝn yaki kɵp putliri bilǝn mangidiƣan ɵmiligüqi janiwarlarning ⱨǝrtürlükini bolsa, ularni ⱨǝrgiz yemǝnglar; qünki ular yirginqlikdur.

43 Silǝr bolsanglar mundaⱪ ɵmiligüqi janiwarning sǝwǝbidin ɵzünglarni yirginqlik ⱪilmasliⱪinglar kerǝk. Ɵzünglarni ular tüpǝylidin napak ⱪilmanglar, bolmisa ularning sǝwǝbidin bulƣinip ⱪalisilǝr; 44 qünki Mǝn Hudayinglardurmǝn. Silǝr ɵzünglarni Ɵzümgǝ atap muⱪǝddǝs ⱪilixinglar kerǝk; Mǝn Ɵzüm muⱪǝddǝs bolƣaq silǝrmu ɵzünglarni muⱪǝddǝs tutuxunglar kerǝk. Silǝr ɵzünglarni yǝr yüzidǝ ɵmiligüqi uxxaⱪ ⱨǝrⱪandaⱪ janiwarlarning sǝwǝbidin napak ⱪilmanglar. ■ 45 Qünki Mǝn ɵz Hudayinglar boluxⱪa silǝrni Misir zeminidin qiⱪirip kǝlgǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn; silǝr muⱪǝddǝs bolunglar, qünki Mǝn muⱪǝddǝsturmǝn.

46 Xular bolsa qarpay bilǝn uqar-ⱪanatlar, suda yüridiƣan ⱨǝrbir janiwar bilǝn yǝr yüzidǝ ɵmiligüqi ⱨǝrbir uxxaⱪ janiwarlar toƣrisidiki ⱪanun-bǝlgilimidur. 47 Bular bilǝn ⱨaram-ⱨalalni uⱪup, yeyixkǝ bolidiƣan ⱨaywan bilǝn yeyixkǝ bolmaydiƣan ⱨaywanlarni pǝrⱪ etǝlǝysilǝr.

12

Ayal kixining tuƣuttin keyinki «paklinixi»

1 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

2 Israillarƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ degin: — «Ayal kixi ⱨamilidar bolup oƣul tuƣsa, adǝt kɵrüp aƣriⱪ bolƣan künliridikidǝk yǝttǝ küngiqǝ napak sanalsun. □ 3 Sǝkkizinqi küni oƣli bolsa hǝtnǝ ⱪilinsun. □  ■ 4 Ayal bolsa xuningdin keyin ottuz üq küngiqǝ «ⱪan paklinix»ta tursun; paklinix künliri tamam bolmiƣuqǝ ⱨeqbir muⱪǝddǝs nǝrsigǝ tǝgmisun, muⱪǝddǝs jayƣimu kirmisun. □ 5 Əgǝr u ⱪiz tuƣsa undaⱪta adǝt künliridikidǝk ikki ⱨǝptigiqǝ napak turup, andin atmix altǝ küngiqǝ «ⱪan paklinix»ta tursun.

6 Mǝyli oƣul yaki ⱪiz tuƣsun, ⱪan paklinix künliri tamam bolƣandin keyin u ayal kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ üqün bir yaxⱪa kirgǝn ⱪozini, gunaⱨ ⱪurbanliⱪi üqün bir baqka yaki pahtǝkni elip jamaǝt qedirining kirix aƣziƣa, kaⱨinning ⱪexiƣa kǝltürsun. 7 Kaⱨin uni Pǝrwǝrdigarning aldida sunup, xu ayal üqün kafarǝt kǝltüridu; xuning bilǝn u hunidin pak bolidu. Oƣul yaki ⱪiz tuƣⱪan ayal toƣrisidiki ⱪanun-bǝlgilimǝ mana xudur.

8 Əgǝr uning ⱪoziƣa ⱪurbi yǝtmisǝ, u ikki pahtǝk yaki ikki baqka kǝltürsun; ularning biri kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ üqün, yǝnǝ biri gunaⱨ ⱪurbanliⱪi üqün bolidu; xu yol bilǝn kaⱨin uning üqün kafarǝt kǝltüridu; u ayal pak bolidu.□

13

Ⱨǝrhil terǝ kesǝlliri toƣruluⱪ bǝlgilimilǝr

1 Pǝrwǝrdigar Musa bilǝn Ⱨarunƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

2 Birsining bǝdinining terisidǝ bir qiⱪan, yaki tǝmrǝtkǝ yaki parⱪiraⱪ taxma qiⱪip, uningdin bǝdinining terisidǝ pesǝ-mahaw kesilining jaraⱨiti pǝyda bolƣan bolsa, u kixi Ⱨarun kaⱨinning yaki uning kaⱨin oƣulliridin birining ⱪexiƣa kǝltürülsun. □ 3 Kaⱨin uning bǝdinining jaraⱨitigǝ ⱪaraydu; jaraⱨǝt bolƣan jayning tüki aⱪirip kǝtkǝn ⱨǝmdǝ jaraⱨǝtmu ǝtrapidiki teridin ⱪeniⱪraⱪ kɵrünsǝ, bu pesǝ-mahaw kesǝllikidur. Xunga kaⱨin uni kɵrgǝndin keyin xu kixini «napak» dǝp jakarlisun.

4 Lekin ǝgǝr uning bǝdinining terisidiki pǝyda bolƣan axu yaltiraⱪ qiⱪan aⱪ bolup, ǝtrapidiki teridin ⱪeniⱪraⱪ kɵrünmisǝ wǝ tükimu aⱪirip kǝtmigǝn bolsa, kaⱨin bu jaraⱨǝt bar kixini yǝttǝ küngiqǝ ayrim solap ⱪoysun. 5 Yǝttinqi küni kaⱨin uningƣa ⱪarisun wǝ ǝgǝr jaraⱨǝt ohxax turup, terisidǝ kengiyip kǝtmigǝn bolsa, kaⱨin uni yǝnǝ yǝttǝ küngiqǝ ayrim solap ⱪoysun. 6 Yǝttinqi küni kaⱨin uningƣa yǝnǝ ⱪarisun wǝ jaraⱨǝtning rǝnggi suslaxⱪan wǝ kengiyip kǝtmigǝn bolsa, undaⱪta kaⱨin uni «pak» dǝp jakarlisun; jaraⱨǝtning pǝⱪǝt bir qaⱪa ikǝnliki bekitilip, kesǝl kixi ɵz kiyimlirini yuyup pak sanalsun.

7 Lekin ǝgǝr u kaⱨinƣa kɵrünüp «pak» dǝp jakarlanƣandin keyin xu qaⱪa terisidǝ kengiyip kǝtsǝ, undaⱪta u yǝnǝ bir ⱪetim kaⱨinƣa kɵrünsun. 8 Kaⱨin uningƣa yǝnǝ ⱪarisun wǝ ǝgǝr qaⱪa uning terisidǝ kengiyip kǝtkǝn bolsa, kaⱨin uni «napak» dǝp jakarlisun; u jaraⱨǝt pesǝ-mahawdur.

9 Əgǝr birkimdǝ pesǝ-mahaw jaraⱨiti pǝyda bolup ⱪalsa kaⱨinning ⱪexiƣa kǝltürülsun. 10 Kaⱨin uning jaraⱨitigǝ sǝpselip ⱪarisun; wǝ ǝgǝr terisidǝ aⱪ bir qiⱪan pǝyda bolƣan, tüki aⱪirip kǝtkǝn bolsa wǝ qiⱪan qiⱪⱪan jayda ǝt-gɵxi kɵrünüp ⱪalƣan bolsa, 11 bu uning bǝdinining terisigǝ qüxkǝn kona pesǝ-mahaw jaraⱨitining ⱪaytidin ⱪozƣilixi bolup, kaⱨin uni «napak» dǝp jakarlisun. U napak bolƣini üqün uni solaxning ⱨajiti yoⱪ.

12 Lekin ǝgǝr pesǝ-mahaw ⱪozƣilip, jaraⱨiti bar kixining terisigǝ yeyilip kǝtkǝn bolsa, kaⱨin nǝgila ⱪarisa xu yǝrdǝ xu «pesǝ-mahaw» bolsa, terisini bexidin putiƣiqǝ ⱪaplap kǝtkǝn bolsa, 13 undaⱪta kaⱨin uningƣa sǝpselip ⱪarisun; mana, xu pesǝ-mahaw jaraⱨiti pütün bǝdinini ⱪaplap kǝtkǝn bolsa, u jaraⱨiti bar kixini «pak» dǝp jakarlisun; qünki uning pütün bǝdini aⱪirip kǝtkǝn bolup, u «pak» dǝp sanalsun.

14 Lekin ⱪaqaniki uningda ǝt-gɵxi kɵrünüp ⱪalsa, u kixi napak sanalsun. 15 Kaⱨin mundaⱪ kɵrüngǝn ǝt-gɵxigǝ ⱪarap, u kixini «napak» dǝp jakarlisun; qünki xu ǝt-gɵx napak bolup, u pesǝ-mahaw kesilidur.

16 Ⱨalbuki, ǝgǝr ǝt-gɵxi ⱪaytidin ɵzgirip, aⱪarsa u kixi yǝnǝ kaⱨinning ⱪexiƣa kǝlsun. 17 Kaⱨin uningƣa sǝpselip ⱪarisun; jaraⱨǝt aⱪarƣan bolsa, kaⱨin jaraⱨiti bar kixini «pak» dǝp jakarlisun; u pak sanilidu.

18 Əgǝr birkimning bǝdinining terisigǝ ⱨürrǝk qiⱪip saⱪiyip, 19 ⱨürrǝkning ornida aⱪ qiⱪan yaki ⱪizƣuq daƣ pǝyda bolƣan bolsa, kaⱨinƣa kɵrsitilsun. 20 Kaⱨin uningƣa sǝpselip ⱪarisun; ǝgǝr daƣ ǝtrapidiki teridin ⱪeniⱪraⱪ kɵrünsǝ, xundaⱪla uningdiki tüklǝr aⱪirip ⱪalƣan bolsa, undaⱪta kaⱨin uni «napak» dǝp jakarlisun; qünki bu ⱨürrǝktin ⱪozƣilip pǝyda bolƣan pesǝ-mahaw kesili jaraⱨitidur.

21 Lekin kaⱨin uningƣa sǝpselip ⱪariƣanda, daƣ qiⱪⱪan jayda aⱪirip ⱪalƣan tüklǝr bolmisa, wǝ daƣmu ǝtrapidiki teridin ⱪeniⱪraⱪ bolmisa, rǝnggi sǝl susraⱪ bolƣan bolsa, undaⱪta kaⱨin uni yǝttǝ küngiqǝ ayrim solap ⱪoysun. 22 Əgǝr daƣ dǝrwǝⱪǝ terisigǝ yeyilip kǝtkǝn bolsa, kaⱨin uni «napak» dǝp jakarlisun; qünki bu pesǝ-mahaw jaraⱨitidur.

23 Əmma ǝgǝr daƣ ɵz jayida tohtap yeyilmiƣan bolsa, bu pǝⱪǝt ⱨürrǝkning zǝhmi, halas; kaⱨin uni «pak» dǝp jakarlisun.

Kɵyük yarisi toƣruluⱪ

24 Əgǝr birsining bǝdinining terisining mǝlum jayi kɵyüp ⱪelip, kɵygǝn jay aⱪ-ⱪizƣuq yaki pütünlǝy aⱪ daƣ bolup ⱪalsa, 25 kaⱨin uningƣa sǝpselip ⱪarisun; ǝgǝr xu daƣdiki tüklǝr aⱪirip kǝtkǝn, daƣmu ǝtrapidiki teridin ⱪeniⱪraⱪ bolup ⱪalƣan bolsa, undaⱪta bu kɵyük yarisidin pǝyda bolƣan pesǝ-mahaw kesilidur; kaⱨin uni «napak» dǝp jakarlisun; qünki u pesǝ-mahaw jaraⱨitidur.

26 Lekin ǝgǝr kaⱨin sǝpselip ⱪariƣanda, daƣning ornida ⱨeqⱪandaⱪ aⱪirip kǝtkǝn tük bolmisa, xundaⱪla daƣmu ǝtrapidiki teridin ⱪeniⱪ bolmisa, bǝlki rǝnggi sus bolsa, undaⱪta kaⱨin uni yǝttǝ küngiqǝ ayrim solap ⱪoysun. 27 Yǝttinqi küni kaⱨin uningƣa yǝnǝ ⱪarisun; daƣ terisidǝ kengiyip kǝtkǝn bolsa, kaⱨin uni «napak» dǝp jakarlisun; qünki u pesǝ-mahaw jaraⱨitidur.

28 Əmma ǝgǝr daƣ jayida tohtap, yeyilmiƣan bolsa, xundaⱪla rǝnggi sus bolsa, bu pǝⱪǝt kɵyüktin bolƣan qawartⱪu, halas; kaⱨin uni «pak» dǝp jakarlisun; qünki u kɵyükning tatuⱪi, halas.

Qaq yaki saⱪal iqidǝ pǝyda bolƣan jaraⱨǝtlǝr

29 Əgǝr bir ǝr yaki ayal kixining bexida yaki saⱪilida jaraⱨǝt pǝyda bolsa, 30 kaⱨin jaraⱨǝtkǝ sǝpselip ⱪarisun; ǝgǝr jaraⱨǝt ǝtrapidiki teridin ⱪeniⱪraⱪ kɵrünsǝ, üstidǝ xalang seriⱪ tük bolsa, undaⱪta kaⱨin uni «napak» dǝp jakarlisun; qünki bu jaraⱨǝt ⱪaⱪaq bolup, bax yaki saⱪaldiki pesǝ-mahawning alamitidur.

31 Əgǝr kaⱨin ⱪaⱪaq jayƣa sǝpselip ⱪariƣanda, u ǝtrapidiki teridin ⱪeniⱪ kɵrünmisǝ, xundaⱪla uning iqidǝ ⱨeqⱪandaⱪ ⱪara tükmu bolmisa, undaⱪta kaⱨin ⱪaⱪiqi bar kixini yǝttǝ küngiqǝ ayrim solap ⱪoysun. 32 Kaⱨin yǝttinqi küni ⱪaⱪaqⱪa yǝnǝ sǝpselip ⱪarisun; ⱪaⱪaq kengiyip kǝtmǝy, üstidimu ⱨeqⱪandaⱪ seriⱪ tük bolmisa, xundaⱪla ⱪaⱪaq ǝtrapidiki teridin ⱪeniⱪ kɵrünmisǝ, 33 jaraⱨiti bar kixi barliⱪ qaq-saⱪilini qüxürüwǝtsun; ⱪaⱪaqning ɵzini ƣirdimisun. Kaⱨin ⱪaⱪiqi bar kixini yǝnǝ yǝttǝ küngiqǝ ayrim solap ⱪoysun. 34 Yǝttinqi küni kaⱨin ⱪaⱪaqⱪa sǝpselip ⱪarisun; ǝgǝr ⱪaⱪaq teridǝ kengiyip kǝtmigǝn bolsa, xundaⱪla ǝtrapidiki teridin ⱪeniⱪ kɵrünmisǝ, kaⱨin uni «pak» dǝp jakarlisun. Andin u kiyimlirini yusun; xuning bilǝn u pak sanilidu.

35 Lekin ǝgǝr u «pak» dǝp jakarlanƣandin keyin ⱪaⱪaq teridǝ kengiyip kǝtsǝ, 36 kaⱨin uningƣa yǝnǝ sǝpselip ⱪarisun; ǝgǝr ⱪaⱪaq teridǝ kengiyip kǝtkǝn bolsa, seriⱪ tükning bar-yoⱪluⱪini tǝkxürüxning ⱨajiti yoⱪ; qünki bu kixi napaktur. 37 Əgǝr ⱪaⱪaq jayida xu peti ⱪelip, üstidin ⱪara tük ünüp qiⱪⱪan bolsa, ⱪaⱪaq saⱪayƣan bolidu; xu kixi pak bolƣaqⱪa, kaⱨin uni «pak» dǝp jakarlixi kerǝk.

38 Əgǝr ǝr yaki ayal kixining bǝdinining terisidǝ daƣ pǝyda bolup, bu daƣlar parⱪiraⱪ ⱨǝm aⱪ bolsa 39 kaⱨin sǝpselip ⱪarisun; ǝgǝr bǝdǝnning terisidiki xu daƣlar suslixip boz rǝnggǝ yüzlǝngǝn bolsa, bu teridin qiⱪⱪan bir taxma, halas; bu kixi pak sanalsun.

Paynǝkbax toƣruluⱪ

40 Əgǝr birkimning bexining tükliri qüxüp kǝtkǝn bolsa, u pǝⱪǝt bir taⱪir bax, halas; u pak sanalsun. 41 Əgǝr uning bexining tüki pexanǝ tǝripidin qüxkǝn bolsa, u pǝⱪǝt paynǝkbax, halas; u yǝnila pak sanalsun. 42 Lekin ǝgǝr uning taⱪir bexi yaki paynǝk bexida ⱪizƣuq aⱪ daƣ kɵrünsǝ, undaⱪta xu jaraⱨǝt uning taⱪir bexi yaki paynǝk bexidiki pesǝ-mahaw kesilining bir alamitidur. 43 Kaⱨin jaraⱨitigǝ sǝpselip ⱪarisun; ǝgǝr uning taⱪir bexida yaki paynǝk bexida ixxiⱪ jaraⱨǝt bolsa ⱨǝmdǝ pesǝ-mahaw kesilining alamitidǝk ⱪizƣuq aⱪ kɵrünsǝ, 44 undaⱪta u pesǝ-mahaw kesiligǝ giriptar bolƣan adǝm bolup, napak ⱨesablinidu. Uning bexiƣa xundaⱪ jaraⱨǝt qüxkǝn bolƣaq, kaⱨin uni mutlǝⱪ «napak» dǝp jakarlisun.

45 Xundaⱪ jaraⱨiti bar pesǝ-mahaw kesili bolƣan kixi kiyimliri yirtiⱪ, qaqliri quwuⱪ, burut-saⱪili yepiⱪliⱪ ⱨalda: «Napak, napak!» dǝp towlap yürüxi kerǝk. □  ■ 46 Xu jaraⱨiti bolƣan barliⱪ künlǝrdǝ u «napak» sanilidu; u napak bolƣaqⱪa, ayrim turuxi kerǝk; uning turalƣusi qedirgaⱨning sirtida bolsun.

Kiyim-keqǝk, rǝht yaki terǝ-hurumlarda pǝyda bolƣan «pesǝ-mahaw» kesili

47 Əgǝr bir kiyimdǝ, mǝyli yungdin yaki kanaptin tikilgǝn bolsun uningda pesǝ-mahaw iz-deƣi pǝyda bolsa, □ 48 yǝni kanap yaki yungdin toⱪulƣan rǝhttǝ, ɵrüx yipida yaki arⱪaⱪ yiplirida bolsun, terǝ-hurumda yaki teridin etilgǝn ⱨǝrⱪandaⱪ nǝrsilǝrdǝ pesǝ-mahaw iz-deƣi bolsa, □ 49 xundaⱪla kiyim-keqǝk yaki terǝ-hurumda, ɵrüx yip yaki arⱪaⱪ yiplirida, ya terǝ-hurumdin etilgǝn nǝrsilǝrdǝ pǝyda bolƣan iz-daƣ yexilraⱪ yaki ⱪizƣuq bolsa bu iz-daƣ «pesǝ-mahaw iz-deƣi» dǝp ⱪarilip kaⱨinƣa kɵrsitilsun. □ 50 Kaⱨin daƣⱪa sǝpselip ⱪarisun, andin iz-daƣ pǝyda bolƣan nǝrsini yǝttǝ küngiqǝ ayrim saⱪlisun. 51 U yǝttinqi küni iz-daƣƣa ⱪarap baⱪsun; iz-daƣ qüxkǝn kiyim-keqǝk, mǝyli arⱪaⱪ yipta yaki ɵrüx yipta bolsun, yaki terǝ-hurumda yaki terǝ-hurumdin etilgǝn nǝrsidǝ bolsun, u kengiyip kǝtkǝn bolsa, bu iz-daƣ qiritküq pesǝ-mahaw kesili dǝp ⱨesablinip, ular napak sanalsun. 52 Xuningdǝk kaⱨin ɵrüx yip yaki arⱪaⱪ yipida iz-daƣ bolsa kiyim-keqǝk yaki terǝ-hurumdin etilgǝn nǝrsidǝ xundaⱪ iz-daƣ bolsa ularnimu kɵydürüwǝtsun; qünki bu qiritküq pesǝ-mahaw kesilidur. Mundaⱪ nǝrsilǝrning ⱨǝmmisini otta kɵydürüx kerǝktur.

53 Lekin kaⱨin uningƣa sǝpselip ⱪariƣanda, iz-daƣ kiyim-keqǝktiki ɵrüx yipta bolsun, arⱪaⱪ yipta bolsun, yaki terǝ-hurumdin etilgǝn nǝrsidǝ bolsun, iz-daƣ kengǝymigǝn bolsa, 54 undaⱪta kaⱨin deƣi bar nǝrsini yuyulsun dǝp buyrup, ikkinqi ⱪetim uni yǝttǝ küngiqǝ saⱪlisun. 55 Bu nǝrsǝ yuyulƣandin keyin kaⱨin yǝnǝ daƣⱪa sǝpselip ⱪarisun; ǝgǝr uning rǝnggi ɵzgǝrmigǝn bolsa (gǝrqǝ kengiyip kǝtmigǝn bolsimu), u yǝnila napaktur; sǝn uni otta kɵydürgin. Qünki mǝyli uning iz-deƣi iq yüzidǝ bolsun yaki tax yüzidǝ bolsun u qiritküq iz-daƣ ⱨesablinidu.

56 Lekin ǝgǝr kaⱨin sǝpselip ⱪariƣanda, mana, daƣning rǝnggi yuyulƣandin keyin suslixip kǝtkǝn bolsa, u xu ⱪismini kiyim-keqǝktin, ɵrüx yiptin yaki arⱪaⱪ yiptin bolsun, yaki terǝ-hurumdin bolsun uni yirtip elip, taxliwǝtsun. 57 Əgǝr bu iz-daƣ kiyim-keqǝktǝ, mǝyli arⱪaⱪ yipta yaki ɵrüx yipta bolsun, ya terǝ-hurumdin etilgǝn nǝrsidǝ kɵrünsun, bu kengiydiƣan birhil pesǝ-mahaw iz-deƣi dǝp sanalsun; sǝn u qaplaxⱪan kiyim-keqǝkni kɵydürüwǝtkin. 58 Lekin ǝgǝr iz-daƣ kiyim-keqǝktǝ bolsun (ɵrüx yipida yaki arⱪaⱪ yipida bolsun) yaki terǝ-hurumdin etilgǝn nǝrsidǝ bolsun, yuyulux bilǝn qiⱪip kǝtsǝ, undaⱪta bu egin ikkinqi ⱪetim yuyulsun, andin pak sanalsun.

59 Pesǝ-mahaw kesiliningkidǝk iz-daƣ pǝyda bolƣan yung yaki kanap rǝhttin toⱪulƣan kiyim-keqǝk (iz-daƣ ɵrüx yipta yaki arⱪaⱪ yipta bolsun) yaki terǝ-hurumdin etilgǝn nǝrsilǝr toƣrisidiki ⱪanun-bǝlgilimǝ mana xudur; buning bilǝn ularni pak yaki napak jakarlaxⱪa bolidu.

14

Pesǝ-mahaw kesǝlliridin paklinix bǝlgilimiliri

1 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

2 Pesǝ-mahaw bolƣan kixi pak ⱪilinidiƣan künidǝ bǝja ⱪilix kerǝk bolƣan ⱪanun-bǝlgilimǝ mana tɵwǝndikidǝktur: — U kaⱨinning aldiƣa kǝltürülsun. ■ 3 Kaⱨin qedirgaⱨning taxⱪiriƣa qiⱪip, pesǝ-mahaw bolƣan kixigǝ sǝpselip ⱪarisun; ǝgǝr pesǝ-mahaw bolƣan kixi kesilidin saⱪayƣan bolsa, 4 Undaⱪta kaⱨin pak ⱪilinidiƣan kixigǝ pak, tirik ⱪuxtin ikkini uningƣa ⱪoxup kedir yaƣiqi, ⱪizil rǝht wǝ zofa kǝltürüxkǝ buyrusun. □ 5 Andin kaⱨin ⱪuxlarning birini eⱪin su ⱪaqilanƣan sapal kozining üstidǝ boƣuzlanglar dǝp buyrusun; □ 6 andin tirik ⱪuxni bolsa, kaⱨin uni kedir yaƣiqi, ⱪizil rǝht wǝ zofa bilǝn elip kelip, bu nǝrsilǝrning ⱨǝmmisini tirik ⱪux bilǝn birgǝ eⱪin suning üstidǝ boƣuzlanƣan ⱪuxning ⱪeniƣa qilisun, 7 andin pesǝ-mahawdin pak ⱪilinidiƣan kixigǝ yǝttǝ ⱪetim sepixi bilǝn uni pak dǝp jakarlisun; wǝ tirik ⱪuxni dalaƣa ⱪoyup bǝrsun.

«Pak ⱪilinix»tiki yǝttǝ kün

8 Pesǝ-mahawdin pak ⱪilinidiƣan kixi kiyimlirini yuyup, bǝdinidiki barliⱪ tüklǝrni qüxürüp, suda yuyunƣandin keyin pak ⱨesablinidu. Andin uningƣa qedirgaⱨⱪa kirixkǝ ijazǝt bolidu; pǝⱪǝt u yǝttǝ küngiqǝ ɵz qedirining texida turuxi kerǝk. 9 Yǝttinqi küni u bǝdinidiki ⱨǝmmǝ tüklǝrni qüxürsun; baxning qaq-saⱪalliri wǝ ⱪexini, yǝni barliⱪ tüklirini qüxürsun; u kiyimlirini yuyup ɵz bǝdinini suda yusun, andin pak bolidu.

Sǝkkizinqi küni

10 Sǝkkizinqi küni u ikki bejirim ǝrkǝk ⱪoza bilǝn bir yaxⱪa kirgǝn bejirim qixi ⱪozidin birni, xuningdǝk bir ǝfaⱨning ondin üqigǝ barawǝr zǝytun meyi ilǝxtürülgǝn esil un «axliⱪ ⱨǝdiyǝ»ni, bir log zǝytun meyini kǝltürsun. □ 11 Uni «pak» dǝp jakarlaydiƣan bu rǝsim-ⱪaidini ɵtküzidiƣan kaⱨin pak ⱪilinidiƣan kixini wǝ u nǝrsilǝrni jamaǝt qedirining kirix aƣzida, Pǝrwǝrdigarning aldida ⱨazir ⱪilsun. 12 Andin kaⱨin ǝrkǝk ⱪozilarning birini elip itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi ⱪilip sunup, uning bilǝn billǝ xu bir log zǝytun meyinimu kǝltürüp, pulanglatma ⱨǝdiyǝ süpitidǝ Pǝrwǝrdigarning aldida pulanglatsun. 13 Ⱪoza bolsa muⱪǝddǝs bir jayning iqidǝ gunaⱨ ⱪurbanliⱪi bilǝn kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar boƣuzlinidiƣan jayda boƣuzlansun; qünki itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi bolsa gunaⱨ ⱪurbanliⱪiƣa ohxax, kaⱨinƣa tǝwǝ bolup «ǝng muⱪǝddǝslǝrning biri» sanilidu.□  ■

14 Kaⱨin itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪining ⱪenidin elip pak ⱪilinidiƣan kixining ong ⱪuliⱪining yumxiⱪiƣa wǝ ong ⱪolining qong barmiⱪi bilǝn ong putining qong barmiⱪiƣimu sürüp ⱪoysun. 15 Andin kaⱨin xu bir log zǝytun meyidin elip, ɵzining sol ⱪolining aliⱪiniƣa azƣina ⱪuysun. 16 Kaⱨin ong barmiⱪini sol ⱪolidiki zǝytun meyiƣa qilap, Pǝrwǝrdigarning aldida yǝttǝ ⱪetim barmiⱪi bilǝn sǝpsun.

17 Andin kaⱨin ⱪolidiki ⱪalƣan maydin elip, pak ⱪilinidiƣan kixining ong ⱪuliⱪining yumxiⱪiƣa, ong ⱪolining bax barmiⱪiƣa wǝ ong putining bax barmiⱪiƣa sürülgǝn itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪining ⱪenining üstigǝ sürüp ⱪoysun. 18 Sürüp bolup, kaⱨin ⱪolidiki exip ⱪalƣan mayni pak ⱪilinidiƣan kixining bexiƣa ⱪuysun. Bu yol bilǝn kaⱨin uning üqün Pǝrwǝrdigarning aldida kafarǝt kǝltüridu. 19 Andin kaⱨin gunaⱨ ⱪurbanliⱪini sunup, pak ⱪilinidiƣan kixini napakliⱪidin pak ⱪilixⱪa kafarǝt kǝltüridu; ahirida u kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪni boƣuzlisun. 20 Kaⱨin kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ bilǝn axliⱪ ⱨǝdiyǝni ⱪurbangaⱨta sunsun. Bu yol bilǝn kaⱨin uning üqün kafarǝt kǝltürüp, u kixi pak bolidu.

21 Lekin u kǝmbǝƣǝlliktin xundaⱪ ⱪilixⱪa ⱪurbi yǝtmisǝ, ɵzigǝ kafarǝt kǝltürüx üqün «pulanglatma ⱨǝdiyǝ» süpitidǝ yalƣuz bir ǝrkǝk ⱪozini itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi ⱪilip kǝltürsun, xuningdǝk axliⱪ ⱨǝdiyǝ üqün bir ǝfaⱨning ondin birigǝ barawǝr zǝytun meyi ilǝxtürülgǝn esil un bilǝn bir log zǝytun meyini kǝltürsun □ 22 wǝ ɵz ǝⱨwaliƣa yarixa ikki pahtǝk yaki ikki baqka elip kǝlsun; biri gunaⱨ ⱪurbanliⱪi üqün, yǝnǝ biri kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ üqün bolsun; 23 sǝkkizinqi küni bularni ɵzining pak ⱪilinixi üqün jamaǝt qedirining kirix aƣziƣa elip kelip, Pǝrwǝrdigarning aldida kaⱨinning ⱪexiƣa kǝltürsun. 24 Kaⱨin itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi bolidiƣan ǝrkǝk ⱪoza bilǝn xu bir log mayni elip, bularni pulanglatma ⱨǝdiyǝ süpitidǝ Pǝrwǝrdigarning aldida pulanglatsun. 25 Itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi ⱪilinƣan ǝrkǝk ⱪozini bolsa ɵzi boƣuzlisun; andin kaⱨin itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪining ⱪenidin azƣina elip, pak ⱪilinidiƣan kixining ong ⱪuliⱪining yumxiⱪiƣa, ong ⱪolining bax barmiⱪiƣa wǝ ong putining bax barmiⱪiƣa sürsun. 26 Andin kaⱨin maydin elip, sol ⱪolining aliⱪiniƣa azƣina ⱪuysun. 27 Xundaⱪ ⱪilip, kaⱨin ong barmiⱪi bilǝn sol ⱪolidiki maydin Pǝrwǝrdigarning aldida yǝttǝ ⱪetim sǝpsun. 28 Andin kaⱨin ɵzi ⱪolidiki maydin elip, pak ⱪilinidiƣan kixining ong ⱪuliⱪining yumxiⱪiƣa wǝ ong ⱪolining bax barmiⱪi bilǝn ong putining bax barmiⱪiƣa itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪining ⱪenining üstigǝ sürsun. 29 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigarning aldida uningƣa kafarǝt kǝltürüxkǝ kaⱨin ⱪolidiki mayning ⱪalƣinini pak ⱪilinidiƣan kixining bexiƣa ⱪuysun; 30 andin xu kixi ɵz ⱪurbiƣa ⱪarap pahtǝktin birni yaki baqkidin birni sunsun; 31 ɵz ⱪurbiƣa ⱪarap, birini gunaⱨ ⱪurbanliⱪi, yǝnǝ birini kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilip axliⱪ ⱨǝdiyǝ bilǝn billǝ sunsun. Bu yolda kaⱨin Pǝrwǝrdigarning aldida pak ⱪilinidiƣan kixi üqün kafarǝt kǝltüridu.

32 Ɵzidǝ pesǝ-mahaw bolƣan, pak ⱪilinixi üqün wajip bolidiƣan nǝrsilǝrni kǝltürüxkǝ ⱪurbi yǝtmǝydiƣan kixilǝr toƣrisidiki ⱪanun-bǝlgilimǝ mana xulardur.

Pesǝ-mahaw kesili basⱪan ɵylǝr toƣruluⱪ

33 Pǝrwǝrdigar Musa bilǝn Ⱨarunƣa mundaⱪ dedi: — 34 — Silǝr Mǝn ɵzünglarƣa miras ⱪilip beridiƣan Ⱪanaan zeminiƣa kirgǝndin keyin, Mǝn silǝr igǝ bolidiƣan xu zemindiki bir ɵygǝ birhil pesǝ-mahaw yarisini ǝwǝtsǝm, 35 ɵyning igisi kaⱨinning ⱪexiƣa berip, uningƣa buni mǝlum ⱪilip: «Mening ɵyümgǝ waba yuⱪⱪandǝk kɵrünidu», dǝp mǝlum ⱪilixi kerǝk.□

36 Kaⱨin bolsa: — Ɵydiki ⱨǝmmǝ nǝrsilǝr napak bolmisun üqün mǝn berip bu wabaƣa sǝpselip ⱪaraxtin burun ɵyni bikarlanglar, dǝp buyrusun. Andin kaⱨin kirip ɵygǝ sǝpselip ⱪarisun. 37 U xu wabaƣa sǝpselip ⱪariƣinida, mana ɵyning tamliriƣa waba daƣliri yuⱪⱪan jaylar kawak bolsa, ⱨǝm yexilƣa mayil yaki ⱪizƣuq bolup, tamning yüzidin ⱪeniⱪraⱪ bolsa, □ 38 kaⱨin ɵyning ixikining aldiƣa qiⱪip, ixikni yǝttǝ küngiqǝ taⱪap ⱪoysun. 39 Andin kaⱨin yǝttinqi küni yenip kelip, sǝpselip ⱪariƣinida, ɵyning tamliridiki iz-daƣ kengiyip kǝtkǝn bolsa, 40 kaⱨin: — Waba yuⱪⱪan taxlarni qiⱪirip xǝⱨǝrning sirtidiki napak bir jayƣa taxliwetinglar, dǝp buyrusun. 41 Xuning bilǝn birgǝ u ɵyning iqining tɵt ǝtrapini ⱪirdorsun wǝ ular ⱪirƣan suwaⱪni bolsa xǝⱨǝrning texidiki napak bir jayƣa tɵküwǝtsun. 42 Andin ular baxⱪa taxlarni elip, ilgiriki taxlarning ornida ⱪoysun wǝ baxⱪa ⱨak lay etip, uning bilǝn ɵyni ⱪaytidin suwisun.

43 Əgǝr u taxlarni qiⱪirip, ɵyni ⱪirdurup ⱪaytidin suwatⱪandin keyin, ɵydǝ waba deƣi yǝnǝ pǝyda bolsa, 44 undaⱪta kaⱨin yǝnǝ kirip buningƣa sǝpselip ⱪarisun. Sǝpselip ⱪariƣinida, mana iz-daƣ ɵydǝ kengiyip kǝtkǝn bolsa, bu ɵygǝ yuⱪⱪini qiritküq waba bolidu; ɵy napak sanilidu. 45 Bu wǝjidin ular ɵyni, yǝni yaƣaq-tax wǝ barliⱪ suwiⱪi bilǝn billǝ qüxürüp, ⱨǝmmisini kɵtürüp xǝⱨǝrning sirtidiki napak bir jayƣa taxliwǝtsun. 46 Kimdǝkim ɵy taⱪalƣan mǝzgildǝ uningƣa kirsǝ, u kǝq kirgüqǝ napak sanilidu. 47 Əgǝr birkim ɵy iqidǝ yatⱪan bolsa, kiyimlirini yusun; wǝ ǝgǝr birsi ɵydǝ ƣizalanƣan bolsa, umu ɵz kiyimlirini yusun. 48 Lekin kaⱨin kirip, ɵygǝ sǝpselip ⱪariƣinida ɵy suwalƣandin keyin waba uningda kengiyip kǝtmigǝn bolsa, undaⱪta kaⱨin ɵyni «pak» dǝp jakarlisun; qünki uningdiki waba saⱪayƣan bolidu.

49 Andin u ɵyning pak ⱪilinixi üqün ikki ⱪux, kedir yaƣiqi, ⱪizil rǝht bilǝn zofa elip kelip, 50 ⱪuxlarning birini eⱪin su ⱪaqilanƣan sapal kozining üstidǝ boƣuzlisun; □ 51 andin u kedir yaƣiqi, zofa, ⱪizil rǝht wǝ tirik ⱪuxni billǝ elip kelip, bu nǝrsilǝrning ⱨǝmmisini boƣuzlanƣan ⱪuxning ⱪeniƣa, xundaⱪla eⱪin suƣa qilap, ɵygǝ yǝttǝ mǝrtiwǝ sǝpsun; 52 bu yol bilǝn u ɵyni ⱪuxning ⱪeni, eⱪin su, tirik ⱪux, kedir yaƣiqi, zofa wǝ ⱪizil rǝht arⱪiliⱪ napakliⱪtin paklaydu. 53 Andin u tirik ⱪuxni xǝⱨǝrning sirtida, dalada ⱪoyup bǝrsun. U xundaⱪ ⱪilip, ɵy üqün kafarǝt kǝltüridu; u ɵy pak sanilidu.

54 Bular bolsa ⱨǝrhil pesǝ-mahaw jaraⱨiti, ⱪaⱪaq, 55 kiyim-keqǝk wǝ ɵygǝ yuⱪⱪan pesǝ-mahaw wabasi, 56 teridiki qiⱪanlar, tǝmrǝtkǝ wǝ parⱪiraⱪ aⱪ iz-daƣlar toƣrisidiki ⱪanun-bǝlgilimidur. 57 Xu bǝlgilimilǝr bilǝn bir nǝrsining ⱪaysi ǝⱨwalda napak, ⱪaysi ǝⱨwalda pak bolidiƣanliⱪini pǝrⱪ etixkǝ kɵrsǝtmǝ berixkǝ bolidu; mana bu pesǝ-mahaw toƣrisidiki ⱪanun-bǝlgilimidur.

15

Aⱪma toƣruluⱪ

1 Pǝrwǝrdigar Musa bilǝn Ⱨarunƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

2 Israillarƣa mundaⱪ dǝnglar: — Ⱨǝrⱪandaⱪ ǝrkǝkning ɵz tenidin aⱪma qiⱪsa xu kixi xu aⱪma sǝwǝbidin napak sanalsun. □ 3 Aⱪma qiⱪixtin bolƣan napakliⱪ toƣrisidiki ⱨɵküm xuki, aⱪmisi mǝyli tenidin eⱪip tursun yaki eⱪixtin tohtitilƣan bolsun, xu kixi yǝnila napak sanalsun; 4 mundaⱪ aⱪma bolƣan kixi yatⱪan ⱨǝrbir orun-kɵrpǝ napak sanilidu wǝ u ⱪaysi nǝrsining üstidǝ oltursa xu nǝrsimu napak sanilidu. 5 Kimki u yatⱪan orun-kɵrpigǝ tǝgsǝ, ɵz kiyimlirini yuyup, suda yuyunsun, andin kǝq kirgüqǝ napak sanalsun. 6 Xuningdǝk kimki mundaⱪ aⱪma bolƣan kixi olturƣan nǝrsidǝ oltursa ɵz kiyimlirini yuyup, suda yuyunsun wǝ kǝq kirgüqǝ napak sanalsun. 7 Kimki aⱪma bolƣan kixining tenigǝ tǝgsǝ, ɵz kiyimlirini yuyup, suda yuyunsun, wǝ kǝq kirgüqǝ napak sanalsun. 8 Əgǝr aⱪma bolƣan kixi pak birsigǝ tükürsǝ, xu kixi ɵz kiyimlirini yuyup, suda yuyunsun, kǝq kirgüqǝ napak sanalsun.

9 Ⱪaysibir egǝr-toⱪumning üstigǝ aⱪma bolƣan kixi minsǝ, xu nǝrsǝ napak sanalsun. 10 Kimki uning tegidǝ ⱪoyulƣan nǝrsilǝrgǝ tǝgsǝ kǝq kirgüqǝ napak sanilidu; wǝ kimki xu nǝrsilǝrni kɵtürsǝ, ɵz kiyimlirini yuyup, suda yuyunsun, wǝ kǝq kirgüqǝ napak sanalsun.

11 Aⱪma bolƣan kixi ⱪolini yumastin birkimgǝ tǝgküzsǝ, xu kixi ɵz kiyimlirini yuyup, suda yuyunsun wǝ kǝq kirgüqǝ napak sanalsun. 12 Aⱪma bolƣan kixi sapal ⱪaqini tutup salsa, xu ⱪaqa qeⱪiwetilsun; yaƣaq ⱪaqa bolsa suda yuyulsun.■

«Aⱪmidin paklinix» toƣruluⱪ

13 Ⱪaqaniki aⱪma bar kixi aⱪma ⱨalitidin ⱪutulsa, ɵzining pak ⱪilinixi üqün yǝttǝ künni ⱨesablap ɵtküzüp, andin kiyimlirini yuyup, eⱪin suda yuyunsun; andin pak sanilidu. 14 Sǝkkizinqi küni ikki pahtǝk yaki ikki baqkini elip, jamaǝt qedirining kirix aƣziƣa, Pǝrwǝrdigarning aldiƣa kǝltürüp, kaⱨinƣa tapxursun. 15 Kaⱨin ulardin birini gunaⱨ ⱪurbanliⱪi üqün, yǝnǝ birini kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ üqün sunsun. Bu yol bilǝn kaⱨin Pǝrwǝrdigarning aldida uning aⱪma bolƣanliⱪiƣa kafarǝt kǝltüridu.

16 Əgǝr bir ǝrkǝkning mǝniysi ɵzlükidin qiⱪip kǝtkǝn bolsa, u pütün bǝdinini suda yusun, u kǝq kirgüqǝ napak sanalsun. 17 Xuningdǝk adǝmning mǝniysi ⱪaysi kiyimigǝ yaki terisigǝ yuⱪup ⱪalsa, suda yuyulsun wǝ kǝq kirgüqǝ napak sanalsun.

18 Ər wǝ ayal kixi bir-birigǝ yeⱪinlixixi bilǝn mǝniy qiⱪsa, ikkisi yuyunsun wǝ kǝq kirgüqǝ napak sanalsun.

Ayal kixilǝrdiki aⱪma kelix toƣruluⱪ

19 Əgǝr ayal kixilǝr aⱪma kelix ⱨalitidǝ tursa wǝ aⱪmisi hun bolsa, u yǝttǝ küngiqǝ «ayrim» tursun; kimki uningƣa tǝgsǝ kǝq kirgüqǝ napak sanalsun. □ 20 «Ayrim» turux mǝzgilidǝ, ⱪaysi nǝrsining üstidǝ yatsa, xu nǝrsǝ napak sanilidu, xundaⱪla ⱪaysi nǝrsining üstidǝ olturƣan bolsa, xu nǝrsimu napak sanalsun. 21 Ⱨǝrkim uning orun-kɵrpisigǝ tǝgsǝ ɵz kiyimlirini yuyup, suda yuyunsun wǝ kǝq kirgüqǝ napak sanalsun. 22 Ⱨǝrkim u olturƣan nǝrsigǝ tǝgsǝ, ɵz kiyimlirini yuyup, suda yuyunsun wǝ kǝq kirgüqǝ napak sanalsun. 23 Wǝ ǝgǝr birkim u yatⱪan yaki olturƣan jayda ⱪoyulƣan birǝr nǝrsigǝ tǝgsǝ, kǝq kirgüqǝ napak sanalsun.

24 Əgǝr bir ǝr kixi xu ⱨalǝttiki ayal bilǝn birgǝ yatsa, xundaⱪla uning hun napakliⱪi xu ǝrgǝ yuⱪup ⱪalsa, u yǝttǝ küngiqǝ napak sanalsun; u yatⱪan ⱨǝrbir orun-kɵrpimu napak sanalsun.□  ■

25 Əgǝr ayal kixining adǝt waⱪtining sirtidimu birnǝqqǝ küngiqǝ huni kelip tursa, yaki hun aⱪmisi adǝt waⱪtidin exip kǝtkǝn bolsa, undaⱪta bu napak ⱪan eⱪip turƣan künlirining ⱨǝmmisidǝ, u adǝt künliridǝ turƣandǝk sanalsun, yǝnǝ napak sanalsun. ■ 26 Ⱪan kǝlgǝn ⱨǝrbir kündǝ u ⱪaysi orun-kɵrpǝ üstidǝ yatsa, bular u adǝt künliridǝ yatⱪan orun-kɵrpilǝrdǝk ⱨesablinidu; u ⱪaysi nǝrsining üstidǝ olturƣan bolsa, xu nǝrsǝ adǝt künlirining napakliⱪidǝk napak sanalsun. 27 Ⱨǝrkim bu nǝrsilǝrgǝ tǝgsǝ napak bolidu; xu kixi kiyimlirini yuyup, suda yuyunsun wǝ kǝq kirgüqǝ napak sanalsun.

Ayal kixilǝrning ⱨǝyizdin baxⱪa hun kelixtin paklinixi

28 Ayal kixi ⱪaqan hun kelixtin saⱪaysa, u yǝttǝ künni ⱨesablap, ɵtküzüp bolƣanda pak sanilidu. 29 Sǝkkizinqi küni u ikki pahtǝk yaki ikki baqkini elip jamaǝt qedirining kirix aƣziƣa, kaⱨinning ⱪexiƣa kǝltürsun. 30 Kaⱨin bularning birini gunaⱨ ⱪurbanliⱪi üqün, yǝnǝ birini kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ üqün ɵtküzsun; bu yol bilǝn kaⱨin uning napak aⱪma ⱪenidin pak boluxiƣa uning üqün Pǝrwǝrdigarning aldida kafarǝt kǝltüridu.

Hulasǝ

31 Silǝr muxu yol bilǝn Israillarni napakliⱪidin üzünglar; bolmisa, ular napakliⱪida turiwerip, ularning arisida turƣan mening turalƣu qedirimni bulƣixi tüpǝylidin napak ⱨalitidǝ ɵlüp ketidu. 32 Aⱪma kelix ⱨalitidǝ bolƣan kixi wǝ mǝniy ketix bilǝn napak bolƣan kixi toƣrisida, 33 Xuningdǝk hun kelix künliridiki aƣriⱪ ayal kixi toƣruluⱪ, aⱪma ⱨalǝttǝ bolƣan ǝr wǝ ayal toƣruluⱪ, napak ⱨalǝttiki ayal billǝ yatⱪan ǝr toƣruluⱪ kǝlgǝn ⱪanun-bǝlgilimǝ mana xulardur.

16

«Kafarǝt küni»

1 Ⱨarunning ikki oƣli Pǝrwǝrdigarning aldiƣa yeⱪinlixixi bilǝn ɵlüp kǝtti. Ular ɵlüp kǝtkǝndin keyin, Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪildi. ■ 2 Pǝrwǝrdigar Musaƣa mundaⱪ dedi: — «Sǝn ɵz ⱪerindixing Ⱨarunƣa: «Sǝn ɵlüp kǝtmǝsliking üqün pǝrdining iqidiki muⱪǝddǝs jayƣa ⱪoyulƣan ǝⱨdǝ sanduⱪining üstidiki «kafarǝt tǝhti»ning aldiƣa ⱨǝr waⱪit kǝlmǝ», degin. Qünki Mǝn «kafarǝt tǝhti»ning üstidiki bulutta ayan bolimǝn. ■ 3 Ⱨarun ǝng muⱪǝddǝs jayƣa munu yol bilǝn kirsun: — Gunaⱨ ⱪurbanliⱪi üqün bir yax torpaⱪ, kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ üqün bir ⱪoqⱪarni kǝltürsun; 4 ɵzi muⱪǝddǝs kanap halta kɵnglǝkni kiyip, ǝtlirini yapidiƣan kanap ixtannimu kiyip, beligǝ bir kanap bǝlwaƣni baƣlap, bexiƣa kanap sǝllini yɵgǝp kǝlsun. Bular muⱪǝddǝs kiyimlǝr bolƣaqⱪa, kiyixtin ilgiri bǝdinini suda yusun.□

5 U Israillarning jamaitidin gunaⱨ ⱪurbanliⱪi üqün ikki tekǝ, kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ üqün bir ⱪoqⱪarni tapxuruwalsun. 6 Xuning bilǝn Ⱨarun awwal gunaⱨ ⱪurbanliⱪi bolidiƣan torpaⱪni sunup, ɵzi wǝ ɵz ɵyidikilǝr üqün kafarǝt kǝltürüxi kerǝk. ■ 7 Andin u ikki tekini elip, ularni jamaǝt qedirining kirix aƣzining aldiƣa kǝltürüp, Pǝrwǝrdigarning aldida turƣuzsun. 8 Andin Ⱨarun bu ikki tekǝ toƣrisida qǝk taxlisun; qǝkning birini «Pǝrwǝrdigar üqün», yǝnǝ birini «azazǝl üqün» taxlisun. □ 9 Ⱨarun Pǝrwǝrdigarƣa qǝk qüxkǝn tekini kǝltürüp, gunaⱨ ⱪurbanliⱪi süpitidǝ sunsun. 10 Lekin «azazǝl»gǝ qǝk qüxkǝn tekini bolsa, kafarǝt kǝltürüxi üqün qɵlgǝ ⱨǝydilixkǝ, xundaⱪla «azazǝl»gǝ ǝwǝtilixkǝ Pǝrwǝrdigarning aldida tirik ⱪaldurulsun. 11 Andin Ⱨarun gunaⱨ ⱪurbanliⱪini, yǝni ɵzi üqün bolƣan torpaⱪni kǝltürüp, ɵzi wǝ ɵz ɵyidikilǝr üqün kafarǝt kǝltürüxkǝ ɵzigǝ gunaⱨ ⱪurbanliⱪi bolidiƣan bu torpaⱪni boƣuzlisun; 12 Andin u Pǝrwǝrdigarning aldidiki ⱪurbangaⱨtin elinƣan qoƣ bilǝn tolƣan bir huxbuydanni elip, ikki ⱪollap yumxaⱪ ezilgǝn esil huxbuy ǝtir bilǝn toldurup, buni pǝrdining iqigǝ elip barsun; 13 andin huxbuy is-tütiki ⱨɵküm-guwaⱨ sanduⱪining üstidiki kafarǝt tǝhtini ⱪaplisun dǝp, huxbuyni Pǝrwǝrdigarning ⱨuzuridiki otning üstigǝ ⱪoysun; xuning bilǝn u ɵlmǝydu. 14 U torpaⱪning ⱪenidin elip ɵz barmiⱪi bilǝn kafarǝt tǝhtining xǝrⱪ tǝripigǝ qeqip, kafarǝt tǝhtining aldiƣimu ɵz barmiⱪi bilǝn ⱪandin elip, yǝttǝ ⱪetim sǝpsun.□  ■

15 Andin u hǝlⱪ üqün gunaⱨ ⱪurbanliⱪi ⱪilinidiƣan tekini boƣuzlisun; ⱪenini pǝrdining iqigǝ kǝltürüp, torpaⱪning ⱪenini ⱪilƣandǝk ⱪilsun, yǝni uning ⱪenidin elip kafarǝt tǝhtigǝ wǝ kafarǝt tǝhtining aldiƣa qaqsun. 16 U bu yol bilǝn muⱪǝddǝs jay üqün kafarǝt kǝltürüp, uni Israillarning napakliⱪidin, ⱨǝmmǝ itaǝtsizliklirini elip baridiƣan gunaⱨliridin paklaydu wǝ xuningdǝk ularning napakliⱪi arisida turuwatⱪan jamaǝt qediri üqünmu xundaⱪ kafarǝt ⱪilsun. 17 U kafarǝt kǝltürüx üqün ǝng muⱪǝddǝs jayƣa kirgǝndin tartip uningdin qiⱪⱪuqǝ ⱨeqbir adǝm jamaǝt qediri iqidǝ bolmisun; bu yol bilǝn u ɵzi, ɵyidikilǝr wǝ Israilning pütkül jamaiti üqün kafarǝt kǝltüridu.

18 Andin u Pǝrwǝrdigarning aldidiki ⱪurbangaⱨⱪa qiⱪip, uning üqünmu kafarǝt kǝltüridu; xuningdǝk torpaⱪning ⱪeni bilǝn tekining ⱪenidin elip ⱪurbangaⱨning qɵrisidiki münggüzlǝrgǝ sürsun; □ 19 u barmiⱪi bilǝn ⱪandin elip ⱪurbangaⱨning üstigǝ yǝttǝ ⱪetim sǝpsun; xuning bilǝn u uni Israillarning napakliⱪliridin paklap Hudaƣa atap muⱪǝddǝs ⱪilidu.

Gunaⱨ ⱪurbanliⱪi bolidiƣan tirik tekǝ toƣruluⱪ

20 — Muⱪǝddǝs jay, jamaǝt qediri wǝ ⱪurbangaⱨ üqün kafarǝt kǝltürüp bolƣandin keyin, u tirik tekini kǝltürsun; 21 andin Ⱨarun ikki ⱪolini tirik tekining bexiƣa ⱪoyup turup, uning üstidǝ turup, Israillarning barliⱪ ⱪǝbiⱨlikliri wǝ itaǝtsizliklirini elip baridiƣan gunaⱨlirini iⱪrar ⱪilip, ularni tekining bexiƣa artsun; andin uni yenida tǝyyar turidiƣan bir adǝmning ⱪoli bilǝn qɵlgǝ ǝwǝtiwǝtsun. 22 Bu yol bilǝn tekǝ ularning ⱨǝmmǝ ⱪǝbiⱨliklirini ɵz üstigǝ elip, adǝmzatsiz qɵlgǝ ketidu. Xunga u tekini qɵlgǝ ⱪoyuwǝtsun.□

Ahirⱪi rǝsmiyǝtlǝr

23 — Andin Ⱨarun jamaǝt qediriƣa kirip muⱪǝddǝs jayƣa kirgǝn waⱪitta kiygǝn kanap kiyimlirini selip xu yǝrdǝ ularni ⱪoyup ⱪoysun. 24 U muⱪǝddǝs yǝrdǝ ɵz bǝdinini suda yuyup, ɵz kiyimlirini kiyip taxⱪiriƣa qiⱪip, ɵzining kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪi bilǝn hǝlⱪning kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪini sunup, xu yol bilǝn ɵzi wǝ hǝlⱪ üqün kafarǝt kǝltüridu. 25 Xundaⱪla u gunaⱨ ⱪurbanliⱪining meyini ⱪurbangaⱨta kɵydürsun.

26 «Azazǝl»gǝ bekitilgǝn tekini elip berip ⱪoyuwǝtkǝn kixi ɵz kiyimlirini yuyup, bǝdinini suda yuyup, andin qedirgaⱨⱪa kirixkǝ bolidu. 27 Kafarǝt kǝltürüx üqün ⱪeni ǝng muⱪǝddǝs jayƣa elip kirilip, gunaⱨ ⱪurbanliⱪi ⱪilinƣan torpaⱪ bilǝn gunaⱨ ⱪurbanliⱪi ⱪilinƣan tekini birsi qedirgaⱨning taxⱪiriƣa elip qiⱪip, ularning terisi, gɵxi wǝ tezǝklirini otta kɵydürsun. ■ 28 Ularni kɵydürgǝn kixi ɵz kiyimlirini yuyup, bǝdinini suda yuyup, andin qedirgaⱨⱪa kirixkǝ bolidu.

Omumiy bǝlgilimilǝr

29 — Mana bu silǝrgǝ bir ǝbǝdiy ⱪanun-bǝlgilimǝ bolsun: — Ⱨǝr yǝttinqi ayning oninqi künidǝ silǝr ɵz nǝpsinglarni tartip ɵzünglarni tɵwǝn tutunglar wǝ ⱨeqⱪandaⱪ ix ⱪilmanglar; mǝyli yǝrliklǝr bolsun yaki aranglarda turuwatⱪan Yaⱪ. yurtluⱪlar bolsun xundaⱪ ⱪilixinglar kerǝk. □  ■ 30 Qünki xu künidǝ silǝrni paklaxⱪa silǝr üqün kafarǝt kǝltürülidu; Pǝrwǝrdigarning aldida silǝr ⱨǝmmǝ gunaⱨliringlardin pak bolisilǝr. 31 Bu kün silǝrgǝ pütünlǝy aram alidiƣan xabat küni bolup, nǝpsinglarni tartip ɵzünglarni tɵwǝn tutisilǝr; bu ǝbǝdiy bir bǝlgilimidur.□

32 Kimki atisining ornida kaⱨinliⱪ yürgüzüx üqün mǝsiⱨ ⱪilinip, Hudaƣa atap tiklǝngǝn kaⱨin bolsa xu yol bilǝn kafarǝt kǝltüridu. U kanaptin etilgǝn muⱪǝddǝs kiyimni kiyip turup, □ 33 Əng muⱪǝddǝs jay üqün kafarǝt kǝltüridu; jamaǝt qediri bilǝn ⱪurbangaⱨ üqünmu kafarǝt kǝltüridu; ⱪalƣan kaⱨinlar bilǝn barliⱪ hǝlⱪning jamaiti üqün ⱨǝm kafarǝt kǝltüridu.

34 Bu bolsa silǝr üqün ǝbǝdiy bir bǝlgilimǝ bolidu; xuning bilǝn Israillarni barliⱪ gunaⱨliridin paklax üqün yilda bir ⱪetim kafarǝt kǝltürüp berisilǝr».

Xuning bilǝn Ⱨarun Pǝrwǝrdigar Musaƣa buyruƣinidǝk ⱪildi.■

17

Butpǝrǝslikning aldini elix — toƣra ibadǝt toƣruluⱪ

1 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

2 Ⱨarun bilǝn oƣulliri wǝ barliⱪ Israillarƣa mundaⱪ degin: — Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ buyruƣan ⱨɵküm xuki: —

3-4 Israilning jǝmǝtliridin bolƣan ⱨǝrⱪandaⱪ kixi ⱪurbanliⱪ ⱪilmaⱪqi bolup, kala yaki ⱪoy yaki ɵqkini jamaǝt qedirining kirix aƣzida, Pǝrwǝrdigarning turalƣu qedirining aldiƣa, Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan ⱪurbanliⱪ süpitidǝ yetilǝp ǝpkǝlmǝy, bǝlki qedirgaⱨning iqidǝ yaki taxⱪirida boƣuzlisa, uningdin aⱪⱪan ⱪan xu kixining gǝdinigǝ artilidu; bu adǝm «ⱪan tɵkkǝn» dǝp, ɵz hǝlⱪidin üzüp taxlinidu. □
5 Bu ⱨɵkümning mǝⱪsiti Israillarning ⱨazirⱪidǝk dalada mal soyup ⱪurbanliⱪ ⱪilixning orniƣa, ⱪurbanliⱪlirini jamaǝt qedirining kirix aƣzida Pǝrwǝrdigarning aldiƣa kǝltürüp, kaⱨinƣa tapxurup Pǝrwǝrdigarƣa «inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪliri» süpitidǝ sunup boƣuzlixi üqündur. 6 Kaⱨin ⱪanni elip jamaǝt qedirining kirix aƣzining yenidiki Pǝrwǝrdigarning ⱪurbangaⱨining üstigǝ sepip, Pǝrwǝrdigarƣa huxbuy kǝltürüx üqün mayni kɵydürsun. ■ 7 Xuning bilǝn ular ǝmdi burunⱪidǝk buzuⱪluⱪ ⱪilip tekǝ-jinlarning kǝynidǝ yürüp, ularƣa ɵz ⱪurbanliⱪlirini ɵtküzüp yürmisun. Mana bu ular üqün dǝwrdin-dǝwrgiqǝ ǝbǝdiy bir bǝlgilimǝ bolsun.

8 Sǝn ularƣa: — Israilning jǝmǝtidin yaki ularning arisida turuwatⱪan yaⱪa yurtluⱪlardin biri kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ yaki baxⱪa ⱪurbanliⱪ ɵtküzmǝkqi bolsa, 9 uni Pǝrwǝrdigarƣa atap sunux üqün jamaǝt qediriƣa kirix aƣzining aldiƣa kǝltürmisǝ, u kixi ɵz hǝlⱪliridin üzüp taxlansun» — degin.

Ⱪan yemǝslik toƣruluⱪ

10 Əgǝr Israilning jǝmǝtidin bolƣan ⱨǝrⱪandaⱪ adǝm yaki ularning arisida turuwatⱪan yaⱪa yurtluⱪlar ⱪan yesǝ, Mǝn yüzümni ⱪanni yegǝn xu kixigǝ ⱪarxi ⱪilimǝn, uni ɵz hǝlⱪidin üzüp taxlaymǝn. ■ 11 Qünki ⱨǝrbir janiwarning jeni bolsa uning ⱪenididur; Mǝn uni jeninglar üqün ⱪurbangaⱨ üstigǝ kafarǝt kǝltürüxkǝ bǝrgǝnmǝn. Qünki ⱪan ɵzidiki janning wasitisi bilǝn kafarǝt kǝltüridu. □ 12 Xunga bu sǝwǝbtin Mǝn Israillarƣa: — «Silǝrning ⱨeqbiringlar ⱪan yemǝslikinglar kerǝk, aranglarda turuwatⱪan yaⱪa yurtluⱪlarmu ⱪan yemǝsliki kerǝk» — degǝnidim. 13 Əgǝr Israillardin biri yaki ularning arisida turuwatⱪan yaⱪa yurtluⱪlarning biri yeyixkǝ bolidiƣan bir qarpay ⱨaywan yaki ⱪuxni owlap, ⱪenini tɵksǝ, uni topa bilǝn yepip ⱪoysun. 14 Qünki ⱨǝrbir janiwarning jeni bolsa, uning ⱪenidin ibarǝttur. Uning jeni ⱪenida bolƣaq mǝn Israillarƣa: «Silǝr ⱨeqⱪandaⱪ janiwarning ⱪenini yemǝnglar, qünki ⱨǝrbir janiwarning jeni uning ⱪenididur; kimki uni yesǝ üzüp taxlinidu» — dedim.■

Ⱨaywanlarning ɵlükliri toƣruluⱪ

15 Kimdǝkim ɵlüp ⱪalƣan yaki yirtⱪuqlar boƣup titma-titma ⱪiliwǝtkǝn bir ⱨaywanni yesǝ, mǝyli u yǝrlik yaki yaⱪa yurtluⱪ bolsun ɵz kiyimlirini yuyup, suda yuyunsun wǝ kǝq kirgüqǝ napak sanalsun; andin u pak bolidu. ■ 16 Lekin u yaki kiyimlirini yumisa, yaki suda bǝdinini yumisa, xu kixi ɵz ⱪǝbiⱨlikining jazasini tartidu.

18

Itaǝtmǝn hǝlⱪ bolux — mǝn’i ⱪilinƣan jinsiy munasiwǝtlǝr

1 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: — 2 Sǝn Israillarƣa mundaⱪ degin: — «Mǝn bolsam Hudayinglar Pǝrwǝrdigardurmǝn. 3 Silǝr ilgiri turƣan Misir zeminidikidǝk ixlarni ⱪilmanglar wǝ yaki Mǝn silǝrni elip baridiƣan Ⱪanaan zeminidikidǝk ixlarni ⱪilmanglar; ularning rǝsim-adǝtliridǝ yürmǝnglar, 4 bǝlki Mening ⱨɵkümlirimgǝ ǝmǝl ⱪilip, ⱪanun bǝlgilimilirimni tutup xu boyiqǝ menginglar. Mǝn Hudayinglar Pǝrwǝrdigardurmǝn. 5 Silǝr qoⱪum Mening bǝlgilimilirim bilǝn ⱨɵkümlirimni tutuxunglar kerǝk; insan ularƣa ǝmǝl ⱪilidiƣan bolsa ularning sǝwǝbidin ⱨayatta bolidu. Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn.□  ■

6 — Ⱨeqkim ɵzigǝ yeⱪin tuƣⱪan bolƣan ayalƣa yeⱪinliⱪ ⱪilip ǝwritini aqmisun. Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn.

7 Anangning ǝwritigǝ tǝgmǝ, bu atangning ǝwritigǝ tǝgkining bolidu; u sening anang bolƣaqⱪa uning ǝwritigǝ tǝgsǝng bolmaydu.□

8 Atangning ayalining ǝwritigimu tǝgmǝ, qünki xundaⱪ ⱪilsang atangning ǝwritigǝ tǝgkǝndǝk bolidu.■

9 Sǝn aqa-singlingning, bir atidin bolƣan yaki bir anidin bolƣan, yaki xu ɵydǝ tuƣulƣan yaki baxⱪa yǝrdǝ tuƣulƣan bolsun, uning ǝwritigǝ tǝgmǝ.

10 Sǝn ɵz oƣlungning ⱪizi wǝ yaki ⱪizingning ⱪizining ǝwritigǝ tǝgmǝ; qünki ularning ǝwriti sǝn ɵzüngning ǝwritidur.

11 Sǝn atangning ayalining ⱪizining ǝwritigǝ tǝgmǝ; u atangdin tuƣulƣan, sening aqa-singling, xunga uning ǝwritigǝ tǝgmǝ.□  ■

12 Sǝn atangning aqa-singlisining ǝwritigimu tǝgmǝ, qünki u atangning birtuƣⱪinidur.■

13 Sǝn anangning aqa-singillirining ǝwritigimu tǝgmǝ, qünki u anangning birtuƣⱪinidur.

14 Atangning aka-inilirining ayalining ǝwritigǝ tǝgmǝ; ularning ayalliriƣa yeⱪinliⱪ ⱪilma; qünki ular sening ⱨammangdur.■

15 Sǝn keliningning ǝwritigǝ tǝgmǝ; u sening oƣlungning ayali bolƣaqⱪa, uning ǝwritigǝ tǝgsǝng bolmaydu.■

16 Sǝn aka-iniliringning ayalining ǝwritigǝ tǝgmǝ; qünki bu ɵz aka-iniliringning ǝwritigǝ tǝgkǝndǝk bolidu.■

17 Sǝn bir ayalƣa wǝ xuning bilǝn birgǝ uning ⱪizining ǝwritigǝ tǝgmǝ; xundaⱪla uning oƣlining ⱪizi wǝ ⱪizining ⱪizinimu hotunluⱪⱪa elip ǝwritigǝ tǝgmǝ. Ular bir-birigǝ yeⱪin tuƣⱪan bolƣaqⱪa, mundaⱪ ix pǝsǝndiliktur.■

18 Sǝn ayaling ⱨayat waⱪtida, uning aqa-singlisini hotunluⱪⱪa elip ǝwritigǝ tǝgmǝ. Undaⱪ ⱪilsang hotunungƣa kündǝxlik azabini kǝltürisǝn.

19 Sǝn bir ayalning adǝt kɵrüp napak turƣan waⱪtida yeⱪinliⱪ ⱪilip ǝwritigǝ tǝgmǝ.□  ■

20 Sǝn ɵz ⱪoxnangning ayali bilǝn zina ⱪilip ɵzüngni uning bilǝn napak ⱪilma.■

21 Sǝn ɵz nǝslingdin ⱨeqbirini Molǝk mǝbudiƣa atap ottin ɵtküzsǝng ⱪǝt’iy bolmaydu. Əgǝr xundaⱪ ⱪilsang Hudayingning namini napak ⱪilƣan bolisǝn. Mǝn Ɵzüm Pǝrwǝrdigardurmǝn.□  ■

22 Sǝn ayallar bilǝn birgǝ bolƣandǝk ǝr kixi bilǝn birgǝ bolma. Bu ix yirginqliktur.■

23 Sǝn ⱨeq ⱨaywan bilǝn munasiwǝt ⱪilip ɵzüngni napak ⱪilma; xuningdǝk ayal kiximu munasiwǝt ⱪildurux üqün bir ⱨaywanning aldiƣa barmisun. Bu ix nijisliⱪtur.■

24 Silǝr bu ixlarni ⱪilip ɵzünglarni napak ⱪilmanglar, qünki mǝn silǝrning aldinglardin qiⱪiriwatⱪan taipilǝr bolsa xundaⱪ ixlarni ⱪilip ɵzlirini napak ⱪilƣan 25 wǝ zeminimu napak bolƣandur. Buning üqün Mǝn u zeminning ⱪǝbiⱨlikini ɵz bexiƣa qüxürimǝn, xuningdǝk u zeminmu ɵzidǝ turuwatⱪanlarni ⱪusup qiⱪiriwetidu.

26 Lekin silǝr bolsanglar Mening bǝlgilimilirim bilǝn ⱨɵkümlirimni tutunglar; silǝrdin ⱨeqkim, mǝyli yǝrlik yaki aranglarda turuwatⱪan yaⱪa yurtluⱪ bolsun bu yirginqlik ixlardin ⱨeqbirini ⱪilmisun ■ 27 (qünki bu barliⱪ yirginqlik ixlarni silǝrdin ilgiri xu zeminda turƣan hǝlⱪ ⱪilip kǝlgǝqkǝ, zeminning ɵzi napak bolup ⱪaldi). 28 Xundaⱪ ⱪilip zeminni napak ⱪilsanglar, zemin ɵzi silǝrdin ilgiri ɵzidǝ turƣan ǝllǝrni ⱪusup qiⱪarƣandǝk, silǝrnimu ⱪusup qiⱪiriwetidu. 29 Qünki bu yirginqlik ixlarning ⱨǝrⱪandiⱪini ⱪilƣuqi, — mundaⱪ ⱪilmixlarni ⱪilƣan ⱨǝrⱪandaⱪ kixi ɵz hǝlⱪi arisidin üzüp taxlinidu.□

30 Silǝr Mǝn silǝrgǝ tapiliƣinimƣa ǝmǝl ⱪilixinglar zɵrürdur; — demǝk, silǝr ɵzünglardin ilgiri ɵtkǝnlǝr tutⱪan xu yirginqlik rǝsim-ⱪaidilǝrni tutup, ɵzünglarni napak ⱪilmasliⱪinglar kerǝk. Mǝn Hudayinglar Pǝrwǝrdigardurmǝn.

19

Ⱨǝrhil bǝlgilimilǝr wǝ ⱨɵkümlǝr

1 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

2 Sǝn Israillarning pütkül jamaitigǝ sɵz ⱪilip ularƣa mundaⱪ degin: — «Mǝn Hudayinglar Pǝrwǝrdigar muⱪǝddǝs bolƣaqⱪa, silǝrmu muⱪǝddǝs boluxunglar kerǝk.■

3 Silǝr ⱨǝrbiringlar ananglar bilǝn atanglarni izzǝtlǝnglar; Mening xabat künlirimni bolsa, ularni tutuxunglar kerǝk. Mǝn ɵzüm Hudayinglar Pǝrwǝrdigardurmǝn.■

4 Silǝr ǝrzimǝs butlarƣa tayanmanglar, ɵzünglar üqün ⱪuyma butlarni yasimanglar. Mǝn ɵzüm Hudayinglar Pǝrwǝrdigardurmǝn.□  ■

5 Silǝr Pǝrwǝrdigarƣa inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪini kǝltürüxni halisanglar, ⱪobul ⱪilinƣudǝk yol bilǝn uni sununglar. 6 Silǝr uni sunƣan küni wǝ ǝtisi u yeyilsun; üqinqi künigǝ ⱪalƣini bolsa otta kɵydürülsun. ■ 7 Əgǝr uningdin bir ⱪismi üqinqi küni yeyilsǝ ⱪurbanliⱪ ⱨaram ⱨesablinip ⱪobul ⱪilinmaydu. 8 Kimki uningdin yesǝ ɵz gunaⱨini ɵz üstigǝ alidu, qünki u Pǝrwǝrdigarƣa atap muⱪǝddǝs ⱪilinƣan nǝrsini napak ⱪildi; undaⱪ kixi ɵz hǝlⱪidin üzüp taxlinidu.

9 Silǝr zemininglardiki ⱨosulni yiƣsanglar, sǝn etizingning bulung-puxⱪaⱪliriƣiqǝ tamam yiƣiwalma wǝ ⱨosulungdin ⱪalƣan wasangni teriwalmiƣin. ■ 10 Üzüm talliringni pasangdiwatma wǝ üzüm talliridin qüxkǝn üzümlǝrnimu teriwalma, bǝlki bularni kǝmbǝƣǝllǝr bilǝn musapirlarƣa ⱪoyƣin. Mǝn Ɵzüm Hudayinglar Pǝrwǝrdigardurmǝn.

11 Silǝr oƣriliⱪ ⱪilmanglar, aldamqiliⱪ ⱪilmanglar, bir-biringlarƣa yalƣan sɵzlimǝnglar.■

12 Mening namim bilǝn yalƣan ⱪǝsǝm iqmǝnglar, undaⱪ ⱪilsang Hudayingning namini bulƣaysǝn. Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn.■

13 Ɵz ⱪoxnangƣa zulum ⱪilma, uningkini ɵzüngning ⱪiliwalma.

Mǝdikarning ⱨǝⱪⱪini keqiqǝ yeningda ⱪondurup ⱪalma.■

14 Gas kixini tillima, kor kixining aldida putlixangƣu nǝrsini ⱪoyma; bǝlki ɵz Hudayingdin ⱪorⱪⱪin. Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn.

15 Ⱨɵküm ⱪilƣininglarda ⱨeq naⱨǝⱪliⱪ ⱪilmanglar; namratⱪimu yan basmay, bayƣimu yüz-hatirǝ ⱪilmay, bǝlki adilliⱪ bilǝn ɵz ⱪoxnang üstidin toƣra ⱨɵküm ⱪilƣin.■

16 Ɵz hǝlⱪingning arisida gǝp toxuƣuqi bolup yürmǝ; ⱪoxnangning jeniƣa ⱨeqⱪandaⱪ ziyan-zǝhmǝt yǝtküzmǝ. Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn.■

17 Sǝn kɵnglüngdǝ ɵz ⱪerindixingdin nǝprǝtlǝnmigin; ⱪoxnangda gunaⱨ bolsa sǝn uning sǝwǝbidin bexingƣa gunaⱨ kelip ⱪalmasliⱪi üqün uningƣa tǝnbiⱨ-nǝsiⱨǝt bǝrgin.■

18 Sǝn intiⱪam almiƣin wǝ ɵz hǝlⱪingning nǝsligǝ ⱨeq adawǝtmu saⱪlimiƣin, bǝlki ⱪoxnangni ɵzüngni sɵygǝndǝk sɵygin. Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn.■

19 Silǝr Mening ⱪanun-bǝlgilimilirimni tutunglar. Sǝn ɵz qarpayliringni baxⱪa nǝsillǝr bilǝn qepixturma, etizingƣa ikki hil uruⱪ salmiƣin, ikki hil yiptin toⱪolƣan kiyimni kiymǝ.■

20 Əgǝr bir ǝr kixi ⱪiz-qokan bilǝn yetip munasiwǝt ɵtküzsǝ, wǝ u baxⱪa biri bilǝn wǝdilǝxkǝn dedǝk bolsa, bu dedǝkning ⱨɵrlük puli tapxurulmiƣan bolsa, yaki uningƣa ⱨɵrlük berilmigǝn bolsa, muwapiⱪ jaza berilsun. Lekin ⱪiz-qokan ⱨɵr ⱪilinmiƣaqⱪa, ⱨǝr ikkisi ɵltürülmisun. □ 21 Ər kixi bolsa ɵzining itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪini jamaǝt qedirining kirix aƣzining aldiƣa, Pǝrwǝrdigarning aldiƣa kǝltürsun; itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi bir ⱪoqⱪar bolsun. 22 Kaⱨin u itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi üqün kǝltürgǝn ⱪoqⱪarni elip uning sadir ⱪilƣan gunaⱨi üqün Pǝrwǝrdigarning aldida kafarǝt kǝltüridu; uning ⱪilƣan gunaⱨi uningdin kǝqürülidu.

23 Silǝr zeminƣa kirip ⱨǝrhil yǝydiƣan mewilik dǝrǝhlǝrni tikkǝn bolsanglar, mewilirini «hǝtnisiz» dǝp ⱪaranglar; üq yilƣiqǝ buni «hǝtnisiz» dǝp ⱪarap uningdin yemǝnglar. 24 Tɵtinqi yili ularning ⱨǝmmǝ mewiliri Pǝrwǝrdigarƣa mǝdⱨiyǝ süpitidǝ muⱪǝddǝs ⱪilip beƣixlansun. 25 Andin bǝxinqi yildin tartip silǝr ularning mewiliridin yeyixkǝ baxlanglar. Xundaⱪ ⱪilsanglar zemin mǝⱨsulatlirini silǝrgǝ ziyadǝ ⱪilidu. Mǝn Hudayinglar Pǝrwǝrdigardurmǝn.

26 Silǝr ⱪan qiⱪmiƣan nǝrsini yemǝnglar. Nǝ palqiliⱪ nǝ jadugǝrlik ⱪilmanglar.□

27 Silǝr bexinglarning qekǝ-qɵrisidiki qaqni qüxürüp dügilǝk ⱪiliwalmanglar, saⱪalning uq-yanlirini buzmanglar.■

28 Silǝr ɵlgǝnlǝr üqün bǝdininglarni zǝhim yǝtküzüp tilmanglar, ɵzünglarƣa ⱨeqⱪandaⱪ gül-sürǝt qǝkmǝnglar. Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn.■

29 Sǝn ⱪizingni buzuⱪluⱪ-paⱨixilikkǝ selip napak ⱪilmiƣin. Bolmisa, zemindikilǝr buzuⱪluⱪ-paⱨixilikkǝ berilip, pütkül zeminni ǝyx-ixrǝt ⱪaplap ketidu.

30 Silǝr Mening xabat künlirimni tutunglar, Mening muⱪǝddǝs jayimni ⱨɵrmǝtlǝnglar. Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn.

31 Jinkǝxlǝr bilǝn seⱨirgǝrlǝrgǝ tayanmanglar, ularning kǝynidin yürüp ɵzünglarni napak ⱪilmanglar. Mǝn ɵzüm Hudayinglar Pǝrwǝrdigardurmǝn.■

32 Aⱪ bax kixining aldida ornungdin tur, ⱪerilarni ⱨɵrmǝt ⱪilƣin; Hudayingdin ⱪorⱪⱪin. Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn.

33 Bir musapir zeminda aranglarda turuwatⱪan bolsa silǝr uningƣa zulum ⱪilmanglar, ■ 34 bǝlki aranglarda turuwatⱪan musapir silǝrgǝ yǝrlik kixidǝk bolsun; uni ɵzüngni sɵygǝndǝk sɵygin; qünki silǝrmu Misir zeminida musapir bolƣansilǝr. Mǝn Hudayinglar Pǝrwǝrdigardurmǝn.

35 Silǝrning ⱨɵküm qiⱪirixinglarda, uzunluⱪ, eƣirliⱪ wǝ ⱨǝjim ɵlqǝxtǝ ⱨeqⱪandaⱪ naⱨǝⱪlik bolmisun; 36 silǝrdǝ adil taraza, adil taraza taxliri, adil ǝfaⱨ kǝmqini bilǝn adil ⱨin kǝmqini bolsun. Mǝn silǝrni Misir zeminidin qiⱪirip kǝlgǝn Hudayinglar Pǝrwǝrdigardurmǝn.□  ■

37 Silǝr Mening barliⱪ ⱪanun-bǝlgilimilirim wǝ barliⱪ ⱨɵkümlirimni tutup, ularƣa ǝmǝl ⱪilinglar; mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn.

20

Ɵlümgǝ layiⱪ gunaⱨlar

1 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

2 Sǝn Israillarƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ degin: — Əgǝr Israillarning biri wǝ yaki Israil zeminida turuwatⱪan musapirlarning biri Molǝk butiƣa nǝslining birini beƣixlisa, uningƣa ɵlüm jazasi berilixi kerǝk; zemindikilǝr uni qalma-kesǝk ⱪilsun. ■ 3 Wǝ Mǝn Ɵz yüzümni bu kixigǝ ⱪarxi ⱪilimǝn, qünki ɵzi ɵz ǝwladlirining birini Molǝk butiƣa beƣixlap muⱪǝddǝs jayimni paskina ⱪilip, Mening namimni bulƣiƣini üqün uni ɵz hǝlⱪidin üzüp taxlaymǝn. 4 Əgǝr zeminda turuwatⱪanlar ɵz nǝslidin birini Molǝkkǝ beƣixliƣanda xu kixigǝ kɵzlirini yumup, uning bilǝn kari bolmisa, xundaⱪla uni ɵltürmisǝ, 5 Mǝn Ɵzüm yüzümni u kixi bilǝn uning ailisigǝ ⱪarxi ⱪilimǝn, uni wǝ uningƣa ǝgixip buzuⱪqiliⱪ ⱪilƣuqilar, yǝni Molǝkning kǝynidin yürüp buzuⱪqiliⱪ ⱪilƣuqilarning ⱨǝmmisini ɵz hǝlⱪidin üzüp taxlaymǝn.□

6 Jinkǝxlǝr bilǝn seⱨirgǝrlǝrgǝ tayinip, ularning kǝynigǝ kirip buzuⱪqiliⱪ ⱪilip yürgüqilǝr bolsa, Mǝn yüzümni xu kixilǝrgǝ ⱪarxi ⱪilip, uni ɵz hǝlⱪidin üzüp taxlaymǝn.■

7 Xunga ɵzünglarni pak ⱪilip muⱪǝddǝs bolunglar, qünki Mǝn Hudayinglar Pǝrwǝrdigardurmǝn. ■ 8 Ⱪanun-bǝlgilimilirimni tutup, ularƣa ǝmǝl ⱪilinglar; Mǝn bolsam silǝrni muⱪǝddǝs ⱪilƣuqi Pǝrwǝrdigardurmǝn.

9 Əgǝr birkim ɵz atisi yaki anisini ⱪarƣisa, ularƣa ɵlüm jazasi berilmisǝ bolmaydu; qünki u ɵz ata-anisini ⱪarƣiƣini üqün ɵz ⱪeni ɵz bexiƣa qüxkǝn bolidu.■

10 Əgǝr birkim baxⱪisining ayali bilǝn zina ⱪilsa, yǝni ɵz ⱪoxnisining ayali bilǝn zina ⱪilsa, zina ⱪilƣan ǝr bilǝn ayal ikkisi ɵlüm jazasini tartmisa bolmaydu.■

11 Əgǝr birsi atisining ayali bilǝn yatsa, ɵz atisining ǝwritigǝ tǝgkǝn bolidu; ular ikkisi ɵlüm jazasini tartmisa bolmaydu; ularning ⱪeni ɵz bexiƣa qüxkǝn bolidu.□  ■

12 Birsi ɵz kelini bilǝn yatsa, ikkisi nijisliⱪ ⱪilƣini üqün ɵlüm jazasini tartmisa bolmaydu; ularning ⱪeni ɵz bexiƣa qüxkǝn bolidu.■

13 Birsi ayal kixi bilǝn yatⱪandǝk ǝr kixi bilǝn yatsa ikkisi yirginqlik ix ⱪilƣan bolidu; ularƣa ɵlüm jazasi berilmisǝ bolmaydu. Ɵz ⱪeni ɵz bexiƣa qüxkǝn bolidu.■

14 Əgǝr birsi ⱪizi bilǝn anisini ⱪoxup hotunluⱪⱪa alsa pǝsǝndilik ⱪilƣan bolidu. Ər bilǝn ikki ayal otta kɵydürülsun. Xuning bilǝn aranglarda ⱨeq pǝsǝndilik ix bolmaydu.□  ■

15 Birsi bir ⱨaywan bilǝn munasiwǝt ɵtküzsǝ, u ɵlüm jazasini tartsun, ⱨaywannimu ɵlturünglar.■

16 Əgǝr ayal kixi bir ⱨaywanning ⱪexiƣa berip munasiwǝt ⱪildursa, ayal bilǝn ⱨaywanning ikkisini ɵltürünglar; ɵz ⱪeni ɵz bexiƣa qüxkǝn bolidu.

17 Birsi aqa-singlisini, yǝni atisidin yaki anisidin bolƣan ⱪizni elip, ǝwritigǝ tǝgsǝ wǝ bu ⱪizmu uning ǝwritigǝ tǝgsǝ uyatliⱪ ix bolidu; xuning üqün ǝr-ayal ikkisi ɵz hǝlⱪining kɵz aldidin üzüp taxlansun; u ɵz aqa yaki singlisining ǝwritigǝ tǝgkǝqkǝ, ɵz ⱪǝbiⱨliki ɵz bexiƣa qüxkǝn bolidu.■

18 Birsi adǝt kɵrgǝn aƣriⱪ waⱪtida bir ayal bilǝn birgǝ yetip, uning ǝwritigǝ tǝgsǝ, undaⱪta u uning ⱪan mǝnbǝsigǝ tǝgkǝn, ayalmu ⱪan mǝnbǝsini eqip bǝrgǝn bolup, ikkisi ɵz hǝlⱪidin üzüp taxlinidu.■

19 Sǝn ɵz anangning aqa-singlisi wǝ atangning aqa-singlisining ǝwritigǝ tǝgmǝ; qünki kimki xundaⱪ ⱪilsa yeⱪin tuƣⱪinining ǝwritigǝ tǝgkǝn bolidu; ular ikkilisining ɵz ⱪǝbiⱨliki ɵz bexiƣa qüxkǝn bolidu.■

20 Birsi taƣisining ayali bilǝn yatsa taƣisining ǝwritigǝ tǝgkǝn bolidu; ikkilisi ɵz gunaⱨini ɵz bexiƣa alidu; ular pǝrzǝntsiz ɵlidu.■

21 Birsi aka-inisining ayalini alsa paskina bir ix bolidu. U ɵz birtuƣⱪan aka-inisining ǝwritigǝ tǝgkǝn bolidu; ular ikkilisi pǝrzǝntsiz ⱪalidu.□  ■

Pakliⱪ, muⱪǝddǝslik, itaǝtmǝnlik

22 Silǝr Mening barliⱪ ⱪanun bǝlgilimilirim bilǝn barliⱪ ⱨɵkümlirimni tutup, buningƣa muwapiⱪ ǝmǝl ⱪilinglar; bolmisa, Mǝn silǝrni elip berip turƣuzidiƣan zemin silǝrni ⱪusup qiⱪiriwetidu. ■ 23 Silǝr Mǝn aldinglardin ⱨǝydiwetidiƣan ǝllǝrning rǝsim-ⱪaidiliri boyiqǝ mangsanglar bolmaydu; qünki ular bu yirginqlik ixlarning ⱨǝmmisini ⱪilip kǝldi, wǝ xuning üqün ular Manga yirginqlik boldi. ■ 24 Xuning üqün Mǝn silǝrgǝ: «Silǝr ularning zeminini miras ⱪilip alisilǝr; Mǝn xu süt bilǝn ⱨǝsǝl aⱪidiƣan zeminni silǝrgǝ berimǝn», dǝp eytⱪanidim; silǝrni baxⱪa hǝlⱪlǝrdin ayrim ⱪilƣan Hudayinglar Pǝrwǝrdigardurmǝn. ■ 25 Xunga silǝr pak wǝ napak qarpaylarni pǝrⱪ etip, pak wǝ napak uqar-ⱪanatlarni tonup, Mǝn silǝr üqün ayrip, napak ⱪilip bekitip bǝrgǝn janiwarlarning iqidin ⱨǝrⱪandiⱪi, qarpay yaki uqar-ⱪanat bolsun yaki yǝrdǝ ɵmiligüqi janiwar bolsun, ularning ⱨeqbiri bilǝn ɵzünglarni napak ⱪilmanglar. ■ 26 Silǝr Manga has pak-muⱪǝddǝs boluxunglar kerǝk; qünki Mǝn Pǝrwǝrdigar pak-muⱪǝddǝsturmǝn, silǝrni Manga has bolsun dǝp barliⱪ ǝllǝrdin ayrim ⱪilƣanmǝn.

Jinkǝx-jadugǝrlǝrdin agaⱨ bolux toƣruluⱪ

27 Jinkǝx yaki seⱨirgǝr bolƣan ⱨǝrⱪandaⱪ ǝr yaki hotun kixigǝ ɵlüm jazasi berilmisǝ bolmaydu; hǝlⱪ ularni qalma-kesǝk ⱪilsun; ularning ⱪeni ɵz bexiƣa qüxkǝn bolidu.■

21

Kaⱨinlarni baxⱪuridiƣan bǝlgilimilǝr

1 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

Sǝn kaⱨinlar bolƣan Ⱨarunning oƣulliriƣa mundaⱪ degin: — bir kaⱨin ɵz hǝlⱪining arisidiki ɵlgǝnlǝr wǝjidin ɵzini napak ⱪilmisun. 2 Pǝⱪǝt ɵzining yeⱪin tuƣⱪanliri üqün — anisi bilǝn atisi, oƣli bilǝn ⱪizi wǝ aka-inisining ɵlüki tüpǝylidin ɵzini napak ⱪilsa bolidu; 3 xuningdǝk ǝgǝr aqa-singlisi ǝrgǝ tǝgmǝy pak ⱪiz ⱨalǝttǝ ɵzi bilǝn billǝ turuwatⱪan bolsa, uning ɵlüki tüpǝylidin ɵzini napak ⱪilsa bolidu; 4 qünki kaⱨin ɵz hǝlⱪining arisida mɵtiwǝr bolƣaqⱪa, ɵzini napak ⱪilip bulƣimasliⱪi kerǝk.□

5 Kaⱨinlar bexini yerim-yata ⱪilip qüxürmǝsliki, saⱪilining uq-yanlirini ⱨǝm qüxürmǝsliki, bǝdinigimu zǝhim yǝtküzüp tilmasliⱪi kerǝk, 6 bǝlki ular ɵz Hudasiƣa muⱪǝddǝs turup, Hudasining namini bulƣimasliⱪi kerǝk; qünki ular Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunulidiƣan ⱪurbanliⱪlarni, ɵz Hudasining nenini sunidu; xunga ular muⱪǝddǝs boluxi kerǝk.

7 Ular bir ayalni ɵz ǝmrigǝ alƣanda paⱨixǝ ayalnimu, buzuⱪ ayalnimu almasliⱪi kerǝk wǝ eri ⱪoyuwǝtkǝn ayalnimu almisun. Qünki kaⱨin bolsa ɵz Hudasiƣa has muⱪǝddǝs ⱪilinƣan. 8 U Hudayingning nenini sunƣini üqün u sanga nisbǝtǝn muⱪǝddǝs dǝp sanilixi kerǝk; qünki silǝrni muⱪǝddǝs ⱪilƣuqi Pǝrwǝrdigar Ɵzüm muⱪǝddǝsturmǝn.

9 Əgǝr bir kaⱨinning ⱪizi paⱨixilik ⱪilip ɵzini bulƣiƣan ⱪilsa, ɵz atisini bulƣiƣan bolidu; u otta kɵydürülsun.

Bax kaⱨin toƣruluⱪ bǝlgilimilǝr

10 Bexiƣa mǝsiⱨlǝx zǝytun meyi tɵkülgǝn, kaⱨinliⱪ kiyimlǝrni kiyixkǝ tiklǝngǝn, ɵz ⱪerindaxlirining arisida bax kaⱨin ⱪilinƣan kixi yalangbax bolmisun, kiyimlirinimu yirtmisun; □ 11 U yǝnǝ ⱨeq ɵlükkǝ yeⱪinlaxmasliⱪi kerǝk, ⱨǝtta atisi wǝ yaki anisining ɵlüklirining wǝjidin ɵzini napak ⱪilmasliⱪi kerǝk. □ 12 U wǝzipisidǝ turuwatⱪanda muⱪǝddǝs jaydin ⱨǝrgiz ayrilmisun wǝ xuningdǝk Hudasining muⱪǝddǝs jayini bulƣimasliⱪi kerǝk; qünki uning Hudasining uni Ɵzigǝ has ⱪilƣan «mǝsiⱨlǝx meyi» uning bexida turidu. Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn.

13 U hotun alsa pak ⱪizni elixi kerǝk; 14 tul wǝ yaki ǝrdin ⱪoyuwetilgǝn ayal wǝ yaki buzuⱪ wǝ yaki paⱨixǝ ayal bolsa bularni almasliⱪi, bǝlki ɵz hǝlⱪidin bolƣan pak ⱪizni hotunluⱪⱪa elixi kerǝk. 15 Bolmisa u ɵz hǝlⱪining arisida ɵz uruⱪini napak ⱪilidu; qünki uni muⱪǝddǝs ⱪilƣuqi Pǝrwǝrdigar Mǝndurmǝn.

Kaⱨinlar toƣrisidiki yǝnǝ birnǝqqǝ bǝlgilimǝ

16 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: — 17 Sǝn Ⱨarunƣa mundaⱪ degin: — «Əwladtin-ǝwladⱪiqǝ sening nǝslingdin bolƣan birsi meyip bolsa, Hudaning nenini sunux üqün yeⱪin kǝlmisun; 18 meyip bolƣan ⱨǝrⱪandaⱪ kixi ⱨǝrgiz yeⱪin kǝlmisun — yaki kor bolsun, tokur bolsun, panaⱪ bolsun yaki bir ǝzasi yǝnǝ bir jüpidin uzun bolƣan adǝm bolsun, 19 puti yaki ⱪoli sunuⱪ bolsun, 20 dok bolsun, parpa bolsun, kɵzidǝ aⱪ bolsun, ⱪiqixⱪaⱪ bolƣan bolsun, tǝmrǝtkǝ basⱪan bolsun yaki uruⱪdeni ezilgǝn ⱨǝrkim bolsun, □

21 Ⱨarun kaⱨinning nǝslidin bolƣan undaⱪ meyip kixilǝrning ⱨeqbiri Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunulidiƣan nǝrsilǝrni kǝltürüxkǝ yeⱪin barmisun; undaⱪ kixi meyiptur; u ɵz Hudasining nenini sunuxⱪa yeⱪin kǝlmisun. 22 Ⱨalbuki, u ɵz Hudasining nenini, yǝni «ǝng muⱪǝddǝs» wǝ «muⱪǝddǝs» ⱨesablanƣan nǝrsilǝrning ⱨǝr ikkisidin yesun. 23 Pǝⱪǝt u pǝrdidin ɵtüp iqkirisigǝ kirmǝsliki yaki ⱪurbangaⱨⱪimu yeⱪin barmasliⱪi kerǝk; qünki u meyiptur; bolmisa, u Mening muⱪǝddǝs jaylirimni bulƣiƣan bolidu; qünki ularni muⱪǝddǝs ⱪilƣuqi Pǝrwǝrdigar Ɵzümdurmǝn».

24 Bu sɵzlǝrning ⱨǝmmisini Musa Ⱨarun bilǝn uning oƣulliri wǝ Israillarning ⱨǝmmisigǝ eytip bǝrdi.

22

Muⱪǝddǝs nǝrsilǝrdin kim bǝⱨrimǝn bolidu?

1 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

2 Sǝn Ⱨarun bilǝn uning oƣulliriƣa mundaⱪ degin: — «Silǝr Israillarning Manga atiƣan muⱪǝddǝs ⱨǝdiyǝlǝrni eⱨtiyatqanliⱪ bilǝn bir tǝrǝp ⱪilinglar, bolmisa ular namimni bulƣixi mumkin. Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn». 3 Ularƣa mundaⱪ degin: — «Silǝr ⱨǝrbir dǝwrlǝrdǝ, barliⱪ nǝsillinglardin ⱨǝrⱪaysisi Israillar Pǝrwǝrdigarƣa atiƣan pak nǝrsilǝrgǝ napak ⱨalǝttǝ yeⱪinlaxsa, undaⱪ kixi Mening aldimdin üzüp taxlinidu. Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn.

4 Ⱨarunning nǝslidin biri pesǝ-mahaw yaki aⱪma kesili bolƣan bolsa, pak bolmiƣuqǝ muⱪǝddǝs nǝrsilǝrdin yemisun. Birkim ɵlükning sǝwǝbidin napak bolƣan birkimgǝ wǝ yaki mǝniysi eⱪip kǝtkǝn kixigǝ tegip kǝtsǝ, ■ 5 yaki adǝmni napak ⱪilidiƣan ɵmiligüqi janiwarƣa tǝgsǝ yaki ⱨǝrⱪandaⱪ yuⱪup ⱪalidiƣan napakliⱪi bar bir adǝmgǝ tegip kǝtsǝ, (napakliⱪi nemidin boluxidin ⱪǝt’iynǝzǝr) 6 mundaⱪ nǝrsilǝrgǝ tǝgkǝn kixi kǝq kirgüqǝ napak bolup, muⱪǝddǝs nǝrsilǝrdin yemisun. U bǝdinini suda yusun 7 andin kün olturƣanda pak sanilip, muⱪǝddǝs nǝrsilǝrdin yeyixkǝ bolidu; qünki bular uning ozuⱪidur.

8 U ɵzlükidin ɵlgǝn wǝ yaki yirtⱪuqlar boƣup ⱪoyƣan ⱨaywanni yeyix bilǝn ɵzini napak ⱪilmisun. Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn.■

9 Ular Mening bu tapiliƣanlirimni tutuxi kerǝk; bolmisa, buningƣa ihlassizliⱪ ⱪilsa, xu ɵlük tüpǝylidin gunaⱨkar bolup ɵlidu; ularni muⱪǝddǝs ⱪilƣuqi Pǝrwǝrdigar Ɵzümdurmǝn.

10 Kaⱨinlarƣa yat bolƣan ⱨeqⱪandaⱪ kixi muⱪǝddǝs nǝrsilǝrdin yemisun. Kaⱨinning yenidiki musapir-meⱨman wǝ yaki mǝdikari bolsun ularmu muⱪǝddǝs nǝrsilǝrdin yemisun. 11 Ⱨalbuki, kaⱨin ɵzi pul qiⱪirip setiwalƣan ⱪul uningdin yeyixkǝ bolidu; xuningdǝk uning ɵyidǝ tuƣulƣan kiximu uningdin yesǝ bolidu.

12 Kaⱨinning ⱪizi yat kixigǝ tǝgkǝn bolsa umu «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» süpitidǝ atalƣan muⱪǝddǝs nǝrsilǝrdin yemisun. □ 13 Lekin ǝgǝr kaⱨinning ⱪizi tul bolup ⱪelip, yaki ⱪoyup berilip pǝrzǝntsiz ⱨalǝttǝ atisining ɵyigǝ yenip kelip, yax waⱪtidikidǝk olturƣan bolsa, undaⱪta atisining taamidin yeyǝlǝydu; lekin ⱨeqbir yat kixi uningdin yemǝsliki kerǝk.■

14 Əgǝr birkim bilmǝy, muⱪǝddǝs nǝrsilǝrdin yǝp salsa, undaⱪta u uningƣa xuning bǝxtin birini ⱪoxup, muⱪǝddǝs nǝrsining ɵzi bilǝn kaⱨinƣa ⱪayturup bǝrsun.

15  Kaⱨinlar Israillarning Pǝrwǝrdigarƣa atiƣan nǝrsilirini bulƣimasliⱪi kerǝk; □ 16 bolmisa, hǝlⱪ muⱪǝddǝs ⱨǝdiyilǝrdin yeyixi bilǝn, kaⱨinlar hǝlⱪning gǝdinigǝ itaǝtsizlik gunaⱨini yüklǝp ⱪoyƣan bolidu; qünki ularni muⱪǝddǝs ⱪilƣuqi Pǝrwǝrdigar Ɵzümdurmǝn».□

Ⱪǝsǝmgǝ baƣkiⱪ ⱪurbanliⱪ wǝ ihtiyariy ⱪurbanliⱪlar

17 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: — 18 Sǝn Ⱨarun bilǝn uning oƣulliri wǝ Israillarning ⱨǝmmisigǝ mundaⱪ degin: — Əgǝr Israil jǝmǝtidin biri wǝ yaki Israil zeminida turuwatⱪan musapirlarning biri ɵz ⱪǝsǝmlirigǝ baƣliⱪ ⱪurbanliⱪ yaki ihtiyariy ⱪurbanliⱪni sunup, Pǝrwǝrdigarƣa atap kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilmaⱪqi bolsa, 19 undaⱪta u ⱪobul ⱪilinixi üqün bejirim ǝrkǝk kala, ⱪoy yaki ɵqkilǝrdin kǝltürünglar. 20 Əyibi bolmiƣan bir janiwarni sunuxunglar kerǝk; qünki xundaⱪ bolƣini silǝr üqün ⱪobul ⱪilinmas.

21 Birsi kalilardin yaki uxxaⱪ maldin ɵz ⱪǝsǝmlirigǝ baƣliⱪ ⱪurbanliⱪ yaki ihtiyariy ⱪurbanliⱪni sunup, Pǝrwǝrdigarƣa atap inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi ⱪilmaⱪqi bolsa, sunulƣan ⱨaywan ⱪobul ⱪilinixi üqün bejirim boluxi kerǝk; uning ⱨeqⱪandaⱪ ǝyibi bolmisun. ■ 22 Kor yaki aⱪsaⱪ-qolaⱪ, qonaⱪ yaki yarisi yiringdap kǝtkǝn, tǝmrǝtkǝ basⱪan yaki ⱪotur-qaⱪa besip ⱪalƣan ⱨaywanlar bolsa — bularni Pǝrwǝrdigarƣa atap sunsanglar yaki bularni Pǝrwǝrdigarƣa atap ⱪurbanliⱪ süpitidǝ ⱪurbangaⱨta otta kɵydürsǝnglar bolmaydu.

23 Torpaⱪ yaki ⱪoyning mǝlum jüp ǝzasidin biri uzunraⱪ ya ⱪisⱪa bolsa, mundaⱪlarni ihtiyariy ⱪurbanliⱪ süpitidǝ ɵtküzsǝng bolidu, lekin ⱪǝsǝmgǝ baƣliⱪ bolsa ⱪurbanliⱪ üqün ⱪobul ⱪilinmas.

24 Uruⱪdini zǝhimlǝngǝn, ezilip kǝtkǝn, yerilƣan yaki piqilƣan ⱨaywanni Pǝrwǝrdigarƣa atap ⱪurbanliⱪ ⱪilmanglar. Mundaⱪ ixni ɵz zemininglardimu ⱨǝrgiz ⱪilmanglar.

25 Hudayinglarning neni süpitidǝ yaⱪa yurtluⱪ kixining ⱪolidin xundaⱪ ⱨaywanlardin ⱨeqⱪaysisini elip sunmanglar; qünki ular meyip bolƣaqⱪa, silǝr üqün ⱪobul ⱪilinmaydu.□

Baxⱪa birnǝqqǝ bǝlgilimǝ

26 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: — 27 Bir mozay, ⱪoza yaki oƣlaⱪ tuƣulsa yǝttǝ küngiqǝ anisini ǝmsun; sǝkkizinqi künidin baxlap Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunidiƣan ⱪurbanliⱪ süpitidǝ ⱪobul boluxⱪa yaraydu.□

28 Mǝyli kala bolsun, ⱪoy bolsun, silǝr anisi bilǝn balisini bir kündǝ boƣuzlimanglar.

29 Silǝr Pǝrwǝrdigarƣa atap bir tǝxǝkkür ⱪurbanliⱪi sunmaⱪqi bolsanglar, ⱪobul ⱪilinixⱪa layiⱪ bolƣan yol bilǝn sununglar. 30 U sunulƣan künidǝ yeyilixi kerǝk; uningdin ⱨeqnemini ǝtisigǝ ⱪaldurmasliⱪinglar kerǝk. Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn.■

31 Silǝr Mening ǝmrlirimni qing tutup, ularƣa ǝmǝl ⱪilinglar. Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn. 32 Mening muⱪǝddǝs namimni bulƣimanglar, Mǝn ǝmdi Israillarning arisida muⱪǝddǝs dǝp bilinimǝn. Mǝn silǝrni muⱪǝddǝs ⱪilƣuqi Pǝrwǝrdigar bolup, 33 Hudayinglar boluxⱪa silǝrni Misir zeminidin qiⱪirip kǝldim. Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn.

23

Huda Israilƣa bekitkǝn ⱨeyt-bayramlar

1 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: — 2 Sǝn Israillarƣa mundaⱪ degin: — Pǝrwǝrdigar bekitkǝn ⱨeytlar, silǝr muⱪǝddǝs sorunlar bolsun dǝp qaⱪirip jakarlaydiƣan ⱨeytlirim mana munulardur: —□

3 (altǝ kün ix-ǝmgǝk ⱪilinsun; lekin yǝttinqi küni «has xabat küni», muⱪǝddǝs sorunlar küni bolidu; u küni ⱨeqⱪandaⱪ ix-ǝmgǝk ⱪilmanglar. Ⱪǝyǝrdila tursanglar bu kün Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan xabat küni bolidu).□  ■

«Ɵtüp ketix ⱨeyti» wǝ «petir nan ⱨeyti»

4 Silǝr bekitilgǝn künliri muⱪǝddǝs sorunlar bolsun dǝp qaⱪirip jakarlaydiƣan, Pǝrwǝrdigarning ⱨeytliri mana munulardur: —□ 5 Birinqi ayning on tɵtinqi küni gugumda Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan «ɵtüp ketix ⱨeyti» bolidu.□  ■

6 Xu ayning on bǝxinqi küni Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan «petir nan» ⱨeyti bolidu; silǝr yǝttǝ küngiqǝ petir nan yǝysilǝr. 7 Birinqi künidǝ silǝr muⱪǝddǝs yiƣilix ⱪilip, ⱨeqⱪandaⱪ ix-ǝmgǝk ⱪilmanglar. 8 Silǝr yǝttǝ küngiqǝ Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunidiƣan ⱪurbanliⱪlarni sunup turunglar. Yǝttinqi künidǝ muⱪǝddǝs yiƣilix bolidu; ⱨeqⱪandaⱪ ix-ǝmgǝk ⱪilmanglar.

«Dǝslǝpki ⱨosul» ⱨeyti

9 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

10 Sǝn Israillarƣa mundaⱪ degin: — Silǝr Mǝn ɵzünglarƣa tǝⱪdim ⱪilidiƣan zeminƣa kirip, uningdin ⱨosul yiƣⱪininglarda, ⱨosulunglarning dǝslǝpki pixⱪinidin bir baƣlamni kaⱨinning ⱪexiƣa elip beringlar. □ 11 Kaⱨin silǝr üqün ⱪobul boluxⱪa uni Pǝrwǝrdigarning aldida pulanglatsun; uni pulanglatⱪan waⱪit bolsa xabatning ǝtisi bolidu. □ 12 Silǝr uni pulanglatⱪan kündǝ silǝr bir yaxⱪa kirgǝn bejirim bir ⱪozini Pǝrwǝrdigarƣa atap kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ süpitidǝ sununglar; 13 xuningƣa ⱪoxup axliⱪ ⱨǝdiyǝ süpitidǝ zǝytun meyi ilǝxtürülgǝn esil undin bir ǝfaⱨning ondin birini Pǝrwǝrdigarƣa huxbuy kǝltürsun dǝp otta sununglar; buningƣa ⱪoxup xarab ⱨǝdiyǝ süpitidǝ xarabtin bir ⱨinning tɵttin birini sununglar. 14 Silǝr Hudayinglarƣa has bolƣan bu ⱨǝdiyǝni sunidiƣan kündin ilgiri yengi ⱨosuldin ⱨeqnemini, nǝ nan nǝ ⱪomaq nǝ kɵk bax bolsun yemǝnglar. Bu dǝwrdin-dǝwrgiqǝ silǝr üqün ⱪǝyǝrdǝ tursanglar ǝbǝdiy bir bǝlgilimǝ bolsun.

«Ⱨǝptilǝr ⱨeyti» — bǝzidǝ «orma ⱨeyti», «dǝslǝpki orma ⱨeyti» dǝpmu atilidu

15 Andin silǝr xu xabat künning ǝtisidin, yǝni xu bir baƣlamni pulanglatma ⱨǝdiyǝ süpitidǝ sunƣan künning ǝtisidin tartip, yǝttǝ ⱨǝptǝ sananglar (ular toluⱪ ⱨǝptǝ boluxi kerǝk); ■ 16 yǝttinqi xabatning ikkinqi künigiqǝ ǝllik künni sananglar; andin Pǝrwǝrdigarƣa atap yengi ⱨosuldin bir axliⱪ ⱨǝdiyǝ sununglar. 17 Ɵzünglar turuwatⱪan jaylardin pulanglatma ⱨǝdiyǝ süpitidǝ esil undin bir ǝfaⱨning ondin ikkisidǝ etilgǝn ikki nanni elip kǝltürünglar; ular eqitⱪu selip etilgǝn bolsun; bular Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan dǝslǝpki ⱨosul ⱨǝdiyǝsi dǝp ⱨesablinidu. □ 18 Nandin baxⱪa yǝnǝ bir yaxliⱪ yǝttǝ bejirim ⱪoza, yax bir torpaⱪ wǝ ikki ⱪoqⱪarni kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ süpitidǝ Pǝrwǝrdigarƣa atap sununglar; ularƣa has axliⱪ ⱨǝdiyǝliri wǝ xarab ⱨǝdiyǝlirini ⱪoxup, ⱨǝmmisi Pǝrwǝrdigarƣa huxbuy kǝltürüxkǝ sunulsun.

19 Buningdin baxⱪa silǝr gunaⱨ ⱪurbanliⱪi üqün bir tekini, inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi üqün bir yaxliⱪ ikki ⱪozini kǝltürünglar; 20 kaⱨin bularni, yǝni xu ikki ⱪozini dǝslǝpki ⱨosul nanliriƣa ⱪoxup pulanglatma ⱨǝdiyǝ süpitidǝ Pǝrwǝrdigar aldida pulanglatsun. Bular bolsa Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan muⱪǝddǝs sanilip, kaⱨinƣa tǝgsun. 21 Xu küni silǝr «bügün bizlǝrgǝ muⱪǝddǝs yiƣilix bolidu» dǝp jakarlanglar; xu küni ⱨeqⱪandaⱪ ix-ǝmgǝk ⱪilmanglar. Bu silǝr üqün ⱪǝyǝrdila tursanglar ǝbǝdiy bir bǝlgilimǝ bolidu.

Ⱨosul orux toƣruluⱪ bǝlgilimǝ

22 Etizingning bulung-puqⱪaⱪliriƣiqǝ tamam yiƣiwalmanglar, wǝ ⱨosulungdin ⱪalƣan wasangni teriwalmiƣin, bǝlki bularni kǝmbǝƣǝllǝr bilǝn musapirlarƣa ⱪoyƣin. Mǝn Ɵzüm Hudayinglar Pǝrwǝrdigardurmǝn.■

«Kanay qelix ⱨeyti»

23 Pǝrwǝrdigar Musaƣa mundaⱪ dedi: — 24 Sǝn Israillarƣa mundaⱪ degin: —

Silǝr yǝttinqi ayning birinqi küni toluⱪ aram elip, kanaylar qelinix bilǝn ǝslǝtmǝ yosunda ⱨeyt ⱪilip, muⱪǝddǝs sorunlarni tüzünglar. □  ■ 25 U kündǝ ⱨeqⱪandaⱪ ix-ǝmgǝk ⱪilmanglar; Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunulidiƣan bir ⱪurbanliⱪ sununglar.

«Kafarǝt küni»

26 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

27 Yǝttinqi ayning oninqi küni bolsa kafarǝt küni bolidu; u kün silǝr üqün muⱪǝddǝs yiƣilix küni bolidu; xu küni nǝpsinglarni tartip ɵzünglarni tɵwǝn tutup, Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunulidiƣan ⱪurbanliⱪni sununglar; □  ■ 28 U kündǝ ⱨeqⱪandaⱪ ix-ǝmgǝk ⱪilmanglar; qünki u bir kafarǝt küni bolup, xu kün ɵzünglar üqün Hudayinglar Pǝrwǝrdigar aldida kafarǝt ⱪilinixⱪa bekitilgǝndur. 29 Ⱨǝrkim xu küni nǝpsini tartmay ɵzini tɵwǝn tutmisa ɵz hǝlⱪidin üzüp taxlinidu. 30 Kimdǝkim xu kündimu ⱨǝrⱪandaⱪ bir ix ⱪilsa, Mǝn xu adǝmni ɵz hǝlⱪidin üzüp taxlaymǝn. 31 Xu küni ⱨeqⱪandaⱪ ix ⱪilmanglar; bu dǝwrdin-dǝwrgiqǝ silǝr üqün ⱪǝyǝrdǝ tursanglar bir ǝbǝdiy bǝlgilimǝ bolidu. 32 U kün silǝr üqün toluⱪ aram alidiƣan xabat küni bolidu; nǝpsinglarni tartip ɵzünglarni tɵwǝn tutunglar. Xu ayning toⱪⱪuzinqi küni gugumdin tartip ǝtisi gugumƣiqǝ xabat künigǝ riayǝ ⱪilip aram elinglar.

«Kǝpilǝr ⱨeyti»

33 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

34 Sǝn Israillarƣa mundaⱪ degin: — Yǝttinqi ayning on bǝxinqi künidin baxlap, yǝttǝ küngiqǝ Pǝrwǝrdigarning «kǝpilǝr ⱨeyti» bolidu. □  ■ 35 Birinqi kündǝ muⱪǝddǝs yiƣilix bolidu; ⱨeqⱪandaⱪ ix-ǝmgǝk ⱪilmanglar. 36 Yǝttǝ küngiqǝ Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunulidiƣan ⱪurbanliⱪ sununglar; sǝkkizinqi kündǝ silǝrgǝ muⱪǝddǝs yiƣilix bolidu; Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunulidiƣan ⱪurbanliⱪ sununglar. Bu ɵzi tǝntǝnilik yiƣilix bolƣaq, u küni ⱨeqⱪandaⱪ ix-ǝmgǝk ⱪilmanglar.■

37 Silǝr «muⱪǝddǝs sorunlar bolsun» dǝp jakarlaydiƣan, yǝni Pǝrwǝrdigar bekitkǝn ⱨeytlar mana xulardur. Xu sorunlarda silǝr ⱨǝrⱪaysi küngǝ bekitilgini boyiqǝ, Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunulidiƣan ⱨǝdiyǝ-ⱪurbanliⱪ, yǝni kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ, axliⱪ ⱨǝdiyǝ, baxⱪa ⱨǝrhil ⱪurbanliⱪlar wǝ xarab ⱨǝdiyǝlǝrni sunisilǝr; 38 bulardin baxⱪa, Pǝrwǝrdigarning xabat künlirini tutisilǝr wǝ Pǝrwǝrdigarƣa atap ⱪalƣan ⱨǝdiyǝliringlarni berip, ⱪǝsǝm ⱪurbanliⱪliringlarning ⱨǝmmisini ada ⱪilip, ihtiyariy ⱪurbanliⱪliringlarning ⱨǝmmisini sunisilǝr.

39 Silǝr ǝmdi zemindin ⱨosul-mǝⱨsulatlirini yiƣip bolup, yǝttinqi ayning on bǝxinqi künidin baxlap yǝttǝ kün Pǝrwǝrdigarning ⱨeytini ɵtküzünglar. Birinqi küni toluⱪ aram elix bolidu, sǝkkizinqi konidimu toluⱪ aram elix bolidu. □ 40 Birinqi küni silǝr esil dǝrǝhlǝrdin xah-putaⱪlarni qatap, yǝni horma dǝrǝhliri bilǝn ⱪoyuⱪ yopurmaⱪliⱪ dǝrǝhlǝrning xahlirini kesip, eriⱪ boyidiki sɵgǝt qiwiⱪlirini ⱪirⱪip Hudayinglar Pǝrwǝrdigar aldida yǝttǝ künni xundaⱪ xad-huram ɵtküzisilǝr. □ 41 Silǝr ⱨǝr yili bu yǝttǝ künni Pǝrwǝrdigarƣa atiƣan bir ⱨeyt süpitidǝ ɵtküzünglar; dǝwrdin-dǝwrgiqǝ bu silǝr üqün ǝbǝdiy bir bǝlgilimǝ bolidu. Silǝr ⱨeytni yǝttinqi ayda ɵtküzünglar. 42 Yǝttǝ küngiqǝ kǝpilǝrdǝ turunglar. Israilda tuƣulƣanlarning ⱨǝmmisi kǝpidǝ tursun. □ 43 Buning bilǝn Mǝn Israillarni Misir zeminidin qiⱪarƣinimda, ularni kǝpilǝrdǝ turƣuzƣinimni ǝwladliringlar bilidu. Ɵzüm Hudayinglar Pǝrwǝrdigardurmǝn.

44 Xundaⱪ ⱪilip Musa Pǝrwǝrdigarning bekitkǝn xu ⱨeytlirini Israillarƣa bayan ⱪildi.

24

«Qiraƣdan» wǝ «tǝⱪdim nan xirǝsi toƣrisidiki bǝlgilimilǝr

1 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

2 Israillarƣa qiraƣ ⱨǝmixǝ yeniⱪ turuxi üqün zǝytundin soⱪup qiⱪirilƣan sap mayni sanga elip kelixkǝ buyruƣin. 3 Ⱨarun jamaǝt qedirining iqidǝ, ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ sanduⱪining udulidiki pǝrdining sirtida ⱨǝr keqisi ǝtigǝngiqǝ Pǝrwǝrdigarning aldida qiraƣlarni xundaⱪ pǝrlǝp tursun. Bu dǝwrdin-dǝwrgiqǝ silǝr üqün ǝbǝdiy bir bǝlgilimǝ bolidu. □ 4 Ⱨarun ⱨǝmixǝ Pǝrwǝrdigarning aldida bu qiraƣlarni pak qiraƣdanning üstigǝ tizip ⱪoysun.□

5 Sǝn yǝnǝ esil buƣday unidin on ikki toⱪaqni ǝtkin. Ⱨǝrbir toⱪaq bir ǝfaⱨning ondin ikkisigǝ barawǝr bolsun. 6 Andin sǝn Pǝrwǝrdigarning aldidiki pak xirǝning üstigǝ altidin ikki ⱪatar ⱪilip tizƣin. □ 7 Ⱨǝrbir ⱪatarning üstigǝ sap mǝstiki ⱪoyƣin; xuning bilǝn ular Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunulidiƣan ⱨǝdiyǝ, ǝslǝtmǝ nan bolidu.

8 Bularni u Israillarƣa wakalitǝn ⱨǝrbir xabat küni Pǝrwǝrdigarning aldida tizsun; bu ǝbǝdiy bir ǝⱨdidur. 9 Nanlar Ⱨarun bilǝn uning oƣulliriƣa tǝwǝ bolidu; ular ularni muⱪǝddǝs jayda yesun; qünki bu nǝrsilǝr Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunulƣan nǝrsilǝr iqidǝ «ǝng muⱪǝddǝslǝrning biri» dǝp sanilip, Ⱨarunƣa tǝwǝ bolidu; bu ǝbǝdiy bir bǝlgilimidur.■

Hudaning namiƣa kupurluⱪ ⱪilix gunaⱨining jazasi

10 Anisi Israiliy, atisi Misirliⱪ bir oƣul bar idi. U Israillarning arisiƣa bardi; u qedirgaⱨta bir Israiliy bilǝn uruxup ⱪaldi. 11 Ular soⱪuxⱪanda Israiliy ayalning oƣli kupurluⱪ ⱪilip, Pǝrwǝrdigarning namini bulƣap ⱪarƣidi. Hǝlⱪ uni Musaning aldiƣa elip bardi. U kixining anisining ismi Xelomit bolup, u Dan ⱪǝbilisidin bolƣan Dibrining ⱪizi idi. □ 12 Xuning bilǝn ular Pǝrwǝrdigarning ⱨɵküm buyruⱪi qiⱪⱪuqǝ u kixini solap ⱪoydi.□

13 Andin Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

14 Ⱪarƣiƣuqini qedirgaⱨning taxⱪiriƣa elip qiⱪinglar. Uning eytⱪinini angliƣanlarning ⱨǝmmisi ⱪollirini uning bexiƣa ⱪoysun, andin pütkül jamaǝt bir bolup uni qalma-kesǝk ⱪilsun.

15 Ⱨǝmdǝ sǝn Israillarƣa mundaⱪ degin: — Əgǝr birkim ɵz Hudasini ⱨaⱪarǝtlǝp ⱪarƣisa ɵz gunaⱨini tartidu. 16 Pǝrwǝrdigarning namiƣa kupurluⱪ ⱪilƣan ⱨǝrⱪandaⱪ kixi ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinsun; pütkül jamaǝt qoⱪum bir bolup uni qalma-kesǝk ⱪilsun; mǝyli u musapir bolsun yaki yǝrlik bolsun, muⱪǝddǝs namƣa kupurluⱪ ⱪilsa ɵltürülsun.□

17 Əgǝr birsi baxⱪa birsini urup ɵltürsǝ, u ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinsun.

18 Birsi bir qarpayni ɵltürsǝ, uning üqün ⱨaywanni tɵlǝp, janƣa-jan tɵlǝp bǝrsun.

19 Birkim ɵz ⱪoxnisini meyip ⱪilsa, u ɵzgigǝ ⱪandaⱪ ⱪilƣan bolsa, uning ɵzigimu xundaⱪ ⱪilinsun. 20 Birǝr ǝzasi sunduruwetilgǝn bolsa, uningmu sundurulsun; kɵzigǝ-kɵz, qixiƣa-qix nakar ⱪilinsun; baxⱪa kixini ⱪandaⱪ zǝhimlǝndürgǝn bolsa umu ⱨǝm xundaⱪ ⱪilinsun.■

21 Kimdǝkim bir qarpayni ɵltürsǝ, qarpay tɵlǝp bǝrsun; adǝmni urup ɵltürgǝn kixi bolsa, ɵlüm jazasiƣa mǝⱨkum ⱪilinsun.

22 Silǝrdǝ birla ⱪanun bolsun. musapir yaki yǝrlik bolsun, barawǝr muamilǝ ⱪilinsun; qünki Mǝn Hudayinglar Pǝrwǝrdigardurmǝn.

23 Musa Israillarƣa xularni dedi; xuning bilǝn ular xu ⱪarƣiƣuqini qedirgaⱨning taxⱪiriƣa elip qiⱪip, qalma-kesǝk ⱪildi. Xundaⱪ ⱪilip, Israillar Pǝrwǝrdigarning Musaƣa ǝmr ⱪilƣinidǝk ⱪildi.

25

Zeminning «xabat yili»

1 Pǝrwǝrdigar Sinay teƣida Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: — 2 Sǝn Israillarƣa mundaⱪ degin: — Mǝn silǝrgǝ beridiƣan zeminƣa kirgininglarda u zeminning ɵzimu Pǝrwǝrdigarƣa atap bir xabat aramini alsun. ■ 3 Sǝn altǝ yil etizingni terip, altǝ yil talliⱪ beƣingni qatap, ulardin ⱨosullarni yiƣⱪin; 4 ǝmma yǝttinqi yili zeminning ɵzi üqün bir «xabatliⱪ aram» bolsun; u Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan bir «xabat» ⱨesablinidu. Xu yili sǝn etizingni terimaysǝn wǝ talliⱪingni qatimaysǝn. 5 Ɵzlükidin ünüp qiⱪⱪan ⱨosulni ormaysǝn; wǝ qatalmiƣan talliringning üzümlirini üzmǝysǝn; qünki xu yil zemin aram alidiƣan yildur.

6 Ⱨalbuki, zemin xabat yilida qiⱪarƣan ⱨosul ⱨǝmminglarƣa ozuⱪ bolidu, yǝni ɵzüng üqün, ⱪul-dediking üqün, mǝdikaring üqün wǝ seningkidǝ turuwatⱪan musapir üqün, xuningdǝk mal-waranliring üqün 7 Wǝ zeminingdiki yawayi ⱨaywanlar üqünmu ozuⱪ bolidu; zeminning ⱨǝmmǝ ⱨosuli ozuⱪ bolidu.□

«Kanay-burƣa qalidiƣan yili», yǝni «azadliⱪ yili», «xadliⱪ yili»

8 Xuningdǝk sǝn yǝttǝ ⱪetimliⱪ xabat yilini, yǝni yǝttǝ ⱨǝssǝ yǝttǝ yilni saniƣin; yǝttǝ xabat yil künliri ⱪiriⱪ toⱪⱪuz yil bolidu. 9 Xunqilik waⱪit ɵtüp, yǝttinqi ayda, ayning oninqi küni, kafarǝt künidǝ burƣa qelip sadasini yuⱪiri qiⱪirisilǝr; kafarǝt künining ɵzidǝ silǝr pütkül zemininglarda burƣining sadasini anglitisilǝr.

10 Xu ǝllikinqi yilini silǝr muⱪǝddǝs dǝp bilip, pütkül zeminda uningda barliⱪ turuwatⱪanlarning ⱨǝmmisigǝ azadliⱪni jakarlixinglar kerǝk. Xu yil silǝrgǝ «azadliⱪ yili» bolidu, ⱨǝrbiringlar ɵz yǝr-mülükliringlarƣa ⱪaytisilǝr, ⱨǝrbiringlar ɵz ailǝ-jǝmǝtinglarƣa ⱪaytip barisilǝr. □ 11 Bu ǝllikinqi yili silǝrgǝ bir azadliⱪ yili bolsun; u yili ⱨeq nemǝ terimaysilǝr, ɵzlükidin ünüp qiⱪⱪan ⱨosulnimu ormaysilǝr wǝ qatalmiƣan talliringlarning üzümlirinimu yiƣmaysilǝr. 12 Qünki bu azadliⱪ yili bolup, silǝrgǝ muⱪǝddǝs ⱨesablansun; uning ⱨosulini bolsa, etiz-dalilardin tepip ⱨǝmminglar yǝysilǝr.□

Yǝr-mülüklǝrning yanduruluxi

13 Azadliⱪ yili aranglardiki ⱨǝrbir adǝm ɵz yǝr-mülkigǝ ⱪaytsun. 14 Silǝr ⱪoxnanglarƣa birnemǝ setip bǝrsǝnglar, yaki ⱪoxnanglardin birnemǝ setiwalsanglar, bir-biringlarni bozǝk ⱪilmanglar. □ 15 Ⱪoxnangdin yǝrni setiwalsang, undaⱪta «azadliⱪ yili»din keyin ɵtkǝn yillarning sanini ⱨesablap uningdin setiwelixing kerǝk; umu ⱪalƣan yillarning saniƣa ⱪarap, yǝrning keyinki ⱨosulliriƣa asasǝn sanga setip bǝrsun. 16 «Azadliⱪ yili»ƣiqǝ bolƣan yillar kɵprǝk bolsa, baⱨasini xuningƣa muwapiⱪ yuⱪiri kɵtürisǝn; ⱪalƣan yillar azraⱪ bolsa, baⱨasini xuningƣa muwapiⱪ kemǝytsun. Qünki ⱪalƣan yillarning ⱨosulliri ⱪanqǝ bolsa, u xu boyiqǝ sanga setip beridu. 17 Silǝr bir-biringlarni bozǝk ⱪilmanglar, bǝlki Hudayinglardin ⱪorⱪunglar; qünki Mǝn bolsam Hudayinglar Pǝrwǝrdigardurmǝn.

18 Silǝr Mening bǝlgilimilirimni tutup, ⱨɵkümlirimdǝ turup, xularƣa ǝmǝl ⱪilinglar; silǝr xundaⱪ ⱪilsanglar, zemininglarda tinq-aman turisilǝr. 19 Xuning bilǝn zemin silǝrgǝ ɵz mewisini beridu, silǝr toyƣudǝk yǝp, uningda tinq-aman turisilǝr.

20 Əgǝr silǝr: — Mana, bizgǝ terip ⱨosulni yiƣixⱪa ijazǝt berilmisǝ, yǝttinqi yili nemǝ yǝymiz, dǝp sorisanglar, 21  silǝrgǝ mǝlum bolsunki, altinqi yilida üq yilning ⱨosulini bǝrsun dǝp, Mǝn üstünglarƣa bǝrikitimni «qüx» dǝp buyruymǝn. 22 Wǝ xundaⱪ boliduki, silǝr sǝkkizinqi yili teriysilǝr, ǝmma toⱪⱪuzinqi yiliƣiqǝ exip ⱪalƣan kona ⱨosuldin tehiqǝ yǝysilǝr; xu toⱪⱪuzinqi yiliƣiqǝ silǝr kona axliⱪtin yǝysilǝr.

23 Yǝr-zemin setilsa, mǝnggülük setilmisun, qünki zeminning ɵzi Meningkidur, silǝr bolsanglar Mening yenimdiki musapir wǝ meⱨman, halas. 24 Silǝr igǝ bolidiƣan pütkül zeminda yǝr-zeminning igilirigǝ uni «ⱪayturuwelix ⱨoⱪuⱪi»ni yaritip berixinglar kerǝk. 25 Əgǝr ⱪerindaxliringlardin biri kǝmbǝƣǝllixip, ɵz miras yerini setiwǝtkǝn bolsa, uning yeⱪin tuƣⱪini, yǝni «ⱨǝmjǝmǝt xapaǝtqi»si kelip ɵz ⱪerindixi satⱪan yǝrni ⱪayturup setiwalsun. □ 26 Əgǝr uning ⱨeq xapaǝtqi tuƣⱪini bolmisa, lekin u yanduruwelixⱪa kerǝklik pulni tapalisa, □ 27 Undaⱪta satⱪiniƣa ⱪanqǝ yil bolƣanliⱪini ⱨesablap, azadliⱪ yiliƣiqǝ ⱪalƣan yillar üqün setiwalƣan kixigǝ muwapiⱪ pul berip, ɵz yerigǝ ⱪaytsun. 28 Lekin ǝgǝr u yanduruwelixⱪa kerǝklik pulni tapalmisa, ɵzi setip bǝrgǝn yǝr azadliⱪ yiliƣiqǝ alƣuqining ⱪolida tursun; azadliⱪ yili kǝlgǝndǝ yǝr yǝr setiwalƣuqining ⱪolidin qiⱪsun, ɵz igisi ɵz yǝr-mülkigǝ ⱪaytsun.

Setip bǝrgǝn ɵylǝr toƣruluⱪ

29 Əgǝr birsi sepilliⱪ xǝⱨǝrning iqidiki bir turalƣu ɵyni satⱪan bolsa, setip bir yil iqidǝ uni yanduruwelix ⱨoⱪuⱪi bardur. Toluⱪ bir yil tügǝp bolƣuqǝ, yanduruwelix ⱨoⱪuⱪi bardur. 30 Lekin pütün yil iqidǝ yanduruwelinmisa, sepilliⱪ xǝⱨǝrning iqidiki bu ɵy nǝsildin-nǝsilgǝ alƣan kixining ⱪolida bolup, azadliⱪ yili kǝlsimu yandurulmas.

31 Lekin sepilsiz kǝntlǝrning ɵyliri bolsa zeminning etizliridǝk ⱨesablinidu; ularni yandurup setiwalƣili bolidu; azadliⱪ yili kǝlgǝndǝ ǝsli igisining ⱪoliƣa yandurulidu.

32 Lekin Lawiy xǝⱨǝrliridǝ bolsa, Lawiylar ɵz mirasi bolƣan xǝⱨǝrlǝrdiki ɵylirini halisa ⱨǝrⱪaqan ⱪayturuwelix ⱨoⱪuⱪi bardur. □ 33 Lawiylardin biri ɵylirini, yǝni ɵz mirasi bolƣan xǝⱨǝrdiki bir ɵyni ⱪayturuwelix ⱨoⱪuⱪi bar bolsimu, lekin ⱪayturup almiƣan bolsa, undaⱪ ǝⱨwalda u azadliⱪ yili kǝlgǝndǝ yandurulidu; qünki Lawiy xǝⱨǝrlirining ɵyliri bolsa Lawiylarning Israillarning arisidiki mirasi bolidu. □ 34 Xundaⱪ ⱨǝm bularning xǝⱨǝrlirining qɵrisidiki etiz-yǝrliri bolsa, ularning ǝbǝdiy mirasi bolƣaqⱪa, setilsa bolmaydu.□

Ⱪǝrzlǝr wǝ ⱪullar toƣruluⱪ bǝlgilimilǝr

35 Sanga ⱪoxna bolƣan, ⱪerindaxliringlardin biri kǝmbǝƣǝllixip, ɵz jenini baⱪalmay ⱪalsa, sǝn uni musapir yaki yaⱪa yurtluⱪ meⱨmandǝk yeningda turƣuzup, uningdin hǝwǝr alƣin. 36 Sǝn uningdin ɵsüm wǝ yaki payda almiƣin; sǝn Hudayingdin ⱪorⱪup, ⱪerindixingni ⱪexingda turuxⱪa ⱪoyƣin. ■ 37 Pulungni uningƣa ɵsümgǝ bǝrmǝ, axliⱪingnimu payda elix mǝⱪsitidǝ uningƣa ɵtnǝ bǝrmigin.

38 Hudayinglar boluxⱪa, Ⱪanaan zeminini silǝrgǝ berixkǝ silǝrni Misir zeminidin qiⱪirip kǝlgǝn Hudayinglar Pǝrwǝrdigar Ɵzümdurmǝn.

39 Əgǝr sanga ⱪoxna bolƣan ⱪerindixing kǝmbǝƣǝllixip, ɵzini sanga satsa, uni ⱪuldǝk ⱪulluⱪ hizmitigǝ salmiƣin; ■ 40 bǝlki u ⱪexingda mǝdikar yaki musapirdǝk tursun; azadliⱪ yiliƣiqǝ sening hizmitingdǝ bolsun; 41 andin azad bolup ɵzi bilǝn baliliri ⱪexingdin qiⱪip, ɵz jǝmǝtigǝ yenip berip, ata-bowilirining yǝr-mülkigǝ ⱪaytsun. □ 42 Qünki ular Mǝn Ɵzüm Misir zeminidin qiⱪirip elip kǝlgǝn ⱪul-bǝndilirim bolƣaqⱪa, ularni ⱪuldǝk setixⱪa yol ⱪoymanglar. 43 Sǝn ularƣa ⱪattiⱪ ⱪolluⱪ bilǝn hojiliⱪ ⱪilmaysǝn, bǝlki Hudayingdin ⱪorⱪⱪin.■

44 Lekin ɵzünggǝ ⱪul yaki dedǝk almaⱪqi bolsang, ularni ǝtraptiki yat ǝllǝrdin xundaⱪ ⱪul ya dedǝk setiwalsang bolidu. 45 Bulardin baxⱪa, aranglarda olturaⱪlaxⱪan musapirlarning pǝrzǝntlirini wǝ xularning jǝmǝtidin, yǝni silǝr bilǝn billǝ turuwatⱪan, zemininglarda tuƣulƣanlardin ⱪullar setiwalsanglar bolidu; xuning bilǝn ular silǝrning mülkünglar bolup ⱪalidu. 46 Silǝr muxularni ɵzünglardin keyinki baliliringlarƣa miras ⱪilip, ularƣa mülük boluxⱪa ⱪaldursanglar bolidu; muxularni ǝbǝdgiqǝ ⱪul ⱪilsanglar bolidu; lekin ɵz ⱪerindaxliringlar bolƣan Israillar arisida bolsa, bir-biringlarƣa ⱪattiⱪ ⱪolluⱪ bilǝn hojiliⱪ ⱪilmasliⱪinglar kerǝk.

47 Əgǝr aranglarda olturuxluⱪ bir musapir yaki yaⱪa yurtluⱪ beyiƣan wǝ uningƣa ⱪoxna ⱪerindixing kǝmbǝƣǝllixip, ɵzini xu ⱪoxna musapirƣa wǝ yaki xu musapirning mǝlum bir ǝwladiƣa satsa, 48 u setilƣandin keyin uningda pul tɵlǝp ⱨɵrlükkǝ qiⱪix ⱨoⱪuⱪi ⱪalidu; uning aka-ukilirining ⱨǝrⱪaysisi uni ⱨɵrlükkǝ setiwalsa bolidu. 49 Xuningdǝk uning taƣisi yaki taƣisining oƣli wǝ yaki jǝmǝtidin bolƣan ⱨǝrⱪaysi yeⱪin tuƣⱪini uni ⱨɵrlükkǝ setiwalsa bolidu; yaki ɵzining ⱪurbi yǝtsǝ, pul berip ɵz-ɵzini ⱨɵrlükkǝ setiwalsa bolidu. □ 50 Uni setiwalidiƣan kixi uning hojisi bilǝn gǝplixip setilƣan yildin tartip azadliⱪ yiliƣiqǝ ⱪanqilik bolƣanliⱪini ⱨesablap, setiwelix baⱨasini yillarning saniƣa ⱪarap ⱨesablisun; ⱨɵrlük puli ⱨesablaxta ⱪulning hojisiƣa ixlǝxkǝ kerǝk bolƣan ⱪalƣan künlirining ⱨǝⱪⱪi «mǝdikarning ixligǝn künliri»dǝk ⱨesablansun. □ 51 Azadliⱪ yiliƣa yǝnǝ heli yillar bolsa, xuni ⱨesablap, setilƣan pulning nisbiti boyiqǝ ⱨɵrlük pulini ⱨesablap bǝrsun; 52 ǝgǝr azadliⱪ yiliƣa az yillar ⱪalƣan bolsa, uni ⱨesab ⱪilip, ⱪalƣan ⱪulluⱪ yilliriƣa muwapiⱪ pulni yandurup bǝrsun.

53 Bolmisa, ⱪul xu hojisining yenida yilliⱪ mǝdikardǝk turuxi kerǝk; uning hojisi sening kɵz aldingda uningƣa ⱪattiⱪ ⱪolluⱪ bilǝn hojiliⱪ ⱪilmisun.□

54 Əgǝr ⱪul yuⱪiriⱪi yollar bilǝn ⱨɵrlükkǝ qiⱪalmisa, azadliⱪ yili kǝlgǝndǝ ⱪoyup berilsun — u baliliri bilǝn ⱪoxulup azad bolidu. 55 Qünki Israillarning ɵzi Manga ⱪul-bǝndilǝrdur; ular Mǝn Ɵzüm Misir zeminidin qiⱪirip kǝlgǝn ⱪul-bǝndilirimdur. Hudayinglar Pǝrwǝrdigar Ɵzümdurmǝn.

26

Hudaƣa itaǝtmǝn boluxning bǝht-bǝrikiti, itaǝtsizlik kǝltüridiƣan balayi’apǝtlǝr

1 Silǝr ɵzünglar üqün ⱨeqⱪandaⱪ but yasimanglar yaki ɵzünglarƣa ⱨeq oyma mǝbud yaki ⱨǝykǝl-tüwrükni turƣuzmanglar yaki ularƣa bax uruxⱪa oyulƣan nǝⱪixlik taxlarni zemininglarda ⱨǝrgiz tiklimǝnglar; qünki Ɵzüm Hudayinglar Pǝrwǝrdigardurmǝn. ■ 2 Mening xabat künlirimni tutup, muⱪǝddǝs jayimƣa ihlasmǝn bolunglar. Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn.■

3 Əgǝr silǝr mening bǝlgilimilirimdǝ mengip, ǝmrlirimni tutup ularƣa ǝmǝl ⱪilsanglar, ■ 4 Mǝn yeringlarning ɵz ⱨosulini berip turuxiƣa, daladiki dǝrǝhlǝrning mewisini qiⱪirixiƣa waⱪtida yamƣurliringlarni yaƣdurup turimǝn. 5 Xuning bilǝn haman tepix waⱪti üzüm yiƣix pǝsligiqǝ bolidu, üzüm yiƣix waⱪti terilƣu waⱪtiƣiqǝ bolidu; silǝr neninglarni toyunƣuqǝ yǝp, ɵz zemininglarda tinq-aman turisilǝr. ■ 6 Mǝn zeminƣa aram-tinqliⱪ ata ⱪilimǝn, xuning bilǝn ⱨeqkim silǝrni ⱪorⱪitalmaydu, aramhuda yetip uhlaysilǝr; wǝⱨxiy ⱨaywanlarni zemindin yoⱪitimǝn, ⱪiliqmu zemininglardin ɵtmǝydu; ■ 7 silǝr düxmǝnliringlarni ⱪoƣlaysilǝr, ular aldinglarda ⱪiliqlinip yiⱪilidu. 8 Silǝrdin bǝx kixi yüz kixini ⱪoƣlaydu, yüz kixi on mingni ⱪaquridu; düxmǝnliringlar bolsa aldinglarda ⱪiliqlinip yiⱪilidu. ■ 9 Mǝn silǝrgǝ yüzümni ⱪaritip, silǝrni pǝrzǝnt kɵrgüzüp kɵpǝytimǝn, silǝr bilǝn baƣliƣan ǝⱨdǝmni mǝzmut turƣuzimǝn. 10 Silǝr tehiqǝ uzun saⱪlanƣan kona axliⱪni yǝwatⱪininglarda, yengi axliⱪ qiⱪidu; yengisi wǝjidin konisini qiⱪiriwetisilǝr. 11 Mǝn Ɵz makanimni aranglarda turƣuzimǝn wǝ ⱪǝlbim silǝrdin nǝprǝtlǝnmǝydu. ■ 12 Mǝn aranglarda mengip silǝrning Hudayinglar bolimǝn wǝ silǝr Mening hǝlⱪim bolisilǝr.

13 Mǝn silǝrni Misirda ularning ⱪulliri boluxtin ⱨɵr ⱪilixⱪa xu zeminidin qiⱪarƣan Hudayinglar Pǝrwǝrdigardurmǝn; Mǝn boyunturuⱪunglarning asarǝtlirini sundurup, ⱪǝddinglarni tik ⱪilip mangƣuzdum.

14 Ⱨalbuki, ǝgǝr silǝr Manga ⱪulaⱪ salmay, bu ǝmrlǝrning ⱨǝmmisigǝ ǝmǝl ⱪilmay, ■ 15 bǝlgilimilirimni taxlap, ⱪǝlbinglardin ⱨɵkümlirimni yaman kɵrüp, barliⱪ ǝmrlirimni tutmay, ǝⱨdǝmni buzsanglar, 16 Mǝnmu bexinglarƣa xu ixlarni qüxürimǝnki, — Mǝn silǝrgǝ wǝⱨimǝ selip, kɵzünglarni kor ⱪilidiƣan, jeninglarni zǝiplǝxtüridiƣan sil-waba kesili, kezik kesilini bexinglarƣa qüxürimǝn. Silǝr uruⱪunglarni bikar qeqip-teriysilǝr, qünki düxmǝnliringlar uni yǝp ketidu.

17 Mǝn yüzümni silǝrgǝ ⱪarxi ⱪilimǝn, xuning bilǝn silǝr düxmǝnliringlardin urulup ⱪaqidiƣan bolisilǝr; silǝrni ɵq kɵrgüqilǝr üstünglardin ⱨɵkümranliⱪ ⱪilidu; ⱨeqkim silǝrni ⱪoƣlimisimu, ⱪaqisilǝr.■

18 Bulardin ⱨeq ibrǝt almay, bǝlki Manga yǝnǝ ⱪulaⱪ salmisanglar, Mǝn gunaⱨliringlar tüpǝylidin silǝrgǝ bolƣan jazani yǝttǝ ⱨǝssǝ eƣirlitimǝn, 19 küq-ⱨǝywǝnglardin bolƣan ⱨakawurluⱪinglarni sundurimǝn; asmininglarni tɵmürdǝk ⱪilip, yeringlarni mistǝk ⱪiliwetimǝn; □ 20 ǝjir-japayinglar bikarƣa ketidu, yeringlar ⱨosul bǝrmǝydu, daladiki dǝrǝhlǝrgǝ mewǝ qüxmǝydu.

21 Əgǝr yǝnila Mǝn bilǝn ⱪarxi mangsanglar, xundaⱪla Manga ⱪulaⱪ salmisanglar, Mǝn gunaⱨliringlarƣa layiⱪ bexinglarƣa qüxidiƣan waba-külpǝtlǝrni yǝnǝ yǝttǝ ⱨǝssǝ eƣirlitimǝn. 22 Aranglarƣa silǝrni baliliringlardin juda ⱪilidiƣan, qarpayliringlarni yoⱪitidiƣan, silǝrni azlitidiƣan yawayi ⱨaywanlarni ǝwǝtimǝn; yol-koqiliringlar adǝmzatsiz qɵldǝk bolup ⱪalidu. 23 Silǝr bu ixlar arⱪiliⱪ ibrǝt-tǝrbiyǝ almay, bǝlki yǝnila Manga ⱪarxi mangsanglar, 24 Mǝnmu silǝrgǝ ⱪarxi mengip, gunaⱨinglar tüpǝylidin bolƣan jazani yǝnǝ yǝttǝ ⱨǝssǝ eƣirlitip, Mǝn Ɵzüm silǝrni urimǝn; ■ 25 üstünglarƣa ǝⱨdǝmni buzƣanliⱪning intiⱪamini alidiƣan ⱪiliq qüxürimǝn; xuning bilǝn silǝr xǝⱨǝrlǝrgǝ yiƣiliwalisilǝr, Mǝn aranglarƣa waba qüxürimǝn; xuning bilǝn silǝr düxmǝnlǝrning ⱪoliƣa qüxisilǝr. 26 Silǝrgǝ yɵlǝnqük bolƣan axliⱪni ⱪurutiwetimǝn; on ayal bir bolup bir tonurda nan yeⱪip, nanlarni silǝrgǝ tarazida tartip beridu, ǝmma buni yegininglar bilǝn toymaysilǝr. □

27 Əgǝr bulardin ⱨeq ibrǝt almay, manga ⱪulaⱪ salmisanglar, bǝlki manga ⱪarxi mangsanglar, 28 Mǝnmu ⱪǝⱨr bilǝn silǝrgǝ ⱪarxi mangimǝn; Mǝn, yǝni Mǝn Ɵzüm gunaⱨliringlar tüpǝylidin jaza-tǝrbiyini yǝnǝ yǝttǝ ⱨǝssǝ eƣirlitip qüxürimǝn. 29 Xuning bilǝn silǝr oƣulliringlarning gɵxi wǝ ⱪizliringlarning gɵxini yǝysilǝr; ■ 30 xundaⱪla Mǝn ⱪurbanliⱪ «yuⱪiri jay»liringlani wǝyran ⱪilip, «kün tüwrük»liringlarni sundurup, ɵlükliringlarni sunuⱪ butliringlarning üstigǝ taxliwetimǝn; Mening ⱪǝlbim silǝrdin nǝprǝtlinidu. □  ■ 31 Mǝn xǝⱨǝrliringlarni wǝyran ⱪilip, muⱪǝddǝs jayliringlarni harab ⱪilip, ⱪurbanliⱪinglarning huxbuylirini yǝnǝ purimaymǝn; 32 zeminni ⱨalakǝtkǝ elip barimǝn; uningda olturaⱪlaxⱪan düxmǝnliringlar bu ǝⱨwalƣa ⱨǝyranuⱨǝs ⱪalidu. 33 Silǝrni ǝllǝrning arisiƣa taritip, kǝyninglardin ⱪiliqni suƣurup ⱪoƣlaymǝn; xuning bilǝn zemininglar wǝyran bolup xǝⱨǝrliringlar harab ⱪilinidu. 34 U waⱪitta, silǝr düxmǝnliringlarning zeminida turuwatⱪininglarda, zemin wǝyranǝ bolƣan barliⱪ künlǝrdǝ, zemin ɵz xabat künliridin sɵyünidu; u zamanda zemin dǝrwǝⱪǝ aram elip ɵz xabatliridin sɵyünidu. ■ 35 Ɵzi wǝyranǝ bolup turƣan barliⱪ künliridǝ u aram alidu, yǝni silǝr uningda turuwatⱪan waⱪittiki xabat künliringlarda ⱨeq almiƣan aramni ǝmdi alidu.

36 Aranglardin ⱪutulup ⱪalƣanlar bolsa, ular düxmǝnlǝrning zeminlirida turƣinida kɵngüllirigǝ yürǝkzadilik salimǝn, xuning bilǝn ular qüxkǝn bir yopurmaⱪning xǝpisini anglisa ⱪiliqtin ⱪaqⱪandǝk ⱪaqidu; ⱨeqkim ⱪoƣlimisimu yiⱪilip qüxidu. 37 Gǝrqǝ ⱨeqkim ularni ⱪoƣlimisimu, dǝrwǝⱪǝ ⱪiliqtin yiⱪitilƣandǝk ular bir-birining üstigǝ putlixip yiⱪilidu; silǝrdǝ düxmǝnliringlarƣa ⱪarxi turƣudǝk küq ⱪalmaydu. 38 Əllǝrning arisida ⱨalak bolisilǝr, düxmǝnliringlarning zemini silǝrni yǝp ketidu. 39 Aranglardin ⱪutulup ⱪalƣanliri bolsa ɵz rǝzilliki tüpǝylidin düxmǝnliringlarning zeminida zǝiplixidu; wǝ ata-bowilirining rǝzillikidimu yürüp, xular zǝiplǝxkǝndǝk ularmu zǝiplixidu.□

Gunaⱨlarni iⱪrar ⱪilip nijat tepix

40 Ⱨalbuki, ular ɵzi ⱪilƣan rǝzilliki bilǝn ata-bowilirining sadir ⱪilƣan rǝzillikini, Manga yüz ɵrüp asiyliⱪ ⱪilƣinini, xundaⱪla ularning Manga ⱪarxi turup mangƣinini boyniƣa alidu, □ 41 xuningdǝk Mening ularƣa ⱪarxi mangƣinimƣa, xuningdǝk ularni düxmǝnlirining ⱪoliƣa tapxurƣinimƣa iⱪrar bolidu. Xunga ǝgǝr u waⱪitta ularning hǝtnisiz kɵngli tɵwǝn ⱪilinip, ɵz ⱪǝbiⱨlikining jazasini ⱪobul ⱪilsa, 42 undaⱪta Mǝn Yaⱪup bilǝn baƣliƣan ǝⱨdǝmni yad ⱪilip, Isⱨaⱪ bilǝn baƣliƣan ǝⱨdǝmnimu wǝ Ibraⱨim bilǝn baƣliƣan ǝⱨdǝmnimu esimgǝ kǝltürimǝn, zeminnimu yad ⱪilimǝn. 43 Qünki zemin ulardin taxlinip, ularsiz bolup harabǝ turƣan waⱪitta, xabat künliridin sɵyünidu; ular bolsa ɵz ⱪǝbiⱨlikining jazasini ⱪobul ⱪilidu; sǝwǝbi dǝl xuki, ular Mening ⱨɵkümlirimni taxlidi, bǝlgilimilirimni ⱪǝlbidin yaman kɵrgǝnidi.

44 Ⱨalbuki, xundaⱪ bolsimu, ular ɵz düxmǝnlirining zeminida turƣinida Mǝn ularni taxlimaymǝn yaki ularƣa ɵqlük ⱪilmaymǝn, xuningdǝk ular bilǝn baƣliƣan ǝⱨdǝmni buzmaymǝn, ularni yoⱪatmaymǝn; qünki Mǝn Ɵzüm ularning Hudasi Pǝrwǝrdigardurmǝn. ■ 45 Mǝn bǝlki ularni dǝp, ularning Hudasi boluxⱪa ǝllǝrning kɵzi aldida Misir zeminidin qiⱪirip kǝlgǝn ata-bowiliri bilǝn baƣlaxⱪan ǝⱨdǝmni esimdǝ tutimǝn. Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn.

Hulasǝ

46 Pǝrwǝrdigar Musani wasitǝ ⱪilip, Sinay teƣida ɵzi bilǝn Israillarning otturisida bekitkǝn ⱨɵkümlǝr, bǝlgilimilǝr wǝ ⱪanunlar mana xular idi.

27

Ⱪoxumqǝ ⱪisim — Ⱪǝsǝm bilǝn Hudaƣa atalƣan kixilǝr toƣruluⱪ

1 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

2 Sǝn Israillarƣa mundaⱪ degin: — Əgǝr birsi pǝwⱪul’addǝ bir ⱪǝsǝm ⱪilip mǝlum kixining jenini Pǝrwǝrdigarƣa atiƣan bolsa, undaⱪta xu kixigǝ sǝn bekitkǝn jenining ⱪimmitining nǝrhi tɵwǝndikidǝk bolidu; □ 3 Yexi yigirmǝ bilǝn atmixning ariliⱪida bolƣan ǝr kixi bolsa, sǝn tohtitidiƣan ⱪimmiti muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki boyiqǝ bolsun; uning ⱪimmiti ǝllik xǝkǝl kümüxkǝ tohtitilsun. □ 4 Ayal kixi bolsa, aranglarda tohtitilƣan ⱪimmiti ottuz xǝkǝl bolsun. 5 Əgǝr yexi bǝx bilǝn yigirmining ariliⱪida bolsa, ǝrkǝk üqün tohtitilidiƣan ⱪimmiti yigirmǝ xǝkǝl bolup, ayal kixi üqün on xǝkǝl bolsun. 6 Əgǝr yexi bir ay bilǝn bǝx yaxning ariliⱪida bolsa, tohtitilidiƣan ⱪimmiti oƣul bala üqün bǝx xǝkǝl, ⱪiz bala üqün üq xǝkǝl kümüx bolsun. 7 Əgǝr atmix ya uningdin qongraⱪ yaxtiki kixi bolsa, tohtitilidiƣan ⱪimmiti ǝr kixi üqün on bǝx xǝkǝl, hotun kixi üqün on xǝkǝl bolsun.

8 Əgǝr birsi tohtitilƣan ⱪimmitini tɵlǝxkǝ ⱪurbi yǝtmisǝ, u ɵzini kaⱨinning aldida tǝⱪ ⱪilsun; kaⱨin uning ⱪimmitini bekitsun. Kaⱨin ⱪǝsǝm ⱪilƣuqining ǝⱨwaliƣa ⱪarap uning ⱪimmitini tohtitip bǝrsun.

Ⱪoxumqǝ ⱪisim — ⱪǝsǝm üqün Hudaƣa atalƣan ⱨaywanlar toƣruluⱪ

9 Əgǝr birsi ⱪǝsǝm ⱪilip Pǝrwǝrdigarƣa ⱪurbanliⱪ boluxⱪa layiⱪ bolidiƣan bir ⱨaywanni uningƣa atiƣan bolsa, undaⱪta xundaⱪ ⱨaywanlar Pǝrwǝrdigarƣa atap mutlǝⱪ muⱪǝddǝs sanalsun; □ 10 ⱨaywan naqar bolsa uning orniƣa yahxini yaki yahxining orniƣa naqirini tegixixkǝ yaki orniƣa baxⱪisini almaxturuxⱪa ⱨǝrgiz bolmaydu. Mubada atiƣuqi u ⱨaywanning orniƣa yǝnǝ bir ⱨaywanni yǝnggüxlimǝkqi bolsa, Awwalⱪisi bilǝn orniƣa ǝkǝlginining ⱨǝr ikkisi muⱪǝddǝs sanalsun. 11 Əgǝr ⱨaywan Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan ⱪurbanliⱪⱪa layiⱪ bolmaydiƣan bir «napak» ⱨaywan bolsa, undaⱪta u ⱨaywanni kaⱨinning aldiƣa elip kǝlsun; 12 andin kaⱨin ɵzi uning yahxi-yamanliⱪiƣa ⱪarap ⱪimmitini tohtatsun; kaⱨin ⱪimmitini ⱪanqǝ tohtatⱪan bolsa xundaⱪ bolsun.

13 Əgǝr igisi pul tɵlǝp ⱨaywanni ⱪayturuwlmaⱪqi bolsa, tohtitilƣan ⱪimmitigǝ yǝnǝ uning bǝxtin birini ⱪoxup bǝrsun.

Ⱪǝsǝm üqün Hudaƣa atalƣan ɵylǝr toƣruluⱪ

14 Əgǝr birsi Pǝrwǝrdigarƣa muⱪǝddǝs bolsun dǝp ɵyini uningƣa atap muⱪǝddǝs ⱪilsa, kaⱨin uning yahxi-yamanliⱪiƣa ⱪarap ⱪimmitini tohtatsun; kaⱨin uning ⱪimmitini ⱪanqǝ tohtatⱪan bolsa, xu ⱪimmiti inawǝtlik bolidu. 15 Keyin ǝgǝr ɵyni atiƣuqi kixi uni ⱪayturuwalmaⱪqi bolsa, u tohtitilƣan ⱪimmitigǝ uning bǝxtin birini ⱪoxup bǝrsun; andin ɵy yǝnǝ uning bolidu.

Ⱪǝsǝm üqün Hudaƣa atalƣan yǝr-etizlar toƣruluⱪ

16 Əgǝr birsi ɵz mal-mülki bolƣan etizliⱪning bir ⱪismini Pǝrwǝrdigarƣa atap muⱪǝddǝs ⱪilsa, ⱪimmiti uningƣa ⱪanqilik uruⱪ terilidiƣanliⱪiƣa ⱪarap tohtitilsun; bir homir arpa uruⱪi ketidiƣan yǝr bolsa, ⱪimmiti ǝllik xǝkǝl kümüxkǝ tohtitilsun. □ 17 Əgǝr birsi «azadliⱪ yili»din tartip ɵz etizliⱪini muⱪǝddǝs ⱪilsa, sǝn ⱪanqǝ tohtatsang xu bolsun. □ 18 Lekin ǝgǝr birsi «azadliⱪ yili»din keyin ɵz etizliⱪini muⱪǝddǝs ⱪilƣan bolsa, kaⱨin kelidiƣan azadliⱪ yiliƣiqǝ ⱪanqilik yillar ⱪalƣanliⱪini ⱨesablap ⱪimmitini tohtatsun. Ɵtüp kǝtkǝn yillarƣa ⱪarap toluⱪ baⱨadin muwapiⱪ pul kemǝytilsun.

19 Əgǝr birsi ɵz etizliⱪini muⱪǝddǝs ⱪilƣandin keyin pul tɵlǝp uni ⱪayturuwalmaⱪqi bolsa, u sǝn tohtatⱪan ⱪimmitigǝ yǝnǝ uning bǝxtin birini ⱪoxup bǝrsun; xuning bilǝn etizliⱪ uning ɵz ⱪoliƣa ⱪaytidu.

20 Əgǝr u pul berip etizliⱪni ⱪayturuwalmiƣan bolsa yaki baxⱪa birsigǝ setip bǝrgǝn bolsa, keyin xu etizliⱪni ⱪayturuwelixⱪa bolmaydu, □ 21 Bǝlki azadliⱪ yili kǝlgǝndǝ etizliⱪ «igisigǝ ⱪayturulidiƣanda» u mutlǝⱪ beƣixlanƣan yǝrgǝ ohxax, Pǝrwǝrdigarƣa atap muⱪǝddǝs ⱪilinip, miras ⱨoⱪuⱪi kaⱨinƣa ɵtidu.□

22 Əgǝr birsi setiwalƣan ǝmma ɵz mirasi bolmiƣan bir parqǝ yǝr-etizni Pǝrwǝrdigarƣa atap muⱪǝddǝs ⱪilƣan bolsa, 23 kaⱨin azadliⱪ yiliƣiqǝ ⱪalƣan yilni ⱨesablap, ⱪimmitini tohtatsun. Andin u küni xu kixi tohtitilƣan ⱪimmitini Pǝrwǝrdigarƣa muⱪǝddǝs ⱪilƣan nǝrsǝ süpitidǝ kǝltürsun. 24 Lekin azadliⱪ yili kǝlgǝndǝ, etizliⱪ kimdin elinƣan bolsa, xu kixigǝ, yǝni ǝslidiki igisigǝ ⱪayturup berilsun.

25 Sǝn tohtitidiƣan barliⱪ ⱪimmǝtlǝr bolsa ⱨǝmixǝ muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki boqiqǝ ⱨesablansun; bir xǝkǝl yigirmǝ gǝraⱨⱪa barawǝr bolidu.■

Tunji tuƣulƣinini Hudaƣa bǝdǝl tɵlǝp ⱪayturuwelix

26 Lekin qarpayning tunji balisi tunji bala bolƣanliⱪi sǝwǝbidin ǝslidinla Pǝrwǝrdigarƣa atilidiƣan bolƣaqⱪa, kala bolsun, ⱪoy-ɵqkǝ bolsun ⱨeqkim uni «Hudaƣa atap» muⱪǝddǝs ⱪilmisun; qünki u ǝslidǝ Pǝrwǝrdigarning idi. ■ 27 Əgǝr u napak bir ⱨaywandin tuƣulƣan bolsa, igisi sǝn tohtatⱪan ⱪimmǝtkǝ yǝnǝ uning bǝxtin birini ⱪoxup berip, andin ɵzigǝ ⱪayturuwalsun; lekin ǝgǝr igisi uni ɵzigǝ ⱪayturuwalmaymǝn desǝ, bu ⱨaywan sǝn tohtatⱪan ⱪimmǝtkǝ setilsun.□

Pǝrwǝrdigarƣa mutlǝⱪ atalƣan nǝrsilǝr toƣruluⱪ

28 Əgǝr birsi Pǝrwǝrdigarƣa ɵz melidin, adǝm bolsun, ⱨaywan bolsun yaki miras yeri bolsun, Pǝrwǝrdigarƣa mutlǝⱪ atiƣan bolsa, undaⱪ nǝrsǝ ⱨǝrgiz setilmisun yaki bǝdǝl tɵlǝx bilǝnmu ⱪayturulmisun. Pǝrwǝrdigarƣa mutlǝⱪ atalƣan ⱨǝrnǝrsǝ bolsa «ǝng muⱪǝddǝslǝrning biri» ⱨesablinip, uningƣa has bolidu. ■ 29 Əgǝr bir adǝm Hudaƣa mutlǝⱪ has atalƣan bolsa, undaⱪta uning üqün bǝdǝl berilip, ⱪayturuwelinixⱪa ⱨǝrgiz bolmaydu; u qoⱪum ɵltürülüxi kerǝk.□

«Ondin bir» ɵxrǝ bolƣan nǝrsilǝrni ⱪayturuwelix toƣruluⱪ

30 Yǝr-zemindin qiⱪⱪan ⱨǝmmǝ ⱨosulning ondin biri bolƣan ɵxrǝ bolsa, yǝrning danliⱪ ziraǝtliri bolsun yaki dǝrǝhlǝrning mewisi bolsun, Pǝrwǝrdigarningki bolidu; u Pǝrwǝrdigarƣa muⱪǝddǝs ⱪilinƣandur. □ 31 Birsi ɵz ɵxriliridin mǝlum birnǝrsini bǝdǝl berip ⱪayturuwalmaⱪqi bolsa, u xuningƣa yǝnǝ uning ⱪimmitining bǝxtin birini ⱪoxup berip, ⱪayturuwalsun.

32 Kala yaki ⱪoy-ɵqkǝ padisidin elinidiƣan ɵxrǝ bolsa padiqining tayiⱪi astidin ɵtküzülgǝn ⱨaywanlardin ⱨǝr oninqisi bolsun; Pǝrwǝrdigarƣa atilip muⱪǝddǝs ⱪilinƣini xu bolsun. 33 Ⱨeqkim uning yahxi-yamanliⱪiƣa ⱪarimisun wǝ yaki uni almaxturmisun; ǝgǝr uni almaxturimǝn desǝ, Awwalⱪisi bilǝn orniƣa almaxturulƣan ⱨǝr ikkisi muⱪǝddǝs sanalsun; u ⱨǝrgiz bǝdǝl tɵlüp ⱪayturuwelinmisun.

34 Pǝrwǝrdigar Sinay teƣida Musaƣa tapilƣan, Israillarƣa tapxurux kerǝk bolƣan ǝmrlǝr mana xular idi.

□ 1:1 «Wǝ» — «Lawiylar» yaki «Kaⱨin-lawiylarning dǝsturi» degǝn kitab «wǝ» degǝn sɵz bilǝn baxlinidu. Xuning bilǝn bu sɵz «Kaⱨin-lawiylarning dǝsturi»ni «Misirdin qiⱪix» degǝn kitabning ǝng ahirⱪi ayiti (40-bab, 38-ayǝt) bilǝn ziq baƣlaydu. Mǝzkur kitab uning dawamidur. «Kirix sɵz»imizni kɵrüng. «jamaǝt qediri» — yaki «kɵrüxüx qediri». «jamaǝt qediri» degǝn sɵzdiki «jamaǝt» ibraniy tilida «Huda bilǝn uqrixix» yaki «Huda bilǝn didarlixix» degǝn uⱪumni bildüridu.

■ 1:3 Mis. 29:10

□ 1:4 «kafarǝt bolux» — (ibraniy tilida «kafar» yaki «kippur») tüp mǝnisi «yepix». Gunaⱨlarƣa «kafarǝt kǝltürüx» degǝnlik «gunaⱨlarni yepix» degǝnliktur. Tǝwrat dǝwridǝ Huda gunaⱨlarni waⱪitliⱪ yapatti wǝ xuningdǝk xu gunaⱨlardin towa ⱪilip ⱪurbanliⱪ kǝltürgǝn bǝndilirini kǝqürüm ⱪilatti. Injil dǝwri kǝlgǝndǝ u Mǝsiⱨning ⱪurbanliⱪi wasitisi bilǝn insanlarning gunaⱨlirini «elip taxlaydu» («Yuⱨ.» 1:29, 36ni kɵrüng).

□ 1:8 «kaⱨinlar bolƣan Ⱨarunning oƣulliri» — Ⱨarun bax kaⱨin, oƣulliri kaⱨinlar ⱪilip bekitilgǝnidi («Mis.» 28:1).

□ 1:16 «taxliⱪini pǝyliri bilǝn ⱪoxup...» — yaki «ⱪuyruⱪ pǝyliri bilǝn üqǝylirini ⱪoxup...».

□ 2:1 «esil un» — ibraniy tilida tǝkitlǝngini yahxi tartilƣan, birhil yumxaⱪliⱪta, ⱨeqⱪandaⱪ kepǝk arilaxmiƣan un.

■ 2:1 Mis. 6:15; 9:17; Qɵl. 15:4

■ 2:2 Law. 6:8

□ 2:3 «Pǝrwǝrdigarƣa ot arⱪiliⱪ sunulƣanlarning iqidǝ «ǝng muⱪǝddǝslǝrning biri»» — ⱨǝdiyǝ-ⱪurbanliⱪlar «ǝng muⱪǝddǝs» wǝ «muⱪǝddǝs» dǝp bɵlinidu. ««ǝng muⱪǝddǝs» bolƣan ⱨǝdiyǝ-ⱪurbanliⱪlarni pǝⱪǝt kaⱨinlar ɵzila yeyixkǝ, xundaⱪla muⱪǝddǝs jaydila yeyixkǝ bolatti. «muⱪǝddǝs» ⱨesablanƣan taamlardin ailidikiliri yeyixkǝ bolatti.

■ 2:3 Law. 10:12

□ 2:4 «toⱪaqlar» — ibraniy tilida bu sɵz yaki ⱨalⱪisiman yaki qǝkküq bilǝn texilgǝn birhil nanlarni kɵrsitidu.

■ 2:12 Qɵl. 18:12

■ 2:13 Mar. 9:49

■ 3:3 Mis. 29:13,22

■ 3:5 Mis. 29:25; Law. 6:5

■ 3:11 Law. 21:6,8,17,21,22; 22:25; Əz. 44:7; Mal. 1:12

□ 3:17 «ǝbǝdiy» — Tǝwrattiki «ǝbǝdiy» degǝn sɵz ibraniy tilida ikki mǝnidǝ ixlitilidu: (1) mǝnggü; (2) xu waⱪittiki qeki bekitilmigǝn, ⱪǝrǝlsiz, mɵⱨlǝtsiz uzun bir mǝzgilni kɵrsitidu. «ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

■ 3:17 Yar. 9:4; Law. 7:26; 17:10,14

□ 4:3 «mǝsiⱨlǝngǝn kaⱨin» — bǝlkim «bax kaⱨin»ni kɵrsitixi mumkin. «Mǝsiⱨ ⱪilix» yaki «mǝsiⱨlǝx» toƣrisida «Mis.» 28:41ni wǝ izaⱨatini kɵrüng.

■ 4:5 Law. 16:14; Qɵl. 19:4

■ 4:7 Law. 9:9

■ 4:8 Law. 3:3, 4

■ 4:10 Law. 3:5

■ 4:11 Mis. 29:14; Qɵl. 19:5

□ 4:12 «küllǝr» — muxu yǝrdǝ ⱪurbanliⱪlarning küllirini kɵrsitidu.

■ 4:12 Law. 16:27; Qɵl. 19:3; Ibr. 13:11

□ 4:13 «jamaǝt ɵzi bilmigǝn» — bu ibraniy tilida «bu ix jamaǝtning kɵzigǝ yǝtmigǝn» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

■ 4:13 Law. 9:15; Qɵl. 15:24-31

□ 4:16 «Mǝsiⱨlǝngǝn kaⱨin» — yaki «mǝsiⱨ ⱪilinƣan kaⱨin» bǝlkim «bax kaⱨin»ni kɵrsitixi mumkin.

□ 4:23 «wǝ» — ibraniy tilida «wa» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu; ⱨǝmdǝ «wǝ» ⱨǝm «yaki» degǝn ikki hil mǝnini bildüridu.

■ 4:27 Qɵl. 15:27

□ 4:28 «wǝ ⱪilƣan gunaⱨi ɵzigǝ mǝlum ⱪilinƣan bolsa...» — ibraniy tilida «wǝ» «wa» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu; ⱨǝmdǝ «wǝ» ⱨǝm «yaki» degǝn ikki hil mǝnini bildüridu.

■ 4:31 Mis. 29:18; Law. 3:3, 4 ,14

■ 5:2 Ⱨag. 2:13; 2Kor. 6:17

■ 5:7 Law. 12:8; Luⱪa 2:24

□ 5:8 «kaⱨin awwal gunaⱨ ⱪurbankiⱪiƣa ...» — ibraniy tilida «u awwak gunaⱨ ⱪurbankiⱪiƣa..».

■ 5:8 Law. 1:15

■ 5:10 Law. 1:15

□ 5:11 «bir ǝfaⱨ» — tǝhminǝn 2 kürǝ yaki 22 litr.

■ 5:12 Law. 2:2; 4:35

■ 5:13 Law. 2:3

□ 5:15 «sǝn... tohtatⱪin» — bu ayǝttiki ǝmr Musa pǝyƣǝmbǝrngǝ eytilƣan; xübⱨisizki, uningdin keyin ⱪaysi kaⱨin mǝs’ul bolsa xunngƣimu eytilidu. «xǝkǝl» — kümüxning ɵlqimi bolup, adǝttǝ 11.4 gramƣa barawǝr boluxi mumkin. «Muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki» xübⱨisizki, pütkül ǝl üqün ɵzgǝrmǝs ɵlqǝm bolsun dǝp muⱪǝddǝs jayda saⱪlanƣan, muⱪim bekitilgǝn birnǝqqǝ hil ɵlqǝm birliki bolsa kerǝk. «...uxxaⱪ maldin bejirim bir ⱪoqⱪarni itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi ⱪilip kǝltürsun; xu itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi ... ɵlqǝm birliki boyiqǝ kümüx xǝkǝlgǝ tohtatⱪin» — yǝnǝ birhil tǝrjimisi: — «...uxxaⱪ maldin bejirim bir ⱪoqⱪarni itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi ⱪilip sunsun yaki itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪining orniƣa sǝn kaⱨin muⱪǝddǝs jaydiki kümüx xǝkǝlning birliki boyiqǝ tohtatⱪan baⱨa boyiqǝ kümüx xǝkǝl kǝltürisun».

■ 5:15 Mis. 30:13; Law. 27:2-27.

□ 5:16 «... hataliⱪidin bolƣan ziyanni toldursun, xundaⱪla ziyanning bǝxtin biri boyiqǝ ⱪoxup kaⱨinƣa tɵlǝm tɵlisun» — muxu ayǝtlǝrdiki «ziyan» ǝslidǝ kǝltürüx kerǝk bolƣan bir ⱪurbanliⱪ yaki ⱨǝdiyǝning ⱪimmitini yaki napak ⱨalǝttǝ bulƣap ⱪoyƣan muⱪǝddǝs nǝrsilǝrning ⱪimmitini kɵrsǝtsǝ kerǝk. Undaⱪ gunaⱨ ⱪilƣan kixi: (1) bejirim bir ⱪoqⱪar elip kelidu; (2) kaⱨin xu ⱪoqⱪarƣa baⱨa ⱪoyidu; (3) ⱪoqⱪarning baⱨasi ziyandin kǝm bolsa xu kixi tolduridu; (4) uningdin baxⱪa ziyanƣa bǝxtin birini ⱪoxup tɵlǝydu.

■ 6:3 Qɵl. 5:6

□ 6:4 «u gunaⱨ ⱪilƣan ixta ɵzini gunaⱨkar dǝp tonup yǝtsǝ,...» — yǝnǝ birhil tǝrjimisi: «u gunaⱨ ⱪilƣan ixta itaǝtsizlik ⱪilsa,...».

□ 6:6 «sǝn tohtatⱪan ⱪimmǝt boyiqǝ...» — «sǝn» bu yǝrdǝ Ⱨarunni kɵrsitidu; xübⱨisizki, uningdin keyin ⱪaysi kaⱨin mǝs’ul bolsa xunimu kɵrsitidu.

■ 6:14 Qɵl. 15:4-21.

■ 6:15 Law. 2:9

□ 6:18 «uningƣa ⱪol tǝgküzgüqi jǝzmǝn muⱪǝddǝs boluxi kerǝk» — yaki «uningƣa tǝgküqi ⱨǝrⱪandaⱪ nǝrsǝ muⱪǝddǝs nǝrsǝ boluxi kerǝk».

■ 6:18 Mis. 29:37

□ 6:20 «bir ǝfaⱨ» — tǝhminǝn 2 kürǝ yaki 22 litr.

□ 6:21 «... keyin sǝn uni elip kir» — «sǝn» bu yǝrdǝ Ⱨarunni kɵrsitidu; xübⱨisizki, uningdin keyin ⱪaysi kaⱨin mǝs’ul bolsa xunimu kɵrsitidu.

■ 6:26 Ⱨox. 4:8

■ 6:30 Law. 4:5; Ibr. 13:11

□ 7:3 «Ⱪurbanliⱪ ⱪilƣuqi kixi» — ibraniy tilida «U».

□ 7:6 «muⱪǝddǝs yǝrdǝ» — bu sɵzlǝr muⱪǝddǝs jayning ǝtrapidiki ⱨoylini kɵrsitidu, «muⱪǝddǝs qedir» («ǝng muⱪǝddǝs jay» wǝ «muⱪǝddǝs jay»)ni ɵz iqigǝ almaydu.

□ 7:12 «petir toⱪaqlar» — ibraniy tilida bu sɵz yaki ⱨalⱪisiman yaki qǝkküq bilǝn texilgǝn birhil nanlarni kɵrsitidu.

■ 7:12 Zǝb. 116:17

□ 7:14 «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» — kaⱨin yaki ⱨǝdiyǝni sunƣan kixi Pǝrwǝrdigarning aldiƣa ikki ⱪollap alaⱨidǝ egiz kɵtürüp atiƣan ⱨǝdiyǝ. «Kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» adǝttǝ ⱪurbanliⱪⱪa mǝs’ul kaⱨinƣa tǝwǝ bolidu.

□ 7:15 «ⱪurbanliⱪni sunƣuqi kixi» — ibraniy tilida «u».

■ 7:16 Law. 19:6

□ 7:20 «ɵz hǝlⱪidin üzüp taxlinidu» — muxu sɵzlǝrning mundaⱪ birnǝqqǝ qüxǝnqisi boluxi mumkin: (1) Pǝrwǝrdigar Ɵzi uni ɵltüridu; (2) jamaǝt uni ɵltürüxi kerǝk; (3) jamaǝt uni ibadǝt sorunliridin ⱨǝydiwetixi yaki pütkül jǝmiyǝt uni paliwetixi kerǝk; (4) uningdin ⱨeq nǝsil ⱪaldurulmaydu. Bizningqǝ baxⱪa ayǝttǝ eniⱪ buyruⱪ kɵrsitilmigǝqkǝ, muxu yǝrdǝ birinqi qüxǝnqǝ (Huda Ɵzi xu adǝmni dunyadin kǝtküzidu) toƣra boluxi mumkin, dǝp ⱪaraymiz.

■ 7:20 Law. 15:3

□ 7:21 «ɵz hǝlⱪidin üzüp taxlinidu» — 20-ayǝt wǝ izaⱨatini kɵrüng.

□ 7:25 «ɵz hǝlⱪidin üzüp taxlinidu» — 20-ayǝt wǝ izaⱨatini kɵrüng.

■ 7:26 Yar. 9:4; Law. 3:17; 17:14

□ 7:27 «ɵz hǝlⱪidin üzüp taxlinidu» — 20-ayǝt wǝ izaⱨatini kɵrüng.

□ 7:30 «pulanglatma ⱨǝdiyǝ» — Pǝrwǝrdigarning aldida egiz kɵtürüp alaⱨidǝ pulanglitidiƣan ⱨǝdiyǝdur. «Pulanglatma ⱨǝdiyǝ» adǝttǝ barliⱪ kaⱨinlarƣa tǝwǝ bolidu.

■ 7:30 Mis. 29:24

□ 7:34 «ǝbǝdiy bir bǝlgilimǝ» — Tǝwrattiki «ǝbǝdiy» degǝn sɵz ibraniy tilida ikki mǝnidǝ ixlitilidu: (1) mǝnggü; (2) xu waⱪittiki qeki bekitilmigǝn, ⱪǝrǝlsiz, mɵⱨlǝtsiz uzun bir mǝzgilni kɵrsitidu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

■ 7:34 Mis. 29:27; Qɵl. 18:11

□ 7:35 «Musa» — ibraniy tilida «u».

□ 7:36 «Musa» — ibraniy tilida «u».

□ 7:37 «kaⱨinliⱪⱪa tiklǝx ⱪurbanliⱪi» — bu hil ⱪurbanliⱪ inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪiƣa ohxap ketidu, bu 8-bab, 22-32-ayǝtlǝrdǝ tǝpsiliy tǝswirlinidu. Ibraniy tilida «kaⱨinliⱪⱪa tiklǝx ⱪurbanliⱪi» «(ⱪollarni) toldurux ⱪurbanliⱪi» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu — qünki Huda bu murasim arⱪiliⱪ Ⱨarunning ǝwladliri bolƣan kaⱨinlarning ⱪollirini (1) ⱪurbanliⱪlar bilǝn wǝ (2) kaⱨinliⱪ mǝs’uliyitini tapxurux bilǝn «toldurdi».

□ 8:2 «mǝsiⱨlǝx meyi» — bu toƣruluⱪ «Mis.» 30:23-33ni kɵrüng.

■ 8:2 Mis. 28:1, 2; 30:25

■ 8:5 Mis. 29:4

■ 8:7 Mis. 28:4

□ 8:8 «Əfod», «ⱪoxen», «urim wǝ tummim» — kaⱨinliⱪ kiyimlǝr; «ǝfod», «ⱪoxen» («mǝydilik») wǝ «urim wǝ tummim» toƣruluⱪ «Mis.» 28-babni kɵrüng.

■ 8:8 Mis. 28:30

■ 8:9 Mis. 28:36; 29:6

■ 8:12 Zǝb. 133:2

□ 8:13 «egiz bɵklǝr» — bu sɵz Ⱨarunning bax kiyimidin baxⱪa birhil bax kiyimni, bǝlkim egizrǝk birhil bax kiyimni kɵrsitixi mumkin.

■ 8:13 Mis. 29:9

■ 8:14 Mis. 29:1

□ 8:16 «Andin u iq ⱪarnini...» — «u» Ⱨarunni kɵrsitixi mumkin.

□ 8:17 «Musa...» — ibraniy tilida «u» — Musani kɵrsitixi mumkin.

■ 8:17 Mis. 29:14; Law. 4:11

□ 8:18 «...u ... kǝltürdi;...» — «u» Musani kɵrsitixi mumkin.

□ 8:19 «Ⱨarun ⱪuqⱪarni boƣuzlidi...» — ibraniy tilida «u ⱪuqⱪarni boƣuzlidi...».

□ 8:20 «Ⱨarun ⱪuqⱪarni parqǝ-parqǝ ⱪilip parqilidi» — ibraniy tilida «u ⱪuqⱪarni parqǝ-parqǝ ⱪilip parqilidi;...».

■ 8:21 Mis. 29:18

□ 8:23 «U uni boƣuzlidi...» — «u» Ⱨarunni kɵrsitixi mumkin.

■ 8:25 Mis. 29:22

■ 8:27 Mis. 29:24

■ 8:29 Mis. 29:26; Law. 7:33

■ 8:30 Mis. 29:21

■ 8:31 Mis. 29:32; Law. 24:9

□ 8:33 «Hudaƣa atap kaⱨinliⱪⱪa tiklǝx» — bu ayǝttiki «Hudaƣa atap kaⱨinliⱪⱪa tiklǝx» ibraniy tilida «ⱪolni toldurux» degǝn ibarǝ bilǝn ipadilinidu. 7:37 wǝ «Mis.» 28:41 wǝ izaⱨatini kɵrüng. Kaⱨinliⱪ wǝzipisi asasǝn Hudaning ⱪurbanliⱪlirini ɵz ⱪoliƣa elix bilǝn baxlinatti.

□ 8:34 «Bügün ⱪilinƣan ixlar ... kafarǝt kǝltürülsun dǝp ⱪilindi» — yaki «silǝr üqün kafarǝt kǝltürülsun dǝp, bügün ⱪilinƣandǝk mundin keyinmu ⱨǝm ⱪilinsun, dǝp Pǝrwǝrdigar buyrudi».

■ 9:2 Mis. 29:1

■ 9:7 Law. 16:6; Ibr. 7:27

■ 9:15 Law. 4:13

□ 9:17 «ǝtigǝnlik kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ» — ⱨǝr ǝtigǝndǝ sunuluxi kerǝk bolƣan ⱪoza ⱪurbanliⱪi («Mis.» 29:38-40ni kɵrüng).

■ 9:17 Mis. 29:38; Law. 2:1

□ 9:20 «Ⱨarun ... kɵydürdi» — ibraniy tilida «u ... kɵydürdi».

■ 9:21 Law. 7:32

■ 9:24 1Pad. 18:38; 2Tar. 7:1

□ 10:1 «ƣǝyriy ot» — Nadab wǝ Abiⱨu bǝlkim (1) huxbuy puritixta qoƣni bǝlkim ⱪurbangaⱨtin baxⱪa bir yǝrdin alƣan; (2) ular sunidiƣan huxbuyni toƣra arilaxturmiƣan («Mis.» 30:9ni kɵrüng); (3) ular huxbuy sunƣanda Pǝrwǝrdigarning ibadǝthanisiƣa munasiwǝtlik ǝmrlǝrning birǝrsigǝ hilapliⱪ ⱪilƣan bolsa kerǝk.

■ 10:2 Qɵl. 3:4; 26:61; 1Tar. 24:2

■ 10:3 Law. 8:35

■ 10:7 Law. 21:12

□ 10:12 «otta sunulidiƣan ⱪurbanliⱪ-ⱨǝdiyǝlǝr» — «otta sunulidiƣan ⱪurbanliⱪ-ⱨǝdiyǝlǝr»din bǝzidǝ bir ⱪisimi ⱪaldurulup, kaⱨinƣa wǝ bǝzidǝ sunƣuqi kixining ɵzigimu yeyixkǝ berilidu. Ⱪalƣan ⱪismi kɵydürülidu, ǝlwǝttǝ.

■ 10:13 Law. 2:3; 6:16

□ 10:18 «uning ⱪeni muⱪǝddǝs jayning iqigǝ kǝltürülmidi» — kaⱨinlar wǝ pütün hǝlⱪ jamaitining gunaⱨ ⱪurbanliⱪining ⱪeni muⱪǝddǝs jayning iqigǝ elip kirilidu; kaⱨinlar muxu hil ⱪurbanliⱪning gɵxini yeyixigǝ bolmaytti (4:1-21ni kɵrüng).

■ 10:18 Law. 4:5; 6:26; 16:27

■ 11:2 Ⱪan. 14:4; Ros. 10:14

□ 11:3 «kɵxigüqi» — muxu yǝrdǝ ikki-üq axⱪazini bar ⱨaywanlarnila ǝmǝs, bǝlki yǝnǝ ozuⱪni yumxaⱪ qaynaydiƣan barliⱪ ⱨaywanlarni kɵrsitidu.

□ 11:5 «suƣur» — yaki «siqⱪan» — taƣlarda yaxaydiƣan kiqik bir ⱨaywan.

□ 11:13 «ⱪorultaz-tapⱪuxlar» — ibraniy tilida «ustihan qaⱪⱪuqi ⱪux». Yǝni bir tǝrjimisi «beliⱪ’alƣuq».

□ 11:17 «ⱨuwⱪux» — yaki «kiqik ⱨuwⱪux». «ⱪarna» — yaki «suƣa sunggügüqi». Buning ⱪandaⱪ ⱪux ikǝnlikini bilix tǝs.

□ 11:18 «aⱪⱪu» — buning ⱪandaⱪ ⱪux ikǝnlikini bilix tǝs. «beliⱪ’alƣuq» — yaki «doƣdaⱪ»

□ 11:19 «turna» — yaki «ⱪotan». «..., turna wǝ uning hilliri, ⱨɵpüp wǝ xǝpǝrǝng ⱪatarliⱪlar...» — bu tizimliktiki ⱪuxlarning kɵpinqisining ibraniy tilidiki nami Tǝwratta pǝⱪǝt bir-ikki ⱪetim kɵrüngǝn bolƣaqⱪa, ularning ⱪaysi ⱪuxlar ikǝnlikini toptoƣra bekitix bǝzidǝ mumkin bolmaydu. Ⱨalbuki, ularning omumiy tipliri, xübⱨisizki, tǝrjimimizdǝk bolidu.

□ 11:21 «tɵt putlap mangidiƣan» — ibraniylarning kɵzⱪarixiqǝ ⱨaxarǝtlǝr tɵt puti bilǝn mangidu, ularning aldinⱪi ikkisi «ⱪol» ⱨesablinidu.

□ 11:23 «silǝrgǝ yeyixkǝ bolidiƣanliri: — qekǝtkǝ wǝ uning hilliri, ... qaⱪqiⱪiz wǝ uning hilliri... ⱨǝmmǝ baxⱪa janiwarlar silǝrgǝ yirginqlik sanalsun» — «qekǝtkǝ»din baxⱪa, ibraniy tilidin bu ⱨaraxǝtlǝrning namlirini jǝzmlǝxtürüx tǝs. Biz «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ ⱨalal-ⱨaram ⱨaywanlar üstidǝ tohtilimiz.

□ 11:26 «ⱨǝrkim ularning ɵlükigǝ tǝgsǝ...» — ibraniy tilida «ⱨǝrkim ularƣa tǝgsǝ...» — xübⱨisizki, bu ularning ɵlüklirini kɵrsitidu (24-ayǝtni kɵrüng). Qünki alayli, exǝkni minix adǝmni napak ⱪilmaydu.

□ 11:29 «qaxⱪan» — yaki «sesiⱪ küzǝn».

□ 11:30 «... tügürük kǝslǝnqük wǝ hameleon ⱪatarliⱪlar» — «hameleon»din baxⱪa janiwarlarning namlirini ibraniy tilidin jǝzmlǝxtürüx tǝs.

■ 11:32 Law. 15:12

■ 11:44 Law. 19:2; 20:7; 1Pet. 1:16

□ 12:2 «adǝt kɵrüp aƣriⱪ bolƣan künliri» — ibraniy tilida «ayrim turux künliri». Ⱪiz-ayallar adǝt kɵrgǝn waⱪtida «napak» ⱨesablinip, eri bilǝn billǝ bolsa erimu kǝq kirgüqǝ «napak» ⱨesablinidu, xundaⱪla muⱪǝddǝs ibadǝthaniƣa kirsǝ yaki ⱪurbanliⱪlarning gɵxliridin yesǝ bolmaydu. Lekin Tǝwrat-Injil boyiqǝ ⱨǝrⱪandaⱪ waⱪitlarda Hudaning hǝlⱪi dua-ibadǝt ⱪilsa boliweridu!

□ 12:3 «hǝtnǝ ⱪilinsun» — ibraniy tilida «uning hǝtniliki kesilsun» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

■ 12:3 Yar. 17:12; Luⱪa 1:59; 2:21; Yⱨ. 7:22

□ 12:4 «xuningdin keyin ottuz üq küngiqǝ «ⱪan paklinix»ta tursun» — ayal ɵz erigǝ yeⱪinlixix tǝrǝptǝ «pak» ⱨesablinatti, lekin muⱪǝddǝs qedirƣa kirip ⱪurbanliⱪ ⱪilixⱪa bolmaytti.

□ 12:8 «Əgǝr uning ⱪoziƣa ⱪurbi yǝtmisǝ...» — ibraniy tilida: — «Əgǝr uning ⱪoza elixⱪa ⱪoli ⱪisⱪiliⱪ ⱪilsa...». «u ayal pak bolidu» — bu babtiki «ayallarning pakliⱪi» degǝn tema toƣruluⱪ kɵp uⱪuxmasliⱪlar bolƣaqƣa, biz u toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

□ 13:2 «bǝdinining terisidǝ» — demǝk, saⱪal yaki qaqliri iqidǝ ǝmǝs (29-37nimu kɵrüng). «pesǝ-mahaw» — bu bablardiki «pesǝ-mahaw» kesili pǝⱪǝt mahaw kesili bolupla ⱪalmay, bǝlki nǝqqǝ hil terǝ kesǝlliklirini kɵrsitixi mumkin. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 13:45 «qaqliri quwuⱪ» — yaki «bexi oquⱪ».

■ 13:45 Yiƣ. 4:15

□ 13:47 «pesǝ-mahaw iz-deƣi» — ibraniy tilida «pesǝ-mahaw yarisi».

□ 13:48 «ɵrüx yipida» — yaki «tǝg yipi» — toⱪulmilarning boyiƣa tartilƣan yipi.

□ 13:49 «...kiyim-keqǝk yaki terǝ-hurumda ... pǝyda bolƣan iz-daƣ yexilraⱪ yaki ⱪizƣuq bolsa bu iz-daƣ «pesǝ-mahaw iz-deƣi» dǝp ⱪarilip kaⱨinƣa kɵrsitilsun» — bu ayǝtlǝrdǝ tilƣa elinƣan «pesǝ-mahaw kesili»ning rǝht-kiyimgǝ yaki terǝ-hurumƣa yuⱪuxi bǝlkim adǝmni ⱨǝyran ⱪaldurarliⱪ ix boluxi mumkin. Bu toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 14:2 Mat. 8:4; Mar. 1:44; Luⱪa 5:14; 17:14

□ 14:4 «ⱪizil rǝht» — yaki «ⱪizil yip». «zofa» — birhil ɵsümlük; baxⱪa bir ismi «lepǝkgül».

□ 14:5 «eⱪin su ⱪaqilanƣan sapal kozining üstidǝ...» — yaki «eⱪin su üstidǝ tutup turulƣan sapal kozining üstidǝ...».

□ 14:10 «bir log» — bǝlkim tǝhminǝn bir letrning yerimi boluxi mumkin.

□ 14:13 «muⱪǝddǝs bir jay» — muxu yǝrdǝ muⱪǝddǝs jayning ⱨoylisini kɵrsitidu.

■ 14:13 Law. 7:7

□ 14:21 «kafarǝt kǝltürüx üqün ... yalƣuz bir ǝrkǝk ⱪozini itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi ⱪilip kǝltürsun» — muxu yǝrdǝ «itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi»ning sǝwǝb-mǝⱪsiti eniⱪ kɵrünidu — kesǝl bolƣan kixi kesili tüpǝylidin Hudaƣa ⱨeqⱪandaⱪ ⱪurbanliⱪ yaki ⱨǝdiyǝ sunalmisa, xu waⱪittiki sunmiƣan ⱪurbanliⱪliri üqün Hudaƣa ⱪǝrzdar dǝp ⱨesablinidu. «Itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi» bolsa bu ⱪǝrzning ornida bolatti. Mǝsilǝn mǝzkur kitab, 5-bab, 14-19-ayǝtni kɵrüng.

□ 14:35 «mening ɵyümgǝ waba yuⱪⱪandǝk kɵrünidu» — bu ayǝtlǝrdǝ tilƣa elinƣan «pesǝ-mahaw Kesili»ning ɵylǝrgǝ yuⱪuxi bǝlkim adǝmni ⱨǝyran ⱪilarliⱪ ix boluxi mumkin. Bu toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 14:37 «... kawak bolsa» — yaki «tompiyip qiⱪⱪan bolsa». Ibraniy tilidiki bu sɵz Muⱪǝddǝs Kitabta birla ⱪetim tepilidu.

□ 14:50 «...eⱪin su ⱪaqilanƣan sapal kozining üstidǝ» — yaki «... eⱪin su üstidǝ tutup turulƣan sapal kozining üstidǝ».

□ 15:2 «...ǝrkǝkning ɵz tenidin aⱪma qiⱪsa...» — bu ayǝtlǝrdiki «ǝrkǝkning teni» degǝn sɵz kɵp yǝrlǝrdǝ ǝwrǝt, uyat yǝrlirini kɵrsitidu.

■ 15:12 Law. 6:21; 11:33

□ 15:19 «aⱪma kelix ⱨaliti» — bu ayǝtlǝrdǝ kɵrsilitilgǝn aƣriⱪlarning kɵpinqisi ǝwrǝt, uyat yǝrliridiki ⱨalǝtlǝtni kɵrsǝtsǝ kerǝk. «ayrim» — bu ayǝttiki «ayrim» — ayrim solap ⱪoyulsun degǝnni bildürmǝydu (mǝsilǝn, 24-ayǝtni kɵrüng).

□ 15:24 «hun napakliⱪi» — ǝr-ayal billǝ yatⱪanda ayalning aditi tuyuⱪsiz kelip ⱪelip, hun ⱪeni tasadipiyliⱪtin ǝr kixigǝ tegip ketixini kɵrsitidu. Əgǝr ǝr kixi ayalning adǝt kɵrginini bilip turup uningƣa yeⱪinlaxⱪan bolsa, undaⱪta ⱨǝr ikkisi (ayal kixi mǝjburlanmiƣan bolsa, ǝlwǝttǝ) Hudaning biwasitǝ kɵrsitidiƣan jazasiƣa uqraydu (20:18ni kɵrüng). Xübⱨisizki, Hudaning bu ǝmrdiki mǝⱪsiti, ayal kixilǝrgǝ ayning ǝng ⱪiyin waⱪtida aram berixtin ibarǝt idi.

■ 15:24 Law. 18:19

■ 15:25 Mat. 9:20

■ 16:1 Law. 10:1, 2

■ 16:2 Mis. 30:10; Ibr. 9:7

□ 16:4 «ǝtliri» — bu ayǝttiki «ǝtliri» degǝn sɵz ǝwrǝt, uyat yǝrlirini kɵrsitidu.

■ 16:6 Ibr. 7:27,28

□ 16:8 «Azazǝl» — alimlar «azazǝl» toƣruluⱪ tɵt pikirdǝ bolup kǝlgǝn: (1) bu isim «tekǝ» bilǝn «ⱨǝydǝlmǝk» degǝn sɵzlǝrning birikmisi bolup, «ⱨǝydiwǝtgǝn tekǝ» degǝnni bildüridu; (2) «wǝyranǝ ⱪilix» yaki «elip taxlinix» degǝnni bildüridu; (3) tik bir yar; (4) bir hil jin-alwastining ismi. Biz birinqi yaki ikkinqi pikirgǝ mayilmiz (ikkilisi toƣra boluxi mumkin). «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ bu toƣruluⱪ tohtilimiz. Ⱨeq bolmiƣanda tɵtinqi pikirni ǝng namuwapiⱪ dǝp ⱪaraymiz; 23-bab wǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»ni kɵrüng.

□ 16:14 «xǝrⱪ(iy) tǝripi» — sanduⱪning aldi tǝripi. «kafarǝt tǝhtining aldiƣimu» — bǝlkim kafarǝt tǝhtining aldidiki yǝr yüzigǝ.

■ 16:14 Law. 4:6; Ibr. 9:25; 10:4

□ 16:18 «Pǝrwǝrdigarning aldidiki ⱪurbangaⱨ» — (1) muⱪǝddǝs jaydiki «huxbuygaⱨ» yaki (2) ⱨoylidiki ⱪurbangaⱨni kɵrsitidu. Bizningqǝ, 20-ayǝttiki sɵzlǝrdin (ibadǝt qedirining üq ⱪismi üqün kafarǝt kǝltürülgǝnlikidin) ⱪariƣanda, muⱪǝddǝs jaydiki huxbuygaⱨni kɵrsitixi mumkin.

□ 16:22 «... Xunga u tekini qɵlgǝ ⱪoyuwǝtsun» — bu ikki tekǝ toƣrisidiki tǝpsilatlar toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

■ 16:27 Law. 6:23; Ibr. 13:11

□ 16:29 «nǝpsinglarni tartip ɵzünglarni tɵwǝn tutunglar» — ibraniy tilida birla sɵz bilǝn ipadilinidu. Yǝⱨudiy ǝn’ǝniliri boyiqǝ bu ixlar roza tutuxni ɵz iqigǝ alatti. «mǝyli yǝrliklǝr bolsun...» — «yǝrliklǝr» Ⱪanaan zeminda tuƣulƣan Israillarni kɵrsitidu.

■ 16:29 Law. 23:27

□ 16:31 «pütünlǝy aram alidiƣan xabat» — ibraniy tilida «xabatlarning xabati».

□ 16:32 «Hudaƣa atap tiklǝngǝn kaⱨin» — bax kaⱨin, demǝk.

■ 16:34 Mis. 30:10; Ibr. 9:7

□ 17:3-4 «izaⱨat» — bu ayǝt yǝnǝ «Israilning jǝmǝtliridin bolƣan ⱨǝrⱪandaⱪ kixi kala, ⱪoy yaki ɵqkini qedirgaⱨning iqidǝ yaki taxⱪirida boƣuzlap, jamaǝt qedirining kirix aƣzida, yǝni Pǝrwǝrdigarning turalƣu qedirining aldiƣa kǝltürüp Pǝrwǝrdigarƣa atap ⱪurbanliⱪ süpitidǝ sunmiƣan bolsa, undaⱪta, aⱪⱪan ⱪan xu kixining gǝdinigǝ artilidu» dǝp tǝrjimǝ ⱪilinidu. Bu tǝrjimini ⱪollaydiƣan pikirlǝrgǝ mayil ǝmǝsmiz. Qünki altǝ yüz ming aililik ⱨǝr küni ɵzliri üqün (ⱪurbanliⱪ üqün ǝmǝs) soyidiƣan malni «qedirining kirix aƣzida» soyuxi ⱨǝrgiz mumkin ǝmǝs. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. «Ɵz hǝlⱪidin üzüp taxlinix» — Hudaning Ɵzi xu adǝmning bexiƣa biwasitǝ jaza qüxüridiƣanliⱪini kɵrsǝtsǝ kerǝk. Bizningqǝ bu sɵzlǝr (baxⱪa sɵzlǝr ⱪoxulmiƣan ǝⱨwalda) Israillarƣa: — «silǝr xu adǝmni ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilixinglar kerǝk» degǝnlik ǝmǝs.

■ 17:6 Mis. 29:18; Law. 4:31

■ 17:10 Yar. 9:4; Law. 3:17; 7:27; 19:26; Ⱪan. 12:16,23; 1Sam. 14:33

□ 17:11 «ⱨǝrbir janiwarning...» — ibraniy tilida «ⱨǝrbir ǝt igisining».

■ 17:14 Yar. 9:4

■ 17:15 Mis. 22:31; Law. 11:40; Əz. 44:31

□ 18:5 «ⱨayatta bolidu» — ǝⱨmiyǝtlik, ⱨǝⱪiⱪiy roⱨiy ⱨayatta.

■ 18:5 Əz. 20:11,13; Rim. 10:5; Gal. 3:12

□ 18:7 «ǝwrǝtkǝ tegix» — jinsiy munasiwǝt ɵtküzmǝk (ibraniy tilida «ǝwrǝtni eqix» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu). Ibraniy tilida «anangning ǝwritini aqma, bu atangning ǝwritini aqⱪining». Huda aldida ǝr-hotun bir tǝn bolƣaqⱪa, anisining ǝwritini eqix atisining ǝwritini aqⱪanƣa barawǝrdur. Mundaⱪ ⱪilmix anisiƣimu, atisiƣimu qong ⱨɵrmǝtsizlik, ǝlwǝttǝ.

■ 18:8 Law. 20:11; 1Kor. 5:1

□ 18:11 «atangning ayali» — muxu yǝrdǝ ɵgǝy anisi yaki atisining toⱪilini kɵrsitidu.

■ 18:11 Law. 20:17

■ 18:12 Law. 20:19

■ 18:14 Law. 20:20; Əz. 22:11

■ 18:15 Law. 20:12

■ 18:16 Law. 20:21

■ 18:17 Law. 20:14

□ 18:19 «adǝt kɵrüp» — ibraniy tilida «ayrim ⱨalǝttǝ bolup» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

■ 18:19 Law. 20:18

■ 18:20 Law. 20:10; Ⱪan. 22:22; Yⱨ. 9:5

□ 18:21 «Sǝn ɵz nǝslingdin ⱨeqbirini ... ottin ɵtküzsǝng ⱪǝt’iy bolmaydu» — «ottin ɵtküzüx» insaniy ⱪurbanliⱪlarni kɵrsǝtsǝ kerǝk.

■ 18:21 Law. 20:2; Ⱪan. 18:10; 2Pad. 17:17; 23:10

■ 18:22 Law. 20:13

■ 18:23 Law. 20:15,16

■ 18:26 Law. 20:22

□ 18:29 «ɵz hǝlⱪidin üzüp taxlinidu» — 17-bab, 5-ayǝt wǝ uning izaⱨatini kɵrüng.

■ 19:2 Law. 11:44; 20:7,26; 1Pet. 1:16

■ 19:3 Mis. 20:12; 31:13; Law. 26:2

□ 19:4 «ǝrzimǝs butlar» — ibraniy tilida «ǝrzimǝs ilaⱨlar» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

■ 19:4 Mis. 34:17

■ 19:6 Law. 7:16

■ 19:9 Law. 23:22; Ⱪan. 24:19

■ 19:11 Mis. 20:15

■ 19:12 Mis. 20:7; Ⱪan. 5:11

■ 19:13 Ⱪan. 24:14; Yaⱪ. 5:4

■ 19:15 Ⱪan. 1:17; 16:19; Pǝnd. 24:23

■ 19:16 Mis. 23:1

■ 19:17 Mat. 18:15; Luⱪa 17:3; 1Yuⱨa. 2:9,11; 3:15

■ 19:18 Mat. 5:39,43,44; 22:39; Luⱪa 6:27; Rim. 12:19; 13:9; 1Kor. 6:7; Gal. 5:14; 1Tes. 5:15; 1Pet. 3:9; Yaⱪ. 2:8

■ 19:19 Ⱪan. 22:9,11

□ 19:20 «muwapiⱪ jaza berilsun» — bǝlkim ǝr kixi dedǝkning igisigǝ yaki uning bilǝn wǝdilǝxkǝn kixigǝ jǝrimanǝ tɵlixi kerǝk.

□ 19:26 «Silǝr ⱪan qiⱪmiƣan nǝrsini yemǝnglar» — ⱪan yeyix ǝpsunqilik-jadugǝrlikning ayrilmas bir ⱪismi bolatti.

■ 19:27 Law. 21:5

■ 19:28 Ⱪan. 14:1

■ 19:31 Law. 20:6

■ 19:33 Mis. 22:21

□ 19:36 «bir ǝfaⱨ» — tǝhminǝn 2 kürǝ yaki 22 litr. «bir ⱨin» — tǝhminǝn 3.6 litr.

■ 19:36 Pǝnd. 11:1; 16:11; 20:10

■ 20:2 Law. 18:21

□ 20:5 «ɵz hǝlⱪidin üzüp taxlaymǝn» — bu ibarǝ adǝttǝ adǝmning Hudaning biwasitǝ jazasi bilǝn dunyadin juda ⱪilinixini kɵrsitidu.

■ 20:6 Law. 19:31

■ 20:7 Law. 11:44; 19:2; 1Pet. 1:16

■ 20:9 Mis. 21:17; Pǝnd. 20:20; Mat. 15:4

■ 20:10 Law. 18:20; Ⱪan. 22:22; Yⱨ. 8:5

□ 20:11 «atisining ayali» — muxu yǝrdǝ ɵgǝy anisi yaki atisining toⱪilini kɵrsitidu.

■ 20:11 Law. 18:8

■ 20:12 Law. 18:15

■ 20:13 Law. 18:22

□ 20:14 «birsi ⱪizi bilǝn anisini ⱪoxup hotunluⱪⱪa alsa» — yaki «... birsi ⱪizi bilǝn anisini ⱪoxup ular bilǝn zina ⱪilip yatsa...». «otta kɵydürülüx» — ular boƣuzlanƣandin keyin, ǝlwǝttǝ. Bu jaza bolsa ularni dǝpnǝ ⱪilinix imtiyazidin mǝⱨrum ⱪilidu.

■ 20:14 Law. 18:17

■ 20:15 Law. 18:23

■ 20:17 Law. 18:9

■ 20:18 Law. 18:19

■ 20:19 Law. 18:12,13

■ 20:20 Law. 18:14

□ 20:21 «....U ɵz birtuƣⱪan aka-inisining ǝwritigǝ tǝgkǝn bolidu; ular ikkilisi pǝrzǝntsiz ⱪalidu» — 18-19-bablarda agaⱨ ⱪilƣan gunaⱨlarning jazaliri 20-babta kɵrsitilgǝn bolup, bu jazalarning türliri sǝkkiz hil: — (1) ɵlüm jazasi (namǝlum yol bilǝn); (2) qalma-kesǝk ⱪilix (mǝsilǝn, 1-ayǝt); (3) «ɵz hǝlⱪidin üzüp taxlinix» — Hudaning bir kixini biwasitǝ jazalap uni bu dunyadin juda ⱪilixi; (4) «uning ⱪeni uning bexiƣa qüxidu» — namǝlum yol bilǝn Huda tǝripidin ɵlüm jazasi berilidu; (5) dǝpnǝ ⱪilinmay otta kɵydürülüx (boƣuzlanƣandin keyin); (6) «hǝlⱪning kɵz aldidin üzüp taxlinix» — bu hǝlⱪning kɵz aldida Huda tǝripidin namǝlum yol bilǝn ɵlüm jazasiƣa tartilix; (7) «ɵz gunaⱨi ɵz bexiƣa qüxkǝn bolidu» — buningda, bǝlkim, Hudaning xu kixigǝ biwasitǝ muwapiⱪ ǝmma namǝlum bir jazani qüxürüxi; (8) ǝwladsiz ⱪaldurux.

■ 20:21 Law. 18:16

■ 20:22 Law. 18:26

■ 20:23 Law. 18:3,30

■ 20:24 Mis. 3:8

■ 20:25 Law. 11:2; Ⱪan. 14:4

■ 20:27 Ⱪan. 18:10; 1Sam. 28:7

□ 21:4 «qünki kaⱨin ɵz hǝlⱪining arisida mɵtiwǝr bolƣaqⱪa, ɵzini napak ⱪilip bulƣimasliⱪi kerǝk» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «qünki u (kaⱨin) ɵz hǝlⱪi iqidǝ ayalning eri süpitidǝ ɵzini napak ⱪilip bulƣimasliⱪi kerǝk». Bu tǝrjimining mǝnisi: «u ayal tǝrǝpning uruⱪ-tuƣⱪanlirining ɵlüklirigǝ yeⱪin kǝlmǝsliki, uningƣa tǝgmǝsliki kerǝk».

□ 21:10 ««yalangbax bolux» wǝ «kiyimlǝrni yirtix»» — ⱨǝr ikki ⱨǝrikǝt matǝm tutuxning birhil ipadisi idi. Bax kaⱨinning alaⱨidǝ ⱨǝm muⱪǝddǝs wǝzipisi bolƣaqⱪa, ⱨǝtta matǝm ixliridimu hizmǝt orni wǝ burqidin ayrilmasliⱪi kerǝk idi (11-12-ayǝtnimu kɵrüng).

□ 21:11 «U yǝnǝ ⱨeq ɵlükkǝ yeⱪinlaxmasliⱪi kerǝk,... ɵlüklirining wǝjidin ɵzini napak ⱪilmasliⱪi kerǝk» — birsi ɵlükkǝ tǝgsǝ «napak» dǝp ⱨesablanƣaqⱪa, kaⱨin bir ɵlükkǝ tǝgkǝn bolsa ɵz wǝzipisini yürgüzǝlmǝydiƣan bolup ⱪalidu.

□ 21:20 «yarpa bolsun» — yaki «yiglǝp ⱪalƣan bolsun».

■ 22:4 Law. 15:2

■ 22:8 Mis. 22:31; Law. 17:15; Əz. 44:31

□ 22:12 «yat kixi» — muxu yǝrdǝ kaⱨin bolmiƣan kixini kɵrsitidu.

■ 22:13 Law. 10:14

□ 22:15 «Kaⱨinlar» — ibraniy tilida «Ular». Kaⱨinlar hǝlⱪning muⱪǝddǝs nǝrsilǝrdin yemǝslikigǝ mǝs’ul idi (16-ayǝtni kɵrüng). Bǝzi alimlar «ular»ni «hǝlⱪ» dǝp tǝrjimǝ ⱪilidu.

□ 22:16 «qünki ularni muⱪǝddǝs ⱪilƣuqi Pǝrwǝrdigar Ɵzümdurmǝn» — muxu yǝrdǝ «ularni» bǝlkim kaⱨinlarning ɵzlirini kɵrsitixi mumkin.

■ 22:21 Ⱪan. 15:21; 17:1

□ 22:25 «Hudayinglarning neni» — uningƣa atalƣan türlük ⱨǝdiyǝ-ⱪurbanliⱪlar. Muxu yǝrdǝ kɵzdǝ tutulƣini ⱨaywanlardur. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Hudayinglarning neni süpitidǝ silǝr yaⱪa yurtluⱪ kixining ⱪolidin ⱨeq ⱪurbanliⱪni elip sunmanglar wǝ silǝr xundaⱪ ⱨaywanlar (meyip ⱨaywanlar)din ⱨeqⱪaysisini sunmanglar; qünki ular meyip bolƣaqⱪa, silǝr üqün ⱪobul ⱪilinmaydu». Lekin bizningqǝ bu tǝrjimǝ toƣra ǝmǝs; qünki Musaƣa qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ yaⱪa yurtluⱪlar hǝtnǝ ⱪobul ⱪilsa, ⱪurbanliⱪlarni sunuxⱪa bolatti. «silǝr üqün ⱪobul ⱪilinmaydu» — muxu yǝrdǝ «silǝr» ⱪurbanliⱪ sunƣan yaⱪa yurtluⱪni ɵz iqigǝ alidu.

□ 22:27 «anisini ǝmsun» — ibraniy tilida «ana astida tursun».

■ 22:30 Law. 7:15

□ 23:2 «Pǝrwǝrdigar bekitkǝn ⱨeytlar» — muxu ibarini toƣriraⱪ bayan ⱪilsaⱪ «Pǝrwǝrdigar bekitkǝn waⱪit-pǝsillǝr» degǝn bolidu. Bu «pǝsil-waⱪitlar»ning kɵpinqisi xadlinidiƣan, huxal pǝytlǝr bolsimu, lekin «kafarǝt küni» undaⱪ kün ǝmǝs. «sorunlar» — muxu yǝrdǝ «sorun» (yaki «yiƣilix») degǝn sɵz «sorunƣa qaⱪirilix» degǝn mǝnini bildüridu. Nǝgǝ qaⱪirilidu? Tǝkitlinidiƣan ix hǝlⱪning jǝm boluxi ǝmǝs, bǝlki «Hudaning yeniƣa yiƣilixⱪa qaⱪirilix»tin ibarǝttur. Əmǝliyǝttǝ, bǝzi ⱨeytlar wǝ xabat künliridǝ hǝlⱪning ⱨǝmmisi yiƣilip ǝmǝs, bǝlki ⱨǝrbir ailǝ «ⱪǝyǝrdǝ tursa», xu ɵy-qedirlarda jǝm bolup Huda bǝrgǝn aramdin bǝⱨrimǝn bolidu. Xundaⱪla ular xu küni Hudani seƣinip, uningƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturuxi mumkin, lekin bu ixlar muⱪǝddǝs ⱪanunda rǝsmiy bekitilgǝn ǝmǝs.

□ 23:3 «has xabat küni» — ibraniy tilida «xabatlarning xabati» — mǝhsus aram alidiƣan kün. «sorunlar» — muxu «sorunlar» degǝnning mǝnisi toƣruluⱪ 2-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng. «xabat küni» — muxu yǝrdǝ «xabat küni»ning tilƣa elinixining sǝwǝbi bǝlkim xuki, mǝlum bir ⱨeyt xabat künigǝ toƣra kelip ⱪalƣan bolsa, xu künidǝ ohxaxla ix ⱪilmay aram elixi kerǝk idi.

■ 23:3 Mis. 20:9; 23:12; Ⱪan. 5:13; Luⱪa 13:14

□ 23:4 «Pǝrwǝrdigarning ⱨeytliri» — ⱨeytlar toƣruluⱪ «Qɵl.» 28-bab, «Ⱪan.» 16:1-17nimu kɵrüng.

□ 23:5 «gugumda» — ibraniy tilida «ikki kǝq ariliⱪida» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu — Demǝk, kün petiwatⱪan qaƣdin ⱪarangƣu qüxküqǝ bolƣan ariliⱪtiki waⱪit. «ɵtüp ketix «pasha» ⱨeyti» — bu ⱨeyt toƣruluⱪ «Misirdin qiⱪix» 12-bab, bolupmu 13-ayǝt wǝ izaⱨatini, xundaⱪla «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 23:5 Mis. 12:18; 23:15; Qɵl. 28:16; Ⱪan. 16:1

□ 23:10 «ⱨosulunglarning dǝslǝpki pixⱪinidin bir baƣlamni kaⱨinning ⱪexiƣa elip beringlar» — bu ayǝttiki ⱨosul bolsa arpa ⱨosuli idi. Buƣday ⱨosuli keyin bolidu (16-ayǝt).

□ 23:11 «uni pulanglatⱪan waⱪit bolsa xabatning ǝtisi bolidu» — «ɵtüp ketix» (birinqi ayning on tɵtinqi küni) ⱨeytining ǝtisidin baxlap yǝttǝ künlük «petir nan ⱨeyt»i bolidu. Yǝⱨudiy ǝn’ǝniliri boyiqǝ bu yǝttǝ kün iqidǝ kǝlgǝn xabat künining ikkinqi küni «dǝslǝpki ⱨosul ⱨeyti» bolidu.

■ 23:15 Ⱪan. 16:9,10

□ 23:17 «bular ... dǝslǝpki ⱨosul ⱨǝdiyǝsi dǝp ⱨesablinidu» — bu ⱨosul bolsa, buƣday ⱨosuli idi. «Dǝslǝpki ⱨosul ⱨeyti»diki ⱨosul bolsa arpa ⱨosuli idi.

■ 23:22 Law. 19:9; Ⱪan. 24:19

□ 23:24 «kanaylar» — yaki «burƣilar» (ⱪoqⱪarning münggüzliri).

■ 23:24 Qɵl. 29:1

□ 23:27 «kafarǝt küni» — ibraniy tilida «kafarǝtlǝr küni». «nǝpsinglarni tartip ɵzünglarni tɵwǝn tutup, ...» — ibraniy tilida birla sɵz bilǝn ipadilinidu. Yǝⱨudiy ǝn’ǝniliri boyiqǝ bu ixlar roza tutuxni ɵz iqigǝ alatti. 16:29-31nimu kɵrüng.

■ 23:27 Law. 16:29,31; Qɵl. 29:7

□ 23:34 «yǝttinqi ay» — ibraniy tilida «bu yǝttinqi ay».

■ 23:34 Mis. 23:16; Qɵl. 29:12; Ⱪan. 16:15

■ 23:36 Yⱨ. 7:37

□ 23:39 «ⱨosul-mǝⱨsulatliri» — muxu «ⱨosul-mǝⱨsulatliri» axliⱪlar ⱨǝm ⱨǝrhil mewǝ-qiwǝ mǝⱨsulatlirini ɵz iqigǝ alidu.

□ 23:40 «esil dǝrǝhlǝrdin xah-putaⱪlarni qatap, ...» — ibraniy tilida «esil dǝrǝhlǝrdin mewini qatap, ...».

□ 23:42 «Yǝttǝ küngiqǝ kǝpilǝrdǝ turunglar, ...» — bu kǝpilǝr yuⱪiridiki xah-qiwiⱪlardin yasilixi kerǝk.

□ 24:3 «ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ sanduⱪi» — muxu yǝrdǝ «ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ» Hudaning Israilƣa bolƣan tüp ǝmrlirini, xundaⱪla uning Israil bilǝn bolƣan ǝⱨdisini kɵrsitidu; Hudaning muⱪǝddǝs maⱨiyiti wǝ harakteri xu ǝmrlǝrdǝ ayan ⱪilinƣaqⱪa, «ⱨɵküm-guwaⱨ» dǝpmu atilidu. Oⱪurmǝnlǝrgǝ ayanki, xu ǝmrlǝr ǝⱨdǝ sanduⱪi iqidǝ saⱪlaⱪliⱪ tax tahtaylar üstidǝ pütüklük idi. Xunga bǝzidǝ sanduⱪ «ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ sanduⱪi», ibadǝt qediri bolsa, «ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ qediri» dǝp atilidu.

□ 24:4 «pak qiraƣdan» — yaki «sap altun qiraƣdan».

□ 24:6 «pak xirǝ» — yaki «sap altun xirǝ».

■ 24:9 Mis. 29:32; Law. 8:31; 1Sam. 21:6; Mat. 12:4

□ 24:11 «muⱪǝddǝs nam» — muxu yǝrdǝ ibraniy tilida «muⱪǝddǝs nam» ǝmǝs, pǝⱪǝt «Nam» deyilidu. Demǝk, Pǝrwǝrdigarning nami (16-ayǝtni kɵrüng).

□ 24:12 «...Pǝrwǝrdigarning ⱨɵküm buyruⱪi qiⱪⱪuqǝ,...» — ibraniy tilida «...Pǝrwǝrdigarning aƣziƣa ⱪarap, u ⱨɵküm qiⱪarƣuqǝ,...».

□ 24:16 «muⱪǝddǝs nam» — muxu yǝrdǝ ibraniy tilida pǝⱪǝt «Nam» deyilidu.

■ 24:20 Mis. 21:24; Ⱪan. 19:21; Mat. 5:38

■ 25:2 Mis. 23:10

□ 25:7 «... zeminingdiki yawayi ⱨaywanlar üqünmu ozuⱪ bolidu; zeminning ⱨǝmmǝ ⱨosuli ozuⱪ bolidu» — demǝk, (1) etiz-talliⱪning igisi ɵz yeridin ɵzlükidin ünüp qiⱪⱪan «tǝbiiy ⱨosul»ni orƣaⱪ wǝ piqaⱪ bilǝn ⱨǝrgiz almasliⱪi kerǝk; (2) barliⱪ hǝlⱪ xu «tǝbiiy ⱨosul»din, xundaⱪla ⱨǝrhil dǝrǝhlǝrning mewisini wǝ zemindiki baxⱪa tǝbiiy ozuⱪluⱪni (kimning yeridǝ boluxidin ⱪǝt’iynǝzǝr) haliƣanqǝ ⱪol bilǝn üzsǝ bolatti; (3) ⱨǝtta zemindiki yawayi ⱨaywanlarmu uningdin bǝⱨrimǝn boluxⱪa bolatti; xuning üqün etiz ǝtrapidiki qit-ⱪaxalarni eqip berixi kerǝk idi.

□ 25:10 «Azadliⱪ yili» — ǝslidǝ ibraniy tilida «burƣa (qelix) yili» dǝp atilatti. Keyin, uning qüxǝnqisi tezla «azadliⱪ yili», «xadliⱪ yili» degǝngǝ ɵzgǝrdi.

□ 25:12 «xabat yili» — bu ix toƣrisidiki bǝlgilimilǝrni, 5-7-ayǝtlǝrdin wǝ izaⱨatliridin kɵrüng.

□ 25:14 «Silǝr ⱪoxnanglarƣa birnemǝ setip bǝrsǝnglar, yaki ⱪoxnanglardin birnemǝ setiwalsanglar» — bu ayǝttiki «birnemǝ» xübⱨisizki yǝr-zeminlarni yaki igilikni kɵrsitidu (13-ayǝtni kɵrüng).

□ 25:25 «ⱨǝmjǝmǝt xapaǝtqi» — muxu sɵz ibraniy tilidiki «goel»ning tǝrjimisidur. Tǝwrattiki nurƣun yǝrlǝrdǝ bu sɵz tepilidu (mǝsilǝn, «Ayup» 19:25ni wǝ izaⱨatni kɵrüng). Bǝzidǝ «ⱨǝmjǝmǝt ⱪutⱪuzƣuqi» dǝp tǝrjimǝ ⱪilinidu. Bu sɵz omumǝn birsining mǝlum awariqilikkǝ uqriƣinida, uningƣa tuƣⱪanqiliⱪ (ⱨǝmjǝmǝtlik) ⱪilip uni ⱪutⱪuzux üqün bǝdǝl tɵlǝydiƣan ⱪutⱪuzƣuqi tuƣⱪinini bilduridu.

□ 25:26 «lekin u yanduruwelixⱪa kerǝklik pulni tapalisa» — ibraniy tilida «u» «uning ⱪoli» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

□ 25:32 «Lawiylarning xǝⱨǝrliri» — Israil iqidǝ Lawiylarƣa alaⱨidǝ has bolƣan 48 xǝⱨǝr bar idi («Qɵl.» 35-bab, «Yǝxua» 21-babni kɵrüng).

□ 25:33 «Lawiylardin biri ɵylirini... ⱪayturuwelix ⱨoⱪuⱪi bar bolsimu,... u azadliⱪ yili kǝlgǝndǝ yandurulidu» — yaki «Əgǝr Lawiylardin biri baxⱪa birsidin (yǝni baxⱪa bir Lawiy adǝmdin) ɵz mirasi bolƣan xǝⱨiridǝ bir ɵyni setiwalsimu, azadliⱪ yili kǝlgǝndǝ yandurulidu». Bu ayǝtning yǝnǝ bǝzi baxⱪa tǝrjimiliri yaki xǝrⱨliri uqrixi mumkin.

□ 25:34 «... bularning xǝⱨǝrlirining qɵrisidiki etiz-yǝrliri ... setilsa bolmaydu» — bu etizlar ularning hususiy tǝǝlluⱪati ǝmǝs, bǝlki ularning «kollektip» tǝǝlluⱪi idi.

■ 25:36 Mis. 22:25; Ⱪan. 23:18; Pǝnd. 28:8; Əz. 18:8; 22:12

■ 25:39 Mis. 21:2; Ⱪan. 15:12; Yǝr. 34:14

□ 25:41 «andin ⱪul azad bolup ɵzi bilǝn baliliri ... ata-bowilirining yǝr-mülkigǝ ⱪaytsun» — «Mis.» 21:2-6-ayǝtlǝrdǝ berilgǝn bǝlgilimilǝr boyiqǝ ibraniy ⱪul altǝ yil ixlǝp bolƣandin keyin azadliⱪⱪa ⱪoyup berilixi kerǝk. Lekin «azadliⱪ yili» uning ixlǝxkǝ kerǝk bolƣan altǝ yil toxmayla kǝlsǝ, xu yili u ailisi bilǝn azadliⱪⱪa qiⱪidu.

■ 25:43 Əf. 6:9; Kol. 4:1

□ 25:49 «...ɵzining ⱪurbi yǝtsǝ, pul berip ɵz-ɵzini ⱨɵrlükkǝ setiwalsa bolidu» — demǝk, hojayini yat ǝllik bolsa, «Mis.» 21:2-6-ayǝtlǝrdiki «ⱪul altǝ yil ixlǝp andin azad bolidu» degǝn bǝlgilimǝ inawǝtlik bolmaydu.

□ 25:50 «... ⱪalƣan künlirining ⱨǝⱪⱪi «mǝdikarning ixligǝn künliri»dǝk ⱨesablansun» — demǝk, ⱪalƣan yillarƣa mǝdikarning ix ⱨǝⱪⱪi ɵlqimi boyiqǝ pul ⱨesablap tɵlixi kerǝk.

□ 25:53 «... uning hojisi sening kɵz aldingda uningƣa ⱪattiⱪ ⱪolluⱪ bilǝn hojiliⱪ ⱪilmisun» — demǝk, Yǝⱨudiylardin biri yaⱪa yurtluⱪ bir hojayinning ⱪol astida ⱪul bolup ixlisǝ, ⱪoxna bolƣan Yǝⱨudiy ⱪerindaxliri uning ⱨaliƣa yetip, uningdin hǝwǝr elixi kerǝk.

■ 26:1 Mis. 20:4; Ⱪan. 5:8; 16:22; Zǝb. 97:7

■ 26:2 Law. 19:30

■ 26:3 Ⱪan. 28

■ 26:5 Law. 25:19

■ 26:6 Ayup 11:18,19

■ 26:8 Yǝ. 23:10

■ 26:11 Əz. 37:26; 2Kor. 6:16

■ 26:14 Ⱪan. 28:15; Yiƣ. 2:17; Mal. 2:2

■ 26:17 Pǝnd. 28:1

□ 26:19 «... asmininglarni tɵmürdǝk ⱪilip, yeringlarni mistǝk ⱪiliwetimǝn» — demǝk, asmandin ⱨɵl-yeƣin qüxmǝydu ⱨǝmdǝ bǝlkim ularning dualiri asmandin yuⱪiriƣa ɵtmǝydu, yǝr susiz bolup intayin ⱪattiⱪlixip bolidu.

■ 26:24 2Sam. 22:27; Zǝb. 18:26-27

□ 26:26 «silǝrgǝ yɵlǝnqük bolƣan axliⱪni ⱪurutiwetimǝn; ...» — sɵzmusɵz tǝrjimǝ ⱪilƣanda «Mǝn silǝrning «nan ⱨasa»nglarni sunduriwǝtkinimdǝ, ...». «Yɵlǝnqük» degǝn sɵz ibraniy tilida adǝttǝ «tayaⱪ» yaki «ⱨasa»ni bildüridu. Mumkinqiliki barki, ⱪǝdimki zamanlarda Yǝⱨudiy hǝlⱪi ɵz nanlirini bir tayaⱪta (zihⱪa ɵtküzgǝndǝk) kɵtürüp mangatti. Omumǝn, mǝnisi bizning tǝrjimǝ ⱪilƣinimizdǝk bolsa kerǝk.

■ 26:29 Ⱪan. 28:53; 2Pad. 6:28; Yiƣ. 4:10

□ 26:30 «yuⱪiri jaylar» — Israil wǝ Yǝⱨuda uzundin beri taƣ qoⱪⱪiliri ⱪatarliⱪ jaylarda ⱨǝrhil butlarƣa qoⱪunup, ⱨǝtta axu jaylarda «insan ⱪurbanliⱪ»larni ⱪilip kǝlgǝn («Əz.» 16:21, 20:28 ⱪatarliⱪlarni kɵrüng). ««kün tüwrük»liringlarni» — «kün tüwrük»lǝr bǝlkim küngǝ qoⱪunuxⱪa munasiwǝtlik but-ⱨǝykǝllǝr boluxi mumkin. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «isriⱪdanliringlarni».

■ 26:30 2Tar. 34:7

■ 26:34 Law. 25:2

□ 26:39 «ata-bowilirining rǝzillikidimu yürüp, xular zǝiplǝxkǝndǝk ularmu zǝiplixidu» — yaki «ɵzliridiki, xundaⱪla ata-bowilirining rǝzillikidǝ yürüp zǝiplixidu».

□ 26:40 «... Manga ⱪarxi turup mangƣinini boyniƣa alidu» — xu ayǝtning ⱪiziⱪ bir yeri xuki, uningda eniⱪ ⱨalda hǝlⱪning birla qong rǝzilliki, birla qong asiyliⱪi kɵrsitilgǝndǝk turidu. Ⱪaysi «birla gunaⱨ» desǝk, jawab xübⱨisizki, Injilda tepilidu — u bolsimu, ɵz Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨini rǝt ⱪilixtin ibarǝt.

■ 26:44 Ⱪan. 4:31; Rim. 11:1,26

□ 27:2 «sǝn bekitkǝn jenining ⱪimmitining nǝrhi tɵwǝndikidǝk bolidu» — xübⱨisizki, muxu yǝrdǝ «sǝn» bax kaⱨin yaki bu ixⱪa mǝs’ul bolƣan kaⱨinni kɵrsitidu.

□ 27:3 «muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki» — xübⱨisizki, pütkül ǝl üqün ɵzgǝrmǝs ɵlqǝm bolsun dǝp muⱪǝddǝs jayda saⱪlaⱪliⱪ, muⱪim bekitilgǝn birnǝqqǝ hil ɵlqǝmlǝrdin biri boluxi kerǝk. «Xǝkǝl» kümüxning (yaki altunning) ɵlqimi bolup, adǝttǝ 11.4 gram ǝtrapida boluxi mumkin. «... Uning ⱪimmiti ǝllik xǝkǝl kümüxkǝ tohtitilsun» — ibraniy tilida «sǝn... uning ⱪimmitini tohtitip bǝrgin» deyilidu. Biz uni «...uning ⱪimmiti ... tohtitilsun» dǝp mǝjⱨul xǝkildǝ alduⱪ. Keyinki ayǝtlǝrdimu biz xu ibarini «mǝjⱨul xǝkil»dǝ ipadiliduⱪ.

□ 27:9 «Pǝrwǝrdigarƣa atap mutlǝⱪ muⱪǝddǝs sanalsun» — demǝk, ⱪurbanliⱪlarƣa layiⱪ bolƣan ⱨaywanlar ⱪǝsǝm bilǝn Hudaƣa atalƣan bolsa, keyin ularni pul tɵlǝp ⱪaytuwelixⱪa ⱨeq bolmaydu. U yaki ⱪurbanliⱪ bolidu yaki Hudaƣa wakalitǝn turƣan kaⱨin-lawiylarƣa tegidu.

□ 27:16 «Etizliⱪni Pǝrwǝrdigarƣa atap muⱪǝddǝs ⱪilix» — bu ix bǝlkim etizliⱪni Hudaning wǝkilliri, yǝni kaⱨin-lawiylarƣa tapxurux idi; xundaⱪ bolsa, ular xu etizliⱪning paydisini yilmu-yil alalaytti; yaki bolmisa atiƣuqi kixi ɵzi kaⱨin tǝripidin tohtitilƣan pulini biwasitǝ kaⱨin-lawiylarƣa tapxuratti. «homir» — «homir»ning ǝsliy mǝnisi «exǝk kɵtürǝligüdǝk yük» bolup, tǝhminǝn 220-300 litr.

□ 27:17 «... sǝn ⱪanqǝ tohtatsang xu bolsun» — bu ayǝttiki «sǝn» xübⱨisizki, ǝyni waⱪittiki kaⱨinni kɵrsitidu. «azadliⱪ yilidin tartip» ⱨesabliƣan baⱨa bolsa qoⱪum yuⱪiriⱪi 16-ayǝt boyiqǝ ⱪanqǝ homir uruⱪ qeqilidiƣan bolsa, uning ǝllik ⱨǝssisi (toƣriraⱪ, 49 ⱨǝssisi) bolƣan xǝkǝl bolidu, degǝn kɵrsǝtmǝ bilǝn ⱨesablinidu. 18-19-ayǝttǝ baxⱪa ǝⱨwallar kɵrsitilidu.

□ 27:20 «... yaki baxⱪa birsigǝ setip bǝrgǝn bolsa,...» — «yaki» degǝnning baxⱪa bir hil tǝrjimisi: «biraⱪ». «baxⱪa birsigǝ setip berix» — bǝlkim ixlitix ⱨoⱪuⱪini baxⱪa birsigǝ setix. Bǝzi xǝrⱨqilǝr muxu yǝrni «baxⱪa birsigǝ satⱪuqi»ni etizliⱪⱪa mǝs’ul kaⱨinni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu.

□ 27:21 «mutlǝⱪ beƣixlanƣan yǝrgǝ ohxax» — «mutlǝⱪ beƣixlanƣan» ibraniy tilida «ⱨǝrǝm» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Bu sɵz adǝttǝ Hudaƣa mutlǝⱪ atalƣan nǝrsining ⱨeqⱪandaⱪ adǝmgǝ tǝwǝ bolmaydiƣanliⱪini bildüridu. Gaⱨi ǝⱨwalda «ⱨǝrǝm» dǝp bekitilgǝn (Hudaƣa mutlǝⱪ atalƣan) nǝrsilǝr pütünlǝy wǝyran ⱪilinixi kerǝk.

■ 27:25 Mis. 30:13; Qɵl. 3:47; Əz. 45:12

■ 27:26 Mis. 13:2; 22:29; 34:19; Qɵl. 3:13; 8:17

□ 27:27 «...igisi sǝn tohtatⱪan ⱪimmǝtkǝ yǝnǝ uning bǝxtin birini ⱪoxup berip,...» — bu ayǝttiki «sǝn» xübⱨisizki, ǝyni waⱪittiki kaⱨinni kɵrsitidu. «... bu ⱨaywan sǝn tohtatⱪan ⱪimmǝtkǝ setilsun» — «Mis.» 34:19-20-ayǝtnimu kɵrüng. Birinqi bǝlgilimǝ qɵl-bayawanda bolƣan waⱪitta inawǝtlik idi, bu ikkinqi bǝlgilimǝ bolsa zeminƣa kirgǝndin keyin inawǝtlik bolatti.

■ 27:28 Yǝ. 6:18; 7:13-26.

□ 27:29 «u ɵltürülüxi kerǝk» — Huda Ɵzi bir nǝrsini «bu Manga «ⱨǝrǝm» (mutlǝⱪ atalƣan) bolsun» degǝn bolsa, adǝttǝ xu nǝrsǝ yirginqlik bolup, ⱨalakǝtkǝ layiⱪ idi. «Ⱨǝrǝm» degǝn sɵz «yoⱪitix kerǝk bolƣan» degǝn mǝnidǝ. Birnǝqqǝ misallar tɵwǝndiki ayǝtlǝrdǝ tepilidu: — «Mis.» 22:20, «Qɵl.» 18:14, 21:2-3, «Ⱪan.» 13:15, «Yǝxua» 6:17-18, 21. Bǝzidǝ «ⱨǝrǝm» Hudaƣa atalƣan esil, yahxi nǝrsinimu kɵrsitidu.

□ 27:30 «... ⱨǝmmǝ ⱨosulning ondin biri bolƣan ɵxrǝ» — «ǝxrǝ» degǝn sɵz muxu yǝrdǝ Hudaƣa atalƣan, mǝⱨsulatlardin ondin birini kɵrsitidu. «danliⱪ ziraǝtliri» — ibraniy tilida «danliri».

Qɵl-bayawandiki sǝpǝr

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

Qɵl-bayawandiki sǝpǝr

1

Israil hǝlⱪining birinqi ⱪetim royhǝtkǝ elinixi

1 Wǝ Israillar Misirdin qiⱪⱪandin keyin ikkinqi yili ikkinqi ayning birinqi küni Pǝrwǝrdigar Sinay qɵlidǝ, jamaǝt qedirida turup Musaƣa mundaⱪ dedi: —□

2 Silǝr pütkül Israil jamaitini ⱪǝbilisi, ata jǝmǝti boyiqǝ sanini elip qiⱪinglar; adǝmlǝrning ismi asas ⱪilinip, barliⱪ ǝrkǝklǝr tizimlansun.■ 3 Israillar iqidǝ omumǝn yigirmǝ yaxtin axⱪan, jǝnggǝ qiⱪalaydiƣanlarni Ⱨarun bilǝn ikkinglar ularning ⱪoxun-ⱪismiliri boyiqǝ sanaⱪtin ɵtküzünglar. 4 Ⱨǝrbir ⱪǝbilidin silǝrgǝ yardǝmlixidiƣan birdin kixi bolsun; ularning ⱨǝrbiri ularning ata jǝmǝtining bexi bolidu. 5 Tɵwǝndikilǝr silǝrgǝ yardǝmlixidiƣanlarning isimliki: — Rubǝn ⱪǝbilisidin Xidɵrning oƣli Əlizur; 6 Ximeon ⱪǝbilisidin Zuri-xaddayning oƣli Xelumiyǝl; 7 Yǝⱨuda ⱪǝbilisidin Amminadabning oƣli Naⱨxon; 8 Issakar ⱪǝbilisidin Zuarning oƣli Nǝtanǝl; 9 Zǝbulun ⱪǝbilisidin Ⱨelonning oƣli Eliab; 10 Yüsüp ǝwladliri iqidǝ Əfraim ⱪǝbilisidin Ammiⱨudning oƣli Əlixama; Manassǝⱨ ⱪǝbilisidin Pidaⱨzurning oƣli Gamaliyǝl; 11 Binyamin ⱪǝbilisidin Gideonining oƣli Abidan; 12 Dan ⱪǝbilisidin Ammixaddayning oƣli Aⱨiǝzǝr; 13 Axir ⱪǝbilisidin Okranning oƣli Pagiyǝl; 14 Gad ⱪǝbilisidin Deuǝlning oƣli Əliasaf; 15 Naftali ⱪǝbilisidin Enanning oƣli Aⱨira».

16 Bular jamaǝt iqidin qaⱪirilƣanlar, yǝni ata jǝmǝt-ⱪǝbililirining baxliⱪliri, mingliƣan Israillarning bax sǝrdarliri idi. □ 17 Xuning bilǝn Musa bilǝn Ⱨarun ismi atalƣan bu kixilǝrni baxlap, 18 ikkinqi ayning birinqi küni pütkül jamaǝtni yiƣdi; ular hǝlⱪning ⱨǝrbirining ⱪǝbilǝ-nǝsǝbi, ata jǝmǝti boyiqǝ ismini asas ⱪilip, yigirmǝ yaxtin yuⱪirilarning ⱨǝmmisini bir-birlǝp tizimlidi. 19 Pǝrwǝrdigar Musaƣa ⱪandaⱪ buyruƣan bolsa, Musa Sinay qɵlidǝ ularni xundaⱪ sanaⱪtin ɵtküzdi.

20 Israilning tunji oƣli Rubǝnning ǝwladliri ata jǝmǝti, ailisi boyiqǝ, ismi asas ⱪilinip, yigirmǝ yaxtin axⱪan, jǝnggǝ qiⱪalaydiƣan ǝrkǝklǝrning ⱨǝmmisi bir-birlǝp tizimlandi; 21 Rubǝn ⱪǝbilisidin sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy ⱪiriⱪ altǝ ming bǝx yüz kixi boldi.□

22 Ximeonning ǝwladliri ata jǝmǝti, ailisi boyiqǝ, ismi asas ⱪilinip, yigirmǝ yaxtin axⱪan, jǝnggǝ qiⱪalaydiƣan ǝrkǝklǝrning ⱨǝmmisi bir-birlǝp tizimlandi; 23 Ximeon ⱪǝbilisidin sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy ǝllik toⱪⱪuz ming üq yüz kixi boldi.

24 Gadning ǝwladliri ata jǝmǝti, ailisi boyiqǝ, ismi asas ⱪilinip, yigirmǝ yaxtin axⱪan, jǝnggǝ qiⱪalaydiƣanlarning ⱨǝmmisi bir-birlǝp tizimlandi; 25 Gad ⱪǝbilisidin sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy ⱪiriⱪ bǝx ming altǝ yüz ǝllik kixi boldi.

26 Yǝⱨudaning ǝwladliri ata jǝmǝti, ailisi boyiqǝ, ismi asas ⱪilinip, yigirmǝ yaxtin axⱪan, jǝnggǝ qiⱪalaydiƣanlarning ⱨǝmmisi bir-birlǝp tizimlandi; 27 Yǝⱨuda ⱪǝbilisidin sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy yǝtmix tɵt ming altǝ yüz kixi boldi.

28 Issakarning ǝwladliri ata jǝmǝti, ailisi boyiqǝ, ismi asas ⱪilinip, yigirmǝ yaxtin axⱪan, jǝnggǝ qiⱪalaydiƣanlarning ⱨǝmmisi bir-birlǝp tizimlandi; 29 Issakar ⱪǝbilisidin sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy ǝllik tɵt ming tɵt yüz kixi boldi.

30 Zǝbulunning ǝwladliri ata jǝmǝti, ailisi boyiqǝ, ismi asas ⱪilinip, yigirmǝ yaxtin axⱪan, jǝnggǝ qiⱪalaydiƣanlarning ⱨǝmmisi bir-birlǝp tizimlandi; 31 Zǝbulun ⱪǝbilisidin sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy ǝllik yǝttǝ ming tɵt yüz kixi boldi.

32 Yüsüpning ǝwladliri: — uning oƣli Əfraimning ǝwladliri ata jǝmǝti, ailisi boyiqǝ, ismi asas ⱪilinip, yigirmǝ yaxtin axⱪan, jǝnggǝ qiⱪalaydiƣanlarning ⱨǝmmisi bir-birlǝp tizimlandi; 33 Əfraim ⱪǝbilisidin sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy ⱪiriⱪ ming bǝx yüz kixi boldi.

34  Yüsüpning ikkinqi oƣli Manassǝⱨning ǝwladliri ata jǝmǝti, ailisi boyiqǝ, ismi asas ⱪilinip, yigirmǝ yaxtin axⱪan, jǝnggǝ qiⱪalaydiƣanlarning ⱨǝmmisi bir-birlǝp tizimlandi; 35 Manassǝⱨ ⱪǝbilisidin sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy ottuz ikki ming ikki yüz kixi boldi.

36 Binyaminning ǝwladliri ata jǝmǝti, ailisi boyiqǝ, ismi asas ⱪilinip, yigirmǝ yaxtin axⱪan, jǝnggǝ qiⱪalaydiƣanlarning ⱨǝmmisi bir-birlǝp tizimlandi; 37 Binyamin ⱪǝbilisidin sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy ottuz bǝx ming tɵt yüz kixi boldi.

38 Danning ǝwladliri ata jǝmǝti, ailisi boyiqǝ, ismi asas ⱪilinip, yigirmǝ yaxtin axⱪan, jǝnggǝ qiⱪalaydiƣanlarning ⱨǝmmisi bir-birlǝp tizimlandi; 39 Dan ⱪǝbilisidin sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy atmix ikki ming yǝttǝ yüz kixi boldi.

40 Axirning ǝwladliri ata jǝmǝti, ailisi boyiqǝ, ismi asas ⱪilinip, yigirmǝ yaxtin axⱪan, jǝnggǝ qiⱪalaydiƣanlarning ⱨǝmmisi bir-birlǝp tizimlandi; 41 Axir ⱪǝbilisidin sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy ⱪiriⱪ bir ming bǝx yüz kixi boldi.

42 Naftalining ǝwladliri ata jǝmǝti, ailisi boyiqǝ, ismi asas ⱪilinip, yigirmǝ yaxtin axⱪan, jǝnggǝ qiⱪalaydiƣanlarning ⱨǝmmisi bir-birlǝp tizimlandi; 43 Naftali ⱪǝbilisidin sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy ǝllik üq ming tɵt yüz kixi boldi.

44 Yuⱪiriⱪilar bolsa sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr bolup, Musa bilǝn Ⱨarun ⱨǝm Israillarning on ikki ǝmiri (ⱨǝrbiri ɵz ata jǝmǝtigǝ wǝkil boldi) ularni sanaⱪtin ɵtkǝzgǝn. 45 Xundaⱪ ⱪilip, Israillarning ⱨǝmmisi, yǝni Israilda yigirmǝ yaxtin axⱪanlardin, jǝnggǝ qiⱪalaydiƣanlarning ⱨǝmmisi ata jǝmǝtliri boyiqǝ tizimlandi; 46 Sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy altǝ yüz üq ming bǝx yüz ǝllik kixi boldi.■

Lawiylarning ⱨesabⱪa kirgüzülmigǝnliki

47 Biraⱪ Lawiylar ata jǝmǝt-ⱪǝbilisi boyiqǝ sanaⱪning iqigǝ kirgüzülmidi.

48 Qünki Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip: — 49 «Sǝn pǝⱪǝt Lawiy ⱪǝbilisinila xu ⱨesabⱪa kirgüzmigin, ularning omumiy saninimu Israillarning ⱪatariƣa kirgüzmigin.□ 50 Lekin sǝn Lawiylarni Hudaning ⱨɵküm-guwaⱨliⱪi saⱪlaⱪliⱪ qedir wǝ uning iqidiki barliⱪ ⱪaqa-ⱪuqa ǝswablarni ⱨǝm uningƣa dair barliⱪ nǝrsilǝrni baxⱪuruxⱪa tǝyinligin; ular ibadǝt qedirini wǝ uning iqidiki barliⱪ ⱪaqa-ⱪuqa ǝswablarni kɵtüridu; ibadǝt qedirining hizmitini ⱪilƣuqilar xular bolsun, ular qedirning tɵt ǝtrapida ɵz qedirlirini tiksun.□ 51 Qedirni kɵqüridiƣan qaƣda uni Lawiylar sɵksun; qedirni tikidiƣan qaƣda uni Lawiylar tiksun; Lawiylarƣa yat bolƣan ⱨǝrⱪandaⱪ adǝm uningƣa yeⱪinlaxsa ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinsun. 52 Israillar bargaⱨ ⱪurƣanda ⱨǝr adǝm ɵz ⱪismida, ɵzigǝ has tuƣ astiƣa qedir tiksun.□ 53 Biraⱪ Hudaning ƣǝzipi Israil jamaitining üstigǝ qüxmǝsliki üqün, Lawiylar Hudaning ⱨɵküm-guwaⱨliⱪi saⱪlaⱪliⱪ qedirning tɵt ǝtrapiƣa bargaⱨ ⱪursun; Lawiylar Hudaning ⱨɵküm-guwaⱨliⱪi saⱪlaⱪliⱪ qedirni muⱨapizǝt ⱪilixⱪa mǝs’ul bolidu» — degǝnidi.

54 Israillar ǝnǝ xundaⱪ ⱪildi; Pǝrwǝrdigar Musaƣa ⱪandaⱪ buyruƣan bolsa, ular xundaⱪ ⱪildi.

2

Ⱨǝrⱪaysi ⱪǝbililǝrning bargaⱨ ⱪurux tǝrtipi wǝ orni

1 Pǝrwǝrdigar Musa bilǝn Ⱨarunƣa mundaⱪ dedi: —

2 Israillar ⱨǝrbiri ɵzlirining tuƣi astiƣa, ɵzlirining ata jǝmǝtining bayriⱪi astida qedir tiksun; jamaǝt qedirining tɵt ǝtrapidin sǝl yiraⱪraⱪ bargaⱨ ⱪursun.

3 Kün qiⱪix tǝrǝpkǝ, xǝrⱪ tǝrǝpkǝ ⱪaritip ɵz tuƣi astida ⱪoxun-ⱪismi boyiqǝ bargaⱨ ⱪuridiƣini Yǝⱨuda bolsun; Yǝⱨudalarning ǝmiri Amminadabning oƣli Naⱨxon bolsun. 4 Uning ⱪoxuni, yǝni sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy yǝtmix tɵt ming altǝ yüz kixi. 5 Uning yenida bargaⱨ ⱪuridiƣini Issakar ⱪǝbilisi bolsun; Issakarlarning ǝmiri Zuarning oƣli Nǝtanǝl bolsun. 6 Uning ⱪoxuni, yǝni sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy ǝllik tɵt ming tɵt yüz kixi. 7 Ularning yenida yǝnǝ Zǝbulun ⱪǝbilisi bolsun; Zǝbulunlarning ǝmiri Ⱨelonning oƣli Eliab bolsun. 8 Uning ⱪoxuni, yǝni sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy ǝllik yǝttǝ ming tɵt yüz kixi. 9 Omumǝn Yǝⱨuda bargaⱨiƣa ⱪaraydiƣanlarning ⱨǝmmisi, yǝni ⱪoxun-ⱪisimliri boyiqǝ sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy bir yüz sǝksǝn altǝ ming tɵt yüz kixi; ular aldi bilǝn yolƣa qiⱪsun.

10 — Jǝnub tǝrǝptǝ, tuƣ tiklǝp, ⱪoxun tǝrtipi bilǝn bargaⱨ ⱪuridiƣini Rubǝn ⱪǝbilisi bolsun; Rubǝnlarning ǝmiri Xidɵrning oƣli Əlizur bolsun. 11 Uning ⱪoxuni, yǝni sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy ⱪiriⱪ altǝ ming bǝx yüz kixi. 12 Uning yenida bargaⱨ ⱪuridiƣini Ximeon ⱪǝbilisi bolsun; Ximeonlarning ǝmiri Zuri-xaddayning oƣli Xelumiyǝl bolsun. 13 Uning ⱪoxuni, yǝni sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy ǝllik toⱪⱪuz ming üq yüz kixi. 14 Ularning yenida Gad ⱪǝbilisi bolsun; Gadlarning ǝmiri Deuǝlning oƣli Əliasaf bolsun.□ 15 Uning ⱪoxuni, yǝni sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy ⱪiriⱪ bǝx ming altǝ yüz ǝllik kixi. 16 Rubǝn bargaⱨiƣa ⱪaraydiƣanlarning ⱨǝmmisi, yǝni ⱪoxuni boyiqǝ sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy bir yüz ǝllik bir ming tɵt yüz ǝllik kixi; ular ikkinqi sǝp bolup yolƣa qiⱪsun.

17 Andin jamaǝt qediri bilǝn Lawiylarning bargaⱨi baxⱪa bargaⱨlarning otturisida mangsun; ular ⱪandaⱪ bargaⱨ ⱪurƣan bolsa, xundaⱪ yolƣa qiⱪsun; ⱨǝr ⱪaysisi ɵz ornida ɵz tuƣi astida bolsun.

18 — Kün petix tǝrǝptǝ, tuƣ tiklǝp, ⱪoxun tǝrtipi bilǝn bargaⱨ ⱪuridiƣini Əfraim ⱪǝbilisi bolsun; Əfraimlarning ǝmiri Ammiⱨudning oƣli Əlixama bolsun. 19 Uning ⱪoxuni, yǝni sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy ⱪiriⱪ ming bǝx yüz kixi. 20 Uning yenida bargaⱨ ⱪuridiƣini Manassǝⱨ ⱪǝbilisi bolsun; Manassǝⱨlǝrning ǝmiri Pidaⱨzurning oƣli Gamaliyǝl bolsun. 21 Uning ⱪoxuni, yǝni sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy ottuz ikki ming ikki yüz kixi. 22 Ularning yenida Binyamin ⱪǝbilisi bolsun; Binyaminlarning ǝmiri Gideonining oƣli Abidan bolsun. 23 Uning ⱪoxuni, yǝni sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy ottuz bǝx ming tɵt yüz kixi. 24 Omumǝn Əfraim bargaⱨiƣa ⱪaraydiƣanlarning ⱨǝmmisi, yǝni ⱪoxun ⱪisimliri boyiqǝ sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy bir yüz sǝkkiz ming bir yüz kixi; ular üqinqi sǝp bolup yolƣa qiⱪsun.

25 — Ximal tǝrǝptǝ, tuƣ tiklǝp, ⱪoxun tǝrtipi bilǝn bargaⱨ ⱪuridiƣini Dan ⱪǝbilisi bolsun. Danlarning ǝmiri Ammixaddayning oƣli Aⱨiǝzǝr bolsun. 26 Uning ⱪoxuni, yǝni sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy atmix ikki ming yǝttǝ yüz kixi. 27 Uning yenida bargaⱨ ⱪuridiƣini Axir ⱪǝbilisi bolsun; Axirlarning ǝmiri Okranning oƣli Pagiyǝl bolsun. 28 Uning ⱪoxuni, yǝni sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy ⱪiriⱪ bir ming bǝx yüz kixi. 29 Ularning yenida Naftali ⱪǝbilisi bolsun; Naftalilarning ǝmiri Enanning oƣli aⱨira bolsun. 30 Uning ⱪoxuni, yǝni sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy ǝllik üq ming tɵt yüz kixi. 31 Dan bargaⱨiƣa ⱪaraydiƣanlarning ⱨǝmmisi, yǝni ⱪoxun-ⱪisimliri boyiqǝ sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy bir yüz ǝllik yǝttǝ ming altǝ yüz kixi; ular ɵz tuƣliri astida ⱨǝmmining kǝynidǝ yolƣa qiⱪsun.

32 Yuⱪiridikilǝr ɵz ata jǝmǝti boyiqǝ sanaⱪtin ɵtküzülgǝn Israillardur; ⱪoxun-ⱪisimliri boyiqǝ bargaⱨlarda sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy altǝ yüz üq ming bǝx yüz ǝllik kixi boldi.■ 33 Biraⱪ Lawiylarla, Pǝrwǝrdigarning Musaƣa ⱪilƣan ǝmri boyiqǝ, Israillar ⱪatarida sanaⱪtin ɵtküzülmidi.■

34 Israillar Pǝrwǝrdigarning Musaƣa ⱪilƣan barliⱪ ǝmri boyiqǝ ix tutup, ɵzlirining tuƣi boyiqǝ bargaⱨ ⱪuratti; ular ɵz ⱪǝbilisi wǝ ata jǝmǝti tǝrtipi boyiqǝ yolƣa qiⱪatti.

3

Ⱨarunning ǝwladliri

1 Pǝrwǝrdigar Sinay teƣida Musa bilǝn sɵzlǝxkǝn künlǝrdǝ, Ⱨarun bilǝn Musaning ǝwladliri tɵwǝndikilǝrdin ibarǝt idi.□ 2 Ⱨarunning oƣullirining ismi mundaⱪ: tunji oƣlining ismi Nadab idi, uning yǝnǝ Abiⱨu, Əliazar, Itamar degǝn oƣulliri bar idi.■ 3 Ⱨarunning oƣullirining ismi ǝnǝ xundaⱪ idi, ular mǝsiⱨlǝngǝn kaⱨinlar idi; Musa ularni kaⱨinliⱪ wǝzipisini ɵtǝxkǝ Hudaƣa atap ayriƣanidi.□ 4 Lekin Nadab bilǝn Abiⱨu Sinay qɵlidǝ ƣǝyriy bir otni Pǝrwǝrdigarning aldiƣa sunƣini tüpǝylidin Pǝrwǝrdigar aldida ɵldi wǝ ularning ⱨeq nǝsli ⱪaldurulmidi; Əliazar bilǝn Itamar ɵz atisi Ⱨarun aldida kaⱨinliⱪ wǝzipisini ɵtidi.■

Lawiylarning wǝzipisi

5 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip: —

6 Sǝn Lawiy ⱪǝbilisini aldingƣa kǝltürüp, ularni kaⱨin Ⱨarunning hizmitidǝ boluxⱪa uning aldiƣa ⱨazir ⱪil.■ 7 Ular Ⱨarunning ⱨajiti wǝ pütkül jamaǝtning ⱨajitidin qiⱪip jamaǝt qedirining aldida wǝzipǝ ɵtǝp, ibadǝt qedirining hizmitini bejirsun. 8 Ular yǝnǝ jamaǝt qediridiki barliⱪ ⱪaqa-ⱪuqa ǝswablarni baxⱪurux bilǝn Israillarning hizmitidǝ bolup wǝzipǝ ɵtǝp, ibadǝt qedirining ixlirini bejirsun. 9 Sǝn Lawiylarni Ⱨarun bilǝn uning oƣulliriƣa tǝⱪsimlǝp bǝrgin; ular Israillar iqidin mǝhsus uningƣa tallap berilgǝn. 10 Ⱨarun bilǝn oƣullirini bolsa sǝn ɵzining kaⱨinliⱪ wǝzipisini ɵtǝxkǝ bekitkin; ⱨǝrⱪandaⱪ yat kixi yeⱪinlaxsa ɵltürülsun, — dedi.

Lawiylarning tallinixi

11 Andin Pǝrwǝrdigar Musaƣa mundaⱪ dedi: —

12 — Ⱪara, Mǝn Israillar iqidin Lawiylarni tallidim, ularni Israil iqidǝ baliyatⱪuning barliⱪ tunji mewisining orniƣa, yǝni qong oƣullirining orniƣa ⱪoyimǝn, xunga Lawiylar Mening bolidu.□  ■ 13 Qünki tunji oƣullarning ⱨǝmmisi Meningkidur; Mǝn Misir zeminida tunji tuƣulƣanlarning ⱨǝmmisini ⱪǝtl ⱪilƣan künidǝ Israillarning iqidiki tunjilarning ⱨǝmmisini, mǝyli adǝm bolsun yaki ⱨaywan bolsun, muⱪǝddǝs ⱨesablap Meningki ⱪilƣanidim. Ular Meningkidur; Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn.■

Lawiylarning nopusining sanaⱪtin ɵtküzülüxi

14 Andin Pǝrwǝrdigar Sinay qɵl-bayawanida Musaƣa: —

15 — Sǝn Lawiylarni ata jǝmǝti, ailisi boyiqǝ sanaⱪtin ɵtküz; barliⱪ ǝrkǝklǝrni, yǝni bir ayliⱪtin axⱪanlarning ⱨǝmmisini sanaⱪtin ɵtküz, — dedi. 16 Xuning bilǝn Musa Pǝrwǝrdigarning ǝmri boyiqǝ, ɵzigǝ deyilgǝndǝk Lawiylarni sanaⱪtin ɵtküzdi.

17 Lawiyning oƣullirining ismi mundaⱪ: — Gǝrxon, Koⱨat, Mǝrari.■ 18 Gǝrxonning oƣullirining ismi aililiri boyiqǝ Libni wǝ Ximǝy idi. 19 Koⱨatning oƣulliri aililiri boyiqǝ Amram, Izⱨar, Ⱨebron wǝ Uzziǝl idi. 20 Mǝrarining oƣulliri aililiri boyiqǝ Maⱨli wǝ Muxi idi. Bularning ⱨǝmmisi ata jǝmǝti boyiqǝ Lawiylarning jǝmǝti boldi.

21 Gǝrxondin Libnilarning jǝmǝti bilǝn Ximǝylǝrning jǝmǝti wujudⱪa kǝldi; bular Gǝrxonlarning jǝmǝtliri idi. 22 Barliⱪ ǝrlǝrning saniƣa asasǝn, bir ayliⱪtin axⱪanlirining sanaⱪtin ɵtküzülgǝnliri jǝmiy yǝttǝ ming bǝx yüz kixi boldi. 23 Gǝrxonning jǝmǝti ibadǝt qedirining arⱪa tǝripidǝ, yǝni ƣǝrb tǝrǝptǝ bargaⱨ ⱪurdi; 24 Gǝrxon jǝmǝtining ǝmiri Laǝlning oƣli Əliasaf idi. 25 Gǝrxonlarning jamaǝt qediridiki wǝzipisi ibadǝt qedirining ɵzidiki astinⱪi ikki yapⱪuq-pǝrdǝ, uning üstidiki yopuⱪ wǝ jamaǝt qedirining ixik pǝrdisigǝ,□ 26 xundaⱪla ⱨoyla ǝtrapidiki pǝrdilǝr, ⱨoyla dǝrwazisining pǝrdisi (ⱨoyla pǝrdiliri ibadǝt qediri bilǝn ⱪurbangaⱨni qɵridǝp turatti) wǝ ⱨoylida ixlitilidiƣan munasiwǝtlik barliⱪ tanilarƣa ⱪarax idi.

27 Koⱨattin Amramlarning jǝmǝti, Izⱨarlarning jǝmǝti, Ⱨebronlarning jǝmǝti wǝ Uzziǝllǝrning jǝmǝti wujudⱪa kǝldi; bu Koⱨatlarning jǝmǝtliri idi. 28 Barliⱪ ǝrkǝklǝrning sani boyiqǝ, bir ayliⱪtin axⱪanlar jǝmiy sǝkkiz ming altǝ yüz adǝm bolup qiⱪti; ular muⱪǝddǝs jayƣa ⱪarax wǝzipisini ɵtǝydiƣan boldi. 29 Koⱨat ǝwladlirining jǝmǝtliri jamaǝt qedirining jǝnub tǝripidǝ bargaⱨ tikti. 30 Koⱨat jǝmǝtining ǝmiri Uzziǝlning oƣli Əlizafan idi. 31 Ularning wǝzipisi ǝⱨdǝ sanduⱪi, xirǝ, qiraƣdan, ikki ⱪurbangaⱨ, xuningdǝk muⱪǝddǝs jayning iqidǝ ixlitidiƣan ⱪaqa-ⱪuqa, pǝrdǝ wǝ ibadǝt qedirining iqidǝ ixlitidiƣan barliⱪ nǝrsilǝrgǝ ⱪarax idi.

32 Lawiylarning ǝmirlirining ǝmiri bolsa kaⱨin Ⱨarunning oƣli Əliazar idi; u muⱪǝddǝshaniƣa ⱪarax wǝzipisini ɵtǝydiƣanlar üstidin nazarǝt ⱪilidiƣan boldi.

33 Mǝraridin Maⱨli jǝmǝti bilǝn Muxi jǝmǝti wujudⱪa kǝldi; bular Mǝrarining jǝmǝtliri boldi. 34 Barliⱪ ǝrkǝklǝrning saniƣa asasǝn, bir ayliⱪtin yuⱪiri bolƣanlar sanaⱪtin ɵtküzülgǝndǝ jǝmiy altǝ ming ikki yüz kixi qiⱪti. 35 Mǝrarining jǝmǝtining ǝmiri Abiⱨayilning oƣli Zuriyǝl boldi; ular ibadǝt qedirining ximal tǝripigǝ bargaⱨ ⱪurdi. 36 Mǝrari ǝwladlirining wǝzipisi ibadǝt qedirining tahtayliri, baldaⱪliri, hadiliriƣa, tǝglikliri barliⱪ ǝswab-jabduⱪliriƣa ⱪarax, xuningdǝk bularƣa munasiwǝtlik ixlitilidiƣan barliⱪ nǝrsilǝrgǝ, 37 xundaⱪla ⱨoylining tɵt ǝtrapidiki hadilarƣa wǝ ularning tǝglikliri, ⱪozuⱪ wǝ tanilarƣa mǝs’ul boluxⱪa bǝlgilǝnidi.

38 Ibadǝt qedirining aldiƣa, xǝrⱪ tǝripigǝ, yǝni jamaǝt qedirining künqiⱪix tǝripigǝ bargaⱨ ⱪurƣanlar Musa, Ⱨarun wǝ Ⱨarunning oƣulliri idi; ular Israillarning hizmitidǝ bolux wǝzipisini ɵtǝp, muⱪǝddǝs jayƣa ⱪaraydiƣan boldi; ularƣa yat bolƣan ⱨǝrⱪandaⱪ adǝm muⱪǝddǝs jayƣa yeⱪinlaxsa, ɵltürülǝtti.■

39 Musa bilǝn Ⱨarun Pǝrwǝrdigarning ǝmri boyiqǝ, sanaⱪtin ɵtküzgǝn barliⱪ Lawiylar, jǝmǝtliri boyiqǝ, yǝni bir ayliⱪtin yuⱪiri sanaⱪtin ɵtküzülgǝn ǝrkǝklǝr jǝmiy yigirmǝ ikki ming qiⱪti.

Lawiylarning Israillarning tunjilirining ornini besip Hudaƣa atilixi

40 Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Sǝn Israillar iqidǝ bir ayliⱪtin axⱪan tunji oƣullarni sanaⱪtin ɵtküzüp, isim-familisi boyiqǝ tizimlap qiⱪ. 41 Sǝn Lawiylarni Israillarning barliⱪ tunjilirining ornida Manga has ⱪil (Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn); Lawiylarning mal-qarwilirinimu Israillarning barliⱪ tunji mal-qarwilirining ornida Manga has ⱪil, — dedi.

42 Musa Pǝrwǝrdigarning ǝmri boyiqǝ, Israillarning tunjilirini ⱪoymay sanaⱪtin ɵtküzdi. 43 Bir ayliⱪtin yuⱪiri tunji oƣul balilirini isim-familisi bilǝn sanaⱪtin ɵtküzgǝndǝ, ular jǝmiy yigirmǝ ikki ming ikki yüz yǝtmix üq kixi qiⱪti.

44 Pǝrwǝrdigar Musaƣa mundaⱪ dedi: — 45 Sǝn Lawiylarni Israillarning tunjilirining ornida Manga talla, xundaⱪla Lawiylarning mal-qarwilirinimu Israillarning mal-qarwilirining ornida Manga talla; xuning bilǝn Lawiylar Meningki bolidu; Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn. 46 Wǝ Lawiylarning sanidin artuⱪ qiⱪⱪan Israillarning tunjiliri, yǝni xu ikki yüz yǝtmix üqi üqün ⱨɵrlük ⱨǝⱪⱪini ⱪobul ⱪilƣin;□ 47 xularning ⱨǝrbiri üqün bǝx xǝkǝl kümüx al, kixi saniƣa ⱪarap bolsun; muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki boyiqǝ ulardin alƣin (bir xǝkǝl yigirmǝ gǝraⱨdur).□  ■ 48 Artuⱪ qiⱪⱪan adǝmlǝrning, yǝni ⱨɵrlük ⱨǝⱪⱪini tɵlixi kerǝk bolƣanlarning kümüxini Ⱨarun bilǝn uning oƣulliriƣa bǝr.

49 Əmdi Lawiylar tǝripidin «ⱨɵrlükkǝ qiⱪirilƣan» dǝp ⱨesablanƣan tunji oƣullardin artuⱪ qiⱪⱪanlardin bolsa, Musa ulardin xu ⱨɵrlük ⱨǝⱪⱪini aldi; 50 u Israillarning tunjiliridin xu kümüxni, yǝni muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki boyiqǝ jǝmiy bir ming üq yüz atmix bǝx xǝkǝl aldi.□ 51 Musa Pǝrwǝrdigarning ǝmri boyiqǝ «ⱨɵrlükkǝ qiⱪirilƣan»larning kümüxini dǝl Pǝrwǝrdigar buyruƣinidǝk, Ⱨarun bilǝn uning oƣulliriƣa bǝrdi.

4

Koⱨat ǝwladlirining wǝzipisi

1 Andin Pǝrwǝrdigar Musa bilǝn Ⱨarunƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

2 Sǝn Lawiylar iqidin ata jǝmǝti boyiqǝ Koⱨat ǝwladlirining omumiy sanini tizimliƣin, 3 ottuz yaxtin ǝllik yaxⱪiqǝ bolƣan, jamaǝt qedirida ix-hizmǝt ⱪilixⱪa kelǝlǝydiƣanlarning ⱨǝmmisini tizimlap qiⱪ.□ 4 Koⱨat ǝwladlirining jamaǝt qediri iqidiki wǝzipisi ǝng muⱪǝddǝs buyumlarni baxⱪurux bolidu. 5 Bargaⱨ kɵqürülidiƣan qaƣda, Ⱨarun bilǝn uning oƣulliri kirip «ǝng muⱪǝddǝs jay»diki «ayrima pǝrdǝ-yopuⱪ»ni qüxürüp, uning bilǝn ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ sanduⱪini yɵgisun; 6 andin uning üstini delfinning terisidin etilgǝn yopuⱪ bilǝn orap, üstigǝ kɵk bir rǝhtni yepip, andin kɵtüridiƣan baldaⱪlarni ɵtküzsun.□ 7 Tǝⱪdim nan tizilƣan xirǝgǝ kɵk bir rǝht selinip, üstigǝ legǝn, tǝhsǝ, piyalǝ wǝ xarab ⱨǝdiyǝlirini qaqidiƣan ⱪǝdǝⱨlǝr tizip ⱪoyulsun; xirǝdimu «daimiy nan» tizilip turiwǝrsun;□  ■ 8 bu nǝrsilǝrning üsti ⱪizil rǝht bilǝn, uning üsti yǝnǝ delfin terisidǝ etilgǝn bir yopuⱪ bilǝn yepilip, andin kɵtiridiƣan baldaⱪlar ɵtküzüp ⱪoyulsun. 9 Ular kɵk rǝht elip, uning bilǝn qiraƣdan bilǝn üstidiki qiraƣlarni, pilik ⱪisⱪuqlarni, küldanlarni wǝ qiraƣdanƣa ixlitidiƣan, barliⱪ may ⱪaqilaydiƣan ⱪaqilarni yepip ⱪoysun.■ 10 Ular yǝnǝ qiraƣdan bilǝn qiraƣdanƣa ixlitidiƣan ⱨǝmmǝ ⱪaqa-ⱪuqa ǝswablarni delfin terisidin etilgǝn yopuⱪ bilǝn yɵgǝp, andin ǝpkǝxkǝ selip ⱪoysun.

11 Altun huxbuygaⱨⱪa kɵk bir rǝht selip, yǝnǝ delfin terisidǝ etilgǝn yopuⱪ bilǝn yepip, andin kɵtürgüqkǝ ⱪox baldaⱪlarni ɵtküzüp ⱪoysun.□ 12 Muⱪǝddǝs jayning iqidǝ ixlitidiƣan barliⱪ ⱪaqa-ⱪuqilarni kɵk bir rǝht bilǝn yɵgǝp, andin üstigǝ delfin terisidǝ etilgǝn yopuⱪni yepip, andin bir ǝpkǝxkǝ selip ⱪoysun.

13 Ular ⱪurbangaⱨni külidin tazilap, üstigǝ sɵsün rǝnglik bir rǝhtni yeyip ⱪoysun. 14 Andin yǝnǝ ⱪurbangaⱨta ixlitilidiƣan ǝswablar — küldan, ilmǝk, bǝlgürjǝk, qinilǝr, xundaⱪla barliⱪ ǝswablarni ⱪurbangaⱨ üstigǝ tizip, andin delfin terisidǝ etilgǝn bir yopuⱪ bilǝn yepip, andin kɵtüridiƣan baldaⱪlarni ɵtküzüp ⱪoysun.

15 Pütün bargaⱨtikilǝr yolƣa qiⱪidiƣan qaƣda, Ⱨarun bilǝn uning oƣulliri muⱪǝddǝs jay wǝ muⱪǝddǝs jaydiki barliⱪ ⱪaqa-ⱪuqa ǝswablarni yepip bolƣandin keyin, Koⱨatning ǝwladliri kelip kɵtürsun; lekin ɵlüp kǝtmǝslik üqün muⱪǝddǝs buyumlarƣa ⱪol tǝgküzmisun. Jamaǝt qediri iqidiki nǝrsilǝrdin xularni Koⱨatning ǝwladliri kɵtürüxi kerǝk.

16 Ⱨarunning oƣli Əliazarning wǝzipisi qiraƣ meyi, huxbuy ǝtir, daimiy tǝⱪdim ⱪilinidiƣan axliⱪ ⱨǝdiyǝ bilǝn mǝsiⱨlǝx meyiƣa ⱪarax, xundaⱪla pütkül ibadǝt qediri bilǝn uning iqidiki barliⱪ nǝrsilǝr, muⱪǝddǝs jay ⱨǝm muⱪǝddǝs jaydiki ⱪaqa-ⱪuqa ǝswablarƣa ⱪaraxtin ibarǝt.■

17 Andin Pǝrwǝrdigar Musa bilǝn Ⱨarunƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

18 Silǝr Koⱨat jǝmǝtidikilǝrni Lawiylar arisidin ⱪǝt’iy yoⱪitip ⱪoymanglar; 19 bǝlki ularning ɵlmǝy, ⱨayat ⱪelixi üqün ular «ǝng muⱪǝddǝs» buyumlarƣa yeⱪinlaxⱪan qaƣda, Ⱨarun bilǝn uning oƣulliri kirip ularning ⱨǝrbirigǝ ⱪilidiƣan wǝ kɵtüridiƣan ixlarni kɵrsitip ⱪoysun; 20 ular pǝⱪǝt muⱪǝddǝs jayƣa kirgǝndǝ muⱪǝddǝs buyumlarƣa bir dǝⱪiⱪimu ⱪarimisun, undaⱪ ⱪilip ⱪoysa ɵlüp ketidu.□

Gǝrxon ǝwladlirining wǝzipisi

21 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

22-23 Gǝrxon ǝwladliri iqidǝ ata jǝmǝti wǝ aililiri boyiqǝ, ottuz yaxtin ǝllik yaxⱪiqǝ bolƣan, jamaǝt qediri iqidǝ hizmǝt ⱪilix sepigǝ kirǝlǝydiƣan ⱨǝmmisini sanaⱪtin ɵtküzüp omumiy sanini al.□ 24 Gǝrxon aililirining ⱪilidiƣan hizmiti wǝ ular kɵtüridiƣan nǝrsilǝr tɵwǝndikiqǝ: 25 — ular jamaǝt qedirining ɵzini, yǝni astidiki iqki pǝrdiliri wǝ sirtⱪi pǝrdilirini, uning yapⱪuqini, xundaⱪla üstigǝ yapⱪan delfin terisidǝ etilgǝn yopuⱪni wǝ jamaǝt qedirining kirix ixikining pǝrdisini,□ 26 ibadǝt qediri bilǝn ⱪurbangaⱨni qɵridǝp tartilƣan ⱨoylidiki pǝrdilǝr bilǝn kirix dǝrwazisining pǝrdisini, xularƣa has tanilirini wǝ ixlitidiƣan barliⱪ ⱪaqa-ⱪuqa ǝswablarni kɵtürsun; bu ǝswab-üskünilǝrgǝ munasiwǝtlik kerǝk bolƣan ixlarni ⱪilsun. 27 Gǝrxon ǝwladlirining pütün wǝzipisi, yǝni ular kɵtüridiƣan wǝ bejiridiƣan barliⱪ ixlar Ⱨarun wǝ uning oƣullirining kɵrsǝtmiliri boyiqǝ bolsun; ularning nemǝ kɵtüridiƣanliⱪini silǝr bǝlgilǝp beringlar. 28 Gǝrxon ǝwladlirining jǝmǝtlirining jamaǝt qedirining iqidǝ ⱪilidiƣan hizmiti xular; ular kaⱨin Ⱨarunning oƣli Itamarning ⱪol astida turup ixlisun.

Mǝrari ǝwladlirining wǝzipisi

29 Mǝrarining ǝwladlirinimu, ularni ata jǝmǝti, aililiri boyiqǝ, sanaⱪtin ɵtküz; 30 ottuz yaxtin ǝllik yaxⱪiqǝ bolƣan, jamaǝt qediri iqidǝ hizmǝt ⱪilix sepigǝ kirǝlǝydiƣan ⱨǝmmisini sanaⱪtin ɵtküzüp omumiy sanini al.□ 31 Ularning jamaǝt qediri iqidiki barliⱪ hizmiti, yǝni kɵtürüx wǝzipisi mundaⱪ: — Ular jamaǝt qedirining tahtayliri, baldaⱪliri, hadiliri wǝ ularning tǝglikliri, 32 ⱨoylining tɵt ǝtrapidiki hadilar, ularning tǝglikliri, ⱪozuⱪliri, tanaliri, barliⱪ ǝswab-üskünǝ ⱨǝm xularƣa kerǝklik bolƣan barliⱪ nǝrsilǝrni kɵtürüx bolsun; ular kɵtüridiƣan ǝswab-üskünilǝrni namini atap bir-birlǝp ⱨǝr adǝmgǝ kɵrsitip beringlar. 33 Mǝrari jǝmǝt-aililirining jamaǝt qediri iqidǝ ⱪilidiƣan barliⱪ ixliri ǝnǝ xular; ular kaⱨin Ⱨarunning oƣli Itamarning ⱪol astida turup ixlisun.

Lawiylarning nopusining sanaⱪtin ɵtküzülüxi

34-35 Musa bilǝn Ⱨarun wǝ jamaǝtning ǝmirliri Koⱨatning ǝwladlirining ottuz yaxtin ǝllik yaxⱪiqǝ bolƣan, jamaǝt qedirida hizmǝt ⱪilix sepigǝ kirǝlǝydiƣanlarning ⱨǝmmisini ata jǝmǝti, aililiri boyiqǝ sanaⱪtin ɵtküzdi.□ 36 Ulardin jǝmǝti boyiqǝ sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy ikki ming yǝttǝ yüz ǝllik kixi bolup qiⱪti. 37 Muxular Koⱨat jǝmǝtidin sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr bolup, jamaǝt qedirida ix ⱪilidiƣan ⱨǝrbiri, yǝni Pǝrwǝrdigarning Musaning wastisi bilǝn ⱪilƣan ǝmri boyiqǝ Musa bilǝn Ⱨarun sanaⱪtin ɵtküzgǝnlǝr idi.

38-39 Gǝrxonlarning ata jǝmǝti, aililiri boyiqǝ, ottuz yaxtin ǝllik yaxⱪiqǝ bolƣan, jamaǝt qedirida hizmǝt ⱪilix sepigǝ kirǝlǝydiƣan ⱨǝmmisi sanaⱪtin ɵtküzüldi; 40 ata jǝmǝti, aililiri boyiqǝ sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy ikki ming altǝ yüz ottuz kixi bolup qiⱪti. 41 Muxular Gǝrxon jǝmǝtidin sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr bolup, jamaǝt qedirida ix ⱪilidiƣan ⱨǝrbiri, yǝni Pǝrwǝrdigarning Musaning wastisi bilǝn ⱪilƣan ǝmri boyiqǝ Musa bilǝn Ⱨarun sanaⱪtin ɵtküzgǝnlǝr idi.

42-43 Mǝrarilarning ata jǝmǝti, aililiri boyiqǝ, ottuz yaxtin ǝllik yaxⱪiqǝ bolƣan, jamaǝt qedirida hizmǝt ⱪilix sepigǝ kirǝlǝydiƣan ⱨǝmmisi sanaⱪtin ɵtküzüldi; 44 ata jǝmǝti, aililiri boyiqǝ sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr jǝmiy üq ming ikki yüz kixi bolup qiⱪti. 45 Muxular Mǝrari jǝmǝtidin sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr bolup, jamaǝt qedirida ix ⱪilidiƣan ⱨǝrbiri, yǝni Pǝrwǝrdigarning Musaning wastisi bilǝn ⱪilƣan ǝmri boyiqǝ Musa bilǝn Ⱨarun sanaⱪtin ɵtküzgǝnlǝr idi.

46-47 Sanaⱪtin ɵtküzülgǝn Lawiylar mana xular idi; Musa bilǝn Ⱨarun ⱨǝm Israillarning ǝmirliri ulardin ata jǝmǝti, aililiri boyiqǝ, ottuz yaxtin ǝllik yaxⱪiqǝ bolƣan, jamaǝt qedirida hizmǝt ⱪilix wǝ yük kütürüx wǝzipisigǝ kirǝlǝydiƣanlarni sanaⱪtin ɵtküzgǝn. 48 Ularning sani jǝmiy sǝkkiz ming bǝx yüz sǝksǝn adǝm bolup qiⱪti. 49 Pǝrwǝrdigarning ǝmri boyiqǝ, ular Musa tǝripidin sanaⱪtin ɵtküzüldi; ⱨǝrkim ɵzi ⱪilidiƣan Ixi wǝ kɵtüridiƣan yükigǝ asasǝn sanaⱪtin ɵtküzüldi. Bularning ⱨǝmmisi Pǝrwǝrdigarning Musaƣa ǝmr ⱪilƣinidǝk boldi.

5

Napaklarni bargaⱨtin ayrix kerǝk

1 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip: — 2-3 Sǝn Israillarƣa ǝmr ⱪilip: «Silǝr pisǝ-mahaw kesili bilǝn aⱪma kesiligǝ giriptar bolƣanlarni, xundaⱪla ɵlükkǝ tegixi bilǝn napak bolup ⱪalƣan ⱨǝmmisini ǝr-ayal demǝy bargaⱨtin qiⱪiriwetinglar. Bargaⱨlarni bulƣiwǝtmǝsliki üqün ularni bargaⱨtin qiⱪiriwetinglar; qünki Mǝn bargaⱨ otturisida makan ⱪildim» — degin, — dedi.□  ■

4 Israillar xundaⱪ ⱪilip ularni bargaⱨtin qiⱪiriwǝtti; Pǝrwǝrdigar Musaƣa ⱪandaⱪ ǝmr ⱪilƣan bolsa, Israillar xundaⱪ ⱪildi.

Tɵlǝm tɵlǝx nizami — «itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi» wǝ ⱪoxumqǝ tɵlǝm

5 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

6 Sǝn Israillarƣa eytⱪin: — Mǝyli ǝr yaki ayal bolsun, ǝgǝr u insanlarning Pǝrwǝrdigarƣa wapasizliⱪ ⱪilidiƣan ⱨǝrⱪandaⱪ gunaⱨliridin birini sadir ⱪilip, xuning bilǝn gunaⱨkar dǝp bekitilsǝ,■ 7 undaⱪta u ɵzi ɵtküzgǝn gunaⱨiƣa iⱪrar ⱪilip, itaǝtsizliki kǝltürüp qiⱪarƣan, ziyanlanƣuqining ziyinini toluⱪ tɵlǝp berixi kerǝk wǝ uning sirtida u kixigǝ yǝnǝ bǝxtin bir ülüxni ⱪoxup tɵlǝp bǝrsun.■ 8 Ziyanlanƣuqining mubada itaǝtsizlik kǝltürüp qiⱪarƣan ziyanƣa berilgǝn tɵlǝm pulini alƣudǝk tuƣⱪini bolmisa, tɵlǝm puli gunaⱨkar bolƣan kixining kafaritigǝ sunulidiƣan ⱪoxⱪarƣa ⱪoxulup, Pǝrwǝrdigarƣa atilip, kaⱨinƣa berilsun.■ 9 Xuningdǝk Israillarning Hudaƣa atiƣan barliⱪ muⱪǝddǝs ⱨǝdiyǝliri, yǝni kaⱨinƣa kǝltürgǝn nǝrsilǝrdin barliⱪ «kɵtürmǝ ⱪurbanliⱪ-ⱨǝdiyǝ»lǝr kaⱨinƣa ⱨesab bolsun. 10 Ⱨǝrkim Hudaƣa atiƣan ⱨǝdiyǝlǝr muⱪǝddǝs dǝp ⱨesablansun, xundaⱪla kaⱨinning bolsun; kixilǝr kaⱨinƣa nemǝ ⱨǝdiyǝ ⱪilsa, uning ⱨǝmmisi kaⱨinning bolsun.■

Zina ⱪildi dǝp ǝrz ⱪilinƣan hotunni sinax usuli wǝ bir tǝrǝp ⱪilix nizami

11 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

12 Sǝn Israillarƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ degin: — Əgǝr birsining hotuni ɵz eridin yüz ɵrügǝn, sadaⱪǝtsizlik ⱪilƣan bolsa, 13 — demǝk, baxⱪa birsi bilǝn yeⱪinlaxⱪan, xundaⱪla uning bulƣanƣanliⱪi erining kɵzliridin yoxurun bolƣan bolsa, ⱨeq guwaⱨqi bolmiƣan ⱨǝm gunaⱨ ⱪilƣan qeƣida tutulupmu ⱪalmiƣan bolsa, 14 xundaⱪ ǝⱨwalda, eri ɵz hotunidin guman ⱪilip künlisǝ, hotuni rastla zina ⱪilip bulƣanƣan bolsa (yaki ɵz hotuniƣa guman ⱪilip künlisimu, hotuni zina ⱪilmiƣan wǝ bulƣanmiƣan bolsa) 15 ǝⱨwalini ispatlax üqün bu adǝm hotunini kaⱨinning yeniƣa ǝkǝlsun ⱨǝm hotuni üqün zɵrür axliⱪ ⱨǝdiyǝsi, yǝni arpa undin ondin bir ǝfaⱨni alƣaq kǝlsun; xu ⱨǝdiyǝning üstigǝ u ⱨeq zǝytun meyi ⱪuymisun yaki ⱨeq mǝstiki ⱪoxup ⱪoymisun; qünki bu kündaxliⱪ ⱨǝdiyǝsi, ǝslǝtmǝ axliⱪ ⱨǝdiyǝsi bolup, ularning ⱪǝbiⱨlikigǝ bolƣan ǝslǝtmidur.□

16 Kaⱨin u hotunni aldiƣa kǝltürüp, Pǝrwǝrdigarning ⱨuzurida turƣuzsun. 17 Kaⱨin komzǝkkǝ muⱪǝddǝs sudin ⱪuyup, ibadǝt qedirining yǝr topisidin bir qimdim elip suƣa qeqip ⱪoysun.□ 18 Kaⱨin u hotunni Pǝrwǝrdigarning ⱨuzurida turƣuzup, bexini eqip, ǝslǝtmǝ axliⱪ ⱨǝdiyǝsi, yǝni kündaxliⱪ ⱨǝdiyǝsini uning ⱪoliƣa tutⱪuzsun, andin kaⱨin ⱪoliƣa ⱪarƣix kǝltürgüqi ǝlǝm süyini alsun. 19 Kaⱨin u hotunƣa ⱪǝsǝm iqküzüp, uningƣa «Dǝrwǝⱪǝ sǝn ⱨeqⱪandaⱪ adǝm bilǝn billǝ yatmiƣan, eringning ornida baxⱪa birsi bilǝn billǝ boluxⱪa ezip buzuⱪluⱪ ⱪilmiƣan bolsang, undaⱪta sǝn bu ⱪarƣix kǝltürgüqi ǝlǝm süyidin halas bolƣaysǝn.□ 20 Lekin sǝn eringning ornida baxⱪa birsigǝ yeⱪinlixip ɵzüngni bulƣiƣan bolsang, eringdin baxⱪa bir ǝr sǝn bilǝn billǝ yatⱪan bolsa, —» desun; 21-22 andin kaⱨin u hotunƣa ⱪarƣix ⱪǝsimini iqküzgǝndin keyin, yǝnǝ uningƣa: «— Pǝrwǝrdigar yotangni yiglitip, ⱪorsiⱪingni ixxitiwǝtsun, xuningdǝk Pǝrwǝrdigar seni ɵz hǝlⱪing iqidǝ ⱪarƣix wǝ ⱪǝsǝm iqix dǝstikigǝ aylandursun; bu ⱪarƣix süyi iq-ⱪarningƣa kirip, ⱪorsiⱪingni ixxitiwǝtsun, yotangni yigilitiwǝtsun» degǝndǝ, u hotun: «Amin, amin» desun.

23 Xuningdǝk kaⱨin bu ⱪarƣix sɵzlirini dǝptǝrgǝ pütüp ⱪoysun, xundaⱪla yazƣan sɵzlǝrni ǝlǝm süyigǝ qilisun, 24 andin u hotunƣa bu ⱪarƣix kǝltürgüqi ǝlǝm süyini iqküzsun, bu ⱪarƣix kǝltürgüqi su uning iqigǝ kirixi bilǝnla uningƣa azab-ǝlǝm bolidu. 25 Kaⱨin u hotunning ⱪolidin kündaxliⱪ axliⱪ ⱨǝdiyǝsini elip, uni Pǝrwǝrdigarning ⱨuzurida pulanglitip bolƣandin keyin, ⱪurbangaⱨⱪa elip kǝlsun. 26 Kaⱨin ⱨǝdiyǝdin bir siⱪim un elip, hatirǝ ⱨesabida ⱪurbangaⱨⱪa ⱪoyup kɵydürsun; andin u hotunƣa bu suni iqküzsun.

27 Kaⱨin ǝmdi u hotunƣa suni iqküzgǝndin keyin, ǝgǝr u ⱨǝⱪiⱪiy bulƣanƣan bolup, ɵz erigǝ sadaⱪǝtsizlik ⱪilƣan bolsa, qoⱪum xundaⱪ boliduki, bu ⱪarƣix süyi uning iqigǝ kirgǝndin keyin uningƣa azab-ǝlǝm kǝltüridu; uning ⱪorsiⱪi ixxip, yotisi yigilǝp ketidu; xuning bilǝn u hotun ɵz hǝlⱪi iqidǝ ⱪarƣixⱪa ketidu. 28 Lekin ǝgǝr u hotun bulƣanmiƣan pak bolsa, xu ixtin halas bolidu wǝ ǝksiqǝ ⱨamilidar bolup pǝrzǝntlik bolidu.

29 Mana bu kündaxliⱪ toƣrisidiki ⱪanundur; hotun ɵz erining ornida baxⱪa birsi bilǝn billǝ boluxi bilǝn ezip bulƣanƣan bolsa□ 30 wǝ yaki birsi hotunidin guman ⱪilip künlisǝ, undaⱪta u hotunini Pǝrwǝrdigarning aldida turƣuzsun, kaⱨin uningƣa xu ⱪanun boyiqǝ ⱨǝmmini ijra ⱪilsun. 31 Ənǝ xundaⱪ ⱪilƣanda, ǝr gunaⱨtin halas bolup, hotun ɵz gunaⱨini kɵtiridu.□

6

«Nazariylar»ning nizami

1 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

2 Sǝn Israillarƣa eytⱪin: «Mǝyli ǝr yaki ayal bolsun, «Ɵzümni Pǝrwǝrdigarƣa atap, nazariylardin bolimǝn» degǝn alaⱨidǝ bir ⱪǝsǝmni iqkǝn bolsa,□ 3 undaⱪta u ɵzini ⱨaraⱪ-xarabtin ayrip pǝrⱨiz tutsun; ⱨaraⱪ-xarab bilǝn ixlǝngǝn sirkinimu iqmisun yaki ⱨǝrⱪandaⱪ üzüm xǝrbitini iqmisun wǝ ⱨɵl-ⱪuruⱪ üzümlǝrnimu yemisun. 4 Ɵzini Pǝrwǝrdigarƣa atiƣan barliⱪ künlǝrdǝ, üzüm telidin qiⱪⱪan ⱨǝrⱪandaⱪ nǝrsini, mǝyli üzüm uruⱪi bolsun, posti bolsun, ularni yeyixkǝ bolmaydu.□

5 Ɵzümni Pǝrwǝrdigarƣa atidim dǝp ⱪǝsǝm ⱪilƣan künliridǝ, ularning bexiƣa ustira tǝgküzüxkǝ bolmaydu; ɵzini Pǝrwǝrdigarƣa atiƣan künlǝr ɵtüp bolmiƣuqǝ, u muⱪǝddǝs boluxi kerǝk; ular qaqlirini uzun ⱪoyuxi kerǝk.□  ■ 6 U ⱪǝsǝm iqkǝn barliⱪ künliridǝ ⱨeqⱪandaⱪ ɵlüklǝrgǝ yeⱪinlixixⱪa bolmaydu.□ 7 Uning ɵz atisi, anisi, ⱪerindixi yaki ⱨǝdǝ-singilliri ɵlüp ⱪalƣan bolsa, ularni dǝp ɵzini napak ⱪilmasliⱪi kerǝk; qünki bexida Pǝrwǝrdigarƣila has bolimǝn dǝp bǝrgǝn wǝdisining bǝlgisi bolidu.□ 8 Ɵzini Hudaƣa atiwǝtkǝn barliⱪ künlǝrdǝ u Pǝrwǝrdigar aldida muⱪǝddǝs bolup tursun.

9 Mubada bir kixi uning yenida tuyuⱪsiz ɵlüp ⱪelip, ɵzini Pǝrwǝrdigarƣa atiƣanliⱪning bǝlgisi bolƣan bexi bulƣanƣan bolsa, u ɵzini paklax küni wǝ keyinki yǝttinqi künimu qeqini aldursun. 10 Sǝkkizinqi küni u ikki pahtǝkni yaki ikki baqkini elip jamaǝt qedirining dǝrwazisi aldida kaⱨinƣa tapxursun. 11 Kaⱨin birini gunaⱨ ⱪurbanliⱪi, yǝnǝ birini kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ süpitidǝ sunup, ɵlük sǝwǝbidin napak bolup ⱪalƣan gunaⱨini tilǝp kafarǝt ⱪilsun; nazariy xu künning ɵzidǝ ɵz bexini ⱪaytidin muⱪǝddǝs-pak ⱪilsun, 12 u ɵzini Pǝrwǝrdigarƣa atiƣan künlirini yengiwaxtin baxlisun, xuning bilǝn bir yaxliⱪ bir ǝrkǝk ⱪozini itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi ⱪilip sunsun; ilgiriki künliri bolsa inawǝtsiz ⱨesablansun; qünki uning ɵzini Pǝrwǝrdigarƣa atiƣan ⱨaliti bulƣanƣan.

13 Nazariylardin biri ɵzini Pǝrwǝrdigarƣila atiƣan künlǝr toxⱪan künidǝ u toƣruluⱪ ⱪanun-bǝlgilimǝ mundaⱪ: — Kixilǝr uni jamaǝt qedirining dǝrwazisi aldiƣa ǝkǝlsun; 14 u ɵzi Pǝrwǝrdigarƣa sunulidiƣan kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ üqün bir yaxliⱪ bejirim ǝrkǝk ⱪozini, gunaⱨ ⱪurbanliⱪi üqün bir yaxliⱪ qixi bejirim bir ⱪozini, inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi üqün bejirim bir ⱪoxⱪarni kǝltürsun, 15 xundaⱪla bir sewǝt petir nan, zǝytun meyi ilǝxtürülgǝn esil undin pixurulƣan toⱪaqlar ⱨǝmdǝ zǝytun meyi sürülüp mǝsiⱨlǝngǝn petir ⱨǝmǝk nanlar wǝ xu ⱪurbanliⱪlarning ⱪoxumqǝ axliⱪ ⱨǝdiyǝliri wǝ xarab ⱨǝdiyǝlirini kǝltürsun.□ 16 Kaⱨin bularni Pǝrwǝrdigarning ⱨuzuriƣa kǝltürüp, Nazariyning xu gunaⱨ ⱪurbanliⱪi bilǝn kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪini sunsun; 17 u Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi süpitidǝ ⱪoxⱪarni sunsun, uningƣa ⱪoxup bir sewǝt petir nanni sunsun; kaⱨin xular bilǝn tǝng Nazariy ⱪoxup tǝⱪdim ⱪilƣan axliⱪ ⱨǝdiyǝ bilǝn xarab ⱨǝdiyǝni kǝltürüp sunsun. 18 Nazariy jamaǝt qedirining dǝrwazisi aldida ɵzini Pǝrwǝrdigarƣa atiƣanliⱪiƣa bǝlgǝ ⱪilip ⱪoyuwǝtkǝn qeqini qüxürüp, qeqini elip inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi astidiki otⱪa ⱪoysun.■ 19 Nazariy xu tǝriⱪidǝ ɵzini Pǝrwǝrdigarƣila atiƣanliⱪ qeqini qüxürüp bolƣandin keyin, kaⱨin ⱪaynap pixirilƣan ⱪoxⱪarning bir aldi ⱪolini ⱨǝm sewǝttin bir petir nan bilǝn bir petir ⱨǝmǝk nanni elip kelip Nazariyning ⱪoliƣa tutⱪuzsun. 20 Kaⱨin bularni Pǝrwǝrdigarning aldida pulanglatma ⱪurbanliⱪ süpitidǝ ɵrüsun; bular pulanglatma ⱪurbanliⱪ süpitidǝ sunƣan tɵx bilǝn kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ ⱪilinƣan aldi ⱪol bilǝn ⱪoxulup, muⱪǝddǝs dǝp ⱨesablinip kaⱨinƣa berilsun; andin keyin Nazariy xarab iqsǝ bolidu.■

21 Xular bolsa ⱪǝsǝm iqkǝn Nazariy toƣrisida, ɵzini Pǝrwǝrdigarƣa ataxta sunux zɵrür bolƣan ⱪurbanliⱪ-ⱨǝdiyǝlǝr toƣrisida bekitilgǝn ⱪanun-bǝlgilimidur; xuningdǝk uning ⱪoli nemigǝ yǝtsǝ xuni sunsimu bolidu; u iqkǝn ⱪǝsimi boyiqǝ, yǝni ɵzini Hudaƣa atax wǝdisi toƣruluⱪ xu nizam-bǝlgilimǝ boyiqǝ ⱨǝmmǝ ixni ada ⱪilsun; wǝdisigǝ ǝmǝl ⱪilsun.

Kaⱨinlarning bǝht-bǝrikǝt tilǝp ⱪilƣan sɵzi

22 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

23 Sǝn Ⱨarun bilǝn uning oƣulliriƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ degin: — Silǝr Israillarƣa mundaⱪ bǝht-bǝrikǝt tilǝnglar: —

24 «Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ bǝht-bǝrikǝt ata ⱪilƣay, silǝrni Ɵz panaⱨida saⱪliƣay;

25 Pǝrwǝrdigar yüzini silǝrning üstünglǝrdǝ yorutup, silǝrgǝ xapaǝt ⱪilƣay;

26 Pǝrwǝrdigar yüzini üstünglarƣa ⱪaritip kɵtürüp, silǝrgǝ hatirjǝmlik bǝrgǝy!» — dǝp tilǝnglar.

27 Ular xundaⱪ ⱪilip namimni Israillarning üstigǝ ⱪonduridu wǝ Mǝn ularƣa bǝht-bǝrikǝt ata ⱪilimǝn.

7

Ⱨǝrⱪaysi ⱪǝbilǝ ǝmirlirining ⱨǝdiyǝliri

1-2 Musa ibadǝt qedirini tikligǝn küni, u qedirni mǝsiⱨ ⱪilip maylap muⱪǝddǝs ⱪildi, xundaⱪla uning iqidiki barliⱪ ǝswab-jabduⱪlar, ⱪurbangaⱨ wǝ uning barliⱪ ⱪaqa-ⱪuqa ǝswablirini mǝsiⱨ ⱪilip maylap muⱪǝddǝs ⱪildi; xü küni xundaⱪ boldiki, Israilning ǝmirliri, yǝni ularning ata jǝmǝtining baxliⱪliri bolƣan, ⱪǝbilǝ ǝmirliri kelip ⱨǝdiyǝlǝrni sundi; xu ⱪǝbililǝrning ǝmirliri sanaⱪtin ɵtküzüx ixiƣa nazarǝt ⱪilƣuqilar idi.□  ■ 3 Ular ɵzlirining ⱨǝdiyǝlirini Pǝrwǝrdigarning ⱨuzuriƣa ⱨazir ⱪilixti, kǝltürülgǝn bu ⱨǝdiyǝlǝr jǝmiy bolup altǝ ⱨarwa, on ikki ɵküzdin ibarǝt idi; ⱨǝr ikki ǝmir birlixip birdin sayiwǝnlik ⱨarwa, ⱨǝrbir ǝmir birdin ɵküz elip kǝldi; ular bu ⱨǝdiyǝlǝrni qedirining aldiƣa ǝkilixti. 4 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip: —

5 Jamaǝt qedirining ixliriƣa ixlitix üqün sǝn bu nǝrsilǝrni ⱪobul ⱪilip, Lawiylarning ⱨǝrbirining bejiridiƣan ixliri boyiqǝ ularning ixlitixigǝ bǝrgin, — dedi.

6 Xuning bilǝn Musa ⱨarwa bilǝn ɵküzlǝrni ⱪobul ⱪilip Lawiylarƣa tapxurup bǝrdi. 7 U Gǝrxon ǝwladlirining ⱪilidiƣan ixliriƣa asasǝn, ularƣa ikki ⱨarwa bilǝn tɵt ɵküz bǝrdi. 8 Mǝrari ǝwladlirining ⱪilidiƣan ixliriƣa asasǝn, ularƣa tɵt ⱨarwa bilǝn sǝkkiz ɵküz bǝrdi; ularning ⱨǝmmisi kaⱨin Ⱨarunning oƣli Itamarƣa ⱪaraytti; 9 lekin u Koⱨatning ǝwladliriƣa ⱨeqnemǝ bǝrmidi; qünki ular muⱪǝddǝs nǝrsilǝrni kɵtürüxkǝ mǝs’ul idi; demǝk, ular mǝs’ul bolƣan nǝrsilǝrni ɵz mürisidǝ kɵtürǝtti.□

10 Ⱪurbangaⱨ maylinip mǝsiⱨlǝngǝn küni, uni Hudaƣa beƣixlax yolida ǝmirlǝr sunidiƣan ⱨǝdiyǝlirini elip kelip, ⱪurbangaⱨ aldiƣa ⱪoyuxti. 11 Pǝrwǝrdigar Musaƣa: —

Ular ⱪurbangaⱨni beƣixlax yolida ⱨǝdiyǝlirini sunsun; ⱨǝrbir ǝmir ɵz künidǝ sunsun, — dedi.

12 Birinqi küni ⱨǝdiyǝ sunƣuqi Yǝⱨuda ⱪǝbilisidin Amminadabning oƣli Naⱨxon boldi. 13 U sunƣan ⱨǝdiyǝ eƣirliⱪi bir yüz ottuz xǝkǝl kelidiƣan bir kümüx legǝn, eƣirliⱪi yǝtmix xǝkǝl kelidiƣan bir kümüx das bolup, bular muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki boyiqǝ ɵlqǝndi; axliⱪ ⱨǝdiyǝ bolsun dǝp ikkisigǝ zǝytun meyi arilaxturulƣan esil un toldurulƣanidi;□ 14 on xǝkǝl eƣirliⱪta, huxbuy toldurulƣan bir altun piyalǝ; 15 kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ üqün bir ǝrkǝk torpaⱪ, bir ⱪoqⱪar, bir yaxliⱪ bir ǝrkǝk ⱪoza; 16 gunaⱨ ⱪurbanliⱪi üqün bir tekǝ; 17 inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi üqün ikki buⱪa, bǝx ⱪoqⱪar, bǝx tekǝ, bir yaxliⱪ bǝx ǝrkǝk ⱪoza; bular Amminadabning oƣli Naⱨxon sunƣan ⱨǝdiyǝlǝr idi.

18 Ikkinqi küni ⱨǝdiyǝ sunƣuqi Issakarning ǝmiri Zuarning oƣli Nǝtanǝl boldi. 19 U sunƣan ⱨǝdiyǝ eƣirliⱪi bir yüz ottuz xǝkǝl kelidiƣan bir kümüx legǝn, eƣirliⱪi yǝtmix xǝkǝl kelidiƣan bir kümüx das bolup, bular muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki boyiqǝ ɵlqǝndi; axliⱪ ⱨǝdiyǝ bolsun dǝp ikkisigǝ zǝytun meyi arilaxturulƣan esil un toldurulƣanidi; 20 on xǝkǝl eƣirliⱪta, huxbuy toldurulƣan bir altun piyalǝ; 21 kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ üqün bir torpaⱪ, bir ⱪoqⱪar, bir yaxliⱪ bir ǝrkǝk ⱪoza; 22 gunaⱨ ⱪurbanliⱪi üqün bir tekǝ; 23 inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi üqün ikki buⱪa, bǝx ⱪoqⱪar, bǝx tekǝ, bir yaxliⱪ bǝx ǝrkǝk ⱪoza; bular Zuarning oƣli Nǝtanǝl sunƣan ⱨǝdiyǝlǝr idi.

24 Üqinqi küni ⱨǝdiyǝ sunƣuqi Zǝbulun ǝwladlirining ǝmiri Ⱨelonning oƣli Eliab boldi. 25 U sunƣan ⱨǝdiyǝ eƣirliⱪi bir yüz ottuz xǝkǝl kelidiƣan bir kümüx legǝn, eƣirliⱪi yǝtmix xǝkǝl kelidiƣan bir kümüx das bolup, bular muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki boyiqǝ ɵlqǝndi; axliⱪ ⱨǝdiyǝ bolsun dǝp ikkisigǝ zǝytun meyi arilaxturulƣan esil un toldurulƣanidi; 26 on xǝkǝl eƣirliⱪta, huxbuy toldurulƣan bir altun piyalǝ; 27 kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ üqün bir torpaⱪ, bir ⱪoqⱪar, bir yaxliⱪ bir ǝrkǝk ⱪoza; 28 gunaⱨ ⱪurbanliⱪi üqün bir tekǝ; 29 inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi üqün ikki buⱪa, bǝx ⱪoqⱪar, bǝx tekǝ, bir yaxliⱪ bǝx ǝrkǝk ⱪoza; bular Ⱨelonning oƣli Eliab sunƣan ⱨǝdiyǝlǝr idi.

30 Tɵtinqi küni ⱨǝdiyǝ sunƣuqi Rubǝn ǝwladlirining ǝmiri Xidɵrning oƣli Əlizur boldi. 31 U sunƣan ⱨǝdiyǝ eƣirliⱪi bir yüz ottuz xǝkǝl kelidiƣan bir kümüx legǝn, eƣirliⱪi yǝtmix xǝkǝl kelidiƣan bir kümüx das bolup, bular muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki boyiqǝ ɵlqǝndi; axliⱪ ⱨǝdiyǝ bolsun dǝp ikkisigǝ zǝytun meyi arilaxturulƣan esil un toldurulƣanidi; 32 on xǝkǝl eƣirliⱪta, huxbuy toldurulƣan bir altun piyalǝ; 33 kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ üqün bir torpaⱪ, bir ⱪoqⱪar, bir yaxliⱪ bir ǝrkǝk ⱪoza; 34 gunaⱨ ⱪurbanliⱪi üqün bir tekǝ; 35 inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi üqün ikki buⱪa, bǝx ⱪoqⱪar, bǝx tekǝ, bir yaxliⱪ bǝx ǝrkǝk ⱪoza; bular Xidɵrning oƣli Əlizur sunƣan ⱨǝdiyǝlǝr idi.

36 Bǝxinqi küni ⱨǝdiyǝ sunƣuqi Ximeon ǝwladlirining ǝmiri Zuri-xaddayning oƣli Xelumiyǝl boldi. 37 U sunƣan ⱨǝdiyǝ eƣirliⱪi bir yüz ottuz xǝkǝl kelidiƣan bir kümüx legǝn, eƣirliⱪi yǝtmix xǝkǝl kelidiƣan bir kümüx das bolup, bular muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki boyiqǝ ɵlqǝndi; axliⱪ ⱨǝdiyǝ bolsun dǝp ikkisigǝ zǝytun meyi arilaxturulƣan esil un toldurulƣanidi; 38 on xǝkǝl eƣirliⱪta, huxbuy toldurulƣan bir altun piyalǝ; 39 kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ üqün bir torpaⱪ, bir ⱪoqⱪar, bir yaxliⱪ bir ǝrkǝk ⱪoza; 40 gunaⱨ ⱪurbanliⱪi üqün bir tekǝ; 41 inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi üqün ikki buⱪa, bǝx ⱪoqⱪar, bǝx tekǝ, bir yaxliⱪ bǝx ǝrkǝk ⱪoza; bular Zuri-xaddayning oƣli Xelumiyǝl sunƣan ⱨǝdiyǝlǝr idi.

42 Altinqi küni ⱨǝdiyǝ sunƣuqi Gad ǝwladlirining ǝmiri Deuǝlning oƣli Əliasaf boldi. 43 U sunƣan ⱨǝdiyǝ eƣirliⱪi bir yüz ottuz xǝkǝl kelidiƣan bir kümüx legǝn, eƣirliⱪi yǝtmix xǝkǝl kelidiƣan bir kümüx das bolup, bular muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki boyiqǝ ɵlqǝndi; axliⱪ ⱨǝdiyǝ bolsun dǝp ikkisigǝ zǝytun meyi arilaxturulƣan esil un toldurulƣanidi; 44 on xǝkǝl eƣirliⱪta, huxbuy toldurulƣan bir altun piyalǝ; 45 kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ üqün bir torpaⱪ, bir ⱪoqⱪar, bir yaxliⱪ bir ǝrkǝk ⱪoza; 46 gunaⱨ ⱪurbanliⱪi üqün bir tekǝ; 47 inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi üqün ikki buⱪa, bǝx ⱪoqⱪar, bǝx tekǝ, bir yaxliⱪ bǝx ǝrkǝk ⱪoza; bular Deuǝlning oƣli Əliasaf sunƣan ⱨǝdiyǝlǝr idi.

48 Yǝttinqi küni ⱨǝdiyǝ sunƣuqi Əfraim ǝwladlirining ǝmiri Ammiⱨudning oƣli Əlixama boldi. 49 U sunƣan ⱨǝdiyǝ eƣirliⱪi bir yüz ottuz xǝkǝl kelidiƣan bir kümüx legǝn, eƣirliⱪi yǝtmix xǝkǝl kelidiƣan bir kümüx das bolup, bular muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki boyiqǝ ɵlqǝndi; axliⱪ ⱨǝdiyǝ bolsun dǝp ikkisigǝ zǝytun meyi arilaxturulƣan esil un toldurulƣanidi; 50 on xǝkǝl eƣirliⱪta, huxbuy toldurulƣan bir altun piyalǝ; 51 kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ üqün bir torpaⱪ, bir ⱪoqⱪar, bir yaxliⱪ bir ǝrkǝk ⱪoza; 52 gunaⱨ ⱪurbanliⱪi üqün bir tekǝ; 53 inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi üqün ikki buⱪa, bǝx ⱪoqⱪar, bǝx tekǝ, bir yaxliⱪ bǝx ǝrkǝk ⱪoza; bular Ammiⱨudning oƣli Əlixama sunƣan ⱨǝdiyǝlǝr idi.

54 Sǝkkizinqi küni ⱨǝdiyǝ sunƣuqi Manassǝⱨ ǝwladlirining ǝmiri Pidaⱨzurning oƣli Gamaliyǝl boldi. 55 U sunƣan ⱨǝdiyǝ eƣirliⱪi bir yüz ottuz xǝkǝl kelidiƣan bir kümüx legǝn, eƣirliⱪi yǝtmix xǝkǝl kelidiƣan bir kümüx das bolup, bular muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki boyiqǝ ɵlqǝndi; axliⱪ ⱨǝdiyǝ bolsun dǝp ikkisigǝ zǝytun meyi arilaxturulƣan esil un toldurulƣanidi; 56 on xǝkǝl eƣirliⱪta, huxbuy toldurulƣan bir altun piyalǝ; 57 kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ üqün bir torpaⱪ, bir ⱪoqⱪar, bir yaxliⱪ bir ǝrkǝk ⱪoza; 58 gunaⱨ ⱪurbanliⱪi üqün bir tekǝ; 59 inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi üqün ikki buⱪa, bǝx ⱪoqⱪar, bǝx tekǝ, bir yaxliⱪ bǝx ǝrkǝk ⱪoza; bular Pidaⱨzurning oƣli Gamaliyǝl sunƣan ⱨǝdiyǝlǝr idi.

60 Toⱪⱪuzinqi küni ⱨǝdiyǝ sunƣuqi Benyamin ǝwladlirining ǝmiri Gideonining oƣli Abidan boldi. 61 U sunƣan ⱨǝdiyǝ eƣirliⱪi bir yüz ottuz xǝkǝl kelidiƣan bir kümüx legǝn, eƣirliⱪi yǝtmix xǝkǝl kelidiƣan bir kümüx das bolup, bular muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki boyiqǝ ɵlqǝndi; axliⱪ ⱨǝdiyǝ bolsun dǝp ikkisigǝ zǝytun meyi arilaxturulƣan esil un toldurulƣanidi; 62 on xǝkǝl eƣirliⱪta, huxbuy toldurulƣan bir altun piyalǝ; 63 kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ üqün bir torpaⱪ, bir ⱪoqⱪar, bir yaxliⱪ bir ǝrkǝk ⱪoza; 64 gunaⱨ ⱪurbanliⱪi üqün bir tekǝ; 65 inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi üqün ikki buⱪa, bǝx ⱪoqⱪar, bǝx tekǝ, bir yaxliⱪ bǝx ǝrkǝk ⱪoza; bular Gideonining oƣli Abidan sunƣan ⱨǝdiyǝlǝr idi.

66 Oninqi küni ⱨǝdiyǝ sunƣuqi Dan ǝwladlirining ǝmiri Ammixaddayning oƣli Aⱨiǝzǝr boldi. 67 U sunƣan ⱨǝdiyǝ eƣirliⱪi bir yüz ottuz xǝkǝl kelidiƣan bir kümüx legǝn, eƣirliⱪi yǝtmix xǝkǝl kelidiƣan bir kümüx das bolup, bular muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki boyiqǝ ɵlqǝndi; axliⱪ ⱨǝdiyǝ bolsun dǝp ikkisigǝ zǝytun meyi arilaxturulƣan esil un toldurulƣanidi; 68 on xǝkǝl eƣirliⱪta, huxbuy toldurulƣan bir altun piyalǝ; 69 kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ üqün bir torpaⱪ, bir ⱪoqⱪar, bir yaxliⱪ bir ǝrkǝk ⱪoza; 70 gunaⱨ ⱪurbanliⱪi üqün bir tekǝ; 71 inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi üqün ikki buⱪa, bǝx ⱪoqⱪar, bǝx tekǝ, bir yaxliⱪ bǝx ǝrkǝk ⱪoza; bular Ammixaddayning oƣli Aⱨiǝzǝr sunƣan ⱨǝdiyǝlǝr idi.

72 On birinqi küni ⱨǝdiyǝ sunƣuqi Axir ǝwladlirining ǝmiri Okranning oƣli Pagiyǝl boldi. 73 U sunƣan ⱨǝdiyǝ eƣirliⱪi bir yüz ottuz xǝkǝl kelidiƣan bir kümüx legǝn, eƣirliⱪi yǝtmix xǝkǝl kelidiƣan bir kümüx das bolup, bular muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki boyiqǝ ɵlqǝndi; axliⱪ ⱨǝdiyǝ bolsun dǝp ikkisigǝ zǝytun meyi arilaxturulƣan esil un toldurulƣanidi; 74 on xǝkǝl eƣirliⱪta, huxbuy toldurulƣan bir altun piyalǝ; 75 kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ üqün bir torpaⱪ, bir ⱪoqⱪar, bir yaxliⱪ bir ǝrkǝk ⱪoza; 76 gunaⱨ ⱪurbanliⱪi üqün bir tekǝ; 77 inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi üqün ikki buⱪa, bǝx ⱪoqⱪar, bǝx tekǝ, bir yaxliⱪ bǝx ǝrkǝk ⱪoza; bular Okranning oƣli Pagiyǝl sunƣan ⱨǝdiyǝlǝr idi.

78 On ikkinqi küni ⱨǝdiyǝ sunƣuqi Naftali ǝwladlirining ǝmiri Enanning oƣli Aⱨira boldi. 79 U sunƣan ⱨǝdiyǝ eƣirliⱪi bir yüz ottuz xǝkǝl kelidiƣan bir kümüx legǝn, eƣirliⱪi yǝtmix xǝkǝl kelidiƣan bir kümüx das bolup, bular muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki boyiqǝ ɵlqǝndi; axliⱪ ⱨǝdiyǝ bolsun dǝp ikkisigǝ zǝytun meyi arilaxturulƣan esil un toldurulƣanidi; 80 on xǝkǝl eƣirliⱪta, huxbuy toldurulƣan bir altun piyalǝ; 81 kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ üqün bir torpaⱪ, bir ⱪoqⱪar, bir yaxliⱪ bir ǝrkǝk ⱪoza; 82 gunaⱨ ⱪurbanliⱪi üqün bir tekǝ; 83 inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi üqün ikki buⱪa, bǝx ⱪoqⱪar, bǝx tekǝ, bir yaxliⱪ bǝx ǝrkǝk ⱪoza; bular Enanning oƣli Aⱨira sunƣan ⱨǝdiyǝlǝr idi.

84 Ⱪurbangaⱨ maylinip mǝsiⱨlǝngǝn künidǝ, Israil ǝmirliri ⱪurbangaⱨⱪa sunƣan ⱨǝdiyǝlǝr: — jǝmiy on ikki kümüx legǝn, on ikki kümüx das, on ikki altun piyalǝ boldi, 85 ⱨǝrbir kümüx legǝnning eƣirliⱪi bir yüz ottuz xǝkǝl, ⱨǝrbir kümüx dasning eƣirliⱪi yǝtmix xǝkǝl idi; muxu ⱪaqa-ⱪuqiƣa kǝtkǝn kümüx muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki boyiqǝ ɵlqǝngǝndǝ, jǝmiy ikki ming tɵt yüz xǝkǝl qiⱪti; 86 huxbuy bilǝn toldurulƣan altun piyalǝ on ikki bolup, muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki boyiqǝ ɵlqǝngǝndǝ, ⱨǝrbir altun piyalining eƣirliⱪi on xǝkǝl qiⱪti; bu altun piyalilǝrning altuni jǝmiy bir yüz yigirmǝ xǝkǝl qiⱪti; 87 kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar üqün bolƣan mallar: — jǝmiy on ikki torpaⱪ, on ikki ⱪoqⱪar, on ikki bir yaxliⱪ ǝrkǝk ⱪoza idi, ⱨǝrbiri tegixlik axliⱪ ⱨǝdiyǝlǝr bilǝn billǝ sunuldi; on ikki tekǝ gunaⱨ ⱪurbanliⱪi üqün sunuldi; 88 inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪliri üqün sunulƣini jǝmiy yigirmǝ tɵt buⱪa, atmix ⱪoqⱪar, atmix tekǝ, bir yaxliⱪ atmix ǝrkǝk ⱪoza idi. Ⱪurbangaⱨ maylinip mǝsiⱨlinip, uni Hudaƣa beƣixlax yolida sunulƣan ⱨǝdiyǝlǝr mana muxular.

89 Musa Pǝrwǝrdigar bilǝn sɵzlǝxkili jamaǝt qediriƣa kirgǝn qeƣida, u «ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ sanduⱪi»ning üstidiki «kafarǝt tǝhti»ning ikki tǝripidiki kerubning otturisidin uning ɵzigǝ gǝp ⱪilƣan awazini anglap turdi; Pǝrwǝrdigar xu yolda uningƣa sɵz ⱪilatti.□

8

Altun qiraƣdan

1 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip: —

2 Sǝn Ⱨarunƣa: «Sǝn qiraƣlar yaⱪidiƣan qaƣda yǝttǝ qiraƣning ⱨǝmmisi qiraƣdanning aldini yorutidiƣan bolsun» dǝp eytip ⱪoy, — dedi.■

3 Ⱨarun xundaⱪ ⱪildi; u qiraƣdan üstidiki qiraƣlarning ⱨǝmmisini yandurup, huddi Pǝrwǝrdigarning Musaƣa eytⱪinidǝk, qiraƣ nurini qiraƣdanning aldini yorutidiƣan ⱪilip ⱪoydi. 4 Qiraƣdanning yasilixi mundaⱪ: u altundin bolⱪa bilǝn soⱪup yasalƣan, putidin güllirigiqǝ bolⱪa bilǝn soⱪup qiⱪirilƣan. Pǝrwǝrdigar Musaƣa kɵrsǝtkǝn nushidǝk, u qiraƣdanni xundaⱪ yasatti.■

Lawiylarning Hudaning hizmitigǝ atap paklinip ayrilixi

5 Pǝrwǝrdigar Musaƣa mundaⱪ dedi: —

6 Sǝn Israillarning iqidin Lawiylarni tallap qiⱪip pakliƣin. 7 Ularni paklax üqün ularƣa mundaⱪ ⱪil: «kafarǝt süyi»ni ularning bǝdinigǝ qaqⱪin; andin ular ɵzliri pütün bǝdinini ustura bilǝn qüxürsun, kiyimlirini yuyup ɵzini pak ⱪilsun.□ 8 Andin keyin ular bir torpaⱪ bilǝn xuningƣa ⱪoxup axliⱪ ⱨǝdiyǝsini, yǝni zǝytun meyi ilǝxtürülgǝn esil unni kǝltürsun; sǝn gunaⱨ ⱪurbanliⱪi üqün yǝnǝ bir torpaⱪni kǝltür. 9 Sǝn Lawiylarni jamaǝt qedirining aldiƣa kǝltür wǝ pütün Israil jamaitini yiƣip kǝl; 10 Lawiylarni Pǝrwǝrdigarning ⱨuzuriƣa ⱨazir ⱪilƣin; andin Israillar kelip ⱪollirini ularning üstigǝ ⱪoysun. 11 Ⱨarun Lawiylarni Israillarning «pulanglatma ⱪurbanliⱪ»i süpitidǝ Pǝrwǝrdigarning hizmitini ⱪilsun dǝp, Pǝrwǝrdigarƣa ⱨǝdiyǝ ⱪilsun.□ 12 Lawiylar ⱪollirini ⱨeliⱪi ikki torpaⱪning bexiƣa ⱪoysun; sǝn birini gunaⱨ ⱪurbanliⱪi bolsun, birini kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ bolsun, Lawiylar üqün kafarǝt kǝltürsun dǝp Pǝrwǝrdigarƣa sunƣin.□ 13 Sǝn andin Lawiylarni Ⱨarun bilǝn uning oƣullirining aldida turƣuzup, ularni pulanglatma ⱪurbanliⱪ süpitidǝ Pǝrwǝrdigarƣa ⱨǝdiyǝ ⱪil.

14 Lawiylar Meningki bolsun dǝp, sǝn Lawiylarni ǝnǝ xu tǝriⱪidǝ Israillardin ayrip qiⱪ.■ 15 Andin Lawiylar kirip jamaǝt qedirining ixlirini ⱪilsa bolidu; sǝn ularni paklandur, ularni pulanglatma ⱪurbanliⱪ süpitidǝ ⱨǝdiyǝ ⱪil. 16 Qünki ular Israillar iqidǝ pütünlǝy Manga atalƣan; Mening ularni Meningki bolsun dǝp tallixim ularni Israillarning arisida baliyatⱪuning tunji mewisi ornida ⱪoyƣanliⱪimdur. 17 Qünki Israillarning tunjisi, mǝyli u insan yaki ⱨaywan bolsun, pütünlǝy Manga tǝwǝdur; Mǝn Misir zeminida barliⱪ tunjilarni ɵltürgǝn küni ularni Ɵzümgǝ muⱪǝddǝs ⱪilip eliwalƣanidim.■ 18 Mening Lawiylarni u yol bilǝn tallixim ularni Israillarning iqidiki tunjilirining ornida ⱪoyuxum üqündur.■ 19 Wǝ jamaǝt qedirida Israillarning hizmitidǝ bolsun wǝ Israillarning gunaⱨini tilǝp kafarǝt kǝltürsun, xuningdǝk Israillar muⱪǝddǝs jayƣa yeⱪinlaxⱪanda ular arisida bala-ⱪaza qiⱪmisun dǝp, Mǝn Israillar iqidin Lawiylarni Ⱨarun bilǝn uning oƣulliriƣa bǝrdim. 20 Musa, Ⱨarun wǝ pütkül Israil jamaiti Lawiylarni xundaⱪ ⱪildi; Pǝrwǝrdigarning Lawiylar toƣruluⱪ Musaƣa buyruƣinidǝk Israillar ⱨǝmmisini bǝja kǝltürdi. 21 Lawiylar xundaⱪ ⱪilip ɵzlirini gunaⱨtin paklap, kiyim-keqǝklirini yuyup pakizlidi; Ⱨarun ularni pulanglatma ⱪurbanliⱪ süpitidǝ Pǝrwǝrdigarƣa ⱨǝdiyǝ ⱪildi; Ⱨarun yǝnǝ ularni paklaxⱪa gunaⱨini tilǝp kafarǝt ⱪildi. 22 Andin keyin Lawiylar kirip Ⱨarunning aldida, xundaⱪla uning oƣullirining aldida, jamaǝt qediri iqidiki ixlarni ⱪilixⱪa kirixti; Pǝrwǝrdigar Lawiylar toƣruluⱪ Musaƣa ⱪandaⱪ buyruƣan bolsa, Israillar uni xu boyiqǝ bǝja kǝltürdi.

23 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

24 Lawiylarning wǝzipisi mundaⱪ bolsun: — Yigirmǝ bǝx yaxtin yuⱪiriliri kirip jamaǝt qediri iqidiki ixlarni ⱪilixⱪa sǝpkǝ kirsun;□ 25 ǝllik yaxⱪa yǝtkǝndin keyin sǝptin qekinip xu hizmǝtni ⱪilmisun; 26 lekin ular jamaǝt qediri iqidǝ ⱪerindaxliriƣa yardǝmlixip, ularning ⱨajǝtliridin qiⱪixⱪa bolidu, ǝmma qedirdiki rǝsmiy wǝzipidǝ bolmisun. Lawiylarning wǝzipiliri ⱨǝⱪⱪidǝ ularƣa ǝnǝ xundaⱪ ⱪil.

9

Sinay qɵl-bayawinida «ɵtüp ketix ⱨeyti»ni ɵtküzüx

1 Misir zeminidin qiⱪⱪandin keyinki ikkinqi yili birinqi ayda, Pǝrwǝrdigar Sinay qɵlidǝ Musaƣa buyrup: —

2 Israillar bekitilgǝn waⱪitta ɵtüp ketix ⱨeytini ɵtküzsun;■ 3 yǝni muxu ayning on tɵtinqi küni gugumda, bekitilgǝn waⱪitta, barliⱪ bǝlgilimǝ wǝ ⱪaidǝ-tǝrtip boyiqǝ ⱨeytni ɵtküzünglar, — dedi.□ 4 Xuning bilǝn Musa Israillarƣa sɵz ⱪilip ɵtüp ketix ⱨeytini ɵtküzüxni buyrudi. 5 Ular birinqi ayning on tɵtinqi küni gugumda, Sinay qɵlidǝ ɵtüp ketix ⱨeytini ɵtküzdi; Pǝrwǝrdigar Musaƣa ⱪandaⱪ buyruƣan bolsa, Israillar xundaⱪ ⱪildi. □

6 Bir nǝqqǝylǝn bir ɵlükkǝ tegip ketip napak bolup ⱪalƣanliⱪi üqün, ular xu küni ɵtüp ketix ⱨeytini ɵtküzǝlmidi-dǝ, ular xu küni Musa bilǝn Ⱨarunning aldiƣa kelip Musaƣa: —

7 Biz ɵlüp ⱪalƣan adǝmgǝ tegip ketip napak bolup ⱪalƣan bolsaⱪmu, lekin nemixⱪa Israillarning ⱪatarida, bekitilgǝn waⱪitta Pǝrwǝrdigarƣa sunuxⱪa kerǝk bolƣinini elip kelixtin rǝt ⱪilinimiz? — deyixti.

8 — Tohtap turunglar, mǝn berip Pǝrwǝrdigar silǝr toƣranglarda nemǝ buyruydikin, anglap baⱪay, — dedi Musa ularƣa.

9 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

10 Sǝn Israillarƣa mundaⱪ degin: «Silǝr wǝ silǝrning ǝwladliringlar iqidǝ bǝzilǝr ɵlüklǝrgǝ tegip ketip napak bolup ⱪalƣan bolsa yaki uzaⱪ sǝpǝr üstidǝ bolsa, ular yǝnila Pǝrwǝrdigar üqün ɵtüp ketix ⱨeytini ɵtküzüxkǝ bolidu.□ 11 Undaⱪ kixilǝr ikkinqi ayning on tɵtinqi küni gugumda ⱨeytni ɵtküzsun; ⱨeyt taamini petir nan wǝ aqqiⱪ kɵktatlar bilǝn billǝ yesun;□ 12 ulardin ǝtigǝ azraⱪmu ⱪaldurmisun wǝ ⱪozisining ustihanliridin birǝrsinimu sundurƣuqi bolmisun; ular ⱨeytni ɵtüp ketix ⱨeytining barliⱪ bǝlgilimiliri boyiqǝ ɵtküzsun.□  ■ 13 Ⱨalbuki, pak bolƣan, sǝpǝr üstidimu bolmiƣan ǝmma ɵtüp ketix ⱨeytini ɵtküzüxkǝ etibar bǝrmigǝn kixi bolsa ɵz hǝlⱪidin üzüp taxlinidu; qünki bekitilgǝn waⱪitta Pǝrwǝrdigarƣa sunux kerǝk bolƣinini sunmiƣanliⱪi üqün, u ɵz gunaⱨini ɵz üstigǝ alidu.□ 14 Əgǝr aranglarda turuwatⱪan yat ǝllik bir musapir Pǝrwǝrdigar üqün ɵtüp ketix ⱨeytini ɵtküzüxni halisa, u ɵtüp ketix ⱨeyti toƣrisidiki bǝlgilimǝ wǝ ⱪaidǝ-tǝrtip boyiqǝ ɵtküzsun; yat ǝllik musapirlar üqün wǝ zeminda tuƣulƣanlar üqünmu aranglarda xu birla nizam bolsun.■

Hudaning Israillarni qɵl-bayawanda Ɵz buluti wǝ oti bilǝn yetǝklixi

15 Ibadǝt qediri tiklǝngǝn küni, bulut ibadǝt qedirini, yǝni ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ qedirini ⱪaplap turdi; kǝqtin taki ǝtigǝngiqǝ, bulut huddi ottǝk ibadǝt qedirining üstidǝ turdi.□  ■ 16 Daim xundaⱪ bolatti; kündüzi bulut ibadǝt qedirini ⱪaplap turatti, keqisi u otⱪa ohxaytti. 17 Ⱪaqaniki bulut jamaǝt qedirining üstidin kɵtürülsǝ, Israillar yolƣa qiⱪatti; bulut ⱪǝyǝrdǝ tohtisa, Israillar xu yǝrdǝ bargaⱨ tikǝtti. 18 Israillar Pǝrwǝrdigarning buyruⱪi boyiqǝ mangatti, Pǝrwǝrdigarning buyruⱪi boyiqǝ bargaⱨ tikǝtti; bulut ibadǝt qedirining üstidǝ ⱪanqǝ uzaⱪ tohtisa, ular bargaⱨta xunqǝ uzaⱪ turatti.■ 19 Bulut ibadǝt qedirining üstidǝ heli künlǝrgiqǝ tohtap tursa, Israillarmu Pǝrwǝrdigarning kɵrsitmisini tutup sǝpǝrgǝ qiⱪmaytti; 20 mubada bulut ibadǝt qedirining üstidǝ pǝⱪǝt birnǝqqǝ künla tohtisa, ular Pǝrwǝrdigarning buyruⱪi boyiqǝ xu waⱪitta bargaⱨ ⱪurup yatatti, andin yǝnǝ Pǝrwǝrdigarning buyruⱪi boyiqǝ sǝpǝrgǝ atlinatti. 21 Wǝ mubada bulut pǝⱪǝtla kǝqtin ǝtigǝngiqǝ tohtap, ǝttigǝndǝ bulut yǝnǝ kɵtürülsǝ, ular yǝnǝ yolƣa qiⱪatti; mǝyli kündüzi yaki keqisi bulut kɵtürülsila, ular sǝpǝrgǝ qiⱪatti. 22 Bulut ibadǝt qedirining üstidǝ uzunraⱪ tursa, mǝyli ikki kün, bir ay, bir yil tursimu, Israillar yolƣa qiⱪmay bargaⱨta turuwerǝtti; lekin bulut kɵtürülüp mangsila ular sǝpirini dawamlaxturatti.■ 23 Pǝrwǝrdigarning buyruⱪi bilǝn ular bargaⱨ ⱪuratti, Pǝrwǝrdigarning buyruⱪi bilǝn ular sǝpǝrni dawamlaxturatti; ular Pǝrwǝrdigarning Musaning wastisi bilǝn bǝrgǝn ǝmri boyiqǝ, Pǝrwǝrdigarning kɵrsitmisini tutatti.

10

Kümüx kanay qelinix waⱪitliri

1 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

2 Sǝn ɵzünggǝ ikki kanay yasatⱪin; ularni kümüxtin soⱪtur. Ular jamaǝtni yiƣixⱪa, xundaⱪla jamaǝtni bargaⱨlirini yiƣixturup yolƣa qiⱪixⱪa qaⱪirix üqün ixlitilidu. 3 Ikki kanay qelinƣanda pütkül jamaǝt sening yeningƣa jamaǝt qediri dǝrwazisining aldiƣa yiƣilidiƣan bolsun. 4 Əgǝr yalƣuz biri qelinsa, ǝmirliri, yǝni mingliƣan Israillarning mingbexiliri sening yeningƣa kelip yiƣilsun. 5 Silǝr ⱪattiⱪ yuⱪiri awaz bilǝn qalƣanda kün qiⱪix tǝrǝptiki bargaⱨlar yolƣa qiⱪsun.□ 6 Andin silǝr ikkinqi ⱪetim ⱪattiⱪ, yuⱪiri awaz bilǝn qalƣanda jǝnub tǝrǝptiki bargaⱨlar yolƣa qiⱪsun; ular yolƣa qiⱪⱪan qaƣda kanay ⱪattiⱪ, yuⱪiri awaz bilǝn qelinixi kerǝktur.

7 Jamaǝtni yiƣilixⱪa qaⱪiridiƣan qaƣda, kanay qelinglar, ǝmma ⱪattiⱪ, yuⱪiri awaz bilǝn qalmanglar; 8 Ⱨarunning ǝwladliri, kaⱨin bolƣanlar kanaylarni qalsun; bular silǝrgǝ ǝwladmu-ǝwlad bir ǝbǝdiy bǝlgilimǝ bolsun.□ 9 Əgǝr silǝr ɵz zemininglarda silǝrgǝ zulum salƣan düxmininglar bilǝn jǝng ⱪilixⱪa qiⱪsanglar, ⱪattiⱪ, yuⱪiri awaz bilǝn qelinglar. Xuning bilǝn ɵzünglarning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarning aldida yad etilip, düxmininglardin ⱪutulisilǝr. 10 Buningdin baxⱪa, huxal künliringlarda, bekitilgǝn ⱨeytliringlarda wǝ ayning birinqi künliridǝ, silǝr kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ wǝ inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪlirini sunƣininglarda, ⱪurbanliⱪlarning aldida turup kanay qelinglar; xuning bilǝn kanaylar silǝrni Hudayinglarƣa ǝslǝtküqi bolidu; Mǝn Hudayinglar Pǝrwǝrdigardurmǝn.

Sinaydin yolƣa qiⱪix tǝrtipi

11 Ikkinqi yili, ikkinqi ayning yigirminqi küni bulut ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ qedirining üstidin kɵtürüldi;□ 12 xuning bilǝn Israillar Sinay qɵlidin qiⱪip, yol elip sǝpǝrlirini baxlidi; bulut Paran qɵlidǝ tohtidi. 13 Bu ularning birinqi ⱪetim Pǝrwǝrdigarning Musaning wastisi bilǝn ⱪilƣan ǝmri boyiqǝ yolƣa qiⱪixi boldi. 14 Yǝⱨuda bargaⱨi ɵzining tuƣi astida ⱪoxun-ⱪoxun bolup aldi bilǝn yolƣa qiⱪti; ⱪoxunning baxliⱪi Amminadabning oƣli Naⱨxon idi.■ 15 Issakar ⱪǝbilisi ⱪoxunining baxliⱪi Zuarning oƣli Nǝtanǝl idi. 16 Zǝbulun ⱪǝbilisi ⱪoxunining baxliⱪi Ⱨelonning oƣli Eliab idi. 17 Andin ibadǝt qediri quwulup, Gǝrxonning ǝwladliri bilǝn Mǝrarining ǝwladliri uni kɵtürüp yolƣa qiⱪti.

18 Rubǝn bargaⱨi ɵzining tuƣi astida ⱪoxun-ⱪoxun bolup yolƣa qiⱪti; ⱪoxunning baxliⱪi Xidɵrning oƣli Əlizur idi. 19 Ximeon ⱪǝbilisi ⱪoxunining baxliⱪi Zuri-xaddayning oƣli Xelumiyǝl idi. 20 Gad ⱪǝbilisi ⱪoxunining baxliⱪi Deuǝlning oƣli Əliasaf idi. 21 Andin Koⱨatlar muⱪǝddǝs buyumlarni kɵtürüp yolƣa qiⱪti; ular yetip kelixtin burun ibadǝt qedirini kɵtürgüqilǝr kelip uni tiklǝp ⱪoyuxⱪanidi.■

22 Əfraim bargaⱨi ɵzining tuƣi astida ⱪoxun-ⱪoxun bolup yolƣa qiⱪti; ⱪoxunning baxliⱪi Ammiⱨudning oƣli Əlixama idi. 23 Manassǝⱨ ⱪǝbilisi ⱪoxunining baxliⱪi Pidaⱨzurning oƣli Gamaliyǝl idi. 24 Binyamin ⱪǝbilisi ⱪoxunining baxliⱪi Gideonining oƣli Abidan idi.

25 Dan bargaⱨi ⱨǝmmǝ bargaⱨlarning arⱪa muⱨapizǝtqisi bolup, ɵzining tuƣi astida ⱪoxun-ⱪoxun bolup yolƣa qiⱪti; ⱪoxunning baxliⱪi Ammixaddayning oƣli Aⱨiǝzǝr idi. 26 Axir ⱪǝbilisi ⱪoxunining baxliⱪi Okranning oƣli Pagiyǝl idi. 27 Naftali ⱪǝbilisi ⱪoxunining baxliⱪi Enanning oƣli Aⱨira idi.

28 Bular Israillar yolƣa qiⱪⱪanda ⱪoxun-ⱪoxun bolup mengix tǝrtipi idi; ular xu tǝriⱪidǝ yolƣa qiⱪti.

Musaning ⱪeynakisi Ⱨobabⱪa bolƣan tǝlipi

29 Musa ɵzining ⱪeynatisi, Midiyanliⱪ Reuǝlning oƣli Ⱨobabⱪa: — Biz Pǝrwǝrdigar wǝdǝ ⱪilƣan yǝrgǝ ⱪarap sǝpǝr ⱪiliwatimiz, U: «Mǝn u yǝrni silǝrgǝ miras ⱪilip berimǝn» degǝn; ɵzlirining biz bilǝn billǝ mengixlirini ɵtünimǝn, biz siligǝ yahxi ⱪaraymiz, qünki Pǝrwǝrdigar Israil toƣruluⱪ bǝht-saadǝt ata ⱪilimǝn dǝp wǝdǝ bǝrgǝn, — dedi.

30 Lekin Ⱨobab Musaƣa: — Yaⱪ, mǝn ɵz yurtum, ɵz uruⱪ-tuƣⱪanlirimƣa ketimǝn, — dedi.

31 Musa uningƣa: Bizdin ayrilip kǝtmisilǝ; qünki sili qɵldǝ ⱪandaⱪ bargaⱨ ⱪuriximiz kerǝklikini bilila, sili bizgǝ kɵz bolup bǝrsilǝ. 32 Xundaⱪ boliduki, biz bilǝn billǝ barsila, kǝlgüsidǝ Pǝrwǝrdigar bizgǝ ⱪandaⱪ yahxiliⱪ ⱪilsa, bizmu siligǝ xundaⱪ ⱪilimiz! — dedi.

33 Israillar Pǝrwǝrdigar teƣidin yolƣa qiⱪip üq kün yol mangdi; Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪi ularƣa aram alidiƣan yǝr izdǝp ularning aldida üq kün yol baxlap mangdi.

34 Ular qedirlirini yiƣixturup yolƣa qiⱪidiƣan qaƣlarda, Pǝrwǝrdigarning buluti ⱨaman ularning üstidǝ bolatti. 35 Əⱨdǝ sanduⱪi yolƣa qiⱪidiƣan qaƣda Musa: «Ornungdin turƣaysǝn, i Pǝrwǝrdigar; düxmǝnliring tiripirǝn bolsun; Sanga ɵqlǝr yüzüngning aldidin ⱪaqsun!» — dǝytti.■ 36 Əⱨdǝ sanduⱪi tohtiƣan qaƣda u: «Ⱪaytip kǝlgǝysǝn, i Pǝrwǝrdigar, mingliƣan-tümǝnligǝn Israil hǝlⱪi arisiƣa ⱪaytip kǝlgǝysǝn!» — dǝytti.

11

Hǝlⱪning yol boyi ƣotuldixip Pǝrwǝrdigarning aqqiⱪini kǝltürüxi

1 Wǝ xundaⱪ boldiki, hǝlⱪ ƣotuldixatti, ularning ƣotuldaxliri Pǝrwǝrdigarning ⱪuliⱪiƣa yetip intayin rǝzil anglandi; U bu sɵzlǝrni anglidi wǝ Uning ƣǝzipi ⱪozƣaldi; Pǝrwǝrdigarning ot-yalⱪuni ularning arisida tutixip, bargaⱨning qetidiki bǝzilǝrni kɵydürüxkǝ baxlidi.■ 2 Hǝlⱪ bu qaƣda Musaƣa yalwuriwidi, Musa Pǝrwǝrdigardin tilidi; xuning bilǝn ot pǝsiyip ɵqti. 3 Pǝrwǝrdigarning oti ularning otturisida tutaxⱪanliⱪi üqün u u yǝrgǝ «Tabǝraⱨ» dǝp at ⱪoydi. □

Hǝlⱪning ozuⱪ toƣruluⱪ ƣotuldaxliri

4 Ularning arisidiki xalƣut kixilǝrning nǝpsi taⱪildap kǝtti, Israillarmu yǝnǝ yiƣlaxⱪa baxlidi: «Əmdi bizgǝ kim gɵx beridu?□  ■ 5 Ⱨelimu esimizdiki, biz Misirdiki qaƣlarda pul hǝjlimǝy turupmu beliⱪ yeyǝlǝyttuⱪ, yǝnǝ tǝrhǝmǝk, tawuz, piyaz wǝ küdǝ piyaz bilǝn samsaⱪmu bar idi. 6 Mana bu yǝrdǝ ⱨazir kɵz aldimizda mannadin baxⱪa ⱨeqnemǝ yoⱪ, ǝmdi bizning jenimizmu ⱪurup ketiwatidu» deyixti.

7 Manna goya yumƣaⱪsüt uruⱪiƣa, kɵrünüxi goya kǝⱨriwaƣa ohxaytti.■ 8 Kixilǝr uyan-buyan qepip uni yiƣip, bǝzidǝ yarƣunqaⱪta ezip, bǝzidǝ ⱨawanqida soⱪup, ya bǝzidǝ ⱪazanda pixurup nan ⱪilip yǝytti; tǝmi zǝytun mayliⱪ toⱪaqlarƣa ohxaytti.□ 9 Keqidǝ bargaⱨⱪa xǝbnǝm qüxkǝndǝ, mannamu xuning üstigǝ qüxǝtti.

10 Musa hǝlⱪning ailimu-ailǝ ⱨǝrbiri ɵz qedirining ixiki aldida yiƣa-zar ⱪilixiwatⱪinini anglidi; buningƣa Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi ⱪattiⱪ ⱪozƣaldi, bu ix Musaning nǝziridimu yaman kɵründi. 11 Musa Pǝrwǝrdigarƣa: —

Sǝn bu barliⱪ hǝlⱪning eƣir yükini manga artip ⱪoyup, mǝn ⱪulungni nemixⱪa bundaⱪ ⱪiynaysǝn; nemixⱪa mǝn Sening aldingda iltipat tapmaymǝn? 12 Ya mǝn bu pütün hǝlⱪⱪǝ ⱨamilidar bolup, ularni tuƣdummu? Sǝn tehi manga: «Sǝn ularni Mǝn ⱪǝsǝm iqip ularning ata-bowiliriƣa miras ⱪilƣan xu yǝrgǝ yǝtküzgüqǝ, huddi baⱪⱪan atisi ǝmqǝktiki bowaⱪni baƣriƣa alƣandǝk baƣringƣa elip kɵtürüp mang» dǝwatisǝn? 13 Mǝn bu hǝlⱪⱪǝ nǝdin gɵx tepip berǝlǝymǝn? Qünki ular manga yiƣlap: «Sǝn bizgǝ yegüdǝk gɵx tepip bǝr!» deyixmǝktǝ. 14 Mǝn bu hǝlⱪni kɵtürüxni yalƣuz üstümgǝ elip ketǝlmǝydikǝnmǝn, bu ix manga bǝk eƣir keliwatidu. 15 Əgǝr Sǝn manga muxundaⱪ muamilǝ ⱪilmaⱪqi bolsang, mǝn ɵtünüp ⱪalay, bu harab ⱨalitimni manga kɵrsǝtmǝy, iltipat ⱪilip meni ɵltürüwǝt! — dedi.

Pǝrwǝrdigarning Musaƣa yǝtmix aⱪsaⱪalni tallap qiⱪixni buyruxi

16 Pǝrwǝrdigar Musaƣa mundaⱪ dedi: —

Israil aⱪsaⱪalliri iqidin, sǝn yenimƣa tonuydiƣan hǝlⱪ aⱪsaⱪalliri wǝ bǝglǝrdin yǝtmixni tallap yiƣⱪin, ularni jamaǝt qedirining aldiƣa ǝkǝl. Ular sening bilǝn billǝ xu yǝrdǝ tursun. 17 Mǝn xu yǝrgǝ qüxüp sening bilǝn sɵzliximǝn; wǝ sening üstüngdǝ turuwatⱪan Roⱨni elip ularning üstigimu bɵlüp ⱪoyimǝn. Xuning bilǝn ular sǝn bilǝn billǝ hǝlⱪni kɵtürüx mǝs’uliyitini üstigǝ alidu, andin sǝn uni ɵzüng yalƣuz kɵtürmǝydiƣan bolisǝn.□ 18 Sǝn hǝlⱪⱪǝ mundaⱪ degin: «Ətǝ gɵx yiyixkǝ tǝyyarlinip ɵzǝnglǝrni Hudaƣa atap paklanglar; qünki silǝr Pǝrwǝrdigarning ⱪuliⱪini aƣritip yiƣlap: «Əmdi kim bizgǝ gɵx beridu? Aⱨ, Misirdiki ⱨalimiz bǝk yahxi idi!» degǝnidinglar ǝmǝsmu? Pǝrwǝrdigar dǝrwǝⱪǝ silǝrgǝ gɵx beridu, silǝr uningdin yǝysilǝr. 19 Silǝr bir kün, ikki kün ǝmǝs, bǝx kün, on kün ǝmǝs, yigirmǝ künmu ǝmǝs, 20 bǝlki pütün bir ay yǝysilǝr, taki burninglardin etilip qiⱪip ⱨɵ bolƣuqǝ yǝysilǝr; qünki silǝr aranglarda turuwatⱪan Pǝrwǝrdigarni mǝnsitmǝy, uning aldida yiƣlap turup: «Biz nemǝ üqün Misirdin qiⱪtuⱪ?» — dedinglar».■

21 Musa: — Mǝn ularning arisida turuwatⱪan bu hǝlⱪtin yolƣa qiⱪalaydiƣan ǝrkǝklǝr altǝ yüz ming tursa, Sǝn tehi: «Mǝn ularni gɵx yǝydiƣan, ⱨǝtta pütün bir ay gɵx yǝydiƣan ⱪilimǝn» dǝysǝn;□ 22 ǝmisǝ ⱪoy, kala padilirining ⱨǝmmisi soyulsa ularƣa yetǝmdu? Yaki dengizdiki ⱨǝmmǝ beliⱪ ularƣa tutup berilsǝ, ularning yiyixigǝ yitǝrmu? — dedi.■

23 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Pǝrwǝrdigarning ⱪoli ⱪisⱪa bolup ⱪaptimu? Əmdi kɵrüp baⱪⱪinǝ, Mening sanga degǝn sɵzüm ǝmǝlgǝ axurulamdu-yoⱪ? — dedi.■

24 Xuning bilǝn Musa qiⱪip Pǝrwǝrdigarning sɵzini hǝlⱪⱪǝ yǝtküzdi wǝ hǝlⱪ iqidiki aⱪsaⱪallardin yǝtmix adǝmni tallap yiƣip ularni jamaǝt qedirining ǝtrapida turƣuzdi. 25 Andin Pǝrwǝrdigar bulut iqidin qüxüp, Musa bilǝn sɵzlixip, uningdiki Roⱨtin elip yǝtmix aⱪsaⱪalƣa ⱪoydi; Roⱨ ularning üstigǝ ⱪonuxi bilǝn ular bexarǝt berixkǝ kirixti. Lekin xu waⱪittin keyin ular undaⱪ ⱪilmidi. 26 Lekin u qaƣda ulardin ikki adǝm bargaⱨta ⱪaldi; birsining ismi Əldad, ikkinqisi Medad idi (ular ǝslidǝ aⱪsaⱪallarning arisida tizimlanƣanidi, lekin ibadǝt qediriƣa qiⱪmay ⱪalƣanidi). Roⱨ ularning üstidimu ⱪondi wǝ ular bargaⱨ iqidǝ bexarǝt berixkǝ baxlidi. 27 Yax bir yigit yügürüp kelip Musaƣa: —

Əldad bilǝn Medad bargaⱨta bexarǝt beriwatidu, — dedi. 28 Musaning hizmǝtkari, Musa talliƣan sǝrhil yigitliridin biri, Nunning oƣli Yǝxua ⱪopup: —

I hojam Musa, ularni tosuƣayla, — dedi. 29 Lekin Musa uningƣa: — Sǝn mening sǝwǝbimdin ⱨǝsǝt ⱪiliwatamsǝn? Pǝrwǝrdigarning pütün hǝlⱪi pǝyƣǝmbǝr bolup kǝtsǝ idi, Pǝrwǝrdigar Ɵzining Roⱨini ularning üstigǝ ⱪoysa idi! — dedi.

30 Xuning bilǝn Musa bilǝn Israil aⱪsaⱪallirining ⱨǝmmisi bargaⱨⱪa ⱪaytip ketixti.

Pǝrwǝrdigarning bɵdünǝ qüxürüxi

31 Əmdi Pǝrwǝrdigar aldidin bir xamal qiⱪip, u dengiz tǝrǝptin bɵdünilǝrni uqurtup kelip, bargaⱨning ǝtrapiƣa yeyiwǝtti; bɵdünilǝr bargaⱨning u tǝripidimu bir künlük yol, bu tǝripidimu bir künlük yol kǝlgüdǝk yǝr yüzini ikki gǝz egizliktǝ kǝlgüdǝk ⱪaplidi.□  ■

32 Hǝlⱪ ornidin turup pütkül xu küni, xu keqisi wǝ ǝtisi pütün kün bɵdünǝ tutup yiƣdi, ǝng az degǝnlirimu alaⱨazǝl ikki homir yiƣdi; ular bularni bargaⱨning tɵt ǝtrapiƣa ɵzliri üqün yeyixti.□ 33 Ular gɵxni qaynap ezip bolmay, gɵx tehi qixliri arisida turƣanda, Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi ularƣa ⱪozƣilip, hǝlⱪni intayin eƣir bir waba bilǝn urdi.□  ■ 34 Xunga kixilǝr xu yǝrni «Ⱪibrot-Ⱨattawaⱨ» dǝp atidi; qünki ular xu yǝrdǝ nǝpsi taⱪildiƣan kixilǝrni yǝrlikkǝ ⱪoyƣanidi.□ 35 Keyin hǝlⱪ Ⱪibrot-Ⱨattawaⱨtin yolƣa qiⱪip Ⱨazirotⱪa kelip, Ⱨazirotta tohtidi.

12

Mǝriyǝm bilǝn Ⱨarunning Musaƣa ⱪara qapliƣanliⱪi

1 Mǝriyǝm bilǝn Ⱨarun Musaning ⱨǝbǝxlik ⱪizni hotunluⱪⱪa alƣini üqün uningƣa ⱪarxi sɵz ⱪildi (qünki u ⱨǝbǝxlik bir ⱪizni alƣanidi).□ 2 Ular: — Pǝrwǝrdigar pǝⱪǝt Musa bilǝnla sɵzlixip, biz bilǝn sɵzlǝxmǝptimu? — deyixti. Bu gǝpni Pǝrwǝrdigar anglidi. 3 Musa degǝn bu adǝm intayin kǝmtǝr-mɵmin adǝm bolup, bu tǝrǝptǝ yǝr yüzidikilǝr arisida uning aldiƣa ɵtidiƣini yoⱪ idi.

4 Pǝrwǝrdigar Musa, Ⱨarun wǝ Mǝriyǝmgǝ tuyuⱪsiz: — Silǝr üqünglar jamaǝt qediriƣa kelinglar, — dedi.

Üqilisi qiⱪip kǝldi.

5 Andin Pǝrwǝrdigar ǝrxtin bulut tüwrüki iqidǝ qüxüp, jamaǝt qedirining aldida tohtap, Ⱨarun bilǝn Mǝryǝmni ⱪiqⱪiriwidi, ular aldiƣa kǝldi.

6 U ularƣa: — Əmdi silǝr gepimni anglanglar, ǝgǝr silǝrning aranglarda pǝyƣǝmbǝr bolsa, Mǝn Pǝrwǝrdigar alamǝt kɵrünüxtǝ uningƣa Ɵzümni ayan ⱪilimǝn, qüxidǝ uning bilǝn sɵzliximǝn. 7 Lekin ⱪulum Musaƣa nisbǝtǝn undaⱪ ǝmǝs; u barliⱪ ailǝm iqidǝ tolimu sadiⱪtur; 8 Mǝn uning bilǝn tepixmaⱪ eytip olturmay, yüzmu yüz turup biwasitǝ sɵzliximǝn; u Mǝn Pǝrwǝrdigarning ⱪiyapitini kɵrǝlǝydu. Əmdi silǝr nemixⱪa ⱪulum Musa toƣruluⱪ yaman gǝp ⱪilixtin ⱪorⱪmidinglar? — dedi.□  ■

9 Pǝrwǝrdigarning otluⱪ ƣǝzipi ularƣa ⱪozƣaldi wǝ u ketip ⱪaldi.

Mǝryǝmning mahaw bolup ⱪalƣanliⱪi

10 Xuning bilǝn bulut jamaǝt qediri üstidin kǝtti, wǝ mana, Mǝryǝm huddi ap’aⱪ ⱪardǝk pesǝ-mahaw bolup kǝtti; Ⱨarun burulup Mǝryǝmgǝ ⱪariwidi, mana, u pesǝ-mahaw bolup ⱪalƣanidi. 11 Ⱨarun Musaƣa: —

Way hojam! Nadanliⱪ ⱪilip gunaⱨ ɵtküzüp ⱪoyƣanliⱪimiz sǝwǝbidin bu gunaⱨni bizning üstimizgǝ artmiƣaysǝn. 12 U huddi anisining ⱪorsiⱪidin qiⱪⱪandila bǝdini yerim qirik, ɵlük tuƣulƣan balidǝk bolup ⱪalmiƣay! — dedi.

13 Xuning bilǝn Musa Pǝrwǝrdigarƣa: — I Tǝngri, uning kesilini saⱪaytiwǝtkǝn bolsang, — dǝp nida ⱪildi.

14 Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Əgǝr atisi uning yüzigǝ tükürgǝn bolsa, u yǝttǝ kün hijilqiliⱪ iqidǝ turƣan bolatti ǝmǝsmu? Əmdi u bargaⱨning sirtiƣa yǝttǝ kün ⱪamap ⱪoyulsun, andin u ⱪaytip kǝlsun, — dedi.□

15 Xuning bilǝn Mǝryǝm bargaⱨ sirtiƣa yǝttǝ kün ⱪamap ⱪoyuldi, taki Mǝryǝm ⱪaytip kǝlgüqǝ hǝlⱪ yolƣa qiⱪmay turup turdi. 16 Andin keyin hǝlⱪ Ⱨazirottin yolƣa qiⱪip, Paran qɵlidǝ bargaⱨ ⱪurdi.

13

Musaning Ⱪanaanni qarlap kelixkǝ on ikki qarliƣuqi ǝwǝtixi

1 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip: —

2 Mǝn Israillarƣa miras ⱪilip bǝrgǝn Ⱪanaan zeminini qarlap kelixkǝ adǝmlǝrni ǝwǝtkin; ⱨǝrbir ata jǝmǝtkǝ tǝwǝ ⱪǝbilidin birdin adǝm qiⱪirilsun, ular ɵz ⱪǝbilisidiki ǝmir bolsun, — dedi. 3 Musa Pǝrwǝrdigarning ǝmri boyiqǝ, ularni Paran qɵlidin yolƣa saldi; ularning ⱨǝmmisi Israillarning baxliri idi.

4 Tɵwǝndikilǝr ularning isimliri: — Rubǝn ⱪǝbilisidin Zakkurning oƣli Xammuya, 5 Ximeon ⱪǝbilisidin Horining oƣli Xafat, 6 Yǝⱨuda ⱪǝbilisidin Yǝfunnǝⱨning oƣli Kalǝb, 7 Issakar ⱪǝbilisidin Yüsüpning oƣli Igal, 8 Əfraim ⱪǝbilisidin Nunning oƣli Ⱨoxiya, 9 Binyamin ⱪǝbilisidin Rafuning oƣli Palti, 10 Zǝbulun ⱪǝbilisidin Sodining oƣli Gaddiyǝl, 11 Yüsüp ⱪǝbilisidin, yǝni Manassǝⱨ ⱪǝbilisidin Susining oƣli Gaddi, 12 Dan ⱪǝbilisidin Gimallining oƣli Ammiyǝl, 13 Axir ⱪǝbilisidin Mikailning oƣli Sǝtur, 14 Naftali ⱪǝbilisidin Wofsining oƣli Naⱨbi, 15 Gad ⱪǝbilisidin Makining oƣli Geuǝl. 16 Mana bular Musa qarlap kelinglar dǝp Ⱪanaan zeminiƣa ǝwǝtkǝn adǝmlǝrning ismi. Musa Nunning oƣli Ⱨoxiyani Yǝⱨoxuya dǝp atidi.□

17 Musa ularni qarlap kelixkǝ Ⱪanaanƣa sǝpǝrwǝr ⱪilip: — Silǝr muxu yǝrdin Nǝgǝw qɵli tǝrǝpkǝ ⱪarap menginglar, andin taƣliⱪ rayonƣa qiⱪinglar.□ 18 U yǝrning ⱪandaⱪ ikǝnlikini, u yǝrdikilǝrning küqlük-ajizliⱪini, az yaki kɵplükini kɵrüp beⱪinglar; 19 ular turuwatⱪan yǝrning ⱪandaⱪ ikǝnlikini, yahxi-yamanliⱪini kɵrünglar; ular turuwatⱪan xǝⱨǝrlǝrning ⱪandaⱪ ikǝnlikini, bargaⱨliⱪ xǝⱨǝr yaki sepil-ⱪǝlǝlik xǝⱨǝr ikǝnlikini; 20 u yǝrning munbǝt yaki munbǝtsiz ikǝnlikini, dǝl-dǝrǝhlirining bar-yoⱪluⱪini kɵrüp kelinglar. Yürǝklikrǝk bolup, mewǝ-qiwiliridin alƣaq kelinglar, — dedi.

Bu qaƣ dǝl üzüm pixip ⱪalƣan waⱪit idi. 21 Ular xu tǝrǝplǝrgǝ qiⱪip, zeminni Zin qɵlidin tartip taki Ⱨamat eƣizining yenidiki Rǝⱨobⱪiqǝ berip qarlaxti. 22 Ular jǝnub tǝrǝptǝ Ⱨebronƣa bardi, u yǝrlǝrdǝ Anaⱪiylarning ǝwladliridin Aⱨiman, Xixay, Talmay degǝnlǝr olturuxluⱪ idi. Əslidǝ Ⱨebron xǝⱨiri Misirdiki Zoan xǝⱨiridin yǝttǝ yil ilgiri yasalƣanidi.□ 23 Ular «Əxkol jilƣisi»ƣa kǝldi, u yǝrdǝ bir sap üzümi bar bir üzüm xehini kesip, bir baldaⱪⱪa esip ikki adǝmgǝ kɵtürgüzüp mangdi; ular azraⱪ anar bilǝn ǝnjürmu elip ⱪaytip kǝldi.□ 24 Israillar xu yǝrdǝ kesiwalƣan ǝxu üzüm sǝwǝbidin u yǝr «Əxkol jilƣisi» («üzüm sapiⱪi jilƣisi») dǝp ataldi.

25 Ular ⱪiriⱪ kündin keyin u yǝrlǝrni qarlap tügitip, ⱪaytip kǝldi.

Qarliƣuqilarning mǝlumati

26 Ular kelip, Paran qɵllükidiki Ⱪadǝxtǝ Musa, Ⱨarun wǝ pütün Israil jamaiti bilǝn kɵrüxti. Ular ikkiylǝngǝ ⱨǝm pütkül Israil jamaitigǝ mǝlumat bǝrdi ⱨǝm zeminning mewilirini ularƣa kɵrsǝtti. 27 Ular Musaƣa mǝlumat berip: —

Biz ɵzliri beringlar degǝn yǝrlǝrgǝ barduⱪ, rasttinla süt bilǝn ⱨǝsǝl eⱪip turidiƣan yǝr ikǝn, mana bular xu yǝrning mewiliri.■ 28 Biraⱪ u yǝrdikilǝr bǝk küqtünggür ikǝn, xǝⱨǝrlǝr sepilliⱪ bolup ⱨǝm puhta-ⱨǝywǝtlik ikǝn. Uning üstigǝ, biz u yǝrdǝ Anaⱪiylarning ǝwladlirinimu kɵrduⱪ. 29 Amalǝklǝr jǝnub tǝrǝptǝ turidikǝn; Ⱨittiylar, Yǝbusiylar, Amoriylar taƣlarda turidikǝn; Ⱪanaaniylar dengiz boylirida wǝ Iordan dǝryasi boylirida turidikǝn, — dedi.

30 Kalǝb Musaning aldida kɵpqilikni tinqitip: —

Biz dǝrⱨal atlinip berip u yǝrni igilǝyli! Qünki biz qoⱪum ƣalip kelimiz — dedi.

31 Lekin uning bilǝn billǝ qiⱪⱪan baxⱪilar bolsa: —

Ular bizdin küqlük ikǝn, xunga ularƣa ⱨujum ⱪilsaⱪ bolmaydu, — deyixti. 32 Andin qarliƣuqilar ɵzliri qarlap kǝlgǝn zeminning ǝⱨwalidin Israillarƣa yaman mǝlumat berip:

— Biz kirip qarlap ɵtkǝn zemin bolsa ɵz aⱨalisini yǝydiƣan zemin ikǝn; biz u yǝrdǝ kɵrgǝnlǝrning ⱨǝmmisi yoƣan adǝmlǝr ikǝn. 33 Biz u yǝrlǝrdǝ «Nǝfiliylǝr» degǝn gigant adǝmlǝrni kɵrduⱪ (dǝrwǝⱪǝ Anaⱪiylarning ǝwladliri Nǝfiliylǝrdin qiⱪⱪandur); biz ɵzimizgǝ ⱪarisaⱪ qekǝtkidǝk turidikǝnmiz, biz ularƣimu xundaⱪ kɵrinidikǝnmiz, — dedi.□

14

Israillarning tapa-tǝnǝ ⱪilixi

1 Xuning bilǝn barliⱪ jamaǝt dad-pǝryad kɵtürüp yiƣlidi; ular keqiqǝ yiƣa-zar ⱪilixip qiⱪti. 2 Israillar Musa bilǝn Ⱨarunƣa tapa-tǝnǝ ⱪilip: — Biz baldurla Misirda ɵlüp kǝtsǝk boptikǝn! Muxu qɵl-jǝziridǝ ɵlüp kǝtsǝk boptikǝn! 3 Pǝrwǝrdigar nemixⱪa bizni ⱪiliq astida ɵlsun, hotun bala-qaⱪilirimiz bulinip, düxmǝnning oljisi bolsun dǝp bizni bu yǝrgǝ baxlap kǝlgǝndu? Uningdin kɵrǝ, Misirƣa ⱪaytip kǝtkinimiz yahxi ǝmǝsmu? — dǝp ƣotuldaxti. 4 Xuning bilǝn ular bir-birigǝ: — Baxⱪidin bir baxliⱪ tiklǝp Misirƣa ⱪaytip ketǝyli, — deyixti.

5 Musa bilǝn Ⱨarun pütün Israil jamaiti aldida yiⱪilip düm yatti. 6 Xu yǝrni qarlap kǝlgǝnlǝr iqidiki Nunning oƣli Yǝxua bilǝn Yǝfunnǝⱨning oƣli Kalǝb kiyimlirini yirtip, 7 pütün Israil jamaǝtqilikigǝ: — Biz qarlap kelixkǝ ɵtüp barƣan zemin intayin bǝk yahxi zemin ikǝn. 8 Əgǝr Pǝrwǝrdigar bizdin sɵyünsǝ, bizni xu zeminƣa, yǝni ⱨǝsǝl bilǝn süt eⱪip turidiƣan xu zeminƣa baxlap berip, uni bizgǝ beridu. 9 Silǝr pǝⱪǝt Pǝrwǝrdigarƣa asiyliⱪ ⱪilmanglar! U zeminidikilǝrdin ⱪorⱪmanglar, qünki ular bizgǝ nisbǝtǝn bir ƣizadur; ularning panaⱨdarliri ulardin kǝtti, Pǝrwǝrdigar bolsa biz bilǝn billǝ; ulardin ⱪorⱪmanglar, — dedi.■

10 Ⱨalbuki, pütkül jamaǝt tǝrǝp-tǝrǝptin: — U ikkisini qalma-kesǝk ⱪilip ɵltürüwetǝyli, deyixti. Lekin Pǝrwǝrdigarning julasi jamaǝt qedirida Israillarƣa ayan boldi.

Hudaning jazasi, Musaning helⱪ üqün nida ⱪilƣanliⱪi

11 Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Bu hǝlⱪ Meni ⱪaqanƣiqǝ mǝnsitmǝydu? Gǝrqǝ ularning otturisida xunqǝ mɵjizilik alamǝtlǝrni yaratⱪan bolsammu, lekin ular Manga ⱪaqanƣiqǝ ixinixmǝydikǝn? 12 Mǝn ularni waba bilǝn urup yoⱪitimǝn, xuning bilǝn seni ulardin tehimu qong wǝ ⱪudrǝtlik bir ǝl ⱪilimǝn, — dedi.

13 Musa bolsa Pǝrwǝrdigarƣa mundaⱪ dedi: —

«Bundaⱪ bolidiƣan bolsa bu ixni misirliⱪlar anglap ⱪalidu, qünki Sǝn uluƣ ⱪudriting bilǝn bu hǝlⱪni ularning arisidin elip qiⱪⱪaniding;■ 14 wǝ Misirliⱪlar bu ixni xu zemindiki hǝlⱪlǝrgimu eytidu. U zemindiki aⱨalimu Sǝn Pǝrwǝrdigarning bu hǝlⱪning arisida ikǝnlikingni, Sǝn Pǝrwǝrdigarning ularning aldida yüzmuyüz kɵrüngǝnlikingni, Sening buluting daim ularƣa sayǝ qüxürüp kǝlgǝnlikini, xundaⱪla Sening kündüzi bulut tüwrükidǝ, keqisi ot tüwrükidǝ ularning aldida mangƣanliⱪingni angliƣanidi.■ 15 Əmdi Sǝn bu hǝlⱪni huddi bir adǝmni ɵltürgǝndǝk ɵltürüwǝtsǝng, Sening nam-xɵⱨritingni angliƣan ǝllǝrning ⱨǝmmisi: 16 «Pǝrwǝrdigar bu hǝlⱪni Ɵzi ularƣa berixkǝ ⱪǝsǝm ⱪilƣan zeminƣa baxlap baralmaydiƣanliⱪi üqün, xunga ularni ǝxu qɵl-jǝziridǝ ɵltürüwetiptu» dǝp ⱪalidu.■ 17 Əmdi ɵtünimǝnki, Rǝbbim ⱪudritingni jari ⱪildurƣaysǝn, Ɵzüngning: 18 «Pǝrwǝrdigar asanliⱪqǝ aqqiⱪlanmaydu, Uning meⱨir-muⱨǝbbiti texip turidu; U gunaⱨ wǝ itaǝtsizlikni kǝqüridu, lekin gunaⱨkarlarni ⱨǝrgiz gunaⱨsiz dǝp ⱪarimaydu, atilarning ⱪǝbiⱨlikini atisidin balisiƣiqǝ, ⱨǝtta nǝwrǝ-qǝwrilirigiqǝ ularning üstigǝ yüklǝydu» deginingdǝk ⱪilƣaysǝn.□  ■ 19 Meⱨriy-xǝpⱪitingning kǝngriliki boyiqǝ, Misirdiki qaƣdin taki ⱨazirƣiqǝ daim kǝqürüp kǝlginingdǝk, bu hǝlⱪning ⱪǝbiⱨlikini kǝqürgǝysǝn!».

20 Pǝrwǝrdigar: — «Boptu, sǝn degǝndǝk ularni kǝqürdüm. 21 Lekin Ɵz ⱨayatim bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, pütkül yǝr yüzi Mǝn Pǝrwǝrdigarning xan-xǝripi bilǝn tolidu.

22 Ⱨalbuki, Mening julayimni, Misirda wǝ qɵl-jǝziridǝ kɵrsǝtkǝn mɵjizilik alamǝtlirimni kɵrüp turupmu Meni muxundaⱪ on ⱪetimlap sinap yǝnǝ awazimƣa ⱪulaⱪ salmiƣanlar, 23 Mǝn ⱪǝsǝm iqip ularning ata-bowiliriƣa miras ⱪilip berimǝn degǝn u zeminni ⱨǝrgiz kɵrǝlmǝydu; Meni mǝnsitmigǝnlǝrdin birimu u yurtni kɵrǝlmǝydu.■ 24 Lekin ɵzidǝ baxⱪiqǝ bir roⱨning bolƣini, pütün ⱪǝlbi bilǝn Manga ǝgǝxkini üqün ⱪulum Kalǝbni u kirgǝn yǝrgǝ baxlap kirimǝn; uning ǝwladlirimu u yǝrgǝ mirashor bolidu.■ 25 (xu qaƣda Amalǝklǝr bilǝn Ⱪanaaniylar taƣliⱪ jilƣilarda turuwatatti) — Ətǝ silǝr yolunglardin burulup, Ⱪizil Dengizƣa baridiƣan yol bilǝn mengip qɵlgǝ sǝpǝr ⱪilinglar» — dedi.

Pǝrwǝrdigarning Israillarni jazalixi

26 Pǝrwǝrdigar Musa bilǝn Ⱨarunƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi:

27 — Mǝn Mening yaman gepimni ⱪilip ƣotuldixidiƣan bu rǝzil jamaǝtkǝ ⱪaqanƣiqǝ qidixim kerǝk? Israillarning Mening yaman gepimni ⱪilƣanliri, xu tohtawsiz ƣotuldaxlirining ⱨǝmmisini anglidim.■ 28 Sǝn ularƣa: — Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Mǝn ⱨayatim bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, hǝp, Mǝn silǝrgǝ ⱪuliⱪimƣa kirgǝn sɵzliringlar boyiqǝ muamilǝ ⱪilmaydiƣan bolsam!■ 29 Silǝrning ɵlükünglar muxu qɵldǝ yatidu; silǝrning iqinglarda sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr, yǝni yexi yigirmidin axⱪan, Mening yaman gepimni ⱪilip ƣotuldiƣanlarning ⱨǝmmisi pütün sani boyiqǝ■ 30 Silǝrgǝ ⱪol kɵtürüp ⱪǝsǝm ⱪilip, turalƣunglar ⱪilip berimǝn degǝn zeminƣa ⱨeq kirǝlmǝydu; pǝⱪǝt Yǝfunnǝⱨning oƣli Kalǝb bilǝn Nunning oƣli Yǝxuala kiridu.■ 31 Silǝrning kiqik baliliringlar, yǝni «Bulinip, düxmǝnning oljisi bolup ⱪalidu» deyilgǝnlǝrni Mǝn baxlap kirimǝn, ular silǝr kǝmsitkǝn u zemindin bǝⱨrimǝn bolidu. 32 Biraⱪ silǝr bolsanglar, silǝr yiⱪilip, ɵlükünglar bu qɵldǝ ⱪalidu. 33 Silǝrning baliliringlar buzuⱪluⱪ-wapasizliⱪinglarning ǝlimini tartip, ɵlükünglar qɵldǝ yoⱪalƣuqǝ, bu qɵldǝ ⱪiriⱪ yil sǝrgǝrdan bolup yüridu.□ 34 Silǝrning xu zeminni qarliƣan künliringlarning sani boyiqǝ, ⱪiriⱪ künning ⱨǝrbir künini bir yil ⱨesablap, ⱪǝbiⱨlikliringlarni ⱪiriⱪ yil ɵz üstünglarƣa elip yürisilǝr; xu qaƣda Mening ɵzünglardin yatlaxⱪinimning nemǝ ikǝnlikini bilip yetisilǝr» — degin.■ 35 Mǝn Pǝrwǝrdigar xundaⱪ degǝnikǝnmǝn, yiƣilip Manga ⱪarxi qiⱪⱪan bu rǝzil hǝlⱪ jamaitigǝ Mǝn qoⱪum xundaⱪ ⱪilimǝn; ular muxu qɵl-jǝziridǝ yǝwetilidu, xu yǝrdǝ ɵlidu.

36 Musa u zeminni qarlap kelixkǝ ǝwǝtkǝnlǝr ⱪaytip kǝlgǝndǝ, u zemin toƣruluⱪ yaman hǝwǝr elip kelix bilǝn pütün jamaǝtni ƣotulditip, Musaning yaman gepini ⱪilƣuzƣanlar, 37 yǝni u zemin toƣruluⱪ yaman hǝwǝr ǝkǝlgǝn bu kixilǝrning ⱨǝmmisi waba kesili tegip Pǝrwǝrdigarning aldida ɵldi.■ 38 Zeminni qarlap kelixkǝ barƣan adǝmlǝr iqidin pǝⱪǝt Nunning oƣli Yǝxua bilǝn Yǝfunnǝⱨning oƣli Kalǝbla ⱨayat ⱪaldi.

Ɵz mǝyliqǝ ⱨujumƣa ɵtüp mǝƣlup bolup ⱪeqix

39 Musa bu gǝplǝrni pütkül Israil jamaitigǝ eytiwidi, ⱨǝmmisi bǝk ⱨǝsrǝt qǝkti. 40 Ular ǝtigǝn tang atⱪanda turup taƣⱪa qiⱪip: — Mana biz kǝlduⱪ! Pǝrwǝrdigar eytⱪan yurtⱪa qiⱪip ⱨujum ⱪilayli; qünki biz gunaⱨ ⱪilduⱪ, — deyixti.

41 — Silǝr yǝnǝ nemixⱪa Pǝrwǝrdigarning ǝmrigǝ hilapliⱪ ⱪilisilǝr? — dedi Musa, — Bu ix ƣǝlibilik bolmaydu!■ 42 Pǝrwǝrdigar aranglarda bolmiƣaqⱪa, düxmǝnning ⱪiliqi astida ɵlüp, mǝƣlup bolmasliⱪinglar üqün ⱨujumƣa qiⱪmanglar. 43 Qünki Amalǝklǝr bilǝn Ⱪanaaniylar u yurtta, silǝrning aldinglarda turidu; silǝr ⱪiliq astida ɵlüp ketisilǝr; qünki silǝr Pǝrwǝrdigardin tenip kǝttinglar, Pǝrwǝrdigar silǝr bilǝn billǝ bolmaydu.

44 Lekin, gǝrqǝ Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪi wǝ Musa bargaⱨtin ⱪozƣalmiƣan bolsimu, ular yǝnila ɵz mǝyliqǝ taƣⱪa qiⱪip ⱨujumƣa ɵtti. 45 Xuning bilǝn Amalǝklǝr bilǝn xu taƣda turuxluⱪ Ⱪanaaniylar qüxüp ularni taki Hormaⱨƣiqǝ ⱪoƣlap, bitqit ⱪilip ⱪirƣin ⱪildi.

15

Türlük ⱪurbanliⱪlar toƣrisidiki ⱪaidǝ-nizam

1 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

2 Sǝn Israillarƣa mundaⱪ degin: — Silǝr makanlixixinglar üqün silǝrgǝ tǝⱪdim ⱪilip beridiƣan zeminƣa kirgǝn qeƣinglarda, 3 ǝgǝr Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunulidiƣan, uningƣa huxbuy bolsun dǝp birǝr ⱨǝdiyǝ-ⱪurbanliⱪ ⱪilmaⱪqi bolsanglar, ⱪurbanliⱪ kala yaki ⱪoy-ɵqkǝ padisidin bolsun. U kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ bolsun, ⱪǝsǝmni ada ⱪilix ⱪurbanliⱪi bolsun, ihtiyariy ⱪurbanliⱪ yaki silǝrgǝ bekitilgǝn ⱨeytlardiki zɵrür ⱪurbanliⱪ bolsun,□ 4-5 ⱪurbanliⱪ sunƣuqi kixi Pǝrwǝrdigarƣa atiƣiniƣa bir axliⱪ ⱨǝdiyǝsini ⱪoxup kǝltürsun. Kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ yaki baxⱪa ⱪurbanliⱪ ⱪoza bolsa, undaⱪta axliⱪ ⱨǝdiyǝsi zǝytun meyidin bir ⱨinning tɵttin biri ilǝxtürülgǝn esil undin ǝfaⱨning ondin biri bolsun; uningƣa yǝnǝ xarab ⱨǝdiyǝsi süpitidǝ tɵttin bir ⱨin xarabni ⱪuxup sunsun.□  ■

6 Ⱪurbanliⱪing ⱪoqⱪar bolsa, sǝn uningƣa axliⱪ ⱨǝdiyǝsi süpitidǝ üqtin bir ⱨin zǝytun meyi ilǝxtürülgǝn esil undin ǝfaⱨning ondin ikkisi bolsun 7 wǝ xarab ⱨǝdiyǝsi süpitidǝ tɵttin bir ⱨin xarabni ⱪuxup sunsun; bular Pǝrwǝrdigarƣa huxbuy qiⱪarsun dǝp sunulsun. 8 Əgǝr sǝn Pǝrwǝrdigarƣa kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ, yaki ⱪǝsǝm ada ⱪilix ⱪurbanliⱪi yaki inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi süpitidǝ torpaⱪ atiƣan bolsang, 9 undaⱪta torpaⱪⱪa axliⱪ ⱨǝdiyǝ süpitidǝ yerim ⱨin zǝytun meyi ilǝxtürülgǝn esil undin ǝfaⱨning ondin üqini, 10 xarab ⱨǝdiyǝ süpitidǝ yerim ⱨin xarabni ⱪoxup sunƣin; bular Pǝrwǝrdigarƣa atilip otta sunulup, huxbuy qiⱪarsun dǝp kǝltürülsun.

11 Ⱨǝrbir sunulƣan torpaⱪ, ⱪoqⱪar, ⱪoza yaki oƣlaⱪⱪa nisbǝtǝn muxundaⱪ ⱪilinsun. 12 Silǝr sunidiƣininglarning sani boyiqǝ, ⱨǝrhil ⱪurbanliⱪning saniƣa ⱪarap xundaⱪ ⱪilisilǝr.

13 Xu zeminda tuƣulƣanlarning ⱨǝmmisi Pǝrwǝrdigarƣa huxbuy qiⱪarsun dǝp, otta sunulidiƣan ⱪurbanliⱪ ⱪilmaⱪqi bolsa ǝnǝ xundaⱪ ⱪilsun. 14 Xuningdǝk silǝr bilǝn billǝ turuwatⱪan musapir yaki ǝwladmu-ǝwlad silǝr bilǝn billǝ turuwatⱪanlar bolsa, huxbuy qiⱪarsun dǝp otta sunulidiƣan ⱪurbanliⱪ ⱪilmaⱪqi bolsa, silǝr ⱪandaⱪ ⱪilƣan bolsanglar, ularmu xundaⱪ ⱪilsun. 15 Pütkül jamaǝtkǝ, mǝyli silǝr bolunglar yaki silǝr bilǝn billǝ turuwatⱪan musapir bolsun, ⱨǝmminglar üqün ohxax bir bǝlgilimǝ bolidu; silǝr üqün dǝwrmu-dǝwr ǝbǝdiy bir bǝlgilimǝ bolidu; Pǝrwǝrdigar aldida silǝr ⱪandaⱪ bolsanglar, musapirlarmu xundaⱪtur.■ 16 Silǝrgimu, aranglarda turuwatⱪan musapirlarƣimu ohxax bir ⱪanun-bǝlgilimǝ, ohxax bir ⱨɵküm bolsun.

17 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

18 Sǝn Israillarƣa sɵz ⱪilip ularƣa mundaⱪ degin: — «Silǝr Mǝn silǝrni ǝkiridiƣan zeminƣa yetip barƣanda, 19 xu yǝrdin qiⱪⱪan axliⱪni yǝydiƣan qeƣinglarda, Pǝrwǝrdigarƣa bir «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» tǝⱪdim ⱪilinglar. 20 Silǝr ⱨǝrbir yengi hemirdin pixⱪan nanlardin birini «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» ⱪilip tǝⱪdim ⱪilinglar; silǝr uni tǝⱪdim ⱪilƣanda huddi hamanning «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ»sigǝ ohxax bolsun.□ 21 Dǝwrdin-dǝwrgǝ silǝr dǝslǝpki ⱨosuldin qiⱪⱪan hemirdin bir nanni «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» süpitidǝ Pǝrwǝrdigarƣa sununglar.

Bilmǝy ⱪilƣan gunaⱨi üqün kafarǝt kǝltürüx

22 Əgǝr silǝr ɵzünglar bilmǝy ezip gunaⱨ ⱪilip, Pǝrwǝrdigarning Musaƣa buyruƣan bu barliⱪ ǝmirlirigǝ ǝmǝl ⱪilmiƣan bolsanglar,□ 23 yǝni Pǝrwǝrdigar buyruƣan kündin etibarǝn barliⱪ ǝwladliringlarƣiqǝ Pǝrwǝrdigarning Musaning wastisi bilǝn silǝrgǝ buyruƣan barliⱪ ixliriƣa ǝmǝl ⱪilmiƣan bolsanglar, 24 jamaǝt xundaⱪ birǝr gunaⱨning bilmǝy ɵtküzülgǝnlikidin hǝwǝrsiz bolsa, undaⱪta pütkül jamaǝt Pǝrwǝrdigarƣa huxbuy qiⱪarsun dǝp yax bir torpaⱪni kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ süpitidǝ sunsun ⱨǝmdǝ ⱪaidǝ-nizam boyiqǝ uningƣa munasiwǝtlik axliⱪ ⱨǝdiyǝ bilǝn xarab ⱨǝdiyǝni ⱪoxup sunsun, wǝ uning üstigǝ bir tekini gunaⱨ ⱪurbanliⱪi süpitidǝ sunsun. 25 Xu yol bilǝn kaⱨin pütkül Israil jamaiti üqün kafarǝt kǝltürüp, bu gunaⱨ ulardin kǝqürüm ⱪilinidu; qünki bu bilmǝy ɵtküzüp ⱪoyƣan gunaⱨ wǝ ular ɵzlirining bilmǝy ɵtküzüp ⱪoyƣan gunaⱨi üqün ⱪurbanliⱪ, yǝni Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunulidiƣan ⱪurbanliⱪ wǝ gunaⱨ ⱪurbanliⱪini birliktǝ Pǝrwǝrdigar aldiƣa sunƣan. 26 Bu gunaⱨ pütkül Israil jamaiti bilǝn ularning arisida turuwatⱪan musapirlarning ⱨǝmmisidin kǝqürüm ⱪilinidu, qünki bu pütkül hǝlⱪ bilmǝy turup ɵtküzüp ⱪoyƣan gunaⱨtur.

27 Əgǝr bir kixi bilmǝstin gunaⱨ ⱪilip ⱪoyƣan bolsa, u bir yaxliⱪ bir qixi oƣlaⱪni gunaⱨ ⱪurbanliⱪi süpitidǝ sunsun.■ 28 Kaⱨin xu yol bilǝn bilmǝy gunaⱨ ⱪilip ⱪoyƣan adǝm üqün kafarǝt kǝltüridu; uning üqün kafarǝt kǝltürsǝ uning Pǝrwǝrdigar aldida bilmǝy ɵtküzgǝn gunaⱨi uningdin kǝqürüm ⱪilinidu. 29 Bilmǝy birǝr sǝwǝnlik ɵtküzüp ⱪoyƣan barliⱪ kixilǝrgǝ, mǝyli xu zeminda tuƣulƣan Israillar bolsun yaki ularning arisida turuwatⱪan musapirlarƣa bolsun, — silǝrning ⱨǝmminglarƣa ohxax bir ⱪanun-bǝlgilimǝ tǝtbiⱪlinidu.

Bilip turup ⱪilƣan gunaⱨlar toƣruluⱪ

30 Lekin yürikini ⱪaptǝk ⱪilip ix kɵrgǝn kixi, mǝyli u zeminda tuƣulƣan bolsun yaki musapir bolsun, Pǝrwǝrdigarƣa ⱨaⱪarǝt kǝltürgǝn bolidu; u ⱨaman ɵz hǝlⱪidin üzüp taxlinidu. 31 U Pǝrwǝrdigarning sɵzini mǝnsitmigǝnikǝn, Pǝrwǝrdigarning ǝmrigǝ hilapliⱪ ⱪilƣanikǝn; xuning üqün u qoⱪum üzüp taxlinidu; gunaⱨi ɵzining bexiƣa qüxidu.

Xabat künigǝ hilapliⱪ ⱪilƣuqilarƣa berilidiƣan jaza

32 Israillar qɵl-jǝziridiki waⱪitlirida, bir kixining xabat künidǝ otun tǝrgǝnliki bayⱪaldi.□ 33 Otun teriwatⱪanliⱪini bayⱪap ⱪalƣanlar uni Musa, Ⱨarun wǝ pütkül jamaǝtning aldiƣa elip kǝldi. 34 Uni ⱪandaⱪ bir tǝrǝp ⱪilix kerǝkliki tehi kɵrsitilmigǝqkǝ, ular uni ⱪamap ⱪoydi.■ 35 Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — U adǝm ɵltürülmisǝ bolmaydu; pütün jamaǝt uni bargaⱨning texiƣa ǝpqiⱪip qalma-kesǝk ⱪilip ɵltürsun, — dedi. 36 Andin pütün jamaǝt u adǝmni bargaⱨ sirtiƣa ǝpqiⱪip, huddi Pǝrwǝrdigar Musaƣa buyruƣandǝk, qalma-kesǝk ⱪilip ɵltürdi.

Kiyim-keqǝklǝrgǝ quqa tutux nizami

37 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

38 Sǝn Israillarƣa mundaⱪ degin, ular ǝwladmu-ǝwlad kiyim-keqǝklirining qɵrisigǝ quqilarni tutsun ⱨǝm burjikidiki quqilirining ⱨǝrbirigǝ kɵk xoyna tikip ⱪoysun;■ 39 bu hil quqilar silǝrning uni tikip turuxunglar üqün bolidu; uni kɵrgǝndǝ Pǝrwǝrdigarning barliⱪ ǝmrlirini esinglarda tutup, ularƣa ǝmǝl ⱪilixinglar üqün bu silǝrgǝ bir ǝslǝtmǝ bolidu; xuningdǝk silǝrning ⱨazirⱪidǝk ɵzünglarning kɵnglünglar wǝ kɵzünglarning kǝynigǝ kirip, ⱪatirap buzuⱪluⱪ ⱪilip kǝtmǝslikinglar,□ 40 Mening barliⱪ ǝmrlirimni ǝstǝ tutuxunglar ⱨǝm uningƣa ǝmǝl ⱪilip, Hudayinglarƣa atap pak-muⱪǝddǝs boluxunglar üqün bolsun. 41 Mǝn Hudayinglar bolux üqün silǝrni Misir zeminidin elip qiⱪⱪan Pǝrwǝrdigardurmǝn; Mǝn Pǝrwǝrdigar Hudayinglardurmǝn.

16

Koraⱨ, Datan wǝ Abiramning asiyliⱪ ⱪilixi

1 Lawiyning ǝwrisi, Koⱨatning nǝwrisi, Izⱨarning oƣli Koraⱨ wǝ Rubǝnning ǝwladliridin Eliabning oƣulliri Datan bilǝn Abiram wǝ Pǝlǝtning oƣli On■ 2 Israillar iqidiki jamaǝt ǝmirliri bolƣan, jamaǝt iqidin saylap qiⱪilƣan mɵtiwǝrlǝrdin ikki yüz ǝllik kixini baxlap kelip Musaƣa ⱪarxi qiⱪti. 3 Ular yiƣilip Musaƣa ⱪarxi ⱨǝm Ⱨarunƣa ⱪarxi qiⱪip: —

Silǝr ⱨǝddinglardin bǝk axtinglar, pütkül jamaǝtning ⱨǝmmisi pak-muⱪǝddǝs, Pǝrwǝrdigarmu ularning arisida, xundaⱪ turuƣluⱪ silǝr nemǝ dǝp ɵzünglǝrni Pǝrwǝrdigarning jamaitidin üstün ⱪoyusilǝr? — dedi.

4-5 Musa ularning gepini anglap düm yiⱪilip, Koraⱨ bilǝn uning guruⱨidikilǝrgǝ sɵz ⱪilip: —

Ətǝ ǝtigǝndǝ Pǝrwǝrdigar kimlǝrning Ɵzigǝ mǝnsup ikǝnlikini, kimlǝrning pak-muⱪǝddǝs ikǝnlikini ayan ⱪilidu; xu kixini Ɵzigǝ yeⱪinlaxturidu; kimni talliƣan bolsa, uni Ɵzigǝ yeⱪinlaxturidu. 6 Silǝr mundaⱪ ⱪilinglar: — Sǝn Koraⱨ wǝ sening guruⱨingdikilǝr ⱨǝmmisi huxbuydanlarni ǝpkelinglar; 7 ǝtǝ Pǝrwǝrdigarning aldida huxbuydanlarƣa ot yeⱪip, huxbuyni uning üstigǝ ⱪoyunglar; Pǝrwǝrdigar kimni tallisa, xu muⱪǝddǝs-pak bolƣan bolsun! Əy silǝr Lawiylar, ⱨǝddinglardin bǝk axtinglar! — dedi.

8 Musa yǝnǝ Koraⱨⱪa:

— I Lawiylar, gepimgǝ ⱪulaⱪ selinglar. 9-10 Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar silǝrni Ɵzining qedirining ixlirini ⱪilsun dǝp ⱨǝmdǝ jamaǝtning aldida ularning hizmitidǝ bolsun dǝp Ɵzigǝ yeⱪinlaxturux üqün silǝrni Israil jamaitidin ayrip qiⱪⱪan — yǝni Pǝrwǝrdigar seni wǝ sening ⱨǝmmǝ ⱪerindaxliring bolƣan Lawiyning ǝwladlirini birdǝk Ɵzigǝ yeⱪinlaxturƣanliⱪi silǝrqǝ kiqik ixmu? Silǝr yǝnǝ tehi kaⱨinliⱪ wǝzipisini tama ⱪiliwatamsilǝr?□ 11 Xu wǝjidin sǝn wǝ sening guruⱨingdikilǝr ⱨǝmmisi yiƣilip Pǝrwǝrdigarƣa ⱪarxi qiⱪiwetipsilǝr-dǝ; Ⱨarun nemidi, silǝr uning üstidin xunqilik aƣrinip ƣotuldixip kǝtküdǝk? — dedi.

12 Musa Eliabning oƣli Datan bilǝn Abiramni ⱪiqⱪirip kelixkǝ adǝm ǝwǝtiwidi, ular:

— Barmaymiz! 13 Sening bizni süt bilǝn ⱨǝsǝl aⱪidiƣan zemindin baxlap qiⱪip bu qɵl-jǝziridǝ ɵltǝrmǝkqi bolƣanliⱪingning ɵzi kiqik ixmu? Sǝn tehi ɵzüngni padixaⱨ ⱨesablap bizning üstimizdin ⱨɵkümranliⱪ ⱪilmaⱪqimu?□ 14 Ⱨalbuki, sǝn bizni süt bilǝn ⱨǝsǝl aⱪidiƣan yurtⱪa baxlap kǝlmiding, etiz wǝ üzümzarliⱪlarnimu bizgǝ miras ⱪilip bǝrmiding. Sǝn bu hǝⱪning kɵzinimu oyuwalmaⱪqimu? Biz barmaymiz! — dedi.

15 Buni anglap Musa ⱪattiⱪ ƣǝzǝplinip Pǝrwǝrdigarƣa: —

Ularning sowƣat-ⱨǝdiyǝsigǝ etibar ⱪilmiƣaysǝn; mǝn ularning ⱨǝtta birǝr exikinimu tartiwalmidim, birǝr adimigimu ⱨeq ziyan-zǝhmǝt yǝtküzmidim, — dedi.■

Hudaning jazasi

16 Musa Koraⱨⱪa: —

Ətǝ sǝn wǝ sening guruⱨingdikilǝr — sǝn, ular wǝ Ⱨarun Pǝrwǝrdigarning aldiƣa kelinglar. 17 Ⱨǝrbiringlar ɵzünglarning huxbuydanliringlarni ǝkilip uning üstigǝ huxbuyni selinglar; ⱨǝrbiringlar ɵzünglarning huxbuydanliringlarni, yǝni jǝmiy ikki yüz ǝllik huxbuydanni elip uni Pǝrwǝrdigarning ⱨuzurida tutup turunglar; sǝnmu, Ⱨarunmu ⱨǝrbiringlar ɵz huxbuydanliringlarni elip kelinglar, — dedi.

18 Xuning bilǝn ⱨǝrbir adǝm ɵzining huxbuydanini elip, otni yeⱪip, huxbuy selip, Musa wǝ Ⱨarun bilǝn birliktǝ jamaǝt qedirining dǝrwazisi aldida turuxti. 19 Koraⱨ Musa bilǝn Ⱨarunƣa ⱨujum ⱪilƣili pütün jamaǝtni yiƣip jamaǝt qedirining dǝrwazisi aldiƣa keliwidi, Pǝrwǝrdigarning julasi pütkül jamaǝtkǝ ayan boldi. 20 Pǝrwǝrdigar Musa bilǝn Ⱨarunƣa sɵz ⱪilip: —

21 Silǝr bu hǝlⱪning arisidin neri turunglar, mǝn kɵz yumup aqⱪuqǝ ularni yutuwetimǝn, — dewidi, 22 Musa bilǝn Ⱨarun düm yiⱪilip: —

I Tǝngrim, barliⱪ ǝt igilirining roⱨlirining Hudasi, bir adǝm gunaⱨ ⱪilsa, ƣǝzipingni pütün jamaǝtkǝ qaqamsǝn? — dedi.■

23 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip: — 24 Sǝn jamaǝtkǝ: «Silǝr Koraⱨ, Datan wǝ Abiramning turar jayliridin ayrilip ulardin neri ketinglar» — dǝp buyruⱪ bǝr, — dedi.

25 Xuning bilǝn Musa ornidin turup Datan bilǝn Abiram tǝrǝpkǝ ⱪarap mangdi; Israil aⱪsaⱪallirimu uningƣa ǝgixip mangdi. 26 Musa jamaǝtkǝ: — Silǝrdin ɵtünimǝn, bu rǝzil adǝmlǝrning qedirliridin yiraⱪ ketinglar, ularning barliⱪ gunaⱨliri sǝwǝbidin ular bilǝn billǝ wǝyran bolmasliⱪinglar üqün ularning ⱨeqnǝrsisigǝ ⱪol tǝgküzmǝnglar, — dedi.

27 Xuning bilǝn jamaǝt Koraⱨ, Datan, Abiramning qedirlirining tɵt ǝtrapidin neri kǝtti; Datan bilǝn Abiram bolsa ɵz ayallirini, oƣul-ⱪizlirini wǝ bowaⱪlirini elip qiⱪip ɵz qedirining ixiki aldida turdi.

28 Musa: — Buningdin silǝr xuni bilisilǝrki, bu ixlarning ⱨǝmmisi mening kɵnglümdin qiⱪⱪan ǝmǝs, bǝlki Pǝrwǝrdigar meni ularni ada ⱪilixⱪa ǝwǝtkǝn: 29 — ǝgǝr bu adǝmlǝrning ɵlümi adǝttiki adǝmlǝrning ɵlümigǝ ohxax bolidiƣan yaki ularning bexiƣa qüxidiƣan ⱪismǝtlǝr adǝttiki adǝmlǝr duqar bolidiƣan ⱪismǝtlǝrgǝ ohxax bolidiƣan bolsa, Pǝrwǝrdigar meni ǝwǝtmigǝn bolatti. 30 Əgǝr Pǝrwǝrdigar yengi bir ixni ⱪilip, yǝr aƣzini eqip ularni wǝ ularning pütün nǝrsisini yutup ketixi bilǝn, ular tirikla tǝⱨtisaraƣa qüxüp kǝtsǝ, u qaƣda silǝr bu adǝmlǝrning Pǝrwǝrdigarni mǝnsitmigǝnlikini bilip ⱪalisilǝr, — dedi.

31 Musaning bu gepi ahirlixixi bilǝnla ularning puti astidiki yǝr yerildi. 32 Yǝr aƣzini eqip ularni barliⱪ ailisidikilǝr bilǝn, xuningdǝk Koraⱨⱪa tǝwǝ ⱨǝmmǝ adǝmlǝrni ⱪoymay tǝǝlluⱪatliri bilǝn ⱪoxup yutup kǝtti.■ 33 Xundaⱪ ⱪilip, ular wǝ ularning tǝwǝsidikilǝrning ⱨǝmmisi tirikla tǝⱨtisaraƣa qüxüp kǝtti, yǝr ularning üstidǝ yepildi. Ular xu yol bilǝn jamaǝtning arisidin yoⱪaldi. 34 Ularning ǝtrapida turƣan Israillarning ⱨǝmmisi ularning nalisini anglap: «Yǝr biznimu yutup ketǝrmikin!» deyixip ⱪeqixti.

35 Andin Pǝrwǝrdigarning aldidin bir ot qiⱪip, huxbuy sunuwatⱪan ⱨeliⱪi ikki yüz ǝllik adǝmnimu yutup kǝtti.■

Yadnamǝ ⱪilixⱪa ⱪaldurulƣan huxbuydanlar

36 Pǝrwǝrdigar Musaƣa mundaⱪ dedi: —

37 Sǝn kaⱨin Ⱨarunning oƣli Əliazarƣa buyruƣin, u huxbuydanlarni ot arisidin teriwelip, qoƣlirini yiraⱪlarƣa qeqiwǝtsun, qünki u huxbuydanlar Hudaƣa atalƣandur; 38 xunga ɵzining jeniƣa ɵzi zamin bolƣan gunaⱨkarlarning huxbuydanlirini teriwalƣin; ular ⱪurbangaⱨni ⱪaplax üqün soⱪup nepiz tünikǝ ⱪilinsun, qünki bu huxbuydanlar ǝslidǝ Pǝrwǝrdigarning ⱨuzuriƣa sunulup uningƣa atalip muⱪǝddǝs ⱪilinƣan. Xundaⱪ ⱪilip ular keyin Israillarƣa ibrǝt bolidiƣan ixarǝt-bǝlgǝ bolidu.

39 Xuning bilǝn kaⱨin Əliazar otta kɵydürüwetilgǝnlǝr sunƣan mis huxbuydanlarni teriwaldi; ular ⱪurbangaⱨni ⱪaplitixⱪa nepiz tünikǝ ⱪilip soⱪuldi. 40 Xuning bilǝn ⱪurbangaⱨning bu ⱪaplimisi Ⱨarunning ǝwladliriƣa yat adǝmlǝrning huddi Koraⱨ bilǝn uning guruⱨidikilǝrgǝ ohxax ⱪismǝtkǝ ⱪalmasliⱪi üqün, Pǝrwǝrdigarning ⱨuzurida huxbuy kɵydürüxkǝ yeⱪinlaxmasliⱪiƣa Israillar üqün bir ǝslǝtmǝ boldi. Bu Pǝrwǝrdigarning Musaning wastisi bilǝn Əliazarƣa buyruƣanliridur.

Jamaǝtning Ⱨarunning yalwuruxi sǝwǝbidin ⱪutulup ⱪelixi

41 Ətisi pütkül Israil jamaiti Musa bilǝn Ⱨarunning yaman gepini ⱪilip: —

Silǝr Pǝrwǝrdigarning hǝlⱪini ɵltürdünglar, — dǝp ƣotuldaxti. 42 Wǝ xundaⱪ boldiki, jamaǝt Musa bilǝn Ⱨarunƣa ⱨujum ⱪilixⱪa yiƣiliwatⱪanda, jamaǝt burulup jamaǝt qediriƣa ⱪariwidi, wǝ mana, bulut qedirni ⱪapliwaldi ⱨǝm Pǝrwǝrdigarning julasi ayan boldi. 43 Xuning bilǝn Musa bilǝn Ⱨarun jamaǝt qedirining aldiƣa berip turdi. 44 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip: —

45 Mǝn kɵzni yumup aqⱪuqǝ ularni yoⱪitip taxlixim üqün ikkinglar bu jamaǝttin qiⱪip neri ketinglar, — dǝp buyruwidi, ikkiylǝn yiⱪilip yǝrdǝ düm yatti. 46 Musa Ⱨarunƣa: —

Sǝn huxbuydanni elip uningƣa ⱪurbangaⱨtiki ottin sal, uningƣa huxbuy ⱪoyup, ular üqün kafarǝt kǝltürüxkǝ tezliktǝ jamaǝtning arisiƣa apar; qünki ⱪǝⱨr-ƣǝzǝp Pǝrwǝrdigarning aldidin qiⱪti, waba basⱪili turdi, — dedi. 47 Ⱨarun Musaning deginidǝk ⱪilip, huxbuydanni elip jamaǝtning arisiƣa yügürüp kirdi; wǝ mana, waba kixilǝrning arisida baxlanƣanidi; u huxbuyni huxbuydanƣa selip, hǝlⱪ üqün kafarǝt kǝltürdi. 48 U ɵlüklǝr bilǝn tiriklǝr otturisida turuwidi, waba tohtidi. 49 Koraⱨning wǝⱪǝsi munasiwiti bilǝn ɵlgǝnlǝrdin baxⱪa, waba sǝwǝbidin ɵlgǝnlǝr on tɵt ming yǝttǝ yüz kixi boldi.□ 50 Ⱨarun jamaǝt qedirining dǝrwazisi yenida turƣan Musaning yeniƣa yenip kǝldi; waba tohtidi.

17

Ⱨarunning ⱨasisining qeqǝklixi

1 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: — 2 «Sǝn Israillarƣa sɵz ⱪilip, ulardin ata jǝmǝti boyiqǝ, ⱨǝr ⱪǝbilining ǝmiridin birdin on ikki ⱨasa alƣin; sǝn ularning ⱨǝrbirining ismini ɵzining ⱨasisiƣa yezip ⱪoyƣin. 3 Lawiy ⱪǝbilisining ⱨasisiƣa Ⱨarunning ismini yazƣin, qünki ⱨǝrbir ata jǝmǝt ⱪǝbilǝ baxliⱪi üqün bir ⱨasa wǝkil bolidu. 4 Sǝn bu ⱨasilarni jamaǝt qediridiki ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ sanduⱪining aldiƣa, yǝni Mǝn sening bilǝn kɵrüxidiƣan yǝrgǝ ⱪoyƣin.□
  ■ 5 Wǝ xundaⱪ boliduki, Mǝn talliƣan kixining bolsa, uning ⱨasisi bih süridu; xundaⱪ ⱪilip Israillarning silǝrgǝ ƣuduraxⱪan gǝplirini tohtitip Manga anglanmaydiƣan ⱪiliwetimǝn».

6 Xuning bilǝn Musa Israillarƣa xundaⱪ sɵz ⱪildi; ularning ⱨǝmmǝ ǝmirliri uningƣa birdin ⱨasini, jǝmiy bolup on ikki ⱨasini bǝrdi; ⱨǝrbir ata jǝmǝtkǝ bir ⱨasa wǝkil boldi, Ⱨarunning ⱨasisimu xularning iqidǝ idi. 7 Musa ⱨasilarni ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ qediriƣa ǝkirip Pǝrwǝrdigarning ⱨuzuriƣa ⱪoydi.

8 Wǝ xundaⱪ boldiki, Musa ǝtisi ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ qediriƣa kiriwidi, mana, Lawiy jǝmǝtigǝ wǝkil bolƣan Ⱨarunning ⱨasisi bih sürüp, ƣunqilap, qeqǝklǝp, badam qüxkǝnidi. 9 Musa ⱨasilarning ⱨǝmmisini Pǝrwǝrdigarning aldidin elip qiⱪip, Israil hǝlⱪigǝ kɵrsǝtti; ular kɵrgǝndin keyin ⱨǝrkim ɵz ⱨasilirini elip ketixti.

10 Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Xu asiyliⱪ ⱪilƣuqi balilarƣa bir agaⱨ bǝlgisi bolsun dǝp Ⱨarunning ⱨasisini ⱨɵküm-guwaⱨning aldiƣa ǝkirip ⱪoyƣin. Xundaⱪ ⱪilsang sǝn ularning ƣuduraxⱪan gǝplirini tohtitip, Manga anglanmaydiƣan ⱪilisǝn; ularmu xuning bilǝn ɵlüp kǝtmǝydu, — dedi.□  ■

11 Musa xundaⱪ ⱪildi; Pǝrwǝrdigar ɵzigǝ ⱪandaⱪ buyruƣan bolsa u xundaⱪ ⱪildi.

12 Israillar Musaƣa sɵz ⱪilip: —

Biz nǝpǝstin ⱪalay dǝwatimiz, biz tügǝxtuⱪ, biz ⱨǝmmimiz tügǝxtuⱪ! 13 Pǝrwǝrdigarning ibadǝt qediriƣa yeⱪinlaxⱪanlar ɵlmǝy ⱪalmaydu, xundaⱪ ikǝn, biz ⱨǝmmimiz mutlǝⱪ nǝpǝstin ⱪeliximiz kerǝkmu? — deyixti.

18

Kaⱨin wǝ Lawiylarning wǝzipisi

1 Pǝrwǝrdigar Ⱨarunƣa mundaⱪ dedi: —

Sǝn, oƣulliring wǝ ata jǝmǝtingdikilǝr sening bilǝn birliktǝ muⱪǝddǝs jayƣa munasiwǝtlik bolƣan gunaⱨni, xuningdǝk sǝn wǝ oƣulliring birliktǝ kaⱨinliⱪ wǝzipisigǝ munasiwǝtlik bolƣan gunaⱨni üstünglǝrgǝ alisilǝr.□ 2 Sǝn ⱪerindaxliring bolƣan Lawiy ⱪǝbilisidikilǝrni, yǝni ata-bowiliringning ⱪǝbilisidikilǝrni ɵzüng bilǝn birlǝxtür ⱨǝm ularni hizmitingni ⱪilixi üqün baxlap elip kǝl; biraⱪ sǝn bilǝn oƣulliring sening bilǝn birliktǝ ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ qediri aldida hizmǝtlǝrni ⱪilsun.□ 3 Ular sening buyruⱪliringƣa tǝyyar turup, xundaⱪla qedirdiki barliⱪ hizmǝt-wǝzipisini ɵtǝydu; pǝⱪǝt muⱪǝddǝs jaydiki ⱪaqa-ⱪuqa ǝswablarƣa wǝ ⱪurbangaⱨⱪa yeⱪinlaxmisun; undaⱪ ⱪilsa, ularmu, silǝrmu ɵlüp ketisilǝr. 4 Ular sening bilǝn birlixip, jamaǝt qediridiki wǝzipini ɵtǝp, ⱪilidiƣan ⱨǝrbir ixini ⱪilsun; pǝⱪǝtla ⱨeq yat kixilǝr silǝrgǝ yeⱪinlaxmisun. 5 Ⱪǝⱨr-ƣǝzǝp yǝnǝ Israillarning bexiƣa qüxmisun üqün, silǝr muⱪǝddǝs jaydiki wǝzipǝ bilǝn ⱪurbangaⱨdiki wǝzipini ɵtǝxkǝ mǝs’ul bolunglar. 6 Mana, Mǝn Ɵzüm silǝrning ⱪerindaxliringlar bolƣan Lawiylarni Israillar iqidin tallap qiⱪtim; ular jamaǝt qedirining ixlirini ⱪilixⱪa Pǝrwǝrdigarƣa tǝⱪdim ⱪilinƣan bolup, silǝrgǝ sowƣa süpitidǝ ata ⱪilinƣan.■ 7 Lekin sǝn wǝ oƣulliring sening bilǝn birliktǝ kaⱨinliⱪ wǝzipǝnglǝrdǝ turup, ⱪurbangaⱨtiki barliⱪ ixlarni ⱨǝm pǝrdǝ iqidiki ixlarni bejiringlar; silǝrning wǝzipǝnglǝr xundaⱪ bolsun. Kaⱨinliⱪ wǝzipisini, hizmitimdǝ boluxunglar üqün silǝrgǝ sowƣa ⱪilip bǝrdim; yat adǝmlǝr yeⱪinlaxsa, ɵltürüwetilsun.

Kaⱨinlarning elixⱪa tegixlik ülüxi

8 Pǝrwǝrdigar Ⱨarunƣa mundaⱪ dedi: —

Mǝn Manga sunulƣan kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝlǝrni, yǝni Israillar Manga muⱪǝddǝs dǝp atiƣan barliⱪ nǝrsilǝrni ülüxünglar bolsun dǝp, mana mǝnggülük bǝlgilimǝ bilǝn sanga wǝ sening ǝwladliringƣa tǝⱪdim ⱪildim. 9 Israillar otta sunidiƣan, «ǝng muⱪǝddǝs» nǝrsilǝrdin silǝrgǝ munular ⱪaldurup berilidu: — ularning Manga atap sunƣan barliⱪ nǝrsiliri, yǝni barliⱪ axliⱪ ⱨǝdiyǝlǝrdin, barliⱪ gunaⱨ ⱪurbanliⱪliridin, barliⱪ itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪliridin «ǝng muⱪǝddǝs» ⱨesablanƣanliri, sanga wǝ ǝwladliringƣa ata ⱪilinidu. 10 Sǝn xu ülüxüngni «ǝng muⱪǝddǝs» süpitidǝ yegin, silǝrdin bolƣan ⱨǝrbir ǝr kixi uni yesun; u sanga «ǝng muⱪǝddǝs» dǝp bilinsun.□

11 Munularmu sening bolidu: — Israillarning sowƣatliri iqidin kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝlǝr, barliⱪ pulanglatma ⱨǝdiyǝlǝr sening; Mǝn ularni sanga, xundaⱪla oƣulliring bilǝn ⱪizliringƣa mǝnggülük bǝlgilimǝ bilǝn tǝⱪdim ⱪildim; sening ɵyüngdiki ⱨǝrbir pak adǝm uningdin yesǝ bolidu.■ 12 Zǝytun meyidin ǝng esilini, yengi xarabtin ǝng esilini, xundaⱪla axliⱪtin ǝng esilini, yǝni Israillar Pǝrwǝrdigarƣa atap sunƣan dǝslǝpki pixⱪan mǝⱨsulatlarning ⱨǝmmisini Mǝn sanga tǝⱪdim ⱪilip bǝrdim. 13 Ular yǝrdin elip Pǝrwǝrdigarƣa atap ǝkǝlgǝn dǝslǝpki pixⱪan nǝrsilǝrning ⱨǝmmisi sening bolsun; ɵyüngdiki ⱨǝrbir pak adǝm uningdin yesǝ bolidu.

14 Israilda Hudaƣa mutlǝⱪ atilidiƣan ⱨǝrbir nǝrsǝ sening bolidu.■

15 Ular Pǝrwǝrdigarƣa atap kǝltüridiƣan barliⱪ janiwarlarning tunjiliri, mǝyli insan yaki ulaƣ-qarpay bolsun sening bolidu; ⱨalbuki, insanlarning tunjilirini bolsa ularni tɵlǝm tɵlǝp yanduruwalsun wǝ napak ⱨaywanlarning tunjilirini tɵlǝm tɵlǝp yanduruwalsun.□  ■ 16 Tɵlǝm tɵlǝx kerǝk bolƣanlar üqün yexi bir ayliⱪtin axⱪanda tɵlǝm puli tɵlǝnsun; ularƣa sǝn tohtatⱪan baⱨa boyiqǝ, yǝni muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki boyiqǝ (bir xǝkǝl yigirmǝ gǝraⱨdur) baⱨa ⱪoyup, bǝx kümüx xǝkǝl al.■ 17 Pǝⱪǝt tunji kala, tunji ⱪoy yaki tunji oƣlaⱪⱪa tɵlǝm alsang bolmaydu; ularning ⱨǝmmisi muⱪǝddǝstur. Sǝn ularning ⱪenini ⱪurbangaⱨⱪa qeqip, meyini Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunulidiƣan, Uningƣa huxbuy kǝltüridiƣan ⱪurbanliⱪ süpitidǝ kɵydürgin. 18 Ularning gɵxi sening bolidu; huddi «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» ⱪilinƣan tɵx wǝ ong arⱪa putiƣa ohxax, sanga tǝwǝ bolidu. 19 Israillar Pǝrwǝrdigarƣa atap sunƣan muⱪǝddǝs nǝrsilǝr iqidiki kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ-ⱪurbanliⱪning ⱨǝmmisini Mǝn sanga wǝ sening bilǝn billǝ turuwatⱪan oƣul-ⱪizliringƣa mǝnggülük bǝlgilimǝ bilǝn tǝⱪdim ⱪildim. Bu Pǝrwǝrdigar aldida sanga wǝ sening bilǝn billǝ turuwatⱪan ǝwladliring üqün mǝnggülük tuzluⱪ ǝⱨdǝ bolidu.

Lawiylarning wǝzipiliri ⱨǝm ülüxliri

20 Pǝrwǝrdigar Ⱨarunƣa mundaⱪ dedi: —

Israil zeminida sening ⱨeqⱪandaⱪ mirasing bolmaydu, ularning arisidimu ⱨeqⱪandaⱪ nesiwǝng bolmaydu; Israillar arisida mana Mǝn Ɵzüm sening nesiwǝng, sening mirasingdurmǝn.■ 21 Lawiylarƣa bolsa, ularning ɵtǝydiƣan hizmǝtliri, yǝni jamaǝt qediridiki hizmiti üqün, mana Mǝn Israilda tǝⱪdim ⱪilinƣan barliⱪ «ondin bir ülüx»ning ⱨǝmmisini ularƣa miras ⱪilip bǝrgǝnmǝn. 22 Buningdin keyin, gunaⱨkar bolup ɵlüp kǝtmǝsliki üqün, Israillar jamaǝt qediriƣa yeⱪinlaxmisun. 23 Jamaǝt qediridiki hizmǝtni bolsa, uni ɵtigüqilǝr pǝⱪǝt Lawiylarla bolidu wǝ xu ixta bolƣan gunaⱨini ɵzliri üstigǝ alidu, bu silǝr üqün ǝwladmu-ǝwlad mǝnggülük bir bǝlgilimǝ bolidu; ularning Israillarning iqidǝ ⱨeqⱪandaⱪ mirasi bolmaydu.□ 24 Qünki Israillarning Pǝrwǝrdigarƣa atap kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ süpitidǝ sunƣan «ondin bir ülüx»ni Lawiylarƣa miras ⱪilip tǝⱪdim ⱪilidiƣan boldum; xunga Mǝn ular toƣruluⱪ: Israillar iqidǝ ⱨeqⱪandaⱪ mirasi bolsa bolmaydu, — dedim.

25 Pǝrwǝrdigar Musaƣa mundaⱪ dedi: —

26 Sǝn Lawiylarƣa eytⱪin: «Silǝr Israillarning ⱪolidin Mǝn silǝrgǝ miras bolsun dǝp tǝⱪdim ⱪilƣan «ondin bir ülüx»ni alƣan ikǝnsilǝr, silǝr xu ondin bir ülüxning yǝnǝ ondin bir ülüxini ayrip, uni Pǝrwǝrdigarƣa atap kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ süpitidǝ sununglar. 27 Bu yol bilǝn silǝrning xu «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ»nglar silǝrgǝ «hamandiki axliⱪinglar»din ⱨǝm «xarab kɵlqikidiki tolup taxⱪan xarabinglar»din atalƣanlar ⱨesablinidu.□ 28 Bundaⱪ bolƣanda, silǝr Israillarning ⱪolidin alƣan ondin bir ülüxning ⱨǝmmisidin Pǝrwǝrdigarƣa atap kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ sunisilǝr; silǝr Pǝrwǝrdigarƣa atiƣan xu «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ»ni kaⱨin Ⱨarunƣa beringlar. 29 Silǝrgǝ tǝⱪdim ⱪilinƣan barliⱪ nǝrsilǝrdin ǝng esilini elip xularni muⱪǝddǝs ⱨesablap «Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan toluⱪ kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» süpitidǝ sununglar».

30 Xunga sǝn Lawiylarƣa eytⱪinki, «Silǝr xulardin ǝng esilini kɵtürüp sunsanglar, bu silǝr Lawiylarning hamandiki axliⱪinglar wǝ xarab kɵlqikidiki xarabinglarƣa ohxax ⱨesablinidu. 31 Xundaⱪ ⱪilƣandin keyin silǝr wǝ ɵydikiliringlar xu «ondin bir ülüx»lǝrni haliƣan yǝrdǝ yesǝnglar bolidu, qünki bu silǝrning jamaǝt qediridiki hizmitinglarning in’ami bolidu;□ 32 Silǝr xu ülüxlǝrdin ǝng esilini kɵtürüp sunsanglar, muxu ixinglar sǝwǝbidin gunaⱨkar bolmaysilǝr. Undaⱪ ⱪilsanglar silǝr Israillar atiƣan muⱪǝddǝs nǝrsilǝrni bulƣimaysilǝr, xuning bilǝn ɵlmǝysilǝr».□

19

Ⱪizil siyirning küli

1 Pǝrwǝrdigar Musa bilǝn Ⱨarunƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

2 Mǝn Pǝrwǝrdigar ǝmr ⱪilƣan ⱪanun-bǝlgilimǝ xuki: — Sǝn Israillarƣa buyruƣin, ular bejirim, nuⱪsansiz, boyunturuⱪ selinmiƣan ⱪizil yax siyirdin birni sening yeningƣa ǝkǝlsun. 3 Sǝn siyirni kaⱨin Əliazarƣa tapxur, u uni qedirgaⱨning sirtiƣa ǝpqiⱪsun, andin birsi siyirni uning aldida boƣuzlisun.■

4 Kaⱨin Əliazar barmiⱪini ⱪanƣa milǝp, jamaǝt qedirining aldiƣa ⱪaritip yǝttǝ mǝrtǝm qaqsun.■ 5 Andin birsi Əliazarning kɵz aldida pütkül siyirni kɵydürsun, yǝni uning terisi, gɵxi, ⱪeni wǝ tezǝklirini kɵydürsun.■ 6 Kaⱨin kedir yaƣiqi, zofa ɵsümlüki wǝ ⱪizil rǝhtni siyir kɵydürülidiƣan otⱪa taxlisun.□ 7 Andin kaⱨin ɵz kiyimini yusun wǝ bǝdinini suda yusun, andin keyin bargaⱨⱪa kirixkǝ bolidu; lekin kaⱨin kǝq kirgüqǝ napak sanalsun. 8 Siyirni kɵydürgǝn kiximu kiyimlirini su bilǝn yuyup, ɵz bǝdinini suda yusun, andin u kǝq kirgüqǝ napak sanalsun. 9 Pak bir adǝm siyirning külini yiƣip bargaⱨning sirtidiki pak bir yǝrgǝ ⱪoysun; u Israil jamaiti üqün «napakliⱪni qiⱪarƣuqi su»ni yasaxⱪa xu yǝrdǝ saⱪlansun, u bir «gunaⱨni pakliƣuqi»dur. 10 Siyirning külini yiƣixturƣan adǝm ɵzining kiyimlirini yusun wǝ kǝq kirgüqǝ napak sanalsun. Bu Israillarƣa wǝ ularning arisida turuwatⱪan musapirlarƣa mǝnggülük ⱪanun-bǝlgilimǝ bolidu.

Hǝlⱪni napakliⱪtin paklax nizami

11  — Ɵlükkǝ, yǝni ⱨǝrⱪandaⱪ ɵlgǝn kixining jǝsitigǝ tegip kǝtkǝn ⱨǝrbir kixi yǝttǝ kün napak sanilidu.■ 12 U adǝm üqinqi küni axu su bilǝn ɵzini paklisun, ⱨǝmdǝ yǝttinqi künimu paklisun, andin u pak sanilidu; ǝgǝr u üqinqi küni ⱨǝmdǝ yǝttinqi küni ɵzini paklimisa, pak sanalmaydu.□ 13 Ⱨǝrⱪandaⱪ adǝm ɵlükkǝ, yǝni ⱨǝrⱪandaⱪ ɵlgǝn kixining jǝsitigǝ tegip kǝtsǝ, ⱨǝmdǝ ɵzini paklimisa, Pǝrwǝrdigarning qedirini bulƣiƣan bolidu; xu kixi Israil arisidin üzüp taxlinidu; qünki «napakliⱪni qiⱪarƣuqi su» uningƣa sepilmigǝqkǝ, u napak sanilidu; uning napakliⱪi tehiqǝ üstidǝ turidu.

14 Əgǝr birǝr kixi bir qedir iqidǝ ɵlüp ⱪalƣan bolsa, u toƣruluⱪ ⱪanun-bǝlgilimǝ mundaⱪ bolidu: — xu qedirƣa kirgǝn ⱨǝrbirsi wǝ qedirda turup ⱪalƣanlarning ⱨǝrbiri yǝttǝ kün napak sanilidu. 15 Ⱨǝrbir oquⱪ turƣan, aƣzi yepilmiƣan ⱪaqa-ⱪuqilarning ⱨǝmmisi napak sanilidu. 16 Xuningdǝk dalada ⱪiliq-xǝmxǝr bilǝn ɵltürülgǝnlǝrgǝ, yaki ɵzi ɵlüp ⱪalƣanning ɵlükigǝ, yaki adǝmning ustihininiƣa yaki ⱪǝbrisigǝ tǝgkǝn ⱨǝrbir kixi yǝttǝ küngiqǝ napak sanilidu. 17 Kixilǝr bu napak kixi üqün «paklandurƣuqi ⱪurbanliⱪ»ning külidin azraⱪ elip komzǝkkǝ selip, ularning üstigǝ eⱪin su ⱪuysun. 18 Andin pak bir kixi zofa ɵsümlükini elip xu suƣa tǝgküzüp uni qedirƣa wǝ iqidiki barliⱪ ⱪaqa-ⱪuqilarƣa ⱨǝm xu yǝrdǝ turƣan barliⱪ kixilǝrning üstigǝ sepip ⱪoysun, wǝ yǝnǝ uni ustihanƣa, ɵltürülgüqigǝ yaki ⱪǝbrigǝ tǝgkǝn kixining üstigǝ sepip ⱪoysun.■ 19 Üqinqi küni wǝ yǝttinqi küni ⱨeliⱪi pak adǝm pak bolmiƣan adǝmlǝrning üstigǝ xu suni sepip ⱪoysun; xundaⱪ ⱪilƣanda, yǝttinqi künigǝ kǝlgǝndǝ u kixi paklanƣan bolidu; andin u kixi kiyimlirini yuyup, bǝdinini suda yusun, kǝq kirgǝndǝ u pak sanilidu.

20 Lekin napak bolup ⱪelip, ɵzini paklimiƣan kixi Pǝrwǝrdigarning muⱪǝddǝs jayini bulƣiƣini üqün, jamaǝt arisidin üzüp taxlinidu; «napakliⱪni qiⱪarƣuqi su» uning üstigǝ sepilmigǝn, xunga u napak sanilidu. 21 Bu Israillarƣa mǝnggülük bǝlgilimǝ bolidu, «napakliⱪni qiⱪarƣuqi su»ni sǝpkǝn kixi bolsa ɵzining kiyimlirini yusun wǝ «napakliⱪni qiⱪarƣuqi su»ƣa tǝgkǝn kixi kǝq kirgüqǝ napak sanalsun. 22 Napak kixi tǝgkǝn ⱨǝrⱪandaⱪ nǝrsimu napak sanilidu; bu nǝrsilǝrgǝ tǝgkǝn kixilǝrmu kǝq kirgüqǝ napak sanalsun.

20

Mǝryǝmning wapat boluxi

1 Birinqi ayning iqidǝ Israillar, yǝni pütkül Israil jamaiti Zin qɵligǝ yetip kelip, Ⱪadǝxtǝ turup ⱪaldi; Mǝryǝm xu yǝrdǝ wapat boldi wǝ xu yǝrgǝ dǝpnǝ ⱪilindi.

Mǝribaⱨ süyi — hǝlⱪning yǝnǝ ⱪaⱪxixi

2 Jamaǝtkǝ iqidiƣanƣa su yoⱪ idi, ular yiƣilip Musa bilǝn Ⱨarunƣa ⱨujum ⱪilƣili turdi. 3 Hǝlⱪ Musa bilǝn tǝgixip: — Ⱪerindaxlirimiz Pǝrwǝrdigarning aldida ɵlgǝn qaƣda bizmu billǝ ɵlsǝk boptikǝn!■ 4 Silǝr nemǝ üqün biz wǝ qarpaylirimizni bu yǝrdǝ ɵlüp kǝtsun dǝp, Pǝrwǝrdigarning jamaitini bu qɵl-jǝzirigǝ baxlap kǝldinglar? 5 Silǝr nemǝ üqün bizni Misirdin elip qiⱪip bundaⱪ dǝⱨxǝtlik yǝrgǝ ǝkǝldinglar? Bu yǝrdǝ ya teriⱪqiliⱪ ⱪilƣili yǝr bolmisa, ya ǝnjür, üzüm, anar bolmisa, iqidiƣanƣa sumu bolmisa, — deyixti.

6 Xuning bilǝn Musa bilǝn Ⱨarun jamaǝttin ayrilip jamaǝt qedirining dǝrwazisi aldiƣa kelip düm yiⱪiliwidi, Pǝrwǝrdigarning julasi u ikkisigǝ ayan boldi. 7 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

8 Ⱨasini ⱪolungƣa al, andin sǝn akang Ⱨarun bilǝn birliktǝ jamaǝtni yiƣip, ularning kɵz aldidila ⱪoram taxⱪa buyruⱪ ⱪil; xundaⱪ ⱪilsang ⱪoram tax ɵz süyini qiⱪiridu; xu yol bilǝn sǝn ularƣa su qiⱪirip, jamaǝt wǝ qarpayliri iqidiƣanƣa su berisǝn.□  ■

9 Xuning bilǝn Musa Pǝrwǝrdigarning ǝmri boyiqǝ Pǝrwǝrdigarning ⱨuzuridin ⱨasini aldi. 10 Musa bilǝn Ⱨarun ikkisi jamaǝtni ⱪoram taxning aldiƣa yiƣdi wǝ Musa ularƣa: — Gepimgǝ ⱪulaⱪ selinglar, i asiylar! Biz silǝrgǝ bu ⱪoram taxtin su qiⱪirip berǝylimu?! — dedi.■ 11 Andin Musa ⱨasisi bilǝn ⱪoram taxni ikki ⱪetim uruwidi, naⱨayiti kɵp su eⱪip qiⱪti, sudin jamaǝtmu, qarpaylarmu iqixti.■ 12 Pǝrwǝrdigar Musa bilǝn Ⱨarunƣa: —

Silǝr Manga ixǝnmǝy, Israillar aldida Meni muⱪǝddǝs dǝp ⱨɵrmǝtlimigininglar üqün, ikkinglarning bu jamaǝtni Mǝn ularƣa tǝⱪdim ⱪilip bǝrgǝn zeminƣa baxlap kirixinglarƣa yol ⱪoymaymǝn, — dedi.□  ■ 13 Su qiⱪirilƣan jay «Mǝribaⱨ suliri» dǝp atalƣan; Israillar xu yǝrdǝ Pǝrwǝrdigar bilǝn takallaxⱪanliⱪi üqün, U ularning otturisida Ɵzining muⱪǝddǝs ikǝnlikini kɵrsǝtti.□

Edomlarning Israillarning qegridin ɵtüxigǝ yol ⱪoymasliⱪi

14 Musa Ⱪadǝxtin Edom padixaⱨi bilǝn kɵrüxüxkǝ ǝlqi ǝwǝtip uningƣa: «Ⱪerindaxliri Israil mundaⱪ dǝydu: — Biz tartiwatⱪan jǝbr-japalarning ⱪandaⱪliⱪi ɵzlirigǝ mǝlum,■ 15 bizning ata-bowilirimiz Misirƣa qüxkǝn bolup, biz Misirda uzaⱪ zaman turup kǝttuⱪ; misirliⱪlar bizgimu, bizning ata-bowilirimizƣimu yaman muamilǝ ⱪildi; 16 biz Pǝrwǝrdigarƣa yeliniweduⱪ, U bizning zarimizƣa ⱪulaⱪ selip, Pǝrixtǝ ǝwǝtip bizni Misirdin elip qiⱪti. Ⱨazir mana, biz ɵzlirining qegrisiƣa jaylaxⱪan Ⱪadǝx degǝn bir xǝⱨǝrdǝ turuwatimiz.□  ■ 17 Əmdi bizning zeminliridin ɵtüximizgǝ ruhsǝt ⱪilƣan bolsila, biz etiz-eriⱪ wǝ üzümzarliⱪlardin ɵtmǝymiz, ⱪuduⱪliringladin sumu iqmǝymiz; «Han yoli» bilǝn mengip qegriliridin ɵtüp kǝtküqǝ ong-solƣa burulmaymiz» — dedi.

18 Lekin Edomlar uningƣa: «Silǝrning bizning zeminimizdin ɵtüxünglǝrgǝ bolmaydu, ɵtimǝn desǝnglar ⱪiliq kɵtürüp silǝrgǝ jǝnggǝ qiⱪimiz» — dedi.□

19 Israillar uningƣa: «Biz «kɵtürülgǝn yol» bilǝn mangimiz, ɵzimiz wǝ mallirimiz süyünglarni iqsǝk, nǝrhi boyiqǝ ⱨǝⱪⱪini berimiz; biz pǝⱪǝt piyadǝ ɵtüp ketimiz, baxⱪa ⱨeq tǝlipimiz yoⱪ» dewidi,□ 20 Edom padixaⱨi: «Yaⱪ. Ɵtmǝysilǝr!» dedi. Edom padixaⱨi naⱨayiti kɵp adimini baxlap qiⱪip Israillarƣa zor ⱨǝywǝ kɵrsǝtti.□ 21 Xundaⱪ ⱪilip Edomlar Israillarning ularning tǝwǝlikidin ɵtüxigǝ ǝnǝ xu yosunda yol ⱪoymidi; xuning bilǝn Israillar Edomlarning aldidin burulup kǝtti.■

Ⱨarunning wapat bolƣanliⱪi

22 Ular Ⱪadǝxtin yolƣa qiⱪti; pütkül Israil hǝlⱪi Ⱨor teƣiƣa kǝldi.■ 23 Pǝrwǝrdigar Edomning qegrisidiki Ⱨor teƣida Musa bilǝn Ⱨarunƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

24 Ⱨarun ɵz hǝlⱪlirigǝ ⱪoxulup ketidu; ikkinglar Mǝribaⱨ suliri degǝn jayda Mening ǝmrimgǝ hilapliⱪ ⱪilƣininglar üqün, uning Mǝn Israillarƣa tǝⱪdim ⱪilip bǝrgǝn zeminƣa kirixigǝ bolmaydu.□ 25 Sǝn Ⱨarun bilǝn oƣli Əliazarni elip Ⱨor teƣiƣa qiⱪⱪin;■ 26 Ⱨarunning kiyimlirini saldurup, oƣli Əliazarƣa kiydürüp ⱪoy; Ⱨarun xu yǝrdǝ ɵlüp, ɵz hǝlⱪlirigǝ ⱪoxulidu.

27 Musa Pǝrwǝrdigarning deginidǝk ⱪildi, üqǝylǝn pütkül jamaǝtning kɵz aldida Ⱨor teƣiƣa qiⱪti. 28 Musa Ⱨarunning kiyimlirini saldurup uning oƣli Əliazarƣa kiydürüp ⱪoydi; Ⱨarun taƣning qoⱪⱪisida ɵldi. Andin Musa bilǝn Əliazar taƣdin qüxüp kǝldi.■ 29 Pütkül jamaǝt Ⱨarunning ɵlgǝnlikini bildi; xuning bilǝn pütün Israil jǝmǝti Ⱨarun üqün ottuz kün matǝm tutti.

21

Ⱪanaaniylarning mǝƣlup ⱪilinixi

1 Jǝnubta turuxluⱪ Arad mǝmlikitining Ⱪanaaniylardin bolƣan padixaⱨi Israillarning Atarim yoli bilǝn keliwatⱪanliⱪini anglap, qiⱪip ular bilǝn soⱪuxup, nǝqqǝylǝnni tutⱪun ⱪilip kǝtti.□ 2 Andin Israillar Pǝrwǝrdigarƣa ⱪǝsǝm iqip: «Əgǝr bu hǝlⱪni bizning ⱪolimizƣa pütünlǝy tapxuridiƣan bolsang, ularning xǝⱨǝrlirini wǝyran ⱪilip taxlaymiz» — dedi. 3 Pǝrwǝrdigar Israillarning pǝryadini anglap, Ⱪanaanliylarni ularning ⱪoliƣa tapxurdi, xuning bilǝn ular Ⱪanaaniylarni ularning xǝⱨǝrliri bilǝn ⱪoxup wǝyran ⱪildi; xu sǝwǝbtin ular xu yǝrni «Hormaⱨ» dǝp atidi.□

Zǝⱨǝrlik yilanlar bilǝn mis yilan

4 Ular Ⱨor teƣidin yolƣa qiⱪip, Edom zeminini aylinip ɵtüx üqün, Ⱪizil dengiz boyidiki yolni boylap mangdi; hǝlⱪ muxu yol sǝwǝbidin kɵnglidǝ tolimu taⱪǝtsiz bolup, 5 Hudaƣa wǝ Musaƣa ⱪarxi qiⱪip: — Silǝr nemǝ üqün bizni qɵl-jǝziridǝ ɵlsun dǝp Misir zeminidin baxlap qiⱪⱪansilǝr? Bu yǝrdǝ ya axliⱪ, ya su yoⱪ, kɵnglimiz bu ǝrzimǝs nanlardin bizar boldi, deyixti.□ 6 Xu sǝwǝbtin Pǝrwǝrdigar ularning arisiƣa zǝⱨǝrlik yilanlarni ǝwǝtti; yilanlar ularni qaⱪti, xu sǝwǝbtin Israillardin nurƣun adǝm ɵlüp kǝtti.□  ■ 7 Hǝlⱪ Musaning aldiƣa kelip uningƣa: — Biz aƣzimizni buzup, Pǝrwǝrdigarƣa ⱨǝm sanga ⱨujum ⱪilip, yaman gǝp ⱪilip gunaⱨ ⱪilduⱪ; Pǝrwǝrdigarƣa tilawǝt ⱪilsang, u bu yilanlarni arimizdin elip kǝtkǝy, — dewidi, Musa hǝlⱪ üqün dua ⱪildi.

8 Pǝrwǝrdigar Musaƣa: —

Sǝn bir zǝⱨǝrlik yilanning xǝklini yasap hadiƣa esip ⱪoyƣin; yilan qeⱪiwalƣan ⱨǝrbiri uningƣa ⱪarisila ⱪayta ⱨayatⱪa erixidu, — dedi.■ 9 Musa mistin bir yilan yasitip hadiƣa esip ⱪoydi; wǝ xundaⱪ boldiki, yilan birkimni qeⱪiwalƣan bolsa, u bu mis yilanƣa ⱪarisila, ular ⱨayat ⱪaldi.□  ■

Obottin Pisgaⱨƣiqǝ mengix

10 Israillar yǝnǝ yolƣa qiⱪip Obotⱪa kelip qedir tikti.■ 11 Yǝnǝ Obottin yolƣa qiⱪip, Moab zeminining udulida kün qiⱪix tǝrǝptiki Iyǝ-Ibarimƣa kelip qedir tikti. 12 Ular yǝnǝ u yǝrdin yolƣa qiⱪip Zǝrǝd jilƣisida qedir tikti. 13 Yǝnǝ u yǝrdin mengip Amoriylarning zeminining qetidin qiⱪip qɵl-bayawandin ɵtüp, eⱪip turƣan Arnon dǝryasining u ⱪetida qedir tikti (qünki Arnon dǝryasi Moabiylarning qegrisi bolup, Moabiylar bilǝn Amoriylarning otturisida idi. ■ 14-15 Xunga «Pǝrwǝrdigarning jǝngnamisi» degǝn kitabta: —

«Sufaⱨdiki Waⱨǝb wǝ dǝrya-wadiliri,

Arnon dǝryasi wǝ jilƣilirining yanbaƣirliri,

Arning turalƣusiƣiqǝ yetip,

Moabning qegrisiƣa qüxidu» dǝp pütülgǝnidi).□

16  Israillar yǝnǝ u yǝrdin mengip Bǝǝrgǝ kǝldi; «Bǝǝr» ⱪuduⱪ degǝn mǝnidǝ bolup, ilgiri Pǝrwǝrdigar Musaƣa: «Sǝn hǝlⱪni yiƣ, Mǝn ularƣa iqidiƣan su berǝy» degǝndǝ xu ⱪuduⱪni kɵzdǝ tutⱪan. 17 Xu qaƣda Israillar munu nahxini eytixⱪan: —

«Aⱨ ⱪuduⱪ, qiⱪsun süyüng bulduⱪlap,

Nahxa eytinglar, ⱪuduⱪⱪa beƣixlap:

18 Bu ⱪuduⱪni ǝmirlǝr,

Hǝlⱪning kattiliri ⱪazƣan,

Ⱪanun qiⱪarƣuqining sɵzi bilǝn,

Ⱨasiliri bilǝn ⱪazƣan».

Israillar qɵl-bayawandin yǝnǝ Mattanaⱨⱪa,□ 19 Mattanaⱨtin Naⱨaliyǝlgǝ, Naⱨaliyǝldin Bamotⱪa, 20 Bamottin Moab dalasidiki jilƣiƣa, yǝnǝ qɵl-bayawan tǝrǝpkǝ ⱪarap turƣan Pisgaⱨ teƣining qoⱪⱪisiƣa yetip bardi.

Amoriylarning padixaⱨi bilǝn Baxan  padixaⱨini yǝnggǝnliki

21 Israillar Amoriylarning padixaⱨi Siⱨonning aldiƣa ǝlqilǝrni ǝwǝtip:□  ■ 22 — Bizning ɵz zeminliridin ɵtüweliximizgǝ ijazǝt bǝrgǝyla; biz silining etizliⱪliriƣa wǝ üzümzarliⱪliriƣa kirmǝymiz, ⱪuduⱪliridin sumu iqmǝymiz; tǝwǝliridin ɵtüp kǝtküqǝ «Han yoli»din qiⱪmaymiz, — dedi.■ 23 Siⱨon Israillarni ɵz qegrisidin ɵtkili ⱪoymayla ⱪalmastin, ǝksiqǝ u Israillar bilǝn soⱪuximǝn dǝp, ɵzining barliⱪ hǝlⱪini yiƣip qɵlgǝ ⱪarap atlandi. U Yaⱨazƣa kelip Israilƣa ⱨujum ⱪildi.■ 24 Israillar uni ⱪiliq bilǝn qepip ɵltürüp, uning yurtini Arnon dǝryasidin Yabbok dǝryasiƣiqǝ, yǝni Ammoniylarning qegrisiƣiqǝ igilidi; Ammoniylarning qegrisi bolsa bǝk mustǝⱨkǝm idi.□  ■ 25 Israillar bu yǝrdiki ⱨǝmmǝ xǝⱨǝrni igilidi ⱨǝm Amoriylarning xǝⱨǝrlirigǝ, yǝni Ⱨǝxbonƣa wǝ uningƣa tǝwǝ barliⱪ yeza-ⱪixlaⱪlarƣimu kirip orunlaxti.■ 26 Qünki Ⱨǝxbon ǝslidǝ Amoriylarning padixaⱨi Siⱨonning mǝrkiziy xǝⱨiri idi; Siⱨon ǝslidǝ Moabning ilgiriki padixaⱨi bilǝn soⱪuxⱪan, uning Arnon dǝryasiƣiqǝ bolƣan ⱨǝmmǝ zeminini tartiwalƣanidi. 27 Xu sǝwǝbtin xairlar: —

«Ⱨǝxbonƣa kelinglar!

Mana Siⱨonning xǝⱨiri yengiwaxtin ⱪurulsun,

Siⱨonning xǝⱨiri mǝⱨkǝm ⱪilinsun.

28 Qünki Ⱨǝxbonning ɵzidin qiⱪti bir ot,

Siⱨonning xǝⱨiridin bir yalⱪun yalⱪunlap,

Yutuwǝtti Moabtiki Ar xǝⱨirini,

Arnondiki egiz jaylarning ǝmirlirini.■

29 Way sanga ǝy Moab!

Ⱨǝy Kemoxning ümmiti, tügǝxtinglar!

Qünki Kemox ɵz oƣullirini ⱪaqⱪunƣa aylandurdi,

Ⱪizlirini ǝsirlikkǝ berip, Amoriylarning padixaⱨi Siⱨonƣa tutup bǝrdi!□  ■ 30 Biz ularni yiⱪitiwǝttuⱪ,

Ⱨǝxbon taki Dibonƣiqǝ ⱨalak boldi;

Biz ⱨǝtta Nofaⱨⱪiqǝ (Nofaⱨtin Mǝdǝbaƣa yetidu) ularning yurtini wǝyran ⱪiliwǝttuⱪ!» — dǝp xeir yezixⱪanidi.□

31 Xuning bilǝn Israillar ǝnǝ xu tǝriⱪidǝ Amoriylarning yurtiƣa orunlaxti. 32 Musa Yaazǝrni qarlap kelixkǝ qarliƣuqilarni ǝwǝtti; andin Israillar Yaazǝrning yeza-ⱪixlaⱪlirini ixƣal ⱪilip, u yǝrlǝrdiki Amoriylarni yeridin ⱪoƣliwǝtti. 33 Xuningdin keyin Israillar burulup, Baxanning yolini boylap mangdi; Baxanning padixaⱨi Og wǝ uning barliⱪ hǝlⱪi qiⱪip Ədrǝydǝ Israillar bilǝn jǝng ⱪilixⱪa sǝp tüzdi.■ 34 Pǝrwǝrdigar Musaƣa: — Ⱪorⱪma, Mǝn uni, uning barliⱪ hǝlⱪi ⱨǝm zeminini ⱪolungƣa tapxurimǝn; sǝn uni ilgiri Ⱨǝxbonda turuxluⱪ Amoriylarning padixaⱨi Siⱨonni ⱪilƣandǝk ⱪilisǝn, — dedi.■ 35 Xuning bilǝn ular Og bilǝn uning oƣullirini ⱨǝm barliⱪ hǝlⱪining birini ⱪoymay ⱪirip taxlidi wǝ uning zeminini igilidi.■

22

Moab padixaⱨi Balaⱪning Balaamni Israilni ⱪarƣaxⱪa qaⱪirixi

1 Israillar yǝnǝ yolƣa qiⱪip Moab tüzlǝnglikliridǝ, yǝni Iordan dǝryasining xǝrⱪ tǝripidǝ, Yerihoning udulida qedir tikti. 2 Israillarning Amoriylarƣa ⱪilƣan ixlirining ⱨǝmmisini Zipporning oƣli Balaⱪ kɵrüp turƣanidi. 3 Moablar hǝlⱪtin intayin ⱪorⱪuxti, qünki ular bǝk kɵp idi; Moabiylar Israillarning sǝwǝbidin bǝk alaⱪzadǝ bolup ketixti. 4 Moabiylar Midiyan aⱪsaⱪalliriƣa: «Bu bir top adǝm ǝtrapimizdiki ⱨǝmmǝ nǝrsini, huddi kala etizdiki otni yalmiƣandǝk yalmap yǝp ketidiƣan boldi» — deyixti. U qaƣda Zipporning oƣli Balaⱪ Moabning padixaⱨi idi.

5 U ǝlqilǝrni Beorning oƣli Balaamning aldiƣa, Balaamning ana yurtidiki uluƣ dǝrya boyidiki Petor xǝⱨirigǝ berip, Balaamni qaⱪirip kelixkǝ ǝwǝtip: padixaⱨimiz: — «Ⱪarisila, bir hǝlⱪ Misirdin qiⱪⱪanidi; mana, ular pütün zeminƣa yamrap kǝtti, mana ular bizning udulimizƣa kelip qüxti.□  ■ 6 Ular meningdin küqlük bolƣaqⱪa, ǝmdi ɵzliri kelip bu hǝlⱪni mǝn üqün bir ⱪarƣap bǝrgǝn bolsila; bǝlkim mǝn ularni yengip, bu zemindin ⱪoƣlap qiⱪirixim mumkin; qünki ɵzliri kimgǝ bǝht tilisilǝ xuning bǝht ⱪuqidiƣanliⱪini, kimni ⱪarƣisila, xuning ⱪarƣixⱪa ⱪalidiƣanliⱪini bilimǝn» dǝydu, dǝnglar, — dedi. 7 Moabning aⱪsaⱪalliri bilǝn Midiyanning aⱪsaⱪalliri ⱪollirida pal selix in’amlirini elip mangdi; ular Balaamning aldiƣa kelip Balaⱪning gǝplirini yǝtküzdi. 8 Balaam ularƣa: —

Bügün ahxam muxu yǝrdǝ ⱪonup ⱪelinglar, mǝn Pǝrwǝrdigarning manga ⱪilƣan sɵzi boyiqǝ silǝrgǝ jawap yǝtküzimǝn, — dedi. Xuning bilǝn Moabning xu ǝmirliri Balaamningkidǝ ⱪonup ⱪaldi.□

9 Huda Balaamningkigǝ kelip: —

Sening bilǝn billǝ turƣan bu adǝmlǝr kim? — dewidi, 10 Balaam Hudaƣa: — Moab padixaⱨi Zipporning oƣli Balaⱪ ǝlqilǝrni ǝwǝtip manga: 11 «Ⱪarisila, Misirdin bir hǝlⱪ qiⱪⱪanidi, ular pütün zeminƣa yamrap kǝtti; bu yǝrgǝ kelip mening üqün ularni ⱪarƣap bǝrsilǝ, xundaⱪ ⱪilsila bǝlkim ularni yengip, bu yǝrdin ⱪoƣliwetǝlixim mumkin» — dedi, — dedi.

12 Huda Balaamƣa:

Sǝn ular bilǝn billǝ barsang bolmaydu, u hǝlⱪni ⱪarƣisangmu bolmaydu, qünki ularƣa bǝht-bǝrikǝt ata ⱪilinƣan, — dedi. 13 Balaam ǝtigǝn turup Balaⱪning ǝmǝldarliriƣa: —

Silǝr ɵz yurtunglarƣa ⱪaytip ketinglar, qünki Pǝrwǝrdigar mening silǝr bilǝn billǝ beriximƣa ruhsǝt ⱪilmidi, — dedi. 14 Moabning ǝmǝldarliri ⱪopup Balaⱪning yeniƣa kelip uningƣa: —

Balaam biz bilǝn billǝ kelixkǝ unimidi, — dedi.

15 Xuning bilǝn Balaⱪ tehimu kɵp wǝ tehimu mɵtiwǝr ǝmǝldarlarni ǝwǝtti, 16 Ular Balaamning aldiƣa kelip uningƣa: —

«Zipporning oƣli Balaⱪ mundaⱪ dǝydu: — «Ⱨeqnemǝ silining yenimƣa kelixlirini tosumiƣay; 17 qünki mǝn ɵzlirini zor xan-xɵⱨrǝtkǝ igǝ ⱪilimǝn; nemǝ desilǝ maⱪul dǝymǝn; xunga manga ǝxu hǝlⱪni ⱪarƣap bǝrsilila bolidu», — dedi.

18 Balaam Balaⱪning hizmǝtkarliriƣa jawabǝn: —

Balaⱪ manga ɵzining altun-kümüxkǝ liⱪ tolƣan ɵz ɵyini bǝrsimu, mǝyli qong yaki kiqik ix ⱪilay, Hudayim Pǝrwǝrdigarning manga buyruƣanliridin ⱨalⱪip ketǝlmǝymǝn.■ 19 Silǝrmu bügün ahxam muxu yǝrdǝ ⱪonup ⱪelinglar, Pǝrwǝrdigar yǝnǝ xu ixlar toƣrisida manga nemǝ dǝydikin, xuni bilǝy, — dedi.

20 Xu keqisi Huda Balaamningkigǝ kelip uningƣa: —

U kixilǝr seni tǝklip ⱪilip kǝlgǝn bolsa, ular bilǝn billǝ barƣin, lekin sǝn Mening sanga eytidiƣanlirim boyiqǝ ix ⱪilixing kerǝk, — dedi.

Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi bilǝn Balaamning exiki

21 Balaam ǝtigǝn turup exikini toⱪup Moabning ǝmirliri bilǝn billǝ mangdi. 22 Huda Balaamning mangƣanliⱪidin ƣǝzǝplǝndi; Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi uni tosuxⱪa yolda turatti. U xu qaƣda exikigǝ minip ikki ƣulami bilǝn billǝ ketiwatatti.□ 23 Mada exǝk Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisining ⱪoliƣa ⱪiliq alƣan ⱨalda yolda turƣanliⱪini kɵrüp, yoldin qiⱪip etizliⱪ bilǝn mengiwidi, Balaam exǝkni yolƣa qiⱪip mengixⱪa dumbalap urdi.■ 24 Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi ikki tǝripi tosma tam bilǝn tosalƣan üzümzarliⱪtiki tar bir yolda turuwaldi. 25 Exǝk Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisini kɵrüp, tamƣa ⱪistilip mengip, Balaamning putini tamƣa ⱪistap yarilandurup ⱪoydi; Balaam exǝkni yǝnǝ dumbalidi. 26 Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi bolsa yǝnǝ aldiƣiraⱪ berip, ong ya solƣa buruluxⱪa bolmaydiƣan tehimu tar bir yǝrdǝ kütüp turdi. 27 Exǝk Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisini kɵrüp mangmay, Balaamning astida yetiwaldi; Balaam ⱪattiⱪ hapa bolup, exǝkni ⱨasisi bilǝn ⱪattiⱪ dumbalap kǝtti. 28 Bu qaƣda Pǝrwǝrdigar exǝkkǝ zuwan kirgüzüwidi, exǝk Balaamƣa: —

Meni üq ⱪetim dumbalaydiƣanƣa sanga nemǝ yamanliⱪ ⱪiptimǝn? — dewidi,■ 29 Balaam exǝkkǝ: —

Sǝn meni sǝtlǝxtürdüng, ⱪolumda ⱪiliq bolƣan bolsa idi, seni qepip ɵltürüwetǝttim! — dedi.

30 Exǝk Balaamƣa: — Mǝn seningki bolƣinimdin tartip minip kǝlgǝn exiking mǝn ǝmǝsmu? Ilgiri mǝn sanga muxundaⱪ ⱪilix aditim bolup baⱪⱪanmu? — dewidi,

— Yaⱪ, — dedi Balaam.

Balaamning ǝyiblinixi

31 Ənǝ xu qaƣda Pǝrwǝrdigar Balaamning kɵzlirini aqti, Balaam Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisining ⱪiliqini ƣilipidin qiⱪirip, yolda turƣanliⱪini kɵrdi; u yǝrgǝ bexini ⱪoyup sǝjdǝ ⱪildi. 32 Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi uningƣa: —

Sǝn exikingni nemǝ üqün üq ⱪetim dumbalaysǝn? Ⱪariƣina, mangƣan yolung Mening nǝzirimdǝ tǝtür bolƣaqⱪa, seni tosuxⱪa qiⱪⱪuqi Mǝn Ɵzüm idim.■ 33 Exǝk Meni kɵrüp üq ⱪetim Mening aldimdin burulup kǝtti; ǝgǝr exǝk Mening aldimdin burulup kǝtmigǝn bolsa, Mǝn alliⱪaqan seni ɵltürüp exǝkni tirik ⱪaldurƣan bolattim, — dedi.

34 Balaam Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisigǝ: —

Mǝn gunaⱨkarmǝn, Ɵzlirining yolda meni tosup turƣanliⱪlirini kɵrmǝptimǝn; mubada ǝmdi mening berixim nǝzǝrliridǝ rǝzil kɵrünsǝ, mǝn ⱪaytip ketǝy, — dedi.

35 Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi Balaamƣa yǝnǝ: — Boptu, bu kixilǝr bilǝn billǝ barƣin, biraⱪ pǝⱪǝt Mǝn sanga degǝn sɵznila degin, — dedi. Xuning bilǝn Balaam Balaⱪning ǝmǝldarliri bilǝn billǝ mangdi.

Balaⱪning Balaamni ⱪarxi elixi

36 Balaⱪ Balaamni keliwetiptu dǝp anglap, ⱪarxi elix üqün Moabning Arnon dǝryasining boyidiki, qegrining ǝng bexidiki xǝⱨirigǝ kǝldi:□ 37 — Mǝn silini qaⱪirixⱪa xunqǝ jiddiy ǝlqi ǝwǝtkǝnidim, nemǝ üqün kelixkǝ unimidila? Mǝn silini xan-xɵⱨrǝtkǝ igǝ ⱪilalmayttimmu? — dedi Balaⱪ Balaamƣa.

38 — Ⱪarisila, mana kǝldimƣu, ǝmdi mǝn ɵz aldimƣa birnemǝ deyǝlǝyttimmu? — dedi Balaam, — Huda aƣzimƣa nemǝ gǝpni salsa, mǝn xunila dǝymǝn.

39 Balaam Balaⱪ bilǝn billǝ yolƣa qiⱪip Kiriat-Huzotⱪa kǝldi. 40 Balaⱪ kala, ⱪoylarni soyup ⱪurbanliⱪ ⱪilip, ularning gɵxidin Balaam wǝ uning bilǝn billǝ bolƣan ǝmirlǝrgǝ ǝwǝtip bǝrdi. 41 Andin Balaⱪ ǝtisi sǝⱨǝrdǝ Balaamni Baalning egiz jayliriƣa elip qiⱪti; u xu yǝrdin Israil hǝlⱪining ǝng qǝttiki bir ⱪismini kɵrdi.□

23

Balaⱪ bilǝn Balaamning ⱪurbanliⱪ sunuxi

1 Balaam Balaⱪⱪa: —

Sili muxu yǝrgǝ manga yǝttǝ ⱪurbangaⱨ yasitip bǝrsilǝ, muxu yǝrgǝ yǝnǝ yǝttǝ buⱪa bilǝn yǝttǝ ⱪoxⱪarmu ⱨazirlap bǝrsilǝ, — dedi. 2 Balaⱪ Balaamning deginidǝk ⱪilip bǝrdi; Balaⱪ bilǝn Balaam ikkisi ⱨǝrbir ⱪurbangaⱨⱪa ⱪurbanliⱪ ⱪilixⱪa birdin buⱪa bilǝn birdin ⱪoxⱪar sundi. 3 Balaam Balaⱪⱪa: —

Sili ɵz kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlirining yenida tursila, mǝn aldiƣa barimǝn, Pǝrwǝrdigar mening bilǝn kɵrüxüxkǝ kelǝmdikin? U manga nemǝ dǝp kɵrsǝtmǝ bǝrsǝ, mǝn ɵzlirigǝ xuni dǝp berimǝn, — dedi wǝ bir dɵnggǝ qiⱪti.

4 Huda Balaam bilǝn kɵrüxti; Balaam Hudaƣa: —

Mǝn yǝttǝ ⱪurbangaⱨ ⱨazirlattim, ⱨǝrbir ⱪurbangaⱨⱪa ⱪurbanliⱪ süpitidǝ birdin buⱪa bilǝn birdin ⱪoxⱪar sundum, — dedi. 5 Pǝrwǝrdigar Balaamning aƣziƣa bir sɵzni selip: — Balaⱪning yeniƣa ⱪaytip berip uningƣa mundaⱪ, mundaⱪ degin, — dedi. 6 Xuning bilǝn u Balaⱪning yeniƣa ⱪaytip bardi. Mana, u wǝ Moabning barliⱪ ǝmirliri uning kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪining yenida turatti.

Balaamning birinqi ⱪetim bexarǝt berixi

7 Balaam kalam sɵzini aƣziƣa elip mundaⱪ dedi: —

Balaⱪ meni Aram degǝn yurttin,

Moab xaⱨi Balaⱪ meni mǝxriⱪ taƣliridin elip kelip,

Mundaⱪ dedi: —

Kǝl, mening üqün Yaⱪupni ⱪarƣiƣin.

Kǝl, Israilni rasa bir sɵküp ǝyibligin.□

8 Tǝngri Ɵzi ⱪarƣimiƣan birawni mǝn ⱪandaⱪ ⱪarƣay?

Pǝrwǝrdigar Ɵzi sɵküp ǝyiblimigǝn birawni mǝn ⱪandaⱪ sɵküp ǝyiblǝy?

9 Mǝn ⱪoram taxlarning qoⱪⱪilirida turup uni kɵrmǝktimǝn,

Dɵnglǝrdǝ turup uningƣa nǝzǝr salmaⱪtimǝn;

Mana, ular yǝkkǝ yaxaydiƣan bir ⱪowm,

Ular baxⱪa ⱪowmlarning ⱪatarida sanalmaydu.■

10 Yaⱪupning topilirini kim ⱨesablap qiⱪalaydu?

Ⱨǝtta Israilning tɵttin birinimu kim sanap qiⱪalaydu?

Mening jenim ⱨǝⱪⱪaniyning ɵlümidǝk ɵlsun,

Mening ahirim uningkidǝk bolƣay!□

11 Balaⱪ Balaamƣa ⱪarap: —

Sǝn manga nemǝ ⱪiliwatisǝn?! Mǝn seni düxmǝnlirimni ⱪarƣap berixkǝ qaⱪiritⱪan tursam, mana sǝn ǝksiqǝ pütünlǝy ularƣa amǝt tiliding! — dedi.

12 — Pǝrwǝrdigarning aƣzimƣa salƣinini yǝtküzüxkǝ kɵngül ⱪoymisam bolamti? — dǝp jawap bǝrdi Balaam.

13 Balaⱪ Balaamƣa: — Mening bilǝn billǝ baxⱪa bir yǝrgǝ barsila, ularni xu yǝrdin kɵrǝlǝyla; biraⱪ ularning ⱨǝmmisini ǝmǝs, ularning qegridiki bir ⱪisminila kɵrǝlǝyla; sili xu yǝrdǝ turup ularni mǝn üqün ⱪarƣap bǝrsilǝ, — dedi.

14 Xuning bilǝn Balaⱪ Balaamni «Zofimning dalasi»ƣa, Pisgaⱨ teƣining qoⱪⱪisiƣa baxlap berip, xu yǝrdǝ yǝttǝ ⱪurbangaⱨ saldurup, ⱨǝrbir ⱪurbangaⱨⱪa ⱪurbanliⱪ süpitidǝ birdin buⱪa, birdin ⱪoxⱪar sundi.□ 15 Balaam Balaⱪⱪa: —

Sili muxu yǝrdǝ ɵzlirining kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlirining yenida turup tursila, mǝn awu yaⱪⱪa berip kɵrüxüp kelǝy, — dedi.□ 16 Pǝrwǝrdigar Balaam bilǝn kɵrüxüp, uning aƣziƣa bir sɵzni selip: —

Sǝn Balaⱪning yeniƣa ⱪaytip uningƣa mundaⱪ, mundaⱪ degin, — dedi.■ 17 Balaam Balaⱪning yeniƣa ⱪaytip kǝlgǝndǝ, mana, u wǝ Moabning barliⱪ ǝmirliri uning kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪining yenida turatti.

— Pǝrwǝrdigar nemǝ dedi? — dǝp soridi Balaⱪ.

Balaamning ikkinqi ⱪetim bexarǝt berixi

18 Balaam kalam sɵzini aƣziƣa elip mundaⱪ dedi: —

«Ⱨǝy Balaⱪ, sǝn ⱪopup angliƣin,

Aⱨ , Zipporning oƣli, manga ⱪulaⱪ salƣin.

19 Tǝngri insan ǝmǝstur, U yalƣan eytmaydu,

Yaki adǝm balisimu ǝmǝstur, U puxayman ⱪilmaydu.

U degǝnikǝn, ixⱪa axurmay ⱪalamdu?

U sɵz ⱪilƣanikǝn, wujudⱪa qiⱪarmay ⱪalamdu?■

20 Mana, manga «bǝrikǝtlǝ» dǝp tapxuruldi,

U bǝrikǝtligǝnikǝn, buni mǝn yanduralmaymǝn.

21 U Yaⱪupta ⱨeq gunaⱨ kɵrmigǝn,

Israilda naⱨǝⱪliⱪni uqratmiƣan.

Hudasi Pǝrwǝrdigar uning bilǝn billǝ,

Padixaⱨning tǝntǝnǝ awazi uning arisididur.□  ■

22 Tǝngri uni Misirdin elip qiⱪⱪan;

Uningda yawa kaliningkidǝk küq bardur.□  ■

23 Qünki Yaⱪuplarƣa ǝpsun karƣa kǝlmǝydu,

Israillarƣimu pal karƣa kǝlmǝydu.

Waⱪti-saiti kǝlgǝndǝ,

Yaⱪup bilǝn Israil toƣrisida: —

«Tǝngri nǝⱪǝdǝr karamǝt ix ⱪilip bǝrgǝn-ⱨǝ!»

Dǝp jakarlanmay ⱪalmaydu!

24 Mana, bu ⱪowm qixi xirdǝk ⱪopidu,

Ərkǝk xirdǝk ⱪǝddini ruslaydu;

Ɵzi owliƣan owni yemigüqǝ,

Ɵltürgǝnlǝrning ⱪenini iqmigüqǝ,

Ⱨǝrgiz yatmaydu!».

25 Balaⱪ Balaamƣa: — Boldi, sili ularni azraⱪmu ⱪarƣimisila, ularƣa amǝtmu tilimisilǝ! — dedi.

26 Balaam Balaⱪⱪa jawab ⱪilip: — Mǝn siligǝ: — «Pǝrwǝrdigarning manga eytⱪanlirining ⱨǝmmisigǝ ǝmǝl ⱪilmisam bolmaydu» degǝn ǝmǝsmidim? — dedi.

Balaamning üqinqi ⱪetim bexarǝt berixi

27 Balaⱪ Balaamƣa: — Kǝlsilǝ, mǝn silini baxⱪa bir yǝrgǝ apiray, Hudaning nǝziridǝ sili xu yǝrdǝ turup ularni ⱪarƣaxliri muwapiⱪ tepilarmikin? — dedi. 28 Xuning bilǝn Balaⱪ Balaamni baxlap, qɵl-bayawanƣa ⱪaraydiƣan Peor teƣining qoⱪⱪisiƣa kǝldi.

29 Balaam Balaⱪⱪa: — Sili bu yǝrdǝ manga yǝttǝ ⱪurbangaⱨ saldurup bǝrsilǝ, yǝttǝ buⱪa bilǝn yǝttǝ ⱪoxⱪarmu tǝyyarlap bǝrsilǝ, — dedi. 30 Balaⱪ Balaamning deginidǝk ⱪildi, ⱨǝrbir ⱪurbangaⱨⱪa birdin buⱪa bilǝn birdin ⱪoqⱪar sundi.

24

1 Balaam Pǝrwǝrdigarning Israillarƣa bǝht-bǝrikǝt ata ⱪilixni muwapiⱪ kɵrgǝnlikini kɵrüp yetip, aldinⱪi ikki ⱪetimⱪidikidǝk seⱨir ixlitixkǝ barmidi, bǝlki yüzini qɵl-bayawan tǝrǝpkǝ ⱪaratti. 2 Balaam bexini kɵtürüp Israillarning ⱪǝbilǝ boyiqǝ qedirlarda olturaⱪlaxⱪanliⱪini kɵrdi, Hudaning Roⱨi uning üstigǝ qüxti. 3 Xuning bilǝn u aƣziƣa kalam sɵzini elip mundaⱪ dedi: —

«Beorning oƣli Balaam yǝtküzidiƣan kalam sɵzi,

Kɵzi eqilmiƣan adǝmning eytidiƣan kalam sɵzi,

4 Yǝni Tǝngrining sɵzlirini angliƣuqi,

Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirning alamǝt kɵrünüxini kɵrgüqi,

Mana ǝmdi kɵzi eqilip düm yiⱪilƣan kixi yǝtküzgǝn kalam sɵzi: —□

5 Aⱨ Yaⱪup, qedirliring nǝⱪǝdǝr güzǝl,

Turalƣuliring nǝⱪǝdǝr güzǝl, aⱨ Israil!

6 Goya kengǝygǝn dǝrya wadiliridǝk,

Huddi dǝrya boyidiki baƣlardǝk,

Goya Pǝrwǝrdigar tikip ɵstürgǝn ud dǝrǝhliridǝk,

Dǝrya boyidiki kedir dǝrǝhliridǝk;

7 Sular uning soƣiliridin eⱪip qiⱪidu,

Əwladliri süyi mol jaylarda bolidu;

Padixaⱨi Agagdin exip ketidu,

Uning padixaⱨliⱪi üstün ⱪilinip güllinidu.□

8 Tǝngri uni Misirdin elip qiⱪⱪan,

Uningda yawa buⱪining küqi bardur;

Düxmǝn ǝllǝrni u yǝp ketidu,

Ustihanlirini ezip taxlaydu,

Oⱪya etip ularni texip taxlaydu.■

9 U baƣirlap yatsa, ǝrkǝk xirdǝk,

Yatsa ⱨǝm qixi xirdǝk,

Kim uni ⱪozƣitixⱪa petinar?

Kim sanga bǝht-bǝrikǝt tilisǝ, bǝht-bǝrikǝt tapidu.

Kim seni ⱪarƣisa, ⱪarƣixⱪa ketidu».■

10 Balaⱪ Balaamƣa aqqiⱪlinip, ⱪolini ⱪoliƣa urup kǝtti; Balaⱪ Balaamƣa: — Mǝn silini düxminimni ⱪarƣap berixkǝ ⱪiqⱪirtⱪanidim wǝ mana, sili üq ⱪetim pütünlǝy ularƣa amǝt tilidilǝ! 11 Əmdi tezdin yurtliriƣa ⱪeqip kǝtsilǝ; mǝn ǝslidǝ silining izzǝt-ⱨɵrmǝtlirini katta ⱪilay degǝnidim, mana Pǝrwǝrdigar silini bu katta izzǝt-ⱨɵrmǝtkǝ nail boluxtin tosup ⱪoydi, — dedi.

12 Balaam Balaⱪⱪa: — Mǝn ǝslidǝ ɵzlirining ǝlqilirigǝ: 13 «Balaⱪ manga ɵzining altun-kümüxkǝ liⱪ tolƣan ɵz ɵyini bǝrsimu, Pǝrwǝrdigarning buyruƣinidin ⱨalⱪip, ɵz mǝylimqǝ yahxi-yaman ix ⱪilalmaymǝn; Pǝrwǝrdigar manga nemǝ desǝ, mǝn xuni dǝymǝn» degǝn ǝmǝsmidim?■ 14 Əmdi mǝn ɵz hǝlⱪimgǝ ⱪaytimǝn; kǝlsilǝ, mǝn ɵzlirigǝ bu hǝlⱪning künlǝrning ahirida silining hǝlⱪlirigǝ ⱪandaⱪ muamilǝ ⱪilidiƣanliⱪini eytip berǝy, — dedi.

Balaamning tɵtinqi ⱪetim bexarǝt berixi

15 U kalam sɵzini aƣziƣa elip mundaⱪ dedi: —

Beorning oƣli Balaam yǝtküzidiƣan kalam sɵzi,

Kɵzliri eqilmiƣan kixi eytⱪan kalam sɵzi,

16 Tǝngrining sɵzlirini angliƣuqi,

Ⱨǝmmidin Aliyning wǝⱨiylirini bilgüqi,

Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirning alamǝt kɵrünüxini kɵrgüqi,

Mana ǝmdi kɵzi eqilƣan düm yiⱪiliƣan kixi yǝtküzidiƣan kalam sɵzi: —□

17 Mǝn Uni kɵrimǝn, lekin ⱨazir ǝmǝs;

Mǝn Uningƣa ⱪaraymǝn, lekin yeⱪin yǝrdin ǝmǝs;

Yaⱪuptin qiⱪar bir yultuz,

Kɵtürülǝr Israildin bir xaⱨanǝ ⱨasa;

Qeⱪiwetǝr u Moabning qekisini,

Barliⱪ Xetlǝrning bexini yanjiydu.□  ■

18 Edom uningƣa tǝwǝ bolidu,

Yǝnǝ tehi düxmini Seirlar uningƣa tǝwǝ bolidu;

Israil bolsa baturluⱪ ⱪilidu.

19 Yaⱪuptin qiⱪⱪan biri sǝltǝnǝt süridu,

Xǝⱨǝrdǝ ⱪalƣan ⱨǝmmǝylǝnni yoⱪitidu».□  ■

Balaamning ahirⱪi bexariti

20 Andin Balaam Amalǝkni kɵrüp, mundaⱪ kalam sɵzini eytti: —

«Amalǝk idi ǝsli ǝllǝr arisida bax,

Əmdi ⱨalakǝttur tǝⱪdir-ⱪismiti».□

21 Andin Balaam Keniylǝrni kɵrüp mundaⱪ kalam sɵzini eytti: —

«Sening makaning mustǝⱨkǝm bolup,

Qanggang ⱪoram tax iqidǝ bolsimu,

22 Lekin silǝr Keniylǝr ⱨalak ⱪilinip turisilǝr;

Taki Axur silǝrni tutⱪun ⱪilip kǝtküqǝ».□

23 Balaam yǝnǝ kalam sɵzini dawam ⱪilip mundaⱪ dedi: —

«Aⱨ , Tǝngri bu ixlarni ⱪilƣan qeƣida,

Kim tirik ⱪelixⱪa ⱪadir bolar?

24 Kittim tǝrǝpliridin kemilǝr kelip,

Zulum-zǝhmǝt salidu Axurƣa,

Zulum-zǝhmǝt salidu Ebǝrgǝ;

Lekin Kittimdin kǝlgüqi ɵzimu ⱨalakǝtkǝ yüzlinǝr.□

25 Xuning bilǝn Balaam ornidin ⱪopup ɵz yurtiƣa ⱪaytti; Balaⱪmu ɵz yoliƣa mangdi.

25

Israillarning Peorda eziⱪturulup buzuⱪluⱪ ⱪilixi

1 Israillar Xittimda turƣan mǝzgildǝ, hǝlⱪ Moab ⱪizliri bilǝn buzuⱪluⱪ ⱪilixⱪa berilip kǝtti.■ 2 U ⱪizlar Israillarni ɵz ilaⱨliriƣa atalƣan ⱪurbanliⱪlarƣa ⱪatnixixⱪa qaⱪirdi; Israillarmu ⱪurbanliⱪlardin yǝydiƣan, ularning ilaⱨliriƣa birliktǝ qoⱪunidiƣan boldi.■ 3 Israillar Baal-Peor bilǝn ǝnǝ xu tǝriⱪidǝ baƣlinip kǝtkǝnliki üqün, Pǝrwǝrdigarning Israillarƣa aqqiⱪi ⱪozƣaldi.□  ■ 4 Pǝrwǝrdigar Musaƣa: —

Pǝrwǝrdigarning ⱪattiⱪ ƣǝzipi Israillarƣa qüxmisun üqün, hǝlⱪning ǝmirlirining ⱨǝmmisini tutup, ularni Mening aldimda aptapta esip ⱪoyƣin, — dedi.■

5 Xuning bilǝn Musa Israilning soraⱪqiliriƣa: — Silǝr berip ⱨǝrbiringlar ɵzünglarning Baal-Peor bilǝn baƣlinip kǝtkǝn adǝmlirini ɵltürüwetinglar, — dedi.

6 Wǝ Musa pütkül Israil jamaiti bilǝn jamaǝt qedirining dǝrwazisi aldida yiƣa-zar ⱪilip turuwatⱪanda, mana Israillardin birǝylǝn kelip ularning kɵz aldidila Midiyaniy bir ⱪizni ɵz ⱪerindaxlirining yeniƣa elip mangdi. 7 Kaⱨin Ⱨarunning nǝwrisi, Əliazarning oƣli Finiⱨas buni kɵrüp, jamaǝt iqidin ⱪopti-dǝ, ⱪoliƣa nǝyzǝ elip,■ 8 ⱨeliⱪi Israil adǝmning arⱪisidin qedirning iqkirigǝ kirip, ⱪiz bilǝn ikkisining ⱪarniƣa nǝyzǝ tiⱪiwǝtti. Israillar arisida tarⱪalƣan waba ǝnǝ xu qaƣdila tohtidi. 9 Xu qaƣda waba tegip ɵlgǝnlǝr jǝmiy yigirmǝ tɵt ming adǝmgǝ yǝtkǝnidi.■ 10 Andin Pǝrwǝrdigar Musaƣa mundaⱪ dedi: —

11 — «Kaⱨin Ⱨarunning nǝwrisi, Əliazarning oƣli Finiⱨas Meni dǝp wapasizliⱪⱪa bolƣan ⱨǝsitimni ɵz ⱨǝsiti bilip, Mening Israillarƣa bolƣan ƣǝzipimni yandurdi. Xunga gǝrqǝ Mǝn wapasizliⱪⱪa bolƣan ⱨǝsitimdin ƣǝzǝplǝngǝn bolsammu, Israillarni yoⱪitiwǝtmidim.■ 12 Xunga sǝn: — «Mana, Mǝn uningƣa ɵz aman-hatirjǝmlik ǝⱨdǝmni tǝⱪdim ⱪilimǝn!■ 13 Bu ǝⱨdǝ uningƣa wǝ uning ǝwladliriƣa tǝwǝ bolidiƣan mǝnggülük kaⱨinliⱪ ǝⱨdisi bolidu, qünki u ɵz Hudasini dǝp wapasizliⱪⱪa ⱨǝsǝt ⱪilip, Israillar üqün kafarǝt kǝltürdi» — dǝp jakarliƣin».

14 Ɵltürülgǝn yǝni ⱨeliⱪi Midiyaniy ⱪiz bilǝn billǝ ɵltürülgǝn Israil adǝmning ismi Zimri bolup, Saluning oƣli, Ximeon ⱪǝbilisidiki bir jǝmǝtning ǝmiri idi. 15 Ɵltürülgǝn Midiyaniy ⱪizning ismi Kozbi bolup, Zurning ⱪizi idi; Zur bolsa Midiyaniy bir ⱪǝbilining baxliⱪi idi. 16 Pǝrwǝrdigar Musaƣa: —

17 Sǝn Midiyaniylarƣa aram bǝrmǝy zǝrbǝ bǝrgin;■ 18-19 Qünki ular ⱨiylǝ-mikir ixlitip silǝrgǝ aram bǝrmigǝn; Peordiki ixta, xundaⱪla ularning singlisi bolƣan Midiyanning bir ǝmirining ⱪizi Kozbining ixidimu ⱨiylǝ-mikir ixlitip silǝrni azdurƣan, — dedi. Kozbi waba tarⱪalƣan künidǝ Peordiki ix sǝwǝbidin ɵltürüldi.■

26

Israillarning ikkinqi ⱪetim sanaⱪtin ɵtküzülüxi

1 Wabadin keyin Pǝrwǝrdigar Musa bilǝn Ⱨarunning oƣli Əliazarƣa sɵz ⱪilip: —□

2 Silǝr pütkül Israillarning jamaiti iqidǝ yigirmǝ yaxtin axⱪan, jǝnggǝ qiⱪalaydiƣanlarni ata jǝmǝti boyiqǝ ⱨesablap sanaⱪtin ɵtküzünglar, — dedi.■

3 Xuning bilǝn Musa bilǝn kaⱨin Əliazar Moab tüzlǝnglikliridǝ, yǝni Yerihoning yenidiki Iordan dǝryasining boyida Israillar bilǝn sɵzlixip ularƣa: 4 «Pǝrwǝrdigarning Musa wǝ Misirdin qiⱪⱪan Israillarƣa buyruƣini boyiqǝ, silǝrdin yigirmǝ yaxtin axⱪanlarning ⱨǝmmisi tizimlinip sanaⱪtin ɵtküzülüxi kerǝk» dǝp uⱪturdi. tizimlitilƣan sanlar mundaⱪ boldi: —□

  ■

5 Israilning tunji oƣli Rubǝn idi. Rubǝnning ǝwladliri, yǝni Ⱨanuⱪning nǝslidin bolƣan Ⱨanuⱪ jǝmǝti; Palluning nǝslidin bolƣan Pallu jǝmǝti;■ 6 Ⱨǝzron nǝslidin bolƣan Ⱨǝzron jǝmǝti; Karmi nǝslidin bolƣan Karmi jǝmǝti. 7 Bular Rubǝnning jǝmǝtliri bolup, ulardin sanaⱪtin ɵtküzülgini jǝmiy ⱪiriⱪ üq ming yǝttǝ yüz ottuz kixi boldi.

8 Palluning oƣli Eliab; 9 Eliabning oƣulliri Nimuǝl, Datan, Abiram idi. Datan bilǝn Abiram ǝslidǝ jamaǝt iqidin qaⱪirilƣan mɵtiwǝrlǝr bolsimu, Koraⱨ guruⱨidikilǝr Pǝrwǝrdigar bilǝn takallaxⱪanda, ular bilǝn birlixip Musa wǝ Ⱨarun bilǝn takallaxⱪanidi.□  ■ 10 Yǝr aƣzini eqip ularni Koraⱨ bilǝn birgǝ yutup kǝtkǝn; xu qaƣda Koraⱨ guruⱨidikilǝrning ⱨǝmmisi ɵlgǝn; baxⱪilarƣa ibrǝt bolsun dǝp, ot uning ikki yüz ǝllik adimini yutup kǝtkǝn. 11 Lekin Koraⱨning ǝwladliri ɵlüp kǝtmigǝn.

12 Ximeonning ǝwladliri, jǝmǝt boyiqǝ, Nǝmuǝlning nǝslidin bolƣan Nǝmuǝl jǝmǝti; Yamin nǝslidin bolƣan Yamin jǝmǝti; Yaⱪin nǝslidin bolƣan Yaⱪin jǝmǝti;□ 13 Zǝraⱨ nǝslidin bolƣan Zǝraⱨ jǝmǝti; Saul nǝslidin bolƣan Saul jǝmǝti. 14 Bular Ximeonning jǝmǝtliri bolup, jǝmiy yigirmǝ ikki ming ikki yüz adǝm qiⱪti.

15 Gad ⱪǝbilisidin, jǝmǝt boyiqǝ, Zǝfon nǝslidin bolƣan Zǝfon jǝmǝti; Ⱨaggi nǝslidin bolƣan Ⱨaggi jǝmǝti; xuni nǝslidin bolƣan xuni jǝmǝti; 16 Ozni nǝslidin bolƣan Ozni jǝmǝti; eri nǝslidin bolƣan eri jǝmǝti; 17 Arod nǝslidin bolƣan Arod jǝmǝti; Arǝli nǝslidin bolƣan Arǝli jǝmǝti. 18 Bular Gad ǝwladlirining jǝmǝtliri bolup, ular jǝmǝtliri boyiqǝ sanaⱪtin ɵtküzülgǝndǝ jǝmiy ⱪiriⱪ ming bǝx yüz adǝm qiⱪti.

19 Yǝⱨudaning oƣulliri Er bilǝn Onan idi; bu ikkisi Ⱪanaan zeminida ɵlüp kǝtkǝn.■ 20 Yǝⱨudaning ǝwladliri, jǝmǝti boyiqǝ, Xilaⱨning nǝslidin bolƣan Xilaⱨ jǝmǝti; Pǝrǝzning nǝslidin bolƣan Pǝrǝz jǝmǝti; Zǝraⱨning nǝslidin bolƣan Zǝraⱨ jǝmǝti. 21 Pǝrǝzning ǝwladliri Ⱨǝzronning nǝslidin bolƣan Ⱨǝzron jǝmǝti; Ⱨamulning nǝslidin bolƣan Ⱨamul jǝmǝti.■ 22 Bular Yǝⱨudaning jǝmǝtliri bolup, ular jǝmǝt boyiqǝ sanaⱪtin ɵtküzülgǝndǝ jǝmiy yǝtmix altǝ ming bǝx yüz adǝm qiⱪti.

23 Issakarning ǝwladliri, jǝmǝt boyiqǝ, Tolaning nǝslidin bolƣan Tola jǝmǝti; Puaⱨning nǝslidin bolƣan Puaⱨ jǝmǝti; 24 Yaxubning nǝslidin bolƣan Yaxub jǝmǝti; Ximronning nǝslidin bolƣan Ximron jǝmǝti. 25 Bular Issakarning jǝmǝtliri bolup, ular jǝmǝt boyiqǝ sanaⱪtin ɵtküzülgǝndǝ jǝmiy atmix tɵt ming üq yüz adǝm qiⱪti.

26 Zǝbulunning ǝwladliri, jǝmǝti boyiqǝ, Sǝrǝdning nǝslidin bolƣan Sǝrǝd jǝmǝti; Elon nǝslidin bolƣan Elon jǝmǝti; Jaⱨliyǝlning nǝslidin bolƣan Jaⱨliyǝl jǝmǝti. 27 Bular Zǝbulunning jǝmǝtliri bolup, ular jǝmǝt boyiqǝ sanaⱪtin ɵtküzülgǝndǝ jǝmiy atmix ming bǝx yüz adǝm qiⱪti.

28 Yüsüpning oƣulliri: — jǝmǝt boyiqǝ, Manassǝⱨ bilǝn Əfraim idi. 29 Manassǝⱨning ǝwladliri: — Makirning nǝslidin bolƣan Makir jǝmǝti (Makirdin Gilead tɵrǝlgǝn), Gileadning nǝslidin bolƣan Gilead jǝmǝti idi.■ 30 Tɵwǝndikilǝr Gileadning ǝwladliri: — Yǝǝzǝrning nǝslidin bolƣan Yǝǝzǝr jǝmǝti; Ⱨǝlǝkning nǝslidin bolƣan Ⱨǝlǝk jǝmǝti; 31 Asriyǝlning nǝslidin bolƣan Asriyǝl jǝmǝti; Xǝkǝmning nǝslidin bolƣan Xǝkǝm jǝmǝti; 32 Xǝmidaning nǝslidin bolƣan Xǝmida jǝmǝti; Ⱨǝfǝrning nǝslidin bolƣan Ⱨǝfǝr jǝmǝti. 33 Ⱨǝfǝrning oƣli Zǝlofiⱨad oƣul pǝrzǝnt kɵrmǝy ⱪiz pǝrzǝnt kɵrgǝn; Zǝlofiⱨadning ⱪizlirining ismi Maⱨlaⱨ, Noaⱨ, Ⱨoglaⱨ, Milkaⱨ, Tirzaⱨ idi.■ 34 Bular Manassǝⱨning jǝmǝtliri bolup, sanaⱪtin ɵtküzülgǝndǝ jǝmiy ǝllik ikki ming yǝttǝ yüz adǝm qiⱪti.

35 Tɵwǝndikilǝr Əfraimning ǝwladliri, jǝmǝti boyiqǝ: — Xutilaⱨning nǝslidin bolƣan Xutilaⱨ jǝmǝti; Bǝkǝrning nǝslidin bolƣan Bǝkǝr jǝmǝti; Taⱨanning nǝslidin bolƣan Taⱨan jǝmǝti. 36 Xutilaning ǝwladliri Eranning nǝslidin bolƣan Eran jǝmǝti. 37 Mana bular Əfraim ǝwladlirining jǝmǝtliri bolup, ⱨǝrⱪaysi jǝmǝtlǝr boyiqǝ sanaⱪtin ɵtküzülgǝndǝ jǝmiy ottuz ikki ming bǝx yüz adǝm qiⱪti. Jǝmǝtliri boyiqǝ, ularning ⱨǝmmisi Yüsüpning ǝwladliri idi.

38 Binyaminning ǝwladliri, jǝmǝti boyiqǝ, Belaning nǝslidin bolƣan Bela jǝmǝti; Axbǝlning nǝslidin bolƣan Axbǝl jǝmǝti; Aⱨiramning nǝslidin bolƣan Aⱨiram jǝmǝti; 39 Xǝfufamning nǝslidin bolƣan Xufam jǝmǝti; Ⱨufamning nǝslidin bolƣan Ⱨufam jǝmǝti.□ 40 Ard bilǝn Naaman Belaning oƣulliri idi; Ardning nǝslidin bolƣan Ard jǝmǝti; Naamanning nǝslidin bolƣan Naaman jǝmǝti. 41 Bular Binyaminning ǝwladliri bolup, jǝmǝt boyiqǝ sanaⱪtin ɵtküzülgǝndǝ jǝmiy ⱪiriⱪ bǝx ming altǝ yüz adǝm qiⱪti.

42 Tɵwǝndikilǝr Danning ǝwladliri bolup, jǝmǝt boyiqǝ, Xuⱨamning nǝslidin bolƣan Xuⱨam jǝmǝti; jǝmǝt boyiqǝ bular Danning jǝmǝtliri idi. 43 Xuⱨamning ⱨǝmmǝ jǝmǝti sanaⱪtin ɵtküzülgǝndǝ jǝmiy atmix tɵt ming tɵt yüz adǝm qiⱪti.

44 Axirning ǝwladliri, jǝmǝt boyiqǝ, Yimnaⱨning nǝslidin bolƣan Yimnaⱨ jǝmǝti; Yexwining nǝslidin bolƣan Yexwi jǝmǝti; Beriyaⱨning nǝslidin bolƣan Beriyaⱨ jǝmǝti. 45 Beriyaⱨning ǝwladliri, jǝmǝt boyiqǝ, Ⱨǝbǝrning nǝslidin bolƣan Ⱨǝbǝr jǝmǝti; Malkiǝlning nǝslidin bolƣan Malkiǝl jǝmǝti. 46 Axirning ⱪizining ismi Seraⱨ idi.□ 47 Bular Axir ǝwladlirining jǝmǝtliri bolup, ular jǝmǝt boyiqǝ sanaⱪtin ɵtküzülgǝndǝ jǝmiy ǝllik üq ming tɵt yüz adǝm qiⱪti.

48 Naftalining ǝwladliri, jǝmǝt boyiqǝ, Yaⱨziǝlning nǝslidin bolƣan Yaⱨziǝl jǝmǝti; Gunining nǝslidin bolƣan Guni jǝmǝti; 49 Yǝzǝrning nǝslidin bolƣan Yǝzǝr jǝmǝti; Xillǝmning nǝslidin bolƣan Xillǝm jǝmǝti. 50 Bular Naftalining jǝmǝtliri bolup, jǝmǝt boyiqǝ sanaⱪtin ɵtküzülgǝndǝ jǝmiy ⱪiriⱪ bǝx ming tɵt yüz adǝm qiⱪti.

51 Yuⱪiriⱪilar Israillardin sanaⱪtin ɵtküzülgǝnlǝr bolup, jǝmiy altǝ yüz bir ming yǝttǝ yüz ottuz adǝm qiⱪti.

52 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

53 Zemin muxularƣa royhǝtkǝ elinƣan san boyiqǝ miras ⱪilip tǝⱪsim ⱪilinsun.□ 54 Mirasni adǝm sani kɵp ⱪǝbililǝrgǝ kɵprǝk, adǝm sani az ⱪǝbililǝrgǝ azraⱪ bɵl; miras royhǝttin ɵtküzülgǝn adǝm saniƣa ⱪarap ⱨǝrbir adǝmgǝ bɵlüp berilsun.■ 55 Ⱨalbuki, zemin qǝk taxlinix yoli bilǝn bɵlünsun; ular mirasⱪa ɵzlirining ata jǝmǝt-ⱪǝbilisining nami boyiqǝ warisliⱪ ⱪilsun.■ 56 Miras ularƣa qǝk taxlax yoli bilǝn adǝm sanining az-kɵplükigǝ ⱪarap ⱨǝrbir ailǝ-jǝmǝtkǝ bɵlüp berilsun.

57 Tɵwǝndikilǝr ata jǝmǝt boyiqǝ sanaⱪtin ɵtküzülgǝn Lawiylar: — Gǝrxonning nǝslidin bolƣan Gǝrxon jǝmǝti; Koⱨatning nǝslidin bolƣan Koⱨat jǝmǝti; Mǝrarining nǝslidin bolƣan Mǝrari jǝmǝti.■ 58 Bular Lawiylarning jǝmǝtliri: — Libni jǝmǝti, Ⱨebron jǝmǝti, Maⱨli jǝmǝti, Muxi jǝmǝti, Koraⱨ jǝmǝti. Koⱨattin Amram tɵrǝlgǝn. 59 Amramning ayalining ismi Yokǝbǝd bolup, Lawiyning Misirda tuƣulƣan ⱪizi idi; u Amramƣa Ⱨarun, Musa wǝ ularning aqisi Mǝryǝmni tuƣup bǝrgǝn.■

60 Ⱨarundin Nadab, Abiⱨu, Əliazar, Itamar tɵrǝlgǝn. 61 Lekin Nadab bilǝn Abiⱨu Pǝrwǝrdigarning aldiƣa ƣǝyriy bir otni sunƣanda ɵlüp kǝtkǝn.□  ■ 62 Lawiylar iqidǝ bir ayliⱪtin axⱪan barliⱪ ǝrkǝklǝr sanaⱪtin ɵtküzülgǝndǝ jǝmiy yigirmǝ üq ming adǝm qiⱪti. Ular Israillar iqidǝ sanaⱪtin ɵtküzülmigǝn, qünki ularƣa Israillar iqidǝ ⱨeqⱪandaⱪ miras zemin bɵlüp berilmigǝn.

63 Yuⱪirida eytilƣan adǝmlǝr Moab tüzlǝnglikliridǝ, Yerihoning udulidiki Iordan dǝryasi boyida Musa bilǝn kaⱨin Əliazar tǝripidin sanaⱪtin ɵtküzülgǝn Israillardur. 64 Biraⱪ bu adǝmlǝr iqidǝ Musa bilǝn kaⱨin Ⱨarun ilgiri Sinay qɵlidǝ sanaⱪtin ɵtküzgǝndǝ sanaⱪtin ɵtküzülgǝn birmu adǝm yoⱪ idi. 65 Qünki Pǝrwǝrdigar ular toƣrisida: «Ular qɵldǝ ɵlmǝy ⱪalmaydu» dǝp eytⱪanidi. Xunga, Yǝfunnǝⱨning oƣli Kalǝb bilǝn Nunning oƣli Yǝxuadin baxⱪa birimu ⱪalmiƣan.■

27

Zǝlofiⱨadning ⱪizliri — Miras toƣrisidiki alaⱨidǝ bǝlgilimilǝr

1 Yüsüpning oƣli Manassǝⱨning nǝslidin bolƣan jǝmǝtlǝr iqidǝ Manassǝⱨning qǝwrisi, Makirning ǝwrisi, Gileadning nǝwrisi, Ⱨǝfǝrning oƣli Zǝlofiⱨadning ⱪizliri bolup, ularning ismi Maⱨlaⱨ, Noaⱨ, Ⱨoglaⱨ, Milkaⱨ, wǝ Tirzaⱨ idi.■ 2 Ular jamaǝt qedirining dǝrwazisi aldiƣa kelip, Musa bilǝn kaⱨin Əliazar wǝ ǝmirlǝr bilǝn pütkül jamaǝtning aldida turup: 3 — Bizning atimiz qɵldǝ ɵlüp kǝtkǝn; u u yǝrdǝ Pǝrwǝrdigarƣa ⱨujum ⱪilƣili yiƣilƣanlardin ǝmǝs, yǝni Koraⱨ guruⱨidikilǝrdin ǝmǝs; u bǝlki ɵz gunaⱨi iqidǝ ɵlgǝn, wǝ uning oƣul pǝrzǝnti yoⱪ idi.■ 4 Nemǝ üqün atimizning oƣli yoⱪluⱪi sǝwǝblik uning nami uning jǝmǝtidin ɵqürüwetilidu? Ɵzlirining bizgǝ atimizning ⱪerindaxliri ⱪatarida miras bɵlüp berixlirini ɵtünimiz, — dedi.

5 Musa ularning bu ixini Pǝrwǝrdigarning aldiƣa ⱪoydi. 6 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

7 Zǝlofiⱨadning ⱪizlirining eytⱪini durus, sǝn qoⱪum ularƣa atisining ⱪerindaxliri ⱪatarida miras bǝr; ularning atisining mirasini ularƣa ɵtküzüp bǝrgin.■ 8 Sǝn Israillarƣa eytⱪin: «Bir adǝm ɵlüp kǝtkǝn qaƣda uning oƣli bolmisa, undaⱪta silǝr uning mirasini ⱪiziƣa ɵtküzüp beringlar. 9 Ⱪizi bolmisa, mirasini ⱪerindaxliriƣa beringlar. 10 Ⱪerindaxliri bolmisa, mirasini ata jǝmǝt taƣiliriƣa beringlar. 11 Əgǝr uning atisining ⱪerindaxliri bolmisa, undaⱪta uning mirasini uning jǝmǝtidiki ǝng yeⱪin bir tuƣⱪiniƣa beringlar; u adǝm uning mirasiƣa igǝ bolsun. Bu Pǝrwǝrdigar Musaƣa buyruƣandǝk, Israillarƣa qüxürülgǝn ⱨɵküm, ⱪanun-bǝlgilimǝ bolup ⱪalsun».

Yǝxuaning Musaning wǝzipisigǝ warisliⱪ ⱪilixi

12 Pǝrwǝrdigar Musaƣa: —

Sǝn mawu Abarim teƣiƣa qiⱪip, Mǝn Israillarƣa tǝⱪdim ⱪilƣan zeminƣa ⱪarap baⱪ.□  ■ 13 Kɵrüp bolƣandin keyin sǝnmu akang Ⱨarunƣa ohxax ɵz hǝlⱪliringgǝ ⱪoxulisǝn.□  ■ 14 Qünki Zin qɵlidǝ, jamaǝt jedǝl qiⱪarƣan qaƣda, ikkinglar Mening buyruⱪimƣa asiyliⱪ ⱪilip, suning ixida (Zin qɵlidǝ, Ⱪadǝxtiki «Mǝribaⱨ suliri» degǝn jayda) Meni jamaǝtning aldida muⱪǝddǝs dǝp ⱨɵrmǝtlimidinglar, — dedi.■

15 Musa Pǝrwǝrdigarƣa sɵz ⱪilip: 16-17 — I Pǝrwǝrdigar, barliⱪ ǝt igilirining roⱨlirining Hudasi, Ɵz jamaitining padiqisiz padidǝk bolup ⱪelixining aldini elix üqün jamaǝtni idarǝ ⱪilidiƣan, ularning aldiƣa kirip qiⱪalaydiƣan, ularni baxlap mangalaydiƣan bir adǝmni tiklǝp berixingni tilǝymǝn, — dedi. □  ■

18 Sǝn Nunning oƣli Yǝxuani talliƣin, — dedi Pǝrwǝrdigar Musaƣa, — Uningda Roⱨim bar, sǝn ⱪolungni uning bexiƣa ⱪoy,□  ■ 19 uni kaⱨin Əliazar wǝ barliⱪ jamaǝtning aldida turƣuzup wǝzipigǝ ⱪoy. 20 Sǝn pütkül Israil jamaiti uning gepigǝ kirixi üqün ɵzüngning izzǝt-xɵⱨritingdin bir ⱪismini uningƣa bǝrgin. 21 U kaⱨin Əliazarning aldida tursun, Əliazar urimning ⱨɵkümini wasitǝ ⱪilip turup, Pǝrwǝrdigarning ⱨuzurida uning üqün yol sorisun; Israil hǝlⱪi, yǝni pütkül jamaǝt uning buyruⱪi bilǝn qiⱪidu, uning buyruⱪi bilǝn kirixi kerǝk.□  ■

22 Xuning bilǝn Musa Pǝrwǝrdigarning buyruⱪi boyiqǝ ix kɵrüp, Yǝxuani baxlap kelip, kaⱨin Əliazarning wǝ barliⱪ jamaǝtning aldida turƣuzdi; 23  Əliazar ⱪolini uning bexiƣa ⱪoyup, uni Pǝrwǝrdigarning Musaning wasitisi bilǝn buyruƣinidǝk wǝzipigǝ ⱪoydi.

28

Daimliⱪ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ, yǝni künlük kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ sunux toƣrisidiki nizam

1 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —□

2 Sǝn Israillarƣa buyrup: — «Manga sunulƣan ⱨǝdiyǝ-ⱪurbanliⱪlarni, yǝni Manga ozuⱪ bolidiƣan, huxbuy kǝltüridiƣan otta sunulidiƣan ⱨǝdiyǝ-ⱪurbanliⱪlarni bolsa, silǝr ⱨǝrbirini bekitilgǝn ⱪǝrǝlidǝ sunuxⱪa kɵngül ⱪoyunglar» — degin. 3 Sǝn ularƣa yǝnǝ: «Silǝrning Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunidiƣan kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪinglar mundaⱪ bolidu: — ⱨǝr küni bejirim bir yaxliⱪ ǝrkǝk ⱪozidin ikkini daimiy kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilinglar.■ 4 Ətigini birni, gugumda birni sununglar;□ 5 yǝnǝ tɵttin bir ⱨindin soⱪup qiⱪirilƣan zǝytun meyi ilǝxtürülgǝn esil undin ondin bir ǝfaⱨni axliⱪ ⱨǝdiyǝ süpitidǝ sununglar.□  ■ 6 Sinay teƣida bǝlgilǝngǝn, Pǝrwǝrdigarƣa atap huxbuy qiⱪarsun dǝp, otta sunulidiƣan daimiy kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ mana xudur. 7 Ⱨǝrbir ⱪoza üqün uningƣa ⱪoxulidiƣan xarab ⱨǝdiyǝsi tɵttin bir ⱨin xarab bolidu; eqitma iqimlik bolƣan xarab ⱨǝdiyǝsi muⱪǝddǝs jayda Pǝrwǝrdigarƣa sunup tɵkülsun.□ 8 Sǝn ikkinqi bir ⱪozini gugumda sunƣin; uni ǝtigǝnkidǝk axliⱪ ⱨǝdiyǝsi wǝ xarab ⱨǝdiyǝsi bilǝn ⱪoxup sunƣin; u huxbuy kǝltürüx üqün Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunulidiƣan kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ bolidu.

Xabat küni sunulidiƣan ⱪurbanliⱪ

9 — Xabat küni bejirim bir yaxliⱪ ikki ǝrkǝk ⱪoza sunulsun; uningƣa ⱪoxup zǝytun meyi ilǝxtürülgǝn esil undin ǝfaⱨning ondin ikkisi axliⱪ ⱨǝdiyǝ süpitidǝ sunulsun wǝ xarab ⱨǝdiyǝsi sunulsun; 10 bu ⱨǝrbir xabat künidǝ sunulidiƣan xabat künidiki ⱪurbanliⱪtur; uning bilǝn daimiy kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ wǝ ⱪoxumqǝ sunulidiƣan xarab ⱨǝdiyǝsi billǝ sunulsun.

Ayning birinqi küni sunulidiƣan ⱪurbanliⱪ

11 — Ⱨǝr ayning birinqi küni Pǝrwǝrdigarƣa atilidiƣan kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ sununglar; yǝni ikki yax torpaⱪ, bir ⱪoqⱪar, bir yaxliⱪ bejirim yǝttǝ ǝrkǝk ⱪozini sununglar. 12 Ⱨǝr torpaⱪ bexiƣa zǝytun meyi ilǝxtürülgǝn esil undin ǝfaⱨning ondin üqi axliⱪ ⱨǝdiyǝ süpitidǝ, ⱪoxⱪarƣa zǝytun meyi ilǝxtürülgǝn esil undin ǝfaⱨning ondin ikkisi axliⱪ ⱨǝdiyǝ süpitidǝ, 13 ⱨǝrbir ⱪoza bexiƣa zǝytun meyi ilǝxtürülgǝn esil undin ǝfaⱨning ondin biri axliⱪ ⱨǝdiyǝ süpitidǝ sunulsun; bu Pǝrwǝrdigarƣa otta sunulidiƣan, huxbuy qiⱪiridiƣan bir kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪtur. 14 Ularning xarab ⱨǝdiyǝliri bolsa: — ⱨǝrbir torpaⱪ bexiƣa xarabtin yerim ⱨin, ⱪoxⱪar bexiƣa ⱨinning üqtin biri, ⱨǝrbir ⱪoza bexiƣa ⱨinning tɵttin biri sunulsun. Bu ⱨǝr ayda sunulidiƣan ayliⱪ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ bolup, yilning ⱨǝr eyida xundaⱪ ⱪilinsun. 15 Bularning üstigǝ Pǝrwǝrdigarƣa atilidiƣan gunaⱨ ⱪurbanliⱪ süpitidǝ bir tekǝ sunulsun; xularning ⱨǝmmisi daimiy kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ wǝ ⱪoxumqǝ xarab ⱨǝdiyǝsi bilǝn billǝ sunulsun.

«Ɵtüp ketix ⱨeyti» ⱨǝm «petir nan ⱨeyti»diki ⱪurbanliⱪlar

16 Birinqi ayning on tɵtinqi küni Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan «ɵtüp ketix» ⱪozisi sunulsun.□  ■ 17 Xu ayning on bǝxinqi küni ⱨeyt baxlinidu; yǝttǝ kün petir nan yeyilsun. 18 Birinqi küni muⱪǝddǝs yiƣilix ɵtküzülsun, ⱨeqⱪandaⱪ ix-ǝmgǝk ⱪilmasliⱪinglar kerǝk,■ 19 xu küni otta sunulidiƣan, Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ süpitidǝ yax torpaⱪtin ikkini, bir ⱪoqⱪar wǝ yǝttǝ bir yaxliⱪ ǝrkǝk ⱪoza sununglar; ular aldinglarda bejirim kɵrünsun; 20 xularƣa ⱪoxulidiƣan axliⱪ ⱨǝdiyǝliri zǝytun meyi ilǝxtürülgǝn esil un bolup, ⱨǝrbir torpaⱪ bexiƣa ǝfaⱨning ondin üqi, ⱪoqⱪar bexiƣa ǝfaⱨning ondin ikkisi, 21 xu yǝttǝ ⱪoza bexiƣa ǝfaⱨning ondin biri sunulsun; 22 xuningdǝk gunaⱨinglar üqün kafarǝt kǝltürüxkǝ gunaⱨ ⱪurbanliⱪi süpitidǝ bir tekǝ sunulsun. 23 Bularning ⱨǝmmisini ǝtigǝnlik kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ, yǝni daimiy kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪtin ayrim sununglar. 24 Silǝr bu tǝriⱪidǝ uda yǝttǝ kün Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunulidiƣan, huxbuy kǝltüridiƣan axundaⱪ ⱨǝdiyǝ-ⱪurbanliⱪlarni sununglar; xularning ⱨǝmmisi daimiy kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ wǝ ⱪoxup sunulidiƣan xarab ⱨǝdiyǝsining sirtida sunulidu. 25 Yǝttinqi küni muⱪǝddǝs yiƣilix ɵtküzünglar, xu küni ⱨeqⱪandaⱪ ix-ǝmgǝk ⱪilixⱪa bolmaydu.

«Ⱨǝptilǝr ⱨeyti», yǝni «Dǝslǝpki orma ⱨeyti»diki ⱪurbanliⱪlar

26 «Dǝslǝpki orma» küni, yǝni «ⱨǝptilǝr ⱨeyti»nglarda silǝr yengi axliⱪ ⱨǝdiyǝni Pǝrwǝrdigarƣa sunƣan qaƣda muⱪǝddǝs yiƣilix ɵtküzünglar; ⱨeqⱪandaⱪ ix-ǝmgǝk ⱪilmanglar.□ 27 Silǝr Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan, huxbuy kǝltüridiƣan kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ süpitidǝ yax torpaⱪtin ikkini, ⱪoqⱪardin birni, bir yaxliⱪ ǝrkǝk ⱪozidin yǝttini sununglar. 28 Xularƣa ⱪoxup sunulidiƣan axliⱪ ⱨǝdiyǝ zǝytun meyi ilǝxtürülgǝn esil undin bolup, ⱨǝrbir torpaⱪ bexiƣa ǝfaⱨning ondin üqi, ⱪoqⱪar bexiƣa ǝfaⱨning ondin ikkisi, 29 xu yǝttǝ ⱪoza bexiƣa ǝfaⱨning ondin biri sunulsun; 30 xuningdǝk silǝrning gunaⱨinglar üqün kafarǝt kǝltürüxkǝ gunaⱨ ⱪurbanliⱪi süpitidǝ bir tekǝ sunulsun. 31 Xularning ⱨǝmmisi daimiy kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ wǝ uning axliⱪ ⱨǝdiyǝsigǝ ⱪoxup (bularning ⱨǝmmisi aldinglarda bejirim kɵrünsun), xarab ⱨǝdiyǝliri bilǝn billǝ sunulsun.

29

Kanay qelix ⱨeytidiki ⱪurbanliⱪlar •••• «Law.» 23:23-25nimu kɵrüng

1 Yǝttinqi ayning birinqi küni silǝr muⱪǝddǝs yiƣilix ɵtküzünglar; u küni ⱨeqⱪandaⱪ ix-ǝmgǝk ⱪilmasliⱪinglar kerǝk. Bu silǝr üqün kanaylar qelinidiƣan küni bolidu.□  ■ 2 Silǝr Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan, huxbuy kǝltüridiƣan kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ süpitidǝ yax bir torpaⱪ, bir ⱪoqⱪar, yǝttǝ bir yaxliⱪ bejirim ǝrkǝk ⱪozini sununglar. 3 Xularƣa ⱪoxup sunulidiƣan axliⱪ ⱨǝdiyǝ zǝytun meyi ilǝxtürülgǝn esil undin bolup, ⱨǝrbir torpaⱪ bexiƣa ǝfaⱨning ondin üqi, ⱪoqⱪar bexiƣa ǝfaⱨning ondin ikkisi, 4 xu yǝttǝ ⱪoza bexiƣa ǝfaⱨning ondin biri sunulsun; 5 xuningdǝk silǝrning gunaⱨinglar üqün kafarǝt kǝltürüxkǝ gunaⱨ ⱪurbanliⱪi süpitidǝ bir tekǝ sunulsun. 6 Xularni ayning birinqi künidiki kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ wǝ uningƣa ⱪoxumqǝ bolƣan axliⱪ ⱨǝdiyǝsi, daimiy kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ, uningƣa ⱪoxumqǝ bolƣan axliⱪ ⱨǝdiyǝsi wǝ bularƣa ⱪoxulidiƣan xarab ⱨǝdiyǝlirining sirtida sununglar; bularning ⱨǝmmisi ⱨǝrbiri bǝlgilimǝ boyiqǝ Pǝrwǝrdigarƣa atap otta huxbuy kǝltürsun dǝp sunulsun.

Kafarǝt küni sunulidiƣan ⱪurbanliⱪlar •••• «Law.» 23:26-32nimu kɵrüng.

7 Yǝttinqi ayning oninqi küni silǝr muⱪǝddǝs yiƣilix ɵtküzünglar; nǝpsinglarni tartip ɵzünglarni tɵwǝn tutunglar. U küni ⱨeqⱪandaⱪ ix-ǝmgǝk ⱪilixⱪa bolmaydu.□  ■ 8 Silǝr Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan, huxbuy kǝltüridiƣan kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ süpitidǝ yax bir torpaⱪ, bir ⱪoqⱪar, bir yaxliⱪ ǝrkǝk ⱪozidin yǝttini sununglar (bularning ⱨǝmmisi aldinglarda bejirim kɵrünsun).■ 9 Xularƣa ⱪoxup sunulidiƣan axliⱪ ⱨǝdiyǝ zǝytun meyi ilǝxtürülgǝn esil undin bolup, ⱨǝrbir torpaⱪ bexiƣa ǝfaⱨning ondin üqi, ⱪoqⱪar bexiƣa ǝfaⱨning ondin ikkisi, 10 xu yǝttǝ ⱪoza bexiƣa ǝfaⱨning ondin birini, 11 xuningdǝk gunaⱨ ⱪurbanliⱪi süpitidǝ bir tekǝ sununglar; ularning ⱨǝmmisi kafarǝt künidiki gunaⱨ ⱪurbanliⱪi, daimiy kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ, uning ⱪoxumqǝ axliⱪ ⱨǝdiyǝsi wǝ bularning xarab ⱨǝdiyǝliri billǝ sunulsun.

«Kǝpilǝr ⱨeyti»diki ⱪurbanliⱪlar •••• «Law.» 23:33-44nimu kɵrüng.

12 Yǝttinqi ayning on bǝxinqi küni muⱪǝddǝs yiƣilix ɵtküzünglar; u küni ⱨeqⱪandaⱪ ix-ǝmgǝk ⱪilixⱪa bolmaydu. Pǝrwǝrdigarƣa atap yǝttǝ kün ⱨeyt ⱪilinglar; 13 silǝr Pǝrwǝrdigarƣa atap, huxbuy kǝltürsun dǝp otta sunulidiƣan kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ süpitidǝ yax torpaⱪtin on üqni, ikki ⱪoqⱪar, bir yaxliⱪ ǝrkǝk ⱪozidin on tɵtni sununglar (xular ⱨǝmmisi bejirim bolsun). 14 Xularƣa ⱪoxup sunulidiƣan axliⱪ ⱨǝdiyǝ zǝytun meyi ilǝxtürülgǝn esil undin bolup, on üq torpaⱪ bexiƣa ǝfaⱨning ondin üqi, ikki ⱪoqⱪar bexiƣa ǝfaⱨning ondin ikkisi, 15 on tɵt ⱪoza bexiƣa ǝfaⱨning ondin birini, 16 xuningdǝk gunaⱨ ⱪurbanliⱪi süpitidǝ bir tekǝ sununglar; xularning üstigǝ daimiy kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ, uning ⱪoxumqǝ axliⱪ ⱨǝdiyǝsi wǝ xarab ⱨǝdiyǝsi billǝ sunulsun.

17 Ikkinqi küni yax torpaⱪtin on ikkini, ikki ⱪoqⱪar, bir yaxliⱪ ǝrkǝk ⱪozidin on tɵtni sununglar (xular ⱨǝmmisi bejirim bolsun) 18 wǝ xundaⱪla torpaⱪlar, ⱪoqⱪarlar wǝ ǝrkǝk ⱪozilarning saniƣa ⱪarap bǝlgilimǝ boyiqǝ ⱪoxumqǝ sunulidiƣan axliⱪ ⱨǝdiyǝliri bilǝn xarab ⱨǝdiyǝlirini sununglar. 19 Xuningdǝk gunaⱨ ⱪurbanliⱪi süpitidǝ bir tekǝ sununglar; xularning üstigǝ daimiy kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ, uning ⱪoxumqǝ axliⱪ ⱨǝdiyǝsi wǝ xularning xarab ⱨǝdiyǝliri billǝ sunulsun.

20 Üqinqi küni bir yax torpaⱪtin on birni, ikki ⱪoqⱪar, bir yaxliⱪ ǝrkǝk ⱪozidin on tɵtni sununglar (xular ⱨǝmmisi bejirim bolsun) 21 wǝ xundaⱪla torpaⱪlar, ⱪoqⱪarlar wǝ ǝrkǝk ⱪozilarning saniƣa ⱪarap bǝlgilimǝ boyiqǝ ⱪoxumqǝ sunulidiƣan axliⱪ ⱨǝdiyǝliri bilǝn xarab ⱨǝdiyǝlirini sununglar; 22 xuningdǝk gunaⱨ ⱪurbanliⱪi süpitidǝ bir tekǝ sununglar; xularning üstigǝ daimiy kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ, uning ⱪoxumqǝ axliⱪ ⱨǝdiyǝsi wǝ xarab ⱨǝdiyǝsi billǝ sunulsun.

23 Tɵtinqi küni yax torpaⱪtin onni, ikki ⱪoqⱪar, bir yaxliⱪ ǝrkǝk ⱪozidin on tɵtni sununglar (xular ⱨǝmmisi bejirim bolsun) 24 wǝ xundaⱪla torpaⱪlar, ⱪoqⱪarlar wǝ ǝrkǝk ⱪozilarning saniƣa ⱪarap bǝlgilimǝ boyiqǝ ⱪoxumqǝ sunulidiƣan axliⱪ ⱨǝdiyǝliri bilǝn xarab ⱨǝdiyǝlirini sununglar; 25 xuningdǝk gunaⱨ ⱪurbanliⱪi süpitidǝ bir tekǝ sununglar; xularning üstigǝ daimiy kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ, uning ⱪoxumqǝ axliⱪ ⱨǝdiyǝsi wǝ xarab ⱨǝdiyǝsi billǝ sunulsun.

26 Bǝxinqi küni yax torpaⱪtin toⱪⱪuzni, ikki ⱪoqⱪar, bir yaxliⱪ ǝrkǝk ⱪozidin on tɵtni sununglar (xular ⱨǝmmisi bejirim bolsun) 27 wǝ xundaⱪla torpaⱪlar, ⱪoqⱪarlar wǝ ǝrkǝk ⱪozilarning saniƣa ⱪarap bǝlgilimǝ boyiqǝ ⱪoxumqǝ sunulidiƣan axliⱪ ⱨǝdiyǝliri bilǝn xarab ⱨǝdiyǝlirini sununglar; 28 xuningdǝk gunaⱨ ⱪurbanliⱪi süpitidǝ bir tekǝ sununglar; xularning üstigǝ daimiy kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ, uning ⱪoxumqǝ axliⱪ ⱨǝdiyǝsi wǝ xarab ⱨǝdiyǝsi billǝ sunulsun.

29 Altinqi küni yax torpaⱪtin sǝkkizni, ikki ⱪoqⱪar, bir yaxliⱪ ǝrkǝk ⱪozidin on tɵtni sununglar (xular ⱨǝmmisi bejirim bolsun) 30 wǝ xundaⱪla torpaⱪlar, ⱪoqⱪarlar wǝ ǝrkǝk ⱪozilarning saniƣa ⱪarap bǝlgilimǝ boyiqǝ ⱪoxumqǝ sunulidiƣan axliⱪ ⱨǝdiyǝliri bilǝn xarab ⱨǝdiyǝlirini sununglar; 31 xuningdǝk gunaⱨ ⱪurbanliⱪi süpitidǝ bir tekǝ sununglar; xularning üstigǝ daimiy kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ, uning ⱪoxumqǝ axliⱪ ⱨǝdiyǝsi wǝ xarab ⱨǝdiyǝsi billǝ sunulsun.

32 Yǝttinqi küni yax torpaⱪtin yǝttini, ikki ⱪoqⱪar, bir yaxliⱪ ǝrkǝk ⱪozidin on tɵtni sununglar (xular ⱨǝmmisi bejirim bolsun) 33 wǝ xundaⱪla torpaⱪlar, ⱪoqⱪarlar wǝ ǝrkǝk ⱪozilarning saniƣa ⱪarap bǝlgilimǝ boyiqǝ ⱪoxumqǝ sunulidiƣan axliⱪ ⱨǝdiyǝliri bilǝn xarab ⱨǝdiyǝlirini sununglar; 34 xuningdǝk gunaⱨ ⱪurbanliⱪi süpitidǝ bir tekǝ sununglar; xularning üstigǝ daimiy kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ, uning ⱪoxumqǝ axliⱪ ⱨǝdiyǝsi wǝ xarab ⱨǝdiyǝsi billǝ sunulsun.

35 Sǝkkizinqi küni silǝr muⱪǝddǝs yiƣilix ɵtküzünglar; u küni ⱨeqⱪandaⱪ ix-ǝmgǝk ⱪilmanglar.■ 36 Silǝr Pǝrwǝrdigarƣa atap, huxbuy kǝltürsun dǝp otta sunulidiƣan kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ süpitidǝ bir torpaⱪ, bir ⱪoqⱪar wǝ bir yaxliⱪ ǝrkǝk ⱪozidin on tɵtni (xular ⱨǝmmisi bejirim bolsun) 37 ⱨǝmdǝ torpaⱪ, ⱪoqⱪar wǝ ǝrkǝk ⱪozilarning saniƣa ⱪarap, bǝlgilimǝ boyiqǝ ⱪoxumqǝ sunulidiƣan axliⱪ ⱨǝdiyǝliri bilǝn xarab ⱨǝdiyǝlirini sununglar; 38 xuningdǝk gunaⱨ ⱪurbanliⱪi süpitidimu bir tekǝ sununglar; xularning üstigǝ daimiy kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ, uning ⱪoxumqǝ axliⱪ ⱨǝdiyǝsi wǝ xarab ⱨǝdiyǝsi billǝ sunulsun.

39 Bǝlgilǝngǝn ⱨeytliringlarda Pǝrwǝrdigarƣa atap sunulidiƣan ⱪurbanliⱪ-ⱨǝdiyǝlǝr ǝnǝ xulardur; silǝrning ⱪǝsǝmgǝ baƣliⱪ yaki ihtiyarǝn sunidiƣanliringlar, kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪliringlar, axliⱪ ⱨǝdiyǝliringlar, xarab ⱨǝdiyǝliringlar wǝ inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪliringlar bolsa, ularning sirtididur. 40 Xundaⱪ ⱪilip, Musa Pǝrwǝrdigarning ɵzigǝ buyruƣanlirining ⱨǝmmisini ⱪaldurmay Israillarƣa uⱪturdi.

30

Ⱪǝsǝm ⱪilix nizami

1 Musa Israillarning ⱪǝbilǝ baxliⱪliriƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: — Pǝrwǝrdigarning buyruƣanliri mundaⱪ: —

2 Əgǝr biraw Pǝrwǝrdigarƣa ⱪǝsǝm iqkǝn bolsa yaki ɵz ɵzini qǝklimǝkqi bolup ⱪǝsǝm iqkǝn bolsa, lǝwzidin ⱪaytixⱪa bolmaydu, ⱨaman aƣzidin qiⱪⱪan ⱨǝmmǝ gǝp boyiqǝ ix tutuxi kerǝk.■

3 Ⱪiz bala yax bolup, tehi atisining ɵyidiki qaƣda, ɵz-ɵzini qǝklǝx toƣruluⱪ Pǝrwǝrdigarƣa ⱪǝsǝm bǝrgǝn bolsa, 4 ǝmma atisi ⱪizining ⱪǝsimini yaki ɵz-ɵzini qǝklǝx toƣrisida bǝrgǝn wǝdisini angliƣan wǝ ⱪizining aldida ündimǝy xük turƣan bolsa, undaⱪta uning barliⱪ ⱪǝsǝmliri wǝ ɵz-ɵzini qǝklǝx toƣrisida ⱪilƣan ⱨǝmmǝ wǝdisi inawǝtlik bolidu. 5 Lekin ⱪizning atisi angliƣan qaƣda uni tosⱪan bolsa, uning ⱪilƣan ⱪǝsǝmliri yaki ɵz-ɵzini qǝklǝx toƣrisida ⱪilƣan wǝdiliridin ⱨeqbiri inawǝtlik bolmaydu; atisi uni tosⱪan bolƣaqⱪa, Pǝrwǝrdigarmu uni kǝqüridu.

6 — Əgǝr u ⱪǝsǝm ⱪilƣan yaki ɵz-ɵzini qǝklǝxkǝ aƣzida tǝntǝklik bilǝn wǝdǝ ⱪilƣan ⱨalǝttǝ ǝrgǝ tǝgkǝn bolsa, 7 eri xuni angliƣan bolsa, lekin angliƣan küni ündimǝy  xük turƣan bolsa, undaⱪta uning ⱪilƣan ⱪǝsǝmliri yaki ɵz-ɵzini qǝklǝxkǝ ⱪilƣan gǝpliri inawǝtlik bolidu. 8 Əgǝr eri angliƣan küni uni tosⱪan bolsa, uning ⱪilƣan ⱪǝsimini wǝ ɵz-ɵzini qǝklǝx toƣruluⱪ aƣzidin qiⱪarƣan tǝntǝk gǝplirini bikar ⱪilsa, undaⱪta ular inawǝtsiz bolidu; Pǝrwǝrdigar uni kǝqüridu.

9 Lekin tul hotun yaki eridin ajrixip kǝtkǝn hotunlar ⱪilƣan ⱪǝsǝm, yǝni uning ɵzini qǝklǝx toƣruluⱪ ⱪilƣan barliⱪ wǝdiliri bolsa inawǝtlik bolidu. 10 Əgǝr u erining ɵyidǝ ⱪǝsǝm ⱪilƣan yaki ɵz-ɵzini qǝklǝx toƣruluⱪ ⱪǝsǝm-wǝdǝ iqkǝn, 11 eri anglap turuⱪluⱪ xük turuwelip tosmiƣan bolsa, undaⱪta uning barliⱪ ⱪilƣan ⱪǝsǝmliri wǝ ɵz-ɵzini qǝklǝx toƣruluⱪ ⱪilƣan barliⱪ wǝdiliri inawǝtlik bolidu. 12 Lekin uning eri anglap turƣan qaƣda uning ⱪǝsǝm-wǝdilirini eniⱪ rǝt ⱪilƣan bolsa, ayal aƣzidin qiⱪarƣan wǝdǝ berix wǝ ɵz-ɵzini qǝklǝp turux toƣruluⱪ ⱪilƣan barliⱪ wǝdilirining ⱨeqⱪaysisi inawǝtlik bolmaydu; uning eri bularni rǝt ⱪilƣan bolƣaqⱪa, Pǝrwǝrdigar uni kǝqüridu.

13 Ayalning bǝrgǝn wǝdisini wǝ uning qidap turup ɵzümni qǝklǝymǝn dǝp ⱪilƣan ⱪǝsǝm-wǝdisini uning eri inawǝtlikmu ⱪilalaydu, inawǝtsizmu ⱪilalaydu. 14 Əgǝr uning eri ⱨǝrküni uning aldida xük turuwelip gǝp ⱪilmisa, undaⱪta uning bǝrgǝn barliⱪ ⱪilƣan ⱪǝsǝmlirini wǝ ɵz-ɵzini qǝklǝp turux toƣruluⱪ ⱪilƣan ⱨǝmmǝ wǝdilirini inawǝtlik ⱪilƣanliⱪi ⱨesablinidu; qünki erining anglap turƣan künidǝ gǝp ⱪilmay xük turƣanliⱪi uning ayalining ⱪǝsǝm-wǝdilirini küqkǝ igǝ ⱪilƣanliⱪidur. 15 Lekin eri ayalining ⱪǝsǝm-wǝdilirini anglap naⱨayiti uzaⱪ waⱪitlardin keyin andin uning ⱪǝsǝm-wǝdilirini inawǝtsiz ⱪilsa, undaⱪta u ayalining gunaⱨini ɵz üstigǝ alƣan bolidu.

16 Yuⱪiriⱪilar Pǝrwǝrdigarning Musaƣa buyruƣanliri, yǝni eri bilǝn ayali, ata bilǝn ɵz ɵyidǝ turuwatⱪan, tehi yaxliⱪida bolƣan ⱪizi otturisidiki nizam-bǝlgimilǝrdur.

31

Midiyanlarƣa jǝng ⱪilix wǝzipisi

1 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip: —

2 Sǝn Midiyanlardin Israillarning intiⱪamini al, andin ɵz hǝlⱪliringgǝ ⱪoxulisǝn, — dedi.■

3 Musa hǝlⱪⱪǝ mundaⱪ dedi: — Aranglardin jǝnggǝ qiⱪixⱪa bir türküm adǝmlǝrni ⱪorallandurunglar; andin ular Midiyanlardin Pǝrwǝrdigar üqün intiⱪam elixⱪa atlansun. 4 Silǝr Israillarning ⱨǝrbir ⱪǝbilisidin jǝng ⱪilixⱪa mingdin adǝm mangdurunglar.

5 Xuning bilǝn tümǝnligǝn Israil hǝlⱪining ⱨǝr ⱪǝbilisidin mingdin, jǝmiy on ikki ming adǝm jǝng ⱪilixⱪa ⱪorallanduruldi. 6 Musa ⱨǝr ⱪǝbilidin mingdin adǝmni jǝng ⱪilixⱪa mangdurdi ⱨǝmdǝ Əliazarning oƣli Finiⱨasni ular bilǝn billǝ mangdurdi, Finiⱨasning ⱪolida muⱪǝddǝs ǝswablar wǝ agaⱨ kanay bar idi.□

7 Ular Pǝrwǝrdigarning Musaƣa buyruƣini boyiqǝ Midiyanlar bilǝn soⱪuxⱪili qiⱪip, ǝrkǝklǝrning ⱨǝmmisini ɵltürüwǝtti;□ 8 muxu ɵltürülgǝnlǝrdin baxⱪa, yǝnǝ Midiyanning Əwi, Rǝkǝm, Zur, Hur wǝ Rǝba degǝn bǝx padixaⱨini ɵltürdi; yǝnǝ Beorning oƣli Balaamni ⱪiliq bilǝn qepip taxlidi.■ 9 Israillar Midiyanlarning hotun-ⱪizliri wǝ balilirini tutⱪun ⱪilip kǝtti, yǝnǝ ularning pütün qarwa malliri, ⱪoy padiliri wǝ mal-mülüklirini olja ⱪildi; 10 ular turuwatⱪan yǝrlǝrdiki barliⱪ xǝⱨǝr wǝ barliⱪ bargaⱨliriƣa ot ⱪoyuwǝtti; 11 ular adǝm bolsun mal bolsun barliⱪ ƣǝniymǝt, barliⱪ oljini elip kǝtti;■ 12 ular tutⱪan ǝsirlǝrni ⱨǝm olja-ƣǝniymǝtni Moab tüzlǝngliklirigǝ, Iordan dǝryasi boyiƣa jaylaxⱪan Yerihoning udulidiki bargaⱨⱪa ǝkilip, Musa bilǝn kaⱨin Əliazarƣa, xundaⱪla Israillarning jamaitigǝ tapxurdi. 13 Musa, kaⱨin Əliazar wǝ jamaǝtning barliⱪ ǝmirliri bargaⱨning sirtiƣa qiⱪip ularni ⱪarxi aldi.

14 Lekin Musa jǝngdin ⱪaytⱪan ⱨǝrbiy sǝrdarlarƣa, yǝni mingbexi, yüzbexilarƣa hapa bolup: —

15 Silǝr ayallarning ⱨǝmmisini tirik ⱪaldurdunglarmu? 16 Ⱪaranglar, dǝl xular Balaamning ⱨiylǝ-mǝsliⱨǝti bilǝn Peordiki ixta Israillarni Pǝrwǝrdigar aldida gunaⱨⱪa patⱪuzuxi bilǝn, Pǝrwǝrdigarning jamaitigǝ waba yaƣdurulƣan ǝmǝsmu?□  ■ 17 Əmdi silǝr barliⱪ oƣul balilarni ɵltürüwetinglar, ǝrlǝr bilǝn munasiwǝt ɵtküzgǝn ayallarni ⱪoymay ɵltürüwetinglar.■ 18 Biraⱪ yax ⱪizlar, yǝni ǝrlǝr bilǝn munasiwǝt ɵtküzmigǝnlǝrni bolsa, ɵzliringlarƣa tirik ⱪaldurunglar.□

19 Silǝr bargaⱨ sirtida yǝttǝ kün qedir tikip turunglar; adǝm ɵltürgǝn wǝ ɵlükkǝ tǝgkǝn ⱨǝrkim üqinqi küni wǝ yǝttinqi küni ɵzini paklisun; silǝr wǝ silǝr ǝsir ⱪilƣan kixilǝrning ⱨǝmmisi xundaⱪ ⱪilsun.□ 20 Barliⱪ kiyim-keqǝk, terǝ ǝswab üskünilǝr, tiwitta toⱪulƣan barliⱪ nǝrsilǝr ⱨǝm yaƣaq ǝswab-üskünilǝrning ⱨǝmmisini paklanglar, — dedi.

21 Kaⱨin Əliazar jǝnggǝ qiⱪip ⱪaytⱪan lǝxkǝrlǝrgǝ:

— Mana Pǝrwǝrdigar Musaƣa buyruƣan ⱪanun-bǝlgilimǝ: 22 altun, kümüx, mis, tɵmür, ⱪǝlǝy, ⱪoƣuxun ⱪatarliⱪ 23 otⱪa qidamliⱪ nǝrsilǝrning ⱨǝmmisini ottin ɵtküzünglar, xundaⱪ ⱪilsanglar pak ⱨesablinidu; xundaⱪtimu, yǝnila «napakliⱪni qiⱪarƣuqi su» bilǝn pakizlanglar; otⱪa qidamsiz nǝrsilǝrni xu sudin ɵtküzünglar.■ 24 Yǝttinqi küni kiyimliringlarni yuyunglar, andin silǝr pak ⱨesablinisilǝr; andin keyin bargaⱨⱪa kirsǝnglar bolidu, — dedi.

Jǝng ƣǝniymǝtlirining tǝⱪsim ⱪilinixi

25 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

26 Sǝn kaⱨin Əliazar wǝ jamaǝt iqidiki ⱪǝbilǝ kattiliri bilǝn birliktǝ elinƣan olja-ƣǝnimǝtning, adǝm bolsun, qarpay bolsun, xularning omumiy sanini ⱨesablap qiⱪⱪin; 27 olja-ƣǝniymǝtni ikkigǝ bɵl, yerimini jǝnggǝ qiⱪⱪanlarƣa bǝr, ⱪalƣan yerimini barliⱪ jamaǝtkǝ bǝr.■ 28 Sǝn yǝnǝ qiⱪip jǝnggǝ ⱪatnaxⱪan lǝxkǝrlǝr alidiƣan adǝm, kala, exǝk yaki ⱪoy padiliridin bǝx yüzdin birini Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan ülüx bolsun dǝp ayriƣin; 29 silǝr xuni lǝxkǝrlǝrgǝ tǝwǝ bolƣan yerimidin elip Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» süpitidǝ kaⱨin Əliazarƣa tapxurunglar. 30 Israillarƣa tǝwǝ bolƣan yerimining adǝm, kala, exǝk, ⱪoy padiliri, xundaⱪla ⱨǝrhil ⱨaywanlardin ǝlliktin birini Pǝrwǝrdigarning jamaǝt qediriƣa ⱪaraxⱪa mǝs’ul bolƣan Lawiylarƣa beringlar.

31 Xuning bilǝn Musa bilǝn kaⱨin Əliazar Pǝrwǝrdigarning Musaƣa buyruƣinidǝk ⱪildi.

32 Əmdi olja-ƣǝniymǝt, yǝni jǝnggǝ qiⱪⱪan lǝxkǝrlǝr eliwalƣan nǝrsilǝrdin ⱪalƣini ⱪoy jǝmiy altǝ yüz yǝtmix bǝx ming, 33 kala yǝtmix ikki ming, 34 exǝk atmix bir ming, 35 ǝrkǝklǝr bilǝn munasiwǝt ɵtküzmigǝn ⱪizlar ottuz ikki ming qiⱪti. 36 Jǝnggǝ qiⱪⱪanlarning ülüxi, yǝni ularƣa tǝwǝ yerimi, ⱪoy jǝmiy üq yüz ottuz yǝttǝ ming bǝx yüz; 37 bu ⱪoy padiliridin Pǝrwǝrdigarƣa atalƣini altǝ yüz yǝtmix bǝx boldi; 38 kala ottuz altǝ ming, buningdin Pǝrwǝrdigarƣa atalƣini yǝtmix ikki boldi. 39 Exǝk ottuz ming bǝx yüz qiⱪti, buningdin Pǝrwǝrdigarƣa atalƣini atmix bir boldi. 40 Adǝm on altǝ ming qiⱪti, buningdin Pǝrwǝrdigarƣa atalƣini ottuz ikki adǝm boldi. 41 Musa Pǝrwǝrdigar ɵzigǝ buyruƣini boyiqǝ Pǝrwǝrdigarƣa sunulidiƣan «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» bolƣan ülüxni kaⱨin Əliazarƣa tapxurup bǝrdi.■

42 Israillarƣa tǝwǝ bolƣan yerimi, yǝni Musa jǝnggǝ qiⱪip kǝlgǝnlǝrdin elip bɵlüp bǝrgini — 43 jamaǝtkǝ tǝwǝ bolƣan xu yerimi — ⱪoy üq yüz ottuz yǝttǝ ming bǝx yüz, 44 kala ottuz altǝ ming, 45 exǝk ottuz ming bǝx yüz, 46 adǝm on altǝ ming idi. 47 Musa Pǝrwǝrdigar ɵzigǝ buyruƣini boyiqǝ, Israillarƣa tǝwǝ bolƣan xu yerimining, mǝyli adǝm yaki ⱨaywan bolsun, ǝlliktin birini ayrip elip Pǝrwǝrdigarning ibadǝt qediriƣa ⱪaraxⱪa mǝs’ul bolƣan Lawiylarƣa tapxurdi.

48 Pütkül ⱪoxunning sǝrdarliri, ming bexi, yüz bexiliri Musa bilǝn kɵrüxkili kelip, 49 Musaƣa: — Hizmǝtkarlirining ⱪol astida jǝng ⱪilƣan lǝxkǝrlǝrning omumiy sanini sanaⱪtin ɵtküzsǝk birimu kǝm qiⱪmidi. 50 Xunga, mana Pǝrwǝrdigarning ⱨuzurida ɵzimizning gunaⱨining kafariti üqün ⱨǝrⱪaysimiz erixkǝnlǝrni Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan ⱨǝdiyǝ ⱪilimiz — altun buyumlar, put-ⱪol zǝnjirliri, bilǝzük, mɵⱨür üzük, zirǝ-ⱨalⱪa, marjanlarning ⱨǝmmisini elip kǝlduⱪ, — dedi.

51 Xuning bilǝn Musa bilǝn kaⱨin Əliazar ular ǝkǝlgǝn altunlarni, yǝni altunda yasalƣan ⱨǝrhil buyumlarni aldi. 52 Ularning ming bexi wǝ yüz bexiliridin alƣini Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» süpitidǝ sunuldi; barliⱪ altun jǝmiy on altǝ ming yǝttǝ yüz ǝllik xǝkǝl qiⱪti 53 (lǝxkǝrlǝrning ⱨǝrbiri ɵzliri üqün mal-mülükni bulang-talang ⱪilixⱪanidi).■ 54 Musa bilǝn kaⱨin Əliazar ming bexi wǝ yüz bexilirining ⱪolidin altunni elip, jamaǝt qedirining iqigǝ ǝkirip, uni Pǝrwǝrdigarning ⱨuzurida Israillar üqün yadnamǝ ⱪildi.

32

Ikki ⱪǝbilining dǝryaning kün qiⱪix tǝripidiki zeminni tǝlǝp ⱪilƣanliⱪi

1 Rubǝnning ǝwladliri bilǝn Gadning ǝwladlirining kala padiliri tolimu kɵpǝygǝnidi; ularning Yaazǝrning zemini bilǝn Gileadning zeminiƣa kɵzi qüxti; wǝ mana, xu zemin qarwa beⱪixⱪa mas kelidiƣan yǝr idi.□ 2 Xunga ular Musa, kaⱨin Əliazar wǝ jamaǝtning ǝmirlirining aldiƣa kelip ularƣa: —

3 Atarot, Dibon, Yaazǝr, Nimraⱨ, Ⱨǝxbon, Əlǝalǝⱨ, Sǝbam, Nebo, Bǝon degǝn yǝrlǝr,□ 4 yǝni Israil jamaiti aldida Pǝrwǝrdigar mǝƣlup ⱪilip bǝrgǝn yǝrlǝr bolup, qarwa beⱪixⱪa bap yǝrlǝr ikǝn, ⱪulliriningmu qarwa meli bar, — dedi 5 wǝ yǝnǝ: — Əgǝr silining aldilirida iltipatliriƣa erixkǝn bolsaⱪ, bizni Iordan dǝryasidin ɵt demǝy, bu yǝrni bizgǝ miras ⱪilip bǝrsilǝ, — dedi.

6 Musa Gadning ǝwladliri bilǝn Rubǝnning ǝwladliriƣa: — Ⱪerindaxliringlar jǝnggǝ qiⱪⱪan waⱪtida silǝr muxu yǝrdǝ turamtinglar? 7 Silǝr nemǝ üqün Israillarning dǝryadin ɵtüp Pǝrwǝrdigar ularƣa ata ⱪilip bǝrgǝn zeminƣa kirixigǝ kɵngullirini sowutisilǝr? 8 Ilgiri mǝn Ⱪadǝx-Barneadin ata-bowiliringlarni xu zeminni qarlap kelixkǝ ǝwǝtkinimdǝ ularmu xundaⱪ ⱪilixⱪanidi.■ 9 Ular Əxkol jilƣisiƣa qiⱪip, u zeminni kɵrüp, Israillarning kɵnglini Pǝrwǝrdigar ata ⱪilip bǝrgǝn zeminƣa kirixtin sowutⱪan. 10 Xu qaƣda Pǝrwǝrdigarning aqqiⱪi kelip ⱪǝsǝm ⱪilip: 11 «Misirdin qiⱪⱪan yigirmǝ yaxtin yuⱪirilar qin kɵnglidin Manga ǝgǝxmigǝqkǝ, ular Mǝn Ibraⱨim, Isⱨaⱪ, Yaⱪuplarƣa «Silǝrgǝ ata ⱪilimǝn» dǝp ⱪǝsǝm ⱪilƣan zeminni kɵrsǝ, Mǝn Pǝrwǝrdigar bolmay ketǝy!■ 12 Pǝⱪǝt kǝnizziylǝrdin bolƣan Yǝfunnǝⱨning oƣli Kalǝb bilǝn Nunning oƣli Yǝxuala Manga qin kɵnglidin ǝgǝxkǝn bolƣaqⱪa, zeminni kɵrǝlǝydu», degǝnidi. 13 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigarning Israillarƣa aqqiⱪi ⱪozƣalƣaqⱪa, Pǝrwǝrdigarning aldida rǝzil bolƣanni ⱪilƣan ǝxu bir ǝwlad ɵlüp tügigüqǝ, u ularni qɵl-bayawanda ⱪiriⱪ yil sǝrgǝrdanliⱪta yürgüzdi. 14 Əmdi mana, gunaⱨkarlarning ǝwladliri bolƣan silǝrmu ata-bowanglarning izini besip Pǝrwǝrdigarning Israillarƣa bolƣan ⱪattiⱪ ƣǝzipini tehimu ⱪozƣimaⱪqi bopsilǝr-dǝ! 15 Əgǝr silǝr uningƣa ǝgixixtin burulup kǝtsǝnglar, undaⱪta U Israillarni yǝnǝ qɵl-bayawanƣa taxliwetidu, bu ⱨalda silǝr bu barliⱪ hǝlⱪni harab ⱪilƣan bolisilǝr, — dedi.

16 Ikki ⱪǝbilining adǝmliri Musaning aldiƣa kelip uningƣa: —

Biz bu yǝrdǝ mallirimizƣa ⱪotan, balilirimizƣa ⱪǝl’ǝ-xǝⱨǝr salayli. 17 Biz bolsaⱪ ⱪorallinip, Israillarni ɵzigǝ tǝwǝ jayliriƣa baxlap barƣuqǝ sǝpning aldida mangimiz; bu zemindiki yat hǝlⱪlǝr sǝwǝblik, bizning kiqik balilirimiz mustǝⱨkǝm xǝⱨǝrlǝrdǝ turuxi kerǝk. 18 Israillar ɵz mirasliriƣa igǝ bolmiƣuqǝ biz ɵyimizgǝ ⱨǝrgiz ⱪaytmaymiz. 19 Qünki biz ular bilǝn Iordan dǝryasining kün petix tǝripidiki zeminƣa yaki uningdinmu yiraⱪtiki zeminƣa tǝng igidar bolmaymiz, qünki mirasimiz Iordan dǝryasining bu tǝripidǝ, yǝni kün qiⱪixtidur, — dedi.

20 Musa ularƣa: — Əgǝr xundaⱪ ⱪilsanglar, yǝni Pǝrwǝrdigarning aldida ⱪorallinip jǝnggǝ qiⱪip, 21 silǝrdin ⱪorallanƣanlarning ⱨǝmmisi Iordan dǝryasidin ɵtüp, Pǝrwǝrdigar Ɵz düxmǝnlirini ularning zeminidin ⱪoƣlap qiⱪirip bolƣanda, 22 xu zemin Pǝrwǝrdigar aldida boysundurulup bolƣanda andin ⱪaytsanglar, silǝr Pǝrwǝrdigar wǝ Israillar aldida gunaⱨsiz ⱨesablinisilǝr; bu zeminmu Pǝrwǝrdigar aldida silǝrgǝ miras ⱪilip berilidu. 23 Lekin bundaⱪ ⱪilmisanglar, mana, Pǝrwǝrdigar aldida gunaⱨkar bolisilǝr; xuni obdan bilixinglar kerǝkki, gunaⱨinglar ɵzünglarni ⱪoƣlap bexinglarƣa qüxidu. 24 Əmdi silǝr aƣzinglardin qiⱪⱪan gepinglar boyiqǝ ix tutunglar, baliliringlar üqün xǝⱨǝr, ⱪoy padiliringlar üqün ⱪotan selinglar, — dedi.

25 Gadning ǝwladliri bilǝn Rubǝnning ǝwladliri Musaƣa: —

Ⱪulliri ƣojam eytⱪinidǝk ⱪilidu. 26 Hotun-bala qaⱪilirimiz, kalilar wǝ barliⱪ qarpaylirimiz Gileadning ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrliridǝ ⱪalidu; 27 Lekin ⱪulliri, jǝnggǝ tǝyyarlinip ⱪorallanƣanlarning ⱨǝrbiri ƣojam eytⱪandǝk dǝryadin ɵtüp Pǝrwǝrdigarning aldida jǝng ⱪilidu, — dedi.

28 Xuning bilǝn Musa ular toƣruluⱪ kaⱨin Əliazar bilǝn Nunning oƣli Yǝxuaƣa wǝ Israilning barliⱪ ⱪǝbilǝ baxliⱪliriƣa tapilap,■ 29 ularƣa: — Əgǝr Gadning ǝwladliri bilǝn Rubǝnning ǝwladliri ⱪorallinip Pǝrwǝrdigarning aldida jǝnggǝ qiⱪixⱪa silǝr bilǝn birliktǝ Iordan dǝryasidin ɵtsǝ, u zemin silǝrning aldinglarda boy sundurulsa, undaⱪta silǝr Gilead zeminini ularƣa miras ⱪilip beringlar. 30 Əgǝr ular ⱪorallinip silǝr bilǝn billǝ ɵtmǝymiz desǝ, undaⱪta ularning mirasi aranglarda, yǝni Ⱪanaan zeminida bolsun, — dedi.

31 Gadning ǝwladliri bilǝn Rubǝnning ǝwladliri: —

Pǝrwǝrdigar ⱪulliriƣa ⱪandaⱪ buyruƣan bolsa, biz xundaⱪ ⱪilimiz. 32 Biz ⱪorallinip Pǝrwǝrdigarning aldida dǝryadin ɵtüp Ⱪanaan zeminiƣa kirimiz, andin Iordan dǝryasining bu yeⱪidiki zemin bizgǝ miras ⱪilip berilidiƣan bolidu, — deyixti.

33 Xuning bilǝn Musa Amoriylarning padixaⱨi Siⱨonning padixaⱨliⱪi bilǝn Baxanning padixaⱨi Ogning padixaⱨliⱪini, zemin wǝ tǝwǝsidiki xǝⱨǝrlǝrni, ǝtrapidiki xǝⱨǝrlǝr bilǝn ⱪoxup, ⱨǝmmisini Gadning ǝwladliriƣa, Rubǝnning ǝwladliriƣa wǝ Yüsüpning oƣli Manassǝⱨning yerim ⱪǝbilisigǝ bǝrdi.■ 34 Gadning ǝwladliri Dibon, Atarot, Aroǝr, 35 Atrot-Xofan, Yaazǝr, Yogbihaⱨ, 36 Bǝyt-Nimraⱨ, Bǝyt-Ⱨaran ⱪatarliⱪ mustǝⱨkǝm xǝⱨǝrlǝrni saldi wǝ xundaⱪla ⱪotanlarni saldi.

37 Rubǝnning ǝwladliri yengidin Ⱨǝxbon, Əlǝalǝⱨ, Kiriatayim, 38 Nebo, Baal-Meon (yuⱪiriⱪi isimlar ɵzgirtilgǝn) wǝ Sibmaⱨni saldi; ⱨǝm ular salƣan xǝⱨǝrlǝrgǝ yengidin nam bǝrdi.

39 Manassǝⱨning oƣli Makirning ǝwladliri Gileadⱪa yürüx ⱪilip, u yǝrni elip, xu yǝrdǝ turuxluⱪ Amoriylarni ⱪoƣliwǝtti.■ 40 Xuning bilǝn Musa Gileadni Manassǝⱨning oƣli Makirƣa beriwidi, u xu yǝrdǝ turup ⱪaldi.

41 Manassǝⱨning oƣli Yair Amoriylarning yeza-ⱪixlaⱪlirini ⱨujum ⱪilip elip, bu yeza-ⱪixlaⱪlarni Ⱨawot-Yair dǝp atidi.□

42 Nobaⱨ Kinat wǝ uningƣa ⱪaraxliⱪ yeza-ⱪixlaⱪlarni ⱨujum ⱪilip elip Kinatni ɵz ismi bilǝn Nobaⱨ dǝp atidi.

33

Misirdin Abǝl-Xitimƣiqǝ bolƣan ⱪiriⱪ yilliⱪ sǝrgǝrdanliⱪ sǝpǝr

1 Tɵwǝndikilǝr ɵz ⱪoxunliri boyiqǝ, Musa bilǝn Ⱨarunning yetǝkqiliki astida Misir zeminidin qiⱪⱪan Israillarning mangƣan yolliridur; 2 Musa Pǝrwǝrdigarning ǝmri boyiqǝ, ɵzlirining sǝpǝr ⱪilƣan yollirini pütüp ⱪoydi, ularning sǝpǝr ⱪilƣan yolliri mundaⱪ: —

3 Birinqi ayning on bǝxinqi küni Israillar Ramsǝs xǝⱨiridin sǝpǝrgǝ qiⱪti; ɵtüp ketix ⱨeytining ǝtisi ular barliⱪ Misirliⱪlarning kɵz aldida mǝrdanilik bilǝn yolƣa qiⱪti.□  ■ 4 Bu qaƣda Misirliⱪlar ularning arisidiki Pǝrwǝrdigar tǝripidin ɵltürülgǝnlǝrni, yǝni barliⱪ tunji oƣullirini dǝpnǝ ⱪiliwatⱪanidi; Pǝrwǝrdigar Misirliⱪlarning mǝbudlirining üstidin ⱨɵküm qüxürdi.□ 5 Israillar Ramsǝstin yolƣa qiⱪip Sukkotⱪa berip qedir tikti. 6 Ular Sukkottin yolƣa qiⱪip qɵl-bayawanning ayiƣidiki Etamƣa berip qedir tikti.■ 7 Etamdin yolƣa qiⱪip, aylinip Baal-Zefonning udulidiki Pi-Hahirotⱪa berip Migdolning aldida qedir tikti.■ 8 Pi-hahirottin yolƣa qiⱪip, dengizning otturisidin ɵtüp, Etam qɵlidǝ üq kün yol yürüp Maraⱨda qedir tikti.■ 9 Maraⱨdin yolƣa qiⱪip Elimgǝ kǝldi; Elimdǝ on ikki bulaⱪ bilǝn yǝtmix horma dǝrihi bar idi; ular xu yǝrdǝ qedir tikti.■ 10 Elimdin yolƣa qiⱪip Ⱪizil Dengiz boyida qedir tikti. 11 Ⱪizil Dengizdin yolƣa qiⱪip Sin qɵlidǝ qedir tikti.■ 12 Sin qɵlidin yolƣa qiⱪip Dofⱪaⱨⱪa kelip qedir tikti. 13 Dofⱪaⱨdin yolƣa qiⱪip Aluxⱪa berip qedir tikti. 14 Andin keyin Aluxtin yolƣa qiⱪip Rifidimƣa kelip qedir tikti, u yǝrdǝ hǝlⱪⱪǝ iqidiƣan su tepilmay ⱪaldi.■ 15 Rifidimdin yolƣa qiⱪip, Sinay qɵligǝ berip qedir tikti.■

Qɵldǝ sǝrgǝrdan bolux

16 Sinay qɵlidin yolƣa qiⱪip Ⱪibrot-Ⱨattawaⱨⱪa kelip qedir tikti.■ 17 Ⱪibrot-ⱨattawaⱨdin yolƣa qiⱪip Ⱨazirotta qedir tikti. 18 Ⱨazirottin yolƣa qiⱪip Ritmaⱨda qedir tikti. 19 Ritmaⱨdin yolƣa qiⱪip Rimmon-Pǝrǝzdǝ qedir tikti. 20 Rimmon-Pǝrǝzdin yolƣa qiⱪip Libnaⱨda qedir tikti. 21 Libnaⱨdin yolƣa qiⱪip Rissaⱨda qedir tikti. 22 Rissaⱨdin yolƣa qiⱪip Kǝⱨǝlataⱨda qedir tikti. 23 Kǝⱨǝlataⱨdin yolƣa qiⱪip Xafir teƣida qedir tikti. 24 Xafir teƣidin yolƣa qiⱪip Ⱨaradaⱨta qedir tikti. 25 Ⱨaradaⱨdin yolƣa qiⱪip Makⱨilotta qedir tikti. 26 Makⱨilottin yolƣa qiⱪip Taⱨatta qedir tikti. 27 Taⱨattin yolƣa qiⱪip Tǝraⱨda qedir tikti. 28 Tǝraⱨdin yolƣa qiⱪip Mitⱪaⱨda qedir tikti. 29 Mitⱪaⱨdin yolƣa qiⱪip Ⱨaxmonaⱨta qedir tikti. 30 Ⱨaxmonaⱨtin yolƣa qiⱪip Moxǝrotta qedir tikti.■ 31 Moxǝrottin yolƣa qiⱪip Bǝnǝ-Yaakanda qedir tikti. 32 Bǝnǝ-Yaakandin yolƣa qiⱪip Hor-Ⱨagidgadⱪa berip qedir tikti. 33 Hor-Ⱨagidgadtin yolƣa qiⱪip Yotbataⱨⱪa kelip qedir tikti. 34 Yotbataⱨtin yolƣa qiⱪip Abronaⱨⱪa kelip qedir tikti. 35 Abronaⱨtin yolƣa qiⱪip Əzion-Gǝbǝrgǝ kelip qedir tikti. 36 Əzion-Gǝbǝrdin yolƣa qiⱪip Zin qɵlidǝ, yǝni Ⱪadǝxtǝ qedir tikti.■ 37 Ⱪadǝxtin yolƣa qiⱪip Edom zeminining qegrisidiki Ⱨor teƣida qedir tikti.■ 38 Israillar Misir zeminidin qiⱪⱪandin keyinki ⱪiriⱪinqi yili bǝxinqi ayning birinqi küni, kaⱨin Ⱨarun Pǝrwǝrdigarning ǝmri boyiqǝ Ⱨor teƣiƣa qiⱪip xu yǝrdǝ ɵldi.■ 39 Ⱨarun Ⱨor teƣida ɵlgǝn qeƣida bir yüz yigirmǝ üq yaxta idi.

40 U qaƣda, Ⱪanaan zeminining jǝnubida turuxluⱪ Ⱪanaaniylarning padixaⱨi Arad Israillar keliwetiptu dǝp angliƣanidi.■ 41 Israillar Ⱨor teƣidin yolƣa qiⱪip Zalmonaⱨda qedir tikti.■ 42 Zalmonaⱨdin yolƣa qiⱪip Punonƣa kelip qedir tikti. 43 Punondin yolƣa qiⱪip Obotⱪa kelip qedir tikti.■ 44 Obottin yolƣa qiⱪip Moabning qegrisidiki Iyǝ-Abarimƣa kelip qedir tikti. 45 Iyimdin yolƣa qiⱪip Dibon-Gadⱪa kelip qedir tikti.□ 46 Dibon-Gadtin yolƣa qiⱪip Almon-Diblatayimƣa kelip qedir tikti. 47 Almon-Diblatayimdin yolƣa qiⱪip Neboning aldidiki Abarim taƣliⱪiƣa kelip qedir tikti. 48 Abarim taƣliⱪidin yolƣa qiⱪip Yerihoning udulida Iordan dǝryasining boyidiki Moab tüzlǝnglikliridǝ qedir tikti. 49 Moab tüzlǝnglikliridǝ Iordan dǝryasini boylap tikkǝn qedirliri Bǝyt-Yǝximottin tartip Abǝl-Xittimƣiqǝ bardi.□  ■

50 Pǝrwǝrdigar Moab tüzlǝnglikliridiki Iordan dǝryasi boyida Yerihoning udulida Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

51 Sǝn Israillarƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ buyruƣin: — «Silǝr Iordan dǝryasidin ɵtüp Ⱪanaan zeminiƣa kǝlgǝn qeƣinglarda, 52 zemindiki barliⱪ turuwatⱪanlarni aldinglardin ⱨǝydiwetinglar, ularning barliⱪ oyma, ⱪuyma butlirini qeⱪip taxlanglar ⱨǝm barliⱪ «yuⱪiri jay»lirini wǝyran ⱪilip taxlanglar.□  ■ 53 Silǝr xu zeminni igilǝp makanlixinglar, qünki Mǝn u zeminni silǝrgǝ miras ⱪilip bǝrgǝnmǝn. 54 Silǝr jǝmǝt boyiqǝ qǝk taxlap, zeminni ɵzünglǝrgǝ miras ⱪilip elinglar; adimi kɵprǝklǝrgǝ kɵprǝk miras bɵlüp beringlar; adimi azraⱪlarƣa azraⱪ miras bɵlüp beringlar; qǝk taxlanƣanda kimlǝrgǝ ⱪǝyǝr qiⱪⱪan bolsa, xu yǝr uning mirasi bolsun; silǝr mirasⱪa ata ⱪǝbilǝ-jǝmǝt boyiqǝ warisliⱪ ⱪilinglar.■ 55 Ⱨalbuki, ǝgǝr u zeminda turuwatⱪanlarni aldinglardin ⱨǝydiwǝtmisǝnglar, ulardin ⱪelip ⱪalƣanlar qoⱪum kɵzünglǝrgǝ tikǝn, biⱪininglarƣa yantaⱪ bolup sanjilidu, turƣan zemininglarda silǝrni parakǝndǝ ⱪilidu;■ 56 wǝ xundaⱪ boliduki, Mǝn ǝslidǝ ularƣa ⱪandaⱪ muamilǝ ⱪilmaⱪqi bolƣan bolsam, silǝrgǝ xundaⱪ muamildǝ bolimǝn».

34

Ⱪanaan zeminining qegrasi

1 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

2 Sǝn Israillarƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ buyruƣin: «Silǝr Ⱪanaan zeminiƣa kirgǝn qaƣda, silǝrgǝ miras boluxⱪa tǝⱪsim ⱪilinidiƣan zemin Ⱪanaan zemini bolidu; zeminning bekitilgǝn jay-qegraliri mundaⱪ bolidu: —

3 Silǝrning jǝnub tǝripinglǝr Zin qɵlidin baxlap Edom qegrisiƣa taⱪalsun; andin jǝnub tǝrǝptiki qegranglar «Xor dengizi»ning jǝnub tǝripining ǝng ayiƣiƣa yǝtsun;□  ■ 4 xu yǝrdin qegranglar «Seriⱪ Exǝk dawini»ning jǝnub tǝripidin burulup zinƣa ɵtsun; uning ayiƣi toptoƣra Ⱪadǝx-Barneaning jǝnubida bolidu; andin u yǝrdin yǝnǝ Ⱨazar-Addarƣa berip, Azmonƣa tutixidu;□ 5 andin qegra Azmondin burulup mengip, Misir eⱪiniƣa baridu wǝ dengizƣiqǝ tutixidu.

6 Kün petix tǝrǝptǝ qegranglar «Uluƣ dengiz»ning ɵzi bolidu, yǝni uning boyliri bolidu; mana bu silǝrning kün petix tǝrǝptiki qegranglar bolidu.□

7 Ximal tǝrǝptiki qegranglar mundaⱪ bolidu: — «Uluƣ dengiz»din baxlap ⱨor teƣiƣiqǝ pasil sizilsun; 8 pasil siziⱪi Ⱨor teƣidin baxlap Hamat eƣiziƣa sozulup, andin qegra Zǝdadƣa tutaxsun;□ 9 qegra yǝnǝ Zifronƣa ɵtüp Ⱨazar-Enanda ahirlaxsun; mana bu silǝrning ximaliy qegranglar bolidu.

10 Andin xǝrⱪiy qegrayinglarning pasil siziⱪi Ⱨazar-Enandin Xefamƣiqǝ sizilsun. 11 Bu qegra Xefamdin Ayinning kün qiⱪix tǝripidiki Riblaⱨⱪa qüxidu; andin qegra xu yǝrdin qüxüp Kinnǝrǝt dengizining dawinidin ɵtüp kün qiⱪix tǝrǝpkǝ tutixidu.□ 12 Andin qegra tɵwǝnlǝp Iordan dǝryasini boylap qüxüp, Xor Dengiziƣiqǝ yǝtsun. Mana bu qegralar bilǝn bekitilgǝn zemininglar bolidu».

13 Musa Israillarƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dǝp buyrudi: — «Mana bu Pǝrwǝrdigar toⱪⱪuz ⱪǝbilǝ wǝ yerim ⱪǝbiligǝ tǝⱪdim ⱪilinsun dǝp buyruƣan, qǝk taxlinix arⱪiliⱪ ɵzünglar warisliⱪ ⱪilidiƣan zemininglar bolidu; 14 qünki Rubǝn ⱪǝbilisidikilǝr ata jǝmǝti boyiqǝ wǝ Gad ⱪǝbilisidikilǝr ata jǝmǝti boyiqǝ ɵz mirasiƣa alliⱪaqan warisliⱪ ⱪilip uni igiligǝn, Manassǝⱨning yerim ⱪǝbilisimu ɵz mirasiƣa warisliⱪ ⱪilip uni igiligǝn; 15 Bu ikki ⱪǝbilǝ wǝ yerim ⱪǝbilǝ Yerihoning udulida, Iordan dǝryasining xǝrⱪiy ⱪirƣiⱪidiki kün qiⱪix tǝrǝptǝ ɵz miraslirini elip bolƣan».

Zeminni tǝⱪsim ⱪilixⱪa nazarǝt ⱪilƣuqi hadimlar

16 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: — 17 Tɵwǝndikilǝr zeminni silǝrgǝ tǝⱪsim ⱪilip bǝrgüqilǝrning isimliki: — Kaⱨin Əliazar wǝ Nunning oƣli Yǝxua.■ 18 Silǝrmu yǝnǝ zemin tǝⱪsim ⱪilixⱪa yardǝmlixix üqün ⱨǝr ⱪǝbilidin birdin ǝmir tallap beringlar.

19 Bularning ismi mundaⱪ: — Yǝⱨuda ⱪǝbilisidin Yǝfunnǝⱨning oƣli Kalǝb.□ 20 Ximeon ⱪǝbilisidikilǝrdin Ammiⱨudning oƣli Xǝmuǝl.□ 21 Binyamin ⱪǝbilisidin Kislonning oƣli Əlidad. 22 Dan ⱪǝbilisidikilǝrdin Yoglining oƣli, ǝmir Bukki idi. 23 Yüsüpning ǝwladliridin: — Manassǝⱨ ⱪǝbilisidikilǝrdin Əfodning oƣli ǝmir Ⱨanniyǝl 24 ⱨǝm Əfraim ⱪǝbilisidikilǝrdin Xiftanning oƣli ǝmir Kǝmuǝl. 25 Zǝbulun ⱪǝbilisidikilǝrdin Parnaⱪning oƣli ǝmir Əlizafan; 26 Issakar ⱪǝbilisidikilǝrdin Azzanning oƣli ǝmir Paltiyǝl; 27 Axir ⱪǝbilisidikilǝrdin Xelomining oƣli ǝmir Ahiⱨud; 28 Naftali ⱪǝbilisidikilǝrdin Ammiⱨudning oƣli ǝmir Pǝdaⱨǝl idi.

29 Mana bular Pǝrwǝrdigar ǝmr ⱪilip Israillarƣa Ⱪanaan zeminidiki miraslirini tǝⱪsim ⱪilixⱪa bekitkǝnlǝr idi.

35

Lawiylarning xǝⱨǝrliri

1 Pǝrwǝrdigar Yerihoning udulida, Iordan dǝryasining boyidiki Moab tüzlǝnglikliridǝ Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

2 Sǝn Israillarƣa mundaⱪ ǝmr ⱪil, ular miras ⱪilip erixkǝn zemindiki bǝzi xǝⱨǝrlǝrni Lawiylarning olturuxiƣa bǝrsun; u xǝⱨǝrlǝrning ɵpqɵrisidiki yaylaⱪlarnimu Lawiylarƣa bǝrsun.■ 3 Xundaⱪ ⱪilip ularning turidiƣan xǝⱨǝrliri bolidu wǝ xu xǝⱨǝrlǝrgǝ tǝwǝ yaylaⱪlarƣa ularning qarpayliri, baxⱪa mal-mülükliri ⱨǝmdǝ barliⱪ ⱨaywanliri orunlaxturulidu.

4 Silǝr Lawiylarƣa beridiƣan xǝⱨǝrlǝrdiki yaylaⱪlar sepilidin baxlap ⱨesabliƣanda ming gǝz bolsun.□ 5 Silǝr yǝnǝ xǝⱨǝr sirtidin kün qiⱪix tǝrǝpkǝ ⱪarap ikki ming gǝz, jǝnub tǝrǝpkǝ ⱪarap ikki ming gǝz, kün petix tǝrǝpkǝ ⱪarap ikki ming gǝz, ximal tǝrǝpkǝ ⱪarap ikki ming gǝz ɵlqǝnglar, xǝⱨǝr otturida bolsun; xǝⱨǝrlǝr ǝtrapidiki muxu yǝrlǝr ular üqün yaylaⱪlar bolsun.□ 6 Silǝr Lawiylarƣa bǝrgǝn xǝⱨǝrlǝr iqidǝ altǝ xǝⱨǝr «panaⱨliⱪ xǝⱨiri» bolsun; silǝr xularni adǝm ɵltürüp ⱪoyƣan kixilǝrning xu xǝⱨǝrlǝrgǝ ⱪeqip beriwelixiƣa bikitinglar; bulardin baxⱪa ularƣa yǝnǝ ⱪiriⱪ ikki xǝⱨǝr beringlar.□  ■ 7 Silǝr Lawiylarƣa beridiƣan xǝⱨǝrlǝr jǝmiy ⱪiriⱪ sǝkkiz bolup, xu xǝⱨǝrlǝr bilǝn ularƣa tǝwǝ yaylaⱪlar ularƣa berilsun. 8 Silǝr ularƣa beridiƣan xu xǝⱨǝrlǝr Israillar miras ⱪilƣan tǝwǝliklǝrdin bolsun; adimi kɵprǝk bolƣanlardin kɵprǝk, adimi azraⱪ bolƣanlardin azraⱪ elinglar; ⱨǝrbir ⱪǝbilǝ ɵzigǝ tǝⱪsim ⱪilinƣan mirasⱪa asasǝn xǝⱨǝrlǝrdin bǝzilirini elip Lawiylarƣa tǝⱪsim ⱪilip bǝrsun.□

Panaⱨliⱪ xǝⱨirliri •••• «Ⱪan» 19:1-13; «Yǝxua» 20:1-9ni kɵrüng

9 Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

10 Sǝn Israillarƣa mundaⱪ degin: «Silǝr Iordan dǝryasidin ɵtüp Ⱪanaan zeminiƣa kirgininglarda,■ 11 tasadipiyliⱪtin adǝm ɵltürüp ⱪoyƣanlarning panaⱨlinixi üqün ⱪeqip beriwelixiƣa birnǝqqǝ xǝⱨǝr tallap bekitinglar. 12 Xundaⱪ ⱪilƣanda bu xǝⱨǝrlǝr adǝm ɵltürgüqi taki jamaǝt aldida soraⱪⱪa tartilƣuqǝ, ⱪisaskarning ɵltürüp ⱪoyuxidin panaⱨlinidiƣan xǝⱨǝrlǝr bolidu.□ 13 Silǝr bekitkǝn bu xǝⱨǝrlǝr silǝrgǝ panaⱨlinidiƣan altǝ xǝⱨǝr bolidu. 14 Panaⱨliⱪ xǝⱨiri üqün Iordan dǝryasining kün qiⱪix tǝripidǝ üq xǝⱨǝr, Ⱪanaan zeminidimu üq xǝⱨǝrni ayrip ⱪoyunglar.■ 15 Bu altǝ xǝⱨǝr Israillar, yat ǝldikilǝr wǝ ularning arisida arilixip olturƣan musapirlar üqün panaⱨliⱪ xǝⱨǝrliri bolsun; tasadipiyliⱪtin adǝm ɵltürüp ⱪoyƣan ⱨǝrbir kixi xu yǝrlǝrgǝ ⱪeqixⱪa bolidu.

16 — Əgǝr biraw tɵmür ǝswab bilǝn urup adǝm ɵltürüp ⱪoyƣan bolsa, u ⱪǝstǝn adǝm ɵltürgǝn ⱪatil bolidu; ⱪǝstǝn adǝm ɵltürgüqi jǝzmǝn ɵltürülüxi kerǝk. 17 Əgǝr biraw ⱪol kɵtürüp adǝm ɵltürgüdǝk tax bilǝn urup adǝm ɵltürüp ⱪoyƣan bolsa, u ⱪǝstǝn adǝm ɵltürgǝn ⱪatil bolidu; ⱪǝstǝn adǝm ɵltürgüqi jǝzmǝn ɵltürülüxi kerǝk. 18 Əgǝr biraw adǝm ɵltürgüdǝk kaltǝk bilǝn urup adǝm ɵltürüp ⱪoyƣan bolsa, u ⱪǝstǝn adǝm ɵltürgǝn ⱪatil bolidu; ⱪǝstǝn adǝm ɵltürgüqi jǝzmǝn ɵltürülüxi kerǝk. 19 Ⱪan ⱪisas alƣuqi kixi xu ⱪatilni ɵltürsun; u ⱪatilni uqratⱪan yeridǝ ɵltürsun. 20 Əgǝr biraw ɵqmǝnlik bilǝn birsini ittirip yiⱪitiwetip yaki mɵküp turup birǝr nǝrsǝ etip ɵltürüp ⱪoyƣan bolsa,■ 21 yaki ɵqǝkixip muxt bilǝn urup ɵltürüp ⱪoyƣan bolsa, adǝm urƣuqi jǝzmǝn ɵltürülüxi kerǝk, qünki u ⱪatil bolidu; ⱪan ⱪisas alƣuqi kixi ⱪatilni uqriƣan yǝrdǝ ɵltürüwǝtsun.

22 Lekin u adǝmning ɵqi yoⱪ, tasadipiy ittiriwetix yaki mǝⱪsǝtsizla birǝr nǝrsǝ etip,□ 23 yaki adǝm ɵltürgüdǝk ⱨǝrⱪandaⱪ bir taxni adǝmni kɵrmǝy etip selip, adǝm ɵltürüp ⱪoyƣan bolsa, uning ǝslidǝ uningƣa ⱨeqⱪandaⱪ ɵqi bolmisa, uningƣa ziyankǝxlik ⱪilix niyitimu bolmisa; 24 bundaⱪ ǝⱨwalda, jamaǝt xu ⱪanun-ⱨɵkümlǝrgǝ asasǝn adǝm ɵltürgüqi bilǝn ⱪan ⱪisas alƣuqi otturisida kesim ⱪilsun. 25 Jamaǝt tasadipiy adǝm ɵltürüp ⱪoyƣuqini ⱪan ⱪisas alƣuqi kixining ⱪolidin jǝzmǝn ⱪutⱪuzuwalsun; ular uni ⱪeqip beriwalƣan panaⱨliⱪ xǝⱨirigǝ aman-esǝn ⱪayturup bǝrsun; andin muⱪǝddǝs may bilǝn mǝsiⱨlǝngǝn bax kaⱨin ɵlüp kǝtküqǝ u xu xǝⱨǝrdǝ tursun. 26 Lekin tasadipiyliⱪtin adǝm ɵltürüp ⱪoyƣan kixi ǝgǝr ⱪeqip beriwalƣan panaⱨliⱪ xǝⱨirining tǝwǝsidin qiⱪip kǝtkǝn bolsa, 27 xundaⱪla ⱪan ⱪisas alƣuqi kixi uni panaⱨliⱪ xǝⱨirining pasillirining sirtida uqritip ⱪelip ɵltürüwǝtkǝn bolsa, undaⱪta ⱪan ⱪisas alƣuqi ⱪan tɵküx gunaⱨini tartmaydu; 28 qünki tasadipiyliⱪtin adǝm ɵltürüp ⱪoyƣan kixi ǝslidǝ bax kaⱨin ɵlüp kǝtküqǝ panaⱨliⱪ xǝⱨiridǝ turuxi kerǝk idi; bax kaⱨin ɵlüp kǝtkǝndin keyin ɵz tǝwǝliki bolƣan zeminƣa ⱪaytip barsa bolidu.

29 — Bular silǝr turuxluⱪ ⱨǝmmǝ yǝrdǝ ǝwladmu-ǝwlad ⱪanun-bǝlgilimilǝr bolsun.

30 Baxⱪa birsini ɵltürgǝn ⱪatilni bolsa, birnǝqqǝ guwaⱨqining guwaⱨliⱪidin keyin andin ɵltürüxkǝ bolidu; lekin pǝⱪǝt birla guwaⱨqining guwaⱨliⱪi bolsa, u uni ɵltürüxning sǝwǝbi bolmaydu.■

31 Ɵlümgǝ layiⱪ gunaⱨ ɵtküzgǝnlǝrgǝ, yǝni ⱪǝstǝn adǝm ɵltürgǝnlǝr üqün silǝr ⱨeqⱪandaⱪ tɵlǝm pulini ⱪǝt’iy ⱪobul ⱪilmanglar; undaⱪ kixi jǝzmǝn ɵltürülüxi kerǝk. 32 Xuningdǝk panaⱨliⱪ xǝⱨǝrgǝ ⱪeqip beriwalƣan kixi üqün bax kaⱨin ɵlüp ketixtin ilgiri ɵz yerigǝ ⱪaytip keliwelixiƣa ⱨeqⱪandaⱪ tɵlǝm pulini ⱪǝt’iy ⱪobul ⱪilmanglar.

33 Xundaⱪ ⱪilsanglar, ɵzünglar turƣan zeminni bulƣiƣan bolmaysilǝr, qünki ⱪan zeminni bulƣaydu; zeminda tɵkülgǝn ⱪanƣa dǝl xu ⱪanni tɵkkǝn kixining ɵz ⱪenidin baxⱪa ⱨeqⱪandaⱪ kafarǝt kǝltürüxkǝ bolmaydu. 34 Ɵzünglar olturƣan zeminni, yǝni Mǝn Ɵzüm makan ⱪilƣan zeminni bulƣimanglar; qünki Mǝn Pǝrwǝrdigar Israillar arisida makan tutⱪuqidurmǝn.

36

Ayal mirashorning turmux ⱪuruxi toƣrisidiki nizam

1 Yüsüp ǝwladlirining jǝmǝtliridin Manassǝⱨning nǝwrisi, Makirning oƣli Gileadning ǝwladlirining jǝmǝt baxliⱪliri Musa wǝ Israillarning kattiliri bolƣan ǝmirlǝrning aldiƣa kelip mundaⱪ dedi: — 2 «Pǝrwǝrdigar ilgiri ƣojamƣa qǝk taxlap zeminni Israil hǝlⱪigǝ miras ⱪilip tǝⱪsim ⱪilip berixni buyruƣan; ƣojammu Pǝrwǝrdigarning ⱪerindiximiz Zǝlofiⱨadning mirasini uning ⱪizliriƣa tǝⱪsim ⱪilip berix toƣrisidiki buyruⱪinimu alƣan.■ 3 Lekin, ular Israillarning baxⱪa ⱪǝbilisidikilǝrgǝ yatliⱪ bolup kǝtsǝ, ularning mirasimu ata-bowilirimizning mirasidin qiⱪip ularning ǝrlirining ⱪǝbilisining mirasiƣa ⱪoxulup ketidu; undaⱪ bolƣanda biz qǝk taxlap erixkǝn miras tügǝydu. 4 Israillarning «azadliⱪ yili» kǝlgǝndǝ ularning mirasi ularning ǝrlirining ⱪǝbilisining mirasiƣa ⱪoxulup ketidu; bundaⱪ bolƣanda ularning mirasi bizning ata-bowilirimizning mirasidin elip ketilidu».□

5 Musa Pǝrwǝrdigarning sɵzi boyiqǝ Israillarƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ ǝmr ⱪilip: — Yüsüp ⱪǝbilisidikilǝr toƣra eytidu. 6 Zǝlofiⱨadning ⱪizliri toƣrisida Pǝrwǝrdigarning buyruƣini mundaⱪ: «Ular ɵzliri haliƣan ǝrgǝ yatliⱪ bolsa boluweridu, lekin ɵz jǝmǝti, ɵz ata ⱪǝbilisidin bolƣan birigǝ yatliⱪ boluxi kerǝk. 7 Xundaⱪ bolƣanda Israillarning mirasi bir ⱪǝbilidin yǝnǝ bir ⱪǝbiligǝ yɵtkilip kǝtmǝydu; Israillarning ⱨǝrbiri ɵz ata-bowilirining ⱪǝbilisining mirasini qing tutup ⱪoyup bǝrmǝsliki kerǝk. 8 Israillarning ⱨǝrbiri ɵz ata-bowilirining mirasini igilǝx üqün Israil ⱪǝbililiridin mirasⱪa warisliⱪ ⱪilƣan ⱨǝrbir ⱪiz-ayal ɵz ata-bowilirining ⱪǝbilisidin bolƣan birsigǝ yatliⱪ boluxi kerǝk. 9 Muxundaⱪ bolƣanda, Israillarning mirasi bir ⱪǝbilidin yǝnǝ bir ⱪǝbiligǝ yɵtkilip kǝtmǝydu; qünki Israil ⱪǝbililiri ɵz mirasini ⱪolidin bǝrmǝsliki kerǝk, — dedi.

10 Pǝrwǝrdigar Musaƣa ⱪandaⱪ ǝmr ⱪilƣan bolsa, Zǝlofiⱨadning ⱪizlirimu xundaⱪ ⱪildi. 11 Zǝlofiⱨadning ⱪizliridin Maⱨlaⱨ, Tirzaⱨ, Ⱨoglaⱨ, Milkaⱨ wǝ Noaⱨlar ɵz taƣilirining oƣulliriƣa yatliⱪ boldi.■ 12 Ular Yüsüpning oƣli Manassǝⱨning ǝwladlirining jǝmǝtidikilǝrgǝ yatliⱪ boldi; ularning mirasi yǝnila atisining ⱪǝbilisi iqidǝ ⱪaldi.

13 Bular Pǝrwǝrdigar Yerihoning udulida, Iordan dǝryasining boyidiki Moab tüzlǝnglikliridǝ Musaning wasitisi bilǝn Israillarƣa buyruƣan ǝmrlǝr wǝ ⱨɵkümlǝrdur.

□ 1:1 «Wǝ Israillar Misirdin qiⱪⱪandin keyin» — «wǝ» degǝn bu sɵz «Qɵl-bayawndiki sǝpǝr» degǝn kitabning «Kaⱨin-lawiylarning dǝsturi» wǝ «Misirdin qiⱪix» degǝn kitablar bilǝn ziq baƣlanƣanliⱪini kɵrsitidu. «Misirdin qiⱪix» 40-bab, 1- wǝ 38-ayǝtni kɵrüng. Mǝzkur kitab bu ikki kitabning dawamidur. «jamaǝt qediri» — yaki «kɵrüxüx qediri». «jamaǝt qediri» degǝn sɵzdǝ «jamaǝt» degǝnlik ibraniy tilida «Huda bilǝn uqrixix» degǝn uⱪumni bildüridu.

■ 1:2 Mis. 30:12

□ 1:16 «jamaǝt iqidin qaⱪirilƣan» — demǝk, Huda tǝripidin. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «jamaǝt tǝripidin saylanƣan».

□ 1:21 «ming» — bǝzi alimlar ibraniy tilidiki «ming» degǝn sɵzni «jǝmǝt» dǝp tǝrjimǝ ⱪilidu. Lekin undaⱪ tǝrjimǝ mǝzkur kitabning kɵp yǝrlirigǝ zit kelixi mumkin.

■ 1:46 Mis. 38:26

□ 1:49 «Sǝn pǝⱪǝt Lawiy ⱪǝbilisinila xu ⱨesabⱪa kirgüzmigin» — keyin Musa ularni ayrim sanaⱪtin ɵtküzüxi kerǝk idi (26:32).

□ 1:50 «Hudaning ⱨɵküm-guwaⱨliⱪi saⱪlaⱪliⱪ qedir» — «ibadǝt qediri»ning baxⱪa bir nami. «Guwaⱨliⱪ» yaki «ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ» bolsa Hudaning Israilƣa bolƣan tüp ǝmrlirini, xundaⱪla uning Israil bilǝn bolƣan ǝⱨdisini kɵrsitidu; Hudaning muⱪǝddǝs maⱨiyiti wǝ harakteri xu ǝmrlǝrdǝ ayan ⱪilinƣaqⱪa, «ⱨɵküm-guwaⱨ» dǝpmu atilidu.

□ 1:52 «tuƣ» — muxu yǝrdǝ bǝlkim ⱨǝr ⱪǝbilining ɵz tuƣini kɵrsitidu (2:2ni kɵrüng).

□ 2:14 «Deuǝl» — yaki «Reuǝl».

■ 2:32 Mis. 38:26; Qɵl. 1:46

■ 2:33 Qɵl. 1:48, 49

□ 3:1 «künlǝrdǝ» — ibraniy tilida «kündǝ».

■ 3:2 Mis. 6:23

□ 3:3 «Hudaƣa atap ayrix» — bu ayǝttiki «Hudaƣa atap ayrix» ibraniy tilida «ⱪolƣa selix» yaki «ⱪolni toldurux» bilǝn bildürülidu. «Mis.» 28:41 wǝ izaⱨatini kɵrüng. Kaⱨinliⱪ wǝzipisi asasǝn Hudaning ⱪurbanliⱪlirini ɵz ⱪoliƣa elixi bilǝn baxlinatti.

■ 3:4 Law. 10:1-7; Qɵl. 26:61; 1Tar. 24:2

■ 3:6 Qɵl. 16:9; 18:2

□ 3:12 «tunji balilar Meningkidur» — Huda ǝslidǝ Israillarni Misirdin ⱪutⱪuzux yolida Misirliⱪlarning barliⱪ tunji oƣullirini wǝ ⱨǝtta ⱨaywanlarning tunji balilirinimu ɵltürüwǝtkǝnidi. Biraⱪ Israillar «ɵtüp ketix ⱨeytining ⱪozisi» («pasha ⱪoza»)ning ⱪenini ixik kexǝklirigǝ sepixi bilǝn, ularning tunji oƣulliri wǝ ⱨaywanlarning tunji baliliri xu aⱪiwǝttin ⱪutⱪuzup ⱪilinƣan. Huda Israillarning tunjilirini alayitǝn ⱪutⱪuzƣan bolƣaqⱪa, ⱨazir hǝlⱪⱪǝ: «tunji balilar Meningkidur» dǝydu. Demǝk, ular ǝslidǝ Hudaning ⱪulluⱪida boluxi kerǝk idi, lekin Huda «Mǝn ularning orniƣa Lawiylarni ⱪoyimǝn» dǝp Ɵz hizmitigǝ Lawiylarni ularning orniƣa ⱪobul ⱪildi (13-ayǝtnimu kɵrüng).

■ 3:12 Mis. 13:2

■ 3:13 Mis. 13:2; 22:29; 34:19; Law. 27:26; Qɵl. 8:16; Luⱪa 2:22

■ 3:17 Mis. 6:16, 17, 18; Qɵl. 26:57; 1Tar. 6:1, 16; 23:6

□ 3:25 «qedirining ɵzidiki astinⱪi ikki yapⱪuq-pǝrdǝ» — ibraniy tilida «turalƣu ɵzi wǝ qedirni» — mǝnisi qoⱪum tǝrjimimizdǝk boluxi kerǝk. «Mis.» 25:1-13ni kɵrüng.

■ 3:38 Qɵl. 3:10; 16:40

□ 3:46 «ikki yüz yǝtmix üqi» — «Israillarning tunji oƣulliri»ning sani 22273 (43-ayǝt) «Lawiylarning» bolsa 22000 idi (39-ayǝt), ǝmdi «Lawiylarning sanidin artuⱪ qiⱪⱪan Israillarning tunjiliri»ning sani 273 adǝm idi.

□ 3:47 «bir xǝkǝl» — tǝhminǝn 11.4 gram boluxi mumkin, bǝx xǝkǝl 57 gram. «muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki» — «muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki» xübⱨisizki, pütkül ǝl üqün ɵzgǝrmǝs ɵlqǝm bolsun dǝp, muⱪǝddǝs jayda saⱪlaⱪliⱪ, muⱪim bekitilgǝn birnǝqqǝ hil ɵlqǝmlǝrdin biri boluxi kerǝk idi.

■ 3:47 Mis. 30:31; Law. 27:25; Qɵl. 18:16; Əz. 45:12

□ 3:50 «bir ming üq yüz atmix bǝx xǝkǝl» — tǝhminǝn 16.4 kilogram.

□ 4:3 «ix-hizmǝt ⱪilixⱪa kelǝlǝydiƣanlar» — ibraniy tilida «ix-hizmǝt ⱪilixⱪa kelǝlǝydiƣan ⱪoxun» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

□ 4:6 «delfinning terisi» — yaki «dengiz eyiⱪining terisi» yaki «borsuⱪning terisi».

□ 4:7 «tǝⱪdim nan xirǝsi» — yaki «ⱨuzuriy nan xirǝsi» («Hudaning ⱨuzuridiki nan»lar) — Muxu yǝrdǝ pǝⱪǝt «Hudaning ⱨuzuridiki xirǝ» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Nanlar wǝ altun xirǝ toƣruluⱪ «Mis.» 25:23-30 wǝ «Law.» 24:5-9ni kɵrüng. «daimiy nan» — «tǝⱪdim nan»ning baxⱪiqǝ atilixi.

■ 4:7 Mis. 25:30

■ 4:9 Mis. 25:31,38

□ 4:11 «altun huxbuygaⱨ» — ibraniy tilida «altun ⱪurbangaⱨ».

■ 4:16 Mis. 29:40; 30:23,24,34,35

□ 4:20 «ular pǝⱪǝt ... bir dǝⱪiⱪimu ⱪarimisun» — demǝk, Ⱨarunning oƣulliri kaⱨinlar muⱪǝddǝs buyumlarni yepiwatⱪan waⱪitta muⱪǝddǝs qedirƣa kirmǝsliki kerǝk, pǝⱪǝt buyumlar yepilƣandin keyin kirixkǝ bolidu.

□ 4:22-23 «hizmǝt ⱪilix sepigǝ kirǝlǝydiƣanlar» — ibraniy tilida «jǝnggǝ qiⱪalaydiƣan ⱪoxundikilǝr» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu. Iqki mǝnisi, xübⱨisizki, kaⱨinlarning muⱪǝddǝs jayda Israil üqün ⱪurbanliⱪlarni ɵtküzüp, ularƣa roⱨiy wǝkil boluxi Israillar üqün jin-xǝytanlar bilǝn roⱨiy urux hizmiti ⱪilƣanƣa barawǝr.

□ 4:25 «astidiki iqki pǝrdiliri wǝ sirtⱪi pǝrdiliri» — ibraniy tilida «turalƣuning pǝrdiliri wǝ jamaǝt qediri». Mǝnisi qoⱪum tǝrjimimizdǝk bolidu. Qedirning tɵt ⱪǝwǝt yopuⱪi bar idi; (1) iqki pǝrdiliri; (2) ɵqkǝ teriliri; (3) ⱪizil buyalƣan ⱪoqⱪar teriliri; (4) delfin teriliri. Bǝzi waⱪitlarda 2-ⱪǝwiti, yǝni ɵqkǝ terisidin etilgǝn pǝrdilǝr «jamaǝt qedir»ning ɵzi dǝp ⱨesablinatti. «Misirdin qiⱪix» 25؛1-15ni kɵrüng.

□ 4:30 «hizmǝt ⱪilix sepigǝ kirǝlǝydiƣanlar» — 23-ayǝtni wǝ izaⱨatini kɵrüng.

□ 4:34-35 «sepigǝ kirǝlǝydiƣanlar» — 23-ayǝtni wǝ izaⱨatini kɵrüng. 39-, 43-ayǝttǝ ohxax sɵzlǝr tepilidu.

□ 5:2-3 «pisǝ-mahaw kesili bilǝn aⱪma kesiligǝ giriptar bolƣanlar» — «Law.» 13-babni, 15-bab 16-, 19-, 25-, 31-ayǝtni kɵrüng. «ɵlükkǝ tegixi bilǝn napak bolup ⱪalƣan...» — mǝsilǝn, uruⱪ-tuƣⱪinini dǝpnǝ ⱪilixi bilǝn. «bargaⱨlar» — ⱨǝrⱪaysi ⱪǝbililǝrning ɵz bargaⱨliri, demǝkqi.

■ 5:2-3 Law. 13:3, 46; 15:2; 21:1

■ 5:6 Law. 5:21, 22

■ 5:7 Law. 5:24

■ 5:8 Law. 5:21-26

■ 5:10 Law. 10:12

□ 5:15 «bir ǝfaⱨ» —— tǝhminǝn 2 kürǝ yaki 22 litr idi.

□ 5:17 «muⱪǝddǝs su» — «yuyunux desi»din elinƣan su bolsa kerǝk.

□ 5:19 «eringning ornida» — bu degǝnlikning baxⱪa birhil tǝrjimisi «eringning ǝmri astida turup».

□ 5:29 «eringning ornida» — bu degǝnlikning baxⱪa birhil tǝrjimisi «erining ǝmri astida turup».

□ 5:31 «hotun ɵz gunaⱨini kɵtüridu» — gunaⱨi bar bolsa, ǝlwǝttǝ. Bu ⱪanunda ǝr bilǝn hotunƣa nisbǝtǝn birǝr barawǝrsizlik barmu? Muxu ix toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

□ 6:2 «Nazariy» — «nazariy» degǝn sɵz «(Hudaƣa) atiƣan» degǝn mǝnini bildüridu.

□ 6:4 «Nazariy bolimǝn» — «Nazariy bolimǝn» dǝp ⱪǝsǝm ⱪilƣan kixilǝr ɵzini mǝlum bir mɵⱨlǝttǝ yaki ɵmürwayǝt Hudaƣa ataydu (mǝsilǝn, «Ⱨak.» 13:5, «Luⱪa» 1:15ni kɵrüng).

□ 6:5 «qaqlirini uzun ⱪoyuxi kerǝk» — bu ixta (a) matǝm bildürüxtǝ qaqlirini qüxürüx mǝn’i ⱪilinidu; (ǝ) ɵzigǝ birhil nomusluⱪ kǝltüridu (qünki u ayaldǝk kɵrünidu). Xuning bilǝn ɵzini ⱪǝsǝm iqip Hudaƣa atiƣanliⱪini ⱨǝmmǝ adǝmgǝ ayan bolidu.

■ 6:5 Ⱨak. 13:5; 1Sam. 1:11

□ 6:6 «ɵlüklǝr» — bu sɵz ⱨaywanlarning taplirinimu ɵz iqigǝ alidu.

□ 6:7 «ɵzini napak ⱪilmasliⱪi» — oⱪurmǝnlǝrgǝ ayanki, kim bir jǝsǝtkǝ tǝgkǝn bolsa waⱪitliⱪ «napak» dǝp ⱨesablinidu (uning muⱪǝddǝs jayƣa yeⱪinlixixiƣa yaki ⱪurbanliⱪ ⱪilixiƣa bolmaytti. «Lawiylarning dǝsturi» 5:2-3, 11-babni kɵrüng). «bexida... bǝlgisi bolidu» — uzun qaqliri, demǝk.

□ 6:15 «toⱪaqlar» — ibraniy tilida bu sɵz yaki ⱨalⱪisiman yaki qǝkküq bilǝn texilgǝn birhil nanlarni kɵrsitidu.

■ 6:18 Ros. 21:24

■ 6:20 Mis. 29:27

□ 7:1-2 «ibadǝt qediri tiklǝx» ⱪatarliⱪ ixlar «Mis.» 40-bab, 17-34-ayǝtlǝrdǝ tǝswirlinidu. Demǝk, «xu küni»diki ixlar «Qɵl.» 1-6-bablardiki ixlardin awwal, xundaⱪla «Law.» 8:11tiki ixlardin keyin yüz bǝrgǝnidi.

■ 7:1-2 Mis. 40:18

□ 7:9 «muⱪǝddǝs nǝrsilǝr» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «muⱪǝddǝs jay».

□ 7:13 «xǝkǝl» — kümüxning ɵlqimi bolup, adǝttǝ 11.4 gramƣa barawǝr boluxi mumkin. Xunga 130 xǝkǝl 1.5 kilogram, 70 xǝkǝl 0.8 kilogram boluxi mumkin. «muⱪǝddǝs jaydiki xǝkǝlning ɵlqǝm birliki boyiqǝ» — 3:47-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

□ 7:89 «Pǝrwǝrdigar bilǝn» — Ibraniy tilida «uning bilǝn». «Pǝrwǝrdigar xu yolda...» — Ibraniy tilida «U xu yolda...».

■ 8:2 Mis. 25:37

■ 8:4 Mis. 25:31

□ 8:7 «kafarǝt süyi» — ibraniy tilida «gunaⱨ süyi» yaki «gunaⱨdin paklax süyi». Bu su 19-babta tǝpsiliy tǝswirlinidu.

□ 8:11 «ⱨǝdiyǝ ⱪilsun» — ibraniy tilida «irƣanglatsun».

□ 8:12 «sǝn ... Pǝrwǝrdigarƣa sunƣin» — Tǝwrat boyiqǝ, bu Musa pǝyƣǝmbǝrning ɵzi kaⱨinning ornida birdinbir ⱪurbanliⱪ ⱪilƣan waⱪti idi.

■ 8:14 Qɵl. 3:45

■ 8:17 Mis. 13:2; 22:29; 34:19; Law. 27:26; Qɵl. 3:13; Luⱪa 2:23

■ 8:18 Qɵl. 3:12

□ 8:24 «sǝpkǝ kirsun» — ibraniy tilida «jǝng üqün ⱪoxunƣa kirsun» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu. 4:23ni wǝ izaⱨatini kɵrüng.

■ 9:2 Mis. 12:1-28; Law. 23:5; Qɵl. 28:16; Ⱪan. 16:2

□ 9:3 «gugum» — ibraniy tilida «ikki kǝq ariliⱪida» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu — demǝk xǝpǝⱪ waⱪti, «kün petix» wǝ ⱪarangƣuluⱪ ariliⱪida bolƣan waⱪit.

□ 9:5 «gugum» — 3-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

□ 9:10 «ular yǝnila Pǝrwǝrdigar üqün ɵtüp ketix ɵtküzüxkǝ bolidu» — yaki «u yǝnila Pǝrwǝrdigar üqün ɵtüp ketix ⱨeytini ɵtküzidu».

□ 9:11 «gugum» — 3-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

□ 9:12 ««ɵtüp ketix ⱨeyti»diki ⱪoza» — «Mis.» 12:46, «Yuⱨ.» 19:36ni kɵrüng.

■ 9:12 Mis. 12:46; Yⱨ. 19:33, 36

□ 9:13 «ɵz hǝlⱪidin üzüp taxlinidu» — bu ibarǝ adǝttǝ adǝmning Hudaning biwasitǝ jazasi bilǝn dunyadin ketixini kɵrsitidu. «Mis.» 12:19diki izaⱨatni kɵrüng.

■ 9:14 Mis. 12:49

□ 9:15 «Ibadǝt qedirini ⱪapliƣan bulut» — «Mis.» 40:34-38ni kɵrüng.

■ 9:15 Mis. 40:34

■ 9:18 1Kor. 10:1

■ 9:22 Mis. 40:36, 37

□ 10:5 «ⱪattiⱪ yuⱪiri awaz bilǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «agaⱨ awazi bilǝn».

□ 10:8 «bular» — kanaylar ɵzliri.

□ 10:11 «ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ» — muxu yǝrdǝ «ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ» Hudaning Israilƣa ata ⱪilƣan tüp ǝmrlirini, xundaⱪla uning Israil bilǝn bolidiƣan ǝⱨdisini kɵrsitidu («Mis.» 20-babni kɵrüng). Hudaning muⱪǝddǝs maⱨiyiti wǝ harakteri xu ǝmrlǝrdǝ ayan ⱪilinƣaqⱪa, uning «ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ»i dǝpmu atilidu. Xu ǝmrlǝr «ǝⱨdǝ sanduⱪi» iqidǝ saⱪlaⱪliⱪ tax tahtaylar üstigǝ pütülgǝn («Mis.» 40:20ni kɵrüng).

■ 10:14 Qɵl. 1:7; 2:3

■ 10:21 Qɵl. 4:4

■ 10:35 Zǝb. 68:1-2

■ 11:1 Ⱪan. 9:22; Zǝb. 78:21; 106:13-18

□ 11:3 «Tabǝraⱨ» — «kɵyüx» degǝn mǝnidǝ.

□ 11:4 «xalƣut kixilǝr» — bǝzilǝr «bikar tǝlǝplǝr» dǝp tǝrjimǝ ⱪilidu. Lekin keyinki sɵzlǝrdin ⱪariƣanda, ular bǝlkim Israillardin ayrim, baxⱪa birnǝqqǝ millǝtlǝrdin bolƣan bir türküm kixilǝr boluxi mumkin.

■ 11:4 Mis. 12:38; 16:3; Zǝb. 106:14; 1Kor. 10:6

■ 11:7 Mis. 16:14, 31; Zǝb. 78:24-25; Yⱨ. 6:31, 49

□ 11:8 «tǝmi zǝytun mayliⱪ toⱪaqlarƣa ohxaytti» — yaki «tǝmi tatliⱪ zǝytun mayƣa ohxaytti».

□ 11:17 «sening üstüngdǝ turuwatⱪan Roⱨ» — xübⱨisizki, Hudaning Ɵzining Muⱪǝddǝs Roⱨi. 29-ayǝtni kɵrüng.

■ 11:20 Qɵl. 21:5

□ 11:21 «yolƣa qiⱪalaydiƣan ǝrkǝklǝr» — yaki «piyadǝ ǝskǝrlǝr». 1:46ni kɵrüng.

■ 11:22 Yⱨ. 6:7

■ 11:23 Yǝx. 50:2; 59:1

□ 11:31 «Yǝr yüzini ikki gǝz egizliktǝ kǝlgüdǝk ⱪaplidi.» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «yǝr yüzidin alaⱨazǝl ikki gǝz egizliktǝ uqup kǝldi». «gǝz» — Muⱪǝddǝs Kitabta ixlitilgǝn «gǝz» adǝmning ⱪolining jǝynǝktin barmaⱪning uqiƣiqǝ bolƣan ariliⱪi (tǝhminǝn 45 santimetr) idi.

■ 11:31 Mis. 16:13; Zǝb. 78:26-28

□ 11:32 «homir» —— Bir «homir» tǝhminǝn ming litrgǝ barawǝr. Bɵdünilǝrning yeyilixi, xübⱨisizki, gɵxini ⱪaⱪlax üqün idi.

□ 11:33 «Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi ularƣa ⱪozƣilip, hǝlⱪni... urdi» — Huda nemixⱪa hǝlⱪ ⱪaⱪxiƣan waⱪtida ǝmǝs, bǝlki dǝl bɵdünilǝrgǝ eƣiz tǝgkǝndǝ ularni urdi? Xübⱨisizki, U ularni xu ixta sinidi. Ular ǝslidǝ Uningdin narazi bolup gumanlinip: «Əmdi bizgǝ kim gɵx beridu?» — deyixkǝnidi (4-ayǝt). Biraⱪ Huda ularƣa kɵz aldida gɵx bǝrgini bilǝn, ular gumanidin towa ⱪilmidi yaki tǝxǝkkur eytmidi.

■ 11:33 Zǝb. 78:29-31

□ 11:34 «Ⱪibrot-Ⱨattawaⱨ» — mǝnisi «Nǝpsaniyǝtning ⱪǝbriliri».

□ 12:1 «Ⱨǝbǝxlik» — «Efiopiyǝlik» degǝnning baxⱪiqǝ atilixi. Tekisttǝ, Musaning birinqi ayali bolƣan Zipporaⱨning ⱨayat yaki ⱨayat ǝmǝsliki toƣruluⱪ hǝwǝr berilmǝydu.

□ 12:8 «yüzmu yüz» — ibraniy tilida «eƣizmu eƣiz».

■ 12:8 Mis. 33:11; Ⱪan. 34:10

□ 12:14 «atisi uning yüzigǝ tükürgǝn bolsa, u yǝttǝ kün hijilqiliⱪ iqidǝ turƣan bolatti ǝmǝsmu?» — bu sɵzlǝr ibraniylar arisidiki ⱪǝdimki bir ɵrp-adǝtni kɵrsǝtsǝ kerǝk.

□ 13:16 «Ⱨoxiya» — ibraniy tilida «u ⱪutⱪuzidu», «Yǝⱨoxua» — «Pǝrwǝrdigar (Yaⱨwǝⱨ) ⱪutⱪuzidu» degǝn mǝnidǝ. «Əysa» ibraniy tilida dǝl xu isimdur.

□ 13:17 «Nǝgǝw qɵli» — «Nǝgǝw» degǝn qɵl Pǝlǝstinning jǝnubi tǝripidǝ bolup, muxu yǝrdǝ wǝ kɵp baxⱪa yǝrlǝrdǝ «jǝnub»ni bildüridu.

□ 13:22 «jǝnub» — iIbraniy tilida «Nǝgǝw».

□ 13:23 «Əxkol» — mǝnisi «üzümlǝr».

■ 13:27 Mis. 3:8; 33:3

□ 13:33 «Nǝfiliylǝr» — topandin ilgiri pǝyda bolƣan gigantlar idi. Ⱨǝmmisi topanda yoⱪitilƣan bolƣaqⱪa, qarliƣuqilarning xu gepi pǝⱪǝt ɵzlirining toⱪuƣan ǝpsaniliri, halas. Gǝrqǝ «Anaⱪiylar»mu gigantlar bolsimu («Ⱪan.» 9:1-2ni kɵrüng), ularning «Nǝfiliylǝr» bilǝn ⱨeqⱪandaⱪ munasiwiti yoⱪ idi. Ⱨalbuki, roⱨiy jǝⱨǝttin bu gigantlarning «Nǝfiliylǝr»ning ǝslidiki kelip qiⱪixi bilǝn munasiwiti boluxi mumkin («Yar.» 6:1-4).

■ 14:9 Ⱪan. 20:3

■ 14:13 Mis. 32:12

■ 14:14 Mis. 13:21; 40:38

■ 14:16 Ⱪan. 9:28

□ 14:18 «atilarning ⱪǝbiⱨlikini atisidin balisiƣiqǝ, ⱨǝtta nǝwrǝ-qǝwrilirigiqǝ ularning üstigǝ yüklǝydu» — bu muⱨim sɵz toƣruluⱪ «Əzakiyal»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni (18-, 33-bablar toƣruluⱪ) kɵrüng.

■ 14:18 Mis. 20:5; 34:6; Ⱪan. 5:9; Zǝb. 86:15; 103:8; 145:8; Yun. 4:2

■ 14:23 Ⱪan. 1:35, 36

■ 14:24 Yǝ. 14:8, 9

■ 14:27 Zǝb. 106:24-26

■ 14:28 Qɵl. 26:65; 32:11

■ 14:29 Ⱪan. 1:35; Ibr. 3:17

■ 14:30 Yǝ. 14:6

□ 14:33 «buzuⱪluⱪ-wapasizliⱪinglar» — ibraniy tilida «paⱨixiwazliⱪliringlar». Hudadin ezip ketix Tǝwrat-Injilda «paⱨixiwazliⱪ» dǝp ⱨesablinidu.

■ 14:34 Zǝb. 95:8-11

■ 14:37 1Kor. 10:10; Yǝⱨ. 5

■ 14:41 Ⱪan. 1:41

□ 15:3 «birǝr ⱨǝdiyǝ-ⱪurbanliⱪ ⱪilmaⱪqi bolsanglar» — bu ayǝttǝ kɵzdǝ tutulƣan ⱪurbanliⱪlarning ⱨǝmmisi «kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ» yaki «inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi»dur (5-ayǝtni kɵrüng).

□ 15:4-5 «bir ǝfaⱨ» — tǝhminǝn 2 kürǝ yaki 22 litr idi. Bir ⱨin tǝhminǝn 3.6 litr idi.

■ 15:4-5 Law. 2:1; 6:14

■ 15:15 Mis. 12:49; Qɵl. 9:14

□ 15:20 «Silǝr ⱨǝrbir yengi hemirdin pixⱪan nanalardin birini «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» ⱪilip tǝⱪdim ⱪilinglar» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Silǝr dǝslǝpki ⱨosuldin qiⱪⱪan hemirdin bir nan pixurup uni «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» ⱪilip tǝⱪdim ⱪilinglar» (biraⱪ tǝrjimimiz «Əz.» 44:30din ⱪariƣanda toƣriraⱪ boluxi mumkin). «hamanning «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ»sigǝ ohxax bolsun» — oⱪurmǝnlǝrgǝ mǝlumki, Israillar yengi pixⱪan ⱨosulning tunji ⱪismini hamandin ayrip, Hudaƣa atixi kerǝk («Mis.» 23:19, 34:22 wǝ 26ni kɵrüng.)

□ 15:22 «ǝmǝl ⱪilmiƣan bolsanglar» — bu ayǝtlǝrdǝ kɵzdǝ tutulƣan gunaⱨ Hudaning ǝmrlirigǝ ǝmǝl ⱪilmasliⱪtin ibarǝt; «Law.» 4-babta tilƣa elinƣan ⱪurbanliⱪlar Hudaning ǝmrlirigǝ hilapliⱪ ⱪilƣan ixlarƣa kafarǝt kǝltüridiƣan ⱪurbanliⱪlardin ibarǝt.

■ 15:27 Law. 4:27

□ 15:32 «bir kixining xabat künidǝ otun tǝrgǝnliki bayⱪaldi» — xübⱨisizki, bu wǝⱪǝ yuⱪiriⱪi 30-31-ayǝttiki prinsipⱪa misal kǝltürülüx üqün bayan ⱪilinidu.

■ 15:34 Law. 24:12

■ 15:38 Ⱪan. 22:12; Mat. 23:5

□ 15:39 «buzuⱪluⱪ» — Tǝwrattiki kɵp ⱪisimlarda kɵrsitilgǝn bu «buzuⱪluⱪ»ning ⱨǝm jismaniy jǝⱨǝti (ǝyx-ixrǝt) ⱨǝm roⱨiy jǝⱨǝti (butpǝrǝslik ⱪilip Hudaƣa wapasizliⱪ ⱪilix) bardur.

■ 16:1 Qɵl. 26:9; 27:3; Yǝⱨ. 11

□ 16:9-10 «Pǝrwǝrdigar silǝrni, yǝni Lawiylarni... Ɵzigǝ yeⱪinlaxturux üqün silǝrni Israil jamaitidin ayrip qiⱪⱪan...» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ boluxi kerǝkki, Huda ǝslidǝ Lawiy ⱪǝbilisi iqidin Ⱨarun wǝ uning ǝwladlirini ɵzigǝ kaⱨin boluxⱪa talliƣanidi, ⱪalƣan Lawiylarni muⱪǝddǝs qedirdiki hizmǝttǝ bolup kaⱨinlarƣa yardǝmqi rolda boluxⱪa bekitkǝnidi.

□ 16:13 «bizni süt bilǝn ⱨǝsǝl aⱪidiƣan zemindin baxlap qiⱪip...» — muxu adǝmlǝr Misir zeminini mahtimaⱪqi bolup, xu yǝrdiki ⱪulluⱪ ⱨayatini pütünlǝy untudi.

■ 16:15 1Sam. 12:3

■ 16:22 Qɵl. 27:16; Ibr. 12:9

■ 16:32 Qɵl. 26:10; 27:3; Ⱪan. 11:6; Zǝb. 106:17

■ 16:35 Zǝb. 106:18

□ 16:49 ««Koraⱨ wǝ ailisidikilǝr» toƣruluⱪ — izaⱨat» — Koraⱨ wǝ ailisidikilǝr xundaⱪ ǝxǝddiy aⱪiwǝtkǝ uqriƣini bilǝn, uning keyinki bǝzi ǝwladliri «Zǝbur»ning bǝzi ⱪisimlirini (mǝsilǝn, 42-49-küylǝrni) yazƣan. Koraⱨdikilǝrning bǝziliri 24-ayǝttǝ kɵrsitilgǝn ǝmrgǝ itaǝt ⱪilƣan bolsa kerǝk.

□ 17:4 «ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ» — muxu yǝrdǝ «ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ» Hudaning Israilƣa bolƣan tüp ǝmrlirini, xundaⱪla uning Israil bilǝn bolƣan ǝⱨdisini kɵrsitidu; Hudaning muⱪǝddǝs maⱨiyiti wǝ harakteri xu ǝmrlǝrdǝ ayan ⱪilinƣaqⱪa, «ⱨɵküm-guwaⱨ» dǝpmu atilidu. Oⱪurmǝnlǝrgǝ ayanki, xu ǝmrlǝr ǝⱨdǝ sanduⱪi iqidǝ saⱪlaⱪliⱪ tax tahtaylar üstidǝ pütüklük idi. Xunga bǝzidǝ sanduⱪ «ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ sanduⱪi», ibadǝt qediri «ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ qediri» dǝp atilidu.

■ 17:4 Mis. 25:22

□ 17:10 «ⱨɵküm-guwaⱨ» — 17:4tiki izaⱨatta kɵrsitilgǝndǝk, muxu yǝrdǝ «ⱨɵküm-guwaⱨ» Hudaning Israilƣa bolƣan tüp ǝmrlirini kɵrsitidu, xundaⱪla ularni saⱪlaydiƣan ǝⱨdǝ sanduⱪini kɵrsitidu.

■ 17:10 Ibr. 9:4

□ 18:1 «muⱪǝddǝs jayƣa munasiwǝtlik bolƣan gunaⱨ» — demǝk, muⱪǝddǝs jay bilǝn munasiwǝtlik mǝlum gunaⱨ ɵtküzülsǝ, xu gunaⱨning mǝs’uliyitini birinqi üstigǝ alƣuqi kaⱨinlar ⱨǝm Lawiylar bolidu; gunaⱨ kaⱨinliⱪ bilǝn munasiwǝtlik ix bolsa mǝs’uliyǝtni birinqi üstigǝ alƣuqi kaⱨinlar boluxi kerǝk. Muxu agaⱨ, xübⱨisizki, 17-babtiki wǝⱪǝ bilǝn munasiwǝtlik agaⱨtur.

□ 18:2 «birlǝxtür» — bu sɵz muxu yǝrdǝ wǝ 4-ayǝttǝ ibraniy tilida «Lawiy» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu («Yar.» 29:34ni kɵrüng).

■ 18:6 Qɵl. 3:45

□ 18:10 «sǝn xu ülüxüngni «ǝng muⱪǝddǝs» süpitidǝ yegin» — «ǝng muⱪǝddǝs» ⱨesablanƣan nǝrsilǝr «muⱪǝddǝs yǝrdǝ», yǝni muⱪǝddǝs jaydiki ⱨoylida yeyilixi kerǝk idi. Mǝsilǝn, «Law.» 6:16ni kɵrüng.

■ 18:11 Law. 10:14

■ 18:14 Law. 27:28

□ 18:15 «barliⱪ janiwarlarning tunjiliri» — ibraniy tilida «barliⱪ ǝt igisi (bolƣan janiwar)ning baliyatⱪusini aqidiƣanlar». «tɵlǝm tɵlǝp yanduruwalsun» — demǝk, hǝlⱪ ularning ornida kaⱨinlarƣa pul berixi kerǝk.

■ 18:15 Mis. 13:2; 22:29; Law. 27:26; Qɵl. 3:13

■ 18:16 Mis. 30:13; Law. 27:25; Qɵl. 3:47; Əz. 45:12

■ 18:20 Ⱪan. 10:9; 18:2; Əz. 44:28

□ 18:23 «xu ixta bolƣan gunaⱨini ɵzliri üstigǝ alidu» — demǝk, mubada Lawiylar muⱪǝddǝs qedirni bulƣap, gunaⱨ sadir ⱪilsa, xundaⱪla ularning bihǝstǝlikidin hǝlⱪ muⱪǝddǝs qedirni bulƣap ⱨǝrⱪandaⱪ gunaⱨ sadir ⱪilƣan bolsa, bax mǝs’uliyǝtni Lawiylar ɵz üstigǝ elixi kerǝk.

□ 18:27 «...silǝrning xu «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ»nglar... din atalƣanlar ⱨesablinidu» — Lawiylarning ⱨeqⱪandaⱪ hamini yaki xarab kɵlqǝkliri yoⱪ idi, ǝlwǝttǝ. Xunga ular ɵzliri hǝlⱪtin ⱪobul ⱪilƣan «ondin bir ülüx»lǝrdin ondin birini elip, Pǝrwǝrdigarƣa «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ»lǝrni atixi kerǝk. Xu yol bilǝn ularning sunƣini huddi deⱨⱪanlarning Pǝrwǝrdigarƣa ɵz ⱨosulidin sunƣiniƣa ohxax bolidu.

□ 18:31 «silǝr wǝ ɵydikiliringlar» — muxu yǝrdǝ Lawiylarni kɵrsitidu.

□ 18:32 «silǝr Israillar atiƣan muⱪǝddǝs nǝrsilǝrni bulƣimaysilǝr, xuning bilǝn ɵlmǝysilǝr» — baxⱪa bir hil tǝrjimisi: «silǝr Israillar atiƣan muⱪǝddǝs nǝrsilǝrni ⱨeq bulƣimanglar; bolmisa, ɵlisilǝr».

■ 19:3 Ibr. 13:11, 12

■ 19:4 Ibr. 9:13

■ 19:5 Mis. 29:14; Law. 4:11, 12

□ 19:6 «ⱪizil rǝhtni» — yaki «ⱪizil yipni».

■ 19:11 Qɵl. 31:19; Ⱨag. 2:13

□ 19:12 «Izaⱨat» — toluⱪ ayǝtning baxⱪa bir hil tǝrjimisi: «U adǝm üqinqi küni ǝnǝ xundaⱪ (napakliⱪni qiⱪarƣuqi) su bilǝn ɵzini paklisun, yǝttinqi küni u pak sanilidu; ǝgǝr u üqinqi küni ɵzini paklimisa, yǝttinqi küni pak sanalmaydu».

■ 19:18 Zǝb. 51:7

■ 20:3 Qɵl. 16:32, 49

□ 20:8 «ⱨasini ⱪolungƣa al» — Musaning xu ⱨasisi kɵp ⱪetim Hudaning yolida ixlitilip kelingǝn. Birinqi ⱪetimⱪisi «Mis.» 4:2dǝ tepilidu.

■ 20:8 Nǝⱨ. 9:15; Zǝb. 78:15, 16; 105:41; 114:8

■ 20:10 Ⱪan. 32:51; Zǝb. 106:32,33

■ 20:11 Zǝb. 78:15-16; 105:41; Yǝx. 43:20; 48:21; 1Kor. 10:4

□ 20:12 «Silǝr Manga ixǝnmǝy, Israillar aldida Meni muⱪǝddǝs dǝp ⱨɵrmǝtlimigininglar üqün» — Musa bilǝn Ⱨarunning «Israillar aldida Hudani muⱪǝddǝs dǝp ⱨɵrmǝtlimǝslik» gunaⱨi toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz. «Ⱪoram tax» toƣruluⱪ «1Kor.» 10:4ni wǝ izaⱨatini kɵrüng.

■ 20:12 Qɵl. 27:14; Ⱪan. 1:37

□ 20:13 «Mǝribaⱨ» — «takallixix» degǝn mǝnidǝ. «Pǝrwǝrdigar ularning otturisida ɵzining muⱪǝddǝs ikǝnlikini kɵrsǝtti» — Huda Musa wǝ Ⱨarunning Ɵzini ⱨɵrmǝtlimigini üqün, ularni jazalap, Musaning hǝlⱪ aldida ⱪilƣan biⱨɵrmǝtlik sɵzlirining Ɵzigǝ wǝkillik ⱪilmaydiƣanliⱪini ipadilǝp, hǝlⱪ aldida Ɵzining pak-muⱪǝddǝslikini kɵrsǝtti.

■ 20:14 Ⱪan. 23:6; Ob. 10; Ob. 12

□ 20:16 «Pǝrixtǝ» — bǝzilǝr «Əlqi» dǝp tǝrjimǝ ⱪilidu. Lekin «Mis.» 23:20, 23, 34:32din ⱪariƣanda, mǝnisi dǝrwǝⱪǝ «Pǝrixtǝ»dur.

■ 20:16 Mis. 2:23; 14:19

□ 20:18 «... bizning zeminimizdin ... silǝrgǝ jǝnggǝ qiⱪimiz» — ibraniy tilida «... mening zeminimdin... silǝrgǝ jǝnggǝ qiⱪimǝn» deyilidu.

□ 20:19 «biz» — ibraniy tilida «mǝn».

□ 20:20 «Edom padixaⱨi» — ibraniy tilida «Edom».

■ 20:21 Ⱨak. 11:18

■ 20:22 Qɵl. 33:37

□ 20:24 «ɵz hǝlⱪlirigǝ ⱪoxulux» — muxu ibarǝ toƣruluⱪ «Yar.» 25:8 wǝ izaⱨatini kɵrüng. Xübⱨisizki, bu ibarǝ adǝm ɵlgǝndin keyin, roⱨining yǝnila ⱨayat bolidiƣanliⱪini kɵrsitidu.

■ 20:25 Qɵl. 33:38; Ⱪan. 32:50

■ 20:28 Ⱪan. 10:6; 32:50

□ 21:1 «Jǝnubta» — ibraniy tilida «Nǝgǝwdǝ». Nǝgǝw bolsa Pǝlǝstin zeminining jǝnub tǝripidiki qong qɵllük yǝrdur.

□ 21:3 «Hormaⱨ» — degǝnning mǝnisi «wǝyranǝ».

□ 21:5 «ǝrzimǝs nanlar» — bu sɵz Huda ularning üstigǝ ⱨǝr küni qüxüridiƣan «manna»ni kɵrsitidu. «Mis.» 16:13-36ni kɵrüng.

□ 21:6 «zǝⱨǝrlik yilanlar» —— Ibraniy tilida «ot yilanlar».

■ 21:6 1Kor. 10:9

■ 21:8 Yⱨ. 3:14

□ 21:9 «mistin bir yilan... yasitip hadiƣa esip ⱪoyƣin» — bu wǝⱪǝ toƣruluⱪ yǝnǝ «Yuⱨ.» 3:14-15ni kɵrüng.

■ 21:9 2Pad. 18:4; Yⱨ. 3:14

■ 21:10 Qɵl. 33:43

■ 21:13 Ⱨak. 11:18

□ 21:14-15 «tǝrjimǝ» — bu ⱪǝdimki xeirning birnǝqqǝ hil tǝrjimiliri bar. Bu yǝrdǝ Musa pǝyƣǝmbǝrning uni nǝⱪil kǝltürüxining mǝⱪsiti, xübⱨisizki, Pǝrwǝrdigar ⱪǝdimdin tartip Moab üqün bekitkǝn qegraning Arnon dǝryasi bilǝn Ar xǝⱨiri ikǝnlikini ispatlax üqündur.

□ 21:18 «ⱪanun qiⱪarƣuqining sɵzi bilǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «tayaⱪliri bilǝn». «hǝlⱪning kattiliri ⱪazƣan, ... ⱨasiliri bilǝn ⱪazƣan» — bu ixning xu alaⱨidiliki barki, pǝⱪǝt addiy puhralarla ǝmǝs, hǝlⱪning kattilirimu ǝmgǝk ⱪilip ⱪuduⱪ kolaxti.

□ 21:21 «izaⱨat» — «Ⱪan.» 2:26-3:11nimu kɵrüng.

■ 21:21 Ⱪan. 2:26; Ⱨak. 11:19

■ 21:22 Qɵl. 20:17

■ 21:23 Ⱪan. 2:30; 29:7; Yǝ. 24:8; Ⱨak. 11:20

□ 21:24 «Ammoniylarning qegrisiƣiqǝ igilidi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Ammoniylarning qegrisi Yaazǝr idi» (32-ayǝtni kɵrüng).

■ 21:24 Ⱪan. 2:33,37; 29:7; Yǝ. 12:2; 24:8; Ⱨak. 11:2; Zǝb. 135:10-12; 136:19-21; Am. 2:9

■ 21:25 Ⱪan. 2:34, 35

■ 21:28 Yǝx. 48:45

□ 21:29 «Kemox» — Kemox Moab qoⱪunƣan but idi. Moabiylarning uningƣa ɵz balilirini ⱪurbanliⱪ ⱪilix aditi bar idi («2Pad.» 3:27ni kɵrüng). Bu tarihⱪa ⱪariƣanda, Kemoxning «ɵz hǝlⱪigǝ» ⱨeq paydisi bolmiƣanidi!

■ 21:29 1Pad. 11:7, 33

□ 21:30 «biz ularni yiⱪitiwǝttuⱪ» — yaki «biz ularƣa attuⱪ».

■ 21:33 Ⱪan. 3:1; 29:7

■ 21:34 Zǝb. 136:20

■ 21:35 Zǝb. 136:20, 21, 22

□ 22:5 «Balaam» — Balaamning kim ikǝnliki toƣruluⱪ yǝnǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 22:5 Yǝ. 24:9

□ 22:8 «Uluƣ dǝrya» — Əfrat dǝryasini kɵrsitixi mumkin.

■ 22:18 Qɵl. 24:13

□ 22:22 «Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi» — Tǝwrat dǝwridǝ intayin alaⱨidǝ bir xǝhs idi. Bǝzi ixlarda U Hudaning ornida kɵrünǝtti (mǝsilǝn, Tǝwrattiki «Yar.» 16:4-17-ayǝt, 18-babni ⱨǝmdǝ «Tǝbirlǝr»nimu kɵrüng).

■ 22:23 2Pet. 2:16; Yǝⱨ. 11

■ 22:28 2Pet. 2:16; Yǝⱨ. 11

■ 22:32 2Pet. 2:15

□ 22:36 «ǝng bexidiki xǝⱨirigǝ» — padixaⱨning meⱨmanni ⱪarxi elix üqün, xunqǝ uzun yolƣa berip aldiƣa qiⱪixi uningƣa bolƣan qongⱪur ⱨɵrmitini bildürüx üqün idi, ǝlwǝttǝ.

□ 22:41 «Baalning egiz jayliriƣa elip qiⱪti» — «Baal» butning ismi. Xu qaƣlarda butpǝrǝslǝr daim ɵz butliriƣa ⱪurbanliⱪ ⱪilip ibadǝt ⱪilixⱪa yeⱪin ǝtraptiki mǝlum birnǝqqǝ egiz jaylarƣa qiⱪatti. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Bamot-Baalƣa elip qiⱪti».

□ 23:7 «kalam sɵzi» — Huda ɵgǝtkǝn sɵz (5-ayǝtni kɵrüng). Gǝrqǝ Balaam ǝski adǝm, ⱨǝtta «sahta pǝyƣǝmbǝr» wǝ palqi bolƣini bilǝn, Huda muxu yǝrdǝ uning aƣzi arⱪiliⱪ Israilƣa bolƣan meⱨir-xǝpⱪitini eniⱪ kɵrsitidu.

■ 23:9 Ⱪan. 33:28

□ 23:10 «Yaⱪupning topilirini kim ⱨesablap qiⱪalaydu?» — mǝnisi bǝlkim «toliliⱪida topidǝk bolƣan Yaⱪupni kim ⱨesablap qiⱪalaydu?» — degǝndǝk boluxi kerǝk.

□ 23:14 «Zofimning dalasi» — yaki «Kɵzǝtqilǝrning dalasi».

□ 23:15 «kɵrüxüp kelǝy» — Pǝrwǝrdigar bilǝn kɵrüxüx, ǝlwǝttǝ. Balaam Balaⱪni hapa ⱪilmasliⱪ üqün, bǝlkim Pǝrwǝrdigarning namini biwasitǝ tilƣa almaydu.

■ 23:16 Qɵl. 22:35

■ 23:19 1Sam. 15:29; Yaⱪ. 1:17

□ 23:21 «naⱨǝⱪliⱪ» — yaki «balayi’apǝt» yaki «balayi’apǝtning sǝwǝbi». «padixaⱨning tǝntǝnǝ awazi» — yaki «padixaⱨning (ⱪarxi elinix) tǝntǝnisi».

■ 23:21 Zǝb. 32:1, 2; 51:9-10; Yǝr. 50:20; Rim. 4:7

□ 23:22 «uningda yawa kaliningkidǝk küq bardur» — ibraniy tilida «uning yawa kalining münggüzliri bardur».

■ 23:22 Qɵl. 24:8

□ 24:4 «kɵzi eqilip düm yiⱪilƣan kixi yǝtküzgǝn kalam sɵzi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «... kɵzliri eqilƣan adǝm eytidiƣan kalam sɵzi», yǝni «Tǝngrining sɵzlirini angliƣuqi, Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirning alamǝt kɵrünüxini kɵrgüqi, kɵzi oquⱪ turup düm yiⱪilƣan kixi yǝtküzgǝn kalam sɵzi». Mumkinqiliki barki, Balaam 22-babtiki wǝⱪǝni ǝslǝydu; xu qaƣda «Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi»ni uning exiki kɵrgǝn, ǝmma u kɵrmigǝn, andin Huda «uning kɵzini aqti»

□ 24:7 «Agag» — bǝlkim Amalǝk yaki ularning ǝtrapidiki hǝlⱪlǝrning padixaⱨlirining unwani idi. «1Sam.» 15:8ni kɵrüng. Baxⱪa bir hil tǝrjimisi «Gog».

■ 24:8 Qɵl. 23:22

■ 24:9 Yar. 49:9; Qɵl. 23:24

■ 24:13 Qɵl. 22:18

□ 24:16 «kɵzi eqilƣan düm yiⱪiliƣan kixi yǝtküzidiƣan kalam sɵzi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «... kɵzliri eqilƣan adǝm eytidiƣan kalam sɵzi». Demǝk, «Tǝngrining sɵzlirini angliƣuqi, Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirning alamǝt kɵrünüxini kɵrgüqi, kɵzi oquⱪ düm yiⱪilƣan kixi yǝtküzgǝn kalam sɵzi».

□ 24:17 «yeⱪin yǝrdin ǝmǝs» — yaki «pat arida ǝmǝs». «Xetlǝr» — mǝlum ⱪǝbilini yaki tehimu mumkinqiliki barki, Adǝm’atining oƣli Xetning ǝwladlirini, yǝni (Nuⱨ pǝyƣǝmbǝrning ǝwladliri bolƣan) barliⱪ insanlarni kɵrsitixi mumkin. Undaⱪta bu bexarǝt Mǝsiⱨning barliⱪ insanlar üstidin ⱨɵkümranliⱪ ⱪilidiƣanliⱪini kɵrsitidu. «Xetlǝr» degǝnning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «ƣowƣa-topilang kɵtürgüqilǝr». «bexarǝtni xǝrⱨlǝx» —bu bexarǝt (16-19) awwal Dawut padixaⱨni, andin Dawutning ǝwladi bolƣan Mǝsiⱨni kɵrsitidu. Bu bexarǝttǝ Dawut padixaⱨning Moab, Edom wǝ Seirni (Seir Edom turƣan yurtning baxⱪa bir ismi) ixƣal ⱪilidiƣanliⱪi eytilidu, dǝrwǝⱪǝ Dawut u yǝrlǝrni ixƣal ⱪilidu («2Sam.» 8:2, «Zǝb.» 60:1-2). Ahirⱪi zamanda Mǝsiⱨ Israilni ⱪutⱪuzux üqün, Israillarning düxmǝnlirigǝ xu ohxax ixlarni ⱪilidu.

■ 24:17 Yǝr. 48:45

□ 24:19 «Xǝⱨǝr» — bǝlkim Moabning paytǝhtini kɵrsitixi mumkin. «Xǝⱨǝrdǝ ⱪalƣan ⱨǝmmǝylǝn» degǝnning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «xǝⱨǝrning ⱪalduⱪi» (demǝk, xǝⱨǝrning ⱪalƣan yǝrliri).

■ 24:19 2Sam. 8:14

□ 24:20 «Amalǝk idi ǝsli ǝllǝr arisida bax» — bǝlkim ⱨǝjwiy, kinayilik gǝp. Amalǝk degǝn ǝl Israilƣa birinqi bolup ⱨujum ⱪilƣanidi, bǝlkim ular ɵzlirini «ǝllǝrning bexi» dǝp qaƣliƣan boluxi mumkin — Lekin ular ⱨalak bolidu. Bu ix awwal Saul padixaⱨ («1Sam.» 14-15-bab) andin Dawut padixaⱨ arⱪiliⱪ («1Sam.» 27:8, «2Sam.» 12:8), ahirida Ximeonlar arⱪiliⱪ bolƣan («2Tar.» 4:34).

□ 24:22 «Axur» — Asuriyǝni kɵrsitidu. Bexarǝt bǝlkim Asuriyǝ imperiyǝsi tǝripidin ǝmǝlgǝ axurulƣan. Asuriyǝ imperatori Tiglat-Pilǝsǝr III miladiyǝdin ilgiriki 742-yili, Xalmanǝzǝr V miladiyǝdin ilgiriki 722-yili keniylǝrni Israillar bilǝn birgǝ tutⱪun ⱪilip, elip kǝtkǝn boluxi mumkin. Bǝzi alimlar bexarǝtni baxⱪa bir «Axur» dǝp atalƣan hǝlⱪni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu («Yar.» 25:3, «2Sam.» 2:9).

□ 24:24 «Ebǝr» — Ibraniylarning ǝjdadini, xundaⱪla muxu yǝrdǝ Yǝⱨudiy hǝlⱪini kɵrsitixi mumkin. «Kittim» — Tǝwratning awwalⱪi dǝwrliridǝ «Kittim» Kretlǝrni kɵrsitǝtti. Bexarǝt awwal miladiyǝdin ilgiriki 13-ǝsirdǝ Filistiylǝrning ottura xǝrⱪⱪǝ tajawuz ⱪilixini kɵrsitidu. Keyinki waⱪitlarda «Kittim» degǝn bu isim Ottura Dengiz tǝrǝptin yaki mǝƣrib tǝrǝptin kelip tajawuz ⱪilidiƣan ⱨǝrⱪaysi ǝllǝrni kɵrsǝtkǝn. Xunga bu bexarǝt yǝnǝ Rim imperiyǝsining ottura xǝrⱪⱪǝ tajawuz ⱪilixini (miladiyǝdin ilgiriki 190-yili baxlanƣan) kɵrsitixi mumkin («Dan.» 11:30ni wǝ izaⱨatlarni kɵrüng). Ahir berip Rim imperiyǝsi ⱨalak boldi; u ahir zamanda yǝnǝ bir ⱪetim dǝjjalning baxⱪuruxi astida bolup, yǝnǝ bir xǝkildǝ pǝyda boluxi mumkin; ahirda Mǝsiⱨ dǝjjalning imperiyǝsini mutlǝⱪ ⱨalak ⱪilidu.

■ 25:1 Qɵl. 31:16; 33:49

■ 25:2 Zǝb. 106:28; Ⱨox. 9:10

□ 25:3 «Baal» — butning ismi; «Baal-Peor» degǝn sɵz Peor degǝn jayni «alaⱨidǝ baxⱪurƣan Baal»ni kɵrsitidu.

■ 25:3 Zǝb. 106:29

■ 25:4 Ⱪan. 4:3; Yǝ. 22:17

■ 25:7 Zǝb. 106:30

■ 25:9 1Kor. 10:8

■ 25:11 2Kor. 11:2

■ 25:12 Zǝb.106:31

■ 25:17 Qɵl. 31:2

■ 25:18-19 Wǝⱨ. 18:6

□ 26:1 wabadin keyin — bu waba bilǝn ǝyni qaƣda Pǝrwǝrdigarƣa asiyliⱪ ⱪilƣan qonglarning ⱪalduⱪliri ɵltürüldi (64-65-ayǝtlǝrni kɵrüng).

■ 26:2 Qɵl. 1:3

□ 26:4 ⱨǝmmisi tizimlinip sanaⱪtin ɵtküzülüxi kerǝk — bu sanaⱪtin ɵtküzüxning mǝⱪsǝtliri xübⱨisizki: (1) Ⱪanaan zeminiƣa kirgǝndin keyin ular kɵp ⱪetim jǝnggǝ qiⱪixi kerǝk bolatti. Xuningƣa tǝyyarliⱪ ⱪilix üqün Israillarning ⱨǝrbir jǝngqisi sǝp-sǝplǝrdǝ orunlaxturuluxi kerǝk; (2) ular Ⱪanaan zeminiƣa kirix aldida turidu; pat arida xu zemin ⱨǝrbir ⱪǝbiligǝ, jǝmǝtkǝ, ailigǝ sanliriƣa ⱪarap tǝⱪsim ⱪilinidu (34:16-29). Xunga hǝlⱪning sanliri ⱪǝbilǝ-jǝmǝt boyiqǝ tǝpsiliy eniⱪlinixi kerǝk idi; (3) Hudaning sɵzining ǝmǝlgǝ axuruluxi bilǝn ǝslidǝ ɵzigǝ ⱪarxi qiⱪⱪan «qonglar»ning ⱨǝmmisining yoⱪalƣanliⱪini ispatlax üqün boldi (64-65-ayǝtni kɵrüng).

■ 26:4 Qɵl. 1:1, 2, 3

■ 26:5 Yar. 46:9; Mis. 6:14; 1Tar. 5:1

□ 26:9 «qaⱪirilƣan mɵtiwǝrlǝr bolsimu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «qaⱪirilƣan bolsimu,...»

■ 26:9 Qɵl. 16:12

□ 26:12 «Nǝmuǝl» —— «Yar.» 46:10dǝ «Yǝmuǝl».

■ 26:19 Yar. 38:7, 10; 46:12

■ 26:21 Yar. 46:12

■ 26:29 Yǝ. 17:1

■ 26:33 Qɵl. 27:1

□ 26:39 «Xǝfufamning» — yaki «Xufamning».

□ 26:46 «Seraⱨ» — yaki «Saraⱨ».

□ 26:53 «royhǝtkǝ elinƣan san boyiqǝ» — ibraniy tilida «adǝm ismi bilǝn elinƣan san boyiqǝ».

■ 26:54 Qɵl. 33:54

■ 26:55 Qɵl. 33:54; Yǝ. 11:23; 14:2

■ 26:57 Mis. 6:17, 18, 19, 20

■ 26:59 Mis. 2:1, 2; 6:19

□ 26:61 «ƣǝyriy ot» — muxu wǝⱪǝ «Law.» 10-babta hatirilinidu; «Law.» 10:1diki izaⱨatnimu kɵrüng.

■ 26:61 Law. 10:2; Qɵl. 3:4; 1Tar. 24:2

■ 26:65 Qɵl. 14:28, 29, 34, 35; 1Kor. 10:5, 6

■ 27:1 Qɵl. 26:33; 36:2; Yǝ. 17:3

■ 27:3 Qɵl. 14:35; 16:1; 26:64

■ 27:7 Qɵl. 36:2

□ 27:12 «Izaⱨat» — «Ⱪan.» 31:1-8nimu kɵrüng.

■ 27:12 Ⱪan. 32:48, 49

□ 27:13 «ɵz hǝlⱪliringgǝ ⱪoxulisǝn» — bu ibarǝ toƣruluⱪ «Yar.» 25:8 wǝ izaⱨatini kɵrüng.

■ 27:13 Qɵl. 20:24

■ 27:14 Qɵl. 20:12

□ 27:16-17 «aldiƣa kirip qiⱪalaydiƣan» — ibraniy tilida «(hǝlⱪning) aldida qiⱪip kirǝlǝydiƣan». Bu ibarǝ ibraniy tilida hǝlⱪni sirttiki düxmǝnlǝrgǝ taⱪabil turuxⱪa yetǝkqilik ⱪilalaydiƣan wǝ iqki ixlarni obdan bir tǝrǝp ⱪilalaydiƣan degǝnni bildüridu. «baxlap mangalaydiƣan» — ibraniy tilida «baxlap qiⱪip kirǝlǝydiƣan». Yuⱪiriⱪi izaⱨatni kɵrüng.

■ 27:16-17 Qɵl. 16:22; Ibr. 12:9; 1Pad. 22:17; Mat. 9:36; Mar. 6:34

□ 27:18 «Roⱨim bar» — ibraniy tilida «Roⱨ bar» — Hudaning Muⱪǝddǝs Roⱨi.

■ 27:18 Ⱪan. 3:21; 34:9

□ 27:21 «urim» — birhil tax idi. Ularning ⱪandaⱪ ikǝnlikini ⱨazir bir nemǝ demǝk tǝs. Lekin ular arⱪiliⱪ Huda Ɵzining iradisini izdǝydiƣanlarƣa yol kɵrsitǝtti. «Mis.» 28:30 wǝ izaⱨatni kɵrüng.

■ 27:21 Mis. 28:30; Law. 8:8

□ 28:1 «Daimliⱪ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ» — yaki «daimiy kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ» yaki «künlük kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ». «Mis. » 29:38-46nimu kɵrüng.

■ 28:3 Mis. 29:38

□ 28:4 «gugum» — ibraniy tilida «ikki kǝq ariliⱪida» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu — demǝk, kün petiwatⱪan waⱪit bilǝn ⱪarangƣu qüxüx ariliⱪida bolƣan waⱪit.

□ 28:5 «bir ǝfaⱨ» — tǝhminǝn 2 kürǝ yaki 22 litr idi. Bir ⱨin tǝhminǝn 3.6 litr idi.

■ 28:5 Mis. 16:36; 29:40; Law. 2:1

□ 28:7 «muⱪǝddǝs jay» — muxu yǝrdǝ ibadǝt qedirining ⱨoylisini kɵrsǝtsǝ kerǝk.

□ 28:16 «Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan «ɵtüp ketix» ⱪozisi sunulsun» —— Ibraniy tilida «Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan «ɵtüp ketix» bolidu». Bu ⱨeyt toƣruluⱪ «Law.» 23.5-14nimu kɵrüng.

■ 28:16 Mis. 12:18; 23:15; Law. 23:5

■ 28:18 Law. 23:7

□ 28:26 ««Dǝslǝpki orma» küni, yǝni «ⱨǝptilǝr ⱨeyti»nglarda» — yaki «yǝni (silǝr) ⱨǝptǝnglarni (demǝk, yǝttǝ ⱨǝptǝ) ɵtküzgǝndin keyin». «Law.» 23:15-22nimu kɵrüng.

□ 29:1 «muⱪǝddǝs yiƣilix» — «muⱪǝddǝs yiƣilix»lar yaki «muⱪǝddǝs sorun»lar toƣruluⱪ «Law.» 23:2 wǝ izaⱨatini kɵrüng.

■ 29:1 Law. 23:24

□ 29:7 «nǝpsinglarni tartip ɵzünglarni tɵwǝn tutup» —— Ibraniy tilida birla sɵz bilǝn ipadilinidu. Yǝⱨudiy ǝn’ǝniliri boyiqǝ bu ixlar roza tutuxni ɵz iqigǝ alatti. 16:29-31nimu kɵrüng.

■ 29:7 Law. 16:29, 31; 23:27

■ 29:8 Qɵl. 28:19

■ 29:35 Law. 23:36

■ 30:2 Ⱪan. 23:20

■ 31:2 Qɵl. 25:17; 27:13

□ 31:6 «muⱪǝddǝs ǝswablar» — nemǝ ikǝnliki ⱨazir eniⱪ ǝmǝs. «urim» wǝ «tummim» boluxi mumkin. «Agaⱨ kanay» bǝlkim 10:2dǝ tilƣa elinƣan ikki kanay idi.

□ 31:7 «Midiyanlar bilǝn soⱪuxⱪili qiⱪip, ǝrkǝklǝrning ⱨǝmmisini ɵltürüwǝtti» — Pǝrwǝrdigarning Midiyanlar toƣruluⱪ bu buyruⱪi 25:16-18dimu hatirilinidu. «Ərkǝklǝrning ⱨǝmmisi» — jǝnggǝ ⱪatnaxⱪan ǝrkǝklǝr, ǝlwǝttǝ.

■ 31:8 Yǝ. 13:21, 22

■ 31:11 Ⱪan. 20:14

□ 31:16 « Midiyanliⱪ ayallar ... Israillarni... gunaⱨⱪa patⱪuzuxi bilǝn, Pǝrwǝrdigarning jamaitigǝ waba yaƣdurulƣan ǝmǝsmu?» — bu waba toƣruluⱪ 25:1-3ni kɵrüng.

■ 31:16 Qɵl. 25:1, 2, 18; 2Pet. 2:15; Wǝⱨ. 2:14

■ 31:17 Ⱨak. 21:11

□ 31:18 «yax ⱪizlar» — yaki «ⱪiz balilar».

□ 31:19 «Silǝr bargaⱨ sirtida yǝttǝ kün qedir tikip turunglar... üqinqi küni wǝ yǝttinqi küni ɵzini paklisun» — yaki «ⱨǝrkim adǝm ɵltürgǝn wǝ ɵlükkǝ tǝgkǝn bolsa, silǝr bargaⱨ sirtida yǝttǝ kün qedir tikip turunglar; ⱨǝrkim üqinqi küni wǝ yǝttinqi küni ɵzini paklisun».

■ 31:23 Qɵl. 19:9

■ 31:27 1Sam. 30:24

■ 31:41 Qɵl. 18:8,19

■ 31:53 Ⱪan. 20:14

□ 32:1 «Izaⱨat» — «Ⱪan.» 3:12-22nimu kɵrüng.

□ 32:3 «Sibmaⱨ» — yaki «Sibmaⱨ».

■ 32:8 Qɵl. 13:3; Ⱪan. 1:22

■ 32:11 Qɵl. 14:28; Ⱪan. 1:35

■ 32:28 Yǝ. 1:13; 4:12

■ 32:33 Ⱪan. 3:12; Yǝ. 13:8; 22:4

■ 32:39 Yar. 50:23

□ 32:41 «Ⱨawot-Yair» — «Yairning yeziliri» degǝn mǝnidǝ.

□ 33:3 «mǝrdanilik bilǝn» — ibraniy tilida «ⱪolini yuⱪiriƣa kɵtürgǝn ⱨalda».

■ 33:3 Mis. 12:37

□ 33:4 «Pǝrwǝrdigar Misirliⱪlarning mǝbudlirining üstidin ⱨɵküm qüxürdi» — «Mis.» 12:12ni wǝ izaⱨatini kɵrüng.

■ 33:6 Mis. 13:20

■ 33:7 Mis. 14:2

■ 33:8 Mis. 15:22, 23

■ 33:9 Mis. 15:27

■ 33:11 Mis. 16:1

■ 33:14 Mis. 17:1

■ 33:15 Mis. 19:1

■ 33:16 Qɵl. 11:34, 35

■ 33:30 Ⱪan. 10:6

■ 33:36 Qɵl. 20:1

■ 33:37 Qɵl. 20:22

■ 33:38 Qɵl. 20:25; Ⱪan. 32:50

■ 33:40 Qɵl. 21:1

■ 33:41 Qɵl. 21:4

■ 33:43 Qɵl. 21:10

□ 33:45 «Iyim» — «Iyǝ-Abarim» degǝnning ⱪisⱪartilƣan xǝkli.

□ 33:49 «Abǝl-Xittim» —— «Akatsiyǝ qimǝnzarliⱪi» degǝn mǝnidǝ.

■ 33:49 Qɵl. 25:1; Yǝ. 2:1

□ 33:52 ««yuⱪiri jay»lar» — ǝslidǝ butpǝrǝslǝr mǝbudliriƣa qoⱪunidiƣan, tawap ⱪilidiƣan taƣ qoⱪⱪiliri ⱪatarliⱪ jaylar idi. Israillar keyinki waⱪitlarda xu yǝrlǝrdǝ Pǝrwǝrdigarƣa ibadǝt ⱪilatti, biraⱪ uzun ɵtmǝyla butpǝrǝs hǝlⱪlǝrgǝ ǝgixip xu yǝrlǝrni butpǝrǝslik ⱪilidiƣan jaylar ⱪiliwaldi. «Law.» 26:30ni wǝ izaⱨatini kɵrüng.

■ 33:52 Ⱪan. 7:2-26

■ 33:54 Qɵl. 26:54-65

■ 33:55 Yǝ. 23:13; Ⱨak. 2:3

□ 34:3 «Xor dengizi» — yǝnǝ «Ɵlük dengiz» dǝpmu atilidu.

■ 34:3 Yǝ. 15:1

□ 34:4 «Seriⱪ Exǝk dawini» — ibraniy tilida «Akrabbim dawini».

□ 34:6 «Uluƣ dengiz» — ⱨazir «Ottura dengiz» dǝp atilidu.

□ 34:8 «Hamat eƣizi» — yaki «Libo-Hamatⱪa».

□ 34:11 «Kinnǝrǝt dengizi» — yaki «Kinnǝrǝt kɵli» keyin «Galiliyǝ dengizi», «Tiberius dengizi» dǝpmu atalƣan. «Kinnǝrǝt»ning mǝnisi «qiltar» — kɵlning xǝkli qiltarsimandur.

■ 34:17 Yǝ. 14:1

□ 34:19 «Yǝⱨuda Yǝⱨuda ⱪǝbilisidin» — yaki «Yǝⱨuda ⱪǝbilisi üqün».

□ 34:20 «Xǝmuǝl» — yaki «Samuil».

■ 35:2 Yǝ. 21:2

□ 35:4 «gǝz» — Muⱪǝddǝs Kitabta ixlitilgǝn «gǝz»ni bǝlkim bir «jǝynǝk» deyixkǝ toƣra kelidu — yǝni adǝmning jǝynikidin barmaⱪlirining uqiƣiqǝ bolƣan ariliⱪ (tǝhminǝn 45 santimetr).

□ 35:5 «ayǝtning xǝrⱨi» — muxu ayǝttiki «ikki ming gǝz» bǝlkim xu yaylaⱪlarning uzunluⱪi boluxi mumkin. Demǝk, Lawiylarning ular turidiƣan xǝⱨǝr ǝtrapida ularƣa yayliⱪ ⱪilip ayrilƣan tɵt parqǝ yeri bar idi; ⱨǝrbir parqǝ yǝr sepilƣa yandax bolup, uzunluⱪi ikki ming gǝz, kǝngliki bir ming gǝz kelǝtti.

□ 35:6 «qüxǝnqisi» — tɵwǝndiki 10-34-ayǝtlǝrdiki ⱪanunni kɵrüng.

■ 35:6 Yǝ. 21:21

□ 35:8 «panaⱨliⱪ xǝⱨǝrliri» — Lawiylar yalƣuz bu xǝⱨǝrlǝrdǝ turƣan ǝmǝs; biraⱪ bǝlkim ɵzliri xu xǝⱨǝrlǝrdin turuxⱪa haliƣan ɵylǝrni ǝtraptiki ⱪǝbilidikilǝrdin awwal tallax ⱨoⱪuⱪi boluxi mumkin. Mǝsilǝn, «Ⱨak.» 9:1dǝ «Xǝⱪǝm» (Lawiylarning bir xǝⱨiri)dǝ yǝnǝ «Abimǝlǝk wǝ ⱪerindaxliri» turatti.

■ 35:10 Ⱪan. 19:2; Yǝ. 20:2

□ 35:12 «Ⱪisaskar» yaki «ⱪisas alƣuqi»» — (ibraniy tilida «goel») muxu yǝrdǝ ɵltürülgüqining yeⱪin bir tuƣⱪinini kɵrsitidu. Birsi baxⱪa birsini (mǝyli ⱪǝstǝn yaki ⱪǝstǝn bolmisun) ɵltürgǝn bolsa, ɵltürülgüqining ailisidin birsi «ⱪan ⱪisasi alimǝn» degǝn bir kixi ɵltürgüqining ⱪenini elix ⱨoⱪuⱪi bar idi. «Panaⱨliⱪ xǝⱨǝrlǝr» degǝn nizam-tüzüm ɵltürüx ixning ⱪatilliⱪ yaki tasadipiyliⱪtin bolƣanliⱪini eniⱪlaxⱪa yitǝrlik waⱪit bolsun degǝn mǝⱪsǝt bilǝn bekitilgǝn. «Goel» toƣruluⱪ yǝnǝ «Ayup» 19:25 wǝ izaⱨatini kɵrüng.

■ 35:14 Ⱪan. 4:41; Yǝ. 20:8

■ 35:20 Ⱪan. 19:11

□ 35:22 «mǝⱪsǝtsizla» — ibraniy tilida «mɵküngǝn ⱨalda ǝmǝs bolup...».

■ 35:30 Ⱪan. 17:6; 19:15

■ 36:2 Qɵl. 26:55, 56; 27:7; 33:54; Yǝ. 17:3, 4

□ 36:4 «azadliⱪ yili» — ǝslidǝ ibraniy tilida «burƣa (qelix) yili» dǝp atilatti. Keyin, uning qüxǝnqisi tezla «azadliⱪ yili», «xadliⱪ yili» degǝngǝ ɵzgǝrdi. «Law.» 25-bab, bolupmu 25:10 wǝ izaⱨatini kɵrüng.

■ 36:11 Qɵl. 27:1

Ⱪanun xǝrⱨi

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

Ⱪanun xǝrⱨi

1

Pǝrwǝrdigarning meⱨribanliⱪi — tarihni ⱪayta bayan ⱪilix

1 Tɵwǝndǝ hatirilǝngini Musaning Iordan dǝryasining xǝrⱪiy tǝripidiki Paran bilǝn Tofǝl, Laban, Ⱨazirot, Di-Zaⱨabning otturisida, yǝni Sufning udulidiki qɵl-tüzlǝngliktǝ, pütkül Israilƣa eytⱪan sɵzliridur: —

2 Ⱨorǝb teƣidin qiⱪip, Seir teƣining yoli bilǝn Ⱪadǝx-barneaƣa barƣuqǝ jǝmiy on bir künlük yol idi. 3 Ⱨalbuki, Musa bu barliⱪ sɵzlǝrni Pǝrwǝrdigarning ularni dǝp ɵzigǝ tapiliƣini boyiqǝ Israillarƣa eytⱪan waⱪti ⱪiriⱪinqi yili, on birinqi ayning birinqi küni boldi; 4 bu waⱪit Musa Ⱨǝxbonni paytǝht ⱪilƣan Amoriylarning padixaⱨi Siⱨonni wǝ Axtarot wǝ Ədrǝyni paytǝht ⱪilƣan Baxanning padixaⱨi Ogni mǝƣlup ⱪilƣandin keyinki mǝzgil idi. ■ 5 Xuning bilǝn Iordan dǝryasining xǝrⱪiy tǝripidiki Moab zeminida Musa pǝyƣǝmbǝr bu ⱪanun-tǝlimni xǝrⱨlǝxkǝ baxlap, mundaⱪ dedi: —

6 «Pǝrwǝrdigar Hudayimiz Ⱨorǝb teƣida bizgǝ sɵz ⱪilip: — «Silǝrning muxu taƣ ǝtrapida turƣan waⱪtinglar yetǝrlik boldi; 7 ǝmdi burulup sǝpǝrgǝ atlinip, Amoriylar turuwatⱪan egizlikkǝ wǝ uningƣa yeⱪin bolƣan barliⱪ jaylarƣa, jümlidin Arabaⱨ tüzlǝnglikigǝ, taƣliⱪlarƣa, oymanliⱪⱪa, jǝnubⱪa, dengiz boyliriƣa, uluƣ dǝrya, yǝni Əfrat dǝryasiƣiqǝ Ⱪanaaniylarning zeminiƣa ⱨǝm Liwan zeminiƣa beringlar. 8 Mana, Mǝn xu zeminni silǝrning aldinglarƣa ⱪoydum; kiringlar, Pǝrwǝrdigar ata-bowiliringlarƣa, yǝni Ibraⱨim, Isⱨaⱪ, Yaⱪup wǝ ularning ǝwladliriƣa: «Silǝrgǝ berimǝn» dǝp ⱪǝsǝm ⱪilƣan zeminni igilǝnglar» — degǝnidi.■

9 Xunga Mǝn xu qaƣda silǝrgǝ: —

«Mǝn yükünglarni yalƣuz kɵtürǝlmǝymǝn. ■ 10 Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrni kɵpǝytti; mana, bügün silǝr asmandiki yultuzlardǝk nurƣunsilǝr. 11 Ata-bowanglarning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigar dǝrwǝⱪǝ silǝrni ⱨazirⱪidin yǝnǝ ming ⱨǝssǝ kɵpǝytkǝy, xundaⱪla wǝdǝ ⱪilƣinidǝk silǝrgǝ bǝht-bǝrikǝt ata ⱪilƣay! 12 Lekin mǝn ɵzüm yalƣuz ⱪandaⱪmu silǝrning japaliringlarni, yükünglarni wǝ talax-tartixinglarni kɵtürǝlǝymǝn? 13 Ɵzünglar üqün ⱨǝrⱪaysi ⱪǝbililiringlardin danixmǝn, yorutulƣan mɵtiwǝrlǝrni tallanglar, mǝn ularni üstünglǝrgǝ yolbaxqi ⱪilimǝn» — dedim.

14 Silǝr bolsanglar manga: — «Sening eytⱪining yahxi gǝp boldi», dedinglar. 15 Xuning bilǝn mǝn ⱪǝbililiringlardin munǝwwǝr adǝmlǝrni, yǝni danixmǝn ⱨǝm mɵtiwǝr adǝmlǝrni tallap, üstünglǝrgǝ yolbaxqi ⱪilip, mingbexi, yüzbexi, ǝllikbexi wǝ onbexi ⱪilip tǝyinlǝp, ⱪǝbililiringlar üqün ⱨǝrhil ǝmǝllǝrni tutuxⱪa tiklidim. 16 Xu qaƣda mǝn aranglardiki soraⱪqilarƣa: «Ⱪerindaxliringlar arisidiki ǝrz-dǝwalarni soranglar, ⱪerindax bilǝn ⱪerindaxning otturisida wǝ puⱪraying bilǝn ⱪoxna olturƣan yaⱪa yurtluⱪlar otturisida adil ⱨɵküm qiⱪiringlar; ■ 17 ⱨɵküm qiⱪarƣanda ⱨeqⱪandaⱪ kixining yüz-hatirisini ⱪilmanglar; mǝyli kiqik bolsun, qong bolsun silǝr ⱨǝmmisiningla ixlirini soranglar. Silǝr insanlarning sɵlitidin ⱪorⱪmasliⱪinglar kerǝk, qünki muxu ⱨɵküm qiⱪirix ixi Hudaƣa tǝwǝ ixtur. Silǝrgǝ tǝs qüxidiƣan ix bolsa, mening aldimƣa elip kelinglar, mǝn uni anglaymǝn» — dedim. ■ 18 Əyni qaƣda mǝn ⱪilixⱪa kerǝk bolƣan barliⱪ ixlar toƣruluⱪ tapiliƣanmǝn.

Ⱪadǝx-Barneadiki Hudaƣa bolƣan ixǝnqsizlik

19 Biz Pǝrwǝrdigar Hudayimiz bizgǝ buyruƣandǝk Ⱨorǝbtin qiⱪip, Amoriylarning taƣliⱪiƣa barduⱪ wǝ silǝr xu yoldiki bipayan, dǝⱨxǝtlik qɵlni kɵrdunglar; biz uning ⱨǝmmisidin ɵtüp, Ⱪadǝx-Barneaƣa kǝlduⱪ. 20 Wǝ mǝn silǝrgǝ: — «Silǝr Pǝrwǝrdigar Hudayimiz bizgǝ ata ⱪilidiƣan, Amoriylarning teƣiƣa yetip kǝlduⱪ. 21 Mana, Pǝrwǝrdigar Hudayinglar bu zeminni aldinglarƣa ⱪoydi; ata-bowanglarning Hudasi Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ eytⱪandǝk, xu yǝrgǝ qiⱪip uni igilǝnglar; ⱪorⱪmanglar, ⱨeq ⱨoduⱪmanglar» — dedim.

22 Xuning bilǝn silǝr ⱨǝmminglar yenimƣa kelip manga: — «Biz zeminƣa kirixtin ilgiri aldin adǝmlǝrni ǝwǝtǝyli; ular biz üqün u yǝrni kɵzitip, qiⱪiximiz kerǝk bolƣan yol wǝ biz uqraydiƣan xǝⱨǝrlǝr toƣruluⱪ hǝwǝr yǝtküzsun» — dedinglar.

23 Bu ix nǝzirimgǝ muwapiⱪ kɵrünüp, mǝn aranglardin on ikki adǝmni, yǝni ⱨǝrⱪaysi ⱪǝbilidin birdin adǝmni tallidim. ■ 24 Ular yolƣa atlinip taƣⱪa berip, Əxkol jilƣisiƣa qüxüp u yǝrni tǝkxürüp kɵrüxti. □  ■ 25 Ular ⱪolliriƣa xu zemindiki mewilǝrdin elip bizgǝ kǝltürdi wǝ mǝlumat berip: «Pǝrwǝrdigar Hudayimiz bizgǝ tǝⱪdim ⱪilƣan bu zemin yahxidur» — dedi.

26 Ⱨalbuki, silǝr zeminƣa qiⱪixⱪa unimidinglar, Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning ǝmrigǝ ⱪarxi qiⱪip Uningƣa asiyliⱪ ⱪildinglar ■ 27 wǝ ɵz qediringlarda ⱪaⱪxap: «Pǝrwǝrdigar bizgǝ ɵq bolƣanliⱪidin bizni Amoriylarning ⱪoliƣa tapxurup ⱨalak ⱪilix üqün Misir zeminidin qiⱪarƣan. 28 Əmdi biz nǝgǝ bararmiz? Qünki ⱪerindaxlirimiz: «Xu yǝrdiki adǝmlǝr bizdin qong ⱨǝm egiz bir hǝlⱪ ikǝn; ularning xǝⱨǝrliri intayin qong, sepilliri asmanƣa taⱪixidikǝn; uning üstigǝ biz xu yǝrdǝ Anakiylarni bayⱪiduⱪ», dǝp kɵnglimizni parakǝndǝ ⱪiliwǝtti» — dedinglar.□  ■

29 Xunga mǝn silǝrgǝ: «Ⱪorⱪmanglar, ularning aldida dǝkkǝ-dükkigǝ qüxmǝnglar; 30 silǝrning aldinglarda mangidiƣan Pǝrwǝrdigar Hudayinglar Misir zeminida kɵz aldinglarda barliⱪ ⱪilƣanliridǝk silǝr üqün jǝng ⱪilidu; 31 silǝr yǝnǝ qɵl-bayawandimu barliⱪ mangƣan yolliringlarda muxu yǝrgǝ yetip kǝlgüqǝ insan ɵz oƣlini ⱪuqiⱪida kɵtürginidǝk Pǝrwǝrdigar Hudayinglarningmu silǝrni kɵtürginini kɵrdunglar. 32-33 Xuningdǝk gǝrqǝ U yǝnǝ keqidǝ otta, kündüzdǝ bulut iqidǝ silǝrning aldinglarda mengip, bargaⱨ tikküdǝk yǝrlǝrni izdǝp tepix üqün yürgǝn bolsimu, bu ixta Pǝrwǝrdigar Hudayinglarƣa ixǝnmidinglar.■

34 Pǝrwǝrdigar bu sɵzlǝrni ⱪilƣan awazinglarni anglap ƣǝzǝplinip: 35 «Bu rǝzil dǝwrdikilǝrdin ⱨeqbir adǝm ⱨǝrⱪandaⱪ yol bilǝn Mǝn ata-bowiliriƣa tǝⱪdim ⱪilixni ⱪǝsǝm ⱪilƣan bu yahxi zeminni kɵrgüqi bolmaydu! ■ 36 Pǝⱪǝt Yǝfunnǝⱨning oƣli Kalǝb pütün ⱪǝlbi bilǝn Pǝrwǝrdigarƣa ǝgǝxkǝqkǝ, xula zeminni kɵridu wǝ u ɵz puti bilǝn kezip qiⱪⱪan barliⱪ yǝrni uningƣa wǝ uning baliliriƣa berimǝn» — dǝp ⱪǝsǝm ⱪildi.□

37 Xu qaƣda Pǝrwǝrdigar silǝrning sǝwǝbinglardin mǝndinmu aqqiⱪlandi wǝ: «Sǝnmu xu yǝrgǝ kirgüqi bolmaysǝn. □  ■ 38 lekin aldingda hizmǝttǝ turuwatⱪan Nunning oƣli Yǝxua kirǝlǝydu. Uni küqlǝndürgin, qünki u Israillarni uningƣa miras ⱪilduridu. 39 Xuningdǝk silǝrning: «Ular düxmǝnlǝrning oljisi bolup ⱪalidu» degǝn kiqik baliliringlar, yǝni bügünki kündǝ yahxi-yamanni pǝrⱪ etǝlmǝydiƣan baliliringlar bolsa, kiridu; Mǝn u yǝrni ularƣa ata ⱪilimǝn wǝ ular uni igilǝydu.

40 Lekin silǝr bolsanglar, burulup Ⱪizil Dengizƣa baridiƣan yol bilǝn qɵl-bayawanƣa ⱪayttinglar» — dedi.□

41 Xu qaƣda silǝr manga jawab berip: «Biz dǝrwǝⱪǝ Pǝrwǝrdigar aldida gunaⱨ sadir ⱪilduⱪ. Xuning üqün biz ⱨazir Pǝrwǝrdigar Hudayimiz bizgǝ ⱪilƣan barliⱪ ǝmri boyiqǝ jǝng ⱪilƣili qiⱪimiz» — dedinglar. Xuning bilǝn silǝrning ⱨǝrbiringlar ɵz beximqiliⱪ ⱪilip ⱪoral-yaraⱪliringlarni esip, taƣⱪa qiⱪmaⱪqi boldunglar. 42 Lekin Pǝrwǝrdigar manga: Ularƣa: — «Qiⱪmanglar, jǝng ⱪilmanglar, qünki Mǝn aranglarda ǝmǝsmǝn; silǝr qoⱪum düxmǝnliringlar aldida mǝƣlup bolisilǝr», degin, dedi.

43 Mǝn silǝrgǝ sɵz ⱪildim, lekin silǝr ⱪulaⱪ salmidinglar, bǝlki Pǝrwǝrdigarning sɵzigǝ ⱪarxi qiⱪip asiyliⱪ ⱪilip, ɵz beximqiliⱪ ⱪilip taƣⱪa qiⱪtinglar. 44 Lekin taƣda turƣan Amoriylar silǝrgǝ ⱪarxi atlinip, bir top ⱨǝrilǝrdǝk silǝrni taki Hormaⱨƣiqǝ ⱪoƣlap, Seirda silǝrni ⱪiliqlap ɵltürdi. 45 Silǝr ⱪaytip kelip Pǝrwǝrdigar aldida yiƣa-zar kɵtürdünglar, ǝmma Pǝrwǝrdigar pǝryadinglarni anglimidi, ya uningƣa ⱪulaⱪ salmidi.

46 Xuning bilǝn silǝr Ⱪadǝxtǝ nurƣun künlǝr turup ⱪaldinglar — silǝr ⱪanqǝ künlǝr xu yǝrdǝ turdunglar!□

2

Ⱪadǝx-barneadin Moabⱪa bolƣan sǝpǝr

1 Andin biz burulup, Pǝrwǝrdigar manga eytⱪandǝk Ⱪizil dengizƣa baridiƣan yol bilǝn sǝpǝrgǝ atlanduⱪ; biz nurƣun künlǝr Seir teƣi ǝtrapida aylinip yürduⱪ. 2 Pǝrwǝrdigar manga sɵz ⱪilip: —

3 «Silǝrning muxu taƣni aylinip turƣan waⱪtinglar yetǝrlik boldi; ǝmdi ximal tǝrǝpkǝ burulunglar. 4 Hǝlⱪⱪǝ: — Silǝr Seirda turuwatⱪan ⱪerindixinglar Əsawlarning qegrisidin ɵtidiƣan boldunglar; ular silǝrdin ⱪorⱪidu, xunga bǝk eⱨtiyat ⱪilip, 5 ularƣa jǝng ⱪozƣimanglar; qünki mǝn silǝrgǝ ularning zeminidin ⱨǝtta tapanqiliⱪ yǝrnimu bǝrmǝymǝn; qünki Seir teƣini Əsawƣa miras ⱪilip bǝrdim. ■ 6 Silǝr ularƣa pul tɵlǝp ozuⱪ-tülük setiwelinglar, pul tɵlǝp su setiwelinglar. □ 7 Qünki Pǝrwǝrdigar Hudayinglar ⱪolunglardiki barliⱪ ǝjirni bǝrikǝtlǝp kǝlgǝn; U silǝrning bu bipayan qɵl-bayawandin mengip ɵtüwatⱪininglarda ⱨǝmmini bildi; Pǝrwǝrdigar Hudayinglar bu ⱪiriⱪ yil silǝr bilǝn billǝ boldi; ⱨeq nǝrsidin kǝm bolmidinglar» — dedi.□

8 Xuning bilǝn biz Seirda turuwatⱪan ⱪerindaxlirimiz Əsawlarning zeminidin wǝ Arabaⱨ tüzlǝnglikidin, xundaⱪla Elat wǝ Ezion-Gǝbǝrdin ɵtüp, burulup Moabdiki qɵl-bayawan yoli bilǝn mangduⱪ. 9 Pǝrwǝrdigar manga: «Moabiylarni awarǝ ⱪilmanglar yaki ularƣa jǝng ⱪozƣimanglar; qünki Mǝn ularning zeminini silǝrgǝ miras ⱪilip bǝrmǝymǝn; qünki Mǝn Ar xǝⱨǝr-zeminini Lutning ǝwladliriƣa miras ⱪilip bǝrdim» — dedi □ 10 (Əmiylǝr ǝslidǝ xu yǝrdǝ turatti; ular Anakiylarƣa ohxax küqlük, sani kɵp, egiz boyluⱪ bir hǝlⱪ idi. 11 Ular Anakiylardǝk «gigantlar» dǝp ⱨesablinidu; lekin Moabiylar ularni «Əmiylǝr» dǝp ataydu. □ 12 Seirda ǝslidǝ Ⱨoriylar turatti; lekin Əsawlar Ⱨoriylarni zeminidin ⱨǝydiwetip, ularni yoⱪitip orniƣa olturaⱪlaxti — huddi Israillar Mǝnki Pǝrwǝrdigar ularƣa tǝⱪdim ⱪilƣan, ularning tǝwǝliki bolƣan zeminƣa ⱪilƣiniƣa ohxax).

13  Pǝrwǝrdigar: «Əmdi ⱨazir ornunglardin turup Zǝrǝd eⱪinidin ɵtünglar» dedi. Buni anglap biz Zǝrǝd eⱪinidin ɵttuⱪ.

14 Ⱪadǝx-Barneadin ayrilip Zǝrǝd eⱪinidin ɵtküqǝ bolƣan künlǝr ottuz sǝkkiz yil boldi; bu dǝl huddi Pǝrwǝrdigar ularƣa ⱪǝsǝm ⱪilƣinidǝk, u dǝwrdiki jǝngqilǝr bargaⱨtin pütünlǝy yoⱪitilƣuqǝ bolƣan ariliⱪtiki waⱪit idi. □ 15 Dǝrwǝⱪǝ Pǝrwǝrdigarning ⱪoli ularni bargaⱨtin yoⱪitip tügǝtküqǝ ularni ⱨalak ⱪilixⱪa ⱪarxi qiⱪⱪanidi.

16 Wǝ xundaⱪ boldiki, xu jǝngqilǝr ɵlüp hǝlⱪ arisidin pütünlǝy tügigǝndin keyin, 17 Pǝrwǝrdigar manga sɵz ⱪilip: —

18 «Silǝr bügün Moabning, yǝni Arning qegrisidin ɵtisilǝr. 19 Xuning bilǝn silǝr Ammoniylarƣa yeⱪin kelisilǝr; ǝmma ularni awarǝ ⱪilmanglar yaki ularƣa jǝng ⱪozƣimanglar; qünki Mǝn Ammoniylarning zeminini silǝrgǝ miras ⱪilip bǝrmǝymǝn; qünki Mǝn uni Lutning ǝwladliriƣa miras ⱪilip bǝrdim» — dedi.□

20 (bu zeminmu «gigantlarning zemini» ⱨesablinidu; qünki ilgiri gigantlar xu yǝrdǝ turƣanidi; Ammoniylar ularni «Zamzumlar» dǝp ataydu. □ 21 Ular Anakiylarƣa ohxax küqlük, sani kɵp, egiz boyluⱪ bir hǝlⱪ idi. Pǝrwǝrdigar ularni Ammoniylarning aldida yoⱪitixi bilǝn Ammoniylar ularni zeminidin mǝⱨrum ⱪilip, ularning orniƣa olturaⱪlaxⱪanidi. 22 Pǝrwǝrdigar Seirda turƣan Əsawlar üqünmu ohxax ix ⱪildi, ularning aldidin Ⱨoriylarni yoⱪatti; xuning bilǝn Əsawlar ularni zeminidin mǝⱨrum ⱪilip, bügüngǝ ⱪǝdǝr ularning orniƣa olturaⱪlaxⱪanidi. 23 Wǝ Gaza xǝⱨirigiqǝ kǝnt-ⱪixlaⱪlarda olturaⱪlaxⱪan awwiylarni bolsa, Kaftordin qiⱪⱪan Kaftoriylar yoⱪitip, ularning orniƣa olturaⱪlaxti).□

24 — «Əmdi ornunglardin ⱪozƣilinglar, sǝpiringlarƣa qiⱪinglar; Arnon dǝryasidin ɵtünglar; mana, Mǝn Ⱨǝxbonning padixaⱨi Amoriy Siⱨonni wǝ uning zemininimu ⱪolunglarƣa tapxurdum; ixni baxlanglar, zeminni igilǝxkǝ, uning bilǝn jǝng ⱪilixⱪa qiⱪinglar; 25 Mǝn bügündin baxlap silǝrning ⱪorⱪunqunglar wǝ wǝⱨxitinglarni pütkül asman astidiki hǝlⱪlǝr üstigǝ qüxürimǝn; ular silǝrning hǝwiringlarni anglap silǝrning tüpǝylinglardin titrǝp dǝkkǝ-dükkigǝ qüxidu».

Ⱨǝxbonning padixaⱨi Siⱨon mǝƣlup bolidu

26 Xu qaƣda mǝn Ⱨǝxbonning padixaⱨi Siⱨonƣa Kǝdǝmot qɵlidin ǝlqilǝrni ǝwǝtip, tinqliⱪ salimi yollap: — ■

27 «Bizning zeminingdin ɵtüximizgǝ yol ⱪoyƣaysǝn; ongƣa, solƣa burulmay, pǝⱪǝtla yoldin qiⱪmay mangimiz. ■ 28 Sǝn manga ozuⱪ-tülükni pulƣa setip berisǝn, suni pulƣa setip berisǝn; biz pǝⱪǝtla piyadǝ mengip ɵtimiz, halas. 29 Seirda turuwatⱪan Əsawlar, Arda turuwatⱪan Moabiylar bizgǝ muamilǝ ⱪilƣandǝk sǝnmu biz Iordan dǝryasidin ɵtüp, Pǝrwǝrdigar Hudayimiz bizgǝ tǝⱪdim ⱪilidiƣan zeminƣa kirgüqǝ xundaⱪ muamilǝ ⱪilƣaysǝn» — dedim.

30 Lekin Ⱨǝxbonning padixaⱨi Siⱨonning bizning u yǝrdin ɵtüximizgǝ yol ⱪoyƣusi yoⱪ idi; qünki Pǝrwǝrdigar Hudayinglar uni silǝrning ⱪolunglarƣa tapxurux üqün uning roⱨ-ⱪǝlbini ⱪattiⱪ, kɵnglini jaⱨil ⱪiliwǝtkǝn (bügünki ǝⱨwal dǝrwǝⱪǝ xundaⱪ). 31 Pǝrwǝrdigar manga: «Mana, Mǝn aldinglarda Siⱨonni wǝ uning zeminini silǝrgǝ tapxuruxⱪa baxlidim; ixni baxlanglar, uning zeminini igilǝx üqün uni ixƣal ⱪilixⱪa kirixinglar» — dedi.

32 Siⱨon dǝrwǝⱪǝ ɵzi wǝ barliⱪ hǝlⱪi biz bilǝn ⱪarxilixix üqün jǝng ⱪilixⱪa Yaⱨazƣa qiⱪti. ■ 33 Lekin Pǝrwǝrdigar Hudayimiz uni bizning aldimizda ⱪolimizƣa tapxurdi; biz uning ɵzini, oƣullirini wǝ barliⱪ hǝlⱪini urup mǝƣlup ⱪilduⱪ. ■ 34 Xu qaƣda biz uning barliⱪ xǝⱨǝrlirini ixƣal ⱪilip ularni pütünlǝy ⱨalak ⱪilduⱪ; ulardiki barliⱪ ǝrkǝk, ⱪiz-ayal wǝ balilarni birinimu ⱪoymay yoⱪattuⱪ; ulardin ⱨeqⱪaysisini tirik ⱪoymiduⱪ. □ 35 Biz pǝⱪǝt ɵzlirimiz üqün qarwa mallirini wǝ ixƣal ⱪilƣan xǝⱨǝrlǝrdin olja ƣǝniymǝt alduⱪ.

36 Arnon dǝryasi boyidiki Aroǝrdin wǝ xu yǝrdiki jilƣidiki xǝⱨǝrdin tartip Gileadⱪiqǝ ⱨeqⱪandaⱪ xǝⱨǝr bizgǝ tǝng kelǝlmidi; Pǝrwǝrdigar Hudayimiz bizning aldimizda ⱨǝmmisini mǝƣlubiyǝtkǝ uqratti. □ 37 Ⱨalbuki, silǝr Ammoniylarning zeminiƣa, qegrisi bolƣan pütkül Yabbok wadisiƣa, taƣdiki xǝⱨǝrlǝrgǝ yaki Pǝrwǝrdigar Hudayimiz bizgǝ mǝn’i ⱪilƣan ⱨǝrⱪaysi yǝrgǝ yeⱪinlaxmidinglar.

3

Baxanning padixaⱨi Ogning mǝƣlup ⱪilinixi

1 Andin biz burulup, Baxanƣa baridiƣan yol bilǝn qiⱪip mangduⱪ; Baxanning padixaⱨi Og wǝ barliⱪ hǝlⱪi bizgǝ ⱪarxi jǝng ⱪilixⱪa Ədrǝygǝ qiⱪti. ■ 2 Pǝrwǝrdigar manga: «Uningdin ⱪorⱪmiƣin; qünki Mǝn uni, uning hǝlⱪi wǝ zeminini ⱪolungƣa tapxurdum; Ⱨǝxbonda turƣan Amoriylarning padixaⱨi Siⱨonni nemǝ ⱪilƣan bolsa, unimu xundaⱪ ⱪilisǝn» — dedi.■

3 Pǝrwǝrdigar Hudayimiz dǝrwǝⱪǝ Baxanning padixaⱨi Ogni wǝ barliⱪ hǝlⱪini ⱪolimizƣa tapxurdi; biz uningƣa ⱨujum ⱪilip ulardin ⱨeqkimni ⱪaldurmay ⱪirduⱪ. 4 Xu waⱪitta biz uning barliⱪ xǝⱨǝrlirini ixƣal ⱪilduⱪ; biz uning xǝⱨǝrliridin igilimigǝn birsimu ⱪalmidi. Bular Baxandiki Ogning padixaⱨliⱪi, yǝni pütkül Argob rayoni bolup, jǝmiy atmix xǝⱨǝr idi. 5 Bu xǝⱨǝrlǝrning ⱨǝmmisi egiz sepillar wǝ baldaⱪliⱪ ⱪowuⱪliri bilǝn mustǝⱨkǝm ⱪilinƣanidi; ularƣa ⱪaraxliⱪ yeza-kǝntlǝr intayin kɵp idi. 6 Biz ularni Ⱨǝxbonning padixaⱨi Siⱨonni ⱪilƣinimizdǝk tǝltɵküs yoⱪattuⱪ — Barliⱪ xǝⱨǝrlǝr, ǝrlǝr, ayal-balilarni ⱪoymay ⱨǝmmisini tǝltɵküs yoⱪattuⱪ. □ 7 Biz pǝⱪǝt ɵzlirimiz üqün barliⱪ qarwa-mallarni wǝ xǝⱨǝrlǝrdin olja ƣǝniymǝt alduⱪ.

8 Xu qaƣda biz Iordan dǝryasining xǝrⱪ tǝripidǝ turuxluⱪ Amoriylarning ikki padixaⱨining ⱪolidin zeminini, yǝni Arnon dǝryasidin Ⱨǝrmon teƣiƣiqǝ bolƣan zeminini tartiwalduⱪ □ 9 (Ⱨǝrmon teƣini Zidoniylar «Sirion», Amoriylar «Senir» dǝp ataydu); 10 Biz yǝnǝ tüzlǝngliktiki barliⱪ xǝⱨǝrlǝr, pütkül Gilead wǝ Baxan padixaⱨi ogning padixaⱨliⱪidiki Salikaⱨ wǝ Ədrǝy xǝⱨǝrlirigiqǝ, Baxanning barliⱪ zeminini igiliduⱪ 11 (xu qaƣda gigantlarning ⱪalduⱪidin pǝⱪǝt Baxanning padixaⱨi Og ⱪalƣanidi; uning kariwiti tɵmürdin yasalƣanidi; mana, u Ammoniylarning Rabbaⱨ xǝⱨiridǝ saⱪliniwatmamdu? Uning uzunluⱪi toⱪⱪuz gǝz, kǝngliki tɵt gǝz. «Gǝz» — adǝttiki adǝmning jǝyniki ɵlqǝm ⱪilinƣan).□

12 Biz xu qaƣda igiligǝn zemin mundaⱪ: — Arnon dǝryasi yenidiki Aroǝr xǝⱨiridin tartip, Gilead taƣliⱪining yerimini wǝ uningdiki xǝⱨǝrlǝrni Rubǝn wǝ Gad ⱪǝbilisidikilǝrgǝ tǝⱪdim ⱪildim; ■ 13 Gileadning ⱪalƣan zemini wǝ Og padixaⱨning zemini bolƣan pütkül Baxanni mǝn Manassǝⱨning yerim ⱪǝbilisigǝ tǝⱪdim ⱪildim (pütkül Argob rayoni, yǝni pütkül Baxan «gigantlarning zemini» deyilidu. □ 14 Manassǝⱨning oƣli Yair pütkül Argob rayonini, yǝni Baxanni Gǝxuriylar wǝ Maakatiylarning qegrisiƣiqǝ igiligǝn wǝ uni ɵz ismi bilǝn «Ⱨawwot-Yair» dǝp atiƣan. Bügüngǝ ⱪǝdǝr u xundaⱪ atalmaⱪta). □ 15 Gileadni bolsa mǝn Makirƣa tǝⱪdim ⱪildim. 16 Rubǝndikilǝr wǝ Gadtikilǝrgǝ mǝn Gileadtin Arnon dǝryasiƣiqǝ (wadining otturisi qegra idi), xundaⱪla Ammoniylarning qegrasi bolƣan Yabbok dǝryasiƣiqǝ bolƣan zeminni tǝⱪdim ⱪildim; 17 yǝnǝ Pisgaⱨ taƣliⱪi astida yatⱪan Arabaⱨ tüzlǝngliki (taƣliⱪ tüzlǝnglikning xǝrⱪiy tǝripidǝ) wǝ Iordan dǝryasining Kinnǝrǝt kɵlidin tartip Tuz dengizƣiqǝ bolƣan ⱪismini ularƣa qegra ⱪilip bǝrdim.□

Iordan dǝryasining xǝrⱪiy tǝripidiki ikki yerim ⱪǝbiligǝ bolƣan kɵrsǝtmilǝr

18 Mǝn xu qaƣda silǝrgǝ: —

Pǝrwǝrdigar Hudayinglar ɵzünglarning tǝǝlluⱪatinglar bolsun dǝp igilixinglar üqün bu zeminni silǝrgǝ ata ⱪilƣan; aranglardiki jǝngqilǝr jǝnggǝ tǝyyarlinip ⱪorallanƣan ⱨalda ⱪerindaxliringlar bolƣan Israillarning aldida dǝryadin ɵtünglar; ■ 19 Pǝⱪǝt bala-qaⱪiliringlar wǝ mal-qarwiliringlar (mal-qarwiliringlarning kɵplikini bilimǝn) mǝn silǝrgǝ tǝⱪsim ⱪilƣan xǝⱨǝrlǝrdǝ ⱪalsun; 20 Pǝrwǝrdigar ⱪerindaxliringlarƣa silǝrning aram alƣininglardǝk aram bǝrgüqǝ, ular Pǝrwǝrdigar Hudayinglar Iordan dǝryasining u tǝripidǝ ularƣa tǝⱪdim ⱪilƣan zeminni igiligüqǝ ular bilǝn birgǝ jǝng ⱪilinglar; andin silǝr ⱨǝrbiringlar mǝn silǝrgǝ tǝⱪsim ⱪilƣan ɵz tǝǝlluⱪatinglarƣa ⱪaytisilǝr» — dǝp tapiliƣanmǝn.

21 Xu qaƣdimu mǝn Yǝxuaƣa: «Sǝn Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning muxu ikki padixaⱨⱪa ⱪilƣanlirining ⱨǝmmisini ɵz kɵzüng bilǝn kɵrdüng; Pǝrwǝrdigar sǝn baridiƣan yǝrdiki padixaⱨliⱪlarnimu xuningƣa ohxax ⱪilidu. ■ 22 Silǝr ulardin ⱪorⱪmanglar; qünki Pǝrwǝrdigar Hudayinglar ɵzi silǝr üqün jǝng ⱪilidu» — dǝp tapiliƣanmǝn.

23 Xu qaƣda mǝn Pǝrwǝrdigardin ɵtünüp: —

24 «I Rǝb Pǝrwǝrdigar, Sǝn Ɵz ⱪulungƣa Ɵz uluƣluⱪung wǝ küqlük ⱪolungni ayan ⱪilixⱪa kirixting; qünki mǝyli asmanlarda yaki zeminda bolsun Sening ⱪilƣanliringƣa wǝ küq-ⱪudritinggǝ tǝng kǝlgüdǝk xundaⱪ ilaⱨ barmu? ■ 25 Sǝndin ɵtünümǝnki, meni Iordan dǝryasidin ɵtüp, xu yǝrdiki yahxi zeminni — Xu yahxi taƣliⱪni wǝ Liwanni kɵrüxkǝ nesip ⱪilƣaysǝn», — dedim.

26 Lekin Pǝrwǝrdigar silǝrning sǝwǝbinglar tüpǝylidin manga ƣǝzǝplinip iltijayimƣa ⱪulaⱪ salmidi, bǝlki manga: «Boldi, bǝs! Bu ixni aldimda ikkinqi tilƣa alƣuqi bolma. □  ■ 27 Sǝn Pisgaⱨning qoⱪⱪisiƣa qiⱪip bexingni kɵtürüp, ɵz kɵzüng bilǝn mǝƣribkǝ, ximalƣa, jǝnubⱪa wǝ mǝxriⱪⱪǝ tikilip ⱪara; qünki sǝn muxu Iordan dǝryasidin ɵtmǝysǝn. 28 Yǝxuaƣa wǝzipini tapiliƣin, uni riƣbǝtlǝndürüp yürǝklik ⱪil; qünki u bu hǝlⱪning aldidin ɵtüp sǝn kɵridiƣan xu zeminƣa ularni igǝ ⱪilƣuzidu» — dedi.

29 Xuning bilǝn biz Bǝyt-Peorning udulidiki wadida turup ⱪalduⱪ.

4

Əⱨdidǝ kɵrsitilgǝn imtiyazlar — Musa sɵzini dawam ⱪilidu

1 — Əmdi, i Israil, mǝn silǝrgǝ ɵgitidiƣan muxu bǝlgilimilǝrgǝ ⱨǝm ⱨɵkümlǝrgǝ ⱪulaⱪ selinglar; ularƣa ǝmǝl ⱪilsanglar ⱨayatliⱪ tapisilǝr wǝ xundaⱪla ata-bowiliringlarning Hudasi Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ tǝⱪsim ⱪilidiƣan zeminƣa kirip uni igilǝysilǝr. ■ 2 Mǝn silǝrgǝ tapxuridiƣan Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning muxu ǝmrlirigǝ ǝmǝl ⱪilixinglar üqün, mǝn silǝrgǝ ǝmr ⱪilƣan sɵzgǝ ⱨeqnemini ⱪoxmanglar ⱨǝmdǝ uningdin ⱨeqnemini qiⱪiriwǝtmǝnglar. ■

3 Silǝr ɵz kɵzlirnglar bilǝn Pǝrwǝrdigarning Baal-Peorning tüpǝylidin ⱪilƣan ixlirini kɵrgǝnsilǝr; qünki Baal-Peorƣa ǝgǝxkǝnlǝrning ⱨǝmmisini Pǝrwǝrdigar Hudayinglar aranglardin yoⱪatti; □  ■ 4 Lekin Pǝrwǝrdigar Hudayinglarƣa qing baƣlanƣanlardin ⱨǝrbiringlar bügüngǝ ⱪǝdǝr ⱨayat turuwatisilǝr.

5 Mana, mǝn Pǝrwǝrdigar Hudayim manga ǝmr ⱪilƣandǝk, kirip igilǝydiƣan zeminda turƣanda ularƣa ǝmǝl ⱪilsun dǝp silǝrgǝ bǝlgilimǝ ⱨǝm ⱨɵkümlǝrni ɵgǝttim. 6 Silǝr ularni qing tutup ǝmǝl ⱪilinglar; qünki xundaⱪ ⱪilsanglar bu ⱨɵkümlǝrning ⱨǝmmisini angliƣan hǝlⱪlǝrning kɵz aldida silǝrning dana wǝ yorutulƣan bir hǝlⱪ ikǝnlikinglar ispatlinidu; ular dǝrwǝⱪǝ: «Bu uluƣ ǝl dǝrⱨǝⱪiⱪǝt dana ⱨǝm yorutulƣan bir hǝlⱪ ikǝn» — dǝydu. 7 Qünki Pǝrwǝrdigar Hudayimizning bizning Uningƣa nida ⱪilƣan ⱨǝrbir tilǝklirimizdǝ bizgǝ yeⱪin turƣinidǝk, ɵzigǝ yeⱪin turƣan bir Hudasi bolƣan bizgǝ ohxax baxⱪa bir uluƣ ǝl barmu? ■ 8 Mǝn aldinglarƣa ⱪoyƣan muxu pütkül ⱪanundikidǝk adil bǝlgilimilǝr ⱨǝm ⱨɵkümlǝrgǝ igǝ bolƣan silǝrdǝk baxⱪa bir uluƣ ǝl barmu?

Ⱨorǝbtiki ǝⱨdǝ toƣruluⱪ ǝslitip-agaⱨlandurux

9 Ɵz kɵzünglar bilǝn kɵrgǝn ixlarni untumasliⱪinglar, ⱨǝtta ɵmrünglarning barliⱪ künliridǝ ⱪǝlbinglardin qiⱪarmasliⱪinglar üqün ɵzünglarƣa eⱨtiyat ⱪilinglar wǝ ihlasliⱪ bilǝn ⱪǝlbinglarni ezixtin saⱪlanglar; xuningdǝk silǝr kɵrgininglarni baliliringlarƣa wǝ baliliringlarning baliliriƣa yǝtküzünglar; ■ 10 Silǝr Ⱨorǝb teƣida Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning aldida turƣan küni Pǝrwǝrdigar manga: «Hǝlⱪni Mening sɵzlirimni anglixi üqün yenimƣa yiƣⱪin; xuning bilǝn ular sɵzlirimni ɵginip, yǝr yüzidiki barliⱪ künliridǝ Mǝndin ǝyminidu wǝ baliliriƣa ɵgitidu» — degǝnidi. 11 Silǝr yeⱪin kelip taƣning tüwidǝ turdunglar; bu taƣning oti asmanlarning baƣriƣiqǝ kɵyüp yǝtti, ⱨǝmdǝ ⱪarangƣuluⱪ, bulutlar wǝ sür taƣni ⱪaplidi; ■ 12 Pǝrwǝrdigar otning otturisidin silǝrgǝ sɵz ⱪildi; silǝr sɵzlǝrning sadasini anglidinglar, lekin ⱨeq xǝkilni kɵrmidinglar; silǝr pǝⱪǝt bir awazni anglidinglar. 13 Wǝ U xu qaƣda silǝrgǝ ǝmr ⱪilƣan ǝⱨdisini, yǝni «on ǝmr»ni ayan ⱪildi wǝ ularni ikki tax tahtay üstigǝ pütti. □ 14 Wǝ xu qaƣda Pǝrwǝrdigar manga ǝmr ⱪilip, silǝr dǝryadin ɵtüp igilǝydiƣan zeminda ularni ularƣa ǝmǝl ⱪilixinglar üqün silǝrgǝ bǝlgilimilǝr ⱨǝm ⱨɵkümlǝrni ɵgitixni tapilidi.

15 Ɵzünglarƣa naⱨayiti eⱨtiyat ⱪilinglarki (qünki Pǝrwǝrdigar Ⱨorǝb teƣida ot otturisidin silǝrgǝ sɵz ⱪilƣanda ⱨeqⱪandaⱪ xǝkilni kɵrmigǝnsilǝr), 16-18 ɵzünglarni bulƣap, mǝyli ǝrkǝk yaki ayal süritidǝ, mǝyli yǝr yüzidiki ⱨǝrⱪandaⱪ ⱨaywan yaki asmanda uqidiƣan ⱨǝrⱪandaⱪ ⱪux bolsun, mǝyli yǝr yüzidǝ ⱨǝrⱪandaⱪ ɵmiligüqi ⱨaywan yaki yǝr astidiki sulardiki ⱨǝrⱪandaⱪ beliⱪ bolsun, ularning süritidǝ ⱨeqⱪandaⱪ xǝkil-ⱪiyapǝttiki oyma butni ɵzünglar üqün yasimanglar, 19 yaki xuningdǝk, bexinglarni kɵtürüp asmanlarƣa ⱪarap, ⱪuyax, ay, yultuzlar, yǝni pütkül samawi ⱪoxunni kɵrüp, kɵnglünglar mayil bolup ularƣa bax egip ⱪulluⱪiƣa kirmǝnglar; qünki Pǝrwǝrdigar Hudayinglar bularni pütkül asman astidiki barliⱪ hǝlⱪlǝr üqün orunlaxturƣan. □
20 Lekin silǝrni bolsa Pǝrwǝrdigar Ɵz mirasi bolƣan bir hǝlⱪ boluxunglar üqün «tɵmür tawlax humdani»din, yǝni Misirdin elip qiⱪti. ■ 21 Lekin Pǝrwǝrdigar silǝrning wǝjǝnglardin manga ƣǝzǝplinip, Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrgǝ miras bolux üqün ata ⱪilidiƣan yahxi zemin toƣrisida: — «Sǝn xu yǝrgǝ kirixkǝ Iordan dǝryasidin ɵtmǝysǝn» dǝp ⱪǝsǝm ⱪildi. ■ 22 Xunga mǝn muxu zeminda ɵlüxüm muⱪǝrrǝr; Iordan dǝryasidin ɵtmǝymǝn; biraⱪ silǝr bolsanglar uningdin ɵtüp xu yahxi zeminni igilǝysilǝr.

23 Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning silǝr bilǝn tüzgǝn ǝⱨdisini untumasliⱪinglar, xundaⱪla ɵzünglar üqün Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrgǝ mǝn’i ⱪilƣan oyma butni yaki ⱨǝrⱪandaⱪ nǝrsining xǝkil-ⱪiyapitini yasimasliⱪinglar üqün ɵzünglarƣa ⱨezi bolunglar. 24 Qünki Pǝrwǝrdigar Hudayinglar ⱨǝmmini yutⱪuqi bir ot, wapasizliⱪⱪa ⱨǝsǝt ⱪilƣuqi bir Hudadur.□  ■

Əⱨdidin yenixning aⱪiwiti wǝ uningƣa itaǝt ⱪilixning bǝrikiti

25 Silǝr pǝrzǝntlǝr, pǝrzǝntinglarning pǝrzǝntlirini kɵrüp, zeminda uzaⱪ waⱪit turƣandin keyin, birhil xǝkil-ⱪiyapǝttǝ bolƣan oyma butni yasiƣan, xuningdǝk Pǝrwǝrdigar Hudayinglarni rǝnjitip uning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪilip ɵzünglarni bulƣiƣan bolsanglar, 26 mǝn asman-zeminni üstünglarƣa guwaⱨqi boluxⱪa qaⱪirimǝn, silǝr Iordan dǝryasidin ɵtüp, igilǝydiƣan xu zemindin tezla pütünlǝy yoⱪ ⱪilinisilǝr; silǝrning uningda yaxiƣan künliringlar uzun bolmaydu, silǝr bǝlki uningdin pütünlǝy yoⱪ ⱪilinisilǝr. 27 Pǝrwǝrdigar silǝrni barliⱪ hǝlⱪlǝr arisiƣa tarⱪitidu, Pǝrwǝrdigarning silǝrni ⱨǝydixi bilǝn silǝr xu ǝllǝr arisida kiqik bir ⱪalduⱪ bolisilǝr. ■ 28 Silǝr xu yǝrlǝrdǝ turup yaƣaqtin yaki taxtin yasalƣan, nǝ kɵrǝlmǝydiƣan, nǝ angliyalmaydiƣan, nǝ yemǝydiƣan, nǝ puralmaydiƣan, pǝⱪǝt insanning ⱪolining yasiƣini bolƣan ilaⱨlarning ⱪulluⱪida bolisilǝr. ■ 29 Silǝr xu yǝrlǝrdǝ Pǝrwǝrdigar Hudayinglarni izdǝysilǝr; pütün ⱪǝlbinglar wǝ pütün jeninglar bilǝn uni izdisǝnglar, uni tapisilǝr. 30 Silǝr eƣir azab-oⱪubǝt tartⱪininglarda, bu ixlarning ⱨǝmmisi bexinglarƣa qüxkǝndǝ, silǝr Pǝrwǝrdigar Hudayinglarƣa yenip kelisilǝr wǝ uning awaziƣa ⱪulaⱪ salisilǝr. 31 Qünki Pǝrwǝrdigar Hudayinglar rǝⱨimdil bir Hudadur; U silǝrni taxliwǝtmǝydu, nǝ ⱨalak ⱪilmaydu, nǝ ata-bowiliringlar bilǝn ⱪǝsǝm iqip tüzgǝn ǝⱨdisini ⱨeq untumaydu.

32 Əmdi, silǝrdin ilgiri, Huda insanni yǝr yüzidǝ yaratⱪan künidin tartip ɵtkǝn künlǝr toƣruluⱪ sürüxtǝ ⱪilinglar, xundaⱪla asmanlarning bir qetidin yǝnǝ bir qetigiqǝ sürüxtǝ ⱪilinglarki, muxuningƣa ohxax uluƣ bir ix bolup baⱪⱪanmu? Uningƣa ohxax bir ixni anglap baⱪⱪanmu? 33 Silǝrgǝ ohxax, Hudaning ot iqidin qiⱪⱪan awazini anglap tirik ⱪalƣan baxⱪa bir hǝlⱪ barmu?

34 Pǝrwǝrdigar Hudayinglar kɵz aldinglarda silǝr üqün Misir zeminida ⱪilƣanliridǝk, ⱪiyin sinaⱪlar bilǝn, mɵjizilik alamǝtlǝr bilǝn, karamǝtlǝr bilǝn, urux bilǝn, küqlük ⱪol ⱨǝm uzitilƣan bilǝk bilǝn wǝ dǝⱨxǝtlik wǝⱨimilǝr bilǝn silǝrdin baxⱪa bir hǝlⱪni yat bir ǝlning arisidin qiⱪirip Ɵzigǝ has ⱪilix üqün kelip urunup baⱪⱪanmu? □ 35 Pǝrwǝrdigarla Hudadur, uningdin baxⱪa birsi yoⱪtur, dǝp bilixinglar üqün silǝr bu uluƣ ixlarni kɵrüxkǝ muyǝssǝr ⱪilinƣansilǝr. ■ 36 Silǝrgǝ tǝlim berix üqün U asmanlardin silǝrgǝ Ɵz awazini anglatti; U yǝr yüzidǝ Ɵzining uluƣ otini kɵrsǝtti; silǝr xu otning otturisidinmu uning awazini anglidinglar.

37 Uning üstigǝ, ata-bowiliringlarƣa baƣliƣan muⱨǝbbiti tüpǝylidin ⱨǝmdǝ ularning keyinki ǝwladlirini talliƣanliⱪi üqün, U silǝrni Misirdin xǝhsǝn Ɵzi zor ⱪudriti bilǝn ⱪutⱪuzup qiⱪardi; □  ■ 38 U xuningdǝk silǝrning aldinglardin ɵzünglardin kɵp wǝ küqlük bolƣan ǝllǝrni zeminidin ⱨǝydǝp, silǝrni uningƣa kirgüzüp, uni bügünki kündikidǝk silǝrgǝ miras ⱪilix üqünmu xundaⱪ ⱪilƣandur. 39 Xunga bügün xuni bilip ⱪoyunglarki wǝ kɵnglünglarni xuningƣa bɵlünglarki, Pǝrwǝrdigar yuⱪiridiki asmanlarda bolsun, astidiki yǝr-zeminda bolsun Hudadur; Uningdin baxⱪa ⱨeqbiri yoⱪtur. 40 Xuningdǝk silǝrning wǝ keyinki balilar-ǝwladliringlarning ǝⱨwali yahxi bolux üqün, Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrgǝ ata ⱪilidiƣan zeminda künliringlarni uzun, ⱨǝtta mǝnggülük ⱪilix üqün mǝn bügünki kündǝ silǝrgǝ tapilawatⱪan Uning bǝlgilimiliri wǝ ǝmrlirini tutunglar».

Musa pǝyƣǝmbǝr «panaⱨliⱪ xǝⱨǝr»lǝrni ayrip bekitidu •••• Tǝpsilatliri «Qɵl.» 35:6-34dǝ kɵrsitilidu

41 Andin Musa Iordan dǝryasining xǝrⱪiy tǝripidǝ üq xǝⱨǝrni ayrip bekitti; ■ 42 mǝⱪsiti, ⱨeqⱪandaⱪ ɵq-adawiti bolmay, tasadipiy ⱪoxnisini ɵltürüp ⱪoysa, ɵltürgǝn kixi xu yǝrlǝrgǝ, yǝni xu xǝⱨǝrlǝrdin birigǝ ⱪeqip berip aman-esǝn ⱪelixtin ibarǝt idi. 43 Bu xǝⱨǝrlǝr bolsa: — Rubǝnlǝrning zeminidin qɵl-bayawandiki Bǝzǝr, Gadlarning zeminidin Gileadtiki Ramot, Manassǝⱨlǝrning zeminidin Baxandiki Golandin ibarǝt idi.■

Əⱨdining ⱪayta jakarlinixi

44 Musa Israillarning aldiƣa ⱪoyƣan ⱪanun mana tɵwǝndikidǝk: —

45 (bular bolsa Israillar Misirdin qiⱪⱪanda Musa pǝyƣǝmbǝr ularƣa jakarliƣan agaⱨ-guwaⱨlar, bǝlgilimilǝr ⱨǝm ⱨɵkümlǝrdur; 46 Musa wǝ Israillar Misirdin qiⱪⱪanda Amoriylarning Ⱨǝxbon xǝⱨiridǝ turuxluⱪ padixaⱨi Siⱨonni ɵltürgǝnidi; Musa bu ǝmrlǝrni Siⱨonning zeminida, Iordan dǝryasining xǝrⱪ tǝripidǝ, Bǝyt-Peorning udulidiki wadida Israillarƣa jakarliƣan. □  ■ 47 Xu qaƣda Israillar Siⱨonning wǝ Baxanning padixaⱨi Ogning zeminini, yǝni Iordan dǝryasining kün petix tǝripidiki Amoriylarning ikki padixaⱨining zemininimu igiligǝnidi; ■ 48 ularning zemini Arnon dǝryasining ⱪirƣiⱪidiki Aroǝrdin tartip Sion (yǝni Ⱨǝrmon) teƣiƣiqǝ, 49 xundaⱪla Iordan dǝryasining xǝrⱪ tǝripidiki pütkül Arabaⱨ tüzlǝngliki wǝ Pisgaⱨ teƣining baƣriƣa jaylaxⱪan «Tüzlǝngliktiki dengiz»ƣiqǝ idi).□

5

Əⱨdigǝ xǝrⱨ berix — kirix sɵz

1 Xuning bilǝn Musa pütkül Israilni qaⱪirip ularƣa mundaⱪ dedi: — «I Israil, mǝn bügün ⱪulaⱪliringlarƣa anglitiwatⱪan bu bǝlgilimilǝrgǝ ⱨǝm ⱨɵkümlǝrgǝ ⱪulaⱪ selinglar, ularni ɵgininglar, ularƣa ǝmǝl ⱪilixⱪa kɵngül bɵlünglar!

2 Pǝrwǝrdigar Hudayimiz biz bilǝn Ⱨorǝb teƣida ǝⱨdǝ tüzdi. ■ 3 Bu ǝⱨdini Pǝrwǝrdigar ata-bowilirimiz bilǝn tüzgǝn ǝmǝs, bǝlki biz bilǝn, yǝni bügünki kündǝ tirik ⱪalƣan bizlǝr bilǝn tüzdi. 4 Taƣda ot iqidǝ turup Pǝrwǝrdigar silǝr bilǝn yüz turanǝ sɵzlǝxkǝnidi 5 (xu qaƣda silǝrgǝ Pǝrwǝrdigarning sɵz-kalamini jakarlax üqün mǝn silǝr wǝ Pǝrwǝrdigarning otturisida turƣanidim; silǝr otning aldida ⱪorⱪup, taƣⱪa qiⱪixni halimidinglar).■

On ǝmr

6 U mundaⱪ dedi: — «Mǝn seni Misir zeminidin, yǝni «ⱪulluⱪ makani»din qiⱪarƣan Pǝrwǝrdigaring Hudadurmǝn.■

7 Sening Mǝndin baxⱪa ⱨeqⱪandaⱪ ilaⱨing bolmaydu.

8 Sǝn ɵzüng üqün mǝyli yuⱪiridiki asmanda bolsun, mǝyli tɵwǝndiki zeminda bolsun, yaki yǝr astidiki sularda bolsun, ⱨǝrⱪandaⱪ nǝrsining ⱪiyapitidiki ⱨeqⱪandaⱪ oyma xǝkilni yasima; □ 9 Sǝn bundaⱪ nǝrsilǝrgǝ bax urma yaki ularning ⱪulluⱪiƣa kirmǝ. Qünki Mǝnki Pǝrwǝrdigar Hudaying wapasizliⱪⱪa ⱨǝsǝt ⱪilƣuqi Hudadurmǝn. Mǝndin nǝprǝtlǝngǝnlǝrning ⱪǝbiⱨliklirini ɵzlirigǝ, oƣulliriƣa, ⱨǝtta nǝwrǝ-qǝwrilirigiqǝ qüxürimǝn. □  ■ 10 Əmma Meni sɵyidiƣan wǝ ǝmrlirimni tutidiƣanlarƣa ming ǝwladiƣiqǝ ɵzgǝrmǝs meⱨribanliⱪ kɵrsitimǝn.□

11 Pǝrwǝrdigar Hudayingning namini ⱪalaymiⱪan tilƣa alma; qünki kimdǝkim namini ⱪalaymiⱪan tilƣa alsa, Pǝrwǝrdigar uni gunaⱨkar ⱨesablimay ⱪalmaydu.■

12 Pǝrwǝrdigar Hudaying sanga ǝmr ⱪilƣandǝk xabat künini muⱪǝddǝs dǝp bilip tut, uningƣa ǝmǝl ⱪil. ■ 13 Altǝ kün ixlǝp barliⱪ ixliringni tügǝtkin; 14 lekin yǝttinqi küni Pǝrwǝrdigar Hudayingƣa atalƣan xabat künidur. Sǝn xu küni ⱨeqⱪandaⱪ ix ⱪilmaysǝn; mǝyli sǝn yaki oƣlung bolsun, mǝyli ⱪizing, mǝyli ⱪulung, mǝyli dediking, mǝyli buⱪang, mǝyli exiking, mǝyli ⱨǝrⱪandaⱪ baxⱪa uliƣing, yaki sǝn bilǝn bir yǝrdǝ turuwatⱪan musapir bolsun, ⱨeqⱪandaⱪ ix ⱪilmisun; xuning bilǝn ⱪulung wǝ dediking sǝndǝk aram alalaydu. □ 15 Sǝn ɵzüngning ǝslidǝ Misir zeminida ⱪul bolƣanliⱪingni, Pǝrwǝrdigar Hudaying küqlük ⱪoli wǝ uzatⱪan biliki bilǝn seni xu yǝrdin qiⱪarƣanliⱪini esingdǝ tut; xu sǝwǝbtin Pǝrwǝrdigar Hudaying sanga xabat künini tutuxni ǝmr ⱪilƣan.

16 Pǝrwǝrdigar Hudaying sanga ǝmr ⱪilƣandǝk ata-anangni ⱨɵrmǝt ⱪil. Xundaⱪ ⱪilsang Pǝrwǝrdigar Hudaying sanga ata ⱪilmaⱪqi bolƣan zeminda uzun ɵmür kɵrisǝn, ⱨaling yahxi bolidu.■

17 Ⱪatilliⱪ ⱪilma.■

18 Ⱨǝm zina ⱪilma.■

19 Ⱨǝm oƣriliⱪ ⱪilma.

20 Ⱨǝm ⱪoxnang toƣruluⱪ yalƣan guwaⱨliⱪ bǝrmǝ.□

21 Ⱨǝm ⱪoxnangning ayalini tǝmǝ ⱪilma wǝ nǝ uning ɵyi, uning etizi, uning ⱪuli, nǝ uning dediki, nǝ uning kalisi, nǝ uning exikigǝ yaki ⱪoxnangning ⱨǝrⱪandaⱪ baxⱪa nǝrsisigǝ kɵz ⱪiringni salma».■

22 — bu sɵzlǝrni Pǝrwǝrdigar taƣda, ot, bulut wǝ sürlük ⱪarangƣuluⱪ iqidin küqlük awazi bilǝn silǝrning pütkül jamaitinglarƣa eytⱪan wǝ ularƣa ⱨeq baxⱪa sɵzlǝrni ⱪoxmiƣan; u ularni ikki tax tahtayƣa pütüp manga tapxurdi. ■

23 Wǝ xundaⱪ boldiki, ⱪarangƣuluⱪtin qiⱪⱪan awazni angliƣininglarda wǝ otluⱪ taƣ kɵyginidǝ silǝr, yǝni ⱪǝbilǝ baxliⱪliringlar wǝ aⱪsaⱪalliringlar yenimƣa kelip: —

24 «Mana, Pǝrwǝrdigar Hudayimiz ɵz xan-xǝripi wǝ uluƣluⱪini ayan ⱪildi wǝ biz uning awazini ot otturisidin angliduⱪ, xuning bilǝn biz bügünki kündǝ Huda insanlar bilǝn sɵzlǝxkǝn bolsimu, ularning tirik ⱪalƣanliⱪini kɵrduⱪ. 25 Əmdi biz jenimizƣa tǝwǝkkül ⱪiliximizning nemǝ ⱨajiti? Qünki muxu dǝⱨxǝtlik ot bizni yutuwetidu. Əgǝr biz Pǝrwǝrdigar Hudayimizning awazini anglawǝrsǝk ɵlüp ketimiz. 26 Qünki ǝt igiliridin ⱨayat igisi Hudaning otning otturisidin sɵzligǝn awazini anglap, bizdǝk tirik turuwatⱪanlardin kim bar? ■ 27 Sǝn ɵzüng Pǝrwǝrdigar Hudayimizƣa yeⱪinlixip, uning sɵzligǝnlirining ⱨǝmmisini angliƣin; andin Pǝrwǝrdigar Hudayimiz sanga sɵzligǝnlirining ⱨǝmmisini bizgǝ eytip berisǝn; xuning bilǝn biz uni anglap ǝmǝl ⱪilimiz» — dedinglar.■

28 Pǝrwǝrdigar silǝrning bu manga eytⱪan sɵzliringlarni anglap manga: «Bu hǝlⱪning sanga eytⱪan sɵzlirini anglidim; ularning barliⱪ eytⱪan sɵzliri durustur. 29 Kaxki ularda Mǝndin ⱪorⱪup, ǝmrlirimni izqil tutidiƣan bir ⱪǝlb bolsidi, ularning ⱨali wǝ baliliringning ⱨali mǝnggügǝ yahxi bolatti! 30 Sǝn berip ularƣa: «Qediringlarƣa ⱪaytinglar» — degin. 31 Sǝn bolsang yenimda turƣin; Mǝn sening ularƣa ɵgitixing kerǝk bolƣan ǝmrlǝr, bǝlgilimilǝr wǝ ⱨɵkümlǝrning ⱨǝmmisini sanga eytip berimǝn; xuning bilǝn ular Mǝn ularƣa tǝwǝlik ⱪilip beridiƣan zeminda turup bularƣa ǝmǝl ⱪilidiƣan bolidu.

32 Əmdi Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrgǝ ǝmr ⱪilƣandǝk ⱪilixⱪa kɵngül bɵlünglar; uningdin ong wǝ solƣa taymanglar! 33 Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrgǝ ǝmr ⱪilƣan barliⱪ yollirida menginglar; xundaⱪ ⱪilsanglar ⱨayatliⱪ tepip, ⱨalinglar yahxi bolidu wǝ silǝr igidarqiliⱪ ⱪilidiƣan zeminda turup künliringlar uzun bolidu».□

6

Hudaning ǝⱨdisining jǝwⱨiri — Uning ǝmrlirigǝ ǝmǝl ⱪilixning bǝht-bǝrikiti

1 «Mana, bular Pǝrwǝrdigar manga silǝr dǝryadin ɵtüp igilǝydiƣan zeminda turƣininglarda ularƣa ǝmǝl ⱪilixinglar üqün silǝrgǝ ɵgitixni tapiliƣan ǝmrlǝr, bǝlgilimilǝr ⱨǝm ⱨɵkümlǝrdur: —

2 (xuning bilǝn silǝr, yǝni sǝn ɵzüng, oƣlung wǝ nǝwrǝng barliⱪ tirik künliringlarda Pǝrwǝrdigar Hudayinglardin ⱪorⱪup, mǝn silǝrgǝ tapilawatⱪan uning barliⱪ bǝlgilimǝ wǝ ǝmrlirini tutisilǝr, xundaⱪla uzun künlǝrni kɵrisilǝr. 3 Sǝn, i Israil, ularni anglap ǝmǝl ⱪilixⱪa kɵngül ⱪoyunglar; xuning bilǝn ata-bowiliringlarning Hudasi Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ deginidǝk, süt bilǝn ⱨǝsǝl eⱪip turidiƣan munbǝt zeminda turup, ⱨalinglar yahxi bolidu wǝ saninglar intayin kɵpiyidu): —

4 — Anglanglar, ǝy Israil: — Pǝrwǝrdigar Hudayimiz, Pǝrwǝrdigar bir birliktur; □
  ■ 5 sǝn Pǝrwǝrdigar Hudayingni pütün ⱪǝlbing bilǝn, pütün jening bilǝn wǝ pütün küqüng bilǝn sɵygin.■

6 Mǝn sanga bügün tapiliƣan bu sɵzlǝr ⱪǝlbingdǝ bolsun; 7 Sǝn ularni baliliringƣa singdürüp ɵgǝt, mǝyli ɵydǝ olturƣanda, yolda mangƣanda, ornungda yatⱪanda wǝ ornungdin turuwatⱪanda ⱨǝr waⱪit ular toƣruluⱪ sɵzligin; ■ 8 ularni ⱪolungƣa ǝslǝtmǝ-bǝlgǝ ⱪilip tengiwal, pexanǝnggǝ ⱪaxⱪidǝk simwol ⱪilip ornitiwal; 9 Sǝn ularni ɵyüngdiki kexǝkliringgǝ wǝ dǝrwaziliringƣa pütküzgin.

10 Wǝ Pǝrwǝrdigar Hudaying seni ⱪǝsǝm ⱪilip ata-bowiliringƣa, yǝni Ibraⱨim, Isⱨaⱪ wǝ Yaⱪupⱪa wǝdǝ ⱪilƣan zeminni sanga ata ⱪilix üqün seni uningƣa baxliƣanda, — ɵzüng ⱪurmiƣan uluƣ wǝ esil xǝⱨǝrlǝrgǝ, 11 ɵzüng bisatliⱪ ⱪilmiƣan alliⱪaqan esil bisatliⱪ ⱪilinƣan ɵylǝrgǝ, ɵzüng kolimiƣan, alliⱪaqan kolanƣan ⱪuduⱪlarƣa, ɵzüng tikmigǝn üzümzarlar wǝ zǝytunzarlarƣa muyǝssǝr ⱪilinixing bilǝn sǝn yǝp toyunƣandin keyin, ■ 12 — ǝyni qaƣda seni Misir zeminidin, yǝni «ⱪulluⱪ makani»din qiⱪarƣan Pǝrwǝrdigarni untuxtin ⱨezi bol. 13 Sǝn Pǝrwǝrdigar Hudayingdin ⱪorⱪⱪin, ibaditidǝ bolƣin wǝ ⱪǝsǝm ⱪilsang uning nami bilǝnla ⱪǝsǝm iqkin. ■ 14 Silǝr baxⱪa ilaⱨlar, yǝni ǝtrapingdiki ǝllǝrning ilaⱨlirini ⱪǝt’iy izdimǝnglar; 15 Qünki aranglarda turuwatⱪan Pǝrwǝrdigar Hudaying wapasizliⱪⱪa ⱨǝsǝt ⱪilƣuqi Tǝngridur. Əgǝr xundaⱪ ⱪilsang Pǝrwǝrdigar Hudayingning ƣǝzipi sanga ⱪozƣilip, U seni yǝr yüzidin yoⱪatmay ⱪalmaydu.

16 Silǝr Pǝrwǝrdigar Hudayinglarni Massaⱨta siniƣandǝk Uni sinimanglar. □  ■ 17 Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning ǝmrlirini, silǝrgǝ tapiliƣan guwaⱨ-ⱨɵkümliri wǝ bǝlgimilirini kɵngül ⱪoyup tutunglar.

18 Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning nǝziridǝ durus wǝ yahxi bolƣanni ⱪilinglar; xundaⱪ ⱪilƣanda ⱨalinglar yahxi bolidu wǝ Pǝrwǝrdigar ata-bowiliringlarƣa berixkǝ ⱪǝsǝm ⱪilƣan zeminƣa kirip uni igilǝysilǝr, 19 xundaⱪla Pǝrwǝrdigar wǝdǝ ⱪilƣandǝk barliⱪ düxmǝnliringlarni aldinglardin ⱨǝydǝp qiⱪiriwetisilǝr.

Keyinki dǝwrlǝrni ǝslitix

20 Kǝlgüsidǝ oƣlung sǝndin: — «Pǝrwǝrdigar Hudayimiz silǝrgǝ tapiliƣan agaⱨ-guwaⱨ, bǝlgilimǝ ⱨǝm ⱨɵkümlǝr nemǝ?» dǝp sorisa, 21 sǝn oƣlungƣa mundaⱪ dǝysǝn: «Biz ǝslidǝ Misirda Pirǝwnning ⱪulliri ikǝnmiz; biraⱪ Pǝrwǝrdigar bizni Misirdin küqlük bir ⱪol bilǝn qiⱪarƣan. 22 Pǝrwǝrdigar kɵz aldimizda uluƣ ⱨǝm dǝⱨxǝtlik mɵjizilik alamǝtlǝr wǝ karamǝtlǝrni kɵrsitip, Pirǝwnning üstigǝ ⱨǝm uning barliⱪ ailisidikilǝrning üstigǝ qüxürdi; 23 U ata-bowilirimizƣa ⱪǝsǝm iqip wǝdǝ ⱪilƣan zeminni bizgǝ ata ⱪilip, uningƣa bizni baxlap kirixkǝ xu yǝrdin yetǝklǝp qiⱪarƣan. 24 Pǝrwǝrdigar bizgǝ bu barliⱪ bǝlgilimilǝrni tutuxni, Pǝrwǝrdigar Hudayimizdin ⱪorⱪuxni tapiliƣan; U ⱨalimizning daim yahxi boluxi wǝ bizning bügünkidǝk tirik saⱪlanƣandǝk, Uning panaⱨida boluximiz üqün xundaⱪ tapiliƣandur; 25 wǝ Pǝrwǝrdigar Hudayimizning aldida u bizgǝ tapiliƣandǝk bu barliⱪ ǝmrlǝrgǝ ǝmǝl ⱪilixⱪa kɵngül bɵlsǝk bu biz üqün ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bolidu».

7

Butpǝrǝs ǝl-millǝtlǝrni zemindin yoⱪitix

1 Pǝrwǝrdigar Hudaying seni ⱨazir igilǝxkǝ ketiwatⱪan zeminƣa baxlap kirgüzgǝndin keyin, aldingdin kɵp yat ǝl-millǝtlǝrni, yǝni Ⱨittiylar, Girgaxiylar, Amoriylar, Ⱪanaaniylar, Pǝrizziylar, Ⱨiwiylar, Yǝbusiylarni — sǝndin küqlük ǝl-millǝtlǝrni ⱨǝydiwetidu. ■ 2 Əmdi Pǝrwǝrdigar Hudaying aldingda ularni ⱪolungƣa tapxuruxi bilǝn sǝn ularƣa ⱨujum ⱪilƣiningda, sǝn ularni tǝltɵküs yoⱪitixing kerǝk; ular bilǝn ⱨeq ǝⱨdǝ tüzixinggǝ wǝ ularƣa ⱨeq rǝⱨim ⱪilixingƣa bolmaydu. □  ■ 3 Sening ular bilǝn nikaⱨlixixingƣa bolmaydu; sǝn ⱪizingni ularning oƣulliriƣa berixinggimu wǝ ularning ⱪizini oƣlungƣa elip berixinggimu bolmaydu; ■ 4 qünki ular oƣlungni Manga ǝgixixtin eziⱪturidu wǝ xuning bilǝn oƣulliring baxⱪa ilaⱨlarƣa qoⱪunidu; u qaƣda Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi silǝrgǝ ⱪozƣilip, silǝrni tezla yoⱪitidu.

5 Sǝn ularƣa xundaⱪ muamilǝ ⱪilƣinki, ularning ⱪurbangaⱨlirini buzuwetinglar, but tüwrüklirini qeⱪiwetinglar, axǝraⱨ butlirini kesiwetinglar wǝ oyma butlirini ot bilǝn kɵydürüwetinglar; □  ■ 6 qünki silǝr Pǝrwǝrdigar Hudayinglarƣa pak-muⱪǝddǝs bir hǝlⱪtursilǝr; Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrni yǝr yüzidiki barliⱪ baxⱪa hǝlⱪlǝrdin üstün ⱪilip, Ɵzigǝ has bir hǝlⱪ boluxⱪa talliwalƣan. ■ 7 Pǝrwǝrdigarning silǝrgǝ meⱨir qüxüp silǝrni talliwalƣini silǝrning baxⱪa hǝlⱪlǝrdin kɵp bolƣanliⱪinglar üqün ǝmǝs, ǝmǝliyǝttǝ silǝr barliⱪ hǝlⱪlǝr arisida ǝng az idinglar, 8  Pǝrwǝrdigarning silǝrni sɵygini sǝwǝbidin wǝ ata-bowiliringlar aldida bǝrgǝn ⱪǝsimigǝ sadiⱪ bolƣanliⱪi üqün Pǝrwǝrdigar silǝrni küqlük ⱪol bilǝn ⱪutⱪuzup, ⱨɵrlük bǝdili tɵlǝp «ⱪulluⱪ makani»din, yǝni Misir padixaⱨi Pirǝwnning ⱪolidin qiⱪarƣan. □  ■ 9 Xunga silǝr Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning bǝrⱨǝⱪ Huda, wǝdisidǝ turƣuqi Tǝngri ikǝnlikini bilixinglar kerǝk; U Ɵzini sɵyüp, ǝmrlirini tutⱪanlarƣa ming dǝwrgiqǝ ɵzgǝrmǝs meⱨir kɵrsitip ǝⱨdisidǝ turƣuqidur; ■ 10 lekin Ɵzigǝ ɵqmǝnlǝrning ixlirini ɵz bexiƣa oquⱪ-axkarǝ qüxürüp, ularni yoⱪitidu; Ɵzigǝ ɵqmǝnlǝrning ⱨǝrbirigǝ ɵzi ⱪilƣan ixlirini ularning bexiƣa oquⱪ-axkarǝ ⱪayturuxⱪa ⱨayal ⱪilmaydu. ■ 11 Silǝr Mǝn bügün silǝrgǝ tapiliƣan ǝmr, bǝlgilimilǝr ⱨǝm ⱨɵkümlǝrgǝ ǝmǝl ⱪilix üqün ularni qing tutunglar.

Əⱨdini tutuxning bǝht-bǝrikǝtliri

12 Qoⱪum xundaⱪ boliduki, bu bǝlgilimilǝrgǝ ⱪulaⱪ selip, kɵngül ⱪoyup ǝmǝl ⱪilisanglar, Pǝrwǝrdigar Hudayinglar ata-bowiliringlarƣa ⱪǝsǝm bilǝn wǝdǝ ⱪilƣan ǝⱨdǝ wǝ meⱨirni silǝrgǝ kɵrsitip turidu; ■ 13 Seni sɵyüp bǝrikǝtlǝp, ata-bowiliringƣa ⱪǝsǝm bilǝn sanga berixkǝ wǝdǝ ⱪilƣan zeminda turƣuzup kɵpǝytidu; xu yǝrdǝ pǝrzǝntliringni, yǝr-tupriⱪingdiki mǝⱨsulatlarni, buƣdiyingni, yengi xarabingni, zǝytun meyingni, kaliliringning nǝslini wǝ ⱪoyliringning ⱪozilirini bǝrikǝtlǝp kɵpǝytidu. □ 14 Sǝn barliⱪ ǝllǝrdin ziyadǝ bǝht-bǝrikǝt kɵrisǝn; arangda, ǝr-ayal yaki mal-qarwang arisida ⱨeq tuƣmasliⱪ bolmaydu; □  ■ 15 Pǝrwǝrdigar sǝndin barliⱪ kesǝllǝrni neri ⱪilidu wǝ sǝn ɵzüng kɵrgǝn Misirdiki dǝⱨxǝtlik wabalardin ⱨeqⱪaysisini üstünggǝ salmaydu, bǝlki sanga ɵq bolƣanlarƣa salidu.

Aranglardiki barliⱪ butpǝrǝslik iz-ⱪalduⱪlirini yoⱪitix kerǝk

16 Sǝn Pǝrwǝrdigar sanga tapxurƣan barliⱪ hǝlⱪlǝrni yoⱪitixing kerǝk; sǝn ularni kɵrgǝndǝ, ularƣa ⱨeq rǝⱨim ⱪilmasliⱪing kerǝk, sǝn ularning ilaⱨlirining ⱪulluⱪiƣa kirmǝsliking kerǝk; ǝgǝr xundaⱪ ⱪilsang, bu ix sanga ⱪiltaⱪ bolidu. □ 17 Əgǝr sǝn kɵnglüngdǝ: «Bu ǝllǝr mǝndin küqlük; mǝn ⱪandaⱪ ⱪilip ularni zeminidin ⱪoƣliwetǝlǝymǝn?» — desǝng, 18 ulardin ⱪorⱪma; Pǝrwǝrdigar Hudayingning Pirǝwn ⱨǝm barliⱪ Misirliⱪlarni ⱪandaⱪ ⱪilƣanliⱪini ǝsligin, 19 — yǝni Pǝrwǝrdigar Hudaying seni xu yǝrdin qiⱪirix üqün wasitǝ ⱪilƣan, ɵz kɵzüng bilǝn kɵrgǝn dǝⱨxǝtlik ⱨɵküm-sinaⱪlar, mɵjizilik alamǝtlǝr wǝ karamǝtlǝr, küqlük ⱪol wǝ sozulƣan bilǝkni mǝⱨkǝm esingdǝ tut; Pǝrwǝrdigar sǝn ⱪorⱪuwatⱪan barliⱪ hǝlⱪnimu xundaⱪ ⱪilidu. ■ 20 Uning üstigǝ Pǝrwǝrdigar Hudaying taki ularning sǝndin yoxurunƣan ⱪalduⱪliri yoⱪitilƣuqǝ ularning arisiƣa seriⱪ ⱨǝrilǝrni ǝwǝtidu; □  ■ 21 Sǝn ulardin ⱪorⱪmasliⱪing kerǝk; qünki Pǝrwǝrdigar Hudaying arangdidur; U uluƣ wǝ dǝⱨxǝtlik bir Ilaⱨdur. 22 Pǝrwǝrdigar Hudaying xu ǝllǝrni aldingdin pǝydinpǝy ⱨǝydǝydu; sǝn ularni biraⱪla yoⱪitiwetǝlmǝysǝn; biraⱪla yoⱪitiwǝtkǝn tǝⱪdirdimu, daladiki ⱨaywanlar kɵpiyip, üstünggǝ basturup kelixi mumkin.

23 Lekin aldingƣa ilgirilǝp mangƣiningda Pǝrwǝrdigar Hudaying ularni ⱪolungƣa tapxuridu wǝ ularni parakǝndǝ ⱪilip, yoⱪitilƣuqǝ dǝkkǝ-dükkigǝ salidu. 24 U ularning padixaⱨlirini ⱪolungƣa tapxuridu, sǝn ularning namlirinimu asman astidin yoⱪ ⱪilisǝn; ularni yoⱪatⱪuqǝ ⱨeqbir adǝm aldingda turalmaydu. 25 Silǝr ularning oyma butini ot bilǝn kɵydürüwetinglar; kɵz ⱪiringlarni xularning üstidiki altun-kümüxkǝ salmanglar, ularni almanglar; bolmisa u silǝrgǝ ⱪiltaⱪ bolidu; qünki u Pǝrwǝrdigar Hudaying aldida yirginqlik bir nǝrsidur. 26 Sǝn ⱨeqⱪandaⱪ yirginqlik nǝrsini ɵyünggǝ elip kǝlmǝ; bolmisa sǝn uningƣa ohxax lǝnǝtlik nǝrsǝ bolup ⱪalisǝn; sǝn uningdin ⱪattiⱪ yirgǝn, uningƣa mutlǝⱪ nǝprǝtlǝn; qünki u lǝnǝtlik bir nǝrsidur.

8

Pǝrwǝrdigarning tǝminatlirini ǝslǝx

1 Mǝn silǝrgǝ bügün tapiliƣan bu barliⱪ ǝmrlǝrgǝ ǝmǝl ⱪilixⱪa kɵngül ⱪoyunglar; xundaⱪ ⱪilƣanda silǝr ⱨayat bolisilǝr, kɵpiyisilǝr wǝ Pǝrwǝrdigar ata-bowiliringlarƣa ⱪǝsǝm ⱪilip wǝdǝ ⱪilƣan zeminƣa kirip uni igilǝysilǝr. 2  Pǝrwǝrdigar Hudaying seni tɵwǝn ⱪilip, kɵnglüngdǝ nemǝ barliⱪini, uning ǝmrlirini tutidiƣan-tutmaydiƣanliⱪingni bilǝy dǝp seni sinax üqün bu ⱪiriⱪ yil qɵl-bayawanda yetǝkligǝn yolni ǝsligin. 3 Dǝrwǝⱪǝ u seni tɵwǝn ⱪilip, seni aq ⱪoyup, sǝn ǝslidǝ bilmǝydiƣan, xundaⱪla ata-bowiliring kɵrüp baⱪmiƣan «manna» bilǝn ozuⱪlandurƣan; U sanga insan pǝⱪǝt yemǝklik bilǝnla ǝmǝs, bǝlki Pǝrwǝrdigar Hudayingning aƣzidin qiⱪⱪan barliⱪ sɵzliri bilǝnmu yaxaydiƣanliⱪini bildürüx üqün xundaⱪ ⱪildi. □  ■ 4 Bu ⱪiriⱪ yilda kiyim-keqiking konirimidi, putung ixxip kǝtmidi. ■ 5 Sǝn xuni bilip ⱪoyƣinki, adǝm ɵz oƣlini tǝrbiyiligǝndǝk, Pǝrwǝrdigar Hudaying seni tǝrbiyilǝydu; □ 6 Xunga sǝn Uning yollirida mengip wǝ Uningdin ⱪorⱪup, Pǝrwǝrdigar Hudayingning ǝmrlirini tutⱪin. 7 Qünki Pǝrwǝrdigar Hudaying seni yahxi bir zeminƣa — eriⱪ-eⱪinliri, bulaⱪliri wǝ jilƣa-dɵnglǝrdǝ urƣup qiⱪidiƣan uluƣ suliri bar bir zeminƣa — 8 buƣday wǝ arpa, üzüm talliri, ǝnjür dǝrǝhliri wǝ anarliri bar bir zeminƣa, zǝytun dǝrǝhliri wǝ ⱨǝsǝl bar bir zeminƣa, 9 — sǝn ⱨeqnemidin kǝmlik tartmay ozuⱪluⱪ yǝydiƣan bir zeminƣa — taxliri tɵmür, taƣliridin mis kolaydiƣan bir zeminƣa yetǝklǝp kiridu; 10 sǝn xu yǝrdǝ yǝp toyunisǝn wǝ Pǝrwǝrdigar Hudaying sanga ata ⱪilƣan xu yahxi zemin üqün uningƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ eytisǝn.■

11 Mǝn sanga bügün tapiliƣan Pǝrwǝrdigar Hudayingning ǝmrliri, bǝlgilimiliri ⱨǝm ⱨɵkümlirini tutmasliⱪtin, Uni untup ⱪelixtin ⱨezi bol; 12 bolmisa, sǝn yǝp toyunƣandin keyin, esil ɵylǝrni ⱪurup ularda olturaⱪlaxⱪandin keyin, 13 kala-ⱪoy padiliring kɵpiyip, altun-kümüxüng, xundaⱪla sening barliⱪing kɵpǝygǝndin keyin, 14 kɵnglüng mǝƣrurlinip seni Misir zeminidin, yǝni «ⱪulluⱪ makani»din qiⱪirip ⱪutⱪuzƣan Pǝrwǝrdigar Hudayingni untuysǝn; 15 (U seni bipayan wǝ dǝⱨxǝtlik qɵl-bayawandin, yǝni zǝⱨǝrlik yilanlar wǝ qayanlar ⱪaplap kǝtkǝn, susirap ⱪaƣjirap kǝtkǝn bir qɵl-bayawandin yetǝklǝp qiⱪⱪan, xu yǝrdǝ sanga qaⱪmaⱪ texidin su qiⱪirip bǝrgǝn, □  ■ 16 seni ɵzini tɵwǝn tutsun dǝp sinap, sanga ahir raⱨǝt-bǝrikǝt kɵrsitix üqün qɵl-bayawanda ata-bowiliring kɵrüp baⱪmiƣan «manna» bilǝn ozuⱪlandurƣan) ■ 17 — ǝgǝr uni untusang, kɵnglüngdǝ: «Ɵz küqüm, ɵz ⱪolumning ⱪudriti meni muxu dɵlǝtkǝ erixtürgǝn» deyixing mumkin. 18 Xunga Pǝrwǝrdigar Hudayingning Ɵzi seni dɵlǝtkǝ erixtürgüqi ⱪudrǝtni bǝrgüqi ikǝnlikini ǝslǝp, Uni esingdǝ tut; xuning bilǝn u ata-bowiliringƣa ⱪǝsǝm ⱪilip wǝdǝ ⱪilƣan ǝⱨdini bügünki kündikidǝk mǝⱨkǝm ⱪilidu. 19 Əgǝr sǝn Pǝrwǝrdigar Hudayingni ⱪaqaniki untusang, baxⱪa ilaⱨlarƣa ǝgǝxsǝng, ularning ⱪulluⱪida bolup ularƣa bax ursang, mǝn silǝrgǝ bügün xu agaⱨni berǝyki, xundaⱪ boliduki, silǝr tǝltɵküs ⱨalak bolisilǝr. 20 Pǝrwǝrdigar kɵz aldinglarda yoⱪitiwatⱪan ǝllǝrdǝk silǝrmu yoⱪitilisilǝr; qünki silǝr Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning awaziƣa ⱪulaⱪ salmiƣansilǝr.

9

Hudaning ǝllǝrni Ⱪanaan zeminidin ⱨǝydixining sǝwǝbi

1-2 Angla, i Israil! Sǝn bügün ɵzüngdin qong wǝ küqlük ǝllǝrgǝ igǝ bolux üqün, sepilliri asmanƣa taⱪixidiƣan qong xǝⱨǝrlǝrni igilǝx üqün, Anakiylarni ⱪoƣlap qiⱪirix üqün Iordan dǝryasidin ɵtisǝn (sǝn ularni bilisǝn, ular toƣruluⱪ «kim Anakiylar aldida turalisun!» dǝp angliƣansǝn). ■ 3 Sǝn bügünki kündǝ xuni bilip ⱪoyƣinki, sening aldingda mangƣuqi Pǝrwǝrdigar Hudayingning Ɵzidur, U yalmap yutⱪuqi ottur; u muxu ǝllǝrni ⱨalak ⱪilidu, aldingda ularni tezdin yiⱪitidu; sǝn ularning tǝwǝlikini igilǝp, Pǝrwǝrdigar sanga eytⱪandǝk ularni tezdin yoⱪitisǝn. ■ 4 Pǝrwǝrdigar ularni aldingdin ⱨǝydigǝndǝ sǝn kɵnglüngdǝ: «Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪim sǝwǝbidin Pǝrwǝrdigar meni zeminni igilǝx üqün uningƣa yetǝklǝp kirdi» demigin; bǝlki xu ǝllǝrning rǝzilliki tüpǝylidin Pǝrwǝrdigar sening aldingda ularni tǝǝlluⱪatidin mǝⱨrum ⱪilidu. 5 Sǝn ularning zeminiƣa kirip uni igilixing sening ⱨǝⱪⱪaniy bolƣanliⱪingdin yaki kɵnglüngning durusluⱪidin ǝmǝs, bǝlki bu ǝllǝrning rǝzillikidin wǝ Pǝrwǝrdigar ata-bowiliring Ibraⱨim, Isⱨaⱪ wǝ Yaⱪupⱪa ⱪǝsǝm ⱪilƣan sɵzigǝ ǝmǝl ⱪilix üqünmu Pǝrwǝrdigar Hudaying ularni sening aldingda tǝǝlluⱪatidin mǝⱨrum ⱪilidu. ■ 6 Əmdi xuni bilip ⱪoyƣinki, Pǝrwǝrdigar Hudaying bu yahxi zeminni sanga miras ⱪilƣini sening ⱨǝⱪⱪaniyliⱪingdin ǝmǝs, qünki sǝn ǝsli boyni ⱪattiⱪ bir hǝlⱪsǝn.

Israilning jaⱨilliⱪi

7 Əmdi sening qɵl-bayawanda Pǝrwǝrdigar Hudayingni ⱪandaⱪ ƣǝzǝplǝndürgǝnlikingni esingdǝ tutⱪin — Uni untuma. Sǝn Misir zeminidin qiⱪⱪan kündin beri taki bu yǝrgǝ kǝlgüqǝ Pǝrwǝrdigarƣa asiyliⱪ ⱪilip kǝlding. ■ 8 Silǝr Ⱨorǝb teƣida Pǝrwǝrdigarni ƣǝzǝplǝndürgǝn wǝ Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ aqqiⱪlinip, silǝrni ⱨalak ⱪilmaⱪqi boldi. ■ 9 Xu qaƣda mǝn tax tahtaylarni, yǝni Pǝrwǝrdigar silǝr bilǝn tüzgǝn ǝⱨdǝ tahtaylirini tapxuruwelix üqün taƣⱪa qiⱪⱪanidim; mǝn taƣda ⱪiriⱪ keqǝ-kündüz turdum (mǝn nǝ tamaⱪ yemidim, nǝ su iqmidim);■ 10 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar manga Ɵz barmiⱪi bilǝn pütkǝn ikki tahtayni tapxurdi; ularda Pǝrwǝrdigar taƣda ot iqidǝ silǝrgǝ sɵzligǝn qaƣda, jamaǝt yiƣilƣan küni eytⱪan barliⱪ sɵzlǝr pütülgǝnidi. □  ■ 11 Wǝ xundaⱪ boldiki, ⱪiriⱪ keqǝ-kündüz ɵtüp, Pǝrwǝrdigar manga ikki tax tahtay, yǝni ǝⱨdǝ tahtaylirini bǝrdi. 12 Wǝ Pǝrwǝrdigar manga: «Ornungdin turƣin, muxu yǝrdin qüxkin; qünki sǝn Misirdin qiⱪarƣan hǝlⱪing ɵzlirini bulƣidi; ular tezla Mǝn ularƣa tapiliƣan yoldin qǝtnǝp ɵzlirigǝ ⱪuyma bir butni yasidi» dedi. 13 Pǝrwǝrdigar manga sɵz ⱪilip: «Mǝn bu hǝlⱪni kɵrüp yǝttim; mana, u boyni ⱪattiⱪ bir hǝlⱪtur. ■ 14 Meni tosma, Mǝn ularni yoⱪitimǝn, ularning namini asmanning tegidin ɵqürüwetimǝn wǝ xundaⱪ ⱪilip, seni ulardin qong wǝ uluƣ bir hǝlⱪ ⱪilimǝn» — dedi.■

15 Mǝn burulup, taƣdin qüxtüm; taƣ bolsa ot bilǝn yalⱪunlawatatti; ikki ǝⱨdǝ tahtiyi ikki ⱪolumda idi. 16 Mǝn kɵrdüm, mana silǝr Pǝrwǝrdigar Hudayinglar aldida gunaⱨ ⱪilipsilǝr; silǝr ɵzünglar üqün ⱪuyma bir mozayni yasapsilǝr; silǝr tezla Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ tapiliƣan yoldin qǝtnǝp ketipsilǝr. 17 Mǝn ikki tahtayni ikki ⱪolumƣa elip, qɵrüp taxlap, ularni kɵz aldinglarda qeⱪiwǝttim. 18 Silǝr Pǝrwǝrdigarni ƣǝzǝplǝndürüp barliⱪ ɵtküzgǝn gunaⱨinglar, yǝni Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪilƣininglar üqün, yǝnǝ awwalⱪidǝk Pǝrwǝrdigar aldida yiⱪilip, ⱪiriⱪ keqǝ-kündüz düm yattim (mǝn ⱨeq nǝrsǝ yemidim, su iqmidim) □ 19 qünki mǝn Pǝrwǝrdigarning silǝrni yoⱪitidiƣan ⱪattiⱪ ƣǝzipi ⱨǝm ⱪǝⱨridin ⱪorⱪtum. Pǝrwǝrdigar xu qaƣdimu mening tilikimni anglidi. 20 Pǝrwǝrdigar Ⱨarundin ƣǝzǝplinip, unimu yoⱪatmaⱪqi boldi; mǝn Ⱨarun üqünmu dua ⱪildim. 21 Mǝn silǝrning gunaⱨinglarni, yǝni yasiƣan mozayni elip uni otta kɵydürdüm wǝ uni yanjip kukum-talⱪan ⱪilip eziwǝttim; uning topisini elip taƣdin qüxidiƣan eriⱪ süyigǝ qeqiwǝttim ■ 22 (silǝr yǝnǝ Tabǝraⱨ, Massaⱨ, Kibrot-Ⱨattawaⱨdimu Pǝrwǝrdigarni ƣǝzǝplǝndürdünglar. ■ 23 Pǝrwǝrdigar silǝrni Ⱪadǝx-Barneadin Ⱪanaanƣa mangdurmaⱪqi bolup silǝrgǝ: «Qiⱪip, Mǝn silǝrgǝ tǝⱪdim ⱪilƣan zeminni igilǝnglar» — degǝndimu, silǝr Uning sɵzigǝ ⱪarxi qiⱪip asiyliⱪ ⱪildinglar, nǝ Uningƣa ixǝnmidinglar, nǝ awaziƣa ⱨeq ⱪulaⱪ salmidinglar. □  ■ 24 Mǝn silǝrni tonuƣan kündin tartip silǝr Pǝrwǝrdigar Hudayinglarƣa asiyliⱪ ⱪilip kǝldinglar).

25 Xuning bilǝn mǝn axu qaƣda Pǝrwǝrdigar aldida ɵzümni yǝrgǝ etip yǝnǝ ⱪiriⱪ keqǝ-kündüz düm yattim; dǝrwǝⱪǝ düm yattim; qünki Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ ⱪarap «ularni yoⱪitimǝn» degǝnidi. 26 Xunga mǝn Pǝrwǝrdigarƣa dua ⱪilip: «I Rǝb Pǝrwǝrdigar, Sǝn Ɵz uluƣluⱪung arⱪiliⱪ Ɵzüng üqün ⱨɵrlük bǝdili tɵlǝp setiwalƣan, Misirdin küqlük ⱪolung bilǝn qiⱪarƣan Ɵz hǝlⱪing bolƣan mirasingni yoⱪatmiƣaysǝn; □  ■ 27 Ɵz ⱪulliring Ibraⱨim, Isⱨaⱪ wǝ Yaⱪupni esingdǝ tutⱪaysǝn; bu hǝlⱪning baxbaxtaⱪliⱪiƣa, ularning rǝzilliki yaki gunaⱨiƣa ⱪarimiƣaysǝn; 28 bolmisa, sǝn bizni elip qiⱪⱪan xu zemindikilǝr: «Pǝrwǝrdigar bu hǝlⱪni ularƣa wǝdǝ ⱪilƣan zeminni igilǝxkǝ elip kirǝlmǝydiƣanliⱪi üqün wǝ ularƣa nǝprǝtlǝngini tüpǝylidin ularni qɵl-bayawanda yoⱪitixⱪa Misirdin qiⱪardi» — dǝydu.■

29 Ⱪandaⱪla bolmisun, ular zor küqüng wǝ uzartilƣan biliking bilǝn Misirdin qiⱪarƣan hǝlⱪing wǝ sening mirasingdur» — dedim.

10

Yengi pursǝt

1 Xu qaƣda Pǝrwǝrdigar manga: «Ɵzüng üqün awwalⱪidǝk ikki tax tahtayni oyup qiⱪip, taƣⱪa yenimƣa kǝl. Ɵzünggǝ yaƣaqtin bir sanduⱪ yasiƣin. ■ 2 Mǝn bu tahtaylarƣa sǝn qeⱪiwǝtkǝn awwalⱪi tahtaylardiki sɵzlǝrni yazimǝn; sǝn ularni sanduⱪⱪa ⱪoyisǝn» — dedi.

3 Xuning bilǝn mǝn akatsiyǝ yaƣiqidin bir sanduⱪ yasidim, awwalⱪidǝk ikki tax tahtay oyup qiⱪtim; ikki tahtayni ⱪolumda kɵtürüp taƣⱪa qiⱪtim. 4 Pǝrwǝrdigar ǝslidǝ ot iqidin taƣda jamaǝt yiƣilƣan kündǝ silǝrgǝ eytⱪan xu on ǝmrni awwalⱪi pütüktǝk tahtaylarƣa yazdi; Pǝrwǝrdigar ularni manga tapxurdi. □ 5 Mǝn burulup taƣdin qüxüp tahtaylarni ɵzüm yasiƣan sanduⱪⱪa ⱪoydum; Pǝrwǝrdigar manga tapiliƣinidǝk ular tehi uningda turmaⱪta.

Qɵl-bayawandiki sǝpǝrning hatimisi

6 Xu qaƣda Israillar Bǝǝrot-Bǝnǝ-Yaakandin Mosǝraⱨⱪa yol elip mangdi; Ⱨarun xu yǝrdǝ ɵldi wǝ xu yǝrdǝ dǝpnǝ ⱪilindi; uning oƣli Əliazar uning ornini besip kaⱨinliⱪ ⱪildi. ■ 7 Israillar xu yǝrdin Gudgodaⱨⱪa, andin Gudgodaⱨtin Yotbataⱨⱪa sǝpǝr ⱪildi (Yotbataⱨ eriⱪ-eⱪini mol yǝrdur). ■ 8 Xu qaƣda Pǝrwǝrdigar ǝⱨdǝ sanduⱪini kɵtürüxkǝ, Pǝrwǝrdigarning aldida hizmitidǝ turup uning namida bǝht-bǝrikǝt tilǝxkǝ Lawiy ⱪǝbilisini ɵzigǝ tallap ayridi. Wǝ bügüngǝ ⱪǝdǝr xundaⱪ boluwatidu. 9 Xunga Lawiy ⱪǝbilisining Israil ⱪerindaxliri iqidǝ nesiwisi yaki mirasi yoⱪtur; Pǝrwǝrdigar uningƣa eytⱪandǝk, Pǝrwǝrdigar Ɵzi uning mirasidur.□  ■

10 Mǝn ǝmdi awwalⱪi künlǝrdikidǝk ⱪiriⱪ keqǝ-kündüz Pǝrwǝrdigar aldida taƣda turdum; Pǝrwǝrdigar xu qaƣdimu tilikimgǝ ⱪulaⱪ saldi; u silǝrni yoⱪatmidi. ■ 11 Pǝrwǝrdigar manga: «Ornungdin tur, hǝlⱪni baxlap aldida yol alƣin; xuning bilǝn ular Mǝn ularƣa tǝⱪdim ⱪilixⱪa ata-bowiliriƣa ⱪǝsǝm ⱪilip wǝdǝ ⱪilƣan zeminni igilǝx üqün uningƣa kirsun» — dedi.

Pǝrwǝrdigarni sɵygin, hǝlⱪni sɵygin

12-13 Əmdi, i Israil, Pǝrwǝrdigar Hudaying sǝndin nemǝ tǝlǝp ⱪilidu? — Ⱨaling yahxi bolsun dǝp mening bügün silǝrgǝ muxu tapiliƣanlirimdin baxⱪa nǝrsini tǝlǝp ⱪilarmu? — Uning tǝlǝp ⱪilƣini bolsa Pǝrwǝrdigar Hudayingdin ⱪorⱪup, Uning kɵrsǝtkǝn barliⱪ yollirida mengip, Uni sɵyüp, pütkül ⱪǝlbing wǝ pütkül jening bilǝn Pǝrwǝrdigar Hudayingning hizmitidǝ bolup, Pǝrwǝrdigarning ǝmrliri wǝ bǝlgilimilirini tutuxtin ibarǝt ǝmǝsmu?■

14 Mana, asmanlar wǝ asmanlarning asmini Pǝrwǝrdigar Hudayingƣa mǝnsuptur; yǝr yüzi wǝ uningdiki ⱨǝmmǝ nǝrsilǝrmu Uningƣa mǝnsuptur. ■ 15 Ⱨalbuki, Pǝrwǝrdigar pǝⱪǝt ata-bowiliringlardin sɵyünüp, ularni sɵydi wǝ xuning bilǝn bügünkidǝk barliⱪ ǝllǝr arisidin ata-bowiliringlarning keyinki nǝslini, yǝni silǝrni tallidi. 16 Xunga kɵnglünglarni hǝtnilik ⱪilinglar, boynunglarni yǝnǝ ⱪattiⱪ ⱪilmanglar.■

17 Qünki Pǝrwǝrdigar Hudayinglar hudalarning Hudasi, rǝblǝrning Rǝbbi, uluƣ Ilaⱨ, Ⱪudrǝtlik wǝ Dǝⱨxǝtlik Bolƣuqi, insanlarning yüz-hatirisini ⱪilmiƣuqi, ⱨeqⱪandaⱪ parini almiƣuqidur; ■ 18 U yetim-yesir wǝ tul hotunlarning dǝwasini soraydu, musapirni sɵyüp uningƣa yemǝk-iqmǝk wǝ kiyim-keqǝkni bǝrgüqidur. □ 19 Xunga silǝrmu musapirni sɵyüxünglar kerǝk; qünki silǝrmu Misir zeminida musapir idinglar.

20 Sǝn Pǝrwǝrdigar Hudayingdin ⱪorⱪⱪin; sǝn Uning ibaditidǝ bolƣin, Uningƣa baƣlanƣin wǝ pǝⱪǝt Uning namidila ⱪǝsǝm iqkin. ■ 21 U sǝn üqün ɵz kɵzüng bilǝn kɵrgǝn bu uluƣ wǝ dǝⱨxǝtlik ixlarni ⱪilƣan; U sǝn mǝdⱨiyilǝydiƣan, sening Hudayingdur; 22 ata-bowiliring jǝmiy yǝtmix jan Misirƣa qüxkǝnidi; wǝ ⱨazir Pǝrwǝrdigar Hudaying seni asmandiki yultuzlardǝk kɵp ⱪildi. □  ■

11

Hudaƣa itaǝtmǝn boluxning bǝht-bǝrikiti

1 Əmdi sǝn Pǝrwǝrdigar Hudayingni sɵygin, Uning tapiliƣini, bǝlgilimilirini, ⱨɵkümlirini ⱨǝm ǝmrlirini izqil tutⱪin. 2-3 Xu ixlarni bügün esinglarda tutunglar, qünki mǝn Pǝrwǝrdigar Hudayingning jaza-tǝrbiyisi, uluƣluⱪi, küqlük ⱪoli wǝ uzartilƣan bilikini, Misir zeminida Misir padixaⱨi Pirǝwngǝ ⱨǝm uning pütkül zemini üstigǝ kɵrsǝtkǝn mɵjizilik alamǝtliri wǝ ⱪilƣanlirini kɵrmigǝn baliliringlarƣa sɵzlimǝymǝn □ 4 (qünki ular Pǝrwǝrdigarning Misirning ⱪoxuni, ularning atliri, ularning jǝng ⱨarwiliriƣa ⱪilƣan ixliri, yǝni Ⱪizil Dengizning suliri bilǝn ularni ƣǝrⱪ ⱪilip, üzül-kesil ⱨalak ⱪilƣanliⱪi, □ 5 Uning silǝr muxu yǝrgǝ kǝlgüqǝ silǝrgǝ nemǝ ⱪilƣanliⱪi, 6 Uning Rubǝnning ǝwladi, Eliabning oƣulliri Datan wǝ Abiramƣa nemǝ ⱪilƣanliⱪi, yǝni pütün Israillar arisida yǝr yüzining aƣzini ⱪandaⱪ eqip ularni ailisidikiliri wǝ qedirliri bilǝn ⱪoxup barliⱪ tǝǝlluⱪatliri bilǝn yutuwǝtkǝnlikini kɵrmigǝnidi); ■ 7  mǝn bǝlki silǝrgǝ sɵz ⱪilimǝn; qünki silǝrning kɵzliringlar Pǝrwǝrdigar ⱪilƣan barliⱪ uluƣ ixlarni kɵrdi.

Wǝdǝ ⱪilinƣan zeminning mol bayliⱪliri

8 Əmdi, mǝn silǝrgǝ bügün tapiliƣan barliⱪ ǝmrlǝrni tutunglar; xundaⱪ ⱪilsanglar küqlinip, ⱨazir ɵtüp igilimǝkqi bolƣan zeminƣa kirip uni igilǝysilǝr 9 wǝ Pǝrwǝrdigar ata-bowiliringlarƣa ⱪǝsǝm ⱪilip ularƣa ⱨǝm ǝwladliriƣa berixkǝ wǝdǝ ⱪilƣan zeminda, yǝni süt bilǝn ⱨǝsǝl eⱪip turidiƣan munbǝt bir zeminda turup uzun ɵmür kɵrisilǝr. 10 Qünki silǝr igilǝxkǝ kiridiƣan xu zemin silǝr qiⱪⱪan Misir zeminidǝk ǝmǝs; u yǝr bolsa, silǝr uningƣa uruⱪ qaqⱪandin keyin putunglar bilǝn suƣiridiƣan kɵktatliⱪtǝk zemin idi; □ 11 biraⱪ silǝr igilǝxkǝ ɵtidiƣan xu zemin bolsa taƣ-jilƣiliri bolƣan bir zemindur; u asmandiki yamƣurdin su iqidu, 12 u Pǝrwǝrdigar Hudaying Ɵzi ǝzizlǝydiƣan bir zemindur; qünki Pǝrwǝrdigar Hudayingning kɵzliri yilning bexidin yilning ahiriƣiqǝ üzlüksiz uningƣa tikilidu. 13 Xundaⱪ boliduki, silǝr Pǝrwǝrdigar Hudayinglarni sɵyüp, pütkül ⱪǝlbinglar wǝ pütkül jeninglar bilǝn uning ibaditidǝ bolux üqün mǝn silǝrgǝ bügün tapiliƣan ǝmrlǝrgǝ kɵngül ⱪoyup ⱪulaⱪ salsanglar, 14 U: «Mǝn zemininglarƣa ɵz pǝslidǝ yamƣur, yǝni dǝslǝpki wǝ keyinki yamƣurlarni ata ⱪilimǝn; xuning bilǝn axliⱪliringlar, yengi xarabinglar wǝ zǝytun meyinglarni yiƣalaysilǝr; □ 15 Mǝn xundaⱪla mal-waranliring üqün ot-qɵp berimǝn; sǝn yǝp-iqip toyunisǝn» — dǝydu.

Itaǝtmǝn bolux wǝ balilarƣa tǝrbiyǝ berixning bǝhti

16 Ⱪǝlbinglar aldinip, baxⱪa ilaⱨlarning ⱪulluⱪiƣa kirip, ularƣa qoⱪunup kǝtmǝslikinglar üqün ɵzünglarƣa ⱨezi bolunglar; ■ 17 bolmisa, Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi silǝrgǝ ⱪozƣilip, yamƣur yaƣmasliⱪi üqün asmanlarni etiwetip yamƣur yaƣdurmaydu, tupraⱪ mǝⱨsulatlirini bǝrmǝydu wǝ Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ ata ⱪilidiƣan munbǝt zemindin yoⱪitilisilǝr.

18 Silǝr mening bu sɵzlirimni ⱪǝlbinglarƣa püküp jeninglarda saⱪlanglar, ⱪolunglarƣa ǝslǝtmǝ-bǝlgǝ ⱪilip tengiwelinglar, pexanǝnglǝrgǝ ⱪaxⱪidǝk simwol ⱪilip ornitiwelinglar; ■ 19 Silǝr ularni baliliringlarƣa ɵgitisilǝr; ɵydǝ olturƣininglarda, yolda mengiwatⱪininglarda, yatⱪininglarda wǝ orundin ⱪopⱪininglarda ular toƣruluⱪ sɵzlǝnglar; ■ 20 Ularni ɵyünglǝrdiki kexǝklǝrgǝ wǝ dǝrwaziliringlarƣa pütüp ⱪoyunglar. 21 Xuning bilǝn silǝrning Pǝrwǝrdigar ata-bowiliringlarƣa berixkǝ ⱪǝsǝm ⱪilip wǝdǝ ⱪilƣan zeminda turidiƣan künliringlar wǝ baliliringlarning künliri uzun bolidu, yǝr yüzidiki künliringlar asmanning künliridǝk bolidu. □ 22 Mǝn bügünki kündǝ silǝrgǝ tapiliƣan bu pütkül ǝmrni ihlas bilǝn tutsanglar, yǝni Pǝrwǝrdigar Hudayinglarni sɵyüp, uning barliⱪ yollirida mengixinglar bilǝn uningƣa baƣlansanglar, 23 undaⱪta Pǝrwǝrdigar silǝrning kɵz aldinglarda bu barliⱪ ǝllǝrni zeminidin mǝⱨrum ⱪilip ⱨǝydǝydu wǝ silǝr ɵzünglardin qong wǝ küqlük ǝllǝrning tǝǝlluⱪatini igilǝysilǝr. 24 Tapininglar dǝssigǝn ⱨǝrbir jay silǝrningki bolidu; qegranglar qɵl-bayawandin tartip, Liwanƣiqǝ wǝ Əfrat dǝryasidin Ottura Dengizƣiqǝ bolidu. □  ■ 25 Ⱨeqkim aldinglarda turalmaydu; Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrgǝ eytⱪinidǝk, silǝrdin bolƣan ⱪorⱪunq wǝ dǝⱨxǝtni silǝr dǝssigǝn barliⱪ jaylar üstigǝ salidu.■

Musa «bǝht-bǝrikǝt wǝ lǝnǝt»ni Israilning aldiƣa ⱪoyidu

26 Mana, mǝn bügün aldinglarƣa bǝht-bǝrikǝt wǝ lǝnǝtni ⱪoyimǝn; 27 Mǝn silǝrgǝ bügün tapiliƣan Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning ǝmrlirigǝ itaǝt ⱪilsanglar, bǝht-bǝrikǝt bolidu; 28 Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning ǝmrlirigǝ itaǝt ⱪilmisanglar, bǝlki silǝr tonumiƣan baxⱪa ilaⱨlarƣa ǝgixip, mǝn bügün tapiliƣan yoldin qǝtnǝp kǝtsǝnglar, silǝrgǝ lǝnǝt qüxidu.

29 Xundaⱪ ⱪilixinglar kerǝkki, Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrni silǝr igilǝxkǝ kiridiƣan zeminƣa elip kirgǝndin keyin, bǝht-bǝrikǝtni Gǝrizim teƣi üstidǝ wǝ lǝnǝtni Əbal teƣi üstidǝ turup jakarlaysilǝr. □  ■ 30 Bu taƣlar Iordan dǝryasining ⱪarxi tǝripidǝ, Gilgalning udulidiki Arabaⱨ tüzlǝnglikidǝ turuwatⱪan Ⱪanaaniylarning zeminida, mǝƣrib yolining arⱪisida, Morǝⱨtiki dub dǝrǝhlirigǝ yeⱪin yǝrdǝ ǝmǝsmu?

31 Qünki silǝr Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrgǝ tǝⱪdim ⱪiliwatⱪan zeminni igilǝx üqün uningƣa kirixkǝ Iordan dǝryasidin ɵtisilǝr; silǝr dǝrwǝⱪǝ uni igilǝysilǝr wǝ uningda olturaⱪlixisilǝr. 32 Silǝr mǝn aldinglarƣa ⱪoyƣan bu barliⱪ ⱨɵkümlǝr wǝ bǝlgilimilǝrgǝ ǝmǝl ⱪilixⱪa kɵngül ⱪoyunglar.

12

Huda tallaydiƣan jayda, muⱪǝddǝshanida ibadǝt ⱪilix

1 Ata-bowiliringlarning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigar silǝrning igilixinglarƣa beridiƣan zeminda turƣanda, yǝr yüzidiki barliⱪ künliringlarda kɵngül ⱪoyup tutuxunglar kerǝk bolƣan bǝlgilimilǝr ⱨǝm ⱨɵkümlǝr mana munulardur: —

2 Silǝr ⱨǝydǝp qiⱪarƣan ǝllǝrning egiz taƣlar, dɵnglǝr wǝ ⱨǝrbir yexil dǝrǝh astidiki ɵz ilaⱨlirining ⱪulluⱪida bolƣan ibadǝtgaⱨlirini tǝltɵküs yoⱪitixinglar kerǝk; ■ 3 Ularning ⱪurbangaⱨlirini buzunglar, but tüwrüklirini qeⱪinglar wǝ axǝraⱨlirini ot bilǝn kɵydürüwetinglar; ilaⱨlirining oyma mǝbudlirini kesip taxlanglar; ularning isim-namlirinimu xu yǝrdin yoⱪitixinglar kerǝk. ■

4 Silǝr Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning hizmitidǝ ulardǝk ⱪilmanglar, 5 bǝlki Pǝrwǝrdigar Hudayinglar Ɵz namini tiklǝx üqün barliⱪ ⱪǝbililiringlarning zeminliri arisidin talliƣan, Ɵz turalƣusi bolƣan jayni izdǝnglar, xu yǝrgǝ kelinglar; ■ 6 xu yǝrgǝ silǝr kɵydürmǝ wǝ inaⱪliⱪ ⱪatarliⱪ ⱪurbanliⱪinglarni, mǝⱨsulatliringlardin ondin biri bolƣan ɵxrilǝrni, ⱪolunglardiki kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝlǝrni, ⱪǝsǝmgǝ baƣliⱪ ⱨǝdiyǝlǝrni, ihtiyariy ⱨǝdiyǝlǝrni wǝ ⱪoy-kala padiliringlarning tunji balilirini ǝkilisilǝr; 7 Silǝr ailǝngdikilǝr bilǝn ⱪoxulup xu yǝrdǝ Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning aldida ziyapǝt ⱪilinglar, silǝr Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrni bǝrikǝtligǝn ⱪol ǝmgikinglarning mewisidin xadlinisilǝr. □ 8 Silǝr biz bügün ⱪilƣinimizdǝk, yǝni ⱨǝrbiringlar ɵz bilgininglarqǝ ⱪilƣininglardǝk ⱪilmasliⱪinglar kerǝk; 9 Qünki Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrgǝ beridiƣan aramliⱪ ⱨǝm mirasⱪa tehi yetip kǝlmidinglar.

10 Biraⱪ silǝr Iordan dǝryasidin ɵtüp, Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrgǝ miras ⱪilip beridiƣan zeminƣa olturaⱪlaxⱪandin keyin, xundaⱪla u silǝrni ǝtrapinglardiki barliⱪ düxmǝnliringlardin ⱪutⱪuzup aram bǝrgǝndin keyin, silǝr tinq-aman turƣanda, 11 xu qaƣda Pǝrwǝrdigar Hudayinglar Ɵz namini ⱪoyidiƣan bir jay bolidu; silǝr xu yǝrgǝ kɵydürmǝ wǝ inaⱪliⱪ ⱪatarliⱪ ⱪurbanliⱪinglarni, mǝⱨsulatliringlardin ondin biri bolƣan ɵxrilǝrni, ⱪolunglardiki kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝlǝrni wǝ Pǝrwǝrdigarƣa atap ⱪǝsǝm ⱪilƣan esil ⱨǝdiyǝlǝrni ǝkilisilǝr; ■ 12 wǝ Pǝrwǝrdigar Hudayinglar aldida xadlinisilǝr, yǝni silǝr, oƣul-ⱪizliringlar, ⱪul-dedǝkliringlar wǝ silǝr bilǝn bir yǝrdǝ turuwatⱪan Lawiylar (qünki ularning aranglarda ⱨeqⱪandaⱪ nesiwisi yaki mirasi yoⱪtur) ⱨǝmminglar xadlinisilǝr.□  ■

13 Sǝn kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪliringni udul kǝlgǝn jaylarda ⱪilmasliⱪ üqün kɵngül ⱪoyƣin; 14 Pǝⱪǝt Pǝrwǝrdigar ⱨǝmmǝ ⱪǝbililiringning zeminliri arisidin talliƣan jayda kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪliringni ⱪil wǝ xu jayda mening sanga barliⱪ tapiliƣinimƣa ǝmǝl ⱪil.

15 Ⱨalbuki, sǝn kɵnglüng tartⱪiniqǝ Pǝrwǝrdigar Hudaying seni bǝrikǝtligini boyiqǝ xǝⱨǝr-yeziliringda ⱨalal ⱨaywanlarni soyup (huddi jǝrǝn yaki keyik gɵxidin yegǝngǝ ohxax), gɵx yesǝng bolidu; mǝyli pak, mǝyli napak kixilǝr bolsun ularning gɵxini yesǝ bolidu. □ 16 Silǝr pǝⱪǝt uni ⱪeni bilǝn ⱪoxup yemǝslikinglar kerǝk; silǝr ⱪenini su tɵkkǝndǝk yǝrgǝ tɵküwetixinglar kerǝk. ■ 17 Sǝn axliⱪtin, yengi xarabtin, zǝytun meyidin ondin biri bolƣan ɵxriliringni yaki kala-ⱪoy padiliringning tunji balilirini, yaki ⱪǝsǝmgǝ baƣliⱪ ⱨǝdiyǝliringni, ihtiyariy ⱨǝdiyǝliringni yaki ⱪolungdiki kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝliringni xǝⱨǝr-yeziliringda yemǝsliking kerǝk; □ 18 bǝlki bularni Pǝrwǝrdigar Hudaying aldida, Pǝrwǝrdigar Hudaying tallaydiƣan jayda yeyixing kerǝk, yǝni sǝn, oƣlung, ⱪizing, ⱪul-dediking wǝ sǝn bilǝn bir yǝrdǝ turuwatⱪan Lawiylar birgǝ yesǝng bolidu; wǝ sǝn Pǝrwǝrdigar Hudaying aldida ǝmgikingning barliⱪ mewisidin xadlinisǝn. □ 19 Ɵzünggǝ ⱨezi bolƣinki, sǝn zeminda turƣan barliⱪ künliringdǝ Lawiylardin waz kǝqmǝsliking kerǝk.

Ⱪanni yemǝslik kerǝk

20 Pǝrwǝrdigar Hudaying sanga wǝdǝ ⱪilƣandǝk qegraliringni kengǝytkǝndǝ, sǝn kɵnglüng tartip: «gɵx yǝymǝn» desǝng, sǝn kɵnglüngning tartⱪiniqǝ gɵx yesǝng bolidu. ■ 21 Əgǝr Pǝrwǝrdigar Hudayinglar Ɵz namini ⱪoyuxⱪa tallaydiƣan jay sǝndin bǝk yiraⱪ bolsa, sǝn Pǝrwǝrdigar sanga tǝⱪdim ⱪilƣan kala-ⱪoylardin elip soyisǝn; mǝn sanga tapiliƣandǝk ularni soyisǝn wǝ xǝⱨǝr-yeziliring iqidǝ kɵnglüng tartⱪiniqǝ boƣuzlap yǝysǝn. □ 22 Jǝrǝn yaki keyik yegǝndǝk ularni yǝysǝn; mǝyli pak mǝyli napak kixilǝr bolsun uning gɵxidin yesǝ bolidu. 23 Pǝⱪǝt xuningdin ⱨezi bolƣinki, ularning ⱪenini yemǝ; qünki jan degǝn ⱪandidur; sǝn gɵxni jan bilǝn ⱪoxup yemǝsliking kerǝk. 24 Sǝn ⱪanni yemǝsliking kerǝk; bǝlki uni suni yǝrgǝ tɵkkǝndǝk yǝrgǝ tɵküwǝt. 25 Sǝn uni yemǝsliking kerǝk; xundaⱪ ⱪilsang ⱨaling wǝ sǝndin keyinki baliliringning ⱨali yahxi bolidu; qünki sǝn Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ durus bolƣanni ⱪilƣan bolisǝn.

26 Biraⱪ sǝndiki Pǝrwǝrdigarƣa atiƣan wǝ ⱪǝsǝmgǝ baƣliⱪ nǝrsilǝrni bolsa, sǝn ularni elip Pǝrwǝrdigar tallaydiƣan jayƣa apirisǝn; 27 sǝn xu yǝrdǝ Pǝrwǝrdigar Hudayingning ⱪurbangaⱨi üstidǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪliringni, gɵx bilǝn ⱪenini sunƣin; baxⱪa ⱪurbanliⱪliringning ⱪeninimu Pǝrwǝrdigar Hudayingning ⱪurbangaⱨi üstidǝ ⱪuyƣin wǝ gɵxini yegin.

28 Mǝn sanga tapiliƣan bu barliⱪ sɵzlǝrgǝ ⱪulaⱪ selip kɵngül bɵlgin. Xundaⱪ ⱪilsang, Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning nǝziridǝ yahxi wǝ durus bolƣanni ⱪilƣan bolisǝn wǝ ɵz ⱨaling wǝ sǝndin keyinki ǝwladliringning ⱨali yahxi bolidu.

Butlarning yirginqliki

29 Pǝrwǝrdigar Hudaying sǝn baridiƣan yǝrdiki ǝllǝrning zeminini igilixing üqün ularni sening aldingda yoⱪitidu. Xu qaƣda, sǝn ularning zeminini igilǝp xu yǝrdǝ turƣiningda, 30 Xu ǝllǝr aldingda yoⱪitilƣandin keyin, ularning izidin mengixⱪa eziⱪturulmasliⱪing üqün ɵzünggǝ ⱨezi bol wǝ: — «Bu ǝllǝr ɵz ilaⱨlirining ibaditini ⱪandaⱪ tutⱪan bolƣiydi? Mǝnmu xundaⱪ ⱪilip baⱪayqu!» dǝp ularning ilaⱨlirini ⱨeq izdimǝ. 31 Sǝn Pǝrwǝrdigar Hudayingning hizmitidǝ bolƣiningda ⱪǝt’iy ularning yoli boyiqǝ ix tutmasliⱪing kerǝk; qünki nemǝ ix Pǝrwǝrdigarƣa yirginqlik bolsa, nemǝ ix Uningƣa nǝprǝtlik bolsa, ular ɵz ilaⱨliri üqün xu ixlarni ⱪilƣan; ular ⱨǝtta ɵz oƣullirini wǝ ⱪizlirinimu ilaⱨliriƣa atap otta kɵydürüp kǝlgǝn.

Butpǝrǝslik wǝ sahta pǝyƣǝmbǝrlǝr

32 Mǝn silǝrgǝ tapiliƣanliki ǝmǝllǝrgǝ ǝmǝl ⱪilixⱪa kɵngül bɵlünglar; uningƣa ⱨeq nemǝ ⱪoxmanglar, uningdin ⱨeq nǝrsini qiⱪiriwǝtmǝnglar.■

13

1 Əgǝr aranglardin pǝyƣǝmbǝr yaki qüx kɵrgüqi qiⱪip, silǝrgǝ mǝlum bir mɵjizilik alamǝt yaki karamǝtni kɵrsitip berǝy desǝ 2 wǝ u silǝrgǝ aldin’ala degǝn mɵjizilik alamǝt yaki karamǝt ǝmǝlgǝ axurulsa, ǝmma xuning bilǝn munasiwǝtlik «baxⱪa ilaⱨlarƣa (yǝni silǝr tonumiƣan ilaⱨlarƣa) ǝgixǝyli» wǝ «ularning ⱪulluⱪida bolayli» desǝ, 3  xu pǝyƣǝmbǝr yaki qüx kɵrgüqining sɵzlirigǝ ⱪulaⱪ salmanglar; qünki xu tapta Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrning uni, yǝni Pǝrwǝrdigar Hudayinglarni pütün ⱪǝlbinglar wǝ pütün jeninglar bilǝn sɵyidiƣan-sɵymǝydiƣininglarni bilix üqün sinawatⱪan bolidu.

4 Silǝr Pǝrwǝrdigar Hudayinglarƣa ǝgixip mengixinglar kerǝk; silǝr Uningdin ⱪorⱪunglar, ǝmrlirini tutunglar, Uning awaziƣa ⱪulaⱪ selinglar; silǝr Uning hizmitidǝ bolup Uningƣa baƣlininglar. ■ 5 Xu pǝyƣǝmbǝr yaki qüx kɵrgüqi bolsa ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinixi kerǝk; qünki u silǝrni Misir zeminidin ⱪutⱪuzup qiⱪarƣan, yǝni «ⱪulluⱪ makani»din ⱨɵrlük bǝdili tɵlǝp ⱪutⱪuzƣan Pǝrwǝrdigar Hudayinglarƣa asiyliⱪ ⱪilixni ⱪutratti, xundaⱪla Pǝrwǝrdigar Hudayinglar seni mengixⱪa ǝmr ⱪilƣan yoldin eziⱪturuxⱪa urundi; silǝr muxundaⱪ rǝzillikni aranglardin yoⱪitixinglar kerǝk.■

ailining iqidǝ pǝyda bolƣan sahta pǝyƣǝmbǝrlǝr

6-7 Ⱪerindixing, mǝyli anangning oƣli yaki ɵz oƣlung yaki ⱪizing, jan-jigiring bolƣan ayaling yaki jan dostung astirtin seni azdurmaⱪqi bolup: «Barayli, baxⱪa ilaⱨlarning ⱪulluⱪiƣa kirǝyli» desǝ, yǝni ɵzüng yaki ata-bowiliring ⱨeq tonumaydiƣan, ǝtrapingdiki ǝllǝrning ilaⱨliri bolsun, yeⱪin bolsun, yiraⱪ bolsun, ⱨǝtta yǝr yüzining bu qetida yaki u qetida bolsun, xularning ⱪulluⱪiƣa kirǝyli desǝ,□  ■ 8 undaⱪta sǝn uningƣa ⱪoxulma yaki uningƣa ⱪulaⱪ salma; sǝn uni ⱨeq ayima, uningƣa rǝⱨim ⱪilma wǝ uning gunaⱨini ⱨeq yoxurma; □ 9 ⱪandaⱪla bolmisun, uni ɵltürgin; uni ɵltürüxkǝ tunji ⱪol salƣuqi sǝn bol, andin barliⱪ hǝlⱪning ⱪolliri ǝgixip xundaⱪ ⱪilsun. ■ 10 U seni Misir zeminidin, «ⱪulluⱪ makani»din ⱪutⱪuzup qiⱪarƣan Pǝrwǝrdigar Hudayingni taxlaxⱪa eziⱪturmaⱪqi boldi, xunga sǝn uni ɵltürüxüng, qalma-kesǝk ⱪilixing kerǝk; 11 Xuning bilǝn pütkül Israil anglaydu, ⱪorⱪidu, xuningdin keyin yǝnǝ xundaⱪ rǝzil ixni aranglarda ⱪilmaydu.■

Mǝlum yurttikilǝr toplixip ⱪilƣan butpǝrǝslikning jazasi

12-13 Əgǝr Pǝrwǝrdigar Hudaying olturaⱪlixixⱪa sanga tǝⱪdim ⱪilƣan mǝlum bir xǝⱨǝrdǝ: «Arimizdin bǝzi rǝzil adǝmlǝr qiⱪip: «Barayli, baxⱪa ilaⱨlarning ⱪulluⱪida bolayli» dǝp silǝr ⱨeq tonumaydiƣan ilaⱨlarƣa ǝgixixkǝ ɵz xǝⱨiridikilǝrni eziⱪturdi» degǝn hǝwǝrni anglisang,□ 14 xu ⱨaman tǝkxürüp sürüxtǝ ⱪil; rast bolsa, dǝrwǝⱪǝ bu yirginqlik ix aranglarda yüz bǝrgǝnliki ispatlanƣan bolsa, 15 undaⱪda sǝn xu xǝⱨǝrdikilǝrni ⱪiliq bilǝn ɵltürüp, bu xǝⱨǝrni wǝ uning iqidiki barliⱪ nǝrsilǝrni, jümlidin mal-waranlirini tǝltɵküs ⱨalak ⱪiliwǝt. 16 Uningdiki barliⱪ oljini otturidiki qong mǝydanƣa yiƣip, xu xǝⱨǝrni barliⱪ oljisi bilǝn ⱪoxup Pǝrwǝrdigar Hudayingƣa atalƣan kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪtǝk ot bilǝn kɵydürüwǝt; u mǝnggügǝ harabilik bolidu — ⱪaytidin ⱪurulmasliⱪi kerǝk. 17 Tǝltɵküs ⱨalakǝtkǝ bekitilgǝn ⱨeqbir nǝrsǝ ⱪolungƣa qaplaxmisun; xundaⱪ ⱪilsang Pǝrwǝrdigar ƣǝzipidin yenip sanga rǝⱨim kɵrsitidu; U sanga iqini aƣritip, ata-bowiliringƣa ⱪǝsǝm ⱪilƣandǝk seni kɵpǝytidu. 18 Sǝn mǝn bügün tapiliƣan Pǝrwǝrdigar Hudayingning barliⱪ ǝmrlirini tutup, uning nǝziridǝ durus bolƣanni ⱪilix üqün awaziƣa ⱪulaⱪ salsang, ⱨaling xundaⱪ yahxi bolidu.

14

Pǝrwǝrdigar aldidiki ⱨalalliⱪ wǝ ⱨaramliⱪ — ⱨalal wǝ ⱨaram janiwarlar

1 Silǝr Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning pǝrzǝntliridursilǝr; ɵlgǝnlǝr üqün bǝdininglarni ⱨeq kǝsmǝslikinglar kerǝk wǝ yaki manglay qeqinglarni ⱪirip taⱪir ⱪilmasliⱪinglar kerǝk; □  ■ 2 qünki sǝn Pǝrwǝrdigar Hudayingƣa atalƣan muⱪǝddǝs bir hǝlⱪtursǝn; Pǝrwǝrdigar yǝr yüzidiki barliⱪ hǝlⱪlǝr arisidin Ɵzining alaⱨidǝ gɵⱨiri bolƣan bir hǝlⱪ boluxi üqün seni talliƣandur. ■ 3 Sǝn ⱨeqⱪandaⱪ yirginqlik nǝrsini yemǝsliking kerǝk.

4 Tɵwǝndikilǝr silǝr yeyixkǝ bolidiƣan ⱨaywanlar: — kala, ⱪoy, ɵqkǝ; ■ 5 keyik, jǝrǝn, buƣa, yawa ɵqkǝ, aⱨu, bɵkǝn, yawa ⱪoy, 6 xundaⱪla ⱨaywanlar iqidǝ tuyaⱪliri pütünlǝy aqimaⱪ (tuyaⱪliri pütünlǝy yeriⱪ) ⱨǝm kɵxigüqi ⱨaywanlarning ⱨǝrhilini yesǝnglar bolidu. □ 7 Lekin, kɵxigüqi yaki aqimaⱪ tuyaⱪliⱪ ⱨaywanlardin tɵwǝndikilǝrni yemǝslikinglar kerǝk: —

Tɵgǝ, toxⱪan wǝ suƣur (qünki ular kɵxigüqi bolƣini bilǝn tuyiⱪi aqimaⱪ ǝmǝstur. Xunga ular silǝrgǝ ⱨaram bolidu).□

8 Qoxⱪa bolsa tuyaⱪliri aqimaⱪ bolƣini bilǝn kɵximigini üqün silǝrgǝ ⱨaram bolidu. Xundaⱪ ⱨaywanlarning gɵxini yemǝslikinglar kerǝk wǝ ⱨǝm ɵlüklirigǝ tǝgmǝslikinglar kerǝk.

9 Suda yaxaydiƣan janiwarlardin tɵwǝndikilǝrni yeyixkǝ bolidu: — sudiki janiwarlardin ⱪaniti wǝ ⱪasiraⱪliri bolƣanlarni yeyixkǝ bolidu, 10 lekin ⱪaniti wǝ ⱪasiraⱪliri bolmiƣanlarni yemǝslikinglar kerǝk; ular silǝrgǝ nisbǝtǝn ⱨaram bolidu.

11 Barliⱪ ⱨalal ⱪuxlarni yesǝnglar bolidu; 12 biraⱪ tɵwǝndiki uqar-ⱪanatlarni yemǝslikinglar kerǝk: yǝni bürküt, tapⱪux-ƣeqirlar, dengiz bürküti, □ 13  ⱪarliƣaq ⱪuyruⱪluⱪ sar, laqin, ⱪorultaz-tapⱪuxlar wǝ ularning hilliri, 14 ⱨǝmmǝ ⱪaƣa-ⱪozƣunlar wǝ ularning hilliri, 15 müxükyapilaⱪ, tɵgiⱪux, qayka, sar wǝ ularning hilliri, 16 ⱨuwⱪux, ibis, aⱪ ⱪu, □ 17 saⱪiyⱪux, beliⱪ’alƣuq, ⱪarna, □ 18 lǝylǝk, turna wǝ uning hilliri, ⱨɵpüp bilǝn xǝpǝrǝng degǝnlǝr silǝrgǝ ⱨaram sanalsun. □ 19 Ⱨǝrbir ⱪanatliⱪ ɵmüligüqi ⱨaxarǝtlǝr bolsa silǝrgǝ nisbǝtǝn ⱨaram bolidu; ularni yemǝslikinglar kerǝk.□

20 Silǝr barliⱪ ⱨalal ⱪuxlarni yesǝnglar bolidu.

21 Silǝr ⱨeqⱪandaⱪ ɵlük janwarni yemǝslikinglar kerǝk; silǝr undaⱪ nǝrsini xǝⱨǝr-yezanglar iqidǝ turuwatⱪan musapirlarƣa beringlar; ular uningdin yesǝ bolidu yaki uni yat ǝlliklǝrkǝ setiwǝtsimu bolidu; qünki sǝn Pǝrwǝrdigar Hudayingƣa atalƣan muⱪǝddǝs bir hǝlⱪtursǝn. Sǝn oƣlaⱪni anisining sütidǝ ⱪaynitip pixursang bolmaydu.□  ■

Pǝrwǝrdigarƣa beƣixlax

22 Sǝn jǝzmǝn ⱨǝr yili etizdiki ⱨǝmmǝ teriⱪqiliⱪ mǝⱨsulatliringning ondin birini ayrixing kerǝk; 23 sǝn xularni, yǝni axliⱪing, yengi xarabing, zǝytun meyingning ondin birini Pǝrwǝrdigar Hudayingning aldida, yǝni U Ɵz namini ⱪalduruxⱪa tallaydiƣan jayda yǝ, xundaⱪla kala-ⱪoy padiliridin ayrilƣan tunji balilirini xu yǝrdǝ yǝ; xundaⱪ ⱪilsang Pǝrwǝrdigar Hudayingdin daim ⱪorⱪuxni ɵginisǝn.■

24 Wǝ Pǝrwǝrdigar Hudaying seni bǝrikǝtligǝndǝ, U Ɵz namini ⱪalduruxⱪa talliƣan xu jay sǝndin intayin yiraⱪ bolup, mǝⱨsulatliringni xu yǝrgǝ apiralmiƣudǝk bolsang, 25 sǝn xu qaƣda uni pulƣa setip, pulni ⱪolungƣa tengip, Pǝrwǝrdigar Hudaying talliƣan jayƣa barƣin wǝ 26 wǝ kɵnglüng nemǝ tartsa, mǝyli kala, ⱪoy, mǝy-xarab, musǝllǝs bolsun, yaki xuningdǝk kɵnglüng tartⱪan ⱨǝrⱪandaⱪ nǝrsini xu pulƣa alsang bolidu; andin sǝn wǝ ɵyüngdikilǝr xu yǝrdǝ uningdin yǝp-iqip, Pǝrwǝrdigar Hudaying aldida xad-huram bolisilǝr.■

27 Xǝⱨǝr-yeziliringda turuwatⱪan Lawiylarni untumasliⱪing kerǝk, qünki aranglarda uning ⱨeqⱪandaⱪ nesiwisi yaki mirasi yoⱪ. □  ■ 28 Ⱨǝr üq yilning ahirida sǝn xu yildiki mǝⱨsulatliringdin ondin birini ɵxrǝ ⱪilip qiⱪar; sǝn uni xǝⱨǝr-yeziliring iqidǝ topla; □ 29 xuning bilǝn Lawiylar (qünki aranglarda uning ⱨeqⱪandaⱪ nesiwisi yaki mirasi yoⱪ), musapir, yetim-yesirlǝr wǝ tul hotunlar kelip uningdin yǝp toyunsun; xundaⱪ ⱪilsang Pǝrwǝrdigar Hudaying ⱪolungdiki barliⱪ mewini bǝrikǝtlǝydu.

15

Ⱪǝrzlǝrdin halas ⱪilix

1 Ⱨǝrbir yǝttǝ yilning ahirida sǝn bir «halas ⱪilix»ni jakarliƣin. ■ 2 Bu «halas ⱪilix» mundaⱪ bolidu: — barliⱪ ⱪǝrz igiliri ⱪoxnisiƣa bǝrgǝn ⱪǝrzni kǝqürüm ⱪilixi kerǝk; uni ⱪoxnisidin yaki ⱪerindixidin tǝlǝp ⱪilmasliⱪi kerǝk; qünki Pǝrwǝrdigar aldida bir «halas ⱪilix» jakarlandi. □ 3 Qǝtǝlliktin bolsa tǝlǝp ⱪilixⱪa bolidu; lekin ⱪerindixingda bolƣan ⱪǝrzni kǝqürüm ⱪilixing kerǝk.

4 Ⱨalbuki, aranglarda ⱨajǝtmǝnlǝr bolmaydu; qünki Pǝrwǝrdigar Hudaying silǝrgǝ miras bolux üqün igilixinglarƣa beridiƣan xu zeminda turƣiningda seni ziyadǝ bǝrikǝtlǝydu; 5 Pǝⱪǝt silǝr Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning awaziƣa ⱪulaⱪ selip, mǝn silǝrgǝ bügün tapiliƣan bu pütün ǝmrgǝ ǝmǝl ⱪilixⱪa kɵngül bɵlsǝnglar xundaⱪ bolidu. 6 Qünki Pǝrwǝrdigar Hudaying sanga wǝdǝ ⱪilƣandǝk u seni bǝrikǝtlǝydu; sǝn kɵp ǝllǝrgǝ kapalǝtlik elip ⱪǝrz berisǝn, lekin ulardin ⱪǝrz almaysǝn; sǝn kɵp ǝllǝr üstigǝ ⱨɵküm sürisǝn, lekin ular üstüngdin ⱨɵküm sürmǝydu.

Sehiy bolunglar!

7 Pǝrwǝrdigar Hudaying sanga beridiƣan zeminda xǝⱨǝr-yezanglar iqidǝ turuwatⱪan ⱪerindaxliring arisidin kǝmbǝƣǝl bir adǝm bolsa, sǝn uningƣa kɵnglüngni ⱪattiⱪ ⱪilma yaki ⱨajiti qüxkǝn ⱪerindixingƣa ⱪolungni yumuwalma; □ 8 sǝn bǝlki sehiyliⱪ bilǝn uningƣa ⱪolungni oquⱪ ⱪil wǝ uningda nemǝ kǝm bolsa qoⱪum ⱨajitidin qiⱪip uningƣa ɵtnǝ berip tur. 9 Kɵnglüngdǝ namrat ⱪerindixingdin aƣrinip: Yǝttinqi yil, yǝni «halas yili» yeⱪinlaxti, dǝp rǝzil oyda boluxtin, uningƣa ⱨeq nǝrsǝ bǝrmǝsliktin ⱨezi bol; xundaⱪ bolup ⱪalsa u sening toƣrangda Pǝrwǝrdigarƣa pǝryad kɵtürüxi bilǝn bu ix sanga gunaⱨ ⱨesablinidu. □ 10 Sǝn qoⱪum uningƣa sehiyliⱪ bilǝn bǝrgin; uningƣa bǝrginingdǝ kɵnglüngdǝ narazi bolma; qünki bu ix üqün Pǝrwǝrdigar Hudaying seni barliⱪ ixliringda wǝ ⱪolungdiki barliⱪ ǝmgikingdǝ bǝrikǝtlǝydu. ■ 11 Qünki kǝmbǝƣǝllǝr zemindin yoⱪap kǝtmǝydu; xunga mǝn sanga: «Sǝn sehiyliⱪ bilǝn zemindiki ⱪerindixingƣa, yǝni sening namratliringƣa wǝ ⱨajǝtmǝnliringgǝ ⱪolungni aqⱪin» — dǝp tapilidim.■

Ⱪullarni ⱪoyuwetix

12 Sening ⱪerindixing, mǝyli ibraniy ǝr yaki ibraniy ayal bolsun sanga setilƣan bolsa, u altǝ yil ⱪulluⱪungda bolidu, andin yǝttinqi yilida sǝn uni ɵzüngdin halas ⱪilip ⱪoyuwǝt. ■ 13 Uni ⱪoyuwǝtkǝndǝ ⱪuruⱪ ⱪol ⱪoyuwǝtsǝng bolmaydu; 14 sǝn qoⱪum ⱪoyliringdin, haminingdin wǝ xarab kɵlqikingdin tǝⱪdim ⱪilixing kerǝk; Pǝrwǝrdigar Hudaying seni bǝrikǝtligini boyiqǝ sǝn uningƣa bǝr. 15 Sening ǝslidǝ Misir zeminida ⱪul bolƣanliⱪingni, xuningdǝk Pǝrwǝrdigar Hudaying seni ⱨɵrlük bǝdili tɵlǝp ⱪutⱪuzƣanliⱪini yadingda tut; xunga mǝn bügün bu ixni sanga tapilidim.

16 Ⱨalbuki, xu ⱪulung sanga: «mǝn sǝndin kǝtmǝymǝn» desǝ (qünki u seni wǝ ailǝngdikilǝrni sɵyidu, sening bilǝn ⱨali yahxi bolidu) 17 — xu qaƣda sǝn bigizni elip uning ⱪuliⱪini ixiktǝ tǝx. Xuning bilǝn u mǝnggügǝ sening ⱪulung bolidu. Xuningdǝk dedikinggimu xundaⱪ muamilǝ ⱪilƣin.■

18  Ⱪulungni yeningdin ⱪoyuwetix sanga eƣir kǝlmisun; qünki u ⱪulluⱪungda altǝ yil bolƣaqⱪa, ⱪimmiti mǝdikarningkidin ikki ⱨǝssǝ artuⱪ bolidu; uni ⱪoyuwǝtsǝng Pǝrwǝrdigar Hudaying barliⱪ ixliringda seni bǝrikǝtlǝydu.□

Hudaƣa ǝng esilni beƣixlax

19 Kaliliring wǝ ⱪoyliring arisida tuƣulƣan barliⱪ tunji ǝrkǝk mozay-ⱪoziliringni Pǝrwǝrdigar Hudayingƣa ata; kaliliringning tunjisini ⱨeqⱪandaⱪ ǝmgǝkkǝ salma, ⱪoyliringning tunjisini ⱪirⱪima. ■ 20 Sǝn wǝ ɵyüngdikilǝr ⱨǝr yili xu melingni Pǝrwǝrdigar Hudaying aldida, Pǝrwǝrdigar tallaydiƣan jayda yǝnglar. 21 Biraⱪ xu ⱨaywanlarning bir yeri meyip bolsa, mǝyli u mǝjruⱨ , kor yaki uningda ⱨǝrⱪandaⱪ nuⱪsan bolsa, uni Pǝrwǝrdigar Hudayingƣa ⱪurbanliⱪ ⱪilmasliⱪing kerǝk. ■ 22 Bǝlki uni xǝⱨǝr-yezanglar iqidǝ yesǝng bolidu; kixilǝr mǝyli pak yaki napak bolsun, uni jǝrǝn yaki keyikni yegǝndǝk yesǝ bolidu. □ 23 Pǝⱪǝt sǝn uning ⱪenini yemǝ; ⱪenini suni yǝrgǝ tɵkkǝndǝk tɵküwǝt.■

16

«Ɵtüp ketix ⱨeyti» wǝ «petir nan ⱨeyti»

1 Abib eyini alaⱨidǝ esingdǝ tut wǝ ɵtüp ketix ⱨeytini Pǝrwǝrdigar Hudayingƣa atap tǝbrikligin; qünki Pǝrwǝrdigar Hudaying seni Abib eyida Misirdin keqidǝ qiⱪarƣan. □  ■ 2 Sǝn «ɵtüp ketix ⱨeyti»ning melini (mǝyli ⱪoy yaki kala padisidin bolsun) Pǝrwǝrdigar Hudaying tallap bekitidiƣan jayda uningƣa atap ⱪurbanliⱪ ⱪilƣin; 3 xundaⱪla sǝn ⱨeqⱪandaⱪ boldurulƣan nanni yemǝsliking kerǝk; sǝn uning bilǝn yǝttǝ kün petir nan, yǝni «külpǝt neni»ni yeyixing kerǝk; qünki sǝn Misir zeminidin aldiraxliⱪta qiⱪting; xuning bilǝn sǝn ɵmrüngning barliⱪ künliridǝ Misir zeminidin qiⱪⱪan xu künni yadingda tutⱪaysǝn. ■ 4 Yǝttǝ kün qegraliring iqidǝ, ɵyüngdǝ ⱨeqⱪandaⱪ eqitⱪu tepilmisun; sǝn birinqi küni kǝqtǝ ⱪilƣan ⱪurbanliⱪ gɵxlǝrni ǝtigǝngǝ ⱪaldurmasliⱪing kerǝk.■

5 Sǝn ɵtüp ketix ⱨeyti ⱪurbanliⱪini Pǝrwǝrdigar Hudaying sanga tǝⱪdim ⱪilidiƣan xǝⱨǝr-yeziliringning ⱨǝrⱪandiⱪida ⱪilsang bolmaydu; 6 bǝlki ɵtüp ketix ⱨeyti ⱪurbanliⱪini sǝn Pǝrwǝrdigar Hudaying Ɵz namini turƣuzux üqün tallaydiƣan jaydila ⱪil; uni kǝqⱪurun, kün petix waⱪtida, yǝni Misirdin qiⱪⱪandiki waⱪitⱪa ohxax waⱪitta ⱪilisǝn. 7 Uni Pǝrwǝrdigar Hudaying tallaydiƣan jayda pixurup yegin; andin ǝtigǝndǝ qedirliringƣa ⱪaytsang bolidu.

8 Sǝn altǝ kün petir nan yǝysǝn; yǝttinqi küni Pǝrwǝrdigar Hudaying aldida tǝntǝnilik sorun küni bolidu; sǝn ⱨeqⱪandaⱪ ix-ǝmgǝk ⱪilmaysǝn.

«Ⱨǝptilǝr ⱨeyti»

9 Andin yǝttǝ ⱨǝptini sanaysǝn; axliⱪⱪa orƣaⱪ salƣandin baxlap yǝttǝ ⱨǝptini sanaxⱪa baxlaysǝn; □  ■ 10 andin sǝn «ⱨǝptilǝr ⱨeyti»ni Pǝrwǝrdigar Hudaying aldida ⱪolungdiki ihtiyariy ⱨǝdiyǝ bilǝn ɵtküzisǝn; Pǝrwǝrdigar Hudaying sanga bǝrikǝtliginigǝ ⱪarap uni ihtiyarǝn sunisǝn. 11 Xuning bilǝn sǝn Pǝrwǝrdigar Hudaying aldida, U Ɵz namini turƣuzuxⱪa tallaydiƣan jayda xadlinisǝn; sǝn ɵzüng, oƣlung, ⱪizing, ⱪulung, dediking, sǝn bilǝn bir yǝrdǝ turuwatⱪan Lawiylar, aranglardiki musapirlar, yetim-yesirlǝr wǝ tul hotunlar xadlinisilǝr. 12 Sǝn xuning bilǝn ǝslidǝ Misirda ⱪul bolƣanliⱪingni esinggǝ kǝltürüp, bu barliⱪ bǝlgilimilǝrni tutup ǝmǝl ⱪilƣin.

13-14 Sǝn «kǝpilǝr ⱨeyti»ni yǝttǝ kün ɵtküzisǝn; sǝn haman wǝ xarab kɵlqikingni yiƣⱪan qeƣingda, oƣlung, ⱪizing, ⱪulung, dediking, xǝⱨǝr dǝrwazisi iqidǝ turidiƣan Lawiylar, musapirlar, yetim-yesirlǝr wǝ tul hotunlar xu ⱨeytta xadlinisilǝr. ■ 15 Pǝrwǝrdigar tallaydiƣan jayda sǝn yǝttǝ kün Pǝrwǝrdigar Hudaying aldida ⱨeyt ɵtküzisǝn; qünki Pǝrwǝrdigar Hudaying barliⱪ mǝⱨsulatliringda, ⱪolung ⱪilƣan ixlarda seni bǝrikǝtlǝydu wǝ sǝn dǝrwǝⱪǝ pütünlǝy xadlinisǝn.

16 Yilda üq ⱪetim, petir nan ⱨeyti, ⱨǝptilǝr ⱨeyti wǝ kǝpilǝr ⱨeytida sening barliⱪ ǝrkǝkliring Pǝrwǝrdigar Hudaying aldida, u tallaydiƣan jayda ⱨazir boluxi kerǝk; ular Pǝrwǝrdigar aldida ⱪuruⱪ ⱪol ⱨazir bolsa bolmaydu; ■ 17 bǝlki Pǝrwǝrdigar Hudayingning sanga tǝⱪdim ⱪilƣan bǝrikiti boyiqǝ ⱨǝrbiri ⱪolidin kelixiqǝ sunsun.

Adalǝt yürgüzüx

18 Hǝlⱪning üstidin adalǝt yürgüzüp adil ⱨɵküm qiⱪirix üqün, sǝn Pǝrwǝrdigar Hudaying sanga tǝⱪdim ⱪilidiƣan barliⱪ xǝⱨǝr-yeziliring iqidǝ ⱨǝrbir ⱪǝbilidǝ soraⱪqi wǝ ǝmǝldarlarni bekitixing kerǝk. □ 19 Adalǝtni burmilisang bolmaydu; adǝmlǝrgǝ yüz-hatirǝ ⱪilsang bolmaydu; para alsang bolmaydu; para bolsa aⱪilanilǝrning kɵzlirini kor ⱪilidu ⱨǝm adillarning sɵzlirini burmilaydu. ■ 20 Sǝn mutlǝⱪ adalǝtni izdixing kerǝk; xundaⱪ ⱪilsang ⱨayat kɵrisǝn ⱨǝmdǝ Pǝrwǝrdigar Hudaying sanga tǝⱪdim ⱪilidiƣan zeminni igilǝysǝn.

Ⱨǝrⱪandaⱪ butpǝrǝsliktin yiraⱪ turux

21 Sǝn ɵzüng üqün yasaydiƣan Pǝrwǝrdigar Hudayingning ⱪurbangaⱨining ǝtrapiƣa «axǝraⱨ» buti ⱪilinidiƣan ⱨeqⱪandaⱪ dǝrǝh tikmǝsliking kerǝk □ 22 wǝ ɵzüng üqün ⱨeqⱪandaⱪ but tüwrüki tiklimǝsliking kerǝk; undaⱪ nǝrsilǝr Pǝrwǝrdigar Hudayingƣa yirginqliktur.

17

1 Pǝrwǝrdigar Hudayingƣa ⱨǝrⱪandaⱪ nuⱪsani yaki baxⱪa kǝmqiliki bolƣan kala yaki ⱪoyni ⱪurbanliⱪ süpitidǝ sunmasliⱪing kerǝk; qünki undaⱪ ⱪilix Pǝrwǝrdigar Hudayingƣa yirginqliktur.■

2-3 Pǝrwǝrdigar Hudaying sanga tǝⱪdim ⱪilidiƣan xǝⱨǝr-yezang iqidǝ ǝr bolsun, ayal bolsun, birsining Pǝrwǝrdigar Hudayingning aldida birǝr rǝzil ixni ⱪilƣanliⱪi — Uning ǝⱨdisigǝ hilapliⱪ ⱪilƣanliⱪi, baxⱪa ilaⱨlarƣa (mǝsilǝn, Mǝn sanga ibadǝt ⱪilixⱪa mǝn’i ⱪilƣan ⱪuyax, ay yaki pütkül samawi ⱪoxun bolƣan yultuzlarƣa), ibadǝt ⱪilip ularƣa bax urƣanliⱪi bayⱪalsa, □  ■ 4 — xundaⱪ bir ixtin hǝwǝr tapⱪan yaki uni angliƣan bolsang, undaⱪta sǝn ǝstayidilliⱪ bilǝn sürüxtürgin; bu ix ispatlinip rast qiⱪsa, dǝrwǝⱪǝ Israilda xundaⱪ yirginqlik ix ⱪilinƣan bolsa, 5 sǝn xu rǝzil ixni ⱪilƣan ǝr yaki ayalni dǝrwaziliringƣa elip qiⱪip, xu ǝr yaki ayalni ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilip qalma-kesǝk ⱪilixing kerǝk. 6 Birsini ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilix üqün ikki-üq guwaⱨqining sɵzliri boluxi kerǝk. Birsini birla guwaⱨqining sɵzi bilǝn ɵltürüxkǝ bolmaydu. ■ 7 Ɵltürülidiƣanda awwal guwaⱨqilar ⱪol salsun, andin barliⱪ hǝlⱪ ⱪol salsun; xundaⱪ ⱪilsanglar silǝr rǝzillikni aranglardin ⱨǝydiwetisilǝr.■

Aliy sot

8 Xǝⱨǝr-yezanglarda ⱨɵküm qiⱪirixⱪa sanga tǝs kelidiƣan bir ix qiⱪsa, mǝyli hun dǝwasi, ⱨǝⱪ-tǝlǝp dǝwasi yaki zorawanliⱪ dǝwasida, ⱨǝrⱪandaⱪ talax-tartix bolsa ornunglardin turup Pǝrwǝrdigar Hudaying tallaydiƣan jayƣa beringlar. □  ■ 9 Silǝr Lawiy kaⱨinlarning wǝ xu qaƣda bolidiƣan soraⱪqi bǝgning yeniƣa barisilǝr wǝ ulardin ⱨɵküm soraysilǝr; ular silǝr üqün ⱨɵküm qiⱪiridu. □ 10 Silǝr Pǝrwǝrdigar tallaydiƣan axu yǝrdǝ turƣanlarning silǝrgǝ tapxuridiƣan ⱨɵküm sɵzi boyiqǝ ijra ⱪilisilǝr; ularning silǝrgǝ kɵrsǝtkinining ⱨǝmmisigǝ ǝmǝl ⱪilip kɵngül bɵlüxünglar kerǝk. □ 11 Silǝr ularning silǝrgǝ kɵrsǝtkǝn ⱪanun ⱨɵkümi boyiqǝ, qiⱪiridiƣan ⱪarari boyiqǝ ⱪilisilǝr; ular silǝrgǝ tapxuridiƣan sɵzdin ong ya solƣa qǝtnǝp kǝtmǝnglar. 12 Wǝ baxbaxtaⱪliⱪ ⱪilip, Pǝrwǝrdigar Hudayingning hizmiti üqün xu yǝrdǝ turidiƣan kaⱨinƣa yaki soraⱪqi bǝgkǝ ⱪulaⱪ salmiƣan kixi bolsa, xu adǝm ɵlümgǝ mǝⱨkum bolidu; xuning bilǝn silǝr rǝzillikni Israildin ⱨǝydǝp qiⱪirisilǝr. 13 Xundaⱪla, barliⱪ hǝlⱪ bularni anglap ⱪorⱪidu wǝ yǝnǝ baxbaxtaⱪliⱪ ⱪilmaydu.

Padixaⱨ ⱪandaⱪ boluxi kerǝk?

14 Sǝn Pǝrwǝrdigar Hudaying sanga tǝⱪdim ⱪilidiƣan zeminƣa kirip uni igiligǝndǝ, xundaⱪla uningda turƣanda: «Mǝn ǝtrapimdiki ǝllǝrningkidǝk ɵzümgǝ bir padixaⱨ tiklimǝkqimǝn» desǝng, 15 xu qaƣda sǝn ɵzünggǝ pǝⱪǝt Pǝrwǝrdigar Hudaying tallaydiƣinini tiklǝysǝn; üstünggǝ ⱪerindax bolmiƣan qǝtǝllikni bekitmǝsliking kerǝk. 16  Padixaⱨ bolsa ɵzi üqün atlarni kɵpǝytmǝsliki yaki atlarni kɵpǝytimǝn dǝp hǝlⱪni Misirƣa ⱪayturmasliⱪi kerǝk; qünki Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ: «Silǝr xu yol bilǝn ⱨǝrgiz ⱪaytmasliⱪinglar kerǝk» degǝnidi.

17 Padixaⱨ kɵp ayallarni ɵz ǝmrigǝ almasliⱪi kerǝk; bolmisa uning kɵngli ezip ketixi mumkin. U ɵzi üqün altun-kümüxni kɵpǝytmǝsliki kerǝk.

18 Padixaⱨliⱪ tǝhtigǝ olturƣinida u ɵzi üqün Lawiy kaⱨinlarning aldida muxu ⱪanunni bir dǝptǝrgǝ kɵqürüp pütüxi kerǝk. 19 Xu dǝptǝr uning yenida daim boluxi wǝ uni ɵmrining barliⱪ künliridǝ oⱪuxi kerǝk; xundaⱪ ⱪilsa u Pǝrwǝrdigar Hudasidin ⱪorⱪup, muxu ⱪanunning sɵzliri wǝ bǝlgilimilirini tutup ularƣa ǝmǝl ⱪilixni ɵginidu. 20 Xundaⱪla uning kɵngli ⱪerindaxliri aldida ⱨakawurlixip kǝtmǝydu, bu ǝmrlǝrdin ong ya solƣa qǝtnǝp kǝtmǝydu wǝ xuningdǝk Israil arisida uning wǝ oƣullirining padixaⱨliⱪ künliri kɵp bolidu.□

18

Lawiylar wǝ kaⱨinlarning nesiwisi

1 Lawiy kaⱨinlar wǝ xuningdǝk barliⱪ Lawiylar ⱪǝbilisining Israilda ⱨeqⱪandaⱪ nesiwisi yaki mirasi bolmaydu; ular Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunulidiƣan ⱪurbanliⱪlardin wǝ Pǝrwǝrdigarning mirasidin yeyixkǝ bolidu, □  ■ 2 Biraⱪ ularning ⱪerindaxliri arisida ⱨeqⱪandaⱪ mirasi bolmaydu; Pǝrwǝrdigar eytⱪandǝk, U Ɵzi ularning mirasidur. ■ 3 Kaⱨinlarning ⱪurbanliⱪ ⱪilidiƣan hǝlⱪtin alidiƣan ülüxi mundaⱪ: — (mǝyli kala yaki ⱪoy bolsun) ⱪol, engǝk gɵxi wǝ üqǝy-ⱪerini kaⱨinlarƣa berilidu. 4 Silǝrning axliⱪinglardin, yengi xarabinglardin wǝ zǝytun meyinglardin dǝslǝpki pixⱪan ⱨosulni wǝ ⱪoyliringlardin dǝslǝpki ⱪirⱪilƣan yungni uningƣa berisilǝr; 5 qünki Pǝrwǝrdigar Hudaying uni wǝ uning ǝwladlirini Ɵz namida hizmitidǝ daim turuxⱪa barliⱪ ⱪǝbililiringlar iqidin talliwalƣan.

6 Əgǝr Lawiy bolƣan bir adǝm pütkül Israildiki ⱨǝrⱪandaⱪ xǝⱨǝr-yezidin, yǝni ɵzi makanlaxⱪan jaydin qiⱪip, Pǝrwǝrdigar tallaydiƣan jayƣa kǝlsǝ 7 wǝ xu yǝrdǝ Pǝrwǝrdigar aldida turƣuqi barliⱪ ⱪerindaxliriƣa ohxax Pǝrwǝrdigar Hudasining namida hizmǝttǝ turƣan bolsa, 8 undaⱪta (mǝyli u atisidin ⱪalƣan mirasini setiwǝtkǝn yaki setiwǝtmigǝn bolsun) uning yǝydiƣan ülüxi ⱪerindaxliriningkidǝk boluxi kerǝk.□

Seⱨir-jadugǝrlik ⱪilixⱪa bolmaydu, ⱨǝⱪiⱪiy pǝyƣǝmbǝrgǝ ⱪulaⱪ selinglar

9 Sǝn Pǝrwǝrdigar Hudaying sanga beridiƣan zeminƣa kirgǝn qaƣda, sǝn xu yǝrdiki ǝllǝrning yirginqlik adǝtlirini ɵgǝnmǝsliking kerǝk. 10 Aranglarda ɵz oƣli yaki ⱪizini ottin ɵtküzidiƣan, palqiliⱪ, rǝmqilik, ǝpsaniylik, jadugǝrlik □  ■ 11 yaki dǝmidiqilik ⱪilƣuqi yaki jinkǝx, seⱨirgǝr yaki ɵlgǝnlǝrdin yol soriƣuqi ⱨeqⱪandaⱪ kixi bolmisun; 12 qünki bundaⱪ ixlarni ⱪilidiƣan ⱨǝrⱪandaⱪ kixi Pǝrwǝrdigarƣa nǝprǝtlik bolidu; bu yirginqlik ixlar tüpǝylidin Pǝrwǝrdigar Hudaying xu ǝllǝrni aldinglardin ⱨǝydǝp qiⱪiridu.

13 Sǝn Pǝrwǝrdigar Hudaying aldida ǝyibsiz mukǝmmǝl boluxung kerǝk; 14 qünki sǝn zemindin ⱨǝydǝydiƣan bu ǝllǝr rǝmqilǝr wǝ palqilarƣa ⱪulaⱪ salidu; biraⱪ Pǝrwǝrdigar Hudaying seni undaⱪ ⱪilixⱪa yol ⱪoymaydu.

Kǝlgüsidiki uluƣ pǝyƣǝmbǝr

15 Pǝrwǝrdigar Hudaying silǝr üqün aranglardin, ⱪerindaxliringlar arisidin manga ohxaydiƣan bir pǝyƣǝmbǝr turƣuzidu; silǝr uningƣa ⱪulaⱪ selinglar. ■ 16 Bu silǝr Ⱨorǝb teƣida yiƣilƣan kündǝ Pǝrwǝrdigar Hudayinglardin: «Pǝrwǝrdigar Hudayimning awazini yǝnǝ anglimayli, bu dǝⱨxǝtlik otni kɵrmǝyli, bolmisa ɵlüp ketimiz» dǝp tǝlǝp ⱪilƣininglarƣa pütünlǝy mas kelidu. ■ 17 Xu qaƣda Pǝrwǝrdigar manga: «Ularning manga degǝn sɵzi yahxi boldi. 18 Mǝn ularƣa ⱪerindaxliri arisidin sanga ohxaydiƣan bir pǝyƣǝmbǝrni turƣuzimǝn, Mǝn Ɵz sɵzlirimni uning aƣziƣa salimǝn wǝ u Mǝn uningƣa barliⱪ tapiliƣinimni ularƣa sɵzlǝydu. ■ 19 Wǝ xundaⱪ boliduki, u Mening namimda dǝydiƣan sɵzlirimgǝ ⱪulaⱪ salmaydiƣan ⱨǝrⱪandaⱪ kixi bolsa, Mǝn uningdin ⱨesab alimǝn.□

20 Əmma Mening namimda baxbaxtaⱪliⱪ ⱪilip Mǝn uningƣa tapilimiƣan birǝr sɵzni sɵzlisǝ yaki baxⱪa ilaⱨlarning namida sɵz ⱪilidiƣan pǝyƣǝmbǝr bolsa, xu pǝyƣǝmbǝr ɵltürülsun.□  ■

21 Əgǝr sǝn kɵnglüngdǝ: «Pǝrwǝrdigar ⱪilmiƣan sɵzni ⱪandaⱪ pǝrⱪ etimiz» desǝng, 22 bir pǝyƣǝmbǝr Pǝrwǝrdigarning namida sɵz ⱪilƣan bolsa wǝ u bexarǝt ⱪilƣan ix toƣra qiⱪmisa yaki ǝmǝlgǝ axurulmisa, undaⱪta bu sɵz Pǝrwǝrdigardin qiⱪmiƣan; xu pǝyƣǝmbǝr baxbaxtaⱪliⱪ bilǝn sɵzligǝn dǝp, uningdin ⱪorⱪma.

19

Adǝm ɵltürüx toƣrisidiki ⱪanun — panaⱨliⱪ xǝⱨǝrliri

1 Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrgǝ beridiƣan zemindiki taipilǝrni silǝrning aldinglardin üzüp taxliƣan waⱪtida wǝ silǝr xundaⱪla ularning xǝⱨǝrliri wǝ ɵyliridǝ turƣininglarda, 2 silǝr xu qaƣda Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrgǝ beridiƣan zeminda üq xǝⱨǝrni ayrim ⱪilixinglar kerǝk; ■ 3 xundaⱪla, adǝm ɵltürgǝn ⱨǝrbir kixi xu yǝrlǝrgǝ, xu xǝⱨǝrlǝrning birigǝ ⱪeqip beriwalsun dǝp yol ⱨazirlap, Pǝrwǝrdigar Hudayinglar miras boluxⱪa silǝrgǝ beridiƣan zeminni üq rayonƣa bɵlisilǝr. 4 Tirik ⱪelix üqün xu yǝrlǝrgǝ ⱪeqip beriwalƣan, adǝm ɵltürgǝn kixi toƣruluⱪ bǝlgilimǝ mundaⱪ: — u ⱪoxnisini tasadipiyliⱪtin urup ɵltürüp ⱪoyƣan, xundaⱪla ǝslidǝ uningƣa ɵq-adawiti bolmiƣan bolsa, xu yǝrgǝ ⱪeqip beriwalsa bolidu. ■ 5 Mǝsilǝn, u ⱪoxnisi bilǝn otun kesixkǝ ormanƣa kirgǝn bolup, dǝrǝhni kesixkǝ paltini kɵtürgǝndǝ palta bexi sepidin ajrap ketip ⱪoxnisiƣa tegip ketip uni ɵltürüp ⱪoysa, undaⱪta jawabkar kixi bu xǝⱨǝrlǝrdin birigǝ ⱪeqip beriwelip ⱨayat ⱪalidu; 6 bolmisa, ⱪan ⱪisasi alƣuqi ƣǝzipi ⱪayniƣanda adǝm ɵltürgǝn kixini ⱪoƣlaydu wǝ yol uzun bolƣaqⱪa, uningƣa yetixiwelip ɵltürüwetixi mumkin; ǝmǝliyǝttǝ, u kixi ɵlümgǝ layiⱪ ǝmǝs, qünki uning ǝslidǝ ⱪoxnisiƣa ⱨeqⱪandaⱪ ɵq-adawiti yoⱪ idi. □ 7 Xunga mǝn silǝrgǝ: «Ɵzünglar xundaⱪ üq xǝⱨǝrni ayrixinglar kerǝk» dǝp ǝmr ⱪilimǝn.

8 Pǝrwǝrdigar Hudayinglar ata-bowiliringlarƣa ⱪǝsǝm ⱪilƣinidǝk qegrayinglarni kengǝytixni, ata-bowiliringlarƣa wǝdǝ ⱪilƣan barliⱪ zeminni silǝrgǝ tǝⱪdim ⱪilixni halaydu; ■ 9 silǝr Pǝrwǝrdigar Hudayinglarni sɵyüx wǝ uning yollirida daim mengix üqün mǝn silǝrgǝ bügün tapiliƣan bu ǝmrni tutsanglarla U xundaⱪ ⱪilidu, undaⱪta silǝrmu ɵzünglar üqün bu üq xǝⱨǝrdin baxⱪa yǝnǝ üq xǝⱨǝrni ⱪoxisilǝr. □  ■ 10 Wǝ xundaⱪ ⱪilsanglar Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrgǝ miras ⱪilip tǝⱪdim ⱪilidiƣan zemin arisida naⱨǝⱪ ⱪan tɵkülmǝydu wǝ xuningdǝk gǝdininglarƣa hun gunaⱨi qüxmǝydu. 11 Lekin birsi ⱪoxnisiƣa ɵq-adawǝt tutⱪan bolsa, paylap turup uningƣa ⱨujum ⱪilip, urup ɵltürüwǝtsǝ wǝ xu xǝⱨǝrlǝrdin birigǝ ⱪeqip beriwalƣan bolsa, ■ 12 undaⱪta uning ɵz xǝⱨiridiki aⱪsaⱪallar adǝm ǝwǝtip uni xu yǝrdin yandurup kelixi kerǝk, andin uni ɵltürülsun dǝp «ⱪan ⱪisasi alƣuqi»ning ⱪoliƣa tapxuruxi kerǝk. 13 Sǝn uni ⱨeq ayimiƣin, xundaⱪ ⱪilƣanda Israildin tɵkülgǝn gunaⱨsiz ⱪanning deƣini taziliƣan bolisilǝr; andin ⱨalinglar yahxi bolidu.□

Guwaⱨqilar toƣruluⱪ ⱪanun

14 Pǝrwǝrdigar Hudaying sanga igilǝx üqün tǝⱪdim ⱪilidiƣan zeminda burunⱪilar miras yeringdǝ bekitkǝn, ⱪoxnangning pasil texini yɵtkimǝsliking kerǝk.■

15 Mǝlum jinayǝt yaki gunaⱨ toƣrisida birsigǝ «U gunaⱨ ⱪilƣan» dǝp ǝrz-xikayǝt ⱪilixta yalƣuz birla guwaⱨqi bolsa kupayǝ ⱪilmaydu, bǝlki ⱨǝmmǝ ix ikki yaki üq guwaⱨqining sɵzi bilǝn bekitilsun.■

16 Birsi toƣruluⱪ «palanqi-pokunqi gunaⱨ ⱪilƣan» dǝp ǝrz ⱪilidiƣan ⱪara niyǝtlik bir guwaⱨqi qiⱪsa, 17 dǝwalixip ⱪalƣan ikki adǝm Pǝrwǝrdigarning aldida, xu künlǝrdǝ bolidiƣan kaⱨinlar wǝ soraⱪqi bǝglǝr aldida ⱨazir bolsun; 18 soraⱪqi bǝglǝr ǝstayidilliⱪ bilǝn tǝkxürsun; ǝgǝr ⱨeliⱪi guwaⱨqi yalƣan guwaⱨqi bolup, ɵz ⱪerindixi toƣruluⱪ yalƣan guwaⱨliⱪ bǝrgǝn bolsa, 19 undaⱪta, silǝr dǝl u ⱪerindixiƣa ⱪilmaⱪqi bolƣinidǝk uningƣimu xundaⱪ ⱪilinglar. Xundaⱪ ⱪilsanglar rǝzillikni aranglardin yoⱪitisilǝr. ■ 20 Ⱪalƣan hǝlⱪmu bu ixni anglaydu wǝ ⱪorⱪidu wǝ xundaⱪla, aranglarda undaⱪ rǝzil ixni yǝnǝ ⱪilmaydu. 21 Silǝr ⱨeq rǝⱨim ⱪilmanglar; janƣa jan, kɵzgǝ kɵz, qixⱪa qix, ⱪolƣa ⱪol, putⱪa put elinsun.□  ■

20

Düxmǝnlǝr bilǝn jǝng ⱪilix toƣruluⱪ

1 Əgǝr sǝn düxmǝnliringgǝ jǝng ⱪilƣili qiⱪip, at wǝ jǝng ⱨarwilirini, xundaⱪla ɵzüngdin kɵp bolƣan bir ǝlni kɵrsǝng, ulardin ⱨeq ⱪorⱪma. Qünki seni Misir zeminidin qiⱪirip kǝlgǝn Pǝrwǝrdigar Hudaying Ɵzi sǝn bilǝn billidur. 2 Silǝr jǝnggǝ qiⱪix aldida kaⱨin ɵzi aldiƣa qiⱪip hǝlⱪⱪǝ sɵz ⱪilip 3 ularƣa: Əy Israil, anglanglar! Silǝr bügün düxmǝnliringlar bilǝn soⱪuxux aldida turuwatisilǝr. Kɵngülliringlar jür’ǝtsiz bolmisun; ⱪorⱪmanglar, titrimǝnglar, ularning sǝwǝbidin dǝkkǝ-dükkigǝ qüxmǝnglar; 4 qünki Pǝrwǝrdigar Hudaying Ɵzi düxmǝnliringlar üstidin ƣǝlibǝ ⱪilixinglar üqün silǝr bilǝn billǝ jǝnggǝ qiⱪidu» — dǝp eytsun.

5 Xu qaƣda ǝmǝldarlar hǝlⱪⱪǝ mundaⱪ desun: — «Aranglarda bir yengi ɵy selip, uni Hudaƣa atimiƣan birsi barmu? Undaⱪta u ɵz ɵyigǝ yenip kǝtsun, bolmisa u jǝngdǝ ɵlüp ketip, baxⱪa kixi kelip uni Hudaƣa atixi mumkin.

6 Tǝk selip üzümzar bǝrpa ⱪilip, tehi uning mewisini yemigǝn birkim barmu? Bar bolsa ɵyigǝ yenip kǝtsun, bolmisa u jǝngdǝ ɵlüp kǝtsǝ, baxⱪa kixi kelip uning mewisini yeyixi mumkin.■

7 Bir ⱪiz bilǝn wǝdilǝxkǝn bolup, tehi uni ɵz ǝmrigǝ almiƣan birkim bolsa, u ɵyigǝ yenip kǝtsun, bolmisa u jǝngdǝ ɵlüp kǝtsǝ, baxⱪa kixi kelip uni ɵzigǝ hotunluⱪⱪa elixi mumkin».■

8 Andin mǝnsǝpdarlar hǝlⱪⱪǝ yǝnǝ sɵzlǝp: «Ⱪorⱪup kǝtkǝn, jür’ǝtsiz birkim barmu? U ɵyigǝ yenip kǝtsun. Bolmisa ⱪerindaxlirining yürikimu uningkidǝk jasarǝtsiz bolup ⱪelixi mumkin» dǝp eytsun.■

9 Əmǝldarlar hǝlⱪⱪǝ xularni eytⱪandin keyin ular hǝlⱪning aldida yetǝkqilik ⱪilixⱪa ⱪoxunlarƣa sǝrdarlarni tiklisun.

10 Silǝr ⱨujum ⱪilixⱪa mǝlum bir xǝⱨǝrgǝ yeⱪinlaxⱪininglarda awwal uningƣa sülⱨi toƣrisida sɵz ⱪilinglar. 11 Əgǝr ular sülⱨini halaymiz, dǝp jawab berip ɵz dǝrwazilirini silǝrgǝ aqsa, undaⱪta uningda turuwatⱪan ⱨǝmmǝ hǝlⱪ silǝrgǝ beⱪinip ⱪulluⱪ ⱨaxarda bolidu. 12 Lekin silǝr bilǝn sülⱨi ⱪilixⱪa unimay, bǝlki silǝr bilǝn jǝng ⱪilmaⱪqi bolsa silǝr uni ⱪorxanglar. 13 Pǝrwǝrdigar Hudayinglar uni ⱪolunglarƣa tapxurƣanda uningdiki ⱨǝrbir ǝrkǝkni ⱪiliqlap ɵltürünglar; 14 lekin ayallar bilǝn baliliri, kala bilǝn xǝⱨǝrdiki ⱨǝmmǝ nǝrsini, yǝni barliⱪ ƣǝniymǝtni ɵzünglarƣa olja ⱪilip elinglar; Pǝrwǝrdigar Hudayinglar ɵz düxmǝnliringlardin silǝrgǝ elip bǝrgǝn oljidin yǝp sɵyünisilǝr. 15 Silǝrdin yiraⱪta bolƣan, zeminƣa tǝwǝ bolmiƣan ǝllǝrning xǝⱨǝrlirigǝ xundaⱪ ⱪilinglar.

Ⱪanaaniylar bilǝn jǝng ⱪilixtiki ⱪanun

16 Lekin Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrgǝ miras ⱪilip beridiƣan zemindiki ǝllǝrning xǝⱨǝrlirini bolsa, ularning iqidiki tiniⱪi bar ⱨeq nǝrsini tirik ⱪoymay, ■ 17 bǝlki Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrgǝ buyruƣandǝk Ⱨittiylar bilǝn Amoriylar, Ⱪanaaniylar bilǝn Pǝrizziylǝr, Ⱨiwiylar bilǝn Yǝbusiylarning ⱨǝmmisini tǝltɵküs yoⱪitixinglar kerǝk. 18 Bolmisa, ular ɵz ilaⱨliriƣa qoⱪunuxtiki ⱨǝmmǝ yirginqlik ixlirini silǝrgǝ ɵgitip, Pǝrwǝrdigar Hudayinglarƣa gunaⱨ ⱪilidiƣan bolisilǝr.

19 Bir xǝⱨǝrni igilǝx üqün uzun waⱪit jǝng ⱪilip ⱪorxap turuxⱪa toƣra kǝlsǝ, uning ǝtrapidiki dǝrǝhlǝrni palta bilǝn kesip wǝyran ⱪilmanglar; qünki ularning mewisini yesǝnglar bolidu. Xunga ularni kǝsmǝnglar; qünki daladiki dǝrǝhlǝr ⱪorxiwelix kerǝk bolƣan adǝmmidi? 20 Lekin silǝr mewilik dǝrǝh ǝmǝs dǝp bilgǝn dǝrǝhlǝrni kesip yoⱪitip, silǝr bilǝn soⱪuxⱪan xǝⱨǝrni ⱨujum ⱪilip ƣulitixⱪa xu dǝrǝhlǝrdin istiⱨkam-potǝylǝrni yasisanglar bolidu.

21

Eniⱪlanmiƣan ⱪatilliⱪ delosi toƣrisida

1 Əgǝr Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrgǝ miras ⱪilip igilǝxkǝ beridiƣan zeminda, dalada ɵltürülgǝn bir jǝsǝt tepilsa, ǝmma uni ɵltürgǝn adǝm mǝlum bolmisa, 2 aⱪsaⱪalliringlar bilǝn soraⱪqi bǝgliringlar qiⱪip ɵlük tepilƣan yǝr bilǝn ǝtrapidiki xǝⱨǝrlǝrning ariliⱪini ɵlqisun; 3 ɵltürülgüqining jǝsitigǝ ǝng yeⱪin xǝⱨǝrning aⱪsaⱪalliri bolsa ixⱪa selinmiƣan, boyuntoroⱪmu selinmiƣan inǝk tepip kǝlsun; 4 xu xǝⱨǝrning aⱪsaⱪalliri inǝkni süyi tohtimay aⱪidiƣan, ⱨǝydilip terilmiƣan bir jilƣiƣa elip berip, xu jilƣining ɵzidǝ inǝkning boynini sunduruwǝtsun; 5 xu qaƣda Lawiyning ǝwladliri bolƣan kaⱨinlar ularning ⱪexiƣa kǝlsun; qünki Pǝrwǝrdigar Hudayinglar ularni Ɵzining aldida hizmǝttǝ bolup, Pǝrwǝrdigarning namida bǝht-bǝrikǝt tilǝxkǝ talliƣandur. Ⱨǝrbir dǝwa wǝ ⱨǝrbir tayaⱪ jazasi ularning sɵzi boyiqǝ kesilsun. 6 Ɵltürülgüqining jǝsitigǝ ǝng yeⱪin xǝⱨǝrdiki aⱪsaⱪallarning ⱨǝmmisi xu jilƣiƣa kelip, boyni sundurulƣan inǝkning üstidǝ turup, ⱪollirini yuyup 7 guwaⱨliⱪ berip: «Ⱪollirimiz bolsa bu ⱪanni tɵkmidi, kɵzlirimiz bu ixni kɵrmidi; 8 ǝy Pǝrwǝrdigar, Sǝn Ɵzüng ⱨɵrlük bǝdili tɵlǝp ⱪutⱪuzƣan hǝlⱪing Israilni kǝqürgǝysǝn wǝ naⱨǝⱪ aⱪⱪan ⱪanning gunaⱨini Israil hǝlⱪinggǝ artmiƣaysǝn» — desun; xundaⱪ ⱪilip bu ⱪan gunaⱨiƣa kafarǝt kǝltürülgǝn bolidu. 9 Silǝr xundaⱪ ⱪilip Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ toƣra bolƣanni ⱪilip naⱨǝⱪ tɵkülgǝn ⱪanning gunaⱨini ɵzünglardin qiⱪiriwǝtkǝn bolisilǝr.

Hotunluⱪⱪa elinƣan ǝsir toƣruluⱪ ⱪanun

10 Əgǝr silǝr düxmǝnliringlar bilǝn jǝng ⱪilƣili qiⱪⱪininglarda Pǝrwǝrdigar Hudayinglar ularni ⱪolunglarƣa bǝrgǝq, ulardin ǝsir alƣan bolsanglar, 11 bu ǝsirlǝrning arisida qirayliⱪ bir ayalni kɵrüp, kɵnglüng uningƣa qüxüp, uni ǝmringgǝ elixni halisang, 12 undaⱪta uni ɵyünggǝ elip barƣin; u qeqini qüxürüp, tirnaⱪlirini yasap, 13 ǝsirliktǝ kiygǝn kiyimlirini selip, ɵyüngdǝ olturup toluⱪ bir ay ata-anisi üqün matǝm totsun; andin sǝn uning ⱪexiƣa kirip uni ɵzünggǝ ayal ⱪilip uningƣa ǝr bolsang bolidu. 14 Keyin, ǝgǝrdǝ kɵnglüng uningdin sɵyünmisǝ, u ⱪǝyǝrni halisa, barƣili ⱪoyuxung kerǝk; uni pulƣa satmiƣin wǝ uningƣa dedǝktǝk muamilǝ ⱪilmiƣin, qünki sǝn uningƣa yeⱪinliⱪ ⱪilip uyat ⱪilƣansǝn.

Balilar toƣruluⱪ ⱪanun

15 Əgǝr birsining ikki ayali bolup ularning birigǝ amraⱪliⱪ, yǝnǝ birigǝ ɵqlük ⱪilƣan bolsa wǝ amraⱪ wǝ ɵq bolƣan ⱨǝr ikkisidin oƣul tuƣulƣan bolsa, tunjisini ɵq ayalidin tapⱪan bolsa 16 undaⱪta u kixi oƣulliriƣa barini miras üqün ülǝxtürüp bǝrgǝn künidǝ ɵq ayalining oƣli, yǝni uning tunji oƣlining orniƣa amraⱪ ayalining oƣlini tunji oƣulluⱪⱪa ⱪoyuxⱪa bolmaydu. 17 U bǝlki ɵq ayalining oƣlini tunji oƣlum dǝp etirap ⱪilsun; qünki bu uning küq-ⱪuwwiti bar waⱪtidiki dǝslǝpki mewisidur; tunji oƣulluⱪ ⱨoⱪuⱪi uningki bolƣaqⱪa, atisi barliⱪ mal-mülüktin uningƣa ikki ülüx miras bǝrsun.■

18 Əgǝr birsining baxbaxtaⱪ wǝ itaǝtsiz oƣli bolsa, u nǝ atisining sɵzigǝ, nǝ anisining sɵzigǝ ⱪulaⱪ salmay, ⱨǝtta tayaⱪ-tǝrbiyimu kar ⱪilmay, ularning gepini yǝnila anglimisa, 19 Uning ata-anisi uni tutup, xǝⱨǝrning dǝrwazisiƣa elip berip, xǝⱨǝrning aⱪsaⱪallirining ⱪexiƣa kǝltürsun; □ 20 ular xǝⱨǝrning aⱪsaⱪalliriƣa ǝrz ⱪilip: — «Bu oƣlimiz baxbaxtaⱪliⱪ wǝ itaǝtsizlik ⱪilip, sɵzimizni anglimay yüridu; u nǝpsi yaman, xarabhor bolup ⱪaldi» dǝp eytsun. 21 Xuning bilǝn xǝⱨǝrning ⱨǝmmǝ hǝlⱪi bir bolup uni qalma-kesǝk ⱪilip ɵltürsun. Silǝr bu yol bilǝn ɵzünglardin rǝzillikni qiⱪiriwetisilǝr; pütkül Israil bu ixni anglap ⱪorⱪidiƣan bolidu.

Jinayǝtqining jǝsiti

22 Əgǝr birsi ɵlüm jazasiƣa layiⱪ gunaⱨ sadir ⱪilip, ɵltürülgǝn bolsa wǝ jǝsitini bir dǝrǝhkǝ esip ⱪoyƣan bolsanglar, 23 ɵlüki keqiqǝ dǝrǝhtǝ ⱪalmisun; ⱪandaⱪla bolmisun, silǝr dǝrǝhkǝ esilƣuqini xu kündǝ kɵmüwetinglar (qünki kimdǝkim dǝrǝhkǝ esilƣan bolsa, Huda tǝripidin lǝnǝtkǝ ⱪaldurulƣan kixi ⱨesablinidu). Xundaⱪ ⱪilsanglar, Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrgǝ miras ⱪilip bǝrgǝn zeminni bulƣimiƣan bolisilǝr.■

22

Yitkǝn janiwarlar, kiyinix ⱪatarliⱪlar toƣruluⱪ bǝlgilimilǝr

1 Sǝn ⱪerindixingning kalisi ya ⱪoyi ezip kǝtkinini kɵrsǝng, qatiⱪing bolmay yürmǝ; ⱪandaⱪla bolmisun, uni ⱪerindixingning ⱪexiƣa yǝtküzüp bǝr. ■ 2 Əgǝrdǝ ⱪerindixing sanga yeⱪin olturmisa wǝ yaki igisini tonumisang, xu ⱨaywanni ɵz ɵyünggǝ elip kelip, ⱪerindixing uni izdǝp kǝlgüqǝ ɵzüng saⱪlap andin uningƣa tapxurup bǝrgin. 3 Sǝn ohxaxla uning yitkǝn exiki yaki kiyimlirinimu xundaⱪ ⱪil; xundaⱪla ⱪerindixingning ⱨǝrⱪandaⱪ yitkǝn nǝrsisini tepiwalsang, unimu xundaⱪ ⱪilƣin; sǝn ɵzüngni bu ixtin ⱪaqurmiƣin.

4 Əgǝr ⱪerindixingning exiki yaki kalisining yolda yiⱪilip qüxkinini kɵrsǝng, sǝn bu ǝⱨwaldin ɵzüngni ⱪaqurmiƣin; ⱪerindixingƣa yardǝmlixip uliƣini tartip turƣuzƣin.

5 Ayal kixi bolsa ǝrlǝrning kiyimini kiymisun; xuningƣa ohxaxla ǝr kixi ayal kixining kiyimini kiymisun; qünki kimki xundaⱪ ⱪilsa, Pǝrwǝrdigar Hudayingning aldida yirginqlik bolidu.

6 Əgǝr sǝn yolda ketiwetip, bir dǝrǝhtǝ yaki yǝrdǝ baliliri yaki tuhumliri bolƣan ⱪuxning uwisiƣa uqrisang, anisi tuhum yaki balilirini besip yatⱪan bolsa, ana-balilirini biraⱪla almiƣin; 7 ⱨeq bolmiƣanda sǝn anisini ⱪoyuwetip, balilirinila alsang bolidu; xundaⱪ ⱪilsang sanga yahxi bolup uzun ɵmür kɵrisǝn.

8 Yengi bir ɵy salsang, ɵgzǝnggǝ bir tosma tam yasiƣin; bolmisa birsi uningdin yiⱪilip qüxsǝ, ɵzünggǝ ⱪan tɵkülüx gunaⱨini kǝltürüxüng mumkin.

Sapliⱪ toƣrisidiki ixlar

9 Ɵz üzümzarliⱪingƣa ikki hil uruⱪ qaqmiƣin; bolmisa teriƣiningning ⱨǝmmisi wǝ üzümzarliⱪning mǝⱨsulatliri bulƣanƣan ⱨesablinidu.□
  ■

10 Sǝn kala bilǝn exǝkni birgǝ ⱪoxup yǝr ⱨǝydimigin.

11 Yung wǝ kanaptin ibarǝt ikki hil yiptin toⱪolƣan kiyimni kiymigin.

12 Sǝn yepinƣan tonungning tɵt burjikigǝ pɵpük ⱪoyƣin.■

Ər-hotunluⱪta sap dilliⱪ bolux kerǝk

13 Əgǝr biri hotun elip uningƣa yeⱪinqiliⱪ ⱪilƣandin keyin uningƣa ɵq bolup, 14 Uning yaman gepini ⱪilip, uningƣa bǝtnam qaplap, ǝrz ⱪilip: «Mǝn bu hotunni aldim, lekin uningƣa yeⱪinqiliⱪ ⱪilsam uning ⱪiz ǝmǝslikini bildim» desǝ, 15 undaⱪta ⱪizning ata-anisi ⱪizning pakliⱪ ispatini elip xǝⱨǝr dǝrwazisida olturƣan xǝⱨǝrning aⱪsaⱪalliriƣa kǝltürsun, 16 andin ⱪizning atisi aⱪsaⱪallarƣa sɵz ⱪilip: «Mǝn ⱪizimni bu kixigǝ hotunluⱪⱪa bǝrdim, lekin u uningƣa ɵq bolup ⱪaldi; 17 wǝ mana, u uning yaman gepini ⱪilip, bǝtnam qaplap ǝrz ⱪilip: «Ⱪizingning ⱪiz ǝmǝslikini bildim» dǝydu. Biraⱪ mana ⱪizimning pakliⱪ ispati!» dǝp, ispat rǝhtni aⱪsaⱪallarning aldida yeyip ⱪoysun. 18 U waⱪitta xǝⱨǝrning aⱪsaⱪalliri erini tutup uningƣa tayaⱪ-tǝrbiyǝ berip, 19 Israildiki bir pak ⱪizning yaman gepini ⱪilip, uningƣa bǝtnam qapliding dǝp, yüz xǝkǝl kümüx tɵlǝtsun; andin ular pulni ⱪizning atisiƣa bǝrsun dǝp bekitsun. Əmma ⱪiz bolsa xu kixining hotuni bolup turiwerixi kerǝk; ǝr pütün ɵmridǝ uni ⱪoyup bǝrsǝ bolmaydu.

20 Lekin bu sɵz rast qiⱪip, ⱪizning pakliⱪ ispati bolmisa, 21 ⱪizni atisining ɵyining dǝrwazisi aldiƣa aparsun wǝ atisining ɵyidǝ buzuⱪluⱪ ⱪilip Israilning iqidǝ xǝrmǝndilik ⱪilƣanliⱪi üqün uning xǝⱨirining adǝmliri xu yǝrdǝ uni qalma-kesǝk ⱪilip ɵltürsun. Xundaⱪ ⱪilƣininglarda silǝr ɵzünglardin rǝzillikni qiⱪiriwetisilǝr.

22 Əgǝr birsi eri bar hotun bilǝn zina ⱪilip tutulup ⱪalsa, zina ⱪilixⱪan ǝr-hotun ikkilisi ɵltürülsun. Xundaⱪ ⱪilƣanda Israilning iqidin rǝzillikni qiⱪiriwetisilǝr.■

23 Əgǝr birsi xǝⱨǝrdǝ biraw bilǝn wǝdilixip ⱪoyƣan bir ⱪizni uqritip, uning bilǝn billǝ bolsa, 24 ikkilisini xǝⱨǝrning dǝrwazisiƣa elip qiⱪip qalma-kesǝk ⱪilip ɵltürünglar; ⱪiz bolsa xǝⱨǝrdǝ turup warⱪirimiƣini üqün, ǝr bolsa baxⱪisining wǝdilǝxkǝn ⱪizi bilǝn yatⱪini üqün ɵltürülsun. Xundaⱪ ⱪilip, silǝr ɵzünglardin rǝzillikni qiⱪiriwetisilǝr.

25 Əgǝr ǝr kixi baxⱪisi bilǝn wǝdilǝxkǝn ⱪizni dalada uqritip, uni tutuwelip uning bilǝn yatsa, pǝⱪǝt ⱪiz bilǝn yatⱪan ǝr kixi ɵltürülsun. 26 Ⱪizƣa bolsa, ⱨeqnemǝ ⱪilmanglar, qünki ⱪizning ɵzidǝ ɵlümgǝ layiⱪ ⱨeq gunaⱨ yoⱪ. Bu ix bolsa birsi ⱪoxnisiƣa ⱨujum ⱪilip uni ɵltürwǝtkǝngǝ ohxax ixtur. 27 Qünki u baxⱪisiƣa wǝdilǝxkǝn ⱪizni dalada tutuwalƣanda, ⱪiz towliƣan bolsimu uni ⱪutⱪuzƣudǝk kixi tepilmiƣan.

28 Əgǝr birsi birǝr ǝr bilǝn wǝdilǝxmigǝn ⱪizni tutuwelip, uning bilǝn yetip ⱨǝr ikkisi tutulsa, 29 ⱪiz bilǝn yatⱪan adǝm ⱪizƣa yeⱪinqiliⱪ ⱪilip har ⱪilƣini üqün ⱪizning atisiƣa ǝllik xǝkǝl kümüx berixi kerǝk; andin ⱪizni ɵzigǝ hotun ⱪilip elixi kerǝk; u pütkül ɵmridǝ uni ⱪoyup bǝrsǝ bolmaydu.■

30 Ⱨeqkim atisining hotunini almasliⱪi kerǝk, atisining yotⱪinini aqmasliⱪi kerǝk.□

23

Jamaǝtning sapliⱪi

1 Kimki soⱪulux yaki kesilix tüpǝylidin ahta ⱪiliwetilgǝn bolsa, Pǝrwǝrdigarning jamaitigǝ kirmisun.□

2 Kimki ⱨaramdin tuƣulƣan bolsa Pǝrwǝrdigarning jamaitigǝ kirǝlmǝs; oninqi ǝwladiƣiqǝ mundaⱪlardin ⱨeqkim Pǝrwǝrdigarning jamaitigǝ kirmisun.

3 Ⱨeqbir Ammoniy wǝ ya ⱨeqbir Moabiy Pǝrwǝrdigarning jamaitigǝ kirmisun; oninqi ǝwladiƣiqǝ ulardin ⱨeqkim Pǝrwǝrdigarning jamaitigǝ ⱨǝrgiz kirmisun. ■ 4 Sǝwǝb xuki, silǝr Misirdin qiⱪⱪininglarda ular aldinglarƣa yemǝklik, su elip qiⱪmidi wǝ silǝrgǝ ziyankǝxlik ⱪilixⱪa silǝrni ⱪarƣisun dǝp, Aram-Naⱨaraimdiki Petorluⱪ Beorning oƣli Balaamni yallidi. □  ■ 5 Lekin Pǝrwǝrdigar Hudayinglar bolsa Balaamning sɵzini anglimay, bǝlki silǝr üqün ⱪarƣixni bǝrikǝtkǝ aylanduruwǝtti; qünki Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrgǝ muⱨǝbbǝt baƣliƣan. 6 Silǝr ⱨǝmmǝ künliringlarda Ammoniylar wǝ Moabiylarning aman-esǝnliki wǝ bǝhtini ⱨǝrgiz istimǝnglar.

7 Lekin Edomiylar ⱪerindixinglar bolƣaq, ularƣa nǝprǝt bilǝn ⱪarimanglar. Misirliⱪlarƣimu nǝprǝt bilǝn ⱪarimanglar, qünki silǝr ularning zeminida musapir bolup turƣanidinglar. 8 Bularning üqinqi ǝwladidin tuƣulƣan balilar Pǝrwǝrdigarning ibadǝt jamaitigǝ kirsǝ bolidu.

Xǝhsiy taziliⱪ

9 Düxmǝnliringgǝ ⱪarxi jǝnggǝ qiⱪip qedir tiksǝng, ⱨǝrhil napakliⱪtin eⱨtiyat ⱪilƣin. 10 Əgǝr aranglarda keqisi birsi qüxidǝ Xǝytan atlap napak bolƣan bolsa, u qedirgaⱨdin qiⱪip kǝtsun; qedirgaⱨⱪa udulla kirmisun; □ 11 kǝqⱪurun kirgǝndǝ u suƣa qüxüp, kün patⱪanda qedirgaⱨƣa yenip kirsun.

12  Ⱨajitinglar üqün qedirgaⱨning sirtida bir jayinglar bolsun; tǝrǝtkǝ xu yǝrgǝ beringlar. 13 Saymanliring iqidǝ bir gürjǝk bolsun; sǝn sirtta tǝrǝtkǝ oltursang, uning bilǝn ɵrǝk kolap tǝritingni kɵmüwǝt. 14 Qünki Pǝrwǝrdigar Hudaying seni ⱪutⱪuzuxⱪa, düxmǝnliringni aldinglarƣa tapxuruxⱪa qedirgaⱨing otturisida yüridu; xunga sening qedirgaⱨing pak bolsun. Bolmisa U seningkidǝ birǝr paskiniliⱪ kɵrsǝ sǝndin ayrilip ketixi mumkin.

Ⱪullarƣa ⱪandaⱪ muamilǝ ⱪilix

15 Ɵz hojisidin ⱪeqip yeningƣa kǝlgǝn ⱪulni ɵz hojisiƣa tutup bǝrmigin. 16 U aranglarda silǝr bilǝn billǝ turup, ⱪaysi xǝⱨǝrning dǝrwazisi iqidǝ ⱪaysi yǝrni tallisa, xu yǝrdǝ tursun. Silǝr uningƣa zulum ⱪilmanglar.

17 Israilning ⱪizlirining arisida ⱨeqbir paⱨixǝ bolmisun, Israilning oƣullirining arisida ⱨeqbir paⱨixǝ ⱨǝzilǝk bolmisun. 18 Bir ⱪǝsǝmni bǝja kǝltürmǝk üqün Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning ɵyigǝ paⱨixining pulini yaki ⱨǝzilǝkning pulini kǝltürmigin; qünki bu ikkisi Pǝrwǝrdigar Hudayingning aldida yirginqliktur.□

Ɵsüm wǝ ⱪǝsǝmlǝr toƣruluⱪ

19 Silǝr ɵz ⱪerindixinglardin ɵsüm almanglar; pulning ɵsümi bolsun, axliⱪning ɵsümi bolsun yaki ⱨǝrⱪandaⱪ ɵsüm alƣudǝk baxⱪa nǝrsining ɵsümini alsanglar bolmaydu. ■ 20 Əmma qǝtǝlliktin ɵsüm alsanglar bolidu, lekin ⱪerindixinglardin ⱨeq ɵsüm almanglar. Xundaⱪ ⱪilsanglar Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝr uni igilǝxkǝ kiridiƣan zeminda, ⱪolliringlarning barliⱪ ǝmgikidǝ silǝrgǝ bǝrikǝt beridu.

21 Sǝn Pǝrwǝrdigar Hudaying aldida bir nǝrsini ataxⱪa ⱪǝsǝm ⱪilƣan bolsang, uningƣa ǝmǝl ⱪilixⱪa ⱨayal ⱪilma. Bolmisa, Pǝrwǝrdigar Hudaying uni sǝndin tǝlǝp ⱪilƣinida gunaⱨkar bolisǝn. ■ 22 Lekin ǝgǝr sǝn bir nǝrsini ataxⱪa ⱪǝsǝm ⱪilmisang, u sanga ⱨeq gunaⱨ bolmaydu.

23 Aƣzingdin qiⱪⱪanƣa ǝmǝl ⱪilƣin; Pǝrwǝrdigar Hudayingƣa ⱪǝsǝm ⱪilip atiƣiningni, yǝni aƣzingning sɵzi boyiqǝ ihtiyariy ⱨǝdiyǝngni sunuxung kerǝk.

24 Sǝn ⱪoxnangning talliⱪiƣa kirsǝng haliƣiningqǝ yǝp toyun, ǝmma ⱪaqa-ⱪuqangƣa elip mangmiƣin.

25 Ⱪoxnangning pixⱪan ziraǝtlikigǝ kirsǝng, ⱪolung bilǝn ziraǝtning bexini üzüp alsang bolidu; ǝmma ⱪoxnangning ziraǝtlirigǝ orƣaⱪ salƣuqi bolma.■

24

Talaⱪ heti berix toƣruluⱪ

1 Əgǝr birsi bir ayalni ǝmrigǝ alƣandin keyin uningda birǝr sǝt ixni bilip, uningdin sɵyünmisǝ, undaⱪta u talaⱪ hetini pütüp, uning ⱪoliƣa berixi kerǝk; andin uni ɵz ɵyidin qiⱪiriwǝtsǝ bolidu. □  ■ 2 Ayal uning ɵyidin qiⱪⱪandin keyin baxⱪa ǝrgǝ tǝgsǝ bolidu. 3 Bu ikkinqi ǝrmu uni yaman kɵrüp, talaⱪ hetini yezip ⱪoliƣa berip uni ɵz ɵyidin qiⱪiriwǝtsǝ yaki uni alƣan ikkinqi eri ɵlüp kǝtsǝ 4 uni ⱪoyup bǝrgǝn awwalⱪi eri uni napak ⱨesablap, ikkinqi ⱪetim hotunluⱪⱪa almisun; qünki undaⱪ ⱪilsa, Pǝrwǝrdigarning aldida yirginqlik ix bolidu. Sǝn Pǝrwǝrdigar Hudaying sanga miras ⱪilip beridiƣan zeminning üstigǝ gunaⱨ yüklimigin.□

Rǝⱨimdilliⱪ, mahaw kesili wǝ adalǝt toƣruluⱪ

5 Əgǝr birkim yengidin hotun alƣan bolsa uningƣa nǝ jǝnggǝ qiⱪix, nǝ baxⱪa birǝr ixⱪa buyrulmisun; u bǝlki alƣan hotunini hux ⱪilix üqün bir yilƣiqǝ ǝrkin-azad bolup ɵyidǝ oltursun.■

6 Ⱨeqkim yarƣunqaⱪ yaki tügmǝnning üsti texini kapalǝtkǝ almisun; qünki bu ix birsining ⱨayatini kapalǝtkǝ alƣandǝk bolidu.

7 Əgǝr birkim Israillardin bolƣan ⱪerindixining birini bulap kelip, uni ⱪuldǝk ixlǝtsǝ wǝ yaki uni setiwǝtsǝ xu bulangqi ɵltürülsun; silǝr xundaⱪ ⱪilsanglar aranglardin rǝzillikni qiⱪiriwetisilǝr.■

8 Pesǝ-mahaw wabasi pǝyda bolsa, ɵzünglarƣa pǝhǝs bolunglar, Lawiy kaⱨinlarning silǝrgǝ barliⱪ kɵrsǝtkinini ⱪilinglar; mǝn ularƣa ⱪandaⱪ ǝmr ⱪilƣan bolsam xuningƣa kɵngül ⱪoyup ǝmǝl ⱪilinglar. ■ 9 Misirdin qiⱪⱪininglarda Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning yolda Mǝryǝmgǝ ⱪandaⱪ ⱪilƣinini ǝskǝ elinglar.□  ■

10 Əgǝr sǝn ɵz buradǝr-ⱪoxnangƣa ⱪǝrz bǝrsǝng, kapalǝt elix üqün ɵyigǝ kirmigin; 11 bǝlki taxⱪirida turup tur; sanga ⱪǝrzdar kixi ɵzi sanga beridiƣan kapalǝtni taxⱪiriƣa elip qiⱪsun. 12 Xu kixi yoⱪsul bolsa sǝn uningdin kapalǝtkǝ alƣan kiyimni yepinip uhlimiƣaysǝn; □ 13 Ⱨeq bolmiƣanda sǝn bǝlki kapalǝtni kün patⱪanda uningƣa ⱪayturup bǝrgin; xundaⱪ ⱪilsang u ɵz tonini yepinip uhliƣanda, sanga bǝht-bǝrikǝt tilǝydu. Xundaⱪ ⱪilsang bu ix sanga Pǝrwǝrdigar Hudayingning aldida ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ sanilidu.■

14 Ajiz, namrat mǝdikarƣa naⱨǝⱪliⱪ ⱪilma, mǝyli u ⱪerindaxliringlardin bolsun yaki yeza-xǝⱨǝrliringlarda turƣan musapirlardin bolsun. ■ 15 U namratliⱪtin ɵz ⱨǝⱪⱪigǝ intizar bolƣaqⱪa, u ixligǝn xu küni kün petixtin burun ⱨǝⱪⱪini qoⱪum bǝrgin; bolmisa, u sening toƣrangda Pǝrwǝrdigarƣa pǝryad kɵtüridu, bu ix gunaⱨ bolup bexingƣa qüxidu.

16 Balilirining jinayiti üqün ata ɵltürülmisun, balilarmu atining jinayiti üqün ɵltürülmisun; bǝlki jinayiti bar bolƣan ⱨǝrbir kixi ɵz gunaⱨi üqün ɵlüm jazasini tartsun.■

17 Sǝn musapir yaki yetim toƣrisidiki ⱨɵkümni burmilima; tul ayalning kiyim-keqǝklirinimu kapalǝtkǝ alma, ■ 18 bǝlki ɵzüngning Misirda ⱪul bolup Pǝrwǝrdigar Hudaying seni xu yǝrdin ⱨɵr ⱪilip ⱪutⱪuzup kǝlginini yadingƣa kǝltürgin. Xunga mǝn sanga buningƣa ǝmǝl ⱪilƣin dǝp buyruymǝn.

19 Sǝn etizliⱪingning ⱨosulini yiƣⱪiningda bir baƣ ɵnqini untup ⱪalƣan bolsang, uni elip kelix üqün yenip barmiƣin; u ɵnqǝ musapir, yetim-yesir wǝ tul hotunƣa tǝgsun. Xundaⱪ ⱪilƣanda Pǝrwǝrdigar Hudaying sening ⱪolliringning barliⱪ ǝmgikini bǝrikǝtlǝydu.■

20 Zǝytun dǝrihingni ⱪaⱪⱪiningdin keyin xahlirida ⱪalƣanlirini ⱪayta ⱪaⱪma; ⱪalduⱪliri musapir, yetim-yesir wǝ tul hotunƣa tǝgsun.

21 Üzümzarliⱪingning üzümlirini yiƣip bolƣandin keyin waxang ⱪilmiƣin. Ⱪalduⱪliri musapir, yetim-yesir wǝ tul hotunƣa tǝgsun.

22 Ɵzüngning Misir zeminida ⱪul bolƣiningni yadingƣa kǝltürgin; xunga mǝn sanga buningƣa ǝmǝl ⱪilƣin dǝp buyruymǝn.

25

Ⱨǝr türlük ⱪanun-bǝlgilimilǝr

1 Əgǝr ikki kixi birnǝrsini talixip ⱪelip, ⱨɵküm berixni tǝlǝp ⱪilip sot aldiƣa kǝlsǝ, undaⱪta soraⱪqilar dǝwaƣa ⱨɵküm qiⱪirip ⱨǝⱪdarni ⱨǝⱪ, gunaⱨi bar adǝmni gunaⱨkar dǝp jakarlisun. 2 Əgǝr gunaⱨkar adǝm dǝrrigǝ layiⱪ bolsa, soraⱪqi uni ɵzining aldida yǝrgǝ yatⱪuzup, uning ⱪilƣan gunaⱨiƣa layiⱪ sanap dǝrrilisun. 3 Lekin pǝⱪǝt ⱪiriⱪ dǝrrila urulsun; xuningdin ziyadǝ urulmisun, kɵp urulsa xu ⱪerindixing kɵz aldingda kǝmsitilgǝn bolidu.■

4 Sǝn haman tepiwatⱪan kalining aƣzini boƣmiƣin.■

5 Əgǝr bir yǝrdǝ turidiƣan ⱪerindax aka-inilarning biri bala yüzi kɵrmǝy ɵlüp kǝtsǝ, ɵlgǝn kixining ayali yat bir kixigǝ tǝgmisun; bǝlki uning erining birtuƣⱪan ⱪerindixi uning ⱪexiƣa kirip uni hotunluⱪⱪa elip, birtuƣⱪan ⱪerindaxliⱪ burqini ada ⱪilsun; ■ 6 ɵlgǝn ⱪerindixining ismi Israildin ɵqürülmǝsliki üqün ayalning tunji balisiƣa uning ismi ⱪoyulsun.

7 Lekin ǝgǝr bu kixi yǝnggisini elixni halimisa, yǝnggisi xǝⱨǝr dǝrwazisidiki aⱪsaⱪallarning ⱪexiƣa berip: «Erimning birtuƣⱪan ⱪerindixi ɵz ⱪerindixining ismini Israilda ⱪalduruxⱪa unimidi; u mǝn üqün birtuƣⱪan ⱪerindaxliⱪ burqini ada ⱪilixⱪa unimidi», dǝp eytsun.■

8 Andin uning xǝⱨiridiki aⱪsaⱪallar uni qaⱪirtip uningƣa nǝsiⱨǝt ⱪilsun; ǝgǝr u: «Mǝn uni hotunluⱪⱪa elixni halimaymǝn», dǝp qing turuwalsa, 9 yǝnggisi aⱪsaⱪallarning kɵz aldida uning ⱪexiƣa berip, uning putidin kǝxini saldurup, yüzigǝ tɵkürüp: «Bir tuƣⱪan ⱪerindixi üqün ailǝ ⱪuruxⱪa unimiƣan kixigǝ xundaⱪ ⱪilinsun!» dǝp jakarlisun. ■ 10 Xu kixining nami Israilning iqidǝ: «Kǝxi selinƣuqining ɵyi» dǝp atalsun.

11 Əgǝr ikki adǝm bir-biri bilǝn uruxup ⱪalƣinida birining ayali ɵz erigǝ yardǝmlixip erini urƣuqining ⱪolidin ajratmaⱪqi bolup, ⱪolini uzitip urƣuqining jan yerini tutuwalsa, 12 undaⱪta sǝn uningƣa ⱨeq rǝⱨim ⱪilmay ⱪolini kesiwǝt.□

13 Sening haltangda qong-kiqik ikki hil taraza texi bolmisun.

14 Ɵyüngdǝ qong-kiqik ikki hil ǝfaⱨ saⱪlima.□

15 Taraza texing toptoƣra, durus bolsun; ǝfaⱨingmu toptoƣra, durus bolsun. Xundaⱪ ⱪilsang Pǝrwǝrdigar Hudaying sanga beridiƣan zeminda ɵmrüng uzun bolidu. 16 Qünki kimki xundaⱪ ixlar ⱪilsa, kimki naⱨǝⱪ ix ⱪilsa, Hudaying Pǝrwǝrdigarning aldida yirginqlik sanilidu.■

Amalǝklǝrdin kelidiƣan hǝtǝrni yoⱪitix

17 Misirdin qiⱪip keliwatⱪininglarda Amalǝklǝrning silǝrgǝ nemǝ ⱪilƣinini esinglarda tutunglar; ■ 18 ular Hudadin ⱪorⱪmay, yolda silǝrgǝ uqrap, silǝr ⱨerip-qarqap ⱨalinglar ⱪalmiƣan qaƣda, kǝyninglarda ⱪalƣan ajiz kixilǝrni urup yoⱪatmidimu? U Hudadin ⱨeq ⱪorⱪmidi. 19 Xunga, Pǝrwǝrdigar Hudaying mirasing bolsun dǝp sanga igilǝxkǝ beridiƣan zeminda, Pǝrwǝrdigar Hudaying ǝtrapingdiki barliⱪ düxmǝnliringdin amanliⱪ bǝrginidǝ, Amalǝklǝrning namini asmanning tegidǝ ǝslǝnmigüdǝk dǝrijidǝ ɵqürüwǝt; bu ixni unutma.

26

Mewǝ wǝ baxⱪa mǝⱨsulatlardin «birinqi ⱨosul»ni Hudaƣa atax

1 Sǝn Pǝrwǝrdigar Hudaying sanga miras ⱪilip beridiƣan zeminƣa kirip uni ɵzüngning ⱪilip igilǝp olturaⱪlaxⱪanda, 2 Pǝrwǝrdigar Hudaying sanga beridiƣan zeminning ⱨosulini alƣanda, sǝn yǝrning dǝslǝpki pixⱪan mewisini elip, sewǝtkǝ selip Pǝrwǝrdigar Hudaying Ɵz namini ⱪoyuxⱪa tallaydiƣan jayƣa elip berixing kerǝk; ■ 3 andin xu waⱪittiki kaⱨinning ⱪexiƣa kǝltürüp, uningƣa: «Pǝrwǝrdigar Ɵzi bizgǝ berixkǝ ata-bowilirimizƣa ⱪǝsǝm ⱪilƣan zeminƣa kirdim, bügün mǝn Pǝrwǝrdigar Hudayingning aldida xundaⱪ bolƣiniƣa guwaⱨmǝn», dǝp eytisǝn.

4 Kaⱨin sewǝtni ⱪolungdin elip uni Pǝrwǝrdigar Hudayingning ⱪurbangaⱨining aldida ⱪoyidu; 5 andin sǝn Pǝrwǝrdigar Hudayingning aldida sɵz ⱪilip mundaⱪ dǝysǝn: — «Mening atam ǝsli ƣerib bir aramiy idi; Misirƣa qüxüp olturaⱪlaxti; ular xu yǝrdǝ sani az musapir bolsimu, barƣanseri kɵpiyip uluƣ, küqlük, qong bir hǝlⱪ boldi. □  ■ 6 Lekin Misirliⱪlar bizgǝ ⱪattiⱪ ⱪolluⱪ ⱪilip, zulum selip bizni eƣir ǝmgǝkkǝ saldi. 7 Əmma biz ata-bowilirimizning Hudasi Pǝrwǝrdigarƣa pǝryad ⱪiliwiduⱪ, Pǝrwǝrdigar awazimizni anglap biz tartiwatⱪan harliⱪ, japa wǝ zulumƣa nǝzirini saldi. 8 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar küqlük ⱪol wǝ uzartⱪan bilǝk, dǝⱨxǝtlǝr wǝ mɵjizilik alamǝtlǝr wǝ karamǝtlǝr bilǝn bizni Misirdin qiⱪirip 9 bizni bu yǝrgǝ elip kelip bu zeminƣa, yǝni süt bilǝn ⱨǝsǝl eⱪip turidiƣan bir zeminƣa igǝ ⱪildi!

10 Əmdi mana, ǝy Pǝrwǝrdigar, sǝn Manga bǝrgǝn bu zeminning mewisining dǝslǝpki pixⱪinini sening ⱪexingƣa ǝkǝldim», dǝysǝn.

Xularni dǝp, sewǝtni Pǝrwǝrdigar Hudayingning ⱨuzurida ⱪoyup, Pǝrwǝrdigar Hudayingning aldida sǝjdǝ ⱪilisǝn; 11 xundaⱪ ⱪilip sǝn wǝ ɵyüngdikilǝr Pǝrwǝrdigar Hudayingning silǝrgǝ ata ⱪilƣan ⱨǝmmǝ nemǝtliridin hux bolunglar; ɵzüng, Lawiylar wǝ aranglarda turidiƣan musapirlar ⱪoxulup xadlininglar.

Üqinqi yildiki ɵxrǝ

12 Sǝn ⱨǝr üqinqi yilida, yǝni ondin biri bolƣan ɵxrǝ yilida ⱨǝmmǝ ⱨosulungning ondin birini ɵxrǝ ayrip bolƣandin keyin, sǝn Lawiy bilǝn musapirƣa, yetim-yesir, tul hotunlarƣa dǝrwaziliringning iqidǝ xulardin yǝp toyunsun dǝp berisǝn; ■ 13 wǝ sǝn Pǝrwǝrdigar Hudayingning aldida sɵz ⱪilip xundaⱪ dǝysǝn: «Mǝn ɵyümdin Hudaƣa muⱪǝddǝs ⱪilinƣan nǝrsilǝrni ayrip elip qiⱪip, sǝn Manga tapiliƣan ǝmr boyiqǝ bularni Lawiy bilǝn musapirƣa, yetim-yesir, tul hotunlarƣa bǝrdim; mǝn Sening ǝmrliringning ⱨeqbirini nǝ buzmidim, nǝ ⱨeqⱪaqan unutmidim; ■ 14 matǝm tutⱪanlirimda xulardin ⱨeqnemini yemidim, napak ⱨalǝttǝ turup buningdin birnemini almidim; ɵlgǝn kixigǝ atap buningdin ⱨeqnemǝ bǝrmidim, bǝlki Pǝrwǝrdigar Hudayimning awazini anglap ⱨǝr ixta Sǝn manga ǝmr ⱪilƣining boyiqǝ ⱪildim. 15 Əmdi Sǝn muⱪǝddǝs makaning bolƣan asmanlardin nǝzǝr selip Ɵz hǝlⱪing Israilni, xundaⱪla ata-bowilirimizƣa ⱪǝsǝm bilǝn ⱪilƣan wǝdǝng boyiqǝ, ⱨǝsǝl bilǝn süt aⱪidiƣan, bizgǝ bǝrgǝn bu zeminni bǝrikǝtligǝysǝn».■

Hulasǝ

16 Bügün Pǝrwǝrdigar Hudaying bu bǝlgilimilǝrgǝ ⱨǝm ⱨɵkümlǝrgǝ ǝmǝl ⱪilixⱪa ǝmr ⱪildi; pütün ⱪǝlbing, pütün jening bilǝn ularni tutup ularƣa ǝmǝl ⱪil.

17 Sǝn bügün Pǝrwǝrdigarni ɵzüngning Hudaying boluxⱪa, xundaⱪla Uning yollirida mengixⱪa, Uning bǝlgilimilirigǝ, Uning ǝmrlirigǝ, Uning ⱨɵkümlirigǝ ǝmǝl ⱪilip Uning awaziƣa ⱪulaⱪ selixⱪa ⱪobul ⱪilding; ■ 18 wǝ Pǝrwǝrdigar bolsa bügün silǝrni Ɵzining has hǝlⱪi boluxⱪa, Uning barliⱪ ǝmrlirini tutuxⱪa (U silǝrgǝ wǝdǝ ⱪilƣandǝk) silǝrni ⱪobul ⱪildi.■

19 Xundaⱪ bolsa, U silǝrgǝ izzǝt, nam-xɵⱨrǝt wǝ xan-xǝrǝp berip, Ɵzi yaratⱪan barliⱪ ǝllǝrdin silǝrni üstün ⱪilidu. Buning bilǝn silǝr Uning eytⱪinidǝk, Pǝrwǝrdigar Hudayinglar üqün muⱪǝddǝs bir hǝlⱪ bolisilǝr.■

27

Xǝkǝmdǝ yiƣilix — bǝht-bǝrikǝt wǝ lǝnǝtlik ixlar

1 Musa wǝ Israilning aⱪsaⱪalliri hǝlⱪⱪǝ buyrup mundaⱪ dedi: —

«Mǝn bügün silǝrgǝ tapiliƣan bu barliⱪ ǝmrni tutunglar. 2 Iordan dǝryasidin ɵtüp Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrgǝ beridiƣan zeminƣa kirgǝn kündǝ, silǝr qong-qong taxlarni tiklǝp ularni ⱨak bilǝn aⱪartinglar; ■ 3 andin ata-bowiliringlarning Hudasi Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ wǝdǝ ⱪilƣinidǝk, Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrgǝ beridiƣan, süt bilǝn ⱨǝsǝl eⱪip turidiƣan zeminƣa kirixinglar üqün dǝryadin ɵtkininglǝrdǝ, bu ⱪanunning ⱨǝmmǝ sɵzlirini xu taxlarƣa pütüp ⱪoyunglar. 4 Silǝr Iordan dǝryasidin ɵtüp, mening bügünki ǝmrim boyiqǝ xu taxlarni Ebal teƣida tiklǝp, ularni ⱨak bilǝn aⱪartinglar. 5 Silǝr xu yǝrdǝ Pǝrwǝrdigar Hudayinglar üqün tɵmür ǝswab tǝgmigǝn taxlardin ⱪurbangaⱨ yasanglar; ■ 6 Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning bu ⱪurbangaⱨi yonulmiƣan, pütün taxlardin yasalsun; uning üstidǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlarni Hudayinglar Pǝrwǝrdigarƣa atap sununglar, 7 wǝ xu yǝrdǝ inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪlirinimu sununglar, ulardin yǝp Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning ⱨuzurida xadlininglar. 8 Silǝr xu taxlar üstigǝ bu ⱪanunning ⱨǝmmǝ sɵzlirini eniⱪ pütüp ⱪoyunglar».

9 Andin Musa bilǝn Lawiy kaⱨinlar pütkül Israilƣa sɵz ⱪilip: «Əy Israil, xük turup anglanglar! Silǝr bügün Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning hǝlⱪi boldunglar. 10 Əmdi Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning awaziƣa ⱪulaⱪ selip, mǝn bügün silǝrgǝ tapiliƣan uning ǝmrliri wǝ bǝlgilimilirigǝ ǝmǝl ⱪilinglar» — deyixti.

11 Xu küni Musa hǝlⱪⱪǝ ǝmr ⱪilip mundaⱪ dedi: —

12 Silǝr Iordan dǝryasidin ɵtkǝndin keyin, bular, yǝni Ximeon, Lawiy, Yǝⱨuda, Issakar, Yüsüp bilǝn Binyaminlar Gǝrizim teƣining üstidǝ turup, hǝlⱪⱪǝ bǝht-bǝrikǝt tilisun. ■ 13 Bular, yǝni Rubǝn, Gad, Axir, Zǝbulun, Dan bilǝn Naftali Ebal teƣining üstidǝ lǝnǝt oⱪuxⱪa tursun.

Əⱨdidǝ kɵrsitilgǝn lǝnǝtlik ixlar

14 U waⱪitta Lawiylar Israillarning ⱨǝmmisigǝ yuⱪiri awaz bilǝn: —

15 «Kimki ⱨünǝrwǝnning ⱪoli bilǝn birǝr oyma yaki ⱪuyma mǝbudni yasap qiⱪsa (Pǝrwǝrdigar aldida yirginqlik ixtur!), uni yoxurunqǝ tiklǝp ⱪoysa lǝnǝtkǝ ⱪalsun» dǝp jakarlisun. Andin hǝlⱪning ⱨǝmmisi jawabǝn: — Amin! desun.□

16 «Kimki ata-anisini kɵzgǝ ilmisa lǝnǝtkǝ ⱪalsun» dǝp jakarlisun. Andin hǝlⱪning ⱨǝmmisi jawabǝn: — Amin! desun.

17 «Kimki ⱪoxnisining pasil texini yɵtkisǝ lǝnǝtkǝ ⱪalsun», dǝp jakarlisun. Andin hǝlⱪning ⱨǝmmisi jawabǝn: — Amin! desun.

18 «Kimki bir korni yoldin azdursa lǝnǝtkǝ ⱪalsun» dǝp jakarlisun. Andin hǝlⱪning ⱨǝmmisi jawabǝn: — Amin! desun.

19 «Kimki musapir, yetim-yesir wǝ tul hotun toƣrisidiki ⱨɵkümni burmilisa, lǝnǝtkǝ ⱪalsun» dǝp jakarlisun. Andin hǝlⱪning ⱨǝmmisi jawabǝn: — Amin! desun.

20 «Kimki atisining hotuni bilǝn yatsa, atisining yotⱪinini aqⱪan bolƣaqⱪa lǝnǝtkǝ ⱪalsun» dǝp jakarlisun. Andin hǝlⱪning ⱨǝmmisi jawabǝn: Amin! — desun.□

21 «Kimki ⱨaywan bilǝn munasiwǝt ⱪilsa lǝnǝtkǝ ⱪalsun» dǝp jakarlisun. Andin hǝlⱪning ⱨǝmmisi jawabǝn: Amin! — desun.

22 «Kimki atisining ⱪizi yaki anisining ⱪizi bolƣan ɵz ⱨǝmxirisi bilǝn yatsa lǝnǝtkǝ ⱪalsun» — dǝp jakarlisun. Andin hǝlⱪning ⱨǝmmisi jawabǝn: Amin! — desun.

23 «Kimki ⱪeynanisi bilǝn yatsa lǝnǝtkǝ ⱪalsun» dǝp jakarlisun. Andin hǝlⱪning ⱨǝmmisi jawabǝn: Amin! — desun.

24 «Kimki ⱪoxnisini paylap turup yoxurun ɵltürsǝ lǝnǝtkǝ ⱪalsun» dǝp jakarlisun. Andin hǝlⱪning ⱨǝmmisi jawabǝn: — Amin! desun.

25 «Kimki gunaⱨsiz adǝmni ɵltürüp uning ⱪeni üqün ⱨǝⱪ alsa lǝnǝtkǝ ⱪalsun» dǝp jakarlisun. Andin hǝlⱪning ⱨǝmmisi jawabǝn: — Amin! desun.

26 «Kimki bu ⱪanunning sɵzlirigǝ kɵngül bɵlmǝy, uningƣa ǝmǝl ⱪilixta qing turmisa, lǝnǝtkǝ ⱪalsun» dǝp jakarlisun. Andin hǝlⱪning ⱨǝmmisi jawabǝn: — Amin! desun.■

28

Əⱨdining bǝht-bǝrikǝtliri

1 Əgǝr sǝn Pǝrwǝrdigar Hudayingning sɵzini anglap, Uning mǝn bügün sanga tapxuridiƣan ǝmrlirigǝ ǝmǝl ⱪilixⱪa kɵngül bɵlsǝng, Hudaying Pǝrwǝrdigar seni yǝr yüzidiki ⱨǝmmǝ ǝllǝrning üstigǝ qong ⱪilidu; ■ 2 Pǝrwǝrdigar Hudayingning sɵzini anglisang bu ⱨǝmmǝ bǝht-bǝrikǝtlǝr sanga ǝgixip üstünggǝ qüxidu: —

3 Sǝn xǝⱨǝrdǝ bǝht-bǝrikǝtlik bolisǝn, sǝⱨradimu bǝht-bǝrikǝtlik bolisǝn.

4 Baliyatⱪungning mewisi bilǝn yeringning mewisi, qarpayliringning mewisi, yǝni kalangning nǝsilliri wǝ ⱪoy padiliring tuƣⱪini bolsa, bǝht-bǝrikǝtlik bolidu.

5 Sewiting bǝht-bǝrikǝtlik bolidu, tǝngnǝngmu bǝht-bǝrikǝtlik bolidu.

6 Sǝn kirsǝngmu bǝht-bǝrikǝtlik bolisǝn, qiⱪsangmu bǝht-bǝrikǝtlik bolisǝn.

7 Sanga ⱪarxi qiⱪⱪan düxmǝnliringni Pǝrwǝrdigar aldingda mǝƣlup ⱪilidu; ular bir yol bilǝn sanga ⱨujumƣa kelip, yǝttǝ yol bilǝn aldingdin ⱪaqidu.

8 Sening ambarliringda wǝ ⱪolung bilǝn ⱪilidiƣan barliⱪ ixliringda Pǝrwǝrdigar üstünggǝ bǝht-bǝrikǝt buyruydu; Pǝrwǝrdigar Hudaying sanga beridiƣan zeminda U seni bǝrikǝtlǝydu.

9 Əgǝr sǝn Pǝrwǝrdigar Hudayingning ǝmrlirini tutup yollirida mangsang, Ɵzi ⱪǝsǝm bilǝn sanga wǝdǝ ⱪilƣandǝk Pǝrwǝrdigar seni tiklǝp Ɵzigǝ muⱪǝddǝs bir hǝlⱪ ⱪilidu. 10 Xuning bilǝn yǝr yüzidiki ⱨǝmmǝ hǝlⱪlǝr sening Pǝrwǝrdigarning nami bilǝn atalƣiningni kɵrüp sǝndin ⱪorⱪidu. 11 Pǝrwǝrdigar seni yaxnitidu; sanga berixkǝ ata-bowiliringƣa ⱪǝsǝm bilǝn wǝdǝ ⱪilƣan zeminda seni ɵz bǝdiningning mewisi bilǝn qarpayliringning mewisi wǝ yeringning mewisini mol wǝ bǝrkǝtlik ⱪilidu.■

12 Pǝrwǝrdigar sening zeminingƣa ɵz waⱪtida yamƣur berip ⱪolliringning ⱨǝmmǝ ixlirini bǝrikǝtlǝx üqün ɵz hǝzinisi bolƣan asmanni sanga aqidu; ɵzüng ⱨeq kimdin ⱪǝrz almaysǝn, bǝlki kɵp ǝllǝrgǝ ⱪǝrz berisǝn. 13 Pǝrwǝrdigar seni ⱪuyruⱪ ǝmǝs, bax ⱪilidu; sǝn pǝⱪǝt üsti bolup, asti bolmaysǝn. Əgǝr mǝn silǝrgǝ bügün tapiliƣan Pǝrwǝrdigar Hudayingning ǝmrlirigǝ ⱪulaⱪ selip, ularni tutup ǝmǝl ⱪilsang, 14 xundaⱪla mǝn bügün silǝrgǝ buyruƣan ⱨǝmmǝ sɵzlǝrning ⱨeq biridin ong yaki solƣa qǝtnǝp kǝtmisǝng, baxⱪa ilaⱨlarƣa ǝgixip ⱪulluⱪiƣa kirmisǝng, xundaⱪ bolidu.

Bǝht-bǝrikǝtning lǝnǝtkǝ aylinixi

15 Lekin xundaⱪ boliduki, ǝgǝr Pǝrwǝrdigar Hudayingning awaziƣa ⱪulaⱪ salmay, mǝn bügün silǝrgǝ tapiliƣan uning barliⱪ ǝmrliri bilǝn bǝlgilimilirini tutmisanglar ⱨǝm ularƣa ǝmǝl ⱪilmisanglar, bu lǝnǝtlǝrning ⱨǝmmisi sanga ǝgixip üstünggǝ qüxidu: —■

16 Sǝn xǝⱨǝrdǝ lǝnǝtkǝ ⱪalisǝn, sǝⱨradimu lǝnǝtkǝ ⱪalisǝn.

17 Sewiting lǝnǝtkǝ ⱪalidu, tǝngnǝngmu lǝnǝtkǝ ⱪalidu.

18 Baliyatⱪungning mewisi, yeringning mewisi, kalangning nǝsilliri wǝ ⱪoy padiliringning tuƣⱪini lǝnǝtkǝ ⱪalidu.

19 Sǝn kirsǝngmu lǝnǝtkǝ ⱪalisǝn, qiⱪsangmu lǝnǝtkǝ ⱪalisǝn.

20 Sening Pǝrwǝrdigarni taxliƣan rǝzil ⱪilmixliring üqün u sǝn yoⱪ ⱪilinƣuqǝ, tezdin ⱨalak ⱪilinƣuqǝ, ⱪolung ⱪilƣan barliⱪ ixliringda sening üstünggǝ lǝnǝt, parakǝndilik wǝ dǝxnǝm qüxüridu. 21 Pǝrwǝrdigar sǝn igilǝxkǝ kiridiƣan zemindin seni yoⱪatⱪuqǝ sanga waba qaplaxturidu. 22 Pǝrwǝrdigar seni sil-waba kesili, kezik kesili, yalluƣluⱪ kesili wǝ bǝzgǝk kesiligǝ giriptar ⱪilip, ⱪurƣaⱪqiliⱪ, qawirix apiti wǝ ⱨal apitigǝ muptila ⱪilidu. Bu apǝtlǝr sǝn yoⱪ ⱪilinƣuqǝ seni ⱪoƣlaydu.□  ■

23 Bexingning üstidiki asman mistǝk, ayiƣingning astidiki yǝr tɵmürdǝk bolidu. ■ 24 Pǝrwǝrdigar sening zeminingda yaƣidiƣan yamƣurni topa-qang wǝ ⱪum ⱪilidu; ular taki sǝn ⱨalak bolƣuqǝ asmandin üstünggǝ qüxidu.

25 Pǝrwǝrdigar Ɵzi seni düxmǝnliringning aldida mǝƣlup ⱪilidu. Sǝn ularƣa ⱪarxi bir yol bilǝn berip, ularning aldidin yǝttǝ yol bilǝn ⱪaqisǝn; yǝr yüzidiki ⱨǝmmǝ ǝllǝrni dǝkkǝ-dükkigǝ salidiƣan obyekt bolup ⱪalisilǝr. 26 Ɵlükliringlar asmandiki barliⱪ uqar-ⱪanatlar bilǝn yǝr yüzidiki ⱨaywanlarƣa yǝm bolidu; ularni ⱨǝydiwetidiƣan ⱨeqkim qiⱪmaydu. 27 Pǝrwǝrdigar seni Misirdiki saⱪaymas yara-qaⱪiliri, qiⱪan-ⱨürrǝklǝr, tǝmrǝtkǝ, ⱪiqixⱪaⱪ bilǝn uridu. □  ■ 28 Pǝrwǝrdigar seni sarangliⱪ, korluⱪ wǝ parakǝndilik bilǝn uridu. 29 Sǝn küpkündüzdǝ kor kixi ⱪarangƣuda tǝmtiligǝndǝk tǝmtilǝp yürisǝn, barliⱪ yolliring aⱪmaydu; sǝn kündin-küngǝ pǝⱪǝt zulum bilǝn bulangqiliⱪⱪa uqriƣuqi bolisǝn, seni ⱪutⱪuzidiƣan ⱨeqkim qiⱪmaydu.

30 Sǝn bir hotun bilǝn wǝdilǝxsǝng baxⱪa bir adǝm uning bilǝn yatidu; ɵyni salsang uningda olturalmaysǝn, tǝk tikkǝn bolsang mewisini yeyǝlmǝysǝn. 31 Kalang kɵzliringning aldida soyulidu, lekin gɵxidin yeyǝlmǝysǝn; ⱪarap turup exiking sǝndin bulap ketilidu, sanga yenip kǝlmǝydu. Ⱪoyliring düxmǝnliringning ⱪoliƣa qüxüp ketidu, ularni yandurup kelixkǝ yardǝmgǝ ⱨeqkim qiⱪmaydu.

32 Oƣul bilǝn ⱪizliring baxⱪa bir ǝlning ⱪoliƣa qüxüp, kɵzliring pütün kün ularƣa tǝlmürüx bilǝn qarqaydu; lekin ⱪolung ularni ⱪutⱪuzuxⱪa amalsiz ⱪalidu.

33 Yeringning mǝⱨsulatliri bilǝn ǝmgikingning barliⱪ mewisini sǝn tonumaydiƣan bir ǝl yǝp ketidu; sǝn barliⱪ künliringdǝ ezilip zulum tartisǝn; 34 Kɵzliring kɵrgǝn ixlardin sǝn sarang bolup ketisǝn.

35 Pǝrwǝrdigar seni tapiningdin qoⱪⱪangƣiqǝ, tizing bilǝn paqaⱪ-putliringƣiqǝ saⱪaymas dǝⱨxǝtlik yara-qaⱪilar bilǝn uridu.

36 Pǝrwǝrdigar seni ɵz üstünggǝ tikligǝn padixaⱨingƣa ⱪoxup ɵzüng wǝ ata-bowiliring tonumiƣan bir ǝlgǝ tutup beridu. Sǝn xu yǝrdǝ turup yaƣaq wǝ taxtin yasalƣan baxⱪa ilaⱨlarƣa qoⱪunisǝn. 37 Sǝn Pǝrwǝrdigar seni elip baridiƣan ⱨǝmmǝ ǝllǝr arisida wǝⱨimǝ, sɵz-qɵqǝk wǝ tapa-tǝnining obyekti bolup ⱪalisǝn.

Bǝht-bǝrikǝtning lǝnǝtkǝ aylinixi — dawami

38 Sǝn etizliⱪⱪa berip kɵp uruⱪ qaqisǝn, lekin qekǝtkilǝr ularni yǝp ketip, uningdin az yiƣip kelisǝn.■

39 Tallarni tikip pǝrwix ⱪilsangmu, ularni ⱪurtlar yǝp ketip, nǝ mewisini yiƣalmaysǝn, nǝ xarab iqǝlmǝysǝn.

40 Zeminingning ⱨǝr yeridǝ zǝytun baƣliring bolsimu, uning meyi bilǝn bǝdiningni mǝsiⱨlǝp mayliyalmaysǝn; qünki dǝrǝhlǝrdiki mewilǝr pixmayla qüxüp ketidu.

41 Oƣul wǝ ⱪiz pǝrzǝnt kɵrsǝngmu, lekin ular yeningda turmaydu; qünki ular sürgün bolup ketidu.

42 Sening ⱨǝrbir dǝrihing bilǝn yeringning barliⱪ mǝⱨsulatlirini qekǝtkilǝr ɵzining ⱪilidu.

43 Aranglarda turuwatⱪan musapir sǝndin barƣanseri üstün bolup, sǝn barƣanseri tɵwǝn bolup ⱪalisǝn. 44 U sanga ⱪǝrz bǝrgüqi bolidu, ǝmma sǝn uningƣa ⱪǝrz berǝlmǝysǝn. U bax bolidu, sǝn ⱪuyruⱪ bolisǝn.

45 Sǝn Pǝrwǝrdigar Hudayingning awaziƣa ⱪulaⱪ salmay, U sanga tapiliƣan ǝmr wǝ bǝlgilimilǝrni tutmiƣining üqün bu lǝnǝtlǝrning ⱨǝmmisi sǝn ⱨalak ⱪilinƣuqǝ seni ⱪoƣlap yetip, üstünggǝ qüxidu. 46 Bu lǝnǝtlǝr ɵzüng wǝ nǝslingning üstigǝ mǝnggülük qüxidiƣan mɵjizilik alamǝt wǝ karamǝt bolup ⱪalidu.

47 Sǝn kǝngriqiliktǝ xadliⱪ wǝ kɵngül huxluⱪi bilǝn Pǝrwǝrdigar Hudayingning ⱪulluⱪida bolmiƣaqⱪa, 48 buning orniƣa sǝn aqliⱪ wǝ ussuzluⱪ, yalingaqliⱪ wǝ ⱨǝr nǝrsining kǝmqilikidǝ bolup Pǝrwǝrdigar sanga ⱪarxi ǝwǝtidiƣan düxmǝnliringning ⱪulluⱪida bolup ⱪalisǝn; U seni ⱨalak ⱪilƣuqǝ boynungƣa tɵmür boyunturuⱪni salidu. 49 Pǝrwǝrdigar yiraⱪtin, yǝni yǝr yüzining qetidin sǝn tilini bilmǝydiƣan, bürküttǝk xungƣup kelidiƣan bir ǝlni sanga ⱪarxi ǝwǝtidu. 50 U ǝlpazi ǝxǝddiy, ⱪerilarƣa yüz-hatirǝ ⱪilmaydiƣan wǝ yaxlarƣa meⱨir kɵrsǝtmǝydiƣan bir ǝl bolidu. 51 U sǝn ⱨalak bolƣuqǝ, qarwiliringning nǝsli bilǝn yeringning mǝⱨsulatlirini yǝp ketidu; qünki u seni yoⱪitip bolmiƣuqǝ sanga nǝ axliⱪ, nǝ yengi xarab, nǝ zǝytun meyi, nǝ kalangning mozayliri nǝ ⱪoy padiliringning ⱪoziliridin bir nemini ⱪoymaydu. 52 Sǝn tayanƣan pütkül zeminingdiki ⱨǝmmǝ egiz, mǝⱨkǝm sepilliring ɵrülüp qüxküqǝ, u pütkül zeminingdiki barliⱪ dǝrwaziliring aldiƣa kelip, seni ⱪorxiwalidu; u Pǝrwǝrdigar Hudaying sanga bǝrgǝn zeminingning ⱨǝr yeridiki ⱨǝmmǝ dǝrwaziliring aldiƣa kelip, seni ⱪorxiwalidu. 53 Xu waⱪitta düxmǝnliringning ⱪistap kelixliri bilǝn bolƣan ⱪamal-ⱪistangning azab-oⱪubǝtliri iqidǝ, Pǝrwǝrdigar Hudaying sanga ata ⱪilƣan, ɵz teningning mewisi bolƣan oƣulliringning gɵxini wǝ ⱪizliringning gɵxini yǝysǝn. ■ 54 Wǝ xundaⱪ boliduki, aranglardiki nazuk, intayin siliⱪ-sipayǝ bir adǝm ⱪerindixi, ⱪuqiⱪidiki ayali, xundaⱪla tehi tirik baliliridin ⱪizƣinip, ularƣa yaman kɵzi bilǝn ⱪaraydu; 55 xunga, düxmǝnliringning ⱪamal-iskǝnjisidǝ sǝn ɵz dǝrwaziliring iqidǝ ⱪiynalƣiningda ⱨeqnemǝ ⱪalmiƣanliⱪi üqün, u ɵzi yǝwatⱪan balilirining gɵxidin ularning ⱨeqⱪaysisiƣa azraⱪmu bǝrmǝydu.

56-57 Aranglardiki ǝslidǝ nazuk wǝ siliⱪ-sipayǝ bolƣan, siliⱪ-sipayiliki wǝ nazukluⱪidin puti bilǝn yǝrgǝ dǝssǝxnimu halimaydiƣan ayal ⱪuqiⱪidiki eri, oƣul-ⱪiz pǝrzǝntliridin ⱪizƣinip, ularƣa yaman kɵzi bilǝn ⱪaraydu; qünki düxmǝnliringning ⱪamal-iskǝnjisi bilǝn sǝn ɵz dǝrwaziliring iqidǝ ⱪiynalƣiningda ⱨeqnǝrsǝ ⱪalmiƣaqⱪa, u ɵz puti ariliⱪidin qiⱪⱪan bala ⱨǝmraⱨi bilǝn ɵzi tuƣⱪan balilirini yoxurunqǝ yǝydu.

Hudaning ǝⱨdisidin qiⱪixning aⱪiwiti

58 Sǝn bu kitabta pütülgǝn bu ⱪanunning barliⱪ sɵzlirigǝ ǝmǝl ⱪilixⱪa kɵngül bɵlmisǝng, Pǝrwǝrdigar Hudayingning uluƣ wǝ ⱨǝywǝtlik namidin ⱪorⱪmisang, 59 Pǝrwǝrdigar sening üstünggǝ qüxüridiƣan wabalar ⱨǝm nǝslingning üstigǝ qüxüridiƣan wabalarni ajayib ⱪilidu; U dǝⱨxǝtlik, uzaⱪⱪa sozulidiƣan wabalarni wǝ eƣir, uzaⱪⱪa sozulidiƣan kesǝllǝrni üstünggǝ wǝ nǝslinggǝ qüxüridu; 60 Pǝrwǝrdigar sǝn ⱪorⱪidiƣan, Misirdiki barliⱪ kesǝllǝrni üstünggǝ qüxürüp, sanga qaplaxturidu. 61 Xuningdǝk bu ⱪanuniy kitabta pütülmigǝn ⱨǝmmǝ kesǝl wǝ ⱨǝmmǝ wabanimu Pǝrwǝrdigar taki sǝn ⱨalak bolƣuqǝ üstünggǝ qüxüridu. 62 Xuning bilǝn ǝslidǝ asmandiki yultuzlardǝk nurƣun bolsanglarmu, ǝmdiliktǝ az bir türküm kixilǝr bolup ⱪalisilǝr; qünki silǝr Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning awaziƣa ⱪulaⱪ salmidinglar.

63 Wǝ xundaⱪ boliduki, Pǝrwǝrdigar ilgiri silǝrgǝ yahxiliⱪ ⱪilip, silǝrni awutⱪinidin sɵyüngǝndǝk, U ǝmdi silǝrni yoⱪitip ⱨalak ⱪilidiƣinidin sɵyünidu; xuning bilǝn silǝr igilǝxkǝ kiridiƣan zemindin yulup taxlinisilǝr. ■ 64 Pǝrwǝrdigar silǝrni yǝr yüzining bu qetidin u qetigiqǝ bolƣan ⱨǝmmǝ ǝllǝrning arisiƣa tarⱪitidu; silǝr ɵzünglar yaki ata-bowiliringlar tonumiƣan yaƣaq bilǝn taxtin yasalƣan ilaⱨlarning ⱪulluⱪida bolisilǝr; ■ 65 Silǝr u ǝllǝrning arisida nǝ aram tapalmaysilǝr, nǝ tapininglar tirǝp turƣudǝk ⱨeq mǝzmut jay bolmaydu; Pǝrwǝrdigar bǝlki xu yǝrdǝ silǝrning kɵnglünglarni ƣuwalaxturup titritip, kɵzünglarni ⱪarangƣulaxturup jeninglarni solaxturidu. 66 Silǝr ⱪarap turup jeninglar ⱪilda esiⱪliⱪtǝk turidu; silǝr keqǝ-kündüz dǝkkǝ-dükkidǝ bolup jenimdin ayrilip ⱪalarmǝnmu? — dǝp ⱪorⱪisilǝr; 67 kɵnglüngni basⱪan wǝⱨimǝ wǝ parakǝndiqilik wǝ kɵzliring kɵrgǝn kɵrünüxlǝr tüpǝylidin ǝtigini: «Kaxki kǝq bolsidi!», kǝqtǝ bolsa: «Kaxki ǝtigǝn bolsidi!» dǝysǝn. 68 Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ wǝdǝ ⱪilip: «Silǝr bu yolni ikkinqi yǝnǝ kɵrmǝysilǝr» degǝn xu yol bilǝn silǝrni kemigǝ qüxürüp Misirƣa yanduridu. Silǝr xu yǝrdǝ düxmǝnliringlarƣa ⱪul-dedǝk boluxⱪa ɵzünglarni satisilǝr, lekin silǝrni alƣili adǝm qiⱪmaydu.

29

Musa pǝyƣǝmbǝr hǝlⱪⱪǝ sɵz ⱪilidu — ǝslǝx wǝ jekilǝx

1 Tɵwǝndikilǝr Pǝrwǝrdigar Israillar bilǝn ǝⱨdǝ baƣlax üqün Moab zeminida Musaƣa tapiliƣan sɵzlǝrdur. Bu ǝⱨdǝ Pǝrwǝrdigar ular bilǝn Ⱨorǝbdǝ ⱪilƣan ǝⱨdidin baxⱪa bir ǝⱨdǝ idi.

2 Musa pütkül Israilni qaⱪirip ularƣa mundaⱪ dedi:

«Silǝr Pǝrwǝrdigarning Misir zeminida Pirǝwngǝ, uning barliⱪ hizmǝtkarliri wǝ zeminning ⱨǝmmǝ yeridǝ kɵz aldinglarda nemǝ ix ⱪilƣinini kɵrdünglar, ■ 3 yǝni xu qong apǝtlǝr bilǝn uluƣ mɵjizilik alamǝt wǝ karamǝtlǝrni ɵz kɵzünglar bilǝn kɵrdünglar. ■ 4 Lekin Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ bügüngiqǝ qüxǝngüdǝk kɵngül, kɵrgüdǝk kɵz wǝ angliƣudǝk ⱪulaⱪ bǝrmidi. 5 Mǝn ⱪiriⱪ yil silǝrni bayawanda yetǝklǝp yürdüm; xu waⱪitlarda üstünglardiki kiyimliringlar konirimidi, putunglardiki kǝxinglarmu konirap kǝtmidi. 6 Huda Ɵzining silǝrning Pǝrwǝrdigar Hudayinglar ikǝnlikini bilsun dǝp, silǝrgǝ yeyixkǝ nan, iqixkǝ xarab yaki küqlük iqimlik nesip ⱪilmidi. 7 Silǝr bu jayƣa yetip kǝlgininglarda Ⱨǝxbonning padixaⱨi Siⱨon bilǝn Baxanning padixaⱨi Og biz bilǝn jǝng ⱪilƣili qiⱪti; ǝmma biz ularni urup mǝƣlup ⱪilduⱪ; ■ 8 biz ularning zeminlirini elip Rubǝnlǝr bilǝn Gadlar wǝ Manassǝⱨning yerim ⱪǝbilisigǝ miras ⱪilip bǝrduk.■

9 Əmdi silǝr ⱨǝmmǝ ixliringlarda rawaj tepix üqün bu ǝⱨdining sɵzlirini tutup, ularƣa ǝmǝl ⱪilinglar.

10 Bügün ⱨǝmminglar — kǝbilǝ baxliⱪliringlar, aⱪsⱪalliringlar, ǝmǝldarliringlar, xuningdǝk Israilning ⱨǝmmǝ ǝrliri, 11 kiqik baliliringlar, ayalliringlar, qedirgaⱨinglarda turuwatⱪan musapirlar, xundaⱪla otun kǝsküqiliringlar wǝ su toxuƣuqiliringlarmu, ⱨǝmminglar Pǝrwǝrdigarning aldida ⱨazir turuwatisilǝr; 12 mǝⱪsǝt xuki, Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning ǝⱨdisigǝ, yǝni Pǝrwǝrdigar Hudayinglar bügün silǝrgǝ bǝrgǝn ⱪǝsimi bilǝn baƣliƣan ǝⱨdigǝ dahil boluxunglar üqündur, 13 Wǝ xuning bilǝn tǝng U silǝrni bügün Ɵzigǝ has bir hǝlⱪ ⱪilip silǝrgǝ wǝdǝ ⱪilƣinidǝk, ata-bowiliringlarƣa, yǝni Ibraⱨim, Isⱨaⱪ wǝ Yaⱪupⱪa ⱪilƣan ⱪǝsimi boyiqǝ ɵzi silǝrgǝ Huda boluxtur.■ 14 Lekin mǝn bu ǝⱨdǝ wǝ ⱪǝsǝmni yalƣuz silǝr bilǝnla ǝmǝs, 15 bǝlki bügün biz bilǝn bu yǝrdǝ Pǝrwǝrdigar Hudayimizning aldida turuwatⱪanlar, xundaⱪla bügün bu yǝrdǝ biz bilǝn birgǝ bolmiƣan kixilǝrning ⱨǝmmisi bilǝnmu tüzüximǝn.□ 16 (qünki silǝr bizning Misir zeminida ⱪandaⱪ turƣanliⱪimiz wǝ sǝpirimizdǝ ǝllǝrning otturisidin ⱪandaⱪ ɵtüp kǝlginimizni obdan bilisilǝr; 17 Silǝr ularning arisidiki yirginqlik nǝrsilǝrni, ularning arisidiki yaƣaq, tax, altun wǝ kümüxtin yasalƣan butlarni kɵrdünglar). 18 Əⱨdining mǝⱪsiti bolsa, silǝrning aranglardiki ⱨǝrbir ǝr, ⱨǝrbir ayal, ⱨǝrbir ailǝ wǝ ⱨǝrbir ⱪǝbililiringlardin bügün kɵngli Pǝrwǝrdigar Hudayimizdin yenip, xu ǝllǝrning ilaⱨlirining ⱪulluⱪiƣa kirip ketidiƣan ⱨeq kixi bolmisun, xundaⱪla aranglarda ɵt süyi wǝ ǝmǝn qiⱪiridiƣan yiltiz pǝyda bolup ⱪalmisun üqündur. ■ 19 Dǝrwǝⱪǝ xundaⱪ boliduki, xu lǝnǝt sɵzlirini angliƣanda ɵz kɵnglidǝ ɵz-ɵzini bǝht-bǝrikǝtlik sanap: «Mǝn ⱪanqǝ baxbaxtaⱪliⱪ bilǝn mangsammu, tinq-amanliⱪta turiwerimǝn», degüqi xundaⱪ bir kixi bolidu; nǝtijidǝ, nǝm yǝrmu qangⱪaⱪ yǝrgǝ ohxaxla wǝyran ⱪilinidu. □ 20 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ kixini ǝpu ⱪilmaydu, bǝlki Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi bilǝn otluⱪ ⱪǝⱨri tütündǝk xu kixigǝ qüxidu; bu kitabta pütülgǝn ⱨǝmmǝ lǝnǝtlǝr uning bexiƣa qüxidu; Pǝrwǝrdigar uning ismini asmanning tegidin ɵqüridu. 21 Pǝrwǝrdigar bu ⱪanun kitabida pütülgǝn ǝⱨdining ⱨǝmmǝ lǝnǝtliri boyiqǝ Israilning barliⱪ ⱪǝbililiridin uni ayrip qiⱪip, apǝtkǝ muptila ⱪilidu.

22 Kǝlgüsi dǝwr bolsa, yǝni silǝrdin keyin qiⱪidiƣan baliliringlar wǝ xundaⱪla yiraⱪ yurttin kǝlgǝn musapirlar Pǝrwǝrdigar xu zeminning üstigǝ ǝwǝtkǝn balayi’apǝtlǝr bilǝn kesǝllǝrni kɵridu; 23  Pǝrwǝrdigar ƣǝzipi wǝ ⱪǝⱨri bilǝn wǝyran ⱪilƣan Sodom, Gomorra, Admaⱨ wǝ Zǝboimlarning wǝyranqiliⱪidǝk zeminning ⱨǝmmǝ yeri günggürtlixip, xorlixip, kɵyüp kǝtkinini, teriⱪqiliⱪmu, ⱨosulmu bolmiƣinini, ot-qɵpmu ünmiginini kɵridu; 24 buni kɵrgǝnlǝr, ⱨǝtta ⱨǝmmǝ ǝl-yurt: «Nemixⱪa Pǝrwǝrdigar bu zeminƣa mundaⱪ ⱪilƣandu? Nemixⱪa Uning ƣǝzipi xunqǝ ⱪattiⱪ, ǝxǝddiy bolƣandu?» dǝp soraydu; ■ 25 andin ularƣa jawab berilip: «Ular ata-bowilirining Hudasi Pǝrwǝrdigarning ularni Misir zeminidin ⱪutⱪuzup qiⱪarƣinida ular bilǝn bekitkǝn ǝⱨdini taxlap, 26 berip ularning nesiwisi bolmiƣan, ɵzimu tonumiƣan ilaⱨlarning ⱪulluⱪiƣa kirip, ularƣa qoⱪunƣini üqün xundaⱪ boldi. 27 Mana bu sǝwǝbtin Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi bu zeminƣa tutixip, bu kitabta pütülgǝn ⱨǝmmǝ lǝnǝtni uning üstigǝ kǝltürdi. 28 Xuning üqün Pǝrwǝrdigar ƣǝzǝp, aqqiⱪ wǝ zor ⱪǝⱨr bilǝn ularni yurtidin yulup, baxⱪa bir yurtⱪa taxlidi» — deyilidu.

29 Ⱨǝrbir yoxurun sirlar bolsa Pǝrwǝrdigar Hudayimizningkidur; lekin ⱨǝrⱪandaⱪ axkarilanƣan wǝⱨiylǝr bolsa bu ⱪanunning sɵzlirigǝ ǝmǝl ⱪiliximiz üqün ǝbǝdgiqǝ biz wǝ balilirimizningkidur.

30

1 Wǝ xundaⱪ boliduki, bu barliⱪ ixlar, yǝni mǝn sening aldingda ⱪoyƣan bu bǝrikǝt bilǝn lǝnǝt bexingƣa qüxkinidǝ, Pǝrwǝrdigar Hudaying seni ⱨǝydiwǝtkǝn ǝllǝrning arisida turup bularni esinggǝ elip kɵngül bɵlüp, 2 ɵzüng wǝ baliliring Pǝrwǝrdigar Hudayingning yeniƣa yenip Uning awaziƣa ⱪulaⱪ selip, mǝn bügün sanga ǝmr ⱪilƣan barliⱪ ixlarƣa pütün ⱪǝlbing wǝ pütün jening bilǝn itaǝt ⱪilsang, 3 xu qaƣda Pǝrwǝrdigar Hudaying seni sürgünlüktin ⱪayturup, sanga iqini aƣritip, Pǝrwǝrdigar Hudaying Ɵzi ⱨǝydiwǝtkǝn ǝllǝrdin yiƣip kelidu. ■ 4 Gǝrqǝ aranglardin ⱨǝtta asmanlarning qetigiqimu ⱨǝydilip kǝtkǝnlǝr bolsimu, Pǝrwǝrdigar Hudaying seni xu yǝrdin yiƣip jǝm ⱪilip kelidu. ■ 5 Pǝrwǝrdigar Hudaying seni ata-bowiliringning tǝwǝliki bolƣan zeminƣa kǝltüridu wǝ sǝn uni igilǝysǝn; U sanga yahxiliⱪ ⱪilip ata-bowiliringning sanidin ziyadǝ kɵp ⱪilidu; 6 Pǝrwǝrdigar Hudayingni pütün ⱪǝlbing, pütün jening bilǝn sɵyüxkǝ Pǝrwǝrdigar Hudaying ⱪǝlbingni wǝ nǝsilliringning ⱪǝlbini hǝtnǝ ⱪilidu; xuning bilǝn silǝr ⱨayat yaxaysilǝr. ■ 7 Xundaⱪla Pǝrwǝrdigar Hudayinglar bu ⱨǝmmǝ lǝnǝtlǝrni düxmǝnliringlarning üstigǝ, silǝrgǝ nǝprǝtlinidiƣanlarning üstigǝ, silǝrgǝ ziyankǝxlik ⱪilƣanlarning üstigǝ qüxüridu. 8 Silǝr bolsanglar yenip kelip Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning awaziƣa ⱪulaⱪ selip, mǝn bügün silǝrgǝ tapiliƣan ⱨǝmmǝ ǝmrlirigǝ ǝmǝl ⱪilisilǝr. 9 Xundaⱪ ⱪilsanglar, Pǝrwǝrdigar Hudayinglar ⱪolliringlarning ⱨǝmmǝ ixida, bǝdininglarning mewisini, qarpay malliringlarning mewisini wǝ yeringning mewisinimu awutup silǝrni zor yaxnitidu. Qünki Pǝrwǝrdigar silǝrning ata-bowiliringlarƣa yahxiliⱪ ⱪilixtin sɵyüngǝndǝk, silǝrgǝ yahxiliⱪ ⱪilixtin sɵyünidu. ■ 10 Silǝr Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning awaziƣa ⱪulaⱪ selip, bu ⱪanun kitabida pütülgǝn ǝmrlǝr bilǝn bǝlgilimilǝrni tutup, pütün ⱪǝlbinglar, pütün jeninglar bilǝn Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning tǝripigǝ burulsanglarla, xundaⱪ bolidu.

11 Qünki mǝn bügün sanga tapiliƣan bu ǝmr sǝn üqün karamǝt ix ǝmǝs yaki sǝndin yiraⱪmu ǝmǝs. □ 12 Bu ǝmr asmanning üstidǝ ǝmǝs, sening: «Bizning uningƣa ǝmǝl ⱪilmiⱪimiz üqün kim asmanƣa qiⱪip uni elip qüxüp bizgǝ anglitidu?» deyixingning ⱨajiti bolmaydu.■ 13 Wǝ xuningdǝk bu ǝmr dengizning u tǝripidimu ǝmǝstur, sening: «Bizning uningƣa ǝmǝl ⱪilmiⱪimiz üqün kim dengizdin ɵtüp, uni elip kelip bizgǝ anglitidu» deyixingning ⱨajiti bolmaydu. 14 Qünki bu sɵz bolsa uningƣa ǝmǝl ⱪilmiⱪing üqün sanga bǝk yeⱪin, yǝni aƣzingda wǝ kɵnglüngdǝ bardur.□

15 Mana, mǝn bügün aldinglarda ⱨayat bilǝn yahxiliⱪ, ɵlüm bilǝn yamanliⱪni ⱪoydum; 16 qünki ɵzüm sanga ⱨɵküm berip: — Silǝr Pǝrwǝrdigar Hudayinglarni sɵyüp, Uning yollirida mengip, ǝmrliri, bǝlgilimiliri ⱨǝm ⱨɵkümlirigǝ ǝmǝl ⱪilinglar, dǝp bügün silǝrgǝ tapilidim; xundaⱪ ⱪilsanglar silǝr yaxap awup, uni igilǝxkǝ kiridiƣan zeminƣa barƣininglarda Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrni bǝrikǝtlǝydu. 17 Lekin ǝgǝr kɵnglüngni tǝtür ⱪilip, ⱪulaⱪ salmay azdurulup, baxⱪa ilaⱨlarƣa bax urup qoⱪunƣili tursang, 18 mǝn xuni bügün silǝrgǝ agaⱨlandurup eytip ⱪoyayki, silǝr ⱨalak bolmay ⱪalmaysilǝr; silǝr uni igilǝxkǝ Iordan dǝryasidin ɵtüp baridiƣan zeminƣa kirgininglarda uzun ɵmür kɵrǝlmǝysilǝr.

19 Mǝn bügün ⱨayat bilǝn ɵlümni, bǝrikǝt bilǝn lǝnǝtni aldingda ⱪoyƣinimƣa asman bilǝn zeminni üstünggǝ guwaⱨ boluxⱪa qaⱪirimǝn; ǝmdi ɵzüng wǝ nǝsling yaxay desǝnglar, ⱨayatni talliwal; ■ 20 Pǝrwǝrdigar Hudayingni sɵyüp, Uning awaziƣa ⱪulaⱪ selip, Uningƣa baƣlanƣin; qünki U Ɵzi sening ⱨayating wǝ ɵmrüngning uzunluⱪidur; qünki xundaⱪ ⱪilsang Pǝrwǝrdigar ata-bowiliring bolƣan Ibraⱨim, Isⱨaⱪ wǝ Yaⱪupⱪa: «Mǝn silǝrgǝ uni berimǝn» dǝp ⱪǝsǝm ⱪilip wǝdǝ ⱪilƣan zeminda turisǝn».□

31

Yǝxua Musaƣa orun basar ⱪilip bekitilidu

1 Andin Musa berip ⱨǝmmǝ Israilƣa sɵz ⱪildi; 2 u mundaⱪ dedi: «Mǝn bügün bir yüz yigirmǝ yaxⱪa kirdim; ǝmdi silǝrgǝ sǝrdar yaki baxliƣuqi bolalmaymǝn. Pǝrwǝrdigar manga: Sǝn bu Iordan dǝryasidin ɵtmǝysǝn, degǝnidi.□  ■

3 Lekin Pǝrwǝrdigar Hudayinglar Ɵzi silǝrni yetǝklǝp dǝryadin ɵtüp, bu ǝllǝrni aldinglarda wǝyran ⱪilidu; xuning bilǝn ularning mal-mülkini igilǝysilǝr; Pǝrwǝrdigarning eytⱪinidǝk, Yǝxua silǝrning aldinglarda baxlap dǝryadin ɵtidu. ■ 4 Pǝrwǝrdigar Siⱨon bilǝn Og degǝn ikki Amoriy padixaⱨi wǝ ularning zeminini ⱨalak ⱪilƣandǝk, u bu ǝllǝrgimu xundaⱪ ⱪilidu. ■ 5 Əmma Pǝrwǝrdigar ularni ⱪolunglarƣa tapxurƣinida, mǝn silǝrgǝ tapiliƣan pütkül ǝmr boyiqǝ ularƣa muamilǝ ⱪilisilǝr. ■ 6 Jür’ǝtlik wǝ ⱪǝysǝr bolunglar, ularning aldida titrimǝnglar, ulardin ⱨeq ⱪorⱪmanglar; qünki silǝr bilǝn birgǝ barƣuqi Pǝrwǝrdigar Hudayinglar Ɵzidur; U silǝrdin waz kǝqmǝydu, silǝrni ⱨǝrgiz taxliwǝtmǝydu!».■

7 Andin Musa Yǝxuani qaⱪirip pütkül Israilning kɵz aldida uningƣa sɵz ⱪilip: «Sǝn jür’ǝtlik wǝ ⱪǝysǝr bolƣin; qünki bu hǝlⱪ Pǝrwǝrdigar ularning ata-bowiliriƣa ⱪǝsǝm ⱪilip berixkǝ wǝdǝ ⱪilƣan zeminƣa kirgǝndǝ sǝn ular bilǝn billǝ berixing kerǝk; sǝn ularƣa uni igilitip miras ⱪildurisǝn. 8 Mana, sening aldingda mangƣuqi Pǝrwǝrdigar Ɵzidur; U sǝn bilǝn billǝ bolup sǝndin waz kǝqmǝydu, seni ⱨǝrgiz taxliwǝtmǝydu! Sǝn ⱪorⱪmiƣin, parakǝndǝ bolma!» — dedi.■

Musaning ǝⱨdinamǝ yezip tapxuruxi

9 Musa bu ⱪanunni yezip bolup, uni Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini kɵtüridiƣan Lawiyning ǝwladi bolƣan kaⱨinlar bilǝn Israilning barliⱪ aⱪsaⱪalliriƣa tapxurup bǝrdi. 10 Musa ularƣa mundaⱪ buyrudi: —

«Ⱨǝr yǝttǝ yilning ahirⱪi yilida, yǝni azadliⱪ yili dǝp bekitilgǝn waⱪitta, «kǝpilǝr ⱨeyti» baxlanƣanda, 11 Israilning ⱨǝmmisi kelip Pǝrwǝrdigar Hudayingning ⱨuzurida jǝm bolux üqün u tallaydiƣan jayƣa yiƣilƣanda, uni anglisun dǝp pütkül Israilning aldida bu ⱪanunni oⱪup berisǝn. ■ 12 Xuning üqün xu qaƣda barliⱪ hǝlⱪni, ǝr bolsun, ayal bolsun, bala bolsun, ⱪowuⱪliringning iqidǝ turuwatⱪan musapir bolsun, ularning ⱨǝmmisi anglap, ɵginip, Pǝrwǝrdigar Hudayinglardin ⱪorⱪup, bu ⱪanunning barliⱪ sɵzlirini tutup uningƣa ǝmǝl ⱪilsun, dǝp ularni yiƣⱪin. □ 13 Xundaⱪ bolsa, ularning bu ⱪanunni tonumiƣan balilirimu uni anglap ɵginip, silǝr igilǝxkǝ Iordan dǝryasidin ɵtüp baridiƣan zeminda yaxiƣan barliⱪ künliridǝ Pǝrwǝrdigar Hudayinglardin ⱪorⱪidiƣan bolidu».

Musa Yǝxuaƣa ɵz wǝzipisi toƣruluⱪ buyruydu

14 Andin Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip: «Mana sening ɵlidiƣan waⱪting yeⱪinlixip ⱪaldi. Əmdi Yǝxuani qaⱪirƣin, ikkinglar jamaǝt qediriƣa berip xu yǝrdǝ ⱨazir bolunglar. Mǝn uningƣa wǝzipǝ tapxurimǝn» dedi.

Xuning bilǝn Musa bilǝn Yǝxua ikkisi berip, jamaǝt qedirida ⱨazir boldi. 15 Pǝrwǝrdigar bulut tüwrükining iqidǝ kɵründi; bulut tüwrüki qedirning dǝrwazisining üstidǝ tohtidi.

16 Pǝrwǝrdigar Musaƣa mundaⱪ dedi: «Mana, sǝn ata-bowiliringning ⱪexida uhlax aldida turisǝn; andin bu hǝlⱪ ⱪozƣilip, baridiƣan zemindiki yat ilaⱨlarƣa ǝgixip buzuⱪqiliⱪ ⱪilip, Meni taxlap, Mǝn ular bilǝn baƣliƣan ǝⱨdini buzidu. □ 17 Xu waⱪitta Mening ƣǝzipim ularƣa tutixip, Mǝn ularnimu taxlap, ulardin yüzümni yoxurimǝn. Ular yutuwetilidu, kɵp balayi’apǝt wǝ külpǝtlǝr bexiƣa qüxidu wǝ ular xu waⱪitta: «Xübⱨisizki, Hudayimiz arimizda bolmiƣini üqün, bu balalar beximizƣa qüxti» — dǝydu. □ 18 Lekin Mǝn ularning baxⱪa ilaⱨlarƣa mayil bolup ǝgixip, ⱪilƣan ⱨǝmmǝ rǝzillikliri üqün xu küni yüzümni pütünlǝy yoxurimǝn.

19 Əmdi silǝr ɵzünglar üqün bu ƣǝzǝlni pütüp, uni Israillarƣa ɵgitinglar; bu ƣǝzǝlning keyin Israillarning ǝyibigǝ Mǝn üqün guwaⱨqi boluxi üqün uni ularning aƣziƣa salƣin. 20 Qünki Mǝn ularni Mǝn ata-bowiliriƣa ⱪǝsǝm bilǝn wǝdǝ ⱪilƣan, süt bilǝn ⱨǝsǝl eⱪip turidiƣan yurtⱪa kirgüzimǝn; andin ular yǝp toyup, sǝmrigǝndǝ baxⱪa ilaⱨlarƣa ǝgixip, ularning ⱪulluⱪiƣa kiridu wǝ Meni kɵzgǝ ilmay ǝⱨdǝmni buzidu. 21 Əmma xundaⱪ boliduki, kɵp balayi’apǝtlǝr bilǝn külpǝtlǝr ularning bexiƣa qüxkinidǝ, bu ƣǝzǝl ularni ǝyiblǝp guwaⱨ beridu; qünki bu ƣǝzǝl ularning ǝwladlirining aƣzida untulmaydu. Qünki Mǝn ularni ularƣa ⱪǝsǝm bilǝn wǝdǝ ⱪilƣan zeminƣa tehi kirgüzmǝyla ularning nemǝ hiyal ⱪiliwatⱪinini obdan bilimǝn».

22 Xularni dǝp, Musa xu küni bu ƣǝzǝlni yezip, Israillarƣa ɵgǝtti. 23 Andin Pǝrwǝrdigar Nunning oƣli Yǝxuaƣa: «Jür’ǝtlik wǝ ⱪǝysǝr bolƣin, qünki sǝn Mǝn Israillarƣa ⱪǝsǝm bilǝn wǝdǝ ⱪilƣan zeminƣa ularni baxlap kirisǝn wǝ Mǝn sǝn bilǝn billǝ bolimǝn» dǝp ǝmr ⱪildi.■

24 Musa bu ⱪanunning sɵzlirini bir kitabⱪa pütünlǝy yezip bolƣandin keyin 25 u Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini kɵtürüp mangƣan Lawiylarƣa buyrup mundaⱪ dedi: 26 — Bu ⱪanun kitabini silǝrning ǝyibinglǝrgǝ guwaⱨqi bolup turuxi üqün Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning ǝⱨdǝ sanduⱪining yeniƣa ⱪoyunglar. ■ 27 Qünki mǝn silǝrning asiy wǝ boynunglar ⱪattiⱪ ikǝnlikinglarni bilimǝn. Mana, mǝn tehi aranglarda tirik tursam Pǝrwǝrdigarƣa asiyliⱪ ⱪilip kǝldinglar; ɵlümümdin keyin silǝr tehimu xundaⱪ ⱪilisilǝr!

28 Mǝn ularning ⱪulaⱪliriƣa bu sɵzlǝrning ⱨǝmmisini anglitixim üqün, xundaⱪla yǝr bilǝn asmanni ularning ǝyibigǝ guwaⱨqi boluxⱪa qaⱪirixim üqün ǝmdi mening aldimƣa ⱪǝbililiringlarning ⱨǝmmǝ aⱪsaⱪalliri wǝ ǝmǝldarlirini yiƣinglar. 29 Qünki ɵlümümdin keyin silǝrning tüptin buzulup, mǝn silǝrgǝ ǝmr ⱪilƣan yoldin qǝtnǝp ketidiƣininglarni bilimǝn. Xuning bilǝn künlǝrning ahirida külpǝtlǝr bexinglarƣa qüxidu; qünki silǝr Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪilip, ⱪolliringlarning ixliri bilǝn uning ƣǝzipini ⱪozƣaysilǝr».□

30 Andin Musa Israillarning pütkül jamaiti aldida bu ƣǝzǝlning tekistini baxtin-ahirƣiqǝ oⱪup bǝrdi: —□

32

Əⱨdǝ xǝrtlirigǝ guwaⱨqilarni qaⱪirix — Musaning ƣǝzili

1 «Ⱪulaⱪ selinglar, ǝy asmanlar, mǝn sɵzlǝy;

Aƣzimning sɵzlirini angla, i yǝr-zemin!

2 Tǝlimim bolsa yamƣurdǝk yaƣidu,

Sɵzlirim xǝbnǝmdǝk tamidu,

Yumran ot-qɵp üstigǝ qüxkǝn sim-sim yamƣurdǝk,

Kɵkzarliⱪning üstigǝ qüxkǝn hasiyǝtlik yamƣurdǝk bolidu.

3 Qünki mǝn Pǝrwǝrdigarning namini bayan ⱪilimǝn;

Əmdi Hudayimizni uluƣ dǝp jakarlanglar!

4 U ⱪoram taxtur, Uning ǝmǝlliri mukǝmmǝldur;

Uning barliⱪ yolliri ⱨǝⱪⱪaniydur.

U naⱨǝⱪliⱪi yoⱪ, wapadar bir Huda,

Adil wǝ diyanǝtliktur.

5 Əmma Ɵz hǝlⱪi uningƣa buzuⱪluⱪ ⱪildi;

Ularning ⱪilmixliri Uning Ɵz baliliriningkidǝk bolmidi — mana bu ularning ǝyibidur!

Ular ǝgri wǝ iplas bir nǝsildur!

6 Əy ǝhmǝⱪ wǝ nadan hǝlⱪ,

Pǝrwǝrdigarning yahxiliⱪini xundaⱪ yanduramsǝn?

U seni bǝdǝl tɵlǝp ⱨɵr ⱪilƣan atang ǝmǝsmu?

U seni yaritip, seni tikligǝn ǝmǝsmu?

7 Ɵtkǝn künlǝrni esinggǝ alƣin,

Dǝwrdin-dǝwrgiqǝ ɵtkǝn yillarni oyliƣin;

Atangdin sora, u sanga dǝp beridu;

Aⱪsaⱪalliringƣa soal ⱪoy, ular seni hǝwǝrlǝndüridu.

8 Ⱨǝmmidin aliy bolƣuqi ǝllǝrning ülüxini ularƣa ülǝxtürgǝndǝ,

Adǝm’atining pǝrzǝntlirini bir-biridin bɵlginidǝ,

U hǝlⱪlǝrning qegrilirini Israil balilirining saniƣa ⱪarap bekitkǝn.□

9 Qünki Pǝrwǝrdigarning nesiwisi bolsa uningƣa has bolƣan hǝlⱪidur;

Yaⱪup huddi qǝk taxlinip qiⱪⱪandǝk, Uning mirasidur.□

10 U uni qɵl bir zeminda,

Xamal ⱨuwlaydiƣan dǝⱨxǝtlik bir bayawanda uni tapti;

Uni orap ǝtrapida ⱪoƣdap turdi,

Uni kɵz ⱪariquⱪidǝk saⱪlidi;□

11 Huddi bürküt ɵz qanggisini tǝwritip,

Balilirining üstidǝ pǝrwaz ⱪilip,

Ⱪanatlirini yeyip ularni pǝylirining üstigǝ elip kɵtürginidǝk,

12 Pǝrwǝrdigarmu uningƣa xundaⱪ yalƣuz yetǝkqilik ⱪildi;

Ⱨeqⱪandaⱪ yat ilaⱨ uning bilǝn billǝ ǝmǝs idi.

13 U uni yǝr yüzining egiz jayliriƣa mindürdi,

Wǝ u etizliⱪning mǝⱨsulatidin yedi,

U uningƣa ⱪiya taxtin ⱨǝsǝl xoritip,

Qaⱪmaⱪ texidin zǝytun meyi xoratti; ■

14 Sanga kala ⱪaymiⱪi bilǝn ⱪoy sütini iqküzüp,

Ⱪozilarning yeƣini,

Baxandiki ⱪoqⱪarlar wǝ tekilǝrning gɵxini yegüzüp,

Esil buƣdayning esil danliridin yegüzdi,

Sǝn bolsang üzüm ⱪeni bolƣan sap xarabni iqting.

15 Lekin Yǝxurun sǝmrip tǝpkǝk bolup ⱪaldi;

Bǝrⱨǝⱪ, sǝn sǝmrip kǝtting,

Bordilip kǝtting,

Toyunup kǝtting!

U ɵzini yaratⱪan Tǝngrini taxlap,

Ɵz nijatining Ⱪoram Texini kɵzgǝ ilmidi.□

16 Ular bolsa yat ilaⱨlarƣa ǝgixip Uning wapasizliⱪⱪa bolƣan ⱨǝsitini ⱪozƣidi,

Yirginqlik ixlar bilǝn Uning ƣǝzipini kǝltürdi.

17 Ular Igǝ-Tǝngrisi ǝmǝs jinlarƣa,

Ɵzi bilmǝydiƣan ilaⱨlarƣa,

Ata-bowilirimu ⱪorⱪmaydiƣan,

Yengi pǝyda bolup ⱪalƣan ilaⱨlarƣa ⱪurbanliⱪ ⱪildi.

18 Sǝn ɵzüngni tɵrǝldürgǝn Ⱪoram Taxni kɵnglüngdin qiⱪarding,

Seni apiridǝ ⱪilƣan Tǝngrini untudung.

19 Pǝrwǝrdigar buni kɵrüp,

Oƣul-ⱪizlirining Uning aqqiⱪini kǝltürginidin, ulardin bizar bolup mundaⱪ dedi: —

20 «Mǝn ulardin yüzümni yoxurimǝn,

Ularning aⱪiwitini kɵrüp baⱪay;

Qünki ular iplas bir nǝsildur,

Ⱪǝlbidǝ wapadarliⱪi yoⱪ balilardur.

21 Igǝ-tǝngrisi ǝmǝslǝr bilǝn ⱨǝsitimni kǝltürdi,

Ərzimǝs mǝbudliri bilǝn ⱪǝⱨrimni ⱪozƣidi;

Xunga «ⱨeq hǝlⱪ ǝmǝs» bolƣan bir hǝlⱪ arⱪiliⱪ ularning ⱨǝsitini ⱪozƣaymǝn,

Nadan bir ǝl arⱪiliⱪ ularning aqqiⱪini kǝltürimǝn.□  ■

22 Qünki Mening ƣǝzipimdin bir ot tutaxti;

U tǝⱨtisaraning tegigiqǝ kɵyüp baridu,

U yǝr bilǝn uning mǝⱨsulatini yǝp ketidu,

Wǝ taƣlarning ullirinimu tutaxturidu.■

23 Mǝn ularning üstigǝ balayi’apǝtlǝrni dɵwilǝymǝn;

Ya-oⱪlirimni birni ⱪoymay ularƣa atimǝn.

24 Ular aqarqiliⱪtin yegilǝp ketidu,

Tomuz issiⱪ wǝ wabaning nǝxtǝrliri tǝripidin yǝp ketilidu;

Ularƣa ⱪarxi yirtⱪuq ⱨaywanlarning qixlirini,

Topida ɵmiligüqilǝrning zǝⱨirini ǝwǝtimǝn.

25 Taxⱪirida ⱪiliq ularni musibǝtkǝ salidu,

Iqkiridǝ wǝⱨimǝ basidu;

U yigit bilǝn ⱪizni,

Əmqǝktiki bala bilǝn aⱪ qaqliⱪni ⱨǝmmisini yoⱪitidu.

26 Mǝn: «Ularni qepiwetimǝn,

Insanlarning arisidin ularning namini ɵqürimǝn» — dǝyttim,□

27 Biraⱪ düxmǝnning mǝshirǝ ⱪilixidin ⱪorⱪtum;

Israilning rǝⱪibliri bu ixni hata qüxinip: —

Bu ix bizning ⱪolimizning küqlüklükidin bolƣan bolsa kerǝk,

Pǝrwǝrdigar buni ⱨeq ⱪilmidi» demisun dǝp, bu ixni ⱪilmidim.

28 Israil nǝsiⱨǝttin mǝⱨrum bolƣan bir ǝl,

Ularning ⱨeq ǝⱪil-pǝmi yoⱪtur.

29 Aⱨ, ular dana bolsidi!

Xundaⱪ bolsa buni qüxinip,

Ɵz aⱪiwiti ⱪandaⱪ bolidiƣinini oylaytti!

30 Əgǝr ularning Ⱪoram Texi ularni setiwǝtmigǝn bolsa,

Pǝrwǝrdigar ularni düxmǝnlirigǝ taxlap bǝrmigǝn bolsa,

Bir kixi ⱪandaⱪmu ming kixini ɵz aldidin ⱨǝydiyǝlǝytti?,

Ikki kixi ⱪandaⱪmu on ming kixini ⱪaquralaytti?

31 Qünki baxⱪilarning ⱪoram texi bolsa bizning Ⱪoram Teximizdǝk ǝmǝstur.

Buningƣa düxmǝnlirimiz ɵzliri guwaⱨliⱪ bǝrsun!

32 Qünki ularning üzüm teli Sodomning üzüm telidin,

Gomorraning etizliⱪliridin qiⱪⱪandur;

Üzümliri zǝⱨǝrlik üzümlǝrdur,

Ularning ⱨǝrbir sapiⱪi aqqiⱪtur,

33 Xarabi bolsa ǝjdiⱨalarning zǝⱨiridur,

Kobralarning ǝjǝllik zǝⱨiridur.

34  Pǝrwǝrdigar: «Bularning ⱨǝmmisi Meningkidǝ saⱪlaⱪliⱪ ǝmǝsmu?

Ɵz hǝzinilirimdǝ mɵⱨürlǝngǝn ǝmǝsmu?

35 Intiⱪam Meningkidur,

Yamanliⱪni ⱪayturuxmu xundaⱪ,

Bular ular putlixidiƣan waⱪitⱪiqǝ saⱪlaⱪliⱪ turidu,

Qünki ularning balayi’apǝtlik küni yeⱪinlaxmaⱪta,

Ularning bexiƣa qüxidiƣan ixlar bolsa tez keliwatidu.□  ■

36 Qünki Pǝrwǝrdigar ularning küqi tügǝp kǝtkǝnlikini, ularning aziyip, ⱨǝtta ajiz yaki meyiplǝrningmu ⱪalmiƣinini kɵrgǝndǝ,

U Ɵz hǝlⱪining üstigǝ ⱨɵküm qiⱪiridu,

Ɵz bǝndilirigǝ meⱨir-xǝpⱪǝt kɵrsitidu.□  ■

37 U waⱪitta U mundaⱪ dǝydu: «Ⱪeni, ularning ilaⱨliri?

Ɵzigǝ tayanq ⱪilƣan ⱪoram texi ǝmdi ⱪǝyǝrdidur?

38 Ularning ɵtküzgǝn ⱪurbanliⱪlirining yeƣini yegǝn,

Ularning xarab ⱨǝdiyǝliridiki xarabini iqkǝnlǝr ⱪǝyǝrgǝ kǝtti?

Əmdi ular ornidin turup silǝrgǝ yardǝm berip, panaⱨinglar bolsun!□

39 Əmdi Mǝn Ɵzüm, pǝⱪǝt Mǝnla «Xu»durmǝn,

Manga ⱨǝmraⱨ ⱨeqⱪandaⱪ ilaⱨning yoⱪluⱪini kɵrüp bilinglar.

Mǝn ɵltürüp tirildürimǝn,

Zǝhimlǝndürüp saⱪaytimǝn;

Wǝ ⱨeqkim Mening ⱪolumdin ⱪutⱪuzalmaydu.□  ■

40 Qünki Mǝn ⱪolumni asmanlarƣa kɵtürüp: —

«Əbǝdgiqǝ ⱨayatturmǝn» dǝp eytip,

41 Qaⱪnap turidiƣan ⱪiliqimni ittik ⱪilimǝn,

Mening ⱪolum adalǝtni ⱪoral ⱪilip tutidu,

Düxmǝnlirimdin intiⱪam alimǝn,

Mǝndin nǝprǝtlǝngüqilǝrning ⱪilƣanlirini ularƣa yandurimǝn!

42 Mǝn ya oⱪlirimni ⱪan iqküzüp mǝst ⱪilimǝn,

Mening ⱪiliqim gɵx yǝydu,

Mǝn ularni ɵltürülgǝnlǝr bilǝn ǝsirlǝrning ⱪenini,

Düxmǝnning sǝrdarlirining baxlirini yǝp-iqidiƣan ⱪilimǝn».■

43 Əy ǝllǝr, Uning hǝlⱪi bilǝn billǝ xadlininglar,

Qünki U Ɵz bǝndilirining ⱪenining intiⱪamini alidu,

Ɵz düxmǝnlirigǝ ⱪisas yanduridu,

Ɵz zemini bilǝn hǝlⱪi üqün kǝqürüm-kafarǝt kǝltürüp beridu».■

Musa ƣǝzili toƣrisida buyruⱪ qüxüridu

44 Əmdi Musa bilǝn Nunning oƣli Yǝxua kelip bu ƣǝzǝlning barliⱪ sɵzlirini hǝlⱪning aldida oⱪup bǝrdi. □ 45 Andin Musa bu ⱨǝmmǝ sɵzlǝrni barliⱪ Israil aldida ahirlaxturup 46 ularƣa sɵz ⱪilip: «Mǝn bügün otturanglarda silǝrni agaⱨlandurup guwaⱨliⱪ bǝrgǝn bu barliⱪ sɵzlǝrgǝ kɵngül bɵlünglar; silǝr bularni baliliringlarƣa tapilap: «Bu ⱪanunning ⱨǝmmǝ sɵzlirigǝ ǝmǝl ⱪilixⱪa kɵngül ⱪoyunglar» dǝp buyruxunglar kerǝk. 47 Qünki bu sɵz silǝrgǝ munasiwǝtsiz, ⱪuruⱪ sɵz ǝmǝs, bǝlki silǝrning ⱨayatinglardur! Silǝr u zeminni igilǝxkǝ Iordan dǝryasidin ɵtisilǝr; ɵtkǝndin keyin u zeminda bu sɵz arⱪiliⱪ uzun ɵmür kɵrisilǝr» — dedi.

Musaning ɵlümi toƣruluⱪ buyruⱪlar

48 Yǝnǝ xu küni Pǝrwǝrdigar Musaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

49 Sǝn uxbu Abarim teƣiƣa, yǝni Yerihoning utturidiki, Moabning zeminidiki Nebo teƣiƣa qiⱪⱪin wǝ xu yǝrdǝ Mǝn Israillarƣa ɵz tǝwǝliki bolux üqün beridiƣan Ⱪanaan zeminini kɵrgin. ■ 50 Andin akang Ⱨarun Ⱨor teƣida ɵlüp ɵz hǝlⱪlirigǝ ⱪoxulƣandǝk, sǝnmu qiⱪidiƣan xu taƣda ɵlüp hǝlⱪliringgǝ ⱪoxulƣin; ■ 51 qünki silǝr Zin qɵlidiki Mǝribaⱨ-Ⱪadǝxning sulirining yeniƣa barƣanda, ikkinglar Israillarning arisida Manga wapasizliⱪ kɵrsitip, Israillarning arisida Meni «muⱪǝddǝs» dǝp ⱨɵrmǝtlimidinglar. ■ 52 Xunga sǝn Israillarƣa beridiƣan xu zeminni udulungda kɵrisǝn, lekin uningƣa kirǝlmǝysǝn.

33

Musa pǝyƣǝmbǝr Israilƣa dua ⱪilip bǝht tilǝydu

1 Hudaning adimi bolƣan Musaning ɵlümidin ilgiri Israillarni bǝrikǝtlǝxkǝ tiligǝn bǝht-tilǝkliri munular: —

2 U mundaⱪ dedi: —

«Pǝrwǝrdigar Ɵzi Sinay teƣidin kelip,

Seirdin qiⱪip Israil üstigǝ parlidi;

Paran teƣidin pǝyda bolup qaⱪnidi,

U tümǝnligǝn muⱪǝddǝslǝrning otturisidin qiⱪip kǝldi;

Ong ⱪolidin Israilƣa atalƣan otluⱪ bir ⱪanun qiⱪti.□  ■

3 Dǝrⱨǝⱪiⱪǝt, U hǝlⱪni sɵyidu;

Sening barliⱪ muⱪǝddǝs bǝndiliring ⱪolungdidur;

Ularning ⱨǝrbiri ayiƣing aldida olturup,

Sɵzliringgǝ muyǝssǝr bolidu.

4 Musa bizgǝ bir ⱪanun buyrup,

Buni Yaⱪupning jamaitigǝ miras ⱪilip bǝrdi;

5 Hǝlⱪning sǝrdarliri jǝm bolup,

Israilning ⱪǝbililiri bir yǝrgǝ yiƣilƣanda,

U Yǝxurunning otturisida padixaⱨdǝk boldi.□

Musaning ⱪǝbililǝr üqün tiligǝn hǝyr-dualiri wǝ bǝrgǝn bexarǝtliri

6 «Rubǝn bolsa, adǝmliri ɵlüp kǝtmǝy, ⱨayat tursun;

Uning adǝmliri az bolmisun».

7  Musaning Yǝⱨuda toƣrisida tiligǝn bǝhti mundaⱪ: —

«Yǝⱨudaning awazini angliƣaysǝn, i Pǝrwǝrdigar;

Uni ɵz hǝlⱪigǝ ⱪobul ⱪildurƣaysǝn;

Uning ⱪolliri ular üqün kürǝx ⱪilsun;

Əmdi ɵzini ǝzgüqilǝrgǝ ⱪarxi turuxⱪa uningƣa mǝdǝt bolƣaysǝn».□

8 U Lawiy toƣrisida mundaⱪ dedi: —

«Sening urim wǝ tummim taxliring Sening bu muⱪǝddǝs bǝndǝnggǝ tapxurulƣan;

Sǝn uni Massaⱨda siniding,

Mǝribaⱨning sulirining yenida uning bilǝn talaxting.□

9 U ɵz ata-anisi toƣrisida: «Ularƣa yüz-hatirǝ ⱪilmaymǝn», dǝp eytti,

Ɵz ⱪerindaxlirining ⱨeq yüzini ⱪilmay,

Ɵz balilirinimu tonuxni halimay,

Bǝlki Sening sɵzünggǝ ǝmǝl ⱪilip, ǝⱨdǝngni qing tutti.□

10 Mana, Lawiylar Yaⱪupⱪa ⱨɵkümliringni uⱪturidu,

Ular Israilƣa ⱪanunungni ɵgitidu;

Ular dimiƣingƣa huxbuyni sunidu,

Ⱪurbangaⱨingƣa pütün kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlarni kǝltüridu.

11 I Pǝrwǝrdigar, uning tǝǝlluⱪatini bǝrikǝtligǝysǝn,

Uning ⱪollirining ǝjri Seni hux ⱪilƣudǝk bolƣay,

Uningƣa ⱪarxi qiⱪⱪanlar wǝ uningdin nǝprǝtlǝngǝnlǝr bolsa,

Ularni ⱪopalmiƣudǝk ⱨalda bǝllirini sundurƣaysǝn!»

12 U Binyamin toƣrisida mundaⱪ dedi: —

«Pǝrwǝrdigarning sɵygini bolsa,

U Uning yenida bihǝtǝr makan ⱪilidu,

Pǝrwǝrdigar sayǝ bolup pütün kün uni saⱪlaydu,

U uni mürisi otturisida makanlaxturidu»

13 Yüsüp toƣrisida u mundaⱪ dedi: —

«Uning zemini Pǝrwǝrdigar tǝripidin bǝrikǝtlik bolƣay!

Asmanlarning esil nemǝtliri bilǝn,

Xǝbnǝm bilǝn,

Yǝr tegidiki nemǝtliri bilǝn,□  ■

14 Kündin ⱨasil bolidiƣan esil mǝⱨsulatliri bilǝn,

Aydin ⱨasil bolidiƣan esil nemǝtliri bilǝn,

15 Ⱪǝdimki taƣlarning aliy nemǝtliri bilǝn,

Mǝnggülük dɵnglǝrning esil nemǝtliri bilǝn,

16 Yǝrning esil nemǝtliri wǝ uningƣa tolƣan ⱨǝmmǝ mǝwjudatliri bilǝn,

Azƣanliⱪta turƣuqi Zatning xapaiti bilǝn bǝrikǝtlǝnsun!

Bularning ⱨǝmmisi Yüsüpning bexiƣa,

Yǝni ɵz ⱪerindaxliridin ayrilƣanning qoⱪⱪisiƣa qüxsun.□  ■

17 Uning ⱨǝywisi ɵz buⱪisining tunjisidǝktur;

Uning münggüzliri yawa kalining münggüzliridǝktur,

Ular bilǝn u ǝl-yurtlarning ⱨǝmmisini biraⱪla yǝr yüzining qǝtlirigiqǝ üsidu.

Mana Əfraimning tümǝnligǝn adǝmliri,

Manassǝⱨning mingliƣan adǝmliri xundaⱪ bolidu».□

18 Zǝbulun toƣrisida u mundaⱪ dedi: —

«Əy Zǝbulun, sǝn qiⱪⱪiningda xadlanƣin;

Əy sǝn Issakar, ɵz qedirliringda hux bolƣin!

19 Mana ular hǝlⱪlǝrni taƣⱪa qaⱪiridu,

Xu yǝrdǝ ular ⱨǝⱪⱪaniyliⱪning ⱪurbanliⱪlirini sunidu,

Qünki ular dengizdiki mol dɵlǝtlǝrni,

 Ⱪumƣa kɵmülgǝn gɵⱨǝrlǝrni sümürüp ularƣa muyǝssǝr bolidu».

20 Gad toƣrisida u mundaⱪ dedi: —

«Gadning zeminini kengǝytküqigǝ bǝht-bǝrikǝt bolƣay;

Gad bolsa qixi xirdǝk olturaⱪlaxti;

U bilǝk ⱨǝm bax terisini titma-titma ⱪiliwetidu;□

21 Xu yǝrdǝ u ǝng esil nesiwini talliwaldi;

Qünki xu yǝrdimu u ⱨɵküm bekitküqining ülüxi bolƣan jay saⱪlaⱪliⱪtur;

U hǝlⱪning sǝrdarliri bilǝn kelip,

Israil bilǝn birgǝ Pǝrwǝrdigarning adaliti bilǝn ⱨɵkümlirini yürgüzdi».□

22 Dan toƣrisida u mundaⱪ dedi: —

«Dan bolsa yax bir xirdur;

U Baxandin taⱪlap ɵtidu».□

23 Naftali toƣrisida u mundaⱪ dedi: —

«Əy Naftali, iltipatⱪa toyunƣansǝn,

Pǝrwǝrdigar tǝripidin kǝlgǝn bǝht-bǝrikǝtkǝ tolup,

Mǝƣrip bilǝn jǝnubni ɵzünggǝ mülük ⱪilip igilǝysǝn».

24 Axir toƣrisida u mundaⱪ dedi: —

«Axir oƣullar bilǝn bǝrikǝtlinidu;

U ⱪerindaxliri arisida iltipat kɵrsun;

Puti mayƣa qilansun.□

25 Dǝrwaza baldaⱪliring tɵmür bilǝn mistin bolidu;

Künliring ⱪandaⱪ bolsa, küqüngmu xuningƣa muwapiⱪ tǝng bolidu».□

26 «— Əy Yǝxurun, Tǝngringdǝk baxⱪa ⱨeqkim yoⱪtur;

U sanga yardǝmgǝ asmanlar üstigǝ,

Zor ⱨǝywisi bilǝn bulutlarning üstigǝ minip kelidu.□  ■

27 Əzǝliy Huda sening baxpanaⱨingdur,

Astingda ǝbǝdiy bilǝklǝr turidu.

U sening aldingdin düxmǝnni ⱨǝydǝp: —

«Ularni ⱨalak ⱪilƣin!» dǝp sanga buyruydu.

28 Xuning bilǝn Israil axliⱪ bilǝn yengi xarab mol bolƣan bir zeminda turup,

Yalƣuz aman-esǝn makan tutidu,

Yaⱪupning buliⱪi ohxaxla aman-esǝn bolidu;

Uning asmanlirimu xǝbnǝm temitip turidu.□
  ■

29 Bǝhtliksǝn, i Israil!

Sǝndǝk Pǝrwǝrdigarning Ɵzi ⱪutⱪuzƣan hǝlⱪtin yǝnǝ kim bar?

U bolsa sening mǝdǝtkar ⱪalⱪining,

Ⱨǝywǝtlik ⱪiliqingdur!

Sening düxmǝnliring sanga zǝiplixip boysunidu;

Sǝn ularning egiz jaylirida dǝssǝp mangisǝn».

34

Musa pǝyƣǝmbǝrning ɵlümi

1 Andin Musa Moabning tüzlǝnglikliridin qiⱪip Nebo teƣining üstigǝ, yǝni Yerihoning utturisidiki Pisgaⱨ teƣining qoⱪⱪisiƣa qiⱪti. Xu yǝrdǝ Pǝrwǝrdigar uningƣa pütkül zeminni kɵrsǝtti; Gileadtin Danƣiqǝ, ■ 2 pütkül Naftali bilǝn Əfraim wǝ Manassǝⱨning zeminini, Yǝⱨudaning pütkül zemini bilǝn ⱪoxup mǝƣribtiki dengizƣiqǝ, 3 jǝnubtiki Nǝgǝw zeminini, «Horma xǝⱨiri» dǝp atalƣan Yeriho wadisidiki tüzlǝnglikni Zoar xǝⱨirigǝ ⱪǝdǝr, ⱨǝmmini uningƣa kɵrsǝtti.

4 Andin Pǝrwǝrdigar uningƣa sɵz ⱪilip: «Mǝn ⱪǝsǝm ⱪilip: «Bu zeminni sening nǝslinggǝ berimǝn» dǝp Ibraⱨim, Isⱨaⱪ wǝ Yaⱪupⱪa wǝdǝ ⱪilƣan zemin mana muxudur. Əmdi sanga uni ɵz kɵzüng bilǝn kɵrüxkǝ nesip ⱪildim, lekin sǝn xu yǝrgǝ ɵtüp kirǝlmǝysǝn» dedi.■

5 Andin Pǝrwǝrdigarning eytⱪinidǝk, Pǝrwǝrdigarning ⱪuli Musa xu yǝrdǝ, yǝni Moabning zeminida wapat boldi. 6 U uni Moabning zeminidiki taƣ jilƣisida, Bǝyt-Peorning utturisida dǝpnǝ ⱪildi; uning ⱪǝbrisining ⱪǝyǝrdǝ ikǝnlikini bügüngiqǝ ⱨeqkim bilmǝydu.

7 Musa wapat bolƣan waⱪitta bir yüz yigirmǝ yaxⱪa kirgǝnidi, lekin kɵzliri ⱨeq torlaxmiƣan wǝ maƣduridin ⱨeq kǝtmigǝnidi.

8 Israillar Musa üqün Moabdiki tüzlǝngliktǝ ottuz küngiqǝ matǝm tutti. Xuning bilǝn Musa üqün matǝm tutup yiƣlaydiƣan künlǝr tügigǝnidi.

9 Musa ⱪollirini uning üstigǝ ⱪoyƣaqⱪa, Nunning oƣli Yǝxua danaliⱪ bǝrgüqi Roⱨ bilǝn tolƣanidi. Xuning bilǝn Israillar uningƣa itaǝt ⱪilip, Pǝrwǝrdigarning Musaƣa buyruƣinidǝk ⱪildi.■

10 Musadin keyin uningdǝk Pǝrwǝrdigar bilǝn yüz turanǝ sɵzlǝxkǝn ikkinqi bir pǝyƣǝmbǝr Israil iqidǝ qiⱪmidi; 11 Pǝrwǝrdigarning uni Misir zeminiƣa ǝwǝtixi bilǝn u xu yǝrdǝ Pirǝwngǝ, uning hizmǝtkarliri wǝ pütkül zeminidikilǝr aldida kɵrsǝtkǝn ⱨǝmmǝ mɵjizilik alamǝt wǝ karamǝtlǝrgǝ, 12 ayan ⱪilinƣan xu barliⱪ uluƣ ⱪudrǝtkǝ wǝ Musaning pütkül Israilning kɵz aldida kɵrsǝtkǝn barliⱪ dǝⱨxǝtlik ⱨǝywisigǝ tǝng turƣudǝk ⱨeqⱪandaⱪ adǝm qiⱪmidi.□

■ 1:4 Qɵl. 21:24,33

■ 1:8 Yar. 15:18; 17:7, 8

■ 1:9 Mis. 18:18

■ 1:16 Yⱨ. 7:24

■ 1:17 Law. 19:15; 1Sam. 16:7; Pǝnd. 24:23; Yaⱪ. 2:1

■ 1:23 Qɵl. 13:2-38.

□ 1:24 «yolƣa atlinip» — ibraniy tilida «yolƣa burulup»

■ 1:24 Qɵl. 13:23

■ 1:26 Qɵl. 14:2

□ 1:28 «qong ⱨǝm egiz bir hǝlⱪ» — yaki «kɵp ⱨǝm egiz bir hǝlⱪ». «Anakiylar» — yoƣan boyluⱪ gigant adǝmlǝr idi («Qɵl.» 13:33, «Ⱪan.» 2:10, 21, 9:2ni kɵrüng).

■ 1:28 Qɵl. 13:28

■ 1:32-33 Mis. 13:21

■ 1:35 Qɵl. 14:22, 23; Zǝb. 95:10-11

□ 1:36 «Pǝⱪǝt Yǝfunnǝⱨning oƣli Kalǝb pütün ⱪǝlbi bilǝn Pǝrwǝrdigarƣa ǝgǝxkǝqkǝ,...» — muxu wǝⱪǝ «Qɵl.» 13-14-babta hatirilinidu.

□ 1:37 «Xu qaƣda Pǝrwǝrdigar silǝrning sǝwǝbinglardin mǝndinmu aqqiⱪlandi» — muxu wǝⱪǝ «Qɵl.» 20:1-13dǝ hatirilinidu.

■ 1:37 Qɵl. 20:12; 27:14; Ⱪan. 3:26; 4:21; 34:4

□ 1:40 «Ⱪizil Dengiz» — yaki «Ⱪomuxluⱪ dengiz».

□ 1:46 «...silǝr Ⱪadǝxtǝ nurƣun künlǝr turup ⱪaldinglar — silǝr ⱪanqǝ künlǝr xu yǝrdǝ turdunglar!» — bu ayǝtning ibraniy tilidiki mǝnisini qüxinix tǝs. Baxⱪa ikki hil tǝrjimisi: «... silǝr Ⱪadǝxtǝ alliⱪaqan turƣan künlǝrdǝk (yǝni 40 kün) xu yǝrdǝ turup ⱪaldinglar» yaki «...silǝr baxⱪa yǝrlǝrdǝ ⱪanqilik turƣan bolsanglar, Ⱪadǝxtimu xunqilik turup ⱪaldinglar» (demǝk, qɵl-bayawanda kezip yürgǝn 38 yilning yerimi, yǝni 19 yil Ⱪadǝx-Barneada ɵtkǝn).

■ 2:5 Yar. 36:8

□ 2:6 «Silǝr ularƣa pul tɵlǝp...» —ibraniy tilida «Silǝr ularƣa kümüx tɵlǝp...».

□ 2:7 «...U silǝrning... ɵtüwatⱪininglarda ⱨǝmmini bildi»...» — muxu sɵz bǝlkim «U (Huda) silǝrdin hǝwǝr elip kǝldi» degǝn mǝnini ɵz iqigǝ alidu.

□ 2:9 «Lutning ǝwladliri» — demǝk, Moabiylar wǝ Ammoniylar («Yar.» 19:30-38ni kɵrüng).

□ 2:11 «Ular Anakiylardǝk «gigantlar» dǝp ⱨesablinidu» — ibraniy tilida «Rǝfayiylar» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

□ 2:14 «Ⱪadǝx-Barneadin ayrilip Zǝrǝd eⱪinidin ɵtküqǝ bolƣan künlǝr ottuz sǝkkiz yil boldi...» — 1:34-39ni wǝ «Qɵl.» 14:26-34ni kɵrüng. Hudaning sɵzigǝ ixǝnmigǝn, yigirmǝ yaxtin axⱪan barliⱪ «jǝngqilǝr»ning ⱨǝmmisi («xu dǝwr»dǝ 20 yaxtin 60 yaxⱪiqǝ bolƣanlar) Huda wǝdǝ ⱪilƣan zeminni kɵrmǝy qɵl-bayawanda ɵlüp tügigǝnidi.

□ 2:19 «Lutning ǝwladliri» — demǝk, Moabiylar wǝ Ammoniylar («Yar.» 19:30-38ni kɵrüng).

□ 2:20 «gigantlarning zemini» — yaki «Rǝfayiylarning zemini».

□ 2:23 «Gaza» — muxu yǝrdǝ Gaza «Azzaⱨ» deyilidu. «....kǝnt-ⱪixlaⱪlarda olturaⱪlaxⱪan awwiylarni bolsa, Kaftordin qiⱪⱪan Kaftoriylar yoⱪitip, ularning orniƣa olturaⱪlaxti» — Musa pǝyƣǝmbǝr nemixⱪa Israillarƣa bu tɵt yǝrdiki gigantlar (Əmiylar, Anakiylar, Ⱨoriylar wǝ Awwiylar)ni tilƣa alidu? Xübⱨisizki, u Israillarƣa: «Ⱪaranglar, Huda bu etiⱪadsiz hǝlⱪlǝr (Ammoniylar, Əsawlar ⱪatarliⱪ) aldida bu gigantlarni yoⱪatⱪan yǝrdǝ, silǝr Ⱪanaanƣa qiⱪip xu yǝrdǝ turuwatⱪan gigantlar bilǝn soⱪuxuxtin zadi nemixⱪa ⱪorⱪisilǝr?» dǝp riƣbǝtlǝndürmǝkqi bolidu. Kaftor — Kret arali.

■ 2:26 Qɵl. 21:21; Ⱨak. 11:19

■ 2:27 Qɵl. 21:21,22

■ 2:32 Qɵl. 21:23

■ 2:33 Ⱪan. 29:6

□ 2:34 «...biz uning barliⱪ xǝⱨǝrlirini ixƣal ⱪilip ularni pütünlǝy ⱨalak ⱪilduⱪ» — «ⱨalak ⱪilduⱪ» degǝn sɵzlǝr Hudaning buyruxi bilǝn mǝlum bir ǝl, xǝⱨǝr yaki ⱨǝrtürlük nǝrsini tǝltɵküs yoⱪitixni bildüridu.

□ 2:36 «Arnon dǝryasi boyidiki Aroǝrdin wǝ xu yǝrdiki jilƣidiki xǝⱨǝrdin tartip...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Arnon dǝryasi boyidiki Aroǝr, yǝni jilƣidiki xǝⱨǝrdin tartip...». «ⱨeqⱪandaⱪ xǝⱨǝr bizgǝ tǝng kelǝlmidi» — yaki «bizgǝ nisbǝtǝn ⱨeq xǝⱨǝr sepili egiz kǝlmidi».

■ 3:1 Qɵl. 21:33; Ⱪan. 29:6

■ 3:2 Qɵl. 21:34

□ 3:6 «tǝltɵküs yoⱪitix» — muxu sɵz Hudaning buyruxi bilǝn mǝlum bir ǝl, xǝⱨǝr yaki ⱨǝrtürlük nǝrsini toluⱪ yoⱪitixni bildüridu.

□ 3:8 «Iordan dǝryasining xǝrⱪ tǝripidǝ» — ibraniy tilida «Iordan dǝryasining bu tǝripidǝ»

□ 3:11 «gigantlarning ⱪalduⱪliridin» — ibraniy tilida «Rǝfayiylarning ⱪalduⱪliridin». «uning kariwiti» — yaki «uning meyit sanduⱪi». «gǝz» — Muⱪǝddǝs Kitabta ixlitilgǝn «gǝz»ni bǝlkim bir «jǝynǝk» deyixkǝ toƣra kelidu, yǝni adǝmning jǝynikidin barmaⱪlirining uqiƣiqǝ bolƣan ariliⱪ (tǝhminǝn 45 santimetr) idi. Muxu yǝrdǝ «gǝz» «gigantlar»ning jǝyniki bilǝn ǝmǝs, «adǝttiki adǝm»ning jǝyniki bilǝn ⱨesablinidu.

■ 3:12 Qɵl. 32:33

□ 3:13 «gigantlarning zemini» — yaki «Rǝfayiylarning zemini».

□ 3:14 «Ⱨawwot-Yair» — yǝni «Yairning yeza-kǝntliri». Yair Manassǝⱨning ǝwladi.

□ 3:17 «Kinnǝrǝt kɵli» — «Kinnǝrǝt kɵli» keyin «Galiliyǝ dengizi», «Tiberius dengizi» dǝpmu atalƣan. «Kinnǝrǝt»ning mǝnisi «qiltar» — kɵlning xǝkli qiltarsimandur. «Tuz dengizi» — yǝni «Ɵlük Dengiz».

■ 3:18 Qɵl. 32:20

■ 3:21 Qɵl. 27:18

■ 3:24 1Sam. 2:2; Zǝb. 89:7, 8, 9

□ 3:26 «...Pǝrwǝrdigar ... sǝwǝbinglar ... manga ƣǝzǝplinip iltijayimƣa ⱪulaⱪ salmidi» — «Qɵl.» 20:1-13ni kɵrüng.

■ 3:26 Ⱪan. 1:37; 31:2; 34:4

■ 4:1 Law. 19:37; 20:8; 22:31

■ 4:2 Ⱪan. 13:1; Pǝnd. 30:6; Wǝⱨ. 22:18

□ 4:3 «Baal-Peor» — bir hil but. «Qɵl.» 25-babni kɵrüng. «Pǝrwǝrdigarning Baal-Peorning tüpǝylidin ⱪilƣan ixlirini kɵrgǝnsilǝr» — «Qɵl.» 25-babni kɵrüng.

■ 4:3 Qɵl. 25:4; Yǝ. 22:17

■ 4:7 Ⱪan. 26:19

■ 4:9 Ⱪan. 6:7; 11:19

■ 4:11 Mis. 19:18

□ 4:13 «on ǝmr» — ibraniy tilida «on sɵz».

□ 4:19 «Pǝrwǝrdigar Hudayinglar bularni pütkül asman astidiki barliⱪ hǝlⱪlǝr üqün orunlaxturƣan» — «samawi ⱪoxun» degǝn sɵz (1) kün, ay wǝ nurƣunliƣan yultuzlarni; (2) bular bilǝn munasiwǝtlik pǝrixtilǝr yaki asmandiki roⱨiy küqlǝrni kɵrsitidu. Tǝwrattin bilimizki, asmandiki yultuzlarning pǝrixtilǝr wǝ bǝlkim asmandiki yaman küqlǝr bilǝnmu munasiwiti bar («Zǝb.» 147:4, «Ayup» 38:4-7, «Wǝⱨ.» 12:4ni kɵrüng). Bu ayǝttiki uqurƣa ⱪariƣanda Huda (1) kün, ay wǝ yultuzlarni pütkül insaniyǝtning mǝnpǝǝti (yǝr yüzidikilǝrgǝ nur wǝ tǝpt berix, yoluqilar üqün yɵnilixni kɵrsitip berix ⱪatarliⱪ)ni kɵzlǝp yaratti; (2) ular bilǝn munasiwǝtlik bolƣan samawi küqlǝr Hudaƣa has bǝndilǝrning hizmitidǝ boluxⱪa tǝyyar turidu («Ibr.» 1:14ni kɵrüng); (3) Huda Ɵzigǝ has bǝndiliridin (muxu yǝrdǝ Israildin) hǝwǝr alƣanda pǝⱪǝt pǝrixtilǝr arⱪiliⱪ yardǝmlixipla ⱪalmay, bǝlki ɵzi xǝhsǝn ⱨalini soraydu.

■ 4:20 Mis. 19:5

■ 4:21 Ⱪan. 1:37; 3:26; 31:2; 34:4

□ 4:24 «Pǝrwǝrdigar Hudayinglar ... wapasizliⱪⱪa ⱨǝsǝt ⱪilƣuqi bir Hudadur» — muxu «ⱨǝsǝt» Israilning Hudasiƣa ǝmǝs, bǝlki türlük yirginqlik butlarƣa ibadǝt ⱪilƣanliⱪiƣa ⱪarap Muⱪǝddǝs Roⱨning «ibadǝt pǝⱪǝt Hudaƣila mǝnsup bolux kerǝk» dǝp butlarƣa yaki butlarning kǝynidǝ turuwatⱪan jin-xǝytanlarƣa wǝ ularning wǝkili bolƣan sahta pǝyƣǝmbǝrlǝrgǝ bolƣan ⱨǝsitini kɵrsitidu. Bu tema toƣruluⱪ «kirix sɵz»imiznimu kɵrüng.

■ 4:24 Mis. 20:5; 34:14; Ⱪan. 5:9; 6:15; 9:3; Ibr.12:29

■ 4:27 Ⱪan. 28:62,64

■ 4:28 Zǝb. 115:4-7; 135:15-17

□ 4:34 «...kelip urunup baⱪⱪanmu?» — «kelip» degǝn sɵz Hudaning hǝlⱪini ⱪutⱪuzux üqün Ɵzi xǝhsǝn kǝlgǝnlikini kɵrsitidu. «...dǝⱨxǝtlik wǝⱨimilǝr bilǝn silǝrdin baxⱪa bir hǝlⱪni ... Ɵzigǝ has ⱪilix üqün kelip urunup baⱪⱪanmu?» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «....dǝⱨxǝtlik wǝⱨimilǝr bilǝn baxⱪa bir hǝlⱪni... ɵzigǝ has ⱪilixi üqün kelip urunup baⱪⱪan bir ilaⱨ barmu?».

■ 4:35 Ⱪan. 32:39; Yǝx. 45:5,18,22; Mar.12:29,32

□ 4:37 «ularning keyinki ǝwladlirini» — ibraniy tilida «uning keyinki nǝslini». «xǝhsǝn Ɵzi» — ibraniy tilida «Ɵzining yüzi bilǝn».

■ 4:37 Mis. 13:3,9,14

■ 4:41 Qɵl. 35:6,14

■ 4:43 Yǝ. 20:8

□ 4:46 «xǝrⱪ tǝripidǝ» — ibraniy tilida «bu tǝripidǝ».

■ 4:46 Qɵl. 21:24; Ⱪan. 1:4

■ 4:47 Qɵl. 21:33; Ⱪan. 3:3

□ 4:49 «Tüzlǝngliktiki dengiz» — muxu yǝrdǝ «Ɵlük Dengiz»ni kɵrsitidu.

■ 5:2 Mis. 19:5

■ 5:5 Mis. 19:16; 20:18

■ 5:6 Mis. 20:2-21; Zǝb. 81:10

□ 5:8 «ɵzüng üqün ... xǝklidǝ... yasima» — bu ǝmrning kɵzdǝ tutⱪini adǝmlǝr qoⱪunux mǝⱪsitidǝ yasiƣan ⱨǝrⱪandaⱪ xǝkillǝrdur. Baxⱪa mǝⱪsǝtlǝr bilǝn yasiƣan xǝkillǝr toƣruluk sɵz yoⱪ.

□ 5:9 «Mǝndin nǝprǝtlǝngǝnlǝrning ⱪǝbiⱨliklirini ɵzlirigǝ, oƣulliriƣa, ⱨǝtta nǝwrǝ-qǝwrilirigiqǝ qüxürimǝn» — bu muⱨim sɵz toƣruluⱪ «Misirdin qiⱪix»tiki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni (20:5, 34:7 toƣruluⱪ), xundaⱪla «Əzakiyal»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni (18-, 33-bablar toƣruluⱪ) kɵrüng.

■ 5:9 Mis. 20:5; 34:7,14; Yǝr. 32:18

□ 5:10 «ming ǝwladiƣiqǝ...» — ǝslidǝ «mingliƣan ǝwladiƣiqǝ...». Ayǝtning baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «Əmma Meni sɵyidiƣan wǝ ǝmrlirimni tutidiƣan mingliƣanliriƣa ɵzgǝrmǝs meⱨribanliⱪ kɵrsitimǝn». Biraⱪ 7:9ni kɵrüng.

■ 5:11 Law. 19:12; Mat. 5:33

■ 5:12 Yar. 2:2; Mis. 23:12; 35:2; Law. 23:3; Əz. 20:12; Ibr. 4:4

□ 5:14 «xabat küni» — ibraniy tilida «xabat» wǝ «yǝttinqi» degǝnlǝr aⱨangdax sɵz. «sǝn bilǝn bir yǝrdǝ turuwatⱪan» — ibraniy tilida «dǝrwaziliring iqidǝ turuwatⱪan» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 5:16 Law. 19:3; Mat. 15:4; Luⱪa 18:20; Əf. 6:2, 3

■ 5:17 Mat. 5:21; Luⱪa 18:20; Rim. 13:9

■ 5:18 Luⱪa 18:20

□ 5:20 «Ⱪoxnang toƣruluⱪ yalƣan guwaⱨliⱪ bǝrmǝ» — Tǝwrat-Injil boyiqǝ «ⱪoxnang» Huda bizning yenimizƣa yeⱪin ⱪilƣan ⱨǝrbir adǝmni kɵrsitidu.

■ 5:21 Rim. 7:7

■ 5:22 Ⱪan. 9:10, 11

■ 5:26 Ⱪan. 4:33; Ⱨak. 13:22

■ 5:27 Mis. 20:19; Ibr. 12:19

□ 5:33 «...ⱨayatliⱪ tepip, ⱨalinglar yahxi bolidu» — Hudaning barliⱪ ǝmrliri bu mǝⱪsǝttidur. Bu tema «Ⱪanun Xǝrⱨi»diki kɵp yǝrlǝrdǝ kɵrülidiƣan bir temidur.

□ 6:4 «Pǝrwǝrdigar Hudayimiz, Pǝrwǝrdigar bir birliktur» — «birlik» degǝn sɵz ibraniy tilida «ǝⱪad» deyilidu. Bu sɵz adǝttǝ ikki yaki birnǝqqǝ nǝrsining bir gǝwdilikini bildüridu («Yar.» 2:24, «Mis.» 24:3 ⱪatarliⱪlar). Baxⱪa bir hil tǝrjimisi: «Pǝrwǝrdigar Hudayimizdur, Pǝrwǝrdigar birdur».

■ 6:4 Ⱪan. 4:35; Mar. 12:29; Yⱨ. 17:3; 1Kor. 8:4, 6

■ 6:5 Ⱪan. 10:12; Mat. 22:37; Luⱪa 10:27

■ 6:7 Ⱪan. 4:9; 11:19

■ 6:11 Ⱪan. 8:9,10

■ 6:13 Ⱪan. 10:20; Mat. 4:10; Luⱪa 4:8

□ 6:16 «Silǝr Pǝrwǝrdigar Hudayinglarni Massaⱨta siniƣandǝk Uni sinimanglar» — «Mis.» 17:2-7ni kɵrüng. «Massaⱨ» degǝnning mǝnisi «sinax».

■ 6:16 Mis. 17:2; Qɵl. 20:3; Mat. 4:7; Luⱪa 4:12

■ 7:1 Ⱪan. 31:3

□ 7:2 «...ularƣa ⱨeq rǝⱨim ⱪilixingƣa bolmaydu» — bu ǝmr (wǝ uningƣa ohxap ketidiƣan baxⱪa barliⱪ ǝmrlǝr) toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 7:2 Mis. 23:32; 34:15; Qɵl. 33:52; Yǝ. 11:11

■ 7:3 Mis. 34:16; 1Pad. 11:2

□ 7:5 «axǝraⱨ» — «ayal butlar», bǝlkim butpǝrǝslikkǝ beƣixlanƣan dǝrǝhliklǝrdur. Dǝrǝhlǝr bǝlkim but xǝklidǝ oyulƣan yaki nǝⱪixlǝngǝn boluxi mumkin.

■ 7:5 Mis. 23:24; 34:13; Ⱪan. 12:2, 3

■ 7:6 Mis. 19:5; Ⱪan. 4:20; 14:21; 26:18; 28:9; 1Pet. 2:9

□ 7:8 «ⱨɵrlük bǝdili tɵlǝp ...qiⱪarƣan» — muxu sirliⱪ sɵzlǝr toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 7:8 Ⱪan. 10:15

■ 7:9 Mis. 20:5; Ⱪan. 5:9

■ 7:10 Naⱨ. 1:2

■ 7:12 Law. 26:3; Ⱪan. 28:1

□ 7:13 «pǝrzǝntliring» — muxu yǝrdǝ ibraniy tilida «baliyatⱪuning mewisi» bilǝn ipadilinidu.

□ 7:14 «sǝn barliⱪ ǝllǝrdin ziyadǝ bǝht-bǝrikǝt kɵrisǝn...» — muxu yǝrdǝ «sǝn» degǝn sɵz Huda pütkül Israilni bir adǝmdǝk kɵrüp, ularƣa bir gǝwdǝ süpitidǝ sɵzlǝydu. «arangda, ǝr-ayal yaki mal-qarwang arisida...» — ibraniy tilida «arangda, mǝyli ǝrkǝklǝr mǝyli ayallarda yaki mal-qarwang arisida....».

■ 7:14 Mis. 23:26

□ 7:16 «...ularni kɵrgǝndǝ, kularƣa ⱨeq rǝⱨim ⱪilmasliⱪing kerǝk...» — ibraniy tilida «sening kɵzüng ularni ⱨeq ayimisun...».

■ 7:19 Ⱪan. 4:34; 29:3

□ 7:20 «seriⱪ ⱨǝrǝ» — adǝttiki ⱨǝridin tehimu qong wǝ qaⱪⱪaⱪ birhil ⱨǝrini kɵrsitixi mumkin.

■ 7:20 Mis. 23:28; Yǝ. 24:12

□ 8:3 «manna» — bu ix toƣruluⱪ «Mis.» 16-babni kɵrüng. «... Hudayingning aƣzidin qiⱪⱪan barliⱪ sɵzliri» — ibraniy tilida «...Hudayingning aƣzidin barliⱪ qiⱪⱪanliri». Oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Adǝm’ata ǝslidǝ «Hudaning nǝpisi» bilǝn ⱨayatⱪa erixti.

■ 8:3 Mis. 16:14,15; Mat. 4:4; Luⱪa 4:4

■ 8:4 Ⱪan. 29:6; Nǝⱨ. 9:21

□ 8:5 «Sǝn xuni bilip ⱪoyƣinki...» — ibraniy tilida «Sǝn ⱪǝlbingdǝ xuni bilginki...»

■ 8:10 Ⱪan. 6:11,12

□ 8:15 «zǝⱨǝrlik yilanlar...» — ibraniy tilida «otluⱪ yilanlar».

■ 8:15 Mis. 17:6; Qɵl. 20:11; Zǝb. 78:15-16; 114:8

■ 8:16 Mis. 16:14,15

■ 9:1-2 Qɵl. 13:32,33

■ 9:3 Ⱪan. 4:24; Ibr. 12:29

■ 9:5 Yar. 12:7; 13:15; 15:7; 17:8; 26:4; 28:13

■ 9:7 Mis. 14:11; 16:2; 17:2; Qɵl. 11:4

■ 9:8 Mis. 32:4; Zǝb. 106:19-21

■ 9:9 Mis. 24:18; 34:28

□ 9:10 «Ɵz barmiⱪi bilǝn pütkǝn...» — ibraniy tilida «Hudaning barmiⱪi bilǝn pütkǝn».

■ 9:10 Mis. 31:18

■ 9:13 Mis. 32:9; 33:3; 34:9; Ⱪan. 10:16; 31:27; 2Pad. 17:14

■ 9:14 Mis. 32:10; Zǝb. 106:23

□ 9:18 «mǝn ⱨeq nǝrsǝ yemidim...» — ibraniy tilida «mǝn ⱨeq nanni yemidim...».

■ 9:21 Mis. 32:20

■ 9:22 Mis. 17:7; Qɵl. 11:1,4,34

□ 9:23 «Uning sɵzigǝ ⱪarxi qiⱪip...» — ibraniy tilida: «Uning awaziƣa ⱪarxi qiⱪip...».

■ 9:23 Qɵl. 13:3; 14:1

□ 9:26 «Ɵz hǝlⱪing bolƣan mirasing» — «Hudaning mirasi» muxu yǝrdǝ Ɵz hǝlⱪini kɵrsitidu. Mǝsilǝn, «Mis.» 34:9ni kɵrüng.

■ 9:26 Mis. 32:11; Qɵl. 14:13

■ 9:28 Mis. 32:12; Qɵl. 14:16

■ 10:1 Mis. 34:1

□ 10:4 «on ǝmr» — ibraniy tilida «on sɵzni».

■ 10:6 Qɵl. 20:28; 33:30,38

■ 10:7 Qɵl. 33:32,33

□ 10:9 «Lawiy ⱪǝbilisining... nesiwisi yaki mirasi yoⱪtur» — Ⱪanaan zeminiƣa kirgǝndin keyin Lawiylar wǝ kaⱨinlarning (baxⱪa ⱪǝbililǝrningkidǝk) xǝhsiy yǝr-zemin yaki xǝⱨǝrliri bolmaydu. Ulardiki ⱨǝrbir ailigǝ Israillarning xǝⱨǝrliri iqidin birǝr turar jay berilidu.

■ 10:9 Qɵl. 18:20-32; Ⱪan. 18:1; Əz. 44:28

■ 10:10 Ⱪan. 9:18, 19

■ 10:12-13 Ⱪan. 6:5; Mat. 22:37; Luⱪa 10:27

■ 10:14 Yar. 14:19; Zǝb. 24:1; 115:16

■ 10:16 Mis. 32:9; 33:3; 34:9; Ⱪan. 9:13; Yǝr. 4:4

■ 10:17 2Tar. 19:6, 7; Ayup 34:19; Ros. 10:34; Rim. 2:11; Gal. 2:6; Əf. 6:9; Kol. 3:25; 1Pet. 1:17; Wǝⱨ. 17:14

□ 10:18 «yetim-yesir» — ibraniy tilida «atisizlar».

■ 10:20 Ⱪan. 6:13; 13:4; Mat. 4:10; Luⱪa 4:8

□ 10:22 «ata-bowiliring jǝmiy yǝtmix jan Misirƣa qüxkǝnidi...» — yaki «ata-bowiliring yǝtmix jan bilǝn Misirƣa qüxkǝnidi...».

■ 10:22 Yar. 15:5; 46:27; Mis. 1:5; Ros. 7:14

□ 11:2-3 «xu ixlarni bügün esinglarda tutunglar...» — ibraniy tilida «xu ixlarni bügün bilinglarki,...».

□ 11:4 «...Pǝrwǝrdigarning Misirning ⱪoxuni,,ni .... üzül-kesil ⱨalak ⱪilƣanliⱪi» — ibraniy tilida «Pǝrwǝrdigarning Misirning ⱪoxuni..ni ...taki bügüngǝ ⱪǝdǝr ⱨalak ⱪilƣanliⱪi» — bu ibarǝ ularning tüptin ⱨalak ⱪilinƣanliⱪini tǝkitlǝydu.

■ 11:6 Qɵl. 16:31; 27:3; Zǝb. 106:16-17

□ 11:10 «putunglar bilǝn suƣiridiƣan zemin» — Misirda etizlar (bügüngǝ ⱪǝdǝr) insanning puti bilǝn aylanduridiƣan bir hil addiy nasus bilǝn suƣirilidu.

□ 11:14 «dǝslǝpki wǝ keyinki yamƣurlar» — «dǝslǝpki yamƣurlar» 10-ayda yaƣidu wǝ tupraⱪ yumxitilixi bilǝn yǝr ⱨǝydǝxkǝ andin uruⱪ qeqixⱪa mumkin bolidu. «keyinki yamƣurlar» bolsa Ⱪanaanda 3- yaki -4-ayda yeƣip, ǝtiyazliⱪ ziraǝtlǝrni pixurux rolini oynaydu. Xunga ⱨǝrbir deⱨⱪan «keyinki yamƣur»ƣa tǝxnadur, ular uni bǝk ⱪǝdirlǝydu.

■ 11:16 Ⱪan. 8:19

■ 11:18 Ⱪan. 6:6, 8

■ 11:19 Ⱪan. 4:9; 6:7

□ 11:21 «yǝr yüzidiki künliringlar asmanning künliridǝk bolidu» — mǝnisi bǝlkim künlǝr kɵp ⱨǝm bǝhtlik bolidu, degǝndǝk boluxi mumkin. Baxⱪa birnǝqqǝ hil tǝrjimiliri uqrixi mumkin.

□ 11:24 «Ottura Dengizƣiqǝ...» — ibraniy tilida «kǝyni dengizƣiqǝ....».

■ 11:24 Yǝ. 1:3; 14:9

■ 11:25 Mis. 23:27

□ 11:29 «Gǝrizim teƣi üstidǝ... wǝ .. Əbal teƣi üstidǝ turup jakarlaysilǝr» — ibraniy tilida «Gǝrizim teƣi üstigǝ... wǝ .. Əbal teƣi üstigǝ ⱪoyusilǝr». Bu yǝrlǝrdǝ ǝⱨdidiki bǝht-bǝrikǝtlǝr wǝ lǝnǝtlǝr jakarlinidu ⱨǝm tax üstigǝ pütülidu. Muxu ixning tǝpsilatliri 27-28-bablarda wǝ «Yǝxua» 8:30-35dǝ tepilidu.

■ 11:29 Ⱪan. 27:12,13; Yǝ. 8:33

■ 12:2 Mis. 34:12,13; Ⱪan. 7:5

■ 12:3 Ⱨak. 2:2

■ 12:5 2Tar. 7:12

□ 12:7 «ⱪol ǝmgikinglarning mewisidin...» — ibraniy tilida «ⱪolunglardiki oⱪǝttin...»

■ 12:11 1Pad. 8:29

□ 12:12 «silǝr bilǝn bir yǝrdǝ turuwatⱪan...» — ibraniy tilida «dǝrwaziliring iqidǝ turuwatⱪan» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 12:12 Qɵl. 18:20; Ⱪan. 10:9; 18:1

□ 12:15 «xǝⱨǝr-yezanglarda...» — Ibraniy tilida «dǝrwaziliringlar iqidǝ» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

■ 12:16 Yar. 9:4; Law. 7:26; 17:10; Ⱪan. 15:23

□ 12:17 «xǝⱨǝr-yezanglarda turƣan» — ibraniy tilida «dǝrwaziliringlar iqidǝ turƣan» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

□ 12:18 «sǝn bilǝn bir yǝrdǝ turuwatⱪan» — ibraniy tilida «dǝrwaziliring iqidǝ turuwatⱪan» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. «ǝmgikingning barliⱪ mewisidin...» — ibraniy tilida «ⱪolunglardiki barliⱪ oⱪǝttin...»

■ 12:20 Yar. 9:4; Law. 7:26; 17:10; Ⱪan. 15:23

□ 12:21 «xǝⱨǝr-yeziliringlar iqidǝ» — ibraniy tilida «dǝrwaziliringlar iqidǝ» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

■ 12:32 Ⱪan. 4:2; Pǝnd. 30:6; Wǝⱨ. 22:18

■ 13:4 Ⱪan. 10:20

■ 13:5 Ⱪan. 18:20; Yǝr. 14:15

□ 13:6-7 «jan-jigiring bolƣan ayaling» — ibraniy tilida «ⱪuqiⱪingdiki ayaling».

■ 13:6-7 Ⱪan. 17:2

□ 13:8 «sǝn uni ⱨeq ayima...» — ibraniy tilida «kɵzüng ularni ⱨeq ayimisun...».

■ 13:9 Ⱪan. 17:7

■ 13:11 Ⱪan. 17:13

□ 13:12-13 «bǝzi rǝzil adǝmlǝr...» — ibraniy tilida «belial (Iblis)ning bǝzi baliliri...».

□ 14:1 «ɵlgǝnlǝr üqün ... manglay qeqinglarni ⱪirip taⱪir ⱪilmasliⱪinglar kerǝk» — butpǝrǝs Ⱪanaaniylar arisida xundaⱪ ɵrp-adǝtlǝr kɵp idi.

■ 14:1 Law. 19:27,28; 21:5

■ 14:2 Ⱪan. 7:6; 26:18

■ 14:4 Law. 11:2

□ 14:6 «kɵxigüqi ⱨaywanlar» — muxu yǝrdǝ ikki-üq axⱪazini bar ⱨaywanlarnila ǝmǝs, bǝlki yǝnǝ ozuⱪni yumxaⱪ qaynaydiƣan barliⱪ ⱨaywanlarni ɵz iqigǝ alidu.

□ 14:7 «suƣur» — yaki «siqⱪan» — taƣlarda yaxaydiƣan kiqik bir ⱨaywan.

□ 14:12 «tapⱪux-ƣeqirlar» — ibraniy tilida «ustihan qaⱪⱪuqi ⱪux». Yǝni bir tǝrjimisi «beliⱪ’alƣuq».

□ 14:16 «ⱨuwⱪux» — yaki «kiqik ⱨuwⱪux». «aⱪ ⱪu» — ibraniy tilidin buning ⱪandaⱪ ⱪux ikǝnlikini bilix tǝs.

□ 14:17 «saⱪiyⱪux» — saⱪiyⱪux yaki «suƣa sünggügüqi». Ibraniy tilidin buning ⱪandaⱪ ⱪux ikǝnlikini bilix tǝs. «ⱪarna» — yaki «ⱪotan».

□ 14:18 «turna» — yaki «ⱪotan». «lǝylǝk, turna ... degǝnlǝr silǝrgǝ ⱨaram sanalsun» — bu ⱨalal wǝ ⱨaram nǝrsilǝr toƣruluⱪ «Lawiylar»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 14:19 «Ⱨǝrbir ⱪanatliⱪ ɵmüligüqi ⱨaxarǝtlǝr ... ularni yemǝslikinglar kerǝk» — bu tizimliktiki ⱪuxlarning kɵpinqisining ibraniy tilidiki nami Tǝwratta pǝⱪǝt bir-ikki ⱪetim kɵrüngǝn bolƣaqⱪa, ularning ⱪaysi ⱪuxlar ikǝnlikini toptoƣra bekitix bǝzidǝ mumkin bolmaydu. Ⱨalbuki, ularning omumiy tipliri, xübⱨisizki, tǝrjimimizdǝk bolidu.

□ 14:21 «xǝⱨǝr-yezanglar iqidǝ» — ibraniy tilida «dǝrwaziliringlar iqidǝ» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu. «oƣlaⱪni anisining sütidǝ ⱪaynitip pixursang bolmaydu» — bu ǝmr bǝlkim ǝtraptiki butpǝrǝs hǝlⱪlǝrning mǝlum ɵrp-aditigǝ ǝgǝxmǝslik kerǝklikini kɵrsitixi mumkin. Bu toƣruluⱪ yǝnǝ «Lawiylar»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 14:21 Mis. 23:19; 34:26

■ 14:23 Ⱪan. 12:17,18

■ 14:26 Mat. 21:12

□ 14:27 «Xǝⱨǝr-yeziliringda» — ibraniy tilida «Dǝrwaziliring iqidǝ» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 14:27 Qɵl. 18:20, 24; Ⱪan. 10:9; 12:12; 18:1, 2; 26:12

□ 14:28 «xǝⱨǝr-yeziliring iqidǝ» — ibraniy tilida «dǝrwaziliring iqidǝ» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 15:1 Mis. 21:2; Yǝr. 34:14

□ 15:2 «... Pǝrwǝrdigar aldida bir «halas ⱪilix» jakarlandi» — bǝzi alimlar bu «halas ⱪilix» degǝnning mǝnisi, ⱪǝrz igiliri yǝttǝ yil iqidǝ ⱪǝrzdarlardin ⱪǝrzni sorimasliⱪi kerǝk; lekin yǝttinqi yildin keyin ⱪǝrzlǝrni ⱪaytidin soraxⱪa bolidu, dǝp bekitilgǝn, dǝp ⱪaraydu.

□ 15:7 «xǝⱨǝr-yezanglar iqidǝ» — ibraniy tilida «dǝrwaziliringlar iqidǝ» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

□ 15:9 «...namrat ⱪerindixingdin aƣrinip» — ibraniy tilida «namrat ⱪerindixingƣa kɵzüngni rǝzil ⱪilip» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

■ 15:10 Mat. 5:42; Luⱪa 6:35

■ 15:11 Mat. 26:11; Yⱨ. 12:8

■ 15:12 Mis. 21:2; Yǝr. 34:14

■ 15:17 Mis. 21:6

□ 15:18 «ⱪimmiti mǝdikarningkidin ikki ⱨǝssǝ artuⱪ bolidu» — ⱪul ⱨǝrküni igisi üqün ixlǝydiƣan waⱪit mǝdikar ixligǝn waⱪitning ikki ⱨǝssidin kɵp boluxi mumkin; qünki ⱪul keqǝ-kündüz hojayinning buyruⱪi astida turuxi kerǝk.

■ 15:19 Mis. 13:2; 22:29; 34:19; Law. 27:26; Qɵl. 3:13

■ 15:21 Law. 22:20; Ⱪan. 17:1

□ 15:22 «xǝⱨǝr-yezanglar iqidǝ» — ibraniy tilida «dǝrwaziliring iqidǝ» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 15:23 Ⱪan. 12:16,23

□ 16:1 «Abib yaki «Nisan» eyi» — Huda ibraniylarƣa tapxurƣan kalendarning birinqi eyi. «Mis.» 12-babni kɵrüng. «ɵtüp ketix ⱨeyti» — ibraniy tilida «pǝsah» yaki «pasha» degǝn sɵz bilǝn bildürülidu.

■ 16:1 Mis. 12:2; Law. 23:5; Qɵl. 9:1; 28:16

■ 16:3 Mis. 12:19; 34:18

■ 16:4 Mis. 12:10, 13:7, 23:18, 34:25

□ 16:9 «axliⱪ» — muxu yǝrdǝ arpini kɵrsitidu.

■ 16:9 Mis. 23:16; Law. 23:15; Qɵl. 28:26

■ 16:13-14 Mis. 23:16; Law. 23:34

■ 16:16 Mis. 23:15, 17; 34:23

□ 16:18 «xǝⱨǝr-yezanglar iqidǝ» — ibraniy tilida «dǝrwaziliringlar iqidǝ» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

■ 16:19 Mis. 23:8; Law. 19:15; Ⱪan. 1:17

□ 16:21 «axǝraⱨ buti» — bǝlkim butpǝrǝslikkǝ beƣixlanƣan dǝrǝhliklǝrdur. Dǝrǝhlǝr bǝlkim ayal but xǝklidǝ oyulƣan yaki nǝⱪixlǝngǝn boluxi mumkin idi.

■ 17:1 Law. 22:20-25; Ⱪan. 15:21

□ 17:2-3 «xǝⱨǝr-yezanglar iqidǝ» — ibraniy tilida «dǝrwaziliringlar iqidǝ» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu. «samawi ⱪoxun bolƣan yultuzlar» — bular toƣruluⱪ 4:19ni wǝ izaⱨatini kǝrüng.

■ 17:2-3 Ⱪan. 13:7

■ 17:6 Qɵl. 35:30; Ⱪan. 19:15; Mat. 18:16; 2Kor. 13:1; Ibr. 10:28

■ 17:7 Ⱪan. 13:10

□ 17:8 «... mǝyli hun dǝwasi, ⱨǝⱪ-tǝlǝp dǝwasi yaki zorawanliⱪ dǝwasida, ⱨǝrⱪandaⱪ talax-tartix bolsa,... » — ibraniy tilida «ⱪan wǝ ⱪan arisida, dǝwa bilǝn dǝwa arisida, muxt-tayaⱪ bilǝn muxt-tayaⱪ arisida bolsun, ⱨǝrⱪandaⱪ talax-tartix bolsa...» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

■ 17:8 2Tar. 19:10; Mal. 2:7

□ 17:9 «Lawiy kaⱨinlar» — kaⱨinlar Lawiylarning ⱪǝbilisidin bǝlgilinidu.

□ 17:10 «Pǝrwǝrdigar tallaydiƣan axu jay» — muxu 8-13-ayǝtlǝrdǝ «(Huda) tallaydiƣan jay»... «Pǝrwǝrdigar tallaydiƣan jay...» bǝlkim Lawiylar wǝ kaⱨinlar ⱨǝmdǝ «soraⱪqi bǝg» (demǝk, xu dǝwrdiki «batur ⱨakim») turidiƣan xǝⱨǝr-yezilarni kɵrsitixi mumkin. «Yǝxua» 21:13-19ni kɵrüng. Tǝwrattiki «Batur ⱨakimlar» wǝ «Samuil»da «dǝwa sorap ⱨɵküm qiⱪirix» ixliri kɵp uqraydu.

□ 17:20 «bu ǝmrlǝrdin...» — ibraniy tilida «bu ǝmrdin...».

□ 18:1 «Pǝrwǝrdigarning mirasidin yeyix» — demǝk, Pǝrwǝrdigarning mirasi bolƣan zemindiki mǝⱨsulatlardin yeyix.

■ 18:1 Qɵl. 18:20; Ⱪan. 10:9; 1Kor. 9:13

■ 18:2 Qɵl. 18:20-32; Ⱪan. 10:9; Əz. 44:28

□ 18:8 «mǝyli u atisidin ⱪalƣan mirasini setiwǝtkǝn yaki setiwǝtmigǝn bolsun,...» — Lawiylarning ɵz aldiƣa qong zemini bolmaytti, bǝlki pǝⱪǝt bǝzi xǝⱨǝrlǝrdǝ ⱪoru-jayliri wǝ ǝtrapida qǝklik yaylaⱪlirila bolatti. «Qɵl.» 35:1-8ni kɵrüng. Baxⱪa nǝqqǝ hil tǝrjimiliri uqrixi mumkin.

□ 18:10 «...balilirini ottin ɵtküzüx» — bǝlkim «insan ⱪurbanliⱪi»ni kɵrsitixi mumkin.

■ 18:10 Law. 18:21; 20:27; 1Sam. 28:7; Yǝx. 8:19

■ 18:15 Yⱨ. 1:46; Ros. 3:22; 7:37

■ 18:16 Mis. 20:19; Ⱪan. 5:25; Ibr. 12:19

■ 18:18 Yⱨ. 4:25

□ 18:19 « xu pǝyƣǝmbǝr Mening namimda dǝydiƣan sɵzlirimgǝ ⱪulaⱪ salmaydiƣan ⱨǝrⱪandaⱪ kixi bolsa, mǝn uningdin ⱨesab alimǝn» — bu uluƣ pǝyƣǝmbǝrning salaⱨiyiti toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

□ 18:20 «baxⱪa ilaⱨlarning namida sɵz ⱪilidiƣan pǝyƣǝmbǝr ... ɵltürülsun» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «baxⱪa ilaⱨlarning namida sɵz ⱪilidiƣan pǝyƣǝmbǝr ... ɵlidu» — demǝk, ɵzlükidin ɵlidu. Bizningqǝ muxu yǝrdǝ Hudaning kɵrsǝtkini xu pǝyƣǝmbǝrni ɵltürüx kerǝkliki bolsa kerǝk.

■ 18:20 Ⱪan. 13:6; Yǝr. 14:14

■ 19:2 Mis. 21:13; Qɵl. 35:9-34; Yǝ. 20:2

■ 19:4 Mis. 21:13; Ⱪan. 4:41,42

□ 19:6 «ⱪan ⱪisasi alƣuqi» — ⱪan ⱪisasiƣa elixⱪa ⱨoⱪuⱪluⱪ kixining roli toƣrisidiki ⱪanun-bǝlgilimilǝr «Qɵl.» 35:10-35dǝ kɵrsitilidu. «yol uzun bolƣaqⱪa» — birla panaⱨlinidiƣan xǝⱨǝr bolƣanda, adǝm ɵltürgǝn kixi turƣan jay u xǝⱨǝrgǝ yiraⱪ bolup ⱪelixi mumkin; xunga, Pǝlǝstindǝ bir-biridin tarⱪaⱪ altǝ xǝⱨǝr (andin yǝnǝ üq xǝⱨǝr) tallinip «panaⱨliⱪ xǝⱨǝr» dǝp bekitilgǝn.

■ 19:8 Yar. 28:13; Ⱪan. 12:20

□ 19:9 «mǝn silǝrgǝ bügün tapiliƣan bu ǝmr» — bǝlkim «Ⱪanun Xǝrⱨi» degǝn kitabtiki ǝⱨdǝ, yǝni barliⱪ ǝmr-pǝrmanlarni kɵrsitixi mumkin.

■ 19:9 Yǝ. 20:7

■ 19:11 Yar. 9:6; Mis. 21:12,14; Law. 24:17; Qɵl. 35:16

□ 19:13 «sǝn uni ⱨeq ayimiƣin» — ibraniy tilida «kɵzüng uni ⱨeq ayimisun».

■ 19:14 Pǝnd. 22:28

■ 19:15 Qɵl. 35:30; Ⱪan. 17:6; Mat. 18:16; Yⱨ. 8:17; 2Kor. 13:1; Ibr. 10:2

■ 19:19 Pǝnd. 19:5

□ 19:21 «Silǝr ⱨeq rǝⱨim ⱪilmanglar» — ibraniy tilida «kɵzüng ⱨeq ayimisun». «janƣa jan, qixⱪa qix, putⱪa put ... elinsun» — bu sɵzlǝr «ⱪisas elix» prinsipi ǝmǝs, bǝlki Hudaning muⱪǝddǝs ⱪanunining adil tǝlipidur. Hudaƣa tǝxǝkkür, Uning meⱨir-xǝpⱪiti adilliⱪidin ziyadǝ ⱨalⱪip qiⱪidu! «Mat.» 5:38-48ni kɵrüng.

■ 19:21 Mis. 21:23; Law. 24:20; Mat. 5:38

■ 20:6 Law. 19:23,24,25

■ 20:7 Ⱪan. 24:5

■ 20:8 Ⱨak. 7:3

■ 20:16 Qɵl. 33:52; Ⱪan. 7:1, 2

■ 21:17 Yar. 49:3; 1Tar. 5:1; Zǝb. 78:51

□ 21:19 «... uni tutup, xǝⱨǝrning dǝrwazisiƣa ... xǝⱨǝrning aⱪsaⱪallirining ⱪexiƣa kǝltürsun» — kona zamanlarda xǝⱨǝrning aⱪsaⱪalliri soraⱪ-dǝwalar üstidin ⱨɵküm qiⱪirix üqün xǝⱨǝr dǝrwazisida olturatti.

■ 21:23 Gal. 3:13

■ 22:1 Mis. 23:4

□ 22:9 «Ɵz üzümzarliⱪingƣa ikki hil uruⱪ qaqmiƣin» — mǝnisi (1) üzümzar iqidǝ ikki hil axliⱪ terixⱪa bolmaydu; (2) üzümzar iqidǝ, üzüm uruⱪliridin baxⱪa uruⱪlarni terixⱪa bolmaydu. Bizningqǝ birinqi mǝnisi toƣridur («Law.» 19:19ni kɵrüng). «bulƣanƣan ⱨesablinidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «muⱪǝddǝslikkǝ musadirǝ ⱪilinidu» — demǝk, musadirǝ ⱪilinip Hudaƣa, yǝni ibadǝthanidiki hizmǝttǝ ixlitixkǝ tapxuruluxi kerǝk. Xübⱨisizki, bu ayǝttiki wǝ 10-11-ayǝtlǝrdiki ǝmrlǝrning ⱨǝm ǝmǝliy paydisi bar ⱨǝm roⱨiy jǝⱨǝttin kɵp kɵqmǝ mǝnisi bar. Oⱪurmǝnlǝr ɵzliri Injildin xu kɵp kɵqmǝ mǝnilirini tapalaydu.

■ 22:9 Law. 19:19

■ 22:12 Qɵl. 15:38; Mat. 23:5

■ 22:22 Law. 20:10

■ 22:29 Mis. 22:16

□ 22:30 «atisining hotuni» — ɵgǝy anisi yaki atisining toⱪili. «atisining yotⱪinini aqmasliⱪi kerǝk» — demǝk, atisining toⱪili yaki ɵgǝy anisi bilǝn munasiwǝt ɵtküzsǝ atisining nomusiƣa tǝgkǝn bolup ⱨesablinidu.

□ 23:1 «Pǝrwǝrdigarning jamaiti» — bu ibarǝ: birinqidin muⱪǝddǝs jay aldida bolsun yaki baxⱪa yǝrlǝrdǝ bolsun ibadǝt sorunlirini, xundaⱪla Pǝrwǝrdigar Israilƣa tapxurƣan ⱨeyt-bayramlarƣa ⱪatnixix imtiyazini kɵrsitidu; ikkinqidin, Israildiki toluⱪ ⱨoⱪuⱪluⱪ puⱪralar, yǝni ǝmǝldar, aⱪsaⱪallar yaki soraⱪqi bolalaydiƣanlarni kɵrsǝtsǝ kerǝk. «...ahta bolup ⱪalƣan bolsa Pǝrwǝrdigarning ibadǝt jamaitigǝ kirǝlmǝs» — ⱪǝdimki zamanlarda butpǝrǝslǝr ɵz butliriƣa sadaⱪǝtlikini bildürüx üqün bǝzidǝ ɵz jinsiy ǝzalirini kesiwetǝtti.

■ 23:3 Nǝⱨ. 13:1

□ 23:4 «ular aldinglarƣa yemǝklik, su elip qiⱪmidi» — ibraniy tilida «ular aldinglarƣa nan, su elip qiⱪmidi».

■ 23:4 Qɵl. 22-24

□ 23:10 «Xǝytan atlap» — biz muxu sɵzni tǝrjimimizdǝ ixlǝtkinimiz Xǝytanning bu ixⱪa mǝs’ul ikǝnlikini kɵrsǝtkinimiz yoⱪ. Oⱪurmǝnlǝr bu sɵzgǝ tonux bolƣanliⱪi üqün ixlǝttuⱪ, halas.

□ 23:18 «ⱨǝzilǝk» — ibraniy tilida «it». Ayǝttǝ alaⱨidǝ kɵzdǝ tutulƣini butpǝrǝslik yolida paⱨixǝ bolup tenini satⱪuqilar.

■ 23:19 Mis. 22:25; Law. 25:36; Nǝⱨ. 5:2-13; Luⱪa 6:34, 35

■ 23:21 Qɵl. 30:3

■ 23:25 Mat. 12:1

□ 24:1 «birsi... ayalida birǝr sǝt ixni bilip,...» — bu yǝrdiki «sǝt (uyatliⱪ) ix» zinani kɵrsǝtmǝydu; zinahorluⱪ bolsa ɵlüm jazasi berilǝtti. Xunga «sǝt ix» bǝlkim ayalining baxⱪa ǝrlǝrgǝ ⱪarap naz-kǝrǝxmǝ ⱪilixi, zina ⱪilmay lekin baxⱪa birsi bilǝn birhil oynixini kɵrsitixi mumkin.

■ 24:1 Mat. 5:31; 19:7; Mar. 10:4

□ 24:4 «...undaⱪ ⱪilsa, Pǝrwǝrdigarning aldida yirginqlik ix bolidu» — nemixⱪa bu ix «Pǝrwǝrdigarning aldida yirginqlik ix bolidu»? Bu mǝsilǝ toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 24:5 Ⱪan. 20:7

■ 24:7 Mis. 21:16

■ 24:8 Law. 13:2

□ 24:9 «... Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning yolda Mǝryǝmgǝ ⱪandaⱪ ⱪilƣinini ǝskǝ elinglar» — «Qɵl.» 12:1-15ni kɵrüng.

■ 24:9 Qɵl. 12:10

□ 24:12 «sǝn uningdin kapalǝtkǝ alƣan kiyimni yepinip uhlimiƣaysǝn» — yaki «kǝqtǝ uhliƣiningda uningdin kapalǝtkǝ alƣan kiyimni yeningda ⱪaldurmiƣin».

■ 24:13 Mis. 22:26

■ 24:14 Law. 19:13; Yaⱪ. 5:4

■ 24:16 2Pad. 14:6; 2Tar. 25:4; Yǝr. 31:30; Əz. 18:20

■ 24:17 Mis. 22:21,22; Pǝnd. 22:22; Yǝx. 1:23; Yǝr. 5:28; 22:3; Əz. 22:29; Zǝk. 7:10

■ 24:19 Law. 19:9; 23:22

■ 25:3 2Kor. 11:24

■ 25:4 1Kor. 9:9; 1Tim. 5:18

■ 25:5 Mat. 22:24; Mar. 12:19; Luⱪa 20:28

■ 25:7 Rut 4:7

■ 25:9 Rut 4:5

□ 25:12 «sǝn uningƣa ⱨeq rǝⱨim ⱪilmay...» — ibraniy tilida «kɵzüng uni ⱨeq ayimay...».

□ 25:14 «ǝfaⱨ» — axliⱪ-danlarning ɵlqǝm birliki, tǝhminǝn 20 yaki 27 litr.

■ 25:16 Pǝnd. 11:1

■ 25:17 Mis. 17:8

■ 26:2 Mis. 23:19; 34:26; Law. 2:14; 23:10; Qɵl. 15:17

□ 26:5 «Mening atam ǝsli ƣerib...» — yaki «mening atam ǝsli sǝrgǝrdan» yaki «mening atam ǝsli yoⱪap ketǝy degǝn».

■ 26:5 Yar. 46:1

■ 26:12 Law. 27:30; Qɵl. 18:24; Ⱪan. 14:28, 29

■ 26:13 Ⱪan. 14:27

■ 26:15 Yǝx. 63:15

■ 26:17 Yar. 17:7

■ 26:18 Mis. 19:5; Ⱪan. 7:6; 14:2

■ 26:19 Ⱪan. 4:7

■ 27:2 Yǝ. 4:1

■ 27:5 Mis. 20:25; Yǝ. 8:31

■ 27:12 Ⱪan. 11:29

□ 27:15 «lǝnǝtkǝ ⱪalsun» — muxu sɵzning muxu yǝrdiki asasiy uⱪumi hǝlⱪning lǝnitigǝ ⱪalƣanliⱪi ǝmǝs, bǝlki «Huda lǝnǝt ⱪildi», «Hudaning jazasiƣa uqraydiƣan» degǝn uⱪumni bildüridu.

□ 27:20 «atisining yotⱪinini aqⱪan...» — bu sɵzlǝr toƣruluⱪ 22:30ni wǝ izaⱨatini kɵrüng.

■ 27:26 Gal. 3:10

■ 28:1 Law. 26:3

■ 28:11 Ⱪan. 30:9

■ 28:15 Law. 26:14; Yiƣ. 2:17; Dan. 9:11,13; Mal. 2:2

□ 28:22 «ⱪurƣaⱪqiliⱪ» — yaki «ⱪiliq». «qawirix apiti» — yaki «ⱪurƣaⱪ xamal».

■ 28:22 Law. 26:16

■ 28:23 Law. 26:19

□ 28:27 «Misirdiki saⱪaymas yara-qaⱪiliri...» — bǝlkim Huda Israilni Misirdin ⱪutⱪuzƣanda Misirliⱪlarƣa qüxürgǝn yara-qaⱪilarni kɵrsitixi mumkin («Mis.» 9:9-11ni kɵrüng).

■ 28:27 Mis. 9:9

■ 28:38 Mik. 6:15; Ⱨag. 1:6

■ 28:53 Law. 26:29; 2Pad. 6:29; Yiƣ. 4:10

■ 28:63 Yǝx. 1:24

■ 28:64 Ⱪan. 4:27; Nǝⱨ. 1:8

■ 29:2 Mis. 19:4

■ 29:3 Ⱪan. 4:34; 7:19

■ 29:7 Qɵl. 21:24,33; Ⱪan. 2:32; 3:1

■ 29:8 Qɵl. 32:33; Ⱪan. 3:12; Yǝ. 13:8

■ 29:13 Yar. 17:7

□ 29:15 «Lekin mǝn bu ǝⱨdǝ... kixilǝrning ⱨǝmmisi bilǝnmu tüzüximǝn» — muxu sɵzlǝrdǝ (14-15-ayǝttǝ) «mǝn» degǝn sɵzligüqi Musa pǝyƣǝmbǝr bolsa kerǝk.

■ 29:18 Ros. 8:23; Ibr. 12:15

□ 29:19 «nǝm yǝrmu qangⱪaⱪ yǝrgǝ ohxaxla wǝyran ⱪilinidu» — yaki «mǝst kixi ussuz kixigǝ ⱪoxulup yoⱪitilidu». Baxⱪa birnǝqqǝ hil tǝrjimilirimu uqrixi mumkin. Lekin omumiy mǝnisi xübⱨisizki, ⱨǝmmǝ adǝm apǝtkǝ uqrap yoⱪitilidu.

■ 29:24 Yǝr. 22:8

■ 30:3 Nǝⱨ. 1:8; Zǝb. 106:45-47; Yǝr. 32:37

■ 30:4 Nǝⱨ. 1:9

■ 30:6 Yǝr. 32:39; Əz. 11:19; 36:26

■ 30:9 Ⱪan. 28:11

□ 30:11 «bu ǝmr sǝn üqün karamǝt ix ǝmǝs» — bu ayǝttiki «karamǝt» degǝn sɵz adǝttǝ pǝⱪǝt Hudala ⱪilidiƣan ixni yaki Hudaning süpitini kɵrsitidu.

■ 30:12 Rim. 10:6-8

□ 30:14 «... bu sɵz ... sanga bǝk yeⱪin, yǝni aƣzingda wǝ kɵnglüngdǝ bardur» — «Rim.» 10:6-10ni kɵrüng.

■ 30:19 Ⱪan. 4:26

□ 30:20 «...qünki U Ɵzi sening ⱨayating wǝ ɵmrüngning uzunluⱪidur;» — muxu yǝrdǝ «U Ɵzi» degǝnning baxⱪa birhil qüxǝnqisi «bu ix» (yǝni, Hudaning ǝmrlirini tutux).

□ 31:2 «silǝrgǝ sǝrdar yaki baxliƣuqi bolalmaymǝn» — muxu yǝrdǝ ibraniy tilida «silǝrning aldinglarda qiⱪip-kirip yürǝlmǝymǝn» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

■ 31:2 Qɵl. 27:12; Ⱪan. 3:26

■ 31:3 Qɵl. 27:18

■ 31:4 Qɵl. 21:24,33

■ 31:5 Ⱪan. 7:1, 2

■ 31:6 Yǝ. 1:5; Ibr. 13:5

■ 31:8 Yǝ. 1:9

■ 31:11 Əzra 10:8; Nǝⱨ. 8:1,2,3,8

□ 31:12 «... ⱪowuⱪliringning iqidǝ turuwatⱪan musapir» — demǝk, «silǝr bilǝn billǝ turuwatⱪan musapir». «Silǝr bilǝn billǝ turuwatⱪan» ibraniy tilida adǝttǝ «ⱪowuⱪliringlar iqidǝ turuwatⱪan» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

□ 31:16 «buzuⱪqiliⱪ ⱪilix» — muxu yǝrdǝ Hudaƣa wapasizliⱪ yaki asiyliⱪ ⱪilixni bildüridu. Ⱪanaandiki ǝllǝr arisida «buzuⱪqiliⱪ» roⱨiy jǝⱨǝttǝ bolupla ⱪalmay, jismaniy jǝⱨǝttimu butpǝrǝslikkǝ munasiwǝtlik jinsiy buzuⱪqiliⱪ mǝwjut idi.

□ 31:17 «xu waⱪitta» — ibraniy tilida «xu küni».

■ 31:23 Yǝ. 1:6

■ 31:26 2Pad. 22:8

□ 31:29 «künlǝrning ahirida» — ahirⱪi zamanni kɵrsǝtsǝ kerǝk.

□ 31:30 «pütkül jamaiti aldida» — ibraniy tilida «...pütkül jamaitining ⱪulaⱪliri iqigǝ....».

□ 32:8 «U hǝlⱪlǝrning qegrilirini Israil balilirining saniƣa ⱪarap bekitkǝn» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ: «U hǝlⱪlǝrning qegralirini Hudaning oƣullirining saniƣa ⱪarap bekitkǝnidi» deyilidu.

□ 32:9 «Yaⱪup» — muxu yǝrdǝ Israillarni kɵrsitidu.

□ 32:10 «uni orap ǝtrapida ⱪoƣdap turdi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «u uni ⱪoƣdap yürüp uni tǝrbiyilidi».

■ 32:13 Ⱪan. 33:26; Yǝx. 58:14

□ 32:15 «Yǝxurun» — Israilning yǝnǝ bir ismi — mǝnisi «tik turidiƣan», «durus» degǝnlik.

□ 32:21 «Xunga «ⱨeq hǝlⱪ ǝmǝs» bolƣan bir hǝlⱪ arⱪiliⱪ... Nadan bir ǝl arⱪiliⱪ ularning aqqiⱪini kǝltürimǝn» — u uluƣ bexarǝtning ǝmǝlgǝ axuruluxi toƣruluⱪ «Ⱨox.» 1:9, 2:32, «Rim.» 10:19ni kɵrüng.

■ 32:21 Rim. 10:19

■ 32:22 Yǝr. 15:14

□ 32:26 «Ularni qepiwetimǝn» — yaki «Ularni tarⱪitimǝn», «Ularni qeqiwetimǝn».

□ 32:35 «... Bular ular putlixidiƣan waⱪitⱪiqǝ saⱪlaⱪliⱪ turidu» — bizningqǝ muxu ayǝttiki «ular» Israillarni kɵrsitidu. Bǝzi alimlar «Hudaning düxmǝnliri (yat ǝllǝr)ni kɵrsitidu» dǝp ⱪaraydu. Lekin Huda intiⱪamliri bilǝn ahirida Israilning ǝng ajiz pǝytidǝ ularni ⱪutⱪuzidu («Yǝr.» 30-babni, uxbu babtiki 36-, 42-ayǝtni kɵrüng).

■ 32:35 Rim. 12:19; Ibr. 10:30; 1Pet. 2:23

□ 32:36 «...ularning azyip, ⱨǝtta ajiz yaki meyiplǝrningmu ⱪalmiƣinini kɵrgǝndǝ» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «yaki kiqik yaki qong bolsa, ularning aziyip ⱨeqkimning ⱪalmiƣinini kɵrgǝndǝ,...». «Ɵz hǝlⱪi üstigǝ ⱨɵküm qiⱪiridu» — ɵz iqigǝ ikki tǝrǝpni elixi kerǝk: (1) Hudaning hǝlⱪi uning tǝrbiyǝ jazalirini kɵrgǝndin keyin gunaⱨlirini iⱪrar ⱪilip, uning kǝqürümigǝ muyǝssǝr bolidu; (2) Huda Ɵz hǝlⱪigǝ rǝzillik ⱪilƣuqilarƣa ɵzining ⱪilƣan rǝzillikini ɵzigǝ yanduridu. «Ɵz bǝndilirigǝ meⱨir-xǝpⱪǝt kɵrsitidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Ɵz bǝndiliri toƣruluⱪ niyitidin yenidu».

■ 32:36 Ⱪan. 32:36

□ 32:38 «Əmdi ular ornidin turup silǝrgǝ yardǝm berip, panaⱨinglar bolsun!» — Huda muxu yǝrdǝ Israil ǝslidǝ tayanƣan butlarni mǝshirǝ ⱪilidu.

□ 32:39 «Manga ⱨǝmraⱨ ⱨeqⱪandaⱪ ilaⱨning yoⱪluⱪini kɵrüp bilinglar» — yaki «Mǝndin baxⱪa ⱨeqⱪandaⱪ ilaⱨ bolmiƣanliⱪini kɵrüp belinglar».

■ 32:39 Ⱪan. 4:35; 1Sam. 2:6; Yǝx. 45:5,18,22

■ 32:42 Zǝb. 7:12-13; 68:21-23; Yǝx. 34:6; Əz. 21:9-11

■ 32:43 Rim. 15:10

□ 32:44 «Nunning oƣli Yǝxua» — ibraniy tilida: «Nunning oƣli Ⱨoxiya» (Ⱨoxiya Yǝxuaning baxⱪa birhil atilixi).

■ 32:49 Qɵl. 27:12

■ 32:50 Qɵl. 27:13; 33:38

■ 32:51 Qɵl. 20:12

□ 33:2 «Seirdin Israillar qiⱪip üstigǝ parlidi» — «Israillar» ibraniy tilida: «ular». «muⱪǝddǝslǝr» — pǝrixtilǝrni kɵrsǝtsǝ kerǝk. «... Israilƣa atalƣan» — ibraniy tilida: «..ularƣa atalƣan». «... ularƣa atalƣan otluⱪ bir ⱪanun qiⱪti» — baxⱪa ikki hil tǝrjimisi: «...ularƣa (Israilƣa) atalƣan ot yalⱪunliri qiⱪti» yaki «...ularƣa (Israilƣa) yetǝkligüqi ot yalⱪuliri qiⱪti».

■ 33:2 Ⱨab. 2:3, 4

□ 33:5 «U Yǝxurunning otturisida padixaⱨdǝk boldi» — muxu jümlidiki «U» Musani kɵrsitidu, dǝp ⱪaraymiz. Bǝzi alimlar Hudani kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu.

□ 33:7 «Uni ɵz hǝlⱪigǝ ⱪobul ⱪildurƣaysǝn» — ibraniy tilida sɵzmusɵz «Uni ɵz hǝlⱪining arisiƣa kirgüzgǝysǝn» deyilidu. Yǝⱨudaning keyinki tarihiƣa ⱪariƣanda, bu bexarǝt Musa pǝyƣǝmbǝrning Yǝⱨudaning nǝsli bolƣan Dawutning padixaⱨliⱪi, ǝng muⱨimi Dawutning nǝsli Mǝsiⱨ toƣruluⱪ bexarǝtlik duasi boluxi kerǝk. «U ⱪolliri ular üqün kürǝx ⱪilsun» — buningda «ular» «ɵz hǝlⱪi»ni kɵrsǝtsǝ kerǝk. «Uning ⱪolliri ular üqün kürǝx ⱪilsun» — buning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Uning ⱪolliri ɵz ⱨajitidin qiⱪsun».

□ 33:8 «urim wǝ tummim» — toƣruluⱪ «Mis.» 28:30ni kɵrüng. Huda Lawiylarni tallixining bir sǝwǝbi 32:25-29dǝ kɵrülidu; Huda uni Ɵz hizmitidǝ boluxⱪa talliƣaqⱪa, muxu yǝrdǝ Huda uni «Mening muⱪǝddǝs bǝndǝm» dǝp ataydu. «Massaⱨ» — «Massaⱨ» degǝn jayning mǝnisi «sinax» («Mis.» 17:7ni kɵrüng). «Mǝribaⱨ» — «Mǝribaⱨ» degǝn jayning mǝnisi «talax-tartix, kürǝx» («Qɵl.» 20:13 wǝ 24ni kɵrüng).

□ 33:9 «Ɵz ⱪerindaxlirining ⱨeq yüzini ⱪilmay, ...bǝlki Sening sɵzünggǝ ǝmǝl ⱪilip, ǝⱨdǝngni qing tutti» — kɵzdǝ tutulƣan wǝⱪǝlǝr «Mis.» 32:21-29dǝ hatirilinidu.

□ 33:13 «yǝr tegi» — bǝlkim yǝr astidiki sularni yaki dengiz tǝglirini kɵrsitidu.

■ 33:13 Yar. 49:25

□ 33:16 «Azƣanliⱪta turƣuqi Zat» — muxu zat Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisidur («Mis.» 3:2-6ni kɵrüng).

■ 33:16 Yar. 49:26

□ 33:17 «Uning ⱨǝywisi ɵz buⱪisining tunjisidǝktur» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «uning buⱪisining tunjisi uningƣa xǝrǝp kǝltürsun». «uning münggüzliri yawa kalining münggüzliridǝktur» — yawa kala bolsa nǝsli ⱪuruƣan intayin yoƣan birhil kala idi. «...Manassǝⱨning mingliƣan adǝmliri xundaⱪ bolidu» — toluⱪ ayǝtning mǝnisi: (1) bu ikki ⱪǝbilǝ Yüsüpning münggüzliridur; (2) yuⱪirida eytilƣan bǝht-bǝrikǝtlǝr Yüsüpkǝ has bolup, bu ikki ⱪǝbilining bexiƣa qüxidu. Biz ikkinqi mǝnigǝ mayilmiz.

□ 33:20 «Gad bolsa qixi xirdǝk olturaⱪlaxti» — yaki «Gad.... yetiwaldi». «U bilǝk ⱨǝm bax terisini titma-titma ⱪiliwetidu» — bǝlkim Gadning düxminigǝ ⱪattiⱪ zǝrbǝ beridiƣanliⱪini kɵrsitidu.

□ 33:21 «ⱨɵküm bekitküqi» — (1) ⱪanun bǝrgüqi (Musa pǝyƣǝmbǝrning ɵzi)ni; (2) Ⱪanaan zeminini bɵlüp tǝⱪsim ⱪilƣuqi (Yǝxua pǝyƣǝmbǝr)ni kɵrsitidu.

□ 33:22 «U Baxandin taⱪlap ɵtidu» — bu sɵzlǝr bǝlkim «Ⱨak.» 18:27-28dǝ hatirilǝngǝn wǝⱪǝni kɵrsitidiƣan bexarǝt boluxi mumkin.

□ 33:24 «Axir.... puti mayƣa qilansun» — keyin, Axir turƣan jayda kɵp zǝytun meyi ixlǝp qiⱪarƣan.

□ 33:25 «Dǝrwaza baldaⱪliring» — yaki «Ayiƣingning boƣⱪuqiliri».

□ 33:26 «Əy Yǝxurun, Tǝngringdǝk baxⱪa ⱨeqkim yoⱪtur» — yaki «Əy Yǝxurun, Tǝngridǝk baxⱪa ⱨeqkim yoⱪtur».

■ 33:26 Ⱪan. 32:13; Yǝx. 58:14

□ 33:28 «... Israil ... mol bolƣan bir zeminda turup, yalƣuz aman-esǝn makan tutidu» — muxu jümlidiki «yalƣuz» Hudadin baxⱪa ⱨeqⱪandaⱪ panaⱨ yaki muⱨapizǝt kerǝk bolmaydu, degǝnlikni kɵrsitidu. «Yaⱪupning buliⱪi»: — (1) Israilning zeminidiki su mǝnbǝlirini kɵrsitixi mumkin; (2) Huda ularƣa bulaⱪtǝk roⱨiy ⱨayatliⱪ mǝnbǝsi bolup, ɵzgǝrmǝy mǝzmut turidiƣanliⱪini kɵrsitixi mumkin. Biz ikkinqi mǝnisigǝ mayilmiz.

■ 33:28 Yǝr. 23:6; 33:16; Zǝb. 68:26

■ 34:1 Ⱪan. 3:27

■ 34:4 Yar. 12:7; 13:15; 15:18; 26:4; 28:13

■ 34:9 Qɵl. 27:18

□ 34:12 «... ayan ⱪilinƣan xu barliⱪ uluƣ ⱪudrǝtkǝ...» — ibraniy tilida «ayan ⱪilinƣan xu barliⱪ uluƣ ⱪudrǝtlik ⱪolƣa...».

Yǝxua

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

Yǝxua

1

Pǝrwǝrdigarning Yǝxua pǝyƣǝmbǝrni qaⱪirixi, uningƣa wǝzipǝ tapxuruxi

1 Wǝ Pǝrwǝrdigarning ⱪuli bolƣan Musa wapat bolƣandin keyin xundaⱪ boldiki, Pǝrwǝrdigar Musaning hizmǝtkari, Nunning oƣli Yǝxuaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: — □  ■

2 Mening ⱪulum Musa wapat boldi. Əmdi sǝn ⱪozƣilip, bu hǝlⱪning ⱨǝmmisini baxlap Iordan dǝryasidin ɵtüp, Mǝn ularƣa, yǝni Israillarƣa tǝⱪdim ⱪilidiƣan zeminƣa kirgin. □ 3 Mǝn Musaƣa eytⱪinimdǝk, putunglarning tapini ⱪǝyǝrgǝ tǝgkǝn bolsa, xu jayni silǝrgǝ bǝrdim; ■ 4 qegranglar qɵl-bayawandin tartip Liwanƣiqǝ, Ⱨittiylarning zeminini ɵz iqigǝ elip, Əfrat dǝryasidin kün petixtiki Ottura Dengizƣiqǝ bolidu. □ 5 Sening barliⱪ ⱨayat künliringdǝ ⱨeqkim sanga ⱪarxi turalmaydu. Mǝn Ɵzüm Musa bilǝn billǝ bolƣandǝk sening bilǝn billǝ bolup, seni ⱨǝrgiz taxliwǝtmǝymǝn. ■ 6 Sǝn jür’ǝtlik wǝ ⱪǝysǝr bolƣin; qünki sǝn bu hǝlⱪni Mǝn ata-bowiliriƣa berixkǝ ⱪǝsǝm bilǝn wǝdǝ ⱪilƣan zeminƣa mirashor ⱪilip igilitisǝn. ■ 7 Mening ⱪulum Musa sanga buyruƣan barliⱪ ⱪanunƣa ǝmǝl ⱪilixⱪa kɵngül bɵlüp, ⱪǝt’iy jür’ǝtlik wǝ tolimu ⱪǝysǝr bolƣin; sǝn ⱪǝyǝrgila barsang ixliring ƣǝlibilik boluxi üqün uningdin ya ong ya solƣa qǝtnǝp kǝtmǝ; □  ■ 8 bu ⱪanun kitabini ɵz aƣzingdin neri ⱪilmay, uning iqidǝ pütülgǝnning ⱨǝmmisini tutup, uni keqǝ-kündüz zikir kilip oyla; xundaⱪ ⱪilsang yolliringda ƣǝlibilik bolup, ɵzüng ronaⱪ tapisǝn. □  ■ 9 Mana sanga: — Jür’ǝtlik wǝ ⱪǝysǝr bol, dǝp buyruƣanidimƣu? Xunga ⱨeq wǝⱨimigǝ qüxmǝ, yürǝksiz bolma; qünki ⱪǝyǝrgǝ barsang Pǝrwǝrdigar Hudaying sǝn bilǝn birgidur.

Yǝxuaning hǝlⱪni Ⱪanaanƣa kirip jǝng ⱪilixⱪa tǝyyarlixi

10 Xuning bilǝn Yǝxua hǝlⱪning baxliriƣa buyrup: —

11 Silǝr qedirgaⱨtin ɵtüp hǝlⱪⱪǝ: — Ɵzünglar üqün ozuⱪ-tülük tǝyyar ⱪilinglar, qünki üq kün toxⱪanda silǝr Iordan dǝryasidin ɵtüp Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrgǝ beridiƣan zeminni igilǝx üqün kirisilǝr, — dǝnglar, dedi.

12 Yǝxua Rubǝnlǝr bilǝn Gadlar wǝ Manassǝⱨning yerim ⱪǝbilisigǝ sɵz ⱪilip: —

13 Hudaning ⱪuli bolƣan Musaning silǝrgǝ buyrup: — Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrgǝ aramliⱪ ata ⱪilip bu zeminni silǝrgǝ bǝrgǝn, dǝp eytⱪinini esinglarda tutunglar. □ 14-15 Hotun bala-qaⱪanglar wǝ qarpayliringlar Musa ɵzi silǝrgǝ tǝⱪsim ⱪilƣan, Iordan dǝryasining bu tǝripidiki zeminda ⱪalsun, lekin aranglarda ⱪanqilik batur palwan bolsanglar, silǝr ɵz ⱪerindaxliringlarning aldida sǝptǝ turup ularƣa yardǝm berip jǝng ⱪilinglar; taki Pǝrwǝrdigar Hudayinglar ⱪerindaxliringlarƣa silǝrgǝ ata ⱪilƣiniƣa ohxax aram ata ⱪilip, ⱪerindaxliringlarƣa u ularƣa miras ⱪilip beridiƣan zeminni igilǝtgüqǝ xundaⱪ ⱪilinglar. Andin silǝr tǝwǝlikinglar bolƣan zeminni, yǝni Hudaning ⱪuli bolƣan Musa silǝrgǝ tǝⱪsim ⱪilƣan, Iordan dǝryasining kün qiⱪix tǝripidiki bu zeminni igilǝx üqün ⱪaytip beringlar, — dedi.□

16 Ular Yǝxuaƣa jawab berip: — Sǝn bizgǝ ǝmr ⱪilƣanning ⱨǝmmisigǝ ǝmǝl ⱪilimiz, sǝn bizni ⱪǝyǝrgǝ ǝwǝtsǝng, xu yǝrgǝ barimiz. 17 Biz ⱨǝmmǝ ixta Musaning sɵzigǝ ⱪulaⱪ salƣinimizdǝk sanga ⱪulaⱪ salimiz; birdinbir tilikimiz, Pǝrwǝrdigar Hudaying Musa bilǝn billǝ bolƣandǝk sening bilǝnmu billǝ bolƣay! 18 Kimki sening ǝmringgǝ itaǝtsizlik ⱪilip, sǝn bizgǝ buyruƣan ⱨǝrⱪandaⱪ sɵzliringgǝ ⱪulaⱪ salmisa, ɵltürülidu! Sǝn pǝⱪǝtla jür’ǝtlik wǝ ⱪǝysǝr bolƣin, — dedi.

2

Qarliƣuqilarni ǝwǝtix

1 Andin keyin Nunning oƣli Yǝxua ikki qarliƣuqini Xittimdin ǝwǝtip ularƣa: — Silǝr berip u zeminni, bolupmu Yeriho xǝⱨirini qarlap kelinglar, dedi. Xuning bilǝn ular u yǝrgǝ berip, Raⱨab atliⱪ bir paⱨixining ɵyigǝ kirip ⱪondi. 2 Lekin birsi kelip Yeriho padixaⱨiƣa: — Bügün keqǝ Israillardin birnǝqqǝ kixi bu zeminni qarliƣili kǝptu, dǝp hǝwǝr yǝtküzdi.

3 Xuning bilǝn Yeriho padixaⱨi Raⱨabning ⱪexiƣa adǝm ǝwǝtip: — Sening ⱪexingƣa kelip, ɵyünggǝ kirgǝn xu kixilǝrni bizgǝ tapxurup bǝrgin, qünki ular bu zeminning ⱨǝr yerini payliƣili kǝptu, — dedi.

4 Lekin u ayal u ikki kixini elip qiⱪip yoxurup ⱪoyƣanidi; u jawab berip: — Dǝrwǝⱪǝ bu kixilǝr mening ⱪeximƣa kǝldi, lekin mǝn ularning nǝdin kǝlgǝnlikini bilmidim; 5 ⱪarangƣu qüxüp, ⱪowuⱪni etidiƣan waⱪit kǝlgǝndǝ xundaⱪ boldiki, bu adǝmlǝr qiⱪip kǝtti. Mǝn ularning ⱪǝyǝrgǝ kǝtkinini bilmǝymǝn. Ularni tezdin ⱪoƣlisanglar, qoⱪum yetixiwalisilǝr, — dedi.

6 Lekin u ayal ularni ɵgzigǝ elip qiⱪip, ɵgzining üstidǝ rǝtlǝp yeyip ⱪoyƣan ziƣir pahallirining astiƣa yoxurup ⱪoyƣanidi. 7 U waⱪitta ularning kǝynidin izdǝp ⱪoƣliƣuqilar Iordan dǝryasining yoli bilǝn qiⱪip dǝrya keqiklirigiqǝ ⱪoƣlap bardi. Ularni ⱪoƣliƣuqilar xǝⱨǝrdin qiⱪixi bilǝnla, xǝⱨǝrning ⱪowuⱪi taⱪaldi.

8 Xu waⱪitta, u ikkiylǝn tehi uhlaxⱪa yatmiƣanidi, Raⱨab ɵgzigǝ qiⱪip ularning ⱪexiƣa berip 9 ularƣa: — Pǝrwǝrdigarning bu zeminni silǝrgǝ miras ⱪilip bǝrgǝnlikini, xundaⱪla silǝrdin bolƣan wǝⱨimǝnglar bizlǝrgǝ qüxüp, bu zemindikilǝrning ⱨǝmmisi aldinglarda ⱨalidin ketǝy deginini bilimǝn; 10 qünki biz silǝr Misirdin qiⱪⱪininglarda Pǝrwǝrdigarning aldinglarda Ⱪizil Dengizni ⱪorutⱪanliⱪini, xundaⱪla silǝrning Iordan dǝryasining u tǝripidiki Amoriylarning ikki padixaⱨi Siⱨon bilǝn Ogni ⱪandaⱪ ⱪilƣanliⱪinglarni, ularni mutlǝⱪ yoⱪatⱪanliⱪinglarni angliduⱪ. ■ 11 Buni anglap yürikimiz su bolup, silǝrning sǝwǝbinglardin ⱨǝrⱪaysimizning roⱨi qiⱪip kǝtti. Qünki Pǝrwǝrdigar Hudayinglar bolsa yuⱪirida, asmanlarning ⱨǝmdǝ tɵwǝndǝ yǝrning Hudasidur. ■ 12-13 Əmdi silǝrdin ɵtünimǝnki, mǝn silǝrgǝ kɵrsǝtkǝn ⱨimmitim üqün silǝrmu mening atamning jǝmǝtigǝ ⱨimmǝt ⱪilixⱪa Pǝrwǝrdigarning nami bilǝn manga ⱪǝsǝm ⱪilinglar, xundaⱪla ata-anamni, aka-uka, aqa-singil ⱪerindaxlirimni wǝ ularƣa tǝwǝ barliⱪiƣa qeⱪilmasliⱪinglar, jenimizni tirik ⱪaldurup, ɵlümdin ⱪutⱪuzuxunglar toƣrisida manga bir kapalǝt bǝlgisini beringlar, — dedi.

14 Ikkiylǝn uningƣa: — Əgǝr sǝn bu iximizni axkarilap ⱪoymisang, silǝr jeninglardin ayrilsanglar, bizmu jenimizdin ayrilƣaymiz! Xuningdǝk xundaⱪ boliduki, Pǝrwǝrdigar bizgǝ bu zeminni igǝ ⱪilƣuzƣanda, biz jǝzmǝn silǝrgǝ meⱨribanlarqǝ wǝ sǝmimiy muamilidǝ bolimiz, dedi.

15 Xuning bilǝn ayal ularni pǝnjiridin bir tana bilǝn qüxürüp ⱪoydi (qünki uning ɵyi xǝⱨǝrning sepilida bolup, u sepilning üstidǝ olturatti).

Yeriho xǝⱨiridiki ⱪox ⱪatlamliⱪ sǝpillǝr

16 Ayal u ikkisigǝ: — Ⱪoƣliƣuqilar silǝrgǝ uqrap ⱪalmasliⱪi üqün, taƣⱪa qiⱪip, u yǝrdǝ üq kün yoxurunup turunglar; ⱪoƣliƣuqilar xǝⱨǝrgǝ ⱪaytip kǝlgǝndin keyin, andin silǝr ɵz yolunglarƣa mangsanglar bolidu, — dedi.

17 Ikkisi ayalƣa: — Əgǝr sǝn bizning deginimizdǝk ⱪilmisang, sǝn bizgǝ ⱪilƣuzƣan ⱪǝsǝmdin halas bolimiz: — 18 Mana, biz zeminƣa kirgǝn qaƣda, sǝn bizni qüxürüxkǝ ixlǝtkǝn bu ⱪizil tanini pǝnjirigǝ baƣlap ⱪoyƣin; andin ata-anangni, aka-uka ⱪerindaxliringni, xundaⱪla atangning barliⱪ jǝmǝtidikilǝrni ɵyünggǝ, ɵzünggǝ yiƣip jǝm ⱪilƣin. 19 Xundaⱪ boliduki, ɵyüngning ixikliridin taxⱪiriƣa qiⱪⱪan ⱨǝrkimining ⱪeni ɵz bexida bolidu; biz uningƣa mǝs’ul ǝmǝsmiz; lekin biraw ɵyüngdǝ sǝn bilǝn billǝ bolƣan birsining üstigǝ ⱪol salsa, undaⱪta uning ⱪeni bizning beximizƣa qüxkǝy! ■ 20 Əgǝr sǝn bu iximizni axkarilap ⱪoysang, sǝn bizgǝ ⱪilƣuzƣan bu ⱪǝsǝmdin halas bolimiz, — dedi.

21 Raⱨab jawab berip: — Silǝrning degininglǝrdǝk bolsun dǝp, ularni yolƣa selip ⱪoydi. Ular kǝtkǝndin keyin, ayal pǝnjirigǝ u ⱪizil tanini baƣlap ⱪoydi.

22 U ikkisi u yǝrdin ayrilip, taƣⱪa qiⱪip, ⱪoƣliƣuqilar xǝⱨǝrgǝ ⱪaytip kǝtküqǝ u yǝrdǝ üq kün turdi. Ⱪoƣliƣuqilar yol boyidiki ⱨǝmmǝ yǝrni izdǝpmu ularni tapalmidi. 23 Andin bu ikkisi taƣdin qüxüp, ⱪaytip mangdi; ular dǝryadin ɵtüp, Nunning oƣli Yǝxuaning ⱪexiƣa kelip, bexidin kǝqürgǝnlirining ⱨǝmmisini uningƣa dǝp bǝrdi. 24 Ular Yǝxuaƣa: — Pǝrwǝrdigar dǝrwǝⱪǝ barliⱪ zeminni ⱪolimizƣa tapxurdi; zeminda turuwatⱪanlarning ⱨǝmmisi bizning tüpǝylimizdin roⱨi qiⱪip kǝtti, — dedi.

3

Israilning Iordan dǝryasidin ɵtüxi

1 Yǝxua ǝtisi tang sǝⱨǝrdǝ turup, pütkül Israil bilǝn Xittimdin ayrilip Iordan dǝryasiƣa kǝldi; ular dǝryadin ɵtküqǝ xu yǝrdǝ bargaⱨ tikip turdi. 2 Üq kün toxup, sǝrdarlar qedirgaⱨtin ɵtüp, 3 hǝlⱪⱪǝ ǝmr ⱪilip: — Silǝr Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning ǝⱨdǝ sanduⱪini, yǝni Lawiylarning uni kɵtürüp mangƣinini kɵrgǝn ⱨaman, turƣan ornunglardin ⱪozƣilip, ǝⱨdǝ sanduⱪining kǝynidin ǝgixip menginglar. 4 Lekin uning bilǝn silǝrning ariliⱪinglarda ikki ming gǝz ariliⱪ ⱪalsun; ⱪaysi yol bilǝn mangidiƣininglarni bilixinglar üqün, uningƣa yeⱪinlaxmanglar; qünki silǝr ilgiri muxu yol bilǝn mengip baⱪmiƣansilǝr, — dedi.

5 Yǝxua hǝlⱪⱪǝ: — Ɵzünglarni pak-muⱪǝddǝs ⱪilinglar, qünki ǝtǝ Pǝrwǝrdigar aranglarda mɵjizǝ-karamǝtlǝrni kɵrsitidu, — dedi. 6 Andin Yǝxua kaⱨinlarƣa: — Əⱨdǝ sanduⱪini kɵtürüp hǝlⱪning aldida dǝryadin ɵtünglar, dǝp buyruwidi, ular ǝⱨdǝ sanduⱪini elip hǝlⱪning aldida mangdi.

7 Pǝrwǝrdigar Yǝxuaƣa sɵz ⱪilip: — Ⱨǝmmǝ Israilning Mening Musa bilǝn billǝ bolƣinimdǝk, sening bilǝnmu billǝ bolidiƣanliⱪimni bilixi üqün bügündin etibarǝn seni ularning nǝziridǝ qong ⱪilimǝn.■ 8 Əmdi sǝn ǝⱨdǝ sanduⱪini kɵtürgǝn kaⱨinlarƣa: — Silǝr Iordan dǝryasining süyining boyiƣa yetip kǝlgǝndǝ, Iordan dǝryasi iqidǝ turunglar, — degin, — dedi.

9 Yǝxua Israillarƣa: — Bu yaⱪⱪa kelinglar, Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning sɵzini anglanglar, dedi.

10-11 Andin Yǝxua: — Mana, silǝr xu ix arⱪiliⱪ mǝnggülük ⱨayat Tǝngrining aranglarda ikǝnlikini, xundaⱪla Uning silǝrning aldinglardin Ⱨittiylar, Girgaxiylar, Amoriylar, Ⱪanaaniylar, Pǝrizziylar, Ⱨiwiylar, Yǝbusiylarni ⱨǝydiwetidiƣanliⱪini bilisilǝr — pütkül yǝr-zeminning igisining ǝⱨdǝ sanduⱪi silǝrning aldinglarda Iordan dǝryasi iqidin ɵtküzülidu. 12 ǝmdi Israilning ⱪǝbililiridin on ikki adǝmni tallanglar, ⱨǝrⱪaysi ⱪǝbilidin birdin bolsun; 13 xundaⱪ boliduki, pütkül yǝr-zeminning Igisi bolƣan Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini kɵtürgǝn kaⱨinlarning tapini Iordan dǝryasining süyigǝ tǝgkǝndǝ, Iordan dǝryasining süyi, yǝni bax eⱪinidin eⱪip kǝlgǝn sular üzüp taxlinip, dǝrya kɵtürülüp dɵng bolidu, — dedi.■

14 Əmdi xundaⱪ boldiki, hǝlⱪ qedirliridin qiⱪip Iordan dǝryasidin ɵtmǝkqi bolƣanda, ǝⱨdǝ sanduⱪini kɵtürgǝn kaⱨinlar hǝlⱪning aldida mangdi; ■ 15 ǝⱨdǝ sanduⱪini kɵtürgüqilǝr Iordan dǝryasiƣa yetip kelip, putliri suƣa tegixi bilǝnla (orma waⱪtida Iordan dǝryasining süyi dǝryaning ikki ⱪirƣiⱪidin texip qiⱪidu), ■ 16 yuⱪiri eⱪindiki sular heli yiraⱪtila, Zarǝtanning yenidiki Adǝm xǝⱨirining yenida tohtap, dɵng boldi; Arabaⱨ tüzlǝngliki boyidiki dengizƣa, yǝni «Xor Dengizi»ƣa eⱪip qüxüwatⱪan keyinki eⱪimi üzülüp ⱪaldi; hǝlⱪ bolsa Yeriho xǝⱨirining udulidin dǝryadin ɵtüp mangdi. □ 17 Pütkül Israil ⱪuruⱪ yǝrni dǝssǝp, barliⱪ hǝlⱪ Iordan dǝryasidin pütünlǝy ɵtüp bolƣuqilik, Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini kɵtürgǝn kaⱨinlar Iordan dǝryasining otturisida ⱪuruⱪ yǝrdǝ mǝzmut turdi.

4

Dǝryadin ɵtkǝnliki hatirilǝx

1 Pütkül hǝlⱪ Iordan dǝryasidin tamamǝn ɵtüp bolƣanda, Pǝrwǝrdigar Yǝxuaƣa sɵz ⱪilip: —■

2 Hǝlⱪning arisidin on ikki adǝmni talliƣin, ⱨǝr ⱪǝbilidin birdin adǝm bolsun, 3 ularƣa: — Silǝr Iordan dǝryasining otturisidin, kaⱨinlarning putliri mǝzmut turƣan jaydin on ikki taxni elip, ularni kɵtürüp kelip ɵzünglar bügün keqǝ bargaⱨ tikidiƣan yǝrgǝ ⱪoyunglar, degin, dedi.

4 Xuning bilǝn Yǝxua ⱨǝr ⱪǝbilidin birdin adǝmni, yǝni Israillar arisidin talliƣan on ikki kixini qaⱪirdi; 5 andin Yǝxua ularƣa: — Silǝr Iordan dǝryasining otturisiƣa qüxüp Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning ǝⱨdǝ sanduⱪining aldiƣa berip, Israilning on ikki ⱪǝbilisining saniƣa mas ⱨalda birdin taxni elip mürǝnglǝrgǝ ⱪoyunglar. 6 Qünki bu aranglarda bir ǝslǝtmǝ-bǝlgǝ bolidu; kǝlgüsidǝ baliliringlar: — Bu taxlarning silǝrgǝ nemǝ ǝⱨmiyiti bar? — dǝp sorap ⱪalsa, silǝr ularƣa: —

7 Iordan dǝryasining suliri Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪining aldida üzüp ⱪoyuldi; ǝⱨdǝ sanduⱪi Iordan dǝryasidin ɵtküzülgǝndǝ Iordan dǝryasining suliri üzüp ⱪoyuldi; xunga bu taxlar Israillarƣa mǝnggülük bir ǝslǝtmǝ-bǝlgǝ bolidu, — dǝp jawap berisilǝr.■

8 Xuning bilǝn Israillar Yǝxua ularƣa buyruƣandǝk ⱪildi. Pǝrwǝrdigarning Yǝxuaƣa ⱪilƣan ǝmri boyiqǝ Israilning ⱪǝbililirining saniƣa muwapiⱪ Iordan dǝryasining otturisidin on ikki taxni elip, ⱪonidiƣan jayƣa kɵtürüp berip, xu yǝrdǝ ⱪoyup ⱪoydi.

9 Buningdin baxⱪa Yǝxua Iordan dǝryasining otturisida ǝⱨdǝ sanduⱪini kɵtürgǝn kaⱨinlarning putliri mustǝⱨkǝm turƣan jayda on ikki taxni tiklǝp ⱪoydi. Bu taxlar bolsa bügüngiqǝ xu yǝrdǝ turidu.

10 Pǝrwǝrdigar Yǝxuaƣa hǝlⱪⱪǝ eytixⱪa tapiliƣan barliⱪ ixlar orunlanƣuqilik, yǝni Musa ǝslidǝ Yǝxuaƣa buyruƣanlirining ⱨǝmmisi bǝja kǝltürülgüqǝ, ǝⱨdǝ sanduⱪini kɵtürgǝn kaⱨinlar Iordan dǝryasining otturisida tohtap turdi. Hǝlⱪ xu yǝrdin tezdin ɵtüwatatti. 11 Xundaⱪ boldiki, barliⱪ hǝlⱪ tamamǝn ɵtüp bolƣanda, Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪi bilǝn kaⱨinlar hǝlⱪning aldidin ɵtti. 12 Rubǝnlǝr bilǝn Gadlar wǝ Manassǝⱨning yerim ⱪǝbilisidikilǝrmu Musaning ularƣa buyruƣinidǝk sǝptǝ tüzüp Israillarning aldida dǝryadin ɵtti. □  ■ 13 jǝmiy bolup ⱪiriⱪ mingqǝ ⱪorallanƣan kixi Pǝrwǝrdigarning aldidin ɵtüp, Yeriho tüzlǝngliklirigǝ kelip, jǝng ⱪilixⱪa tǝyyar turdi.

14 U küni Pǝrwǝrdigar Yǝxuani pütkül Israilning nǝziridǝ qong ⱪildi; ular uning pütün ɵmridǝ Musadin ⱪorⱪⱪandǝk uningdinmu ⱪorⱪti.■

15 Pǝrwǝrdigar Yǝxuaƣa sɵz ⱪilip: —

16 Ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ sanduⱪini kɵtürgǝn kaⱨinlarƣa: — Iordan dǝryasidin qiⱪinglar, dǝp buyruƣin, dedi.□

17 Xunga Yǝxua kaⱨinlarƣa: — Iordan dǝryasidin qiⱪinglar, dǝp buyrudi. 18 Xundaⱪ boldiki, Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini kɵtürgǝn kaⱨinlar Iordan dǝryasining otturisidin qiⱪip, putlirining tapini ⱪuruⱪluⱪni dǝssixi bilǝnla, Iordan dǝryasining süyi yǝnǝ ɵz jayiƣa ⱪaytip kelip, awwalⱪidǝk ikki ⱪirƣiⱪiƣiqǝ texip eⱪixⱪa baxlidi.

19 Hǝlⱪ bolsa birinqi ayning oninqi küni Iordan dǝryasidin ɵtüp, Yerihoning xǝrⱪining ǝng qǝt tǝripidiki Gilgalƣa kelip qedirgaⱨ tikti.

20 Ular Iordan dǝryasidin alƣaq kǝlgǝn on ikki taxni bolsa, Yǝxua ularni Gilgalda tiklǝp ⱪoydi; 21 andin Israillarƣa: — Keyin baliliringlar ɵz atiliridin: — Bu taxlarning ǝⱨmiyiti nemǝ, dǝp sorisa, 22 silǝr baliliringlarƣa mundaⱪ uⱪturup ⱪoyunglar: — «Israil ilgiri ⱪuruⱪ yǝrni dǝssǝp Iordan dǝryasidin ɵtkǝnidi; 23 qünki Pǝrwǝrdigar Hudayinglar biz Ⱪizil Dengizdin ɵtküqǝ aldimizda uning sulirini ⱪurutup bǝrgǝndǝk, Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝr ɵtküqǝ aldinglarda Iordan dǝryasining süyini ⱪurutup bǝrdi; ■ 24 yǝr yüzidiki barliⱪ ǝllǝr Pǝrwǝrdigarning ⱪolining ⱪanqilik küqlüklükini bilsun, xundaⱪla silǝrning Pǝrwǝrdigar Hudayinglardin ⱨǝmixǝ ⱪorⱪuxunglar üqün U xundaⱪ ⱪildi» — dedi.

5

1 Xundaⱪ boldiki, Iordan dǝryasining ƣǝrb tǝripidiki Amoriylarning ⱨǝmmǝ padixaⱨliri bilǝn dengizning yenidiki Ⱪanaaniylarning ⱨǝmmǝ padixaⱨliri Pǝrwǝrdigarning Israillar ɵtüp kǝtküqǝ ularning aldidin Iordan sulirini ⱪandaⱪ ⱪurutup bǝrginini angliƣanda, yürǝkliri su bolup, Israillarning sǝwǝbidin ularning roⱨi qiⱪay dǝp ⱪaldi.

Yengi bir dǝwrning sünnǝt ⱪilinixi

2 U waⱪitta Pǝrwǝrdigar Yǝxuaƣa sɵz ⱪilip: — Sǝn qaⱪmaⱪ taxliridin piqaⱪlarni yasap, Israillarni ikkinqi ⱪetim hǝtnǝ ⱪilƣin, dedi.■

3 Xuning bilǝn Yǝxua qaⱪmaⱪ taxliridin piqaⱪlarni yasap, Israillarni «Hǝtnilik dɵnglüki»dǝ hǝtnǝ ⱪildi. □ 4 Yǝxuaning ularni hǝtnǝ ⱪilixining sǝwǝbi xu idiki, Misirdin qiⱪⱪan jǝnggǝ yariƣudǝk ⱨǝmmǝ ǝrkǝklǝr Misirdin qiⱪⱪandin keyin qɵllükning yolida ɵlüp tügigǝnidi. 5 Qünki Misirdin qiⱪⱪan barliⱪ hǝlⱪ hǝtnǝ ⱪilinƣan bolsimu, lekin Misirdin qiⱪip qɵllükning yolida yürgǝn waⱪitta Israil arisida tuƣulƣanlarning ⱨǝmmisi hǝtnisiz ⱪalƣanidi; 6 Qünki ǝslidǝ Pǝrwǝrdigarning awaziƣa ⱪulaⱪ salmiƣan, Misirdin qiⱪⱪan hǝlⱪ iqidiki jǝnggǝ yariƣudǝk barliⱪ ǝrkǝklǝr ɵlüp tügigüqǝ Israillar ⱪiriⱪ yil qɵldǝ yürgǝnidi; Pǝrwǝrdigar ularƣa: — Silǝrni Mǝn ata-bowiliringlarƣa berixkǝ ⱪǝsǝm bilǝn wǝdǝ ⱪilƣan zeminni, yǝni süt bilǝn ⱨǝsǝl aⱪidiƣan yurtni kɵrgüqilǝr ⱪilmaymǝn, dǝp ⱪǝsǝm ⱪilƣanidi. ■ 7 Lekin Pǝrwǝrdigar ularning ornini basturƣan ǝwladliri bolsa, yolda hǝtnǝ ⱪilinmiƣaqⱪa, Yǝxua ɵzi ularni hǝtnǝ ⱪildi. 8 Barliⱪ hǝlⱪ hǝtnǝ ⱪilinip, saⱪayƣuqilik qedirlirida, ɵz orunliridin qiⱪmay turdi.

9 U waⱪitta Pǝrwǝrdigar Yǝxuaƣa: — Bügün Mǝn Misirning ar-nomusini üstünglardin yumilitiwǝttim, dedi. Xuning bilǝn u jayƣa «Gilgal» dǝp nam ⱪoyulup, taki bügüngiqǝ xundaⱪ atalmaⱪta.□

10 Xuning bilǝn Israillar Gilgalda qedir tikip turdi. Birinqi ayning on tɵtinqi küni ahximi Yeriho diyarining tüzlǝnglikliridǝ «ɵtüp ketix ⱨeyti»ni ɵtküzdi. ■ 11 «Ɵtüp ketix ⱨeyti»ning ǝtisi ular xu yǝrning axliⱪ mǝⱨsulatliridin yedi, jümlidin xu küni petir nanlarni wǝ ⱪomaqlarni yedi. ■ 12 Ular xu zeminning axliⱪ mǝⱨsulatliridin yegǝndin keyin, ǝtisi «manna»ning qüxüxi tohtidi. Xu waⱪittin tartip Israillarƣa ⱨeq manna bolmidi; xu yilda ular Ⱪanaan zeminining mǝⱨsulatliridin yedi.

Yeriho xǝⱨirining üstidin ƣǝlibǝ ⱪilix

13 Əmma Yǝxua Yerihoƣa yeⱪin kǝlgǝndǝ, bexini kɵtürüp ⱪariwidi, mana uning aldida suƣurulƣan ⱪiliqni tutup turƣan bir adǝm turatti. Yǝxua uning ⱪexiƣa berip uningdin: — Sǝn biz tǝrǝptimu, yaki düxmǝnlirimiz tǝrǝptimu? — dǝp soridi. ■

14 U jawab berip: — Yaⱪ, undaⱪ ǝmǝs, bǝlki Mǝn Pǝrwǝrdigarning ⱪoxunlirining Sǝrdari bolup kǝldim» — dedi.

Yǝxua yǝrgǝ düm yiⱪilip sǝjdǝ ⱪilip uningƣa: — Rǝbbimning ⱪuliƣa nemǝ tapxuruⱪliri barkin? dǝp soridi.□  ■

15 Pǝrwǝrdigarning ⱪoxunining Sǝrdari Yǝxuaƣa: — Putungdiki kǝxingni salƣin, qünki sǝn turƣan yǝr muⱪǝddǝs jaydur, dewidi, Yǝxua xundaⱪ ⱪildi.■

6

1 Yeriho sepilining ⱪowuⱪ-dǝrwaziliri Israillarning sǝwǝbidin mǝⱨkǝm etilip, ⱨeqkim qiⱪalmaytti, ⱨeqkim kirǝlmǝytti.

2 Pǝrwǝrdigar Yǝxuaƣa sɵz ⱪilip: — Mana, Mǝn Yeriho xǝⱨirini, padixaⱨini ⱨǝmdǝ batur jǝngqilirini ⱪolungƣa tapxurdum.

3 Əmdi silǝr, yǝni barliⱪ jǝngqilǝr xǝⱨǝrni bir ⱪetim aylinip menginglar; altǝ küngiqǝ ⱨǝr küni xundaⱪ ⱪilinglar. 4 Ⱨǝmdǝ yǝttǝ kaⱨin ǝⱨdǝ sanduⱪining aldida ⱪoqⱪar münggüzidin etilgǝn yǝttǝ burƣini kɵtürüp mangsun; yǝttinqi künigǝ kǝlgǝndǝ silǝr xǝⱨǝrni yǝttǝ ⱪetim aylinisilǝr; kaⱨinlar burƣilarni qalsun. 5 Xundaⱪ boliduki, ular ⱪoqⱪar burƣiliri bilǝn sozup bir awaz qiⱪarƣinida, barliⱪ kixilǝr burƣining awazini anglap, ⱪattiⱪ tǝntǝnǝ ⱪilip towlisun; buning bilǝn xǝⱨǝrning sepilliri tegidin ɵrülüp qüxidu, ⱨǝrbir adǝm aldiƣa ⱪarap etilip kiridu, — dedi.

6 Xuning bilǝn Nunning oƣli Yǝxua kaⱨinlarni qaⱪirip ularƣa: — Silǝr ǝⱨdǝ sanduⱪini kɵtürüp menginglar; yǝttǝ kaⱨin Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪining aldida yǝttǝ ⱪoqⱪar burƣisini kɵtürüp mangsun, dedi

7 U hǝlⱪⱪǝ: — Qiⱪip xǝⱨǝrni aylininglar; ⱪoralliⱪ lǝxkǝrlǝr Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪining aldida mangsun, dedi.

8 Yǝxua buni hǝlⱪⱪǝ buyruƣandin keyin, Pǝrwǝrdigarning aldida yǝttǝ ⱪoqⱪar burƣisini kɵtürgǝn yǝttǝ kaⱨin aldiƣa mengip burƣilarni qaldi; Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪi bolsa ularning kǝynidin elip mengildi. 9 Ⱪoralliⱪ lǝxkǝrlǝr burƣa qeliwatⱪan kaⱨinlarning aldida mangdi; ǝⱨdǝ sanduⱪining arⱪidin ⱪoƣdiƣuqi ⱪoxun ǝgixip mangdi. Kaⱨinlar mangƣaq burƣa qalatti.

10 Yǝxua hǝlⱪⱪǝ buyrup: — Mǝn silǝrgǝ: «Towlanglar» demigüqǝ nǝ towlimanglar, nǝ awazinglarni qiⱪarmanglar, nǝ aƣzinglardin ⱨeqbir sɵzmu qiⱪmisun; lekin silǝrgǝ «Towlanglar» degǝn künidǝ, xu qaƣda towlanglar, — degǝnidi.

11 Xu tǝriⱪidǝ ular Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini kɵtürüp xǝⱨǝrni bir aylandi. Halayiⱪ qedirgaⱨⱪa ⱪaytip kelip, qedirgaⱨda ⱪondi.

12 Ətisi Yǝxua tang sǝⱨǝrdǝ ⱪopti, kaⱨinlarmu Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini yǝnǝ kɵtürdi; 13 Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪining aldida yǝttǝ ⱪoqⱪar burƣisini kɵtürgǝn yǝttǝ kaⱨin aldiƣa mengip tohtimay qelip mangatti; kaⱨinlar mangƣaq burƣa qalƣanda, ⱪoralliⱪ lǝxkǝrlǝr ularning aldida mangdi, arⱪidin ⱪoƣdiƣuqi ⱪoxun ǝgixip mangdi. □

14 Ikkinqi künimu ular xǝⱨǝrning ǝtrapini bir ⱪetim aylinip, yǝnǝ qedirgaⱨⱪa yenip kǝldi. Ular altǝ küngiqǝ xundaⱪ ⱪilip turdi.

15 Yǝttinqi küni ular tang sǝⱨǝrdǝ ⱪopup, ohxax ⱨalǝttǝ yǝttǝ ⱪetim xǝⱨǝrning ǝtrapini aylandi; pǝⱪǝt xu künila ular xǝⱨǝrning ǝtrapini yǝttǝ ⱪetim aylandi. 16 Yǝttinqi ⱪetim aylinip bolup, kaⱨinlar burƣa qalƣanda Yǝxua hǝlⱪⱪǝ: — Əmdi towlanglar! Qünki Pǝrwǝrdigar xǝⱨǝrni silǝrgǝ tapxurup bǝrdi! 17 Lekin xǝⱨǝr wǝ uning iqidiki barliⱪ nǝrsilǝr Pǝrwǝrdigarƣa mutlǝⱪ atalƣanliⱪi üqün silǝrgǝ «ⱨaram»dur; pǝⱪǝt paⱨixǝ ayal Raⱨab bilǝn uning pütün ɵyidikilǝrla aman ⱪalsun; qünki u biz ǝwǝtkǝn ǝlqilirimizni yoxurup ⱪoyƣanidi. □ 18 Lekin silǝr ⱪandaⱪla bolmisun «ⱨaram» dǝp bekitilgǝn nǝrsilǝrdin ɵzünglarni tartinglar; bolmisa, «ⱨaram» ⱪilinƣan nǝrsilǝrdin elixinglar bilǝn ɵzünglarni ⱨaram ⱪilip, Israilning qedirgaⱨinimu ⱨaram ⱪilip uning üstigǝ apǝt qüxürisilǝr. 19 Əmma barliⱪ altun-kümüx, mis wǝ tɵmürdin bolƣan nǝrsilǝr bolsa Pǝrwǝrdigarƣa muⱪǝddǝs ⱪilinsun; ular Pǝrwǝrdigarning hǝzinisigǝ kirgüzulsun, — dedi.■

20 Xuning bilǝn hǝlⱪ towlixip, kaⱨinlar burƣa qaldi. Xundaⱪ boldiki, hǝlⱪ burƣa awazini angliƣinida intayin ⱪattiⱪ towliwidi, sepil tegidin ɵrülüp qüxti; hǝlⱪ uning üstidin ɵtüp, ⱨǝrbiri ɵz aldiƣa atlinip kirip, xǝⱨǝrni ixƣal ⱪildi. ■ 21 Ular ǝr-ayal bolsun, ⱪeri-yax bolsun, ⱪoy-kala wǝ exǝklǝr bolsun xǝⱨǝr iqidiki ⱨǝmmini ⱪiliqlap yoⱪatti.

22 Yǝxua u zeminni qarlap kǝlgǝn ikki adǝmgǝ: — Silǝr u paⱨixǝ hotunning ɵyigǝ kirip, uningƣa bǝrgǝn ⱪǝsiminglar boyiqǝ uni wǝ uningƣa tǝwǝ bolƣanlarning ⱨǝmmisini elip qiⱪinglar, dedi.■

23 Xuning bilǝn ikki qarliƣuqi yax yigit kirip, Raⱨabni ata-anisi bilǝn ⱪerindaxliriƣa ⱪoxup ⱨǝmmǝ nǝrsiliri bilǝn elip qiⱪti; ular uning barliⱪ uruⱪ-tuƣⱪanlirini elip kelip, ularni Israilning qedirgaⱨining sirtiƣa orunlaxturup ⱪoydi. 24 Halayiⱪ xǝⱨǝrni wǝ xǝⱨǝr iqidiki ⱨǝmmǝ nǝrsilǝrni ot yeⱪip kɵydürüwǝtti. Pǝⱪǝt altun-kümüx, mis wǝ tɵmürdin bolƣan ⱪaqa-ⱪuqa ǝswablarni yiƣip, Pǝrwǝrdigarning ɵyining hǝzinisigǝ ǝkirip ⱪoydi.

25 Lekin Yǝxua paⱨixǝ ayal Raⱨabni, ata jǝmǝtidikilǝrni wǝ uningƣa tǝwǝ bolƣanlirining ⱨǝmmisini tirik saⱪlap ⱪaldi; u bügüngiqǝ Israil arisida turuwatidu; qünki u Yǝxua Yerihoni qarlaxⱪa ǝwǝtkǝn ǝlqilǝrni yoxurup ⱪoyƣanidi.

26 U qaƣda Yǝxua agaⱨ-bexarǝt berip: — Bu Yeriho xǝⱨirini ⱪaytidin yasaxⱪa ⱪopⱪan kixi Pǝrwǝrdigarning aldida ⱪarƣix astida bolidu; u xǝⱨǝrning ulini salƣanda tunji oƣlidin ayrilidu, xǝⱨǝrning ⱪowuⱪlirini orunlaxturidiƣan qaƣda kiqik oƣlidinmu ayrilidu, — dedi.□  ■

27 Pǝrwǝrdigar Yǝxua bilǝn billǝ idi; uning nam-xɵⱨriti pütkül zeminƣa kǝng tarⱪaldi.

7

Aⱪanning gunaⱨ ⱪilip Israil üstigǝ apǝt qüxürüxi

1 Lekin Israil «ⱨaram» nǝrsilǝr üstidǝ itaǝtsizlik ⱪildi; qünki Yǝⱨuda ⱪǝbilisidin bolƣan Zǝraⱨning ǝwrisi, Zabdining nǝwrisi, Karmining oƣli Aⱪan degǝn kixi ⱨaram dǝp bekitilgǝn nǝrsilǝrdin alƣanidi. Buning bilǝn Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi Israilƣa ⱪozƣaldi.■

2 Yǝxua Yerihodin Bǝyt-Əlning xǝrⱪ tǝripidiki Bǝyt-Awǝnning yenida bolƣan Ayi xǝⱨirigǝ birnǝqqǝ adǝm ǝwǝtip ularƣa: — U yǝrgǝ qiⱪip u zeminni qarlap kelinglar, dǝp buyrudi. Xuning bilǝn u adǝmlǝr qiⱪip Ayi zeminini qarlap kǝldi. 3 Ular ⱪaytip kelip, Yǝxuaƣa: — Ⱨǝmmǝ hǝlⱪning u yǝrgǝ berixining ⱨajiti yoⱪ ikǝn, ikki-üq mingqǝ adǝm bolsila ayiƣa ⱨujum ⱪilip uni igiliyǝlǝydu; u yǝrdǝ olturuxluⱪ kixilǝr az bolƣaqⱪa, pütkül hǝlⱪni awarǝ ⱪilip u yǝrgǝ ǝwǝtmigin, — dedi.

4 Xuning bilǝn hǝlⱪtin üq mingqǝ kixi u yǝrgǝ qiⱪti; lekin bular Ayining adǝmliri aldidin ⱪeqip ketixti. 5 Ayining adǝmliri ulardin ottuz altiqǝ kixini urup ɵltürdi; ⱪalƣanlarni sepil ⱪowuⱪining aldidin Xebarimƣiqǝ ⱪoƣlap berip, u yǝrdiki dawanda ularni urup mǝƣlup ⱪildi. Andin hǝlⱪning yüriki su bolup, ⱪattiⱪ sarasimgǝ qüxti. □ 6 Yǝxua kiyimlirini yirtip, Israilning aⱪsaⱪalliri Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪining aldida yǝrgǝ düm yiⱪilip, baxliriƣa topilarni qeqip, u yǝrdǝ kǝq kirgüqǝ yetip ⱪaldi. 7 Yǝxua: — Aⱨ, Rǝb Pǝrwǝrdigar, sǝn bizni Amoriylarning ⱪoliƣa tapxurup ⱨalak ⱪilix üqün, bu hǝlⱪni nemixⱪa Iordan dǝryasining bu tǝripigǝ ɵtküzgǝnsǝn? Biz Iordan dǝryasining u tǝripidǝ turuwǝrgǝn bolsaⱪ boptikǝn! 8 Əy Rǝbbim! Israil ɵz düxmǝnlirining aldidin burulup ⱪaqⱪan yǝrdǝ mǝn nemimu deyǝlǝymǝn? 9 Ⱪanaaniylar, xundaⱪla zeminda barliⱪ turuwatⱪanlar buni anglisa bizni ⱪapsiwelip yǝr yüzidin namimizni üzüp taxlaydu; xu qaƣda Sǝn uluƣ nam-xɵⱨriting üqün nemilǝrni ⱪilisǝn?! — dedi.

10 Lekin Pǝrwǝrdigar Yǝxuaƣa jawab berip mundaⱪ dedi: — «Ornungdin ⱪop! Nemixⱪa xundaⱪ düm yatisǝn? 11 Israil gunaⱨ ⱪildi! Ular yǝnǝ Mǝn ularƣa tapiliƣan ǝⱨdǝmgǝ hilapliⱪ ⱪilip, ⱨaram dǝp bekitilgǝn nǝrsilǝrdin elip, oƣriliⱪ ⱪilip, aldamqiliⱪ ⱪilip ⱨǝm ⱨaram bekitilgǝnni ɵz mallirining arisiƣa tiⱪip ⱪoydi. 12 Xunga Israillar düxmǝnlirining aldida tik turalmaydu; ular ɵzlirini «ⱨaram» ⱪilip bekitip, mutlǝⱪ yoⱪitilixⱪa yüzlǝngǝqkǝ, düxmǝnlirining aldidin burulup arⱪisiƣa ⱪaqidu. Əgǝr silǝr «ⱨaram» dǝp bekitilgǝnni aranglardin tamamǝn yoⱪ ⱪilmisanglar, mundin keyin mǝn silǝr bilǝn billǝ bolmaymǝn.

13 Əmdi sǝn turup hǝlⱪni pak-muⱪǝddǝs ⱪilip ularƣa: — «Ətǝ üqün ɵzünglarni pak ⱪilinglar; qünki Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar xundaⱪ dǝydu: — Əy Israil, sǝndǝ «ⱨaram» dǝp bekitilgǝn nǝrsǝ bardur; bu ⱨaram nǝrsini aranglardin yoⱪ ⱪilmiƣuqilik düxmǝnliringlarning aldida tik turalmaysilǝr. 14 Ətǝ sǝⱨǝrdǝ silǝr ⱪǝbilǝ boyiqǝ ⱨazir ⱪilinisilǝr; xundaⱪ boliduki, Pǝrwǝrdigar bekitkǝn ⱪǝbilǝ jǝmǝt-jǝmǝti boyiqǝ birdin-birdin aldiƣa kǝlsun; Pǝrwǝrdigar bekitkǝn jǝmǝt ailǝ-ailǝ boyiqǝ birdin-birdin ⱨazir bolup aldiƣa kǝlsun; andin Pǝrwǝrdigar bekitkǝn ailidiki ǝrkǝklǝr birdin-birdin aldiƣa kelip ⱨazir bolsun. □ 15 Xundaⱪ boliduki, ⱨaram dǝp bekitilgǝn nǝrsini ɵz yenida saⱪliƣan kixi tepilƣanda, Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdisigǝ hilapliⱪ ⱪilƣanliⱪi üqün ⱨǝm xundaⱪla Israil iqidǝ rǝzillik sadir ⱪilƣini üqün u wǝ uningƣa barliⱪ tǝwǝ bolƣanlar otta kɵydürülsun, — dǝydu», dǝp eytⱪin».

16 Yǝxua ǝtisi tang sǝⱨǝrdǝ turup Israilni aldiƣa yiƣip, ⱪǝbilǝ-ⱪǝbilini ⱨazir ⱪiliwidi, Yǝⱨuda ⱪǝbilisi bekitildi; 17 u Yǝⱨudaning jǝmǝtlirini ⱨazir ⱪiliwidi, Zarⱨiylar jǝmǝti bekitildi. U Zarⱨiylar jǝmǝtini ailǝ-ailǝ boyiqǝ aldiƣa kǝltürüwidi, Zabdi degǝn kixi bekitildi. □ 18 Zabdi ɵz ailisidiki ǝrkǝklǝrni birdin-birdin ⱨazir ⱪiliwidi, Yǝⱨuda ⱪǝbilisidin Zǝraⱨning ǝwladi, Zabdining nǝwrisi, Karmining oƣli Aⱪan bekitildi.□

19 Xuning bilǝn Yǝxua Aⱪanƣa: — Əy oƣlum, Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarƣa xan-xǝrǝpni ⱪayturup berip, Uning ⱨɵrmiti üqün ⱪilƣanliringni iⱪrar ⱪilƣin; mǝndin ⱨeqnemini yoxurmay, ⱪilƣiningning ⱨǝmmisini manga eytⱪin, dedi.□

20 Aⱪan Yǝxuaƣa jawab berip: — Mǝn dǝrwǝⱪǝ Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar aldida gunaⱨ ⱪilip, mundaⱪ-mundaⱪ ⱪildim: 21 mǝn oljining arisidin Xinarda qiⱪⱪan qirayliⱪ bir tonƣa, ikki yüz xǝkǝl kümüx, ǝllik xǝkǝl eƣirliⱪtiki altun tahtiƣa kɵzüm ⱪizirip ularni eliwaldim. Mana, bu nǝrsilǝrni qedirimning otturisidiki yǝrgǝ kɵmüp ⱪoydum, kümüx ularning astida, — dedi.□

22 Xularni dewidi, Yǝxua ǝlqilǝrni ǝwǝtti, ular qedirƣa yügürüp bardi wǝ mana, nǝrsilǝr dǝrwǝⱪǝ qedirda yoxuruⱪluⱪ bolup, kümüx bularning astida idi. 23 Ular bu nǝrsilǝrni qedirdin elip qiⱪip Yǝxuaƣa, xundaⱪla barliⱪ Israillarning ⱪexiƣa kǝltürüp, Pǝrwǝrdigarning aldiƣa ⱪoydi. 24 Andin Yǝxua bilǝn pütkül Israil jamaiti ⱪopup Zǝraⱨning oƣli Aⱪanni, kümüx, ton wǝ altun tahta bilǝn ⱪoxup, uning oƣulliri bilǝn ⱪizlirini, uyliri bilǝn exǝkliri, ⱪoyliri, qediri bilǝn barliⱪ tǝwǝliklirini elip Aⱪor jilƣisiƣa kǝltürdi.

25 Yǝxua Aⱪanƣa: — Sǝn beximizƣa ⱪanqilik apǝt kǝltürdüng! Mana, bügün Pǝrwǝrdigar sening üstünggǝ apǝt kǝltüridu, — dedi. Andin pütkül Israil jamaiti uni qalma-kesǝk ⱪilip ɵltürdi. Ular ailisidikilǝrnimu qalma-kesǝk ⱪilip ɵltürgǝndin keyin, ⱨǝmmini otta kɵydürüwǝtti. □ 26 Andin halayiⱪ bir qong dɵwǝ taxni uning üstigǝ dɵwilǝp ⱪoydi. Bügüngǝ ⱪǝdǝr u u yǝrdǝ turmaⱪta. Buning bilǝn Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi yandi. Xuning bilǝn xu yǝrgǝ «Apǝt jilƣisi» «(Aⱪor jilƣisi)» dǝp nam ⱪoyuldi wǝ bu küngiqǝ xundaⱪ atalmaⱪta.□

8

Israilning Ayi xǝⱨiri üstidin ƣǝlibǝ ⱪilixi

1 Pǝrwǝrdigar Yǝxuaƣa: — Sǝn ⱨeq ⱪorⱪma, ⱨǝm ⱨoduⱪmiƣin. Turup, barliⱪ jǝngqilǝrni ɵzüng bilǝn elip, Ayi xǝⱨirigǝ qiⱪⱪin. Mana, Mǝn Ayining padixaⱨi, hǝlⱪi, xǝⱨiri wǝ zeminini ⱪoxup sening ⱪolungƣa tapxurdum. ■ 2 Sǝn Yeriho bilǝn uning padixaⱨiƣa ⱪandaⱪ ⱪilƣan bolsang Ayi xǝⱨiri bilǝn uning padixaⱨiƣimu xundaⱪ ⱪilisǝn. Pǝⱪǝt silǝr bu ⱪetim xǝⱨǝrdin olja wǝ qarpaylarni alsanglar bolidu. Əmdi sǝn xǝⱨǝrning kǝyni tǝripigǝ ⱨujum ⱪilixⱪa pistirma ⱪoyƣin, — dedi.■  

Ⱪanaan jǝnubiy tǝripidǝ yürgüzülgǝn ⱨǝrbiy yürüxlǝr

3 Xuning bilǝn, Yǝxua bilǝn ⱨǝmmǝ jǝngqilǝr ⱪozƣilip, ayiƣa ⱨujum ⱪilixⱪa qiⱪti. Yǝxua ottuz ming batur jǝngqini ilƣap keqidǝ ularni mangdurdi 4 wǝ ularƣa mundaⱪ tapilidi: — «Silǝr agaⱨ bolup, xǝⱨǝrdin bǝk neri kǝtmǝy xǝⱨǝrning kǝynidǝ mɵkünüp turup, ⱨǝmminglar bɵktürmǝ ⱨujumƣa tǝyyar turunglar. 5 Mǝn ɵzüm bilǝn ⱪalƣan ⱨǝmmǝ kixilǝrni elip xǝⱨǝrgǝ yeⱪin barimǝn; xundaⱪ boliduki, ular baldurⱪidǝk aldimizƣa qiⱪip ⱨujum ⱪilƣanda, biz ularning aldidin ⱪaqimiz; 6 ular jǝzmǝn bizning kǝynimizdin ⱪoƣlaydu; ular: «Israillar baldurⱪidǝk aldimizdin ⱪeqip kǝtti» dǝp oylaydu, biz ularni azdurup xǝⱨǝrdin yiraⱪ elip qiⱪimiz. Xuning üqün biz ularning aldidin ⱪaqimiz. 7 U waⱪitta silǝr bɵktürmidin ⱪopup qiⱪip, xǝⱨǝrni ixƣal ⱪilinglar; qünki Pǝrwǝrdigar Hudayinglar bu xǝⱨǝrni silǝrning ⱪolunglarƣa tapxuridu. 8 Xǝⱨǝrni ixƣal ⱪilƣandin keyin Pǝrwǝrdigarning tapiliƣini boyiqǝ u xǝⱨǝrni ot yeⱪip kɵydüriwetinglar. Mana, mǝn silǝrgǝ ǝmr bǝrdim».

9 Yǝxua ularni yolƣa saldi, ular berip Bǝyt-Əl bilǝn Ayining otturisida, Ayining ƣǝrb tǝripidǝ bɵktürmǝ selip marap olturdi. Yǝxua bolsa u keqisi hǝlⱪning arisida ⱪondi. 10 Ətisi sǝⱨǝr Yǝxua ⱪopup, hǝlⱪni yiƣip tǝkxürdi; andin u Israilning aⱪsaⱪalliri bilǝn billǝ hǝlⱪning aldida Ayiƣa ⱪarxi mangdi. 11 Uning bilǝn billǝ bolƣan ⱨǝmmǝ jǝngqilǝrmu uning bilǝn qiⱪip, xǝⱨǝrning aldiƣa yeⱪin berip, Ayining ximal tǝripidǝ qedir tikti. Ular qüxkǝn jay bilǝn Ayining otturisida bir jilƣa bar idi. 12 Yǝxua bǝx mingqǝ adǝmni tallap elip berip, Bǝyt-Əl bilǝn Ayining otturisida, xǝⱨǝrning ƣǝrb tǝripidǝ bɵktürmǝ turƣuzƣanidi. 13 Xundaⱪ ⱪilip, barliⱪ hǝlⱪ, yǝni xǝⱨǝrning ximal tǝripidiki bargaⱨtiki ⱪoxun bilǝn ƣǝrb tǝripidiki pistirma ⱪoxun orunlaxturup bɵlündi. Xu keqisi Yǝxua ɵzi jilƣining otturisiƣa qüxti. 14 Ayining padixaⱨi xu ǝⱨwalni kɵrdi wǝ xǝⱨǝrdikilǝr aldirap sǝⱨǝr ⱪopuxti; padixaⱨ bilǝn barliⱪ hǝlⱪi Israil bilǝn soⱪuxux üqün bǝlgilǝngǝn waⱪitta Arabaⱨ tüzlǝnglikigǝ qiⱪti. Lekin padixaⱨning xǝⱨǝrning kǝynidiki pistirma ⱪoxundin hǝwiri yoⱪ idi. □ 15 Yǝxua bilǝn barliⱪ Israil bolsa ɵzlirini ulardin yengilgǝngǝ selip, qɵl tǝrǝpkǝ ⱪaqti. 16 Xǝⱨǝrdǝ bar hǝlⱪning ⱨǝmmisi ularni ⱪoƣlaxⱪa qaⱪirildi; ular kelip Yǝxuani ⱪoƣliƣanda, ular azdurulup xǝⱨǝrdin yiraⱪ ⱪilindi. 17 Ayi bilǝn Bǝyt-Əlning iqidǝ Israilni ⱪoƣlaxⱪa qiⱪmiƣan ⱨeqbir ǝr kixi ⱪalmidi; ular xǝⱨǝrni oquⱪ ⱪoyup, ⱨǝmmisi Israilni ⱪoƣlap qiⱪip kǝtti.

18 U waⱪitta Pǝrwǝrdigar Yǝxuaƣa: — Ⱪolungdiki nǝyzini ayiƣa ⱪaritip uzatⱪin; qünki Mǝn uni sening ⱪolungƣa tapxurdum, — dewidi, Yǝxua ⱪolidiki nǝyzini xǝⱨǝrgǝ ⱪaritip uzatti. 19 U ⱪolidiki nǝyzini uzatⱪan ⱨaman pistirmida yatⱪanlar jayidin tezla qiⱪip, yügürginiqǝ xǝⱨǝrgǝ etilip kirip, uni ixƣal ⱪilip xuan ot yeⱪip kɵydürüwǝtti.

20 Ayining adǝmliri burulup ⱪariwidi, mana xǝⱨǝrdin asman-pǝlǝk ɵrlǝwatⱪan tütünni kɵrdi, ya u yaⱪⱪa ya bu yaⱪⱪa ⱪaqayli desǝ, ⱨeq ⱨali ⱪalmiƣanidi; qɵl tǝrǝpkǝ ⱪaqⱪan Israillar burulup ɵzlirini ⱪoƣlap keliwatⱪanlarƣa ⱨujum ⱪildi. 21 Yǝxua bilǝn barliⱪ Israil pistirma ⱪoxunning xǝⱨǝrni elip bolƣanliⱪini, xundaⱪla xǝⱨǝrdin tütünning ɵrlǝp qiⱪⱪinini kɵrüp, yenip kelip, Ayining adǝmlirini ɵltürgili turdi. 22 Xuning bilǝn bir waⱪitta xǝⱨǝrni alƣanlarmu xǝⱨǝrdin qiⱪip ularƣa ⱨujum ⱪildi. Xuning bilǝn ular Israillarning otturisida, bǝziliri bu tǝrǝptin, bǝziliri u tǝrǝptin ⱪapsilip ⱪaldi. Israillar ularning ⱨeqbirini ⱪoymay, ⱨǝmmisini ɵltürüwǝtti.■

23 Ular Ayining padixaⱨini tirik tutup, Yǝxuaning aldiƣa elip bardi. 24 Israil dalada uqriƣan barliⱪ ayiliⱪlarni, yǝni ɵzlirini qɵlgiqǝ ⱪoƣlap kǝlgǝnlǝrni ⱪirip yoⱪatⱪandin keyin (ularning ⱨǝmmisi ⱪiliqlinip yoⱪitilƣanidi), barliⱪ Israil Ayiƣa yenip kelip, u yǝrdikilǝrni ⱪiliqlap ɵltürdi. 25 Xundaⱪ boldiki, xu künidǝ ɵltürülgǝn ǝr-ayallar, yǝni ayiliⱪlarning ⱨǝmmisi on ikki ming adǝm idi. 26 Qünki Yǝxua Ayida turuwatⱪan ⱨǝmmǝ adǝm yoⱪitilmiƣuqǝ ⱪolidiki uzutup turƣan nǝyzisini yiƣmiƣanidi. 27 Ⱨalbuki, Pǝrwǝrdigarning Yǝxuaƣa buyruƣan sɵzi boyiqǝ Israillar xǝⱨǝrdiki qarpay bilǝn oljini ɵzliri üqün aldi. ■ 28 Andin Yǝxua Ayi xǝⱨirini kɵydürüp, uni ǝbǝdgiqǝ Harabilik dɵwisigǝ aylanduruwǝtti; taki bügüngiqǝ u xundaⱪ turmaⱪta.

29 Ayining padixaⱨini bolsa, u bir dǝrǝhⱪǝ asturup, u yǝrdǝ kǝqkiqǝ turƣuzdi. Kün patⱪanda Yǝxua ǝmr ⱪiliwidi, kixilǝr uning ɵlükini dǝrǝhtin qüxürüp, uni xǝⱨǝrning ⱪowuⱪining aldiƣa taxlap, üstigǝ qong bir dɵwǝ taxni dɵwiliwǝtti; bu tax dɵwisi bügüngiqǝ turmaⱪta.■

Israilning ɵzlirini Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdisigǝ ⱪaytidin baƣlixi

30 Andin Yǝxua Ebal teƣida Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarƣa ⱪurbangaⱨ yasidi. 31 Pǝrwǝrdigarning ⱪuli Musaning Israilƣa buyruƣini boyiqǝ, Musaƣa nazil ⱪilinƣan ⱪanun kitabida pütülgǝndǝk, ⱪurbangaⱨ ⱨeqbir tɵmür ǝswab tǝgküzülmigǝn pütün taxlardin yasalƣanidi. Uning üstidǝ hǝlⱪ Pǝrwǝrdigarƣa atap kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar wǝ inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪliri sunup turdi. ■ 32 Xu yǝrdǝ Yǝxua uning taxlirining üstigǝ pütkül Israilning aldida Musa pütkǝn ⱪanunni kɵqürüp pütüp ⱪoydi. ■ 33 Andin pütkül Israil hǝlⱪi, ularning aⱪsaⱪalliri, ǝmǝldarliri bilǝn ⱨakimliri, mǝyli musapirlar bolsun yaki ularning arisida tuƣulƣanlar bolsun, ⱨǝmmisi Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪining ikki tǝripidǝ, ǝⱨdǝ sanduⱪini kɵtürgǝn kaⱨinlar bolƣan Lawiylarning aldida ɵrǝ turdi; Pǝrwǝrdigarning ⱪuli Musaning dǝslǝptǝ buyruƣini boyiqǝ, Israillarning bǝht-bǝrikitini tilǝxkǝ hǝlⱪning yerimi Gǝrizim teƣi aldida, yǝnǝ bir yerimi Ebal teƣi aldida turdi.□

34 Andin Yǝxua ⱪanun kitabida pütülgǝnning ⱨǝmmisigǝ muwapiⱪ ⱪanundiki ⱨǝmmǝ sɵzlǝrni, jümlidin bǝht-bǝrikǝt sɵzliri wǝ lǝnǝt sɵzlirini oⱪup bǝrdi. 35 Yǝxua bularni pütkül Israil jamaitigǝ, jümlidin ayallar, balilar wǝ ularning arisida turuwatⱪan musapirlarƣa oⱪup bǝrdi; Musaning barliⱪ buyruƣanliridin ⱨeqbir sɵzni ⱪaldurmidi. ■

9

Gibeonluⱪlarning Israilni aldap ⱪoyuxi

1 Əmdi xundaⱪ boldiki, Iordan dǝryasining ƣǝrb tǝripidiki, yǝni taƣliⱪ rayondiki, Xǝfǝlaⱨ oymanliⱪidiki, Uluƣ Dengiz boyidiki, Liwanning uduliƣiqǝ sozulƣan barliⱪ yurtlardiki padixaⱨlar wǝ xuningdǝk Ⱨittiylar, Amoriylar, Ⱪanaaniylar, Pǝrizziylǝr, Ⱨiwiylar, Yǝbusiylarning padixaⱨliri bu ixtin hǝwǝr tapⱪanda, □ 2 ⱨǝmmisi bir bolup Yǝxua bilǝn Israilƣa ⱪarxi jǝng ⱪilƣili ittipaⱪlaxti.

3 Əmma Gibeon aⱨaliliri Yǝxuaning Yeriho bilǝn Ayiƣa nemǝ ⱪilƣinini angliƣanda, 4 ular ⱨiylǝ-mikir ixlitip, ɵzlirini uzun sǝpǝrdǝ bolƣandǝk kɵrsitip, exǝklǝrgǝ kona taƣar-hurjun bilǝn kona, yirtiⱪ-yamaⱪ xarab tulumlirini artip, □ 5 putliriƣa yamaⱪ qüxkǝn kona kǝxlǝrni kiyip, kona jul-jul eginlǝrni üstigǝ oriƣan idi; ular sǝpǝrgǝ alƣan nanlarning ⱨǝmmisi pahtilixip ⱪurup kǝtkǝnidi. □ 6 Ular Gilgal qedirgaⱨiƣa berip Yǝxuaning ⱪexiƣa kirip uning bilǝn Israillarƣa: — Biz yiraⱪ yurttin kǝlduⱪ; biz bilǝn ǝⱨdǝ tüzsǝnglar, dedi.

7 Lekin Israillar Ⱨiwiylarƣa jawab berip: — Silǝr bizning arimizda turuwatⱪan muxu yǝrliklǝr boluxunglar mumkin; undaⱪta biz silǝr bilǝn ⱪandaⱪmu ǝⱨdǝ tüzimiz? — dedi.

8 Ular Yǝxuaƣa: — Biz sening ⱪulliringmiz, dedi. Yǝxua ulardin: — Silǝr kim, ⱪǝyǝrdin kǝldinglar? — dǝp soridi.

9 Ular uningƣa jawab berip: — Sening ⱪulliring bolsa Pǝrwǝrdigar Hudayingning namini angliƣanliⱪi üqün naⱨayiti yiraⱪ yurttin kǝldi. Qünki biz Uning nam-xɵⱨritini wǝ Uning Misirda ⱪilƣan ⱨǝmmǝ ixlirini, 10 xundaⱪla Uning Iordanning u tǝripidiki Amoriylarning ikki padixaⱨi, yǝni Ⱨǝxbonning padixaⱨi Siⱨon bilǝn Axtarotta turuⱪluⱪ Baxanning padixaⱨi Ogⱪa nemǝ ⱪilƣinini angliduⱪ. ■ 11 Xunga aⱪsaⱪallirimiz bilǝn yurtta turƣuqi ⱨǝmmǝ hǝlⱪ bizgǝ sɵz ⱪilip: — Ⱪolunglarƣa sǝpǝrgǝ lazimliⱪ ozuⱪ-tülük elip, berip Israillar bilǝn kɵrüxüp ularƣa: «Biz silǝrning ⱪulluⱪunglarda bolimiz; xunga biz bilǝn ǝⱨdǝ tüzünglar», dǝnglar, dǝp bizni ǝwǝtti. 12 Silǝrning ⱪexinglarƣa ⱪarap yolƣa qiⱪⱪan künidǝ biz sǝpirimiz üqün ɵyimizdin alƣan nan issiⱪ idi, mana ⱨazir u ⱪurup, pahtilixip ketiptu. 13 Bu xarab tulumliri bolsa xarab ⱪaqiliƣanda yengi idi, mana ǝmdi yirtilip ketiptu. Biz kiygǝn bu kiyimlǝr wǝ kǝxlǝr sǝpǝrning intayin uzunluⱪidin konirap kǝtti, — dedi.

14 Xuning bilǝn Israillar ularning ozuⱪ-tülükidin azraⱪ aldi, lekin Pǝrwǝrdigardin yol sorimidi.□

15 Xundaⱪ ⱪilip, Yǝxua ular bilǝn sülⱨi tüzüp, ularni tirik ⱪoyuxⱪa ular bilǝn ǝⱨd baƣlidi; jamaǝt ǝmirlirimu ularƣa ⱪǝsǝm ⱪilip bǝrdi.

16 Ular ǝⱨdǝ baƣlixip üq kündin keyin, bu hǝlⱪning ɵzlirigǝ ⱪoxna ikǝnlikini, ɵzlirining arisida olturuxluⱪ ikǝnliki ularƣa mǝlum boldi. 17 Israillar sǝpirini dawamlaxturup üqinqi küni ularning xǝⱨǝrlirigǝ yetip kǝldi; ularning xǝⱨǝrliri Gibeon, Kǝfiraⱨ, Bǝǝrot bilǝn Kiriat-yearim idi. 18 Jamaǝtning ǝmirliri ilgiri Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarning nami bilǝn ularƣa ⱪǝsǝm ⱪilƣan bolƣaqⱪa, Israillar ularƣa ⱨujum ⱪilmidi. Buning bilǝn pütkül jamaǝt ǝmirlǝr üstidin ƣotuldaxⱪili turdi. 19 Lekin ǝmirlǝrning ⱨǝmmisi pütkül jamaǝtkǝ: — Biz ularƣa Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarning nami bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilip bǝrgǝqkǝ, ularƣa ⱪol tǝgküzǝlmǝymiz. 20 Biz ularƣa ⱪilƣan ⱪǝsǝmimiz tüpǝylidin, üstimizgǝ ƣǝzǝp qüxmǝsliki üqün ularni tirik ⱪalduruxmiz kerǝk; ularƣa xundaⱪ ⱪilmisaⱪ bolmaydu, dedi. 21 Andin ǝmirlǝr jamaǝtkǝ yǝnǝ: — Ularni tirik ⱪoyunglar; ⱨalbuki, ular pütkül jamaǝt üqün otun yarƣuqi wǝ su toxuƣuqilar bolidu, dedi. Bu ix ǝmirlǝr jamaǝtkǝ degǝndǝk boldi.

22 U waⱪitta Yǝxua ularni qaⱪirip ularƣa: — Silǝr arimizdiki yǝrliklǝr turup, nemixⱪa biz yiraⱪtin kǝlduⱪ, dǝp bizni aldidinglar? 23 Buning üqün silǝr ǝmdi lǝnǝtkǝ ⱪelip, aranglarda Hudayimning ɵyi üqün otun yaridiƣan wǝ su toxuydiƣan ⱪul boluxtin birǝr adǝmmu mustǝsna bolmaydu, — dedi.

24 Xuning bilǝn ular Yǝxuaƣa jawab berip: — Pǝrwǝrdigar Hudayingning Ɵz ⱪuli bolƣan Musaƣa ǝmr ⱪilip, barliⱪ zeminni silǝrgǝ berixkǝ, xundaⱪla zeminda turuwatⱪanlarning ⱨǝmmisini aldinglardin yoⱪitixⱪa wǝdǝ ⱪilƣanliⱪi ⱪulliring bolƣan peⱪirlarƣa eniⱪ mǝlum ⱪilindi; xunga biz silǝrning tüpǝylinglardin jenimizdin jǝzmǝn ayrilip ⱪalimiz dǝp wǝⱨimigǝ qüxüp, bu ixni ⱪilip salduⱪ. ■ 25 Əmdi biz ⱪolungƣa qüxtuⱪ; nǝziringgǝ nemǝ yahxi wǝ durus kɵrünsǝ xuni ⱪilƣin, — dedi.

26 Yǝxua ǝnǝ xundaⱪ ⱪilix bilǝn ularni Israilning ⱪolidin ⱪutⱪuzdi; Israillar ularni ɵltürmidi. 27 Lekin xu küni Yǝxua Pǝrwǝrdigar tallaydiƣan jayda jamaǝt üqün wǝ Pǝrwǝrdigarning ⱪurbangaⱨi üqün ularni otun yarƣuqilar wǝ su toxuƣuqilar dǝp bekitti. Ular bügüngǝ ⱪǝdǝr xundaⱪ ⱪilip kǝlmǝktǝ.

10

Amoriylarning ittipaⱪdax ⱪoxunning üstidin ƣalib kelixi — ajayib bir mɵjizǝ

1 Xundaⱪ boldiki, Yerusalemning padixaⱨi Adoni-zǝdǝk Yǝxuaning Ayi xǝⱨirini ixƣal ⱪilip, uni mutlǝⱪ yoⱪatⱪanliⱪini, Yeriho bilǝn uning padixaⱨiƣa ⱪilƣinidǝk, Ayi bilǝn uning padixaⱨiƣimu xundaⱪ ⱪilƣinini, Gibeonda olturƣuqilarning Israil bilǝn sülⱨ tüzüp, ularning arisida turuwatⱪanliⱪini anglap, □  ■ 2 u wǝ hǝlⱪi ⱪattiⱪ ⱪorⱪti; qünki Gibeon bolsa Ayidin qong xǝⱨǝr bolup, paytǝht xǝⱨǝrliridǝk idi; uning ⱨǝmmǝ adǝmliri tolimu batur palwanlar idi. 3 Xuning bilǝn Yerusalemning padixaⱨi Adoni-zǝdǝk Ⱨebronning padixaⱨi Ⱨoⱨam, Yarmutning padixaⱨi Piram, Laⱪixning padixaⱨi Yafiya wǝ Əglonning padixaⱨi Dǝbirgǝ hǝwǝr ǝwǝtip: — 4 Mening yenimƣa kelip Gibeonlarƣa ⱨujum ⱪiliximiz üqün manga mǝdǝt beringlar; qünki ular bolsa Yǝxua wǝ Israillar bilǝn sülⱨ tüzüwaldi, — dedi.

5 Xundaⱪ ⱪilip Amoriylarning bǝx padixaⱨi, yǝni Yerusalemning padixaⱨi, Ⱨebronning padixaⱨi, Yarmutning padixaⱨi, Laⱪixning padixaⱨi wǝ Əglonning padixaⱨi — ular ɵzliri barliⱪ ⱪoxunliri bilǝn billǝ qiⱪip, Gibeonning udulida bargaⱨ tikip, uningƣa ⱨujum ⱪildi.

6 Buning bilǝn Gibeonliⱪlar Gilgaldiki qedirgaⱨⱪa, Yǝxuaning ⱪexiƣa adǝm ǝwǝtip: — Sǝn ɵz ⱪulliringni taxliwǝtmǝy, dǝrⱨal ⱪeximizƣa kelip mǝdǝt berip, bizni ⱪutⱪuzƣin; qünki taƣliⱪ rayonda olturuxluⱪ Amoriylarning barliⱪ padixaⱨliri birlixip bizgǝ ⱨujum ⱪildi, — dedi.□

7 Buni anglap Yǝxua barliⱪ jǝngqilǝrni, jümlidin ⱨǝmmǝ batur palwanlarni elip Gilgaldin yolƣa qiⱪti. 8 Pǝrwǝrdigar Yǝxuaƣa: — Ulardin ⱪorⱪmiƣin; qünki Mǝn ularni sening ⱪolungƣa tapxurdum, ularning ⱨeqbiri aldingda put tirǝp turalmaydu, — dedi.

9 Yǝxua Gilgaldin qiⱪip pütün keqǝ mengip ularning üstigǝ tuyuⱪsiz qüxti. 10 Pǝrwǝrdigar ularni Israilning aldida tiripirǝn ⱪildi, Yǝxua ularni Gibeonda ⱪattiⱪ mǝƣlup ⱪilip ⱪirip, Bǝyt-Ⱨoronƣa qiⱪidiƣan dawan yolida ⱪoƣlap, Azikaⱨ bilǝn Makkǝdaⱨⱪiqǝ sürüp-toⱪay ⱪildi. 11 Ular Israildin ⱪeqip, Bǝyt-Ⱨoronning dawanidin qüxüwatⱪanda, Pǝrwǝrdigar taki ular Azikaⱨⱪa yǝtküqǝ asmandin ularning üstigǝ qong-qong mɵldür-taxlarni yaƣdurdi. Ular ɵldi; muxu mɵldürlǝr bilǝn ɵltürülgǝnlǝr Israillar ⱪiliqlap ɵltürgǝnlǝrdin kɵp idi.

12 Andin Yǝxua Pǝrwǝrdigarƣa sɵz ⱪildi, — yǝni Pǝrwǝrdigar Amoriylarni Israilning aldiƣa tapxurƣan künidǝ u Israilning kɵz aldida Pǝrwǝrdigarƣa mundaⱪ dedi: — «Əy ⱪuyax, Gibeon üstidǝ tohtap tur! Əy ay, Ayjalon jilƣisi üstidǝ tohtap tur!»

13 Xuni dewidi, hǝlⱪ düxmǝnlǝrdin intiⱪam elip bolƣuqilik ⱪuyax mangmay tohtap turdi, aymu tohtap turdi. Bu wǝⱪǝ Yaxarning kitabida pütülgǝn ǝmǝsmidi? Ⱪuyax tǝhminǝn pütün bir kün asmanning otturisida tohtap olturuxⱪa aldirimidi. □ 14 Pǝrwǝrdigar bir insanning nidasiƣa ⱪulaⱪ salƣan xundaⱪ bir kün ilgiri bolup baⱪmiƣan wǝ keyinmu bolup baⱪmidi; qünki Pǝrwǝrdigar Israil üqün jǝng ⱪildi.

15 Andin Yǝxua bilǝn pütkül Israil Gilgaldiki qedirgaⱨⱪa yenip kǝldi. 16 Əmma u bǝx padixaⱨ bolsa ⱪeqip Makkǝdaⱨtiki ƣarƣa yoxuruniwaldi.

17 Xuning bilǝn birsi Yǝxuaƣa mǝlum ⱪilip: — U bǝx padixaⱨ tepildi; ular Makkǝdaⱨtiki ƣarƣa yoxuruniwaptu, dedi. 18 Yǝxua: — Undaⱪ bolsa ƣarning aƣziƣa qong-qong taxlarni yumilitip ⱪoyunglar, andin uning aldida adǝmlǝrni kɵzǝtkǝ ⱪoyunglar. 19 Lekin silǝr tohtap ⱪalmay düxmǝnliringlarni ⱪoƣlap kǝynidǝ ⱪalƣanlarni ⱪiringlar; ularni ɵz xǝⱨǝrlirigǝ kirgüzmǝnglar, qunki Pǝrwǝrdigar Hudayinglar ularni ⱪolunglarƣa tapxurup bǝrdi, — dedi.

20 Andin xundaⱪ boldiki, Yǝxua bilǝn Israillar bularni ⱪirip ⱪattiⱪ mǝƣlup ⱪilip yoⱪatti; lekin ⱪeqip ⱪutulƣan bir ⱪalduⱪ mustǝⱨkǝm xǝⱨǝrlirigǝ kiriwaldi. 21 Andin barliⱪ hǝlⱪ Makkǝdaⱨtiki qedirgaⱨⱪa, Yǝxuaning ⱪexiƣa tinq-salamǝt yenip kǝldi. Ⱨeqkim Israillarƣa ⱪarxi eƣiz eqixⱪa jür’ǝt ⱪilalmidi.□

22 Yǝxua: — Ƣarning aƣzini eqip, u bǝx padixaⱨni ƣardin qiⱪirip mening ⱪeximƣa elip kelinglar, — dedi.

23 Ular xundaⱪ ⱪilip bǝx padixaⱨni, yǝni Yerusalemning padixaⱨi, Ⱨebronning padixaⱨi, Yarmutning padixaⱨi, Laⱪixning padixaⱨi wǝ Əglonning padixaⱨini ƣardin qiⱪirip uning ⱪexiƣa elip kǝldi. 24 U padixaⱨlar Yǝxuaning ⱪexiƣa kǝltürülgǝndǝ, Yǝxua Israilning ⱨǝmmǝ adǝmlirini qaⱪirip, ɵzi bilǝn jǝnggǝ qiⱪⱪan lǝxkǝr sǝrdarliriƣa: — Kelip putliringlarni bu padixaⱨlarning gǝdinigǝ ⱪoyunglar, — dedi. Xundaⱪ dewidi, ular kelip putlirini ularning gǝdǝnlirigǝ ⱪoydi. 25 Andin Yǝxua ularƣa: — Ⱪorⱪmanglar wǝ ⱨeq ⱨoduⱪmanglar, ⱪǝysǝr wǝ ƣǝyrǝtlik bolunglar; qünki Pǝrwǝrdigar silǝr ⱨujum ⱪilƣan barliⱪ düxmǝnliringlarƣa xundaⱪ ixni ⱪilidu, — dedi.

26 Andin Yǝxua padixaⱨlarni ⱪiliqlap ɵltürüp, jǝsǝtlirini bǝx dǝrǝhkǝ esip ⱪoydi; ular dǝrǝhlǝrning üstidǝ kǝqkiqǝ esiⱪliⱪ turdi. ■ 27 Kün patⱪanda Yǝxuaning buyruⱪi bilǝn kixilǝr ɵlüklǝrni dǝrǝhlǝrdin qüxürüp, ular ilgiri yoxurunƣan ƣarƣa taxlap, ƣarning aƣziƣa qong-qong taxlarni ⱪoyup ⱪoydi. Bu taxlar taki büküngǝ ⱪǝdǝr xu yǝrdǝ turmaⱪta.

Zeminning jǝnubiy tǝripidǝ urux ⱪilix

28 U küni Yǝxua Makkǝdaⱨni ixƣal ⱪilip, uning padixaⱨi bilǝn xǝⱨiridiki ⱨǝmmǝ hǝlⱪning birinimu ⱪoymay ⱪiliqlap mutlǝⱪ yoⱪatti; u Yerihoning padixaⱨiƣa ⱪilƣinidǝk Makkǝdaⱨning padixaⱨiƣimu xundaⱪ ⱪildi.

29 Andin Yǝxua bilǝn barliⱪ Israillar Makkǝdaⱨtin qiⱪip, Libnaⱨⱪa berip Libnaⱨ xǝⱨirigǝ ⱨujum ⱪildi. 30 Pǝrwǝrdigar unimu padixaⱨi bilǝn ⱪoxup Israilning ⱪoliƣa tapxurup bǝrdi; Yǝxua uni ⱪiliq bilǝn urup, xǝⱨiridiki ⱨǝmmǝ hǝlⱪning birinimu ⱪoymay ⱪiliqlap ɵltürdi; u Yerihoning padixaⱨiƣa ⱪilƣinidǝk uning padixaⱨiƣimu xundaⱪ ⱪildi.

31 Andin Yǝxua bilǝn barliⱪ Israil Libnaⱨdin qiⱪip, Laⱪixⱪa berip, uni ⱪamal ⱪilip uningƣa ⱨujum ⱪildi. 32 Pǝrwǝrdigar Laⱪixni Israilning ⱪoliƣa tapxurdi; ular ikkinqi künila uni ⱪiliq bilǝn elip, dǝl Libnaⱨⱪa ⱪilƣinidǝk, xǝⱨiridiki hǝlⱪning birinimu ⱪoymay ⱪiliqlap ɵltürdi.

33 U waⱪitta Gǝzǝrning padixaⱨi Ⱨoram Laⱪix xǝⱨirigǝ mǝdǝt berix üqün qiⱪip kǝldi; lekin Yǝxua uni barliⱪ adǝmliri bilǝn ⱪoxup urup, ulardin ⱨeqkimni tirik ⱪoymay ɵltürdi.

34 Andin Yǝxua bilǝn barliⱪ Israil Laⱪixtin qiⱪip, Əglonƣa berip uni ⱪamal ⱪilip, u xǝⱨǝrgǝ ⱨujum ⱪildi. 35 Ular xu küni xǝⱨǝrni elip, uningdiki adǝmlǝrni ⱪiliqlidi; xu küni Yǝxua xǝⱨǝrdiki barliⱪ kixilǝrni tǝltɵküs yoⱪatti; u dǝl Laⱪixⱪa ⱪilƣinidǝk, ularƣimu xundaⱪ ⱪildi. 36 Andin Yǝxua bilǝn Israilning ⱨǝmmisi Əglondin qiⱪip Ⱨebronƣa berip, u xǝⱨǝrgǝ ⱨujum ⱪildi. 37 Ular uni elip, dǝl Əglonda ⱪilƣandǝk uning padixaⱨini ⱪiliqlap, uningƣa ⱪaraxliⱪ ⱨǝmmǝ yeza-kǝntlirini elip, ularning iqidǝ olturuxluⱪ ⱨǝmmǝ adǝmning ⱨeqbirini ⱪoymay ⱪiliqlap yoⱪatti. Yǝxua xǝⱨǝrni wǝ iqidiki barliⱪ adǝmlǝrni mutlǝⱪ yoⱪatti.

38 Andin Yǝxua bilǝn barliⱪ Israillar Dǝbirgǝ berip, u xǝⱨǝrgǝ ⱨujum ⱪildi. 39 U xǝⱨǝrni elip wǝ uningƣa ⱪaraxliⱪ ⱨǝmmǝ yeza-kǝntlirini ⱪiliq bilǝn urup, padixaⱨini tutup, bulardiki barliⱪ adǝmlǝrning ⱨeqbirini ⱪoymay tǝltɵküs yoⱪatti. Yǝxua Ⱨebronƣa ⱪilƣinidǝk, Libnaⱨⱪa wǝ uning padixaⱨiƣa ⱪilƣinidǝk, Dǝbir bilǝn uning padixaⱨiƣimu xundaⱪ ⱪildi.

40 Bu tǝriⱪidǝ Yǝxua xu pütün yurtni, yǝni taƣliⱪ rayonni, jǝnubiy Nǝgǝw yurtini, Xǝfǝlaⱨ oymanliⱪini, dawandiki yurtlarni ⱨujum ⱪilip elip, ⱨǝmmǝ yurtni ixƣal ⱪilip barliⱪ padixaⱨliri bilǝn mǝƣlup ⱪildi. Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar buyruƣinidǝk, u ⱨeqkimni ⱪoymay, bǝlki nǝpǝsi barlarning ⱨǝmmisini mutlǝⱪ yoⱪatti. ■ 41 Yǝxua Ⱪadǝx-Barneadin tartip Gazaƣiqǝ bolƣan yurtlarni, xuningdǝk Goxǝnning pütkül yurtini taki Gibeonƣiqimu ⱨujum bilǝn aldi. 42 Bu ⱪetimⱪi uruxta Yǝxua bu padixaⱨlarni mǝƣlup ⱪilip, ularning zeminini igilidi. Qünki Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar Israil tǝrǝptǝ turup jǝng ⱪildi.

43 Andin Yǝxua bilǝn barliⱪ Israil Gilgaldiki qedirgaⱨⱪa yenip kǝldi.

11

Ximaliy ittipaⱪdax ǝllǝr bilǝn urux ⱪilix

1 Əmma Ⱨazorning padixaⱨi Yabin bularni anglap Madonning padixaⱨi Yobab bilǝn Ximronning padixaⱨi wǝ Aⱪsafning padixaⱨiƣa adǝm ǝwǝtti, 2 xundaⱪla ximaldiki taƣliⱪ rayondiki padixaⱨlarƣa, Kinnǝrotning jǝnubidiki tüzlǝnglik, oymanliⱪ wǝ ƣǝrbtiki Dor egizlikidiki ⱨǝmmǝ padixaⱨlarƣa ǝlqi ǝwǝtti; □ 3 U yǝnǝ xǝrⱪ bilǝn ƣǝrb tǝrǝptiki Ⱪanaaniylar, Amoriylar, Ⱨittiylar, Pǝrizziylǝr bilǝn taƣliⱪ rayondiki Yǝbusiylar wǝ Ⱨǝrmon teƣining etikidiki Mizpaⱨ yurtida turuwatⱪan Ⱨiwiylarni qaⱪirdi. 4 Ular, yǝni padixaⱨliri wǝ barliⱪ ⱪoxunliri qiⱪti; ularning sani dengiz saⱨilidiki ⱪumdǝk kɵp idi, ularning nurƣun at wǝ jǝng ⱨarwiliri bar idi. 5 Bu ⱨǝmmǝ padixaⱨlar bir bolup yiƣilip, Israil bilǝn jǝng ⱪilix üqün Mǝrom sulirining boyida qedirlarni tikti.

Ⱪanaan ximaliy tǝripidǝ yürgüzülgǝn ⱨǝrbiy yürüxlǝr

6 Lekin Pǝrwǝrdigar Yǝxuaƣa: — Sǝn ulardin ⱨeq ⱪorⱪmiƣin; qünki Mǝn ǝtǝ muxu waⱪitlarda ularning ⱨǝmmisini Israilning aldida ⱨalakǝtkǝ tapxurimǝn. Sǝn ularning atlirining pǝylirini kesip, ⱨarwilirini otta kɵydürüwetisǝn, — dedi.

7 Buni anglap Yǝxua bilǝn uning ⱨǝmmǝ jǝngqiliri Mǝrom sulirining yeniƣa berip, ularning üstigǝ tuyuⱪsiz qüxüp ⱨujum ⱪildi. 8 Pǝrwǝrdigar ularni Israilning ⱪoliƣa tapxurdi; ularni urup Qong Zidon wǝ Misrǝfot-Mayimƣiqǝ, xundaⱪla xǝrⱪ tǝrǝptiki Mizpaⱨ wadisiƣiqǝ sürüp berip, ulardin ⱨeqbirini ⱪoymay ⱪiliqlap ɵltürdi. 9 Yǝxua Pǝrwǝrdigarning ɵzigǝ buyruƣinidǝk ⱪilip, ularning atlirining pǝylirini kesip, ⱨarwilirini otta kɵydürüwǝtti.

10 Xu qaƣda Yǝxua ⱪaytip berip, Ⱨazorni ixƣal ⱪilip, uning padixaⱨini ⱪiliqlap ɵltürdi. Ⱨazor bolsa xu dǝwrlǝrdǝ axu barliⱪ ǝllǝrning bexi idi. 11  Israillar xǝⱨǝr iqidǝ olturuxluⱪ ⱨǝmmisini ⱪiliqlap ɵltürüp, ⱨeq nǝpǝs igisini ⱪoymay ⱨǝmmisini üzül-kesil yoⱪatti; Ⱨazorni Yǝxua otta kɵydürüwǝtti, 12 Xu padixaⱨlarning barliⱪ paytǝht xǝⱨǝrlirini elip, ularning padixaⱨlirini mǝƣlup ⱪildi; Pǝrwǝrdigarning ⱪuli bolƣan Musa buyruƣinidǝk, u ularni ⱪiliqlap üzül-kesil yoⱪatti. ■ 13 Lekin egizlikkǝ selinƣan xǝⱨǝrlǝrni bolsa, Israil kɵydürmidi; Yǝxua ulardin pǝⱪǝt Ⱨazornila kɵydürüwǝtti. 14 Israillar bu xǝⱨǝrlǝrdiki ƣǝniymǝtlǝrni wǝ qarpaylarni ɵzlirigǝ olja ⱪilip aldi, lekin iqidiki ⱨǝmmǝ adǝmlǝrni ⱪiliqlap yoⱪatti; ular birmu nǝpǝs igisini tirik ⱪoymidi.

15 Pǝrwǝrdigar Ɵz ⱪuli bolƣan Musaƣa nemǝ buyruƣan bolsa, Musamu Yǝxuaƣa xuni buyruƣanidi wǝ Yǝxuamu xundaⱪ ⱪildi. U Pǝrwǝrdigarning Musaƣa buyruƣinidin ⱨeqnemini ⱪaldurmay ⱨǝmmini xu boyiqǝ ada ⱪildi.■

16 Xu tǝriⱪidǝ Yǝxua xu zeminning ⱨǝmmisini, yǝni taƣliⱪ rayondiki zeminlarni, barliⱪ jǝnubiy Nǝgǝw zeminini, barliⱪ Goxǝn zeminini, oymanliⱪtiki zeminlarni, tüzlǝngliktiki zeminlarni wǝ Israilning taƣliⱪ rayonlirini wǝ Xǝfǝlaⱨ oymanliⱪini, □ 17 Seir dawiniƣiqǝ sozulƣan Ⱨalak teƣidin taki Ⱨǝrmon teƣining etikidiki Liwan jilƣisiƣa jaylaxⱪan Baal-Gadⱪiqǝ bolƣan zeminni igilidi; u ularning ⱨǝmmǝ padixaⱨlirini tutup ularni ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪildi. □ 18 Xu tǝriⱪidǝ Yǝxua bu ⱨǝmmǝ padixaⱨlar bilǝn uzun waⱪit jǝng ⱪildi. 19 Gibeonda olturaⱪlaxⱪan Ⱨiwiylardin baxⱪa, ⱨeqbir xǝⱨǝr Israil bilǝn sulⱨ tüzmidi. Israil ularning ⱨǝmmisini jǝng arⱪiliⱪla aldi. 20 Qünki ularning kɵnglining ⱪattiⱪ ⱪilinixi, Israil bilǝn jǝng ⱪilix niyitidǝ boluxi Pǝrwǝrdigardin idi; buning mǝⱪsiti, ularning üzül-kesil yoⱪitilixi; yǝni, ularƣa ⱨeq rǝⱨim ⱪilinmay, ǝksiqǝ Pǝrwǝrdigar Musaƣa buyruƣinidǝk ularning yoⱪitilixi üqün idi.

21 U waⱪitta Yǝxua kelip Anakiylarƣa ⱨujum ⱪilip ularni taƣliⱪ rayondin, Ⱨebrondin, Dǝbirdin, Anabdin, Yǝⱨudaning ⱨǝmmǝ taƣliⱪ rayoni bilǝn Israilning ⱨǝmmǝ taƣliⱪ rayonidin yoⱪatti; Yǝxua ularni xǝⱨǝrliri bilǝn ⱪoxup üzül-kesil yoⱪatti. □ 22 Xuning bilǝn Israillarning zeminida Anakiylardin ⱨeqbirimu ⱪaldurulmidi; pǝⱪǝt Gaza, Gat wǝ Axdodta birnǝqqisila ⱪaldi.

23 Xu tǝriⱪidǝ Yǝxua Pǝrwǝrdigar Musaƣa wǝdǝ ⱪilƣandǝk pütkül zeminni aldi; Yǝxua uni Israilƣa ularning ⱪoxun-ⱪǝbilisi boyiqǝ miras ⱪilip tǝⱪsim ⱪildi. Andin zemin jǝngdin aram tapti.

12

Ixƣal ⱪilinƣan zemin wǝ xǝⱨǝrlǝr

1 Israil Iordan dǝryasining u tǝripidǝ, yǝni kün qiⱪix tǝripidǝ ikki padixaⱨni ɵltürdi. Ular ularning zeminini, yǝni Arnon dǝryasidin tartip Ⱨǝrmon taƣliⱪiƣa tutaxⱪan zemin bilǝn xǝrⱪ tǝrǝptiki barliⱪ Arabaⱨ tüzlǝnglikini igilidi. Xu ikki padixaⱨlar bolsa: —□

2  birsi Ⱨǝxbonda turuxluⱪ Amoriylarning padixaⱨi Siⱨon; u Aroǝr (Aroǝr Arnon dǝryasining boyida) wǝ Arnon jilƣisidiki xǝⱨǝrdin tartip, Gileadning yerimini ɵz iqigǝ alƣan Yabbok dǝryasiƣiqǝ (bu Ammoniylarning qegrisi idi) bolƣan yǝrlǝrdǝ sǝltǝnǝt ⱪilatti; 3 u sǝltǝnǝt ⱪilƣan zemin yǝnǝ xǝrⱪ tǝrǝptiki Kinnǝrot dengizidin tartip Arabaⱨ dengiziƣiqǝ, yǝni Xor dengiziƣiqǝ sozulƣan Arabaⱨ tüzlǝnglikini, xundaⱪla xǝrⱪ tǝrǝptiki Bǝyt-Yǝximotⱪa baridiƣan yolni wǝ jǝnub tǝripidǝ Pisgaⱨ teƣining dawanlirining qetigiqǝ sozulƣan zeminni ɵz iqigǝ alatti.□

4 Uningdin baxⱪa Israil Baxan padixaⱨi Ogning zeminini aldi; u Rǝfayiylar deyilidiƣan gigantlarning ⱪalduⱪidin biri idi (ular Axtarot wǝ Ədrǝydǝ turatti). ■ 5 U Ⱨǝrmon teƣidiki yurtlarƣa, Salkaⱨ wǝ pütkül Baxan zeminiƣa, yǝni Gǝxuriylar bilǝn Maakatiylarning qegrisiƣiqǝ, xuningdǝk Gileadning yerimiƣa, taki Ⱨǝxbonning padixaⱨi Siⱨonning qegrisiƣiqǝ sǝltǝnǝt ⱪilatti.

6 Pǝrwǝrdigarning ⱪuli bolƣan Musa bilǝn Israillar bularƣa ⱨujum ⱪilip mǝƣlup ⱪilƣanidi wǝ Pǝrwǝrdigarning ⱪuli Musa xu zeminni Rubǝnlǝrgǝ, Gadlarƣa wǝ Manassǝⱨning yerim ⱪǝbilisigǝ miras ⱪilip bǝrgǝnidi.■

7 Tɵwǝndikilǝr Yǝxua bilǝn Israillar Iordan dǝryasining ƣǝrb tǝripidǝ ⱨujum ⱪilip mǝƣlup ⱪilƣan padixaⱨlardur; ularning zeminliri Liwan jilƣisidiki Baal-Gadtin tartip, Seirning dawanlirining yenidiki Ⱨalak teƣiƣiqǝ bolƣan zeminlardin ibarǝt idi. Yǝxua bu zeminlarni Israilning ⱪoxun-ⱪǝbililiri boyiqǝ ularƣa miras ⱪilip bǝrdi, ■ 8 jümlidin taƣliⱪ yurtni, Xǝfǝlaⱨ oymanliⱪini, Arabaⱨ tüzlǝnglikini, egizliktiki dawanlarni, qɵllükni wǝ jǝnubtiki Nǝgǝw zeminini, Ⱨittiylar, Amoriylar, Ⱪanaaniylar, Pǝrizziylǝr, Ⱨiwiylar wǝ Yǝbusiylarning zeminlirini bɵlüp bǝrdi: —

9 Ularning padixaⱨlirining biri Yerihoning padixaⱨi, biri Bǝyt-Əlning yenidiki Ayining padixaⱨi, 10 biri Yerusalemning padixaⱨi, biri Ⱨebronning padixaⱨi, 11 biri Yarmutning padixaⱨi, biri Laⱪixning padixaⱨi, 12 biri Əglonning padixaⱨi, biri Gǝzǝrning padixaⱨi, 13 biri Dǝbirning padixaⱨi, biri Gǝdǝrning padixaⱨi, 14 biri Hormaⱨning padixaⱨi, biri Aradning padixaⱨi, 15 biri Libnaⱨning padixaⱨi, biri Adullamning padixaⱨi, 16 biri Makkǝdaⱨning padixaⱨi, biri Bǝyt-Əlning padixaⱨi, 17 biri Tappuaⱨning padixaⱨi, biri Ⱨǝfǝrning padixaⱨi, 18 biri Afǝkning padixaⱨi, biri Laxaronning padixaⱨi, 19 biri Madonning padixaⱨi, biri Ⱨazorning padixaⱨi, 20 biri Ximron-Mǝronning padixaⱨi, biri Aⱪsafning padixaⱨi, 21 biri Taanaⱪning padixaⱨi, biri Mǝgiddoning padixaⱨi, 22 biri Kǝdǝxning padixaⱨi, biri Karmǝlning yenidiki Yokneamning padixaⱨi, 23 biri Dor egizlikidiki Dorning padixaⱨi, biri Goyimning padixaⱨi, □ 24 biri Tirzaⱨning padixaⱨi bolup, jǝmiy ottuz bir padixaⱨ idi.

13

Pǝrwǝrdigarning yǝnǝ Yǝxuaƣa sɵz ⱪilixi

1 Əmma Yǝxua yaxinip, yexi heli bir yǝrgǝ berip ⱪalƣanidi. Pǝrwǝrdigar uningƣa mundaⱪ dedi: — «Sǝn ǝmdi ⱪerip ⱪalding, yexingmu qongiyip ⱪaldi, lekin yǝnǝ igilinixi kerǝk bolƣan nurƣun zemin bar. 2 Bu zeminlar bolsa munular: — Filistiylǝrning wǝ Gǝxuriylarning barliⱪ yurtliri, 3-4 yǝni Misirning xǝrⱪ tǝripidiki Xiⱨor dǝryasidin tartip, ximal tǝripidiki Əkron xǝⱨirining qegraliriƣiqǝ sozulƣan yǝrlǝr (xu yurt Ⱪanaaniylarning zemini ⱨesablinatti), jümlidin Gaza, Axdod, Axkelon, Gat wǝ Əkrondiki bǝx Filistiy ǝmir baxⱪuridiƣan yurtlar bilǝn Awwiylarning jǝnub tǝrǝptiki yurtliri; Zidoniylarƣa tǝwǝ bolƣan Mǝaraⱨdin tartip Afǝk bilǝn Amoriylarning qegrasiƣiqǝ bolƣan Ⱪanaaniylarning barliⱪ zemini; □ 5 Gǝbaliylarning zemini wǝ barliⱪ Liwan zemini, yǝni kün qiⱪix tǝrǝptiki Ⱨǝrmon teƣining etikidiki Baal-gadtin tartip, Hamat rayoniƣa kirix eƣiziƣiqǝ bolƣan zeminlar; □ 6 Liwandin tartip Misrǝpot-Mayimƣiqǝ sozulƣan taƣliⱪta barliⱪ olturuwatⱪanlarning, yǝni Zidoniylarning zemini ⱪatarliⱪlardin ibarǝttur. Bu zemindiki hǝlⱪning ⱨǝmmisini Mǝn Israil aldidin ⱪoƣliwetimǝn. Xunga sǝn qoⱪum Mening sanga buyruƣinim boyiqǝ buni qǝk taxlap Israilliⱪlarƣa miras ⱪilip tǝⱪsim ⱪilip berixing kerǝk. 7 Sǝn ǝmdi bu zeminlarni toⱪⱪuz ⱪǝbilǝ bilǝn Manassǝⱨning yerim ⱪǝbilisigǝ miras ⱪilip bɵlgin».

Ⱪanaan zeminining tǝⱪsim ⱪilinixi

Iordan dǝryasining xǝrⱪ tǝripidiki miras zeminlar

8 Rubǝnlǝr bilǝn Gadlar bolsa, Manassǝⱨning yerim ⱪǝbilisi bilǝn birliktǝ Iordan dǝryasining u ⱪeti, yǝni xǝrⱪ tǝripidǝ Musaning ularƣa bǝrgǝn mirasiƣa igǝ boldi; buni Pǝrwǝrdigarning ⱪuli bolƣan Musa ularƣa miras ⱪilip bǝrgǝnidi: — □ 9 Ularning zeminliri Arnon jilƣisining boyidiki Aroǝrdin tartip, jümlidin jilƣining otturisidiki xǝⱨǝr wǝ Dibonƣiqǝ sozulƣan Mǝdǝba tüzlǝngliki, 10 Ⱨǝxbonda sǝltǝnǝt ⱪilƣan, Amoriylarning padixaⱨi Siⱨonning Ammoniylarning qegrisiƣiqǝ bolƣan ⱨǝmmǝ xǝⱨǝrliri; 11 Gilead bilǝn Gǝxuriylar wǝ Maakatiylarning qǝt yurtliri, Ⱨǝrmon teƣining ⱨǝmmisi wǝ Salkaⱨƣiqǝ sozulƣan barliⱪ Baxan zemini; 12  gigantlar bolƣan Rǝfayiylarning ⱪalduⱪ nǝslidin bolƣan Axtarot bilǝn Ədrǝydǝ sǝltǝnǝt ⱪilƣan Ogning Baxandiki pütkül padixaⱨliⱪ zeminidin ibarǝt idi; muxu zemindikilǝrni Musa mǝƣlup ⱪilip, zeminliriƣa igǝ boldi. □ 13 Lekin Israillar Gǝxuriylar bilǝn Maakatiylarni ɵz yurtliridin ⱪoƣliwǝtmidi; xunga Gǝxuriylar bilǝn Maakatiylar bügüngiqǝ Israil arisida turmaⱪta.

14 Lekin Musa Lawiy ⱪǝbilisigǝ ⱨeq miras zeminni bǝrmigǝn; Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar ularƣa eytⱪinidǝk, Pǝrwǝrdigarƣa atap otta sunulƣan ⱪurbanliⱪlar ularning mirasidur.□

15 Musa Rubǝnlǝr ⱪǝbilisigǝ, jǝmǝt-aililiri boyiqǝ yurtlarni miras ⱪilip bǝrdi. 16 Ularning zemini bolsa Arnon jilƣisining yenidiki Aroǝrdin tartip, jilƣining otturisidiki xǝⱨǝr wǝ Mǝdǝbaning yenidiki pütkül tüzlǝnglik, 17 Ⱨǝxbon wǝ uningƣa ⱪaraxliⱪ tüzlǝngliktiki ⱨǝmmǝ xǝⱨǝrlǝr, Dibon, Bamot-Baal, Bǝyt-Baal-Meon, 18 Yaⱨaz, Kǝdǝmot, Mǝfaat, □ 19 Kiriatayim, Sibmaⱨ, wǝ «Jilƣa teƣi»diki Zǝrǝt-Xaⱨar, 20 Bǝyt-Peor, Pisgaⱨ teƣidiki dawanlar, Bǝyt-Yǝximot, 21 tüzlǝngliktiki barliⱪ xǝⱨǝrlǝr wǝ Ⱨǝxbonda sǝltǝnǝt ⱪilƣan, Amoriylarning padixaⱨi bolƣan Siⱨonning pütkül sǝltǝnitining zeminini ɵz iqigǝ aldi. Bu padixaⱨ wǝ uning bilǝn xu yurtta olturuxluⱪ, Siⱨonƣa beⱪinƣan sǝrdarlar Əwi, Rǝkǝm, Zur, Hur wǝ Rǝba ⱪatarliⱪ Midiyan ǝmirliri bolsa Musa tǝripidin ɵltürülgǝnidi. 22 Xu waⱪitta Israillar ɵltürgǝnlǝr iqidǝ Beorning oƣli palqi Balaammu bar idi; unimu ular ⱪiliqlap ɵltürgǝnidi.■

23 Rubǝnlǝrning zeminining qegrasi Iordan dǝryasining ɵzi idi. Rubǝnlǝrning jǝmǝt-aililiri boyiqǝ ularƣa bɵlüngǝn mirasi mana bu xǝⱨǝrlǝr bilǝn kǝnt-ⱪixlaⱪliri idi.□  ■

24 Musa yǝnǝ Gad ⱪǝbilisigǝ, yǝni Gadlarning jǝmǝt-aililiri boyiqǝ ularƣa miras bɵlup bǝrgǝnidi. 25 Ularning zeminliri bolsa Yaazǝr bilǝn Gileadning barliⱪ xǝⱨǝrliri, Ammoniylarning zeminining yerimi taki Rabbaⱨ aldidiki Aroǝrgiqǝ, 26 Ⱨǝxbondin tartip Ramat-Mizpǝⱨ wǝ Bǝtonimƣiqǝ, Maⱨanayimdin tartip Dǝbirning qegrisiƣiqǝ, 27 jilƣiƣa jaylaxⱪan Bǝyt-Ⱨaram, Bǝyt-Nimraⱨ, Sukkot wǝ Zafonlar, Ⱨǝxbonning padixaⱨi Siⱨonning sǝltǝnitining Iordan dǝryasining xǝrⱪiy ⱪetidiki ⱪalƣan ⱪismi, dǝryani yaⱪilap Kinnǝrǝt Dengizining u bexiƣiqǝ idi.

28 Gadlarning jǝmǝt-aililiri boyiqǝ ularƣa bɵlüngǝn mirasi mana bu xǝⱨǝrlǝr bilǝn kǝnt-ⱪixlaⱪliri idi.

29 Musa Manassǝⱨning yerim ⱪǝbilisigimu miras bǝrgǝnidi; Manassǝⱨning yerim ⱪǝbilisigǝ jǝmǝt-aililiri boyiqǝ bu miras bɵlup berilgǝnidi: — 30 zeminliri Maⱨanayimdin tartip, pütkül Baxan zemini, Baxanning padixaⱨi Ogning pütkül sǝltǝnitining zemini wǝ Yairning barliⱪ yeza-kǝntliri (bu yeza-kǝntlǝr Baxanning ɵzigǝ jaylaxⱪan bolup, jǝmiy atmix idi), ■ 31 Gileadning yerimi bilǝn Baxan padixaⱨi Ogning sǝltǝnitidiki Axtarot wǝ Ədrǝy xǝⱨǝrliri Manassǝⱨning oƣli Makirning ǝwladiƣa tǝwǝ ⱪilinƣan bolup, Makirlarning yerim ⱪismiƣa jǝmǝt-aililiri boyiqǝ miras ⱪilip bɵlup berilgǝnidi.

32 Musa Iordan dǝryasining xǝrⱪ ⱪetida, Yerihoning udulida, Moabning tüzlǝnglikliridǝ bolƣan waⱪtida bɵlüp bǝrgǝn miraslar mana bu zeminlar idi.□

33 Lekin Musa Lawiy ⱪǝbilisigǝ ⱨeq miras zeminni tǝⱪdim ⱪilmidi; Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar ularƣa eytⱪinidǝk, U Ɵzi ularning mirasidur.■

14

Yǝⱨudaƣa tǝⱪdim ⱪilinƣan zeminlar

1 Israillarning Ⱪanaan zeminidin alƣan mirasliri tɵwǝndikidǝk; Əliazar kaⱨin bilǝn Nunning oƣli Yǝxua wǝ Israil ⱪǝbililiridiki jǝmǝt-ailǝ baxliⱪliri muxu miraslarni ularƣa bɵlüp bǝrgǝn. ■ 2 Pǝrwǝrdigar Musaning wasitisi bilǝn toⱪⱪuz yerim ⱪǝbilǝ toƣrisida buyruƣinidǝk, ularning ⱨǝrbirining ülüxi qǝk taxlax bilǝn bɵlüp berildi. ■ 3 Qünki ⱪalƣan ikki ⱪǝbilǝ bilǝn Manassǝⱨning yerim ⱪǝbilisining mirasini bolsa Musa Iordan dǝryasining u tǝripidǝ ularƣa tǝⱪsim ⱪilƣanidi; lekin u Lawiylarƣa ularning arisida ⱨeq miras bǝrmigǝnidi 4 (Yüsüpning ǝwladliri Manassǝⱨ wǝ Əfraim degǝn ikki ⱪǝbiligǝ bɵlüngǝnidi. Lawiylarƣa bolsa, turuxⱪa bolidiƣan xǝⱨǝrlǝr bekitilip, xundaⱪla xu xǝⱨǝrlǝrgǝ tǝwǝ yaylaⱪlardin qarpaylirini baⱪidiƣan wǝ mal-mülüklirini orunlaxturidiƣan yǝrlǝrdin baxⱪa ularƣa ⱨeq ülüxlǝrni bǝrmigǝnidi).

5 Pǝrwǝrdigar Musaƣa ⱪandaⱪ buyruƣan bolsa, Israillar xundaⱪ ⱪilip zeminni bɵlüxüwaldi.

Kalǝbkǝ tǝⱪdim ⱪilinƣan zemin

6 Yǝⱨudalar Gilgalƣa, Yǝxuaning ⱪexiƣa kǝldi, Kǝnizziy Yǝfunnǝⱨning oƣli Kalǝb Yǝxuaƣa mundaⱪ dedi: — «Pǝrwǝrdigar Ɵz adimi bolƣan Musaƣa mǝn bilǝn sening toƣrangda Ⱪadǝx-Barneada nemǝ degǝnlikini bilisǝnƣu; ■ 7 Pǝrwǝrdigarning adimi Musa meni Ⱪadǝx-Barneadin zeminni qarlap kelixkǝ ǝwǝtkǝndǝ, mǝn ⱪiriⱪ yaxta idim; qin etiⱪadliⱪ kɵnglüm bilǝn uningƣa hǝwǝr yǝtküzgǝnidim. □ 8 Əmma mǝn bilǝn qiⱪⱪan ⱪerindaxlirim hǝlⱪning kɵnglini su ⱪiliwǝtkǝnidi. Lekin mǝn bolsam pütün ⱪǝlbim bilǝn Pǝrwǝrdigar Hudayimƣa ǝgǝxtim. ■ 9 U küni Musa ⱪǝsǝm ⱪilip: — «Sǝn pütün ⱪǝlbing bilǝn Pǝrwǝrdigar Hudayingƣa ǝgǝxkining üqün, sening putung dǝssigǝn zemin jǝzmǝn ǝbǝdgiqǝ sening bilǝn nǝslingning mirasi bolidu» — degǝnidi. 10 — Mana Israil qɵldǝ sǝrgǝrdan bolup yürgǝndǝ, Pǝrwǝrdigar Musaƣa xu sɵzlǝrni degǝn künidin keyinki ⱪiriⱪ bǝx yil iqidǝ Ɵzi eytⱪinidǝk meni tirik saⱪlidi. Mana mǝn bügün sǝksǝn bǝx yaxⱪa kirdim. 11 Mǝn muxu kündimu Musa meni qarlaxⱪa ǝwǝtkǝn kündikidǝk küqlükmǝn, mǝyli jǝng ⱪilix bolsun yaki bir yǝrgǝ berip-kelix bolsun, mening yǝnila baldurⱪidǝk küq-dǝrmanim bardur. □  ■ 12 Əmdi Pǝrwǝrdigar xu künidǝ wǝdǝ ⱪilƣan bu taƣliⱪ yurtni manga miras ⱪilip bǝrgin; qünki u küni sǝnmu u yǝrdǝ Anakiylar turidiƣanliⱪini, xundaⱪla qong ⱨǝm mustǝⱨkǝm xǝⱨǝrlǝr barliⱪini anglidingƣu. Lekin Pǝrwǝrdigar mǝn bilǝn billǝ bolsila, Pǝrwǝrdigar eytⱪinidǝk mǝn ularni ⱪoƣliwetimǝn».□

13 Buni anglap Yǝxua Yǝfunnǝⱨning oƣli Kalǝbkǝ bǝht-bǝrikǝt tilǝp, Ⱨebronni uningƣa miras ⱪilip bǝrdi. 14 Xunga Ⱨebron taki bügüngiqǝ Kǝnizziy Yǝfunnǝⱨning oƣli Kalǝbning mirasi bolup turmaⱪta; qünki u pütün ⱪǝlbi bilǝn Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarƣa ǝgǝxkǝn 15 (ilgiri Ⱨebron bolsa Kiriat-Arba dǝp atilatti. Arba degǝn adǝm Anakiylar arisida ǝng dangⱪi qiⱪⱪan adǝm idi). Xundaⱪ ⱪilip zemin jǝngdin aram tapti.□

15

Yǝⱨudalarƣa tǝⱪdim ⱪilinƣan zeminning qegrasi wǝ xǝⱨǝrliri

1 Yǝⱨudalar ⱪǝbilisining mirasi bolsa jǝmǝt-aililiri boyiqǝ qǝk taxlinip erixkǝn zemin bolup, jǝnubiy tǝrǝpning uqi Edomning qegrisiƣa wǝ Zin qɵligǝ tutaxti; 2 jǝnubiy qegrisi «Xor dengizi»ning ayiƣidin, yǝni jǝnubiy tǝrǝpkǝ qoⱪqiyip qiⱪⱪan ⱪoltuⱪtin baxlinip, □  ■ 3 «Seriⱪ Exǝk dawini»ning jǝnub tǝripidin ɵtüp, Zinƣa tutaxti; andin Ⱪadǝx-Barneaning jǝnubini yaⱪilap Ⱨǝzronƣa ɵtüp, Addarƣa berip, Karkaaⱨⱪa burulup, □ 4 Azmonƣa ɵtüp Misir eⱪini bilǝn qiⱪip, uqi dengizƣa taⱪixatti. Bu ularning jǝnubiy qegrisi idi.□

5 Xǝrⱪiy qegrisi bolsa Xor dengizidin Iordan dǝryasining dengizƣa ⱪuyulidiƣan eƣiziƣiqǝ idi; ximaliy qegrisi bolsa dengizning Iordan dǝryasining dengizƣa ⱪuyulidiƣan eƣizidin baxlinip, 6 andin Bǝyt-Ⱨoglaⱨƣa berip, Bǝyt-Arabaⱨning ximalidin ɵtüp, Rubǝnning oƣli Boⱨanning texining ⱪexiƣiqǝ idi; 7 andin qegra Aⱪor jilƣisidin Dǝbirgǝ ⱪarap ɵtüp, u yǝrdin ximal tǝripigǝ burulup, jilƣining jǝnub tǝripidiki Adummimƣa qiⱪidiƣan dawanning udulidiki Gilgalƣa yetip berip, andin Ən-Xǝmǝx suliridin ɵtüp, Ən-Rogǝl buliⱪiƣa tutixatti; 8 u yǝrdin «Bǝn-Ⱨinnomning jilƣisi»ƣa qiⱪip, Yǝbusiylar egizlikidin, yǝni Yerusalemning jǝnub tǝripidiki dawandin ɵtüp, andin Ⱨinnom jilƣisining aldiƣa, yǝni ƣǝrb tǝrǝpkǝ, Rǝfayiylarning jilƣisining ximaliy bexidiki taƣning qoⱪⱪisiƣa qiⱪti; □ 9 qegra bu taƣning qoⱪⱪisidin Nǝftoaⱨ süyining buliⱪiƣa berip, andin Əfron teƣidiki xǝⱨǝrlirining yeni bilǝn qiⱪip, u yǝrdin Baalaⱨ (yǝni Kiriat-Yearim)ƣa yetip berip, 10 andin Baalaⱨtin ɵtüp, ƣǝrb tǝripigǝ ⱪayrilip Seir teƣiƣa berip, Yearim teƣi (yǝni Kesalon)ning ximaliy baƣridin ɵtüp, Bǝyt-Xǝmǝxkǝ qüxüp, Timnaⱨtin ɵtti; 11 andin ximalƣa ⱪarap Əkronning dawini bilǝn qiⱪip Xikronƣa ɵtüp, Baalaⱨ teƣining yeniƣa tutixip, Yabnǝǝlgǝ yetip, andin uqi dengizƣa taⱪaxⱪanidi. 12 Ƣǝrb tǝripidiki qegrisi bolsa dengiz boyliri idi. Yǝⱨudalarning jǝmǝt-aililiri boyiqǝ ularƣa tohtitilƣan tɵt tǝripidiki qegra mana xu idi.■

13 Yǝfunnǝⱨning oƣli Kalǝbgǝ bolsa, Pǝrwǝrdigarning Yǝxuaƣa bǝrgǝn ǝmri boyiqǝ, uningƣa Yǝⱨudalarning arisida bir ülüx, yǝni Anakning atisi Arbaning xǝⱨiri bolƣan Ⱨebron ata ⱪilindi. ■ 14 Kalǝb xu yǝrdin Xexay, Aⱨiman wǝ Talmay degǝn üq Anakiyni ⱪoƣliwǝtti; ular üqi Anakning ǝwladi idi. ■ 15 Andin xu yǝrdin qiⱪip, Dǝbirdǝ turuwatⱪanlarƣa ⱨujum ⱪildi (ilgiri Dǝbirning nami Kiriat-Sǝfǝr idi). 16 Kalǝb: — Kimki Kiriat-Sǝfǝrgǝ ⱨujum ⱪilip uni alsa, uningƣa ⱪizim Aksaⱨni hotunluⱪⱪa berimǝn, degǝnidi.

17 Kalǝbning ukisi Kenazning oƣli Otniyǝl uni ixƣal ⱪildi, Kalǝb uningƣa ⱪizi Aksaⱨni hotunluⱪⱪa bǝrdi. 18 Xundaⱪ boldiki, ⱪiz yatliⱪ bolup uning ⱪexiƣa barar qaƣda, erini atisidin bir parqǝ yǝr soraxⱪa ündidi. Aksaⱨ exǝktin qüxüxigǝ Kalǝb uningdin: — Sening nemǝ tǝliping bar? — dǝp soridi.□

19 U jawab berip: — Meni alaⱨidǝ bir bǝrikǝtligǝysǝn; sǝn manga Nǝgǝwdin ⱪaƣjiraⱪ yǝr bǝrgǝnikǝnsǝn, manga birnǝqqǝ bulaⱪnimu bǝrgǝysǝn, — dedi. Xuni dewidi, Kalǝb uningƣa üstün bulaⱪlar bilǝn astin bulaⱪlarni bǝrdi.□

20 Tɵwǝndikilǝr Yǝⱨuda ⱪǝbilisigǝ ularning jǝmǝt-aililiri boyiqǝ tǝgkǝn miras ülüxlǝrdur: —

21 Yǝⱨuda ⱪǝbilisining ǝng jǝnubiƣa jaylaxⱪan, Edom qegrisi tǝrǝptiki xǝⱨǝrlǝr: — Kabzǝǝl, Edǝr, Yagur, 22 Kinaⱨ, Dimonaⱨ, Adadaⱨ, 23  Kǝdǝx, Ⱨazor, Yitnan, 24 Zif, Tǝlǝm, Bealot, 25 Ⱨazor-ⱨadattaⱨ, Keriot-Ⱨǝzron (yǝni Ⱨazor), 26 Amam, Sema, Moladaⱨ, 27 Ⱨazar-Gaddaⱨ, Ⱨǝxmon, Bǝyt-Pǝlǝt, 28 Ⱨazar-Xual, Bǝǝr-Xeba, Biziotiya, 29 Baalaⱨ, Ijim, Ezǝm, 30 Əltolad, Kesil, Hormaⱨ, 31 Ziklag, Madmannaⱨ, Sansannaⱨ, 32 Libaot, Xilⱨim, Ayin wǝ Rimmon ⱪatarliⱪlar jǝmiy yigirmǝ toⱪⱪuz xǝⱨǝr wǝ ularƣa ⱪaraxliⱪ kǝnt-ⱪixlaⱪlar idi.□

33 Xǝfǝlaⱨ oymanliⱪidiki xǝⱨǝrlǝr bolsa Əxtaol, Zoreaⱨ, Axnaⱨ, 34 Zanoaⱨ, Ən-Gannim, Tappuaⱨ, Ənam,

35 Yarmut, Adullam, Sokoⱨ, Azikaⱨ, 36 Xaarayim, Aditaim, Gǝdǝraⱨ wǝ Gǝdǝrotaim bolup, jǝmiy on tɵt xǝⱨǝr wǝ ularƣa ⱪaraxliⱪ kǝnt-ⱪixlaⱪlar idi. 37 Bulardin baxⱪa yǝnǝ Zinan, Ⱨadaxaⱨ, Migdal-Gad, 38 Dilean, Mizpaⱨ, Yoⱪtǝǝl, □ 39 Laⱪix, Bozkat, Əglon, 40 Kabbon, Laⱨmas, Ⱪitlix, □ 41 Gǝdǝrot, Bǝyt-Dagon, Naamaⱨ wǝ Makkǝdaⱨ bolup, jǝmiy on altǝ xǝⱨǝr wǝ ularƣa ⱪaraxliⱪ kǝnt-ⱪixlaⱪlar idi.

42 Buningdin baxⱪa yǝnǝ Libnaⱨ, Etǝr, Axan, 43 Yǝftaⱨ, Axnaⱨ, Nǝzib, 44 Keilaⱨ, Aⱪzib wǝ Marǝxaⱨ bolup, jǝmiy toⱪⱪuz xǝⱨǝr wǝ yǝnǝ ularƣa ⱪaraxliⱪ kǝnt-ⱪixlaⱪlarmu bar idi; 45 yǝnǝ Əkron bilǝn uningƣa ⱪaraxliⱪ yeza-kǝntlǝr, 46 xundaⱪla Əkronning ƣǝrb tǝripidin tartip Axdodning yenidiki ⱨǝmmǝ xǝⱨǝrlǝr bilǝn ularning kǝnt-ⱪixlaⱪliri ⱪoxulup, 47 Axdod wǝ uningƣa ⱪaraxliⱪ yezilar wǝ kǝnt-ⱪixlaⱪlar, Gaza xǝⱨiri wǝ xundaⱪla Misir eⱪiniƣiqǝ wǝ Uluƣ Dengizning ⱪirƣiⱪiƣiqǝ, uningƣa ⱪaraxliⱪ yezilar wǝ kǝnt-ⱪixlaⱪlar bar idi.

48 Taƣliⱪ rayondiki xǝⱨǝrlǝr: — Xamir, Yattir, Sokoⱨ, 49 Dannaⱨ, Kiriat-Sannaⱨ (yǝni Dǝbir), □ 50 Anab, Əxtǝmoⱨ, Anim, □ 51 Goxǝn, Ⱨolon wǝ Giloⱨ bolup, jǝmiy on bir xǝⱨǝr wǝ ularƣa ⱪaraxliⱪ kǝnt-ⱪixlaⱪlar idi.

52 Buningdin baxⱪa yǝnǝ Arab, Dumaⱨ, Exan, 53 Yanim, Bǝyt-Tappuaⱨ, Afikaⱨ, 54 Ⱨumtaⱨ, Kiriat-Arba (yǝni Ⱨebron) wǝ Zior bolup, jǝmiy toⱪⱪuz xǝⱨǝr wǝ ularƣa ⱪaraxliⱪ kǝnt-ⱪixlaⱪlar bar idi.

55 Buningdin baxⱪa yǝnǝ Maon, Karmǝl, Zif, Yuttaⱨ, 56 Yizrǝǝl, Yokdeam, Zanoaⱨ, 57 Kayin, Gibeaⱨ wǝ Timnaⱨ bolup, jǝmiy on xǝⱨǝr wǝ ularƣa ⱪaraxliⱪ kǝnt-ⱪixlaⱪlar bar idi.

58 Buningdin baxⱪa yǝnǝ Ⱨalⱨul, Bǝyt-Zur, Gǝdor, 59 Maarat, Bǝyt-Anot wǝ Əltǝkon bolup, jǝmiy altǝ xǝⱨǝr wǝ ularƣa ⱪaraxliⱪ kǝnt-ⱪixlaⱪlar bar idi.

60 Buningdin baxⱪa yǝnǝ Kiriat-Baal (yǝni Kiriat-Yearim) wǝ Rabbaⱨ degǝn ikki xǝⱨǝr wǝ ularƣa ⱪaraxliⱪ kǝnt-ⱪixlaⱪlar bar idi.

61 Qɵldiki xǝⱨǝrlǝr bolsa: — Bǝyt-Arabaⱨ, Middin, Sǝkakaⱨ, 62 Nibxan, «Xor Xǝⱨiri» wǝ Ən-Gǝdi, jǝmiy altǝ xǝⱨǝr wǝ ularƣa ⱪaraxliⱪ kǝnt-ⱪixlaⱪlar idi.□

63 Lekin Yerusalemda olturuⱪluⱪ Yǝbusiylarni bolsa Yǝⱨudalar ⱪoƣliwetǝlmigǝn; xunga ta bügüngiqǝ Yǝbusiylar Yǝⱨudalar bilǝn Yerusalemda billǝ turmaⱪta.

16

Yüsüf ⱪǝbilisining mirasi — yǝni Əfraim wǝ Manassǝⱨ ⱪǝbililirining mirasi

1 Yüsüpning ǝwladliriƣa qǝk taxlinip qiⱪⱪan miras zemin bolsa Yerihoƣa tutax bolƣan Iordan dǝryasidin tartip, Yerihoning xǝrⱪ tǝripidiki kɵllǝrgiqǝ bolƣan yurtlar wǝ Yerihodin qiⱪip, qɵldin ɵtüp Bǝyt-Əlning taƣliⱪ rayoniƣa sozulƣan yurtlar idi. □ 2 Qegrisi Bǝyt-Əldin tartip Luzƣa, andin Arkiylarning qegrisidiki Atarotⱪa yetip, 3 andin ƣǝrb tǝripigǝ berip, Yaflǝtiylǝrning qegrisiƣa tutixup, Astin Bǝyt-Ⱨoronning qetigǝ qüxüp, Gǝzǝrgǝ berip dengizda ahirlixatti. 4 Yüsüpning ǝwladliri, yǝni Manassǝⱨ bilǝn Əfraimlar erixkǝn miras ülüxi mana xu idi.

5 Əfraimlarning jǝmǝt-ailiri boyiqǝ alƣan zeminining qegrisi tɵwǝndikidǝk: — miras zeminning xǝrⱪ tǝrǝptiki qegrisi Atarot-Addardin tartip üstün Bǝyt-Ⱨoronƣiqǝ yetip, 6 andin dengizƣa berip ximalƣa ⱪarap Mikmitatⱪa qiⱪti; andin yǝnǝ xǝrⱪ tǝripidiki Taanat-Xiloⱨⱪa ⱪayrilip, uningdin ɵtüp xǝrⱪ tǝrǝpkǝ ⱪarap Yanoaⱨⱪa, 7 Yanoaⱨdin qüxüp Atarot bilǝn Naaratⱪa yetip, Yerihoƣa tutixip Iordan dǝryasiƣa qiⱪti.

8 Qegra Tappuaⱨdin ƣǝrb tǝrǝpkǝ qiⱪip Kanaⱨ eⱪiniƣiqǝ berip, dengizƣa yetip ayaƣlaxti. Əfraimning ⱪǝbilisigǝ, yǝni ularning jǝmǝt-aililirigǝ tǝgkǝn miras ülüxi xu idi. 9 Buningdin baxⱪa Əfraimlar üqün Manassǝⱨning mirasining otturisida birnǝqqǝ xǝⱨǝrlǝr ayrilƣanidi; bu ayrilƣan xǝⱨǝrlǝrning ⱨǝmmisi ⱪaraxliⱪ kǝnt-ⱪixlaⱪliri bilǝn ⱪoxulƣanidi. 10 Əmma Əfraimlar Gǝzǝrdǝ olturuxluⱪ Ⱪanaaniylarni ⱪoƣliwǝtmigǝnidi; xunga Ⱪanaaniylar ta bügüngiqǝ Əfraimning arisida turup, mǝhsus ⱨaxarqi mǝdikarlar bolup turmaⱪta.

17

Manassǝⱨning mirasi

1 Manassǝⱨ Yüsüpning tunji oƣli bolƣaqⱪa, uning ⱪǝbilisigimu qǝk taxlinip miras berilgǝn. Manassǝⱨning tunji oƣli Makirning ǝwladliri (Makir Gileadning atisi idi) batur palwan bolƣaqⱪa, ularƣa Gilead bilǝn Baxan miras ⱪilip berildi. □  ■ 2 Manassǝⱨning ⱪalƣan ǝwladlirimu, jümlidin Abiezǝrlǝr, Ⱨǝlǝklǝr, Asriǝllǝr, Xǝkǝmlǝr, Ⱨǝfǝrlǝr bilǝn Xemidalar ɵz jǝmǝt-aililiri boyiqǝ miras ülüxini aldi. Bular bolsa Yüsüpning oƣli Manassǝⱨning ǝr jǝmǝt aililiri idi.

3 Əmdi Manassǝⱨning qǝwrisi, Makirning ǝwrisi, Gileadning nǝwrisi, Ⱨǝfǝrning oƣli Zǝlofiⱨadning oƣul pǝrzǝntliri yoⱪ bolup, pǝⱪǝt ⱪizlirila bar idi. Uning ⱪizlirining isimliri Maⱨlaⱨ, Noaⱨ, Ⱨoglaⱨ, Milkaⱨ wǝ Tirzaⱨ idi. ■ 4 Ular kaⱨin Əliazar bilǝn Nunning oƣli Yǝxua wǝ ǝmirlǝrning ⱪexiƣa berip ularƣa: — Pǝrwǝrdigar Musaƣa biz toƣruluⱪ ⱪerindaxlirimiz ⱪatarida miras berixkǝ ǝmr ⱪilƣanidi, dedi. Xuni dewidi, Yǝxua Pǝrwǝrdigarning ǝmri boyiqǝ ularning atisining ⱪerindaxliri ⱪatarida ularƣa miras bǝrdi. ■ 5 Buning bilǝn Iordan dǝryasining u tǝripidiki Gilead bilǝn Baxan zeminliridin baxⱪa, Manassǝⱨkǝ yǝnǝ on ülüx yǝr berildi. 6 Qünki Manassǝⱨning ⱪizliri uning oƣullirining ⱪatarida mirasⱪa igǝ bolƣanidi; Gilead zemini Manassǝⱨning ⱪalƣan ǝwladliriƣa tǝgkǝnidi.□

7 Manassǝⱨning zeminining qegrisi bolsa Axirdin tartip Xǝkǝmning utturidiki Mikmitatⱪa berip, andin jǝnub tǝripigǝ ⱪayrilip, Ən-Tappuaⱨda turƣuqilarning jayiƣiqǝ tutixatti. □ 8 Qünki Tappuaⱨning zemini bolsa Manassǝⱨgǝ tǝgkǝnidi; lekin Manassǝⱨning qegrisidiki Tappuaⱨ xǝⱨiri Əfraimƣa tǝwǝ idi. 9 Qegrisi u yǝrdin Kanaⱨ eⱪiniƣa qüxüp, jilƣining jǝnub tǝripi bilǝn qiⱪti. U yǝrdiki xǝⱨǝrlǝr bolsa Manassǝⱨning xǝⱨǝrlirining arisida bolsimu, Əfraimƣa tǝgdi. Manassǝⱨning qegrisi jilƣining ximal tǝripi bilǝn berip dengizƣa yetip ahirlixatti. 10 Jilƣining jǝnub tǝripidiki zemin Əfraimƣa, ximal tǝripidiki zemin Manassǝⱨkǝ tǝwǝ idi; ƣǝrb tǝripining qegrisi dengiz idi. Ularning zemini ximal tǝripidǝ Axirning ülüxigiqǝ yetip, xǝrⱪ tǝripi Issakarning ülüxigǝ tutaxⱪanidi.

11 Manassǝⱨkimu Issakar bilǝn Axirning ülüxliri iqidin Bǝyt-Xean wǝ uningƣa ⱪaraxliⱪ kǝntlǝr, Ibleam bilǝn uningƣa ⱪaraxliⱪ kǝntlǝr, Dor aⱨalisi bilǝn Dorƣa ⱪaraxliⱪ kǝntlǝr, Ən-Dor aⱨalisi bilǝn Ən-Dorƣa ⱪaraxliⱪ kǝntlǝr, Taanaⱪ aⱨalisi bilǝn Taanaⱪⱪa ⱪaraxliⱪ kǝntlǝr wǝ Megiddo aⱨalisi bilǝn Megiddoƣa ⱪaraxliⱪ kǝntlǝr, yǝni «Üq Egizlik» degǝn yurt tǝgdi. □ 12 Lekin Manassǝⱨ bu xǝⱨǝrdikilǝrni ⱪoƣliwitǝlmidi; Ⱪanaaniylar xu yurtlarda turuwerixkǝ niyǝt baƣliƣanidi. ■ 13 Israillar barƣanseri küqǝygǝqkǝ Ⱪanaaniylarni ɵzlirigǝ ⱨaxarqi ⱪilip beⱪindurdi, lekin ularni ɵz yǝrliridin mutlǝⱪ ⱪoƣliwetǝlmidi.

14 Yüsüplǝr bolsa Yǝxuaƣa: — Bizlǝr Pǝrwǝrdigar ⱨazirƣiqǝ xundaⱪ bǝrikǝtlǝp kǝlgǝn, qong bir hǝlⱪ tursaⱪ, sǝn nemixⱪa qǝk taxlax bilǝn bizgǝ pǝⱪǝt bir ülüx miras, bir parqǝ yǝrla bǝrding? — dedi.

15 Yǝxua ularƣa jawab berip: — Əgǝr silǝr qong bir hǝlⱪ bolsanglar, Əfraimning taƣliⱪ yurti silǝrgǝ tar kǝlgǝn bolsa, ormanƣa berip u yǝrdiki Pǝrizziylǝr bilǝn gigant Rǝfayiylar yurtida dǝrǝhlǝrni kesip, ɵzünglar üqün bir jayni qiⱪiriwelinglar, dedi.

16 Lekin Yüsüplǝr: — Taƣliⱪ yurt bizgǝ yǝtmǝydu; xuning bilǝn bir waⱪitta jilƣida turuwatⱪanlar, mǝyli Bǝyt-Xeanda wǝ uningƣa ⱪaraxliⱪ kǝntlǝrdǝ bolsun yaki Yizrǝǝl jilƣisida turuwatⱪan Ⱪanaaniylar bolsun, ⱨǝmmisining tɵmürdin jǝng ⱨarwiliri bar ikǝn, dedi.

17 Xundaⱪ dewidi, Yǝxua Yüsüp jǝmǝti bolƣan Əfraim bilǝn Manassǝⱨgǝ sɵz ⱪilip: — Silǝr dǝrwǝⱪǝ qong bir hǝlⱪsilǝr wǝ zor küqünglar bardur; xunga silǝrgǝ pǝⱪǝt bir ülüxla miras berilsǝ bolmaydu; 18 axu pütkül taƣliⱪ yurtmu silǝrgǝ berilidu; gǝrqǝ u ormanliⱪ bolsimu, silǝr uni kesip boxitisilǝr wǝ uning ǝtrapliriƣimu igǝ bolisilǝr; Ⱪanaaniylarning tɵmür jǝng ⱨarwiliri bar, xundaⱪla küqlük bolsimu, silǝr ularni ⱨǝydǝp qiⱪiriwitǝlǝysilǝr, — dedi.□

18

Xiloⱨda yiƣilix — ⱪalƣan yǝttǝ ⱪǝbilining mirasi

1 Pütkül Israillar jamaiti Xiloⱨⱪa yiƣilip, u yǝrdǝ ibadǝt qediri tikti. Gǝrqǝ zemin ularning aldida boysundurulƣan bolsimu, □ 2 lekin Israillar arisida ɵz miras ülüxi tehi tǝⱪsim ⱪilinmiƣan yǝttǝ ⱪǝbilǝ ⱪalƣanidi. 3 Xunga Yǝxua Israillarƣa mundaⱪ dedi: — «Ata-bowiliringlarning Hudasi Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ bǝrgǝn bu zeminni ⱪolunglarƣa elixⱪa susluⱪ ⱪilip ⱪaqanƣiqǝ kǝynigǝ sürisilǝr? 4 Silǝr ɵzünglar üqün ⱨǝr ⱪǝbilidin üq adǝmni tallanglar; mǝn ularni ⱪozƣilip bu pütkül zeminni aylinip qiⱪip, uni ⱨǝrbir ⱪǝbilǝ ɵz miras ülüxigǝ muwapiⱪ sizip-hatirilǝxkǝ, andin ⱪeximƣa yenip kelixkǝ ǝwǝtimǝn. 5 Ular zeminni yǝttǝ ülüxkǝ bɵlsun; lekin Yǝⱨuda ⱪǝbilisi bolsa jǝnubtiki ɵz ülüx zeminida turiwǝrsun, Yüsüpning jǝmǝtimu ximal tǝrǝptiki ɵz ülüx zeminida turiwǝrsun. 6 Silǝr zeminni yǝttǝ ülüxkǝ bɵlüp, pasilini hatirilǝp sizip yenimƣa kelinglar; andin mǝn Pǝrwǝrdigar Hudayimizning aldida bu yǝrdǝ silǝr üqün qǝk taxlaymǝn. 7 Əmma Lawiylarning bolsa, aranglarda ülüxi bolmaydu, qünki Pǝrwǝrdigarning kaⱨinliⱪi ularning mirasidur. Gad bilǝn Rubǝn wǝ Manassǝⱨ yerim ⱪǝbilisi bolsa Iordan dǝryasining u ⱪeti, xǝrⱪ tǝripidǝ Pǝrwǝrdigarning ⱪuli bolƣan Musa ularƣa miras ⱪilip bǝrgǝn yǝrlǝrni alliⱪaqan alƣandur».

8  Zeminni hatirilǝxkǝ bekitkǝn kixilǝr ⱪozƣilip yolƣa qiⱪⱪanda, Yǝxua ularƣa ⱪattiⱪ jekilǝp: — Silǝr berip zeminni aylinip, uni sizip-hatirilǝp mening ⱪeximƣa yenip kelinglar; andin mǝn muxu yǝrdǝ, Xiloⱨning ɵzidǝ Pǝrwǝrdigarning aldida silǝr üqün qǝk taxlaymǝn, dedi.

9 Xundaⱪ dewidi, bu adǝmlǝr berip zeminni aylinip, uni sizip-hatirilǝp, xǝⱨǝrlǝr boyiqǝ yǝttǝ ülüxkǝ bɵlüp, hatirigǝ sizip, Xiloⱨdiki qedirgaⱨⱪa, Yǝxuaning ⱪexiƣa yenip kǝldi.

10 Andin Yǝxua Xiloⱨda Pǝrwǝrdigarning aldida ular üqün qǝk taxlidi wǝ xu yǝrdǝ ⱪǝbilǝ-jǝmǝti boyiqǝ zeminni Israillarƣa tǝⱪsim ⱪilip bǝrdi.

Binyaminning mirasi

11 Binyaminlar ⱪǝbilisigǝ jǝmǝt-aililiri boyiqǝ qǝk tartildi; ular qǝk arⱪiliⱪ erixkǝn zemin Yǝⱨudalar bilǝn Yüsüplǝrning zemini otturisidiki yurt boldi. 12 Ularning ximaliy qegrisi Iordan dǝryasidin baxlap, Yerihoning ximal tǝripidiki dawanni yandap, ƣǝrb tǝripigǝ ⱪarap taƣliⱪ yurtⱪa qiⱪip wǝ Bǝyt-Awǝnning qɵligǝ tutixatti; ■ 13 andin Luzƣa qiⱪip, luz, yǝni Bǝyt-Əlning jǝnub tǝripini yandap ɵtüp, astin Bǝyt-Ⱨoronning jǝnubidiki taƣⱪa yeⱪin Atarot-Addarƣa qüxti; 14 qegra xu yǝrdin ɵtüp ƣǝrbtin jǝnubⱪa ⱪayrilip, Bǝyt-Ⱨoronning jǝnubining udulidiki taƣdin Yǝⱨudalarning xǝⱨǝrliridin biri bolƣan Kiriat-Baal (yǝni Kiriat-Yearim)ƣa tutaxti. Bu ƣǝrb tǝrǝpning qegrisi idi. 15 Jǝnub tǝrǝpning qegrisi Kiriat-Yearimning qetidin baxlap ƣǝrb tǝripigǝ mengip, Nǝftoaⱨtiki su mǝnbǝsigǝ tutaxti; □ 16 qegra andin Rǝfayiylarning jilƣisining ximal tǝripigǝ jaylaxⱪan Bǝn-Ⱨinnomning jilƣisining udulidiki taƣning bexiƣa qüxüp, andin Ⱨinnomning jilƣisi bilǝn yǝnǝ qüxüp, Yǝbusiylarning egizlikining jǝnub tǝripi bilǝn mengip, andin Ən-Rogǝl buliⱪiƣa yǝtti; ■ 17 andin ximal tǝripigǝ ⱪayrilip Ən-Xǝmǝx buliⱪidin ɵtüp, Adullam dawinining udulidiki Gǝlilotⱪa berip, Rubǝnning oƣli Boⱨanning texiƣa qüxüp, ■ 18 wǝ Arabaⱨ tüzlǝnglikining ximal tǝripidiki egizliktin ɵtüp, Arabaⱨ tüzlǝnglikigǝ qüxti. 19 Andin qegra ximal tǝripigǝ qiⱪip Bǝyt-Ⱨoglaⱨning dawiniƣa tutixip, Iordan dǝryasining jǝnubiy eƣizida, yǝni Xor dengizining ximaliy ⱪoltuⱪida ahirlaxti. Bu jǝnub tǝrǝpning qegrisi idi. 20 Xǝrⱪ qegrisi bolsa Iordan dǝryasining ɵzi idi. Bu Binyaminlarning ülüxi bolup, ularƣa jǝmǝt-ailiri boyiqǝ tohtitilƣan miras zeminining qegrisi xu idi.

21 Binyaminlar ⱪǝbilisigǝ jǝmǝt-aililiri boyiqǝ tǝgkǝn xǝⱨǝrlǝr bolsa tɵwǝndikilǝrdur: — Yeriho, Bǝyt-Ⱨoglaⱨ, Emǝk-Kǝziz, 22 Bǝyt-Аrabaⱨ, Zǝmarayim, Bǝyt-Əl, 23 Awwim, Paraⱨ, Ofraⱨ, 24 Kǝfar-Ⱨaamonay, Ofni wǝ Geba bolup, jǝmiy on ikki xǝⱨǝr wǝ ularƣa ⱪaraxliⱪ kǝnt-ⱪixlaⱪlar idi; 25 Buningdin baxⱪa Gibeon, Ramaⱨ, Bǝǝrot, 26 Mizpaⱨ, Kǝfiraⱨ, Mozaⱨ, 27 Rǝkǝm, Irpǝǝl, Taralaⱨ, 28 Zǝlaⱨ, Ⱨa-Əlǝf, Yǝbusi (yǝni Yerusalem), Gibeaⱨ wǝ Kiriat bolup, jǝmiy on tɵt xǝⱨǝr wǝ uningƣa ⱪaraxliⱪ kǝnt-ⱪixlaⱪlarmu bar idi. Bu bolsa Binyaminlarning miras ülüxi bolup, jǝmǝt-aililiri boyiqǝ ularƣa berilgǝnidi.□

19

Ximeonning mirasi

1 Ikkinqi qǝk Ximeonƣa qiⱪti, yǝni Ximeonlar ⱪǝbilisigǝ jǝmǝt-aililiri boyiqǝ tartildi; ularning mirasi bolsa Yǝⱨudalarning miras ülüxining arisida idi. 2 Ularning erixkǝn mirasi iqidǝ Bǝǝr-Xeba, Xeba, Moladaⱨ, 3 Ⱨazar-Xual, Balaⱨ, Ezǝm, 4 Əltolad, Bitul, Hormaⱨ, 5 Ziklag, Bǝyt-Markabot, Ⱨazar-Susaⱨ, 6 Bǝyt-Libaot wǝ Xaruⱨǝn bolup, jǝmiy on üq xǝⱨǝr wǝ ularƣa ⱪaraxliⱪ kǝnt-ⱪixlaⱪlar idi.

7 Buningdin baxⱪa yǝnǝ Ayin, Rimmon, Etǝr, Axan bolup, jǝmiy tɵt xǝⱨǝr wǝ ularƣa ⱪaraxliⱪ kǝnt-ⱪixlaⱪlar 8 Ⱨǝmdǝ jǝnub tǝrǝptiki Baalat-Bǝǝr (yǝni jǝnubdiki Ramaⱨ)ƣiqǝ bolƣan bu tɵt xǝⱨǝrning ǝtrapidiki ⱨǝmmǝ kǝnt-ⱪixlaⱪlarmu bar idi. Bular Ximeonlar ⱪǝbilisining ülüxi bolup, jǝmǝt-aililiri boyiqǝ erixkǝn mirasi idi.

9 Ximeonlarning miras ülüxi Yǝⱨudalarning ülüxining iqidin elip berildi; qunki Yǝⱨudalarning miras ülüxi ɵzlirigǝ kɵplük ⱪilƣanidi, xunga Ximeonlarning miras ülüxi ularning miras ülüxining iqidin berildi.

Zǝbulunning mirasi

10 Üqinqi qǝk Zǝbulunlar ⱪǝbilisigǝ jǝmǝt-aililiri boyiqǝ tartildi; ularning miras qegrisi Saridⱪa baratti, 11 qegrisi ƣǝrb tǝrǝptǝ Marealaⱨⱪa berip Dabbǝxǝtkǝ yetip Yokneamning udulidiki eⱪinƣa tutixatti; 12 U Saridtin xǝrⱪ tǝripigǝ ⱪayrilip, kün qiⱪixⱪa burulup Kislot-Tabor yurtiƣa tutixip, Dabiratⱪa ɵtüp, Yafiyaƣa bardi; 13 andin xu yǝrdin u xǝrⱪ tǝripigǝ kün qiⱪixⱪa yǝnǝ burulup, Gat-Ⱨǝfǝr wǝ Ət-Kazinƣa kelip Neaⱨⱪa sozulƣan Rimmon yurtiƣa yetip bardi. 14 Andin u yǝrdin ximal tǝrǝpkǝ ⱪayrilip, Ⱨannatonƣa yetip berip, Yiftaⱨ-Əlning jilƣisida ahirlaxti. 15 Ularning ülüxi yǝnǝ Kattat, Naⱨalal, Ximron, Yidalaⱨ wǝ Bǝyt-Lǝⱨǝmnimu orap, jǝmiy on ikki xǝⱨǝr wǝ ularƣa ⱪaraxliⱪ kǝnt-ⱪixlaⱪlarnimu ɵz iqigǝ alatti.

16 Bu bolsa, yǝni bu xǝⱨǝrlǝr wǝ ularƣa ⱪaraxliⱪ kǝnt-ⱪixlaⱪlar Zǝbulunlarning miras ülüxi bolup, jǝmǝt-aililiri boyiqǝ ularƣa berilgǝnidi.

Issakarning mirasi

17 Tɵtinqi qǝk Issakarƣa qiⱪti, yǝni Issakarlar ⱪǝbilisigǝ jǝmǝt-aililiri boyiqǝ tartildi; 18 ularƣa berilgǝn yurtlar Yizrǝǝlgiqǝ bolup, Kǝsullot, Xunǝm, 19 Ⱨafarayim, Xion, Anaⱨarat, 20 Rabbit, Kixion, Ebǝz, 21 Rǝmǝt, Ən-Gannim, Ən-Ⱨaddaⱨ wǝ Bǝyt-Pazzǝzni ɵz iqigǝ aldi; 22 andin qegrisi Tabor, Xaⱨazimaⱨ wǝ Bǝyt-Xǝmǝxkǝ yetip, Iordan dǝryasida ahirlaxti; ularning ülüxi jǝmiy on altǝ xǝⱨǝr wǝ ularƣa ⱪaraxliⱪ kǝnt-ⱪixlaⱪlar idi.

23 Bu bolsa, yǝni bu xǝⱨǝrlǝr wǝ ularƣa ⱪaraxliⱪ kǝnt-ⱪixlaⱪlar Issakarlarning miras ülüxi bolup, jǝmǝt-aililiri boyiqǝ ularƣa berilgǝnidi.

Axirning mirasi

24 Bǝxinqi qǝk Axirlar ⱪǝbilisigǝ jǝmǝt-aililiri boyiqǝ tartildi; 25 ularning zemini Ⱨǝlkat, Ⱨali, Bǝtǝn, Aⱪsaf, 26 Allammǝlǝk, Amead wǝ Mixalni ɵz iqigǝ aldi; qegrisi ƣǝrb tǝrǝptǝ Karmǝl bilǝn Xiⱨor-Libnatⱪa tutixip, 27 andin xǝrⱪ tǝrǝpkǝ ⱪayrilip Bǝyt-Dagonƣa berip, Zǝbulun zemini bilǝn Yiftaⱨ-Əl jilƣisining ximal tǝripidin ɵtüp, Bǝyt-Emǝk bilǝn Neiǝlgǝ yetip berip Kabulning ximal tǝripigǝ qiⱪti; □ 28 Ebron, Rǝⱨob, Ⱨammon wǝ Kanaⱨni ɵz iqigǝ elip Qong Zidonƣa yetip bardi. 29 andin qegrisi Ramaⱨ tǝripigǝ ⱪayrilip, Tur degǝn mustǝⱨkǝm xǝⱨirgǝ berip, Hosaⱨⱪa ⱪayrilip, Aⱪzib bilǝn Ⱨǝbǝlgǝ tutax bolƣan dengizda ahirlaxti; □ 30 zemini Ummaⱨ, Afǝk wǝ Rǝⱨobnimu ɵz iqigǝ alƣan; jǝmiy yigirmǝ ikki xǝⱨǝr wǝ ularƣa ⱪaraxliⱪ kǝnt-ⱪixlaⱪlarni ɵz iqigǝ alƣanidi.

31 Bu bolsa, yǝni bu xǝⱨǝrlǝr wǝ ularƣa ⱪaraxliⱪ kǝnt-ⱪixlaⱪlar Axirlarning miras ülüxi bolup, jǝmǝt-aililiri boyiqǝ ularƣa berilgǝnidi.

Naftalining mirasi

32 Altinqi qǝk Naftaliƣa qiⱪti, yǝni Naftalilar ⱪǝbilisigǝ jǝmǝt-aililiri boyiqǝ tartildi; 33 ularning qegrisi bolsa Ⱨǝlǝftin qiⱪip, Zaanannimdiki dub dǝrihidin ɵtüp, Adami-Nǝkǝb wǝ Yabnǝǝldin qiⱪip, Lakkumƣa yetip Iordan dǝryasiƣa berip ahirlaxti. □ 34 Andin ƣǝrb tǝrǝpkǝ ⱪayrilip Aznot-Taborƣa berip, xu yǝrdin Ⱨukkokⱪa qiⱪip, jǝnubta Zǝbulunning ülüx zeminiƣa tutixip, ximalda Axirning ülüx zeminiƣa yetip, kün qiⱪix tǝripidǝ Iordan dǝryasining yenida, Yǝⱨudaning ülüx zeminiƣa ulaxti. 35 Naftalining mustǝⱨkǝm xǝⱨǝrliri Ziddim, Zǝr, Ⱨammat, Rakkat, Kinnǝrǝt, 36 Adamaⱨ, Ramaⱨ, Ⱨazor, 37 Kǝdǝx, Ədrǝy, Ən-Ⱨazor, 38 Yiron, Migdal-Əl, Ⱨorǝm, Bǝyt-Anat wǝ Bǝyt-Xǝmǝxlǝr bolup, jǝmiy on toⱪⱪuz xǝⱨǝr wǝ ularƣa ⱪaraxliⱪ kǝnt-ⱪixlaⱪlar idi.

39 Bu bolsa, yǝni bu xǝⱨǝrlǝr wǝ ularƣa ⱪaraxliⱪ kǝnt-ⱪixlaⱪlar Naftalilar ⱪǝbilisining miras ülüxi bolup, jǝmǝt-aililiri boyiqǝ ularƣa berilgǝnidi.

Danning mirasi

40 Yǝttinqi qǝk Danlarning ⱪǝbilisigǝ qiⱪti; u ularning jǝmǝt-aililiri boyiqǝ tartildi. 41 Ularning miras zemini bolsa Zoreaⱨ, Əxtaol, Ir-Xǝmǝx, 42 Xaalabbin, Ayjalon, Yitlaⱨ, 43 Elon, Timnataⱨ, Əkron,□ 44 Əl-tǝkǝⱨ, Gibbeton, Baalat, 45 Yǝⱨud, Bǝnǝ-Barak, Gat-Rimmon, 46 Mǝ-Yarkon, Rakkon wǝ Yafoning udulidiki yurtni ɵz iqigǝ aldi.

47 Lekin Danlarning zemini ɵz ⱪolidin kǝtkǝn bolƣaqⱪa, Danlar qiⱪip Lǝxǝmgǝ ⱨujum ⱪilip uni ixƣal ⱪildi; aⱨalisini ⱪiliqlap yoⱪitip, u yǝrni ɵzining ⱪilip makanlaxti; andin ular Lǝxǝmgǝ atisi Danning ismini ⱪoyup, uni Dan dǝp atidi.□

48 Mana bular, yǝni bu xǝⱨǝrlǝr wǝ ularƣa ⱪaraxliⱪ kǝnt-ⱪixlaⱪlar Danlar ⱪǝbilisigǝ, ularning jǝmǝt-aililiri boyiqǝ miras ⱪilip berilgǝnidi.

Yǝxua pǝyƣǝmbǝrning miras ülüxi

49 Bu tǝriⱪidǝ Israillar zeminni qegra-qegra boyiqǝ bɵlüp boldi; andin ular Nunning oƣli Yǝxuaƣa ɵz arisidin miras bɵlüp bǝrdi. 50 Pǝrwǝrdigarning buyruⱪi boyiqǝ Yǝxua tiliginidǝk uningƣa Əfraim taƣliⱪ yurtidiki Timnat-Seraⱨ degǝn xǝⱨǝrni bǝrdi; buning bilǝn u xǝⱨǝrni ⱪurup qiⱪip, uningda turdi.

51 Mana bular Əliazar kaⱨin bilǝn Nunning oƣli Yǝxua wǝ Israilning ⱪǝbilǝ-jǝmǝtlirining kattabaxliri bir bolup Xiloⱨda, jamaǝt qedirining dǝrwazisining aldida turup, Pǝrwǝrdigarning aldida qǝk taxlap bɵlüp tǝⱪsim ⱪilƣan miraslardur. Bu tǝriⱪidǝ ular zeminning tǝⱪsimatini tügǝtti.

20

Panaⱨliⱪ xǝⱨǝrlǝr

1 Pǝrwǝrdigar Yǝxuaƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

2 Sǝn Israillarƣa mundaⱪ degin: — «Ɵzüm Musaning wasitisi bilǝn silǝrgǝ buyruƣandǝk, ɵzünglar üqün «panaⱨliⱪ xǝⱨǝrlǝr»ni tallap bekitinglar; ■ 3 bilmǝy, tasadipiyliⱪtin adǝm urup ɵltürüp ⱪoyƣan ⱨǝrⱪandaⱪ kixi u xǝⱨǝrlǝrgǝ ⱪeqip kǝtsun. Buning bilǝn bu xǝⱨǝrlǝr silǝrgǝ ⱪan intiⱪamini alƣuqidin panaⱨgaⱨ bolidu. 4  Adǝmni xundaⱪ ɵltürgǝn kixi bu xǝⱨǝrlǝrning birigǝ ⱪeqip berip, xǝⱨǝrning ⱪowuⱪiƣa kelip, xu yǝrdǝ xǝⱨǝrning aⱪsaⱪalliriƣa ɵz ǝⱨwalini eytsun; ular uni ɵzigǝ ⱪobul ⱪilip xǝⱨǝrgǝ kirgüzüp, uning ɵzliri bilǝn billǝ turuxiƣa uningƣa jay bǝrsun.■

5 Əmdi ⱪan ⱪisasini alƣuqi uni ⱪoƣlap kǝlsǝ, ular adǝm ɵltürgǝn kixini ⱪisaskarning ⱪoliƣa tapxurup bǝrmisun; qünki xu kixining burundin ɵz ⱪoxnisiƣa ⱨeq ɵq-adawiti bolmiƣan, bǝlki tasadipiy urup ɵltürüp ⱪoyƣan. 6  Adǝm ɵltürgǝn kixi jamaǝt aldida soraⱪ ⱪilinƣuqǝ xu xǝⱨǝrdǝ tursun; andin xu waⱪittiki bax kaⱨin ɵlüp kǝtkǝndǝ, u xu xǝⱨǝrdin ayrilip, ɵz xǝⱨirigǝ, yǝni ⱪeqip qiⱪⱪan xǝⱨǝrdiki ɵyigǝ yenip kǝlsun.

7 Xuning bilǝn ular Naftali taƣliⱪ yurtidiki Kǝdǝxni, Əfraimning taƣliⱪ yurtidiki Xǝkǝmni wǝ Yǝⱨudaning taƣliⱪ yurtidiki Kiriat-Arba, yǝni Ⱨebronni, 8 Yerihoning xǝrⱪ tǝripidiki, Iordan dǝryasining u ⱪetidiki Rubǝn ⱪǝbilisining zeminidin tüzlǝnglikning qɵlidiki Bǝzǝrni, Gad ⱪǝbilisining zeminidin Gileadtiki Ramotni wǝ Manassǝⱨ ⱪǝbilisining zeminidin Baxandiki Golanni tallap bekitti.■

9 Mana bu xǝⱨǝrlǝr barliⱪ Israillar wǝ ularning arisida turuwatⱪan musapirlar üqün panaⱨgaⱨ boluxⱪa bekitilgǝn xǝⱨǝrlǝrdur; kimki bilmǝy, tasadipiliⱪtin adǝm ɵltürgǝn bolsa, uning jamaǝt aldida soraⱪ ⱪilinixidin burun, ⱪan ⱪisaskarning ⱪolida ɵlmǝsliki üqün xu xǝⱨǝrlǝrgǝ ⱪeqip ketixkǝ bu xǝⱨǝrlǝr bekitilgǝn.

21

Lawiylarning turuxiƣa xǝⱨǝrlǝrni bekitix

1 U waⱪitta Lawiy jǝmǝtlirining kattiwaxliri kaⱨin Əliazar, Nunning oƣli Yǝxua wǝ Israil ⱪǝbililirining kattiwaxlirining ⱪexiƣa berip, ■ 2 Ⱪanaan zeminidiki Xiloⱨda ularƣa: — Musaning wasitisi arⱪiliⱪ Pǝrwǝrdigar biz toƣruluⱪ: «Ularƣa turuxⱪa xǝⱨǝrlǝrni, malliri üqün yaylaⱪlarni ⱪoxup bǝrgin», dǝp eytⱪan, dedi.■

3 Xuni dewidi, Israillar Pǝrwǝrdigarning ǝmri boyiqǝ ɵz miras ülüxliridin munu xǝⱨǝrlǝr bilǝn yaylaⱪlarni ⱪoxup Lawiylarƣa bǝrdi: —

4 birinqi taxlanƣan qǝk Koⱨat jǝmǝtlirigǝ qiⱪti; qǝk taxlinip, Lawiylar iqidiki kaⱨin Ⱨarunning ǝwladliriƣa Yǝⱨuda ⱪǝbilisi, Ximeon ⱪǝbilisi wǝ Binyamin ⱪǝbilisining zeminliridin on üq xǝⱨǝr bekitildi; 5 Andin Koⱨatning ⱪalƣan ǝwladliriƣa qǝk taxlinip, Əfraim ⱪǝbilǝ-jǝmǝtlirining zeminidin, Dan ⱪǝbilisining zeminidin wǝ Manassǝⱨ yerim ⱪǝbilisining zeminliridin on xǝⱨǝr bekitildi.

6 Gǝrxonning ǝwladliriƣa qǝk taxlinip, Issakar ⱪǝbilǝ-jǝmǝtlirining zeminidin, Axir ⱪǝbilisining zeminidin, Naftali ⱪǝbilisining zeminidin wǝ Manassǝⱨning yǝnǝ bir yerim ⱪǝbilisining zeminidin on üq xǝⱨǝr bekitildi.

7 Mǝrarining ǝwladliriƣa, jǝmǝt-aililiri boyiqǝ qǝk taxlinip, Rubǝn ⱪǝbilisining zeminidin, Gad ⱪǝbilisining zeminidin wǝ Zǝbulun ⱪǝbilisining zeminidin on ikki xǝⱨǝr bekitildi.

8 Bu tǝriⱪidǝ Pǝrwǝrdigar Musaning wasitisi bilǝn buyruƣinidǝk Israillar qǝk taxlap bu xǝⱨǝrlǝr bilǝn yaylaⱪlirini ⱪoxup, Lawiylarƣa bǝrdi.

9 Ular Yǝⱨudaning ⱪǝbilisi bilǝn Ximeonning ⱪǝbilisining zeminidin tɵwǝndǝ tizimlanƣan munu xǝⱨǝrlǝrni bǝrdi: — 10 (qǝk taxlanƣanda, Lawiylarning nǝsli bolƣan Koⱨatlar jǝmǝtidiki Ⱨarunning ǝwladliriƣa birinqi qǝk qiⱪⱪaqⱪa munu xǝⱨǝrlǝr berildi): —

11 ularƣa Yǝⱨudaning taƣliⱪ rayonidiki Kiriat-Arba (Arba Anakning atisi idi), yǝni Ⱨebron bilǝn ǝtrapidiki yaylaⱪlarni ⱪoxup bǝrdi. 12 Lekin xǝⱨǝrgǝ tǝwǝ etizlar bilǝn kǝnt-ⱪixlaⱪlarni Yǝfunnǝⱨning oƣli Kalǝbkǝ miras ⱪilip bǝrdi. 13 Xundaⱪ ⱪilip ular Ⱨarun kaⱨinning ǝwladliriƣa adǝm ɵltürgǝn kixilǝr panaⱨlinidiƣan xǝⱨǝr Ⱨebron wǝ yaylaⱪlirini, yǝnǝ ularƣa Libnaⱨ bilǝn yaylaⱪlirini, 14 Yattir bilǝn yaylaⱪlirini, Əxtǝmoa bilǝn yaylaⱪlirini, 15 Ⱨolon bilǝn yaylaⱪlirini, Dǝbir bilǝn yaylaⱪlirini, 16 Ayin bilǝn yaylaⱪlirini, Yuttaⱨ bilǝn yaylaⱪlirini, Bǝyt-Xǝmǝx bilǝn yaylaⱪlirini bǝrdi; bu ikki ⱪǝbilining zeminliridin jǝmiy toⱪⱪuz xǝⱨǝrni bǝrdi. 17 Mundin baxⱪa ularƣa Binyamin ⱪǝbilisining zeminidin Gibeon bilǝn yaylaⱪlirini, Geba bilǝn yaylaⱪlirini, 18 Anatot bilǝn yaylaⱪlirini, Almon bilǝn yaylaⱪlirini ⱪoxup jǝmiy tɵt xǝⱨǝr bǝrdi.

19 Bu tǝriⱪidǝ kaⱨinlar, yǝni Ⱨarunning ǝwladliriƣa berilgǝn xǝⱨǝrlǝr on üq boldi; bular ǝtrapidiki yaylaⱪliri bilǝn berildi.

20 Ular yǝnǝ Lawiylarning nǝslidin bolƣan Koⱨatning ⱪalƣan jǝmǝtlirigimu xǝⱨǝrlǝrni bǝrdi. Qǝk taxlax bilǝn ularƣa bekitilgǝn xǝⱨǝrlǝr munular: — ularƣa Əfraim ⱪǝbilisining zeminidin 21 Əfraimning taƣliⱪ rayonidiki adǝm ɵltürgǝn kixilǝr panaⱨlinidiƣan xǝⱨǝr Xǝkǝm bilǝn yaylaⱪlirini, yǝnǝ Gǝzǝr bilǝn yaylaⱪliri, 22 Kibzaim bilǝn yaylaⱪliri wǝ Bǝyt-Ⱨoron bilǝn yaylaⱪliri bolup, jǝmiy tɵt xǝⱨǝrni bǝrdi; 23 buningdin baxⱪa Dan ⱪǝbilisining zeminidin Əltǝkǝⱨ bilǝn yaylaⱪliri, Gibbeton bilǝn yaylaⱪliri, 24 Ayjalon bilǝn yaylaⱪliri wǝ Gat-Rimmon bilǝn yaylaⱪliri bolup, jǝmiy tɵt xǝⱨǝrni bǝrdi. 25 Buningdin baxⱪa Manassǝⱨ yerim ⱪǝbilisining zeminidin Taanaⱪ bilǝn yaylaⱪliri, Gat-Rimmon bilǝn yaylaⱪliri bolup, jǝmiy ikki xǝⱨǝrni bǝrdi. 26 Bu tǝriⱪidǝ Koⱨatlarning ⱪalƣan jǝmǝtlirigǝ berilgǝn xǝⱨǝrlǝr on boldi; bular ǝtrapidiki yaylaⱪliri bilǝn berildi.

27 Lawiylarning jǝmǝtliridin bolƣan Gǝrxonlarƣa bolsa ular Manassǝⱨning yerim ⱪǝbilisining zeminidin adǝm ɵltürgǝn kixilǝr panaⱨlinidiƣan xǝⱨǝr Baxandiki Golan bilǝn yaylaⱪlirini, xundaⱪla Bǝǝxteraⱨ bilǝn yaylaⱪlirini, jǝmiy ikki xǝⱨǝrni bǝrdi; 28 yǝnǝ Issakar ⱪǝbilisining zeminidin Kixion bilǝn yaylaⱪliri, Dabirat bilǝn yaylaⱪliri, □ 29 Yarmut bilǝn yaylaⱪliri wǝ Ən-Gannim bilǝn yaylaⱪliri bolup, jǝmiy tɵt xǝⱨǝrni bǝrdi; 30 buningdin baxⱪa Axir ⱪǝbilisining zeminidin Mixal bilǝn yaylaⱪliri, Abdon bilǝn yaylaⱪliri, 31 Ⱨǝlkat bilǝn yaylaⱪliri wǝ Rǝⱨob bilǝn yaylaⱪliri bolup, jǝmiy bolup tɵt xǝⱨǝrni bǝrdi; 32 buningdin baxⱪa Naftali ⱪǝbilisining zeminidin adǝm ɵltürgǝn kixilǝr panaⱨlinidiƣan xǝⱨǝr Galiliyǝdiki Kǝdǝx bilǝn yaylaⱪlirini, yǝnǝ Ⱨammot-Dor bilǝn yaylaⱪliri wǝ Kartan bilǝn ǝtrapidiki yaylaⱪliri bolup, jǝmiiy üq xǝⱨǝrni bǝrdi.

33 Bu tǝriⱪidǝ Gǝrxonlarƣa berilgǝn xǝⱨǝrlǝr on üq boldi; bular ǝtrapidiki yaylaⱪliri bilǝn berildi.

34 Ⱪalƣan Lawiylarƣa, yǝni Mǝrarilar jǝmǝtlirigǝ Zǝbulun ⱪǝbilisining zeminidin Yokneam bilǝn yaylaⱪliri, Kartaⱨ bilǝn yaylaⱪliri, 35 Dimnaⱨ bilǝn yaylaⱪliri wǝ Naⱨalal bilǝn yaylaⱪliri bolup, jǝmiy tɵt xǝⱨǝrni bǝrdi. 36 Buningdin baxⱪa Rubǝn ⱪǝbilisining zeminidin Bǝzǝr bilǝn yaylaⱪliri, Yaⱨaz bilǝn yaylaⱪliri, □ 37 Kǝdǝmot bilǝn yaylaⱪliri wǝ Mǝfaat bilǝn yaylaⱪliri bolup, jǝmiy tɵt xǝⱨǝrni bǝrdi. 38 Buningdin baxⱪa Gad ⱪǝbilisining zeminidin adǝm ɵltürgǝn kixilǝr panaⱨlinidiƣan xǝⱨǝr Gileadtiki Ramot bilǝn yaylaⱪlirini, yǝnǝ Maⱨanayim bilǝn yaylaⱪliri, 39 Ⱨǝxbon bilǝn yaylaⱪliri wǝ Jaazǝr bilǝn yaylaⱪliri bolup, jǝmiy tɵt xǝⱨǝrni bǝrdi.

40 Bular bolsa ⱪalƣan Lawiylarning jǝmǝtlirigǝ, yǝni Mǝrarilar jǝmǝtlirigǝ berilgǝn barliⱪ xǝⱨǝrlǝrdur; ularƣa qǝk taxlinix bilǝn berilgǝn ülüxi on ikki xǝⱨǝr idi.

41 Israillarning zemini iqidin Lawiylarƣa bekitip berilgǝn xǝⱨǝrlǝr jǝmiy ⱪiriⱪ sǝkkiz idi; bular ǝtrapidiki yaylaⱪliri bilǝn berildi. 42 Bu xǝⱨǝrlǝrning ⱨǝrbirining ǝtrapida yaylaⱪliri bar idi; xǝⱨǝrlǝrning ⱨǝmmisi xundaⱪ idi.

43 Pǝrwǝrdigar xu tǝriⱪidǝ Israillarning ata-bowiliriƣa berixkǝ ⱪǝsǝm bilǝn wǝdǝ ⱪilƣan pütkül zeminni ularƣa bǝrdi; ular kelip uni igilǝp, u yǝrdǝ olturdi.

44 U waⱪitta Pǝrwǝrdigar ilgiri ularning ata-bowiliriƣa ⱪǝsǝm bilǝn wǝdǝ ⱪilƣinidǝk, ularƣa ⱨǝr ǝtrapida tinq-aramliⱪ bǝrdi; ularning düxmǝnliridin ⱨeqⱪandiⱪi ularning aldida ⱪǝddini ruslap tik turalmaytti; bǝlki Pǝrwǝrdigar ⱨǝmmǝ düxmǝnlirini ularning ⱪoliƣa tapxurdi. 45 Pǝrwǝrdigarning Israilning jǝmǝtigǝ wǝdǝ ⱪilƣan ⱨimmǝtliridin ⱨeqbiri ⱪaldurulmay ǝmǝlgǝ axuruldi.

22

Xǝrⱪ tǝrǝptiki zeminlar tǝⱪsim ⱪilinƣan ⱪǝbililǝrning ɵz mirasiƣa ⱪaytip berixi

1 U waⱪitta Yǝxua Rubǝnlǝr, Gadlar wǝ Manassǝⱨ yerim ⱪǝbilisidikilǝrni qaⱪirip ularƣa: —

2 Silǝr bolsanglar Pǝrwǝrdigarning ⱪuli Musaning silǝrgǝ buyruƣinining ⱨǝmmisigǝ ǝmǝl ⱪildinglar, mening silǝrgǝ ǝmr ⱪilƣan barliⱪ sɵzlirimgimu ⱪulaⱪ saldinglar; ■ 3 silǝr bu nurƣun künlǝrdǝ taki bügüngǝ ⱪǝdǝr ⱪerindaxliringlarni taxliwǝtmǝy, bǝlki Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrgǝ ǝmr ⱪilƣan wǝzipini tutup kǝldinglar; 4 ǝmdi Pǝrwǝrdigar Hudayinglar wǝdǝ ⱪilƣinidǝk, ⱪerindaxliringlarƣa aramliⱪ bǝrdi; xunga silǝr Pǝrwǝrdigarning ⱪuli Musa Iordan dǝryasining u tǝripidǝ silǝrgǝ bǝrgǝn miras zemininglarƣa, ɵz qedirliringlarƣa ⱪaytip beringlar. ■ 5 Pǝⱪǝtla Pǝrwǝrdigarning ⱪuli Musa silǝrgǝ buyrup tapxurƣan ⱪanun-ǝmrlǝrgǝ ǝmǝl ⱪilixⱪa, yǝni Pǝrwǝrdigar Hudayinglarni sɵyüp, Uning barliⱪ yollirida mengip, ǝmrlirini tutup uningƣa baƣlinip, pütün ⱪǝlbinglar wǝ pütün jan-dilinglar bilǝn Uning hizmitidǝ boluxⱪa ihlas bilǝn kɵngül bɵlünglar, — dedi.■

6 Xuning bilǝn Yǝxua ularni bǝht-bǝrikǝt tilǝp, yolƣa saldi; ular ɵz qedirliriƣa ⱪaytip ketixti.

7 Manassǝⱨ yerim ⱪǝbilisigǝ bolsa Musa ularƣa Baxanni miras ⱪilip bǝrgǝnidi; yǝnǝ bir yerim ⱪǝbiligǝ Yǝxua Iordan dǝryasining bu ⱪeti, yǝni ƣǝrb tǝripidǝ ularning ⱪerindaxlirining arisida miras bǝrdi. Yǝxua ularni ɵz qedirliriƣa ⱪaytix yoliƣa salƣan waⱪtida, u ularƣimu bǝht-bǝrikǝt tilǝp, 8 ularƣa: — Intayin kɵp bayliⱪlar, intayin kɵp qarpaylarni, xundaⱪla kɵp miⱪdarda kümüx, altun, mis, tɵmür wǝ kiyim-keqǝklǝrni elip, ɵz qediringlarƣa ⱪaytip beringlar; düxmǝnliringlardin alƣan oljini ⱪerindaxliringlarƣa ülǝxtürüp beringlar, dedi.□

9 U waⱪitta Rubǝnlǝr, Gadlar wǝ Manassǝⱨ yerim ⱪǝbilisi Ⱪanaan zeminidiki Xiloⱨdin qiⱪip Israillardin ayrilip, Pǝrwǝrdigarning Musaning wasitisi bilǝn ⱪilƣan ǝmri boyiqǝ ularning tǝǝlluⱪati bolƣan ɵz miras zemini Gilead yurtiƣa ⱪarap ⱪaytip mangdi.

Qong uⱪuxmasliⱪ — iqki uruxning aldini elix

10 Rubǝnlǝr, Gadlar wǝ Manassǝⱨ yerim ⱪǝbilisi Ⱪanaan zeminidiki Iordan dǝryasining boyidiki Gǝlilotⱪa yetip kǝlgǝndǝ, u yǝrdǝ Iordan dǝryasining boyida bir ⱪurbangaⱨni yasidi; ⱪurbangaⱨ naⱨayiti qong wǝ ⱨǝywǝtlik yasalƣanidi. □  ■ 11 Israillarƣa: «Mana Rubǝnlǝr, Gadlar wǝ Manassǝⱨ yerim ⱪǝbilisi Ⱪanaan zeminidiki Iordan dǝryasining u ⱪetidiki Gǝlilotta, yǝni Israillarning udulida bir ⱪurbangaⱨni yasaptu» degǝn hǝwǝr anglandi.

12 Israillar bu hǝwǝrni angliƣan ⱨaman, ularning pütkül jamaiti ular bilǝn uruxux üqün Xiloⱨⱪa toplandi.

13 U waⱪitta Israillar kaⱨin Əliazarning oƣli Finiⱨasni Gilead zeminidiki Rubǝnlǝr, Gadlar wǝ Manassǝⱨ yerim ⱪǝbilisigǝ mangdurdi 14 wǝ xundaⱪla uning bilǝn on ǝmirni, Israilning ⱨǝrbir ⱪǝbilisidin jǝmǝt baxliⱪi bolƣan birdin ǝmirni uningƣa ⱨǝmraⱨ ⱪilip ǝwǝtti; ⱨǝrbir ǝmir ⱨǝrⱪaysi ata jǝmǝttiki mingliƣan Israillarning kattiwexi idi.

15 Bular ǝmdi Gilead zeminiƣa, Rubǝnlǝr, Gadlar wǝ Manassǝⱨ yerim ⱪǝbilisigǝ kelip ularƣa: — 16 Mana Pǝrwǝrdigarning pütkül jamaiti silǝrgǝ mundaⱪ dǝydu: «Silǝrning Pǝrwǝrdigarƣa ǝgixixtin yenip, ɵzünglarƣa ⱪurbangaⱨni yasap, Israilning Hudasidin yüz ɵrüp, Pǝrwǝrdigarƣa asiyliⱪ ⱪilip ɵtküzgǝn bu rǝzillikinglar zadi ⱪandaⱪ ix? □ 17 Peorda burun ɵtküzgǝn ⱪǝbiⱨlikimiz bizgǝ yetip axmasmu? Gǝrqǝ Pǝrwǝrdigarning jamaitining bexiƣa waba qüxkǝn bolsimu, biz tehi bügüngǝ ⱪǝdǝr bu ixtin ɵzimizni paklandurmiduⱪ. □  ■ 18 Silǝr bügün Pǝrwǝrdigarƣa ǝgixixtin yandinglar; xundaⱪ boliduki, silǝr bügün Pǝrwǝrdigarƣa asiyliⱪ ⱪilƣan bolƣaqⱪa, u jǝzmǝn ǝtǝ Israilning pütkül jamaitigǝ ƣǝzǝplinidu. 19 Ⱨalbuki, mubada silǝr miras ⱪilip alƣan zemin napak bolup ⱪalƣan bolsa, Pǝrwǝrdigarning tǝwǝliki bolƣan zeminƣa, Uning qediri tiklǝngǝn yurtⱪa yenip kelip, arimizda miras elinglar. Pǝⱪǝt Pǝrwǝrdigar Hudayimizning ⱪurbangaⱨidin baxⱪa ɵzünglar üqün ⱪurbangaⱨ yasax bilǝn Pǝrwǝrdigarƣa wǝ bizlǝrgǝ asiyliⱪ ⱪilmanglar. 20 Zǝraⱨning oƣli Aⱪan ⱨaram bekitilgǝn nǝrsilǝrdin elip, itaǝtsizlik ⱪilƣan ǝmǝsmu? Xu sǝwǝbtin ⱪǝbiⱨliki üqün yalƣuz ular ɵltürülüp ⱪalmay, Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi yǝnǝ pütkül Israil jamaitining üstigǝ qüxkǝn ǝmǝsmu?».

21 Xuning bilǝn Rubǝnlǝr, Gadlar wǝ Manassǝⱨ yerim ⱪǝbilisi mingliƣan Israillarning kattiwaxliriƣa jawab berip mundaⱪ dedi: —

22 «Ilaⱨlarning ilaⱨi Pǝrwǝrdigardur! Ilaⱨlarning ilaⱨi bolƣan Pǝrwǝrdigar Ɵzi buni bilidu, Israilmu uni bilgǝy! Əgǝr bu ix asiyliⱪ bolsa yaki Pǝrwǝrdigarƣa itaǝtsizlik bolsa, ǝmdi bizlǝrni bügun ɵlümdin ayimanglar! ■ 23 Əgǝr bizning ɵzimiz üqün ⱪurbangaⱨni yasiximiz Pǝrwǝrdigarƣa ǝgixixtin yenix üqün bolƣan bolsa, xundaⱪla ⱪurbangaⱨning üstidǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ sunux, axliⱪ ⱨǝdiyǝlirini sunux, inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪlirini sunux üqün bolƣan bolsa, undaⱪta Pǝrwǝrdigar Ɵzi bu ix toƣruluⱪ bizdin ⱨesab alsun; 24 ǝksiqǝ bu ixni ⱪiliximizning sǝwǝbi ⱨǝⱪiⱪǝtǝn xuki, kǝlgüsidǝ silǝrning baliliringlar bizning balilirimizƣa: «Silǝrning Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar bilǝn ⱪandaⱪ munasiwitinglar bar? 25 Əy Rubǝnlǝr wǝ Gadlar, Pǝrwǝrdigar biz bilǝn silǝrning otturimizda Iordan dǝryasini qegra ⱪilip ⱪoyƣan ǝmǝsmu? Xunga silǝrning Pǝrwǝrdigardin ⱨeqⱪandaⱪ nesiwǝnglar yoⱪtur!» deyixidin ǝndixǝ ⱪilduⱪ. 26 Xunga biz: «Ⱪopup bir ⱪurbangaⱨ yasayli; lekin bu kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar üqünmu ǝmǝs, baxⱪa hil ⱪurbanliⱪlar üqünmu ǝmǝs, 27 bǝlki kǝlgüsidǝ Pǝrwǝrdigarning aldida kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlirimiz bilǝn baxⱪa hil ⱪurbanliⱪlirimiz wǝ inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪlirimiz bilǝn uning ibaditidǝ boluximiz üqün, silǝr wǝ bizning otturimizda, xundaⱪla keyinki dǝwrlirimizdǝ bir ǝslǝtmǝ guwaⱨliⱪ bolsun üqün uni yasiduⱪ; baliliringlarning kǝlgüsidǝ balilirimizƣa «Pǝrwǝrdigardin ⱨeqⱪandaⱪ nesiwǝnglar yoⱪ» demǝsliki üqün xundaⱪ ⱪilduⱪ. ■ 28 Əgǝr ular kǝlgüsidǝ biz bilǝn ǝwladlirimizƣa xundaⱪ desǝ, biz jawab berip: «Mana, kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ sunux üqün yaki baxⱪa hil ⱪurbanliⱪlarni sunux üqün yasalƣan ǝmǝs, bǝlki silǝr bilǝn bizning otturimizda bir guwaⱨliⱪ bolsun dǝp yasalƣan, bu Pǝrwǝrdigarning ata-bowilirimiz yasiƣan ⱪurbangaⱨining ǝndizisidur!» deyǝlǝymiz.

29 Pǝrwǝrdigarƣa asiyliⱪ ⱪilip, Pǝrwǝrdigarƣa ǝgixixtin yenip, Pǝrwǝrdigar Hudayimizning qedirining aldida turƣan ⱪurbangaⱨtin baxⱪa ikkinqi bir ⱪurbangaⱨni yasap, uning üstidǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ, axliⱪ ⱨǝdiyǝlǝr wǝ baxⱪa hil ⱪurbanliⱪlarni ɵtküzüx niyiti bizdin neri bolƣay!».

30 Kaⱨin Finiⱨas wǝ uning bilǝn billǝ kǝlgǝn jamaǝt ǝmirliri, yǝni mingliƣan Israillarning kattiwaxliri Rubǝnlǝr, Gadlar wǝ Manassǝⱨlǝrning eytⱪan sɵzlirini angliƣanda ular xuningdin hux boldi. 31 Əliazarning oƣli kaⱨin Finiⱨas Rubǝnlǝr, Gadlar wǝ Manassǝⱨlǝrgǝ: — Silǝr Pǝrwǝrdigarƣa bu itaǝtsizlikni ⱪilmiƣininglar üqün Pǝrwǝrdigarning otturimizda turuwatⱪanliⱪini ǝmdi bilduⱪ; silǝr bu ix bilǝn Israillarni Pǝrwǝrdigarning ⱪolidin ⱪutⱪuzdunglar, dedi.

32 Andin Əliazar kaⱨinning oƣli Finiⱨas bilǝn ǝmirlǝr Rubǝnlǝr wǝ Gadlarning yenidin, Gilead zeminidin qiⱪip Ⱪanaan zeminiƣa Israillarning yeniƣa yenip kelip bu hǝwǝrni ularƣa dǝp bǝrdi. 33 Bu ix Israillarning nǝziridǝ yahxi kɵründi; Israillar Hudaƣa ⱨǝmdusana eytip, Rubǝnlǝr bilǝn Gadlarƣa ⱨujum ⱪilip, ular bilǝn uruxup ularning turuwatⱪan zeminini wǝyran ⱪilayli, degǝn gǝpni ikkinqi tilƣa almidi.

34 Rubǝnlǝr bilǝn Gadlar bu ⱪurbangaⱨⱪa «Guwaⱨliⱪ» dǝp at ⱪoydi; qünki ular: — «U arimizda Pǝrwǝrdigarning Huda ikǝnlikigǝ guwaⱨtur» dedi.□

23

Yǝxua pǝyƣǝmbǝrning Israilning ǝmir-aⱪsaⱪallirini agaⱨlandurup, ularƣa nǝsiⱨǝt berixi

1 Pǝrwǝrdigar Israilƣa ǝtrapidiki düxmǝnliridin aram berip uzun zamanlar ɵtüp, xundaⱪla Yǝxua ⱪerip, yeximu qongiyip ⱪalƣanda, 2 Yǝxua pütkül Israilni, ularning aⱪsaⱪallirini, baxliⱪliri, ⱨakim-soraⱪqiliri bilǝn bǝg-ǝmǝldarlirini qaⱪirip ularƣa mundaⱪ dedi: — «Mǝn ⱪerip ⱪaldim, yeximmu qongiyip ⱪaldi. 3 Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning silǝr üqün muxu yǝrdiki barliⱪ taipilǝrgǝ ⱪandaⱪ ixlarni ⱪilƣinini ɵzünglar kɵrdünglar; qünki silǝr tǝrǝptǝ turup jǝng ⱪilƣuqi Pǝrwǝrdigar Hudayinglar Ɵzidur. 4 Mana, mǝn ɵzüm yoⱪatⱪan ⱨǝmmǝ ǝllǝrning zeminliri bilǝn ⱪalƣan bu taipilǝrning zeminlirini ⱪoxup ⱪǝbilǝ-jǝmǝtinglar boyiqǝ qǝk taxlap Iordan dǝryasidin tartip kün petix tǝrǝptiki Uluƣ Dengizƣiqǝ, silǝrgǝ miras ⱪilip tǝⱪsim ⱪilip bǝrdim. 5 Pǝrwǝrdigar Hudayinglar Ɵzi ularni aldinglardin ⱪoƣlap qiⱪirip, kɵzünglardin neri ⱪilip, Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrgǝ eytⱪinidǝk silǝr ularning zeminiƣa igǝ bolisilǝr. ■ 6 Xunga silǝr tolimu ⱪǝysǝr bolup Musaning ⱪanun kitabida pütülgǝnning ⱨǝmmisini tutup, ong ya solƣa qǝtnǝp kǝtmǝy, uningƣa ǝmǝl ⱪilixⱪa kɵngül bɵlünglar; ■ 7 xundaⱪ ⱪilip, aranglarda ⱪelip ⱪalƣan bu taipilǝr bilǝn bardi-kǝldi ⱪilmanglar; xuningdǝk ularning ilaⱨlirining namlirini tilƣa almanglar yaki ularning nami bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilmanglar; ularƣa ibadǝt ⱪilmanglar, ularƣa bax urmanglar; ■ 8 bǝlki bügüngiqǝ ⱪilƣininglardǝk, Pǝrwǝrdigar Hudayinglarƣa baƣlinip turunglar. ■ 9 Qünki Pǝrwǝrdigar aldinglardin qong-qong wǝ küqlük ǝllǝrni ⱪoƣlap qiⱪiriwǝtkǝndur; bügüngiqǝ ⱨeqⱪandaⱪ adǝm aldinglarda put tirǝp turalmidi. 10 Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrgǝ eytⱪini boyiqǝ silǝr tǝrǝptǝ turup jǝng ⱪilƣini üqün silǝrdin bir adiminglar ularning ming adimini tiripirǝn ⱪilidu.■

11 Xunga Pǝrwǝrdigar Hudayinglarni sɵyüx üqün ɵz kɵnglünglarƣa ⱪattiⱪ sǝgǝk bolunglar! 12 Qünki ǝgǝr silǝr Uningdin yüz ɵrüp aranglarda ⱪalƣan bu ǝllǝr bilǝn arilixip-baƣlinip, ular bilǝn ⱪoda-baja bolup, ular bilǝn berix-kelix ⱪilsanglar, 13 undaⱪta silǝrgǝ xu ix ayan bolsunki, Pǝrwǝrdigar Hudayinglar aldinglardin bu ǝllǝrni ikkinqi ⱪoƣlap qiⱪarmaydu, bǝlki bular silǝrgǝ ⱪapⱪan wǝ ⱪiltaⱪ bolup, biⱪininglarƣa ⱪamqa bolup qüxüp, kɵzünglǝrgǝ tikǝn bolup sanjilidu; ahirda Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrgǝ bǝrgǝn bu yahxi zemindin mǝⱨrum bolup yoⱪilisilǝr.

14 Mana, mǝn bügün barliⱪ adǝmlǝr muⱪǝrrǝr besip ɵtidiƣan yolni mangimǝn; silǝrning pütün dilinglar wǝ wujudunglarƣa xu roxǝnki, Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning silǝr toƣruluⱪ ⱪilƣan mubarǝk wǝdilirining ⱨeqbiri ǝmǝlgǝ axurulmay ⱪalmidi; ⱨǝmmisi silǝr üqün bǝja kǝltürülüp, ⱨeqⱪaysisi yǝrdǝ ⱪalmidi. 15-16 Lekin silǝr Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning silǝrgǝ ǝmr ⱪilip tohtatⱪan ǝⱨdisini buzƣanda, Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrgǝ wǝdǝ ⱪilƣan ⱨǝmmǝ bǝrikǝt üstünglǝrgǝ qüxürülgǝndǝk, xundaⱪ boliduki, Pǝrwǝrdigar Hudayinglar silǝrni Ɵzi silǝrgǝ bǝrgǝn zemindin yoⱪatⱪuqǝ barliⱪ agaⱨ ⱪilƣan ixni qüxüridu; silǝr berip, uning ǝⱨdisini buzup baxⱪa ilaⱨlarƣa ibadǝt ⱪilip bax ursanglar, Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi silǝrgǝ tutixip, silǝrni Ɵzi silǝrgǝ bǝrgǝn yahxi zemindin tezla yoⱪ ⱪilidu».

24

Yǝxua pǝyƣǝmbǝrning pütkül Israilni agaⱨlandurup, ularƣa nǝsiⱨǝt ⱪilixi

1 Andin Yǝxua Israilning ⱨǝmmǝ ⱪǝbililirini Xǝkǝmgǝ yiƣip, Israilning aⱪsaⱪalliri, baxliⱪliri, ⱨakim-sotqiliri bilǝn bǝg-ǝmǝldarlirini qaⱪirdi; ular ɵzlirini Hudaning ⱨuzuriƣa ⱨazir ⱪilƣanda 2 Yǝxua pütkül hǝlⱪⱪǝ: Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar: — «Ⱪǝdimki zamanda ata-bowiliringlar, jümlidin Ibraⱨim bilǝn Naⱨorning atisi Tǝraⱨ dǝryaning u tǝripidǝ olturatti; ular baxⱪa ilaⱨlarning ⱪulluⱪida bolatti. □  ■ 3 Lekin Mǝn atanglar Ibraⱨimni dǝryaning u tǝripidin elip kelip, uni baxlap pütkül Ⱪanaan zeminini aylandurup, uning nǝslini awutup uningƣa Isⱨaⱪni bǝrdim. □  ■ 4 Andin Mǝn Isⱨaⱪⱪa Yaⱪup bilǝn Əsawni bǝrdim; Əsawƣa Seir taƣliⱪ rayonini tǝwǝlik ⱪilip bǝrdim, Yaⱪup bilǝn oƣulliri bolsa Misirƣa qüxüp bardi. ■ 5 Keyinrǝk Mǝn Musa bilǝn Ⱨarunni ǝwǝtip, Misirliⱪlar arisida ǝmǝllirim bilǝn ularƣa dǝⱨxǝtlik wabalarni qüxürdum; andin silǝrni xu yǝrdin elip qiⱪtim. ■ 6 Mǝn bu tǝriⱪidǝ ata-bowiliringlarni Misirdin elip qiⱪip, ular Ⱪizil Dengizƣa yetip kǝlginidǝ, misirliⱪlar jǝng ⱨarwiliri wǝ atliⱪ ǝskǝrliri bilǝn ata-bowiliringlarni ⱪoƣlap dengizƣiqǝ kǝldi. □  ■ 7 Israillar xuan Pǝrwǝrdigarƣa nida ⱪiliwidi, U silǝr bilǝn Misirliⱪlarning arisiƣa tum ⱪarangƣuluⱪ qüxürdi; andin dengizni ularning üstigǝ basturup yapti. Silǝr Ɵz kɵzliringlar bilǝn Mening Misirda nemǝ ⱪilƣinimni kɵrdünglar; andin silǝr uzun waⱪitⱪiqǝ qɵldǝ turdunglar. 8 Keyinrǝk Mǝn silǝrni Iordan dǝryasining u tǝripidǝ turƣan Amoriylarning zeminiƣa baxlap kǝldim; ular silǝr bilǝn soⱪuxⱪanda mǝn ularni ⱪolunglarƣa berip, silǝr ularning zeminini igilidinglar. Mǝn ularni aldinglardin yoⱪitiwǝttim.■

9 U waⱪitta Moabning padixaⱨi, Zipporning oƣli Balaⱪ ⱪopup, Israil bilǝn jǝnggǝ qüxti wǝ silǝrni ⱪarƣax üqün Beorning oƣli Balaamni qaⱪirip kǝldi; 10 lekin Mǝn Balaamning sɵzigǝ ⱪulaⱪ salmidim; xuning bilǝn u silǝrgǝ ⱪayta-ⱪayta bǝht-bǝrikǝt tilidi wǝ Mǝn silǝrni Balaⱪning ⱪolidin ⱪutⱪuzdum.

11 Keyinrǝk silǝr Iordan dǝryasidin ɵtüp Yerihoƣa barƣanda Yerihoning adǝmliri Amoriylar, Pǝrizziylǝr, Ⱪanaaniylar, Ⱨittiylar, Girgaxiylar, Ⱨiwiylar wǝ Yǝbusiylar silǝr bilǝn uruxⱪa ⱪopⱪini bilǝn Mǝn ularni ⱪolunglarƣa tapxurup bǝrdim; ■ 12 Mǝn aldinglarƣa seriⱪ ⱨǝrini ǝwǝttim, seriⱪ ⱨǝrǝ Amoriylarning ikkila padixaⱨini ⱨǝydiwǝtkǝndǝk ularnimu ⱨǝydiwǝtti; bu ix silǝrning ⱪiliqinglar yaki oⱪyayinglar bilǝn bolmidi. □  ■ 13 Mǝn silǝrgǝ ɵz ⱪolunglar bilǝn ǝmgǝk singdürmigǝn bir zeminni, ɵzünglar yasimiƣan xǝⱨǝrlǝrni bǝrdim, wǝ silǝr xularda makan ⱪildinglar; ɵzünglar tikmigǝn üzümzarliⱪlar bilǝn zǝytunzarliⱪlardin mewilirini yǝwatisilǝr» dǝydu, — dedi.■

14 — Xunga ǝmdi silǝr Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪup ihlasmǝnlik wǝ ⱨǝⱪiⱪǝt iqidǝ uning ibaditidǝ bolunglar; ata-bowiliringlar dǝryaning u tǝripidǝ wǝ Misirda qoⱪunƣan ilaⱨlarni taxlap, pǝⱪǝt Pǝrwǝrdigarning ⱪulluⱪida bolunglar.□

15 Lekin ǝgǝr Pǝrwǝrdigarning ibaditi silǝrgǝ yaman kɵrünsǝ, kimgǝ ibadǝt ⱪilidiƣininglarni talliwelinglar — mǝyli ata-bowiliringlar dǝryaning u tǝripidǝ turƣanda qoⱪunƣan ilaⱨlar bolsun yaki silǝr turuwatⱪan zemindiki Amoriylarning ilaⱨliri bolsun, ularni tallanglar; lekin mǝn bilǝn ɵyümdikilǝr bolsaⱪ Pǝrwǝrdigarning ibaditidǝ bolimiz, — dedi.

16 Hǝlⱪ jawab berip: — Pǝrwǝrdigarni tǝrk etip baxⱪa ilaⱨlarning ibaditidǝ bolux bizdin neri bolsun! 17 Qünki biz bilǝn ata-bowilirimizni «ⱪulluⱪ makani» bolƣan Misir zeminidin qiⱪirip, kɵzimizning aldida bu qong mɵjizilik alamǝtlǝrni kɵrsitip, ⱪaysi yolda mangmayli, ⱪaysi hǝlⱪning arisidin ɵtmǝyli, bizni saⱪliƣuqi Pǝrwǝrdigar Hudayimiz Ɵzidur! 18 Pǝrwǝrdigar bu zeminda turƣan barliⱪ taipilǝrni, jümlidin Amoriylarni aldimizdin ⱪoƣliwǝtti; xunga bizmu Pǝrwǝrdigarning ibaditidǝ bolimiz; qünki U bizning Tǝngrimizdur! — dedi.

19 Yǝxua hǝlⱪⱪǝ: — Silǝr Pǝrwǝrdigarning ibaditidǝ bolalmaysilǝr, qünki U muⱪǝddǝs bir Hudadur; U wapasizliⱪⱪa ⱨǝsǝt ⱪilƣuqi bir Tǝngri bolƣaqⱪa, itaǝtsizlikliringlar bilǝn gunaⱨliringlarni kǝqürǝlmǝydu. 20 Əgǝr silǝr Pǝrwǝrdigarni taxlap, yat ilaⱨlarƣa qoⱪunƣan bolsanglar Umu silǝrdin yüz ɵrüp, silǝrgǝ yahxiliⱪ ⱪilip kǝlgǝnning ornida silǝrgǝ bala kǝltürüp yoⱪitidu, — dedi.■

21 Lekin hǝlⱪ Yǝxuaƣa jawab berip: — Ⱨǝrgiz undaⱪ bolmaydu! Biz Pǝrwǝrdigarning ibaditidǝ bolimiz, — dedi.

22 Buni anglap Yǝxua hǝlⱪⱪǝ: — Ɵzünglarning Pǝrwǝrdigarni, Uning ibaditidǝ boluxni talliƣanliⱪinglarƣa ɵz-ɵzünglarƣa guwaⱨqi boldunglar, dewidi, ular: — Ɵzimiz guwaⱨ! — dǝp jawab berixti.

23 U: — Undaⱪ bolsa ǝmdi aranglardiki yat ilaⱨlarni qiⱪirip taxliwetip, kɵnglünglarni Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarƣa intilidiƣan ⱪilinglar, dedi.

24 Hǝlⱪ Yǝxuaƣa jawab berip: — Biz Pǝrwǝrdigar Hudayimizning ibaditidǝ bolup, uning awaziƣila ⱪulaⱪ salidiƣan bolimiz, dedi.

25 Xuning bilǝn Yǝxua u küni hǝlⱪ bilǝn ǝⱨdǝ baƣlixip, Xǝkǝmdǝ ular üqün ⱨɵküm-bǝlgilimilǝrni tohtitip bǝrdi. ■ 26 Andin Yǝxua bu ⱨǝmmǝ sɵzlǝrni Pǝrwǝrdigarning ⱪanun kitabiƣa pütüp, yoƣan bir taxni elip kelip, uni Pǝrwǝrdigarning muⱪǝddǝs jayining yenidiki dub dǝrihining astiƣa tiklǝp ⱪoydi. 27 Andin Yǝxua hǝlⱪⱪǝ: — Mana bu tax bolsa bizgǝ guwaⱨ bolup turidu; qünki u Pǝrwǝrdigarning bizgǝ ⱪilƣan ⱨǝmmǝ sɵzlirini anglap turdi; u Pǝrwǝrdigar Hudayinglardin tanmasliⱪinglar üqün üstünglarda guwaⱨqi bolup turidu, — dedi.

28 Yǝxua xularni dǝp hǝlⱪni yolƣa selip, ⱨǝrbirini ɵz miras yerigǝ yandurdi.

29 Bu ixlardin keyin Nunning oƣli, Pǝrwǝrdigarning ⱪuli Yǝxua bir yüz on yexida wapat boldi. 30 Ular uni elip berip, Əfraim taƣliⱪ rayonida, Gaax teƣining ximal tǝripidiki ɵz miras ülüxi bolƣan Timnat-Seraⱨ degǝn jayda dǝpnǝ ⱪildi.■

31 Yǝxuaning pütkül ⱨayat künliridǝ, xundaⱪla Yǝxuadin keyin ⱪalƣan, Pǝrwǝrdigarning Israil üqün ⱪilƣan ⱨǝmmǝ mɵjizilik ǝmǝllirini obdan bilidiƣan aⱪsaⱪallarning pütkül ⱨayat künliridimu Israil Pǝrwǝrdigarning ibaditidǝ bolup turdi.

32 Yüsüpning sɵngǝklirini bolsa, Israillar ularni Misirdin elip kǝlgǝnidi. Ular bularni Xǝkǝmgǝ elip berip, Yaⱪup Xǝkǝmning atisi Ⱨamorning oƣulliridin yüz kǝsitaⱨ kümüxkǝ setiwalƣan yǝrdǝ dǝpnǝ ⱪildi. Xu yǝr Yüsüplǝrning miras ülüxi bolup ⱪaldi.□  ■

33 Ⱨarunning oƣli Əliazarmu wapat boldi; ular uni oƣli Finiⱨasⱪa miras ⱪilip berilgǝn Əfraimning taƣliⱪ rayonidiki Gibeaⱨ degǝn jayda dǝpnǝ ⱪildi.□

□ 1:1 «Wǝ Pǝrwǝrdigarning ⱪuli bolƣan Musa wapat bolƣandin keyin...» — muxu jümlǝ «wǝ» degǝn sɵz bilǝn baxlinip, «Yǝxua» degǝn kitabning «Ⱪanun Xǝrⱨi» degǝn kitab bilǝn ziq baƣlanƣanliⱪini kɵrsitidu. «Ⱪan.» 34:12-ayǝtni kɵrüng.

■ 1:1 Ⱪan. 1:38; 34:5

□ 1:2 «Mening ⱪulum Musa wapat boldi» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Musa taƣⱪa qiⱪip Hudaning ⱨuzurida yalƣuz ɵlgǝn wǝ Huda tǝripidin dǝpnǝ ⱪilinƣan. Ⱨeqkim bu ixlarƣa kɵz guwaⱨqi bolmiƣanidi («Ⱪan.» 34:5-6).

■ 1:3 Ⱪan. 11:24; Yǝ. 14:9

□ 1:4 «Ottura Dengizƣiqǝ...» — ibraniy tilida «Uluƣ Dengizƣiqǝ...».

■ 1:5 Ⱪan. 31:6, 8; Ibr. 13:5, 6

■ 1:6 Ⱪan. 31:23

□ 1:7 «...ⱪǝt’iy jür’ǝtlik wǝ tolimu ⱪǝysǝr bolƣin» — ⱨǝrⱪandaⱪ kixi Hudaning ǝmrlirigǝ asasǝn barliⱪ hǝlⱪⱪǝ yetǝkqilik ⱪilip, hǝlⱪning ixlirini idarǝ ⱪilix üqün intayin jür’ǝtlik boluxi kerǝk.

■ 1:7 Ⱪan. 5:32; 28:14

□ 1:8 «kitabtiki bu ⱪanun kitabi» — (yaki «muⱪǝddǝs ⱪanundiki bu kitab» yaki «kitabtiki bu ⱪanun») — yaki «Ⱪanun Xerⱨi» yaki «Musa pǝyƣǝmbǝrning bǝx kitabi»ni (yǝni «Yaritilix», «Misirdin Qiⱪix», «Lawiylar» «Qɵl-bayawandiki sǝpǝr», xundaⱪla «Ⱪanun Xerⱨi»ni) kɵrsitidu.

■ 1:8 Zǝb. 1:2

□ 1:13 «Pǝrwǝrdigar Hudayinglar .... bu zeminni silǝrgǝ bǝrgǝn, dǝp eytⱪinini esinglarda tutunglar» — Musa pǝyƣǝmbǝrning «Huda... silǝrgǝ aramliⱪ ata ⱪilip bu zeminni silǝrgǝ bǝrgǝn» degǝn sɵzliri muxu ikki yerim ⱪǝbilining Iordan dǝryasining xǝrⱪ tǝripidin ɵzliri üqün baldurla yǝr-zemin igiligǝnlikini kɵrsitidu. Hǝlⱪ ⱨazir dǝryadin ɵtüp ƣǝrbiy tǝrǝptiki zeminni igilǝxkǝ kiridu. Musa pǝyƣǝmbǝrning bu sɵzliri «Ⱪan.» 3:18-20dǝ tepilidu.

□ 1:14-15 «bu tǝrǝp» — dǝryaning xǝrⱪ tǝripi, ⱨazirⱪi Suriyǝ zeminini kɵrsitidu.

■ 2:10 Mis. 14:21; Qɵl. 21:24, 34; Yǝ. 4:23

■ 2:11 Ⱪan. 4:39

■ 2:19 Mat. 27:25

■ 3:7 Yǝ. 1:5

■ 3:13 Zǝb. 114:3

■ 3:14 Ros. 7:45

■ 3:15 1Tar. 12:16

□ 3:16 «Adǝm xǝⱨiri» — «Adǝm» xǝⱨǝrning nami. «Xor dengizi» — ⱨazir «Ɵlük Dengiz» dǝp atilidu.

■ 4:1 Yǝ. 3:12

■ 4:7 Yǝ. 3:13

□ 4:12 «...Musaning ularƣa buyruƣinidǝk sǝptǝ tüzüp,...» — yaki «Musaning ularƣa buyruƣinidǝk ⱪoral-yaraƣlarni kɵtürüp,...».

■ 4:12 Qɵl. 32:20, 29

■ 4:14 Yǝ. 3:7

□ 4:16 «Ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ sanduⱪi» — muxu yǝrdǝ «ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ» Hudaning Israilƣa bolƣan tüp ǝmrlirini, xundaⱪla uning Israil bilǝn bolƣan ǝⱨdisini kɵrsitidu; Hudaning muⱪǝddǝs maⱨiyiti wǝ harakteri xu ǝmrlǝrdǝ ayan ⱪilinƣaqⱪa, «ⱨɵküm-guwaⱨ» dǝpmu atilidu. Oⱪurmǝnlǝrgǝ ayanki, xu ǝmrlǝr ǝⱨdǝ sanduⱪi iqidǝ saⱪlaⱪliⱪ tax tahtaylar üstidǝ pütüklük idi. Xunga bǝzidǝ sanduⱪ «ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ sanduⱪi», ibadǝt qediri «ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ qediri» dǝp atilidu.

■ 4:23 Mis. 14:21

■ 5:2 Mis. 4:25

□ 5:3 «Hǝtnilik dɵnglüki» — ibraniy tilida «Gibeaⱨ ⱨaaralot».

■ 5:6 Qɵl. 14:23

□ 5:9 «Misirning ar-nomusi» — bu nemini kɵrsitidu? Bizningqǝ u mundaⱪ üq jǝⱨǝtni ɵz iqigǝ alidu: ـ (1) sünnǝt ⱪilinixi bilǝn ular butpǝrǝs Misirliⱪlarƣa ohximaydiƣan boldi, Hudaning ǝⱨdisigǝ baƣlanƣan kixilǝrdin boldi («Yar.» 17:10-14ni kɵrüng); (2) Misirliⱪlar ǝslidǝ ularni mazaⱪ ⱪilip: «ular qɵl-bayawanda ɵlmǝy ⱪalmaydu» degǝn boluxi mumkin («Mis.» 32:12); ular wǝdǝ ⱪilinƣan zeminƣa kirixi bilǝn bu mazaⱪ sɵzi yoⱪ bolatti; (3) Israillar ⱨazir ⱪulluⱪta ⱪelix nomusluⱪidin azad bolƣan. «Gilgal» — «yumilax» degǝn mǝnidǝ.

■ 5:10 Mis. 12:6

■ 5:11 Mis. 12:39; Law. 2:14

■ 5:13 Mis. 23:23

□ 5:14 «Yǝxua yǝrgǝ düm yiⱪilip sǝjdǝ ⱪilip...» — heli roxǝnki, Yǝxua bu zatni Hudaning süpitidǝ dǝp bilip sǝjdǝ ⱪilƣanda, u zat uni tosumidi. Keyin (6:2) «Pǝrwǝrdigarning ⱪoxunining Sǝrdari» bolƣan xu zat Pǝrwǝrdigardǝk sɵzlǝydu. Bu «Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi» — Hudaning ɵzini axkarilixi bolup, yǝni Mǝsiⱨning Ɵzidin baxⱪa ⱨeqkim ǝmǝstur. «Yar.» 16:7ni wǝ izaⱨatni kɵrüng.

■ 5:14 Yar.18:1-3; Mis.23:20-22

■ 5:15 Mis.3:5

□ 6:13 «kaⱨinlar mangƣaq burƣa qalƣanda, ⱪoralliⱪ lǝxkǝrlǝr ularning aldida mangdi, arⱪidin ⱪoƣdiƣuqi ⱪoxun ǝgixip mangdi» — yaki «ⱪoralliⱪ adǝmlǝr bolsa ularning aldida mangdi, arⱪidin ⱪoƣdiƣuqi ⱪoxun ǝgixip burƣa qalƣaq mangdi».

□ 6:17 «Pǝrwǝrdigarƣa mutlǝⱪ atalƣanliⱪi üqün silǝrgǝ ⱨaram bolidu» — «ⱨaram» ibraniy tilida «ⱨǝrǝm». Muxu uⱪum ibraniy tilida pǝⱪǝt «Pǝrwǝrdigarƣa «ⱨǝrǝm» dǝp atilidu» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu. Ibraniy tilida «ⱨǝrǝm» dǝp bekitilgǝn ⱨǝrbir nǝrsǝ adǝttǝ mutlǝⱪ ⱨalak ⱪilinixi kerǝk (24-ayǝtni kɵrüng). Lekin muxu ⱪetim xǝⱨǝrdin elinƣan metaldin yasalƣan nǝrsilǝr Pǝrwǝrdigarning yolida ixlitilixkǝ saⱪlansun, dǝp buyrulƣanidi (19-ayǝtni kɵrüng).

■ 6:19 Qɵl. 31:54

■ 6:20 Ibr. 11:30

■ 6:22 Yǝ. 2:14; Ibr. 11:31

□ 6:26 «U qaƣda Yǝxua agaⱨ-bexarǝt berip...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: - «U qaƣda Yǝxua ⱪǝsǝm iqip...». Lekin bizningqǝ Yǝxuaning sɵzi ⱪǝsǝm ǝmǝs. «...xǝⱨǝrning ⱪowuⱪlirini orunlaxturidiƣan qaƣda kiqik oƣlidinmu ayrilidu» — bu bexarǝtning ǝmǝlgǝ axuruluxi «1Pad.» 16:34dǝ hatirilinidu.

■ 6:26 1Pad. 16:34

■ 7:1 Yǝ. 22:20; 1Tar. 2:7

□ 7:5 «...ⱪalƣanlarni sepil ⱪowuⱪining aldidin Xebarimƣiqǝ» — yaki «ⱪalƣanlarni sepil ⱪowuⱪining aldidin «dǝzlǝr» degǝn jayƣiqǝ».

□ 7:14 «Pǝrwǝrdigar bekitkǝn ⱪǝbilǝ jǝmǝt-jǝmǝti boyiqǝ birdin-birdin aldiƣa kǝlsun...» — Huda ⱪaysi yol bilǝn gunaⱨkar ⱪǝbilini kɵrsǝtkǝnliki muxu yǝrdǝ ayan ⱪilinmaydu; xübⱨisizki, kɵrsitix yoli qǝk taxlax yaki bax kaⱨin kɵtürgǝn «urim wǝ tummim» arⱪiliⱪ bolƣan bolsa kerǝk.

□ 7:17 «Zarⱨiylar jǝmǝti» — yaki «Zarⱨiylar». «Zarⱨiylar» degǝn «Zǝraⱨlar»ning baxⱪa bir xǝkli (1:7ni kɵrüng).

□ 7:18 «Zǝraⱨning ǝwladi» — ibraniy tilida «Zǝraⱨning oƣli».

□ 7:19 «Pǝrwǝrdigarƣa xan-xǝrǝpni ⱪayturup berip Uning ⱨɵrmiti üqün ⱪilƣanliringni iⱪrar ⱪilƣin» — Aⱪanning ⱪilƣanlirini iⱪrar ⱪilƣinining ɵzi Hudaƣa xan-xǝrǝpni ⱪayturuxni bolidu, qünki bu ix Hudaning ⱨǝmmǝ ixtin hǝwǝrdar bolƣinini halayiⱪ aldida kɵrsitidiƣan ixtur.

□ 7:21 «Xinar» — Babilning baxⱪa bir namidur.

□ 7:25 «...Israil jamaiti Aⱪanni qalma-kesǝk ⱪilip ɵltürdi. Ular ailisidikilǝrnimu qalma-kesǝk ⱪilip ɵltürgǝn...» — Aⱪanning ailisidikilǝr qalma-kesǝk ⱪilindi; qünki ailisidikilǝr uning gunaⱨini kɵrüp turup uning toƣruluⱪ jim turƣaqⱪa, uningƣa xerik bolup ⱪalƣan.

□ 7:26 «Apǝt jilƣisi» — ibraniy tilida «Aⱪor jilƣisi».

■ 8:1 Ⱪan. 1:21; 7:18

■ 8:2 Ⱪan. 20:14; Yǝ. 6:21

□ 8:14 «bǝlgilǝngǝn waⱪitta» — bǝlkim Bǝyt-Əldikilǝr bilǝn pütüxkǝn mǝlum bir waⱪit boluxi mumkin (17-ayǝtni kɵrüng). Baxⱪa birhil tǝrjimisi «bǝlgilǝngǝn jayda».

■ 8:22 Ⱪan. 7:2

■ 8:27 Qɵl. 31:22, 26; Yǝ. 8:2

■ 8:29 Ⱪan. 21:22, 23

■ 8:31 Mis. 20:25; Ⱪan. 27:4

■ 8:32 Ⱪan. 27:3

□ 8:33 «Andin pütkül Israil hǝlⱪi... ⱨǝmmisi ... kaⱨinlar bolƣan Lawiylarning aldida ɵrǝ turdi; ... hǝlⱪning yerimi Gǝrizim teƣi aldida, yǝnǝ bir yerimi Ebal teƣi aldida turdi» — bu ixni Huda ilgiri Israilƣa bekitkǝn («Ⱪan.» 11:29 wǝ 27-28-bablarni kɵrüng).

■ 8:35 Ⱪan. 31:11

□ 9:1 «Uluƣ dengiz» — ⱨazirⱪi «Ottura Dengiz»dur.

□ 9:4 «ɵzlirini uzun sǝpǝrdǝ bolƣandǝk kɵrsitip...» — yaki «ɵzlirini ǝlqilǝr ⱪilip kɵrsǝtkǝn,...» yaki «birmunqǝ ozuⱪ-tülük tǝyyarliƣan,...».

□ 9:5 «sǝpǝrgǝ alƣan nanlar... ⱪurup kǝtkǝnidi» — yaki «sǝpǝrgǝ alƣan nanlar... ⱪurup kǝtkǝnidiuwilip kǝtkǝnidi».

■ 9:10 Qɵl. 21:24, 33; Ⱪan. 1:4

□ 9:14 «ularning ozuⱪ-tülükidin azraⱪ aldi» — bǝlkim ularning sɵzliri rast-yalƣanliⱪini bilix üqün ozuⱪ-tülüktin azraⱪ elip tetip baⱪⱪan boluxi mumkin.

■ 9:24 Ⱪan. 7:1, 2

□ 10:1 «Yerusalemning padixaⱨi Adoni-zǝdǝk» — oⱪurmǝnlǝrgǝ eniⱪki, xu qaƣda Yerusalem xǝⱨiri tehi Israillarƣa tǝwǝ ǝmǝs.

■ 10:1 Yǝ. 6:15; 9:15

□ 10:6 «sǝn ɵz ⱪulliringni taxliwǝtmǝy,...» — ibraniy tilida «ⱪolungni ⱪulliringdin elip kǝtmigǝy,...».

□ 10:13 «Yaxarning kitabi» — yaki «Adalǝtpǝrwǝr kixining kitabi». Bu kitab Tǝwratta tepilmaydu; «2Sam.» 1:18dimu tilƣa elinidu.

□ 10:21 «....ⱪarxi eƣiz eqixⱪa jür’ǝt ⱪilalmidi» — yaki «...tǝⱨdit selixⱪa jür’ǝt ⱪilalmidi».

■ 10:26 Ⱪan. 21:23; Yǝ. 8:29

■ 10:40 Ⱪan. 7:2; 20:16, 17; Yǝ. 8:2

□ 11:2 «Dor egizliki» — yaki «Nafat-Dordiki».

■ 11:12 Ⱪan. 20:16, 17; Yǝ. 10:40

■ 11:15 Mis. 23:32, 33; 34:12; Qɵl. 33:52; Ⱪan. 7:2; 20:16

□ 11:16 «Israil taƣliⱪ rayonliri» — xu rayonning keyinki nami.

□ 11:17 «Ⱨalak teƣi» — yaki «Siliⱪ Taƣ».

□ 11:21 «Anakiylar» — gigantlardin bolƣan bir ⱪǝbilǝ.

□ 12:1 «Izaⱨat» — muxu bablardiki mǝzmunlarni obdanraⱪ qüxinix üqün munasiwǝtlik hǝritilǝrni kɵrüng.

□ 12:3 «Kinnǝrot dengizi» — yaki «Galiliyǝ dengizi». «Xorluⱪ dengiz» — ⱨazir «Ɵlük Dengiz» dǝp atilidu.

■ 12:4 Ⱪan. 1:4

■ 12:6 Qɵl. 21:24; 32:33

■ 12:7 Yǝ. 10:40

□ 12:23 «Dor egizlikidiki Dorning padixaⱨi» — yaki «Nafat-Dordiki dorning padixaⱨi».

□ 13:3-4 «Mǝaraⱨdin» —yaki «Araⱨdin».

□ 13:5 «Hamat rayoniƣa kirix eƣiziƣiqǝ...» — yaki «Libo-Hamatⱪiqǝ...».

□ 13:8 «Rubǝnlǝr bilǝn Gadlar bolsa, Manassǝⱨning yerim ⱪǝbilisi bilǝn birliktǝ...» — ibraniy tilida «Rubǝnlǝr bilǝn Gadlar bolsa, uning bilǝn birliktǝ...».

□ 13:12 «Rǝfayiylar» — gigantlar idi. Ular toƣruluⱪ «Ⱪan.» 2:10-11, 20, 3:11ni kɵrüng.

□ 13:14 «... Musa Lawiy ⱪǝbilisigǝ ⱨeq miras zeminni bǝrmigǝn» — ibraniy tilida «... u Lawiy ⱪǝbilisigǝ ⱨeq miras zeminni bǝrmigǝn».

□ 13:18 «Yaⱨaz» — yaki «Yaⱨazaⱨ».

■ 13:22 Qɵl. 31:8

□ 13:23 «Rubǝnlǝrning zeminining qegrasi Iordan dǝryasining ɵzi idi» — ibraniy tilida «Rubǝnlǝrning zeminining qegrasi Iordan dǝryasining ɵzi wǝ uning qegrisi idi».

■ 13:23 Qɵl. 34:14, 15

■ 13:30 Qɵl. 32:14; Ⱪan. 3:4, 14

□ 13:32 «Musa Iordan dǝryasining xǝrⱪ ⱪetida, Yerihoning udulida, Moabning tüzlǝnglikliridǝ bolƣan waⱪtida...» — «Qɵl.» 22-babni kɵrüng.

■ 13:33 Qɵl. 18:20; Ⱪan. 10:9; 18:2

■ 14:1 Qɵl. 34:17

■ 14:2 Qɵl. 26:55

■ 14:6 Qɵl. 14:24; Ⱪan. 1:36

□ 14:7 «qin etiⱪadliⱪ kɵnglüm bilǝn» — ibraniy tilida «pütün kɵnglüm bilǝn» dǝp ipadilinidu. Qarliƣuqilardin pǝⱪǝt Kalǝb bilǝn Yǝxuala zemin toƣruluⱪ adǝmning iman-etiⱪadini riƣbǝtlǝndüridiƣan hǝwǝrlǝrni yǝtküzgǝnidi («Qɵl.» 13-14-bab).

■ 14:8 Qɵl. 14:24

□ 14:11 «...bir yǝrgǝ berip-kelix bolsun...» — ibraniy tilida «qiⱪix-kirix bolsun...» bilǝn ipadilinidu.

■ 14:11 Qɵl. 27:17; Ⱪan. 31:2

□ 14:12 «Anakiylar» — gigantlardin bolƣan bir ⱪǝbilǝ.

□ 14:15 «Kiriat-Arba» — «Arbaning yeza-kǝntliri» degǝn mǝnidǝ.

□ 15:2 «Xor dengizi» — yǝnǝ «Ɵlük Dengiz» dǝpmu atilidu.

■ 15:2 Qɵl. 34:4

□ 15:3 «Seriⱪ Exǝk dawini» — ibraniy tilida «Akrabbim dawini», bǝzidǝ xundaⱪ atilidu.

□ 15:4 «uqi dengizƣa taⱪixatti» — bu dengiz «Ottura Dengiz»dur. «ularning jǝnubiy qegrisi» — ibraniy tilida «silǝrning jǝnubiy qegranglar».

□ 15:8 «Bǝn-Ⱨinnom» — «Ⱨinnomning oƣli» degǝn mǝnidǝ.

■ 15:12 Qɵl. 34:6

■ 15:13 Yǝ. 14:15; Ⱨak. 1:20

■ 15:14 Ⱨak. 1:10

□ 15:18 «Aksaⱨ exǝktin qüxüxigǝ Kalǝb uningdin ... soridi» — bu ix sǝl sirliⱪ tuyulidu. Nemixⱪa Otniyǝlning ɵzi bu tǝlǝpni ⱪoymaydu? 18-ayǝtkǝ ⱪariƣanda, pursǝt kǝlkǝndǝ, Aksaⱨ ɵzi dadisiƣa 19-ayǝttiki tǝlǝpni ⱪoyidu.

□ 15:19 «sǝn manga Nǝgǝwdin ⱪaƣjiraⱪ yǝr bǝrgǝnikǝnsǝn...» — ibraniy tilida pǝⱪǝt «sǝn manga Nǝgǝwdin yǝrni bǝrgǝnikǝnsǝn...» deyilidu. Əmǝliyǝttǝ Dǝbir degǝn xǝⱨǝr Nǝgǝwdǝ ǝmǝs (Nǝgǝw Yǝⱨudaning jǝnubiy tǝripidiki qɵllük idi), bǝlki taƣliⱪ rayonda idi. Lekin ǝtrapida su az bolƣaqⱪa, Aksaⱨ xu yǝrni «Nǝgǝwdǝk (demǝk, ⱪaƣjiraⱪ) bir yǝr» dǝp puritidu.

□ 15:32 «... jǝmiy yigirmǝ toⱪⱪuz xǝⱨǝr wǝ ularƣa ⱪaraxliⱪ kǝnt-ⱪixlaⱪlar idi» — tizimlanƣan xǝⱨǝrlǝr 29 ǝmǝs, bǝlki 36 xǝⱨǝr; tizimlanƣan xǝⱨǝrlǝrning namliri bǝlkim «ⱪaraxliⱪ kǝnt-ⱪixlaⱪlar»din birnǝqqisini ɵz iqigǝ alsa kerǝk (mǝsilǝn, 23- wǝ 25-ayǝttiki «Ⱨazor»).

□ 15:38 «Mizpaⱨ» — yaki «Mizpǝⱨ».

□ 15:40 «Laⱨmas» — yaki «Laⱨmam».

□ 15:49 «Kiriat-Sannaⱨ» — yaki «Kiriat-Sǝfǝr».

□ 15:50 «Əxtǝmoⱨ» — yaki «Əxtǝmoa».

□ 15:62 «Xor Xǝⱨiri» — yaki «Ir-Ⱨammǝlaⱨ».

□ 16:1 «xǝrⱪ tǝripidiki kɵllǝrgiqǝ» — yaki «xǝrⱪ tǝripidiki bulaⱪlarƣiqǝ».

□ 17:1 «...ularƣa Gilead bilǝn Baxan miras ⱪilip berildi» — ibraniy tilida «...uningƣa Gilead bilǝn Baxan miras ⱪilip berildi». Muⱪǝddǝs Kitabda pütün bir jǝmǝt bǝzidǝ pǝⱪǝt atisining ismi bilǝn atilip bir adǝmdǝk kɵrsitilidu.

■ 17:1 Yar. 46:20

■ 17:3 Qɵl. 26:33; 27:1

■ 17:4 Qɵl. 27:7; 36:2

□ 17:6 «Manassǝⱨning ⱪizliri uning oƣullirining ⱪatarida...» — muxu ayǝttiki «Manassǝⱨning ⱪizliri» wǝ «oƣulliri» degǝn sɵz uning ⱪiz ǝwladliri wǝ oƣul ǝwladlirini kɵrsitidu.

□ 17:7 «jǝnub tǝripi» — muxu yǝrdǝ ibraniy tilida «ong tǝripi» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilǝngǝn.

□ 17:11 «Bǝyt-Xean» — bǝzigǝ «Bǝyt-Xan» deyilidu. ««Üq Egizlik» degǝn yurt» — baxⱪa birnǝqqǝ tǝrjimilirini uqrixi mumkin.

■ 17:12 Ⱨak. 1:27

□ 17:18 «uning ǝtrapliriƣimu igǝ bolisilǝr» — demǝk, pǝⱪǝt taƣliⱪ rayonƣa ǝmǝs, bǝlki ǝtrapidiki wǝ otturisidiki jilƣilarda turƣan Ⱪanaaniylarni ⱨǝydiwetip, xu yǝrlǝrgimu igǝ bolisilǝr.

□ 18:1 «Xiloⱨ» — muⱪǝddǝs qedir tunji tiklǝngǝn xǝⱨǝr idi.

■ 18:12 Yǝ. 7:2

□ 18:15 «Nǝftoaⱨtiki su mǝnbǝsigǝ» — ibraniy tilida «Nǝftoaⱨtiki sularning buliⱪiƣa».

■ 18:16 Yǝ. 15:7, 8

■ 18:17 Yǝ. 15:6

□ 18:28 «Ⱨa-Əlǝf» — yaki pǝⱪǝt «Əlǝf» (menisi «ming»)

□ 19:27 «ximal tǝripi» — ibraniy tilida «sol tǝripi» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

□ 19:29 «Aⱪzib bilǝn Ⱨǝbǝlgǝ tutax bolƣan» — yaki «Aⱪzib yurtining yenida».

□ 19:33 «Adami-Nǝkǝb» — yaki «Adami, Nǝkǝb».

□ 19:43 «Timnataⱨ» — yaki «Timnaⱨ».

□ 19:47 «Lekin Danlarning zemini ɵz ⱪolidin kǝtkǝn bolƣaqⱪa, Danlar qiⱪip...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «Lekin Danlarning zemini xular (xu xǝⱨǝrlǝr) bilǝn qǝklǝngǝn bolƣaqⱪa, Danlar qiⱪip...».

■ 20:2 Mis. 21:13; Qɵl. 35:6; Ⱪan. 19:1, 2

■ 20:4 Qɵl. 35:22, 23; Ⱪan. 19:4, 5

■ 20:8 Ⱪan. 4:43

■ 21:1 1Tar. 6:39

■ 21:2 Qɵl. 35

□ 21:28 «Dabirat» — yaki «Dabrat».

□ 21:36 «Yaⱨaz» — yaki «Jaⱨzaⱨ» yaki «Yaⱨazaⱨ».

■ 22:2 Qɵl. 32:20; Ⱪan. 3:18

■ 22:4 Qɵl. 32:33; Ⱪan. 3:13; 29:8; Yǝ. 13:8

■ 22:5 Ⱪan. 10:12

□ 22:8 «alƣan oljini ⱪerindaxliringlarƣa ülǝxtürüp beringlar» — yaki «alƣan oljini ⱪerindaxliring bilǝn ülixip elinglar».

□ 22:10 «...dǝryasining boyidiki Gǝlilotⱪa» — nuning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «...dǝryasining boyidik dairisi» yaki «...dǝryasining boyidik dügilǝk dɵwiliri».

■ 22:10 Yǝ. 18:7

□ 22:16 «Silǝrning Pǝrwǝrdigarƣa ǝgixixtin yenip, ɵzünglarƣa ⱪurbangaⱨni yasap...» — Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ nazil ⱪilinƣan ⱪanun boyiqǝ, Pǝrwǝrdigarning ibaditi üqün yalƣuz birla ⱪurbangaⱨ bekitilgǝn, xundaⱪla ⱪurbangaⱨ Pǝrwǝrdigar ɵzi bekitkǝn jayda turuxi kerǝk idi («Mis.» 24:20, «Law.» 17:3-4, «Ⱪan.» 12:5-6ni kɵrüng).

□ 22:17 «Peorda burun ɵtküzgǝn ⱪǝbiⱨlikimiz bizgǝ yetip axmasmu?» — Peorda ɵtküzgǝn gunaⱨlar wǝ keyinki wǝⱪǝ «Qɵl.» 25-babta hatirilǝngǝn.

■ 22:17 Qɵl. 25:3; Ⱪan. 4:3

■ 22:22 Zǝb. 50:1

■ 22:27 Yar. 31:48; Yǝ. 24:27

□ 22:34 «Guwaⱨliⱪ» — ibraniy tilida «Ed».

■ 23:5 Mis. 14:14; 23:27; Qɵl. 33:53; Ⱪan. 6:19; Yǝ. 13:6

■ 23:6 Ⱪan. 5:32; 28:14

■ 23:7 Mis. 23:13; Zǝb. 16:4; Yǝr. 5:7; Zǝf. 1:5; Əf. 5:3

■ 23:8 Ⱪan. 11:22

■ 23:10 Law. 26:8; Ⱪan. 32:30

□ 24:2 «dǝryaning u tǝripidǝ» — muxu yǝrdǝ «dǝrya» «Əfrat dǝryasi»ni kɵrsitidu.

■ 24:2 Yar. 11:26, 31; Ⱪan. 26:5

□ 24:3 «dǝryaning u tǝripidin» — muxu yǝrdǝ «dǝrya» «Əfrat dǝryasi»ni kɵrsitidu.

■ 24:3 Yar. 12:1; 21:2.

■ 24:4 Yar. 25:24; 36:8; 46:1

■ 24:5 Mis. 3:10-22; 4:1-17; 12:37

□ 24:6 «ular Ⱪizil Dengizƣa yetip kǝlginidǝ» — muxu yǝrdǝ «ular» ibraniy tilida «silǝr» eytilidu.

■ 24:6 Mis. 14:1

■ 24:8 Qɵl. 21:21, 33

■ 24:11 Yǝ. 3:14; 6:1, 20; 10:8; 11:8

□ 24:12 «seriⱪ ⱨǝrǝ» — ibraniy tilida adǝttiki ⱨǝridin tehimu qong wǝ qaⱪⱪaⱪ birhil ⱨǝrini kɵrsitixi mumkin.

■ 24:12 Mis. 23:28; Ⱪan. 7:20; Zǝb. 44:3

■ 24:13 Ⱪan. 6:10, 11, 12

□ 24:14 «dǝryaning u tǝripidǝ» — muxu yǝrdǝ «dǝrya» «Əfrat dǝryasi»ni kɵrsitidu.

■ 24:20 Yǝ. 23:15

■ 24:25 Mis. 15:25

■ 24:30 Yǝ. 19:50; Ⱨak. 2:9

□ 24:32 «kǝsitaⱨ» — ⱨazirƣiqǝ ⱪimmiti eniⱪlanmiƣan birhil kümüx tǝnggǝ idi («Yar.» 33:19 wǝ «Ayup» 42:11).

■ 24:32 Yar. 33:18-20; Yar. 50:25; Mis. 13:19

□ 24:33 «Əfraimning taƣliⱪ rayonidiki Gibeaⱨ» — yaki «Əfraimning taƣliⱪ rayonidiki dɵng».

Batur Ⱨakimlar

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

Batur Ⱨakimlar

1

Israillarning Ⱪanaaniylar bilǝn jǝng ⱪilip, zeminini ⱪismǝn igilixi

1 Wǝ Yǝxua wapat bolƣandin keyin xundaⱪ boldiki, Israillar Pǝrwǝrdigardin: — Bizdin kim awwal qiⱪip Ⱪanaaniylar bilǝn soⱪuxsun? — dǝp soridi.□  ■

2 Pǝrwǝrdigar sɵz ⱪilip: — Yǝⱨuda qiⱪsun; mana, Mǝn zeminni uning ⱪoliƣa tapxurdum, — dedi.□

3 U waⱪitta Yǝⱨuda akisi Ximeonƣa: — Sǝn mening bilǝn billǝ Ⱪanaaniylar bilǝn soⱪuxuxⱪa, manga qǝk taxlinip miras ⱪilinƣan zeminƣa qiⱪsang, mǝnmu sanga qǝk taxlinip miras ⱪilinƣan zeminƣa sǝn bilǝn billǝ qiⱪip soⱪuximǝn, dewidi, Ximeon uning bilǝn billǝ qiⱪti.□

4 Yǝⱨuda u yǝrgǝ qiⱪⱪanda, Pǝrwǝrdigar Ⱪanaaniylar wǝ Pǝrizziylǝrni ularning ⱪoliƣa tapxurdi. Xuning bilǝn ular Bezǝk degǝn jayda ularni urup ⱪirip, on ming adimini ɵltürdi. 5 Ular Bezǝktǝ Adoni-Bezǝk degǝn padixaⱨ bilǝn uqrixip ⱪelip, uning bilǝn soⱪuxup Ⱪanaaniylar bilǝn Pǝrizziylǝrni urup ⱪirdi. □ 6 Adoni-bezǝk ⱪaqti, ular ⱪoƣlap berip, uni tutuwelip, ⱪollirining qong barmiⱪi bilǝn putlirining qong barmiⱪini kesiwǝtti. 7 Xuning bilǝn Adoni-Bezǝk: — Əyni qaƣda ⱪollirining qong barmiⱪi bilǝn putlirining qong barmiⱪi kesiwetilgǝn yǝtmix padixaⱨ dastihinimning tegidiki uwaⱪlarni terip yegǝnidi. Mana ǝmdi Huda mening ⱪilƣanlirimni ɵzümgǝ yandurdi, dedi.

Andin ular uni Yerusalemƣa elip bardi, keyin u xu yǝrdǝ ɵldi.□

8 Yǝⱨudalar Yerusalemƣa ⱨujum ⱪilip xǝⱨǝrni ixƣal ⱪildi; ular u yǝrdǝ olturƣuqilarni ⱪiliqlap ⱪirip, xǝⱨǝrgǝ ot ⱪoyuwǝtti.

9 Andin Yǝⱨudalar qüxüp, taƣliⱪ rayon, jǝnubdiki Nǝgǝw wǝ Xǝfǝlaⱨ oymanliⱪida turuwatⱪan Ⱪanaaniylar bilǝn soⱪuxti.■

10 Andin Yǝⱨudalar Ⱨebrondiki Ⱪanaaniylarƣa ⱨujum ⱪilip, Xexay, Aⱨiman wǝ Talmaylarni urup ⱪirdi (ilgiri Ⱨebron «Kiriat-Arba» dǝp atilatti). □  ■ 11 Andin ular u yǝrdin qiⱪip, Dǝbirdǝ turuwatⱪanlarƣa ⱨujum ⱪildi (ilgiri Dǝbir «Kiriat-Sǝfǝr» dǝp atilatti).■

12 Kalǝb: — Kimki Kiriat-Sǝfǝrgǝ ⱨujum ⱪilip uni alsa, uningƣa ⱪizim Aksaⱨni hotunluⱪⱪa berimǝn, degǝnidi.

13 Kalǝbning ukisi Kenazning oƣli Otniyǝl uni ixƣal ⱪildi, Kalǝb uningƣa ⱪizi Aksaⱨni hotunluⱪⱪa bǝrdi. 14 Wǝ xundaⱪ boldiki, ⱪiz yatliⱪ bolup uning ⱪexiƣa barar qaƣda, erini atisidin bir parqǝ yǝr soraxⱪa ündidi. Aksaⱨ exǝktin qüxüxigǝ Kalǝb uningdin: — Sening nemǝ tǝliping bar? — dǝp soridi.□

15 U jawab berip: — Meni alaⱨidǝ bir bǝrikǝtligǝysǝn; sǝn manga Nǝgǝwdin ⱪaƣjiraⱪ yǝr bǝrgǝnikǝnsǝn, manga birnǝqqǝ bulaⱪnimu bǝrgǝysǝn, dedi. Xuni dewidi, Kalǝb uningƣa üstün bulaⱪlar bilǝn astin bulaⱪlarni bǝrdi.□

16 Musaning ⱪeynatisining ǝwladliri bolƣan Keniylǝr Yǝⱨudaƣa ⱪoxulup «Ⱨormiliⱪ Xǝⱨǝr»din qiⱪip Aradning jǝnub tǝripidiki Yǝⱨuda qɵligǝ berip, xu yǝrdiki hǝlⱪ bilǝn billǝ turƣanidi.□

17 Yǝⱨuda bolsa akisi Ximeon bilǝn billǝ berip, Zǝfat xǝⱨiridǝ turuwatⱪan Ⱪanaaniylarni urup ⱪirip, xǝⱨǝrni mutlǝⱪ wǝyran ⱪildi; xuning bilǝn xǝⱨǝrning ismi «Hormaⱨ» dǝp atalƣan.□

18 Andin Yǝⱨudalar Gaza bilǝn uning ǝtrapini, Axkelon bilǝn uning ǝtrapini, Əkron bilǝn uning ǝtrapini igilidi. 19 Pǝrwǝrdigar Yǝⱨuda bilǝn billǝ bolƣaq, ular taƣliⱪ yurtni mǝƣlup ⱪilip aldi; lekin jilƣidikilǝrni bolsa, ularning tɵmür jǝng ⱨarwiliri bolƣaqⱪa, ularni zeminidin ⱪoƣliwetǝlmidi.□

20 Ular Musaning buyruƣinidǝk Ⱨebronni Kalǝbkǝ bǝrdi. Xuning bilǝn Kalǝb Anakning üq oƣlini u yǝrdin ⱪoƣliwǝtti.■

21 Lekin Binyaminlar bolsa Yerusalemda olturuwatⱪan Yǝbusiylarni ⱪoƣlap qiⱪiriwetǝlmidi; xunga ta bügüngiqǝ Yǝbusiylar Binyaminlar bilǝn Yerusalemda billǝ turmaⱪta.

22 Yüsüpning jǝmǝti Bǝyt-Əlgǝ ⱨujum ⱪildi; Pǝrwǝrdigar ular bilǝn billǝ idi. 23 Yüsüpning jǝmǝti Bǝyt-Əlning ǝⱨwalini bilip kelixkǝ qarliƣuqilarni ǝwǝtti (ilgiri xǝⱨǝrning nami Luz idi). ■ 24 Qarliƣuqilar xǝⱨǝrdin bir kixining qiⱪip keliwatⱪinini bayⱪap uningƣa: — Xǝⱨǝrgǝ kiridiƣan yolni bizgǝ kɵrsitip ⱪoysang, sanga xapaǝt kɵrsitimiz, — dedi.

25 Xuning bilǝn xu kixi xǝⱨǝrgǝ kiridiƣan yolni ularƣa kɵrsitip ⱪoydi. Ular berip xǝⱨǝrdikilǝrni urup ⱪiliqlidi; lekin u adǝm bilǝn ailisidikilǝrni aman ⱪoydi. □ 26 U adǝm keyin Ⱨittiylarning zeminiƣa berip, xu yǝrdǝ bir xǝⱨǝr bǝrpa ⱪilip, namini Luz dǝp atidi. Ta bügüngiqǝ uning nami xundaⱪ atalmaⱪta.

27 Lekin Manassǝⱨlǝr bolsa Bǝyt-Xeanni wǝ uningƣa ⱪaraxliⱪ kǝntlǝrni, Taanaⱪni wǝ uningƣa ⱪaraxliⱪ kǝntlǝrni ixƣal ⱪilmidi; ular Dor wǝ uningƣa ⱪaraxliⱪ kǝntlǝrdiki hǝlⱪni, Ibleam wǝ uningƣa ⱪaraxliⱪ kǝntlǝrdiki hǝlⱪni, Megiddo wǝ uningƣa ⱪaraxliⱪ kǝntlǝrdiki hǝlⱪni ⱪoƣliwǝtmidi, zeminni almidi; Ⱪanaaniylar xu zeminda turuwerixkǝ bǝl baƣliƣanidi. □  ■ 28 Israil barƣanseri küqǝygǝqkǝ Ⱪanaaniylarni ɵzlirigǝ ⱨaxarqi ⱪilip beⱪindurdi, lekin ularni ɵz yǝrliridin pütünlǝy ⱪoƣliwǝtmidi.

29 Əfraimlarmu Gǝzǝrdǝ turuwatⱪan Ⱪanaaniylarni ⱪoƣliwǝtmidi; xuning bilǝn Ⱪanaaniylar Gǝzǝrdǝ ular bilǝn billǝ turiwǝrdi.□  ■

30 Zǝbulun nǝ Ⱪitronda turuwatⱪanlarni nǝ Naⱨalolda turuwatⱪanlarni ⱪoƣliwǝtmidi; xuning bilǝn Ⱪanaaniylar ularning arisida olturaⱪlixip, ularƣa ⱨaxarqi mǝdikar boldi.□

31 Axir bolsa nǝ Akkoda turuwatⱪanlarni nǝ Zidonda turuwatⱪanlarni ⱪoƣliwǝtmidi, xundaⱪla Aⱨlab, Aⱪzib, Ⱨǝlbaⱨ, Afǝk Rǝⱨoblarda turuwatⱪanlarnimu ⱪoƣliwǝtmidi. □ 32 Xuning bilǝn Axirlar xu zeminda turuwatⱪanlarning arisida, yǝni Ⱪanaaniylarning arisida olturaⱪlixip ⱪaldi; ular Ⱪanaaniylarni ɵz yeridin ⱪoƣliwǝtmidi.

33 Naftalilar nǝ Bǝyt-Xǝmǝxtǝ turuwatⱪanlarni nǝ Bǝyt-Anatta turuwatⱪanlarni ⱪoƣliwǝtmidi; xuning bilǝn ular xu zeminda turuwatⱪanlarning arisida, yǝni Ⱪanaaniylarning arisida olturaⱪlixip ⱪaldi; Bǝyt-Xǝmǝx wǝ Bǝyt-Anattiki hǝlⱪ ularƣa ⱨaxarqi mǝdikar boldi.

34 Amoriylar Danlarni taƣliⱪ rayonƣa mǝjburiy ⱨǝydǝp qiⱪiriwetip, ularni jilƣa-tüzlǝnglikkǝ qüxüxkǝ yol ⱪoymidi. 35 Amoriylar Ⱨǝrǝs teƣi, Ayjalon wǝ Xaalbimda turuwerixkǝ niyǝt baƣliƣanidi; lekin Yüsüp jǝmǝtining ⱪoli küqǝygǝndǝ, Ⱪanaaniylar ularƣa ⱨaxarqi mǝdikar boldi. 36 Amoriylarning qegrisi bolsa «Seriⱪ Exǝk dawini»din ⱪoram texiƣa ɵtüp yuⱪiri tǝripigǝ baratti.□

2

Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisining Israilƣa tǝnbiⱨ berixi

1 Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi Gilgaldin Bokimƣa kelip: — Mǝn silǝrni Misirdin qiⱪirip, ata-bowiliringlarƣa ⱪǝsǝm ⱪilip bǝrgǝn zeminƣa elip kelip: «Mǝn silǝr bilǝn ⱪilƣan ǝⱨdǝmni ǝbǝdgiqǝ bikar ⱪilmaymǝn; □  ■ 2 Lekin silǝr bu zeminning hǝlⱪi bilǝn ⱨeqⱪandaⱪ ǝⱨdǝ baƣlimanglar, bǝlki ularning ⱪurbangaⱨlirini buzup taxlixinglar kerǝk» — degǝnidim; lekin silǝr Mening awazimƣa ⱪulaⱪ salmidinglar. Bu silǝrning nemǝ ⱪilƣininglar?! ■ 3 Xunga Mǝn xu qaƣda silǝrgǝ: «Xundaⱪ ⱪilsanglar ularni silǝrning aldinglardin ⱪoƣliwǝtmǝymǝn; ular biⱪininglarƣa yantaⱪ bolup sanjilidu, ularning ilaⱨliri silǝrgǝ tor-tuzaⱪ bolidu» — dǝp agaⱨlandurdum, — dedi.□  ■

4 Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi barliⱪ Israillarƣa bularni degǝndǝ, ular ün selip yiƣlap ketixti. 5 Xuning bilǝn bu jayning nami «Bokim» dǝp ⱪoyuldi; ular xu yǝrdǝ Pǝrwǝrdigarƣa atap ⱪurbanliⱪlarni sundi. □

Yǝxua pǝyƣǝmbǝrning dǝwridin keyin bolƣan ixlar

6 Yǝxua hǝlⱪni tarⱪitiwetiwidi, Israillar ⱨǝrⱪaysisi ɵzlirigǝ miras ⱪilinƣan zeminni igilǝx üqün ⱪaytip ketixti. ■ 7 Yǝxuaning pütkül ⱨayat künliridǝ, xundaⱪla Yǝxuadin keyin ⱪalƣan, Pǝrwǝrdigarning Israil üqün ⱪilƣan ⱨǝmmǝ karamǝt ǝmǝllirini obdan bilgǝn aⱪsaⱪallarning pütkül ⱨayat künliridimu Israil hǝlⱪi Pǝrwǝrdigarning ibaditidǝ bolup turdi. 8 Əmdi Nunning oƣli, Pǝrwǝrdigarning ⱪuli Yǝxua bir yüz on yexida wapat boldi. 9 Ular uni elip berip, Əfraim taƣliⱪ rayonida, Gaax teƣining ximal tǝripidiki ɵz miras ülüxi bolƣan Timnat-Seraⱨ degǝn jayda dǝpnǝ ⱪildi. □ 10 Bu dǝwrdikilǝrning ⱨǝmmisi ɵlüp ɵz ata-bowiliriƣa ⱪoxulup kǝtti; ulardin keyin Pǝrwǝrdigarnimu tonumaydiƣan, xundaⱪla uning Israil üqün ⱪilƣan ǝmǝllirini bilmigǝn bir dǝwr pǝyda boldi.

Israilning gunaⱨni üzlüksiz tǝkrarlixi

11 Xuningdin tartip Israil Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪilip Baal-butlarning ibaditigǝ kirixti. 12 Ular ɵzlirini Misir zeminidin qiⱪirip elip kǝlgǝn ata-bowilirining Hudasi Pǝrwǝrdigarni taxlap, ǝtrapidiki taipilǝrning ilaⱨliridin bolƣan yat ilaⱨlarƣa ǝgixip, ularƣa bax urup, Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipini ⱪozƣidi. 13 Ular Pǝrwǝrdigarni taxlap, Baal wǝ Axǝraⱨlarning ⱪulluⱪiƣa kirixti. □

14 Buning bilǝn Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi Israilƣa tutixip, harab ⱪilinsun dǝp, u ularni talan-taraj ⱪilƣuqilarning ⱪoliƣa taxlap bǝrdi, yǝnǝ ǝtrapidiki düxmǝnlirining ⱪoliƣa tapxurup bǝrdi; xuning bilǝn ular düxmǝnlirining aldida bax kɵtürǝlmidi. ■ 15 Ular ⱪǝyǝrgǝ barmisun, Pǝrwǝrdigarning ⱪoli ularni apǝt bilǝn urdi, huddi Pǝrwǝrdigarning deginidǝk, wǝ Pǝrwǝrdigarning ularƣa ⱪǝsǝm ⱪilƣinidǝk, ular tolimu azabliⱪ ⱨalǝtkǝ qüxüp ⱪaldi. ■ 16 Andin Pǝrwǝrdigar ularning arisidin batur ⱨakimlarni turƣuzdi, ular Israillarni talan-taraj ⱪilƣuqilarning ⱪolidin ⱪutⱪuzup qiⱪti.

17 Xundaⱪtimu, ular ɵz ⱨakimliriƣa ⱪulaⱪ salmidi; ǝksiqǝ ular yat ilaⱨlarƣa ǝgixip buzuⱪluⱪ ⱪilip, ularƣa bax urup qoⱪundi; ata-bowilirining mangƣan yolidin, yǝni Pǝrwǝrdigarning ǝmrlirigǝ itaǝt ⱪilix yolidin tezla qiⱪip kǝtti; ular ⱨeq itaǝt ⱪilmidi. 18 Pǝrwǝrdigar ⱪaqaniki ular üqün batur ⱨakimlarni turƣuzsa, Pǝrwǝrdigar ⱨaman xu batur ⱨakim bilǝn billǝ bolatti, batur ⱨakimning ⱨayat künliridǝ ularni düxmǝnlirining ⱪolidin ⱪutⱪuzup qiⱪatti; qünki ularni harlap ǝzgǝnlǝr tüpǝylidin kɵtürülgǝn aⱨ-zarlarni angliƣan Pǝrwǝrdigar ularƣa iqini aƣritatti.

19 Lekin batur ⱨakim ɵlüp ketixi bilǝnla, ular arⱪisiƣa yenip, yat ilaⱨlarƣa ǝgixip, ularning ⱪulluⱪiƣa kirip, ularƣa bax uruxup, ɵzlirini ata-bowiliridinmu ziyadǝ bulƣaytti; ular nǝ xu ⱪilmixliridin tohtimaytti, nǝ ɵz jaⱨil yolidin ⱨeq yanmaytti. ■ 20 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi Israilƣa ⱪattiⱪ tutaxti, U: — «Bu hǝlⱪ Mǝn ularning ata-bowiliriƣa tapiliƣan ǝⱨdǝmni buzup, awazimƣa ⱪulaⱪ salmiƣini üqün, 21 buningdin keyin Mǝn Yǝxua ɵlgǝndǝ bu yurtta ⱪaldurƣan taipilǝrdin ⱨeqbirini ularning aldidin ⱪoƣliwǝtmǝymǝn; ■ 22 buningdiki mǝⱪsǝt, Mǝn xular arⱪiliⱪ Israilning ularning ata-bowiliri tutⱪandǝk, Mǝn Pǝrwǝrdigarning yolini tutup mangidiƣan-mangmaydiƣanliⱪini sinaymǝn» — dedi.

23 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar xu taipilǝrni ⱪaldurup, ularni nǝ dǝrⱨalla zeminidin mǝⱨrum ⱪilip ⱪoƣliwǝtmidi nǝ Yǝxuaning ⱪoliƣimu tapxurup bǝrmigǝnidi.□

3

1 Tɵwǝndikilǝr Pǝrwǝrdigar Ⱪanaaniylar bilǝn bolƣan jǝngni bexidin ɵtküzmigǝn Israilning ǝwladlirini sinax üqün ⱪaldurup ⱪoyƣan taipilǝr 2 (U Israillarning ǝwladlirini, bolupmu jǝng-uruxlarni kɵrüp baⱪmiƣanlarni pǝⱪǝt jǝngni ɵgünsun dǝp ⱪaldurƣanidi): —

3  — ular Filistiylǝrning bǝx ǝmirliki, barliⱪ Ⱪanaaniylar, Zidonluⱪlar wǝ Baal-Ⱨǝrmon teƣidin tartip Hamat eƣiziƣiqǝ Liwan taƣliⱪida turuwatⱪan Ⱨiwiylar idi; □ 4 Ularni ⱪaldurup ⱪoyuxtiki mǝⱪsiti Israilni sinax, yǝni ularning Pǝrwǝrdigarning Musaning wasitisi bilǝn ata-bowiliriƣa buyruƣan ǝmrlirini tutidiƣan-tutmaydiƣanliⱪini bilix üqün idi. 5 Xuning bilǝn Israillar Ⱪanaaniylar, yǝni Ⱨittiylar, Amoriylar, Pǝrizziylǝr, Ⱨiwiylar wǝ Yǝbusiylar arisida turdi; 6 Israillar ularning ⱪizliriƣa ɵylinip, ɵz ⱪizlirini ularning oƣulliriƣa berip, ularning ilaⱨlirining ⱪulluⱪiƣa kirdi.

«Batur ⱨaⱪimlar»ning dǝwri

Birinqi «batur ⱨakim» — Otniyǝl

7 Israillar Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪilip, ɵz Hudasi Pǝrwǝrdigarni untup, Baallar wǝ Axǝraⱨlarning ⱪulluⱪiƣa kirdi. 8 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi Israilƣa tutixip, ularni Aram-Naⱨaraimning padixaⱨi Ⱪuxan-Rixataimning ⱪoliƣa tapxurdi. Bu tǝriⱪidǝ Israillar sǝkkiz yilƣiqǝ Ⱪuxan-Rixataimƣa beⱪindi boldi. □ 9 Israillar Pǝrwǝrdigarƣa pǝryad kɵtürgǝndǝ, Pǝrwǝrdigar ular üqün bir ⱪutⱪuzƣuqini turƣuzup, u ularni ⱪutⱪuzdi. U kixi Kalǝbning inisi Kenazning oƣli Otniyǝl idi.

10 Pǝrwǝrdigarning Roⱨi uning üstigǝ qüxüp, u Israilƣa ⱨakimliⱪ ⱪildi; u jǝnggǝ qiⱪiwidi, Pǝrwǝrdigar Aramning padixaⱨi Ⱪuxan-Rixataimni uning ⱪoliƣa tapxurdi; buning bilǝn u Ⱪuxan-Rixataimning üstidin ƣalib kǝldi. □ 11 Xuningdin keyin zeminda ⱪiriⱪ yilƣiqǝ amanliⱪ boldi; Kenazning oƣli Otniyǝl alǝmdin ɵtti.

Israilning yǝnǝ gunaⱨ ⱪilixi wǝ jazalinixi, «batur ⱨakim Əⱨud»

12 Andin Israillar yǝnǝ Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪildi; ular Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪilƣaqⱪa, u Moabning padixaⱨi Əglonni Israil bilǝn ⱪarixilixixⱪa küqlǝndürdi. 13 U Ammoniylar wǝ Amalǝkiylǝrni ɵzigǝ tartip, jǝnggǝ qiⱪip Israilni urup ⱪirip, «Ⱨormiliⱪ Xǝⱨǝr»ni ixƣal ⱪildi. □ 14 Buning bilǝn Israillar on sǝkkiz yilƣiqǝ Moabning padixaⱨi Əglonƣa beⱪindi boldi.

15 Xuning bilǝn Israillar Pǝrwǝrdigarƣa pǝryad kɵtürdi; Pǝrwǝrdigar ular üqün bir ⱪutⱪuzƣuqi, yǝni Binyamin ⱪǝbilisidin bolƣan Gǝraning oƣli Əⱨudni turƣuzdi; u solhay idi. Israil uning ⱪoli bilǝn Moabning padixaⱨi Əglonƣa sowƣat ǝwǝtti.

16 Əmdi Əⱨud ɵzigǝ bir gǝz uzunluⱪta ikki bisliⱪ bir xǝmxǝr yasatⱪanidi; uni kiyimining iqigǝ, ong yotisining üstigǝ ⱪisturuwaldi; 17 U xu ⱨalǝttǝ sowƣatni Moabning padixaⱨi Əglonning aldiƣa elip kǝldi. Əglon tolimu semiz bir adǝm idi. 18 Əⱨud sowƣatni tǝⱪdim ⱪilip bolƣandin keyin, sowƣatni kɵtürüp kǝlgǝn kixilǝrni kǝtküzüwǝtti; 19 andin ɵzi Gilgalning yenidiki tax oymilar bar jaydin yenip, padixaⱨning ⱪexiƣa kelip: — Əy padixaⱨ, mǝndǝ ɵzlirigǝ dǝydiƣan bir mǝhpiyǝtlik bar idi, — dewidi, padixaⱨ: — Jim tur! — dedi. Xuning bilǝn ǝtrapidiki hizmǝtkarlarning ⱨǝmmisi sirtⱪa qiⱪip kǝtti.□

20 Andin Əⱨud padixaⱨning aldiƣa kǝldi; padixaⱨ yalƣuz salⱪin balihanida olturatti. Əⱨud: — Mǝndǝ sili üqün Hudadin kǝlgǝn bir sɵz bar, dewidi, padixaⱨ orunduⱪtin ⱪopup ɵrǝ turdi. 21 Xuning bilǝn Əⱨud sol ⱪolini uzitip ong yotisidin xǝmxǝrni suƣurup elip, uning ⱪorsiⱪiƣa tiⱪti. 22 Xundaⱪ ⱪilip xǝmxǝrning dǝstisimu tiƣi bilǝn ⱪoxulup kirip kǝtti, semiz eti xǝmxǝrni ⱪisiwalƣaqⱪa, Əⱨud xǝmxǝrni ⱪorsiⱪidin tartip qiⱪiriwalmidi; üqǝy-poⱪi arⱪidin qiⱪti.□

23 Andin Əⱨud dalanƣa qiⱪip, balihanining ixiklirini iqidin etip ⱪuluplap ⱪoydi. 24 U qiⱪip kǝtkǝndǝ, padixaⱨning hizmǝtqiliri kelip ⱪarisa, balihanining ixikliri ⱪuluplaⱪliⱪ idi. Ular: — Padixaⱨ salⱪin ɵydǝ qong tǝrǝtkǝ olturƣan bolsa kerǝk, dǝp oylidi.□

25 Ular uzun saⱪlap kirmisǝk sǝt bolarmu dǝp oylaxti; u yǝnila balihanining ixiklirini aqmiƣandin keyin, aqⱪuqni elip ixiklǝrni eqiwidi, mana, hojisining yǝrdǝ ɵlük yatⱪinini kɵrdi. 26 Əmdi ular ikkilinip ⱪarap turƣan waⱪtida, Əⱨud ⱪeqip qiⱪⱪanidi; u tax oymilar bar jaydin ɵtüp, Seiraⱨⱪa ⱪeqip kǝlgǝnidi. 27 Xu yǝrgǝ yǝtkǝndǝ, u Əfraim taƣliⱪ rayonida kanay qeliwidi, Israillar uning bilǝn birgǝ taƣliⱪ rayondin qüxti, u aldida yol baxlap mangdi. 28 U ularƣa: — Manga ǝgixip yürünglar, qünki Pǝrwǝrdigar düxmininglar Moabiylarni ⱪolunglarƣa tapxurdi, — dewidi, ular uningƣa ǝgixip qüxüp, Iordan dǝryasining keqiklirini tosup, ⱨeqkimni ɵtküzmidi. 29 U waⱪitta ular Moabiylardin on mingqǝ ǝskǝrni ɵltürdi; bularning ⱨǝmmisi tǝmbǝl palwanlar idi; ulardin ⱨeqbir adǝm ⱪeqip ⱪutulalmidi.□

30 Xu küni Moab Israilning ⱪolida besiⱪturuldi. Zemin sǝksǝn yilƣiqǝ aman-tinqliⱪta turdi.

Xamgar

31 Əⱨuddin keyin Anatning oƣli Xamgar ⱨakim boldi; u altǝ yüz Filistiyǝlikni biraⱪla kala sanjiƣuq bilǝn ɵltürdi; umu Israilni ⱪutⱪuzdi.□

4

Dǝboraⱨ wǝ Baraⱪ

1 Əmdi Əⱨud wapat bolƣandin keyin Israillar Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ yǝnǝ rǝzil bolƣanni ⱪilƣili turdi. 2 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar ularni Ⱪanaaniylarning padixaⱨi Yabinning ⱪoliƣa taxlap bǝrdi. Yabin Ⱨazor xǝⱨiridǝ sǝltǝnǝt ⱪilatti; uning ⱪoxun sǝrdarining ismi Sisera bolup, u Ⱨaroxǝt-Goyim degǝn xǝⱨǝrdǝ turatti. □  ■ 3 Israillar Pǝrwǝrdigarƣa nalǝ-pǝryad kɵtürdi, qünki Yabinning toⱪⱪuz yüz tɵmür jǝng ⱨarwisi bolup, Israillarƣa yigirmǝ yildin buyan tolimu zulum ⱪilip kǝlgǝnidi.

4 U waⱪitta Lapidotning hotuni Dǝboraⱨ degǝn ayal pǝyƣǝmbǝr Israilƣa ⱨakim idi. 5 U Əfraim taƣliⱪidiki Ramaⱨ bilǝn Bǝyt-Əlning otturisidiki «Dǝboraⱨning horma dǝrihi»ning tüwidǝ olturatti; barliⱪ Israillar dǝwaliri toƣrisida ⱨɵküm soriƣili uning ⱪexiƣa kelǝtti.

6 U adǝm ǝwǝtip Naftali yurtidiki Kǝdǝxtin Abinoamning oƣli Baraⱪni qaⱪirtip kelip, uningƣa: — Mana, Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ ǝmr ⱪilƣan ǝmǝsmu?! U: — Sǝn berip Naftalilar ⱪǝbilisi ⱨǝm Zǝbulun ⱪǝbilisidin on ming adǝmni ɵzüng bilǝn billǝ elip Tabor teƣiƣa qiⱪⱪin; □  ■ 7 xuning bilǝn Mǝn Yabinning ⱪoxun sǝrdari Siserani jǝng ⱨarwiliri wǝ ⱪoxunliri bilǝn ⱪoxup Kixon eⱪinining boyiƣa, sening ⱪexingƣa barƣusi niyǝtkǝ selip, uni ⱪolungƣa tapxurimǝn degǝn, — dedi.■

8 Baraⱪ uningƣa: — Əgǝr sǝn mǝn bilǝn billǝ barsang, mǝnmu barimǝn. Sǝn mǝn bilǝn barmisang, mǝnmu barmaymǝn! — dedi.

9 Dǝboraⱨ jawabǝn: — Maⱪul, mǝn sǝn bilǝn barsam baray; ⱨalbuki, sǝpiring sanga ⱨeq xan-xǝrǝp kǝltürmǝydu; qünki Pǝrwǝrdigar Siserani bir ayal kixining ⱪoliƣa tapxuridu, — dedi. Xuning bilǝn Dǝboraⱨ ⱪopup Baraⱪ bilǝn billǝ Kǝdǝxkǝ mangdi.□

10 Baraⱪ Zǝbulunlar wǝ Naftalilarni Kǝdǝxkǝ qaⱪirtti; xuning bilǝn on ming adǝm uningƣa ǝgǝxti; Dǝboraⱨmu uning bilǝn qiⱪti 11 (xu qaƣda keniylǝrdin bolƣan Ⱨǝbǝr ɵzini Musaning ⱪeynatisi Ⱨobabning nǝslidin bolƣan keniylǝrdin ayrip qiⱪip, Kǝdǝxning yenidiki Zaanaimning dub dǝrihining yenida qedir tikkǝnidi).■  

Tabor teƣining mǝnzirisi (Yizrǝ’ǝl tüzlǝnglikidin ⱪaraydiƣan)

12 Əmdi Siseraƣa: — Abinoamning oƣli Baraⱪ Tabor teƣiƣa qiⱪiptu, degǝn hǝwǝr yǝtküzüldi. 13 Xuni anglap Sisera barliⱪ jǝng ⱨarwilirini, yǝni toⱪⱪuz yüz tɵmür jǝng ⱨarwisini wǝ barliⱪ ǝskǝrlirini yiƣip, Ⱨaroxǝt-Goyimdin qiⱪip, Kixon eⱪinining yenida toplidi.

14 Dǝboraⱨ Baraⱪⱪa: — Ⱪopⱪin; bügün Pǝrwǝrdigar Siserani sening ⱪolungƣa tapxuridiƣan kündür. Mana, Pǝrwǝrdigar aldingda yol baxliƣili qiⱪti ǝmǝsmu?! — dedi. Xuni dewidi, Baraⱪ wǝ on ming adǝm uningƣa ǝgixip Tabor teƣidin qüxti. 15 Pǝrwǝrdigar Siserani, uning ⱨǝmmǝ jǝng ⱨarwiliri wǝ barliⱪ ⱪoxunini ⱪoxup Baraⱪning ⱪiliqi aldida tiripirǝn ⱪildi; Sisera ɵzi jǝng ⱨarwisidin qüxüp, piyadǝ ⱪeqip kǝtti.■

16 Baraⱪ jǝng ⱨarwilirini wǝ ⱪoxunni Ⱨaroxǝt-Goyimgiqǝ ⱪoƣlap bardi; Siseraning barliⱪ ⱪoxuni ⱪiliq astida yiⱪildi, birimu ⱪalmidi. 17 Lekin Sisera piyadǝ ⱪeqip, Keniylǝrdin bolƣan Ⱨǝbǝrning ayali Yaǝlning qediriƣa bardi; qünki Ⱨazorning padixaⱨi Yabin bilǝn Keniylǝrdin bolƣan Ⱨǝbǝrning jǝmǝti otturisida dostluⱪ alaⱪisi bar idi.

18 Yaǝl Siserani ⱪarxi elixⱪa qiⱪip uningƣa: — Əy hojam, kirginǝ! Ⱪorⱪma, meningkigǝ kirgin, dedi.

Xuning bilǝn Sisera uning qediriƣa kirdi, u uning üstigǝ yotⱪan yepip ⱪoydi.

19 U uningƣa: — Mǝn ussap kǝttim, manga bir otlam su bǝrginǝ, dewidi, ayal berip süt tulumini eqip, uningƣa iqküzüp, andin yǝnǝ uni yepip ⱪoydi.■

20 Andin Sisera uningƣa: — Sǝn qedirning ixikidǝ saⱪlap turƣin. Birkim kelip sǝndin: — Bu yǝrdǝ birǝrsi barmu, dǝp sorisa, yoⱪ dǝp jawab bǝrgin, — dedi.

21 Əmdi Ⱨǝbǝrning ayali Yaǝl ⱪopup, bir qedir ⱪozuⱪini elip, ⱪolida bolⱪini tutⱪiniqǝ xǝpǝ qiⱪarmay uning ⱪexiƣa bardi; u ⱨerip kǝtkǝqkǝ, ⱪattiⱪ uhlap kǝtkǝnidi. Yaǝl uning qekisigǝ ⱪozuⱪni xundaⱪ ⱪaⱪtiki, ⱪozuⱪ qekisidin ɵtüp yǝrgǝ kirip kǝtti. Buning bilǝn u ɵldi.

22 Xu qaƣda, Baraⱪ Siserani ⱪoƣlap kǝldi, Yaǝl aldiƣa qiⱪip uningƣa: — Kǝlgin, sǝn izdǝp kǝlgǝn adǝmni sanga kɵrsitǝy, — dedi. U uning qediriƣa kirip ⱪariwidi, mana Sisera ɵlük yatatti, ⱪozuⱪ tehiqǝ qekisigǝ ⱪeⱪiⱪliⱪ turatti.

23 Xundaⱪ ⱪilip, Huda xu küni Ⱪanaan padixaⱨi Yabinni Israillarning aldida tɵwǝn ⱪildi. 24 Xu waⱪittin tartip Israillar barƣanseri küqiyip, Ⱪanaan padixaⱨi Yabindin üstünlükni igilidi; ahirda ular Ⱪanaan padixaⱨi Yabinni yoⱪatti.

5

Nusrǝt nǝzmisi

1 Xu küni Dǝboraⱨ wǝ Abinoamning oƣli Baraⱪ mundaⱪ nǝzmǝ oⱪudi: —

2 Israilda yetǝkqilǝr yol baxliƣini üqün,

Hǝlⱪ ihtiyarǝn ɵzlirini pida ⱪilƣini üqün,

Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ oⱪunglar!

3 Əy padixaⱨlar, anglanglar,

Əy ǝmirlǝr, ⱪulaⱪ selinglar!

Mǝn, mǝn Pǝrwǝrdigarƣa atap nǝzmǝ oⱪuymǝn,

Mǝn Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarƣa küy eytimǝn.

4 I Pǝrwǝrdigar, sǝn Seirdin qiⱪⱪiningda,

Edomning yayliⱪidin qiⱪip yürüx ⱪilƣiningda,

Yǝr titrǝp, asmanlardin sular tamqidi,

Xundaⱪ, bulutlar yamƣurlirini yaƣdurdi;■

5 Taƣlar Pǝrwǝrdigarning aldida tǝwrǝndi,

Ənǝ Sinay teƣimu tǝwrinip kǝtti,

Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarning aldida.□
  ■

6 Anatning oƣli Xamgarning künliridǝ,

Ⱨǝm Yaǝlning künliridǝ,

Qong yollar taxlinip ⱪelip,

Yoluqilar ǝgri-toⱪay qiƣir yollar bilǝn mangatti;

7 Israilda ǝzimǝtlǝr yoⱪap kǝtti,

Taki mǝnki Dǝboraⱨ ⱪozƣilip,

Israilda bir ana süpitidǝ pǝyda bolƣinimƣiqǝ.□

8  Israillar yengi ilaⱨlarni tallidi;

Urux dǝrwaziliriƣa yetip kǝldi.

Ⱪiriⱪ mingqǝ Israilliⱪning arisida,

Ya bir ⱪalⱪan ya bir nǝyzǝ tepilisiqu?! □

9 Ⱪǝlbim Israilning ǝmirlirigǝ ⱪayildur,

Ular hǝlⱪ arisida ɵzlirini ihtiyarǝn pida ⱪildi;

Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ oⱪunglar!

10 I aⱪ exǝklǝrgǝ mingǝnlǝr,

I nǝpis zilqilǝrning üstidǝ olturƣanlar,

I yolda yürgǝnlǝr, kɵngül bɵlünglar!□

11 Su ǝkilidiƣan jaylarda olja bɵlüxüwatⱪanlarning juxⱪun awazilirini anglanglar!

Ular xu yǝrlǝrdǝ Pǝrwǝrdigarning ⱨǝⱪⱪaniy ǝmǝllirini mǝdⱨiyilǝp,

Uning Israildiki ǝzimǝtlirining ⱨǝⱪⱪaniy ǝmǝllirini tǝriplixidu.

Xu waⱪitta Pǝrwǝrdigarning hǝlⱪi qüxüp dǝrwazilarƣa yetip kelip: —□

12 «I Dǝboraⱨ, oyƣan, oyƣan!

Oyƣan, oyƣan, ƣǝzǝl eytⱪin!

Ornungdin tur, i Baraⱪ,

Əsirliringni yalap mang, i Abinoamning oƣli!» — deyixidu.□

13 Mana hǝlⱪning az bir ⱪaldisi aliyjanablarƣa ǝgixix üqün qüxti,

Pǝrwǝrdigarning hǝlⱪi yenimƣa palwan kǝbi qüxüp kǝldi.□

14 Mana, Əfraimlardin Amalǝktǝ yiltiz tartip ⱪalƣanlar kǝldi;

Mana, Binyaminlarmu ⱪowmliringƣa ⱪoxulup ǝgixip kǝldi;

Makirdin ǝmirlǝr qüxüp kǝldi,

Zǝbulundin sǝrdarliⱪ ⱨasisini tutⱪanlar yetip kǝldi.□

15 Issakarning ǝmirliri Dǝboraⱨƣa ⱪoxuldi;

Baraⱪ nemǝ ⱪilƣan bolsa Issakarmu xundaⱪ ⱪilip,

Uning kǝynidin jilƣiƣa tap basturup etilip qüxti!

Rubǝnning ailǝ-jǝmǝtliridikilǝrning arisida xunqǝ uluƣ niyǝtlǝr ⱪǝlblirigǝ pükülgǝnidi!□

16 Sǝn nemixⱪa ⱪotanlarning iqidǝ turup,

Ⱪoylarƣa qelinƣan nǝyning awazini anglaxni halap ⱪalding?

Rubǝnning ailǝ-jǝmǝtliridikilǝrning arisida xunqǝ uluƣ niyǝtlǝr ⱪǝlblirigǝ pükülgǝnidi!

17 Gileadlar bolsa Iordan dǝryasining u tǝripidǝ turup ⱪaldi;

Danlarmu nemixⱪa kemilǝrning yenida tohtap ⱪaldi?

Axirlar bolsa dengiz boyida jim olturuwaldi,

Dengiz ⱪoltuⱪlirida turup ⱪaldi.

18 Zǝbulunlar janlirini ɵlümgǝ tǝwǝkkül ⱪildi;

Naftalilarmu jǝng mǝydanidiki yuⱪiri jaylarda ⱨǝm xundaⱪ ⱪildi!

19 Padixaⱨlar ⱨǝmmisi kelip, soⱪuxti,

Ⱪanaaniylarning padixaⱨlirimu uruxⱪa qiⱪti;

Taanaⱪta, Megiddoning su boylirida uruxti.

Lekin bir’azmu kümüx olja alalmidi!

20 Asmanlarda yultuzlarmu jǝng ⱪildi,

Orbitiliridin Siseraƣa ⱪarxi jǝnggǝ atlandi.

21 Kixon dǝryasining eⱪini düxmǝnni eⱪitip kǝtti;

Xu ⱪǝdimiy dǝrya, u Kixon dǝryasidur!

Əy mening jenim, pütün küqüng bilǝn alƣa basⱪin!□

22 Ularning atlirining tuwaⱪliri takirang-takirang ⱪilmaⱪta,

Tolparliri qapmaⱪta, qapmaⱪta.

23 Mǝrozƣa lǝnǝt oⱪunglar, dǝydu Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi,

U yǝrdǝ olturƣuqilarƣa lǝnǝt oⱪunglar,

Ⱪattiⱪ lǝnǝt oⱪunglar;

Qunki ular Pǝrwǝrdigarƣa yardǝmgǝ kǝlmidi,

Zalimlarƣa ⱪarxi Pǝrwǝrdigarƣa yardǝmgǝ kǝlmidi.□

24 Ayallar iqidǝ kǝniylik Ⱨǝbǝrning ayali Yaǝl bǝht-bǝrikǝtlǝnsun,

Qedirda turƣan ayallar iqidǝ u bǝht-bǝrikǝt tapsun!

25 Sisera su soriwidi, u uningƣa süt bǝrdi,

Esilzadilǝrgǝ layiⱪ bir ⱪaqida ⱪaymaⱪ tutti;

26 U sol ⱪolini qedir ⱪozuⱪiƣa,

Ong ⱪolini tɵmürqining bolⱪisiƣa uzatti;

Siserani urup,

Bax sɵngükini qeⱪip,

Qekisidin yanjip ɵtküzüwǝtti.□

27 Sisera uning ikki putining ariliⱪiƣa ⱪiysaydi,

U yiⱪildi, u ɵlüktǝk yatti,

U uning ikki putining ariliⱪiƣa ⱪiysaydi, u yiⱪildi,

Ⱪiysayƣan yǝrdǝ u yiⱪilip, jan bǝrdi.

28 Siseraning anisi pǝnjiridin sirtⱪa sǝp saldi,

U pǝnjirining rujikidin towlap: —

«Uning jǝng ⱨarwisi nemixⱪa xunqǝ uzaⱪⱪiqǝ kǝlmǝydu?

Jǝng ⱨarwilirining atlirining tuyaⱪ sadasi nemixⱪa xunqǝ ⱨayal bolidu? — dedi.

29 Uning dedǝkliri arisida danalar jawab beridu,

Xundaⱪla, u dǝrwǝⱪǝ ɵz-ɵzigǝ jawab beridu: —

30 «Ular oljilirini yiƣip bɵlüxüwatⱪan bolmisun yǝnǝ?!

Ⱨǝrbir ǝrkǝkkǝ ayaƣ asti ⱪilixⱪa bir-ikkidin ⱪiz tǝgkǝndu,

Siseraƣa rǝngdar kiyimlǝr,

Gül kǝxtilǝngǝn rǝngdar kiyimlǝrdin olja tǝgkǝndu,

Bulangqining boyniƣa aldi-kǝyni kǝxtilǝngǝn rǝngdar kiyimlǝr tǝgkǝn bolsa kerǝk!□

31 I Pǝrwǝrdigar, Sening barliⱪ düxmǝnliring ǝnǝ xundaⱪ yoⱪutulƣay!

Lekin Seni sɵygǝnlǝr ⱪuyaxning ɵrlǝwatⱪandiki ⱪudritidǝk küqlük bolƣay!».

Xuning bilǝn zemin ⱪiriⱪ yilƣiqǝ tinq-amanliⱪ tapti.

6

Israilning gunaⱨ ⱪilixi, jazalinixi; Hudaning Gideonni ⱨakimliⱪⱪa qaⱪirixi

1 Israillar Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪildi; xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar ularni yǝttǝ yilƣiqǝ Midiyaniylarning ⱪoliƣa tapxurup bǝrdi. 2 U waⱪitta Midiyaniylar Israilning üstidin ƣalib kelip, Israil Midiyaniylarning sǝwǝbidin ɵzliri üqün taƣlardin, ɵngkürlǝrdin wǝ ⱪoram taxlardin panaⱨ jaylarni yasidi.□

3 Ⱨǝr ⱪetim Israillar uruⱪ teriƣanda xundaⱪ bolattiki, Midiyaniylar, Amalǝkiylǝr wǝ mǝxriⱪtikilǝr kelip ularƣa ⱨujum ⱪilatti. 4 Ularƣa ⱨujum ⱪilixⱪa bargaⱨlarni tikip, zemindiki ⱨosulni wǝyran ⱪilip, Gazaƣiqǝ Israilƣa ⱨeqⱪandaⱪ axliⱪ ⱪaldurmay, ularning ⱪoy, kala, exǝklirinimu elip ketǝtti. 5 Qünki ular qekǝtkilǝrdǝk kɵp bolup, ɵz mal-qarwiliri wǝ qedirlirini elip kelǝtti; ularning adǝmliri wǝ tɵgiliri san-sanaⱪsiz bolup, zeminni wǝyran ⱪilix üqün tajawuz ⱪilatti. 6 Xuning bilǝn Israil Midiyaniylarning aldida tolimu har ⱨalǝtkǝ qüxüp ⱪaldi; andin Israillar Pǝrwǝrdigarƣa nalǝ-pǝryad kɵtürdi.

7 Midiyaniylarning dǝstidin Israil Pǝrwǝrdigarƣa pǝryad kɵtürginidǝ xundaⱪ boldiki, 8 Pǝrwǝrdigar Israilƣa bir pǝyƣǝmbǝrni ǝwǝtti. U kelip ularƣa: — Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Mǝn silǝrni Misirdin qiⱪirip, «ⱪulluⱪ makani»din elip qiⱪⱪanidim; 9 silǝrni misirliⱪlarning ⱪolidin, xundaⱪla silǝrgǝ barliⱪ zulum ⱪilƣuqilarning ⱪolidin ⱪutⱪuzup, ularni aldinglardin ⱪoƣliwetip, ularning zeminini silǝrgǝ bǝrdim 10 wǝ silǝrgǝ: «Mana, Mǝn Pǝrwǝrdigar silǝrning Hudayinglardurmǝn; silǝr Amoriylarning zeminida turƣininglar bilǝn ularning ilaⱨliridin ⱪorⱪmanglar» degǝnidim. Lekin silǝr Mening awazimƣa ⱪulaⱪ salmidinglar», — dedi.■

11 Andin Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi kelip Ofraⱨ degǝn jayda Abiezǝr jǝmǝtidiki Yoaxⱪa tǝwǝ bolƣan dub dǝrihining tüwidǝ olturdi. U waⱪitta Yoaxning oƣli Gideon Midiyaniylarning bulangqiliⱪidin saⱪlinix üqün xarab kɵlqiki iqidǝ buƣday tepiwatatti.□

12 Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi uningƣa kɵrünüp: — Əy jasarǝtlik palwan, Pǝrwǝrdigar sǝn bilǝn billidur! — dedi.

13 Gideon uningƣa jawab berip: — I hojam, ǝgǝr Pǝrwǝrdigar biz bilǝn billǝ bolƣan bolsa, bu kɵrgülüklǝr nemixⱪa üstimizgǝ kǝldi? Ata-bowilirimiz bizgǝ sɵzlǝp bǝrgǝn uning barliⱪ mɵjiziliri ⱪeni? Bular toƣrisida ata-bowilirimiz: «Mana, Pǝrwǝrdigar bizni Misirdin qiⱪirip kǝlmigǝnmidi?» — dedi. Lekin bügünki kündǝ Pǝrwǝrdigar bizni taxlap, Midiyanning ⱪoliƣa tapxurup bǝrdi! — dedi.

14 Pǝrwǝrdigar uningƣa ⱪarap: — Sǝn muxu küqünggǝ tayinip, berip Israilni Midiyanning ⱪolidin ⱪutⱪuzƣin! Mana, Mǝn seni ǝwǝtkǝn ǝmǝsmu? — dedi.■

15 Gideon Uningƣa: — I Rǝb, mǝn Israilni ⱪandaⱪ ⱪutⱪuzalaymǝn? Mening ailǝm bolsa Manassǝⱨ ⱪǝbilisi iqidǝ ǝng namriti, ɵzüm atamning jǝmǝtidǝ ǝng kiqikidurmǝn, — dedi.

16 Pǝrwǝrdigar uningƣa: — Mǝn jǝzmǝn sǝn bilǝn billǝ bolimǝn; xunga sǝn Midiyanlarni bir adǝmni urƣandǝk urup ⱪirisǝn, — dedi.

17 Gideon Uningƣa iltija ⱪilip: — Mǝn nǝziringdǝ iltipat tapⱪan bolsam, mǝn bilǝn sɵzlǝxküqining ⱨǝⱪiⱪǝtǝn Sǝn Ɵzüng ikǝnlikigǝ bir alamǝt kɵrsǝtkǝysǝn; 18 ɵtünimǝn, mǝn yenip kelip ɵz ⱨǝdiyǝ-ⱪurbanliⱪimni aldingƣa ⱪoyƣuqǝ bu yǝrdin kǝtmigǝysǝn, — dedi.

U jawab berip: — Sǝn yenip kǝlgüqǝ kütimǝn, dedi.

19 Gideon berip ɵygǝ kirip bir oƣlaⱪni tǝyyarlap, bir ǝfaⱨ esil undin petir nan pixurup, gɵxni sewǝtkǝ selip, xorpisini koriƣa usup bularni uning ⱪexiƣa elip kelip, uningƣa sundi (U tehiqǝ dub dǝrihining tüwidǝ olturatti).□ 20 Andin Hudaning Pǝrixtisi uningƣa: — Bu gɵx bilǝn petir nanlarni elip berip, muxu yǝrdiki ⱪoram taxning üstigǝ ⱪoyup, xorpini tɵkkin, — dewidi, u xundaⱪ ⱪildi. 21 Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi ⱪolidiki ⱨasini uzitip uqini gɵx bilǝn petir nanlarƣa tǝkküziwidi, ⱪoram taxtin ot qiⱪip, gɵx bilǝn petir nanlarni yǝp kǝtti. Xu ⱨaman Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisimu uning kɵzidin ƣayib boldi.

22 Xuning bilǝn Gideon uning Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi ikǝnlikini bilip: — Apla, i Rǝb Pǝrwǝrdigar! Qataⱪ boldi, qünki mǝn Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi bilǝn yüzmuyüz kɵrüxüp ⱪaldim...! — dedi.

23 Lekin Pǝrwǝrdigar uningƣa: — Hatirjǝm bolƣin! Ⱪorⱪmiƣin, ɵlmǝysǝn, — dedi.□

24 Xuning bilǝn Gideon Pǝrwǝrdigarƣa atap u yǝrdǝ bir ⱪurbangaⱨ yasap, uning ismini «Yaⱨwǝⱨ-xalom» dǝp atidi. Bu ⱪurbangaⱨ ta bügüngiqǝ Abiezǝr jǝmǝtining Ofraⱨ degǝn jayida bar.□

25 U keqisi Pǝrwǝrdigar uningƣa: — Sǝn atangning qong buⱪisi wǝ yǝttǝ yaxliⱪ ikkinqi buⱪisini elip atangƣa tǝwǝ bolƣan Baal ⱪurbangaⱨini ɵrüp, uning yenidiki Axǝraⱨ butini kesiwǝtkin. □ 26 Andin muxu ⱪorƣanning üstigǝ Pǝrwǝrdigar Hudayingƣa atalƣan, bǝlgilǝngǝn rǝsim boyiqǝ bir ⱪurbangaⱨ yasap, ikkinqi bir buⱪini elip, ɵzüng kesiwǝtkǝn Axǝraⱨning parqilirini otun ⱪilip ⱪalap, uni kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilƣin, — dedi.□

27 Xuning bilǝn Gideon ɵz hizmǝtqiliridin on adǝmni elip berip, Pǝrwǝrdigarning ɵzigǝ eytⱪinidǝk ⱪildi; lekin u atisining ɵyidikilǝrdin wǝ xǝⱨǝr adǝmliridin ⱪorⱪⱪini üqün, u bu ixni kündüzi ⱪilmay, keqisi ⱪildi. 28 Ətisi sǝⱨǝrdǝ xǝⱨǝr hǝlⱪi ⱪopup ⱪarisa, mana, Baal ⱪurbangaⱨi ɵrüwetilgǝn, uning yenidiki Axǝraⱨ buti kesiwetilgǝnidi wǝ yengi yasalƣan ⱪurbangaⱨning üstidǝ ikkinqi buⱪa ⱪurbanliⱪ ⱪilinƣanidi. 29 Buni kɵrüp ular bir-birigǝ: — Bu ixni kim ⱪilƣandu? — deyixti. Ular sürüxtüriwidi, buni Yoaxning oƣli Gideonning ⱪilƣanliⱪi mǝlum boldi. 30 Xuning üqün xǝⱨǝrning adǝmliri Yoaxⱪa: — Oƣlungni qiⱪirip bǝrgin! U Baal ⱪurbangaⱨini ɵrüp, uning yenidiki Axǝraⱨni kesiwǝtkini üqün ɵltürülsun! — dedi.

31 Biraⱪ Yoax ɵzigǝ ⱪarxilixixⱪa turƣan kɵpqilikkǝ jawab berip: — Silǝr Baal üqün dǝwalaxmaⱪqimusilǝr? Silǝr uni ⱪutⱪuzmaⱪqimu? Kimki uning toƣrisida dǝwalaxsa ǝtigǝ ⱪalmay ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinsun! Əgǝr Baal dǝrwǝⱪǝ bir huda bolsa, undaⱪta uning ⱪurbangaⱨini birsi ɵrüwǝtkini üqün, u xu adǝm bilǝn ɵzi dǝwalaxsun! — dedi.□

32 Bu sǝwǝbtin atisi Gideonni «Yǝrubbaal» dǝp atidi, qünki atisi: «U Baalning ⱪurbangaⱨini ɵrüwǝtkini üqün, Baal ɵzi uning bilǝn dǝwalaxsun!» degǝnidi.□

33 Əmma Midiyan, Amalǝklǝr wǝ mǝxriⱪtikilǝrning ⱨǝmmisi yiƣilip, Iordan dǝryasidin ɵtüp Yizrǝǝl jilƣisida qedirlirini tikixti. 34 U waⱪitta Pǝrwǝrdigarning Roⱨi Gideonning üstigǝ qüxti; u kanay qeliwidi, Abiezǝr jǝmǝtidikilǝr yiƣilip uning kǝynidin ǝgixip mangdi. 35 Andin u ǝlqilǝrni Manassǝⱨning zeminiƣa berip, u yǝrni aylinip kelixkǝ ǝwǝtiwidi, Manassǝⱨlǝr yiƣilip uningƣa ǝgixip kǝldi. U Axirlarƣa, Zǝbulunlarƣa wǝ Naftalilarƣa ǝlqi ǝwǝtiwidi, ularmu uning aldiƣa qiⱪixti.

Gideonning Hudadin ikki ⱪetim alamǝt sorixi

36 Gideon Hudaƣa: — Əgǝr Sǝn ⱨǝⱪiⱪǝtǝn eytⱪiningdǝk mening ⱪolum bilǝn Israilni ⱪutⱪuzidiƣan bolsang, 37 Undaⱪta mana, mǝn hamanƣa bir parqǝ ⱪoy terisi ⱪoyup ⱪoyimǝn; ǝgǝr pǝⱪǝt terining üstigila xǝbnǝm qüxüp, qɵrisidiki yǝrlǝrning ⱨǝmmisi ⱪuruⱪ tursa, mǝn Ɵzüng eytⱪiningdǝk mening ⱪolum arⱪiliⱪ Israilni ⱪutⱪuzmaⱪqi bolƣiningni bilimǝn, — dedi.

38 Ix dǝrwǝⱪǝ xundaⱪ boldi. Ətisi sǝⱨǝrdǝ Gideon ⱪopup, yungni siⱪiwidi, liⱪ bir piyalǝ xǝbnǝm süyi qiⱪti.

39 Andin Gideon Hudaƣa yǝnǝ: Ƣǝzipingni manga ⱪozƣimiƣaysǝn, mǝn pǝⱪǝt muxu bir ⱪetimla dǝymǝn! Sǝndin ɵtünǝy, mǝn pǝⱪǝt yǝnǝ bu ⱪetim bu terǝ bilǝn sinap baⱪay; iltija ⱪilimǝnki, ǝmdi bu ⱪetim pǝⱪǝt terǝ ⱪuruⱪ bolup, qɵrisidiki yǝrning ⱨǝmmisigǝ xǝbnǝm qüxkǝy, — dedi.■

40 Bu keqisimu Huda xundaⱪ ⱪildi; dǝrwǝⱪǝ pǝⱪǝt terila ⱪuruⱪ bolup, qɵrisidiki yǝrning ⱨǝmmisigǝ xǝbnǝm qüxkǝnidi.

7

Hudaning Gideonni ikki ⱪetim sinixi wǝ hatirjǝm ⱪilixi

1 Yǝrubbaal (yǝni Gideon) wǝ ɵzigǝ ⱪoxulƣan ⱨǝmmǝ hǝlⱪ ǝtisi sǝⱨǝr ⱪopup, Ⱨarod degǝn bulaⱪning yeniƣa berip qedir tikti. Midiyaniylarning lǝxkǝrgaⱨi bolsa uning ximal tǝripidǝ, Morǝⱨ egizlikining yenidiki jilƣida idi. 2 Əmdi Pǝrwǝrdigar Gideonƣa: — Sanga ǝgǝxkǝn hǝlⱪning sani intayin kɵp, xunga Mǝn Midiyaniylarni ularning ⱪoliƣa tapxuralmaymǝn. Bolmisa Israil: «Ɵzimizni ɵzimizning ⱪoli ⱪutⱪuzdi» dǝp mahtinip ketixi mumkin. 3 Xuning üqün sǝn ǝmdi hǝlⱪⱪǝ: «Kimlǝr ⱪorⱪup titrǝk basⱪan bolsa, ular Gilead teƣidin yenip kǝtsun» dǝp jakarliƣin — dedi.

Xuning bilǝn hǝlⱪning arisidin yigirmǝ ikki ming kixi ⱪaytip ketip, pǝⱪǝt on mingila ⱪelip ⱪaldi.■

4 Pǝrwǝrdigar Gideonƣa yǝnǝ: — Hǝlⱪning sani yǝnila intayin kɵp; ǝmdi sǝn bularni suning lewigǝ elip kǝlgin. U yǝrdǝ Mǝn ularni sǝn üqün sinaⱪtin ɵtküzǝy; Mǝn kimni kɵrsitip: «U sǝn bilǝn barsun desǝm», u sǝn bilǝn barsun; lekin Mǝn kimni kɵrsitip: «U sǝn bilǝn barmisun» desǝm, u sǝn bilǝn barmisun, — dedi.

5 Xuning bilǝn Gideon hǝlⱪni suning lewigǝ elip kǝldi. Pǝrwǝrdigar uningƣa: — Kimki it su iqkǝndǝk tili bilǝn yalap su iqsǝ, ularni ayrim bir tǝrǝptǝ turƣuzƣin; ⱨǝm kimki tizlinip turup su iqsǝ, ularnimu ayrim bir tǝrǝptǝ turƣuzƣin, — dedi.

6 Xundaⱪ boldiki, oqumini aƣziƣa tǝgküzüp yalap su iqkǝnlǝrdin üq yüzi qiⱪti. Ⱪalƣanlarning ⱨǝmmisi tizlinip turup su iqti. 7 Andin Pǝrwǝrdigar Gideonƣa: — Mǝn muxu suni yalap iqkǝn üq yüz adǝmning ⱪoli bilǝn silǝrni ⱪutⱪuzup, Midiyanni sening ⱪolungƣa tapxurimǝn; lekin ⱪalƣan hǝlⱪ bolsa ⱨǝmmisi ɵz jayiƣa yenip kǝtsun, — dedi.□

8 Xuning bilǝn bu üq yüz adǝm ozuⱪ-tülük wǝ kanaylirini ⱪoliƣa elixti; Gideon Israilning ⱪalƣan barliⱪ adǝmlirini ɵz qediriƣa ⱪayturuwetip, pǝⱪǝt xu üq yüz adǝmni elip ⱪaldi. Əmdi Midiyaniylarning lǝxkǝrgaⱨi bolsa ularning tɵwǝn tǝripidiki jilƣida idi.

9 Xu keqisi xundaⱪ boldiki, Pǝrwǝrdigar uningƣa: — Sǝn ⱪopup lǝxkǝrgaⱨⱪa qüxkin, qünki Mǝn uni sening ⱪolungƣa tapxurdum; 10 ǝgǝr sǝn qüxüxtin ⱪorⱪsang, ɵz hizmǝtkaring Puraⱨni billǝ elip lǝxkǝrgaⱨⱪa qüxkin. 11 Sǝn ularning nemǝ deyixiwatⱪinini anglaysǝn, andin sǝn lǝxkǝrgaⱨⱪa ⱨujum ⱪilip qüxüxkǝ jür’ǝt ⱪilalaysǝn, dedi.

Buni anglap u hizmǝtkari Puraⱨni elip lǝxkǝrgaⱨning qetidiki ǝskǝrlǝrning yeniƣa bardi. □ 12 Mana Midiyan, Amalǝk wǝ barliⱪ mǝxriⱪtikilǝr qekǝtkilǝrdǝk kɵp bolup, jilƣining boyiƣa yeyilƣanidi; ularning tɵgiliri kɵplikidin dengiz saⱨilidiki ⱪumdǝk ⱨǝddi-ⱨesabsiz idi.■

13 Gideon barƣanda, mana, u yǝrdǝ birsi ⱨǝmraⱨiƣa kɵrgǝn qüxini sɵzlǝp beriwatatti: — Mana, mǝn bir qüx kɵrdum, qüxümdǝ mana, bir arpa toⱪiqi Midiyanning lǝxkǝrgaⱨiƣa domulap qüxüptudǝk; u qedirƣa kelip soⱪuluptidǝk, xuning bilǝn qedir ɵrulüp, düm kɵmtürülüp ketiptu — dǝwatatti.

14 Uning ⱨǝmraⱨi jawabǝn tǝbir berip: — Buning mǝnisi xuki, u toⱪaq Yoaxning oƣli, Israilliⱪ adǝm Gideonning ⱪiliqidin baxⱪa nǝrsǝ ǝmǝstur; Huda Midiyan wǝ uning barliⱪ ⱪoxunini uning ⱪoliƣa tapxuruptu, dedi.

15 Xundaⱪ boldiki, Gideon bu qüxni wǝ uning berilgǝn tǝbirini anglap, sǝjdǝ ⱪildi. Andin u Israilning lǝxkǝrgaⱨiƣa yenip kelip: — Ⱪopunglar, Pǝrwǝrdigar Midiyanning lǝxkǝrgaⱨini ⱪolunglarƣa tapxurdi, — dedi.

Gideonning ƣǝlibǝ ⱪilixi

16 Xuning bilǝn u bu üq yüz adǝmni üq guruppiƣa bɵlüp, ⱨǝmmisining ⱪoliƣa birdin kanay bilǝn birdin ⱪuruⱪ komzǝkni bǝrdi; ⱨǝrbir komzǝk iqidǝ birdin mǝx’ǝl ⱪoyuldi.

17 U ularƣa: — Silǝr manga ⱪarap, mening ⱪilƣinimdǝk ⱪilinglar. Mana, mǝn lǝxkǝrgaⱨning ⱪexiƣa barƣanda, nemǝ ⱪilsam, silǝrmu xuni ⱪilinglar; 18 mǝn wǝ mǝn bilǝn ⱨǝmraⱨ bolup mangƣan barliⱪ adǝmlǝr kanay qalsaⱪ, silǝrmu lǝxkǝrgaⱨning qɵrisidǝ turup kanay qelinglar wǝ: «Pǝrwǝrdigar üqün ⱨǝm Gideon üqün!» dǝp towlanglar, — dedi.

19 Keyinki yerim keqilik kɵzǝtning baxlinixida, kɵzǝtqilǝr yengidin almaxⱪanda, Gideon wǝ uning bilǝn billǝ bolƣan yüz adǝm lǝxkǝrgaⱨning ⱪexiƣa kǝldi; andin ular kanay qelip ⱪolliridiki komzǝklǝrni qaⱪti. 20 Xu ⱨaman üq guruppidikilǝrning ⱨǝmmisi kanay qelip, komzǝklǝrni qeⱪip, sol ⱪollirida mǝx’ǝllǝrni tutup, ong ⱪollirida kanaylarni elip: — Pǝrwǝrdigarƣa wǝ Gideonƣa atalƣan ⱪiliq! — dǝp towlaxⱪiniqǝ, 21 ularning ⱨǝrbiri lǝxkǝrgaⱨning ǝtrapida, ɵz jayida turuxti; yaw ⱪoxuni tǝrǝp-tǝrǝpkǝ petirap, warⱪirap-jarⱪiriƣan peti ⱪaqⱪili turdi. 22 Bu üq yüz adǝm kanay qalƣanda, Pǝrwǝrdigar pütkül lǝxkǝrgaⱨtiki yaw lǝxkǝrlirini bir-birini ⱪiliqlaxⱪa selip ⱪoydi, xuning bilǝn yaw ⱪoxuni Zerǝraⱨⱪa baridiƣan yoldiki Bǝyt-Xittaⱨ tǝrǝpkǝ ⱪaqti; ular Tabbatning yenidiki Abǝl-Mǝⱨolaⱨning qegrisiƣiqǝ ⱪaqti.■

23 Andin Naftali, Axir wǝ pütkül Manassǝⱨning ⱪǝbililiridin Israillar qaⱪirip kelindi wǝ ular Midiyaniylarni ⱪoƣlidi.

24 Xuning bilǝn Gideon Əfraim pütkül taƣliⱪini arilap kelixkǝ ǝlqilǝrni ǝwǝtip Əfraimlarƣa: — «Silǝr qüxüp Midiyaniylarƣa ⱨujum ⱪilinglar, Bǝyt-Baraⱨⱪiqǝ, xundaⱪla Iordan dǝryasiƣiqǝ barliⱪ eⱪin keqiklirini igilǝp, ularni tosuwelinglar», dedi. Xuning bilǝn Əfraimning ⱨǝmmǝ adǝmliri yiƣilip, Bǝyt-Baraⱨⱪiqǝ wǝ Iordan dǝryasiƣiqǝ barliⱪ eⱪin keqiklirini igilidi. 25 Ular Midiyanning Orǝb wǝ Zǝǝb degǝn ikki ǝmirini tutuwaldi; Orǝbni ular «Orǝb ⱪoram texi» üstidǝ, Zǝǝbni «Zǝǝb xarab kɵlqiki»dǝ ɵltürdi, Midiyaniylarni ⱪoƣlap berip, Orǝb wǝ Zǝǝbning baxlirini elip, Iordan dǝryasining u tǝripigǝ Gideonning ⱪexiƣa kǝldi.■

8

1 (Keyin, Əfraimlar uningƣa: — Sǝn nemixⱪa bizgǝ xundaⱪ muamilǝ ⱪilisǝn, Midiyaniylar bilǝn soⱪuxⱪa qiⱪⱪanda, bizni qaⱪirmidingƣu, dǝp uning bilǝn ⱪattiⱪ deyixip kǝtti.■ 2 U ularƣa jawabǝn: — Mening ⱪilƣanlirimni ⱪandaⱪmu silǝrning ⱪilƣininglarƣa tǝnglǝxtürgili bolsun? Əfraimning üzümlǝrni pasangdiƣini, Abieǝzǝrlǝrning üzüm üzginidin artuⱪ ǝmǝsmu? 3 Huda Midiyanning ǝmirliri Orǝb bilǝn Zǝǝbni ⱪolunglarƣa tapxurƣan yǝrdǝ, mening ⱪolumdin kǝlginini ⱪandaⱪmu silǝrning ⱪilƣininglarƣa tǝnglǝxtürgili bolsun? — dedi. Xundaⱪ dewidi, ularning uningƣa bolƣan aqqiⱪi yandi).□

4 Əmdi Gideon Iordan dǝryasining boyiƣa yetip kǝldi. U wǝ ɵzigǝ ⱨǝmraⱨ bolƣan üq yüz adǝm ⱨerip kǝtkǝn bolsimu, ular yǝnila Midiyaniylarni ⱪoƣlap dǝryadin ɵtti. □ 5 Gideon Sukkot xǝⱨiridikilǝrgǝ: — Manga ⱨǝmraⱨ bolup kǝlgǝn kixilǝrgǝ nan bǝrsǝnglar, qünki ular ⱨerip-qarqap kǝtti. Biz Midiyanning ikki padixaⱨi Zǝbaⱨ wǝ Zalmunnani ⱪoƣlap ketip barimiz, — dedi.

6 Lekin Sukkotning qongliri jawab berip: — Zǝbaⱨ wǝ Zalmunna ⱨazir sening ⱪolungƣa qüxtimu?! Biz sening muxu lǝxkǝrliringgǝ nan berǝmduⱪ?! — dedi.□

7 Gideon: — Hǝp! Xundaⱪ bolƣini üqün Pǝrwǝrdigar Zǝbaⱨ wǝ Zalmunnani mening ⱪolumƣa tapxurƣanda, ǝtliringlarni qɵldiki yantaⱪ wǝ xoha bilǝn hamanda tepimǝn, — dedi.

8 Gideon u yǝrdin Pǝnuǝlgǝ berip, u yǝrdiki adǝmlǝrgimu xundaⱪ dewidi, Pǝnuǝldiki kixilǝrmu uningƣa Sukkottikilǝrdǝk jawab bǝrdi. 9 U Pǝnuǝldikilǝrgǝ: — Mǝn ƣǝlibǝ bilǝn yenip kǝlginimdǝ, bu munaringlarni ɵrüwetimǝn, — dedi.□

10 U qaƣda Zǝbaⱨ wǝ Zalmunna Karkor degǝn jayda idi; ular bilǝn mangƣan ⱪoxunda on bǝx mingqǝ lǝxkǝr bar idi. Bular bolsa mǝxriⱪliⱪlǝrning pütkül ⱪoxunidin ⱪelip ⱪalƣanliri idi, qünki ulardin ⱪiliq tutⱪanliridin bir yüz yigirmǝ mingi ɵltürülgǝnidi. 11  Gideon bolsa Nobaⱨ wǝ Yogbihaⱨning xǝrⱪidiki kɵqmǝnlǝr yoli bilǝn qiⱪip Midiyanning lǝxkǝrgaⱨiƣa ⱨujum ⱪilip, ularni tarmar ⱪildi; qünki lǝxkǝrgaⱨtikilǝr tolimu ǝndixsiz turƣanidi. □ 12 Zǝbaⱨ wǝ Zalmunna ⱪeqip kǝtti; Gideon kǝynidin ⱪoƣlap berip, Midiyanning bu ikki padixaⱨi Zǝbaⱨ wǝ Zalmunnani tutuwaldi; u pütkül lǝxkǝrgaⱨtikilǝrni alaⱪzadǝ ⱪilip tiripirǝn ⱪiliwǝtti.■

13 Andin Yoaxning oƣli Gideon Ⱨǝrǝs dawinidin ɵtüp, jǝngdin ⱪaytip kǝldi. 14 U Sukkotluⱪ bir yax yigitni tutuwelip, uningdin sürüxtǝ ⱪiliwidi, yigit uningƣa Sukkotning qongliri wǝ aⱪsaⱪallirining isimlirini yezip bǝrdi. Ular jǝmiy bolup yǝtmix yǝttǝ adǝm idi. 15 Andin Gideon Sukkotning adǝmlirining ⱪexiƣa yetip barƣanda: — Silǝr meni zangliⱪ ⱪilip: «Zǝbaⱨ wǝ Zalmunna ⱨazir sening ⱪolungƣa qüxtimu? Biz sening bilǝn billǝ mangƣan muxu ⱨarƣin adǝmliringgǝ nan berǝmduⱪ?» degǝnidinglar! Mana, u Zǝbaⱨ wǝ Zalmunna degǝnlǝr! — dedi.□

16 Xuni dǝp u xǝⱨǝrning aⱪsaⱪallirini tutup kelip, qɵldiki yantaⱪ bilǝn xohilarni elip kelip, ular bilǝn Sukkotning adǝmlirini urup ǝdipini bǝrdi.□

17 Andin u Pǝnuǝlning munarini ɵrüp, xǝⱨǝrdiki adǝmlǝrni ɵltürdi.

18 Gideon Zǝbaⱨ wǝ Zalmunnani soraⱪ ⱪilip: — Silǝr ikkinglar Taborda ɵltürgǝn adǝmlǝr ⱪandaⱪ adǝmlǝr idi? — dǝp soriwidi, ular jawab berip: — Ular sanga intayin ohxaytti; ularning ⱨǝrbiri xaⱨzadidǝk idi, — dedi.

19 U buni anglap: — Ular mening bir tuƣⱪanlirimdur, biz bir anining oƣullirimiz. Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, silǝr ǝyni waⱪitta ularni tirik ⱪoyƣan bolsanglar, mǝn silǝrni ⱨǝrgiz ɵltürmǝyttim, — dedi;

20 xuning bilǝn u qong oƣli Yǝtǝrgǝ: — Sǝn ⱪopup bularni ɵltürgin, — dedi. Lekin oƣul kiqik bolƣaqⱪa ⱪorⱪup, ⱪiliqini suƣurmidi.

21 Xuning bilǝn Zǝbaⱨ wǝ Zalmunna: — Sǝn ɵzüng ⱪopup bizni ɵltürgin; qünki adǝm ⱪandaⱪ bolsa küqimu xundaⱪ bolidu, — dedi. Xundaⱪ dewidi, Gideon ⱪopup Zǝbaⱨ wǝ Zalmunnani ɵltürdi. U tɵgilirining boynidiki ⱨilal ay xǝkillik bezǝklǝrni eliwaldi.■

Gideonning padixaⱨ boluxni rǝt ⱪilixi wǝ butpǝrǝslik yoliƣa kirixi

22 Andin Israillar Gideonƣa: — Sǝn bizni Midiyanning ⱪolidin ⱪutⱪuzƣanikǝnsǝn, ɵzüng bizgǝ padixaⱨ bolƣin; oƣlung wǝ oƣlungning oƣlimu bizning üstimizgǝ ⱨɵküm sürsun, — dedi.

23 Əmma Gideon ularƣa jawab berip: — Mǝn üstünglǝrgǝ sǝltǝnǝt ⱪilmaymǝn, oƣlummu üstünglǝrgǝ sǝltǝnǝt ⱪilmaydu; bǝlki Pǝrwǝrdigar Ɵzi üstünglǝrgǝ sǝltǝnǝt ⱪilidu, dedi.□

24 Andin Gideon ularƣa yǝnǝ: — Silǝrgǝ pǝⱪǝt birla iltimasim bar: — Ⱨǝr biringlar ɵz oljanglardin ⱨalⱪa-zerilǝrni manga beringlar, dedi (Midiyanlar Ismaillardin bolƣaqⱪa, ⱨǝrbiri altun zirǝ-ⱨalⱪilarni taⱪaytti).

25 Ular jawabǝn: — Berixkǝ razimiz, dǝp yǝrgǝ bir yepinqini selip, ⱨǝrbiri uning üstigǝ oljisidin zirǝ-ⱨalⱪilarni elip taxlidi. 26 U sorap yiƣⱪan altun zirilǝrning eƣirliⱪi bir ming yǝttǝ yüz xǝkǝl altun idi, buningdin baxⱪa Midiyan padixaⱨliri ɵzigǝ asⱪan ⱨilal ay xǝkillik buyumlar, zunnar, uqisiƣa kiygǝn sɵsün eginlǝr wǝ tɵgilǝrning boyniƣa asⱪan altun zǝnjirlǝrmu bar idi.□

27 Gideon bu nǝrsilǝrdin bir ǝfod yasitip, ɵz xǝⱨiri Ofraⱨta ⱪoyup ⱪoydi. Nǝtijidǝ, pütkül Israil uni izdǝp buzuⱪqiliⱪ ⱪildi. Buning bilǝn bu nǝrsǝ Gideon wǝ uning pütün ailisigǝ bir tor-tuzaⱪ boldi.□

28 Midiyaniylar xu tǝriⱪidǝ Israillarning aldida boysundurulup, ikkinqi bax kɵtürǝlmidi; zemin Gideonning künliridǝ ⱪiriⱪ yilƣiqǝ tinq-aramliⱪ tapti.

29 Yoaxning oƣli Yǝrubbaal ⱪaytip berip, ɵz ɵyidǝ olturdi. 30 Gideonning ayalliri kɵp bolƣaqⱪa, uning puxtidin yǝtmix oƣul tɵrǝldi. 31 Xǝkǝmdǝ uning bir kenizikimu bar idi; u uningƣa bir oƣul tuƣup bǝrdi, Gideon uning ismini «Abimǝlǝk» dǝp ⱪoydi.□

32 Yoaxning oƣli Gideon uzun ɵmür kɵrüp, ⱪerip alǝmdin ɵtti. U Abiezǝrlǝrgǝ tǝwǝ bolƣan Ofraⱨda, ɵz atisi Yoaxning ⱪǝbrisigǝ dǝpnǝ ⱪilindi.

33 Gideon ɵlgǝndin keyin Israillar kǝynigǝ yenip, Baal butliriƣa ǝgixip buzuⱪqiliⱪ ⱪildi wǝ «Baal-Berit»ni ɵzlirining ilaⱨi ⱪilip bekitti. 34 Xundaⱪ ⱪilip Israillar ɵzlirini ǝtrapidiki barliⱪ düxmǝnlirining ⱪolidin ⱪutⱪuzƣan ɵz Hudasi Pǝrwǝrdigarni untudi 35 wǝ xuningdǝk Gideonning Israilƣa ⱪilƣan ⱨǝmmǝ yahxiliⱪlirini ⱨeq ǝslimǝy, Yǝrubbaal (yǝni Gideon)ning jǝmǝtigǝ ⱨeqbir meⱨribanliⱪ kɵrsǝtmidi.

9

Abimǝlǝkning aka-ukilirini ɵltürüxi wǝ padixaⱨ boluwelixi

1 Əmdi Yǝrubbaalning oƣli Abimǝlǝk Xǝkǝmdiki anisining aka-ukilirining ⱪexiƣa berip, ular wǝ anisining atisining pütkül jǝmǝtidikilǝrgǝ: — 2 Silǝr Xǝkǝmdiki barliⱪ adǝmlǝrning ⱪuliⱪiƣa sɵz ⱪilip ularƣa: «Silǝr üqün yǝtmix kixi, yǝni Yǝrubbaalning oƣulliri üstünglǝrgǝ ⱨɵküm sürgini yahximu yaki birla adǝmning üstünglǝrdin ⱨɵküm sürgini yahximu? Esinglarda bolsunki, mǝn silǝrning ⱪan-ⱪerindixinglarmǝn» — degǝn gepimni yǝtküzünglar, — dedi.□

3 Xuning bilǝn uning anisining aka-ukiliri u toƣruluⱪ bu gǝplǝrning ⱨǝmmisini Xǝkǝmdikilǝrning ⱪulaⱪliriƣa eytti. Ularning kɵngli Abimǝlǝkkǝ mayil bolup: — U bizning ⱪerindiximiz ikǝnƣu, diyixip, 4 Baal-Beritning buthanisidin yǝtmix xǝkǝl kümüxni elip, uningƣa bǝrdi. Bu pul bilǝn Abimǝlǝk birmunqǝ bikar tǝlǝp lükqǝklǝrni yallap, ularƣa bax boldi. 5 Andin u Ofraⱨⱪa, atisining ɵyigǝ berip ɵzining aka-ukiliri, yǝni Yǝrubbaalning oƣulliri bolup jǝmiy yǝtmix adǝmni bir taxning üstidǝ ɵltürüwǝtti. Lekin Yǝrubbaalning kiqik oƣli Yotam yoxuruniwalƣaqⱪa, ⱪutulup ⱪaldi.

6 Andin pütkül Xǝkǝmdikilǝr wǝ Bǝyt-Millodikilǝrning ⱨǝmmisi yiƣilixip berip Abimǝlǝkni Xǝkǝmdiki dub dǝrihining tüwidǝ padixaⱨ ⱪilip tiklidi.□  ■

7 Bu hǝwǝr Yotamƣa yǝtküzüldi; u berip Gǝrizim teƣining qoⱪⱪisiƣa qiⱪip, u yǝrdǝ turup yuⱪiri awazda kɵpqilikkǝ towlap: — Əy Xǝkǝm qongliri, mening sɵzümgǝ ⱪulaⱪ selinglar, andin Hudamu silǝrgǝ ⱪulaⱪ salidu. □ 8 Künlǝrdin bir küni dǝrǝhlǝr ɵzlirining üstigǝ ⱨɵküm süridiƣan bir dǝrǝhni mǝsiⱨlǝp padixaⱨ tiklǝxkǝ izdǝp qiⱪip, zǝytun dǝrihigǝ: — Üstimizgǝ padixaⱨ bolup bǝrgin, dǝptikǝn. 9 Zǝytun dǝrihi ularƣa jawab berip: — Hudaƣa wǝ insanlarƣa bolƣan ⱨɵrmǝtni ipadilǝydiƣan meyimni taxlap, baxⱪa dǝrǝhlǝrning üstidǝ turup pulanglaxⱪa ketǝmdim? — dǝptu.

10 Buni anglap dǝrǝhlǝr ǝnjür dǝrihining ⱪexiƣa berip: — Sǝn kelip üstimizgǝ padixaⱨ bolƣin, dǝp iltija ⱪiliptu; 11 Ənjür dǝrihi ularƣa jawab berip: — Mǝn ɵz xirnǝm bilǝn yahxi mewǝmni taxlap, baxⱪa dǝrǝhlǝrning üstidǝ turup pulanglaxⱪa ketǝmdim? — dǝptu.

12 Xuning bilǝn dǝrǝhlǝr üzüm talliⱪining ⱪexiƣa berip: — Sǝn kelip bizning üstimizgǝ padixaⱨ bolƣin, dǝptu, 13 üzüm teli ularƣa jawab berip: — Mǝn Huda bilǝn adǝmlǝrni hux ⱪilidiƣan yengi xarabni taxlap, baxⱪa dǝrǝhlǝrning üstidǝ turup pulanglaxⱪa ketǝmdim? — dǝptu.

14 Andin dǝrǝhlǝrning ⱨǝmmisi azƣanning ⱪexiƣa berip: — Sǝn kelip bizning üstimizgǝ padixaⱨ bolƣin, dǝptu; 15 azƣan ularƣa jawab berip: — Əgǝr silǝr meni sǝmimiy niyitinglar bilǝn üstünglǝrgǝ padixaⱨ ⱪilixni halisanglar, kelip mening sayǝmning astida panaⱨlininglar; bolmisa, azƣandin bir ot qiⱪidu wǝ Liwanning kedir dǝrǝhlirini yǝp ketidu! — dǝptu.□

16 Əgǝr silǝrning Abimǝlǝkni padixaⱨ ⱪilƣininglar rast sǝmimiy wǝ durus niyǝt bilǝn bolƣan bolsa, Yǝrubbaal wǝ uning ailisidikilǝrgǝ yahxiliⱪ ⱪilƣan, uning ⱪilƣan ǝmǝlliri boyiqǝ uningƣa ⱪayturƣan bolsanglar — □ 17 (qünki atam silǝr üqün jǝng ⱪilip, ɵz jenini hǝtǝrgǝ tǝwǝkkul ⱪilip silǝrni Midiyanning ⱪolidin ⱪutⱪuzdi! 18 Lekin silǝr bügün atamning jǝmǝtigǝ ⱪarxi ⱪozƣilip, uning oƣullirini, jǝmiy yǝtmix adǝmni bir taxning üstidǝ ɵltürüp, uning dedikining oƣli Abimǝlǝkni tuƣⱪininglar bolƣini üqün Xǝkǝm hǝlⱪining üstigǝ padixaⱨ ⱪilip tiklǝpsilǝr!) 19  — ǝmdi ǝgǝr silǝr Yǝrubbaal wǝ jǝmǝtigǝ sǝmimiy wǝ durus muamilǝ ⱪilƣan bolsanglar, silǝr Abimǝlǝktin huxalliⱪ tapⱪaysilǝr, umu silǝrdin huxalliⱪ tapⱪay! 20 Lekin bolmisa, Abimǝlǝktin ot qiⱪip, Xǝkǝmdikilǝr wǝ Bǝyt-Milloning hǝlⱪini yǝp kǝtsun; xundaⱪla, Xǝkǝmdikilǝr wǝ Bǝyt-Milloning hǝlⱪidin ot qiⱪip, Abimǝlǝkni yǝp kǝtsun! — dedi.

21 Yotam ⱪerindixi Abimǝlǝktin ⱪorⱪup, ⱪeqip Bǝǝr degǝn jayƣa berip, u yǝrdǝ olturaⱪlixip ⱪaldi.

22 Abimǝlǝk Israilƣa üq yil sǝltǝnǝt ⱪildi. 23 Huda Abimǝlǝk bilǝn Xǝkǝmning adǝmliri otturisiƣa bir yaman roⱨ ǝwǝtti; xuning bilǝn Xǝkǝmdikilǝr Abimǝlǝkkǝ asiyliⱪ ⱪilixⱪa ⱪozƣaldi. □ 24 Buning mǝⱪsiti, Yǝrubbaalning yǝtmix oƣliƣa ⱪilinƣan zorawanliⱪ wǝ ⱪan ⱪǝrzni ularni ɵltürgǝn ⱪerindixi Abimǝlǝkning boyniƣa qüxürüx, xundaⱪla ɵz aka-ukilirini ɵltürüxkǝ uni ⱪollap-ⱪuwwǝtligǝn Xǝkǝmdiki kixilǝrning bexiƣa qüxürüxtin ibarǝt idi.

25 Xǝkǝmdiki kixilǝr Abimǝlǝkni tutmaⱪqi bolup, taƣlarning qoⱪⱪiliriƣa paylaⱪqilarni bɵktürmǝ ⱪilip turƣuzdi; ular u yǝrdin ɵtkǝn yoluqilarning ⱨǝmmisini bulang-talang ⱪildi. Bu ix Abimǝlǝkkǝ yǝtküzüldi.

26 Əbǝdning oƣli Gaal ɵz aka-ukiliri bilǝn Xǝkǝmgǝ kɵqüp keliwidi, Xǝkǝmdiki kixilǝr uningƣa ixǝnq baƣlap uni ɵz yar-yɵliki ⱪildi. 27 Xundaⱪ ⱪilip ular xǝⱨǝrdin etizliⱪⱪa qiⱪip, üzümzarlarning üzümlirini üzüp siⱪip, xarab yasap, xadliⱪ ⱪilip ɵz butining ibadǝthanisiƣa kirip, yǝp-iqixip Abimǝlǝkning üstidin lǝnǝt oⱪuƣili turdi. □ 28 Əbǝdning oƣli Gaal: — Abimǝlǝk degǝn kim idi? Xǝkǝm degǝn nemǝ idi, biz nemǝ dǝp uningƣa hizmǝt ⱪilƣudǝkmiz?! U Yǝrubbaalning oƣli ǝmǝsmu? Zǝbul uning nazatǝtqisi ǝmǝsmu? Silǝr Xǝkǝmning atisi Ⱨamorning adǝmlirining hizmitidǝ bolsanglar bolidu! Biz nemixⱪa Abimǝlǝkning hizmitidǝ bolidikǝnmiz? □ 29 Kaxki bu hǝlⱪ mening ⱪol astimda bolsa idi! U qaƣda mǝn Abimǝlǝkni ⱨǝydiwtǝttim! Mǝn Abimǝlǝkkǝ: — Ɵz ⱪoxuningni kɵpǝytip, jǝnggǝ qiⱪⱪin! — degǝn bolattim.

30 Əmdi xǝⱨǝr baxliⱪi Zǝbul Əbǝdning oƣli Gaalning bu sɵzlirini angliƣinida, aqqiⱪi kelip, 31 ǝlqilǝrni Abimǝlǝkning ⱪexiƣa yoxurunqǝ ǝwǝtip: «Mana, Gaalning oƣli ⱪerindaxliri bilǝn Xǝkǝmgǝ keliwatidu; mana, xǝⱨǝrni siligǝ ⱪarxi qiⱪixⱪa ⱪutritiwatidu. □ 32 Xunga sili adǝmlirini elip bügün keqǝ xǝⱨǝr ǝtrapidiki etizliⱪⱪa berip marap olturƣayla; 33 ǝtǝ kün qiⱪⱪan ⱨaman ⱪozƣilip xǝⱨǝrgǝ ⱨujum ⱪilƣayla; u wǝ uning adǝmliri siligǝ ⱪarxi qiⱪⱪanda, sili ǝⱨwalƣa ⱪarap uningƣa taⱪabil turƣayla, — dedi.

34 Buni anglap, Abimǝlǝk ⱨǝmmǝ adǝmlirini elip, keqisi qiⱪip, tɵt topⱪa bɵlünüp, yoxurunup Xǝkǝmgǝ ⱨujum ⱪilixⱪa marap olturdi.

35 Əbǝdning oƣli Gaal sirtⱪa qiⱪip xǝⱨǝrning dǝrwazisida ɵrǝ turƣanda, Abimǝlǝk ɵz adǝmliri bilǝn yoxurunƣan jaydin qiⱪti. 36 Gaal hǝlⱪni kɵrüp Zǝbulƣa: — Mana taƣ qoⱪⱪiliridin adǝmlǝr qüxüwatidu, dedi. Lekin Zǝbul uningƣa jawabǝn: — Taƣlarning kɵlǝnggisi sanga adǝmlǝrdǝk kɵrünidu, — dedi.

37 Gaal yǝnǝ sɵz ⱪilip: Mana, bir top adǝmlǝr dɵnglǝrdin qüxüp keliwatidu, yǝnǝ bir top adǝmlǝr «Palqilarning dub dǝrihi»ning yoli bilǝn keliwatidu, — dedi.

38 Andin Zǝbul uningƣa: — Sening: «Abimǝlǝk degǝn kim idi, biz uning hizmitidǝ bolattuⱪmu?» dǝp qong gǝp ⱪilƣan aƣzing ⱨazir ⱪeni? Mana bular sǝn kɵzgǝ ilmiƣan hǝlⱪ ǝmǝsmu? Əmdi qiⱪip ular bilǝn soⱪuxup baⱪⱪin! — dedi.

39 Xuning bilǝn Gaal Xǝkǝmdikilǝr bilǝn qiⱪip Abimǝlǝk bilǝn soⱪuxuxⱪa baxlidi. 40 Lekin Abimǝlǝk uni mǝƣlup ⱪilip ⱪoƣlidi; u uning aldidin ⱪaqti, xundaⱪla nurƣun yarilanƣan adǝmlǝr xǝⱨǝrning dǝrwazisiƣiqǝ yetixip kǝtkǝnidi. 41 Andin Abimǝlǝk Arumaⱨda turup ⱪaldi. Zǝbul bolsa Gaal wǝ uning ⱪerindaxlirini ⱪoƣlap, ularning Xǝkǝmdǝ turuxiƣa yol ⱪoymidi. 42 Ətisi Gaaldikilǝr dalaƣa qiⱪti; bu hǝwǝr Abimǝlǝkkǝ yǝtkǝndǝ 43 u hǝlⱪini elip, ularni üq topⱪa bɵlüp, dalada yoxurunup marap turdi; u ⱪarap turuwidi, Xǝkǝm hǝlⱪi xǝⱨǝrdin qiⱪti. U ⱪopup ularƣa ⱨujum ⱪildi. 44 Abimǝlǝk wǝ uning bilǝn bolƣan birinqi top atlinip xǝⱨǝrning dǝrwazisining aldiƣa besip berip, u yǝrdǝ turdi; ⱪalƣan ikki top etilip berip dalada turƣan adǝmlǝrgǝ ⱨujum ⱪilip ularni ⱪiriwǝtti. 45 Xu tǝriⱪidǝ Abimǝlǝk pütün bir kün xǝⱨǝrgǝ ⱨujum ⱪilip, uni elip, uningda turuwatⱪan hǝlⱪni ɵltürüp, xǝⱨǝrni haniwǝyran ⱪilip üstigǝ tuzlarni qeqiwǝtti.

46 Xǝkǝm munaridiki adǝmlǝrning ⱨǝmmisi buni anglap, Berit degǝn butning ibadǝthanisidiki ⱪorƣanƣa kiriwaldi. □ 47 Xǝkǝm munaridiki adǝmlǝr bir yǝrgǝ yiƣiliwaptu, degǝn hǝwǝr Abimǝlǝkkǝ yǝtti. 48 Xuning bilǝn Abimǝlǝk adǝmlirini elip Zalmon teƣiƣa qiⱪti; u ⱪoliƣa paltini elip dǝrǝhning bir xehini kesip elip, ɵxnisigǝ ⱪoyup, andin ɵzi bilǝn bolƣan hǝlⱪⱪǝ: — Mening nemǝ ⱪilƣinimni kɵrdünglar, ǝmdi silǝrmu tezdin xundaⱪ ⱪilinglar, — dedi.

49 Buni anglap hǝlⱪning ⱨǝrbiri Abimǝlǝktǝk birdin xahni kesip elip, uningƣa ǝgixip berip, xahlarni ⱪorƣanning yeniƣa dɵwilǝp, ot ⱪoyup ⱪorƣan wǝ uningda bolƣanlarni kɵydürüwǝtti. Buning bilǝn Xǝkǝmning munaridiki ⱨǝmmǝ adǝmlǝr, jǝmiy mingqǝ ǝr-ayal ɵldi.

50 Andin Abimǝlǝk Tǝbǝzgǝ berip, u yǝrdǝ bargaⱨ ⱪurup Tǝbǝzkǝ ⱪorxap, ⱨujum ⱪilip uni ixƣal ⱪildi. 51 Lekin xǝⱨǝrning otturisida mustǝⱨkǝm bir munar bar idi; barliⱪ ǝr-ayal, jümlidin xǝⱨǝrning ⱨǝmmǝ qongliri u yǝrgǝ ⱪeqip berip, dǝrwazini iqidin taⱪap, munarning üstigǝ qiⱪiwaldi. 52 Abimǝlǝk munarƣa ⱨujum ⱪilip, uningƣa ot ⱪoyuxⱪa munarning dǝrwazisiƣa yeⱪinlaxⱪanda, 53 bir ayal yarƣunqaⱪning üstünki texini Abimǝlǝkning bexiƣa etip uning bax süngikini sunduriwǝtti. ■ 54 Andin Abimǝlǝk dǝrⱨal ɵz yariƣini kɵtürgüqi yigitni qaⱪirip uningƣa: — Ⱪiliqingni suƣurup meni ɵltürüwǝtkin; bolmisa, hǝlⱪ mening toƣramda: «Bir ayal kixi uni ɵltürüwetiptu» deyixidu, — dedi. Buni anglap yigit uni sanjip ɵltürüwǝtti.

55 Andin Israilning adǝmliri Abimǝlǝkning ɵlginini kɵrüp, ularning ⱨǝmmisi ɵz jayliriƣa ⱪaytip ketixti. 56 Xundaⱪ ⱪilip Huda Abimǝlǝkning ɵzining yǝtmix aka-ukisini ɵltürüp, atisiƣa ⱪilƣan rǝzillikini uning ɵz bexiƣa yandurdi; 57 xuningdǝk Huda Xǝkǝmning adǝmliri ⱪilƣan barliⱪ yamanliⱪlirinimu ularning bexiƣa yandurup qüxürdi. Buning bilǝn Yǝrubbaalning oƣli Yotam eytⱪan lǝnǝt ularning üstigǝ kǝldi.

10

Tola wǝ Yairning «ⱨakim» boluxi

1 Abimǝlǝktin keyin Issakar ⱪǝbilisidin bolƣan Dodoning nǝwrisi, Puaⱨning oƣli Tola degǝn kixi Israilni ⱪutⱪuzuxⱪa turdi; u Əfraimning taƣliridiki Xamir degǝn jayda turatti; 2 u Israilƣa yigirmǝ üq yil ⱨakim bolup alǝmdin ɵtti wǝ Xamirda dǝpnǝ ⱪilindi.

3 Uningdin keyin Gileadliⱪ Yair turdi; u Israilƣa yigirmǝ ikki yil ⱨakim boldi. 4 Uning ottuz oƣli bolup, ular ottuz tǝhǝygǝ minip yürǝtti. Ular ottuz xǝⱨǝrgǝ igidarqiliⱪ ⱪilatti; bu xǝⱨǝrlǝr Gilead yurtida bolup, ta bügüngiqǝ «Yairning kǝntliri» dǝp atalmaⱪta. □ 5 Yair wapat bolup, Kamonda dǝpnǝ ⱪilindi.

Israilning yǝnǝ gunaⱨⱪa petixi

6 Lekin Israillar yǝnǝ Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪilip, Baal bilǝn Axǝraⱨ butliriƣa bax urup, xundaⱪla Suriyǝning ilaⱨliri, Zidondikilǝrning ilaⱨliri, Moabning ilaⱨliri, Ammoniylarning ilaⱨliri wǝ Filistiylǝrning ilaⱨlirining ibaditigǝ kirip, Pǝrwǝrdigarni taxlap, uningƣa ibadǝttǝ bolmidi. □  ■ 7 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi Israilƣa ⱪozƣilip, ularni Filistiylǝrning wǝ Ammoniylarning ⱪoliƣa taxlap bǝrdi. □ 8 Bular bolsa xu yili Israillarni ⱪattiⱪ besip ǝzdi; andin ular Iordan dǝryasining mǝxriⱪ tǝripidǝ Amoriylarning zeminidiki Gileadta olturuxluⱪ barliⱪ Israil hǝlⱪigǝ on sǝkkiz yilƣiqǝ zulum ⱪildi. □ 9 Ammoniylar yǝnǝ Iordan dǝryasidin ɵtüp, Yǝⱨuda, Binyamin wǝ Əfraim jǝmǝtigǝ ⱪarxi ⱨujum ⱪildi: xuning bilǝn pütkül Israil ⱪattiⱪ azablandi.

10 Xuning bilǝn Israillar Pǝrwǝrdigarƣa pǝryad ⱪilip: — Biz sanga gunaⱨ ⱪilduⱪ, ɵz Hudayimizni taxlap, Baal butlirining ⱪulluⱪiƣa kirip kǝttuⱪ, dedi.

11 Pǝrwǝrdigar Israillarƣa: — Mǝn silǝrni misirliⱪlardin, Amoriylardin, Ammoniylardin wǝ Filistiylǝrdin ⱪutⱪuzƣan ǝmǝsmidim? 12 Zidoniylar, Amalǝklǝr wǝ Maonlar kelip silǝrgǝ zulum ⱪilƣinida, Manga pǝryad ⱪilƣininglarda silǝrni ularning ⱪolidin ⱪutⱪuzƣan ǝmǝsmidim? 13 Xundaⱪtimu, silǝr yǝnǝ Meni taxlap, yat ilaⱨlarning ⱪulluⱪiƣa kirdinglar. Mǝn silǝrni ǝmdi ⱪutⱪuzmaymǝn! ■ 14 Əmdi berip ɵzünglar talliƣan ilaⱨlarƣa pǝryad ⱪilinglar, ⱪiyinqiliⱪⱪa ⱪalƣan qeƣinglarda xular silǝrni ⱪutⱪuzsun, — dedi.

15 Əmma Israillar Pǝrwǝrdigarƣa yalwurup: — Biz gunaⱨ ⱪilduⱪ! Əmdi nǝziringgǝ nemǝ yahxi kɵrünsǝ bizgǝ xundaⱪ ⱪilƣin, bizni pǝⱪǝt muxu bir ⱪetimla ⱪutⱪuzuwalƣaysǝn! — dedi.

16 Xuning bilǝn Israil yat ilaⱨlarni ɵz arisidin qiⱪirip taxlap, Pǝrwǝrdigarning ibaditigǝ kirixti; Pǝrwǝrdigar Israilning tartiwatⱪan azab-oⱪubǝtlirini kɵrüp, kɵngli yerim boldi.

Ƣerip adǝmning sǝrdar boluxi — Yǝftaⱨ

17 Xu waⱪitta Ammoniylar toplinip Gileadta qedirgaⱨ tikti; Israillarmu yiƣilip kelip Mizpaⱨƣa qüxüp qedirgaⱨ tikti. 18 Gileadtiki hǝlⱪning qongliri ɵzara: — Kim Ammoniylar bilǝn soⱪuxuxⱪa baxlamqi bolsa, u barliⱪ Gileadttikilǝrgǝ bax bolidu, dedi.■

11

1 Xu qaƣda Gileadliⱪ Yǝftaⱨ degǝn kixi batur palwan idi. U bir paⱨixǝ ayalning oƣli bolup, Gileadtin tɵrǝlgǝnidi. □
  ■ 2 Lekin Gileadning ɵz ayali uningƣa birnǝqqǝ oƣul bala tuƣup bǝrgǝnidi; bu ayaldin tuƣulƣan oƣulliri qong bolƣanda Yǝftaⱨni ɵydin ⱪoƣlap: — Sǝn baxⱪa hotundin bolƣan oƣul bolƣaqⱪa, atimizning ɵyidin mirasⱪa igǝ bolmaysǝn, — dedi.

3 Xuning bilǝn Yǝftaⱨ ⱪerindaxliridin ⱪeqip, Tob degǝn zeminda turup ⱪaldi. Xu yǝrdǝ birmunqǝ bikar tǝlǝplǝr Yǝftaⱨning ǝtrapiƣa bir-birlǝp yiƣildi. Ular uning bilǝn kirip-qiⱪip yürǝtti.□

4 Əmma birnǝqqǝ waⱪit ɵtkǝndǝ Ammoniylar Israil bilǝn soⱪuxⱪa qiⱪti. 5 Ammoniylar Israilƣa ⱨujum ⱪilƣanda Gileadning aⱪsaⱪalliri Yǝftaⱨni Tob zeminidin elip kǝlmǝkqi bolup uning yeniƣa bardi. 6 Ular berip Yǝftaⱨⱪa iltija ⱪilip: — Bizning Ammoniylar bilǝn urux ⱪiliximiz üqün sǝn kelip bizgǝ sǝrdar bolup bǝrgin, — dedi.

7 Yǝftaⱨ Gileadning aⱪsaⱪalliriƣa jawabǝn: — Silǝr meni ɵq kɵrüp atamning jǝmǝtidin ⱨǝydiwǝtkǝnidinglarƣu, ǝmdi bexinglarƣa balayi’apǝt qüxkǝndǝ ⱪandaⱪsigǝ mening ⱪeximƣa kelip ⱪaldinglar, — dedi.

8 Gileadning aⱪsaⱪalliri Yǝftaⱨⱪa: — Durus, lekin seni biz bilǝn billǝ berip Ammoniylarƣa ⱪarxi jǝng ⱪilip, Gileadta ⱨǝmmǝ olturuwatⱪanlarƣa bax bolsun dǝp, ⱪexingƣa kǝlduⱪ, — dedi.

9 Yǝftaⱨ Gileadning aⱪsaⱪalliridin: — Əgǝr silǝr meni Ammoniylar bilǝn soⱪuxuxⱪa yandurup barƣininglarda, Pǝrwǝrdigar ularni mening ⱪolumƣa tapxursa, mǝn silǝrgǝ bax bolamdimǝn? — dǝp soridi.

10 Gileadning aⱪsaⱪalliri Yǝftaⱨⱪa jawab berip: —Eytⱪiningdǝk ⱪilmisaⱪ, Pǝrwǝrdigar Ɵzi arimizda guwaⱨ bolup ⱨɵküm qiⱪarsun! — dedi.

11 Buni anglap Yǝftaⱨ Gileadning aⱪsaⱪalliri bilǝn bardi; hǝlⱪ uni ɵzlirigǝ ⱨǝm bax ⱨǝm sǝrdar ⱪilip tiklidi. Yǝftaⱨ Mizpaⱨƣa barƣanda ⱨǝmmǝ sɵzlirini Pǝrwǝrdigarning aldida bayan ⱪildi.□

Yǝftaⱨning tarihtin dǝrs berixi

12 Andin Yǝftaⱨ Ammoniylarning padixaⱨiƣa ǝlqilǝrni ǝwǝtip, uningdin: — Mening zeminimƣa besip kirip, mǝn bilǝn soⱪuxuxⱪa mǝndǝ nemǝ ⱨǝⱪⱪing bar idi? — dǝp soridi.

13 Ammoniylarning padixaⱨi Yǝftaⱨning ǝlqilirigǝ jawab berip: — Qünki Israillar Misirdin qiⱪip kǝlgǝndǝ ular Arnon dǝryasidin tartip ximaldiki Yabbok eⱪiniƣiqǝ wǝ ƣǝrbtǝ Iordan dǝryasiƣiqǝ mening zeminimni bulap igiliwalƣanidi. Əmdi sǝn bu yǝrlǝrni tinqliⱪ bilǝn manga yandurup bǝr! — dedi.

14 Yǝftaⱨ ǝlqilǝrni Ammoniylarning padixaⱨining ⱪexiƣa yǝnǝ ǝwǝtip 15 uningƣa: — Yǝftaⱨ sɵz ⱪilip mundaⱪ dǝydu: «Israil nǝ Moabning zeminini nǝ Ammonning zeminini igilimidi, ■ 16 bǝlki ular Misirdin qiⱪip kǝlgǝndǝ qɵl-bayawanda mengip Ⱪizil dengizdin ɵtüp, andin Ⱪadǝx degǝn jayƣa yetip kǝlgǝnidi; 17 xu qaƣda Israilliⱪlar Edom padixaⱨining ⱪexiƣa ǝlqilǝr ǝwǝtip: «Zeminliridin kesip ɵtüwelixⱪa ijazǝt bǝrgǝyla» dǝp soriwidi, Edom padixaⱨi unimiƣanidi. Xuning bilǝn ular Moab padixaⱨining ⱪexiƣa iltija bilǝn ǝlqilǝrni ǝwǝtsǝ, umu ⱪoxulmiƣanidi. Xu sǝwǝbtin Israillar Ⱪadǝxtǝ turup ⱪalƣan; ■ 18 andin ular qɵl-bayawan bilǝn mengip Edom zemini bilǝn Moab zeminini aylinip ɵtüp, Moab zeminining xǝrⱪ tǝripidin kelip, ahirida Arnon dǝryasining xu ⱪetida qedir tikti. Ular Moabning qegrisi iqigǝ kirmidi; qünki Arnon dǝryasi Moabning qegrasidur. 19 Andin Israil Amoriylarning padixaⱨi Siⱨonƣa, yǝni Ⱨǝxbonning padixaⱨining ⱪexiƣa ǝlqilǝrni ǝwǝtip: «Bizning zeminlirining iqidin ɵtüp ɵz jayimizƣa beriweliximizƣa ijazǝt bǝrgǝyla» — dedi.■

20 Lekin Siⱨon Israilƣa ixǝnq ⱪilalmay, yurtidin ɵtkili ⱪoymidi; u bǝlki hǝlⱪlirining ⱨǝmmisini yiƣip, Jaⱨzaⱨ degǝn jayƣa qüxüp qedirgaⱨ tikip, Israil bilǝn uruxti. 21 Əmma Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar Siⱨonni barliⱪ hǝlⱪi bilǝn ⱪoxup Israilning ⱪoliƣa tapxurdi, Israillar ularni urup ⱪirdi. Andin Israil xu yǝrdǝ olturuxluⱪ Amoriylarning ⱨǝmmǝ zeminini igilidi. 22 Arnon dǝryasidin tartip Yabbok eⱪiniƣiqǝ, qɵl-bayawandin tartip Iordan dǝryasiƣiqǝ Amoriylarning pütkül zeminini igilidi. ■ 23 Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar Amoriylarni Ɵz hǝlⱪi bolƣan Israilning aldidin ⱪoƣlap qiⱪardi, ǝmdi sǝn xu yurtⱪa igǝ bolmaⱪqimusǝn? 24 Sening ilaⱨing Ⱪemox sanga igilǝtkǝn yǝrgǝ ɵzüng igǝ boldungƣu? Xuningƣa ohxax Pǝrwǝrdigar Hudayimiz aldimizdin ⱨǝydǝp qiⱪiriwǝtkǝn hǝlⱪning yerigǝ bolsa, bizmu xuningƣa igǝ bolimiz.□

25 Əmdi sǝn dǝrwǝⱪǝ Moabning padixaⱨi bolƣan Zipporning oƣli Balaⱪtinmu küqlükmu? U ⱪaqan Israil bilǝn tirkǝxkǝn yaki Israil bilǝn jǝng ⱪilixⱪa jür’ǝt ⱪilƣan? ■ 26 Yǝnǝ kelip, Israil Ⱨǝxbon wǝ uningƣa ⱪaraxliⱪ yeza-ⱪixlaⱪlarda, Aroǝr wǝ uningƣa ⱪaraxliⱪ yeza-ⱪixlaⱪlarda ⱨǝmdǝ Arnon dǝryasining boyidiki barliⱪ xǝⱨǝrlǝrdǝ üq yüz yil makan tutup olturƣan waⱪitlarda, nemixⱪa silǝr xu yǝrlǝrni ⱪayturuwalmidinglar?□

27 Xunga mǝn sanga gunaⱨ ⱪilmidim, bǝlki manga tajawuz ⱪilip, yamanliⱪ ⱪilƣuqi sǝn ɵzüngdursǝn. Birdinbir adalǝt qiⱪarƣuqi Pǝrwǝrdigar Ɵzi bügün Israillar bilǝn Ammoniylarning otturisida ⱨɵküm qiⱪarsun!» — dedi.

28 Lekin Ammoniylarning padixaⱨi Yǝftaⱨning ǝlqi ǝwǝtip eytⱪan sɵzlirini tingximidi.

Yǝftaⱨning ⱪǝsǝm ⱪilixi

29 Xu waⱪitta Pǝrwǝrdigarning Roⱨi Yǝftaⱨning üstigǝ qüxüp, u ⱪuwwǝtlinip Gilead bilǝn Manassǝⱨlǝrning yurtidin ɵtüp Gileadtiki Mizpaⱨⱪa berip, andin Gileadtiki Mizpaⱨdin Ammoniylar tǝrǝpkǝ mangdi. 30 Xu qaƣda Yǝftaⱨ Pǝrwǝrdigarƣa ⱪǝsǝm iqip: — Əgǝr Sǝn dǝrwǝⱪǝ Ammoniylarni ⱪolumƣa tutup bǝrsǝng, 31 undaⱪta mǝn Ammoniylarning ⱪexidin tinq-aman yenip kǝlginimdǝ, ɵyümning ixikidin qiⱪip manga tunji yoluⱪⱪini Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan bolidu, mǝn uni kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilimǝn, — dedi.□

32 Xuning bilǝn Yǝftaⱨ qiⱪip Ammoniylar bilǝn soⱪuxⱪili ular tǝrǝpkǝ ɵtti; Pǝrwǝrdigar ularni uning ⱪoliƣa tapxurdi. 33 Xuning bilǝn u Aroǝrdin tartip Minnitⱪiqǝ ularni ⱪattiⱪ urup ⱪirip, yigirmǝ xǝⱨǝrni elip, Abǝl-Ⱪeramimƣiqimu yetip bardi. Buning bilǝn Ammoniylar Israilƣa boysunduruldi.

34 Andin Yǝftaⱨ Mizpaⱨⱪa ⱪaytip ɵyigǝ kǝlgǝndǝ ɵz ⱪizi dap qelip ussul oynap uning aldiƣa kɵrüxkili qiⱪti. Bu uning yalƣuz ⱪizi bolup, uningdin baxⱪa ⱨeq oƣul-ⱪizi yoⱪ idi. 35 U uni kɵrgǝndǝ ɵz iginlirini yirtip: — Aⱨ, aⱨ, mening ⱪizim! Sǝn meni intayin yaman ⱨalƣa qüxürdung, meni dǝrdkǝ qüxürgüqilǝrdin biri bolup ⱪalding; qünki mǝn Pǝrwǝrdigarƣa aƣzimni eqip, eytⱪan gepimdin yeniwalalmaymǝn, — dedi.□

36 Ⱪizi uningƣa: — Əy ata, Pǝrwǝrdigarƣa aƣzingni eqip wǝdǝ ⱪilƣan bolsang, aƣzingdin qiⱪⱪini boyiqǝ, manga xuni ⱪilƣin; qünki Pǝrwǝrdigar sening düxmǝnliring bolƣan Ammoniylardin intiⱪamingni elip bǝrdi, — dedi.

37 Andin u atisiƣa yǝnǝ: — Mening xu iltimasimni ⱪobul kɵrginki, manga ikki ayliⱪ mɵⱨlǝt bǝrsǝng; mǝn ⱪiz dostlirim bilǝn berip taƣlarda yürüp, ⱪizliⱪim üqün matǝm tutuwalay, — dedi.□

38 Atisi jawab berip: — Barƣin, dedi. Uningƣa ikki ayliⱪ mɵⱨlǝt berip dalaƣa ǝwǝtti. U berip, ⱪiz dostlirini elip taƣlarƣa qiⱪip, ikki ayƣiqǝ ɵzining ⱪiz peti ⱪalƣiniƣa aⱨ-zar kɵtürüp yiƣlap yürdi. 39 Xundaⱪ boldiki, u ikki aydin keyin atisining ⱪexiƣa yenip kǝlgǝndǝ, atisi uning üstigǝ ⱪilƣan ⱪǝsimini bǝja kǝltürdi. Bu ⱪiz bolsa ⱨeq ǝr kixigǝ yeⱪinlaxmiƣanidi. Xuning bilǝn Israilda xundaⱪ bir ɵrp-adǝt pǝyda boldiki, □ 40 ⱨǝr yili Israilning ⱪizliri ɵydin qiⱪip Yǝftaⱨning ⱪizini tɵt kün ǝslǝp hatirilǝydiƣan boldi.□

12

Israilda ⱨǝsǝthorluⱪ tüpǝylidin jedǝl pǝyda boluxi

1 Lekin Əfraimiylar bolsa toplixip Zafon tǝrǝpkǝ ɵtüp Yǝftaⱨⱪa soal ⱪoyup: — Sǝn Ammoniylar bilǝn jǝng ⱪilƣili barƣiningda nemixⱪa bizni billǝ berixⱪa qaⱪirmaysǝn? Əmdi biz ɵyüngni ɵzüng bilǝn ⱪoxup otta kɵydürüwetimiz, — dedi.□  ■

2 Yǝftaⱨ ularƣa jawab berip: — Mǝn bilǝn hǝlⱪim Ammoniylarƣa ⱪarxi ⱪattiⱪ jǝng ⱪiliwatⱪanda, silǝrni qaⱪirsam, meni ularning ⱪolidin ⱪutⱪuzmidinglar. 3 Silǝrning kelip meni ⱪutⱪuzmaydiƣanliⱪinglarni kɵrüp, jenimni alⱪinimƣa elip ⱪoyup, Ammoniylarƣa ⱨujum ⱪilixⱪa atlandim, Pǝrwǝrdigar ularni ⱪolumƣa tapxurdi. Əmdi silǝr nemixⱪa bügün kelip manga ⱨujum ⱪilmaⱪqisilǝr? — dedi.□

4 Lekin Əfraimlar Gileadlarni ⱨaⱪarǝtlǝp: — Silǝr i Gileadlar, Əfraimning arisida wǝ Manassǝⱨning arisida turuwatⱪan musapirlar, Əfraimda turuwatⱪan ⱪaqⱪunsilǝr, halas! — dedi. Xuning bilǝn Yǝftaⱨ barliⱪ Gileadtikilǝrni yiƣip Əfraim bilǝn soⱪuxti. Ular Əfraimlarni urup ⱪirip mǝƣlup ⱪildi. □ 5 Andin Gileadtikilǝr Iordan dǝryasining keqiklirini tosup, Əfraimlarni ɵtküzmidi. Xundaⱪ boldiki, Əfraimliⱪ birǝr ⱪaqⱪon keqikkǝ kelip: — Meni ɵtkili ⱪoyƣin, desǝ Gileadtikilǝr uningdin: — Sǝn Əfraimiymu? — dǝp soraytti. U kixi «yaⱪ» desǝ, □ 6 ular uningƣa: — «Xibolǝt» degin! — dǝytti. Əgǝr u kixi natoƣra tǝlǝppuz ⱪilip «sibolǝt» dǝp jawab berip ⱪalsa, ular uni tutup Iordan dǝryasining keqikining yenida ɵltürüwetǝtti. Xu tǝriⱪidǝ xu waⱪitta ⱪiriⱪ ikki mingqǝ Əfraimiy ɵltürüldi.□

7 Yǝftaⱨ altǝ yil Israilƣa ⱨakim boldi. Andin Gileadliⱪ Yǝftaⱨ alǝmdin ɵtüp, Gilead xǝⱨǝrlirining biridǝ dǝpnǝ ⱪilindi.

Ibzanning ⱨakim boluxi

8 Uningdin keyin Bǝyt-Lǝⱨǝmlik Ibzan Israilƣa ⱨakim boldi. 9 Uning ottuz oƣli, ottuz ⱪizi bolup, ottuz ⱪizini sirtⱪa ǝrgǝ berip, sirttin ottuz ⱪizni oƣulliriƣa elip bǝrdi. U yǝttǝ yilƣiqǝ Israilƣa ⱨakim boldi. □ 10 Andin Ibzan ɵlüp, Bǝyt-Lǝⱨǝmdǝ dǝpnǝ ⱪilindi.

Elon wǝ Abdonning ⱨakim boluxi

11 Uningdin keyin Zǝbulun ⱪǝbilisidin bolƣan Elon Israilƣa ⱨakim bolup, on yil Israilda ⱨɵküm sürdi. 12 Andin Zǝbulun ⱪǝbilisidin bolƣan Elon ɵlüp, Zǝbulun zeminidiki Ayjalon degǝn jayda dǝpnǝ ⱪilindi.

13 Uningdin keyin Piratonluⱪ Ⱨillǝlning oƣli Abdon Israilƣa ⱨakim boldi. 14 Uning ⱪiriⱪ oƣli wǝ ottuz nǝwrisi bar idi. Ular yǝtmix exǝkkǝ minip mangatti. U Israilƣa sǝkkiz yil ⱨakim boldi. ■ 15 Andin Piratonluⱪ Ⱨillǝlning oƣli Abdon ɵlüp, Əfraim zeminida, Amalǝklǝrning taƣliⱪ rayonidiki Piraton degǝn jayda dǝpnǝ ⱪilindi.

13

Ximxonning tuƣuluxi

1 Lekin Israillar Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ yǝnǝ rǝzil bolƣanni ⱪildi; xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar ularni ⱪiriⱪ yilƣiqǝ Filistiylǝrning ⱪoliƣa taxlap ⱪoydi.■

2 Xu qaƣda Zoreaⱨ degǝn jayda, Dan jǝmǝtidin bolƣan, Manoaⱨ isimlik bir kixi bar idi. Uning ayali tuƣmas bolup, ⱨeq balisi yoⱪ idi. 3 Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi bu ayalƣa ayan bolup uningƣa: — Mana, sǝn tuƣmas bolƣining üqün bala tuƣmiding; lekin ǝmdi sǝn ⱨamilidar bolup bir oƣul tuƣisǝn. 4 Əmma sǝn sǝgǝk bolup, xarab yaki küqlük ⱨaraⱪ iqmǝ, ⱨeq napak nǝrsinimu yemigin. ■ 5 Qünki mana, sǝn ⱨamilidar bolup bir oƣul tuƣisǝn. Bu bala anisining ⱪorsiⱪidiki qaƣdin tartip Hudaƣa atalƣan «nazariy» bolidiƣini üqün, uning bexiƣa ⱨǝrgiz ustira selinmisun. U Israilni Filistiylǝrning ⱪolidin ⱪutⱪuzux ixini baxlaydu, — dedi.□  ■

6 Ayal erining ⱪexiƣa berip, uningƣa: — Mana, Hudaning bir adimi yenimƣa kǝldi; uning turⱪi Hudaning Pǝrixtisidǝk, intayin dǝⱨxǝtlik ikǝn; lekin mǝn uningdin: «Nǝdin kǝlding» dǝp sorimidim, umu ɵz nam-xǝripini manga dǝp bǝrmidi. □ 7 U manga: — «Mana, sǝn ⱨamilidar bolup bir oƣul tuƣisǝn; u bala anisining ⱪorsiⱪidiki qaƣdin tartip ɵlidiƣan künigiqǝ Hudaƣa atalƣan bir nazariy bolidiƣan bolƣaqⱪa, ǝmdi sǝn xarab yaki küqlük ⱨaraⱪ iqmǝ wǝ ⱨeq napak nǝrsinimu yemigin» dedi, — dedi.

8 Buni anglap Manoaⱨ Pǝrwǝrdigarƣa dua ⱪilip: — Aⱨ Rǝbbim, Sǝn bu yǝrgǝ ǝwǝtkǝn Hudaning adimi bizgǝ yǝnǝ kelip, tuƣulidiƣan baliƣa nemǝ ⱪiliximiz kerǝklikini ɵgitip ⱪoysun, dǝp iltija ⱪildi.

9 Huda Manoaⱨning duasini anglidi; ayal etizliⱪta oltuƣinida, Hudaning Pǝrixtisi yǝnǝ uning ⱪexiƣa kǝldi. Əmma uning eri Manoaⱨ uning ⱪexida yoⱪ idi. 10 Andin ayal dǝrⱨal yügürüp berip, erigǝ hǝwǝr berip: — Mana, ⱨeliⱪi küni yenimƣa kǝlgǝn adǝm manga yǝnǝ kɵründi, dewidi, 11 Manoaⱨ dǝrⱨal ⱪopup ayalining kǝynidin mengip, u adǝmning ⱪexiƣa kelip: — Bu ayalƣa kelip sɵz ⱪilƣan adǝm sǝnmu? — dǝp soriwidi, u jawabǝn: — Xundaⱪ, mǝndurmǝn, dedi.

12 Manoaⱨ uningƣa: — Eytⱪan sɵzliring bǝja kǝltürülgǝndǝ, bala ⱪaysi tǝriⱪidǝ qong ⱪilinixi kerǝk, u nemǝ ixlarni ⱪilidu? — dǝp soridi.

13 Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi Manoaⱨⱪa jawab berip: — Mǝn bu ayalƣa eytⱪan nǝrsilǝrning ⱨǝmmisidin u ⱨezi bolup ɵzini tartsun; 14 u üzüm telidin qiⱪⱪan ⱨeqⱪandaⱪ nǝrsidin yemisun, xarab yaki küqlük ⱨaraⱪ iqmisun, ⱨeq napak nǝrsilǝrdin yemisun; mǝn uningƣa barliⱪ ǝmr ⱪilƣinimni tutsun, dedi.

15 Manoaⱨ Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisigǝ: — Iltipat ⱪilip, kǝtmǝy tursila, ɵzlirigǝ bir oƣlaⱪ tǝyyarlayli, dewidi, 16 Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi Manoaⱨⱪa jawab berip: — Sǝn Meni tutup ⱪalsangmu, Mǝn neningdin yemǝymǝn; ǝgǝr sǝn birǝr kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ sunmaⱪqi bolsang, uni Pǝrwǝrdigarƣa atap sunuxung kerǝk, dedi (uning xundaⱪ deyixining sǝwǝbi, Manoaⱨ uning Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi ikǝnlikini bilmigǝnidi).

17 Andin Manoaⱨ Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisidin: — Ɵzlirining nam-xǝripi nemidu? Eytip bǝrgǝn bolsila, sɵzliri ǝmǝlgǝ axurulƣinida, siligǝ ⱨɵrmitimizni bildürǝttuⱪ, — dedi.

18 Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi uningƣa jawabǝn: — Namimni sorap ⱪaldingƣu? Mening namim karamǝt tilsimattur, — dedi.□

19 Xuning bilǝn Manoaⱨ oƣlaⱪ bilǝn axliⱪ ⱨǝdiyǝsini elip berip uni ⱪoram taxning üstidǝ Pǝrwǝrdigarƣa atap sundi. Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi ularning kɵz aldida ajayip karamǝt bir ixni ⱪilip kɵrsǝtti; Manoaⱨ wǝ ayali ⱪarap turdi. 20 Xundaⱪ boldiki, ot yalⱪuni ⱪurbangaⱨtin asmanƣa kɵtürülgǝndǝ, Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisimu ⱪurbangaⱨtin qiⱪⱪan ot yalⱪuni iqidǝ yuⱪiriƣa qiⱪip kǝtti. Manoaⱨ bilǝn ayali buni kɵrüp, ɵzlirini yǝrgǝ taxlap yüzlirini yǝrgǝ yeⱪip düm yatti.

21 Xuningdin keyin Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi Manoaⱨⱪa wǝ uning ayaliƣa ⱪayta kɵrünmidi. Manoaⱨ xu waⱪitta uning Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi ikǝnlikini bildi. 22 Andin Manoaⱨ ayaliƣa: — Mana, biz qoⱪum ɵlimiz, qünki biz Hudani kɵrduⱪ! — dedi.■

23 Lekin ayali uningƣa jawab berip: — Əgǝr Pǝrwǝrdigar bizni ɵltürüxkǝ layiⱪ kɵrgǝn bolsa, undaⱪta u kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ bilǝn axliⱪ ⱨǝdiyǝni ⱪolimizdin ⱪobul ⱪilmiƣan bolatti, bu ixnimu kɵrsǝtmigǝn bolatti wǝ xundaⱪla bundaⱪ sɵzlǝrni bizgǝ eytmiƣan bolatti, — dedi.

24 Xu ixtin keyin ayal bir oƣul tuƣdi, uning ismini Ximxon ⱪoydi. Bu bala ɵsüp, qong boldi wǝ Pǝrwǝrdigar uni bǝrikǝtlidi.□  ■

25 Zoreaⱨ bilǝn Əxtaolning otturisidiki Maⱨanǝⱨ-Danda Pǝrwǝrdigarning Roⱨi uningƣa ɵz tǝsirini kɵrsitixkǝ baxlidi.□

14

Ximxonning Filistiy bir ⱪizni ǝmrigǝ almaⱪqi boluxi

1 Bir waⱪitta, Ximxon Timnaⱨⱪa qüxüp, u yǝrdǝ bir ⱪizni kɵrdi; u Filistiy ⱪizliridin biri idi. □ 2 U xu yǝrdin qiⱪip ata-anisining yeniƣa ⱪaytip: — Mǝn Timnaⱨda Filistiy ⱪizliridin birini kɵrdüm, uni manga hotunluⱪⱪa elip beringlar, — dedi.

3 Biraⱪ ata-anisi uningƣa: — Ⱪerindaxliringning ⱪizlirining iqidǝ yaki bizning pütkül ⱪowmimizning arisidin sanga bir ⱪiz qiⱪmasmu? Nemixⱪa hǝtnisiz bolƣan Filistiylǝrning ⱪexiƣa berip, ulardin hotun almaⱪqi bolisǝn? — dedi; ǝmma Ximxon atisiƣa: — Uni manga elip bǝrgin, qünki u manga bǝk yaⱪti, — dedi.□

4 Uning ata-anisi bu ixning Pǝrwǝrdigar tǝripidin bolƣinini bilmidi. Qünki Filistiylǝr xu qaƣda Israil üstidin ⱨɵküm sürüp turƣan bolƣaqⱪa, U Filistiylǝrgǝ taⱪabil turuxⱪa pursǝt yaratmaⱪqi idi.□

5 Əmdi Ximxon ata-anisi bilǝn Timnaⱨⱪa qüxti; ular Timnaⱨdiki üzümzarliⱪlarƣa yetip kǝlgǝndǝ, mana bir yax xir ⱨɵrkirigǝn peti uningƣa etildi. 6 Xuan Pǝrwǝrdigarning Roⱨi uning üstigǝ qüxüp, u ⱪolida ⱨeqnemǝ bolmiƣan ⱨalǝttǝ xirni tutup, uni oƣlaⱪni yirtⱪandǝk yirtip titma-titma ⱪiliwǝtti. Lekin u bu ixni ata-anisiƣa demidi. □ 7 Andin u Timnaⱨⱪa qüxüp, u ⱪiz bilǝn paranglaxti, u ⱪiz Ximxonƣa bǝk yarap kǝtti.

8 Birmǝzgildin keyin u ⱪizni elip kelix üqün ⱪayta barƣanda, xirning ɵlükini kɵrüp baⱪay dǝp yoldin burulup ⱪariwidi, mana xirning iskilitining iqidǝ bir top ⱨǝsǝl ⱨǝriliri bilǝn ⱨǝsǝl turatti. 9 U ⱨǝsǝldin oqumiƣa elip yǝp mangdi; ata-anisining yeniƣa kǝlgǝndǝ, ularƣimu bǝrdi, ularmu yedi, lekin ɵzining ⱨǝsǝlni xirning iskilitining iqidin elip kǝlginini ularƣa demidi. 10 Uning atisi uningƣa ⱨǝmraⱨ bolup qüxüp ⱪizning ɵyigǝ kǝldi, u yǝrdǝ Ximxon bir ziyapǝt bǝrdi, qünki burundinla toy ⱪilidiƣan yigitlǝr xundaⱪ ⱪilidiƣan rǝsm-ⱪaidǝ bar idi. 11 Ular Ximxonni kɵrüp, uningƣa ⱨǝmraⱨ boluxⱪa ottuz yigitni tepip kǝldi; ular uningƣa ⱨǝmraⱨ boldi. □ 12 Ximxon ularƣa: — Mǝn silǝrdin bir tepixmaⱪ soray, ǝgǝr silǝr ziyarǝt ⱪilinidiƣan yǝttǝ kün iqidǝ uning mǝnisini manga dǝp berǝlisǝnglar, mǝn silǝrgǝ ottuz danǝ kanap kɵynǝk bilǝn ottuz yürüx egin berimǝn; 13 ǝgǝr uni yexip berǝlmisǝnglar, silǝr manga ottuz danǝ kanap kɵynǝk bilǝn ottuz yürüx egin beringlar, — dedi. Ular uningƣa: — Maⱪul, undaⱪ bolsa tepixmiⱪingni eytⱪin, ⱪeni anglayli, — dedi.

14 U ularƣa: — Yeyilidiƣini yegüqining iqidin qiⱪti; tatliⱪ küqtünggürning iqidin qiⱪti, bu nemǝ? — dedi. Ular üq küngiqǝ bu tepixmaⱪni tapalmidi. 15 Yǝttinqi küni xundaⱪ boldiki, ular Ximxonning ayalining ⱪexiƣa berip: — Sǝn eringni aldap-siylap, tepixmaⱪning mǝnisini bizgǝ eytip berixkǝ maⱪul ⱪilƣin; bolmisa seni atangning ɵyi bilǝn ⱪoxup kɵydürüwetimiz. Silǝr bizni yoⱪsul ⱪilixⱪa bu yǝrgǝ qaⱪirƣanmu?! — dedi.□

16 Ximxonning ayali uning aldida yiƣlap turup: — Sǝn manga ɵq, meni pǝⱪǝt sɵymǝysǝn; sǝn mening ⱪowmimning baliliridin bir tepixmaⱪni soriding, ǝmma manga mǝnisini eytip bǝrmiding, dǝp yiƣliƣili turdi. Ximxon uningƣa jawabǝn: — Mana, mǝn uni ata-anamƣimu dǝp bǝrmigǝn tursam, sanga dǝp berǝmdim? — dedi.

17 Ziyapǝt ɵtküzülgǝn yǝttǝ künidǝ u erining aldida yiƣlapla yürdi. Xundaⱪ boldiki, yǝttinqi küni bolƣanda ayali uni ⱪistap turuwalƣaqⱪa, uningƣa tepixmaⱪning mǝnisini eytip bǝrdi. Andin ayal berip ɵz hǝlⱪining adǝmlirigǝ tepixmaⱪning mǝnisini dǝp bǝrdi. □ 18 Xuning bilǝn yǝttinqi küni kün patmasta, xǝⱨǝrning adǝmliri uningƣa jawab berip: — Ⱨǝsǝldinmu tatliⱪi barmu? Xirdinmu küqtünggüri barmu? — dedi.

U ularƣa jawab berip: — Əgǝr silǝr mening inikim bilǝn yǝr aƣdurmiƣan bolsanglar, tepixmiⱪimni ⱨǝrgiz tapalmayttinglar! — dedi.

19 U waⱪitta Pǝrwǝrdigarning Roⱨi uning üstigǝ qüxti; u Axkelonƣa qüxüp, Axkelondikilǝrdin ottuz kixini ɵltürüp, ulardin olja elip, oljidin iginlǝrni elip kelip, tepixmaⱪning mǝnisini yexip bǝrgǝnlǝrgǝ bǝrdi. Xuningdǝk Ximxonning ƣǝzipi kelip, ata-anisining ɵyigǝ yenip kǝtti.□

20 Andin Ximxonning ayali Ximxonning ⱨǝmraⱨliridin ⱪoldax bolƣan yigitkǝ tǝwǝ ⱪilindi.□

15

Ximxonning Filistiylǝr bilǝn ⱪarxilixixⱪa baxlixi

1 Əmma birnǝqqǝ waⱪit ɵtüp buƣday orux mǝzgili kǝlgǝndǝ xundaⱪ boldiki, Ximxon bir oƣlaⱪni elip ɵz ayalining ɵyigǝ berip: «Mǝn hotunumning ⱪexiƣa uning ⱨujrisiƣa kirimǝn» dedi. Lekin ayalining atisi uni iqkirigǝ kirixigǝ yol ⱪoymidi. 2 Ⱪeynatisi uningƣa: — Mǝn ⱨǝⱪiⱪǝtǝn sizni uningƣa mutlǝⱪ ɵq bolup kǝtti, dǝp oylidim; xunga mǝn uni sizning ⱪoldixingizƣa beriwǝtkǝnidim. Ⱨalbuki, uning kiqik singlisi uningdin tehimu qirayliⱪⱪu? Uning orniƣa xuni alƣan bolsingiz! — dedi.□

3 Əmma Ximxon ularƣa: — Əmdi mǝn bu ⱪetim Filistiylǝrgǝ ziyan yǝtküzsǝm, manga gunaⱨ bolmaydu! — dedi.

4 Xuni dǝp Ximxon berip üq yüz qilbɵrini tutup kelip, otⱪaxlarni tǝyyarlap, qilbɵrilǝrni jüplǝp ⱪuyruⱪlirini bir-birigǝ qetip, ikki ⱪuyriⱪining otturisiƣa birdin otⱪaxni asti; □ 5 otⱪaxlarƣa ot yeⱪip qilbɵrilǝrni elip berip, Filistiylǝrning etizdiki ormiƣan ziraǝtlirigǝ ⱪoyup bǝrdi. Xuning bilǝn u dɵwǝ-dɵwǝ ɵnqilǝrni, orulmiƣan ziraǝtlǝrni, xundaⱪla zǝytun baƣlirinimu kɵydürüwǝtti. □ 6 Filistiylǝr buni kɵrüp: Buni kim ⱪildi, — dǝp sorisa, hǝlⱪ jawab berip: — Timnaⱨliⱪ adǝmning küy’oƣli Ximxon ⱪildi; ⱪeynatisi uning ayalini uning ⱪoldixiƣa beriwǝtkini üqün xundaⱪ ⱪildi, — dedi. Xuning bilǝn Filistiylǝr qiⱪip, u ayal bilǝn atisini otta kɵydürüwǝtti.

7 Ximxon ularƣa: — Silǝr xundaⱪ ⱪilƣininglar üqün, mǝn silǝrdin intiⱪam almay boldi ⱪilmaymǝn, — dedi.

8 Xuning bilǝn Ximxon ularni ⱪir-qap ⱪilip ⱪǝtl ⱪiliwǝtti; andin u berip Etam ⱪoram texining ɵngkiridǝ turdi.□

9 U waⱪitta Filistiylǝr qiⱪip, Yǝⱨuda yurtida qedir tikip, Leⱨi degǝn jayda yeyildi. □ 10 Yǝⱨudalar bolsa: — Nemixⱪa bizgǝ ⱨujum ⱪilmaⱪqi bolisilǝr? — dewidi, ular jawab berip: — Biz Ximxonni tutup baƣlap, u bizgǝ ⱪandaⱪ ⱪilƣan bolsa, bizmu uningƣa xundaⱪ ⱪilimiz, dǝp qiⱪtuⱪ, — dedi.

11 Xuning bilǝn Yǝⱨuda yurtidiki üq ming kixi Etam ⱪoram texining ɵngkirigǝ qüxüp, Ximxonƣa: — Sǝn Filistiylǝrning üstimizdin ⱨɵküm sürüwatⱪinini bilmǝmsǝn? Xuni bilip turup, sǝn nemixⱪa bizgǝ xundaⱪ ⱪilding? — dedi. U ularƣa: — Ular manga ⱪilƣandǝk, mǝnmu ularƣa ⱪildim, dǝp jawab bǝrdi.

12 Ular uningƣa: — Biz seni baƣlap Filistiylǝrning ⱪoliƣa tapxurup berix üqün kǝlduⱪ, dewidi, Ximxon ularƣa: — «Biz ɵzimiz sanga ⱨujum ⱪilip ɵltürmǝymiz», dǝp manga ⱪǝsǝm ⱪilinglar, dedi.

13 Ular uningƣa: — Seni ɵltürmǝymiz; pǝⱪǝt seni qing baƣlap, ularning ⱪoliƣa tapxurup berimiz; ⱨǝrgiz ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilmaymiz, dǝp jawab bǝrdi. Xuni dǝp ular ikki yengi arƣamqa bilǝn uni baƣlap, ⱪoram taxning üstidin elip mangdi. 14 U Leⱨigǝ kǝlgǝndǝ, Filistiylǝr warⱪiraxⱪiniqǝ uning aldiƣa yügürüxüp kǝldi. Əmma Pǝrwǝrdigarning Roⱨi uning üstigǝ qüxüp, ⱪollirini baƣliƣan arƣamqilar ot tutaxⱪan kǝndir yiptǝk üzülüp, tügüqlǝr ⱪolliridin yexilip kǝtti. 15 Andin u exǝkning yengi bir engǝk sɵngikini kɵrüp, ⱪolini uzitipla elip, uning bilǝn ming adǝmni urup ɵltürdi.□

16 Ximxon: —

«Exǝkning bir engǝk sɵngiki bilǝn adǝmlǝrni ɵltürüp,

Ularni dɵwǝ-dɵwǝ ⱪiliwǝttim,

Exǝkning bir engǝk sɵngiki bilǝn ming adǝmni ɵltürdüm!» — dedi.□

17 Bularni dǝp exǝkning engǝk sɵngikini taxliwǝtti. Xuningdǝk u xu jayƣa «Ramot-Leⱨi» dǝp nam ⱪoydi.□

18 U intayin ussap Pǝrwǝrdigarƣa pǝryad ⱪilip: — Sǝn Ɵz ⱪulungning ⱪoli bilǝn bunqǝ qong nusrǝtni barliⱪⱪa kǝltürdüng, ǝmdi mǝn ⱨazir ussuzluⱪtin ɵlüp, hǝtnisizlǝrning ⱪoliƣa qüxüp ⱪalarmǝnmu? — dedi.■

19 Xuning bilǝn Huda leⱨidiki azgalni yardi, su uningdin urƣup qiⱪti. Ximxon iqip, roⱨi urƣup jan kirdi. Bu sǝwǝbtin bu bulaⱪⱪa «Ən-Ⱨakkorǝ» dǝp nam ⱪoyuldi; ta bügüngiqǝ u Leⱨida bar.□

20 Ximxon Filistiylǝrning dǝwridǝ yigirmǝ yilƣiqǝ Israilƣa ⱨakim boldi.□

16

Ximxonning mǝƣlup boluxi

1 Andin Ximxon Gazaƣa bardi, u u yǝrdǝ bir paⱨixǝ ayalni kɵrüp, kirip uning bilǝn yeⱪinqiliⱪ ⱪildi. 2 Lekin Gazaliⱪlar birsining: — Ximxon bu yǝrgǝ kǝldi, deginini anglap, xǝⱨǝrni ⱪorxap, keqiqǝ xǝⱨǝrning ⱪowuⱪida ün qiⱪarmay marap turdi wǝ: Ətǝ tang yoruƣanda uni ɵltürimiz, — deyixti.

3 Ximxon yerim keqigiqǝ yatti; andin ornidin turup xǝⱨǝr ⱪowuⱪining ikki ⱪanitini tutup, uni ikki kexiki wǝ baldaⱪ-taⱪiⱪi bilǝn ⱪoxup, biraⱪla ⱪomurup, ɵxnisigǝ artip Ⱨebronning udulidiki taƣⱪa elip qiⱪip kǝtti.□

4 Keyin u Sorǝk jilƣisida olturuxluⱪ Dililaⱨ isimlik bir ayalni kɵrüp, uningƣa axiⱪ bolup ⱪaldi. 5 Buni bilip Filistiylǝrning ǝmirliri u ayalning ⱪexiƣa berip uningƣa: — Sǝn uni aldap, uning küqtünggürlükining zadi nǝdin bolƣanliⱪini kolap sorap, bizning ⱪandaⱪ ⱪilsaⱪ uni yengǝlǝydiƣanliⱪimizni, uni baƣlap boysunduralaydiƣanliⱪimizni eytip bǝrsǝng, biz ⱨǝrbirimiz sanga bir ming bir yüz kümüx tǝnggǝ berimiz, — dedi.

6 Xuning bilǝn Dililaⱨ Ximxondin: — Sǝn küqtünggürlüküngning zadi nǝdin bolƣanliⱪini, xundaⱪla ⱪandaⱪ ⱪilƣanda seni baƣlap boysundurƣili bolidiƣanliⱪini eytip bǝrgin! — dedi.

7 Ximxon uningƣa jawabǝn: — Adǝmlǝr meni yǝttǝ tal ⱪurutulmiƣan yengi ya kiriqi bilǝn baƣlisa, mǝn ajizlap baxⱪa adǝmlǝrdǝk bolup ⱪalimǝn, — dedi.□

8 Xuning bilǝn Filistiylǝrning ǝmirliri yǝttǝ tal ⱪurutulmiƣan yengi ya kiriqini elip kelip, bu ayalƣa beriwidi, u bu kiriqlǝr bilǝn uni baƣlap ⱪoydi 9 (Dililaⱨ birnǝqqǝ adǝmni ⱨujrida paylap turuxⱪa yoxurup ⱪoyƣanidi). U Ximxonƣa: — Əy Ximxon, Filistiylǝr seni tutⱪili kǝldi! — dedi.

U ⱪopup kiriqlǝrni qigǝ xoyna otta kɵyüp üzülüp kǝtkǝndǝk üzüwǝtti. Xuning bilǝn uning küqtünggürlikining siri axkarilanmidi.

10 Buni kɵrüp Dililaⱨ Ximxonƣa: — Mana, sǝn meni aldap, manga yalƣan eytipsǝn! Əmdi manga seni nemǝ bilǝn baƣlisa bolidiƣanliⱪini eytip bǝrgin, — dedi.□

11 U jawap berip: — Adǝmlǝr meni ⱨeq ixlǝtmigǝn yengi arƣamqa bilǝn baƣlisa, mǝn ajizlap baxⱪa adǝmlǝrdǝk bolup ⱪalimǝn, — dedi.

12 Xuning bilǝn Dililaⱨ yengi arƣamqa elip kelip, uni baƣlap: — Əy Ximxon, Filistiylǝr seni tutⱪili kǝldi! — dedi (ǝslidǝ birnǝqqǝ adǝm ⱨujrida yoxurunup, uni paylap turuxⱪanidi). Lekin Ximxon ɵz ⱪolidiki arƣamqilarni yipni üzgǝndǝk üzüp taxlidi.

13 Buni kɵrüp Dililaⱨ Ximxonƣa: — Sǝn ⱨazirƣiqǝ meni aldapsǝn, manga yalƣan eytipsǝn; ǝmdi manga seni nemǝ bilǝn baƣlisa bolidiƣanliⱪini eytip bǝrgin, — dedi. U jawap berip: — Sǝn mening beximdiki yǝttǝ ɵrüm qaqni dukandiki ɵrüx yip bilǝn ⱪoxup ɵrüp ⱪoysangla bolidu, — dedi.□

14 Xuning bilǝn Ximxon uhliƣanda u uning bexidiki yǝttǝ tal qaqni ɵrüx yip bilǝn ⱪoxup ɵrüp, ⱪozuⱪⱪa baƣlap ⱪoyup uningƣa: — Əy Ximxon, Filistiylǝr seni tutⱪili kǝldi! — dedi. Ximxon uyⱪudin oyƣinip, ɵrüx yip bilǝn ⱪozuⱪni biraⱪla tartip yuliwǝtti.□

15 Andin ayal uningƣa: — Manga kɵnglüng yoⱪ turup, ⱪandaⱪsigǝ sanga axiⱪ boldum, dǝysǝn? Sǝn meni üq ⱪetim aldap, küqtünggürlüküngning nǝdin bolƣanliⱪini manga eytip bǝrmidingƣu, — dedi.

16 Uning ⱨǝrküni sɵzliri bilǝn uni ⱪistaxliri wǝ yalwuruxliri bilǝn Ximxonning ɵlgüdǝk iqi puxti wǝ xundaⱪ boldiki, 17 u kɵnglidiki sirini ⱪoymay uningƣa axkara ⱪilip: — Mǝn anamning ⱪorsiⱪidiki qaƣdin tartip Hudaƣa atilip nazariy bolƣinim üqün, beximƣa ⱨǝrgiz ustira selinip baⱪmiƣan; ǝgǝr mening qeqim qüxürüwetilsǝ, küqüm mǝndin ketip, mǝn ajizlap baxⱪa adǝmlǝrdǝk bolup ⱪalimǝn, — dedi.

18 Dililaⱨ uning ɵzigǝ kɵnglidiki ⱨǝmmǝ sirini dǝp bǝrginini kɵrüp, Filistiylǝrning ǝmirlirini qarⱪirip kelixkǝ adǝm mangdurup: — «Bu ⱪetim silǝr yǝnǝ bir qiⱪinglar, qünki Ximxon kɵnglidiki ⱨǝmmǝ sirni manga axkara ⱪildi» dedi. Xuning bilǝn Filistiylǝrning ǝmirliri ⱪolliriƣa kümüxlǝrni elip, uning ⱪexiƣa qiⱪti.

19 Andin Dililaⱨ uni ɵz yotisiƣa yatⱪuzup, uhlitip ⱪoyup, bir adǝmni qaⱪirip kirip uning bexidiki yǝttǝ ɵrüm qaqni qüxürüwǝtti; xundaⱪ ⱪilip u Ximxonning bozǝk ⱪilinixini baxliƣuqi boldi. Ximxon küqidin kǝtkǝnidi. 20 U: — Əy Ximxon, Filistiylǝr seni tutⱪili kǝldi! — dewidi, u uyⱪudin oyƣinip: — Mǝn ornumdin turup, ilgiriki birⱪanqǝ ⱪetimⱪidǝk, boxinip ketimǝn, dǝp oylidi. Lekin u Pǝrwǝrdigarning ɵzidin kǝtkinini bilmǝytti. 21 Xuning bilǝn, Filistiylǝr uni tutuwelip, kɵzlirini oyup, Gazaƣa elip qüxüp, uni mis zǝnjirlǝr bilǝn baƣlap, zindanda un tartixⱪa saldi.□

22 Lekin bexidiki qüxürüwetilgǝn qeqi yǝnǝ ɵsüxkǝ baxlidi.

Ximxonning xǝrǝplik ⱨalda ɵlüxi wǝ dǝpnǝ ⱪilinixi

23 Keyin, Filistiylǝrning ǝmirliri ɵz ilaⱨi bolƣan Dagon üqün qong bir ⱪurbanliⱪ ɵtküzüxkǝ ⱨǝm tǝbriklǝp xadlinixⱪa yiƣildi. Qünki ular: — Mana, ilaⱨimiz düxminimiz bolƣan Ximxonni ⱪolimizƣa tapxurup bǝrdi, — deyixti.

24 Hǝlⱪ Ximxonni kɵrgǝndǝ, ɵz ilaⱨini danglap: — Ilaⱨimiz bolsa, yurtimizni wǝyran ⱪilƣuqini, adǝmlirimizni kɵp ɵltürgǝn düxminimizni ⱪolimizƣa qüxürüp bǝrdi! — deyixti.

25 Ular taza xad-huramliⱪ kǝypigǝ qɵmüp: — Ximxon kǝltürülsun, u bizgǝ bir oyun kɵrsitip bǝrsun, deyixti; ular Ximxonni zindandin elip qiⱪti. U ularning aldida oyun kɵrsǝtti. Əmdi ular uni ikki tüwrükning otturisida tohtitip ⱪoyƣanidi. 26 Xuning bilǝn Ximxon ⱪolini tutup turƣan yigitkǝ: — Meni ⱪoyuwǝt, ɵyni kɵtürüp turƣan tüwrüklǝrni silap, ularƣa yɵliniwalƣili ⱪoyƣaysǝn, — dedi.

27 U qaƣda ɵy ǝr-ayallar bilǝn liⱪ tolƣanidi, Filistiylǝrning ǝmirlirining ⱨǝmmisimu xu yǝrdǝ idi; ɵgzidimu Ximxonning kɵrsitiwatⱪan oyunini kɵrüwatⱪan tǝhminǝn üq mingqǝ ǝr-ayal bar idi.

28 Ximxon Pǝrwǝrdigarƣa nida ⱪilip: — Əy Rǝb Pǝrwǝrdigar, meni yad ⱪilip pǝⱪǝt muxu bir ⱪetim manga küq ata ⱪilƣaysǝn; i Huda, xuning bilǝn ikki kɵzümning intiⱪamini Filistiylǝrdin bir yolila alƣuzƣaysǝn! — dedi.■

29 Ximxon xularni dǝp ɵyni kɵtürüp turƣan otturidiki ikki tüwrükni tutuwaldi; birini ong ⱪoli bilǝn, yǝnǝ birini sol ⱪoli bilǝn tutup, ularƣa tayinip turdi.

30 Andin: «Filistiylǝr bilǝn birliktǝ ɵlüp kǝtsǝm!» dǝp bǝdinini egip küqini yiƣip ittiriwidi, ɵy ɵrülüp, u yǝrdiki ǝmirlǝr bilǝn barliⱪ hǝlⱪning üstigǝ qüxti. Buning bilǝn ɵz ɵlümi bilǝn ɵltürgǝn adǝmlǝr uning tirik waⱪtida ɵltürgǝnliridin kɵp boldi. 31 Andin keyin uning ⱪerindaxliri wǝ atisining barliⱪ jǝmǝti qüxüp, uni kɵtürüp, Zoreaⱨ bilǝn Əxtaolning otturisiƣa elip berip, atisi Manoaⱨning ⱪǝbrisidǝ dǝpnǝ ⱪildi. U yigirmǝ yil Israilƣa ⱨakim bolƣanidi.

17

Israillarning butpǝrǝslik yoliƣa kirixi

1 Əfraimning taƣlirida Mikaⱨ isimlik bir kixi bar idi. 2 U anisiƣa: — Sening ⱨeliⱪi bir ming bir yüz kümüx tǝnggǝng oƣrilap ketilgǝnidi; sǝn tǝnggilǝrni ⱪarƣiding wǝ buni manga dǝp bǝrding. Mana, kümüx mǝndǝ, uni mǝn alƣandim, dewidi, anisi: — Əy oƣlum, Pǝrwǝrdigar seni bǝrikǝtligǝy!, — dedi.□

3 Mikaⱨ bu bir ming bir yüz kümüx tǝnggini anisiƣa yandurup bǝrdi. Anisi: — Mǝn ǝslidǝ bu pulni sǝn oƣlumni dǝp Pǝrwǝrdigarƣa beƣixlap, uning bilǝn oyma but wǝ ⱪuyma but yasaxⱪa atiwǝtkǝnidim; ǝmdi yǝnila sanga berǝy, dedi.

4 Lekin Mikaⱨ kümüxni anisiƣa ⱪayturup bǝrdi; anisi uningdin ikki yüz kümüx tǝnggini elip bir zǝrgǝrgǝ berip, bir oyma but bilǝn bir ⱪuyma but yasatti; ular Mikaⱨning ɵyigǝ ⱪoyup ⱪoyuldi. □ 5 Mikaⱨ degǝn bu kixi ǝslidǝ bir buthana pǝyda ⱪilƣan, xuningdǝk ɵzigǝ bir ǝfod bilǝn birnǝqqǝ «tǝrafim»ni yasiƣanidi; andin ɵz oƣulliridin birini kaⱨinliⱪⱪa mǝhsus tǝyinlǝp, uni ɵzigǝ kaⱨin ⱪildi.□

6 Xu künlǝrdǝ Israilda ⱨeq padixaⱨ bolmidi; ⱨǝrkim ɵz nǝziridǝ yahxi kɵrüngǝnni ⱪilatti.□  ■

Mikaⱨning bir Lawiyni «kaⱨin bolux»ⱪa yallixi

7 Yǝⱨuda jǝmǝtining tǝwǝsidiki Bǝyt-Lǝⱨǝmdǝ Lawiy ⱪǝbilisidin bolƣan bir yigit bar idi; u xu yǝrdǝ musapir bolup turup ⱪalƣanidi. □ 8 Bu yigit bir jay tepip turay dǝp, Yǝⱨudalarning yurtidiki Bǝyt-Lǝⱨǝm xǝⱨiridin qiⱪti. U sǝpǝr ⱪilip, Əfraim taƣliⱪiƣa, Mikaⱨning ɵyigǝ kelip qüxti. 9 Mikaⱨ uningdin: — Ⱪǝyǝrdin kǝlding, dǝp soriwidi, u uningƣa jawabǝn: — Mǝn Yǝⱨudalarning yurtidiki Bǝyt-Lǝⱨǝmlik bir Lawiymǝn, bir jay tepip turay dǝp qiⱪtim, — dedi.

10 Mikaⱨ uningƣa: — Undaⱪ bolsa mǝn bilǝn turup, manga ⱨǝm ata ⱨǝm kaⱨin bolup bǝrgin; mǝn sanga ⱨǝr yili on kümüx tǝnggǝ, bir yürüx egin wǝ kündilik yemǝk-iqmikingni berǝy, — dedi. Buni anglap Lawiy kixi uningkigǝ kirdi.

11 Lawiy u kixi bilǝn turuxⱪa razi boldi; yigit xu kixigǝ ɵz oƣulliridin biridǝk bolup ⱪaldi. 12 Andin Mikaⱨ bu Lawiy kixini kaⱨinliⱪⱪa mǝhsus tǝyinlidi. Xuning bilǝn Lawiy yigit uningƣa kaⱨin bolup, Mikaⱨning ɵyidǝ turup ⱪaldi.□

13 Andin Mikaⱨ: — Bir Lawiy kixi manga kaⱨin bolƣini üqün, Pǝrwǝrdigarning manga yahxiliⱪ ⱪilidiƣinini bilimǝn, — dedi.□

18

Dan ⱪǝbilisining ɵzliri üqün bir miras jayni tepixi

1 Xu künlǝrdǝ Israilda ⱨeq padixaⱨ bolmidi; xundaⱪla xu künlǝrdǝ Danlarning ⱪǝbilisi ɵzlirigǝ olturaⱪlixix üqün jay izdǝwatⱪanidi, qünki xu küngiqǝ ular Israil ⱪǝbililiri arisida qǝk taxlinip bekitilgǝn miras zeminƣa erixmigǝnidi. □  ■ 2 Xuning bilǝn Danlar pütkül jǝmǝtidin Zoreaⱨ wǝ Əxtaolda olturuxluⱪ bǝx palwanni zeminni qarlap kelixkǝ ǝwǝtti wǝ ularƣa tapilap: — Silǝr berip zeminni qarlap kelinglar, dedi. Ular sǝpǝr ⱪilip Əfraim taƣliⱪ yurtiƣa kelip Mikaⱨning ɵyigǝ qüxüp u yǝrdǝ ⱪondi. 3 Ular Mikaⱨning ɵyining yenida turƣinida Lawiy yigitning awazini tonup, uning ⱪexiƣa kirip uningdin: — Seni kim bu jayƣa elip kǝldi? Bu yǝrdǝ nemǝ ix ⱪilisǝn? Bu jayda nemigǝ erixting? — dǝp soridi.□

4 U ularƣa jawabǝn: — Mikaⱨ manga mundaⱪ-mundaⱪ ⱪilip, meni yallap ɵzigǝ kaⱨin ⱪildi, dedi.

5 Buni anglap ular uningƣa: — Undaⱪ bolsa bizning mangƣan sǝpirimizning onguxluⱪ bolidiƣan-bolmaydiƣanliⱪini bilmikimiz üqün, Hudadin sorap bǝrgin, — dedi.

6 Kaⱨin ularƣa: — Hatirjǝm beriweringlar. Mangƣan yolunglar Pǝrwǝrdigarning aldididur, — dedi.□

7 Xuning bilǝn bu bǝx adǝm qiⱪip, Laix degǝn jayƣa yetip kǝldi. Ular u yǝrdiki hǝlⱪning tinq-aman yaxawatⱪinini, turmuxining Zidoniylarning ɵrp-adǝtliri boyiqǝ ikǝnlikini, hatirjǝmlik wǝ raⱨǝt iqidǝ turuwatⱪinini kɵrdi; xu zeminda ularni har ⱪilƣuqi ⱨeqⱪandaⱪ ⱨoⱪuⱪdar yoⱪ idi; ular Zidoniylardin yiraⱪta turatti, xundaⱪla baxⱪilar bilǝnmu ⱨeqⱪandaⱪ bardi-kǝldi ⱪilixmaytti.□

8  Bǝx palwan Zoreaⱨ wǝ Əxtaolƣa ɵz ⱪerindaxlirining ⱪexiƣa ⱪaytip kǝldi. Ⱪerindaxliri ulardin: — Nemǝ hǝwǝr elip kǝldinglar? — dǝp soridi.

9 Ular jawabǝn: — Biz ⱪopup ularƣa ⱨujum ⱪilayli! Qünki biz xu zeminni qarlap kǝlduⱪ, mana, u intayin yahxi bir yurt ikǝn. Əmdi nemixⱪa ⱪimir ⱪilmay jim olturisilǝr? Əmdi dǝrⱨal berip, u yurtni elixⱪa ǝzmǝnglǝrni ǝzmǝnglar, berip ⱨujum ⱪilip zeminni igilǝnglar. 10 U yǝrgǝ barƣininglarda silǝr tinq-aman turuwatⱪan bir hǝlⱪni, ⱨǝr ǝtrapiƣa sozulƣan kǝng-azadǝ bir zeminni kɵrisilǝr! Huda u yǝrni silǝrning ⱪolunglarƣa tapxurƣandur. U yurtta yǝr yüzidǝ tepilidiƣan barliⱪ nǝrsilǝrdin ⱨeqbiri kǝm ǝmǝs, dedi.

11 Xuning bilǝn Danlarning jǝmǝtidin altǝ yüz adǝm jǝnggǝ ⱪorallinip, Zoreaⱨ wǝ Əxtaoldin qiⱪip mangdi. 12 Ular Yǝⱨuda yurtidiki Kiriat-Yearim degǝn jayƣa berip, qedir tikti (xunga bu jay taki bügüngiqǝ «Danning lǝxkǝrgaⱨi» dǝp atalmaⱪta; u Kiriat-Yearimning arⱪa tǝripigǝ jaylaxⱪanidi). □  ■ 13 Andin ular u yǝrdin Əfraim taƣliⱪ rayoniƣa berip, Mikaⱨning ɵyigǝ yetip kǝldi.

14 Laix yurtiƣa qarlax üqün barƣan bǝx kixi ɵz ⱪerindaxliriƣa: — Bilǝmsilǝr? Bu ɵydǝ bir ǝfod toni, birnǝqqǝ tǝrafim butliri, bir oyma mǝbud wǝ ⱪuyma mǝbud bardur! Əmdi ⱪandaⱪ ⱪilixinglar kerǝklikini oylixinglar! — dedi.□

15 Ular burulup Lawiy yigitning ɵyigǝ (Mikaⱨⱪa tǝwǝ ɵygǝ) kirip uningdin ⱨal soridi. 16 Dan ⱪǝbilisidin bolƣan jǝng ⱪorallirini kɵtürgǝn altǝ yüz kixi dǝrwaza aldida turup turdi. 17 U zeminni qarlaxⱪa barƣan bǝx adǝm buthaniƣa kirip, oyma but, ǝfod toni, tǝrafim butliri wǝ ⱪuyma butni elip qiⱪti. Kaⱨin jǝng ⱪorallirini kɵtürgǝn altǝ yüz kixi bilǝn billǝ dǝrwazida turatti. 18 Bu bǝx adǝm Mikaⱨning ɵyigǝ kirip oyma but, ǝfod tonini, tǝrafim butliri wǝ ⱪuyma butni elip qiⱪⱪanda kaⱨin ulardin: — Bu nemǝ ⱪilƣininglar?! — dǝp soridi.

19 Ular uningƣa: — Ün qiⱪarmay, aƣzingni ⱪolung bilǝn etip, biz bilǝn mengip, bizgǝ ⱨǝm ata ⱨǝm kaⱨin bolup bǝrgin. Sening pǝⱪǝt bir adǝmning ɵyidikilǝrgǝ kaⱨin bolƣining yahximu, yaki Israilning bir jǝmǝti bolƣan pütün bir ⱪǝbiligǝ kaⱨin bolƣining yahximu? — dedi.

20 Xundaⱪ dewidi, kaⱨinning kɵngli hux bolup, ǝfod, tǝrafim butliri wǝ oyma mǝbudni elip hǝlⱪning arisiƣa kirip turdi. 21 Andin ular burulup, u yǝrdin kǝtti; ular baliliri wǝ qarpaylarni wǝ yük-taⱪlirining ⱨǝmmisini aldida mangduruwǝtkǝnidi. 22 Mikaⱨning ɵyidin heli yiraⱪliƣanda Mikaⱨning ɵyining ǝtrapidiki hǝlⱪlǝr yiƣilip, Danlarƣa ⱪoƣlap yetixti. 23 Ular Danlarni towlap qaⱪirdi, Danlar burulup Mikaⱨⱪa: — Sanga nemǝ boldi, bunqiwila kɵp hǝlⱪni yiƣip kelip nemǝ ⱪilmaⱪqisǝn?! — dedi.

24 U jawab berip: — Silǝr mǝn yasatⱪan mǝbudlarni kaⱨinim bilǝn ⱪoxup aldinglar, andin kǝttinglar! Manga yǝnǝ nemǝ ⱪaldi?! Xundaⱪ turuⱪluⱪ silǝr tehi: «Sanga nemǝ boldi?» — dǝwatisilǝrƣu! — dedi.

25 Danlar uningƣa: — Ününgni qiⱪarma, bolmisa aqqiⱪi yaman kixilǝr seni tutuwelip, seni wǝ ailǝngdikilǝrni janliridin juda ⱪilmisun, yǝnǝ, — dedi.

26 Bularni dǝp Danlar ɵz yoliƣa mangdi; Mikaⱨ ularning ɵzidin küqlük ikǝnlikini kɵrüp, yenip ɵz ɵyigǝ kǝtti.

27 Ular Mikaⱨ yasatⱪuzƣan nǝrsilǝr wǝ uning kaⱨinini elip, Laixⱪa ⱨujum ⱪildi; u yǝrdiki hǝlⱪ tinq-aman wǝ hatirjǝm turuwatⱪanidi; ular ularni ⱪiliqlap ⱪirip, xǝⱨǝrni otta kɵydürüwǝtti. 28 Xǝⱨǝrni ⱪutⱪuzƣudǝk ⱨeq adǝm qiⱪimidi; qünki bu xǝⱨǝr Zidondin yiraⱪta idi, hǝlⱪi ⱨeqkim bilǝn bardi-kǝldi ⱪilixmaytti. Xǝⱨǝr Bǝyt-Rǝⱨobning yenidiki jilƣida idi. Danlar xǝⱨǝrni ⱪaytidin ⱪurup, olturaⱪlaxti. 29 Ular bu xǝⱨǝrgǝ Israilning oƣulliridin bolƣan, ɵz atisi Danning ismini ⱪoyup Dan dǝp atidi. Ilgiri u xǝⱨǝrning nami Laix idi.■

30 Danlar xu yǝrdǝ bu oyma butni ɵzlirigǝ tiklidi; Musaning oƣli Gǝrxomning ǝwladi Yonatan wǝ uning oƣulliri bolsa xu zeminning hǝlⱪi sürgün boluxⱪa elip ketilgǝn küngiqǝ Danlarning ⱪǝbilisigǝ kaⱨin bolup turƣanidi. □ 31 Hudaning ɵyi Xiloⱨda turƣan barliⱪ waⱪitlarda, Danlar ɵzliri üqün tikligǝn, Mikaⱨ yasatⱪuzƣan oyma mǝbud Danda turƣuzuldi.□

19

Əxǝddiy buzuⱪqiliⱪ

1 Israilda tehi padixaⱨ tiklǝnmigǝn xu künlǝrdǝ, Əfraim taƣliⱪ rayonining qǝt tǝripidǝ olturuxluⱪ bir Lawiy kixi bar idi; u Yǝⱨuda yurtidiki Bǝyt-Lǝⱨǝmlik bir ⱪizni kenizǝklikkǝ aldi. ■ 2 Lekin u kenizǝk erigǝ wapasizliⱪ ⱪilip, uning yenidin qiⱪip, Yǝⱨuda yurtidiki Bǝyt-Lǝⱨǝmgǝ atisining ɵyigǝ berip, tɵt ayqǝ turdi.□

3 U waⱪitta uning eri ⱪopup kenizikigǝ yahxi gǝplǝrni ⱪilip, kɵnglini elip yandurup kelixkǝ kenizikining yeniƣa kǝldi. U bir hizmǝtkarini wǝ ikki exǝkni elip bardi. Kenizǝk erini atisining ɵyigǝ elip kirdi; atisi uni kɵrüp hux bolup ⱪarxi aldi. 4 Uning ⱪeynatisi, yǝni ⱪizning atisi uni tutup ⱪaldi, u u yǝrdǝ üq küngiqǝ yǝp-iqip, uning bilǝn yetip ⱪopti. 5 Tɵtinqi küni Lawiy kixi sǝⱨǝr ⱪopup mangƣili tǝyyarliniwidi, kenizikining atisi küy’oƣliƣa: — Bir toƣram nan yǝp yürikingni ⱪuwwǝtlǝndürüp andin mangƣin, — dedi.

6 Xuning bilǝn ular ikkisi olturup billǝ yǝp-iqip tamaⱪlandi. Ⱪizning atisi u kixigǝ: — Sǝndin ɵtünǝy, bu keqimu ⱪonƣin, kɵnglüng eqilsun, dedi.

7 Bu kixi mangƣili ⱪopuwidi, lekin ⱪeynatisi uni zorlap, yǝnǝ elip ⱪaldi, u yǝnǝ bir kün ⱪondi. 8 Bǝxinqi küni u sǝⱨǝr ⱪopup mangƣili tǝyyarlandi, lekin ⱪizning atisi uningƣa: — Awwal yürikingni ⱪuwwǝtlǝndürgin, dedi. Xuning bilǝn ular ikkisi kün egilgüqǝ olturup, billǝ tamaⱪlandi.

9 Andin bu kixi keniziki wǝ hizmǝtkarini elip mangƣili tǝyyarliniwidi, ⱪeynatisi, yǝni ⱪizning dadasi uningƣa: — Mana, kǝq kirǝy dǝwatidu, sǝndin ɵtünǝy, bu yǝrdǝ yǝnǝ bir keqini ɵtküzünglar; mana, kün mǝƣriⱪⱪǝ egiliptu, bu yǝrdǝ ⱪonƣin, kɵnglüng eqilsun; andin ǝtǝ sǝⱨǝrdǝ yolƣa qiⱪip, ɵyünglǝrgǝ ketinglar, — dedi.□

10 Lekin u kixi ǝmdi yǝnǝ bir keqǝ ⱪonuxⱪa unimay, ⱪopup yolƣa qiⱪip Yǝbusning, yǝni Yerusalemning uduliƣa kǝldi. Uning bilǝn billǝ ikki toⱪuⱪluⱪ exǝk wǝ keniziki bar idi. 11 Ular Yǝbusⱪa yeⱪin kǝlgǝndǝ kün olturay dǝp ⱪalƣaqⱪa, hizmǝtkari ƣojisiƣa: — Yǝbusiylarning bu xǝⱨirigǝ kirip, xu yǝrdǝ ⱪonayli, dedi.

12 Lekin ƣojisi uningƣa jawab berip: — Biz Israillar turmaydiƣan, yat ǝllǝr turidiƣan xǝⱨǝrgǝ kirmǝyli, bǝlki Gibeaⱨⱪa ɵtüp ketǝyli, dedi.

13 Andin u yǝnǝ hizmǝtkariƣa: — Kǝlgin, biz yeⱪindiki jaylardin birigǝ barayli, Gibeaⱨda yaki Ramaⱨda ⱪonayli, dedi.

14 Xuning bilǝn ular mengip, Binyamin yurtidiki Gibeaⱨning yeniƣa yetip barƣanda kün olturƣanidi. 15 Ular Gibeaⱨⱪa kirip, u yǝrdǝ ⱪonmaⱪqi boldi; xǝⱨǝrning qong mǝydaniƣa kirip olturuxti; lekin ⱨeqkim ularni ⱪonduruxⱪa ɵyigǝ tǝklip ⱪilmidi.

16 Ⱨalbuki, u keqisi ⱪeri bir adǝm ixini tügitip, etizliⱪtin yenip keliwatⱪanidi. U ǝslidǝ Əfraim taƣliⱪ rayoniliⱪ adǝm idi, u Gibeaⱨda musapir bolup, olturaⱪlixip ⱪalƣanidi; lekin u yǝrdiki hǝlⱪlǝr Binyaminlardin idi.

17 U bexini kɵtürüp ⱪarap, bu yoluqining xǝⱨǝrning mǝydanida olturƣinini kɵrüp uningdin: — Ⱪǝyǝrdin kǝlding? Ⱪǝyǝrgǝ barisǝn? — dǝp soridi.

18 U jawab berip: — Biz Yǝⱨuda yurtidiki Bǝyt-Lǝⱨǝmdin Əfraim taƣliⱪining qǝt yaⱪiliriƣa ketip barimiz; mǝn ǝsli xu jaydin bolup, Yǝⱨuda yurtidiki Bǝyt-Lǝⱨǝmgǝ barƣanidim; ixlirim Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ munasiwǝtlik idi; lekin bu yǝrdǝ ⱨeq kim meni ɵyigǝ tǝklip ⱪilmidi. □ 19 Bizning exǝklirimizgǝ beridiƣan saman wǝ boƣuzimiz bar, ɵzüm, dedǝkliri, xundaⱪla kǝminiliring bilǝn bolƣan yigitkimu nan wǝ xarablar bar, bizgǝ ⱨeq nemǝ kǝm ǝmǝs, — dedi.

20 Buni anglap ⱪeri kixi: — Tinq-aman bolƣaysǝn; silǝring moⱨtajliringlarning ⱨǝmmisi mening üstümgǝ bolsun, ǝmma koqida yatmanglar! — dǝp, 21 uni ɵz ɵyigǝ elip berip, exǝklirigǝ yǝm bǝrdi. Meⱨmanlar putlirini yuyup, yǝp-iqip ƣizalandi. 22 Ular kɵnglidǝ hux bolup turƣinida, mana, xǝⱨǝrning adǝmliridin birnǝqqǝylǝn, yǝni birⱪanqǝ lükqǝk kelip ɵyni ⱪorxiwelip, ixikni urup-ⱪeⱪip, ɵyning igisi bolƣan ⱪeri kixigǝ: — Sening ɵyünggǝ kǝlgǝn xu kixini bizgǝ qiⱪirip bǝrgin, uning bilǝn yeⱪinqiliⱪ ⱪilimiz, — dedi.□
  ■

23 Buni anglap ɵy igisi ularning ⱪexiƣa qiⱪip ularƣa: — Bolmaydu, ǝy buradǝrlirim, silǝrdin ɵtünüp ⱪalay, mundaⱪ rǝzillikni ⱪilmanglar; bu kixi mening ɵyümgǝ meⱨman bolup kǝlgǝnikǝn, silǝr bundaⱪ iplasliⱪ ⱪilmanglar. 24 Mana, mening pak bir ⱪizim bar, yǝnǝ u kixining keniziki bar. Mǝn ularni ⱪexinglarƣa qiⱪirip berǝy, silǝr ularni ayaƣ asti ⱪilsanglar mǝyli, nǝziringlarƣa nemǝ hux yaⱪsa ularni xundaⱪ ⱪilinglar, lekin bu kixigǝ muxundaⱪ iplasliⱪ ixni ⱪilmanglar, — dedi.□

25 Lekin u adǝmlǝr uningƣa ⱪulaⱪ salmidi; yoluqi kenizikini ularning aldiƣa sɵrǝp qiⱪirip bǝrdi. Ular uning bilǝn billǝ bolup kǝqtin ǝtigǝngiqǝ ayaƣ asti ⱪildi; ular tang yoruƣanda andin uni ⱪoyup bǝrdi.

26 Qokan tang sǝⱨǝrdǝ ⱪaytip kelip, uning ƣojisi ⱪonƣan ɵyning dǝrwazisining bosuƣisiƣa kǝlgǝndǝ yiⱪilip ⱪelip, tang atⱪuqǝ xu yǝrdǝ yetip ⱪaldi. 27 Ətigǝndǝ uning ƣojisi ⱪopup ɵyning ixikini eqip, yolƣa qiⱪmaⱪqi bolup texiƣa qiⱪiwidi, mana, uning keniziki bolƣan qokan ɵyning dǝrwazisi aldida ⱪolliri bosuƣining üstigǝ ⱪoyuⱪluⱪ ⱨalda yatatti. 28 U uningƣa: — Ⱪopⱪin, biz mangayli, dedi. Lekin qokan ⱨeqbir jawab bǝrmidi. Xuning bilǝn u qokanni exǝkkǝ artip, ⱪozƣilip ɵz ɵyigǝ yürüp kǝtti.□

29 Ɵz ɵyigǝ kǝlgǝndǝ, piqaⱪni elip kenizikining jǝsitini sɵngǝkliri boyiqǝ on ikki parqǝ ⱪilip, pütkül Israil yurtining qǝt-yaⱪiliriƣiqǝ ǝwǝtti.

30 Xundaⱪ boldiki, buni kɵrgǝnlǝrning ⱨǝmmisi: «Israil Misirdin qiⱪⱪan kündin tartip bügüngiqǝ bundaⱪ ix bolup baⱪmiƣanidi yaki kɵrülüp baⱪmiƣanidi. Əmdi bu ixni obdan oylixip, ⱪandaⱪ ⱪilix kerǝklikini mǝsliⱨǝtlixǝyli» — deyixti.

20

Iqki uruxning partlixi

1 Xuning bilǝn Israillarning ⱨǝmmisi qiⱪip, jamaǝt Dandin tartip Bǝǝr-Xebaƣiqǝ yiƣilip Gilead zeminining hǝlⱪi bilǝn ⱪoxulup Mizpaⱨda, Pǝrwǝrdigarning aldiƣa kelip bir adǝmdǝk boldi. □ 2 Pütkül ⱪowmning qongliri, yǝni Israilning ⱨǝmmǝ ⱪǝbilisining baxliⱪliri Hudaning hǝlⱪining jamaiti arisida ⱨazir boldi. Jamaǝt jǝmiy bolup tɵt yüz ming ⱪiliq tutⱪan piyadǝ ǝskǝr idi 3 (Binyaminlar Israilning Mizpaⱨda jǝm bolƣinidin ǝmdi hǝwǝr tapⱪanidi).

Israillar sürüxtǝ ⱪilip: «Bu rǝzil ix ⱪandaⱪ yüz bǝrdi?» — dǝp soridi.□

4 Ɵltürülgǝn qokanning eri Lawiy kixi jawab berip mundaⱪ dedi: — «Mǝn bolsam ɵz kenizikimni elip, Binyaminning Gibeaⱨ xǝⱨirigǝ ⱪonƣili barƣanidim; 5 Gibeaⱨning adǝmliri keqidǝ manga ⱨujum ⱪilmaⱪqi bolup, meni dǝp ɵyni ⱪorxiwaldi. Ular meni ɵltürüxni ⱪǝstlidi, kenizikimni bolsa ular ayaƣ asti ⱪilip ɵltürüwǝtti. □ 6 Xuning bilǝn mǝn kenizikimning jǝsitini parqǝ-parqǝ ⱪilip, kixilǝrgǝ kɵtürtküzüp Israilning mirasi bolƣan zeminning ⱨǝrbir yurtiƣa ǝwǝttim. Qünki ular Israil iqidǝ pasiⱪliⱪ wǝ iplasliⱪ ⱪildi. 7 Mana, ǝy barliⱪ Israillar, silǝr ⱨǝmminglar oylinip, mǝsliⱨǝt kɵrsitinglar».

8 Xuning bilǝn ⱨǝmmǝ hǝlⱪ bir adǝmdǝk ⱪopup: — Arimizdin nǝ ⱨeqkim ɵz qedirigǝ barmisun nǝ ⱨeqkim ɵz ɵyigǝ ⱪaytmisun, 9 bǝlki biz Gibeaⱨⱪa xundaⱪ ⱪilayliki: — Biz qǝk taxlap uningƣa ⱨujum ⱪilayli; 10 biz Israilning ⱨǝmmǝ ⱪǝbilisidikilǝrdin yüzning iqidin onni, mingdin yüzni, on mingdin mingni tallap qiⱪip, ularni hǝlⱪ üqün ozuⱪ-talⱪan yǝtküzüxkǝ tǝyinlǝyli. Xundaⱪ ⱪilip hǝlⱪ Binyamin yurtidiki Gibeaⱨ xǝⱨirigǝ berip, ularning Israil iqidǝ ⱪilƣan barliⱪ iplasliⱪini ularning ɵz bexiƣa yandursun, — deyixti.

11 Xuning bilǝn Israilning ⱨǝmmǝ adǝmliri bir adǝmdǝk bolup, u xǝⱨǝrgǝ ⱨujum ⱪilixⱪa toplandi.

12 Andin Israil ⱪǝbililiri Binyaminning barliⱪ jǝmǝtlirigǝ ǝlqi ǝwǝtip: — Aranglarda yüz bǝrgǝn bu rǝzillik zadi nemǝ ix? 13 Əmdi Gibeaⱨdiki bu lükqǝklǝrni bizgǝ tutup beringlar. Xuning bilǝn biz ularni ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilip, Israildin rǝzillikni yoⱪ ⱪilayli, — dedi. Lekin Binyaminlar ɵz ⱪerindaxliri bolƣan Israillarning sɵzini tingximidi, □  ■ 14 bǝlki Binyaminlar Israilƣa ⱪarxi jǝng ⱪilix üqün xǝⱨǝr-xǝⱨǝrlǝrdin kelip Gibeaⱨda yiƣildi. 15 U waⱪitta Binyaminlardin xǝⱨǝr-xǝⱨǝrlǝrdin tizimlanƣanlar yigirmǝ altǝ ming ⱪiliq tutⱪan ǝrkǝk idi. Uningdin baxⱪa Gibeaⱨdin hillanƣan yǝttǝ yüz ǝskǝr bar idi. 16 Bu pütkül ⱪoxun arisida hillanƣan yǝttǝ yüz solhay ǝskǝr bolup, salƣuƣa taxni selip nixanƣa atsa, ⱪilqimu ⱪeyip kǝtmǝytti.■

17 Binyamin ⱪǝbilisidin baxⱪa, Israilning adǝmliri sanaⱪtin ɵtküzüliwidi, ⱪiliq tutⱪanlar tɵt yüz ming ǝrkǝk qiⱪti; bularning ⱨǝmmisi jǝngqilǝr idi.

18 Israil ⱪopup Bǝyt-Əlgǝ qiⱪip Hudadin: — Bizning arimizdin kim awwal qiⱪip Binyaminlar bilǝn soⱪuxsun, dǝp soriwidi, Pǝrwǝrdigar jawab berip: — Yǝⱨuda awwal qiⱪsun, dedi.□

19 Xuning bilǝn Israillar ǝtisi sǝⱨǝr ⱪopup Gibeaⱨning udulida qedirgaⱨ tikti. 20 Andin Israilning adǝmliri Binyamin bilǝn uruxuxⱪa qiⱪip, Gibeaⱨning yenida raslinip ularƣa ⱪarxi sǝp tüzdi. 21 Xu küni Binyaminlar Gibeaⱨdin qiⱪip, Israildin yigirmǝ ikki ming kixini ɵltürüp, yǝrgǝ yǝksan ⱪiliwǝtti.

22 Lekin Israilning adǝmliri jasarǝtkǝ kelip, awwalⱪi küni sǝp tüzgǝn jayda ikkinqi küni yǝnǝ sǝp tüzdi. 23  sǝp tüzüxtin awwalⱪi ahximi Israil Pǝrwǝrdigarning aldiƣa berip, kǝq kirgüqǝ pǝryad ⱪilip yiƣlap, Pǝrwǝrdigardin yol sorap: — Biz ɵz ⱪerindiximiz bolƣan Binyamin nǝsilliri bilǝn yǝnǝ uruxuxⱪa qiⱪsaⱪ bolamdu, bolmamdu? — dǝp soriwidi, Pǝrwǝrdigar jawab berip: — Ularƣa ⱨujum ⱪilinglar, dedi.

24 Xuning bilǝn Israillar ikkinqi küni Binyaminlarƣa yeⱪin kelip ⱨujum ⱪildi. 25 Binyaminmu ikkinqi küni Gibeaⱨdin qiⱪip Israillar bilǝn soⱪuxup, ularning on sǝkkiz ming adimini ɵltürüp, yǝrgǝ yǝksan ⱪiliwǝtti; bularning ⱨǝmmisi ⱪiliq tutⱪanlardin idi.

26 Andin Israillarning ⱨǝmmisi, yǝni pütün ⱪoxun ⱪopup Bǝyt-Əlgǝ qiⱪip yiƣlap, xu küni Pǝrwǝrdigarning aldida kǝqkiqǝ roza tutup, Pǝrwǝrdigarning aldida kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ bilǝn inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi ɵtküzdi. 27-28 Xu künlǝrdǝ Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪi xu yǝrdǝ bolup, Ⱨarunning ǝwladi, Əliazarning oƣli Finiⱨas uning aldida hizmǝt ⱪilatti; xuning bilǝn Israillar Pǝrwǝrdigardin yol sorap: — Biz ɵz ⱪerindiximiz bolƣan Binyaminning nǝsilliri bilǝn yǝnǝ uruxuxⱪa qiⱪamduⱪ yaki tohtap ⱪalamduⱪ? — dǝp soridi; Pǝrwǝrdigar jawabǝn: — Qiⱪinglar, qünki ǝtǝ Mǝn ularni sening ⱪolungƣa tapxurimǝn, dedi.□

29 Buni anglap Israil hǝlⱪi Gibeaⱨning ǝtrapiƣa ǝskǝrlǝrni pistirma ⱪoydi; ■ 30 üqinqi küni Israillar ilgiriki ikki ⱪetimⱪidǝk Binyaminlarƣa ⱨujum ⱪilixⱪa Gibeaⱨning uduliƣa kelip sǝp tüzdi. 31 Binyamin Israil hǝlⱪigǝ ⱪarxi jǝnggǝ qiⱪiwidi, hǝlⱪ ularni xǝⱨǝrdin azdurup qiⱪti. Ular Bǝyt-Əlgǝ qiⱪidiƣan yol wǝ Gibeaⱨⱪa baridiƣan yolning üstidǝ ⱨǝm dalada hǝlⱪni ilgiriki ikki ⱪetimⱪidǝk urup ⱪirƣili turdi. Israilning adǝmliridin ottuzqǝ kixini ɵltürdi. 32 Binyaminlar: — Ular yǝnila awwalⱪidǝk mǝƣlup boldi, — deyixti. Əmma Israil: — Bizlǝr ⱪeqip ularni xǝⱨǝrdin ǝgǝxtürüp qiⱪip, yollarƣa elip qiⱪayli, dǝp mǝsliⱨǝtlixiwalƣanidi.

33 Xuning bilǝn Israilning ⱨǝmmǝ adǝmliri ɵz jayidin ⱪopup Baal-Tamarƣa berip sǝp tüzdi, pistirmida turƣan Israillarmu ɵz jayidin, yǝni Gebadiki qimǝndin qiⱪip kǝldi. □ 34 Israilning arisidin sǝrhil on ming kixi Gibeaⱨning udulidin uningƣa ⱨujum ⱪildi, jǝng ⱪattiⱪ boldi. Lekin Binyaminlar ɵzlirining üstigǝ bala yeⱪinlaxⱪinini bilmǝy ⱪaldi.

35 Pǝrwǝrdigar Binyaminlarni Israilning aldida mǝƣlup ⱪilƣaqⱪa, ular u küni Binyaminlardin yigirmǝ bǝx ming bir yüz ⱪiliq tutⱪan adǝmni ɵltürdi. 36 Əmdi Binyaminlar ɵzlirining mǝƣlup bolƣinini kɵrdi.

Israilning adǝmliri ǝslidǝ Gibeaⱨⱪa ⱪoyƣan pistirmidiki kixilirigǝ ixǝnq ⱪilip, Binyaminlarni aldap, aldida qekingǝnidi. 37 U waⱪitta pistirmidikilǝr tezdin atlinip Gibeaⱨⱪa ⱨujum ⱪilip besip kirip, xǝⱨǝrdikilǝrning ⱨǝmmisini ⱪiliqlap ⱪirdi. □ 38 Israillar ǝslidǝ pistirmidikilǝr bilǝn aldin’ala nixan üqün bǝlgǝ bekitkǝnidi, yǝni xǝⱨǝrgǝ ot ⱪuyup, ⱪelin tütün tüwrükining asmanƣa kɵtürülüxini bǝlgǝ ⱪilixⱪa kelixiwalƣanidi. 39 Xunga Israilning adǝmliri uruxtin waⱪtinqǝ qekingǝndǝ, Binyaminlar Israilning adǝmlirini urup soⱪup, ottuzqǝ kixini ɵltürüp: — Mana, Israil awwalⱪi jǝngdikidǝk aldimizda xǝksiz tarmar bolidu, — deyixti.

40 Lekin xǝⱨǝrning iqidin tütün tüwrük ɵrlǝp qiⱪⱪanda, Binyaminlar kǝynigǝ burulup ⱪariwidi, mana, pütkül xǝⱨǝr is-tütǝk bolup asmanlarƣa kɵtürülüp ketiwatatti. 41 Xu ⱨaman Israilning adǝmliri burulup yenip kǝldi, Binyaminning adǝmliri bolsa: Bizgǝ bala yeⱪinlaxti dǝp, wǝⱨimigǝ qüxti.

42 Ular Israillarning aldidin burulup qɵllükkǝ mangidiƣan yol bilǝn ⱪeqip kǝtti; lekin jǝng ularning kǝynidin iz besip mangdi; ǝtrapidiki ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrlǝrdin adǝmlǝr qiⱪip ularni ariƣa elip ⱨalak ⱪildi. 43 Xu tǝriⱪidǝ ular Binyaminlarni ⱪorxiwaldi, ularni kün qiⱪix tǝripidiki Gebaning uduliƣiqǝ tohtimay ⱪoƣlap berip, qǝylǝp ɵltürdi. □ 44 Buning bilǝn Binyaminlardin on sǝkkiz ming kixi ɵldi, ularning ⱨǝmmisi batur palwanlar idi. 45 Baxⱪiliri burulup qɵl tǝrǝpkǝ ⱪeqip, Rimmon ⱪoram texiƣa bardi; ǝmma Israillar yollarda huddi baxaⱪ tǝrgǝndǝk ulardin bǝx ming adǝmni ɵltürdi; andin ularning kǝynidin Gidomƣiqǝ ⱪoƣlap berip, yǝnǝ ikki ming adǝmni ɵltürdi.

46 U küni Binyaminlardin ɵltürülgǝnlǝr yigirmǝ bǝx ming adǝm idi. Bularning ⱨǝmmisi palwanlar bolup, ⱪiliq tutⱪanlar idi.

47 Ⱨalbuki, ulardin pǝⱪǝt altǝ yüz adǝm ⱪalƣanidi, ular burulup qɵl tǝrǝpkǝ ⱪeqip, Rimmondiki tik yarƣa bardi. Ular Rimmondiki tik yarda tɵt ay turdi.■

48 Israillar yǝnǝ Binyaminlarning zeminiƣa yenip kelip, ⱨǝmmǝ xǝⱨǝrlǝrdiki adǝmlǝrni, qarpaylarni ⱨǝm uqriƣanlarning ⱨǝmmisini ⱪiliq bilǝn ⱪiriwǝtti, xundaⱪla ot ⱪuyup, udul kǝlgǝn xǝⱨǝrlirining ⱨǝmmisini kɵydürüwǝtti.

21

Binyamin ⱪǝbilisining nǝsli ⱪurup ketixtin ⱪutuluxi

1 Əslidǝ Israilning adǝmliri Mizpaⱨda ⱪǝsǝm ⱪilixip: — Bizning iqimizdin ⱨeqkim ɵz ⱪizini Binyaminlarƣa hotunluⱪⱪa bǝrmisun, — deyixkǝnidi. 2 Xuning üqün hǝlⱪ Bǝyt-Əlgǝ kelip, u yǝrdǝ kǝq kirgüqǝ Hudaning aldida pǝryad kɵtürüp ⱪattiⱪ yiƣlixip: — 3 Əy Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar, Israilda nemixⱪa xundaⱪ ix yüz beridu, nemixⱪa Israilning ⱪǝbililiridin biri yoⱪap kǝtsun? — deyixti.

4 Ətisi hǝlⱪ sǝⱨǝr ⱪopup, u yǝrdǝ ⱪurbangaⱨ yasap, kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ wǝ inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪliri sundi. 5 Israillar ɵzara: — Israilning ⱨǝrⱪaysi ⱪǝbililiridin jamaǝtkǝ ⱪoxulup Pǝrwǝrdigarning aldida ⱨazir boluxⱪa kǝlmigǝn kimlǝr bar? — dǝp soraxti, qünki ular kimki Mizpaⱨⱪa Pǝrwǝrdigarning aldida ⱨazir bolmisa, u xǝksiz ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinsun, dǝp ⱪattiⱪ ⱪǝsǝm ⱪilixⱪanidi. 6 Israil ɵz ⱪerindixi bolƣan Binyamin toƣruluⱪ puxayman ⱪilip: — Mana, ǝmdi Israil arisidin bir ⱪǝbilǝ üzüwetildi. 7 Biz Pǝrwǝrdigarning namida bizning iqimizdin ⱨeqⱪaysimiz ɵz ⱪizimizni Binyaminlarƣa hotunluⱪⱪa bǝrmǝymiz, — dǝp ⱪǝsǝm ⱪilƣaniduⱪ; ǝmdi ⱪandaⱪ ⱪilsaⱪ ulardin ⱪalƣanlirini hotunluⱪ ⱪilalaymiz — deyixti.

8 Ular yǝnǝ ɵzara: — Israil ⱪǝbililiridin ⱪaysisi Mizpaⱨⱪa, Pǝrwǝrdigarning aldiƣa qiⱪmidi? — dǝp soraxti. Mana, Yabǝx-Gileadliⱪlardin ⱨeqⱪaysisi qedirgaⱨⱪa, jamaǝtkǝ ⱪoxuluxⱪa kǝlmigǝnidi. 9 Qünki hǝlⱪni sanap kɵrgǝndǝ Yabǝx-Gileadning adǝmliridin u yǝrdǝ ⱨeqkim yoⱪ idi. 10 Xuning bilǝn jamaǝt on ikki ming palwanni u yǝrgǝ ǝwǝtip, ularƣa tapilap: — Yabǝx-Gileadta turuwatⱪanlarni, jümlidin ayallar wǝ balilarni urup-ⱪirip ⱪiliqlap ɵltürüwetinglar; 11 xundaⱪ ⱪilinglarki, barliⱪ ǝrkǝklǝrni wǝ ǝrlǝr bilǝn billǝ bolƣan barliⱪ ayallarni ɵltürüwetinglar, dedi.■

12 Ular xundaⱪ ⱪilip Yabǝx-Gileadtiki hǝlⱪining iqidǝ tehi ǝrlǝr bilǝn billǝ bolup baⱪmiƣan tɵt yüz ⱪizni tepip, ularni tutup Ⱪanaan zeminidiki Xiloⱨⱪa, qedirgaⱨƣa elip kǝldi.

13 Andin pütkül jamaǝt Rimmondiki tik yardiki Binyaminlarƣa adǝm ǝwǝtip, ularƣa tinqliⱪ salimini jakarlidi. ■ 14 Xuning bilǝn Binyaminlar ⱪaytip kǝldi; Israillar Yabǝx-Gileadtiki ⱨayat ⱪalƣan ⱪizlarni ularƣa hotunluⱪⱪa bǝrdi, lekin bular ularƣa yetixmidi. 15 Wǝ hǝlⱪ Binyamin toƣruluⱪ puxayman ⱪildi; qünki Pǝrwǝrdigar Israilning ⱪǝbililirining arisida kǝmtük pǝyda ⱪilip ⱪoyƣanidi.

16 Bu waⱪitta jamaǝtning aⱪsaⱪalliri: — Binyaminning ⱪiz-ayalliri yoⱪutiwetildi, ǝmdi biz ⱪandaⱪ ⱪilsaⱪ ⱪalƣanlirini hotunluⱪ ⱪilalaymiz, — dedi.

17 Andin yǝnǝ: — Binyamindin ⱪeqip ⱪutulƣan ⱪaldisiƣa miras saⱪlinixi kerǝkki, Israilning bir ⱪǝbilisimu ɵqüp kǝtmǝsliki kerǝk. 18 Pǝⱪǝt bizla ⱪizlirimizni ularƣa hotunluⱪⱪa bǝrsǝk bolmaydu, qünki Israillar: «Ɵz ⱪizini Binyaminlarƣa hotunluⱪⱪa bǝrgǝn kixi lǝnǝtkǝ ⱪalsun!» dǝp ⱪǝsǝm ⱪilixⱪan, — deyixti.

19 Ular yǝnǝ: — Mana, Bǝyt-Əlning ximal tǝripidiki, Bǝyt-Əldin Xǝkǝmgǝ qiⱪidiƣan yolning xǝrⱪ tǝripidiki, Libonaⱨning jǝnub tǝripidiki Xiloⱨda ⱨǝr yili Pǝrwǝrdigarning bir ⱨeyti bolup turidu, — dedi. 20 Andin Israillar Binyaminlarƣa buyrup: — Silǝr berip, xu yǝrdiki üzümzarliⱪlarƣa yoxuruniwelinglar. 21 Kɵzitip turunglar, ⱪaqaniki Xiloⱨdiki ⱪizlarning ussul oyniƣili qiⱪⱪinini kɵrsǝnglar, üzümzarliⱪlardin qiⱪip ⱨǝrbiringlar Xiloⱨning ⱪizliridin birini ɵzünglarƣa hotunluⱪⱪa elip ⱪeqinglar, andin Binyaminning zeminiƣa ketinglar. 22 Xundaⱪ boliduki, ǝgǝr ularning atiliri ya aka-ukiliri kelip bizgǝ pǝryad kɵtürsǝ, biz ularƣa: «Bizgǝ yüz-hatirǝ ⱪilip, ularƣa yol ⱪoyunglar, qünki biz jǝngdǝ ularning ⱨǝmmisigǝ hotunluⱪⱪa toluⱪ birdin ⱪiz alalmiduⱪ; uning üstigǝ silǝr bu ⱪetim ⱪizliringlarni ɵz ihtiyarliⱪinglar bilǝn ularƣa bǝrmidinglar; ihtiyarǝn bǝrgǝn bolsanglar, gunaⱨⱪa tartilattinglar», dǝymiz, — dedi.□

23 Binyaminlar xundaⱪ ⱪilip sani boyiqǝ ussul oynaydiƣan ⱪizlardin ɵzlirigǝ hotunluⱪⱪa elip ⱪeqip, ɵz miras zeminiƣa ⱪaytip berip, xǝⱨǝrlǝrni yǝnǝ yasap u yǝrdǝ turdi.

24 U waⱪitta Israil u yǝrdin ayrilip, ⱨǝrbiri ɵz ⱪǝbililiri wǝ jǝmǝtigǝ yenip bardi, andin ⱨǝrbiri ɵz miras zeminiƣa kǝtti.

25 Xu künlǝrdǝ Israilda ⱨeq padixaⱨ bolmidi; ⱨǝrkim ɵz nǝziridǝ yahxi kɵrüngǝnni ⱪilatti.□  ■

□ 1:1 «Wǝ Yǝxua wapat bolƣandin keyin xundaⱪ boldiki...» — muxu jümlǝ «Wǝ» degǝn sɵz bilǝn baxlinip, «Batur Ⱨakimlar» degǝn kitabning «Yǝxua» degǝn kitab bilǝn ziq baƣlanƣanliⱪini kɵrsitidu. «Yǝxua» 24:33-ayǝtni kɵrüng. Mǝzkur kitab «Yǝxua» degǝn kitabning dawamidur.

■ 1:1 Ⱨak. 20:18

□ 1:2 «Yǝⱨuda» — muxu yǝrdǝ Yǝⱨuda ⱪǝbilisini kɵrsitidu.

□ 1:3 «Ximeon» — muxu yǝrdǝ Ximeon ⱪǝbilisini kɵrsitidu. «Sǝn mening bilǝn billǝ Ⱪanaaniylar bilǝn soⱪuxuxⱪa, manga qǝk taxlinip miras ⱪilinƣan zeminƣa qiⱪsang,....» — muxu ayǝttiki «sǝn», «mǝn», «manga», «uning» degǝnlǝr ⱪǝbilidiki kɵp adǝmlǝrni kɵristidu.

□ 1:5 «Adoni-Bezǝk» — bǝlkim xu padixaⱨning ismi ǝmǝs, bǝlkim uning unwani boluxi mumkin; mǝnisi «Bezǝkning ǝmiri».

□ 1:7 «...Andin ular Adoni-Bezǝkni Yerusalemƣa elip bardi, keyin u xu yǝrdǝ ɵldi» — Yǝⱨuda wǝ Ximeonlarning Adoni-Bezǝkni tirik ⱪalduruxi Musa pǝyƣǝmbǝr wǝ Yǝxua pǝyƣǝmbǝrning bu taipilǝr toƣrisida tapiliƣiniƣa hilap idi (mǝsilǝn, «Ⱪan.» 7:16, «Yǝ.» 10:40, 11:12).

■ 1:9 Yǝ. 10:36; 11:21; 15:13

□ 1:10 «Xexay, Aⱨiman wǝ Talmaylar» — bu üq adǝm gigant idi («Yǝ.» 15:14).

■ 1:10 Yǝ. 15:14

■ 1:11 Yǝ. 15:15-19.

□ 1:14 «Aksaⱨ exǝktin qüxüxigǝ Kalǝb uningdin ... soridi» — bu ix sǝl sirliⱪ tuyulidu. Nemixⱪa otniyǝlning ɵzi bu tǝlǝpni ⱪoymaydu? Aksaⱨ toyƣa barƣanda uning atisimu uningƣa ⱨǝmraⱨ bolup barƣan bolsa kerǝk; xuning bilǝn Otniyǝlningkigǝ barƣanda Aksaⱨ ɵzi aldirap ketip biwasitǝ atisiƣa xu tǝlǝpni ⱪoyƣan bolsa kerǝk.

□ 1:15 «sǝn manga Nǝgǝwdin ⱪaƣjiraⱪ yǝr bǝrgǝnikǝnsǝn» — ibraniy tilida pǝⱪǝt «sǝn manga Nǝgǝwdin yǝr bǝrgǝnikǝnsǝn...» deyilidu. Əmǝliyǝttǝ Dǝbir degǝn xǝⱨǝr Nǝgǝwdǝ ǝmǝs (Nǝgǝw Yǝⱨudaning jǝnubiy tǝripidiki qɵllük idi); bǝlki taƣliⱪ rayonda idi. Lekin ǝtrapida su az bolƣaqⱪa, Aksaⱨ xu yǝrni «Nǝgǝwdǝk (demǝk, ⱪaƣjiraⱪ) bir yǝr» dǝp puritidu.

□ 1:16 «Ⱨormiliⱪ Xǝⱨǝr» — Yerihoning baxⱪa bir nami. Yǝxua Yeriho xǝⱨirini harabǝ ⱪilƣanidi («Yǝ.» 6:24); xunga «Ⱨormiliⱪ Xǝⱨǝr» muxu yǝrdǝ Yerihoning ǝtraplirini kɵrsǝtsǝ kerǝk. «Musaning ⱪeynatisining ǝwladliri bolƣan Keniylǝr Yǝⱨudaƣa ⱪoxulup ... xu yǝrdiki hǝlⱪ bilǝn billǝ turƣanidi» — bu hǝwǝrni berixning sǝwǝbi Keniylǝrning Yǝⱨuda ⱪǝbilisidikilǝrgǝ bolƣan amraⱪliⱪini kɵrsitixtin ibarǝt bolsa kerǝk.

□ 1:17 «Ⱨormaⱨ» — buning mǝnisi «wǝyran ⱪilix».

□ 1:19 «...jilƣidikilǝr» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «... tɵwǝn yurttikilǝr».

■ 1:20 Qɵl. 14:24; Yǝ. 14:13

■ 1:23 Yar. 28:19

□ 1:25 «... xu kixi xǝⱨǝrgǝ kiridiƣan yolni ularƣa kɵrsitip ⱪoydi» — Yüsüpning jǝmǝtidikilǝr xǝⱨǝrni alliⱪaqan ⱪorxiwalƣanidi; bu kixi xǝⱨǝrgǝ kiridiƣan mǝhpiy yolni kɵrsitip ⱪoyƣan ohxaydu.

□ 1:27 «Manassǝⱨlǝr» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Yüsüp ⱪǝbilisi Manassǝⱨ ⱪǝbilisi wǝ Əfraim ⱪǝbilisi dǝp ikkigǝ bɵlünǝtti.

■ 1:27 Yǝ. 17:11, 12

□ 1:29 «Əfraimlarmu...» — yuⱪiriⱪi 27-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng. Yüsüp ⱪǝbilisi Manassǝⱨ ⱪǝbilisi wǝ Əfraim ⱪǝbilisi dǝp ikkigǝ bɵlünǝtti.

■ 1:29 Yǝ. 16:10

□ 1:30 «Naⱨalol» — yaki «Naⱨalal».

□ 1:31 «Afǝk» — yaki «Afik».

□ 1:36 «Seriⱪ Exǝk dawini» — bǝzidǝ (ibraniy tiliƣa ǝgixip) «Akrabbim dawini» dǝp atilidu. ⱪoram texi» — yaki «Sela». «Amoriylarning qegrisi ... «Seriⱪ Exǝk dawini»din ⱪoram texiƣa ɵtüp yuⱪiri tǝripigǝ baratti» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Amoriylarning qegrisi bolsa «Seriⱪ Exǝk dawini»diki ⱪoram texidin tartip yuⱪiri tǝripigǝ baratti».

□ 2:1 «Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi» — «tǝbirlǝr»ni kɵrüng.

■ 2:1 Yar. 17:7; Mis. 23:20-22; Ⱪan. 29:13, 14

■ 2:2 Ⱪan. 7:2; 12:3

□ 2:3 «ular biⱪininglarƣa yantaⱪ bolup sanjilidu» — yaki «ular silǝrni ⱪiltaⱪlarƣa qüxüridu».

■ 2:3 Mis. 23:33; 34:12; Ⱪan. 7:16; Yǝ. 23:13

□ 2:5 «Bokim» — mǝnisi «yiƣliƣuqilar». «... ular xu yǝrdǝ Pǝrwǝrdigarƣa atap ⱪurbanliⱪlarni sundi» — bu ixⱪa ⱪariƣanda, «Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi» ayan bolƣan qaƣda, xu yǝrlǝrdǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilsa bolatti. Adǝttǝ pǝⱪǝt Huda bekitkǝn jaydila ⱪurbanliⱪ sunuxⱪa bolatti («Ⱪan.» 12:5-14ni kɵrüng).

■ 2:6 Yǝ. 24:28

□ 2:9 «Timnat-Seraⱨ» — yaki «Timnat-Ⱨǝrǝs».

□ 2:13 ««Axǝraⱨlar» yaki Axǝraⱨ butlar» — bǝlkim butpǝrǝslikkǝ beƣixlanƣan dǝrǝhliklǝrdur. Dǝrǝhlǝr bǝlkim ayal but xǝklidǝ oyulƣan yaki nǝⱪixlǝngǝn boluxi mumkin.

■ 2:14 Zǝb. 44:12-14; Yǝx. 50:1

■ 2:15 Law. 26; Ⱪan. 28

■ 2:19 Ⱨak. 3:12

■ 2:21 Yǝ. 23:13

□ 2:23 «Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar xu taipilǝrni ⱪaldurup, ularni ... nǝ Yǝxuaning ⱪoliƣimu tapxurup bǝrmigǝnidi» — bu ayǝtlǝr, yǝni 10-23-ayǝtlǝr «Batur Ⱨakimlar» degǝn kitabning ⱪisⱪa yǝkünidin ibarǝttur.

□ 3:3 «Hamat eƣiziƣiqǝ...» — yaki «Libo-Ⱨamatⱪiqǝ...».

□ 3:8 «Hamat eƣiziƣiqǝ...» — «Aram-Naⱨaraim» yaki «Mesopotamiya», yǝni «Ikki dǝryaning otturisidiki rayon».

□ 3:10 «Aram» — «Suriyǝ»ning ⱪǝdimki nami.

□ 3:13 «Ⱨormiliⱪ Xǝⱨǝr» — Yerihoning baxⱪa bir nami.

□ 3:19 «Gilgalning yenidiki tax oymilar bar jay...» — yaki «Gilgalning yenidiki tax oymilar bar jay oyma butlar...» yaki «Gilgalning yenidiki taxliⱪlar...». «Jim tur!» — bu buyruⱪ muxu yǝrdǝ «Bu mǝhpiy hǝwǝrni hizmǝtkarlirim aldida demǝ, mǝn haliy boluxum kerǝk» degǝn mǝnidǝ bolsa kerǝk. Xunga hizmǝtkarliri qekinidu.

□ 3:22 «... üqǝy-poⱪi arⱪidin qiⱪti» — ayǝtning bu ahirⱪi ⱪismining baxⱪa ikki-üq tǝrjimiliri bar: «u (xǝmxǝr) arⱪidin qiⱪti», «u (xǝmxǝr) ikki puti otturisidin qiⱪti», «u (Əⱨud) (balihanining) kǝynidin qiⱪti».

□ 3:24 «qong tǝrǝtkǝ olturƣan bolsa kerǝk» — ibraniy tilida: «putlirini yapⱪan bolsa kerǝk» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

□ 3:29 «...ular Moabiylardin on mingqǝ ǝskǝrni ɵltürdi...» — bu on mingqǝ ǝskǝr bǝlkim Moabning Israillarni ⱪulluⱪta qing tutup turux üqün Israil zeminini idarǝ ⱪilixⱪa ⱪaldurƣan ⱪoxuni bolsa kerǝk. Əⱨudning Iordan dǝryasining keqiklirini tosuxi ularning Moab zeminiƣa ⱪeqix yolini tosuxtin ibarǝt idi. «... tǝmbǝl palwanlar...» — yaki «... semiz palwanlar..».

□ 3:31 «Əⱨuddin keyin Anatning oƣli Xamgar ⱨakim boldi... umu Israilni ⱪutⱪuzdi» — Xamgarning Filistiylǝr bilǝn jǝng ⱪilƣanliⱪi uning Israilning mǝƣrib tǝripidǝ, dengiz boyidiki tüzlǝngliktǝ ⱨakim ikǝnlikini kɵrsitixi mumkin. 4:1gǝ ⱪariƣanda, «Dǝboraⱨ wǝ Baraⱪ» Xamgar bilǝn zamandax bolsa kerǝk; lekin ular zeminning ximal wǝ xǝrⱪ tǝripidǝ ⱨakimliⱪ ⱪilatti.

□ 4:2 «Ⱪanaaniylarning padixaⱨi Yabin...» — «Yabin» Ⱨazor padixaⱨining ismi ǝmǝs, bǝlki uning unwani boluxi mumkin. «... Yabinning ⱪoliƣa taxlap bǝrdi» — ibraniy tilida «Yabinning ⱪoliƣa setip bǝrdi». «Ⱨaroxǝt-Goyim degǝn xǝⱨǝr...» — yaki «Taipilǝrning ormanliⱪ xǝⱨiri».

■ 4:2 1Sam. 12:9

□ 4:6 «... Pǝrwǝrdigar mundaⱪ ǝmr ⱪilƣan ǝmǝsmu?!» — yaki «... Pǝrwǝrdigar sanga ǝmr ⱪilƣan ǝmǝsmu?».

■ 4:6 Ibr. 11:32

■ 4:7 Zǝb. 83:9-10

□ 4:9 «... Pǝrwǝrdigar Siserani bir ayal kixining ⱪoliƣa tapxuridu» — ibraniy tilida «Pǝrwǝrdigar Siserani bir ayal kixining ⱪoliƣa setip beridu».

■ 4:11 Qɵl. 10:29

■ 4:15 Zǝb. 83:9-10

■ 4:19 Ⱨak. 5:25

■ 5:4 Zǝb. 68:7, 8, 9

□ 5:5 «... Ənǝ Sinay teƣimu tǝwrinip kǝtti, Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarning aldida» — yaki «yǝni Sinay teƣida ayan bolƣan Hudaning aldida, — Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarning aldida».

■ 5:5 Mis. 19:18; Zǝb. 68:15, 16, 17; 97:5

□ 5:7 «Israilda ǝzimǝtlǝr yoⱪap kǝtti» — yaki «Israilda kǝnt-ⱪixlaⱪlar yoⱪap kǝtti».

□ 5:8 «Urux dǝrwaziliriƣa yetip kǝldi» — demǝk, Israil tirik Hudani taxlap butlarni talliwalƣini üqün Hudaning xu jazasi ularning bexiƣa qüxti.

□ 5:10 «nǝpis zilqilǝrning üstidǝ olturƣanlar» — yaki «toⱪumlarning üstidǝ olturƣanlar». «I aⱪ exǝklǝrgǝ mingǝnlǝr, i nǝpis zilqilǝrning üstidǝ olturƣanlar, i yolda yürgǝnlǝr...» — bu ayǝttǝ puritilƣan mǝnǝ bǝlkim «I, Israilda ⱨazir raⱨǝt künlǝrni kɵrgüqilǝr, silǝr üqün ɵz ⱨayatini tǝwǝkkül ⱪilƣanlarni ǝslǝnglar!» degǝndǝk boluxi mumkin.

□ 5:11 «Su ǝkilidiƣan jaylarda olja bɵlüxüwatⱪanlar...» — demǝk, nusrǝt ⱪazanƣanliⱪtin ⱨǝtta su ǝkǝlgili qiⱪⱪanlarmu oljidin ɵzara bɵlüxidu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «Oⱪyaqilarning ƣǝwƣasidin ⱪutulƣanlar su alidiƣan jaylarda turup, Pǝrwǝrdigarning ⱨǝⱪⱪaniy ǝmǝllirini mǝdⱨiyilǝp, uning Israildiki ǝzimǝtlirining ⱨǝⱪⱪaniy ǝmǝllirini tǝriplixidu. Xu waⱪitta...».

□ 5:12 «I Dǝboraⱨ, oyƣan, oyƣan! ... ornungdin tur, i Baraⱪ!...» — 12-ayǝttiki nǝzmǝ hǝlⱪ ⱪeqip qiⱪiwalƣan taƣliⱪtin aman-esǝn qüxüp, ɵz xǝⱨirining dǝrwaziliriƣa kǝlgǝndǝ huxalliⱪidin Dǝboraⱨ wǝ Baraⱪⱪa eytⱪan sɵyünüx sɵzliri bolsa kerǝk.

□ 5:13 «Mana hǝlⱪning az bir ⱪaldisi aliyjanablarƣa ǝgixix üqün qüxti» — demǝk, Hudaƣa sadiⱪ bolƣan «hǝlⱪ ⱪaldisi» az bolsimu, Baraⱪ wǝ baxⱪa jasarǝtlik ǝzimǝtlǝrgǝ ǝgǝxkǝn. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Hǝlⱪning az bir ⱪaldisi küqlüklǝrning üstidin ƣalib kǝldi». «Pǝrwǝrdigarning hǝlⱪi yenimƣa palwan kǝbi qüxüp kǝldi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Pǝrwǝrdigarning hǝlⱪi zalimlarƣa ⱪarxi qiⱪixⱪa mening yenimƣa qüxti». Bu ayǝtning yǝnǝ birnǝqqǝ hil tǝrjimiliri uqrixi mumkin.

□ 5:14 «Mana, Əfraimlardin Amalǝktǝ yiltiz tartip ⱪalƣanlar kǝldi» — Əfraim ⱪǝbilisi ǝslidǝ Amalǝklǝrning zeminini igiligǝn wǝ ularni ⱨǝydiwǝtkǝnidi. «Makirdin...» — «Makir» muxu yǝrdǝ Manassǝⱨ ⱪǝbilisigǝ wǝkillik ⱪilidu.

□ 5:15 «Rubǝnning ailǝ-jǝmǝtliridikilǝrning arisida» — yaki «Rubǝnning eⱪinlirining boyida». «Rubǝnning ailǝ-jǝmǝtliridikilǝrning arisida xunqǝ uluƣ niyǝtlǝr ⱪǝlblirigǝ pükülgǝnidi!» — bu naⱨayiti ⱨǝjwiy, kinayilik gǝp. Rubǝnlǝrdǝ xunqǝ yüksǝk niyǝt bolƣini bilǝn ⱨeqnemǝ ⱪilmidi (16-ayǝtni kɵrüng).

□ 5:21 «Kixon dǝryasining eⱪini ularni eⱪitip kǝtti» — muxu sɵzlǝr yuⱪiriⱪi «asmanlardiki yultuzlar jǝng ⱪildi» degǝn sɵzlǝrni yorutidu. Yazda Kixon dǝryasi eⱪinida su yoⱪ deyǝrlik bolidu; ⱪixta küqlük aⱪidu. Xunga, xu hulasigǝ kelimizki, ⱨawa rayi ɵzgirip, kɵp yamƣur yaƣⱪaqⱪa, Kixon dǝryasi texip, Siseraning jǝng ⱨarwilirini eⱪitip kǝtti yaki ularni patⱪaⱪⱪa paturup ⱪoydi (4-ayǝttǝ xu ⱪattiⱪ yamƣur tilƣa elinidu).

□ 5:23 «Zalimlarƣa ⱪarxi Pǝrwǝrdigarƣa yardǝmgǝ kǝlmidi» — yaki «Baturlirini elip, Pǝrwǝrdigarƣa yardǝmgǝ kǝlmidi».

□ 5:26 « Yaǝl sol ⱪolini qedir ⱪozuⱪiƣa, ... qekisidin yanjip ɵtküzüwǝtti» — bu ayǝtlǝrgǝ ⱪariƣanda Yaǝl Siseraning bexiƣa ⱪaⱪⱪan ⱪozuⱪni bolⱪa bilǝn üq ⱪetim urƣan.

□ 5:30 «Bulangqining boyniƣa aldi-kǝyni kǝxtilǝngǝn rǝngdar kiyimlǝr tǝgkǝn bolsa kerǝk!» — yaki «Mening boynumƣa ikki aldi-kǝyni kǝxtilǝngǝn kiyimlǝr olja ⱪilip tǝgkǝn bolsa kerǝk!».

□ 6:2 «ⱪoram taxlardin panaⱨ jaylarni yasidi» — yaki «ⱪorƣanlardin panaⱨ jaylarni yasidi». Ibraniy tilida «istiⱨkamliⱪ jaylardin panaⱨ jaylarni yasidi».

■ 6:10 2Pad. 17:35, 38

□ 6:11 «... xarab kɵlqiki iqidǝ buƣday tepiwatatti» — xarab kɵqlikidǝ buƣday tepix tolimu ⱪolaysiz, ǝlwǝttǝ; bu Gideonning Midiyaniylardin ⱪorⱪⱪanliⱪini kɵrsitidu.

■ 6:14 1Sam. 12:11; Ibr. 11:32

□ 6:19 «bir ǝfaⱨ» — 22 litr. Axliⱪ az bolƣan künlǝrdǝ namrat bir ailǝ üqün bu naⱨayiti qong bir ⱨǝdiyǝ-ⱪurbanliⱪ bolatti.

□ 6:23 «Hatirjǝm bolƣin» — ibraniy tilida «Xalom elǝykum!» (Salamuǝlǝykum). Ibraniy tilida mǝnisi adǝttǝ «sanga aman-salamǝtlik bolƣay!».

□ 6:24 «Yaⱨwǝⱨ-xalom» — buning mǝnisi: «Pǝrwǝrdigar hatirjǝmliktur».

□ 6:25 «Sǝn atangning buⱪisi wǝ yǝttǝ yaxliⱪ ikkinqi buⱪisini elip...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Sǝn atangning yax buⱪisini, yǝni uning yǝttǝ yaxliⱪ ikkinqi buⱪisini elip,...». «Baal ⱪurbangaⱨini ɵrüp...» — Baalƣa atalƣan ⱪurbangaⱨ bǝk qong bolsa kerǝk. Ikki buⱪa bǝlkim ⱪurbangaⱨni tartip ɵrüx üqün kerǝk boluxi mumkin. «...uning yenidiki Axǝraⱨ butini kesiwǝtkin» — ««Axǝraⱨ»lar toƣruluⱪ 2:13 wǝ izaⱨatini kɵrüng.

□ 6:26 «...muxu ⱪorƣanning üstigǝ...» — yaki «...ⱪoram texining üstigǝ...» «bǝlgilǝngǝn rǝsim boyiqǝ» — «Ⱪan.» 25:6-7ni kɵrüng. «ɵzüng kesiwǝtkǝn Axǝraⱨning parqilirini otun ⱪilip ⱪalap, uni kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilƣin» — 2:5 wǝ izaⱨatini kɵrüng. Pǝrwǝrdigarning pǝrixtisi yaki Pǝrwǝrdigar Ɵzi mɵmin bǝndilirigǝ kɵrüngǝn yǝrlǝrdǝ, u ⱪurbangaⱨlar wǝ ⱪurbanliⱪlar toƣrisidiki bekitkǝn bǝlgilimilǝr bǝzidǝ baxⱪiqǝ boluxi mumkin. Gǝrqǝ xu yǝr Pǝrwǝrdigar Israillarƣa ⱪurbanliⱪ ⱪilix üqün rǝsmiy bekitkǝn jay bolmisimu, xundaⱪla Gideon ɵzi kaⱨin bolmisimu, Huda bǝribir ɵzi bekitkǝn bǝlgilimilirigǝ ɵzi igidur; uning Gideonƣa ⱪilƣan bu ǝmrliri ɵzining xundaⱪ pǝwⱪul’addǝ jiddiy ǝⱨwallarda gaⱨi waⱪitlarda ɵz bǝlgilimilirini ɵzgǝrtidiƣanliⱪini ispatlaydu.

□ 6:31 «Silǝr Baal üqün dǝwalaxmaⱪqimusilǝr?» — yaki «Silǝr Baal üqün jǝng ⱪilmaⱪqimusilǝr?». «...ǝtigǝ ⱪalmay ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinsun!» — yaki «...muxu ǝtigǝndila ⱪalmay ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinsun!».

□ 6:32 «Bu sǝwǝbtin atisi...» — ibraniy tilida «Bu sǝwǝbtin u...» yaki «Bu sǝwǝbtin ular...». «Yǝrubbaal» — bu isimning mǝnisi: «Baalning ɵzi uning bilǝn jǝng ⱪilsun!» (yaki «dǝwalaxsun!»).

■ 6:39 Yar. 18:32

■ 7:3 Ⱪan. 20:8

□ 7:7 «Mǝn muxu suni yalap iqkǝn üq yüz adǝmning ⱪoli bilǝn silǝrni ⱪutⱪuzup, Midiyanni sening ⱪolungƣa tapxurimǝn...» — bu sinaxning ǝⱨmiyiti bǝlkim kimning jǝng tǝrǝpkǝ oyƣaⱪ turuwatⱪanliⱪini kɵrsitixi mumkin. Su iqkǝndǝ tizlinip yüzini suƣa tiⱪip iqkǝnlǝr hǝtǝrgǝ anqǝ sǝgǝk bolmisa kerǝk. Bu ixlar toƣruluⱪ baxⱪa hil qüxǝnqlǝrmu bar.

□ 7:11 «jür’ǝt ⱪilalaysǝn» — ibraniy tilida «ⱪolung küqlǝndürülidu».

■ 7:12 Ⱨak. 6:3, 5, 33

■ 7:22 Zǝb. 83:9-10

■ 7:25 Zǝb. 83:11-12; Yǝx. 10:26

■ 8:1 Ⱨak. 12:1

□ 8:3 «ularning uningƣa bolƣan aqqiⱪi yandi» — ibraniy tilida «uningƣa ⱪarap ularning roⱨliri tinqlanduruldi».

□ 8:4 «Əmdi Gideon Iordan dǝryasining boyiƣa yetip kǝldi... dǝryadin ɵtti» — 1-3-ayǝttǝ hatirilǝngǝn wǝⱪǝlǝr (Əfraimlarning Gideonlarƣa aqqiⱪlinixi) 4-21-ayǝtlǝrdǝ hatirilǝngǝn wǝⱪǝlǝrdin keyin bolƣan bolsa kerǝk.

□ 8:6 «Zǝbaⱨ wǝ Zalmunna ⱨazir sening ⱪolungƣa qüxtimu?!» — ibraniy tilida «Zǝbaⱨ wǝ Zalmunnaning alⱪanliri ⱨazir sening ⱪolungƣa qüxtimu?!». «Biz sening muxu lǝxkǝrliringgǝ nan berǝmduⱪ?!» — ularning nan bǝrmǝslik sǝwǝbi bǝlkim xuki, biz nan bǝrgǝndin keyin Gideon mǝƣlup bolsa (uning aran üq yüz adimi bar idi), Midiyaniylar ⱪaytip kelip bizdin ɵq alidu, dǝp ⱪorⱪⱪan yaki bolmisa ularning Midiyaniylar bilǝn ittipaⱪi bolsa kerǝk.

□ 8:9 «Mǝn ƣǝlibǝ bilǝn yenip kǝlginimdǝ...» — ibraniy tilida «Mǝn aman-tinqliⱪ elip yenip kǝlginimdǝ...».

□ 8:11 «... xǝrⱪidiki kɵqmǝnlǝr yoli...» — ibraniy tilida «... xǝrⱪidiki qedirlarda turƣuqilar yoli». Xu yǝr Midiyaniylarning zemini iqidǝ idi.

■ 8:12 Zǝb. 83:11-12

□ 8:15 «Zǝbaⱨ wǝ Zalmunna» — ibraniy tilida «Zǝbaⱨ wǝ Zalmunnaning alⱪanliri».

□ 8:16 «... ular bilǝn Sukkotning adǝmlirini urup ǝdipini bǝrdi» — yaki «...ular bilǝn Sukkotning adǝmlirini «hamanda tǝpti»». Ularni ɵltürgǝn boluxi mumkin (17-ayǝtnimu kɵrüng).

■ 8:21 Zǝb. 83:11-12

□ 8:23 «Mǝn üstünglǝrgǝ sǝltǝnǝt ⱪilmaymǝn» — Israilning tǝlipi (22-ayǝt): «Sǝn Gideon bizgǝ padixaⱨ bolƣaysǝn» degǝnliktur. Gideon ularƣa ⱨakimliⱪ ⱪilƣini bilǝn ularning tǝlipini ⱪǝt’iy rǝt ⱪilidu («Kirix sɵz»imizni, «Samuil (1)» 8- wǝ 12-bab wǝ «Samuil (1)»diki «Ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng).

□ 8:26 «1700 xǝkǝl» — altun bolsa bǝlkim 20 kilogramqǝ kelǝtti.

□ 8:27 «ǝfod» — ǝslidǝ Bax kaⱨin kiyidiƣan alaⱨidǝ birhil kiyim idi. U toƣruluⱪ «Mis.» 28:6-30 wǝ izaⱨatlirini kɵrüng. Musa pǝyƣǝmbǝr Israillarƣa bekitkǝn ⱪanun boyiqǝ pütkül Israil üqün pǝⱪǝt birla ǝfod boluxi kerǝk; uning üstigǝ pǝⱪǝt Bax kaⱨinla uni taⱪixi kerǝk idi. «...pütkül Israil ǝfodni izdǝp buzuⱪqiliⱪ ⱪildi» — Musa pǝyƣǝmbǝr bekitkǝn ⱪanun boyiqǝ «ǝfod» arⱪiliⱪ Israil hǝlⱪi Hudadin yol soriyalaytti. Lekin Gideon yasiƣan bu ǝfod Huda bekitkǝn ǝfod ǝmǝs wǝ kaⱨinlarning yetǝkqiliki astida ixlitilgǝn ǝmǝs. Nǝtijidǝ Gideon wǝ ailisidikilǝr xu ǝfod arⱪiliⱪ ⱨoⱪuⱪini qǝktin axurup yürgüzgǝn wǝ Israillar ǝfodⱪa but süpitidǝ qoⱪunup kǝtkǝn ohxaydu. «Buzuⱪqiliⱪ» — Huda aldida ⱨǝrⱪandaⱪ butpǝrǝslik «roⱨiy buzuⱪluⱪ» yaki «roⱨiy paⱨixiwazliⱪ» dǝp ⱨesablinidu.

□ 8:31 «...u Gideonƣa bir oƣul tuƣup bǝrdi, Gideon uning ismini «Abimǝlǝk» dǝp ⱪoydi» — ⱪiziⱪ bir yeri xuki, Gideon padixaⱨ boluxni rǝt ⱪilƣini bilǝn padixaⱨdǝk kɵp ayalliⱪ bolƣan wǝ Xǝkǝmdiki kenizikidin tuƣulƣan oƣliƣa «mening atam padixaⱨdur» («Abimǝlǝk») dǝp isim ⱪoyƣan.

□ 9:2 «...mǝn silǝrning ⱪan-ⱪerindixinglarmǝn» — ibraniy tilida «...mǝn silǝrning sɵngǝk wǝ ǝtliringlardinmǝn».

□ 9:6 «ular... yiƣilixip berip Abimǝlǝkni Xǝkǝmdiki dub dǝrihining tüwidǝ padixaⱨ ⱪilip tiklidi» — ilgiri Yǝxua pǝyƣǝmbǝr xu jayda hǝlⱪ bilǝn «Hudaning yolida mangayli» dǝp ǝⱨdǝ tüzüp, ǝⱨdinamini xu dub dǝrihining tüwigǝ kɵmüp ⱪoyƣan («Yǝ.» 24:26).

■ 9:6 Yǝ. 24:26

□ 9:7 «u berip Gǝrizim teƣining qoⱪⱪisiƣa qiⱪip, u yǝrdǝ turup yuⱪiri awazda kɵpqilikkǝ towlap...» — demisǝkmu, Gǝrizim teƣi Xǝkǝm xǝⱨirining udulida turidu.

□ 9:15 «... bolmisa, azƣandin bir ot qiⱪidu wǝ Liwanning kedir dǝrǝhlirini yǝp ketidu!» — Yotamning bu tǝmsili ɵz atisini kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ; Gideon gǝrqǝ «tegi pǝs» adǝm bolsimu, Israilƣa yetǝkqilik ⱪilixⱪa ɵz ⱨayatini birnǝqqǝ ⱪetim tǝwǝkkül ⱪildi; xuning üqün Israillar uningƣa wǝ ailisigǝ meⱨir-xǝpⱪǝt kɵrsitixi kerǝk.

□ 9:16 «Yǝrubbaal» — yǝni «Gideon» — 6:32ni kɵrüng. «uning ⱪilƣan ǝmǝlliri boyiqǝ...» — ibraniy tilida «uning ⱪollirining ǝmǝlliri boyiqǝ...».

□ 9:23 «bir yaman roⱨ» — bir jin, demǝk.

□ 9:27 «xarab yasap,...» — ibraniy tilida «üzümlǝrni dǝssǝp,...».

□ 9:28 «Abimǝlǝk degǝn kim idi? Xǝkǝm degǝn nemǝ idi, biz nemǝ dǝp uningƣa hizmǝt ⱪilƣudǝkmiz?! U Yǝrubbaalning oƣli ǝmǝsmu?» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, «Yǝrubbaal» degǝnning mǝnisi «Baalning ɵzi kelip uning bilǝn jǝng ⱪilsun!» degǝnlik bolup, Gideon (yǝni, Yǝrubbaal)ningmu Baalƣa ⱪarxi turidiƣanliⱪini bildürǝtti. Xunga Gaalning sɵzining mǝnisi Xǝkǝmdikilǝr baalpǝrǝslǝr turup, nemixⱪa Baalƣa ⱪarxi turƣan adǝmning oƣlining hizmitidǝ bolidu?» degǝndǝk idi. «silǝr Xǝkǝmning atisi Ⱨamorning adǝmlirining hizmitidǝ bolsanglar bolidu» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Yaⱪup pǝyƣǝmbǝrning dǝwridǝ Xǝkǝmdikilǝr Ⱨamor degǝn bir kixigǝ beⱪindi idi («Yar.» 34-babni kɵrüng). Ⱨamor tunji oƣliƣa xǝⱨǝrning namini isim ⱪilip ⱪoyƣan. «Xǝkǝmning atisi» dǝl muxu Ⱨamorni kɵrsitidu; Abimǝlǝk xǝⱨǝrni soraxtin burun «xǝⱨǝr baxliⱪi» Ⱨamorning jǝmǝtidikilǝrdin qiⱪⱪan bolsa kerǝk.

□ 9:31 «Mana, xǝⱨǝrni siligǝ ⱪarxi qiⱪixⱪa ⱪutritiwatidu» — yaki «Mana, xǝⱨǝrni siligǝ ⱪarxi turuxⱪa mustǝⱨkǝmlǝwatidu».

□ 9:46 «Xǝkǝm munaridiki adǝmlǝr... buni anglap, Berit degǝn butning ibadǝthanisidiki ⱪorƣanƣa kiriwaldi» — bu ayǝtkǝ ⱪariƣanda «Xǝkǝm munari» Xǝkǝm xǝⱨiridin ayrim tursa kerǝk. Mumkinqiliki barki, u «Bǝyt-Millo» degǝn jayƣa ohxaxtur (9:20-ayǝttǝ hatirilǝngǝn lǝnǝtni kɵrüng).

■ 9:53 2Sam. 11:21

□ 10:4 «Yairning kǝntliri» — yaki «Ⱨawwot-Yair».

□ 10:6 «Suriyǝ» — ibraniy tilida «Aram».

■ 10:6 Ⱨak. 2:11; 3:7; 4:1; 6:1

□ 10:7 «... Ammoniylarning ⱪoliƣa taxlap bǝrdi» — ibraniy tilida «...Ammoniylarning ⱪoliƣa setip bǝrdi».

□ 10:8 «... Iordan dǝryasining mǝxriⱪ tǝripidǝ» — ibraniy tilida «... Iordan dǝryasining u tǝripidǝ».

■ 10:13 Ⱪan. 32:15; Yǝr. 2:13

■ 10:18 Ⱨak. 11:6, 9, 10, 11

□ 11:1 « Yǝftaⱨ bir paⱨixǝ ayalning oƣli bolup, Gileadtin tɵrǝlgǝnidi» — Yǝftaⱨning atisi Gilead Manassǝⱨning nǝwrisi Gilead ǝmǝs, ǝlwǝttǝ («Qɵl.» 26:29). Lekin u Gileadtikilǝr arisida ularning qonglirining biri bolsa kerǝk. «Gilead» (mǝnisi «taxliⱪ rayon») degǝn jay heli burunla xu nam bilǝn tonulƣan (mǝsilǝn «Yar.» 31:21). Manassǝⱨning nǝwrisi Gileadⱪa xu yǝrning namini isim ⱪilip ⱪoyƣan ohxaydu; keyin uning ǝjdadliri dǝrwǝⱪǝ xu rayonda olturaⱪlaxti.

■ 11:1 Ibr. 11:32

□ 11:3 «... qiⱪip-kirip yürǝtti» — ibraniy tilida bu ibarǝ bǝlkim bulangqiliⱪ ⱪilixⱪa qiⱪixni kɵrsitixi mumkin.

□ 11:11 «...ⱨǝmmǝ sɵzlirini Pǝrwǝrdigarning aldida bayan ⱪildi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «ⱨǝmmǝ ixlarni Pǝrwǝrdigarning aldida yürgüzǝtti».

■ 11:15 Qɵl. 21:‏13; Ⱪan. 2:9, 19

■ 11:17 Qɵl. 20:17

■ 11:19 Qɵl. 21:22; Ⱪan. 2:26

■ 11:22 Ⱪan. 2:36

□ 11:24 «Sening ilaⱨing Ⱪemox sanga igilǝtkǝn yǝrgǝ ɵzüng igǝ boldungƣu?» — Yǝftaⱨning «ilaⱨing Ⱪemox» degini ⱨǝrgizmu Ⱪemoxni ⱨǝⱪiⱪǝtǝn «bir huda» dǝp etirap ⱪilƣini ǝmǝs, ǝlwǝttǝ. U pǝⱪǝt ixlarni Ammoniylarning padixaⱨining kɵzⱪarixi boyiqǝ bayan ⱪilidu, halas. 27-ayǝtni kɵrüng.

■ 11:25 Qɵl. 22:2

□ 11:26 «Israil Ⱨǝxbon ... ⱨǝmdǝ Arnon dǝryasining boyidiki barliⱪ xǝⱨǝrlǝrdǝ üq yüz yil makan tutup olturƣan waⱪitlarda» — bu «300 yil»ning ⱪandaⱪ ⱨesablanƣanliⱪini «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdin kɵrüng.

□ 11:31 «.... ɵyümning ixikidin qiⱪip manga tunji yoluⱪⱪini...» — Yǝftaⱨning muxu yǝrdǝ kɵzdǝ tutⱪini ǝslidǝ insan ǝmǝs, bǝlki birǝr qarpay bolsa kerǝk.

□ 11:35 «Sǝn meni intayin yaman ⱨalƣa qüxürdung, meni dǝrdkǝ qüxürgüqilǝrdin biri bolup ⱪalding» — ibraniy tilida: «Sǝn meni bǝk pǝskǝ qüxürdung, meni parakǝndǝ ⱪilƣuqilarning biri bolup qiⱪting».

□ 11:37 «...ⱪizliⱪim üqün matǝm tutuwalay» — demǝk, ɵy-oqaⱪsiz, pǝrzǝntsiz bolup bu dunyadin ketidiƣini üqün.

□ 11:39 «...atisi Yǝftaⱨ uning üstigǝ ⱪilƣan ⱪǝsimini bǝja kǝltürdi» — Yǝftaⱨ ɵz ⱪizini ⱪurbanliⱪ ⱪildimu? Yaki bu sɵzlǝrning baxⱪa mǝnisi barmu? «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ alimlarning pikirliri toƣruluⱪ azraⱪ mulaⱨizǝ yürgüzimiz.

□ 11:40 «...Yǝftaⱨning ⱪizini tɵt kün ǝslǝp hatirilǝydiƣan boldi» — yaki «... Yǝftaⱨning ⱪizini tɵt kün ǝslǝp matǝm tutidiƣan boldi».

□ 12:1 «...Zafon tǝrǝpkǝ ɵtüp...» — yaki «ximal tǝrǝpkǝ ɵtüp...».

■ 12:1 Ⱨak. 8:1

□ 12:3 «...ⱨujum ⱪilixⱪa atlandim» — ibrabiy tilida «...ⱨujum ⱪilixⱪa ɵttüm». Mǝlum bir dǝrya-ɵstǝngdin ɵtkǝn bolsa kerǝk.

□ 12:4 «Silǝr i Gileadlar, Əfraimning arisida wǝ Manassǝⱨning arisida turuwatⱪan musapirlar, Əfraimda turuwatⱪan ⱪaqⱪunsilǝr, halas!» — Gileadlar ǝslidǝ Manassǝⱨ ⱪǝbilisidin kelip qiⱪⱪanidi.

□ 12:5 «Andin Gileadtikilǝr Iordan dǝryasining keqiklirini tosup, Əfraimlarni ɵtküzmidi» — yaki «Andin Gileadtikilǝr Əfraimning udulidiki Iordan dǝryasining keqiklirini tosuwaldi».

□ 12:6 «Xibolǝt» —Bu sɵzning mǝnisi «eⱪin» yaki «kǝlkün» bolup, muxu waⱪitlarda pǝⱪǝt keqikkǝ yǝtkǝn adǝmlǝrning tǝlǝppuzini sinax üqün ixlitilgǝn, halas. Roxǝnki, Əfraimiylar adǝttǝ «x»ning tǝlǝppuzini qiⱪaralmaytti. «Sibolǝt» — buning mǝnisi «buƣday baxiⱪi».

□ 12:9 « Ibzanning ottuz oƣli, ottuz ⱪizi bolup...» — roxǝnki, Ibzan Yǝftaⱨⱪa ohximaytti, u kɵp ayalliⱪ bolƣanidi.

■ 12:14 Ⱨak. 10:4

■ 13:1 Ⱨak. 2:11; 3:7; 4:1; 6:1; 10:6

■ 13:4 Qɵl. 6:2, 3

□ 13:5 «Nazariy» — Hudaning yoliƣa alaⱨidǝ atalƣan bir kixi. Ular toƣruluⱪ «Qɵl.» 6-bab wǝ izaⱨatlarni kɵrüng.

■ 13:5 Qɵl. 6:5; 1Sam. 1:11

□ 13:6 «Hudaning Pǝrixtisidǝk» — ayal kɵrgǝn muxu Pǝrixtining «Hudaning pǝrixtisi» yaki «Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi» (demǝk, Mǝsiⱨ) degǝn zatning ɵzi («Tǝbirlǝr»imizni wǝ keyinki 16-ayǝtni kɵrüng).

□ 13:18 «Namimni sorap ⱪaldingƣu? Mening namim karamǝt tilsimattur» — Manoaⱨ ɵz duasiƣa jawabǝn kǝlgǝn Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisini insan dǝp oylaydu. «Karamǝt tilsimat» degǝn muxu süpǝt ibraniy tilida («pǝlǝ») pǝⱪǝt Hudaning Ɵzini yaki uning ⱪilƣan ixlirini süpǝtlǝx üqün ixlitilidu.

■ 13:22 Mis. 33:20; Ⱪan. 5:26; Ⱨak. 6:22, 23

□ 13:24 «Ximxon» — «ⱪuyaxtǝk (küqlük)» yaki «roxǝn, parliⱪ adǝm».

■ 13:24 Ibr. 11:32

□ 13:25 «Maⱨanǝⱨ-Dan» — yaki «Danning bargaⱨi».

□ 14:1 «Timnaⱨ» — yaki «Timnataⱨ».

□ 14:3 «bizning pütkül ⱪowmimizning arisidin...» — ibraniy tilida «mening pütkül ⱪowmim arisidin...».

□ 14:4 «...yaratmaⱪqi idi» — ibraniy tilidiki muxu sɵz adǝttǝ «izdimǝkqi idi» degǝnni bildüridu. Mumkinqiliki barki, Hudaning Roⱨi Ximxonni tezrǝk Filistiylǝrgǝ ⱨujum ⱪilixⱪa ⱪozƣiƣini bilǝn, lekin u Hudaning Roⱨining xu türtkisigǝ tehiqǝ etiwar ⱪilmaywatatti.

□ 14:6 «Lekin Ximxon bu ixni ata-anisiƣa demidi» — Ximxon «nazariy» bolƣaqⱪa, ⱨeqⱪandaⱪ üzümdin bolƣan nǝrsini yemǝsliki kerǝk idi. Xunga Ximxon üzümzarliⱪ bilǝn mangmay, ata-anisidin ayrilip mangƣan bolsa kerǝk. Lekin ata-anisi «nazariy» bolmiƣaqⱪa üzümzarliⱪtin udul ɵtsǝ bolatti. Xu sǝwǝbtin Ximxonning ata-anisi uning xirni ɵltürginini bilmidi.

□ 14:11 «...ottuz yigitni tepip kǝldi» — ximxunning toyida uningƣa ⱨǝmraⱨ boluxⱪa qaⱪirƣan bolsa kerǝk.

□ 14:15 «yǝttinqi küni...» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «tɵtinqi küni...» deyilidu.

□ 14:17 «Ziyapǝt ɵtküzülgǝn yǝttǝ künidǝ u erining aldida yiƣlapla yürdi» — yaki «Ziyapǝt ɵtküzülgǝn yǝttǝ künlük ziyapǝtning ⱪalƣan waⱪtida u uningƣa (Ximxonƣa) exiliwelip yiƣlapla turdi».

□ 14:19 «Axkelon» — Filistiylǝrning qong bir xǝⱨiri.

□ 14:20 «ⱪoldax bolƣan yigitkǝ...» — yaki «ɵzigǝ aƣinǝ ⱪilƣan yigitkǝ».

□ 15:2 «...uni sizning ⱪoldixingizƣa beriwǝtkǝnidim» — yaki «uni sining aƣinǝnggǝ beriwǝtkǝnidim».

□ 15:4 «üq yüz qilbɵrǝ» — bǝzi tǝrjimilǝrdǝ «üq yüz tülkǝ» deyilidu. Lekin qilbɵrilǝr top bolup yürgǝqkǝ, azraⱪ gɵxni yǝmqük ⱪilix bilǝn ularni tutiwelix tülkilǝrni tutuwelixtin kɵp asan bolidu.

□ 15:5 «etizdiki ormiƣan ziraǝtliri» — ibraniy tilida «etizdiki ɵrǝ turƣan ziraǝtliri» — demǝk, pixay dǝp ⱪalƣan ziraǝtlǝr.

□ 15:8 «Ximxon ularni ⱪir-qap ⱪilip ⱪǝtl ⱪiliwǝtti» — ibraniy tilida «Ximxon ularni yota wǝ paqaⱪliriƣa urup, ularni ɵltürüwǝtti».

□ 15:9 «Leⱨi degǝn jayda yeyildi» — yaki «Leⱨi degǝn jayda jǝnggǝ sǝp tüzdi».

□ 15:15 «u exǝkning yengi bir engǝk sɵngikini kɵrüp...» — kona sɵngǝk bolƣan bolsa, qürüklikidin asanla sunup kǝtkǝn bolatti.

□ 15:16 «Ularni dɵwǝ-dɵwǝ ⱪiliwǝttim» — yaki «Ularni ikki dɵwǝ ⱪiliwǝttim». Bu xeirdin ⱪariƣanda, Ximxon ikki yaki uningdin kɵp ⱪetim Filistiylǝr bilǝn soⱪuxⱪan boluxi mumkin.

□ 15:17 «Ramot-Leⱨi» — «Leⱨining egizliki».

■ 15:18 1Sam. 17:26, 36; 2Sam. 1:2

□ 15:19 «Ən-Ⱨaⱪⱪorǝ» — «pǝryad kɵtürgüqining buliⱪi».

□ 15:20 «Ximxon .... yigirmǝ yilƣiqǝ Israilƣa ⱨakim boldi» — Ximxonning ⱨakim bolƣan waⱪti bǝlkim Abimǝlǝk wǝ Yǝftaⱨning ⱨɵküm sürgǝn waⱪitliri bilǝn zamandax bolsa kerǝk; u Pǝlǝstinning ƣǝrbidǝ, ular xǝrⱪ wǝ ximalida ⱨɵküm sürǝtti.

□ 16:3 «Ⱨebronning udulidiki taƣ» — bǝlkim Gazadin 40 kilometer yiraⱪliⱪta idi.

□ 16:7 «Adǝmlǝr meni yǝttǝ tal ⱪurutulmiƣan yengi ya kiriqi bilǝn baƣlisa...» — Ximxon nazariy bolƣaqⱪa, «yengi ya kiriqliri» ǝslidǝ ɵlük ⱨaywanning jǝsitidin elinidiƣini üqün uningƣa nisbǝtǝn «napak» ⱨesablinatti. Uning gepi yalƣan bolƣini bilǝn, ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ yeⱪin idi; uning küqtünggürlüki uning nazariy bolƣanliⱪidin bolƣan. Uning «yengi» (baxⱪilar ixlǝtmigǝn) deyixining sǝwǝbi «Birsi meni xundaⱪ yengi kiriqlǝr bilǝn baƣlisa, kiriqlǝrning meni napak ⱪilix tǝsiri azraⱪ bolidu» dǝp oyliƣinidin bolsa kerǝk.

□ 16:10 «Mana, sǝn meni aldap, manga yalƣan eytipsǝn! ....» — roxǝnki, «paylap olturƣuqilar» baƣlax usulining nǝtijisini kütüp ɵzliri yoxurunƣan yǝrdin qiⱪmidi. Ximxon ɵydǝ Dililaⱨ bilǝn ikkimizla bar, dǝp oylaydu.

□ 16:13 «dukandiki ɵrüx yip bilǝn» — yaki «dukandiki tǝg yipi bilǝn», yǝni toⱪulmilarning boyiƣa tartilƣan yipi bilǝn.

□ 16:14 «Ximxon uhliƣanda u uning bexidiki yǝttǝ tal qaqni ɵrüx yip bilǝn ⱪoxup ɵrüp...» — muxu sɵzlǝrni kona grek nushisidin alduⱪ.

□ 16:21 «uni mis zǝnjirlǝr bilǝn baƣlap, zindanda un tartixⱪa saldi» — un tartix adǝttǝ ayal kixining ixi idi.

■ 16:28 Ibr. 11:32

□ 17:2 «...tǝnggilǝrni ⱪarƣiding...» — ⱪarƣaxning mǝzmuni bǝlkim «Bu pul bǝrikǝtlik bolmisun, alƣuqi kixigǝ palakǝt qüxürsun» degǝndǝk bolsa kerǝk. «...wǝ buni manga dǝp bǝrding» — ibraniy tilida: «...wǝ mening ⱪulaⱪlirimƣa sɵzliding».

□ 17:4 «...anisi uningdin ikki yüz kümüx tǝnggini elip bir zǝrgǝrgǝ berip, bir oyma but bilǝn bir ⱪuyma but yasatti...» — muxu sɵzdin ⱪariƣanda, apisi niyitidin yenip, pulning bir ⱪismini ɵzidǝ ⱪaldurƣanidi.

□ 17:5 «ǝfod» — «ǝfod» toƣruluⱪ 8:27 wǝ izaⱨatini kɵrüng. «Əfod» ǝslidǝ bax kaⱨin kiyidiƣan alaⱨidǝ birhil kiyim idi. U toƣruluⱪ «Mis.» 28:5-30 wǝ izaⱨatlirini kɵrüng. «tǝrafim» — ibraniy tilidiki sɵz bolup, «ɵy butliri» degǝnni bildüridu. Bu butlar ⱪolda kɵtürgüdǝk kiqik bolup, adǝttǝ kümüxtin yasilatti. Ⱪǝdimki waⱪitlardiki bǝzi butpǝrǝs jǝmiyǝtlǝrdǝ «tǝrafim»ƣa igǝ bolƣan adǝm ɵyning barliⱪ tǝǝlluⱪatining igisi, hojayini dǝp ⱨesablinatti. «... ɵz oƣulliridin birini kaⱨinliⱪⱪa mǝhsus tǝyinlǝp, uni ɵzigǝ kaⱨin ⱪildi» — pǝⱪǝt Ⱨarunning ǝwladlirila kaⱨin boluxⱪa ⱨoⱪuⱪluⱪ idi.

□ 17:6 «Xu künlǝrdǝ Israilda ⱨeq padixaⱨ bolmidi; ⱨǝrkim ɵz nǝziridǝ yahxi kɵrüngǝnni ⱪilatti» — muxu sɵzlǝr, xübⱨisizki, Hudaning waⱪti kǝlgǝndǝ Israilƣa Ɵzi padixaⱨ tǝyinlǝx mǝⱪsitidǝ bolƣanliⱪini kɵrsitidu.

■ 17:6 Ⱨak. 18:1; 21:25

□ 17:7 «Yǝⱨuda jǝmǝtining tǝwǝsidiki Bǝyt-Lǝⱨǝm» — Bǝyt-Lǝⱨǝm Lawiylarƣa bekitilgǝn xǝⱨǝrlǝrdin ǝmǝs idi. Bu kixining xu yǝrgǝ nemigǝ barƣini eniⱪ ǝmǝs.

□ 17:12 «Mikaⱨ bu Lawiy kixini kaⱨinliⱪⱪa mǝhsus tǝyinlidi» — ibraniy tilida: «Mikaⱨ bu Lawiy kixining ⱪolini toldurdi». Bu sɵz muxu yǝrdǝ ikki bisliⱪtur — (1) u Mikaⱨning ⱪolini mǝhsus kaⱨinliⱪ wǝzipisi bilǝn «toldurdi» wǝ (2) (ⱨǝjwiy jǝⱨǝttin) pul bilǝn toldurdi. «Xuning bilǝn Lawiy yigit uningƣa kaⱨin bolup, Mikaⱨning ɵyidǝ turup ⱪaldi» — pǝⱪǝt Ⱨarunning ǝwladlirila kaⱨin boluxⱪa ⱨoⱪuⱪluⱪ idi; baxⱪa Lawiylarning kaⱨin bolux ⱨoⱪuⱪi yoⱪtur, ǝlwǝttǝ.

□ 17:13 «Bir Lawiy kixi manga kaⱨin bolƣini üqün, Pǝrwǝrdigarning manga yahxiliⱪ ⱪilidiƣinini bilimǝn» — demisǝkmu, bu sɵzlǝr pütünlǝy hurapiy bir kɵzⱪarax, ǝlwǝttǝ. 18-babta sɵzlǝrning hataliⱪi qiⱪip turidu.

□ 18:1 «Xu künlǝrdǝ Danlarning ⱪǝbilisi ɵzlirigǝ olturaⱪlixix üqün jay izdǝwatⱪanidi» — «Yǝxua» 19:40-48dǝ bu ixlar bayan ⱪilinidu. Xu ayǝtlǝrdin ⱪariƣanda: «qǝk taxlinip bekitilgǝn miras zeminƣa erixmigǝnidi» degǝnning mǝnisi «...toluⱪ erixǝlmigǝnidi» degǝndǝk bolsa kerǝk.

■ 18:1 Ⱨak. 17:6; 21:25

□ 18:3 «Lawiy yigitning awazini tonup...» — yaki «Lawiy yigitning tǝlǝppuzini tonup...».

□ 18:6 «Mangƣan yolunglar Pǝrwǝrdigarning aldididur» — demǝk, yolunglar Hudaning nǝzirigǝ yahxi kɵrünidu.

□ 18:7 «turmuxining Zidoniylarning ɵrp-adǝtliri boyiqǝ ikǝnlikini» — muxu xǝⱨǝr bǝlkim Zidoniylarning bir mustǝmlikisi bolƣan boluxi mumkin idi. «xu zeminda ularni har ⱪilƣuqi ⱨeqⱪandaⱪ ⱨoⱪuⱪdar yoⱪ idi» — ǝgǝr Laixtikilǝrdin paydilinidiƣan baxⱪa bir yǝrlik ⱨakimiyǝt bar bolsa, Laixni igilǝx üqün muxu ⱨakimiyǝt bilǝnmu soⱪuxux kerǝk bolatti, ǝlwǝttǝ. Xu sɵzning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «ularning üstidǝ nomus ixlarni ǝyiblǝydiƣan ⱨeqⱪandaⱪ ⱨakim yoⱪ idi».

□ 18:12 «Danning lǝxkǝrgaⱨi» — ibraniy tilida «Maⱨanǝⱨ-Dan». «arⱪa tǝripi» — bu sɵzning baxⱪa birhil tǝrjimisi «ƣǝrb tǝripi».

■ 18:12 Ⱨak. 13:25

□ 18:14 «tǝrafim butliri» — 17:5diki izaⱨatni kɵrüng.

■ 18:29 Yǝ. 19:47

□ 18:30 «Gǝrsomning ǝwladi» — ibraniy tilida «Gǝrsomning oƣli».

□ 18:31 «Hudaning ɵyi Xiloⱨda turƣan barliⱪ waⱪitlarda» — Xiloⱨ xǝⱨiri muⱪǝddǝs qedir tunji tiklǝngǝn jay idi («Yǝ.» 18:10, 19:51, «1Sam.» 3:1ni kɵrüng). Sulayman padixaⱨ ibadǝthanini Yerusalemda ⱪuruxtin ilgiri (ⱪaysi waⱪit ikǝnliki bizkǝ namǝlum) Xiloⱨ ibadǝt soruni süpitidǝ ixlitilmǝy taxliwetilgǝnidi («Yǝr.» 7:12ni kɵrüng).

■ 19:1 Ⱨak. 17:6; 18:1; 21:25

□ 19:2 «Lekin u kenizǝk erigǝ wapasizliⱪ ⱪilip...» — yaki «lekin u kenizǝk eridin yamanlap ketip...».

□ 19:9 «andin ǝtǝ sǝⱨǝrdǝ ... ɵyünglǝrgǝ ketinglar» — ibraniy tilida «andin ǝtǝ sǝⱨǝrdǝ ... qediringlarƣa ketinglar».

□ 19:18 «Pǝrwǝrdigarning ɵyi , yǝni muⱪǝddǝs qedir» — xu qaƣda Yerusalemda ǝmǝs, Xiloⱨda idi.

□ 19:22 «lükqǝk» — ibraniy tilida «Belialning (Iblisning) baliliri». Baxⱪa birhil tǝrjimisi «xǝⱨǝrdiki adǝmlǝr, lükqǝklǝr...»

■ 19:22 Yar. 19:1-4; Ⱨox. 9:9; 10:9

□ 19:24 «Mana, mening pak bir ⱪizim bar, yǝnǝ u kixining keniziki bar... silǝr ularni ayaƣ asti ⱪilsanglar mǝyli...» — xu ⱪeri adǝm meⱨmandostluⱪni wǝ meⱨmanlarƣa bolƣan mǝs’uliyǝtqanliⱪni xunqǝ «muⱪǝddǝs» dǝp ⱪarisimu, uning aƣzidin qiⱪⱪan yuⱪiriⱪi gǝpliridin xu qaƣdiki Israillarning buzuⱪqiliⱪ-ǝhlaⱪsizliⱪining ⱪandaⱪ dǝrijigǝ berip yǝtkǝnliki eniⱪ kɵrünidu. Meⱨmanlarning ⱨayatini ⱪoƣdax üqün ɵz ⱨayatini pida ⱪilsa bolatti; lekin ɵz ⱪizini muxu rǝzillǝrgǝ «ⱨǝdiyǝ ⱪilix»ⱪa ⱨǝrⱪandaⱪ wijdan igisigǝ yirginqlik bolsa kerǝk.

□ 19:28 «Lawiy kixi uningƣa: — Ⱪopⱪin, biz mangayli, dedi» — bu qokanning «ƣoja»sining tax yürǝkliki bilǝn xu yǝrlik lükqǝklǝrning rǝzillikining pǝrⱪi barmu?

□ 20:1 «Dandin tartip Bǝǝr-Xebaƣiqǝ yiƣilip, Gilead zeminining hǝlⱪi bilǝn ⱪoxulup...» — Dan xǝⱨiri (18:29dǝ kɵrsitilgǝn) zeminning ximaliy qetidǝ; Bǝǝr-Xeba xǝⱨiri bolsa zeminning jǝnubiy qetidǝ; «Gilead» bolsa zeminning Iordan dǝryasining xǝrⱪ tǝripidiki qǝt ⱪismi idi. Demǝk (Binyamin hǝlⱪidin baxⱪa), pütkül Israilning adǝmliri Mizpaⱨⱪa yiƣildi.

□ 20:3 «... Israillar sürüxtǝ ⱪilip: «bu rǝzil ix ⱪandaⱪ yüz bǝrdi?» — dǝp soridi» — xu qaƣda Binyaminlarning wǝkillirining nǝⱪ mǝydanda bar-yoⱪluⱪi eniⱪ ǝmǝs. Lawiy kixi, xübⱨisizki, kenizikining jǝsitidin bir ⱪismini ularƣimu ǝwǝtkǝn (11:29). Bu soal Binyamin wǝkillirigǝ ⱪoyulƣan bolsa, «Bu rǝzil ixning sǝwǝbini bizgǝ qüxǝndürüp beringlar» degǝndǝk tǝrjimǝ ⱪilinixi kerǝk idi. Lekin 4-ayǝttin ⱪariƣanda soal Lawiy kixigǝ ⱪoyulƣan.

□ 20:5 «...meni dǝp ɵyni ⱪorxiwaldi» — yaki «... mǝn bar ɵyni ⱪorxiwaldi».

□ 20:13 «lükqǝklǝr» — ibraniy tilida «Belialning (Iblisning) baliliri».

■ 20:13 Ⱨak. 19:22; Ⱨox. 9:9; 10:9

■ 20:16 Ⱨak. 3:15

□ 20:18 «Israil ⱪopup Bǝyt-Əlgǝ qiⱪip Hudadin: ... dǝp soriwidi» — bu ayǝttin ⱪariƣanda, Hudaning muⱪǝddǝs qediri gǝrqǝ xu yillarda Xiloⱨda bolsimu («Yǝ.» 18:1, «Ⱨak.» 18:31, 21:12, «1Sam.» 1:3ni kɵrüng), mǝlum sǝwǝbtin (düxmǝnlǝrning tajawuzliri tüpǝylidin?) Bǝyt-Əldǝ waⱪitliⱪ turƣuzulƣan ohxaydu (27-28-ayǝtni kɵrüng).

□ 20:27-28 «Israillar Pǝrwǝrdigardin yol sorap: — ... — dǝp soridi» — xu qaƣda, Israilning Pǝrwǝrdigardin «yol sorixi» xübⱨisizki, bax kaⱨin Finiⱨasning kaⱨinliⱪ kiyimigǝ taⱪalƣan ǝfodtiki «urim wǝ tummim» arⱪiliⱪ idi («Mis.» 28-babni wǝ izaⱨatlirini kɵrüng). Israillarning tartⱪan talapǝtliri, xübⱨisizki, Hudaning pütkül ⱪowmining üstigǝ ⱪoyƣan agaⱨ-jazaliri idi. Hudaning yolidin qiⱪⱪanlar pǝⱪǝt Binyaminlarla ǝmǝs, bǝlki pütkül Israil hǝlⱪi boluxi mumkin idi.

■ 20:29 Yǝ. 8:4

□ 20:33 «Gebadiki» — yaki «Gibeaⱨdiki». «Gibeaⱨ» wǝ «Geba» (a) ohxax bir jay boluxi mumkin, yaki (ǝ) bir-birigǝ intayin yeⱪin ikki jay boluxi mumkin. «qimǝndin qiⱪip kǝldi» — yaki «ƣǝrb tǝrǝptin qiⱪip kǝldi».

□ 20:37 «Gibeaⱨⱪa ⱨujum ⱪilip...» — bu sɵzlǝrning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Gibeaⱨƣiqǝ baxlamqiliⱪ ⱪilip».

□ 20:43 «Geba» — yaki «Gibeaⱨ». Əmma xu zeminning juƣrapiyilik orniƣa ⱪariƣanda u Geba boluxi mumkin. Bu ayǝtning baxⱪa birnǝqqǝ hil tǝrjimiliri bar. «...ularni kün qiⱪix tǝripidiki Gebaning uduliƣiqǝ tohtimay ⱪoƣlap berip, qǝylǝp ɵltürdi» — bu sɵzlǝrning baxⱪa hil tǝrjimisi: «ularni Noⱨaⱨdin ⱪoƣlap berip, Gebaⱨning xǝrⱪ tǝripidiki bir yǝrdǝ qǝylǝp ɵltürdi».

■ 20:47 Ⱨak. 21:13

■ 21:11 Qɵl. 31:17

■ 21:13 Ⱨak. 20:47

□ 21:22 «...jǝngdǝ ularning ⱨǝmmisigǝ hotunluⱪⱪa toluⱪ birdin ⱪiz alalmiduⱪ» — ǝslidǝ Binyaminlardin altǝ yüz kixi ayalsiz ⱪalƣanidi. Israillar Yabǝx-Gileadlar bilǝn jǝng ⱪilip ⱪizdin tɵt yüzni tapⱪanidi, lekin yǝnila ikki yüz adǝm ayalsiz ⱪaldi. Xuning üqün ular «jǝngdǝ ularning ⱨǝmmisigǝ hotunluⱪⱪa toluⱪ birdin ⱪiz alalmiduⱪ» dǝydu. «silǝr ... ⱪizliringlarni ɵz ihtiyarliⱪinglar bilǝn ularƣa bǝrmidinglar; ihtiyarǝn bǝrgǝn bolsanglar, gunaⱨⱪa tartilattinglar» — ularning ǝzlidiki «ⱨeqkim Binyaminlarƣa ɵz ⱪizini bǝrmisun» degǝn ⱪǝsimi bilǝn, «silǝr Xiloⱨtikilǝr ⱪizliringlarni Binyaminlarƣa ihtiyarǝn yatliⱪ ⱪilƣan bolsanglar, gunaⱨkar bolattinglar. Ⱨazir bolsa, ⱪizliringlar bulap ketildi, Xua silǝr gunaⱨkar ⱨesablanmaysilǝr» degǝndǝk mǝntiⱪidǝ bolƣan.

□ 21:25 «...ⱨǝrkim ɵz nǝziridǝ yahxi kɵrüngǝnni ⱪilatti» — 17:6 wǝ izaⱨatini kɵrüng.

■ 21:25 Ⱨak. 17:6; 18:1; 19:1

Rut

1

2

3

4

Rut

1

Əlimǝlǝk ailisining Moabⱪa berixi

1  Batur Ⱨakimlar ⱨɵküm sürgǝn mǝzgildǝ xundaⱪ boldiki, zeminda aqarqiliⱪ yüz bǝrdi. Xu waⱪitta bir adǝm ayali wǝ ikki oƣlini elip Yǝⱨuda zeminidiki Bǝyt-Lǝⱨǝmdin qiⱪip, Moabning sǝⱨralirida bir mǝzgil turup kelixkǝ bardi. □ 2  U kixining ismi Əlimǝlǝk , ayalining ismi Naomi, ikki oƣlining ismi Maⱨlon bilǝn Kilyon idi. Ular Bǝyt-Lǝⱨǝmdǝ olturuⱪluⱪ, Əfrat jǝmǝtidin idi. Ular Moabning sǝⱨrasiƣa kelip xu yǝrdǝ olturaⱪlaxti. 3 Keyin Naomining eri Əlimǝlǝk ɵldi; ayali ikki oƣli bilǝn ⱪaldi. 4 Ular Moab ⱪizliridin ɵzlirigǝ hotun aldi. Birining eti Orpaⱨ, yǝnǝ birining eti Rut idi. Ular xu yǝrdǝ on yildǝk turdi.

5 Maⱨlon bilǝn Kilyon ⱨǝr ikkisi ɵldi; xuning bilǝn apisi eri ⱨǝm oƣulliridin ayrilip yalƣuz ⱪaldi.

Naomi bilǝn Rutning Bǝyt-Lǝⱨǝmgǝ ⱪaytip kelixi

6 Xuning bilǝn ayal ikki kelini bilǝn ⱪopup Moabning sǝⱨrasidin ⱪaytip kǝtmǝkqi boldi; qünki u Pǝrwǝrdigarning Ɵz hǝlⱪini yoⱪlap, axliⱪ bǝrgǝnliki toƣrisidiki hǝwǝrni Moabning sǝⱨrasida turup angliƣanidi. 7 Xuning bilǝn u ikki kelini bilǝn billǝ turƣan yeridin qiⱪip, Yǝⱨuda zeminiƣa ⱪaytixⱪa yolƣa qiⱪti. 8 Naomi ikki kelinigǝ: — ⱨǝr ikkinglar ⱪaytip ɵz ananglarning ɵyigǝ beringlar. Silǝrning mǝrⱨumlarƣa wǝ manga meⱨribanliⱪ kɵrsǝtkininglardǝk Pǝrwǝrdigarmu silǝrgǝ meⱨribanliⱪ kɵrsǝtkǝy! 9 Pǝrwǝrdigar silǝr ikkinglarni ɵz eringlarning ɵyidǝ aram tapⱪuzƣay! — dǝp, ularni sɵyüp ⱪoydi. Ular ⱨɵrkirǝp yiƣlixip 10 uningƣa: — Yaⱪ, biz qoⱪum sening bilǝn tǝng ɵz hǝlⱪingning yeniƣa ⱪaytimiz, — deyixti.

11 Lekin Naomi: — Yenip ketinglar, ǝy ⱪizlirim! Nemixⱪa mening bilǝn barmaⱪqisilǝr? Ⱪorsiⱪimda silǝrgǝ ǝr bolƣudǝk oƣullar barmu? 12  Yenip ketinglar, ǝy ⱪizlirim! Qünki mǝn ⱪerip kǝtkǝqkǝ, ǝrgǝ tegixkǝ yarimaymǝn. Dǝrⱨǝⱪiⱪǝtǝn bügün keqǝ bir ǝrlik boluxⱪa, xundaⱪla oƣulluⱪ boluxⱪa ümid bar degǝndimu, 13  ular yigit bolƣuqǝ sǝwr ⱪilip turattinglarmu? Ularni dǝp baxⱪa ǝrgǝ tǝgmǝy saⱪlap turattinglarmu? Yaⱪ, bolmaydu, ⱪizlirim! Qünki Pǝrwǝrdigarning ⱪoli manga ⱪarxi bolup meni azablaydiƣini üqün, mǝn tartidiƣan dǝrd-ǝlǝm silǝrningkidin tehimu eƣir bolidu, — dedi.□

14  Ular yǝnǝ ⱨɵrkirǝp yiƣlaxti. Orpaⱨ ⱪeynanisini sɵyüp hoxlaxti, lekin Rut uni qing ⱪuqaⱪlap turuwaldi. 15 Naomi uningƣa: — Mana, kelin singling ɵz hǝlⱪi bilǝn ilaⱨlirining yeniƣa yenip kǝtti! Sǝnmu kelin singlingning kǝynidin yenip kǝtkin! — dedi.

16 Lekin Rut jawabǝn: — Mening sening yeningdin ketiximni wǝ sanga ǝgixix niyitimdin yenixni ɵtünmǝ; qünki sǝn nǝgǝ barsang mǝnmu xu yǝrgǝ barimǝn; sǝn nǝdǝ ⱪonsang mǝnmu xu yǝrdǝ ⱪonimǝn; sening hǝlⱪing meningmu hǝlⱪimdur wǝ sening Hudaying meningmu Hudayimdur. 17 Sǝn nǝdǝ ɵlsǝng mǝnmu xu yǝrdǝ ɵlimǝn wǝ xu yǝrdǝ yatimǝn; ɵlümdin baxⱪisi meni sǝndin ayriwǝtsǝ Pǝrwǝrdigar meni ursun ⱨǝm uningdin axurup jazalisun! — dedi. □

18 Naomi uning ɵzigǝ ǝgixip berixⱪa ⱪǝt’iy niyǝt ⱪilƣinini kɵrüp, uningƣa yǝnǝ eƣiz aqmidi.

19 Ikkisi mengip Bǝyt-Lǝⱨǝmgǝ yetip kǝldi. Xundaⱪ boldiki, ular Bǝyt-Lǝⱨǝmgǝ yetip kǝlginidǝ pütkül xǝⱨǝrdikilǝr ularni kɵrüp zilziligǝ kǝldi. Ayallar bolsa: — Bu rasttinla Naomimidu? — deyixti.

20 U ularƣa jawabǝn: — Meni Naomi demǝy, bǝlki «Mara» dǝnglar; qünki Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir manga zǝrdab yutⱪuzdi. □ 21 Toⱪⱪuzum tǝl ⱨalǝttǝ bu yǝrdin qiⱪtim; lekin Pǝrwǝrdigar meni ⱪuruⱪ ⱪaytⱪuzdi. Pǝrwǝrdigar meni ǝyiblǝp guwaⱨliⱪ bǝrdi, Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir meni harliƣanikǝn, nemixⱪa meni Naomi dǝysilǝr? — dedi.□

22  Xundaⱪ ⱪilip Naomi bilǝn kelini Moab ⱪizi Rut Moabning sǝⱨrasidin ⱪaytip kǝldi; ular ikkisi Bǝyt-Lǝⱨǝmgǝ yetip kelixi bilǝn tǝng arpa ormisi baxlanƣanidi.

2

Rutning Boazning etizida baxaⱪ terixi

1 Naomining erigǝ tuƣⱪan kelidiƣan Boaz isimlik bir adǝm bar idi. U Əlimǝlǝkning jǝmǝtidin bolup, intayin bay adǝm idi. ■ 2 Moab ⱪizi Rut Naomiƣa: — Mǝn etizliⱪⱪa baray, birǝrkimning nǝziridǝ iltipat tepip, uning kǝynidin mengip arpa baxaⱪlirini tǝrsǝm? — dedi.

U uningƣa: — Barƣin, ǝy ⱪizim, dedi.□

3 Xuning bilǝn u qiⱪip etizliⱪlarƣa kelip, u yǝrdǝ ormiqilarning kǝynidin baxaⱪ tǝrdi. Bǝhtigǝ yarixa, dǝl u kǝlgǝn etizliⱪ Əlimǝlǝkning jǝmǝti bolƣan Boazning etizliⱪliri idi.

4 Mana, u waⱪitta Boaz Bǝyt-Lǝⱨǝmdin qiⱪip kelip, ormiqilar bilǝn salamlixip: — Pǝrwǝrdigar silǝr bilǝn billǝ bolƣay! — dedi.

Ular uningƣa jawabǝn: — Pǝrwǝrdigar sanga bǝht-bǝrikǝt ata ⱪilƣay! — dedi.

5 Boaz ormiqilarning üstigǝ nazarǝtkǝ ⱪoyulƣan hizmǝtkaridin: — Bu yax qokan kimning ⱪizi bolidu? — dǝp soridi. □

6 Ormiqilarning üstigǝ ⱪoyulƣan hizmǝtkar jawab berip: — Bu Naomi bilǝn billǝ Moabning sǝⱨrasidin ⱪaytip kǝlgǝn Moabiy qokan bolidu. 7 U: «Ormiqilarning kǝynidin ɵnqilǝrning arisidiki qeqilip kǝtkǝn baxaⱪlarni teriwalaymu?» dǝp tǝlǝp ⱪildi. Andin u kelip ǝtigǝndin ⱨazirƣiqǝ ixlǝwatidu; u pǝⱪǝt kǝpidǝ bir’az dǝm aldi, — dedi. □

8 Boaz Rutⱪa: — Əy ⱪizim, anglawatamsǝn?! Sǝn baxaⱪ tǝrgili baxⱪa bir kimning etizliⱪiƣa barmiƣin, bu yǝrdinmu kǝtmǝ, mening dedǝklirim bilǝn birgǝ muxu yǝrdǝ turƣin. □ 9 Diⱪⱪǝt ⱪilƣin, ⱪaysi etizda orma orƣan bolsa, dedǝklǝrgǝ ǝgixip barƣin. Mǝn yigitlǝrgǝ: Uningƣa qeⱪilmanglar, dǝp tapilap ⱪoydum! Əgǝr ussap ⱪalsang berip, idixlardin yigitlirim ⱪuduⱪtin tartⱪan sudin iqkin, — dedi.

10 Rut ɵzini yǝrgǝ etip tizlinip, bexini yǝrgǝ tǝgküzüp tǝzim ⱪilip, uningƣa: — Mǝn bir biganǝ tursam, nemixⱪa manga xunqǝ ƣǝmhorluⱪ ⱪilƣudǝk nǝziringdǝ xunqilik iltipat tapⱪanmǝn? — dedi.

11 Boaz uningƣa jawabǝn: — Ering ɵlüp kǝtkǝndin keyin ⱪeynanangƣa ⱪilƣanliringning ⱨǝmmisi, xundaⱪla sening ata-anangni wǝ ɵz wǝtiningdin ⱪandaⱪ ayrilip, sǝn burun tonumaydiƣan bir hǝlⱪning arisiƣa kǝlgining manga pütünlǝy ayan boldi; 12 Pǝrwǝrdigar ⱪilƣiningƣa muwapiⱪ sanga yandurƣay, sǝn ⱪanatlirining tegidǝ panaⱨ izdigǝn Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar tǝripidin sanga uning toluⱪ in’ami berilgǝy, dedi. 13 Rut jawabǝn: — Əy hojam, nǝziringdǝ iltipat tapⱪaymǝn; mǝn sening dediking boluxⱪimu yarimisammu, sǝn manga tǝsǝlli berip, dedikinggǝ meⱨribanǝ sɵzlǝrni ⱪilding, — dedi. □

14 Tamaⱪ waⱪtida Boaz uningƣa: — Ⱪeni, buyaⱪⱪa kǝlgin, nandin yǝ, nanni sirkigǝ tɵgürgin! — dedi. Rut ormiqilarning yeniƣa kelip olturdi; Boaz ⱪomaqtin elip uningƣa tutti. U uningdin toyƣuqǝ yedi wǝ yǝnǝ azraⱪ axurup ⱪoydi.

15 U baxaⱪ tǝrgili ⱪopⱪanda, Boaz yigitlirigǝ buyrup: — Uni ⱨǝtta ɵnqilǝrning arisida baxaⱪ tǝrgili ⱪoyunglar, uni ⱨeq hijalǝttǝ ⱪaldurmanglar. 16 Ⱨǝtta ⱨǝm uning üqün azraⱪ baxaⱪlarni ɵnqilǝrdin ǝtǝy ayrip, uningƣa tǝrgili qüxürüp ⱪoyunglar, uni ⱨeq ǝyiblimǝnglar, dedi.

17 Xundaⱪ ⱪilip u kǝqkiqǝ etizliⱪta baxaⱪ tǝrdi, teriwalƣanlirini soⱪⱪanda, tǝhminǝn bir ǝfaⱨ arpa qiⱪti. □ 18 Andin u arpisini elip, xǝⱨǝrgǝ kirdi, ⱪeynanisi uning tǝrgǝn arpisini kɵrdi; u yǝnǝ u yǝp toyunƣandin keyin saⱪlap ⱪoyƣinini qiⱪirip uningƣa bǝrdi.

19 Ⱪeynanisi uningƣa: — Sǝn bügün nǝdǝ baxaⱪ tǝrding, nǝdǝ ixliding? Sanga ƣǝmhorluⱪ ⱪilƣan xu kixigǝ bǝht-bǝrikǝt ata ⱪilinƣay! — dedi.

U ⱪeynanisiƣa kimningkidǝ ix ⱪilƣinini eytip: — Mǝn bügün ixligǝn etizning igisining ismi Boaz ikǝn, dedi.

20 Naomi kelinigǝ: — Tiriklǝrgimu, ɵlgǝnlǝrgimu meⱨribanliⱪ ⱪilixtin bax tartmiƣan kixi Pǝrwǝrdigardin bǝht-bǝrikǝt kɵrgǝy! — dedi. Andin Naomi uningƣa yǝnǝ: — U adǝm bizning yeⱪin tuƣⱪinimizdur, u bizni ⱪutⱪuzalaydiƣan ⱨǝmjǝmǝtlǝrdin biridur, — dedi. □

21 Moab ⱪizi Rut yǝnǝ: — U manga yǝnǝ: «Mening yigitlirim pütün ⱨosulumni yiƣip bolƣuqǝ ular bilǝn birgǝ bolƣin» dedi, — dedi.

22 Naomi kelini Rutⱪa: — Əy ⱪizim, birsining sanga yamanliⱪ ⱪilmasliⱪi üqün baxⱪisining etizliⱪiƣa barmay, uning dedǝkliri bilǝn billǝ qiⱪip ixlisǝng yahxidur, dedi.□

23 Xuning bilǝn arpa wǝ buƣday ⱨosuli yiƣilip bolƣuqǝ, Rut Boazning dedǝkliri bilǝn yürüp baxaⱪ tǝrdi. U ⱪeynanisi bilǝn billǝ turuwǝrdi.

3

Rutning hamanƣa berip, Boaz bilǝn kɵrüxüx

1 Xu künlǝrdǝ, ⱪeynanisi Naomi uningƣa: — Əy ⱪizim, ⱨal-ǝⱨwalingning yahxi boluxi üqün, sening aram-bǝhtingni izdimǝymǝnmu?□ 2 Sǝn dedǝkliri bilǝn ixligǝn Boaz bizgǝ tuƣⱪan kelidu ǝmǝsmu? Mana, bügün ahxam u hamanda arpa soruydu. 3 Əmdi sǝn yuyunup-tarinip, ɵzünggǝ ǝtirlik may sürüp, esil kiyimliringni kiyip, hamanƣa qüxkin; lekin u ǝr kixi yǝp-iqip bolmiƣuqǝ, ɵzüngni uningƣa kɵrsǝtmigin.□ 4 U yatⱪanda uning uhlaydiƣan yerini kɵrüwal. Andin sǝn kirip, ayaƣ tǝripini eqip, xu yǝrdǝ yetiwalƣin. Andin u sanga nemǝ ⱪilix kerǝklikini eytidu, — dedi.

5  Rut uningƣa: — Sǝn nemǝ desǝng mǝn xuni ⱪilimǝn, — dedi. 6 U hamanƣa qüxüp, ⱪeynanisi uningƣa tapiliƣandǝk ⱪildi. 7 Boaz yǝp-iqip, kɵnglini hux ⱪilip qǝxning ayiƣiƣa berip yatti. Andin Rut xǝpǝ qiⱪarmay kelip, ayaƣ tǝripini eqip, xu yǝrdǝ yatti. 8 Yerim keqidǝ Boaz qɵqüp, aldiƣa engixkǝndǝ, mana bir ayal ayiƣida yatatti!□

9 Kim sǝn?! — dǝp soridi u.

Rut jawabǝn: — Mǝn hizmǝtkaring Rut bolimǝn. Sǝn mening ⱨǝmjǝmǝt-nijatkarim bolƣining üqün hizmǝtkaringning üstigǝ tonungning etikini yeyip ⱪoyƣaysǝn, — dedi.□

10 U jawabǝn: — Əy ⱪizim, Pǝrwǝrdigardin bǝht-bǝrikǝt tapⱪaysǝn! Sening keyin kɵrsǝtkǝn sadaⱪǝt-meⱨribanliⱪing ilgiri kɵrsǝtkiningdinmu artuⱪtur; qünki seni izdigǝn yigitlǝr, mǝyli kǝmbǝƣǝl bolsun, bay bolsun, ularning kǝynidin kǝtmiding.□ 11 I ⱪizim, ǝmdi ⱪorⱪmiƣin! Deginingning ⱨǝmmisini orundap berimǝn; qünki pütkül xǝⱨirimizdiki mɵtiwǝrlǝr seni pǝzilǝtlik ayal dǝp bilidu.□

12  Durus, sanga ⱨǝmjǝmǝt-nijatkar bolƣinim rast; lekin sening mǝndin yeⱪinraⱪ yǝnǝ bir ⱨǝmjǝmǝting bar. 13 Əmdi keqiqǝ bu yǝrdǝ ⱪalƣin; ǝtǝ sǝⱨǝrdǝ ǝgǝr u ⱨǝmjǝmǝtlik ⱨoⱪuⱪini ixlitip seni elixni halisa, u alsun; lekin ⱨǝmjǝmǝtlik ⱨoⱪuⱪi boyiqǝ seni almisa, Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, mǝn sanga ⱨǝmjǝmǝtlik ⱪilip seni alay. Tang atⱪuqǝ bu yǝrdǝ yetip turƣin! — dedi.

14 U uning ayiƣida tang atⱪuqǝ yetip, kixilǝr bir-birini tonuƣudǝk boluxtin burun ⱪopti. Qünki Boaz: — bir ayalning hamanƣa kǝlginini ⱨeqkim bilmisun, dǝp eytⱪanidi.□

15 U yǝnǝ Rutⱪa: — Sǝn kiygǝn yepinqini eqip turƣin, dedi. U uni eqip turuwidi, Boaz arpidin altǝ kǝmqǝn kǝmlǝp berip, uning ɵxnisigǝ artip ⱪoydi. Andin u xǝⱨǝrgǝ kirdi. □ 16 Rut ⱪeynanisining yeniƣa kǝldi. U: — Əy ⱪizim, sǝn ⱨazir kim?! — dǝp soridi. Xuning bilǝn u ⱪeynanisiƣa u kixining ⱪilƣanlirining ⱨǝmmisini dǝp bǝrdi. □ 17 U: — U bu altǝ kǝmqǝn arpini manga bǝrdi, qünki u: «ⱪeynanangning yeniƣa ⱪuruⱪ ⱪol ⱪaytip barmiƣin» dedi, — dedi.

18 Naomi: — Əy ⱪizim, bu ixning ahirining ⱪandaⱪ bolidiƣinini bilgüqǝ muxu yǝrdǝ tǝhir ⱪilƣin; qünki u adǝm bügün muxu ixni pütküzmǝy aram almaydu, dedi.

4

Boazning Rutni nikaⱨiƣa elixi, ⱨǝmjǝmǝt-nijatkarliⱪ burqini ada ⱪilixi

1 Boaz xǝⱨǝr dǝrwazisiƣa qiⱪip, xu yǝrdǝ olturdi. Mana, u waⱪitta Boaz eytⱪan ⱨeliⱪi ⱨǝmjǝmǝtlik ⱨoⱪuⱪiƣa igǝ kixi keliwatatti. Boaz uningƣa: — Əy buradǝr, kelip bu yǝrdǝ olturƣin, dewidi, u kelip olturdi. □

2 Andin Boaz xǝⱨǝrning aⱪsaⱪalliridin on adǝmni qaⱪirip, ularƣimu: — Bu yǝrdǝ olturunglar, dedi. Ular olturƣanda 3 u ⱨǝmjǝmǝtlik ⱨoⱪuⱪiƣa igǝ kixigǝ: — Moabning sǝⱨrasidin yenip kǝlgǝn Naomi ⱪerindiximiz Əlimǝlǝkkǝ tǝwǝ xu zeminni satmaⱪqi boluwatidu. 4 Xunga mǝn muxu ixni sanga hǝwǝrlǝndürmǝkqi idim, xundaⱪla muxu yǝrdǝ olturƣanlarning aldida wǝ hǝlⱪimning aⱪsaⱪallirining aldida «Buni setiwalƣin» demǝkqimǝn. Sǝn ǝgǝr ⱨǝmjǝmǝtlik ⱨoⱪuⱪiƣa asasǝn alay desǝng, alƣin; ⱨǝmjǝmǝtlik ⱪilmay, almaymǝn desǝng, manga eytⱪin, mǝn buni bilǝy; qünki sǝndin awwal baxⱪisining ⱨǝmjǝmǝtlik ⱨoⱪuⱪi bolmaydu; andin sǝndin keyin mening ⱨoⱪuⱪum bar, dedi.

U kixi: — Ⱨǝmjǝmǝtlik ⱪilip uni alimǝn, dedi.

5 Boaz uningƣa: — Undaⱪta yǝrni Naomining ⱪolidin alƣan künidǝ mǝrⱨumning mirasiƣa uning nami bilǝn atalƣan birǝr ǝwladi ⱪalduruluxi üqün mǝrⱨumning ayali, Moab ⱪizi Rutnimu elixing kerǝk, — dedi.□

6  Ⱨǝmjǝmǝt kixi: — Undaⱪ bolsa ⱨǝmjǝmǝtlik ⱨoⱪuⱪumni ixlitip etizni alsam bolmiƣudǝk; alsam ɵz mirasimƣa ziyan yǝtküzgüdǝkmǝn. Ⱨǝmjǝmǝtlik ⱨoⱪuⱪini sǝn ɵzüng ixlitip, yǝrni setiwalƣin; mǝn ixlitǝlmǝymǝn, dedi.□

7 Ⱪǝdimki waⱪitlarda Israilda ⱨǝmjǝmǝtlik ⱨoⱪuⱪiƣa yaki almaxturux-tegixix ixiƣa munasiwǝtlik mundaⱪ bir rǝsim-ⱪaidǝ bar idi: — ixni kǝsmǝk üqün bir tǝrǝp ɵz kǝxini selip, ikkinqi tǝrǝpkǝ berǝtti. Israilda soda-setiⱪni bekitixtǝ mana muxundaⱪ bir usul bar idi.■ 8 Xunga ⱨǝmjǝmǝt ⱨoⱪuⱪiƣa igǝ kixi Boazƣa: — Sǝn uni alƣin, dǝp, ɵz kǝxini seliwǝtti.□ 9 Boaz aⱪsaⱪallarƣa wǝ kɵpqilikkǝ: — Silǝr bügün mening Əlimǝlǝk kǝ tǝwǝ bolƣan ⱨǝmmini, xundaⱪla Kilyon bilǝn Maⱨlonƣa tǝwǝ bolƣan ⱨǝmmini Naomining ⱪolidin alƣinimƣa guwaⱨtursilǝr. 10 Uning üstigǝ mǝrⱨumning nami ⱪerindaxliri arisidin wǝ xǝⱨirining dǝrwazisidin ɵqürülmǝsliki üqün mǝrⱨumning mirasiƣa uning nami bolƣan birǝr ǝwladi ⱪaldurulsun üqün Maⱨlonning ayali, Moab ⱪizi Rutni hotunluⱪⱪa aldim. Silǝr bügün buningƣa guwaⱨtursilǝr, dedi. □  

Boaz Rutni ɵz ǝmrigǝ ilixi arⱪiliⱪ yǝrni ⱪayturup setiwalidu

11 Dǝrwazida turƣan ⱨǝmmǝ hǝlⱪ bilǝn aⱪsaⱪallar: — Biz guwaⱨturmiz. Pǝrwǝrdigar sening ɵyünggǝ kirgǝn ayalni Israilning jǝmǝtini bǝrpa ⱪilƣan Raⱨilǝ bilǝn Leyaⱨ ikkisidǝk ⱪilƣay; sǝn ɵzüng Əfrataⱨ jǝmǝti iqidǝ bayaxat bolup, Bǝyt-Lǝⱨǝmdǝ nam-izziting ziyadǝ bolƣay; □  ■ 12 Pǝrwǝrdigar sanga bu yax qokandin tapⱪuzidiƣan nǝsling tüpǝylidin sening jǝmǝting Tamar Yǝⱨudaƣa tuƣup bǝrgǝn Pǝrǝzning jǝmǝtidǝk bolƣay! — dedi.■

Padixaⱨ Dawut Boaz bilǝn Rutning ǝwladidur

13 Andin Boaz Rutni ǝmrigǝ elip, uningƣa yeⱪinliⱪ ⱪildi. Pǝrwǝrdigar uningƣa xapaǝt ⱪilip, u ⱨamilidar bolup bir oƣul tuƣdi. 14 Ⱪiz-ayallar Naomiƣa: — Israilning arisida sanga ⱨǝmjǝmǝt-nijatkar nǝslini üzüp ⱪoymiƣan Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturulsun! Xu nǝslingning nami Israilda izzǝt-abruyluⱪ bolƣay! □ 15  U sanga jeningni yengiliƣuqi ⱨǝm ⱪeriƣiningda seni ǝzizliƣuqi bolidu; qünki seni sɵyidiƣan, sanga yǝttǝ oƣuldin ǝwzǝl bolƣan kelining uni tuƣdi, — dedi. 16  Naomi balini elip, baƣriƣa basti wǝ uningƣa baⱪⱪuqi ana boldi. □ 17 Uningƣa ⱪoxna bolƣan ayallar «Naomiƣa bir bala tuƣuldi» dǝp, uningƣa isim ⱪoydi. Ular uningƣa «Obǝd» dǝp at ⱪoydi. U Yǝssǝning atisi boldi, Yǝssǝ Dawutning atisi boldi.□

Dawut padixaⱨ, yǝni Dawut pǝyƣǝmbǝrning nǝsǝbnamisi

18 Pǝrǝzning nǝsǝbnamisi tɵwǝndikidǝktur: — Pǝrǝzdin Ⱨǝzron tɵrǝldi, ■ 19 Ⱨǝzrondin Ram tɵrǝldi, Ramdin Amminadab tɵrǝldi, 20 Amminadabtin Naⱨxon tɵrǝldi, Naⱨxondin Salmon tɵrǝldi, 21 Salmondin Boaz tɵrǝldi, Boazdin Obǝd tɵrǝldi, 22 Obǝdtin Yǝssǝ tɵrǝldi wǝ Yǝssǝdin Dawut tɵrǝldi.

□ 1:1 «mǝzgildǝ» — ibraniy tilida «künlǝrdǝ». «sǝⱨralirida» — ibraniy tilida «etizliⱪlirida». Moabtikilǝr Yǝⱨudiylarƣa ɵq idi. Bu Əlimǝlǝk wǝ ailisidikilǝrning Moabning xǝⱨǝrlirigǝ ǝmǝs, bǝlki sǝⱨrasiƣa berixining bir sǝwǝbi bolsa kerǝk.

□ 1:13 «Mǝn tartidiƣan dǝrd-ǝlǝm silǝrningkidin tehimu eƣir bolidu» — gǝrqǝ Rut bilǝn Orpaⱨ ⱨǝr ikkisi eridin ayrilix azabini tartⱪan tul hotunlar bolsimu, Naomining azabi tehimu eƣir idi; uning eridin ⱨǝm ikki oƣlidin ayrilip ⱪelix azabi bar idi. Uning üstigǝ, u ikki kelinining ɵzidǝk yaⱪa yurtta tul bolup turux dǝrdini taritixini halimaytti. Bu sɵzning yǝnǝ ikki tǝrjimisi bar: «Mǝn silǝr üqün (tul ⱪalƣanliⱪinglardin) intayin azablinimǝn» yaki «Mening dǝrd-ǝlimim silǝrgǝ bǝk eƣir yük bolup ⱪalidu, silǝr kɵtürǝlmǝysilǝr»

□ 1:17 «Pǝrwǝrdigar meni ursun ⱨǝm uningdin axurup jazalisun!» - ibraniy tilida: «... Pǝrwǝrdigar mangimu xundaⱪ ⱪilsun wǝ uningdin axurup ⱪilsun!»

□ 1:20 «Meni Naomi demǝy...» — «Naomi» degǝnning mǝnisi: «yeⱪimliⱪ», «kɵngüllük», «ⱨuruzluⱪ»; «Mara» bolsa «aqqiⱪ», «ǝlǝmlik», «zǝrdabliⱪ» degǝn mǝnidǝ.

□ 1:21 «Pǝrwǝrdigar meni ǝyiblǝp guwaⱨliⱪ bǝrdi» — baxⱪa birhil tǝrjimiliri: — «Pǝrwǝrdigar manga ⱪarxi qiⱪti» yaki «meni azablidi». Bu sɵzlǝr toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 2:1 Mat. 1:5

□ 2:2 «Baxaⱪ terix» - Tǝwrat ⱪanuni boyiqǝ namrat kixilǝr wǝ yaⱪa yurtluⱪlarning ormiqilarning arⱪisidin qeqilip kǝtkǝn baxaⱪlarni terixigǝ ruhsǝt berilixi kerǝk («Law.» 19:9-10ni kɵrüng). Gǝrqǝ Naomining ɵzining bir parqǝ etizi bar bolsimu (4:3), uningƣa xu pǝsildǝ birnǝrsǝ terilmiƣanidi. Rut muxu iltimasi bilǝn Naomini «baxaⱪ terix» hijalǝtqilikidin ⱪutⱪuzidu, ǝlwǝttǝ.

□ 2:5 «Hizmǝtkaridin» - ibraniy tilida «yigitidin». «Bu yax qokan kimning ⱪizi bolidu? » - Xu qaƣda Rut tehi tul bolƣaqⱪa, xuningƣa yarixa alaⱨidǝ kiyimlirini kiywatⱪan idi. 3:3ni wǝ izaⱨatini kɵrüng.

□ 2:7 «Kǝpidǝ» - ibraniy tilida «ɵydǝ». Orma mǝzgildǝ ormiqilar bǝlkim etizliⱪta dǝm elixⱪa waⱪitliⱪ kǝpǝ salƣan bolsa kerǝk.

□ 2:8 «Dedǝklirim bilǝn birgǝ muxu yǝrdǝ turƣin» - dedǝklǝrning ixi bǝlkim arpa paylirini yiƣip ɵnqǝ ⱪilix idi. Rut «ularning ⱪexida» ixlisǝ kɵprǝk baxaⱪlarni terǝlǝytti, ǝlwǝttǝ.

□ 2:13 «dediking» - ibraniy tilida «dedǝk»ni tǝswirlǝydiƣan ikki sɵz bar. Rut bu ayǝttǝ bulardin ǝng tɵwǝn orunni kɵrsitidiƣan sɵzni ixlitip ɵzini tǝswirlǝydu.

□ 2:17 «Bir ǝfaⱨ arpa» - tǝhminǝn 15 kilogramqǝ idi.

□ 2:20 «Bizni ⱪutⱪuzalaydiƣan ⱨǝmjǝmǝtlǝrdin biri» - (««ⱨǝmjǝmǝt-nijatkar»imizdin biri» yaki ««ⱨǝmjǝmǝt-ⱪutⱪuzƣuqi»imizdin biri») — bu ibraniy tilida «goel» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Bu sɵzining alaⱨidǝ mǝnisi bar. Birsi namratliⱪtin ɵzini ⱪulluⱪⱪa setiwǝtkǝn bolsa yaki baxⱪa ⱪiyin ǝⱨwalƣa uqrap mal-mülükini satⱪan bolsa, Musa pǝyƣǝmbǝr tapxuruwalƣan ⱪanunƣa asasǝn, xu kixining yeⱪin uruⱪ-tuƣⱪanliri, ⱨǝmjǝmǝtlirining uni ⱨɵrlükkǝ qiⱪirip ⱪutⱪuzux ⱨoⱪuⱪi bar idi. Demǝk, u setiwalƣuqiƣa adil bir baⱨada pul bǝrsila, u uning ɵz ⱪerindixini ⱨɵr ⱪilip ⱪutⱪuzux ⱨoⱪuⱪi bar idi. Ⱨoⱪuⱪni ixlitix ⱨǝmjǝmǝtining ɵz ihtiyarliⱪi bilǝn bolatti, ǝlwǝttǝ. U ⱨoⱪuⱪini ixlǝtmǝkqi bolsa, ⱨeqkim uni tosalmaytti. Naomi muxu yǝrdǝ: «Bizdin hǝwǝr elix mǝs’uliyiti bolƣan yeⱪin tuƣⱪanlirimizdin biri bar» demǝkqi bolidu.

□ 2:22 «Birsining sanga yamanliⱪ ⱪilmasliⱪi üqün» - Naomining bu agaⱨ sɵzliri bizgǝ «Batur Ⱨakimlar» dǝwridiki omumiy ǝⱨwalni ayan ⱪilsa kerǝk.

□ 3:1 «Sening aram-bǝhtingni izdimǝymǝnmu?» - Naomining muxu «aram-bǝht» degini Rutni ⱪaytidin ɵy-oqaⱪliⱪ ⱪilixni kɵrsitidu.

□ 3:3 «Ɵzünggǝ ǝtirlik may sürüp» - ibraniy tilida «ɵzüngni mǝsiⱨ ⱪilip» yaki «ɵzüngni mǝsiⱨlǝp».

□ 3:8 «Qɵqüp, ...» - baxⱪa birhil tǝrjimisi «titrǝp ketip, ...». Ⱨeqbolmiƣanda, Boaz putliriƣa soƣuⱪ urulƣanda oyƣinip kǝtkǝn bolsa kerǝk. «Engixkǝndǝ» - baxⱪa birhil tǝrjimisi «ɵrülgǝndǝ»

□ 3:9 «Hizmǝtkaring» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, ibraniy tilida «dedǝk»ni tǝswirlǝydiƣan ikki sɵz bar. Bu ayǝttǝ Rut ornini yuⱪiriraⱪ kɵrsitidiƣan sɵzni ɵzigǝ ixlǝtti (2:13ni wǝ izaⱨatni kɵrüng) «Ⱨǝmjǝmǝt-nijatkar» degǝn uⱪum toƣruluⱪ 2:20ni wǝ izaⱨatni kɵrüng. «Toningning etikini hizmǝtkaringning üstigǝ yepip ⱪoyƣaysǝn» - Rut eytⱪan «Toningning etikini hizmǝtkaringning üstigǝ yepip ⱪoyƣaysǝn» degǝn ibarǝ: — «Meni sayǝngning astiƣa alƣin, meni ǝmringgǝ alƣin» degǝnni wǝ ɵzining Boazning ayali boluxⱪa razi ikǝnlikini bildüridu. Hudamu Israilni ɵz ⱪaniti astiƣa alƣanliⱪi toƣruluⱪ xu sɵzni ⱪilƣan — «Əz.» 16:8ni kɵrüng.

□ 3:10 «Seni izdigǝn yigitlǝr» - Boazning sɵzigǝ ⱪariƣanda (xübⱨisizki, u ⱨǝm tirixqan ⱨǝm qirayliⱪ bolƣaqⱪa) Rutni birⱪanqǝ yigit izdǝp kǝlgǝn. Lekin Rut ɵz mǝyligǝ ǝgixip ularni tallimay, bǝlki orniƣa ⱪeynanisi Naomiƣa yahxi bolsun dǝp rǝⱨmǝtlik erigǝ «ⱨǝmjǝmǝt-nijatkar» bolƣan Boazning panaⱨliⱪini izdigǝn. Xuning bilǝn Boaz Rutning ⱪilƣini toƣruluⱪ: «Sening keyin kɵrsǝtkǝn sadaⱪǝt-meⱨribanliⱪing ilgiri kɵrsǝtkiningdinmu artuⱪtur» dǝydu. Rutning «ilgiri kɵrsǝtkǝn (sadaⱪǝt-meⱨribanliⱪi)» bolsa ⱪeynanisiƣa bolƣan sadaⱪǝtlikini, uningƣa ⱨǝmraⱨ bolup ɵz yurtini taxlap Israillarning arisiƣa kǝlgǝnlikini kɵrsitidu. Boazning «Sǝn keyin kɵrsǝtkǝn sadaⱪǝt-meⱨribanliⱪ» degini bolsa ɵzini izdigǝnlikini kɵrsitidu.

□ 3:11 «Pütkül xǝⱨirimizdiki mɵtiwǝrlǝr» - ibraniy tilida «hǝlⱪimning xǝⱨirining dǝrwazisidiki kixilǝr» — ⱪǝdimki zamanda «xǝⱨǝrning dǝrwazisi» aⱪsaⱪallar wǝ mɵtiwǝrlǝr olturidiƣan jay idi; xu yǝrdǝ sot eqilatti. Xunga Boazning sɵzining toluⱪ mǝnisi «Mening xǝⱨirimdiki barliⱪ mɵtiwǝrlǝr seni pǝzilǝtlik ayal dǝp ⱪaraydu».

□ 3:14 «Eytⱪanidi» - ibraniy tilida «eytⱪanidi» yaki «oyliƣanidi» degǝn mǝnǝ birla sɵz bilǝn ipadilinidu. Biz bu yǝrdǝ «eytⱪanidi» dǝp tǝrjimǝ ⱪilduⱪ.

□ 3:15 «Altǝ kǝmqǝn» - bǝlkim «altǝ ǝfaⱨ», yǝni 27-45 kilogramni kɵrsitixi mumkin.

□ 3:16 «Sǝn ⱨazir kim?» - Naomining bu soali bilǝn Rutning ⱨazirⱪi salaⱨiyitini soraydu: u: «Ⱨazir sǝn Boazning ayali boldungmu-yoⱪ?» degǝn mǝnini bildüridu.

□ 4:1 «Əy buradǝr!» - ibraniy tilida «Əy, palanqi-pokunqi!» deyilidu. Bu adǝm bǝlkim Rut wǝ Naomiƣa ⱪarita ⱨǝmjǝmǝtlik burqini ɵz üstigǝ elixni rǝt ⱪilƣaqⱪa, u bu bayanda namsiz ⱪalƣan bolsa kerǝk.

□ 4:5 «Moab ⱪizi Rutnimu elixing kerǝk» — «Law.» 25:25-34 wǝ 47-55gǝ, wǝ «Ⱪan.» 25:5-10ƣa ⱪarang. «Rut» 4:6-12-ayǝttiki ixlarƣa ⱪariƣanda, Bǝyt-Lǝⱨǝmdǝ «pǝrzǝntsiz ⱪalƣan ⱪerindixining tul hotunini elix» toƣrisidiki bǝlgilimǝ bǝja kǝltürülüwatⱪanda, ⱪoxumqǝ maddilar ⱪoxulƣan bolsa kerǝk (ǝslidiki ⱪanun bǝlgilimisi boyiqǝ, birsi pǝrzǝntsiz ɵlgǝn bolsa, uning akisi yaki ukisi uning mirasiƣa mirashor ⱪaldurux üqün tul hotunini elix kerǝk idi; Bǝyt-Lǝⱨǝmdikilǝr muxu bǝlgilimigǝ aka-ukisidin baxⱪa barliⱪ uruⱪ-tuƣⱪanlirinimu ɵz iqigǝ alidu, dǝp ⱪoxⱪan ohxaydu). «Yar.» 38:8-10nimu kɵrüng.

□ 4:6 «mǝn xu ⱨoⱪuⱪni ixlitǝlmǝymǝn» - bu kixi bǝlkim: «Əgǝr Ruttin pǝrzǝnt kɵrsǝm, ular mening balilirim ⱨesablanmaydu; ⱨalbuki, ular baxⱪa ayalimdin bolƣan pǝrzǝntlirim bilǝn tǝng mening mirasimƣa waris boluxi mumkin, xuning bilǝn ɵz pǝrzǝntlirim erixidiƣan mirasining ülüxi ǝslidikidin azlap ketidu» dǝp oylisa kerǝk; xunga u «almaymǝn» degǝn ⱪararƣa kǝlgǝn.

■ 4:7 Ⱪan. 25:7

□ 4:8 «Ɵz kexini seliwǝtti» - bu kǝxni Boaz elip ketidu. U mǝzkur soda-setiⱪⱪa ispat bolidu. Kǝx bǝlkim bir parqǝ yǝrning tǝwǝlikigǝ simwol boluxi mumkin idi («Ⱪan.» 11:24 wǝ 25:7-10ni kɵrüng).

□ 4:10 «Xǝⱨǝrning dǝrwazisi» - oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, «xǝⱨǝrning dǝrwazisi» ⱪǝdimki zamanlarda aⱪsaⱪallar wǝ mɵtiwǝrlǝr olturidiƣan jay idi.

□ 4:11 «Raⱨilǝ wǝ Leyaⱨ» - Yaⱪupning ikki ayali bolup, kɵp pǝrzǝnt kɵrgǝn.

■ 4:11 Yar. 29:32-35; 30:1-25; 35:17, 18

■ 4:12 Yar. 38:29; 1Tar. 2:4; Mat. 1:3

□ 4:14 «ⱨǝmjǝmǝt-nijatkar» - xu «ⱨǝmjǝmǝt-nijatkar» bolsa tuƣulƣan bala ɵzidur. 15-ayǝtni kɵrüng.

□ 4:16 «baⱪⱪuqi ana» — bǝlkim ⱪanun jǝⱨǝttin balining ataⱪ anisi bolƣanliⱪini kɵrsitixi mumkin.

□ 4:17 «Obǝd» — «ⱪul», «hizmǝtkar» degǝn mǝnidǝ. «Dawut» — Dawut padixaⱨ, Dawut pǝyƣǝmbǝr.

■ 4:18 1Tar. 2:5; Mat. 1:3

Samu'il «1»

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

Samu'il «1»

1

Dǝrd-ǝlǝmdin bolƣan tilǝk

1 Əfraim taƣliⱪidiki Ramataim-Zofimda Əlkanaⱨ isimlik bir kixi bar idi. U Əfraimliⱪ bolup, Yǝroⱨamning oƣli, Yǝroⱨam Elihuning oƣli, Elihu Tohuning oƣli, Tohu Zufning oƣli idi. ■ 2 Uning ikki ayali bar idi. Birsining ismi Ⱨannaⱨ, yǝnǝ birsining ismi Pǝninnaⱨ idi. Pǝninnaⱨning baliliri bar idi, lekin Ⱨannaⱨning balisi yoⱪ idi. 3 Bu adǝm ⱨǝr yili ɵz xǝⱨiridin samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa sǝjdǝ ⱪilip ⱪurbanliⱪ sunƣili Xiloⱨƣa baratti. U yǝrdǝ Əlining Hofniy wǝ Finiⱨas degǝn ikki oƣli Pǝrwǝrdigarning kaⱨinliri bolup ixlǝytti. ■ 4 Ⱨǝr ⱪetim Əlkanaⱨ ⱪurbanliⱪ ⱪilƣan künidǝ u ⱪurbanliⱪtin ayali Pǝninnaⱨ wǝ uning ⱨǝrbir oƣul-ⱪizliriƣa ɵz ülüxini berǝtti. 5 Əmma Ⱨannaⱨƣa bolsa u ikki ⱨǝssilik ülüx berǝtti; qünki u Ⱨannaⱨni tolimu sɵyǝtti. Lekin Pǝrwǝrdigar uni tuƣmas ⱪilƣanidi. □ 6 Pǝrwǝrdigarning uni tuƣmas ⱪilƣanliⱪidin uning kündǝx rǝⱪibi Pǝninnaⱨ Ⱨannaⱨni azablax üqün uning bilǝn ⱪattiⱪ ⱪerixatti. 7 Wǝ ⱨǝr yili, Ⱨannaⱨ ⱨǝr ⱪetim Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ qiⱪⱪanda, Pǝninnaⱨ uningƣa azar berǝtti. Pǝninnaⱨ xundaⱪ ⱪilƣaqⱪa, u yiƣlap ⱨeq nemǝ yemǝytti. □
8 Ahiri uning eri Əlkanaⱨ uningƣa: — I Ⱨannaⱨ, nemixⱪa yiƣlaysǝn? Nemixⱪa birnǝrsǝ yemǝysǝn? Nemixⱪa kɵnglüng azar yǝydu? Mǝn ɵzüm sanga on oƣuldin ǝwzǝl ǝmǝsmu?! — dedi.■

9 Ular Xiloⱨda yǝp-iqkǝndin keyin (Əli degǝn kaⱨin xu qaƣda Pǝrwǝrdigarning ibadǝthanisining ixiki yenidiki orunduⱪta olturatti) Ⱨannaⱨ dastihandin turdi; 10  u ⱪattiⱪ azab iqidǝ Pǝrwǝrdigarƣa dua ⱪilip zar-zar yiƣlaytti. 11 U ⱪǝsǝm iqip: — I samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, ǝgǝr dedikingning dǝrdigǝ yetip, meni yad etip dedikingni untumay, bǝlki dedikinggǝ bir oƣul bala ata ⱪilsang, uni pütün ɵmrining künliridǝ Sǝn Pǝrwǝrdigarƣa beƣixlaymǝn; uning bexiƣa ustira ⱨeqⱪaqan selinmaydu, dedi.□  ■

12  U Pǝrwǝrdigarning aldida duasini dawam ⱪiliwatⱪanda, Əli uning aƣziƣa ⱪarap turdi; 13  qünki Ⱨannaⱨ duani iqidǝ ⱪilƣaqⱪa lǝwliri midirlawatⱪini bilǝn awazi anglanmaytti. Xunga Əli uni mǝst bolup ⱪaptu, dǝp oylidi. 14  Əli uningƣa: — Ⱪaqanƣiqǝ mǝst yürisǝn? Xarabingni ɵzüngdin neri ⱪil, dedi.

15  Lekin Ⱨannaⱨ jawabǝn: — Undaⱪ ǝmǝs, i ƣojam! Kɵngli sunuⱪ bir mǝzlummǝn. Mǝn xarabmu, ⱨaraⱪmu iqmidim, bǝlki jenim dǝrdini Pǝrwǝrdigarning aldida tɵktüm; ■ 16  dedǝklirini yaman hotun dǝp bilmigǝyla. Qünki mening zor dǝrdim wǝ azablirimdin bu küngiqǝ xundaⱪ nida ⱪiliwatimǝn, dedi.□

17  Əli uningƣa jawab berip: — Tinq-aman ⱪaytⱪin; Israilning Hudasi Ɵzidin tiligǝn iltijayingni ijabǝt ⱪilƣay, dedi.

18  Ⱨannaⱨ: — Dedǝkliri kɵz aldilirida iltipat tapⱪay, dedi. U xularni dǝp qiⱪip, ƣiza yedi wǝ xuningdin keyin qirayida ilgirikidǝk ƣǝmkinlik kɵrünmidi.

19  Ular ǝtisi tang sǝⱨǝrdǝ ornidin turup Pǝrwǝrdigarning ⱨuzurida sǝjdǝ ⱪilip bolup, Ramaⱨdiki ɵyigǝ yenip kǝldi. Əlkanaⱨ ayali Ⱨannaⱨƣa yeⱪinqiliⱪ ⱪildi; Pǝrwǝrdigar uni ǝsligǝnidi. 20  Ⱨannaⱨ ⱨamilidar bolup, waⱪti-saiti toxup, bir oƣul tuƣdi. U: «Mǝn uni Pǝrwǝrdigardin tilǝp aldim» dǝp, ismini Samuil ⱪoydi.□

Ⱨannaⱨ Samuilni Pǝrwǝrdigarƣa ataydu

21  Uning eri Əlkanaⱨ ɵyidiki ⱨǝmmisi bilǝn Pǝrwǝrdigarƣa atidiƣan ⱨǝr yilliⱪ ⱪurbanliⱪni ⱪilƣili wǝ ⱪilƣan ⱪǝsimini ada ⱪilix üqün Xiloⱨƣa qiⱪti. 22  Lekin Ⱨannaⱨ billǝ barmay erigǝ: — Bala ǝmqǝktin ayrilƣandila andin mǝn uning Pǝrwǝrdigarning aldida ⱨazir boluxi üqün uni elip barimǝn; xuning bilǝn u u yǝrdǝ mǝnggü turidu, dedi. 23  Eri Əlkanaⱨ uningƣa: — Ɵzünggǝ nemǝ yahxi kɵrünsǝ, xuni ⱪilƣin. Uni ǝmqǝktin ayriƣuqǝ turup turƣin. Pǝrwǝrdigar Ɵz sɵz-kalamiƣa ǝmǝl ⱪilƣay, dedi. Ayali ɵydǝ ⱪelip balisi ǝmqǝktin ayrilƣuqǝ emitti. 24  Balisi ǝmqǝktin ayrilƣandin keyin u uni elip, xundaⱪla üq buⱪa, bir ǝfaⱨ un wǝ bir tulum xarabni elip Pǝrwǝrdigarning Xiloⱨdiki ɵyigǝ apardi. Bala bolsa tehi kiqik idi. □  ■ 25  Ular bir buⱪini soyup balini ǝlining ⱪexiƣa elip kǝldi. □ 26 Xuning bilǝn Ⱨannaⱨ uningƣa: — I ƣojam, ɵzliridǝ ⱨayat rast bolƣinidǝk, bu yǝrdǝ silining ⱪaxlirida turup Pǝrwǝrdigarƣa nida ⱪilƣan mǝzlum mǝn bolimǝn, dedi. 27 Mǝn muxu oƣul bala üqün dua ⱪildim wǝ mana, Pǝrwǝrdigar mening tiligǝn iltijayimni ijabǝt ⱪildi. 28  Əmdi ⱨazir mǝn uni Pǝrwǝrdigarƣa tapxurup bǝrdim. Ɵmrining ⱨǝmmǝ künliridǝ u Pǝrwǝrdigarƣa beƣixlanƣan bolidu, dedi. Xuning bilǝn ular u yǝrdǝ Pǝrwǝrdigarƣa sǝjdǝ ⱪildi.□

2

Ⱨannaⱨ tǝntǝnǝ bilǝn Pǝrwǝrdigarni mǝdⱨiyilǝydu

1 Ⱨannaⱨ dua ⱪilip mundaⱪ dedi: —

«Mening ⱪǝlbim Pǝrwǝrdigar bilǝn yayraydu,

Mening münggüzüm Pǝrwǝrdigar bilǝn egiz kɵtürüldi;

Aƣzim düxmǝnlirimning aldida tǝntǝniliktǝ eqildi;

Qünki Sening nijatingdin xadlinimǝn.□  ■

2 Pǝrwǝrdigardǝk muⱪǝddǝs bolƣuqi yoⱪtur;

Qünki Sǝndin baxⱪa ⱨeq kim yoⱪ,

Hudayimizdǝk ⱨeq uyultax yoⱪtur.■

3 I insanlar, kibirlik sɵzliringlarni kɵpǝytiwǝrmǝnglar,

Yoƣan gǝplǝrni aƣzinglardin qiⱪarmanglar;

Qünki Pǝrwǝrdigar bilim-ⱨidayǝtkǝ igǝ Hudadur.

Insanlarning ǝmǝlliri Uning tǝripidin tarazida tartilidu.

4 Palwanlarning oⱪ-yaliri sundurildi;

Lekin putlixip yiⱪilƣanlarning beli bolsa ⱪudrǝt bilǝn baƣlandi.

5 Ⱪorsiⱪi toⱪ bolƣanlar nan tepix üqün ɵzini yallanmiliⱪⱪa bǝrdi;

Lekin aq ⱪalƣanlar ⱨazir aq ⱪalmidi;

Ⱨǝtta tuƣmas ayal yǝttini tuƣidu;

Lekin kɵp baliliⱪ bolƣan solixip ketidu.■

6 Pǝrwǝrdigar ⱨǝm ɵltüridu, ⱨǝm ⱨayat beridu;

U adǝmni tǝⱨtisaraƣa qüxüridu, u yǝrdin yǝnǝ turƣuzidu;□  ■

7 Pǝrwǝrdigar adǝmni ⱨǝm namrat ⱪiliwetidu, ⱨǝm bay ⱪilidu;

U kixini ⱨǝm pǝs ⱪilidu, ⱨǝm egiz kɵtüridu.

8 U ɵzi miskinni topidin ⱪopuridu,

Ⱪiƣliⱪtin yoⱪsulni kɵtüridu;

Ularni esilzadilǝr arisida tǝng olturƣuzidu;

Ularni xan-xǝrǝplik tǝhtigǝ miras ⱪilduridu;

Qünki yǝrning tüwrükliri Pǝrwǝrdigarningkidur;

U Ɵzi dunyani ularning üstigǝ salƣanidi.■

9 Ɵz muⱪǝddǝs bǝndilirining putlirini U mǝzmut ⱪilidu;

Əmma rǝzillǝr bolsa, ⱪarangƣuda xük ⱪilinidu;

Qünki ⱨeqkim ɵz ⱪudriti bilǝn nusrǝt tapmaydu.

10  Pǝrwǝrdigar bilǝn ⱪarxilaxⱪanlar parǝ-parǝ ⱪiliwetilidu;

U Ɵzi asmanlardin ularƣa ⱪarxi güldürlǝydu.

Pǝrwǝrdigar yǝr yüzining qǝtlirigiqǝ ⱨɵküm qiⱪiridu;

U Ɵzi tikligǝn padixaⱨⱪa ⱪudrǝt beridu,

U Ɵzi mǝsiⱨliginining münggüzini egiz kɵtüridu!».□  ■

11  Əlkanaⱨ bolsa Ramaⱨdiki ɵz ɵyigǝ yenip bardi. Bala bolsa ǝlining ⱪexida Pǝrwǝrdigarƣa hizmǝt ⱪilip ⱪaldi.

Əlining oƣullirining kaⱨinliⱪ mǝnsipidin rǝzillik bilǝn paydilinixliri

12  Əmma Əlining oƣulliri intayin yaman kixilǝrdin bolup, Pǝrwǝrdigarni tonumaytti. □ 13  Kaⱨinlarning hǝlⱪlǝrgǝ mundaⱪ aditi bolƣan: — Birsi ⱪurbanliⱪ ⱪilip, gɵx ⱪaynap pixiwatⱪanda kaⱨinning hizmǝtkari kelip üq tilliⱪ qanggakni ⱪolida tutup 14  dax, ⱪazan, dangⱪan yaki korining iqigǝ sanjip, qanggakⱪa nemǝ elinƣan bolsa kaⱨin xuni ɵzigǝ alatti. Ularning Xiloⱨƣa ⱪurbanliⱪ ⱪilƣili kǝlgǝn ⱨǝmmǝ Israillarƣa xundaⱪ aditi bolƣan. □ 15 Xundaⱪla ⱨǝtta yaƣni kɵydürmǝstǝ kaⱨinning hizmǝtkari kelip ⱪurbanliⱪ ⱪiliwatⱪan adǝmgǝ: — Kaⱨinƣa kawap üqün gɵx bǝrgin, qünki u sǝndin ⱪaynap pixⱪan gɵx ⱪobul ⱪilmaydu, bǝlki ham gɵx lazim, dǝytti. 16  Əgǝr ⱪurbanliⱪ ⱪilƣuqi uningƣa: — Awwal yeƣi kɵydürülüp bolsun, andin nemini halisang xuni alƣin, desǝ, u: — Bolmaydu, manga dǝrⱨal bǝr! Bolmisa mǝjburiy alimǝn, dǝytti; □ 17 Xundaⱪ ⱪilip bu ikki yaxning gunaⱨi Pǝrwǝrdigarning aldida tolimu eƣir bolƣanidi; qünki uning sǝwǝbidin hǝⱪ Pǝrwǝrdigarƣa atiƣan ⱪurbanliⱪlar kɵzgǝ ilinmaywatatti.

18  Əmma Samuil narǝsidǝ bala bolup kanaptin toⱪulƣan bir ǝfodni kiyip Pǝrwǝrdigarning aldida hizmǝt ⱪilatti. □ 19  Buningdin baxⱪa uning anisi ⱨǝr yilda uningƣa bir kiqik ton tikip, ⱨǝr yilliⱪ ⱪurbanliⱪni ⱪilƣili eri bilǝn barƣanda alƣaq kelǝtti. 20  Əli Əlkanaⱨ wǝ ayaliƣa bǝht tilǝp dua ⱪilip: — «Ayalingning Pǝrwǝrdigarƣa beƣixliƣinining orniƣa sanga uningdin baxⱪa nǝsil bǝrgǝy, dedi. Andin bu ikkisi ɵz ɵyigǝ yandi. 21  Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar Ⱨannaⱨni yoⱪlap bǝrikǝtlǝp, u ⱨamilidar bolup jǝmiy üq oƣul wǝ ikki ⱪiz tuƣdi. Kiqik Samuil bolsa Pǝrwǝrdigarning aldida turup ɵsüwatatti.□

22  Əli bǝk ⱪerip kǝtkǝnidi. U oƣullirining pütkül Israilƣa ⱨǝmmǝ ⱪilƣanlirini anglidi ⱨǝm jamaǝt qedirining ixikidǝ hizmǝt ⱪilidiƣan ayallar bilǝn yatⱪininimu anglidi. □ 23  U ularƣa: — Silǝr nemǝ üqün xundaⱪ ixlarni ⱪilisilǝr? Qünki bu hǝlⱪning ⱨǝmmisidin silǝrning yamanliⱪinglarni anglawatimǝn, dedi. 24  Bolmaydu, i oƣullirim! Mǝn angliƣan bu hǝwǝr yahxi ǝmǝs, Pǝrwǝrdigarning hǝlⱪini azdurupsilǝr. □ 25  Əgǝr bir adǝm yǝnǝ bir adǝmgǝ gunaⱨ ⱪilsa, baxⱪa birsi uning üqün Hudadin rǝⱨim sorisa bolidu; lekin ǝgǝr birsi Pǝrwǝrdigarƣa gunaⱨ ⱪilsa, kim uning gunaⱨini tiliyǝlǝydu? — dedi. Lekin ular atisining sɵzigǝ ⱪulaⱪ salmidi; qünki Pǝrwǝrdigar ularni ɵltürüxni niyǝt ⱪilƣanidi. 26 Əmma Samuil degǝn bala ɵsüwatatti, Pǝrwǝrdigar ⱨǝm adǝmlǝrning aldida iltipat tapⱪanidi.■

27  Hudaning bir adimi Əlining yeniƣa kelip mundaⱪ dedi: — Pǝrwǝrdigar xundaⱪ dǝydu: «Misirda, Pirǝwnningkidǝ turƣanda Ɵzümni atangning jǝmǝtigǝ oquⱪ ayan ⱪilmidimmu? ■ 28  Mǝn uni kaⱨinim bolux, Ɵz ⱪurbangaⱨimda ⱪurbanliⱪ ⱪilix, huxbuy yeⱪix wǝ Mening aldimda ǝfod tonini keyip hizmǝt ⱪilixⱪa Israilning ⱨǝmmǝ ⱪǝbililiridin tallimiƣanidimmu? Xuningdǝk Mǝn Israilning otta kɵydüridiƣan ⱨǝmmǝ ⱪurbanliⱪlirini atangƣa tapxurup tǝⱪdim ⱪilƣan ǝmǝsmu? □  ■ 29  Nemixⱪa Mǝn buyruƣan, turalƣu jayimdiki ⱪurbanliⱪim bilǝn axliⱪ ⱨǝdiyǝlǝrni dǝpsǝndǝ ⱪilisilǝr? Nemixⱪa hǝlⱪim Israillar kǝltürgǝn ⱨǝmmǝ ⱨǝdiyǝlǝrning esilidin ɵzliringlarni sǝmritip, ɵz oƣulliringlarning ⱨɵrmitini Meningkidin üstün ⱪilisǝn?» ■ 30  Uning üqün Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Mǝn dǝrⱨǝⱪiⱪǝt sening wǝ atangning jǝmǝtidikilǝr Mening aldimda hizmitimdǝ mǝnggü mangidu, dǝp eytⱪanidim; lekin ǝmdi Mǝn Pǝrwǝrdigar xuni dǝymǝnki, bu ix ⱨazir Mǝndin neri bolsun! Meni ⱨɵrmǝt ⱪilƣanlarni Mǝn ⱨɵrmǝt ⱪilimǝn, lekin Meni kǝmsitkǝnlǝr pǝs ⱪarilidu. ■ 31  Mana xundaⱪ künlǝr keliduki, sening bilikingni wǝ atangning jǝmǝtining bilikini tǝng kesiwetimǝn; xuning bilǝn jǝmǝtingdǝ birmu ⱪeriƣan adǝm tepilmaydu! □ 32  Sǝn turalƣu jayimda dǝrd-ⱪayƣu kɵrisǝn; Israillar ⱨǝrⱪandaⱪ ⱨuzur-bǝhtni kɵrgini bilǝn, sening jǝmǝtingdǝ ǝbǝdgiqǝ birmu ⱪeriƣan adǝm tepilmaydu. □ 33 Wǝ Mǝn ⱪurbangaⱨimning hizmitidin üzüp taxlimiƣan adiming bar bolsa, u kɵzliringning hirǝlixixi bilǝn jeningning azablinixiƣa sǝwǝb bolidu. Jǝmǝtingdǝ tuƣulƣanlarning ⱨǝmmisi balaƣǝttin ɵtmǝy ɵlidu. □ 34  Sanga bu ixlarni ispatlaxⱪa, ikki oƣlung Hofniy bilǝn Finiⱨasning bexiƣa qüxidiƣan mundaⱪ bir alamǝt bexarǝt bolidu: — ularning ikkilisi bir kündǝ ɵlidu. 35 Əmma Ɵzümgǝ Roⱨim wǝ dilimdiki niyitim boyiqǝ ix kɵridiƣan sadiⱪ bir kaⱨinni tiklǝymǝn; Mǝn uningƣa mǝzmut bir jǝmǝt ⱪurimǝn; u Mening mǝsiⱨ ⱪilƣinimning aldida mǝnggü mengip hizmǝt ⱪilidu. □ 36 Xundaⱪ boliduki, sening jǝmǝtingdikilǝrdin ⱨǝrbir tirik ⱪalƣanlar bir sǝr kümüx wǝ bir qixlǝm nan tilǝxkǝ uning aldiƣa kelip uningƣa tǝzim ⱪilip: «Ⱪaⱨinliⱪ hizmǝtliridin manga bir orun bǝrsilǝ, yegili bir qixlǝm nan tapay dǝp eytidiƣan bolidu» dǝydu.

3

Pǝrwǝrdigar Samuilni qaⱪiridu

1 Samuil degǝn bala bolsa ǝlining aldida Pǝrwǝrdigarning hizmitidǝ bolatti. Əmdi Pǝrwǝrdigarning sɵzi u künlǝrdǝ kǝm idi; wǝⱨiylik kɵrünüxlǝrmu kɵp ǝmǝs idi. 2 Wǝ xundaⱪ boldiki, bir küni Əli ornida yatⱪanidi (uning kɵzliri torlixip kɵrmǝs bolup ⱪalay degǝnidi) ■ 3 Hudaning qiriƣi tehi ɵqmigǝn bolup, Samuil Pǝrwǝrdigarning ibadǝthanisida, Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪiƣa yeⱪinla yǝrdǝ yatatti. 4 Pǝrwǝrdigar Samuilni qaⱪirdi. U: — Mana mǝn bu yǝrdǝ, dedi. 5 U  Əlining ⱪexiƣa yügürüp berip: — Mana mǝn, meni qaⱪirdingƣu, dedi. Lekin u jawab berip: — Mǝn qaⱪirmidim; ⱪaytip berip yatⱪin, dedi. Xuning bilǝn u berip yatti. 6 Pǝrwǝrdigar yǝnǝ: «Samuil!» dǝp qaⱪirdi. Samuil ⱪopup ǝlining ⱪexiƣa berip: Mana mǝn, meni qaⱪirdingƣu, dedi. Lekin u jawab berip: — Mǝn qaⱪirmidim i oƣlum, yǝnǝ berip yatⱪin, dedi.

7 Samuil Pǝrwǝrdigarni tehi tonumiƣanidi; Pǝrwǝrdigarning sɵzi uningƣa tehi ayan ⱪilinmiƣanidi. 8 Lekin Pǝrwǝrdigar yǝnǝ üqinqi ⱪetim: «Samuil!» dǝp qaⱪirdi; u ⱪopup ǝlining ⱪexiƣa berip: — Mana mǝn; sǝn meni qaⱪirding, dedi. U waⱪitta Əli Pǝrwǝrdigar balini qaⱪiriptu, dǝp bilip yǝtti. 9 Xuning bilǝn Əli Samuilƣa: — Berip yatⱪin. U ǝgǝr seni qaⱪirsa, sǝn: — I Pǝrwǝrdigar, sɵz ⱪilƣin, qünki ⱪulung anglaydu, dǝp eytⱪin, dewidi, Samuil berip ornida yatti. 10  Wǝ Pǝrwǝrdigar kelip yeⱪin turup ilgirikidǝk: — «Samuil, Samuil!» dǝp qaⱪirdi. Samuil: — Sɵz ⱪilƣin, qünki ⱪulung anglaydu, dǝp jawab bǝrdi.□

11  Pǝrwǝrdigar Samuilƣa: — Mana Mǝn angliƣanlarning ikki ⱪuliⱪini zingildatⱪudǝk bir ixni Israilning arisida ⱪilmaⱪqimǝn. ■ 12  Xu künidǝ Mǝn burun Əlining jǝmǝtidikilǝr toƣrisida eytⱪinimning ⱨǝmmisini uning üstigǝ qüxürimǝn; baxtin ahirƣiqǝ ada ⱪilimǝn! ■ 13  Qünki ɵzigǝ ayan bolƣan ⱪǝbiⱨlik tüpǝylidin Mǝn uningƣa, sening jǝmǝtingdin mǝnggülük ⱨɵküm qiⱪarmaⱪqimǝn, dǝp eytⱪanmǝn: qünki u oƣullirining iplasliⱪini bilip turup ularni tosmidi. □ 14  Uning üqün Əlining jǝmǝtidikilǝrgǝ ⱪǝsǝm ⱪilƣanmǝnki, Əlining jǝmǝtidikilǝrning ⱪǝbiⱨliki mǝyli ⱪurbanliⱪ bilǝn bolsun, mǝyli ⱨǝdiyǝ bilǝn bolsun kafarǝt ⱪilinmay, ǝbǝdgiqǝ kǝqürüm ⱪilinmaydu, dedi.

15  Samuil ǝtisi tang atⱪuqǝ yetip, andin Pǝrwǝrdigarning ɵyining ixiklirini aqti. Əmma Samuil wǝⱨiylik kɵrünüxni Əligǝ eytixtin ⱪorⱪti. 16 Lekin Əli Samuilni qaⱪirip: — I Samuil oƣlum, dedi. U: — Mana mǝn, dǝp jawab bǝrdi. 17  U: — U sanga nemǝ sɵz ⱪildi? Sǝndin ɵtünǝy, uni mǝndin yoxurmiƣin. Əgǝr Uning sanga eytⱪanlirining birini manga eytmay ⱪoysang, Huda deginini sening bexingƣa qüxürsun wǝ uningdin artuⱪ qüxürsun! — dedi. 18  Xuning bilǝn Samuil uningƣa ⱨeqnemini ⱪaldurmay ⱨǝmmini dǝp bǝrdi. Əli: — Mana, U Pǝrwǝrdigardur; U nemini layiⱪ tapsa, xuni ⱪilsun, dedi.

19  Samuil ɵsüp qong boluwatatti wǝ Pǝrwǝrdigar uning bilǝn billǝ bolup, uning eytⱪan bexarǝtlik sɵzliridin ⱨeqⱪaysisini yǝrdǝ ⱪaldurmaytti. 20  Xuning bilǝn pütkül Israil Dandin tartip Bǝǝr-Xebaƣiqǝ Samuilning Pǝrwǝrdigarning pǝyƣǝmbiri ⱪilip tiklǝngǝnlikini bilip yǝtti. □ 21 Xu waⱪitta Pǝrwǝrdigar Xiloⱨda Ɵzini yǝnǝ ayan ⱪildi. Qünki Pǝrwǝrdigar Xiloⱨda Ɵz sɵz-kalami arⱪiliⱪ Samuilƣa Ɵzini ayan ⱪildi; wǝ Samuil Uning sɵzini pütkül Israilƣa yǝtküzdi.□

4

Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪi Filistiylǝrning ⱪoliƣa qüxidu

1 U waⱪitta Israil Filistiylǝr bilǝn jǝng ⱪilƣili qiⱪip Əbǝn-Əzǝrgǝ yeⱪin jayda bargaⱨ-qedirlarni tikti. Filistiylǝr bolsa Afǝk degǝn jayda bargaⱨ-qedirlarni tikti. 2 Filistiylǝr Israillar bilǝn soⱪuxⱪili sǝp tizip turdi. Jǝng kengǝygǝndǝ Israil Filistiylǝr aldida tarmar boldi; Filistiylǝr ularning jǝng sǝpliridin tɵt mingqǝ adǝmni ɵltürdi. 3 Halayiⱪ bargaⱨⱪa yenip kǝlgǝndǝ, Israilning aⱪsaⱪalliri: — Nemixⱪa Pǝrwǝrdigar bügün bizni Filistiylǝr tǝripidin tarmar ⱪildurdi? Biz Xiloⱨdin Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini ⱪeximizƣa elip kelǝyli; u arimizda bolsa, bizni düxminimizning ⱪolidin ⱪutⱪuzidu, dedi.

4 Xu gǝptin keyin halayiⱪ Xiloⱨƣa adǝm mangdurup, xu yǝrdin kerublarning otturisida olturƣan samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini elip kɵtürüp kǝldi. Xuningdǝk Əlining ikki oƣli Hofniy bilǝn Finiⱨasmu Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪi bilǝn billǝ kǝldi. □  ■ 5 Wǝ xundaⱪ boldiki, Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪi lǝxkǝrgaⱨⱪa elip kelingǝndǝ pütkül Israil yǝrni tǝwrǝtküdǝk küqlük bir quⱪan kɵtürüxti.

6 Filistiylǝr küqlük tǝntǝnǝ awazini anglap: — Ibraniylarning lǝxkǝrgaⱨidin anglanƣan bu küqlük quⱪan nemǝ wǝjidin qiⱪⱪandu, dǝp eytixti. Arⱪidinla ular Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪining ularning lǝxkǝrgaⱨiƣa kǝltürülginini bilip yǝtti. 7 Xuning bilǝn Filistiylǝr ⱪorⱪup: — Ilaⱨlar ularning lǝxkǝrgaⱨiƣa kǝptu, ⱨalimizƣa way! Mundaⱪ ix bu waⱪitⱪiqǝ ⱨeq bolƣan ǝmǝs, deyixti. 8 Ⱨalimizƣa way! Bizni bu ⱪudrǝtlik ilaⱨlarning ⱪolidin kim ⱪutⱪuzidu? Mana bayawanda misirliⱪlarni türlük bala-wabalar bilǝn urƣan ilaⱨlar dǝl xulardur! 9 I Filistiylǝr, ɵzliringlarni jǝsur kɵrsitip ǝrkǝktǝk turunglar. Bolmisa, ibraniylar bizgǝ ⱪul bolƣandǝk biz ularƣa ⱪul bolimiz; ǝrkǝktǝk bolup jǝng ⱪilinglar! — dedi. ■

10 Xuning bilǝn Filistiylǝr Israillar bilǝn jǝng ⱪildi. Israil tarmar ⱪilinip, ⱨǝrbiri tǝrǝp-tǝrǝpkǝ ɵz qedirigǝ bǝdǝr ⱪaqti. Jǝngdǝ ⱪattiⱪ ⱪirƣinqiliⱪ bolup, Israildin ottuz ming piyadǝ ǝskǝr ɵltürüldi. 11  Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪi olja bolup kǝtti wǝ Əlining ikki oƣli Hofniy bilǝn Finiⱨasmu ɵltürüldi.■

12  Xu küni bir Binyaminliⱪ jǝng mǝydanidin ⱪeqip kiyim-keqǝkliri yirtiⱪ, üstibexi topa-qang ⱨalda Xiloⱨƣa yügürüp kǝldi. ■ 13  U yetip kǝlgǝndǝ, mana Əli yolning qetidǝ ɵz orunduⱪida olturup taⱪiti-taⱪ bolup kütüwatatti; uning kɵngli Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪining ƣemidǝ pǝrixan idi. U kixi hǝwǝrni yǝtküzgili xǝⱨǝrgǝ kirgǝndǝ, pütkül xǝⱨǝr pǝryad-quⱪan kɵtürdi. 14  Əli pǝryad sadasini anglap: — Bu zadi nemǝ warang-qurung? dǝp soridi. U kixi aldirap kelip ǝligǝ hǝwǝr bǝrdi 15  (Əli toⱪsan sǝkkiz yaxⱪa kirgǝn, kɵzliri ⱪetip ⱪalƣan bolup, kɵrmǝytti). ■ 16 U kixi Əligǝ: — Mǝn jǝngdin ⱪaytip kǝlgǝn kiximǝn, bügün jǝng mǝydanidin ⱪeqip kǝldim, dedi. Əli: — I oƣlum, nemǝ ix yüz bǝrdi? — dǝp soridi. 17  Hǝwǝrqi jawab berip: — Israil Filistiylǝrning aldidin bǝdǝr ⱪaqti. Hǝlⱪ arisida ⱪattiⱪ ⱪirƣinqiliⱪ boldi! Sening ikki oƣlung, Hofniy bilǝn Finiⱨasmu ɵldi ⱨǝmdǝ Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪimu olja bolup kǝtti, dedi. 18  Wǝ xundaⱪ boldiki, hǝwǝrqi Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪini tilƣa alƣanda, Əli dǝrwazining yenidiki orunduⱪtin kǝynigǝ yiⱪilip qüxüp, boyni sunup ɵldi; qünki u ⱪerip, bǝdinimu eƣirlixip kǝtkǝnidi. U ⱪiriⱪ yil Israilning ⱨakimi bolƣanidi.□

19  Uning kelini, yǝni Finiⱨasning ayali ⱨamilidar bolup tuƣuxⱪa az ⱪalƣanidi. U Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪining olja bolup kǝtkǝnliki wǝ ⱪiyinatisi bilǝn eriningmu ɵlgǝnlik hǝwirini angliƣanda, birdinla ⱪattiⱪ tolƣaⱪ tutup, pükülüp balini tuƣdi. 20  U ɵlǝy dǝp ⱪalƣanda, qɵrisidǝ turƣan ayallar: — Ⱪorⱪmiƣin, sǝn oƣul bala tuƣdung, dedi. Lekin u buningƣa jawabmu bǝrmidi ⱨǝm kɵngül bɵlmidi. 21  U: «Xan-xǝrǝp Israildin kǝtti» dǝp baliƣa «Ihabod» dǝp isim ⱪoydi; qünki Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪi olja bolup kǝtkǝn ⱨǝm ⱪeyinatisi bilǝn erimu ɵlgǝnidi. □ 22  U yǝnǝ: — Xan-xǝrǝp Israildin kǝtti; qünki Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪi olja bolup kǝtti! — dedi.

5

1 Filistiylǝr Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪini olja elip, uni Əbǝn-Əzǝrdin elip Axdodⱪa bardi. 2 U yǝrdǝ Filistiylǝr Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪini elip Dagon buthanisiƣa ǝkirip, Dagon degǝn butning yeniƣa ⱪoydi. 3 Axdoddikilǝr ǝtisi sǝⱨǝr ⱪopup kǝlsǝ, mana Dagon buti Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪining aldida yiⱪilƣiniqǝ düm yatatti. Xunga ular Dagon butni elip yǝnǝ ɵz ornida turƣuzup ⱪoydi. 4 Lekin ǝtisi sǝⱨǝr ⱪopup kǝlsǝ, mana, Dagon Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪining aldida yiⱪilƣiniqǝ düm yatatti; Dagonning bexi ⱨǝm ⱪolliri bosuƣida qeⱪilƣanidi; Dagonning pǝⱪǝt beliⱪsiman teni ⱪalƣanidi. □ 5 Xunga bügüngǝ ⱪǝdǝr Axdodta ya Dagonning kaⱨinliri bolsun ya Dagonning buthanisiƣa kirgüqilǝr bolsun, Dagonning bosuƣisiƣa dǝssimǝydu.

6 Andin Pǝrwǝrdigarning ⱪoli Axdoddikilǝrning üstigǝ ⱪattiⱪ qüxüp, ularni wǝyran ⱪilip, Axdod bilǝn ǝtrapidikilǝrni ⱨürrǝk kesili bilǝn urdi. □  ■ 7 Axdoddikilǝr bularni kɵrüp: — Israilning Hudasining ǝⱨdǝ sanduⱪi bizlǝrdǝ turmisun! Qünki uning ⱪoli bizni wǝ ilaⱨimiz Dagonni ⱪattiⱪ besiwaldi, deyixti. 8 Xuning bilǝn ular adǝm mangdurup Filistiylǝrning ⱨǝmmǝ ƣojilirini qaⱪirtip jǝm ⱪilip ulardin: — Israilning Hudasining ǝⱨdǝ sanduⱪini ⱪandaⱪ bir tǝrǝp ⱪilimiz? dǝp soridi. Ular: — Israilning Hudasining ǝⱨdǝ sanduⱪi Gatⱪa qǝt yol bilǝn yɵtkǝlsun, dǝp jawab berixti. Xuning bilǝn ular Israilning Hudasining ǝⱨdǝ sanduⱪini u yǝrgǝ qǝt yol bilǝn yɵtkidi. □ 9 Wǝ xundaⱪ boldiki, ular uni qǝt yol bilǝn yɵtkigǝndin keyin Pǝrwǝrdigarning ⱪoli u xǝⱨǝrgǝ qüxüp kixilǝrni ⱪattiⱪ sarasimigǝ qüxürdi. U kiqiklǝrdin tartip qonglarƣiqǝ xǝⱨǝrdikilǝrni urdi, ular ⱨürrǝk kesiligǝ giriptar boldi. 10  Xuning bilǝn ular Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪini Əkronƣa ǝwǝtti. Lekin Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪi Əkronƣa yetip kǝlgǝndǝ, Əkrondikilǝr pǝryad ⱪilip: — Biz bilǝn hǝlⱪimizni ɵltürüx üqün ular Israilning Hudasining ǝⱨdǝ sanduⱪini bizgǝ yɵtkidi! — dedi. 11  Ular adǝm mangdurup Filistiylǝrning ƣojilirini ⱪiqⱪartip jǝm ⱪilip ularƣa: — Biz bilǝn hǝlⱪimizni ɵltürmǝsliki üqün Israilning Hudasining ǝⱨdǝ sanduⱪini bu yǝrdin ɵz jayiƣa kǝtküzünglar, dedi; qünki ⱪattiⱪ wǝⱨimǝ xǝⱨǝrni basⱪanidi; Hudaning ⱪoli ularning üstigǝ tolimu eƣir qüxkǝnidi. 12 Ɵlmigǝn adǝmlǝr bolsa ⱨürrǝk kesili bilǝn urulup, xǝⱨǝrning pǝryadi asmanƣa kɵtürüldi.

6

Filistiylǝr ǝⱨdǝ sanduⱪini ⱪayturup ǝwǝtidu

1 Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪi Filistiylǝrning yurtida yǝttǝ ay turdi. 2 Filistiylǝr kaⱨinlar bilǝn palqilarni qaⱪirip ularƣa: — Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini ⱪandaⱪ ⱪilimiz? Uni ⱪandaⱪ ⱪilip ɵz jayiƣa ǝwǝtǝlǝymiz? Yol kɵrsitinglar, dedi. 3 Ular: — Əgǝr Israilning Hudasining ǝⱨdǝ sanduⱪini ⱪayturup ǝwǝtsǝnglar, ⱪuruⱪ ǝwǝtmǝnglar, ⱨeq bolmiƣanda uning bilǝn bir «itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi»ni birgǝ ǝwǝtixinglar zɵrürdur, dedi. Xundaⱪ ⱪilƣanda xipa tapisilǝr, xundaⱪla Uning ⱪolining nemǝ üqün silǝrdin ayrilmiƣanliⱪini bilisilǝr, dedi. 4 Ular: — Biz nemini itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi ⱪilip ǝwǝtimiz? — dǝp soridi. Ular: — Filistiylǝrning ƣojilirining sani bǝx; xunga bǝx altun ⱨürrǝk wǝ bǝx altun qaxⱪan yasap ǝwǝtinglar; qünki silǝrgǝ wǝ ƣojanglarƣa ohxaxla bala-ⱪaza qüxti. 5 Ⱨürrǝkliringlarning xǝklini wǝ zemininglarni wǝyran ⱪilidiƣan qaxⱪanlarning xǝklini nǝⱪix ⱪilip yasap, Israilning Hudasiƣa xan-xǝrǝp kǝltürünglar. Xuning bilǝn u bǝlkim silǝrning, ilaⱨlirimizning wǝ zemininglarning üstini basⱪan ⱪolini yeniklitǝrmikin: — 6 Misirliⱪlar bilǝn Pirǝwn ɵz kɵngüllirini ⱪattiⱪ ⱪilƣandǝk silǝrmu nemixⱪa ɵz kɵnglünglarni ⱪattiⱪ ⱪilisilǝr? U misirliⱪlarƣa zor ⱪattiⱪ ⱪolluⱪ kɵrsǝtkǝndin keyin, ular Israillarni ⱪoyup bǝrmidimu, ular xuning bilǝn ⱪaytip kǝlmidimu? ■ 7 Əmdi yengi bir ⱨarwa yasap, tehi boyunturuⱪⱪa kɵndürülmigǝn mozayliⱪ ikki inǝkni ⱨarwiƣa ⱪoxunglar; ulardin mozaylirini ayrip, ɵydǝ elip ⱪelinglar; 8 andin Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini kɵtürüp ⱨarwiƣa selinglar; wǝ uningƣa ǝwǝtidiƣan itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi ⱪilidiƣan altun buyumlarni bir ⱪapⱪa selip sanduⱪⱪa yandap ⱪoyunglar wǝ sanduⱪni xu peti mangdurunglar; 9 andin ⱪarap turunglar. Əgǝr ⱨarwa Israil qegrisidiki yol bilǝn Bǝyt-Xǝmǝxkǝ mangsa, bizgǝ kǝlgǝn xu qong bala-ⱪazani qüxürgüqining ɵzi Pǝrwǝrdigar bolidu. Undaⱪ bolmisa, bizni urƣan Uning ⱪoli ǝmǝs, bǝlki bizgǝ qüxkǝn tasadipiliⱪ bolidu, halas, deyixti.

10  Xuning bilǝn Filistiylǝr xundaⱪ ⱪildi. Ular Mozayliⱪ ikki inǝkni ⱨarwiƣa ⱪoxup, mozaylirini ɵydǝ solap ⱪoyup, 11  Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini ⱨarwiƣa selip, altun qaxⱪan wǝ ⱪuyma ⱨürrǝklǝr ⱪaqilanƣan ⱪapni uningƣa yandap ⱪoydi. 12  Inǝklǝr Bǝyt-Xǝmǝxkǝ baridiƣan yol bilǝn udul yürüp kǝtti. Ular kɵtürülgǝn yol bilǝn mangƣaq mɵrǝytti, ya ong tǝrǝpkǝ ya sol tǝrǝpkǝ ⱪeyip kǝtmidi. Filistiylǝrning ƣojiliri ularning arⱪisidin Bǝyt-Xǝmǝxning qegrisiƣiqǝ bardi. 13  Bǝyt-Xǝmǝxtikilǝr jilƣida buƣday oruwatatti, ular baxlirini kɵtürüp ǝⱨdǝ sanduⱪini kɵrüp hux boluxti. 14  Ⱨarwa Bǝyt-Xǝmǝxlik Yǝxuaning etizliⱪiƣa kelip, u yǝrdiki bir qong taxning yenida tohtap ⱪaldi. Ular ⱨarwini qeⱪip, ikki inǝkni Pǝrwǝrdigarƣa atap kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪildi. □ 15  Lawiylar Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪi bilǝn altun buyumlar bar ⱪapni qüxürüp qong taxning üstigǝ ⱪoydi. Xu küni Bǝyt-Xǝmǝxtikilǝr Pǝrwǝrdigarƣa kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar wǝ baxⱪa ⱪurbanliⱪlarni ⱪildi. □ 16  Filistiylǝrning bǝx ƣojisi bularni kɵrüp xu küni Əkronƣa ⱪaytip kǝtti. 17  Filistiylǝrning Pǝrwǝrdigarƣa itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi ⱪilip bǝrgǝn altun ⱨürriki: — Axdod üqün bir, Gaza üqün bir, Axkelon üqün bir, Gat üqün bir wǝ Əkron üqün bir idi. 18  Altun qaxⱪanlarning sani bolsa Filistiylǝrning bǝx ƣojisiƣa tǝwǝ barliⱪ xǝⱨǝrning sani bilǝn barawǝr idi. Bu xǝⱨǝrlǝr sepilliⱪ xǝⱨǝrlǝr wǝ ularƣa ⱪaraxliⱪ sǝⱨra-kǝntlǝrni, xundaⱪla ular Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini ⱪoyƣan qong qimǝnzarƣiqǝ ⱨǝmmǝ jayni ɵz iqigǝ alatti. Bu qimǝnzar ⱨazirmu Bǝyt-Xǝmǝxlik Yǝxuaning etizliⱪida bar.□

19  Əmma Bǝyt-Xǝmǝxtikilǝr ɵz mǝyliqǝ ǝⱨdǝ sanduⱪining iqigǝ ⱪariƣini üqün Pǝrwǝrdigar ulardin yǝtmix adǝmni, jümlidin qonglardin ǝllikni urdi. Pǝrwǝrdigar hǝlⱪni mundaⱪ ⱪattiⱪ urƣanliⱪi üqün pütün hǝlⱪ matǝm tutti. □ 20  Bǝyt-Xǝmǝxtikilǝr: — Bu muⱪǝddǝs Huda Pǝrwǝrdigarning aldida kim ɵrǝ turalaydu? Əⱨdǝ sanduⱪi bizning bu yǝrdin kimning ⱪexiƣa apirilixi kerǝk? — dedi. 21  Andin ular Kiriat-Yearimdikilǝrgǝ ǝlqilǝrni ǝwitip: — Filistiylǝr Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini ⱪayturup bǝrdi. Bu yǝrgǝ kelip uni ɵzünglarƣa elip ketinglar, dedi.

7

Israillar Filistiylǝr bilǝn yǝnǝ soⱪuxidu

1 Xuning bilǝn Kiriat-Yearimdiki adǝmlǝr kelip Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini elip qiⱪip, dɵngning üstidiki Abinadabning ɵyidǝ ⱪoydi wǝ uning oƣli Əliazarni ǝⱨdǝ sanduⱪiƣa ⱪaraxⱪa Pǝrwǝrdigarƣa atap bekitti. ■ 2 Əⱨdǝ sanduⱪi Kiriat-Yearimda ⱪoyulƣandin tartip uzun waⱪit, yǝni yigirmǝ yil ɵtti. Israilning pütkül jǝmǝti Pǝrwǝrdigarni seƣindi.

3 Wǝ Samuil Israilning pütkül jǝmǝtigǝ: — Əgǝr pütün ⱪǝlbinglar bilǝn Pǝrwǝrdigarning yeniƣa ⱪaytip, yatlarning ilaⱨliri bilǝn Axtarotlarni ɵz aranglardin yoⱪitip, kɵnglünglarni Pǝrwǝrdigarƣa baƣlap, has Uning ibaditidila bolsanglar U silǝrni Filistiylǝrning ⱪolidin ⱪutⱪuzidu, dedi. □  ■ 4 Xuning bilǝn Israil Baallar bilǝn Axtarotlarni taxlap has Pǝrwǝrdigarning ibaditidila boldi.

5 Andin Samuil: — Pütkül Israilni Mizpaⱨ xǝⱨirigǝ jǝm ⱪilsanglar, mǝn silǝr üqün Pǝrwǝrdigarning aldida dua ⱪilay, dedi. 6 Əmdi ular Mizpaⱨⱪa jǝm bolup, u yǝrdǝ su tartip uni Pǝrwǝrdigar aldiƣa ⱪuydi wǝ u küni roza tutup: — Biz Pǝrwǝrdigarning aldida gunaⱨ sadir ⱪilduⱪ, dedi. Xuning bilǝn Samuil Mizpaⱨta Israillarning ǝrz-dǝwaliri üstidin ⱨɵküm qiⱪardi.□

7 Filistiylǝr Israillarning Mizpaⱨda jǝm bolƣinini anglidi; Filistiylǝrning ƣojiliri Israil bilǝn jǝng ⱪilƣili qiⱪti. Israillar buni anglap Filistiylǝrdin ⱪorⱪti. 8 Israillar Samuilƣa: — Biz üqün Pǝrwǝrdigar Hudayimiz bizni Filistiylǝrning ⱪolidin ⱪutⱪuzuxi üqün uningƣa nida ⱪilixtin tohtimiƣin, dedi. 9 Samuil anisini emiwatⱪan bir ⱪozini elip toluⱪ bir kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilip Pǝrwǝrdigarƣa sundi; Samuil Israilning ⱨǝⱪⱪidǝ Pǝrwǝrdigarƣa pǝryad kɵtürdi; Pǝrwǝrdigar duasini anglidi. 10  Samuil kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪiliwatⱪanda Filistiylǝr Israil bilǝn soⱪuxⱪili yeⱪinlap kǝldi. Lekin Pǝrwǝrdigar xu küni Filistiylǝrning üstigǝ ⱪattiⱪ güldürmama güldürlitip ularni alaⱪzadǝ ⱪiliwǝtti; xuning bilǝn ular Israil aldida tarmar boldi. ■ 11  Israillar Mizpaⱨtin qiⱪip ularni Bǝyt-Karning tüwigiqǝ ⱪoƣlap ⱪirdi.

12  U waⱪitta Samuil bir taxni elip, uni Mizpaⱨ bilǝn xǝnning otturisida tiklǝp: — «Pǝrwǝrdigar bizgǝ ⱨazirƣiqǝ yardǝm beriwatidu» — dǝp uni Əbǝn-Əzǝr dǝp atidi.□  ■

13  Xuning bilǝn Filistiylǝr besiⱪip Israilning zeminiƣa yǝnǝ tajawuz ⱪilmidi; Samuil ⱨakim bolƣan barliⱪ künlǝrdǝ Pǝrwǝrdigarning ⱪoli Filistiylǝrning üstigǝ ⱪarxi boldi; 14  xundaⱪ ⱪilip Əkrondin tartip Gatⱪiqǝ Filistiylǝr Israildin eliwalƣan xǝⱨǝrlǝrning ⱨǝmmisi Israilƣa yanduruldi; xǝⱨǝrlǝrgǝ tǝwǝ zeminlarnimu Israil Filistiylǝrning ⱪolidin yandurup aldi. Buningdin baxⱪa Israil bilǝn Amoriylar otturisida tinqliⱪ boldi.

15  Samuil bolsa pütün ɵmridǝ Israilni soridi. 16  Ⱨǝr yili u Bǝyt-Əl, Gilgal wǝ Mizpaⱨlarni aylinip, muxu yǝrlǝrdǝ Israil üstidin ⱨɵküm yürgüzǝtti. 17  Andin u Ramaⱨⱪa yenip baratti; qünki uning ɵyi xu yǝrdǝ idi ⱨǝm u u yǝrdimu Israil üstidin ⱨɵküm yürgüzǝtti. U u yǝrdimu Pǝrwǝrdigarƣa bir ⱪurbangaⱨ yasiƣanidi.■

8

1 Xundaⱪ boldiki, Samuil ⱪeriƣanda oƣullirini Israilƣa ⱨakim ⱪilip ⱪoydi. 2 Uning tunjisining ismi Yoel bolup, ikkinqisining ismi Abiyaⱨ idi. Bular Bǝǝr-Xebada ⱨakimliⱪ ⱪildi. 3 Lekin oƣulliri uning yollirida yürmǝytti, bǝlki mǝnpǝǝtni kɵzlǝp ezip, parilarni yǝp, ⱨǝⱪ-naⱨǝⱪni astin-üstün ⱪildi.■

4 U waⱪitta Israilning ⱨǝmmǝ aⱪsaⱪalliri Ramaⱨda jǝm bolup Samuilning ⱪexiƣa kelip 5 uningƣa: — Mana sǝn ⱪeriding, oƣulliring bolsa sening yolliringda yürmǝydu. Barliⱪ ǝllǝrdǝ bolƣandǝk üstimizgǝ ⱨɵküm süridiƣan bir padixaⱨ bekitkin, dedi.■

6 Ularning «Üstimizgǝ ⱨɵküm süridiƣan bir padixaⱨ bekitkin» degini Samuilning kɵngligǝ eƣir kǝldi. Samuil Pǝrwǝrdigarƣa dua ⱪiliwidi, ■ 7 Pǝrwǝrdigar Samuilƣa jawabǝn: — Hǝlⱪ sanga ⱨǝrnemǝ eytsa ularƣa ⱪulaⱪ salƣin; qünki ular seni ǝmǝs, bǝlki «Üstimizgǝ padixaⱨ bolmisun» dǝp Meni taxlidi. 8 Mǝn ularni Misirdin qiⱪarƣan kündin tartip bügünki küngiqǝ ular xundaⱪ ixlarni ⱪilip, Meni taxlap baxⱪa ilaⱨlarƣa ibadǝt ⱪilip kǝlgǝn. Əmdi ular sanga ⱨǝm xundaⱪ ⱪilidu. 9 Xuning üqün ularning sɵzigǝ uniƣin. Lekin ularni ⱪattiⱪ agaⱨlandurup kǝlgüsidǝ ularning üstidǝ sǝltǝnǝt ⱪilidiƣan padixaⱨning ularni ⱪandaⱪ baxⱪuridiƣanliⱪini bildürgin, dedi.

10  Samuil ɵzidin bir padixaⱨ soriƣan hǝlⱪⱪǝ, Pǝrwǝrdigarning eytⱪinining ⱨǝmmisini dǝp bǝrdi.

11  U: — Üstünglarda sǝltǝnǝt ⱪilidiƣan padixaⱨning tutidiƣan yoli mundaⱪ bolidu: — U oƣulliringlarni ɵz ixiƣa ⱪoyup, jǝng ⱨarwilirini ⱨǝydǝxkǝ, atliⱪ ǝskǝrliri boluxⱪa salidu; ular uning ⱨarwilirining aldida yügüridu; 12  ularni ɵzi üqün ming bexi wǝ ǝllik bexi boluxⱪa, yerini ⱨǝydǝxkǝ, ⱨosulini oruxⱪa, jǝng ⱪoralliri bilǝn ⱨarwa ǝswablirini yasaxⱪa salidu. 13  Ⱪizliringlarni ǝtir yasaxⱪa, tamaⱪ etixkǝ wǝ nan yeⱪixⱪa salidu. 14  Əng esil zeminliringlar, üzümzarliringlar bilǝn zǝytunluⱪliringlarni tartiwelip ɵz hizmǝtkarliriƣa beridu. 15  U uruⱪunglardin, üzümzarliringlarning ⱨosulidin ondin bir ülüxini ɵzining ƣojidarliri wǝ hizmǝtkarliriƣa bɵlüp beridu. □ 16  U ⱪulliringlar, dedǝkliringlar, ǝng kelixkǝn yigitliringlarni wǝ exǝkliringlarni ɵz ixiƣa salidu. 17  U ⱪoyliringlardin ondin bir ülüxini alidu; silǝr uning ⱪul-hizmǝtkarliri bolisilǝr. 18  Silǝr u kündǝ ɵzünglarƣa talliƣan padixaⱨ tüpǝylidin pǝryad kɵtürisilǝr; lekin Pǝrwǝrdigar u künidǝ silǝrgǝ ⱪulaⱪ salmaydu, dedi.

19  Hǝlⱪ bolsa Samuilning sɵzigǝ ⱪulaⱪ salmay: — Yaⱪ, bǝlki üstimizgǝ sǝltǝnǝt ⱪilidiƣan bir padixaⱨ bolsun, dedi. 20 —Xundaⱪ ⱪilip biz baxⱪa ⱨǝrbir ǝllǝrgǝ ohxax bolimiz; bizning padixaⱨimiz üstimizdin ⱨɵküm qiⱪirip, bizni baxlaydu wǝ biz üqün jǝng ⱪilidu, dedi.

21  Samuil hǝlⱪning ⱨǝmmǝ sɵzlirini anglap, ularni Pǝrwǝrdigarƣa yǝtküzdi. □ 22  Pǝrwǝrdigar ǝmdi Samuilƣa: — Sǝn ularning sɵzigǝ ⱪulaⱪ selip, ularƣa bir padixaⱨ bekitkin, dedi. Samuil Israillarƣa: — Ⱨǝrbiringlar ɵz xǝⱨiringlarƣa ⱪaytinglar, dedi.

9

Saul Samuilning ⱪexiƣa kelidu

1 Binyamin ⱪǝbilisidin Kix atliⱪ bir kixi bar idi. U Abiǝlning oƣli, Abiǝl Zerorning oƣli, Zeror Bikoratning oƣli, Bikorat Afiyaning oƣli idi; Afiya bolsa Binyaminliⱪ idi. U ɵzi batur wǝ dɵlǝtmǝn kixi idi. ■ 2 Kixning Saul isimlik, esil wǝ huxhuy bir oƣli bar idi. Israillar arisida uningdin qirayliⱪ adǝm yoⱪ idi; u xundaⱪ egiz boyluⱪ ǝr idiki, hǝlⱪning ⱨǝrⱪandiⱪi uning mürisigimu kǝlmǝytti.

3 Saulning atisi kixning exǝkliri yitip kǝtkǝnidi. Buning bilǝn Kix oƣli Saulƣa: — Sǝn hizmǝtkarlardin birini ɵzüng bilǝn billǝ elip, exǝklǝrni tepip kǝlgin, dedi. 4 Ular berip Əfraim edirliⱪidin ɵtüp, Xalixaⱨ zeminini kezip, ularni izdǝp tapalmidi; ular Xaalim zeminidinmu ɵtti, exǝklǝr u yǝrdimu yoⱪ idi. Andin Binyamin zeminini kezip ɵtti, ularni yǝnǝ tapalmidi. 5 Ular Zuf zeminiƣa yǝtkǝndǝ Saul ɵzi bilǝn kǝlgǝn hizmǝtkariƣa: — Bolǝ, ɵygǝ yanayli; bolmisa atam exǝklǝrdin ǝnsirmǝy, ǝksiqǝ bizning ƣemimizni yǝp ketǝrmiki, dedi.

6 Lekin u uningƣa: — Mana, bu xǝⱨǝrdǝ Hudaning bir adimi bar. U mɵⱨtǝrǝm bir adǝm, ⱨǝr nemǝ desǝ ǝmǝlgǝ axmay ⱪalmaydu. Əmdi u yǝrgǝ barayli; u bizgǝ baridiƣan yolimizni kɵrsitip ⱪoyarmikin, dedi.

7 Xunga Saul hizmǝtkariƣa: — Lekin uning yeniƣa barsaⱪ u kixigǝ nemǝ berimiz? Qünki hurjunlirimizda nan tügǝp ⱪaldi, ⱪolimizda Hudaning adimigǝ bǝrgüdǝk sowƣitimiz yoⱪ. Yenimizda yǝnǝ nemǝ bar? — dedi.

8 Hizmǝtkar Saulƣa jawab berip: — Mana ⱪolumda qarǝk xǝkǝl kümüx bar. Mangidiƣan yolimizni dǝp bǝrsun, Hudaning adimigǝ xuni berǝy, dedi □ 9 (burun Israilda bir adǝm Hudadin yol sorimaⱪqi bolsa: — Kelinglar, aldin kɵrgüqining ⱪexiƣa barayli, dǝytti. Ⱨazir «pǝyƣǝmbǝr» degǝnni ɵtkǝn zamanda «aldin kɵrgüqi» dǝytti).■

10  Saul hizmǝtkariƣa: — Mǝsliⱨǝting yahxi boldi. Biz mangayli, dedi. Xuning bilǝn ular Hudaning adimi turƣan xǝⱨǝrgǝ bardi. 11  Ular xǝⱨǝrgǝ qiⱪidiƣan yolda ketiwatⱪanda, su tartⱪili qiⱪⱪan birnǝqqǝ ⱪizƣa uqridi wǝ ulardin: — Aldin kɵrgüqi muxu yǝrdimu? — dǝp soridi.

12  Ular jawab berip: — Xundaⱪ. Mana u aldinglarda turidu; tez beringlar, qünki halayiⱪ bügün xǝⱨǝrning yuⱪiri jayida ⱪurbanliⱪ ⱪilmaⱪqi, xunga u bügün xǝⱨǝrgǝ kirdi. 13  U ⱪurbanliⱪtin yeyixkǝ tehi yuⱪiri jayƣa qiⱪmay turupla, silǝr uning bilǝn xǝⱨǝrdǝ uqrixisilǝr. Hǝlⱪ u kǝlmigüqǝ taam yemǝydu, qünki u awwal ⱪurbanliⱪni bǝrikǝtlǝydu; andin qaⱪirilƣan meⱨmanlar taamƣa eƣiz tegidu. Ⱨazir qiⱪinglar, qünki bu dǝl uni tapⱪili bolidiƣan waⱪit, dedi.□

14  Ular xǝⱨǝrgǝ qiⱪip xǝⱨǝr mǝrkizigǝ kǝlgǝndǝ, mana Samuil yuⱪiri jayƣa qiⱪixⱪa ularƣa ⱪarap keliwatatti.

15  Pǝrwǝrdigar Saul kelixtin bir kün ilgiri Samuilƣa:■

16 — Ətǝ muxu waⱪitlarda Mǝn yeningƣa Binyamin zeminidin bir adǝmni ǝwǝtimǝn. Sǝn uni Mening hǝlⱪim Israilning üstigǝ ǝmir boluxⱪa mǝsiⱨ ⱪilƣin. U Mening hǝlⱪimni Filistiylǝrning ⱪolidin ⱪutⱪuzidu. Qünki Mening hǝlⱪimning pǝryadi Manga yǝtkini üqün ularƣa iltipat bilǝn ⱪaridim, — dedi.

17  Samuil Saulni kɵrgǝndǝ Pǝrwǝrdigar uningƣa: — Mana, Mǝn sanga sɵz ⱪilƣan adǝm muxudur. Bu adǝm Mening hǝlⱪimning üstidǝ sǝltǝnǝt ⱪilidu, dǝp izⱨar ⱪildi.

18  Saul dǝrwazida turƣan Samuilning ⱪexiƣa berip: Silidin soray, aldin kɵrgüqining ɵyi nǝdǝ, dǝp soridi.

19  Samuil Saulƣa: — Aldin kɵrgüqi mǝn ɵzüm xu. Mǝndin awwal yuⱪiri jayƣa qiⱪⱪin. Bügün silǝr mǝn bilǝn taam yǝysilǝr; ǝtǝ seni uzutup qiⱪⱪanda, kɵnglüngdiki ⱨǝrbir ixlarni sanga dǝp berǝy, — dǝp jawab bǝrdi. 20 Əmma üq kün burun yitip kǝtkǝn exǝklǝrdin bolsa, ǝndixǝ ⱪilmiƣin; ular tepildi. Əmdi Israilning ⱨǝmmǝ arzusi kimgǝ mayil? Sanga wǝ atangning pütkül jǝmǝtigǝ ǝmǝsmu? — dedi.

21  Saul jawab berip: — Mǝn Israil ⱪǝbililiri iqidiki ǝng kiqik ⱪǝbilǝ bolƣan Binyamindin, jǝmǝtimmu Binyamin ⱪǝbilisi iqidiki ǝng kiqiki tursa? Nemǝ üqün bu sɵzlǝrni manga dǝyla? — dedi.

22  Samuil bolsa Saulni wǝ hizmǝtkarini baxlap, meⱨmanhana ɵyigǝ kirdi wǝ ularni qaⱪirilƣanlarning arisida tɵrdǝ olturƣuzdi. Ular ottuzqǝ adǝm idi. 23  Samuil axpǝzgǝ: — Mǝn saⱪlap ⱪoyƣin dǝp, sanga tapxurƣan ⱨeliⱪi taamni elip kǝlgin, dedi.

24  Xuning bilǝn axpǝz saⱪlap ⱪoyƣan qong ajritilƣan ⱪolni elip Saulning aldiƣa ⱪoydi. Samuil: — Mana, sanga saⱪlap ⱪoyulƣini xudur! Uni aldingƣa elip yegin; qünki u mǝn hǝlⱪni qaⱪirƣan qeƣimda atayin sanga atap elip ⱪoyƣandin tartip bu bekitilgǝn waⱪitⱪiqǝ saⱪlandi, dedi. Xuning bilǝn u küni Saul bilǝn Samuil tamaⱪta billǝ boldi. 25  Ular yuⱪiri jaydin qüxüp xǝⱨǝrgǝ kirdi, Samuil ɵgzidǝ Saul bilǝn sɵzlǝxti. 26  Ətisi tang xǝⱨǝrdǝ orundin turƣanda Samuil Saulni ɵgzidin qaⱪirip: — Ornungdin tur, mǝn seni uzutup ⱪoyay, dedi. Saul orundin turdi wǝ ikkisi billǝ qiⱪti, — ⱨǝm u Samuil bilǝn billǝ koqiƣa qiⱪti. 27  Ular xǝⱨǝrning ayiƣiƣa ketiwatⱪanda, Samuil Saulƣa: Hizmǝtkarƣa aldimizda mangƣaq turƣin, dǝp buyruƣin, dedi. U xundaⱪ ⱪildi. Andin Samuil: — Sǝn turup tur, Pǝrwǝrdigarning sɵz-kalamini sanga yǝtküzǝy, dedi.

10

Samuil Saulni mǝsiⱨ ⱪilidu

1 Samuil bir may komzikini elip uning bexiƣa tɵküp uni sɵyüp mundaⱪ dedi: — «Mana bu, Pǝrwǝrdigarning seni Ɵz mirasiƣa ǝmir boluxⱪa mǝsiⱨ ⱪilƣini ǝmǝsmu?□  ■

2  Sǝn bügün mǝndin ayrilƣandin keyin Binyamin zeminining qegrisidiki Zǝlzaⱨƣa yetip barƣiningda Raⱨilǝning ⱪǝbrisining yenida sanga ikki kixi uqraydu; ular sanga: «Sǝn izdǝp barƣan exǝklǝr tepildi, wǝ mana, atang exǝklǝrdin ƣǝm ⱪilmay, bǝlki silǝr üqün: Oƣlumni ⱪandaⱪ ⱪilip taparmǝn, dǝp ǝnsirimǝktǝ» dǝp eytidu. 3 Sǝn u yǝrdin mengip, Tabordiki dub dǝrihigǝ yǝtkǝndǝ Pǝrwǝrdigarning aldiƣa berix üqün Bǝyt-Əlgǝ qiⱪip ketiwatⱪan üq kixigǝ uqraysǝn. Ulardin biri üq oƣlaⱪ, biri üq nan wǝ yǝnǝ biri bir tulum xarabni kɵtürüp kelidu.

4 — Ular sanga salam ⱪilip ikki nanni sunidu; sǝn bǝrginini ⱪolliridin alƣin. ■ 5 Andin sǝn «Hudaƣa atalƣan Gibeaⱨ xǝⱨǝrigǝ barisǝn (u yǝrdǝ Filistiylǝrning bir lǝxkǝrgaⱨi bar); sǝn xu xǝⱨǝrgǝ kǝlsǝng qiltar, tǝmbur, nǝy wǝ lirilarni kɵtürüp yuⱪiri jayidin qüxkǝn bir bɵlǝk pǝyƣǝmbǝrlǝr sanga uqraydu. Ular bexarǝtlik sɵzlǝrni ⱪilidu. □  ■ 6 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigarning Roⱨi sening wujudungƣa qüxidu, sǝn ular bilǝn birliktǝ bexarǝtlik sɵzlǝrni ⱪilisǝn wǝ yengi bir adǝm bolisǝn. 7 Muxu alamǝtlǝr sanga kǝlgǝndǝ, ⱪolungdin nemǝ kǝlsǝ xuni ⱪilƣin. Qünki Huda sǝn bilǝn billidur. 8 Andin mǝndin ilgiri Gilgalƣa qüxüp barisǝn. Mana, mǝn ⱨǝm yeningƣa qüxüp kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar sunux wǝ inaⱪ ⱪurbanliⱪlar ⱪilix üqün kelimǝn. Mǝn yeningƣa berip, nemǝ ⱪilixing kerǝklikini uⱪturmiƣuqǝ, meni yǝttǝ kün saⱪlap turƣin».■

9 Wǝ xundaⱪ boldiki, u burulup Samuildin ayrilƣanda Huda uningƣa yengi bir ⱪǝlb ata ⱪildi; wǝ bu alamǝtlǝrning ⱨǝmmisi axu küni ǝmǝldǝ kɵrsitildi.

10  Ular Gibeaⱨƣa yetip kǝlgǝndǝ mana, bir bɵlǝk pǝyƣǝmbǝrlǝr uningƣa uqridi; Hudaning Roⱨi uning wujudiƣa qüxti, buning bilǝn u ularning arisida bexarǝt ⱪilixⱪa baxlidi. ■ 11  Uni ilgiri tonuydiƣanlarning ⱨǝmmisi uning pǝyƣǝmbǝrlǝrning arisida bexarǝt ⱪilƣinini kɵrgǝndǝ ular bir-birigǝ: — Kixning oƣliƣa nemǝ boptu? Saulmu pǝyƣǝmbǝrlǝrdin biri boldimu nemǝ? — deyixti. 12  Əmma yǝrlik bir adǝm: — Bularning atiliri kimlǝr? — dedi. Xuning bilǝn: «Saulmu pǝyƣǝmbǝrlǝrning birimidu?» dǝydiƣan gǝp pǝyda boldi.□  ■

13  Əmdi Saul bexarǝtlik sɵzlǝrni ⱪilip bolup, yuⱪiri jayƣa qiⱪip kǝtti. 14  Saulning taƣisi uningdin wǝ uning hizmǝtkaridin: — Nǝgǝ berip kǝldinglar? dǝp soridi. U: — Exǝklǝrni izdigili qiⱪtuⱪ; lekin ularni tapalmay Samuilning ⱪexiƣa barduⱪ, dedi.

15  Saulning taƣisi: — Samuilning silǝrgǝ nemǝ deginini manga eytip bǝrginǝ, dedi.

16  Saul taƣisiƣa: — U jǝzm bilǝn bizgǝ exǝklǝr tepildi, dǝp hǝwǝr bǝrdi, dedi. Lekin Samuilning padixaⱨliⱪ ixi toƣruluⱪ eytⱪan sɵzini uningƣa dǝp bǝrmidi.

Samuil hǝlⱪni agaⱨlanduridu

17  Samuil ǝmdi hǝlⱪni Pǝrwǝrdigarning aldiƣa jǝm bolunglar dǝp, Mizpaⱨⱪa qaⱪirdi. 18  U Israilƣa: — Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Mǝn silǝr Israilni Misirdin qiⱪirip misirliⱪlarning ⱪolidin azad ⱪilip, silǝrgǝ zulum ⱪilƣan ⱨǝmmǝ padixaⱨliⱪlarning ⱪolidin ⱪutⱪuzdum. 19  Lekin bügünki kündǝ silǝrni bexinglarƣa qüxkǝn barliⱪ balayi’apǝtlǝrdin wǝ barliⱪ muxǝⱪⱪǝtlǝrdin ⱪutⱪuzƣuqi Hudayinglardin waz keqip uningƣa: «Yaⱪ. Üstimizgǝ bir padixaⱨ bekitip bǝrgǝysǝn» — dedinglar. Əmdi ɵzünglarni ⱪǝbilǝnglar boyiqǝ, jǝmǝtinglar boyiqǝ Pǝrwǝrdigarning aldiƣa ⱨazir ⱪilinglar» — dedi.■

20  Xuning bilǝn Samuil Israilning ⱨǝmmǝ ⱪǝbililirini aldiƣa jǝm ⱪilip, qǝk taxliwidi, qǝk Binyamin ⱪǝbilisigǝ qiⱪti. ■ 21  U Binyamin ⱪǝbilisini jǝmǝt-jǝmǝtliri boyiqǝ ɵz aldiƣa kǝltürüp qǝk taxliwidi, qǝk Matrining jǝmǝtigǝ qiⱪti. Andin keyin yǝnǝ qǝk taxliwidi, Kixning oƣli Saulƣa qiⱪti. Ular uni izdiwidi, ǝmma uni tapalmidi.

22  Xunga ular Pǝrwǝrdigardin yǝnǝ: — U kixi bu yǝrgǝ kelǝmdu? — dǝp soridi.

Pǝrwǝrdigar jawabǝn: — Mana, u yük-taⱪlarning arisiƣa yoxuruniwaldi, dedi. 23  Xunga ular yügürüp berip uni xu yǝrdin elip kǝldi. U hǝlⱪning otturisida turƣanda halayiⱪning boyi uning mürisigimu kǝlmidi.■

24  Samuil barliⱪ hǝlⱪⱪǝ: — Əmdi Pǝrwǝrdigar talliƣan kixigǝ ⱪaranglar! Dǝrwǝⱪǝ barliⱪ hǝlⱪning iqidǝ uningƣa yetidiƣan birsi yoⱪtur, dedi. Wǝ hǝlⱪning ⱨǝmmisi: — Padixaⱨ yaxisun! — dǝp towlaxti.

25  Samuil hǝlⱪⱪǝ padixaⱨliⱪ ⱨoⱪuⱪ-ⱪanunlirini uⱪturdi wǝ uni oram yazma ⱪilip yezip qiⱪip, Pǝrwǝrdigarning aldiƣa ⱪoydi. Andin Samuil ⱨǝmmǝ hǝlⱪni, ⱨǝrⱪaysisini ɵz ɵylirigǝ ⱪayturdi. 26  Saulmu ⱨǝm Gibeaⱨdiki ɵyigǝ ⱪaytti; kɵngülliri Huda tǝripidin tǝsirlǝndürülgǝn bir türküm batur kixi uning bilǝn billǝ bardi. ■ 27  Lekin birnǝqqǝ rǝzil kixi: — Bu kixi ⱪandaⱪmu bizni ⱪutⱪuzalisun? — dǝp uni kǝmsitip uningƣa ⱨeq sowƣat bǝrmidi; ǝmma u anglimasliⱪⱪa saldi.□  ■

11

Saul Yabǝxtikilǝrgǝ yardǝmgǝ baridu

1 Xu waⱪitta Ammoniy Naⱨax qiⱪip Yabǝx-Gileadni muⱨasirigǝ aldi. Yabǝxning ⱨǝmmǝ adǝmliri Naⱨaxⱪa: — Əgǝr biz bilǝn ǝⱨdǝ tüzsǝng, sanga boysunimiz, dedi.□

2 Lekin Ammoniy Naⱨax ularƣa: — Pütkül Israilƣa dǝxnǝm ⱪilix üqün ⱨǝr biringlarning ong kɵzini oyup andin silǝr bilǝn ǝⱨdǝ ⱪilay, dedi.

3 Yabǝxning aⱪsaⱪalliri uningƣa: — Bizgǝ yǝttǝ kün mɵⱨlǝt bǝrgin; biz Israilning pütkül yurtiƣa ǝlqilǝrni mangdurup andin keyin bizni ⱪutⱪuzidiƣan adǝm qiⱪmisa, ɵzimiz qiⱪip sanga tǝslim bolimiz, dedi.

4 Əmdi ǝlqilǝr Saulning xǝⱨiri Gibeaⱨƣa kelip muxu sɵzlǝrni hǝlⱪning ⱪuliⱪiƣa yǝtküzdi; ⱨǝmmǝ hǝlⱪ pǝryad kɵtürüp yiƣildi. 5 Wǝ mana, Saul etizliⱪidin qiⱪip kalilarni ⱨǝydǝp keliwatatti, u: — Hǝlⱪ nemǝ dǝp yiƣlaydu, dǝp soridi. Ular Yabǝxtin kǝlgǝn kixilǝrning sɵzlirini uningƣa dǝp bǝrdi. 6 Saul bu sɵzlǝrni angliƣanda Hudaning Roⱨi uning üstigǝ kelip, uning ƣǝzipi ⱪattiⱪ ⱪozƣaldi. 7 U bir jüp uyni qepip parqilap, parqilirini ǝlqilǝrning ⱪoli arⱪiliⱪ pütkül Israil zeminiƣa tarⱪitip: — Ⱨǝr kim kelip Saul bilǝn Samuilƣa ǝgǝxmisǝ, ularning uylirimu muxuningƣa ohxax ⱪilinidu, dedi.

Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigarning ⱪorⱪunqi hǝlⱪning üstigǝ qüxti; xundaⱪ boldiki, ular ittipaⱪlixip bir adǝmdǝk jǝnggǝ qiⱪti. ■ 8 Saul ularni Bezǝk degǝn jayda saniƣanda Israillar üq yüz ming, Yǝⱨudaning adǝmliri bolsa ottuz ming qiⱪti. 9 Ular kǝlgǝn ǝlqilǝrgǝ: — Gileadtiki Yabǝxning adǝmlirigǝ xundaⱪ eytinglarki, ǝtǝ kün qüx bolƣanda nijat silǝrgǝ kelidu, dedi.

Əlqilǝr berip xuni Gileadtiki Yabǝxliⱪlarƣa yǝtküzdi; ular intayin huxal boluxti.

10  Xuning bilǝn Yabǝxtikilǝr: — Ətǝ biz ⱪexinglarƣa qiⱪip tǝslim bolimiz, silǝr bizni ⱪandaⱪ ⱪilixⱪa layiⱪ kɵrsǝnglar, xundaⱪ ⱪilinglar, dedi.

11  Ətisi xundaⱪ boldiki, Saul hǝlⱪni üq bɵlǝk ⱪildi; ular keqǝ tɵtinqi jesǝktǝ lǝxkǝrgaⱨƣa kirip Ammoniylarni kün qüx bolƣuqǝ urup ⱪirdi. Tirik ⱪalƣanlar bolsa xundaⱪ parakǝndǝ boldiki, ulardin ikki adǝmmu bir yǝrgǝ kelǝlmidi.

Saul padixaⱨ ⱪilinidu

12  Hǝlⱪ ǝmdi Samuilƣa: — Bizning üstimizgǝ Saul padixaⱨ bolmisun dǝp eytⱪanlar kimlǝr? Bu kixilǝrni kǝltürüp, ularni ɵltürǝyli, dedi. ■

13  Lekin Saul: — Bügün ⱨeqkim ɵltürülmisun. Qünki bügün Pǝrwǝrdigar Israilƣa nusrǝt bǝrdi, dedi.

14  Samuil hǝlⱪⱪǝ: — Ⱪeni, Gileadⱪa berip u yǝrdǝ padixaⱨliⱪni yengibaxtin tiklǝyli, dǝp eytti.

15  Xuni dewidi, ⱨǝmmǝ hǝlⱪ Gileadⱪa berip Gileadta Pǝrwǝrdigarning aldida Saulni padixaⱨ ⱪildi; ular u yǝrdǝ Pǝrwǝrdigarning aldida inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪlirini kǝltürdi. Saul ⱨǝm xuningdǝk barliⱪ Israil xu yǝrdǝ zor huxalliⱪⱪa qɵmdi.

12

1 Samuil pütkül Israilƣa: — Mana, mǝn silǝrning barliⱪ eytⱪan sɵzliringlarni anglap üstünglarƣa bir padixaⱨ ⱪoydum; □ 2 Mana ǝmdi padixaⱨ silǝrning aldinglarda yürmǝktǝ, mǝn bolsam ⱪerip bexim aⱪardi; mana, mening oƣullirimmu aranglarda turidu. Yaxliⱪimdin tartip bu küngiqǝ silǝrning aldinglarda mengip kǝldim.□

3 Mana bu yǝrdǝ turuptimǝn. Pǝrwǝrdigarning aldida wǝ uning mǝsiⱨ ⱪilinƣinining aldida manga ǝrzinglar bolsa dǝweringlar; kimning uyini tartiwaldim? Kimning exikini tartiwaldim? Kimning ⱨǝⱪⱪini yedim? Kimgǝ zulum ⱪildim? Yaki mǝn kɵzümni kor ⱪilix üqün kimdin para aldim? Xundaⱪ bolsa dǝnglar, wǝ mǝn uni silǝrgǝ tɵlǝp berimǝn, dedi.

4 Ular jawab berip: — Sǝn bizning ⱨǝⱪⱪimizni yemiding, ⱨeqkimgǝ zulum ⱪilmiding wǝ ⱨeq kixining ⱪolidin birǝr nǝrsinimu eliwalmiding, dedi.

5 U ularƣa: — Mǝndǝ ⱨeq ⱨǝⱪⱪinglar ⱪalmiƣanliⱪiƣa Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ guwaⱨ bolup wǝ uning mǝsiⱨ ⱪilƣini ⱨǝm bügün guwaⱨqi bolsun, dewidi, ular: — U guwaⱨtur, dedi.

6 Samuil hǝlⱪⱪǝ mundaⱪ dedi: «Musa bilǝn Ⱨarunni tiklǝp ata-bowiliringlarni Misir zeminidin qiⱪarƣuqi bolsa Pǝrwǝrdigardur. 7 Əmdi ornunglardin turunglar, mǝn Pǝrwǝrdigarning aldida Pǝrwǝrdigarning silǝrgǝ wǝ ata-bowiliringlarƣa yürgüzgǝn ⱨǝⱪⱪaniy ǝmǝllirini silǝrning aldinglarƣa ⱪoyuxⱪa sɵz ⱪilay.

8 Yaⱪup Misirƣa kirgǝndin keyin ata-bowiliringlar Pǝrwǝrdigarƣa pǝryad ⱪilƣanda, Pǝrwǝrdigar Musa bilǝn Ⱨarunni ǝwǝtti. Ular ata-bowiliringlarni Misirdin qiⱪirip bu yǝrdǝ olturaⱪlaxturdi. □  ■ 9 Əmma ular ɵz Hudasi Pǝrwǝrdigarni untudi; xunga u ularni Ⱨazorning ⱪoxunidiki sǝrdar Siseraning ⱪoliƣa, Filistiylǝrning ⱪoliƣa ⱨǝm Moabning padixaⱨining ⱪoliƣa tapxurup bǝrdi; bular ular bilǝn jǝng ⱪilixti. ■ 10  Xuning bilǝn ular Pǝrwǝrdigarƣa pǝryad ⱪilip: «Biz gunaⱨ ⱪilip Pǝrwǝrdigarni taxlap Baallar wǝ Axtarotlarning ibaditidǝ bolduⱪ; ǝmma ǝmdi bizni düxmǝnlirimizning ⱪolidin ⱪutⱪuzƣin, biz sanga ibadǝt ⱪilimiz» dedi. □ 11  Wǝ Pǝrwǝrdigar Yǝrubbaal, Bedan, Yǝftaⱨ wǝ Samuilni ǝwǝtip, ǝtrapinglardiki düxmǝnliringlarning ⱪolidin silǝrni ⱪutⱪuzdi, xuning bilǝn tinq-aman turuwatⱪanidinglar.□  ■

12  Lekin Hudayinglar Pǝrwǝrdigar Ɵzi padixaⱨinglar bolsimu, Ammonning padixaⱨi Naⱨaxning silǝrgǝ ⱪarxi ⱪopⱪinini kɵrgininglarda silǝr: Yaⱪ! Bir padixaⱨ üstimizgǝ sǝltǝnǝt ⱪilsun dǝp manga eyttinglar. ■ 13  Əmdi silǝr halap talliƣan, silǝr tiligǝn padixaⱨⱪa ⱪaranglar; mana, Pǝrwǝrdigar silǝrning üstünglarƣa bir padixaⱨ ⱪoydi.■

14  Əgǝr silǝr Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪup, uning ⱪulluⱪida bolup, Uning awaziƣa ⱪulaⱪliringlarni selip, Uning ǝmrigǝ asiyliⱪ ⱪilmisanglar, silǝr ⱨǝm üstünglarda sǝltǝnǝt ⱪilƣan padixaⱨ Hudayinglar Pǝrwǝrdigarƣa ǝgǝxsǝnglar, ǝmdi silǝrgǝ yahxi bolidu. ■ 15  Lekin Pǝrwǝrdigarning sɵzigǝ ⱪulaⱪ salmay, bǝlki Pǝrwǝrdigarning ǝmrigǝ asiyliⱪ ⱪilsanglar, Pǝrwǝrdigarning ⱪoli ata-bowiliringlarƣa ⱪarxi bolƣandǝk silǝrgimu ⱪarxi bolidu.

16  Əmdi turunglar, Pǝrwǝrdigar kɵzliringlarning aldida ⱪilidiƣan uluƣ karamǝtni kɵrünglar! 17  Bügün buƣday oridiƣan waⱪit ǝmǝsmu? Mǝn Pǝrwǝrdigarƣa nida ⱪilay, U güldürmama bilǝn yamƣur yaƣduridu. Xuning bilǝn silǝrning bir padixaⱨ tiligininglarning Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ zor rǝzillik ikǝnlikini kɵrüp yetisilǝr».

18  Andin Samuil Pǝrwǝrdigarƣa nida ⱪildi; xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar xu küni güldürmama bilǝn yamƣur yaƣdurdi. Hǝlⱪ Pǝrwǝrdigardin wǝ Samuildin bǝk ⱪorⱪti. 19  Hǝlⱪning ⱨǝmmisi Samuilƣa: — Hudaying Pǝrwǝrdigarƣa bizni ɵlmisun dǝp kǝminiliring üqün dua ⱪilƣin; qünki ⱨǝmmǝ gunaⱨlirimizning üstigǝ yǝnǝ yamanliⱪ axurup ɵzimizgǝ bir padixaⱨ tiliduⱪ, dedi.

20  Samuil hǝlⱪⱪǝ mundaⱪ dedi: — Ⱪorⱪmanglar; silǝr dǝrwǝⱪǝ bu ⱨǝmmǝ rǝzillikni ⱪilƣansilǝr, lekin ǝmdi Pǝrwǝrdigarƣa ǝgixixtin qǝtnimǝy, pütkül kɵngülliringlar bilǝn Pǝrwǝrdigarning ibaditidǝ bolunglar; 21  adǝmgǝ payda yǝtküzmǝydiƣan yaki adǝmni ⱪutⱪuzalmaydiƣan biⱨudǝ ixlarni izdǝp, yoldin ezip kǝtmǝnglar; qünki ularning tayini yoⱪtur. 22  Qünki Pǝrwǝrdigar Ɵz uluƣ nami üqün Ɵz hǝlⱪini taxlimaydu; qünki Pǝrwǝrdigar silǝrni Ɵz hǝlⱪi ⱪilixni layiⱪ kɵrgǝndur.

23  Manga nisbǝtǝn, silǝr üqün dua ⱪilixtin tohtax bilǝn Pǝrwǝrdigarƣa gunaⱨ ⱪilix mǝndin neri bolsun; bǝlki mǝn silǝrgǝ yahxi wǝ durus yolni ɵgitimǝn. 24  Pǝⱪǝt silǝr Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪup pütkül kɵngülliringlar wǝ ⱨǝⱪiⱪǝt bilǝn uning ibaditidǝ bolunglar; qünki silǝr üqün ⱪilƣan uluƣ karamǝtlǝrgǝ ⱪaranglar!

25  Lekin yamanliⱪ ⱪilsanglar, ⱨǝm ɵzünglar ⱨǝm padixaⱨinglar ⱨalak ⱪilinisilǝr».

13

Saul Pǝrwǝrdigarning sɵzliridin qiⱪip ketidu

1 Saul ottuz yaxta padixaⱨ bolup Israilning üstidǝ ikki yil sǝltǝnǝt ⱪilƣandin keyin □ 2 Ɵzigǝ Israildin üq ming adǝmni ilƣap aldi. Ikki mingi Mikmaxta wǝ Bǝyt-Əl taƣlirida Saulning ⱪexida, bir mingi Binyamin zeminidiki Gibeaⱨda Yonatanning ⱪexida idi. Əmma u ⱪalƣan hǝlⱪning ⱨǝrbirini ɵz ɵylirigǝ kǝtküziwǝtti.

3 Yonatan bolsa Filistiylǝrning Gebadiki lǝxkǝrgaⱨiƣa ⱨujum ⱪildi, Filistiylǝr buningdin hǝwǝr tapti. Saul bolsa: — Pütkül zemindiki ibraniylar anglap oyƣansun dǝp, kanay qaldurdi. 4 Pütkül Israil Saulning Filistiylǝrning lǝxkǝrgaⱨiƣa ⱨujum ⱪilƣanliⱪidin ⱨǝmdǝ Israilning Filistiylǝrgǝ nǝprǝtlinidiƣanlikidin hǝwǝr tapti. Hǝlⱪ Saulning kǝynidin Gilgalƣa berip yiƣildi.

5 Filistiylǝrdin Israil bilǝn jǝng ⱪilƣili üq ming jǝng ⱨarwisi, altǝ ming atliⱪ lǝxkǝr wǝ dengiz saⱨilidiki ⱪumdǝk kɵp piyadǝ lǝxkǝr yiƣildi. Ular kelip Bǝyt-Awǝnning xǝrⱪ tǝripidiki Mikmaxta bargaⱨ tikti. □

6 Israilning adǝmliri ɵzlirining ⱪattiⱪ hiyim-hǝtǝrdǝ ⱪalƣanliⱪini kɵrüp ƣarlarƣa, qatⱪalliⱪlarƣa, ⱪiya taxliⱪlarƣa, yuⱪiri jaylarƣa wǝ azgallarƣa yoxuruniwelixti; □ 7  bǝzi Ibraniylar Iordan dǝryasidin ɵtüp, Gad wǝ Gileadning zeminiƣa ⱪeqip bardi. Lekin Saul Gilgalda ⱪaldi, adǝmlirining ⱨǝmmisi uningƣa titrigǝn ⱨalda ǝgǝxti.

8 Əmdi Saul Samuil uningƣa bekitkǝn waⱪitⱪiqǝ yǝttǝ kün kütüp turdi; lekin Samuil Gilgalƣa kǝlmidi, hǝlⱪ uningdin tarilip kǝtkili turdi. 9 Saul: — Kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ bilǝn inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪlirini bu yǝrgǝ — yenimƣa elip kelinglar, dedi. Andin u ɵzi kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ɵtküzdi. 10  Wǝ xundaⱪ boldiki, u kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪni tügitixi bilǝnla, mana Samuil kǝldi. Saul uningƣa salam ⱪilƣili aldiƣa qiⱪti.

11  Lekin Samuil: — Nemǝ ixlarni ⱪilding?! — dǝp soridi. Saul: — Hǝlⱪ mǝndin tarilip kǝtkǝnlikini, silining bekitkǝn waⱪitta kǝlmigǝnliklirini, Filistiylǝrning Mikmaxta yiƣilƣinini kɵrdum, 12  mǝn iqimdǝ: Əmdi Filistiylǝr Gilgalƣa qüxüp manga ⱨujum ⱪilmaⱪqi, mǝn bolsam tehi Pǝrwǝrdigarƣa iltija ⱪilmidim, dedim. Xunga kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilixⱪa ɵzümni mǝjburlidim, dedi.

13  Samuil Saulƣa: — Sǝn ǝhmǝⱪliⱪ ⱪilding; sǝn Hudaying Pǝrwǝrdigar sanga buyruƣan ǝmrni tutmiding; xundaⱪ ⱪilƣan bolsang Pǝrwǝrdigar Israilning üstidiki sǝltǝnitingni mǝnggü mustǝⱨkǝm ⱪilatti, dedi. 14  Lekin ǝmdi sǝltǝniting mustǝⱨkǝm turmaydu. Pǝrwǝrdigar Ɵz kɵnglidikidǝk muwapiⱪ bir adǝmni izdǝp tapti. Pǝrwǝrdigar uni Ɵz hǝlⱪining baxlamqisi ⱪildi, qünki sǝn Pǝrwǝrdigar sanga buyruƣanni tutmiding, dedi.

15  Andin Samuil ornidin turup Gilgaldin ketip Binyamin zeminidiki Gibeaⱨƣa bardi. Saul bolsa ɵz yenidiki adǝmlǝrni sanidi; ular altǝ yüzqǝ qiⱪti. 16  Saul bilǝn oƣli Yonatan wǝ ularning ⱪexida ⱪalƣan hǝlⱪ Binyamin zeminidiki Gebada ⱪelip ⱪaldi, Filistiylǝr bolsa Mikmaxta bargaⱨ tikkǝnidi.

17  Ⱪaraⱪqilar daim Filistiylǝrning bargaⱨidin qiⱪip üq bɵlǝkkǝ bɵlünǝtti. Bir bɵlǝk Xual zeminidiki Ofraⱨƣa baridiƣan yolƣa atlinatti, 18  bir bɵlǝk Bǝyt-Ⱨoronƣa baridiƣan yol bilǝn mangatti, yǝnǝ bir bɵlǝk qɵlning qetidiki Zǝboim jilƣisiƣa ⱪaraydiƣan zemindiki yolƣa mangatti.

19  Əmma pütkül Israil zeminida ⱨeqbir tɵmürqi tepilmaytti; qünki Filistiylǝr: — Ibraniylar ɵzlirigǝ ⱪiliq yaki nǝyzǝ yasiyalmisun, dǝp oylaytti. ■ 20  Bu sǝwǝbtin Israillar ⱨǝmmisi sapan qixliri, kǝtmǝnlirini, paltilirini wǝ orƣaⱪlirini bislax üqün Filistiylǝrning ⱪexiƣa baratti. 21  Ular sapan qixliri wǝ kǝtmǝnlǝr üqün üqtin ikki xǝkǝl, jotu, palta wǝ zihlarni bislax üqün üqtin bir xǝkǝlni tɵlǝytti. 22  Xunga urux bolƣanda Saul wǝ Yonatanning ⱪexidiki hǝlⱪning ⱨeqbiridǝ ⱪiliq ya nǝyzǝ yoⱪ idi; pǝⱪǝt Saul bilǝn oƣli Yonatandila bar idi.

Yonatan yalƣuz jǝnggǝ qiⱪidu

23  U waⱪitta Filistiylǝrning bir ⱪarawullar ǝtriti Mikmaxtiki dawanƣa qiⱪⱪanidi.

14

1 Bir küni Saulning oƣli Yonatan yaraƣ kɵtürgüqisigǝ: — Kǝlgin, udulimizdiki Filistiylǝrning ⱪarawullar ǝtritining yeniƣa qiⱪayli, dedi. Əmma u atisiƣa ⱨeqnemǝ demidi. □ 2 Saul bolsa Gibeaⱨning qetidiki Migrondiki anar dǝrihining tegidǝ ⱪaldi. Uning ⱪexidiki hǝlⱪ altǝ yüzqǝ idi ■ 3 (u waⱪitta ǝfodni Ahitubning oƣli, Ihabodning akisi Ahiyaⱨ kiyǝtti; u Xiloⱨda turuwatⱪan, Pǝrwǝrdigarning kaⱨini idi. Ahitub Finiⱨasning oƣli, Finiⱨas Əlining oƣli idi). Hǝlⱪ bolsa Yonatanning kǝtkinlikini bilmigǝnidi. □

4 Yonatan Filistiylǝrning ⱪarawullar ǝtriti tǝrǝpkǝ ɵtmǝkqi bolƣan dawanning ikki tǝripidǝ tüwrüktǝk tik ⱪiya taxlar bar idi. Birining nami Bozǝz, yǝnǝ birining nami Sǝnǝⱨ idi. 5 Bir ⱪiya tax ximaliy tǝripidǝ bolup, Mihmax bilǝn ⱪarixip turatti, yǝnǝ biri jǝbub tǝripidǝ Gebaning udulida idi. 6 Yonatan yaraƣ kɵtürgüqisigǝ: — Kǝl, bu hǝtnisizlǝrning ⱪarawullar ǝtritigǝ qiⱪayli; Pǝrwǝrdigar biz üqün bir ix ⱪilsa ǝjǝb ǝmǝs, qünki Pǝrwǝrdigarning ⱪutⱪuzuxi üqün adǝmlǝrning kɵp yaki az boluxi ⱨeq tosalƣu bolmaydu, dedi.

7 Uning yaraƣ kɵtürgüqisi uningƣa: — Kɵnglüngdǝ ⱨǝr nemǝ bolsa xuni ⱪilƣin; barƣin, mana, kɵnglüng nemini halisa mǝn sǝn bilǝn billimǝn, dedi.

8 Yonatan: — Mana, biz u adǝmlǝr tǝrǝpkǝ qiⱪip ɵzimizni ularƣa kɵrsitǝyli; 9 ǝgǝr ular bizgǝ: — Biz silǝrning ⱪexinglarƣa barƣuqǝ turup turunglar, desǝ ularning ⱪexiƣa qiⱪmay ɵz jayimizda turup turayli; 10  lekin ular: — Bizning ⱪeximizƣa qiⱪinglar, desǝ, qiⱪayli. Qünki xundaⱪ bolsa Pǝrwǝrdigar ularni ⱪolimizƣa beriptu, dǝp bilimiz; muxundaⱪ ix bizgǝ bir bexarǝt bolidu, dedi.

11  Ikkiylǝn ɵzini Filistiylǝrning ⱪarawullar ǝtritigǝ kɵrsǝtti. Filistiylǝr: — Mana, Ibraniylar ɵzini yoxurƣan azgallardin qiⱪiwatidu, dedi. 12  Ətrǝttikilǝr Yonatan bilǝn yaraƣ kɵtürgüqisigǝ: — Bizgǝ qiⱪinglar, biz silǝrgǝ bir nǝrsini kɵrsitip ⱪoyimiz, dedi. Yonatan yaraƣ kɵtürgüqisigǝ: — Manga ǝgixip qiⱪⱪin; qünki Pǝrwǝrdigar ularni Israilning ⱪoliƣa bǝrdi, dedi. 13  Yonatan ⱪol-putliri bilǝn ɵmülǝp qiⱪti, yaraƣ kɵtürgüqisi kǝynidin uningƣa ǝgǝxti. Filistiylǝr Yonatanning aldida yiⱪilixti; yaraƣ kɵtürgüqisi kǝynidin kelip ularni ⱪǝtl ⱪildi.

14  Xu tunji ⱨujumda Yonatan bilǝn yaraƣ kɵtürgüqisi tǝhminǝn yerim ⱪoxluⱪ yǝrdǝ ɵltürgǝnlǝr yigirmidǝk adǝm idi. □ 15  Andin lǝxkǝrgaⱨdikikǝrni, dalada turuwatⱪanlarni, barliⱪ ǝtrǝtlǝrdikilǝrni wǝ bulang-talang ⱪilƣuqilarni titrǝk basti. Ular ⱨǝm titrǝp ⱪorⱪti, yǝrmu tǝwrinip kǝtti; qünki bu qong ⱪorⱪunq Huda tǝripidin kǝlgǝnidi.

16  Əmdi Binyamin zeminidiki Gibeaⱨda turuwatⱪan paylaⱪqilar kɵrdiki, mana, lǝxkǝr topliri tarmar bolup uyan-buyan yügürüxüp kǝtti. 17  Saul ⱪexidiki hǝlⱪⱪǝ: Adǝmlirimizni sanap kimning bu yǝrdin kǝtkǝnlikini eniⱪlanglar, dedi. Ular saniwidi, mana, Yonatan bilǝn yaraƣ kɵtürgüqisi yoⱪ qiⱪti. 18  Saul Ahiyaⱨⱪa: — Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪini elip kǝlgin, dedi. Qünki u waⱪitta Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪi Israilning arisida idi. □

19  Saul kaⱨinƣa sɵz ⱪiliwatⱪanda Filistiylǝrning lǝxkǝrgaⱨida bolƣan ƣǝlwǝ barƣanseri küqiyip kǝtti. Saul kaⱨinƣa: — Ⱪolungni yiƣⱪin, dedi. □ 20 Andin Saul wǝ uning bilǝn bolƣan ⱨǝmmǝ hǝlⱪ yiƣilip jǝnggǝ qiⱪti; wǝ mana, Filistiylǝrning ⱨǝrbiri ɵz sǝpdixiƣa ⱪarxi ⱪiliq kɵtürüp zor parakǝndilik boldi.

21  U waⱪittin ilgiri Filistiylǝrning arisida bolƣan, ular bilǝn billǝ lǝxkǝrgaⱨning ǝtrapiƣa qiⱪⱪan Ibraniylar bar idi; ularmu Saul wǝ Yonatan bilǝn billǝ bolƣan Israillarƣa ⱪoxuldi. 22  Xuningdǝk Əfraim taƣlirida ɵzini yoxurƣan Israillar Filistiylǝrning ⱪaqⱪinini angliƣanda soⱪuxⱪa qiⱪip ularni ⱪoƣlidi. 23  Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar u küni Israilƣa nusrǝt bǝrdi. Soⱪux Bǝyt-Awǝnning u tǝripigǝ ɵtti.

24  Lekin Israilning adǝmliri u küni zor besim astida ⱪaldi. Qünki Saul ularƣa ⱪǝsǝm iqküzüp: — Mǝn düxmǝnlirimdin intiⱪam almiƣuqǝ kǝq boluxtin ilgiri taam yegǝn kixigǝ lǝnǝt bolsun, dǝp eytⱪanidi. Xuning üqün hǝlⱪtin ⱨeqkim taam yemidi. 25  Əmma barliⱪ zemindiki ⱪoxun bir ormanliⱪⱪa kirgǝndǝ yǝr yüzidǝ ⱨǝsǝl bar idi. 26  Hǝlⱪ ormanliⱪⱪa kirgǝndǝ, mana bu ⱨǝsǝl eⱪip turatti; lekin ⱨeqkim ⱪolini aƣziƣa kɵtürmidi, qünki hǝlⱪ ⱪǝsǝmdin ⱪorⱪatti.

27  Lekin Yonatan atisining hǝlⱪⱪǝ ⱪǝsǝm iqküzgǝnlikini anglimiƣanidi. Xunga u ⱪolidiki ⱨasini sunup uqini ⱨǝsǝl kɵnikigǝ tiⱪip ⱪoli bilǝn aƣziƣa saldi. Xundaⱪ ⱪilip kɵzliri nurlandi. 28  Əmma hǝlⱪtin biri: Sening atang hǝlⱪⱪǝ qing ⱪǝsǝm iqküzüp: — Bügün taam yegǝn kixigǝ lǝnǝt bolsun! dǝp eytⱪanidi. Xuning üqün hǝlⱪ ⱨalsizlinip kǝtti, dedi.

29  Yonatan: — Mening atam zeminƣa azar bǝrdi; ⱪaranglar, bu ⱨǝsǝldin kiqikkinǝ tetixim bilǝnla kɵzlirimning xunqǝ nurlanƣinini kɵrmidinglarmu? 30  Hǝlⱪ bügün düxmǝnlǝrdin tartiwalƣan oljidin haliƣinini yegǝn bolsa Filistiylǝrning arisidiki ⱪirƣinqiliⱪ tehimu zor bolmasmidi? — dedi.

31  Axu küni ular Mikmaxtin tartip Filistiylǝrni ⱪoƣlap Ayjalonƣiqǝ urup ⱪirixti; hǝlⱪ tola ⱨerip kǝtkǝnidi. 32  Xuning bilǝn hǝlⱪ olja üstigǝ etilip berip, ⱪoy, kala wǝ mozaylarni tutup xu yǝrdila soydi. Andin hǝlⱪ gɵxni ⱪanni adaliwǝtmǝyla yedi.□

33  Saulƣa hǝwǝr kelip: Mana, hǝlⱪ ⱪanni adaliwǝtmǝyla gɵxni yǝp Pǝrwǝrdigarƣa gunaⱨ ⱪiliwatidu, dǝp eytildi. U: Silǝr Pǝrwǝrdigarƣa asiyliⱪ ⱪildinglar! Əmdi bu yǝrgǝ yenimƣa qong bir taxni domilitip kelinglar, dedi. 34  Saul yǝnǝ: Silǝr hǝlⱪning arisiƣa qiⱪip ularƣa: Ⱨǝrbiri ɵz kalisini, ɵz ⱪoyini ⱪeximƣa elip kelip bu yǝrdǝ soyup yesun; lekin gɵxni ⱪanni adaliwǝtmǝy yǝp, Pǝrwǝrdigarƣa gunaⱨ ⱪilmanglar, dǝnglar, dedi. Bu keqǝ hǝlⱪning ⱨǝmmisi ⱨǝrbiri ɵz kalisini elip kelip u yǝrdǝ soydi. 35  Saul bolsa Pǝrwǝrdigarƣa bir ⱪurbangaⱨ yasidi. Bu uning Pǝrwǝrdigarƣa yasiƣan tunji ⱪurbangaⱨi idi.

36  Saul: — Bu keqidǝ Filistiylǝrning peyigǝ qüxüp, ǝtǝ tang atⱪuqǝ ularni talap ⱨeq birini tirik ⱪoymayli, dedi. Hǝlⱪ: — Nemǝ sanga yahxi kɵrünsǝ xuni ⱪilƣin, dǝp jawab bǝrdi. Lekin kaⱨin sɵz ⱪilip: — Pǝrwǝrdigarning yeniƣa kirip yolyoruⱪ sorap qiⱪayli, dedi. 37  Saul Hudadin: — Ya Filistiylǝrning kǝynidin qüxüymu? Sǝn ularni Israilning ⱪoliƣa tapxuramsǝn? — dǝp soridi. Lekin u küni U uningƣa ⱨeq jawab bǝrmidi. 38  Saul: — I hǝlⱪning ⱨǝmmǝ qongliri, bu yǝrgǝ qiⱪinglar. Bügün kim gunaⱨ ⱪilƣanliⱪini eniⱪlap beⱪinglar. □  ■ 39  Qünki Israilƣa nusrǝt bǝrgǝn Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, bu gunaⱨ ⱨǝtta oƣlum Yonatanda tepilsimu u jǝzmǝn ɵltürülsun, dedi. Lekin pütkül hǝlⱪtin ⱨeqkim uningƣa jawab bǝrmidi.

40  Andin u pütkül Israilƣa: — Silǝr bir tǝrǝptǝ turunglar, mǝn oƣlum Yonatan yǝnǝ bir tǝrǝptǝ turayli, dedi. Hǝlⱪ uningƣa: — Nemǝ sanga yahxi kɵrünsǝ, xuni ⱪilƣin, dedi.

41  Saul Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarƣa: — Bu qǝk bilǝn ǝyni ǝⱨwalni axkara ⱪilƣaysǝn, dedi. Qǝk bolsa Saul bilǝn Yonatanni kɵrsǝtti, hǝlⱪ ⱪutuldi.

42  Saul: — Mening bilǝn oƣlum Yonatanning otturisiƣa qǝk taxlanglar, dedi. Xundaⱪ ⱪiliwidi, qǝk Yonatanƣa qiⱪti. 43  Saul Yonatanƣa: — Ⱪilƣiningni manga eytⱪin, dedi. Yonatan uningƣa: — Ⱪolumdiki ⱨasa bilǝn kiqikkinǝ ⱨǝsǝl elip tetip baⱪtim wǝ mana, xuning üqün mǝn ɵlümgǝ mǝⱨkum boldum! — dǝp jawab bǝrdi.

44  Saul: — Sǝn qoⱪum ɵlüxüng kerǝk, i Yonatan; undaⱪ ⱪilmisam, Huda manga sening bexingƣa qüxkǝndinmu artuⱪ qüxürsun! — dedi.

45  Lekin hǝlⱪ Saulƣa: — Israilda bu uluƣ nusrǝtni ⱪazanƣan Yonatan ɵltürülǝmdu? Bundaⱪ ix bizdin neri bolƣay! Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimizki, uning bexidin bir tal qaq yǝrgǝ qüxmǝydu; qünki bügünki ixni u Hudaning yardimi bilǝn ǝmǝlgǝ axurdi, dedi. Xundaⱪ ⱪilip hǝlⱪ Yonatanni ɵlümdin halas ⱪildi. 46  Andin Saul Filistiylǝrni ⱪoƣlaxtin tohtidi; Filistiylǝrmu ɵz jayiƣa ⱪaytip kǝtti.

47  Xundaⱪ ⱪilip Saul Israilning sǝltǝnitini ɵzining ⱪildi; andin u qɵrisidiki düxmǝnlirigǝ, yǝni Moablar, Ammoniylar, Edomiylar, Zobaⱨdiki padixaⱨlar wǝ Filistiylǝrgǝ ⱨujum ⱪildi. U ⱪaysi tǝrǝpkǝ yüzlǝnsǝ ƣalip kelǝtti. □ 48  U zor jasarǝt kɵrsitip Amalǝklǝrni urup Israilni bulang-talang ⱪilƣuqilardin ⱪutⱪuzdi.

Saulning jǝmǝti

49  Saulning oƣulliri Yonatan, Yixwi wǝ Malⱪi-Xua idi; uning ikki ⱪizining ismi bolsa — qongining Merab, kiqikining Miⱪal idi. 50  Saulning ayalining ismi Aⱨinoam bolup, u Ahimaazning ⱪizi idi. Saulning ⱪoxunining sǝrdari Abnǝr idi; u Saulning taƣisi Nǝrning oƣli idi. 51  Saulning atisi Kix wǝ Abnǝrning atisi Nǝr bolsa, ikkisi Abiǝlning oƣulliri idi. 52  Saul pütkül ɵmridǝ Filistiylǝr bilǝn ⱪattiⱪ jǝngdǝ bolup turdi. Saul ɵzi ⱨǝrⱪaqan batur ya palwanlarni kɵrsǝ, uni ɵz hizmitigǝ salatti.

15

Saulning padixaⱨliⱪ ⱨoⱪuⱪidin mǝⱨrum ⱪilinixi

1 Əmdi Samuil Saulƣa: — Pǝrwǝrdigar seni Ɵz hǝlⱪi Israil üstigǝ padixaⱨ bolux üqün mǝsiⱨ ⱪilƣili meni ǝwǝtkǝnidi; ǝmdi Pǝrwǝrdigarning sɵzini angliƣin. 2 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mǝn Amalǝklǝrning Israilƣa ⱪilƣan muamilisini, yǝni Israil Misirdin qiⱪⱪanda ularning yolda ularƣa ⱪandaⱪ ⱪarxiliⱪ kɵrsǝtkǝnlikini kɵnglümgǝ pükkǝnmǝn. ■ 3 Əmdi berip Amalǝklǝrni urup ularning ⱨǝmmisini wǝyran ⱪilip ularni ⱨeq ayimayla, ǝr bolsun, ayal bolsun, ɵsmür bolsun, bowaⱪ bolsun, kala-ⱪoy, tɵgǝ wǝ ixǝk ⱨǝmmisini yoⱪatⱪin, dedi. 4 Saul hǝlⱪni jǝm ⱪilip ularni Tǝlaim xǝⱨiridǝ saniwidi, ikki yüz ming piyadǝ ǝskǝr, Yǝⱨuda ⱪǝbilisidin on ming adǝm qiⱪti. 5 Saul Amalǝklǝrning xǝⱨirigǝ kǝlgǝndǝ xu yǝrdiki wadida bɵktürmǝ ⱪoydi. □

6 Andin Saul Keniylǝrgǝ: — Qiⱪip ketinglar, silǝrni ular bilǝn ⱪoxup yoⱪatmasliⱪim üqün Amalǝklǝrning arisidin qiⱪip ketinglar; qünki Israil Misirdin qiⱪⱪanda silǝr ularning ⱨǝmmisigǝ meⱨribanliⱪ kɵrsǝtkǝnsilǝr, dedi. Xuning bilǝn Keniylǝr Amalǝklǝrdin qiⱪip kǝtti. ■ 7 Əmdi Saul Amalǝklǝrni Ⱨawilaⱨdin tartip Misirning udulidiki Xurƣiqǝ ⱪoƣlap urdi. 8 U Amalǝklǝrning padixaⱨi Agagni tirik tutti, ǝmma barliⱪ hǝlⱪni ⱪiliq bisi bilǝn pütünlǝy yoⱪatti.■

9 Lekin Saul bilǝn hǝlⱪ Agagni ayidi wǝ ⱪoy-kala, bordalƣan mal wǝ ⱪozilardin ǝng esillǝrning ⱨǝmmisini, jümlidin nemǝ yahxi bolsa xuni ayap ularni ⱨalak ⱪilixⱪa ⱪoli barmidi; lekin nemǝ yarimas wǝ zǝip bolsa xularning ⱨǝmmisini ular yoⱪatti.□

10  Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigarning sɵzi Samuilƣa kelip mundaⱪ deyildi: — 11  «Saulni padixaⱨ ⱪilƣinimƣa puxayman ⱪildim, qünki u manga ǝgixixtin yenip Mening sɵzümgǝ ǝmǝl ⱪilmidi».

Samuil azar qekip pütkül bir keqǝ Pǝrwǝrdigarƣa pǝryad kɵtürdi.

12  Ətisi Samuil Saulning aldiƣa qiⱪix üqün tang sǝⱨǝrdila ornidin turdi. Samuilƣa: — Saul Karmǝlgǝ bardi wǝ mana, u ɵzigǝ bir abidǝ turƣuzup andin yenip Gilgalƣa qüxüptu, degǝn hǝwǝr berildi.

13  Samuil Saulning ⱪexiƣa kǝlgǝndǝ Saul uningƣa: — Pǝrwǝrdigar seni mubarǝkligǝy! Pǝrwǝrdigarning sɵzlirigǝ ǝmǝl ⱪildim, dedi.

14  Lekin Samuil: — Undaⱪ bolsa ⱪuliⱪimƣa anglanƣan ⱪoyning mǝrixi bilǝn mǝn anglawatⱪan kalining mɵrixi zadi nǝdin kǝldi? — dedi.

15  Saul jawab berip: — Ular Amalǝklǝrdin elip kelindi; qünki hǝlⱪ Hudaying Pǝrwǝrdigarƣa ⱪurbanliⱪ ⱪilix üqün ⱪoy-kalining esillirini ayap ⱪaldurup ⱪoydi; ⱪalƣinini bolsa pütünlǝy yoⱪattuⱪ, dedi.

16  Samuil Saulƣa: — Ⱪoy, bu gepingni! Mǝn Pǝrwǝrdigarning bu keqǝ manga nemǝ deginini sanga eytip berǝy, dedi. U uningƣa: — Eytⱪin, dedi.

17  Samuil mundaⱪ dedi: — Ɵz nǝziringdǝ kiqik ⱨesablanƣan waⱪtingdila Pǝrwǝrdigar seni Israilning üstigǝ padixaⱨ bolsun dǝp, mǝsiⱨ ⱪilixi bilǝn sǝn Israil ⱪǝbililirining bexi bolƣan ǝmǝsmiding? 18  Andin Pǝrwǝrdigar seni: — Sǝn berip gunaⱨkar Amalǝklǝrni ⱨalak ⱪilƣin; ularni yoⱪatⱪuqǝ ular bilǝn soⱪuxⱪin, dǝp ǝwǝtkǝnidi. 19  Əmdi nemixⱪa Pǝrwǝrdigarning sɵzigǝ ⱪulaⱪ salmay, bǝlki olja üstigǝ düm qüxüp, Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ yaman bolƣanni ⱪilding?

20  Saul Samuilƣa: — Mǝn ⱨǝⱪiⱪǝtǝn Pǝrwǝrdigarning sɵzigǝ ⱪulaⱪ saldimƣu! Pǝrwǝrdigar meni ǝwǝtkǝn yol bilǝn mangdim wǝ Amalǝklǝrning padixaⱨi Agagni elip kelip Amalǝklǝrning ɵzini pütünlǝy yoⱪattim. 21  Əmma hǝlⱪ bolsa oljidin ⱪoy bilǝn kala, yǝni yoⱪitixⱪa bekitilgǝn nǝrsilǝrdin ǝng esilini elip Hudaying Pǝrwǝrdigarƣa Gilgalda ⱪurbanliⱪ ⱪilix üqün elip kǝldi, dedi.

22  Samuil: — Pǝrwǝrdigar kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar bilǝn tǝxǝkkür ⱪurbanliⱪlirini kǝltürüxtin sɵyünǝmdu, ya Pǝrwǝrdigarning sɵzigǝ itaǝt ⱪilixtin süyünǝmdu? Mana itaǝt ⱪilmaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪ ⱪilmaⱪliⱪtin ǝwzǝl, kɵngül ⱪoyux ⱪoqⱪar yeƣini sunuxtin ǝwzǝldur.■

23  Qünki asiyliⱪ bolsa jadugǝrlik gunaⱨi bilǝn ohxaxtur,

Baxpaxtaⱪliⱪ ⱪǝbiⱨlik wǝ butpǝrǝslikkǝ barawǝrdur.

Sǝn Pǝrwǝrdigarning sɵzini taxliƣining üqün,

Pǝrwǝrdigar seni taxlap padixaⱨliⱪtin mǝⱨrum ⱪildi, — dedi.

24  Saul Samuilƣa: — Mǝn gunaⱨ sadir ⱪildim, qünki mǝn Pǝrwǝrdigarning ǝmridin wǝ sening sɵzüngdinmu qiⱪtim; qünki mǝn hǝlⱪtin ⱪorⱪup ularning sɵzigǝ kirdim. 25  Əmdi gunaⱨimni ǝpu ⱪilƣin; mening Pǝrwǝrdigarƣa sǝjdǝ ⱪilixim üqün mening bilǝn ⱪaytip barƣin, dedi.

26  Samuil Saulƣa: — Mǝn sening bilǝn ⱪaytip barmaymǝn; qünki sǝn Pǝrwǝrdigarning sɵzini taxliƣansǝn, wǝ Pǝrwǝrdigar seni taxlap padixaⱨliⱪtin mǝⱨrum ⱪildi, dedi.

27  Samuil ketixkǝ burulƣinida Saul uning tonining pexini tutuwaldi, u yirtilip kǝtti. 28  Samuil uningƣa: — Pǝrwǝrdigar bügün Israilning padixaⱨliⱪini sǝndin yirtip elip sǝndin ǝwzǝl bolƣan bir yeⱪiningƣa tapxurdi. 29  Israilning Janabiy Aliyisi Bolƣuqi yalƣan sɵzlimǝydu yaki niyitidin yanmaydu; qünki u adǝm balisidǝk niyitidin yanƣuqi ǝmǝstur, dedi.□  ■

30  Saul: — Mǝn gunaⱨ sadir ⱪildim. Lekin hǝlⱪimning aⱪsaⱪallirining wǝ Israilning aldida manga izzǝt ⱪilip mening bilǝn yenip barƣin; xuning bilǝn Hudaying Pǝrwǝrdigarƣa sǝjdǝ ⱪilalaymǝn, dedi.

31 Xuning bilǝn Samuil Saul bilǝn yenip bardi wǝ Saul Pǝrwǝrdigarƣa sǝjdǝ ⱪildi.

32  Andin Samuil: — Amalǝklǝrning padixaⱨi Agagni mening aldimƣa elip kelinglar, dedi. Agag bolsa huxluⱪ bilǝn uning ⱪexiƣa bardi. Agag kɵnglidǝ: — Xübⱨisizki, ɵlüm dǝⱨxiti ɵtüp kǝtti, dedi.□

33  Əmma Samuil: — Sening ⱪiliqing hotunlarni balisiz ⱪilƣandǝk sening anangmu hotunlarning arisida balisiz bolidu, dewidi, Samuil Agagni Gilgalda Pǝrwǝrdigarning aldida qanap parǝ-parǝ ⱪildi.

34  Andin Samuil Ramaⱨⱪa bardi. Saul bolsa «Saulning yurti Gibeaⱨ» degǝn jaydiki ɵyigǝ qiⱪip kǝtti. 35  Samuil ɵlgǝn künigiqǝ Saul bilǝn ⱪayta kɵrüxmidi. Əmma Samuil Saul üqün ⱪayƣurdi. Pǝrwǝrdigar Saulni Israilning üstigǝ padixaⱨ ⱪilƣanliⱪidin ǝpsuslandi.

16

Samuil Dawutning padixaⱨ boluxi üqün uni Mǝsiⱨ ⱪilidu

1 Pǝrwǝrdigar Samuilƣa: — Sǝn ⱪaqanƣiqǝ Saul üqün ⱪayƣurup yürisǝn? Mǝn uni Israilƣa sǝltǝnǝt ⱪilixtin mǝⱨrum ⱪilip taxliƣan ǝmǝsmu? Münggüzüngni zǝytun meyi bilǝn toldurup barƣin. Mǝn seni Bǝyt-Lǝⱨǝmlik Yǝssǝning ⱪexiƣa ǝwǝtimǝn. Uning oƣulliridin padixaⱨ boluxⱪa ɵzümgǝ birni bekittim, dedi.

2 Samuil bolsa: — Mǝn ⱪandaⱪ barimǝn? Saul bu ixni anglisa meni ɵltürüwetidu! — dedi. Pǝrwǝrdigar: — Ɵzüng bilǝn bir inǝkni alƣaq berip Pǝrwǝrdigarƣa ⱪurbanliⱪ ⱪilix üqün kǝldim, degin. 3 Yǝssǝni ⱪurbanliⱪⱪa qaⱪirƣin, andin Mǝn sanga ⱪilidiƣiningni ayan ⱪilimǝn; wǝ Mǝn sanga degǝn birsini Ɵzüm üqün mǝsiⱨ ⱪilƣin, dedi.

4 Samuil Pǝrwǝrdigarning deginini ada ⱪilip Bǝyt-Lǝⱨǝmgǝ bardi. Yetip kǝlgǝndǝ xǝⱨǝrning aⱪsaⱪalliri titrigǝn ⱨalda qiⱪip: — Bizgǝ tinq-amanliⱪ elip kǝldingmu? — dǝp soridi.

5 U: — Tinq-amanliⱪ elip kǝldim; Pǝrwǝrdigarƣa ⱪurbanliⱪ sunuxⱪa kǝldim. Silǝr ɵzünglarni ⱨaramdin paklap mǝn bilǝn billǝ ⱪurbanliⱪⱪa kelinglar, dedi. Xuning bilǝn u Yǝssǝ bilǝn oƣullirini ⱨalal ⱪilip ⱪurbanliⱪⱪa qaⱪirdi. 6 Ular kǝlgǝndǝ Samuil Eliabni kɵrüp iqidǝ: — Pǝrwǝrdigarning mǝsiⱨ ⱪilidiƣini xübⱨisizki Ɵzining aldida turidu, dedi.

7 Lekin Pǝrwǝrdigar Samuilƣa: — Uning tǝⱪi-turⱪiƣa yaki boyiƣa ⱪarimiƣin. Mǝn uni xalliwǝttim, qünki Huda insan kɵrgǝndǝk kɵrmǝydu; insan bolsa sirtⱪi ⱪiyapitigǝ ⱪaraydu, lekin Pǝrwǝrdigar ⱪǝlbgǝ ⱪaraydu, dedi.■

8 Andin Yǝssǝ Abinadabni qaⱪirip Samuilning aldidin ɵtküzdi. Əmma Samuil: — Pǝrwǝrdigar buni ⱨǝm tallimidi, dedi.

9 Andin Yǝssǝ Xammaⱨni uning aldidin ɵtküzdi. Əmma Samuil: — Pǝrwǝrdigar buni ⱨǝm tallimidi, dedi.

10  Xuningƣa ohxax Yǝssǝ oƣullirining yǝttisini Samuilning aldidin ɵtküzdi. Lekin Samuil Yǝssǝgǝ: — Pǝrwǝrdigar bularni ⱨǝm tallimidi, dedi.

11  Samuil Yǝssǝdin: — Barliⱪ yigitlǝr muxularmu? dǝp soridi. U: — Ⱨǝmmidin kiqiki ⱪaldi. Lekin mana, u ⱪoy beⱪiwatidu, dedi. Samuil Yǝssǝgǝ: — Uni qaⱪirtip elip kǝlgin, qünki u kǝlmigüqǝ dastihanda olturmaymiz, dedi.■

12  Yǝssǝ adǝm mangdurup uni kǝltürdi. U qirayida ⱪan yügürüp turidiƣan, kɵzliri qirayliⱪ wǝ kelixkǝn yigit idi. Pǝrwǝrdigar: — Ⱪopup uni mǝsiⱨ ⱪilƣin, qünki Mening talliƣinim xudur! dedi. 13  Samuil may münggüzini elip uni ⱪerindaxlirining arisida mǝsiⱨ ⱪildi. U kündin tartip Pǝrwǝrdigarning Roⱨi Dawutning wujudiƣa qüxti. Samuil bolsa ⱪopup Ramaⱨƣa kǝtti.■

Dawut Saulning aldiƣa kelidu

14 Əmdi Pǝrwǝrdigarning Roⱨi Sauldin kǝtkǝnidi, wǝ Pǝrwǝrdigar tǝripidin bir yaman roⱨ uni pǝrixan ⱪildi. 15  Saulning hizmǝtkarliri uningƣa: — Mana Huda tǝripidin bir yaman roⱨ seni pǝrixan ⱪilidu. 16  Əmdi ƣojimiz ɵzliri aldiliridiki hizmǝtkarlirini dǝrⱨal buyruƣayliki, ular qiltar qelixⱪa usta adǝmni tapsun; wǝ xundaⱪ boliduki, Huda tǝripidin yaman roⱨ üstlirigǝ kǝlsǝ u qiltar qalsun, uning bilǝn ⱨalliri obdan bolidu, dedi.

17  Saul hizmǝtkarliriƣa: — Mening üqün qiltar qelixⱪa usta bir adǝmni tepip ⱪeximƣa elip kelinglar, dedi.

18  Ƣulamlardin biri uningƣa: — Mana Bǝyt-Lǝⱨǝmlik Yǝssǝning qiltarƣa usta bir oƣlini kɵrdüm. U ɵzi batur bir jǝngqi, gǝptǝ ⱨoxyar wǝ kelixkǝn adǝm ikǝn, xundaⱪla Pǝrwǝrdigar uning bilǝn billǝ ikǝn, dedi.

19  Xuning bilǝn Saul Yǝssǝgǝ ǝlqilǝrni mangdurup: — Ⱪoy baⱪidiƣan oƣlung Dawutni manga ǝwǝtkin, dǝp eytti.

20  Yǝssǝ bir exǝkni tǝyyarlap uningƣa nan bilǝn bir tulum xarab wǝ bir oƣlaⱪni artip, bularni oƣli Dawutning ⱪoli bilǝn Saulƣa ǝwǝtti. 21  Xuning bilǝn Dawut Saulning ⱪexiƣa kelip uning aldida turdi. Saul uningƣa tolimu amraⱪ idi; u Saulning yaraƣ kɵtürgüqisi boldi. 22  Andin Saul Yǝssǝgǝ hǝwǝr ǝwǝtip: — Dawut mening aldimda tursun; qünki u nǝzirimgǝ yaⱪti, dǝp eytti.

23  Əmdi xundaⱪ boliduki, u yaman roⱨ Huda tǝripidin Saulning üstigǝ kǝlgǝndǝ Dawut qiltarni elip ⱪoli bilǝn qaldi. Buning bilǝn Saul aram tepip ⱨali obdan bolup yaman roⱨ uningdin qiⱪip kǝtti.

17

Dawut bilǝn Goliat

1 Əmma Filistiylǝr jǝng ⱪilix üqün ⱪoxunlirini yiƣdi. Ular Yǝⱨudaƣa tǝwǝ Sokoⱨda jǝm bolup, Sokoⱨ bilǝn Azikaⱨ otturisidiki Əfǝs-Dammimda qedirlarni tikti. 2 Saul bilǝn Israillarmu jǝm bolup Elaⱨ jilƣisida qedirlirini tikip Filistiylǝr bilǝn jǝng ⱪilƣili sǝp tüzdi. □ 3 Filistiylǝr bir tǝrǝptiki taƣda, Israillar yǝnǝ bir tǝrǝptiki taƣda turatti; otturisida jilƣa bar idi.

4 Xu waⱪitta Filistiylǝrning lǝxkǝrgaⱨidin Gatliⱪ Goliat isimlik bir qempiyon palwan qiⱪip kǝldi. Uning egizliki altǝ gǝz bir ƣeriq idi. □ 5 Bexiƣa mis dubulƣa, uqisiƣa ⱪasiraⱪliⱪ sawut kiygǝnidi. Uning bu mis sawuti bolsa bǝx ming xǝkǝl kelǝtti. □ 6 Paqaⱪliriƣa mistin tizliⱪ baƣliƣan, ɵxnisigǝ mis atma nǝyzǝ ⱪisturiwalƣanidi. 7 Uning nǝyzisining sepi bolsa bapkarning hadisidǝk idi; nǝyzisining bexi altǝ ming xǝkǝl kelǝtti; ⱪalⱪan kɵtürgüqisi uning aldida mangatti.

8 U ornida turup Israilning ⱪoxunliriƣa mundaⱪ towlaytti: — «Silǝr nemixⱪa jǝng ⱪilix üqün sǝp tüzgǝnsilǝr? Mǝn Filistiy ǝmǝsmu? Silǝr bolsanglar Saulning ⱪulliriƣu? Aranglardin bir adǝmni tallap qiⱪinglar, u mǝn bilǝn elixixⱪa qüxsun! 9 U mǝn bilǝn elixip meni urup ɵltürǝlsǝ, biz silǝrning ⱪulliringlar bolimiz. Lekin mǝn uni mǝƣlup ⱪilip ɵltürsǝm, silǝr bizning ⱪullirimiz bolup bizning hizmitimizdǝ bolusilǝr». 10 Xu Filistiy yǝnǝ sɵz ⱪilip: — Mǝn bügün Israilning ⱪoxuniƣa ⱨaⱪarǝt ⱪildimƣu? Silǝr bir adǝmni qiⱪiringlar, biz elixayli! — dedi.

11  Saul bilǝn ⱨǝmmǝ Israil bu Filistiyning sɵzlirini anglap, alaⱪzadǝ bolup bǝk ⱪorⱪti.

12  Dawut Yǝⱨuda yurtidiki Bǝyt-Lǝⱨǝmdǝ olturuⱪluⱪ Yǝssǝ degǝn Əfratliⱪ adǝmning oƣli idi. Yǝssǝning sǝkkiz oƣli bar idi. Saulning künliridǝ u heli yaxinip ⱪalƣanidi. 13  Yǝssǝning üq qong oƣli Saul bilǝn jǝnggǝ qiⱪⱪanidi. Jǝnggǝ qiⱪⱪan üq oƣulning tunjisining ismi Eliab, ikkinqisining ismi Abinadab wǝ üqinqisining Xammaⱨ idi. 14  Dawut ⱨǝmmidin kiqiki idi. Üq qong oƣli Saulƣa ǝgixip qiⱪⱪanidi. 15  Bǝzidǝ Dawut Saulning ⱪexidin ɵz atisining ⱪoylirini beⱪix üqün ⱪaytip kelǝtti.■

16  Axu Filistiy bolsa ⱪiriⱪ küngiqilik ⱨǝr ǝtigǝn wǝ kǝqtǝ qiⱪip turdi.

17  Yǝssǝ oƣli Dawutⱪa: — Bu ǝfaⱨ ⱪomaqni wǝ bu on nanni elip lǝxkǝrgaⱨƣa tez berip akiliringƣa bǝrgin, □ 18  bu on parqǝ ⱪurutni ularning mingbexiƣa berip akiliringning ǝⱨwalini sorap ularning kepil hetini elip kǝlgin, dedi.□

19  Saul, xu üq oƣul wǝ Israilning ⱨǝmmǝ adǝmliri Elaⱨ jilƣisida turup Filistiylǝrgǝ ⱪarxi jǝng ⱪilatti.

20  Dawut bolsa ǝtisi sǝⱨǝr ⱪopup ⱪoylarni bir baⱪⱪuqining ⱪoliƣa tapxurup, axliⱪ-tülükni elip Yǝssǝ uningƣa tapiliƣandǝk, ⱪoxun istiⱨkamiƣa yǝtkǝndǝ, jǝnggǝ qiⱪidiƣan lǝxkǝrlǝr sɵrǝn kɵtürüwatⱪanidi. ■ 21  Israil wǝ Filistiylǝr bir-birigǝ udulmu’udul turup soⱪuxⱪa sǝp tüzdi. 22  Dawut bolsa elip kǝlgǝn nǝrsilǝrni yük-taⱪlarƣa ⱪariƣuqining ⱪoliƣa tapxurup sǝp arisiƣa yügürüp berip akiliridin tinqliⱪ soridi. 23  U ular bilǝn sɵzlixip turƣanda, Filistiylǝrdin bolƣan Goliat degǝn qempion palwan Filistiylǝrning sepidin qiⱪip yǝnǝ ⱨeliⱪi gǝpni ⱪildi; Dawut uni anglidi. 24  Israilning ⱨǝmmǝ adǝmliri bu adǝmni kɵrgǝndǝ ⱪeqip ketixti wǝ bǝk ⱪorⱪti.

25  Israilning adǝmliri bir-birigǝ: — Qiⱪiwatⱪan bu adǝmni kɵrdünglarmu? U Israilƣa ⱨaⱪarǝt ⱪilix üqün qiⱪidu. Xundaⱪ boliduki, uni ɵltürgǝn adǝmgǝ padixaⱨ kɵp mal-mülük in’am ⱪilidu, ɵz ⱪizini uningƣa hotunluⱪⱪa beridu ⱨǝm atisining jǝmǝtini Israil tǝwǝsidǝ baj-alwandin halas ⱪilidu, dedi.

26  Dawut ɵz yenida turƣan adǝmlǝrdin: — Bu Filistiyni ɵltürüp Israilƣa ⱪilinƣan xu ⱨaⱪarǝtni yoⱪatⱪan kixigǝ nemǝ ⱪilinidu? Qünki bu hǝtnisiz Filistiy zadi kim? U ⱪandaⱪsigǝ mǝnggü ⱨayat bolƣuqi Hudaning ⱪoxunliriƣa ⱨaⱪarǝt ⱪilixⱪa petinidu? — dedi.

27  halayiⱪ uningƣa aldinⱪilarning degǝn sɵzi boyiqǝ jawab berip: — Uni ɵltürgǝn kixigǝ mundaⱪ-mundaⱪ ⱪilinidu, dedi.

28  Lekin uning qong akisi Eliab uning u adǝmlǝr bilǝn sɵzlǝxkinini anglap ⱪaldi; Eliabning Dawutⱪa aqqiⱪi kelip: — Nemixⱪa bu yǝrgǝ kǝlding? Qɵldiki u azƣinǝ ⱪoyni kimgǝ taxlap ⱪoydung? Mǝn kibirlikingni wǝ kɵnglüngning yamanliⱪini bilimǝn. Sǝn alayitǝn jǝngni kɵrgili kǝlding, dedi.

29  Dawut: — Mǝn nemǝ ⱪildim? Pǝⱪǝt bir sɵz ⱪilsam bolmamdikǝn? — dedi.

30  Dawut burulup baxⱪisidin aldinⱪidǝk soridi, hǝlⱪ aldida eytⱪandǝk uningƣa jawab bǝrdi.

31  Əmma birsi Dawutning eytⱪan sɵzlirini anglap ⱪelip Saulƣa yǝtküzdi; u Dawutni qaⱪirtip kǝldi. 32  Dawut Saulƣa: — Bu kixining sǝwǝbidin ⱨeqkimning yüriki su bolmisun. Silining ⱪulliri bu Filistiy bilǝn soⱪuxⱪili qiⱪidu, dedi.

33  Saul Dawutⱪa: — Sǝn bu Filistiy bilǝn soⱪuxⱪili barsang bolmaydu! Sǝn tehi yax, ǝmma u yaxliⱪidin tartipla jǝngqi idi, dedi.

34  Dawut Saulƣa: — Ⱪulliri ɵz atisining ⱪoylirini beⱪip kǝldim. Bir xir yaki eyiⱪ kelip padidin bir ⱪozini elip kǝtsǝ, 35  mǝn uning kǝynidin ⱪoƣlap uni urup ⱪozini aƣzidin ⱪutⱪuzup alattim. Əgǝr ⱪopup manga ⱨujum ⱪilsa mǝn uni yaylidin tutuwelip urup ɵltürǝttim. 36  Ⱪulliri ⱨǝm xir ⱨǝm eyiⱪni ɵltürgǝn; bu hǝtnisiz Filistiymu ularƣa ohxax bolidu. Qünki u mǝnggü ⱨayat bolƣuqi Hudaning ⱪoxuniƣa ⱨaⱪarǝt kǝltürdi — dedi. 37  Dawut sɵzini dawam ⱪilip: — Meni xirning qanggilidin wǝ eyiⱪning qanggilidin ⱪutⱪuzƣan Pǝrwǝrdigar ohxaxla bu Filistiyning ⱪolidin ⱪutⱪuzidu, dedi. Saul Dawutⱪa: — Barƣin, Pǝrwǝrdigar sening bilǝn billǝ bolƣay, dedi.

38  Andin Saul Dawutⱪa ɵz jǝng kiyimlirini kiygüzüp, bexiƣa mis dubulƣini taⱪap wǝ uningƣa bir jǝng sawutini kiygüzdi. 39  Dawut bolsa Saulning ⱪiliqini kiyimning üstigǝ esip, mengip baⱪti; qünki u bularni kiyip baⱪmiƣanidi. Xuning bilǝn Dawut Saulƣa: — Mǝn bularni kiyip mangalmaydikǝnmǝn; qünki burun kiyip baⱪmiƣan, dǝp ularni seliwǝtti. 40  U ⱪoliƣa ⱨasisini elip, eriⱪtin bǝx siliⱪ tax ilƣap padiqi haltisining yanquⱪiƣa saldi; u salƣusini ⱪoliƣa elip Filistiygǝ yeⱪin bardi. 41  Filistiy bolsa qiⱪip Dawutⱪa yeⱪinlaxti, ⱪalⱪan kɵtürgüqisimu uning aldida mangdi.

42  Filistiy Dawutⱪa birⱪur sǝpselip ⱪarap mǝshirǝ ⱪildi. Qünki u tehi yax, buƣday ɵnglük wǝ kelixkǝn yigit idi. 43  Filistiy Dawutⱪa: — Sǝn ⱨasa kɵtürüp aldimƣa kǝpsǝn? Sǝn meni it dǝp oylap ⱪaldingmu? — dǝp ɵz butlirining namlirini tilƣa elip Dawutni ⱪarƣidi. 44  Filistiy Dawutⱪa yǝnǝ: — Bu yaⱪⱪa kǝl, mǝn gɵxüngni asmandiki uqar-ⱪanatlarƣa wǝ dalalardiki yirtⱪuqlarƣa yǝm ⱪilimǝn, dedi.

45  Dawut Filistiykǝ: — Sǝn ⱪiliq, nǝyzǝ wǝ atma nǝyzini kɵtürüp manga ⱨujum ⱪilƣili kǝlding; lekin mǝn sǝn ⱨaⱪarǝt ⱪilƣan, Israilning ⱪoxunlirining Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarning nami bilǝn aldingƣa ⱨujumƣa qiⱪtim — dedi.

46 «Dǝl bügün Pǝrwǝrdigar seni mening ⱪolumƣa tapxuridu. Mǝn seni ɵltürüp bexingni kesip alimǝn; mǝn lǝxkǝrgaⱨdiki Filistiylǝrning jǝsǝtlirinimu asmandiki uqar-ⱪanatlarƣa wǝ dalalardiki yirtⱪuqliriƣa yǝm ⱪilimǝn. Buning bilǝn pütkül jaⱨan Israilda bir Hudaning bar ikǝnlikini bilidu 47  wǝ bu pütkül jamaǝt Pǝrwǝrdigarning nusrǝt berixining ⱪiliq, nǝyzǝ bilǝn ǝmǝs ikǝnlikini bilidu; qünki bu jǝng bolsa Pǝrwǝrdigarningkidur, U seni ⱪolimizƣa tapxuridu».

48  Filistiy Dawutⱪa ⱨujum ⱪilƣili ⱪopup yeⱪin kǝlgǝndǝ Dawut uningƣa ⱨujum ⱪilƣili Filistiy ⱪoxunining sepigǝ ⱪarap yügürdi. 49  Dawut ⱪolini haltisiƣa tiⱪip bir taxni qiⱪirip salƣuƣa selip Filistiygǝ ⱪaritip atti; tax Filistiyning pexanisigǝ tǝgdi. Tax uning pexanisigǝ petip kǝtti, u düm qüxüp yǝrgǝ yiⱪildi.

50  Xundaⱪ ⱪilip Dawut Filistiyni salƣu wǝ tax bilǝn mǝƣlup ⱪilip uni urup ɵltürdi; Dawutning ⱪolida ⱨeq ⱪiliq yoⱪ idi. 51  Dawut yügürüp berip, Filistiyning üstidǝ turup, ⱪiliqini ⱪinidin tartip elip uni ɵltürüp, uning bexini aldi. Filistiylǝr ɵz baturining ɵlginini kɵrüpla, bǝdǝr ⱪaqti. 52  Israillar bilǝn Yǝⱨudalar bolsa ornidin ⱪopup sɵrǝn selixip Filistiylǝrni jilƣiƣiqǝ wǝ Əkron dǝrwaziliriƣiqǝ kǝynidin ⱪoƣlap kǝldi; ɵltürülgǝn Filistiylǝr Xaaraimƣa baridiƣan yolda Gat wǝ Əkronƣiqǝ yetip kǝtkǝnidi. 53  Israil Filistiylǝrni ⱪoƣlaxtin yenip kelip ularning lǝxkǝrgaⱨini bulang-talang ⱪildi. 54  Dawut Filistiyning bexini Yerusalemƣa elip bardi; uning yariƣini bolsa ɵz qediriƣa ⱪoydi.

55  Saul Dawutning Filistiyning aldiƣa qiⱪⱪinini kɵrgǝndǝ ⱪoxunning sǝrdari Abnǝrdin: — I Abnǝr, bu yigit kimning oƣli? — dǝp soridi. Abnǝr: — I padixaⱨ, ⱨayating bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, bilmǝymǝn, dedi.

56  Padixaⱨ: — Bu yigit kimning oƣli ikǝn dǝp sorap baⱪⱪin, dedi.

57  Dawut Filistiyni ⱪirip ⱪaytip kǝlgǝndǝ Abnǝr uni padixaⱨning ⱪexiƣa elip bardi; Filistiyning bexi tehiqǝ uning ⱪolida turatti.

58  Saul uningdin: — I yigit, kimning oƣlisǝn? dǝp soridi. Dawut: — Mǝn silining ⱪulliri Bǝyt-Lǝⱨǝmlik Yǝssǝning oƣlimǝn, dǝp jawab bǝrdi.

18

Saulning Dawuttin ⱨǝsǝt ⱪilixi

1 Dawut bilǝn Saulning sɵⱨbiti ayaƣlaxⱪanda, Yonatanning kɵngli Dawutning kɵngligǝ xundaⱪ baƣlandiki, uni ɵz jenidǝk sɵydi. 2 Saul bolsa u küni uni ɵz yenida elip ⱪelip, uni atisining ɵyigǝ ⱪaytⱪili ⱪoymidi.

3 Yonatan Dawut bilǝn ǝⱨdǝ ⱪilixti; qünki u uni ɵz jenidǝk sɵyǝtti. 4 Yonatan uqisidiki tonni selip Dawutⱪa bǝrdi, yǝnǝ jǝng kiyimlirini, jümlidin ⱨǝtta ⱪiliqi, oⱪyasi wǝ kǝmirinimu uningƣa bǝrdi. 5 Saul Dawutni nǝgila ǝwǝtsǝ u xu yǝrgǝ baratti, xundaⱪla ixlarni jayida ⱪilatti. Xuning üqün Saul uni lǝxkǝrlǝrning üstigǝ ⱪoydi. Bu ix barliⱪ hǝlⱪⱪǝ wǝ ⱨǝm Saulning hizmǝtkarliriƣimu yaⱪti.

6 Dawut Filistiyni ɵltürüp kɵpqilik bilǝn yanƣanda Israilning ⱨǝmmǝ xǝⱨǝrliridiki ⱪiz-ayallar Saulni nahxa eytip ussul oynap ⱪarxi alƣili qiⱪti; ular huxluⱪ iqidǝ dap wǝ üqtar bilǝn nǝƣmǝ qelixti. 7 Ⱪiz-ayallar nǝƣmǝ qalƣanda: — Saul minglap ɵltürdi, wǝ Dawut on minglap ɵltürdi, dǝp oⱪuxatti.■

8 Buni anglap Saul naⱨayiti hapa boldi; bu sɵz uning kɵngligǝ tǝgdi. U: — Dawutⱪa on minglap ⱨesablandi, ǝmma manga pǝⱪǝt minglap ⱨesablandi; ǝmdi padixaⱨliⱪtin baxⱪa uningƣa ⱨeqnǝrsǝ kǝm ǝmǝs, dedi. 9 Xu kündin tartip Saul Dawutni kɵzlǝp yürdi.

10  Ətisi Huda tǝripidin ⱪabaⱨǝtlik bir roⱨ Saulning üstigǝ qüxti wǝ u ɵyidǝ ⱪalaymiⱪan jɵyligili turdi. Əmdi Dawut baxⱪa waⱪittikidǝk ⱪoli bilǝn qiltar qaldi; Saulning ⱪolida nǝyzǝ bar idi. □ 11  Saul: — Dawutni tamƣa nǝyzǝ bilǝn ⱪadiwetimǝn dǝp, nǝyzini atti; lekin Dawut ikki ⱪetim ɵzini daldiƣa aldi.

12  Pǝrwǝrdigarning Dawut bilǝnla bolup, ɵzidin yiraⱪlap kǝtkini üqün Saul Dawuttin ⱪorⱪatti. 13  Xuning üqün Saul Dawutni ɵz yenidin ayrip, uni lǝxkǝrlǝrgǝ mingbexi ⱪilip ⱪoydi; u lǝxkǝrlǝrni elip jǝnggǝ qiⱪip turatti.□

14  Dawut bolsa ⱨǝmmǝ ixlarni pǝm bilǝn ⱪilatti; qünki Pǝrwǝrdigar uning bilǝn billǝ idi. 15  Saul uning pǝmlik ikǝnlikini kɵrüp uningdin bǝk ⱪorⱪatti.

16  Əmma pütkül Israil bilǝn Yǝⱨuda hǝlⱪi Dawutni sɵyǝtti; qünki u ularni yetǝklǝp jǝnggǝ qiⱪatti. □ 17  Saul Dawutⱪa: — Mana, qong ⱪizim Merab — mǝn uni sanga hotunluⱪⱪa bǝrgüm bar. Sǝn pǝⱪǝt hizmitimgǝ jan-pida bolup, Pǝrwǝrdigarning jǝngliridǝ kürǝx ⱪilƣin, dedi. Qünki Saul iqidǝ: — U mening ⱪolum bilǝn ǝmǝs, bǝlki Filistiylǝrning ⱪoli bilǝn yoⱪitilsun, dǝp hiyal ⱪilƣanidi.

18 Əmma Dawut Saulƣa: — Mǝn kim idim, mening atamning jǝmǝti Israil arisida nemǝ idi, mǝn ⱪandaⱪmu padixaⱨning küy’oƣli bolay? — dedi.

19  Lekin Saulning ⱪizi Merab Dawutⱪa berilidiƣan waⱪitta, u Mǝⱨolatliⱪ Adriǝlgǝ hotunluⱪⱪa berildi. 20  Əmma Saulning ⱪizi Miⱪalning kɵngli Dawutⱪa qüxkǝnidi. Baxⱪilar buni Saulƣa eytti, bu ixtin Saul hux boldi. 21  Saul: — Ⱪizimni Dawutⱪa berǝy, u uningƣa bir sirtmaⱪ bolup, Filistiylǝrning ⱪolida yoⱪitilsun, dǝp oylidi. Xuning bilǝn Saul Dawutⱪa: — Bügün ikkinqi ⱪetim küy’oƣlum bolisǝn, dedi.

22  Saul ɵz ƣulamliriƣa: — Dawutⱪa astirtin: — Mana, padixaⱨ sǝndin sɵyünidu, wǝ ⱨǝmmǝ ƣulamliri sanga amraⱪ. Xuning üqün padixaⱨning küy’oƣli bolƣin, dǝp eytinglar, dǝp tapilidi. 23  Saulning ƣulamliri bu sɵzlǝrni Dawutning ⱪuliⱪiƣa yǝtküzdi. Lekin Dawut: — Nǝziringlarda padixaⱨning küy’oƣli bolux kiqik ixmu? Mǝn bolsam bir kǝmbǝƣǝl wǝ ǝtiwarsiz adǝmmǝn — dedi.

24  Saulning ƣulamliri Saulƣa Dawutning degǝnlirini ɵz ǝyni yǝtküzdi.

25  Saul: — Silǝr Dawutⱪa: — Padixaⱨ sanga baxⱪa toyluⱪ alƣuzmaydu, pǝⱪǝt padixaⱨ düxmǝnliridin intiⱪam elix üqün yüz Filistiyning hǝtnilikinila alidu, dǝp eytinglar, dedi (Saulning mǝⱪsiti bolsa Dawutni Filistiylǝrning ⱪolida yoⱪitix idi).

26  Ƣulamlar bu sɵzlǝrni Dawutⱪa yǝtküzdi; padixaⱨning küy’oƣli bolux Dawutⱪa yeⱪip ⱪaldi. Əmdi bekitilgǝn mɵⱨlǝt toxmayla, 27  Dawut turup ɵz adǝmliri bilǝn qiⱪip ikki yüz Filistiyni ɵltürdi. Dawut ularning hǝtnilikini kesip elip padixaⱨning küy’oƣli bolux üqün bularning ⱨǝmmisini padixaⱨⱪa tapxurdi. Saul ⱪizi Miⱪalni uningƣa hotunluⱪⱪa bǝrdi.■

28  Saul Pǝrwǝrdigarning Dawut bilǝn billǝ ikǝnlikini wǝ ɵz ⱪizi Miⱪalning uni sɵyidiƣanliⱪini kɵrüp 29  Dawuttin tehimu ⱪorⱪti. Xuning bilǝn Saul üzlüksiz Dawutⱪa düxmǝn boldi.

30  Filistiylǝrning ǝmirliri daim soⱪuxⱪa qiⱪatti; ǝmma ⱨǝr ⱪetim qiⱪsila Dawutning ixliri Saulning ⱨǝmmǝ hizmǝtkarliriningkidin muwǝppǝⱪiyǝtlik bolatti; xuning bilǝn uning nami halayiⱪ tǝripidin tolimu ⱨɵrmǝtkǝ sazawǝr bolatti.

19

Saul Dawutni ɵltürüxkǝ intilidu

1 Saul ɵz oƣli Yonatan wǝ ⱨǝmmǝ hizmǝtkarlirigǝ Dawutni ɵltürüxkǝ buyruⱪ ⱪildi. Lekin Saulning oƣli Yonatan Dawutⱪa bǝk amraⱪ idi. 2 Yonatan Dawutⱪa: — Atam Saul seni ɵltürmǝkqi; ǝmdi ǝtǝ ǝtigǝn ⱪattiⱪ eⱨtiyat ⱪilƣin, bir mǝhpiy jayni tepip ɵzüngni yoxurƣin; 3 mǝn ɵzüm qiⱪip sǝn yoxurunƣan etizliⱪⱪa berip atamning yenida turup atam bilǝn sening toƣrangda sɵzlixip baⱪay; ǝⱨwalni eniⱪ bilgǝndin keyin sanga hǝwǝr ⱪilay, dedi.

4 Yonatan atisi Saulƣa Dawutning yahxi gepini ⱪilip: — Padixaⱨ ɵz hizmǝtkariƣa, yǝni Dawutⱪa yamanliⱪ ⱪilmiƣay! Qünki u sanga gunaⱨ ⱪilmiƣan; bǝlki uning ǝmǝlliri ɵzünggǝ kɵp yahxiliⱪlarni elip kǝlgǝn: — 5 u ɵz jenini alⱪiniƣa elip ⱪopup ⱨeliⱪi Filistiyni ɵltürdi wǝ xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar pütkül Israil üqün qong nusrǝt bǝrdi. Xu qaƣda sǝn ɵzüng kɵrüp hux bolƣan ǝmǝsmu? Əmdiliktǝ nemixⱪa Dawutni sǝwǝbsiz ɵltürüp naⱨǝⱪ ⱪan tɵküp gunaⱨkar bolmaⱪqi bolisǝn? — dedi.

6 Saul Yonatanning sɵzigǝ kirdi. U: — Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, u ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinmaydu, dedi. 7 Andin Yonatan Dawutni qaⱪirip, Dawutⱪa bolƣan ixlarning ⱨǝmmisini dǝp bǝrdi. Andin keyin Yonatan Dawutni Saulning ⱪexiƣa elip kǝldi wǝ u ilgirikidǝk uning hizmitidǝ boldi.

8 Əmma yǝnǝ jǝng boldi; Dawut qiⱪip Filistiylǝr bilǝn jǝng ⱪilip, ularni ⱪattiⱪ ⱪirip mǝƣlup ⱪildi; ular uning aldidin bǝdǝr ⱪeqisti.

9 Əmdi Pǝrwǝrdigar tǝripidin ⱪabaⱨǝtlik bir roⱨ yǝnǝ Saulni basti. U ɵz ɵyidǝ ⱪolida nǝyzisini tutup olturatti; Dawut bolsa ⱪoli bilǝn saz qelip turatti. ■ 10  Saul nǝyzǝ bilǝn Dawutni sanjip tamƣa ⱪadap ⱪoymaⱪqi boliwidi, lekin Dawut ɵzini ⱪaquruwaldi, nǝyzǝ tamƣa ⱪadilip ⱪaldi. Dawut xu keqisi ⱪeqip ⱪutuldi.

11  Saul birnǝqqǝ qaparmǝnlǝrni Dawutning ɵyigǝ ǝwǝtip uni paylap turup ǝtisi tang yoruƣanda uni ɵltürüxkǝ mangdurdi. Əmma Dawutning ayali Miⱪal uningƣa: — Əgǝr bu keqǝ jeningni elip ⱪaqmisang, ǝtǝ ɵltürülisǝn, dedi. 12  Xunga Miⱪal Dawutni pǝnjirdin qüxürüp ⱪoydi. Xundaⱪ ⱪilip u ⱪeqip ⱪutuldi. 13  Andin Miⱪal bir «tǝrafim» butni elip kariwatⱪa yatⱪuzup, bexiƣa ɵqkǝ yungidin ⱪilinƣan bir yastuⱪni ⱪoyup, ǝdiyal bilǝn yepip ⱪoydi.□

14  Saul Dawutni tutux üqün qaparmǝnlǝrni ǝwǝtkǝndǝ Miⱪal: — U aƣrip ⱪaldi, dedi. 15  Saul qaparmǝnlǝrni ⱪaytidin ǝwǝtip: — Uni kariwat bilǝn ⱪoxup elip kelinglar, uni ɵltürimǝn, dǝp buyrudi.

16  Qaparmǝnlǝr kirgǝndǝ, mana kariwatta bu but yatatti, bexiƣa ɵqkǝ yungidin ⱪilinƣan yastuⱪ ⱪoyulƣanidi. 17  Saul Miⱪalƣa: — Nemixⱪa meni bundaⱪ aldap, düxminimni ⱪaquruwetisǝn? — dedi. Miⱪal Saulƣa jawab berip: — U: «Meni ⱪoyuwǝtkin; bolmisa seni ɵltürüwetimǝn» dedi, dedi.□

18  Dawut ⱪeqip ⱪutulup, Ramaⱨⱪa Samuilning ⱪexiƣa berip, Saulning uningƣa ⱪilƣanlirining ⱨǝmmisini dǝp bǝrdi. Andin u Samuil bilǝn Nayotⱪa berip olturaⱪlaxti.

19  Birsi Saulƣa: — Dawut Ramaⱨdiki Nayotta bar ikǝn, dǝp hǝwǝr bǝrdi. 20  Saul Dawutni tutup kelixkǝ qaparmǝnlǝrni mangdurdi. Əmma ular yetip barƣanda pǝyƣǝmbǝrlǝrning bir jamaiti bexarǝt beriwatⱪanliⱪini wǝ Samuilningmu ularning arisida turup ularƣa nazarǝtqilik ⱪiliwatⱪanliⱪini kɵrdi; xundaⱪ boldiki, Hudaning Roⱨi Saulning qaparmǝnlirining wujudiƣimu qüxüp, ularmu ⱨǝm bexarǝt berixkǝ baxlidi.

21  Bu hǝwǝr Saulƣa eytildi; u yǝnǝ baxⱪa qaparmǝnlǝrni ǝwǝtti, lekin ularmu bexarǝt berixkǝ qüxti. Andin Saul üqinqi ⱪetim yǝnǝ qaparmǝnlǝrni mangdurdi. Ularmu ⱨǝm bexarǝt berixkǝ qüxti. 22  Andin Saul ɵzi Ramaⱨⱪa berip, Sǝⱪudiki qong ⱪuduⱪⱪa yetip kǝlgǝndǝ, «Samuil bilǝn Dawut nǝdǝ?» — dǝp soridi. Birsi: — Ular Ramaⱨdiki Nayotta bar ikǝn, dǝp jawab bǝrdi.

23  Xunga u Ramaⱨdiki Nayotⱪa yetip kǝldi; Hudaning Roⱨi uning wujudiƣimu qüxti; xuning bilǝn umu piyadǝ mengip Ramaⱨdiki Nayotⱪa barƣuqǝ bexarǝt berip mangdi. 24  U ⱨǝtta kiyimlirini seliwetip Samuilning aldida bexarǝt bǝrdi; pütün bir keqǝ wǝ pütün bir kündüz u yǝrdǝ yalingaq yatti. Buning bilǝn: — «Saulmu pǝyƣǝmbǝrlǝrdinmu?» dǝydiƣan gǝp pǝyda boldi.□

20

Yonatan Dawutni ⱪoƣdimaⱪqi

1 Dawut Ramaⱨdiki Nayottin ⱪeqip Yonatanning ⱪexiƣa berip uningƣa: — Mǝn nemǝ ⱪiliptimǝn? Nemǝ ⱪǝbiⱨlik ⱪiliptimǝn? Atang aldida nemǝ gunaⱨ ⱪiliptimǝn, u mening jenimni almaⱪqi boluwatidu? — dedi.

2 U uningƣa: — Yoⱪsu, bundaⱪ ix neri bolsun! Sǝn ɵlmǝysǝn. Qong ix bolsun, kiqik ix bolsun atam manga demǝy ⱪoymaydu. Nemixⱪa atam bu ixni mǝndin yoxuridikinǝ? Ⱨǝrgiz undaⱪ bolmaydu, dedi.

3 Lekin Dawut yǝnǝ ⱪǝsǝm ⱪilip: — Atang sening nǝziringdǝ iltipat tapⱪinimni jǝzmǝn bilidu. Xunga u kɵnglidǝ: — Yonatan buni bilip ⱪalmisun; bolmisa uningƣa azar bolidu, degǝndu. Lekin Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn, jening wǝ ⱨayating bilǝn aldingda ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, manga ɵlümning ariliⱪi bir ⱪǝdǝmla ⱪaldi, dedi.

4 Yonatan Dawutⱪa: — Kɵnglüng nemini halisa xuni ⱪilay, dedi.

5 Dawut Yonatanƣa mundaⱪ dedi: — Mana ǝtǝ «yengi ay» bolidu; mǝn adǝttikidǝk padixaⱨ bilǝn ⱨǝmdastihan bolmisam bolmaydu. Lekin meni ⱪoyup bǝrgin, mǝn üqinqi küni ahximiƣiqǝ dalada mɵkünüwalay. 6 Atang mening sorunda yoⱪluⱪimni kɵrüp sorisa, sǝn uningƣa: «Dawut mǝndin ɵz xǝⱨiri Bǝyt-Lǝⱨǝmgǝ tezraⱪ berip kelixkǝ jiddiy ruhsǝt soridi, qünki u yǝrdǝ pütkül ailisi üqün bir yilliⱪ ⱪurbanliⱪ ɵtküzidikǝn», degin, dedi. 7 Əgǝr u: — Obdan boptu, desǝ, ⱪulung tinq-aman bolidu: — Lekin u aqqiⱪlansa, uning manga yamanliⱪ ⱪilixni niyǝt ⱪilƣanliⱪidin guman ⱪilmiƣin. 8 Sǝn ⱪulungƣa iltipat kɵrsǝtkin; qünki sǝn ɵzüng bilǝn Pǝrwǝrdigarning aldida ⱪulungni ǝⱨdilǝxtürgǝnsǝn. Lekin ǝgǝr mǝndǝ bir yamanliⱪ bolsa sǝn ɵzüngla meni ɵltürgin; meni elip berip atangƣa tapxuruxning nemǝ ⱨajiti? — dedi.■

9 Yonatan: — Undaⱪ hiyal sǝndin neri bolsun! Əgǝr atamning sanga yamanliⱪ ⱪilidiƣan niyiti barliⱪini bilip ⱪalsam, sanga dǝyttim ǝmǝsmu? — dedi.

10  Dawut Yonatanƣa: — Əgǝr atang sanga ⱪattiⱪ gǝp bilǝn jawab bǝrsǝ, kim manga hǝwǝr beridu? — dedi.

11  Yonatan Dawutⱪa: — Kǝlgin, dalaƣa qiⱪayli, dedi. Xuning bilǝn ikkisi dalaƣa qiⱪti. 12  Yonatan Dawutⱪa mundaⱪ dedi: — Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar manga guwaⱨki, mǝn ǝtǝ yaki ɵgünlükkǝ muxu waⱪitta atamning niyitini bilip, sanga iltipatliⱪ bolsa, mǝn adǝm mangdurup sanga mǝlum ⱪilmamdim? 13  Əgǝr atam sanga yamanliⱪ ⱪilmaⱪqi bolsa, mǝn seni tinq-aman yolƣa selix üqün sanga adǝm ǝwǝtip hǝwǝr bǝrmisǝm, Pǝrwǝrdigar manga sening bexingƣa qüxkǝndinmu artuⱪ qüxürsun; ǝmdi Pǝrwǝrdigar atam bilǝn billǝ bolƣandǝk sening bilǝn billǝ bolsun.

14  Ⱨayatla bolsam meni ɵlmisun dǝp Pǝrwǝrdigarning meⱨribanliⱪini manga kɵrsǝtkǝysǝn. 15  Mǝn ɵlüp kǝtkǝn tǝⱪdirdimu, ɵydikilirimdin ⱨǝm ⱨeq waⱪit meⱨribanliⱪingni üzmigǝysǝn; Pǝrwǝrdigar sǝn Dawutning ⱨǝmmǝ düxmǝnlirini yǝr yüzidin yoⱪatⱪandin keyinmu xundaⱪ ⱪilƣaysǝn».

16  Xuning bilǝn Yonatan Dawutning jǝmǝti bilǝn ǝⱨdǝ ⱪilixip: — Pǝrwǝrdigar Dawutning düxmǝnliridin ⱨesab alsun, dedi. 17  Andin Yonatan yǝnǝ ɵzining Dawutⱪa bolƣan muⱨǝbbiti bilǝn uningƣa ⱪǝsǝm ⱪildurdi; qünki u uni ɵz jenidǝk sɵyǝtti.

18  Yonatan Dawutⱪa mundaⱪ dedi: — Ətǝ yengi ay bolidu. Mana sening ornung box ⱪalidu, kixilǝr sening yoⱪluⱪingƣa diⱪⱪǝt ⱪilidu. 19  Üqinqi küni sǝn qüxüp aldinⱪi ⱪetim bu ixⱪa yoluⱪⱪiningda ɵzüngni yoxurƣan jayƣa berip «Ezǝl» degǝn taxning yenida turup turƣin. 20  Nǝn taxning yenidiki bir jayƣa huddi nixanni ⱪaraliƣandǝk üq pay ya oⱪi atay.

21  Andin ƣulamni mangdurup: — «Ya oⱪlirini tepip kǝlgin» — dǝymǝn. Əgǝr mǝn ƣulamƣa: — Ənǝ, oⱪlar arⱪa tǝrǝptǝ turidu, ularni elip kǝl, desǝm, sǝn qiⱪip yenimƣa kǝlgin; xundaⱪ bolƣanda, Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, sǝn üqün tinq-amanliⱪ bolidu, ⱨeq ix bolmaydu. 22  Lekin ƣulamƣa: — Ənǝ, oⱪlar aldingda turidu, desǝm, sǝn kǝtkin, qünki undaⱪ bolsa, Pǝrwǝrdigar seni kǝtküzüwǝtkǝn bolidu. 23  Əmdiliktǝ mǝn bilǝn sǝn sɵzlǝxkǝn ix toƣruluⱪ, Pǝrwǝrdigar sǝn bilǝn mening otturimda guwaⱨqidur.

24  Xuning bilǝn Dawut dalada mɵkünüwaldi. Yengi ay kǝlgǝndǝ, padixaⱨ taam yegili dastihanda olturdi. 25  Padixaⱨ bolsa burunⱪidǝkla ɵz ornida tamning yenidiki tɵrdǝ olturdi. Yonatan ornidin turdi, Abnǝr Saulning yenida olturdi. Lekin Dawutning orni box ⱪaldi. □
26  Əmma Saul u küni ⱨeqnemǝ demidi. Qünki u: — Dawutⱪa bir ix boldi, u napak bolup ⱪaldi. U jǝzmǝn napak bolup ⱪaptu, dǝp oylidi. □ 27  Lekin Dawutning orni yengi ayning ǝtisimu, yǝni ayning ikkinqi künimu box idi. Saul oƣli Yonatandin: — Nemixⱪa Yǝssǝning oƣli yaki tünügün yaki bügün tamaⱪⱪa kǝlmǝydu, dǝp soridi.

28  Yonatan Saulƣa jawab berip: — Dawut Bǝyt-Lǝⱨǝmgǝ barƣili mǝndin jiddiy ruhsǝt sorap: — 29  Mening beriximƣa ruhsǝt ⱪilƣin, ailimizning xǝⱨǝrdǝ bir ⱪurbanliⱪ ixi bolƣaq akam mening beriximni eytiptu; ǝgǝr sening nǝziringdǝ iltipat tapⱪan bolsam ⱪerindaxlirim bilǝn kɵrüxüp kelixkǝ ruhsǝt bǝrgin, dedi. Xunga u padixaⱨning dastihiniƣa kǝlmidi, dedi.

30  Saulning Yonatanƣa ⱪattiⱪ ƣǝzipi kelip: — I buzuⱪ, kaj hotunning oƣli, nemixⱪa Yǝssǝning oƣlini ɵzünggǝ tallap, ɵzüngni xǝrmǝndǝ ⱪilip wǝ anangni nomusⱪa ⱪoyƣiningni bilmǝmdimǝn? 31  Əgǝr Yǝssǝning oƣli yǝr yüzidǝ tirik bolsila, sǝn ⱨǝm sening padixaⱨliⱪing mustǝⱨkǝm bolmaydu. Xunga ǝmdi adǝm ǝwǝtip uni mening ⱪeximƣa elip kǝlgin, qünki u ɵlümgǝ mǝⱨkǝmdur! — dedi.

32  Yonatan atisi Saulƣa jawab berip: — U nemixⱪa ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinixi kerǝk? U nemǝ ⱪiptu? — dedi.

33  Andin Saul Yonatanƣa sanjix üqün uningƣa nǝyzini atti; buning bilǝn Yonatan atisining Dawutni ɵltürmǝkqi bolƣanliⱪini eniⱪ bilip yǝtti. 34  Yonatan bolsa ⱪattiⱪ aqqiⱪlap dastihandin ⱪopup kǝtti wǝ yengi ayning ikkinqi küni ⱨeq taam yemidi. Qünki atisining Dawutni xundaⱪ ⱨaⱪarǝtlixi uningƣa ⱪattiⱪ azar bolƣanidi.

35  Ətisi Yonatan dalaƣa qiⱪip Dawut bilǝn kelixkǝn jayƣa bardi. Uning bilǝn bir kiqik ƣulam billǝ bardi.

36  U ƣulamƣa: — Sǝn yügür, mǝn atⱪan ya oⱪlirini tepip kǝlgin, dedi. Ƣulam yügürdi, u bir oⱪni uning aldi tǝripigǝ atti. 37  Ƣulam Yonatan atⱪan oⱪ qüxkǝn jayƣa kǝlgǝndǝ Yonatan ƣulamni qaⱪirip: — Oⱪ sening aldi tǝripingdǝ turmamdu? — dedi. 38  Andin Yonatan ƣulamni yǝnǝ qaⱪirip: — Bol, ittik bol, ⱨayal bolmiƣin! — dedi. Yonatanning ƣulami ya oⱪini yiƣip ƣojisiƣa elip kǝldi. 39  Lekin ƣulamning bolƣan ixtin hǝwiri uⱪ idi. Buni yalƣuz Yonatan bilǝn Dawutla bilǝtti.

40  Andin Yonatan ƣulamiƣa yaraƣlirini berip uningƣa: — Ularni xǝⱨǝrgǝ elip kǝtkin, dedi.

41  Ƣulam kǝtkǝndin keyin Dawut taxning jǝnub tǝripidin qiⱪip yǝrgǝ yiⱪilip üq ⱪetim tǝzim ⱪildi. Ular bir-birini sɵyüxti, bir-birigǝ esilixip yiƣlaxti, bolupmu Dawut ⱪattiⱪ yiƣlidi.

42  Yonatan Dawutⱪa: — Sǝpiring tinq-aman bolsun; qünki biz ikkimiz: — Pǝrwǝrdigar mening bilǝn sening otturungda wǝ mening nǝslim bilǝn sening nǝsling otturisida mǝnggügǝ guwaⱨ bolsun, dǝp Pǝrwǝrdigarning nami bilǝn ⱪǝsǝm iqixkǝn, dedi. Dawut ornidin ⱪopup mangdi, Yonatanmu xǝⱨǝrgǝ kirip kǝtti.

21

Dawut Nob xǝⱨirigǝ baridu

1 Dawut ǝmdi Nobⱪa kelip Ahimǝlǝk kaⱨinning ⱪexiƣa bardi. 2  Lekin Ahimǝlǝk Dawutni kɵrgǝndǝ titrǝp ⱪorⱪup uningƣa: — Nemixⱪa birimu sǝn bilǝn kǝlmǝy yalƣuz kǝlding? — dedi.

3 Dawut Ahimǝlǝk kaⱨinƣa: — Padixaⱨ manga mǝlum bir ixni buyrup: — Mǝn sanga buyruƣan ix yaki sanga tapilƣan yolyoruⱪ toƣrisidin ⱨeqkim birnemǝ bilmisun, degǝnidi. Ɵz ƣulamlirimni bolsa mǝlum bir jayƣa berixⱪa bekitip ⱪoydum. 4 Əmdi ⱪolungda nemǝ bar? Bǝx nan, yaki nemǝ bolsa, xuni manga bǝrgin, dedi.

5 Kaⱨin Dawutⱪa jawab berip: — Ⱪolumda adǝttiki nan yoⱪ, pǝⱪǝt muⱪǝddǝs nan bar. Əgǝr ƣulamlar ayallarƣa yeⱪinlaxmiƣan bolsa yesǝ rawa bolidu, dedi.

6 Dawut kaⱨinƣa jawab berip: — Bǝrⱨǝⱪ, mǝn baxⱪa waⱪitlarda qiⱪⱪinimƣa ohxax, ayallar bizdin yiraⱪ bolƣili üq kün boldi. Mǝn ⱨǝrⱪetim qiⱪⱪanda, gǝrqǝ adǝttiki sǝpǝr bolsimu, ƣulamlarning ⱪaqiliri pak bolidiƣan yǝrdǝ, bügün ular wǝ ⱪaqiliri tehimu pak bolmamdu, dedi. □

7 Xuning bilǝn kaⱨin uningƣa muⱪǝddǝs nandin bǝrdi, qünki bu yǝrdǝ «tǝⱪdim nan»din baxⱪa ⱨeqⱪandaⱪ nan yoⱪ idi. Bu nan Pǝrwǝrdigarning ⱨuzuriƣa yengi issiⱪ nan ⱪoyulƣan küni almaxturulƣan nanlar idi□  ■ 8 (lekin u küni Saulning hizmǝtkarliridin mǝlum birsi u yǝrdǝ Pǝrwǝrdigarning ⱨuzurida ⱪaldurulƣanidi. Uning ismi Doǝg bolup Saulning padiqilirining qongi idi).

9 Dawut Ahimǝlǝkkǝ: — Ⱪolungda nǝyzǝ yaki ⱪiliq yoⱪmu? Padixaⱨ tapxurƣan ix jiddiy bolƣaq yaki ⱪiliq yaki baxⱪa yaraƣlirimni elip kelǝlmidim, dedi.

10 Kaⱨin: — Sǝn Elaⱨ jilƣisida ɵltürgǝn Filistiy Goliatning ⱪiliqi bu yǝrdǝ bar, u ǝfodning kǝynidǝ, bir parqǝ rǝhtkǝ oraⱪliⱪ ⱨalda turidu. Halisang alƣin, uningdin baxⱪisi yoⱪ, dedi. Dawut: — Bu tǝngdixi yoⱪ ⱪiliqtur, xuni manga bǝrgin, dedi.

11 Dawut u küni ⱪopup Sauldin ⱪeqip Gatning padixaⱨi Aⱪixning ⱪexiƣa bardi.

12 Lekin Aⱪixning hizmǝtkarliri uningƣa: — Bu zeminning padixaⱨi Dawut ǝmǝsmu? Uning toƣrisida ⱪiz-ayallar bir-birigǝ: —

Saul minglap ɵltürdi,

Wǝ Dawut on minglap ɵltürdi,

— dǝp nahxa-ƣǝzǝl oⱪuxup ussul oyniƣan ǝmǝsmu, dedi. ■

13 Dawut bu sɵzlǝrni kɵngligǝ püküp Gatning padixaⱨi Aⱪixtin bǝk ⱪorⱪti. 14 Xuning üqün ularning kɵz aldida ɵzining yürüx-turuxlirini ɵzgǝrtip, ularning ⱪolida turƣan waⱪtida ɵzini sarangdǝk kɵrsǝtti; u dǝrwazilarning ixiklirigǝ jijip, tükürükini saⱪiliƣa aⱪturatti.

15 Aⱪix hizmǝtkarliriƣa: — Mana bu adǝmning sarangliⱪini kɵrmǝmsilǝr? Uni nemixⱪa mening aldimƣa elip kǝldinglar? 16 Mǝndǝ saranglar kǝmqilmidi? Silǝr bu kixini aldimƣa sarangliⱪ ⱪilƣili elip kǝldinglarmu? Bu adǝm mening ɵyümgǝ kirixi kerǝkmu? — dedi.

22

Dawut Mizpaⱨ wǝ Adullamƣa baridu

1 Dawut u yǝrdin ketip Adullamdiki ƣarƣa ⱪaqti. Uning ⱪerindaxliri bilǝn atisining pütkül jǝmǝti buni anglap uning ⱪexiƣa bardi. 2 Ezilgǝn, ⱪǝrzdar bolƣan wǝ dǝrdmǝnlǝrning ⱨǝmmisi yiƣilip uning yeniƣa kǝldi wǝ u ularning sǝrdari boldi. Uningƣa ⱪoxulƣan adǝmlǝr bolsa tɵt yüzqǝ idi.

3 Dawut u yǝrdin qiⱪip Moabdiki Mizpaⱨⱪa berip Moabning padixaⱨidin: — Hudaning meni nemǝ ⱪilidiƣinini bilgüqǝ, ata-anamning bu yǝrgǝ kelip aranglarda turuxiƣa yol ⱪoyƣayla, dǝp tǝlǝp ⱪildi. □ 4 Dawut atisi wǝ anisini Moabning padixaⱨining ⱪexiƣa elip kǝldi. Dawut ⱪorƣanda turƣan pütkül künlǝrdǝ ata-anisi uning bilǝn billǝ turdi.

5 Əmma Gad pǝyƣǝmbǝr Dawutⱪa: — Ⱪorƣanda turmay, bu yǝrdin qiⱪip, Yǝⱨuda zeminiƣa barƣin, dedi. Xuning bilǝn Dawut u yǝrdin ayrilip, Ⱨǝrǝt ormanliⱪiƣa bardi.

Saul Nobdiki kaⱨinlarni ɵltüridu

6 Saul Dawutning nǝdǝ turuwatⱪanliⱪidin hǝwǝr tapti. Saul bu waⱪitta Ramaⱨdiki Gibeaⱨda egiz bir jayda yulƣun dǝrihining tüwidǝ olturatti. Uning ⱪolida nǝyzisi bar idi, barliⱪ hizmǝtkarliri qɵrisidǝ turatti. 7 Saul qɵrisidǝ turƣan hizmǝtkarliriƣa: — I Binyaminliⱪlar, ⱪulaⱪ selinglar! Yǝssǝning oƣli ⱨǝr biringlarƣa etizlar bilǝn üzümzarlarni tǝⱪsim ⱪilip berǝmdu? Ⱨǝmminglarni ming bexi wǝ yüz bexi ⱪilamdu? 8 Silǝr ⱨǝmminglar manga ⱪǝst ⱪildinglar, ɵz oƣlumning Yǝssǝning oƣli bilǝn ǝⱨdǝ ⱪilixⱪinini ⱨeqkim manga uⱪturmidi. Ⱨeq ⱪaysinglar manga iq aƣritmidinglar yaki ɵz oƣlumning mening hizmǝtkarimni manga yoxurun ⱨujum ⱪilixⱪa ⱪutratⱪinidin manga hǝwǝr bǝrmidinglar, dedi.

9 Andin Saulning hizmǝtkarlirining iqigǝ kiriwalƣan Doǝg: — «Mǝn Yǝssǝning oƣlining Nobⱪa Ahitubning oƣli Ahimǝlǝkning ⱪexiƣa kǝlginini kɵrdüm, 10 — Ahimǝlǝk uning üqün Pǝrwǝrdigardin yol soridi wǝ uningƣa ozuⱪ-tülük bilǝn Filistiy Goliatning ⱪiliqini bǝrdi» — dedi.

11  Padixaⱨ adǝm ǝwǝtip Ahitubning oƣli kaⱨin Ahimǝlǝkni, xundaⱪla uning atisining pütkül jǝmǝtini, yǝni Nobdiki kaⱨinlarnimu qaⱪirtip kǝldi. Ularning ⱨǝmmisi padixaⱨning ⱪexiƣa kǝldi.

12  Saul: — I Ahitubning oƣli angliƣin, dedi. U: — I ƣojam, mana mǝn, dedi.

13  Saul uningƣa: — Nemixⱪa silǝr, sǝn bilǝn Yǝssǝning oƣli, manga ⱪǝst ⱪilisilǝr? Sǝn uningƣa nan wǝ ⱪiliq berip, uning üqün Hudadin yol soridingƣu? Mana ǝmdi u bügünkidǝk manga ⱨujum ⱪilmaⱪqi bolup paylap yürmǝktǝ! — dedi.

14  Ahimǝlǝk padixaⱨⱪa jawab berip: — Silining barliⱪ hizmǝtkarlirining arisida Dawutdǝk sadiⱪ kim bar? U padixaⱨning küy’oƣli, silining mǝhpiy mǝsliⱨǝtlirigǝ ixtirak ⱪilƣuqi wǝ ordiliri iqidǝ izzǝtlik ǝmǝsmidi? 15  Mǝn pǝⱪǝt uning üqün Hudadin yol soraxni bügünla baxlidimmu? Asiyliⱪ ⱪilix mǝndin neri bolsun! Padixaⱨ ɵz ⱪulini wǝ atamning pütkül jǝmǝtini ǝyibkǝ buyrumiƣayla, qünki ⱪullirining bu ixtin ⱪilqǝ hǝwiri yoⱪ, dedi.□

16  Lekin padixaⱨ: — I Ahimǝlǝk, sǝn ɵlisǝn, sǝn wǝ atangning pütkül jǝmǝti qoⱪum ɵlisilǝr, dedi. 17  Padixaⱨ ɵz qɵrisidiki qaparmǝnlirigǝ: — Mang, Pǝrwǝrdigarning kaⱨinlirini ɵltürünglar! Qünki ular ⱨǝm Dawutⱪa ⱨǝmdǝm boldi ⱨǝm uning ⱪaqⱪinini bilip turup manga hǝwǝr bǝrmidi, dedi. Lekin padixaⱨning ⱪol astidikiliri Pǝrwǝrdigarning kaⱨinlirini ɵltürüxkǝ ⱪol kɵtürgili unimidi.

18  Əmdi padixaⱨ Doǝgkǝ: — Sǝn berip kaⱨinlarni ɵltürüwǝtkin, dedi. Edomluⱪ Doǝg berip kaⱨinlarni ɵltürdi; bu küni u kanaptin toⱪulƣan ǝfod kiygǝn sǝksǝn bǝx adǝmni ɵltürdi.

19  Andin u kaⱨinlarning xǝⱨiri Nobda olturƣuqilarni ⱪirdi, yǝni ǝr wǝ ayallar, balilar wǝ bowaⱪlar, kala, exǝk, ⱪoylar — ⱨǝmmisini ⱪiliqlidi. 20  Əmma Ahitubning oƣli Ahimǝlǝkning Abiyatar degǝn bir oƣli ⱪutulup Dawutning ⱪexiƣa ⱪeqip kǝldi. 21  Abiyatar Dawutⱪa Saul Pǝrwǝrdigarning kaⱨinlirini ɵltürdi, dǝp hǝwǝr bǝrdi.

22  Dawut Abiyatarƣa: — U küni Doǝgning u yǝrdǝ ikǝnlikini kɵrüp, uning jǝzmǝn Saulƣa hǝwǝr beridiƣinini bilgǝnidim. Mǝn atangning pütkül jǝmǝtining ɵltürülüxigǝ zamin boldum, dedi. 23  Mǝn bilǝn billǝ turƣin, ⱨeq ⱪorⱪmiƣin. Qünki mening jenimni almaⱪqi bolƣanlar sening jeningnimu ⱨǝm almaⱪqi. Mening ⱪeximda bihǝtǝr turisǝn, dedi.

23

Dawut Keilaⱨ xǝⱨirini ⱪutⱪuzidu

1 Birsi Dawutⱪa hǝwǝr berip: — Mana Filistiylǝr Keilaⱨƣa ⱨujum ⱪilip hamanlarni bulap-talimaⱪta, dedi.

2 Dawut Pǝrwǝrdigardin: — Mǝn berip bu Filistiylǝrgǝ zǝrbǝ berimǝnmu? — dǝp soridi. Pǝrwǝrdigar Dawutⱪa: — Berip Filistiylǝrgǝ zǝrbǝ berip Keilaⱨni azad ⱪilƣin, dedi.

3 Lekin Dawutning adǝmliri uningƣa: — Mana biz Yǝⱨuda zeminida turupmu ⱪorⱪiwatⱪan yǝrdǝ, Keilaⱨƣa berip Filistiylǝrning ⱪoxunliriƣa ⱨujum ⱪilsaⱪ ⱪandaⱪ bolar? — dedi.

4 Xunga Dawut yǝnǝ bir ⱪetim Pǝrwǝrdigardin soriwidi, Pǝrwǝrdigar uningƣa jawab berip: — Sǝn ornungdin turup Keilaⱨƣa barƣin; qünki Mǝn Filistiylǝrni ⱪolungƣa tapxurimǝn, dedi. 5 Buning bilǝn Dawut ɵz adǝmliri bilǝn Keilaⱨƣa berip Filistiylǝr bilǝn soⱪuxup, mallirini olja ⱪilip, ularni ⱪattiⱪ ⱪirdi. Dawut xundaⱪ ⱪilip Keilaⱨda turuwatⱪanlarni ⱪutⱪuzdi.

Dawut Saulning qanggilidin yǝnǝ ⱪutulidu

6 Əmdi Ahimǝlǝkning oƣli Abiyatar Keilaⱨƣa ⱪeqip kelip Dawutning ⱪexiƣa kǝlgǝndǝ, uning ⱪolida ǝfod bar idi.■

7 Birsi Saulƣa, Dawut Keilaⱨƣa kǝptu, dǝp hǝwǝr bǝrdi. Saul: — Əmdi Huda uni mening ⱪolumƣa taxlap tapxurdi. Qünki u dǝrwaziliri wǝ taⱪaⱪliri bar xǝⱨǝrgǝ kirgǝqkǝ solunup ⱪaldi, dedi. 8 Əmdi Saul Dawut bilǝn adǝmlirini muⱨasirigǝ elix üqün ⱨǝmmǝ hǝlⱪni Keilaⱨƣa berip jǝng ⱪilixⱪa qaⱪirdi.

9 Dawut Saulning ɵzini ⱪǝstlǝydiƣanliⱪini bilip, Abiyatar kaⱨinƣa: — Əfodni elip kǝlgin, dedi. □ 10  Andin Dawut: — I Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar, mǝnki Sening ⱪulung Saulning bu xǝⱨǝrni mening sǝwǝbimdin harab ⱪilix üqün Keilaⱨƣa kelixkǝ ⱪǝstlǝwatⱪanliⱪini eniⱪ anglidi. 11  Keilaⱨdikilǝr meni uning ⱪoliƣa tutup berǝrmu? Saul ɵz bǝndǝng angliƣandǝk bu yǝrgǝ kelǝrmu? I Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar, Sǝndin ɵtünimǝnki, ɵz bǝndǝnggǝ bildürgǝysǝn, dedi. Pǝrwǝrdigar: — U bu yǝrgǝ kelidu, dedi. □ 12  Dawut yǝnǝ: — Keilaⱨtikilǝr meni wǝ adǝmlirimni Saulning ⱪoliƣa tutup berǝrmu, dedi. Pǝrwǝrdigar: — Ular silǝrni tutup beridu, dedi.

13  Əmdi Dawut adǝmliri bilǝn (tǝhminǝn altǝ yüzqǝ) ornidin turup Keilaⱨdin qiⱪip, ɵzliri baralaydiƣan tǝrǝpkǝ ⱪarap kǝtti. Saulƣa, Dawut Keilaⱨtin ⱪeqiptu dǝp hǝwǝr berilgǝndǝ u uni ⱪoƣlaxⱪa qiⱪmidi.

14  Dawut bolsa qɵldiki ⱪorƣan-ⱪiyalarda ⱨǝmdǝ Zif qɵlining taƣlirida turdi. Saul uni ⱨǝr küni izdǝytti; lekin Huda uni uning ⱪoliƣa tapxurmidi.

15  Əmdi Dawut Saulning ɵzini ɵltürgili qiⱪidiƣanliⱪini bayⱪap ⱪaldi. Xu qaƣda u Zif qɵlidiki bir ormanliⱪta turatti. □ 16  Saulning oƣli Yonatan bolsa ormanliⱪⱪa qiⱪip Dawutning ⱪexiƣa berip, uni Huda arⱪiliⱪ riƣbǝtlǝndürüp uningƣa: — □ 17  Ⱪorⱪmiƣin; qünki atam Saulning ⱪoli seni tapalmaydu. Sǝn bǝlki Israilning üstidǝ padixaⱨ bolisǝn, mǝn bolsam sening wǝziring bolimǝn, buni atam Saulmu bilidu, dedi.

18  Andin ular ikkiylǝn Pǝrwǝrdigarning aldida ǝⱨdǝ ⱪilixti; Dawut bolsa, ormanliⱪta turup ⱪaldi, Yonatan ɵz ɵyigǝ yenip kǝtti.

19  Xuningdin keyin Ziftikilǝr Gibeaⱨta turuwatⱪan Saulning ⱪexiƣa kelip: — Mana, Dawut Haⱪilaⱨning egizlikidiki Yǝximonning jǝnubi tǝripigǝ jaylaxⱪan ormanliⱪtiki ⱪorƣanlarda yoxuruniwaldi, bilmǝmdila? 20  Xunga, i padixaⱨ, ⱪaqan kɵngülliri tartsa xu qaƣda kǝlsilǝ; bizning burqimiz uni padixaⱨning ⱪoliƣa tutup berixtur, dedi.

21  Saul: Manga iq aƣritⱪininglar üqün Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ bǝht ata ⱪilƣay. 22  Əmdi silǝrdin ɵtünimǝnki, berip zadi ⱪaysi yǝrdǝ turidiƣinini jǝzmlǝxtürünglar, uning iz-derikini eniⱪlap, wǝ kimning uni kɵrgǝnlikini bilip kelinglar; qünki kixilǝr eytixiqǝ u intayin ⱨiyligǝr ikǝn, dedi.

23  Xunga berip, uning yoxurunƣan barliⱪ mǝhpiy jaylirini eniⱪ kɵrüp kelinglar, yenimƣa yenip kelip manga ǝynini eytinglar. Andin mǝn silǝr bilǝn billǝ barimǝn; wǝ xundaⱪ boliduki, ǝgǝr u zeminda bolsila, mǝn Yǝⱨudiylarning mingliƣanlarning arisidin uni izdǝp tapimǝn, dedi.

24   Ular ⱪopup Sauldin ilgiri Zifⱪa bardi; lekin Dawut ɵz adǝmliri bilǝn Maon qɵllükidiki Yǝximonning jǝnub tǝripidiki Arabaⱨ tüzlǝnglikidǝ turuwatatti. 25  Saul adǝmliri bilǝn Dawutni izdǝp bardi. Kixilǝr bu hǝwǝrni Dawutⱪa eytti; xuning bilǝn u qüxüp, ⱪiyaƣa berip Maon qɵlidǝ turdi. Saul buni anglap Dawutning kǝynidin ⱪoƣlap Maonning qɵligǝ qiⱪti. 26  Saul taƣning bu tǝripidǝ mangdi, ǝmma Dawut adǝmliri bilǝn taƣning u tǝripidǝ mangdi. Dawut Sauldin ⱪeqix üqün aldiriwatⱪanidi; lekin Saul adǝmliri bilǝn Dawut wǝ uning adǝmlirini tutimiz dǝp ularni ⱪorxiƣili turdi. 27  Əmma bir hǝwǝrqi Saulning ⱪexiƣa kelip uningƣa: — Filistiylǝr zeminimizning jǝnub tǝripigǝ kirip bulang-talang ⱪiliwatidu, tezdin ⱪaytsila, dedi.

28  Xuning bilǝn Saul yenip Dawutni ⱪoƣlaxtin tohtap Filistiylǝr bilǝn soⱪuxⱪili qiⱪti. Xunga u yǝr Sela-Ⱨammaⱨlekot dǝp ataldi. □ 29  Dawut bolsa u yǝrdin qiⱪip Ən-Gǝdining taƣ-ⱪorƣanliⱪida turdi.

24

Dawut Saulni ayaydu

1 Saul Filistiylǝrni ⱪoƣlap qiⱪirip yanƣanda uningƣa: — Mana, Dawut Ən-Gǝdidiki qɵldǝ turuwetiptu, degǝn hǝwǝr berildi. 2 Saul ǝmdi pütkül Israildin hillanƣan üq ming adǝmni elip Dawut bilǝn adǝmlirini izdigili «Yawa tekilǝr» ⱪoram taxliⱪiƣa qiⱪti. 3 U yolning yenidiki ⱪoy ⱪotanliriƣa kǝlgǝndǝ, xu yǝrdǝ bir ƣar bar idi. U tǝrǝt ⱪilix üqün ƣarƣa kirdi; Dawut bilǝn adǝmliri ƣarning iqkirisidǝ olturatti.

4 Dawutning adǝmliri uningƣa: — Mana Pǝrwǝrdigarning sanga: — Ɵz düxminingni sening ⱪolungƣa berimǝn, nemǝ sanga layiⱪ kɵrünsǝ xuni ⱪilƣin, degǝn küni dǝl muxu kün ikǝn, dedi. Dawut ⱪopup Saulning tonining pexini tuydurmay kesiwaldi. 5 Lekin Saulning tonining pexini kǝskini üqün Dawut kɵnglidǝ ⱪattiⱪ ǝpsuslandi. 6 U ɵz adǝmlirigǝ: — Pǝrwǝrdigar meni Pǝrwǝrdigar Ɵzi mǝsiⱨ ⱪilƣan ƣojamƣa bundaⱪ ⱪolumni uzartixtin saⱪlisun, qünki u Pǝrwǝrdigarning mǝsiⱨliginidur, dedi.

7 Xu sɵz bilǝn Dawut ɵz adǝmlirini tosup Saulƣa qeⱪilƣili ⱪoymidi. Saul bolsa ⱪopup ƣardin qiⱪip ɵz yoliƣa kǝtti. 8 Andin Dawutmu turup ƣardin qiⱪip Saulning kǝynidin: — I ƣojam padixaⱨ! — dǝp qaⱪirdi. Saul kǝynigǝ ⱪarawidi, Dawut egilip yüzini yǝrgǝ yaⱪⱪan ⱨalda tǝzim ⱪildi. 9 Dawut Saulƣa mundaⱪ dedi: — «Mana, Dawut seni ⱪǝstlǝxkǝ pursǝt izdǝwatidu, dǝydiƣan kixilǝrning sɵzigǝ nemixⱪa ⱪulaⱪ salila? 10  Mana bügün ɵz kɵzliri bilǝn kɵrdiliki, Pǝrwǝrdigar bügün ƣarda silini ɵz ⱪolumƣa bǝrgǝnidi. Bǝzilǝr manga uni ɵltürüwǝtkin, dedi; lekin mǝn silini ayap: — Ƣojamƣa ⱪolumni uzartmaymǝn, qünki u Pǝrwǝrdigarning mǝsiⱨliginidur, dedim. 11  Ⱪarisila, i ata, ⱪolumdiki tonlirining pexigǝ. Silini ɵltürmǝy tonlirining pexini kǝskǝnlikimdin xuni bilsilǝki, kɵnglümdǝ siligǝ ya yamanliⱪ ya asiyliⱪ yoⱪ, siligǝ gunaⱨ ⱪilƣinim yoⱪ, lekin sili jenimni alƣili paylimaⱪtila. □ 12  Pǝrwǝrdigar mǝn bilǝn silining otturimizda ⱨɵküm ⱪilsun, mening ⱨesabimni silidin Pǝrwǝrdigar alsun; lekin mening ⱪolum siligǝ kɵtürülmǝydu. 13  Konilar: — «Rǝzillik rǝzillǝrdin qiⱪidu» dǝp eytⱪanikǝn, lekin ɵz ⱪolum siligǝ kɵtürülmǝydu. 14  Israilning padixaⱨi kimni tutⱪili qiⱪti? Kimni ⱪoƣlap yüridu? Bir ɵlük itni, halas! Yalƣuz bir bürgini, halas! 15  Pǝrwǝrdigar soraⱪqi bolup mǝn bilǝn silining otturimizda ⱨɵküm qiⱪarsun! U ⱨǝⱪ-naⱨǝⱪni ayrip, dǝwayimni sorap meni silining ⱪolliridin halas ⱪilip, adalǝt yürgürgǝy!» — dedi.

16  Dawut Saulƣa bu sɵzlǝrni eytⱪanda Saul: — Bu sening awazingmu, i oƣlum Dawut? — dedi. Andin Saul yuⱪiri awaz bilǝn yiƣlap kǝtti. 17  U Dawutⱪa: — «Sǝn mǝndin adilsǝn, qünki sǝn manga yahxiliⱪ ⱪayturdung, lekin mǝn sanga yamanliⱪ ⱪayturdum. 18 Sǝn bügün manga yahxiliⱪ ⱪilƣanliⱪingni obdan kɵrsitip bǝrding; Pǝrwǝrdigar meni ⱪolungƣa tapxurƣan bolsimu, sǝn meni ɵltürmiding. 19  Birsi ɵz düxminini tapsa, uni aman-esǝn kǝtkili ⱪoyamdu? Pǝrwǝrdigar sening manga bügün ⱪilƣan yahxiliⱪing üqün sanga yahxiliⱪ yandurƣay. 20  Əmdi mana, xuni bildimki, sǝn jǝzmǝn padixaⱨ bolisǝn, Israilning padixaⱨliⱪi sening ⱪolungda tiklinidu. 21  Lekin ⱨazir Pǝrwǝrdigar bilǝn manga ⱪǝsǝm ⱪilƣinki, mǝndin keyin mening nǝslimni yoⱪatmay, namimni atamning jǝmǝtidin ɵqürmigǝysǝn», dedi.

22  Xuning bilǝn Dawut Saulƣa ⱪǝsǝm ⱪildi. Saul ɵz ɵyigǝ yenip kǝtti; Dawut adǝmliri bilǝn ⱪorƣan-ⱪiyaƣa qiⱪip xu yǝrdǝ turdi.

25

Samuil ɵlidu

1 Samuil ɵldi. Pütkül Israil yiƣilip uning üqün matǝm tutti; ular uni uning Ramaⱨdiki ɵyidǝ dǝpnǝ ⱪildi. Dawut bolsa ⱪopup Paran qɵligǝ bardi.■

Dawut, Nabal, Abigail

2 Əmdi tirikqiliki Karmǝldǝ bolƣan, Maonda olturuⱪluⱪ bir adǝm bar idi. Bu kixi bǝk bay bolup üq ming ⱪoy, bir ming ɵqkisi bar idi. U ɵz ⱪoylirini Karmǝldǝ ⱪirⱪiwatatti. 3 U adǝmning ismi Nabal bolup, ayalining ismi Abigail idi; ayali ⱨǝm pǝm-parasǝtlik ⱨǝm ǝpt-turⱪi qirayliⱪ, lekin eri ⱪattiⱪ ⱪol wǝ rǝzil idi; u Kalǝbning ǝwladidin idi.□

4 Dawut qɵldǝ turup Nabalning ɵz ⱪoylirini ⱪirⱪiydiƣanliⱪini anglap 5 On yax yigitni u yǝrgǝ mangdurup ularƣa: — Silǝr Karmǝlgǝ qiⱪip Nabalning ⱪexiƣa berip, mǝndin uningƣa salam eytinglar. 6 Uningƣa: — «Yaxiƣaysǝn; sizgǝ tinq-amanliⱪ bolƣay, ɵyingizgǝ tinq-amanliⱪ bolƣay, ⱨǝmmǝ barliⱪingizƣa tinq-amanliⱪ bolƣay! 7 Mǝn ⱪirⱪiƣuqilarning sizdǝ ix baxliƣanliⱪini anglidim. Sizning padiqiliringiz biz tǝrǝplǝrdǝ turƣanda ularƣa ⱨeq zǝhmǝ yǝtküzmiduⱪ; biz Karmǝldǝ turƣan waⱪitta ularning ⱨeq tǝrsisi yitip kǝtmidi. 8 Ɵz yigitliringizdin sorisingiz ular sizgǝ dǝp beridu. Xunga biz ⱪutluⱪ bir künidǝ kǝlduⱪ, xunga yigitlirimiz nǝziringizdǝ iltipat tapsun; ɵz ⱪolingizƣa nemǝ qiⱪsa xuni kǝminiliringizgǝ wǝ oƣlingiz Dawutⱪa nemǝ qiⱪsa xuni bǝrgǝysiz», dǝnglar, — dedi.

9 Dawutning yigitliri u yǝrgǝ berip bu gǝplǝrning ⱨǝmmisini Dawutning namida uningƣa eytip andin jim turup saⱪlidi.

10  Nabal Dawutning hizmǝtkarliriƣa jawab berip: — Dawut degǝn kim? Yǝssǝning oƣli degǝn kim? Bu künlǝrdǝ ɵz ƣojilirini taxlap ketiwatⱪan hizmǝtkarlar tola. 11  Mǝn ɵzümning yemǝk-iqmǝklirimni wǝ yung ⱪirⱪuƣuqilirimƣa soyƣan gɵxni kǝlgǝn jayi namǝlum bolƣan kixilǝrgǝ berǝmdim? — dedi.□

12  Dawutning yigitliri kǝlgǝn yoliƣa yenip kǝtti. Yenip kelip ular Dawutⱪa ⱨǝmmǝ gǝpni dǝp bǝrdi. 13  Dawut ɵz adǝmlirigǝ: — Ⱨǝr biringlar ɵz ⱪiliqinglarni esinglar, dedi. Xuning bilǝn ⱨǝrbiri ɵz ⱪiliqini tasmisiƣa asti, Dawutmu ɵz ⱪiliqini asti. Andin tɵt yüzqǝ adǝm Dawut bilǝn qiⱪti, wǝ ikki yüz kixi jabduⱪlar bilǝn ⱪaldi. 14  Əmma Nabalning hizmǝtkarliridin biri uning ayali Abigailƣa: — Dawut ǝlqilǝrni qɵldin ƣojimizƣa salam berixkǝ ǝwǝtkǝnikǝn; lekin u ularni tillap kayip kǝtti. 15  Bu adǝmlǝr bolsa, bizgǝ kɵp yahxiliⱪ ⱪilƣan. Biz dalada ularning yenida yürgǝn waⱪitlirimizda bizgǝ ⱨeq yamanliⱪ kǝlmidi, bizning ⱨeq nǝrsimizmu yitip kǝtmigǝnidi. 16  Biz ularƣa yeⱪin jayda ⱪoy baⱪⱪan waⱪitta ular keqǝ-kündüz bizgǝ sepildǝk bolƣanidi. 17  Əmdi bu ixtin hǝwǝrdar boldila, ⱪandaⱪ ⱪilix kerǝklikini oylixip baⱪⱪayla. Bolmisa, ƣojimizƣa wǝ pütkül ɵydikilirigǝ bir bala-ⱪaza kǝlmǝy ⱪalmaydu. U xunqǝ kaj bir adǝmki, ⱨeqkim uningƣa sɵz ⱪilixⱪa petinalmaydu, dedi.□

18  Abigail dǝrⱨal ikki yüz nan, ikki tulum xarab, bǝx pixurulƣan ⱪoy, bǝx seaⱨ ⱪomaq, bir yüz kixmix poxkili, ikki yüz ǝnjür poxkili elip exǝklǝrgǝ artip □ 19  ɵz yigitlirigǝ: — Mening aldimda beringlar; mana, mǝn kǝyninglardin baray, dedi. Lekin u ɵz eri Nabalƣa bu ixni demidi. 20  U ɵz exikigǝ minip taƣning etikidin qüxkǝndǝ, mana Dawut adǝmliri bilǝn uning uduliƣa qüxüp uning bilǝn uqraxti.

21  Dawut ǝslidǝ: — Mǝn bu kixining melini qɵldǝ bikardin bikar ⱪoƣdap, uning barliⱪidin ⱨeqnemini yittürgüzmigǝnidim; lekin u yahxiliⱪning ornida manga yamanliⱪ ⱪildi. 22  Uning adǝmliridin ǝtigiqǝ birǝr ǝrkǝkni ⱪaldurup ⱪoysam, Huda mǝn Dawutni uningdinmu artuⱪ jazaliƣay, degǝnidi. □ 23  Abigail Dawutni kɵrüp, aldirap exǝktin qüxüp, Dawutning aldida yiⱪilip yüzini yǝrgǝ yeⱪip tǝzim ⱪildi; 24  uning putliriƣa esilip mundaⱪ dedi: — «I ƣojam, bu ⱪǝbiⱨlik manga ⱨesablansun; ǝmdi xuni ɵtünimǝnki, dedǝklirining siligǝ sɵz ⱪilixiƣa ijazǝt ⱪilip, dediklirining sɵzigǝ ⱪulaⱪ salƣayla: — 25  ɵtünimǝnki, ƣojam bu rǝzil adǝm Nabalƣa pisǝnt ⱪilmiƣayla; qünki uning mijǝzi huddi ismiƣa ohxaxtur; uning ismi «kaj», dǝrwǝⱪǝ uningda kajliⱪ tolimu eƣirdur. Lekin mǝn dedǝkliri bolsa ƣojam ǝwǝtkǝn yigitlǝrni kɵrmidim. □ 26  Əmdi i ƣojam, Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn wǝ sening jening bilǝn ⱪǝsǝm iqimǝnki, Pǝrwǝrdigar silini ɵz ⱪolliri bilǝn ⱪan tɵküp intiⱪam elixtin saⱪlidi. Əmdi düxmǝnlirimu, sili ƣojamƣa yamanliⱪ ⱪilmaⱪqi bolƣanlarmu Nabalƣa ohxax bolsun. 27  Əmdi dedǝkliri ƣojamƣa elip kǝlgǝn bu sowƣat bolsa ƣojamƣa ǝgǝxkǝn yigitlǝrgǝ tǝⱪsim ⱪilinsun.

28  Silidin ɵtünimǝnki, dedǝklirining sǝwǝnlikini kǝqürgǝyla; qünki sili, i ƣojam Pǝrwǝrdigarning jǝnglirini ⱪilip kǝlgǝnliri üqün, barliⱪ künliridǝ silidǝ yamanliⱪ tepilmiƣini üqün Pǝrwǝrdigar jǝzmǝn jǝmǝtlirini mǝzmut ⱪilidu. 29  Birsi ⱪopup silini ⱪoƣlap janlirini izdisǝ, sili ƣojamning jeni Pǝrwǝrdigar Hudalirining ⱪexidiki tiriklǝr haltisi iqidǝ orilip saⱪlinidu, lekin düxmǝnlirining janlirini bolsa, u salƣuƣa selip qɵrüp taxlaydu.

30  Əmdi Pǝrwǝrdigar sili ƣojam toƣrisida eytⱪan barliⱪ yahxi wǝdilirigǝ ǝmǝl ⱪilip, silini Israilƣa bax ⱪilƣanda xundaⱪ boliduki, 31  sili ƣojamning naⱨǝⱪ ⱪan tɵkmigǝnlikliri yaki ɵz intiⱪamlirini almiƣanliⱪliri üqün kɵngüllirigǝ putlikaxang yaki dǝrd bolmaydu. Wǝ Pǝrwǝrdigar ƣojamƣa nusrǝt bǝrginidǝ sili ɵz dedǝklirini yad ⱪilƣayla».

32  Dawut Abigailƣa: — Seni bügün mening bilǝn uqrixixⱪa ǝwǝtkǝn Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturulƣay! 33  Əmdi ǝⱪil-parasitinggǝ barikalla, sangimu barikalla! Qünki sǝn bügün meni ɵz ⱪolum bilǝn ⱪan tɵküp intiⱪam elixtin tostung.

34 Lekin meni sanga ziyan-zǝhmǝt yǝtküzüxtin saⱪliƣan Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, sǝn mening aldimƣa tezlinip kǝlmigǝn bolsang, Nabalning adǝmliridin ⱨeq ǝrkǝk ǝtigiqǝ tirik ⱪalmas idi, dedi.□

35  Andin Dawut uning ɵzigǝ kǝltürgǝn nǝrsilirini ⱪolidin tapxurup elip uningƣa: — Tinq-aman ɵyünggǝ barƣin, mana sɵzliringgǝ ⱪulaⱪ selip, kɵnglüngni ⱪobul ⱪildim, dedi.

36  Abigail Nabalning ⱪexiƣa kǝldi; mana, u ɵyidǝ xaⱨanǝ ziyapǝttǝk bir ziyapǝt ɵtküzüwatatti. Nabal kɵnglidǝ huxal idi wǝ intayin mǝst bolup kǝtkǝnidi. Xunga Abigail ǝtisi tang atⱪuqǝ uningƣa ⱨeq nemǝ demidi. 37  Lekin ǝtisi Nabal mǝstliktin yexilgǝndǝ ayali uningƣa bolƣan wǝⱪǝlǝrni dǝp beriwidi, uning yüriki ɵlgǝndǝk bolup, ɵzi taxtǝk bolup ⱪaldi. 38  Wǝ xundaⱪ boldiki, tǝhminǝn on kündin keyin Nabalni Pǝrwǝrdigar urdi wǝ u ɵldi.

39  Dawut Nabalning ɵlginini anglap: — Pǝrwǝrdigar mubarǝktur. Qünki U mǝn Nabaldin tartⱪan ⱨaⱪarǝt üqün dǝwayimni sorap Ɵz ⱪulini yamanliⱪtin saⱪlidi; ǝksiqǝ Pǝrwǝrdigar Nabalning yamanliⱪini ɵz bexiƣa yandurdi, dedi. Andin Abigailni ɵz ǝmrimgǝ alay dǝp, uningƣa sɵz ⱪilƣili ǝlqi mangdurdi. 40  Dawutning hizmǝtkarliri Karmǝlgǝ Abigailning ⱪexiƣa kelip uningƣa: — Seni ǝmrimgǝ alay dǝp Dawut sanga sɵz ⱪilƣili bizni ǝwǝtti, dedi.

41  Abigail bolsa ⱪopup yüzini yǝrgǝ tǝgküdǝk tǝzim ⱪilip: — Mana, dediking ƣojamning hizmǝtkarlirining putlirini yuyuxⱪa ⱪul bolsun, dedi. □ 42  Andin Abigail xu ⱨaman ɵzigǝ ⱨǝmraⱨ bolƣan bǝx qɵrisi bilǝn exǝkkǝ minip Dawutning ǝlqilirining kǝynidin berip, uning ayali boldi.

43  Dawut Yizrǝǝllik Aⱨinoamni ⱨǝm hotunluⱪⱪa alƣanidi. Xuning bilǝn bu ikkisi uningƣa hotun boldi.

44  Lekin Saul Dawutⱪa hotun ⱪilip bǝrgǝn ⱪizi Miⱪalni Gallimdiki Laixning oƣli Faltiƣa hotunluⱪⱪa bǝrgǝnidi.■

26

Dawut Saulni yǝnǝ rǝⱨim ⱪilip ayaydu

1 Əmdi Zifliⱪlar Gibeaⱨƣa Saulning ⱪexiƣa kelip: — Dawut Yǝximonƣa yeⱪin Ⱨaⱪilaⱨ egizlikigǝ yoxurunuwaptu ǝmǝsmu? — dedi.

2 Saul ⱪopup Israildin hillanƣan üq ming adǝmni elip, Zif qɵlidǝ Dawutni izdigili u yǝrgǝ bardi. 3 Saul bolsa yol boyida, Yǝximonƣa yeⱪin Ⱨaⱪilaⱨ egizlikidǝ qedir tikti. Dawut qɵldǝ turuwatatti; u Saulning qɵlgǝ ɵz kǝynidin qiⱪⱪinidin hǝwǝr tapⱪanda 4 Dawut paylaⱪqilarni mangdurup Saulning rastla kǝlgǝnlikini bildi. 5 Dawut ⱪopup Saul qedir tikkǝn jayƣa bardi; u Saul bilǝn ⱪoxun sǝrdari, Nǝrning oƣli Abnǝr yatⱪan yǝrni kɵrdi. Saul bolsa ⱪoxun istiⱨkami iqidǝ uhlap yatⱪanidi, adǝmliri qedirlirini uning ǝtrapiƣa tikkǝnidi.

6 Dawut ǝmdi Ⱨittiylardin bolƣan Ahimǝlǝk wǝ Yoabning inisi Zǝruiyaning oƣli Abixayƣa: — Kim mǝn bilǝn lǝxkǝrgaⱨƣa qüxüp, Saulning yeniƣa baridu? — dǝp soridi. Abixay: — Mǝn sening bilǝn baray, dedi.

7 Xuning bilǝn Dawut wǝ Abixay keqidǝ ⱪoxun bar yǝrgǝ beriwidi, mana Saul ⱪoxun istiⱨkami iqidǝ uhlap yatⱪanidi; uning nǝyzisi tǝkiyisining yenida yǝrgǝ ⱪadaⱪliⱪ turatti; Abnǝr bilǝn adǝmliri uning ǝtrapida yatatti. 8 Abixay Dawutⱪa: — Huda bügün düxminingni ⱪolungƣa tapxurdi. Sǝndin ɵtünimǝnki, manga nǝyzǝ bilǝn birla sanjip uni yǝrgǝ ⱪadap ⱪoyuxⱪa ijazǝt bǝrgǝysǝn! Ikki ⱪetim sanjiximning lazimi yoⱪtur, dedi.

9 Dawut Abixayƣa: — Uni yoⱪatmiƣin. Kim Pǝrwǝrdigarning mǝsiⱨ ⱪilƣiniƣa ⱪol uzitip gunaⱨƣa tartilmiƣan? — dedi.

10  Dawut yǝnǝ: — Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, Pǝrwǝrdigar jǝzmǝn uni uridu; ya uning ɵlidiƣan küni kelidu ya u jǝnggǝ qüxüp ⱨalak bolidu. 11  Pǝrwǝrdigar meni Pǝrwǝrdigarning mǝsiⱨliginigǝ ⱪol uzitixidin saⱪliƣay! Əmma uning bexidiki nǝyzǝ bilǝn su idixini alƣin, andin ketǝyli, dedi. 12  Xuning bilǝn Dawut nǝyzǝ bilǝn idixni Saulning bexining yenidin elip, ikkisi qiⱪip kǝtti. Əmma ⱨeqkim kɵrmidi, tuyupmu ⱪalmidi ⱨǝm oyƣinip kǝtmidi, bǝlki ⱨǝmmisi uhlawǝrdi; qünki Pǝrwǝrdigar bir ⱪattiⱪ uyⱪuni ularning üstigǝ qüxürgǝnidi.

13  Dawut uduldiki tǝrǝpkǝ ɵtüp yiraⱪraⱪ bir dɵngning tɵpisidǝ turdi; ularning ariliⱪi yiraⱪ idi. 14  Dawut ⱪoxun bilǝn nǝrning oƣli Abnǝrgǝ towlap: — Jawab bǝrmǝmsǝn, i Abnǝr! — dedi. Abnǝr: — Padixaⱨⱪa towliƣuqi kim sǝn? — dedi.

15  Dawut Abnǝrgǝ: — Sǝn batur ǝmǝsmu? Israilda sanga kim tǝng kelǝlǝydu? Nemixⱪa ƣojang padixaⱨni ⱪoƣdimiding? Qünki hǝlⱪtin bir kixi ƣojang padixaⱨni ⱨalak ⱪilƣili kiriptu. 16  Sening bundaⱪ ⱪilƣining yahxi ǝmǝs! Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, Pǝrwǝrdigar mǝsiⱨ ⱪilƣan ƣojanglarni ⱪoƣdimiƣanliⱪinglar üqün ɵlümgǝ layiⱪ boldunglar. Əmdi padixaⱨning nǝyzisi wǝ bexining yenidiki su idixining ⱪǝyǝrdilikigǝ ⱪarap beⱪinglar, dedi.

17  Saul Dawutning awazini tonup: — Bu sening awazingmu, i oƣlum Dawut! — dedi. Dawut: — I ƣojam padixaⱨ, bu mening awazimdur, dedi. 18  U yǝnǝ: — Nemixⱪa ƣojam ɵz ⱪulini mundaⱪ ⱪoƣlaydu? Mǝn nemǝ ⱪiliptimǝn? Ⱪolumda nemǝ yamanliⱪ bar? 19  Əmdi ƣojam padixaⱨ ɵz ⱪulining sɵzigǝ ⱪulaⱪ salƣay. Pǝrwǝrdigar silini manga ⱪarxi ⱪozƣatⱪan bolsa bir ⱨǝdiyǝ-ⱪurbanliⱪ uning kɵnglini razi ⱪilƣay; lekin insan baliliri bolsa, ular Pǝrwǝrdigarning aldida lǝnǝtkǝ ⱪalsun, qünki ularning ǝmdi meni Pǝrwǝrdigarning mirasidin bǝⱨrimǝn boluxtin mǝⱨrum ⱪilip, meni baxⱪa ilaⱨlarƣa ibadǝt ⱪil, degini bolidu. □ 20  Əmdi mening ⱪenim Pǝrwǝrdigarning ⱨuzuridin yiraⱪ yǝrgǝ tɵkülmisun; qünki taƣlarda bir kǝklikni owliƣandǝk Israilning padixaⱨi bir yalƣuz bürgini izdigili qiⱪiptu, dedi.■

21  Saul: — Mǝn gunaⱨ ⱪildim; yenip kǝlgin i oƣlum Dawut; mening jenim bügün kɵzliringdǝ ǝziz sanalƣini üqün mǝn sanga bundin keyin ⱨeq ziyan-zǝhmǝt yǝtküzmǝymǝn; mana, ǝhmǝⱪliⱪ ⱪildim, bǝk eziptimǝn, dedi.

22  Dawut jawab berip: — Mana padixaⱨning nǝyzisi, ƣulamlardin biri kelip uni yandurup alsun. 23  Pǝrwǝrdigar ⱨǝr adǝmning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi bilǝn sadiⱪliⱪiƣa ⱪarap yandurƣay. Qünki bügün Pǝrwǝrdigar silini mening ⱪolumƣa tapxurdi, lekin mǝn Pǝrwǝrdigarning mǝsiⱨliginigǝ ⱪol uzitixni halimidim. 24  Mana, bügün silining janliri mening kɵzlirimdǝ ǝziz bolƣandǝk mening jenim Pǝrwǝrdigarning kɵzidǝ ǝziz bolƣay, u meni ⱨǝmmǝ awariqiliktin ⱪutⱪuzƣay, dedi.

25  Saul Dawutⱪa: — Əy oƣlum Dawut, bǝrikǝtlǝngǝysǝn. Sǝn jǝzmǝn uluƣ ixlarni ⱪilisǝn, ixliring jǝzmǝn rawajliⱪ bolidu, dedi. Andin Dawut ɵz yoliƣa kǝtti, Saulmu ɵz jayiƣa yenip bardi.

27

Dawut Filistiylǝrgǝ ⱪoxulidu

1 Dawut kɵnglidǝ: — Ⱨaman bir küni Saulning ⱪolida ⱨalak bolidiƣan ohxaymǝn. Xunga Filistiylǝrning zeminiƣa tezdin ⱪeqip ketiximdin baxⱪa amal yoⱪ. Xundaⱪ ⱪilsam Saul Israil zemini iqidǝ meni tepixtin ümidsizlinip, izdǝxtin ⱪol üzidu, wǝ mǝn uning ⱪolidin ⱪutulimǝn, dǝp oylidi. 2 Xuning bilǝn Dawut ⱪopup uningƣa ǝgǝxkǝn altǝ yüz adǝmni elip Gatning padixaⱨi Maoⱪning oƣli Aⱪixning ⱪexiƣa bardi. 3 Əmdi Dawut wǝ adǝmliri, yǝni ⱨǝrbiri ɵz ailisidikilǝr bilǝn billǝ Gatta Aⱪix bilǝn turdi. Dawut ikki ayali, yǝni Yizrǝǝllik Aⱨinoam wǝ Nabalning tul hotuni Karmǝllik Abigail bilǝn billǝ xu yǝrdǝ turdi.

4 Saul: — Dawut Gatⱪa ⱪeqiptu, degǝn hǝwǝrni angliƣanda, uni yǝnǝ izdǝp yürmidi.

5 Dawut Aⱪixⱪa: — Əgǝr kɵzlirining aldida iltipat tapⱪan bolsam, olturuxum üqün sǝⱨradiki bir xǝⱨǝrdin bizgǝ bir jay bǝrgǝyla; ⱪulung ⱪandaⱪmu xaⱨanǝ xǝⱨǝrdǝ silining ⱪaxlirida tursun, dedi.

6 U küni Aⱪix uningƣa Ziklag xǝⱨirini bǝrdi. Xuning üqün Ziklag bügünki küngiqǝ Yǝⱨuda padixaⱨliriƣa tǝwǝ bolup kǝlmǝktǝ. 7 Dawut Filistiylǝrning zeminida turƣan waⱪit bir yil tɵt ay boldi.

8 Dawut bolsa ɵz adǝmliri bilǝn qiⱪip Gǝxuriylarƣa, Gǝzriylǝrgǝ wǝ Amalǝklǝrgǝ ⱨujum ⱪilip, ularni bulang-talang ⱪilip turatti (qünki ular ⱪǝdimdin tartip Xuriƣa kirix yolidin tartip Misir zeminiƣiqǝ bolƣan xu yurtta turatti). 9 Dawut ⱨǝrⱪetim zemindikilǝrni ⱪirip ǝr yaki ayal bolsun, birnimu tirik ⱪaldurmaytti wǝ ⱪoy, kala, exǝk, tɵgǝ wǝ kiyim-keqǝklǝrni elip Aⱪixning yeniƣa yenip kelǝtti.

10  Aⱪix: — Bügün ⱪaysi jaylarni bulang-talang ⱪildinglar, dǝp soraytti; Dawut: — Yǝⱨuda zeminining jǝnub tǝripini, Yǝraⱨmǝǝlliklǝrning jǝnub tǝripini wǝ Keniylǝrning jǝnub tǝripini bulang-talang ⱪilduⱪ, dǝytti.

11  Dawut ǝr yaki ayallarning birinimu Gatⱪa tirik elip kǝlmǝytti; qünki u: — Ular bizning toƣrimizdin, «Dawut undaⱪ-mundaⱪ ⱪildi» dǝp gǝp ⱪilixi mumkin, dǝytti. Dawut Filistiylǝrning zeminida turƣan waⱪtida u daim xundaⱪ ⱪilatti.

12  Xunga Aⱪix Dawutⱪa ixǝndi: — «Əmdi u hǝlⱪi Israilni ɵzidin sǝskǝndürüwǝtti; mening hizmitimdǝ mǝnggü ⱪul bolidu», dǝp oylidi.

28

Ən-Dordiki jadugǝr ayal

1 U künlǝrdǝ Filistiylǝr Israilƣa ⱪarxi jǝng ⱪilix üqün ɵz ⱪoxunlirini yiƣdi. Aⱪix Dawutⱪa: — Bilixing kerǝkki, adǝmliringni elip mening bilǝn jǝzmǝn jǝnggǝ qiⱪixing lazim, dedi.

2 Dawut Aⱪixⱪa: — Undaⱪta sili ⱪullirining nemǝ ⱪilalaydiƣanliⱪini bilip ⱪalila — dedi. Aⱪix Dawutⱪa: — Mana, seni ɵzümgǝ mǝnggülük pasiban ⱪilay, dedi.

3 (Samuil ɵlgǝnidi wǝ pütkül Israil uning üqün matǝm tutup uni ɵz xǝⱨiri bolƣan Ramaⱨda dǝpnǝ ⱪilƣanidi. Saul bolsa jinkǝxlǝr bilǝn palqilarni zemindin ⱪoƣlap qiⱪardi). □  ■ 4 Filistiylǝr toplixip qiⱪip Xunǝmdǝ qedir tikti. Saulmu ⱨǝm pütkül Israilni yiƣip, Gilboaⱨda qedir tikti. 5 Saul ǝmdi Filistiylǝrning ⱪoxun bargaⱨini kɵrgǝndǝ ⱪorⱪup, yüriki su bolup kǝtti.

6 Saul Pǝrwǝrdigardin yol soridi; lekin Pǝrwǝrdigar ya qüx bilǝn ya «urim» bilǝn ya pǝyƣǝmbǝrlǝr arⱪiliⱪ uningƣa jawab bǝrmidi. □

7 Xuning bilǝn Saul hizmǝtkarliriƣa: — Manga palqi jinkǝx bir hotunni tepip beringlar, mǝn berip uningdin yol soray, dedi. Hizmǝtkarliri uningƣa: — Ən-Dorda jinkǝx bir hotun bar ikǝn, dedi. □ 8 Saul niⱪablinip, baxⱪa kiyimlǝrni kiyip ikki adǝmni ⱨǝmraⱨ ⱪilip bardi. Ular keqisi berip hotunning ⱪexiƣa kǝldi. U hotunƣa: — Manga jin qaⱪirip pal eqip, mǝn degǝn birsini ⱪeximƣa kǝltürgin, dedi.

9 Hotun uningƣa: — Mana, Saulning ⱪilƣanlirini, yǝni zemindin jinkǝxlǝrni wǝ palqilarni yoⱪatⱪanliⱪini ɵzüng bilisǝn; nemixⱪa meni ɵltürüxkǝ jenimƣa tuzaⱪ ⱪoyisǝn, dedi.

10  Saul uningƣa Pǝrwǝrdigar bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilip: — Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, bu ix üqün sanga jaza bolmaydu, dedi.

11  Hotun: — Sanga kimni qiⱪirimǝn? — dǝp soridi. U: — Manga Samuilni qiⱪarƣin, dedi.

12  Hotun Samuilni kɵrgǝndǝ ⱪattiⱪ awaz bilǝn qirⱪiridi, andin Saulƣa: — Nemixⱪa meni gollaysǝn? Sǝn ɵzüng Saulƣu! — dedi.

13  Padixaⱨ uningƣa: — Ⱪorⱪmiƣin! Nemini kɵrdüng? — dedi. U Saulƣa: — Mǝn bir ilaⱨning yǝrdin qiⱪⱪinini kɵrdüm, dedi.

14  U: — Uning ⱪiyapiti ⱪandaⱪ ikǝn? dedi. Hotun: — Ⱪeri bir boway qiⱪiwatidu; u yepinqa kiygǝnikǝn, dedi. Saul: — U Samuil ikǝn, dǝp bilip, yüzini yǝrgǝ yeⱪip tǝzim ⱪildi.

15  Samuil Saulƣa: — Nemixⱪa meni awarǝ ⱪilip qiⱪarding? — dedi. Saul: — Mǝn tolimu pǝrixan boldum; qünki Filistiylǝr manga ⱪarxi jǝng ⱪiliwatidu, wǝ Huda mǝndin yiraⱪlap, manga yaki pǝyƣǝmbǝrlǝr arⱪiliⱪ yaki qüxlǝr arⱪiliⱪ ⱨeq jawab bǝrmǝywatidu. Xunga mening nemǝ ⱪilixim kerǝklikini manga bildürgǝysǝn dǝp, seni qaⱪirdim, dedi.

16  Samuil: — Pǝrwǝrdigar sǝndin yiraⱪlap, düxmining bolƣandin keyin nemixⱪa mǝndin mǝsliⱨǝt soraysǝn? — dedi.

17 —Pǝrwǝrdigar Ɵzi üqün mǝn arⱪiliⱪ eytⱪinini ⱪildi; Pǝrwǝrdigar padixaⱨliⱪni ⱪolungdin yirtip elip, ⱪoxnangƣa, yǝni Dawutⱪa bǝrdi. □ 18  Sǝn Pǝrwǝrdigarning sɵzigǝ ⱪulaⱪ salmay, uning Amalǝklǝrgǝ ⱪaratⱪan ⱪattiⱪ ƣǝzipini yürgüzmigining üqün Pǝrwǝrdigar bügün sanga xu ixni ⱪildi. 19  Pǝrwǝrdigar ɵzüng bilǝn Israilnimu Filistiylǝrning ⱪoliƣa tapxuridu; ǝtǝ sǝn wǝ oƣulliring mening bilǝn billǝ bolisilǝr; wǝ Pǝrwǝrdigar Israilning ⱪoxuninimu Filistiylǝrning ⱪoliƣa tapxuridu, dedi.

20  Saul xuan yǝrgǝ düm yiⱪildi, Samuilning sɵzliridin ⱪattiⱪ ⱪorⱪup kǝtti; bir keqǝ-kündüz tamaⱪmu yemigǝqkǝ, maƣdurimu ⱪalmidi.

21  Ayal ǝmdi Saulning ⱪexiƣa berip uning tolimu pǝrixan bolƣinini kɵrüp, uningƣa: — Mana, dedǝkliri jenini alⱪiniƣa elip ⱪoyup tapiliƣanliriƣa binaǝn ⱪildim. 22  Əmdi silidin ɵtünimǝn, dediklirining sɵzigǝ kirgǝyla; meni silining aldiliriƣa bir qixlǝm nan kǝltürüxkǝ uniƣayla; xuning bilǝn sili yǝp ⱪuwwǝt tepip andin ɵz yolliriƣa ketǝlǝyla, dedi.

23  Lekin u rǝt ⱪilip: — Yemǝymǝn, dǝp unimidi. Uning hizmǝtkarliri ⱨǝm ayalmu yeyixni uningƣa dǝwǝt ⱪilixti; u yǝrdin ⱪopup kariwatta olturdi. 24  Ayalning ɵyidǝ bir bordaⱪ mozay bar idi. U dǝrⱨal uni soydi; ⱨǝm hemir yuƣurup petir nan pixürüp bǝrdi. 25  U uni Saul bilǝn hizmǝtkarlirining aldiƣa ⱪoydi. Ular yǝp bolup, xu keqisi kǝtti.

29

Filistiy ǝmirlǝr Dawutni ɵz sepidin qiⱪiriwetidu

1 Filistiylǝr ⱨǝmmǝ ⱪoxunlirini yiƣip Afǝktǝ jǝm ⱪildi; Israillar Yizrǝǝldiki bulaⱪning yenida qedir tikti. 2 Filistiylǝrning sǝrdarliri yüz yaki mingdin ǝskǝrni baxlap, sǝp tizip kǝldi; ularning kǝynidin Dawut ɵz adǝmlirini baxlap Aⱪix bilǝn qiⱪip sǝp tüzdi.

3 Filistiylǝrning ǝmirliri: — Bu Ibraniylar bu yǝrdǝ nemǝ ix ⱪilidu? — dedi. Aⱪix Filistiylǝrning ǝmirlirigǝ: — Bu Israilning padixaⱨi Saulning hizmǝtkari Dawut ǝmǝsmu? U bu yǝrdǝ birnǝqqǝ kün, birnǝqqǝ yillardin beri mǝn bilǝn turƣan ǝmǝsmu? U manga kǝlgǝn kündin tartip bu küngiqǝ uningdin ⱨeq ǝyib bayⱪimidim, dedi.

4 Əmma Filistiylǝrning ǝmirliri uningƣa aqqiⱪlandi. Filistiylǝrning ǝmirliri uningƣa: — Uni ⱪayturuwǝt! Bu kixi sǝn ɵzüng uningƣa orunlaxturƣan jayƣa kǝtsun; biz bilǝn billǝ soⱪuxⱪa qüxmisun, bolmisa, u soⱪuxta bizgǝ rǝⱪib bolup ⱪelixi mumkin. Bu adǝm ɵz ƣojisi bilǝn nemisi arⱪiliⱪ yarixidu? Bu adǝmlǝrning baxlirini elix bilǝn bolmamdu? ■ 5 Bu ⱪiz-ayallar burun uning toƣrisida ussul oynap ⱪoxaⱪ ⱪetip: — Saul minglap ɵltürdi, wǝ Dawut on minglap ɵltürdi, degǝn Dawut ǝmǝsmu? — dedi.■

6 Aⱪix Dawutni qaⱪirip uningƣa: — Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilip eytimǝnki, sǝn durus adǝmsǝn, sening mening bilǝn lǝxkǝrgaⱨda hizmǝttǝ boluxung kɵzlirimdǝ yahxi ixtur; qünki manga kǝlgǝn künidin tartip bu küngiqǝ sǝndin ⱨeq yamanliⱪ bayⱪimidim. Lekin sǝn ǝmirlǝrgǝ yaⱪmapsǝn. □ 7 Xunga tinq-aman yenip kǝtkin, bolmisa Filistiylǝrning ǝmirlirini narazi ⱪilip ⱪoyisǝn, dedi.

8 Dawut Aⱪixⱪa: — Mǝn nemǝ ⱪildim? Silining ⱪaxliriƣa kǝlgǝn kündin tartip bu küngiqǝ ⱪilƣan ⱪaysi yamanliⱪim üqün meni ƣojam padixaⱨning düxmǝnliri bilǝn soⱪuxⱪili barƣuzmayla? — dedi.

9 Aⱪix Dawutⱪa jawab berip: — Kɵzlirimdǝ Hudaning bir pǝrixtisidǝk manga yahxi ikǝnlikingni bilimǝn. Lekin Filistiylǝrning ǝmirliri seni biz bilǝn billǝ jǝnggǝ qiⱪmisun dǝwatidu, dedi.

10  Xunga ǝtǝ sǝⱨǝrdǝ ⱪopunglar, ɵzüng wǝ billǝ kǝlgǝnlǝr, yǝni mǝn hojangning hizmǝtkarliri; sǝⱨǝrdǝ ⱪopunglar, tang yoruxi bilǝnla qiⱪip ketinglar, dedi.

11  Xunga Dawut ɵz adǝmliri bilǝn sǝⱨǝrdǝ turup Filistiylǝrning zeminiƣa mangdi. Filistiylǝr bolsa Yizrǝǝlgǝ qiⱪti.

30

Dawut Amalǝklǝrdin bala-qaⱪilirini ⱪutⱪuzidu

1 Xundaⱪ boldiki, Dawut wǝ adǝmliri üqinqi küni Ziklagⱪa yetip kǝldi; mana, Amalǝklǝr jǝnub tǝrǝpkǝ wǝ Ziklagⱪa ⱨujum ⱪilip, Ziklagni wǝyran ⱪilip ot ⱪoyup kɵydürgǝnidi. 2 Ular xǝⱨǝrdiki ⱪiz-ayallarni, qong bolsun, kiqik bolsun, ularning ⱨǝmmisini ǝsirgǝ aldi. Ulardin ⱨeqkimni ɵltürmǝy, ⱨǝmmisini elip, yoliƣa qiⱪⱪanidi.

3 Dawut ɵz adǝmliri bilǝn xǝⱨǝrgǝ kǝlgǝndǝ, mana, xǝⱨǝr alliⱪaqan kɵyüp tügigǝnidi; ularning ayalliri wǝ oƣul-ⱪizliri ǝsirgǝ elinƣanidi. 4 Əmdi Dawut wǝ uning bilǝn billǝ bolƣan hǝlⱪ ⱪattiⱪ yiƣa-zar kɵtürüxti, taki maƣduri ⱪalmiƣuqǝ yiƣlaxti. 5 Dawutning ikki ayali, Yizrǝǝllik Aⱨinoam bilǝn Karmǝllik Nabaldin tul ⱪalƣan Abigailmu ǝsirgǝ elinƣanidi. 6 Dawut ⱪattiⱪ azablandi; qünki barliⱪ halayiⱪ, ⱨǝrbiri ɵz oƣul-ⱪizliri üqün ⱪayƣurup ƣǝzǝplinip uni qalma-kesǝk ⱪilip ɵltürǝyli, deyixiwatatti. Əmma Dawut ɵzini Hudasi Pǝrwǝrdigardin küq-ⱪuwwǝtlǝndürdi.

7 Dawut Ahimǝlǝkning oƣli kaⱨin Abiyatarƣa: — Əfodni yenimƣa elip kǝlgin, dedi.□

8 Dawut Pǝrwǝrdigardin: — Bu ⱪoxunni ⱪoƣlaymu? Ularƣa yetixǝlǝrmǝnmu? — dǝp soridi. U: — Ⱪoƣla; sǝn jǝzmǝn ularƣa yetixiwalisǝn ⱨǝm ⱨǝmmisini ⱪayturup kelǝlǝysǝn, dedi.

9 Dawut wǝ uning bilǝn billǝ bolƣan altǝ yüz adǝm berip Besor wadisiƣa yetip kǝlgǝndǝ, kǝynidǝ sɵrülüp ⱪalƣanlar xu yǝrdǝ ⱪaldi. 10  Dawut ɵzi tɵt yüz adǝm bilǝn dawamliⱪ ⱪoƣlap mangdi; ikki yüz adǝm ⱨalsirap kǝtkǝqkǝ, Besor wadisidin ɵtǝlmǝy kǝynidǝ ⱪalƣanidi.

11  Ular dalada Misirliⱪ bir adǝmni uqratti. Ular uni Dawutning ⱪexiƣa elip kelip, uningƣa nan berip yegüzdi, su iqküzdi; 12  uningƣa bir parqǝ ǝnjür poxkili bilǝn ikki kixmix poxkilinimu bǝrdi. U bularni yǝp, uningƣa ⱪaytidin jan kirdi; qünki u üq keqǝ-kündüz nan yemigǝn, sumu iqmigǝnidi. 13  Dawut uningdin: — Sǝn kimgǝ tǝwǝ? Sǝn ⱪǝyǝrliksǝn? — dǝp soridi. U: — Mǝn Misirliⱪ yigit bolup, bir Amalǝkning ⱪulimǝn. Lekin mǝn üq kün ilgiri kesǝl bolup ⱪalƣaqⱪa, ƣojam meni taxliwǝtti. 14  Biz ǝsli Kǝrǝtiylǝrning yurtining jǝnub tǝripigǝ wǝ Yǝⱨuda zeminiƣa wǝ Kalǝbning zeminining jǝnub tǝripigǝ ⱨujum ⱪilip bulang-talang ⱪilduⱪ; xundaⱪla Ziklagni kɵydurüwǝtkǝniduⱪ, dedi.

15  Dawut uningdin: — Bizni u düxmǝn ⱪoxuni tǝrǝpkǝ baxlap baralamsǝn, dedi. U: — Hudaning nami bilǝn mǝn seni ɵltürmǝymǝn, seni ƣojangning ⱪoliƣimu tutup bǝrmǝymǝn dǝp ⱪǝsǝm ⱪilsila, silini u ⱪoxunning ⱪexiƣa baxlap baray, dedi.

16  Uni u yǝrgǝ baxlap barƣanda, mana ular pütkül yǝrgǝ yeyilip, yǝp-iqip Filistiylǝrning zeminidin ⱨǝm Yǝⱨuda zeminidin alƣan qong oljiliridin hux bolup ussul oynixiwatatti.

17  Əmma Dawut xu küni gugumdin tartip ikkinqi küni kǝqkiqǝ ularni urup ⱪirdi. Tɵgigǝ minip bǝdǝr ⱪaqⱪan tɵt yüz yigittin baxⱪa ⱨeqbir adǝm ⱪeqip ⱪutulmidi; 18  wǝ Dawut Amalǝklǝr buluwalƣan ⱨǝmmǝ nǝrsini yandurup aldi; ɵzining ikki ayalinimu ⱪutⱪuzuwaldi. 19  Amalǝklǝr elip kǝtkǝn oƣul-ⱪiz, mal-mülüklǝr wǝ baxⱪa ⱨǝmmǝ nǝrsini Dawut ulardin ⱪayturuwaldi. Ⱨeqnemǝ, qong bolsun kiqik bolsun qüxüp ⱪalmiƣanidi.

20  Dawutning adǝmlidi ⱪayturuwalƣan mallirining aldiƣa olja alƣan baxⱪa ⱪoy wǝ kala padilarni selip ⱨǝydǝp ketiwatatti. Uning adǝmliri ketiwetip: — Bular Dawutning oljisi, deyixti; Dawut ularning ⱨǝmmisini ɵzigǝ aldi.□

21  Dawut ⱨalsizlinip ɵzi bilǝn billǝ baralmiƣan Besor wadisining boyida ⱪaldurup kǝtkǝn ikki yüz adǝmning ⱪexiƣa yetip kǝldi; ular Dawut wǝ uning bilǝn kǝlgǝn adǝmlǝrning aldiƣa qiⱪti, Dawut hǝlⱪning ⱪexiƣa berip ularƣa salam ⱪildi.

22  Lekin Dawut bilǝn barƣanlarning arisidiki rǝzil adǝmlǝr wǝ ǝrzimǝslǝrning ⱨǝmmisi ⱪopup: — Bular biz bilǝn barmiƣandin keyin biz yandurup alƣan oljidin ularƣa ⱨeq nemǝ bǝrmǝyli. Ular pǝⱪǝt ⱨǝrbiri ɵz hotun-balilirini elip kǝtsun, dedi. □ 23  Əmma Dawut: — Yaⱪ, i buradǝrlirim; Pǝrwǝrdigar bizgǝ tǝⱪsim ⱪilƣanni ularƣimu tǝⱪsim ⱪilmisaⱪ bolmaydu. Qünki U bizni ⱪoƣdap bizningkigǝ tajawuz ⱪilƣanlarni ⱪolimizƣa tapxurdi. 24  Bu ixta kim silǝrgǝ maⱪul dǝydu? Qünki soⱪuxⱪa qüxkǝnning ülüxi ⱪandaⱪ bolsa yük-taⱪlarƣa ⱪariƣuqilarningmu ülüxi xundaⱪ bolidu; ⱨǝmmǝ adǝm tǝng bɵlüxsun — dedi. 25  Xu kündin tartip bu Israil üqün ⱨɵküm-bǝlgilimǝ ⱪilip bekitildi. Bügüngiqǝ ⱨǝm xundaⱪ. 26  Dawut Ziklagⱪa yetip kǝlgǝndǝ, oljidin dostliri bolƣan Yǝⱨuda aⱪsaⱪalliriƣa ǝwǝtip: — Mana, Pǝrwǝrdigarning düxmǝnliridin alƣan olja silǝrgǝ bir sowƣat bolsun, dedi.

27  U oljidin ⱨǝm Bǝyt-Əldikilǝrgǝ, jǝnubiy Ramottikilǝrgǝ, Yattirdikilǝrgǝ, 28  Aroǝrdikilǝrgǝ, Sifmottikilǝrgǝ, Əxtǝmoadikilǝrgǝ, 29  Raⱪaldikilǝrgǝ, Yǝraⱨmǝǝlliklǝrning xǝⱨǝrliridikilǝrgǝ wǝ Keniylǝrning xǝⱨǝrliridikilǝrgǝ, 30  Hormaⱨtikilǝrgǝ, Ⱪoraxandikilǝrgǝ, Ataⱪtikilǝrgǝ, □ 31  Ⱨebrondikilǝrgǝ wǝ Dawut wǝ adǝmliri billǝ yürgǝn ⱨǝmmǝ yǝrdikilǝrgǝ sowƣat ǝwǝtti.

31

Saul ⱪaza ⱪilidu, Israil mǝƣlup bolidu

1Tar. 10:1-12

1 Əmdi Filistiylǝr Israil bilǝn jǝng ⱪildi. Israilning adǝmliri Filistiylǝrning aldidin ⱪeqip, Gilboa teƣida ⱪirip yiⱪitildi. 2 Filistiylǝr Saul wǝ uning oƣullirini tap besip ⱪoƣlawatatti. Filistiylǝr bolsa Saulning oƣulliri Yonatan, Abinadab, Mǝlkixuani urup ɵltürdi. 3 Saulning ǝtrapini urux ⱪaplidi; oⱪyaqilar Saulƣa yetixti; u ya oⱪi bilǝn eƣir yarilanduruldi.

4 Andin Saul yaraƣ kɵtürgüqisigǝ: — Ⱪiliqingni suƣurup meni sanjip ɵltürüwǝtkin; bolmisa bu hǝtnisizlǝr kelip meni sanjip, meni horluⱪⱪa ⱪoyuxi mumkin, dedi. Lekin yaraƣ kɵtürgüqisi intayin ⱪorⱪup ketip, unimidi. Xuning bilǝn Saul ⱪiliqni elip üstigǝ ɵzini taxlidi. 5 Yaraƣ kɵtürgüqisi Saulning ɵlginini kɵrüp, umu ohxaxla ɵzini ⱪiliqning üstigǝ taxlap uning bilǝn tǝng ɵldi. 6 Xuning bilǝn Saul, üq oƣli, yaraƣ kɵtürgüqisi wǝ uning ⱨǝmmǝ adǝmliri xu kündǝ biraⱪla ɵldi.

7 Əmdi wadining u tǝripidiki ⱨǝmdǝ Iordan dǝryasining bu yeⱪidiki Israillar ǝskǝrlirining ⱪaqⱪanliⱪini wǝ Saul bilǝn oƣullirining ɵlginini kɵrginidǝ, xǝⱨǝrlǝrni taxlap ⱪaqti, Filistiylǝr kelip u jaylarda orunlaxti.□

8 Əmdi xundaⱪ boldiki, ǝtisi Filistiylǝr ɵltürülgǝnlǝrning kiyim-keqǝklirini salduruwalƣili kǝlgǝndǝ Gilboa teƣida Saul bilǝn oƣullirining ɵlük yatⱪanliⱪini kɵrdi. 9 Ular uning bexini kesip sawut-yaraƣlirini saldurup bularni Filistiylǝrning zeminining ⱨǝmmǝ yǝrlirigǝ apirip buthanilirida wǝ hǝlⱪning arisida bu hux hǝwǝrni tarⱪatti. □  ■ 10  Ular uning sawut-yaraƣlirini Axtarot buthanisida ⱪoyup ɵlükini Bǝyt-Xan xǝⱨiridiki sepilƣa esip ⱪoydi.

11  Əmdi Yabǝx-Gileadta olturƣuqilar Filistiylǝrning Saulƣa nemǝ ⱪilƣinini angliƣanda 12  ularning iqidiki ⱨǝmmǝ baturlar atlinip keqiqǝ mengip, Saul bilǝn oƣullirining ɵlüklirini Bǝyt-Xandiki sepildin qüxürüp, ularni Yabǝxkǝ elip berip u yǝrdǝ kɵydürdi. 13  Andin ularning sɵngǝklirini Yabǝxtiki yulƣunning tüwigǝ dǝpnǝ ⱪilip yǝttǝ kün roza tutti.

■ 1:1 1Tar. 6:11, 12

■ 1:3 Mis. 23:14; Ⱪan. 16:16.

□ 1:5 «Lekin Pǝrwǝrdigar uni tuƣmas ⱪilƣanidi» — ibraniy tilida: «Lekin Pǝrwǝrdigar uning baliyatⱪusini etiwǝtkǝnidi».

□ 1:7 «Wǝ ⱨǝr yili, Ⱨannaⱨ ⱨǝr ⱪetim Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ qiⱪⱪanda, Pǝninnaⱨ uningƣa azar berǝtti» — nemixⱪa ular ⱨǝr ⱪetim «Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ qiⱪⱪanda» xundaⱪ bolidu? — bizningqǝ ⱨǝr ⱪetim bir ibraniy ailǝ Hudaning aldiƣa xundaⱪ kǝlgǝndǝ, ular barliⱪ baliliri üqün alaⱨidǝ tǝxǝkkür eytixi mumkim. Xu qaƣlarda Pǝninnaⱨ Ⱨannaⱨⱪa «Sǝn bir tuƣmas!» dǝp ǝslitǝtti. Bǝzi tǝrjimilǝrdǝ muxu jümlining bexida: «U (Əlkanaⱨ) ⱨǝr yili Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ qiⱪⱪanda, Ⱨannaⱨ uningƣa ⱨǝmraⱨ bolup barƣanda...» deyilidu.

■ 1:8 Rut 4:15.

□ 1:11 «uning bexiƣa ustira ⱨeqⱪaqan selinmaydu» — Tǝwrat dǝwridǝ bǝzi kixilǝr ɵzlirini Hudaning ibaditigǝ beƣixlax mǝⱪsitidǝ ɵzlirini «nazariy» dǝp ataytti; «nazariy»lar (nazariy boluxⱪa ⱪǝsǝm iqip bekitilgǝn mɵⱨlǝttǝ) ⱨaraⱪ iqmǝytti, qaqlirini ⱨeq qüxürmǝytti. «Qɵl.» 6:1-22ni kɵrüng.

■ 1:11 Ⱨak. 13:5.

■ 1:15 Zǝb. 62:8; 142:2

□ 1:16 «dedǝklirini yaman hotun dǝp bilmigǝyla...» — ibraniy tilida «dedǝklirini «Belialning ⱪizi» dǝp bilmigǝyla» deyilidu. «Belial»ning mǝnisi «ǝrzimǝs» degǝnlik bolup, bǝlkim Iblisni kɵrsitidu.

□ 1:20 ««Mǝn uni Pǝrwǝrdigardin tilǝp aldim» dǝp, ismini Samuil ⱪoydi» — ibraniy tilida «Samuil» degǝnning mǝnisi «Huda anglidi» yaki «Hudadin tiligǝn» degǝngǝ yeⱪin kelidu.

□ 1:24 «bir ǝfaⱨ un» — «ǝfaⱨ» axliⱪ-danlarning ɵlqǝm birliki idi, tǝhminǝn 27 litr. Buⱪa ⱪurbanliⱪ ⱪilinƣanda, uningƣa ⱪoxup undin «ⱪoxumqǝ axliⱪ ⱨǝdiyǝ» ⱪiliniximu kerǝk idi.

■ 1:24 Luⱪa 2:41.

□ 1:25 «Ular bir buⱪini soyup balini ǝlining ⱪexiƣa elip kǝldi» — ⱪalƣan ikki buⱪa bǝlkim eliƣa Samuilni beⱪix üqün bǝrgǝn «beⱪix ⱨǝⱪⱪi» boluxi mumkin. Baxⱪa bir eⱨtimalliⱪ barki, 24-ayǝtning mǝnisi: «...üq buⱪa» ǝmǝs, bǝlki «....üq yaxliⱪ bir buⱪa» boluxi mumkin. Biraⱪ bu ayǝtni xundaⱪ qüxǝngǝn alimlar az.

□ 1:28 «...ular u yǝrdǝ Pǝrwǝrdigarƣa sǝjdǝ ⱪildi» — «ular» bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «u u yǝrdǝ Pǝrwǝrdigarƣa sǝjdǝ ⱪildi» deyilidu (demǝk, Samuilni kɵrsitidu).

□ 2:1 «Mening münggüzüm Pǝrwǝrdigar bilǝn egiz kɵtürüldi» — Tǝwratta, «münggüz»lǝr kɵp ⱨallarda adǝmlǝrning abruy-xɵⱨritini yaki küqini bildüridu. Muxu yǝrdǝ Ⱪutⱪuzƣuqi-mǝsiⱨni kɵrsitixi mumkin. «Zǝb.», 132:17ni kɵrüng. Bu münggüzlǝr adǝmning bexida ɵskǝn ǝmǝs, ǝlwǝttǝ!

■ 2:1 Luⱪa 1:46.

■ 2:2 Ⱪan. 3:24; Zǝb. 86:8.

■ 2:5 Zǝb. 34:9-10; Yiƣ. 5:6; Luⱪa 1:53.

□ 2:6 «tǝⱨtisara» — ɵlgǝnlǝrning roⱨi baridiƣan jay.

■ 2:6 Ⱪan. 32:39; Əz. 37:11-14

■ 2:8 Ayup 36:15; Zǝb. 113:7, 8; Luⱪa 1:52; Zǝb. 24:1-2; 102:25; 104:5

□ 2:10 «U Ɵzi mǝsiⱨliginining münggüzini egiz kɵtüridu!» — «mǝsiⱨlimǝk» yaki «mǝsiⱨ ⱪilix»: Hudaning yolyoruⱪi bilǝn Israilƣa yengi bir padixaⱨ bekitix üqün uning bexiƣa zǝytun meyi sürülüxi kerǝk idi. Muxu murasim «mǝsiⱨ ⱪilinix» yaki «mǝsiⱨlinix» dǝp atilatti wǝ xundaⱪla xu qaƣdin baxlap xu padixaⱨ «Hudaning mǝsiⱨligini» dǝp atilatti. Kaⱨinlar wǝ bǝzi waⱪtida pǝyƣǝmbǝrlǝrmu «mǝsiⱨ ⱪilinatti». Israilda xu qaƣda padixaⱨ bolmiƣaqⱪa, Ⱨannaⱨning bu sɵzi dǝrwǝⱪǝ kǝlgüsi ixlarni aldin’ala kɵrsǝtkǝn bexarǝt idi.

■ 2:10 1Sam. 7:10; Zǝb. 2:6; 21:8; 89:24

□ 2:12 «...intayin yaman kixilǝrdin bolup» — ibraniy tilida: «Belialning (Iblisning) oƣulliridin bolup» deyilidu. «Belial»ning mǝnisi «ǝrzimǝs», bǝlkim Xǝytanni kɵrsitidu.

□ 2:14 «Ularning Xiloⱨƣa ⱪurbanliⱪ ⱪilƣili kǝlgǝn ⱨǝmmǝ Israillarƣa xundaⱪ aditi bolƣan» — muxu hil ⱪurbanliⱪlar, xübⱨisizki, «tǝxǝkkür ⱪurbanliⱪliri» yaki «inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪliri» idi. Kaⱨinlarning muxu aditi Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanunning bǝlgilimilirigǝ asaslanƣan ǝmǝs. Kaⱨinlarning «ⱨoⱪuⱪ ülüxi» bolsa «Law.» 7:11-18, 28-34-ayǝtlǝrdǝ kɵrsitilidu. Əmma ǝlining oƣulliri aqkɵzlükidin bu adǝtni tolimu ⱨǝddidin axuruwǝtkǝnidi. Keyinki ayǝtlǝrni kɵrüng.

□ 2:16 «Awwal yeƣi kɵydürülüp bolsun, andin nemini halisang xuni alƣin» — Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ ⱪurbanliⱪlardiki barliⱪ yaƣlar Pǝrwǝrdigarƣa atap kɵydürülǝtti. Adǝmning uni yeyixi mǝn’i ⱪilinatti.

□ 2:18 «Samuil narǝsidǝ bala bolup kanaptin toⱪulƣan bir ǝfodni kiyip Pǝrwǝrdigarning aldida hizmǝt ⱪilatti» — «ǝfod» degǝn nemǝ? Huda Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürgǝn ⱪanun boyiqǝ, bax kaⱨin kiydiƣan bir alaⱨidǝ kaltǝ qapan bolup, uning iqidiki ikki hil tax arⱪiliⱪ Hudadin yol soriƣili bolatti. Samuil Lawiy ⱪǝbilisidin bolmisimu, bu ayǝtkǝ ⱪariƣanda «kaⱨinliⱪ kiyim» kiyip, kaⱨinliⱪ hizmitini ⱪiliwatatti.

□ 2:21 «...yoⱪlap bǝrikǝtlǝp» — ibraniy tilida pǝⱪǝt «yoⱪlap» deyilidu. Hudaning «yoⱪlixi» toƣruluⱪ «tǝbirlǝr»nimu kɵrüng.

□ 2:22 «jamaǝt qediri» — yǝni «ibadǝt qediri» yaki «muⱪǝddǝs qedir».

□ 2:24 «Pǝrwǝrdigarning hǝlⱪini azdurupsilǝr» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Pǝrwǝrdigarning hǝlⱪi arisida tarⱪalƣan hǝwǝr yahxi ǝmǝs».

■ 2:26 Luⱪa 2:52.

■ 2:27 Ros. 7:25.

□ 2:28 «... Mǝn Israilning otta kɵydüridiƣan ⱨǝmmǝ ⱪurbanliⱪlirini atangƣa tapxurup tǝⱪdim ⱪilƣan ǝmǝsmu?» — Tǝwratⱪa asasǝn, kaⱨinlarning ⱨǝrⱪandaⱪ ⱪurbanliⱪlardin ɵzigǝ has bir ülüxni elix ⱨoⱪuⱪi bar idi.

■ 2:28 Law. 10:14.

■ 2:29 Ⱪan. 32:15.

■ 2:30 Mis. 28:43; 29:9.

□ 2:31 «... sening bilikingni wǝ atangning jǝmǝtining bilikini tǝng kesiwetimǝn» — «adǝmning biliki» uning küqi, ⱪabiliyiti wǝ ⱨoⱪuⱪini bildürǝtti.

□ 2:32 «Sǝn turalƣu jayimda dǝrd-ⱪayƣu kɵrisǝn» — yaki «Sǝn turalƣu jayimda düxmǝn kɵrisǝn». «sening jǝmǝtingdǝ ǝbǝdgiqǝ birmu ⱪeriƣan adǝm tepilmaydu» — bu bexarǝt tɵwǝndiki bablarda eqilidu. Əli ɵzi Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪining bulap ketilgǝnlikini kɵridu; biraⱪ keyinki künlǝrdǝ, yǝni Dawut padixaⱨning künliridiki bǝht-bǝrikǝtni u kɵrmǝydu (Əlining jǝmǝtining keyinki tarihi 22-bab, 1-22, «1Pad.» 2:26-27dǝ kɵrülidu).

□ 2:33 «kɵzliringning hirǝlixixi» — bu ibarǝ adǝttǝ kɵz yaxlirining kɵp tɵkülgǝnlikidin yaki zor ƣǝmkinliktin bolƣan ⱨalǝtni kɵrsitidu.

□ 2:35 «...Mening mǝsiⱨ ⱪilƣinimning aldida» — Mening padixaⱨimning aldida, demǝkqi. Bizningqǝ bu bexarǝt awwal Samuilning ɵzidǝ andin kaⱨin Zadokning jǝmǝtidǝ ǝmǝlgǝ axuruldi. «mǝnggü mengip hizmǝt ⱪilidu» — ibraniy tilida «barliⱪ künlǝrdǝ mengip hizmǝt ⱪilidu».

■ 3:2 1Sam. 4:15.

□ 3:10 «Samuil, Samuil!» — Tǝwrat-injilda Huda bir kixining ismini ⱪaytilap qaⱪirƣan bolsa, u adǝmning ɵzigǝ intayin sɵyümlük ikǝnlikini kɵrsitidu.

■ 3:11 2Pad. 21:12; Yǝr. 19:3.

■ 3:12 1Sam. 2:31.

□ 3:13 «Mǝn uningƣa, sening jǝmǝtingdin mǝnggülük ⱨɵküm qiⱪarmaⱪqimǝn, dǝp eytⱪanmǝn» — yaki «Mǝn uningƣa, sening jǝmǝtingdin mǝnggülük ⱨɵküm qiⱪarmaⱪqimǝn, dǝp eytⱪin». «qünki u oƣullirining iplasliⱪini bilip turup ularni tosmidi» — yaki «qünki u oƣullirining Hudani ⱪarƣiƣanliⱪini bilip turup ularni tosmidi».

□ 3:20 «Dandin tartip Bǝǝr-Xebaƣiqǝ» — «Dan» Israilning ximaliy qetidǝ, «Bǝǝr-Xeba» uning jǝnubiy qetidǝ idi.

□ 3:21 «Samuil Uning sɵzini pütkül Israilƣa yǝtküzdi» — yaki «Samuil eytⱪan bu sɵz pütkül Israilda yüz bǝrdi».

□ 4:4 «...kerublarning otturisida olturƣan samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari Pǝrwǝrdigar» — «kerublar» pǝrixtilǝrning xǝklidǝ bolup, ǝⱨdǝ sanduⱪining ikki tǝripidǝ turatti. «Mis.» 25:17-22ni kɵrüng. Huda «kerublarning otturisida, ǝⱨdǝ sanduⱪining üstidǝ ⱨuzurumni olturƣuzimǝn, dǝp wǝdǝ ⱪilƣanidi.

■ 4:4 2Sam. 6:2; Zǝb. 80:1; 99:1

■ 4:9 Ⱨak. 13:1.

■ 4:11 1Sam. 2:34; Zǝb. 78:59-61

■ 4:12 Yǝ. 7:6.

■ 4:15 1Sam. 3:2

□ 4:18 «U ⱪiriⱪ yil Israilning ⱨakimi bolƣanidi» — «ⱨakim»larning yetǝkqi ⱨǝm soraⱪqi rolini qüxinix üqün Tǝwrattiki «Batur Ⱨakimlar»ni kɵrüng.

□ 4:21 «U: «xan-xǝrǝp Israildin kǝtti» dǝp baliƣa «Ihabod» dǝp isim ⱪoydi» — «Ihabod» bǝlkim «Xan-xǝrǝp ⱪeni?» yaki «Xan-xǝrǝp kǝtti» degǝnni bildüridu.

□ 5:4 «Dagon Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪining aldida yiⱪilƣiniqǝ düm yatatti» — «Dagon» degǝn butta adǝmning bexi wǝ beliⱪning teni bar idi.

□ 5:6 «ⱨürrǝk kesili» — yaki «ɵsmilǝr» yaki «bowasir kesili».

■ 5:6 Zǝb. 78:60-66.

□ 5:8 «Gatⱪa qǝt yol bilǝn yɵtkǝlsun» — bǝlkim baxⱪa xǝⱨǝr-kǝntlǝrdin ɵtküzmǝslik üqün.

■ 6:6 Mis. 12:31.

□ 6:14 «Ⱨarwa Bǝyt-Xǝmǝxlik Yǝxuaning etizliⱪiƣa kelip, u yǝrdiki bir qong taxning yenida tohtap ⱪaldi» — demisǝkmu, Bǝyt-Xǝmǝxtikilǝr Israillar idi, Bǝyt-Xǝmǝx Israil bilǝn Filistiyǝ otturisidiki qegra idi.

□ 6:15 «Bǝyt-Xǝmǝxtikilǝr Pǝrwǝrdigarƣa kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar wǝ baxⱪa ⱪurbanliⱪlarni ⱪildi» — «baxⱪa ⱪurbanliⱪlar» bǝlkim «tǝxǝkkür ⱪurbanliⱪliri»ni kɵrsitidu. Undaⱪ ⱪurbanliⱪlarni yeyixkǝ bolidu.

□ 6:18 «Bu xǝⱨǝrlǝr sepilliⱪ xǝⱨǝrlǝr wǝ ularƣa ⱪaraxliⱪ sǝⱨra-kǝntlǝrni, xundaⱪla ular Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini ⱪoyƣan qong qimǝnzarƣiqǝ ⱨǝmmǝ jayni ɵz iqigǝ alatti. Bu qimǝnzar ⱨazirmu Bǝyt-Xǝmǝxlik Yǝxuaning etizliⱪida bar» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «(bu xǝⱨǝrlǝr sepilliⱪ xǝⱨǝrlǝrni wǝ uningƣa ⱪaraxliⱪ sǝⱨra-kǝntlǝrni, xundaⱪla ular Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini ⱪoyƣan qong taxⱪiqǝ ⱨǝmmini ɵz iqigǝ alƣanidi) bu qong tax bügüngiqǝ Bǝyt-Xǝmǝxlik Yǝxuaning etizliⱪida turmaⱪta». Yǝnǝ baxⱪa tǝrjimiliri uqrixi mumkin.

□ 6:19 «...yǝtmix adǝmni, jümlidin qonglardin ǝllikni urdi» — buning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «...bǝx tümǝn yǝtmix adǝmni urdi». Az bir ⱪisim kona kɵqürmilǝrdimu pǝⱪǝt «yǝtmix adǝm» dǝp hatirilǝngǝn.

■ 7:1 2Sam. 6:4.

□ 7:3 «Axtarotlar» — yaki «Axǝraⱨlar» — alaⱨidǝ dǝrǝhlǝr bilǝn munasiwǝtlik ayal butlarni kɵrsitidu; dǝrǝhlǝr bǝlkim ayal but xǝklidǝ oyulƣan yaki nǝⱪixlǝngǝn boluxi mumkin idi.

■ 7:3 Ⱪan. 6:13; 10:20; Mat. 4:10; Luⱪa 4:8

□ 7:6 «...Samuil ... Israil hǝlⱪining ǝrz-dǝwalirining üstidin ⱨɵküm qiⱪardi» — Samuil pǝyƣǝmbǝr Israil üstigǝ ⱨɵküm sürgǝn «batur ⱨakimlar» yaki «ⱪutⱪuzƣuqi baturlar»ning ǝng ahirⱪisi idi.

■ 7:10 Yǝ. 10:10.

□ 7:12 «Samuil bir taxni elip... Pǝrwǝrdigar bizgǝ ⱨazirƣiqǝ yardǝm beriwatidu» — dǝp uni Əbǝn-Əzǝr dǝp atidi» — «Əbǝn-Əzǝr» degǝnning mǝnisi: «yardǝm texi».

■ 7:12 1Sam. 4:1.

■ 7:17 1Sam. 8:4.

■ 8:3 Mis. 18:21; Ⱪan. 16:19.

■ 8:5 Ⱨox. 13:10; Ros. 13:21.

■ 8:6 1Sam. 12:17.

□ 8:15 «uruⱪunglar» — bǝlkim axliⱪning ɵzini kɵrsitixi mumkin. «ɵzining ƣojidarliri wǝ hizmǝtkarliriƣa ...» — yaki «ɵzining aƣwatliri wǝ hizmǝtkarliriƣa ...».

□ 8:21 «Samuil ... sɵzlirini anglap, ularni Pǝrwǝrdigarƣa yǝtküzdi» — ibraniy tilida «Samuil ... sɵzlirini anglap, ularni Pǝrwǝrdigarning ⱪuliⱪiƣa ⱪaytilap bǝrdi».

■ 9:1 1Sam. 14:51.

□ 9:8 «Mana ⱪolumda qarǝk xǝkǝl kümüx bar» — «xǝkǝl» eƣirliⱪ miⱪdari, kümüx bǝlkim 11.4 gram idi.

■ 9:9 Yar. 25:22.

□ 9:13 «...u awwal ⱪurbanliⱪni bǝrikǝtlǝydu» — «ⱪurbanliⱪni bǝrikǝtlǝx» muxu yǝrdǝ (1) tǝxǝkkür eytix; (2) ⱪurbanliⱪ ⱪobul ⱪilinƣay dǝp tilǝxni bildüridu.

■ 9:15 1Sam. 15:1.

□ 10:1 «mana bu, Pǝrwǝrdigarning seni ɵz mirasiƣa ǝmir boluxⱪa mǝsiⱨ ⱪilƣini ǝmǝsmu?» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ Samuilning sɵzliri: «Pǝrwǝrdigar seni Ɵz hǝlⱪi Israil üstigǝ ⱨɵkümran ⱪildi. Sǝn Pǝrwǝrdigarning hǝlⱪi üstigǝ sǝltǝnǝt ⱪilisǝn wǝ ularni ǝtrapidiki düxmǝnlǝrning ⱪolidin ⱪutⱪuzisǝn. Mana, xu ix Pǝrwǝrdigar seni Ɵz mirasiƣa bax bolƣili mǝsiⱨ ⱪilƣan ǝmǝsmu?» buningƣa ⱪoxup deyilidu.

■ 10:1 Ros. 13:21.

■ 10:4 Ⱨak. 18:15.

□ 10:5 «Hudaƣa atalƣan Gibeaⱨ xǝⱨǝrigǝ barisǝn» — baxⱪa bir hil tǝrjimisi: «Hudaning dɵngigǝ barisǝn». Ibraniy tilida: «Hudaning Gibeaⱨi» (Gibeaⱨ bir xǝⱨǝr, mǝnisi «dɵng», «edir»). «lirilarni kɵtürüp yuⱪiri jayidin qüxkǝn bir bɵlǝk pǝyƣǝmbǝrlǝr» — yaki «lirilarni kɵtürüp yuⱪiri jayidin qüxidiƣan bir bɵlǝk pǝyƣǝmbǝrlǝr».

■ 10:5 1Tar. 16:39; Qɵl. 11:25

■ 10:8 1Sam. 13:8.

■ 10:10 1Sam. 19:19.

□ 10:12 «Bularning , yǝni pǝyƣǝmbǝrlǝrning atiliri kimlǝr?» — muxu soal bǝlkim pǝyƣǝmbǝr bolux üqün aliyjanab yaki esilzadǝ ailisidǝ tuƣulux xǝrt ǝmǝs, degǝnni kɵrsitidu. «Saulmu pǝyƣǝmbǝrlǝrning birimidu?» — muxu gǝp bǝlkim (1) mǝlum birsining uluƣ bir ix ⱪilalaydiƣanliⱪiƣa bolƣan gumanni bildüridu; (2) uning ǝksiqǝ, Saul ǝsli «uluƣ ǝrbab» bolmisimu, addiy adǝm nemixⱪa uluƣ ixni ⱪilalmaydikǝn, degǝn pikirni bildüridu. 12-ayǝttiki «yǝrlik adǝm»ning soaliƣa ⱪariƣanda, biz ikkinqi pikirgǝ mayilmiz.

■ 10:12 Gal. 1:24; 1Sam. 19:25

■ 10:19 1Sam. 8:7; 1Sam. 8:19; 12:12.

■ 10:20 Yǝ. 7:14

■ 10:23 1Sam. 9:2

■ 10:26 1Sam. 13:2.

□ 10:27 «birnǝqqǝ rǝzil kixi» — ibraniy tilida: «Belialning (Xǝytanning) birnǝqqǝ baliliri».

■ 10:27 1Sam. 11:12; 2Tar. 17:5.

□ 11:1 «Yabǝx-Gilead» — demǝk, Gilead (rayoni)diki Yabǝx.

■ 11:7 Ⱨak. 20:1.

■ 11:12 1Sam. 10:27.

□ 12:1 «mǝn silǝrning barliⱪ eytⱪan sɵzliringlarni anglap üstünglarƣa bir padixaⱨ ⱪoydum» — ibraniy tilida: «mǝn silǝrning eytⱪan sɵzliringlarning ⱨǝmmisidǝ awazinglarƣa ⱪulaⱪ selip bir padixaⱨ ⱪoydum» deyilidu.

□ 12:2 «mana, mening oƣullirimmu aranglarda turidu» — Samuilning deginining mǝnisi, xübⱨisizki: «Ɵzüm ⱪeri; mening oƣullirim ɵz gunaⱨliriƣa ɵzliri mǝs’ul — silǝr ularni ⱪandaⱪ bir tǝrǝp ⱪilsanglar ɵz ihtiyaringlar. Mǝn ɵzüm silǝrning aldinglarda gunaⱨkar ǝmǝsmǝn» degǝndǝk.

□ 12:8 «Yaⱪup Misirƣa kirgǝndin keyin...» — «Yaⱪup» muxu yǝrdǝ Yaⱪupning ǝwladliri, yǝni Israilni kɵrsitidu.

■ 12:8 Yar. 46:5; Mis. 2:23; Mis. 3:10.

■ 12:9 Ⱨak. 4:2; Ⱨak. 10:7; Ⱨak. 3:12.

□ 12:10 «Pǝrwǝrdigarni taxlap Baallar wǝ Axtarotlarning ibaditidǝ bolduⱪ» — «Baallar» wǝ «Axtarotlar» ikki hil butlarni kɵrsitidu.

□ 12:11 «Pǝrwǝrdigar Yǝrubbaal, Bedan, Yǝftaⱨ wǝ Samuilni ǝwǝtip...» — «Bedan» bǝlkim Barakni kɵrsitidu («Ⱨak.» 4-babni kɵrüng).

■ 12:11 Ⱨak. 6:14; 10:3; 11:15.

■ 12:12 1Sam. 8:5, 19.

■ 12:13 1Sam. 10:19

■ 12:14 Ⱪan. 1:26.

□ 13:1 «Saul ottuz yaxta padixaⱨ bolup Israilning üstidǝ ikki yil sǝltǝnǝt ⱪilƣandin keyin...» — ⱪǝdimki kɵqürmilǝrdǝ bu ayǝt baxⱪa xǝkillǝrdǝ kɵrülidu. «Saul ottuz yaxta...» degǝn sɵz Tǝwratning grekqǝ tǝrjimisi (LXX)dǝ kɵrülidu. Saul jǝmiy ⱪiriⱪ yil sǝltǝnǝt ⱪildi («Ros.» 13:21).

□ 13:5 «Filistiylǝrdin Israil bilǝn jǝng ⱪilƣili üq ming jǝng ⱨarwisi, ...yiƣildi» — kɵp kona kɵqürülmilǝrdǝ: «Filistiylǝrdin Israil bilǝn jǝng ⱪilƣili ottuz ming jǝng ⱨarwisi... yiƣildi» deyilidu. Lekin bundaⱪ kɵp boluxi mumkin ǝmǝs. Ⱨeq bolmiƣanda muxu «jǝng ⱨarwiliri» iqidǝ yük-taⱪlarni elip mangƣan ⱨarwilarmu bar idi. «Bǝyt-Awǝn» — yǝni «Bǝyt-Əl».

□ 13:6 «Israilning adǝmliri ɵzlirining ⱪattiⱪ hiyim-hǝtǝrdǝ ⱪalƣanliⱪi» — «ɵzlirining ⱪattiⱪ hiyim-hǝtǝrdǝ ⱪalƣanliⱪi» bǝlkim ⱪoxunining ǝⱨwalini kɵrsitixi mumkin.

■ 13:19 Ⱨak. 5:8.

□ 14:1 «yaraƣ kɵtürgüqi» — bu ibarining baxⱪa birhil tǝrjimisi «sawut-ⱪalⱪan kɵtürgüqi».

■ 14:2 1Sam. 13:15

□ 14:3 «u waⱪitta ǝfodni Ahitubning oƣli, Ihabodning akisi Ahiyaⱨ kiyǝtti» — «ǝfod»ning nemǝ ikǝnlikini qüxinix üqün «Mis.» 28-babni wǝ izaⱨatlirini kɵrüng. Bǝzi waⱪitlarda uning arⱪiliⱪ Pǝrwǝrdigarning iradisini yaki ⱨɵkümlirini pǝrⱪ ǝtkili bolatti. Adǝttǝ pǝⱪǝt «bax kaⱨin» ǝfodni kiyǝtti.

□ 14:14 «yerim ⱪoxluⱪ yǝr» — «bir ⱪoxluⱪ yǝr» kala bilǝn bir kün iqidǝ ⱨǝydǝp bolƣili bolidiƣan yǝr.

□ 14:18 «Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪini elip kǝlgin» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ: «ǝfodni elip kǝlgin» deyilidu.

□ 14:19 «Saul kaⱨinƣa: — Ⱪolungni yiƣⱪin, dedi» — xübⱨisizki, Saul kaⱨindin ǝfodtiki «urim wǝ tummim» («Mis.» 28:30, «Law.» 8:8, «Qɵl.» 27:21) arⱪiliⱪ Hudadin yolyoruⱪ sorimaⱪqi idi.

□ 14:32 «Xuning bilǝn hǝlⱪ olja üstigǝ etilip berip, ⱪoy, kala wǝ mozaylarni tutup xu yǝrdila soydi. Andin hǝlⱪ gɵxni ⱪanni adaliwǝtmǝyla yedi» — Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ, ⱪanni awwal adaliwǝtmǝy gɵxni yeyix gunaⱨ bolatti.

□ 14:38 «Saul: — I hǝlⱪning ⱨǝmmǝ qongliri, bu yǝrgǝ qiⱪinglar. Bügün kim gunaⱨ ⱪilƣanliⱪini eniⱪlap beⱪinglar» — Huda Ɵzigǝ jawab bǝrmigǝqkǝ, Saul arimizda gunaⱨ bar, dǝp bildi.

■ 14:38 Ⱨak. 20:2

□ 14:47 «U ⱪaysi tǝrǝpkǝ yüzlǝnsǝ ƣalip kelǝtti» — yaki «u ⱪaysi tǝrǝpkǝ yüzlǝnsǝ ularni wǝyran ⱪilatti».

■ 15:2 Mis. 17:8, 14; Ⱪan. 25:17

□ 15:5 «Amalǝklǝrning xǝⱨirigǝ» — yaki «Amalǝklǝrning xǝⱨǝrlirigǝ».

■ 15:6 Mis. 18:10, 19; Qɵl. 10:29; Ⱨak. 1:16

■ 15:8 Qɵl. 24:7

□ 15:9 «Saul bilǝn hǝlⱪ ... ⱪoy-kala, bordalƣan mal wǝ ⱪozilardin ǝng esillǝrning ⱨǝmmisini ...ⱨalak ⱪilixⱪa ⱪoli barmidi» — «bordalƣan mal» degǝnning baxⱪa hil tǝrjimisi: «ikkinqi tuƣulƣan mal».

■ 15:22 Top. 4:17; Ⱨox. 6:6; Mat. 9:13; 12:7

□ 15:29 «Israilning Janabiy Aliyisi Bolƣuqi» — Hudani kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

■ 15:29 Qɵl. 23:19; Yaⱪ. 1:17

□ 15:32 «... Agag bolsa huxluⱪ bilǝn uning ⱪexiƣa bardi. Agag kɵnglidǝ: — Xübⱨisizki, ɵlüm dǝⱨxiti ɵtüp kǝtti, dedi» — bu ayǝtni ibraniy tilida qüxinix tǝs. Baxⱪa bir tǝrjimisi: «... Agag bolsa titrigǝn ⱨalda uning ⱪexiƣa bardi. Agag: — Dǝrwǝⱪǝ ɵlümning aqqiⱪi ⱪorⱪunqluⱪtur! — dedi».

■ 16:7 1Tar. 28:9; Zǝb. 7:9; 147:10-11; Yǝr. 11:20; 17:10; 20:12

■ 16:11 2Sam. 7:8; Zǝb. 78:70-71

■ 16:13 Zǝb. 89:20-21; Ros. 7:46; 13:22

□ 17:2 «Elaⱨ jilƣisida» — yaki «dublar jilƣisida».

□ 17:4 «Uning egizliki altǝ gǝz bir ƣeriq idi» — Tǝwrattiki «gǝz» bir jǝynǝkkǝ barawǝr bolup, yǝni 45 santimetr idi. Demǝk Goliatning egizliki 2.8 metr idi.

□ 17:5 «Uning bu mis sawuti bolsa bǝx ming xǝkǝl kelǝtti» — «bǝx ming xǝkǝl» bǝlkim 60-100 kilogram boluxi mumkin.

■ 17:15 1Sam. 16:19

□ 17:17 «bu ǝfaⱨ ⱪomaq» — bir «ǝfaⱨ» 27-30 litr boluxi mumkin.

□ 17:18 «akiliringning ǝⱨwalini sorap ularning kepil hetini elip kǝlgin» — muxu «kepil heti» bǝlkim ular Dawut aparƣan nǝrsilǝrni ⱪobul ⱪilƣanliⱪining ispati boluxi mumkin.

■ 17:20 1Sam. 26:5

■ 18:7 Mis. 15:21; 1Sam. 21:11; 29:5

□ 18:10 «Ətisi Huda tǝripidin ⱪabaⱨǝtlik bir roⱨ Saulning üstigǝ qüxti wǝ u ɵyidǝ ⱪalaymiⱪan jɵyligili turdi» — ibraniy tilida muxu ayǝttiki «jɵylüx» «urƣup qiⱪix» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Baxⱪa ǝⱨwalda bu sɵz «bexarǝt berix»ni kɵrsitidu.

□ 18:13 «u lǝxkǝrlǝrni elip jǝnggǝ qiⱪip turatti» — ibraniy tilida «u lǝxkǝrlǝr (hǝlⱪ) aldida qiⱪip kirǝtti» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

□ 18:16 «qünki u ularni yetǝklǝp jǝnggǝ qiⱪatti» — ibraniy tilida «qünki u ular aldida qiⱪip kirǝtti».

■ 18:27 2Sam. 3:14

■ 19:9 1Sam. 16:14; 18:10

□ 19:13 «tǝrafim» — birhil but. Miⱪalning yenida bundaⱪ butning boluxi Tǝwratⱪa hilap, ǝlwǝttǝ.

□ 19:17 «U: «Meni ⱪoyuwǝtkin; bolmisa seni ɵltürüwetimǝn» dedi» — ibraniy tilida: «U: «Meni ⱪoyuwǝtkin; seni ɵltürüxümning nemǝ ⱨajiti?» dedi».

□ 19:24 «Buning bilǝn: — «Saulmu pǝyƣǝmbǝrlǝrdinmu?» dǝydiƣan gǝp pǝyda boldi» — 10-bab, 12-ayǝt wǝ uningdiki izaⱨatni kɵrüng.

■ 20:8 1Sam. 18:3

□ 20:25 «Padixaⱨ bolsa burunⱪidǝkla ɵz ornida tamning yenidiki tɵrdǝ olturdi. Yonatan ornidin turdi, Abnǝr Saulning yenida olturdi» — Yonatanning «ornidin turuxi» bǝlkim taƣisi Abnǝrning ⱨɵrmiti üqün uningƣa Saulning yenidiki orunni boxitix üqün. Baxⱪa hil tǝrjimisi: «Yonatan uning (Saulning) odulida idi»

□ 20:26 «Dawutⱪa bir ix boldi, u napak bolup ⱪaldin» — «napak bolux»: Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ, birsi mǝsilǝn bir ɵlükkǝ tǝgkǝn bolsa bir mǝzgil «napak» bolatti — xundaⱪ bolsa uning ⱨeq ⱪurbanliⱪ (mǝsilǝn, yengi aydiki ⱪurbanliⱪlar)din yeyixigǝ bolmaytti.

□ 21:6 «...gǝrqǝ adǝttiki sǝpǝr bolsimu, ƣulamlarning ⱪaqiliri pak bolidiƣan yǝrdǝ, bügün ular wǝ ⱪaqiliri tehimu pak bolmamdu» — baxⱪa nǝqqǝ tǝrjimisi uqrixi mumkin.

□ 21:7 «qünki bu yǝrdǝ «tǝⱪdim nan»din baxⱪa ⱨeqⱪandaⱪ nan yoⱪ idi» — «tǝⱪdim nan»: — yaki «(Hudaning) ⱨuzuri neni», yaki «tizilƣan nan». «Mis.» 25- wǝ 35-babni kɵrüng.

■ 21:7 Mat. 12:3; Mar. 2:25; Luⱪa 6:3

■ 21:12 1Sam. 18:7

□ 22:3 «Moabdiki Mizpaⱨ» — yaki «Moabdiki Mizpǝⱨ».

□ 22:15 «qünki ⱪullirining bu ixtin ⱪilqǝ hǝwiri yoⱪ» — ibraniy tilida «qünki ⱪullirining bu ixtin azmu, jiⱪmu hǝwiri yoⱪ».

■ 23:6 1Sam. 22:20

□ 23:9 «Dawut Saulning ɵzini ⱪǝstlǝydiƣanliⱪini bilip, Abiyatar kaⱨinƣa: — Əfodni elip kǝlgin, dedi» — kɵrüniduki, 10-12-ayǝttiki soallarni Dawut ǝfod wasitisi bilǝn Pǝrwǝrdigardin soraydu.

□ 23:11 «...kelǝrmy?.... kelidu» — ibraniy tilida «...qüxǝrmy?.... qüxidu» deyilidu.

□ 23:15 «Zif qɵlidiki bir ormanliⱪta..» — yaki «Zif qɵlidiki horǝx xǝⱨiridǝ...».

□ 23:16 «Yonatan... Dawutni .... riƣbǝtlǝndürdi» — ibraniy tilida: «Yonatan ... uning (Dawutning) ⱪolini küqlǝndürdi» deyilidu.

□ 23:28 «Sela-ⱨammaⱨlekot» — mǝnisi bǝlkim «ayriƣuqi Ⱪoram tax».

□ 24:11 «kɵnglümdǝ siligǝ ya yamanliⱪ ya asiyliⱪ yoⱪ» — ibraniy tilida «ⱪolumda siligǝ ya yamanliⱪ ya asiyliⱪ yoⱪ».

■ 25:1 1Sam. 28:3

□ 25:3 «U adǝmning ismi Nabal bolup...» — «Nabal»ning mǝnisi «ǝhmǝⱪ, ⱪopal».

□ 25:11 «yemǝk-iqmikim» — ibraniy tilida «nenim wǝ süyüm».

□ 25:17 «U xunqǝ kaj bir adǝmki...» — ibraniy tilida «U Belialning (Xǝytanning) xundaⱪ bir oƣliki...».

□ 25:18 «bǝx seaⱨ ⱪomaq» — «seaⱨ» üqtin bir ǝfaⱨ, yǝni axliⱪ-danlarning ɵlqǝm birliki idi, tǝhminǝn 9 litr.

□ 25:22 «Uning adǝmliridin ǝtigiqǝ birǝr ǝrkǝkni ⱪaldurup ⱪoysam...» — muxu yǝrdǝ «birǝr ǝrkǝk» ibraniy tilida «tamƣa ⱪarap birǝr siygüqi» bilǝn ipadilinidu. «Huda mǝn Dawutni uningdinmu artuⱪ jazaliƣay» — yaki «Huda Dawutning düxmǝnlirigǝ uningdinmu artuⱪ ⱪilƣay» (bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ xundaⱪ yezilidu).

□ 25:25 «ƣojam bu rǝzil adǝm Nabal» — ibraniy tilida «ƣojam belialning (Xǝytanning) bu oƣli Nabal» deyilidu. «uning ismi «kaj», dǝrwǝⱪǝ uningda kajliⱪ tolimu eƣirdur» — ibraniy tilida «Nabal» degǝnning mǝnisi «kaj».

□ 25:34 «Nabalning adǝmliridin ⱨeq ǝrkǝk ǝtigiqǝ tirik ⱪalmas idi» — muxu yǝrdǝ «ǝrkǝk» ibraniy tilida «tamƣa ⱪarap siygüqi» bilǝn ipadilinidu.

□ 25:41 «Mana, dediking ƣojamning hizmǝtkarlirining putlirini yuyuxⱪa ⱪul bolsun» — Israilda wǝ ottura xǝrⱪtǝ xundaⱪ adǝt barki, ɵygǝ meⱨman kǝlsǝ, saⱨibhan yaki hizmǝtkarliri ularning putlirini yuyidu.

■ 25:44 2Sam. 3:15

□ 26:19 «... Pǝrwǝrdigar silini manga ⱪarxi ⱪozƣatⱪan bolsa bir ⱨǝdiyǝ-ⱪurbanliⱪ uning kɵnglini razi ⱪilƣay...» — mǝnisi: (1) Dawut mǝlum yamanliⱪ ⱪilƣan bolsa, Pǝrwǝrdigar uni ⱪurbanliⱪ arⱪiliⱪ kǝqürüm ⱪilidu; (2) Pǝrwǝrdigar Saulni jazalax üqün uni Dawutⱪa ⱪarxi qiⱪixⱪa ⱪozƣiƣan bolsa, xübⱨisizki, u ⱪurbanliⱪ arⱪiliⱪ Saulni kǝqürüm ⱪilidu. «qünki ularning ǝmdi meni Pǝrwǝrdigarning mirasidin bǝⱨrimǝn boluxtin mǝⱨrum ⱪilmaⱪqi...» — muxu yǝrdǝ «Pǝrwǝrdigarning mirasi»: (1) Huda Israilƣa wǝdǝ ⱪilƣan Ⱪanaan zeminini; (2) Hudaning ibadǝt qediridiki tüzümi arⱪiliⱪ bolƣan kɵp imtiyazlardin, jümlidin kaⱨin-lawiylar arⱪiliⱪ Hudaning tǝlim-kalamini anglaxtin bǝⱨrimǝn boluxni ɵz iqigǝ alidu. «ularning meni baxⱪa ilaⱨlarƣa ibadǝt ⱪil, degini bolidu» — Dawut ɵzi Israilning zeminidǝ turmiƣan bolƣaqⱪa, Hudaning ibadǝt qediriƣa baralmaydu.

■ 26:20 1Sam. 24:15

□ 28:3 «Saul bolsa jinkǝxlǝr bilǝn palqilarni zemindin ⱪoƣlap qiⱪardi» — muxu yǝrdǝ «jinkǝxlǝr» ɵlgǝnlǝrning roⱨlirini qaⱪirƣuqilarni kɵrsitidu. Muxundaⱪ ⱨǝrikǝtlǝr Tǝwratta ⱪattiⱪ mǝn’i ⱪilinƣan; ǝmǝliyǝttǝ, undaⱪ ⱪilƣan kixilǝr daim degüdǝk jinlar tǝripidin aldinip ketidu.

■ 28:3 1Sam. 25:1

□ 28:6 «Pǝrwǝrdigar ya qüx bilǝn ya «urim» bilǝn ... uningƣa jawab bǝrmidi» — «urim» birhil tax. U kaⱨin kiygǝn «ǝfod»ning yanquⱪida turidu. Bu taxlar arⱪiliⱪ Israil hǝlⱪi Hudadin yol sorisa bolatti. «Mis.» 28:28-30ni kɵrüng.

□ 28:7 «Manga palqi jinkǝx bir hotunni tepip beringlar» — «palqi jinkǝx hotun» ibraniy tilida: «palqi jini bar hotun» yaki «palqi jinni qaⱪirƣuqi hotun» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Muxu sɵzlǝr uningƣa qaplaxaⱪan jin heli küqlük ikǝn, degǝnni puritidu.

□ 28:17 «Pǝrwǝrdigar ɵzi üqün mǝn arⱪiliⱪ eytⱪinini ⱪildi; Pǝrwǝrdigar padixaⱨliⱪni ... ⱪoxnangƣa, yǝni Dawutⱪa bǝrdi» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Samuil ǝslidǝ Saulƣa: «Pǝrwǝrdigar bügün Israilning padixaⱨliⱪini sǝndin yirtip elip sǝndin ǝwzǝl bolƣan bir yeⱪiningƣa tapxurdi» dǝp Hudaning jazasini uⱪturƣanidi (15:28).

■ 29:4 1Tar. 12:20

■ 29:5 1Sam. 18:7

□ 29:6 «sening mening bilǝn lǝxkǝrgaⱨda hizmǝttǝ boluxung...» — ibraniy tilida «sening mening bilǝn lǝxkǝrgaⱨƣa kirip-qiⱪixing».

□ 30:7 «Əfodni yenimƣa elip kǝlgin» — «ǝfod» toƣruluⱪ 2:18diki izaⱨatni kɵrüng.

□ 30:20 «Dawutning adǝmlidi ⱪayturuwalƣan mallirining aldiƣa ... baxⱪa ⱪoy wǝ kala padilarni selip ⱨǝydǝp ketiwatatti» — bǝlkim Amalǝklǝr ilgiri Dawut wǝ adǝmliridin buluwalƣan mal ǝmǝs, bǝlki Amalǝklǝrning ɵzlirining baxⱪa malliri boluxi mumkin.

□ 30:22 «rǝzil adǝmlǝr wǝ ǝrzimǝslǝr...» — ibraniy tilida: «rǝzil adǝmlǝr wǝ Belialning (Iblisning) oƣulliri...».

□ 30:30 «Ⱪoraxandikilǝrgǝ...» — yaki «Boraxandikilǝrgǝ...».

□ 31:7 «Iordan dǝryasining bu yeⱪi...» — bǝlkim Iordan dǝryasining ƣǝrbiy tǝripini kɵrsitidu.

□ 31:9 «Ular ... sawut-yaraƣlirini saldurup bularni Filistiylǝrning zeminining ⱨǝmmǝ yǝrlirigǝ apirip buthanilirida ...hux hǝwǝrni tarⱪatti» — yaki «Ular ... sawut-yaraƣlirini saldurup, elanqilarni Filistiylǝrning zeminining ⱨǝmmǝ yǝrlirigǝ ǝwǝtip buthanilirida ...hux hǝwǝrni tarⱪatti».

■ 31:9 1Tar. 10:9

Samu'il «2»

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

Samu'il «2»

1

Saul wǝ Yonatan üqün ⱨǝsrǝt qekix

1 Saul ɵlgǝndin keyin, Dawut Amalǝklǝrni ⱪirƣin ⱪilip yenip kǝlgǝndǝ, u Ziklagda ikki kün turdi. ■ 2 Üqinqi küni xundaⱪ boldiki, mana Saulning lǝxkǝrgaⱨidin kiyimi yirtiⱪ wǝ bexiƣa topa-qang qaqⱪan bir adǝm kǝldi. U Dawutning ⱪexiƣa kǝlgǝndǝ, yǝrgǝ yiⱪilip bax urdi.

3 Dawut uningdin: Nǝdin kǝlding? dǝp soridi. U jawap berip: Israilning lǝxkǝrgaⱨidin ⱪeqip kǝldim — dedi.

4 Dawut uningdin: Ix ⱪandaⱪ boldi? Manga dǝp bǝrgin, dedi. U: Hǝlⱪ jǝngdin ⱪaqti, hǝlⱪtin bǝk jiⱪ kixi soⱪuxta ɵldi. Saul bilǝn oƣli Yonatanmu ɵldi, — dedi.

5 Dawut hǝwǝr elip kǝlgǝn yigittin: Saul bilǝn oƣli Yonatanning ɵlginini ⱪandaⱪ bilding? — dǝp soridi.

6 Uningƣa hǝwǝr bǝrgǝn yigit: Mǝn tasadipiy Gilboa teƣiƣa qiⱪⱪanidim, mana Saul nǝyzigǝ yɵlinip turuptu; jǝng ⱨarwiliri wǝ atliⱪlar uningƣa ⱨujum ⱪilip uni ⱪoƣlawatatti. 7 U kǝynigǝ ⱪarap meni kɵrüp qaⱪirdi. Mǝn «Mana mǝn», dedim.

8 U: Ɵzüng kim bolisǝn, dǝp mǝndin soriwidi, mǝn Amalǝklǝrdinmǝn, dedim.

9 U yǝnǝ manga: Üstümdǝ turup meni ɵltürüwǝtkin; gǝrqǝ jenim mǝndǝ bolsimu, mǝn bǝk azaplinip ketiwatimǝn — dedi. □

10  Xunga mǝn uning üstidǝ turup, uni ɵltürdüm, qünki, u xu ⱨalda yiⱪilsila, tirik ⱪalmaydiƣanliⱪini bilǝttim. Andin bexidiki tajni wǝ bilikidiki bilǝzükni elip muxu yǝrgǝ ƣojamƣa elip kǝldim, — dedi.□

11  Xuan Dawut ɵz kiyimlirini yirtip, tilma-tilma ⱪiliwǝtti; uning bilǝn bolƣan barliⱪ adǝmlǝrmu ⱨǝm xundaⱪ ⱪildi. ■ 12  Ular Saul bilǝn oƣli Yonatan üqün, Pǝrwǝrdigarning hǝlⱪi üqün, xundaⱪla Israilning jǝmǝti üqün matǝm tutup aⱨ-zar kɵtürüp kǝqkiqǝ roza tutti; qünki ular ⱪiliq astida yiⱪilip ⱪaza ⱪilƣanidi.

13  Dawut uning ɵzigǝ hǝwǝr bǝrgǝn yigittin: Ⱪǝyǝrdin sǝn? — dǝp soridi. U: Mǝn bir Amalǝk musapirning oƣlimǝn — dedi.

14  Dawut uningƣa: Sǝn ⱪandaⱪmu Pǝrwǝrdigarning mǝsiⱨ ⱪilƣinini ⱨalak ⱪilixⱪa ⱪolungni sozuxtin ⱪorⱪmiding? — dedi.□

15  Andin Dawut ɵz ƣulamliridin birini qaⱪirip uningƣa: Buyaⱪⱪa kǝl, uningƣa etilip berip, uni ɵltürgin — dǝp buyrudi. Xuning bilǝn u uni uruwidi, Amalǝk ɵldi.

16  Dawut uningƣa: Ⱪan ⱪǝrzing bexingƣa qüxsun! Qünki ɵz aƣzing Pǝrwǝrdigarning mǝsiⱨ ⱪilƣinini ɵltürgininggǝ guwaⱨliⱪ berip ǝyiblidi, — dedi.

17  Xuning bilǝn Dawut Saul bilǝn oƣli Yonatan üqün matǝm tutup mundaⱪ bir nǝzmǝ oⱪudi 18  (u «Oⱪya» dǝp atalƣan bu nǝzmini pütkül Yǝⱨuda hǝlⱪigǝ ɵgitinglar, dǝp buyrudi. Dǝrwǝⱪǝ u «Yaxar» degǝn kitabta pütülgǝnidi): — □  ■

19 — I Israil, sening güzǝl ǝzizing yuⱪiri jayliringda ⱪirƣin bolup yatidu!

Palwanlar xundaⱪ dǝⱨxǝtlik yiⱪildiƣu!? □

20  Gat xǝⱨiridǝ bu hǝwǝrni bǝrmǝnglar,

Axkelonning koqilirida uni elan ⱪilmanglar,

Filistiyining ⱪizliri xadlanmisun,

Hǝtnisizlǝrning ⱪizliri tǝntǝnǝ ⱪilmisun! ■

21  I Gilboa taƣliri, üstünglarƣa nǝ xǝbnǝm bolmisun, nǝ yamƣur qüxmisun,

Nǝ silǝrdǝ kɵtürülmǝ ⱨǝdiyǝlǝr üqün ⱨosul beridiƣan etizlar yǝnǝ kɵrünmisun!

Qünki u yǝrdǝ palwanlarning ⱪalⱪini bulƣandi;

Saulning ⱪalⱪini yaƣ bilǝn sürülmǝydiƣan boldi.□

22  Ⱪirilidiƣanlarning ⱪenini tɵkmǝy,

Palwanlarning tenidiki yeƣini qapmay,

Yonatanning oⱪyasi ⱨeqⱪaqan jǝngdin yanƣan ǝmǝs,

Saulning ⱪiliqi ⱨeqⱪaqan ⱪiniƣa ⱪaytⱪan ǝmǝs.

23  Saul bilǝn Yonatan ⱨayat waⱪtida sɵyümlük ⱨǝm yeⱪimliⱪ idi,

Ular ɵlümidimu bir-biridin ayrilmidi;

Ular bürkütlǝrdin qaⱪⱪan, xirlardin küqlük idi.

24  I Israil ⱪizliri, Saul üqün yiƣlanglar,

U silǝrni bezǝp ⱪizƣuq kiyimlǝrni kiydürüp,

Kiyimliringlarni altun zibu-zinnǝt bilǝn zinnǝtligǝnidi.□

25  Palwanlar kǝskin jǝngdǝ xundaⱪ dǝⱨxǝtlik yiⱪildiƣu!?

Yonatan yuⱪiri jayliringda ⱪirƣin bolup yatidu!

26  Sǝn üqün ⱨǝsrǝttǝ ⱪaldim, i inim Yonatan! Manga xunqǝ sɵyümlük iding!

Manga bolƣan muⱨǝbbiting ⱪaltis idi,

Ⱨǝtta ⱪiz-ayallarning muⱨǝbbitidin artuⱪ idi. □

27  Palwanlar xundaⱪ dǝⱨxǝtlik yiⱪildiƣu!

Jǝng ⱪoralliri xundaⱪ dǝⱨxǝtlik wǝyran ⱪilindiƣu!»

2

Dawut Mǝsiⱨ ⱪilinip padixaⱨ bolidu

1 Andin keyin Dawut Pǝrwǝrdigardin yol sorap: Yǝⱨuda xǝⱨǝrlirining birigǝ qiⱪaymu? dedi; Pǝrwǝrdigar uningƣa: — Qiⱪⱪin, dedi. Dawut, nǝgǝ qiⱪay? — dǝp soriwidi, U: Ⱨebronƣa qiⱪⱪin — dedi.

2 Xuning bilǝn Dawut ikki ayali bilǝn, yǝni Yizrǝǝllik Aⱨinoam wǝ ǝsli Karmǝllik Nabalning ayali bolƣan Abigail bilǝn u yǝrgǝ qiⱪti. 3 Dawut uning bilǝn birgǝ bolƣan adǝmlǝrning ⱨǝrbirini ⱨǝm ularning ⱨǝrbiri ɵz ɵyidikilǝrni u yǝrgǝ elip qiⱪti; ular Ⱨebronning xǝⱨǝrliridǝ olturaⱪlaxti. 4 Yǝⱨudaning adǝmlirimu u yǝrgǝ kelip Dawutni Yǝⱨuda jǝmǝtigǝ padixaⱨ boluxⱪa mǝsiⱨ ⱪildi. Dawutⱪa Saulni dǝpnǝ ⱪilƣanlar Yabǝx-Gileadtikilǝr, dǝp hǝwǝr berildi; 5 Dawut Yabǝx-Gileadtikilǝrgǝ ǝlqilǝr ǝwǝtip ularƣa: — «Ƣojanglar bolƣan Saulƣa xundaⱪ yahxiliⱪ ⱪilip, uni dǝpnǝ ⱪilƣininglar üqün Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ bǝht-bǝrikǝt ata ⱪilƣay. 6 Pǝrwǝrdigar silǝrgimu meⱨribanliⱪ wǝ ɵz wapaliⱪini kɵrsǝtkǝy; silǝr bundaⱪ ⱪilƣininglar üqün mǝnmu bu yahxiliⱪinglarni silǝrgǝ ⱪayturimǝn. 7 Əmdi ⱨazir ƣǝyrǝtlik bolunglar; qünki ƣojanglar Saul ɵldi, Yǝⱨuda jǝmǝti meni mǝsiⱨ ⱪilip, ɵzlirigǝ padixaⱨ ⱪildi» — dǝp hǝwǝr yǝtküzdi.

Dawutning ⱪoxuni Saulning ⱪoxuni bilǝn soⱪuxidu

8 Əmma Saulning ⱪoxunining sǝrdari Nǝrning oƣli Abnǝr Saulning uƣli Ixboxǝtni Maⱨanaimƣa elip berip, 9 uni Gileadⱪa, Gǝxuriylarƣa, Yizrǝǝlgǝ, Əfraimƣa, Binyaminƣa wǝ xundaⱪla pütkül Israilƣa padixaⱨ ⱪildi. □ 10  Saulning oƣli Ixboxǝt padixaⱨ bolƣanda ⱪiriⱪ yaxⱪa kirgǝnidi. U Israilning üstidǝ ikki yil sǝltǝnǝt ⱪildi. Ⱨalbuki, Yǝⱨuda jǝmǝti Dawutⱪa ǝgixǝtti. 11  Dawutning Ⱨebronda Yǝⱨuda jǝmǝti üstidǝ sǝltǝnǝt ⱪilƣan waⱪti yǝttǝ yil altǝ ay boldi.■

12  Bir küni Nǝrning oƣli Abnǝr Saulning oƣli Ixboxǝtning adǝmliri bilǝn Maⱨanaimdin qiⱪip Gibeonƣa bardi. □ 13  Xu qaƣda Zǝruiyaning oƣli Yoab bilǝn Dawutning adǝmliri qiⱪip ular bilǝn Gibeondiki kɵlning yenida uqraxti. Ulardin bir tǝrǝp kɵlning u yeⱪida, yǝnǝ bir tǝrǝp kɵlning bu yeⱪida olturdi. 14  Abnǝr Yoabⱪa: Yigitlǝr ⱪopup aldimizda elixip oynisun — dedi. Yoab: Ⱪopsun — dedi.□

15  Ular bekitilgǝn san boyiqǝ Binyamin bilǝn Saulning oƣli Ixboxǝt tǝrǝptin on ikki kixi wǝ Dawutning adǝmliridin on ikki kixi qiⱪip otturiƣa ɵtti. 16  Ular bir-birining bexini ⱪamallap tutup ⱨǝrbiri rǝⱪibining biⱪiniƣa ⱪiliqi bilǝn sanjixti, ⱨǝmmisi yiⱪilip ɵldi. Xuning bilǝn u yǝr «Ⱪiliq bislirining etizi» dǝp ataldi; u Gibeondidur.□

17  U kündiki bolƣan soⱪuxux intayin ǝxǝddiy boldi; Abnǝr bilǝn Israilning adǝmliri Dawutning adǝmliri tǝripidin mǝƣlup ⱪilindi.

18  Xu yǝrdǝ Zǝruiyaning oƣulliri Yoab, Abixay wǝ Asaⱨǝl degǝn üqǝylǝn bar idi. Asaⱨǝl huddi daladiki jǝrǝndǝk qaⱪⱪan idi. 19  Asaⱨǝl Abnǝrning kǝyidin ⱪoƣlap yügürdi; Abnǝrgǝ ǝgixip ongƣa yaki solƣa burulmay tap besip ⱪoƣlidi. 20  Abnǝr kǝynigǝ ⱪarap: Sǝn Asaⱨǝlmusǝn? — dǝp soridi. U: — Xundaⱪ, mǝn xu, dǝp jawab bǝrdi.

21  Abnǝr uningƣa: Ya ongƣa ya solƣa burulup yigitlǝrning birigǝ ⱨujum ⱪilip uning yariƣini ɵzünggǝ tartiwalƣin, dedi. Lekin Asaⱨǝl uni ⱪoƣlaxtin buruluxⱪa unimidi.

22  Abnǝr Asaⱨǝlgǝ yǝnǝ: Meni ǝmdi ⱪoƣlimay burulup kǝtkin; mǝn seni nemǝ dǝp urup yiⱪitⱪudǝkmǝn? Undaⱪ ⱪilsam akang Yoabning aldida ⱪandaⱪmu yüzümni kɵtürülǝymǝn? — dedi. □

23  Lekin Asaⱨǝl yǝnila ⱪoƣlaxtin tohtimidi; xuning bilǝn Abnǝr nǝyzisining tutⱪuqini uning ⱪorsiⱪiƣa tiⱪiwǝtti. Nǝyzǝ dümbisini tixip qiⱪti; u xu yǝrdǝ yiⱪilip ɵldi. Xundaⱪ boldiki, Asaⱨǝl yiⱪilip ɵlgǝn yǝrgǝ ⱨazir kelidiƣan ⱨǝrbir kixilǝr u yǝrdǝ tohtap ⱪalidu.□

24  Xuning bilǝn Yoab bilǝn Abixay Abnǝrni ⱪoƣlaxti. Kün patⱪanda ular Gibeonning qɵligǝ mangidiƣan yolning boyiƣa, Giaⱨ yezisining udulidiki Ammaⱨ edirliⱪiƣa yetip kǝldi; 25  Binyaminlar bolsa Abnǝrning kǝynidǝ ⱪoxundǝk sǝp bolup, bir dɵng tɵpisigǝ qiⱪip turdi. 26  Abnǝr Yoabni qaⱪirip: Ⱪiliq daim adǝmlǝrni yǝp turuxi kerǝkmu? Bu ixlarning aⱪiwiti pǝⱪǝt ɵq-adawǝttin ibarǝt bolidiƣanliⱪini bilmǝmsǝn? Sǝn ⱪaqanƣiqǝ hǝlⱪlǝrgǝ: «Ⱪerindaxliringlarni ⱪoƣlaxtin tohtanglar» dǝp buyrumay turiwerisǝn?

27  Yoab: Hudaning ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, ǝgǝr sǝn muxu sɵzni ⱪilmiƣan bolsang, kɵpqilikning ⱨeqbiri ⱪerindaxlirini ⱪoƣlaxtin ǝtigǝngiqimu yanmaytti — dedi.

28  Buning bilǝn Yoab kanay qaldi; ⱨǝmmǝ Yǝⱨudalar xuan tohtidi wǝ ⱪayta Israilni ⱪoƣlimidi, ular bilǝn ⱪayta jǝng ⱪilixmidi. 29  Abnǝr bilǝn adǝmliri bolsa keqiqǝ mengip, Arabaⱨ tüzlǝnglikidin qiⱪip, Iordan dǝryasidin ɵtüp Bitron degǝn pütkül yurtni kezip ɵtüp, Maⱨanayimƣa yetip kǝldi.

30  Yoab Abnǝrni ⱪoƣlaxtin yenip barliⱪ adǝmlǝrni jǝm ⱪildi. Asaⱨǝldin baxⱪa Dawutning ƣulamliridin on toⱪⱪuz adǝm yoⱪ qiⱪti; 31  Lekin Dawutning adǝmliri Binyaminlardin wǝ Abnǝrning adǝmliridin üq yüz atmix kixini urup ɵltürgǝnidi.

32  Ular Asaⱨǝlni elip Bǝyt-Lǝⱨǝmdǝ ɵz atisining ⱪǝbrisidǝ dǝpnǝ ⱪildi; andin Yoab bilǝn adǝmliri keqiqǝ mengip, tang atⱪanda Ⱨebronƣa yetip kǝldi.

3

1 Ⱨalbuki, Saulning jǝmǝti bilǝn Dawutning jǝmǝti ottursidiki jǝng uzun waⱪitⱪiqǝ dawamlaxti; Dawutning jǝmǝti barƣanseri küqǝydi, lekin Saulning jǝmǝti barƣanseri ajizlaxmaⱪta idi.

2 Ⱨebronda Dawut bir ⱪanqǝ oƣulluⱪ boldi, uning tunjisi Amnon bolup, Yizrǝǝllik Aⱨinoamdin tuƣuldi; ■ 3 ikkinqisi Kileab bolup Karmǝllik Nabalning ayali bolƣan Abigaildin tuƣuldi. Üqinqisi Abxalom idi. U Gǝxorning padixaⱨi Talmayning ⱪizi Maakaⱨdin tuƣulƣanidi, 4 tɵtinqisi Adoniya bolup Ⱨaggittin tuƣulƣan idi. Bǝxinqisi Xǝfatiya bolup Abitaldin tuƣulƣan idi. 5 Altinqisi Yitriam bolup Dawutning ayali Əglaⱨdin tuƣuldi. Dawutning bu altǝ oƣlining ⱨǝmmisi Ⱨebronda tuƣuldi.

6 Saulning jǝmǝti bilǝn Dawutning jǝmǝti otturisidiki jǝng dawamida, Abnǝr Saulning jǝmǝtidǝ ɵz ⱨoⱪuⱪini küqǝytti. 7 Əmdi Saulning bir kiniziki bar idi; u Ayaⱨning ⱪizi bolup, ismi Rizpaⱨ idi. Bir küni Ixboxǝt Abnǝrgǝ: Nemixⱪa atamning keniziki bilǝn billǝ boldung? — dedi.■

8 Abnǝr Ixboxǝtning bu sɵzlirigǝ intayin aqqiⱪlinip mundaⱪ dedi: — «Mǝn bügünki kündimu atang Saulning jǝmǝtigǝ, uning uruⱪ-tuƣⱪanliriƣa wǝ dostliriƣa meⱨribanliⱪ kɵrsitip, seni Dawutning ⱪoliƣa tapxurmiƣan tursam, meni Yǝⱨudaƣa tǝwǝ bir itining bexidǝk kɵrüp, bügün bu hotun üqün meni gunaⱨⱪa buyrumaⱪqimusǝn? □ 9 Mǝn Pǝrwǝrdigarning Dawutⱪa ⱪǝsǝm bilǝn wǝdǝ ⱪilƣinidǝk ⱪilmisam Huda mǝnki Abnǝrni ⱪattiⱪ ursun wǝ uningdin artuⱪ ursun! □ 10 — yǝni, padixaⱨliⱪni Saulning jǝmǝtidin yɵtkǝp, Dawutning tǝhtini Dandin Bǝǝr-Xebaƣiqǝ pütkül Israil bilǝn Yǝⱨudaning üstigǝ tiklimisǝm!».□

11  Ixboxǝt Abnǝrdin ⱪorⱪup, uningƣa jawabǝn bir eƣiz sɵz ⱪilixⱪimu jür’ǝt ⱪilalmidi.

12  Abnǝr bolsa ɵzi üqün ǝlqilǝrni Dawutning ⱪexiƣa mangdurup uningƣa: Zemin kimningki? Mǝn bilǝn ǝⱨdǝ tüzgin, mening ⱪolum sening tǝripingdǝ bolup, pütkül Israilni sanga mayil ⱪilimǝn — dedi.□

13  Dawut jawab berip: — Bolidu, mǝn sǝn bilǝn ǝⱨdǝ ⱪilay. Pǝⱪǝt birla ixni tǝlǝp ⱪilay; mening ⱪeximƣa kǝlgǝndǝ Saulning ⱪizi Miⱪalni elip kǝlmisǝng, yüzümni kɵrǝlmǝysǝn, dedi.

14  Andin Dawut Ixboxǝtning ⱪexiƣa ǝlqilǝrni mangdurup: Mǝn bir yüz Filistiyning hǝtniliki bǝdili bilǝn alƣan ayalim Miⱪalni manga ⱪayturup bǝrgin — dedi.□  ■

15  Ixboxǝt adǝm ǝwǝtip Miⱪalni uning eridin, yǝni Laixning oƣli Paltiyǝldin elip kǝldi. □  ■ 16  Lekin uning eri Bahurimƣiqǝ uning kǝynidin yiƣliƣan peti ǝgixip mangdi. Ahir berip Abnǝr uningƣa: — Yenip kǝtkin, dewidi, u ⱪaytip kǝtti.

17  Əmdi Abnǝr Israilning aⱪsaⱪalliriƣa: Silǝr burun Dawut üstimizgǝ padixaⱨ bolsun, degǝn arzu-istǝktǝ boldunglar. 18  Əmdi ⱨazir ⱨǝrikǝt ⱪilinglar; qünki Pǝrwǝrdigar Dawut toƣrisida: — Ⱪul-bǝndǝm Dawutning ⱪoli bilǝn Israil hǝlⱪimni Filistiylǝrning ⱪolidin, xundaⱪla barliⱪ düxmǝnlirining ⱪolidin ⱪutⱪuzimǝn, — degǝnidi.

19  Abnǝr yǝnǝ Binyaminlarning ⱪuliⱪiƣimu muxu sɵzlǝrni eytti. Andin Israil bilǝn Binyaminning pütkül jǝmǝtining arzu-istǝklirini Dawutning ⱪuliⱪiƣa eytixⱪa Ⱨebronƣa bardi. 20  xundaⱪ ⱪilip Abnǝr yigirmǝ adǝmning ⱨǝmraⱨliⱪida Ⱨebronƣa Dawutning ⱪexiƣa kǝlgǝndǝ Dawut Abnǝr wǝ uning adǝmlirigǝ bir ziyapǝt tǝyyarlidi. 21  Abnǝr Dawutⱪa: Mǝn ⱪozƣilip pütkül Israilni ƣojam padixaⱨning aldiƣa jǝm ⱪilay, ular sening bilǝn ǝⱨdǝ ⱪilixsun, andin sǝn ɵz kɵnglüng haliƣanning barliⱪi üstidin sǝltǝnǝt ⱪilalaydiƣan bolisǝn, dedi. Xuning bilǝn Dawut Abnǝrni yolƣa selip ⱪoydi, u aman-esǝn ⱪaytip kǝtti.□

Abnǝr ɵltürülidu

22  Mana, xu ǝsnada Dawutning adǝmliri bilǝn Yoab bir yǝrgǝ ⱨujum ⱪilip nurƣun olja elip ⱪaytip kǝldi. Lekin Abnǝr xu qaƣda Ⱨebronda Dawutning ⱪexida yoⱪ idi; qünki Dawutning uzitip ⱪoyuxi bilǝn aman-esǝn ⱪaytip kǝtkǝnidi. 23  Yoab wǝ uning bilǝn bolƣan pütkül ⱪoxun yetip kǝlgǝndǝ, hǝlⱪ uningƣa: Nǝrning oƣli Abnǝr padixaⱨning ⱪexiƣa kǝldi, padixaⱨ uni yolƣa selip ⱪoyuxi bilǝn u aman-esǝn ⱪaytip kǝtti — dedi.

24  Andin Yoab padixaⱨning ⱪexiƣa berip: Bu sening nemǝ ⱪilƣining?! Mana, Abnǝr ⱪexingƣa kǝptu! Nemixⱪa uni yolƣa selip ⱪoydung? U ⱨazir ketiptu! 25  Sǝn Nǝrning oƣli Abnǝrni bilisǝnƣu! Uning kelixi jǝzmǝn seni aldax üqün, sening qiⱪip-kiridiƣan yolungni, xundaⱪla barliⱪ ix-paaliyitingni biliwelix üqündur, — dedi.

26  Yoab Dawutning ⱪexidin qiⱪixi bilǝn u hǝwǝrqilǝrni Abnǝrning kǝynidin mangdurdi. Ular uni Siraⱨ ⱪuduⱪining yenidin yandurup elip kǝldi; lekin Dawut bu ixtin bihǝwǝr idi. 27  Abnǝr Ⱨebronƣa yenip kǝlgǝndǝ Yoab uni xǝⱨǝr ⱪowuⱪida uqritip, «Sanga dǝydiƣan mǝhpiy sɵzüm bar idi» dǝp uni bir qǝtkǝ ǝkilip u yǝrdǝ inisi Asaⱨǝlning ⱪan ⱪisasini elix üqün ⱪorsiⱪiƣa piqaⱪ saldi, xuning bilǝn u ɵldi.■

28  Keyin, Dawut bu ixni anglap: Mǝn wǝ padixaⱨliⱪim Pǝrwǝrdigarning aldida Nǝrning oƣli Abnǝrning aⱪⱪan ⱪeni üqün mǝnggü bigunaⱨdurmiz; 29  uning ⱪenini aⱪⱪuzux gunaⱨi Yoabning bexiƣa wǝ atisining jǝmǝtining bexiƣa ⱪaynam bolup qüxsun; Yoabning ailisidin aⱪma yara kesili, yaki mahaw kesili, yaki ⱨasiƣa tayanƣuqi, ⱪiliqtin ɵlgüqi yaki ax-tülüksizlǝr ɵksümisun! — dedi.□

30  Xundaⱪ ⱪilip, Abnǝr Gibeondiki jǝngdǝ ularning inisi Asaⱨǝlni ɵltürgini üqün, Yoab bilǝn inisi Abixay uni ɵltürdi.

31  Dawut Yoabⱪa wǝ uningƣa ǝgǝxkǝn barliⱪ hǝlⱪⱪǝ: Kiyimliringlarni yirtinglar! Bɵz kiyim kiyinglar! Abnǝrning meyiti aldida matǝm tutunglar! dedi. Dawut padixaⱨ Abnǝrning jinazisining kǝynidin mangdi. 32  Ular Abnǝrni Ⱨebronda dǝpnǝ ⱪildi, padixaⱨ Abnǝrning ⱪǝbrisining yenida awazini kɵtürüp yiƣlidi; hǝlⱪning ⱨǝmmisimu yiƣlaxti. 33  Padixaⱨ Abnǝr üqün mǝrsiyǝ oⱪup:

— «Abnǝrning ǝhmǝⱪtǝk ɵlgini toƣrimu?

34  Ⱪolliring baƣlaƣliⱪ bolmisimu,

Putlurung ixkǝllik bolmisimu,

Lekin sǝn kixilǝrning rǝzillǝrning ⱪolida yiⱪilƣinidǝk, yiⱪilip ɵlgǝnsǝn!» — dedi.

Xuning bilǝn hǝlⱪning ⱨǝmmisi uning üqün yǝnǝ yiƣlaxti. 35  Andin barliⱪ hǝlⱪ Dawutning yeniƣa kelip, uningƣa kün patⱪuqǝ tamaⱪ yeyixni ɵtündi. Əmma Dawut ⱪǝsǝm iqip: Mǝn kün patmasta ya nan ya baxⱪa ⱨǝrⱪandaⱪ nǝrsini tetisam, Huda meni ursun yaki uningdin artuⱪ jazalisun, — dedi.□

36  Barliⱪ hǝlⱪ buni bayⱪap, bu ixtin razi boldi; ǝmǝliyǝttǝ padixaⱨ ⱪilƣan ⱨǝrbir ix barliⱪ hǝlⱪni razi ⱪilatti.

37  Xuning bilǝn barliⱪ hǝlⱪ, xundaⱪla pütkül Israil xu küni Nǝrning oƣli Abnǝrning ɵltürülixining padixaⱨning kɵrsǝtmisi ǝmǝslikini bilip yǝtti. 38  Padixaⱨ ɵz hizmǝtkarliriƣa: Bilǝmsilǝr? Bügün Israilda bir sǝrdar, uluƣ bir zat yiⱪildi! □ 39  Gǝrqǝ mǝn Mǝsiⱨ ⱪilinip padixaⱨ tiklǝngǝn bolsammu, mǝn ajiz bir bǝndimǝn. Bu adǝmlǝr, yǝni Zǝruiyaning oƣullirining wǝⱨxiyilikini mǝn kɵtürǝlmigüdǝkmǝn; Pǝrwǝrdigar rǝzillik ⱪilƣuqining rǝzillikini ɵz bexiƣa ⱪaytursun! — dedi.

4

Ixboxǝt ɵltürülidu

1 Saulning oƣli Abnǝrning Ⱨebronda ɵlginini angliƣanda ⱪoli boxixip kǝtti, barliⱪ Israil dǝkkǝ-dükkigǝ qüxti.

2 Saulning oƣlining ⱪoxunining aldin yürǝr ⱪismida ikki sǝrdari bolup, birining ismi Baanaⱨ, yǝnǝ birining ismi Rǝkab idi. Ular Binyamin ⱪǝbilisidin bolƣan Bǝǝrotluⱪ Rimmonning oƣulliri idi (qünki Bǝǝrot Binyamin ⱪǝbilisigǝ tǝwǝ ⱨesablinatti; ■ 3 lekin Bǝǝrotluⱪlar Gittaimƣa ⱪeqip berip u yǝrdǝ bu küngiqǝ musapirdǝk yaxawatidu).

4 Saulning oƣli Yonatanning bir oƣli bolup, puti aⱪsaⱪ idi. Saul bilǝn Yonatanning ɵlgǝnliki toƣruluⱪ hǝwǝr Yizrǝǝlgǝ yǝtkǝndǝ, u bǝx yaxⱪa kirgǝn idi. Inik anisi uni elip ⱪaqti; lekin xundaⱪ boldiki, u aldirap yügürgǝqkǝ, bala qüxup ketip, aⱪsaⱪ bolup ⱪalƣanidi. Uning ismi Mǝfiboxǝt idi.■

5 Əmdi bir küni Bǝǝrotloⱪ Rimmonning oƣulliri Rǝkab bilǝn Baanaⱨ qingⱪi qüx waⱪtida Ixboxǝtning ɵyigǝ bardi. Ixboxǝt qüxlük uyⱪuda uhlawatⱪanidi. 6 Ular buƣday alimiz degǝnni baⱨanǝ ⱪilip, ɵyining iqkirigǝ kirip, Ixboxǝtning ⱪorsiⱪiƣa piqaⱪ sanjidi. Andin Rǝkab wǝ Baanaⱨ ⱪeqip kǝtti 7 (ular Ixboxǝt ⱨujrisida kariwatta yatⱪinida, ɵygǝ kirip, uni ɵltürgǝnidi). Ular uning kallisini kesip, andin kallisini elip keqiqǝ Arabaⱨ tüzlǝnglikidin mengip ɵtti. 8 Ular Ixboxǝtning kallisini Ⱨebronƣa, Dawutning ⱪexiƣa elip berip, padixaⱨⱪa: Mana, bu janablirining jenini izdigǝn düxmǝnliri Saulning oƣli Ixboxǝtning kallisi! Bügün Pǝrwǝrdigar ƣojam padixaⱨni Saul bilǝn nǝslidin intiⱪam elixⱪa muyǝssǝr ⱪildi — dedi.

9 Dawut Bǝǝrotluⱪ Rimmonning oƣulliri Rǝkab bilǝn inisi Baanaⱨƣa: Meni barliⱪ ⱪiyinqiliⱪlardin ⱪutⱪuzƣan Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, 10  burun birsi Dawutⱪa hux hǝwǝr elip kǝldim, dǝp oylap, manga: — Mana, Saul ɵldi, dǝp kǝlgǝndǝ, mǝn uni elip Ziklagta ɵltürüwǝttim. Bǝrⱨǝⱪ, mana bu uning yǝtküzgǝn hǝwirining mukapati bolƣanidi! ■ 11  Əmdi mǝn xundaⱪ ⱪilƣan yǝrdǝ, rǝzil adǝmlǝr ɵz ɵyidǝ orunda yatⱪan bir ⱨǝⱪⱪaniy kixini ɵltürgǝn bolsa, mǝn nemǝ ⱪilay?! Uning aⱪⱪan ⱪan ⱪǝrzini silǝrning ⱪolunglardin elip, silǝrni yǝr yüzidin yoⱪatmamdim? — dedi.

12  Dawut ƣulamliriƣa buyruⱪ ⱪiliwidi, ular bularni ⱪǝtl ⱪildi. Ularning ⱪol-putlirini kesip, ularni Ⱨebrondiki kɵlning yenida esip ⱪoydi; lekin ular Ixboxǝtning bexini elip Ⱨebronda Abnǝrning ⱪǝbrisidǝ dǝpnǝ ⱪildi.□  ■

5

Dawut Israilƣa padixaⱨ boluxⱪa mǝsiⱨ ⱪilinidu

1Tar. 11:1-9; 14:1-17

1 Andin keyin Israilning barliⱪ ⱪǝbililiri Ⱨebronƣa Dawutning ⱪexiƣa kelip: Ⱪarisila, biz ɵzlirining ǝt-sɵngǝkliridurmiz! 2 Burun Saul bizning üstimizdǝ sǝltǝnǝt ⱪilƣandimu Israil hǝlⱪigǝ jǝnggǝ qiⱪip-kirixkǝ yolbaxqi bolƣan ɵzliri idila; Pǝrwǝrdigar siligǝ: Sǝn Mening hǝlⱪim Israilning padiqisi bolup, ularni baⱪisǝn, Israilning ǝmiri bolisǝn, degǝnidi — dedi.□  ■

3 Xuning bilǝn Israilning ⱨǝmmǝ aⱪsaⱪalliri Ⱨebronƣa padixaⱨning ⱪexiƣa kǝldi; Dawut padixaⱨ Ⱨebronda, Pǝrwǝrdigarning aldida ular bilǝn ǝⱨdǝ tüzüxti. Andin ular Dawutni Israilƣa padixaⱨ boluxⱪa mǝsiⱨ ⱪildi.

4 Dawut padixaⱨ bolƣanda ottuz yaxⱪa kirgǝn bolup, ⱪiriⱪ yil sǝltǝnǝt ⱪildi. 5 U Ⱨebronda Yǝⱨudaning üstidǝ yǝttǝ yil altǝ ay sǝltǝnǝt ⱪilip, Yerusalemda pütkül Israil bilǝn Yǝⱨudaning üstidǝ ottuz üq yil sǝltǝnǝt ⱪildi.■

6 Padixaⱨ ɵz adǝmliri bilǝn Yerusalemƣa qiⱪip, xu zeminda turƣan Yǝbusiylar bilǝn jǝng ⱪilƣili bardi. Ular Dawutⱪa: Sǝn bu yǝrgǝ kirǝlmǝysǝn, bǝlki ⱨǝtta korlar bilǝn aⱪsaⱪlar seni qekindüridu! — dedi. Qünki ular: «Dawut bu yǝrgǝ ⱪǝt’iy kirǝlmǝydu», dǝp oylaytti. □ 7 Lekin Dawut Zion ⱪorƣinini aldi (bu yǝr Dawutning xǝⱨiri dǝp atilidu).□

8 Dawut u küni: Kimki Yǝbusiylarni uray desǝ sünggüq bilǝn qiⱪixi kerǝk, andin u Dawut ⱪin-ⱪinidin ɵq kɵridiƣan bu kor, aⱪsaⱪlar bilǝn ⱨesablixalaydu, dedi. Xuning bilǝn «Ⱪorlar ya aⱪsaⱪlar ɵygǝ kirmisun» dǝydiƣan maⱪal pǝyda boldi.□  ■

9 Xundaⱪ ⱪilip Dawut ⱪorƣanda turdi wǝ u yǝrni «Dawutning xǝⱨiri» dǝp atidi. Dawut xǝⱨǝrning ǝtrapiƣa Millodin tartip iq tǝrǝpkiqǝ imarǝt saldi. □ 10  Dawut barƣanseri ⱪudrǝt tapti; samawiy ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Huda Pǝrwǝrdigar uning bilǝn billǝ idi.

11  Turning padixaⱨi Ⱨiram Dawutning ⱪexiƣa ǝlqilǝrni ǝwǝtti wǝ ular bilǝn ⱪoxup, kedir yaƣaqliri, yaƣaqqilar wǝ taxqilarni ǝwǝtti; ular Dawut üqün bir orda yasap bǝrdi. 12  Dawut Pǝrwǝrdigarning ɵzini Israilƣa padixaⱨ tiklǝp, ɵz hǝlⱪi Israil üqün ɵzining padixaⱨliⱪini güllǝndürgǝnlikini bilip yǝtti.

13  Dawut Ⱨebrondin kǝlgǝndin keyin Yerusalemdin yǝnǝ ayallarni wǝ kenizǝklǝrni aldi; xuning bilǝn Dawutⱪa yǝnǝ kɵp oƣul-ⱪizlar tuƣuldi. ■

14  Yerusalemda uningdin tuƣulƣanlarning isimliri mana mundaⱪ idi: Xammua, Xobab, Natan, Sulayman, 15  Ibⱨar, Elixua, Nǝfǝg, Yafiya, 16  Elixama, Eliada wǝ Elifǝlǝt.

Filistiyǝ bilǝn jǝng ⱪilix

17  Filistiylǝr Dawutning Israilƣa padixaⱨ boluxⱪa mǝsiⱨlǝnginini angliƣanda, ular ⱨǝmmisi Dawutni tutⱪili qiⱪti, Dawut buni anglapla, ⱪorƣanƣa qüxti.

18  Filistiylǝr kelip «Rǝfayim jilƣisi»da yeyilip turdi; □ 19  Dawut Pǝrwǝrdigardin yol sorap: Filistiylǝrgǝ ⱪarxi atlinaymu? Ularni ⱪolumƣa tapxurarsǝnmu? — dedi. Pǝrwǝrdigar Dawutⱪa: Qiⱪⱪin! Qünki, Mǝn Filistiylǝrni jǝzmǝn ⱪolungƣa tapxurimǝn — dedi.

20  U waⱪitta Dawut Baal-Pǝrazimƣa bardi. U yǝrdǝ Dawut ularni tarmar ⱪildi. U: — «Pǝrwǝrdigar mening aldimda düxmǝnlirim üstigǝ huddi kǝlkün yarni elip kǝtkǝndǝk bɵsüp kirdi» — dedi. Xuning bilǝn u yǝrni «Baal-Pǝrazim» dǝp atidi. □  ■ 21  Filistiylǝr u yǝrdǝ ɵz mǝbudlirini taxlap kǝtti; Dawut bilǝn adǝmliri ularni elip kǝtti.

22  Əmdi Filistiylǝr yǝnǝ qiⱪip «Rǝfayim jilƣisi»da yeyilip turdi.

23  Dawut Pǝrwǝrdigardin yol soridi. Pǝrwǝrdigar: Sǝn u yǝrgǝ qiⱪmay, bǝlki ularning kǝynidin aylinip ɵtüp üjmǝ dǝrǝhlirining udulidin ⱨujum ⱪilƣin — dedi,□

24  Xundaⱪ boliduki, sǝn üjmǝ dǝrǝhlikining üstidin ayaƣ tiwixini anglixing bilǝnla dǝrⱨal atlan; qünki xu tapta Pǝrwǝrdigar Filistiylǝrning ⱪoxuniƣa ⱨujumƣa qiⱪⱪan bolidu, — dedi.

25  Dawut Pǝrwǝrdigarning uningƣa ǝmr ⱪilƣinidǝk ⱪilip, Filistiylǝrni Gibeondin Gǝzǝrgiqǝ ⱪoƣlap ⱪirdi.□

6

Dawut ǝⱨdǝ sanduⱪini Yerusalemƣa ǝkilidu

1Tar. 13:1-14; 15:25-29;16:1-3

1 Dawut Israilning arisidin barliⱪ sǝrhil adǝmlǝrni yiƣiwidi, bular ottuz ming qiⱪti. 2 Andin Dawut wǝ uningƣa ǝgǝxkǝnlǝrning ⱨǝmmisi Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪini yɵtkǝp kelix üqün Yǝⱨudadiki Baalaⱨƣa qiⱪti; sanduⱪ muⱪǝddǝs nam bilǝn, yǝni kerublarning otturisida olturƣuqi samawiy ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning nami bilǝn atalƣanidi. □ 3 Ular Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪini dɵngdǝ olturuxluⱪ Abinadabning ɵyidǝ yengi bir ⱨarwiƣa selip, uni xu yǝrdin elip qiⱪti. Abinadabning oƣulliri Uzzaⱨ bilǝn Aⱨiyo u yengi ⱨarwini ⱨǝydidi. ■ 4 Ular ⱨarwini Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪi bilǝn dɵngdǝ olturuxluⱪ Abinadabning ɵyidin elip qiⱪti; Aⱨiyo ǝⱨdǝ sanduⱪining aldida mangdi. 5 Dawut bilǝn pütkül Israil jǝmǝtidikilǝr Pǝrwǝrdigarning aldida tǝntǝnǝ ⱪilip küy oⱪup qiltar, tǝmbur, dap, daⱪa-dumbaⱪ wǝ qanglar qelip ussul oynidi.□

6 Lekin ular Nakonning haminiƣa kǝlgǝndǝ, kalilar aldiƣa müdürǝp kǝtkǝnliki üqün, Uzzaⱨ ⱪolini sozup Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪini tutiwaldi. 7 Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi Uzzaⱨⱪa ⱪozƣaldi; u hata ⱪilƣini üqün, uni Huda xu yǝrdǝ urdi. Xuning bilǝn Uzzaⱨ Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪining yeniƣa yiⱪilip ɵldi.

8 Lekin Dawut bolsa Pǝrwǝrdigarning Uzzaⱨning tenini bɵskǝnlikigǝ aqqiⱪlandi wǝ u yǝrni «Pǝrǝz-Uzzaⱨ» dǝp atidi; u yǝr bügünki küngiqǝ xundaⱪ atilidu. □ 9 U küni Dawut Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪup: Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini ɵzümningkigǝ ⱪaysi yol bilǝn ǝkelǝrmǝn? — dedi.

10  Xuning üqün Dawut Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini «Dawut xǝⱨiri»gǝ, ɵziningkigǝ yɵtkǝxni halimidi; Dawut uni elip berip, Gatliⱪ Obǝd-Edomning ɵyidǝ ⱪaldurdi.

11  Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪi Gatliⱪ Obǝd-Edomning ɵyidǝ üq ay turdi; Pǝrwǝrdigar Obǝd-Edom wǝ uning pütkül ɵyidikilǝrni bǝrikǝtlidi.

12  Dawut padixaⱨⱪa: — «Pǝrwǝrdigar Ɵz ǝⱨdǝ sanduⱪi wǝjidin Obǝd-Edom wǝ uning barini bǝrikǝtlidi» dǝp eytildi. Xunga Dawut Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪini Obǝd-Edomning ɵyidin elip qiⱪip, huxluⱪ bilǝn Dawutning xǝⱨirigǝ elip kǝldi. □

13  Pǝrwǝrdigarning sanduⱪini kɵtürgǝnlǝr altǝ ⱪǝdǝm mengip, xundaⱪ boldiki, u bir buⱪa bilǝn bir bordaⱪ mozayni ⱪurbanliⱪ ⱪildi. □ 14  Dawut bolsa kanap ǝfodni kiyip Pǝrwǝrdigarning aldida küqining bariqǝ ussul oynaytti; □ 15  Dawut bilǝn Israilning pütkül jǝmǝti tǝntǝnǝ ⱪilip warⱪirixip, kanay qelixip Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini elip qiⱪiwatatti.

16  Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪi Dawutning xǝⱨirigǝ elip kirilginidǝ, Saulning ⱪizi Miⱪal derizidin ⱪarap, Dawut padixaⱨning sǝkrǝp Pǝrwǝrdigarning aldida ussul oynawatⱪanliⱪini kɵrüp, uni ɵz kɵnglidǝ mǝnsitmidi.

17  Ular Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini elip kirip, Dawut uning üqün tiktürgǝn qedirning ottursida ⱪoydi. Andin Dawut Pǝrwǝrdigarning aldida kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ bilǝn inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪlirini sundi.

18  Dawut kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ bilǝn inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪlirini kǝltürüp bolup, halayiⱪⱪa samawiy ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning namida bǝht-bǝrikǝt tilidi. 19  U pütkül Israil jamaitigǝ, ǝr bilǝn ayallarning ⱨǝrbirigǝ birdin ⱪoturmaq, birdin horma poxkili wǝ birdin üzüm poxkilini tǝⱪsim ⱪilip bǝrdi. Andin hǝlⱪning ⱨǝrbiri ɵz ɵyigǝ yenip kǝtti.□

20  Dawut ɵz ailisidikilǝrni mubarǝklǝx üqün yenip kǝlgǝndǝ, Saulning ⱪizi Miⱪal uning aldiƣa qiⱪip: Bügün Israilning padixaⱨi ɵzini xunqǝ xǝrǝplik kɵrsǝttimu, ⱪandaⱪ? U huddi pǝs bir adǝmning nomussizlaqǝ ɵzini yalingaqliƣiniƣa ohxax, hizmǝtkarlirining dedǝklirining kɵz aldida ɵzini yalingaqlidi!□

21  Dawut Miⱪalƣa: Undaⱪ xadlanƣinim Pǝrwǝrdigar aldida idi. U atang wǝ uning pütkül jǝmǝtini ɵrüp, meni Pǝrwǝrdigarning hǝlⱪi bolƣan Israil üstigǝ baxlamqi ⱪilip tiklidi. Xunga mǝn Pǝrwǝrdigarning aldida ussul oynaymǝn! 22  Əmǝliyǝttǝ mǝn ɵzümni tehimu ǝrzimǝs ⱪilip, ɵz nǝzirimdǝ ɵzüm tɵwǝn boluxⱪa razimǝn. Lekin sǝn eytⱪan u dedǝklǝrning nǝziridǝ bolsa, ⱨɵrmǝtkǝ sazawǝr bolimǝn — dedi.

23  Saulning ⱪizi Miⱪal bolsa, ɵlidiƣan künigiqǝ bala tuƣmidi.

7

Pǝrwǝrdigarning Dawutⱪa ⱪilƣan uluƣ wǝdiliri

1Tar. 17:1-5

1 Padixaⱨ ɵz ordisida turatti, Pǝrwǝrdigar uningƣa ǝtrapidiki barliⱪ düxmǝnliridin aram bǝrgǝndin keyin, 2 padixaⱨ Natan pǝyƣǝmbǝrgǝ: Mana ⱪara, mǝn kedir yaƣiqidin yasalƣan ɵydǝ olturimǝn, lekin Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪi bir qidirning iqidǝ turuwatidu — dedi.□

3 Natan padixaⱨⱪa jawap berip: Kɵnglüngdǝ nemǝ oyliƣining bolsa, xuni ⱪilƣin; qünki Pǝrwǝrdigar sening bilǝn billidur — dedi.

4 Lekin keqidǝ xundaⱪ boldiki, Pǝrwǝrdigarning sɵzi Natanƣa kelip mundaⱪ deyildi: 5 — Berip ⱪulum Dawutⱪa degin: «Pǝrwǝrdigar: — «Sǝn dǝrwǝⱪǝ Manga turidiƣanƣa ɵy salmaⱪqimusǝn?» — dǝydu. □ 6 — «Mǝn Israillarni Misirdin qiⱪarƣandin tartip, bu küngiqǝ bir ɵydǝ olturmidim, bǝlki bir qedirni makan ⱪilip, kezip yürdüm. 7 Mǝn Ɵzüm barliⱪ Israillar bilǝn yürgǝn ⱨǝmmǝ yǝrlǝrdǝ, hǝlⱪim Israilni padiqi bolup beⱪixⱪa ǝmr ⱪilƣanlarƣa, yǝni Israilning ⱨǝrⱪandaⱪ ⱪǝbilisining bir yetǝkqisigǝ: Nemixⱪa Manga kedir yaƣaqtin bir ɵy yasimaysilǝr? — dǝp baⱪⱪanmu? □ 8 Əmdi ⱪulum Dawutⱪa mundaⱪ degin: — Samawiy ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar: — Seni hǝlⱪim Israilƣa baxlamqi ⱪilip tiklǝx üqün seni yaylaⱪlardin, ⱪoy beⱪixtin elip kǝldim, — dǝydu, 9 — wǝ mǝyli ⱪǝyǝrgǝ barmiƣin, Mǝn ⱨaman sening bilǝn billǝ boldum wǝ sening aldingdin barliⱪ düxmǝnliringni yoⱪitip kǝldim; yǝr yüzidiki uluƣlar nam-xɵⱨrǝtkǝ igǝ bolƣandǝk seni uluƣ nam-xɵⱨrǝtkǝ sazawǝr ⱪildim. ■ 10-11 Mǝn hǝlⱪim bolƣan Israilƣa bir jayni bekitip, ularni xu yǝrdǝ tikip ɵstürimǝn; xuning bilǝn ular ɵz zeminida turidiƣan, parakǝndiqilikkǝ uqrimaydiƣan bolidu. Rǝzillǝr dǝslǝptidikidǝk, xundaⱪla Mǝn hǝlⱪim Israil üstigǝ ⱨɵkümranliⱪ ⱪilixⱪa ⱨakimlarni tǝyinligǝn künlǝrdikidǝk, ularƣa ⱪaytidin zulum salmaydu. Mǝn ⱨazir sanga ⱨǝmmǝ düxmǝnliringdin aram bǝrdim. Əmdi Mǝnki Pǝrwǝrdigar sanga xuni eytip ⱪoyayki, Mǝn sening üqün bir ɵyni ⱪurup berimǝn!» — dǝydu.□

12  «Künliring toxup, ata-bowiliring bilǝn ɵlümdǝ uhliƣiningda, Mǝn ɵz puxtingdin bolƣan nǝslingni sening ornungda turƣuzup, padixaⱨliⱪini mǝzmut ⱪilimǝn. □  ■ 13  Mening namim üqün bir ɵyni yasiƣuqi u bolidu, wǝ Mǝn uning padixaⱨliⱪ tǝhtini ǝbǝdgiqǝ mustǝⱨkǝm ⱪilimǝn. ■ 14  Mǝn uningƣa ata bolimǝn, u Manga oƣul bolidu. Əgǝr u ⱪǝbiⱨlik ⱪilsa, uningƣa insanlarning tayiⱪi bilǝn wǝ adǝm balilirining sawaⱪ-dumbalaxliri bilǝn tǝrbiyǝ berimǝn. □  ■ 15  Əmma Mǝn sening aldingda ɵrüwǝtkǝn Sauldin meⱨir-xǝpⱪitimni juda ⱪilƣinimdǝk, uningdin meⱨir-xǝpⱪitimni juda ⱪilmaymǝn. 16  Xuning bilǝn sening ɵyüng wǝ sening padixaⱨliⱪing aldingda ⱨǝmixǝ mǝzmut ⱪilinidu; tǝhting ǝbǝdgiqǝ mǝzmut turƣuzulidu».□

17  Natan bu barliⱪ sɵzlǝr wǝ barliⱪ wǝⱨiyni ⱨeqnemǝ ⱪaldurmay, Dawutⱪa eytip bǝrdi.

18  Andin Dawut padixaⱨ kirip, Pǝrwǝrdigarning aldida olturup mundaⱪ dedi: «I, Rǝb Pǝrwǝrdigar, mǝn zadi kim idim, mening ɵyüm nemǝ idi, Sǝn meni muxu dǝrijigǝ kɵturgüdǝk? 19  Lekin, i Rǝb Pǝrwǝrdigar, mening bu mǝrtiwǝm Sening nǝziringdǝ kiqikkinǝ bir ix ⱨesablandi; qünki Sǝn mǝn ⱪulungning ɵyining yiraⱪ kǝlgüsi toƣruluⱪ sɵzliding; bu ⱨǝmmila adǝmgǝ daim bolidiƣan ixmu, i, Rǝb Pǝrwǝrdigar? □ 20 Əmdi Dawut Sanga yǝnǝ nemǝ desun? Sǝn Ɵz ⱪulungni tonuysǝn, i, Rǝb Pǝrwǝrdigar! 21  Sǝn sɵz-wǝdǝng wǝjidin, Ɵz kɵnglüngdikigǝ asasǝn bu uluƣ ixning ⱨǝmmisini ⱪulung bilsun dǝp bekitip ⱪilƣansǝn. 22  Xunga Sǝn uluƣsǝn, i Pǝrwǝrdigar; ⱪulaⱪlirimiz barliⱪ angliƣinidǝk, Sening tǝngdixing yoⱪ, Sǝndin baxⱪa ⱨeqⱪandaⱪ ilaⱨ yoⱪtur.■

23  Hǝlⱪing Israildǝk yǝnǝ baxⱪa bir ǝl barmu, ular jaⱨanda alaⱨidǝ turidu? — Qünki Sǝn Huda ularni Misirdin ⱪutⱪuzup Ɵzünggǝ has bir hǝlⱪ ⱪilix üqün, xundaⱪla nam-xɵⱨrǝtkǝ igǝ bolux üqün, Ɵzüng barding; Sǝn Ɵzüng üqün Misirdin, ǝllǝrdin wǝ ularning ilaⱨliridin ⱪutⱪuzup qiⱪⱪan hǝlⱪing aldida zemining üqün uluƣ wǝ dǝⱨxǝtlik ixlarni ⱪilding. □  ■ 24  Sǝn hǝlⱪing Israilni Ɵzüng üqün ǝbǝdgiqǝ bir hǝlⱪ boluxⱪa bekitting; Sǝn, i Pǝrwǝrdigar, ularning Hudasi boldung.

25  Əmdi ⱨazir, i Pǝrwǝrdigar Huda, Ɵz ⱪulung wǝ uning ɵyi toƣrisida eytⱪan wǝdǝnggǝ ǝbǝdgiqǝ mǝzmut ǝmǝl ⱪilƣin; Sǝn degǝnliring boyiqǝ ixni ada ⱪilƣaysǝn! 26  Sening naming ǝbǝdgiqǝ uluƣlinip: — Samawiy ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar Israilning üstidǝ turidiƣan Hudadur, dǝp eytilsun, xundaⱪla Ɵz ⱪulungning ɵy-sulalisi sening aldingda mǝzmut turƣuzulsun.

27  Qünki Sǝn, i samawiy ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, Israilning Hudasi Ɵz ⱪulungƣa: Mǝn sanga bir ɵy-sulalǝ ⱪurup berimǝn, dǝp wǝⱨiy ⱪilding; xunga ⱪulung bu duani sening aldingda ⱪilixⱪa jür’ǝt ⱪildi.

28  Əmdi sǝn, i Rǝb Pǝrwǝrdigar, birdinbir Hudadursǝn, Sening sɵzliring ⱨǝⱪiⱪǝttur wǝ Sǝn bu bǝht-iltipatni Ɵz ⱪulungƣa wǝdǝ ⱪilding; ■ 29  xunga ⱪulungning ɵy-jǝmǝtini Sening aldingda mǝnggü turuxⱪa nesip ⱪilip bǝrikǝtligǝysǝn; qünki Sǝn, i Rǝb Pǝrwǝrdigar, buni wǝdǝ ⱪilƣansǝn; bu bǝht-iltipating bilǝn Ɵz ⱪulungning ɵy-jǝmǝti ǝbǝdgiqǝ bǝht-iltipatⱪa nesip bolidu».

8

Dawut ǝtrapidiki ǝllǝrni ɵzigǝ beⱪindüridu

1Tar. 18:1-14

1 Bu ixlardin keyin xundaⱪ boldiki, Dawut Filistiylǝrgǝ ⱨujum ⱪilip, ularni boysundurdi. Xundaⱪ ⱪilip, Dawut Filistiylǝrning ⱪolidin mǝrkiziy xǝⱨǝrning ⱨoⱪuⱪini aldi.□

2 U ⱨǝm Moabiylarƣa ⱨujum ⱪilip, ularnimu mǝƣlup ⱪildi. U ularni yǝrgǝ yatⱪuzup, tana bilǝn ɵlqǝp, ikki tana kǝlgǝnlǝrni ɵltürdi, bir tana kǝlgǝnlǝrni tirik ⱪaldurdi. Moabiylar bolsa Dawutⱪa beⱪinip, uningƣa seliⱪ tapxurdi.

3 Andin Zobaⱨning padixaⱨi Rǝⱨobning oƣli Ⱨadad’ezǝr Əfrat dǝryasiƣa qiⱪip, xu yǝrdiki ⱨakimiyǝtni ɵzigǝ ⱪaytidin tartiwalmaⱪqi bolƣanda, Dawut uningƣa ⱨujum ⱪilip, mǝƣlup ⱪildi. 4 Dawut uning ⱪoxunidin bir ming yǝttǝ yüz atliⱪ ǝskǝrni wǝ yigirmǝ ming piyadǝ ǝskǝrni ǝsir ⱪildi; Dawut ⱨarwa atlirining piyini kǝstürdi, lekin ɵzigǝ yüz ⱨarwiliⱪ atni ⱪaldurup ⱪoydi.□  ■

5 Dǝmǝxⱪtiki Suriylǝr Zobaⱨning padixaⱨi Ⱨadad’ezǝrgǝ yardǝm berix üqün qiⱪti, lekin Dawut Suriylǝrdin yigirmǝ ikki ming adǝmni ɵltürdi. □ 6 Andin Dawut birnǝqqǝ bargaⱨ ǝskǝrlǝrni Dǝmǝxⱪtiki Suriylǝrning zeminida turƣuzdi; xuning bilǝn Suriylǝr Dawutⱪa beⱪinip uningƣa seliⱪ tapxurdi. Dawut ⱪǝyǝrgǝ barsa, Pǝrwǝrdigar uningƣa nusrǝt berǝtti.□

7 Dawut Ⱨadad’ezǝrning ƣulamliriƣa tǝminlǝngǝn altun ⱪalⱪanni tartiwelip, Yerusalemƣa kǝltürdi 8 wǝ Ⱨadad’ezǝrning xǝⱨǝrliri bolƣan Bitaⱨ bilǝn Birotay xǝⱨǝrliridinmu intayin kɵp misni ⱪolƣa qüxürdi.□

9 Hamatning padixaⱨi Toy Dawutning Ⱨadad’ezǝrning pütün ⱪoxunini mǝƣlup ⱪilƣinini anglap, 10  ɵz oƣli Yoramni Dawutning ⱨalini soraxⱪa wǝ Dawutning Ⱨadad’ezǝr bilǝn jǝng ⱪilip uni mǝƣlup ⱪilƣiniƣa uni tǝbriklǝxkǝ ǝwǝtti. Qünki Ⱨadad’ezǝr daim Toy bilǝn jǝng ⱪilip keliwatatti. Yoram bolsa kümüx, altun wǝ mis ⱪaqa-buyumlarni elip kǝldi. □ 11-12 Dawut padixaⱨ muxularni wǝ ɵzi beⱪindurƣan ⱨǝmmǝ ǝllǝrdin, jümlidin Suriylǝrdin, Moabiylardin, Ammoniylardin, Filistiylǝrdin wǝ Amalǝklǝrdin olja alƣan altun-kümüxlǝrni Pǝrwǝrdigarƣa atap beƣixlidi. Bular Zobaⱨning padixaⱨi Rǝⱨobning oƣli Ⱨadad’ezǝrdin alƣan oljini ɵz iqigǝ alidu. □

13  Dawut Suriylǝrni mǝƣlup ⱪilip, yǝni on sǝkkiz ming adǝmni «Xor wadisi»da ɵltürüp yanƣanda, uning nam-dangⱪi heli qiⱪⱪanidi. ■ 14  U Edomda ǝskǝr bargaⱨlirini turƣuzdi; pütün Edomda bargaⱨlarni ⱪurdi. Xuning bilǝn Edomiylarning ⱨǝmmisi Dawutⱪa beⱪindi. Dawut ⱪǝyǝrgǝ barsa, Pǝrwǝrdigar uningƣa nusrǝt berǝtti.

15  Dawut pütkül Israil üstigǝ sǝltǝnǝt ⱪildi; u pütkül hǝlⱪini sorap, adil ⱨɵkümlǝr qiⱪirip adalǝt yürgüzǝtti.

Orda ǝmǝldarliri

2Sam. 20:23-26; 1Tar. 18:15-17

16  Zǝruiyaning oƣli Yoab ⱪoxunning sǝrdari boldi; Aⱨiludning oƣli Yǝⱨoxafat mirza boldi; 17  Ahitubning oƣli Zadok bilǝn Abiyatarning oƣli Ahimǝlǝk kaⱨin boldi; Seraya diwan begi boldi. 18  Yǝⱨoyadaning oƣli Binaya Kǝrǝtiylǝr bilǝn Pǝlǝtiylǝrning yolbaxqisi boldi; Dawutning oƣullirimu kaⱨin boldi.□

9

Mǝfiboxǝtkǝ xǝpⱪǝt kɵrsitix

1 Dawut: Saulning ɵyidin tirik ⱪalƣan birǝrsi barmikin, bar bolsa mǝn Yonatanning ⱨɵrmitidǝ uningƣa xapaǝt kɵrsitǝy? — dedi.

2 Əmdi Saulning ailisidiki Ziba degǝn bir hizmǝtkar ⱪalƣanidi. Ular uni Dawutning ⱪexiƣa qaⱪirdi. Kǝlgǝndǝ, padixaⱨ uningdin: Sǝn Zibamu? dǝp soridi. U: Peⱪir mǝn xu! — dedi.■

3 Padixaⱨ: Saulning ailisidin birǝrsi tirik ⱪaldimu? Mǝn uningƣa Hudaning xapaitini kɵrsitǝy dǝwatimǝn, — dedi. Ziba padixaⱨⱪa: Yonatanning bir oƣli tirik ⱪaldi; uning ikki puti aⱪsaydu — dedi.□  ■

4 Padixaⱨ uningdin: U ⱪǝyǝrdǝ, dǝp soridi. Ziba padixaⱨⱪa: U Lo-Dibarda, Ammiǝlning oƣli Makirning ɵyidǝ turidu — dedi.

5 Xunga Dawut padixaⱨ kixi ǝwǝtip uni Lo-Dibardin, Ammiǝlning oƣli Makirning ɵyidin elip kǝldi.

6 Saulning nǝwrisi, Yonatanning oƣli Mǝfiboxǝt Dawutning aldiƣa kǝlgǝndǝ, yüzini yǝrgǝ yiⱪip, tǝzim ⱪildi. Dawut: Sǝn Mǝfiboxǝtmu? — dǝp qaⱪiriwidi, u: Peⱪir xu! — dǝp jawap ⱪayturdi.

7 Dawut uningƣa: Ⱪorⱪmiƣin, atang Yonatan üqün, sanga xapaǝt ⱪilmay ⱪalmaymǝn; bowang Saulning ⱨǝmmǝ yǝr-zeminlirini sanga ⱪayturup berǝy, sǝn ⱨǝmixǝ mening dastihinimdin ƣizalinisǝn — dedi.□

8 Mǝfiboxǝt tǝzim ⱪilip: Ⱪulung nemǝ idi, mǝndǝk bir ɵlük it aliyliri ⱪǝdirligüdǝk nemǝ idim? — dedi.

9 Andin padixaⱨ Saulning hizmǝtkari Zibani qaⱪirip uningƣa: Saulning wǝ pütkül ailisining ⱨǝmmǝ tǝǝlluⱪatini mana mǝn ƣojangning oƣlining ⱪoliƣa bǝrdim. 10  Sǝn bilǝn oƣulliring wǝ hizmǝtkarliring uning üqün xu zeminda teriⱪqiliⱪ ⱪilip, qiⱪⱪan mǝⱨsulatlirini ƣojangning oƣliƣa yeyixkǝ tapxurunglar. Ƣojangning oƣli Mǝfiboxǝt mǝn bilǝn ⱨǝmixǝ ⱨǝmdastihan bolup ƣizalinidu, — dedi (Zibaning on bǝx oƣli wǝ yigirmǝ hizmǝtkari bar idi).

11  Ziba padixaⱨⱪa: Ƣojam padixaⱨ ⱪulliriƣa buyruƣanning ⱨǝmmisigǝ kǝminiliri ǝmǝl ⱪilidu, — dedi. Padixaⱨ Dawut yǝnǝ: Mǝfiboxǝt bolsa padixaⱨning bir oƣlidǝk dastihinimdin taam yesun — dedi.

12  Mǝfiboxǝtning Mika degǝn kiqik bir oƣli bar idi. Zibaning ɵyidǝ turuwatⱪanlarning ⱨǝmmisi Mǝfiboxǝtning hizmǝtkarliri boldi. 13  Əmdi Mǝfiboxǝt Yerusalemda turatti; qünki u ⱨǝmixǝ padixaⱨning dastihinidin taam yǝp turatti. Uning ikki puti aⱪsaⱪ idi.

10

Dawut wǝ Ammoniylar

1Tar. 19:1-19

1 Keyin xundaⱪ ix boldiki, Ammoniylarning padixaⱨi ɵldi wǝ uning Ⱨanun degǝn oƣli ornida padixaⱨ boldi.

2 Dawut bolsa: Uning atisi manga iltipat kɵrsǝtkǝndǝk mǝn Naⱨaxning oƣli Ⱨanunƣa iltipat kɵrsitǝy, — dedi. Andin Dawut atisining pǝtisigǝ Ⱨanunning kɵnglini soraxⱪa ɵz hizmǝtkarliridin birnǝqqini mangdurdi. Dawutning hizmǝtkarliri Ammoniylarning zeminiƣa kǝlgǝndǝ, 3 Ammoniylarning ǝmǝldarliri ƣojisi Ⱨanunƣa: Sili Dawutni rastla atilirining ⱨɵrmiti üqün ⱪaxliriƣa kɵngül sorap adǝm ǝwǝtiptu, dǝp ⱪaramla? Dawutning hizmǝtkarlirini ⱪaxliriƣa ǝwǝtkini xǝⱨǝrni paylap uningdin mǝlumat elix, andin bu xǝⱨǝrni aƣdurux üqün ǝmǝsmu? — dedi.

4 Xuning bilǝn Ⱨanun Dawutning hizmǝtkarlirini tutup, saⱪallirining yerimini qüxürüp, kiyimlirining bǝldin tɵwinini kǝstürüp, kɵtini eqip kǝtküzüwǝtti. 5 Bu hǝwǝr Dawutⱪa yǝtküzüldi; u ularni kütüwelixⱪa aldiƣa adǝm mangdurdi; qünki ular intayin nomus ⱨes ⱪilƣanidi. Padixaⱨ ularƣa: Saⱪal-burutunglar ɵskiqilik Yeriho xǝⱨiridǝ turup, andin yenip kelinglar, — dedi.

6 Ammoniylar ɵzlirining Dawutning nǝpritigǝ uqriƣanliⱪini bilip, adǝm ǝwǝtip Bǝyt-Rǝⱨobdiki Suriylǝr bilǝn Zobaⱨdiki Suriylǝrdin yigirmǝ ming piyadǝ ǝskǝr, Maakaⱨning padixaⱨidin bir ming adǝm wǝ Tobdiki adǝmlǝrdin on ikki ming adǝmni yallap kǝldi. 7 Dawut buni anglap, Yoabning pütkül jǝnggiwar ⱪoxunini ularning aldiƣa mangdurdi. 8 Ammoniylar qiⱪip xǝⱨǝrning dǝrwazisining aldida sǝp tüzidi; Zobaⱨ bilǝn Rǝⱨobdiki Suriylǝr wǝ Tob bilǝn Maakaⱨning adǝmliri dalada sǝp tüzidi; □ 9 Yoab jǝngning aldi ⱨǝm kǝynidin bolidiƣanliⱪiƣa kɵzi yetip, Israildin bir ⱪisim sǝrhil adǝmlǝrni ilƣap, Suriyǝlǝrgǝ ⱪarxi sǝp tüzidi; 10  ⱪalƣanlarni Ammoniylarƣa ⱪarxi sǝp tizƣin dǝp inisi Abixayning ⱪoliƣa tapxurp, uningƣa:

11 — Əgǝr Suriylǝr manga küqlük kǝlsǝ, sǝn manga yardǝm bǝrgǝysǝn; ǝmma Ammoniylar sanga küqlük kǝlsǝ, mǝn berip sanga yardǝm berǝy. 12  Jür’ǝtlik bolƣin! Ɵz hǝlⱪimiz üqün wǝ Hudayimizning xǝⱨǝrliri üqün baturluⱪ ⱪilayli. Pǝrwǝrdigar Ɵzigǝ layiⱪ kɵrünginini ⱪilƣay! — dedi.

13  Əmdi Yoab wǝ uning bilǝn bolƣan adǝmlǝr Suriylǝrgǝ ⱨujum ⱪilƣili qiⱪti; Suriylǝr uning aldida ⱪaqti. 14  Ammoniylar Suriylǝrning ⱪaqⱪinini kɵrgǝndǝ, ularmu Abixaydin ⱪeqip, xǝⱨǝrgǝ kiriwaldi. Yoab bolsa Ammoniylar bilǝn jǝng ⱪilixtin qekinip, Yerusalemƣa yenip kǝldi.

15  Suriylǝr bolsa ɵzlirining Israillarning aldida mǝƣlup bolƣinini kɵrgǝndǝ, yǝnǝ jǝm boluxti. 16  Ⱨadad’ezǝr adǝmlǝrni ǝwǝtip, Əfrat dǝryasining neri tǝripidiki Suriylǝrni yardǝmgǝ qaⱪirip, ularni yɵtkǝp kǝldi; ular Helam xǝⱨirigǝ kǝlgǝndǝ, Ⱨadad’ezǝrning ⱪoxunining sǝrdari Xobak ularƣa baxqiliⱪ ⱪildi.

17  Bu hǝwǝr Dawutⱪa yǝtkǝndǝ, u pütkül Israilni yiƣdurup, Iordan dǝryasidin ɵtüp, Helam xǝⱨirigǝ bardi. Suriylǝr Dawutⱪa ⱪarxi sǝp tizip, uningƣa ⱨujum ⱪildi. 18  Suriylǝr yǝnǝ Israildin ⱪaqti. Dawut bolsa yǝttǝ yüz jǝng ⱨarwiliⱪni, ⱪiriⱪ ming atliⱪ ǝskǝrni ⱪirdi ⱨǝm ⱪoxunining sǝrdari Xobakni u yǝrdǝ ɵltürdi. □

19  Ⱨadad’ezǝrgǝ beⱪinƣan ⱨǝmmǝ padixaⱨlar ɵzlirining Israil aldida yengilginini kɵrgǝndǝ, Israil bilǝn sülⱨ ⱪilixip ularƣa beⱪindi. Xuningdin keyin Suriylǝr Ammoniylarƣa yǝnǝ yardǝm birixkǝ jür’ǝt ⱪilalmidi.

11

Dawutning eƣir gunaⱨi

1 Xundaⱪ boldiki, yengi yilning bexida, padixaⱨlar jǝnggǝ atlanƣan waⱪitta Dawut Yoabni adǝmliri bilǝn ⱨǝmdǝ ⱨǝmmǝ Israilni jǝnggǝ mangdurdi; ular Ammoniylarning zeminini wǝyran ⱪilip, Rabbaⱨ xǝⱨirini muⱨasirigǝ aldi. Lekin Dawut Yerusalemda ⱪaldi. □  ■

2 Bir küni kǝqtǝ Dawut kariwattin ⱪopup, padixaⱨ ordisining ɵgizisidǝ aylinip yürǝtti; ɵgzidin u munqida yuyuniwatⱪan bir ayalni kɵrdi. Bu ayal bǝk qirayliⱪ idi. 3 Dawut adǝm ǝwǝtip, ayalning hǝwirini soridi; birsi uningƣa: — Bu Eliamning ⱪizi, Ⱨittiy Uriyaning ayali Bat-Xeba ǝmǝsmu? — dedi.

4 Dawut kixi ǝwǝtip, uni ⱪexiƣa ǝkǝltürdi (u waⱪitta u adǝttin pakliniwatⱪanidi). U uning ⱪexiƣa kǝlgǝndǝ, Dawut uning bilǝn billǝ boldi; andin u ɵz ɵyigǝ yenip kǝtti.□  ■

5 Xuning bilǝn u ayal ⱨamilidar boldi, ⱨǝm Dawutⱪa: Mening boyumda ⱪaptu, dǝp hǝwǝr ǝwǝtti.

6 Xuning bilǝn Dawut Yoabⱪa hǝwǝr yǝtküzüp: Ⱨittiy Uriyani mening ⱪeximƣa ǝwǝtinglar, dedi. Yoab Uriyani Dawutning ⱪexiƣa mangdurdi. 7 Uriya Dawutning ⱪexiƣa kǝlgǝndǝ, u Yoabning ⱨalini, hǝlⱪning ⱨalini wǝ jǝng ǝⱨwalini soridi. 8 Andin Dawut Uriyaƣa: Ɵz ɵyünggǝ berip putliringni yuƣin, dedi. Uriya padixaⱨning ordisidin qiⱪⱪanda, padixaⱨ kǝynidin uningƣa bir sowƣa ǝwǝtti. □ 9 Lekin Uriya ɵz ɵyigǝ barmay, padixaⱨning ordisining dǝrwazisida, ƣojisining baxⱪa ⱪul-hizmǝtkarlirining arisida yatti.

10  Ular Dawutⱪa: Uriya ɵz ɵyigǝ barmidi, dǝp hǝwǝr bǝrdi. Dawut Uriyadin: Sǝn yiraⱪ sǝpǝrdin kǝlding ǝmǝsmu? Nemixⱪa ɵz ɵyünggǝ kǝtmiding? — dǝp soridi.

11  Uriya Dawutⱪa: Mana, ǝⱨdǝ sanduⱪi, Israillar wǝ Yǝⱨudalar bolsa kǝpilǝrdǝ turup, ƣojam Yoab bilǝn ƣojamning hizmǝtkarliri oquⱪ dalada qedir tikip yetiwatsa, mǝn yǝp-iqip, ayalim bilǝn yetixⱪa ɵyümgǝ baraymu? Sening jening bilǝn wǝ ⱨayating bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, mǝn undaⱪ ixni ⱪilmaymǝn — dedi.

12  Dawut Uriyaƣa: Bügün bu yǝrdǝ ⱪalƣin, ǝtǝ seni kǝtküzwetimǝn, — dedi. Uriya u küni wǝ ǝtisi Yerusalemda ⱪaldi. 13  Dawut uni qaⱪirip ⱨǝmdastihan ⱪilip, yǝp-iqküzüp mǝst ⱪildi. Lekin xu keqisi Uriya ɵz ɵyigǝ barmay, qiⱪip ƣojisining ⱪul-hizmǝtkarlirining arisida ɵz kariwitida uhlidi.

14  Ətisi Dawut Yoabⱪa hǝt yezip, Uriyaning alƣaq ketixigǝ bǝrdi. 15  Hǝttǝ u: Uriyani soⱪux ǝng kǝskin bolidiƣan aldinⱪi sǝptǝ turƣuzƣin, andin uning ɵltürülüxi üqün uningdin qekinip turunglar, dǝp yazƣanidi.

16  Xuning bilǝn Yoab xǝⱨǝrni kɵzitip, Uriyani palwanlar kǝskin soⱪuxⱪan yǝrgǝ mangdurdi. 17  Xǝⱨǝrdiki adǝmlǝr qiⱪip, Yoab bilǝn soⱪuxⱪanda hǝlⱪtin, yǝni Dawutning adǝmliridin birnǝqqisi yiⱪildi; Uriyamu ɵldi.

18  Yoab adǝm ǝwǝtip jǝngning ⱨǝmmǝ wǝⱪǝliridin Dawutⱪa hǝwǝr bǝrdi. 19  U hǝwǝrqigǝ mundaⱪ tapilidi: Padixaⱨⱪa jǝngning ⱨǝmmǝ wǝⱪǝlirini dǝp bolƣiningda, 20  ǝgǝr padixaⱨ ƣǝzǝplinip seningdin: Soⱪuxⱪanda nemixⱪa xǝⱨǝr sepiliƣa xundaⱪ yeⱪin bardinglar? Ularning sepilidin ya atidiƣanliⱪini bilmǝmtinglar? 21  Yǝrubbǝxǝtning oƣli Abimǝlǝkni kim ɵltürginini bilmǝmsǝn? Bir hotun sepildin uningƣa bir parqǝ yarƣunqaⱪ texini etip, u Tǝbǝz xǝⱨiridǝ ɵlmidimu? Nemixⱪa sepilƣa undaⱪ yeⱪin bardinglar? — Desǝ, sǝn: Silining ⱪulliri Ⱨittiy Uriyamu ɵldi, dǝp eytⱪin — dedi.□  ■

22  Hǝwǝrqi berip Yoab uningƣa tapxurup ǝwǝtkǝn hǝwǝrning ⱨǝmmisini Dawutⱪa dǝp bǝrdi. 23  Hǝwǝrqi Dawutⱪa: Düxmǝnlǝr bizdin küqlük kelip, dalada bizgǝ ⱨujum ⱪildi; lekin biz ularƣa zǝrbǝ berip qekindürüp, xǝⱨǝrning dǝrwazisiƣiqǝ ⱪoƣliduⱪ. 24  Andin ya atⱪuqilar sepildin ⱪul-hizmǝtkarliringƣa ya etip, padixaⱨning ⱪul-hizmǝtkarliridin birnǝqqini ɵltürdi. Ⱪulliri Uriyamu ɵldi — dedi.

25  Dawut hǝwǝrqigǝ: Yoabⱪa mundaⱪ degin: — Bu ix nǝziringdǝ eƣir bolmisun, ⱪiliq ya uni ya buni yǝydu; xǝⱨǝrgǝ bolƣan ⱨujuminglarni ⱪattiⱪ ⱪilip, uni ƣulitinglar, dǝp eytip uni jür’ǝtlǝndürgin — dedi.

26  Uriyaning ayali eri Uriyaning ɵlginini anglap, eri üqün matǝm tutti.

27  Matǝm künliri ɵtkǝndǝ Dawut adǝm ǝwǝtip uni ordisiƣa kǝltürdi. Xuning bilǝn u Dawutning ayali bolup, uningƣa bir oƣul tuƣdi. Lekin Dawutning ⱪilƣan ixi Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil idi.

12

Natan pǝyƣǝmbǝr Dawutⱪa tǝnbiⱨ beridu

1 Pǝrwǝrdigar Natanni Dawutning ⱪexiƣa mangdurdi. U Dawutning ⱪexiƣa kelip uningƣa mundaⱪ dedi: «Bir xǝⱨǝrdǝ ikki adǝm bar bolup, birsi bay, yǝnǝ birsi kǝmbǝƣǝl idi. 2 Bayning intayin tola ⱪoy wǝ kala padiliri bar idi. 3 Lekin kǝmbǝƣǝlning ɵzi setiwelip baⱪⱪan kiqik bir saƣliⱪ ⱪozidin baxⱪa bir nǝrsisi yoⱪ idi. Ⱪoza kǝmbǝƣǝlning ɵyidǝ baliliri bilǝn tǝng ɵsüp qong boldi. Ⱪoza uning yeginidin yǝp, uning iqkinidin iqip, uning ⱪuqiⱪida uhlidi; uning nǝziridǝ u ɵz ⱪizidǝk idi. 4 Bir küni bir yoluqi bayningkigǝ kǝldi. Əmma u ɵzigǝ kǝlgǝn meⱨman üqün ɵzining ⱪoy yaki kala padiliridin birini yegüzüxkǝ tǝyyarlaxⱪa kɵzi ⱪiymay, bǝlki kǝmbǝƣǝlning ⱪozisini tartiwelip soyup, kǝlgǝn meⱨman üqün tǝyyarlidi».

5 Dawut buni anglap u kixigǝ ⱪattiⱪ ƣǝzǝplǝndi. U Natanƣa: Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, xuni ⱪilƣan adǝm ɵlümgǝ layiⱪtur! 6 U ⱨeq rǝⱨimdilliⱪ kɵrsǝtmǝy bu ixni ⱪilƣini üqün ⱪoziƣa tɵt ⱨǝssǝ tɵlǝm tɵlisun — dedi.□  ■

7 Natan Dawutⱪa: Sǝn dǝl xu kixidursǝn! Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Mǝn seni Israilning üstidǝ padixaⱨ bolƣili mǝsiⱨ ⱪildim wǝ Saulning ⱪolidin ⱪutⱪuzdum; ■ 8 Mǝn ƣojangning jǝmǝtini sanga berip, ƣojangning ayallirini ⱪuqiⱪingƣa yatⱪuzup, Israilning jǝmǝti bilǝn Yǝⱨudaning jǝmǝtini sanga bǝrdim. Əgǝr sǝn buni az kɵrgǝn bolsang, Mǝn sanga yǝnǝ ⱨǝssilǝp berǝttim; □ 9 Nemixⱪa Pǝrwǝrdigarning sɵzini kɵzgǝ ilmay, uning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪilding? Sǝn Ⱨittiy Uriyani ⱪiliq bilǝn ɵltürgüzüp, uning ayalini ɵzünggǝ ayal ⱪilding, sǝn uni Ammoniylarning ⱪiliqi bilǝn ⱪǝtl ⱪilding. 10  Əmdi sǝn Meni kɵzgǝ ilmay, Ⱨittiy Uriyaning ayalini ɵzünggǝ ayal ⱪilƣining üqün, ⱪiliq sening ɵyüngdin ayrilmaydu».

11  Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Mana ɵz ɵyüngdin sanga yamanliⱪ kǝltürüp, kɵzliringning aldida ayalliringni elip, sanga yeⱪin birsigǝ berimǝn, u bolsa küpkündüzdǝ ayalliring bilǝn yatidu. ■ 12  Sǝn bolsang u ixni mǝhpiy ⱪilding, lekin Mǝn bu ixni pütkül Israilning aldida kündüzdǝ ⱪilimǝn» — dedi.

13  Dawut Natanƣa: — Mǝn Pǝrwǝrdigarning aldida gunaⱨ ⱪildim — dedi. Natan Dawutⱪa: Pǝrwǝrdigar ⱨǝm gunaⱨingdin ɵtti; sǝn ɵlmǝysǝn. 14  Ⱨalbuki, bu ix bilǝn Pǝrwǝrdigarning düxmǝnlirigǝ kupurluⱪ ⱪilixⱪa pursǝt bǝrgining üqün, seningdin tuƣulƣan oƣul bala qoⱪum ɵlidu, — dedi.

15  Xuning bilǝn Natan ɵz ɵyigǝ ⱪaytip kǝtti. Pǝrwǝrdigar Uriyaning ayalidin Dawutⱪa tuƣulƣan balini xundaⱪ urdiki, u ⱪattiⱪ kesǝl boldi.

16  Dawut bala ⱨǝⱪⱪidǝ Hudaƣa yelindi. U roza tutup, keqilǝrdǝ iqkirigǝ kirip yǝrdǝ düm yatatti. □ 17  Uning jǝmǝtining aⱪsaⱪalliri ⱪopup uning ⱪexiƣa berip, uni yǝrdin ⱪopurmaⱪqi boldi; lekin u unimidi wǝ ular bilǝn tamaⱪ yeyixni rǝt ⱪildi. 18  Yǝttinqi küni bala ɵldi. Dawutning hizmǝtkarliri bala ɵldi, degǝn hǝwǝrni uningƣa berixtin ⱪorⱪup: «Bala tirik waⱪitida padixaⱨ bizning sɵzlirimizgǝ ⱪulaⱪ salmidi, ǝmdi biz ⱪandaⱪmu uningƣa bala ɵldi, dǝp hǝwǝr berimiz? U ɵzini zǝhimlǝndürüxi mumkin!» — deyixti.

19  Lekin Dawut hizmǝtkarlirining piqirlaxⱪinini kɵrüp, balining ɵlginini uⱪti. Xunga Dawut hizmǝtkarliridin: Bala ɵldimu? dǝp soridi. Ular: Ɵldi, — dǝp jawab bǝrdi.

20  Xuning bilǝn Dawut yǝrdin ⱪopup, yuyunup, huxbuy may bilǝn mǝsiⱨlinip, kiyimlirini yǝnggüxlǝp, Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ kirip ibadǝt ⱪildi; andin ɵz ɵyigǝ ⱪaytip ɵzigǝ tamaⱪ ǝkǝltürüp yedi. 21  Hizmǝtkarliri uningƣa: Silining bu nemǝ ⱪilƣanliri? Bala tirik qaƣda roza tutup yiƣlidila, lekin bala ɵlgǝndin keyin ⱪopup tamaⱪ yedila, — dedi.

22  U: Mǝn: «Kim bilsun, Pǝrwǝrdigar manga xapaǝt kɵrsitip, balini tirik ⱪaldurarmikin» dǝp oylap, bala tirik waⱪitta roza tutup yiƣlidim. 23  Lekin ǝmdi u ɵlgǝndin keyin nemixⱪa roza tutay? Mǝn uni yandurup alalaymǝnmu? Mǝn uning yeniƣa barimǝn, lekin u yenimƣa yenip kelǝlmǝydu, — dedi

24  Dawut ayali Bat-Xebaƣa tǝsǝlli bǝrdi. U uning ⱪexiƣa kirip uning bilǝn yatti; u bir oƣul tuƣiwidi, Dawut uni Sulayman dǝp atidi. Pǝrwǝrdigar uni sɵydi, □  ■ 25  wǝ Natan pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ wǝⱨiy yǝtküzüp, uningƣa Pǝrwǝrdigar üqün «Yǝdidiya» dǝp isim ⱪoydi.□

Dawutning ⱪoxunliri Ammoniylarni mǝƣlup ⱪilidu

1Tar. 20:1-3

26  Yoab Ammoniylarning xaⱨanǝ paytǝhti Rabbaⱨⱪa ⱨujum ⱪilip uni aldi. ■ 27  Andin Yoab hǝwǝrqilǝrni Dawutning ⱪexiƣa mangdurup: Mǝn Rabbaⱨⱪa ⱨujum ⱪilip, xǝⱨǝrning su bar ⱪismini aldim. 28  Ⱨazir sǝn ⱪalƣan ǝskǝrlǝrni yiƣip, xǝⱨǝrni ⱪamal ⱪilip, uni ixƣal ⱪilƣin; bolmisa mǝn xǝⱨǝrni alsam, mening ismim bilǝn atilixi mumkin — dedi.

29  Xunga Dawut ⱨǝmmǝ hǝlⱪni jǝm ⱪilip, Rabbaⱨⱪa ⱨujum ⱪilip uni aldi.

30  U ularning padixaⱨining tajini uning bexidin aldi. Uning üstidiki altunning eƣirliƣi bir talant idi, wǝ uning kɵzidǝ bir gɵⱨǝr bar idi. Kixilǝr bu tajni Dawutning bexiƣa kiygüzdi, Dawut bolsa u xǝⱨǝrdin nurƣun olja aldi.□  ■

31  Əmma u yǝrdiki hǝlⱪni xǝⱨǝrdin qiⱪirip ularni ⱨǝrǝ, haman tepidiƣan tirnilar wǝ tɵmür paltilar bilǝn ixlǝtti yaki humdanda ⱪattiⱪ ǝmgǝkkǝ saldi; Dawut Ammoniylarning ⱨǝmmǝ xǝⱨǝrliridǝ xundaⱪ ⱪildi; andin Dawut barliⱪ hǝlⱪ bilǝn Yerusalemƣa yenip kǝldi. □  ■

13

Dawutning ⱪizi Tamar ziyankǝxlikkǝ uqraydu

1 Dawutning oƣli Abxalomning Tamar degǝn qirayliⱪ bir singlisi bar idi. Bu ixlardin keyin, Dawutning oƣli Amnon uningƣa axiⱪ bolup ⱪaldi. 2 Amnon singlisi Tamarning ixⱪida xunqǝ dǝrd tarttiki, u kesǝl bolup ⱪaldi. Əmma Tamar tehi ⱪiz idi; xuning bilǝn Amnonƣa uni bir ix ⱪilix mumkin bolmaydiƣandǝk kɵründi.

3 Lekin Amnonning Yonadab isimlik bir dosti bar idi. U Dawutning akisi Ximeaⱨning oƣli idi. Bu Yonadab tolimu ⱨiyligǝr bir kixi idi.

4 U Amnonƣa: Sǝn padixaⱨning oƣli turup, nemixⱪa kündin küngǝ bundaⱪ jüdǝp ketisǝn? Ⱪeni, manga eytip bǝr, dedi. Amnon uningƣa: Mǝn inim Abxalomning singlisi Tamarƣa axiⱪ boldum, dedi.□

5 Yonadab uningƣa: Sǝn aƣrip orun tutup, yetip ⱪalƣan boluwal; atang seni kɵrgili kǝlgǝndǝ uningƣa: Singlim Tamar kelip manga tamaⱪ bǝrsun; uning tamaⱪ ǝtkinini kɵrüxüm üqün, aldimda tamaⱪ etip bǝrsun, mǝn uning ⱪolidin tamaⱪ yǝy, dǝp eytⱪin, dedi.

6 Xuning bilǝn Amnon yetiwelip ɵzini kesǝl kɵrsǝtti. Padixaⱨ uni kɵrgili kǝlgǝndǝ, Amnon padixaⱨⱪa: Ɵtünimǝn, singlim Tamar bu yǝrgǝ kelip, manga ikki ⱪoturmaq tǝyyar ⱪilip bǝrsun, andin mǝn uning ⱪolidin elip yǝy, dedi.

7 Xuning bilǝn Dawut ordisiƣa adǝm ǝwǝtip Tamarƣa: Sǝndin ɵtünimǝnki, akang Amnonning ɵyigǝ berip, uningƣa yegüdǝk bir nemǝ tǝyyarlap bǝrgin, dǝp eytti.

8 Tamar Amnonning ɵyigǝ bardi; u yatⱪanidi. U un elip yuƣurup, ⱪoturmaqlarni kɵz aldida ǝtti.

9 Andin u ⱪoturmaqni ⱪazandin elip, uning aldiƣa ⱪoydi. Lekin u yigili unimidi; u: — Ⱨǝmmǝ adǝm mening ⱪeximdin qiⱪip kǝtsun, dedi. Xuning bilǝn ⱨǝmmǝ kixilǝr uning ⱪexidin qiⱪip kǝtti.

10  Andin Amnon Tamarƣa: Taamni iqkiriki ⱨujriƣa elip kirgin, andin ⱪolungdin elip yǝymǝn, — dedi. Tamar ɵzi ǝtkǝn ⱪoturmaqni iqkiriki ⱨujriƣa, akisi Amnonning ⱪexiƣa elip kirdi.

11  Tamar ularni uningƣa yegüzüp ⱪoymaⱪqi boluwidi, u uni tutuwelip: I singlim, kǝl! Mǝn bilǝn yatⱪin! dedi.

12  Lekin u uningƣa jawab berip: Yaⱪ, i aka, meni nomusⱪa ⱪoymiƣin! Israilda bundaⱪ ix yoⱪ! Sǝn bundaⱪ pǝskǝxlik ⱪilmiƣin! 13  Mǝn bu xǝrmǝndiqilikni ⱪandaⱪmu kɵtürüp yürǝlǝymǝn?! Sǝn bolsang Israilning arisidiki ǝhmǝⱪlǝrdin bolup ⱪalisǝn. Ɵtünüp ⱪalay, pǝⱪǝt padixaⱨⱪa desǝngla, u meni sanga tǝwǝ boluxtin tosimaydu, — dedi.

14  Lekin u uning sɵzigǝ ⱪulaⱪ salmidi. U uningdin küqlük kelip, uni zorlap ayaƣ asti ⱪilip uning bilǝn yatti.

15  Andin Amnon uningƣa intayin ⱪattiⱪ nǝprǝtlǝndi; uning uningƣa bolƣan nǝpriti uningƣa bolƣan ǝslidiki muⱨǝbbitidin ziyadǝ boldi. Amnon uningƣa: Ⱪopup, yoⱪal! — dedi.

16  Tamar uningƣa: Yaⱪ! Meni ⱨǝydigǝn gunaⱨing sǝn ⱨeli manga ⱪilƣan xu ixtin bǝttǝrdur, dedi. Lekin Amnon uningƣa ⱪulaⱪ salmidi, 17  bǝlki hizmitidiki yax yigitni qaⱪirip: Bu hotunni manga qaplaxturmay, sirtⱪa qiⱪiriwǝt, andin ixikni taⱪap ⱪoy, dedi. □

18  Tamar tolimu rǝngdar bir kɵnglǝk kiygǝnidi; qünki padixaⱨning tehi yatliⱪ bolmiƣan ⱪizliri xundaⱪ kiyim kiyǝtti. Amnonning hizmǝtkari uni ⱪoƣlap qiⱪirip, ixikni taⱪiwaldi. 19  Tamar bexiƣa kül qeqip, kiygǝn rǝngdar kɵnglikini yirtip, ⱪolini bexiƣa ⱪoyup yiƣliƣan peti ketiwatatti. 20  Akisi Abxalom uningƣa: Akang Amnon sǝn bilǝn yattimu? Ⱨazirqǝ jim turƣin, singlim. U sening akang ǝmǝsmu? Bu ixni kɵnglüggǝ almiƣin, — dedi. Tamar akisi Abxalomning ɵyidǝ kɵngli sunuⱪ ⱨalda turup ⱪaldi.

21  Dawut padixaⱨmu bolƣan barliⱪ ixlarni anglap intayin aqqiⱪlandi.

22  Abxalom bolsa Amnonƣa ya yahxi, ya yaman ⱨeq gǝp ⱪilmidi. Qünki Abxalom singlisi Tamarni Amnonning horliƣanliⱪidin uni ɵq kɵrǝtti.

Abxalom Amnonni ɵltüridu

23  Toluⱪ ikki yil ɵtüp, Əfraimƣa yeⱪin Baal-Ⱨazorda Abxalomning ⱪirⱪiƣuqiliri ⱪoylirini ⱪirⱪiwatatti; u padixaⱨning ⱨǝmmǝ oƣullirini tǝklip ⱪildi. □ 24  Abxalom padixaⱨning ⱪexiƣa kelip: Mana ⱪulliri ⱪoylirini ⱪirⱪitiwatidu, padixaⱨ wǝ hizmǝtkarlirining silining ⱪulliri bilǝn billǝ berixini ɵtünimǝn, — dedi.

25  Padixaⱨ Abxalomƣa: Yaⱪ, oƣlum, biz ⱨǝmmimiz barmayli, sanga eƣirqiliⱪ qüxüp ⱪalmisun, — dedi. Abxalom xunqǝ desimu, u barƣili unimidi, bǝlki uningƣa amǝt tilidi.

26  Lekin Abxalom: Əgǝr berixⱪa unimisila, akam Amnonni biz bilǝn barƣili ⱪoysila, — dedi.

Padixaⱨ uningdin: Nemixⱪa u sening bilǝn baridu?» — dǝp soridi. □

27  Əmma Abxalom uni kɵp zorliƣini üqün u Amnonning, xundaⱪla padixaⱨning ⱨǝmmǝ oƣullirining uning bilǝn billǝ berixiƣa ⱪoxuldi.

28  Abxalom ɵz ƣulamliriƣa buyrup: Sǝgǝk turunglar, Amnon xarab iqip hux kǝyp bolƣanda, mǝn silǝrgǝ Amnonni urunglar desǝm, uni dǝrⱨal ɵltürünglar. Ⱪorⱪmanglar! Bularni silǝrgǝ buyruƣuqi mǝn ǝmǝsmu? Jür’ǝtlik bolup baturluⱪ kɵrsitinglar — dedi.

29  Xuning bilǝn Abxalomning ƣulamliri Amnonƣa Abxalom ɵzi buyruƣandǝk ⱪildi. Xuan padixaⱨning ⱨǝmmǝ oƣulliri ⱪopup, ⱨǝr biri ɵz ⱪeqiriƣa minip ⱪaqti. 30  Xundaⱪ boldiki, ular tehi yolda ⱪeqip ketiwatⱪanda, «Abxalom padixaⱨning ⱨǝmmǝ oƣullirini ɵltürdi. Ularning ⱨeq biri ⱪalmidi» degǝn hǝwǝr Dawutⱪa yǝtküzüldi.

31  Padixaⱨ ⱪopup kiyimlirini yirtip yǝrdǝ düm yatti; uning ⱨǝmmǝ ⱪul-hizmǝtkarliri bolsa kiyimliri yirtiⱪ ⱨalda yenida turatti. ■ 32  Əmma Dawutning akisi Ximeaⱨning oƣli Yonadab uningƣa: — Ƣojam, ular padixaⱨning oƣulliri bolƣan ⱨǝmmǝ yigitlǝrni ɵltürdi, dǝp hiyal ⱪilmisila. Qünki pǝⱪǝt Amnon ɵldi; u ix Amnonning Abxalomning singlisi Tamarni har ⱪilƣan kündin baxlap Abxalomning aƣzidin qiⱪarmiƣan niyiti idi. 33  Əmdi ƣojam padixaⱨ «Padixaⱨning ⱨǝmmǝ oƣulliri ɵldi» degǝn oyda bolup kɵngüllirini biaram ⱪilmisila. Qünki pǝⱪǝt Amnonla ɵldi — dedi.

34  Abxalom bolsa ⱪeqip kǝtkǝnidi. Yerusalemdiki kɵzǝtqi ƣulam ⱪariwidi, mana, ƣǝrb tǝripidin taƣning yenidiki yol bilǝn nurƣun adǝmlǝr keliwatatti.□ 35  Yonadab padixaⱨⱪa: Mana, padixaⱨning oƣulliri kǝldi. Dǝl ⱪulliri degǝndǝk boldi — dedi.

36  Sɵzini tügitip turiwidi, padixaⱨning oƣulliri kelip ⱪattiⱪ yiƣa-zar ⱪildi. Padixaⱨ bilǝn hizmǝtkarlirimu ⱪattiⱪ yiƣlaxti. 37  Lekin Abxalom bolsa Gǝxurning padixaⱨi, Ammiⱨudning oƣli Talmayning ⱪexiƣa bardi. Dawut oƣli üqün ⱨǝr küni ⱨaza tutup ⱪayƣurdi.□

38  Abxalom ⱪeqip, Gǝxurƣa berip u yǝrdǝ üq yil turdi. 39  Dawut padixaⱨning ⱪǝlbi Abxalomning yeniƣa berixⱪa intizar boldi; qünki u Amnonƣa nisbǝtǝn tǝsǝlli tapⱪanidi, qünki u ɵlgǝnidi.□

14

Abxalom Yerusalemƣa ⱪaytip kelidu

1  Əmdi Zǝruiyaning oƣli Yoab padixaⱨ ⱪǝlbining Abxalomƣa tǝlmüriwatⱪanliⱪini bayⱪidi. □ 2 Xuning üqün Yoab Tǝkoaƣa adǝm ǝwǝtip u yǝrdin danixmǝn bir hotunni ǝkǝldürüp uningƣa: Sǝndin ɵtünǝy, ɵzüngni matǝm tutⱪan kixidǝk kɵrsitip ⱪariliⱪ kiyimi kiyip, ɵzüngni ǝtirlik may bilǝn yaƣlimay, bǝlki ɵzüngni ɵlgüqi üqün uzun waⱪit ⱨazidar bolƣan ayaldǝk ⱪilip □ 3  Dawut padixaⱨning ⱪexiƣa berip uningƣa mundaⱪ degin, — dedi.

Xundaⱪ ⱪilip, Yoab demǝkqi bolƣanlirini u ayalƣa ɵgǝtti. 4 Xuning bilǝn Tǝkoaliⱪ bu ayal padixaⱨning aldiƣa berip, tǝzim ⱪilip, bax urup: I padixaⱨim, meni ⱪutⱪuziwalƣayla, — dedi.

5 Padixaⱨ uningdin: Nemǝ dǝrding bar? dǝp soridi. U jawap berip: Mǝn dǝrwǝⱪǝ bir tul hotunmǝn! Erim ɵlüp kǝtti; 6 Dedǝklirining ikki oƣli bar idi. Ikkisi etizliⱪta uruxup ⱪelip, ariƣa qüxidiƣan adǝm bolmiƣaqⱪa, biri yǝnǝ birini urup ɵltürüp ⱪoydi. 7 Mana, ⱨazir pütün ɵydikilǝr dedǝklirigǝ ⱪarxi ⱪopup, inisini ɵltürginini bizgǝ tutup bǝrgin; inisining jenini elip, ⱪǝtl ⱪilƣini üqün biz janƣa jan alimiz. Xuning bilǝnmu miras alƣuqini yoⱪitimiz, dǝwatidu. Ular xundaⱪ ⱪilip yalƣuz ⱪalƣan qoƣumni ɵqürüp, erimgǝ nǝ nam nǝ yǝr yüzidǝ ǝwladmu ⱪaldurƣili ⱪoymaydu, — dedi.

8 Padixaⱨ ayalƣa: Ɵyünggǝ barƣin, mǝn ǝⱨwalƣa ⱪarap sǝn toƣruluⱪ ⱨɵküm qiⱪirimǝn, — dedi.

9 Tǝkoaliⱪ ayal padixaⱨⱪa: I, ƣojam padixaⱨ, bu ixta gunaⱨ bolsa, ⱨǝmmisi mening bilǝn atamning jǝmǝti üstidǝ bolsun, padixaⱨ wǝ uning tǝhti bilǝn munasiwǝtsiz bolsun, — dedi. □

10  Padixaⱨ: Birǝr kim sanga bu toƣruluⱪ gǝp ⱪilsa, uni mening ⱪeximƣa elip kǝlgin, u seni yǝnǝ awarǝ ⱪilmaydiƣan bolidu, — dedi.

11  Ayal jawab berip: Undaⱪta padixaⱨ Pǝrwǝrdigar Hudalirini yad ⱪilƣayla, ⱪanƣa ⱪan intiⱪam alƣuqilarning oƣlumni yoⱪatmasliⱪi üqün, ularning ⱨalak ⱪilixiƣa yol ⱪoymiƣayla, — dedi. Padixaⱨ: Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, Sening oƣlungning bir tal qeqi yǝrgǝ qüxmǝydu, — dedi.□

12  Lekin ayal: Dedǝkliri ƣojam padixaⱨⱪa yǝnǝ bir sɵzni degili ⱪoyƣayla, dewidi, u: Eytⱪin — dedi. 13  Ayal yǝnǝ mundaⱪ dedi: Əmdi sili nemixⱪa Hudaning hǝlⱪigǝ xuningƣa ohxax ziyanliⱪ bir ixni niyǝt ⱪildila? Padixaⱨ xu gepi bilǝn ɵzini gunaⱨkar ⱪilip bekitiwatidu, qünki u ɵzi paliƣan kixini ⱪayturup ǝkǝlmidi. 14  Dǝrwǝⱪǝ ⱨǝmmimiz qoⱪum ɵlüp, yǝrgǝ tɵkülgǝn, ⱪaytidin yiƣiwalƣili bolmaydiƣan sudǝk bolimiz. Lekin Huda adǝmning jenini elixⱪa ǝmǝs, bǝlki Ɵz palanƣinini Ɵzigǝ ⱪayturup ǝkilixkǝ ilaj ⱪilidu.□

15  Əmǝliyǝttǝ, mening ƣojam padixaⱨⱪa xu ix toƣrisidin sɵz ⱪilƣili keliximning sǝwǝbi, hǝlⱪ meni ⱪorⱪatti. Lekin dedǝkliri: Bu gǝpni padixaⱨⱪa eytay! Padixaⱨ bǝlkim ɵz qɵrisining iltimasini bǝja kǝltürǝr, degǝn oyda boldi. 16  Qünki padixaⱨ anglixi mumkin, qɵrisini ⱨǝm oƣlumni Hudaning mirasidin tǝng yoⱪatmaⱪqi bolƣan kixining ⱪolidin ⱪutⱪuzup ⱪalar. □ 17  Xunga dedǝkliri, ƣojam padixaⱨning sɵzi manga aramliⱪ berǝr, dǝp oylidim. Qünki ƣojam padixaⱨ Hudaning bir pǝrixtisidǝk yahxi-yamanni pǝrⱪ ǝtküqidur. Pǝrwǝrdigar Hudaliri sili bilǝn billǝ bolƣay!

18  Padixaⱨ ayalƣa jawab berip: Sǝndin ɵtünimǝnki, mǝn sǝndin sorimaⱪqi bolƣan ixni mǝndin yoxurmiƣaysǝn, dedi. Ayal: Ƣojam padixaⱨ sɵz ⱪilsila, dedi.

19  Padixaⱨ: Bu gǝpliringning ⱨǝmmisi Yoabning kɵrsǝtmisimu, ⱪandaⱪ? — dedi. Ayal jawab berip: I, ƣojam padixaⱨ, silining janliri bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, ƣojam padixaⱨ eytⱪanliri ongƣimu, solƣimu ⱪaymaydiƣan ⱨǝⱪiⱪǝttur. Dǝrwǝⱪǝ silining ⱪulliri Yoab manga xuni tapilap, bu sɵzlǝrni dedǝklirining aƣziƣa saldi. □ 20  Yoabning bundaⱪ ⱪilixi bu ixni ⱨǝl ⱪilix üqün idi. Ƣojamning danaliⱪi Hudaning bir pǝrixtisiningkidǝk ikǝn, zeminda yüz beriwatⱪan ⱨǝmmǝ ixlarni bilidikǝn, — dedi.

21  Xuning bilǝn padixaⱨ Yoabⱪa: Maⱪul! Mana, bu ixⱪa ijazǝt bǝrdim. Berip u yigit Abxalomni elip kǝlgin, dedi.

22  Yoab yǝrgǝ yiⱪilip bax urup, padixaⱨⱪa bǝht-bǝrikǝt tilidi. Andin Yoab: I ƣojam padixaⱨ, ɵz ⱪulungning tǝlipigǝ ijazǝt bǝrginingdin, ɵz ⱪulungning sening aldingda iltipat tapⱪinini bügün bildim, — dedi.

23  Andin Yoab ⱪozƣilip, Gǝxurƣa berip Abxalomni Yerusalemƣa elip kǝldi. 24  Əmma padixaⱨ: — U mening yüzümni kɵrmǝy, ɵz ɵyigǝ barsun, degǝnidi. Xunga Abxalom padixaⱨning yüzini kɵrmǝy, ɵz ɵyigǝ kǝtti.

25  Əmdi pütkül Israil tǝwǝsidǝ Abxalomdǝk qirayliⱪ dǝp mahtalƣan adǝm yoⱪ idi. Tapinidin tartip qoⱪⱪusiƣiqǝ uningda ⱨeq ǝyib yoⱪ idi. 26  Uning qeqini qüxürgǝndǝ (u ⱨǝr yilning ahirida qeqini qüxürǝtti; qeqi eƣirlixip kǝtkǝqkǝ, xunga uni qüxürǝtti), qeqini padixaⱨning «ɵlqǝm taraza»si bilǝn tartsa ikki yüz xǝkǝl qiⱪatti. □ 27  Abxalomdin üq oƣul wǝ Tamar isimlik bir ⱪiz tuƣuldi. Ⱪizi tolimu qirayliⱪ idi.

28  Abxalom padixaⱨning yüzini kɵrmǝy, Yerusalemda toptoƣra ikki yil toxⱪuqǝ turdi; 29  Abxalom Yoabⱪa adǝm mangdurup, ɵzini padixaⱨning ⱪexiƣa ǝwǝtixini ɵtündi, ǝmma u kǝlgili unimidi. Abxalom ikkinqi ⱪetim uning yeniƣa adǝm ǝwǝtti, lekin Yoab kelixni halimidi.

30  Xuning bilǝn Abxalom ɵz hizmǝtkarliriƣa: — Yoabning meningkigǝ yandax arpa teriⱪliⱪ bir parqǝ etizliⱪi bar. Berip uningƣa ot ⱪoyunglar, dǝp buyrudi. Xundaⱪ ⱪilip, Abxalomning hizmǝtkarliri Yoabning bu bir parqǝ etizliⱪiƣa ot ⱪoydi. 31  Andin Yoab ⱪozƣilip Abxalomning ɵyigǝ kirip uningdin: Nemixⱪa hizmǝtkarliring etizliⱪimƣa ot ⱪoydi! — dǝp soridi.

32  Abxalom Yoabⱪa jawab berip: Mana, mǝn sanga adǝm ǝwǝtip: Ⱪeximƣa kǝlsun, andin padixaⱨning ⱪexiƣa manga wakalitǝn barƣuzup uningƣa: Mǝn nemixⱪa Gǝxurdin yenip kǝlgǝndimǝn? U yǝrdǝ ⱪalsam, yahxi bolattikǝn, dǝp eytⱪuzmaⱪqi idim. Əmdi padixaⱨ bilǝn didarlaxsam dǝymǝn; mǝndǝ ⱪǝbiⱨlik bolsa, u meni ɵltürsun, — dedi.

33  Xuning bilǝn Yoab padixaⱨning ⱪexiƣa berip, uningƣa bu hǝwǝrni yǝtküzdi. Padixaⱨ Abxalomni qaⱪirdi; u padixaⱨning ⱪexiƣa kelip, padixaⱨning aldida tǝzim ⱪilip bax urdi; padixaⱨ Abxalomni sɵydi.

15

Abxalom padixaⱨⱪa isyan kɵtüridu

1 Bu ixlardin keyin Abxalom ɵzigǝ jǝng ⱨarwisi bilǝn atlarni tǝyyarlatti ⱨǝm ɵz aldida yügüridiƣan ǝllik ǝskǝrni bekitti. 2 Abxalom tang sǝⱨǝrdǝ ⱪopup, dǝrwaziƣa baridiƣan yolning yenida turatti. Ⱪaqan birsi dǝwayimni kǝssun dǝp, padixaⱨⱪa ǝrz tutⱪili kǝlsǝ, Abxalom uni qaⱪirip: Sǝn ⱪaysi xǝⱨǝrdin kǝlding, — dǝp soraytti. U kixi: Ⱪulung Israilning palanqi ⱪǝbilisidin kǝldi, desǝ, 3 Abxalom uningƣa: Mana, dǝwayinglar durus wǝ ⱨǝⱪ ikǝn, lekin padixaⱨ tǝripidin ɵzigǝ wakalitǝn ǝrzingni anglaxⱪa ⱪoyulƣan adǝm yoⱪ, dǝytti. 4 Andin Abxalom yǝnǝ: Kaxki, mǝn zeminda soraⱪqi ⱪilinsam’idi, ⱨǝr kimning ǝrzi yaki dǝwayi bolup, mening ⱪeximƣa kǝlsǝ, uningƣa adalǝt kɵrsitǝttim! — dǝytti.

5 Birkim uningƣa tǝzim ⱪilƣili aldiƣa barsa, Abxalom ⱪolini uzutup, uni tutup sɵyǝtti. 6 Abxalom xundaⱪ ⱪilip padixaⱨning ⱨɵküm qiⱪirixiƣa kǝlgǝn Israilning ⱨǝrbir adǝmlirining kɵngüllirini utuwalatti.

7 Tɵt yil ɵtkǝndǝ, Abxalom padixaⱨⱪa: Mening Ⱨebronda Pǝrwǝrdigarƣa iqkǝn ⱪǝsimimni ada ⱪilixim üqün, xu yǝrgǝ berixⱪa ijazǝt bǝrsǝng; □ 8 qünki ⱪulung Suriyǝdiki Gǝxurda turƣinimda ⱪǝsǝm iqip: Əgǝr Pǝrwǝrdigar meni Yerusalemƣa ⱪaytursa, mǝn Pǝrwǝrdigarƣa ibadǝt ⱪilimǝn, dǝp eytⱪanidi, — dedi.

9 Padixaⱨ uningƣa: Tinq-aman berip kǝlgin, dewidi, u ⱪozƣilip Ⱨebronƣa kǝtti.

10  Lekin Abxalom Israilning ⱨǝmmǝ ⱪǝbililirigǝ mǝhpiy ǝlqilǝrni mangdurup: Burƣa awazini angliƣininglarda: «Abxalom Ⱨebronda padixaⱨ boldi!» dǝp elan ⱪilinglar, dedi.

11  Əmdi ikki yüz adǝm tǝklip bilǝn Abxalom bilǝn birgǝ Yerusalemdin barƣanidi. Ular ⱨǝⱪiⱪiy ǝⱨwaldin bihǝwǝr bolƣaqⱪa, saddiliⱪ bilǝn barƣanidi. 12  Abxalom ⱪurbanliⱪ ɵtküzgǝndǝ, u adǝm ǝwǝtip Dawutning mǝsliⱨǝtqisi bolƣan Giloⱨluⱪ Aⱨitofǝlni ɵz xǝⱨiri Giloⱨdin elip kǝldi. Xuning bilǝn ⱪǝst barƣanseri küqǝydi, Abxalomƣa ǝgǝxkǝnlǝr barƣanseri kɵpüyüwatatti.

Dawut Yerusalemdin ⱪaqidu

13  Dawutⱪa bir hǝwǝrqi kelip: Israilning adǝmlirining kɵngülliri Abxalomƣa mayil boldi, — dedi.

14  Xuning bilǝn Dawut Yerusalemda uning bilǝn bolƣan ⱨǝmmǝ ⱪul-hizmǝtkarliriƣa: Ⱪopup ⱪaqayli! Bolmisa, Abxalomdin ⱪutulalmaymiz. Ittik ketǝyli; bolmisa, u tuyuⱪsiz üstimizgǝ besip kelip, bizgǝ bala kǝltürüp xǝⱨǝr hǝlⱪini ⱪiliq bisi bilǝn uridu, dedi.

15  Padixaⱨning ⱪul-hizmǝtkarliri padixaⱨⱪa: Ƣojam padixaⱨ nemǝ bekitsǝ, xuni ⱪilimiz, dedi.

16  Xuning bilǝn padixaⱨ pütün ailisidikilǝrni elip, qiⱪip kǝtti; ǝmma padixaⱨ kenizǝkliridin onni ordiƣa ⱪaraxⱪa ⱪoydi. 17  Padixaⱨ qiⱪip kǝtkǝndǝ ⱨǝmmǝ hǝlⱪ uningƣa ǝgǝxti; ular Bǝyt-Mǝrⱨakta turup ⱪaldi. □ 18  Ⱨǝmmǝ hizmǝtkarliri uning bilǝn billǝ Kidron eⱪinidin ɵtüwatatti; barliⱪ Kǝrǝtiylǝr, barliⱪ Pǝlǝtiylǝr, barliⱪ Gatliⱪlar, yǝni Gat xǝⱨiridin qiⱪip uningƣa ǝgǝxkǝn altǝ yüz adǝm padixaⱨning aldida mangatti. □  ■ 19  Padixaⱨ Gatliⱪ Ittayƣa: Sǝn nemixⱪa biz bilǝn barisǝn? Yenip berip padixaⱨning ⱪexida turƣin; qünki sǝn ɵz yurtungdin musapir bolup palanƣansǝn. □ 20  Sǝn pǝⱪǝt tünügünla kǝlding, mǝn bügün ⱪandaⱪsigǝ seni ɵzüm bilǝn billǝ sǝrsan ⱪilay? Mǝn bolsam, nǝgǝ baralisam, xu yǝrgǝ barimǝn. Ⱪerindaxliringni elip yenip kǝtkin; Hudaning rǝⱨim-xǝpⱪiti wǝ ⱨǝⱪiⱪiti sanga yar bolƣay! — dedi. 21  Lekin Ittay padixaⱨⱪa jawab berip: Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn wǝ ƣojam padixaⱨning ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, mǝyli ⱨayat yaki mamat bolsun, ƣojam padixaⱨ ⱪǝyǝrdǝ bolsa, ⱪulung xu yǝrdimu bolidu! — dedi.

22  Dawut Ittayƣa: Əmdi sǝnmu berip eⱪindin ɵtkin, dedi. Xuning bilǝn Gatliⱪ Ittay ⱨǝmmǝ adǝmliri wǝ uning bilǝn mangƣan barliⱪ bala-qaⱪiliri ɵtüp kǝtti. □ 23  Ⱨǝmmǝ hǝlⱪ ɵtüwatⱪanda, pütkül xu yurttikilǝr ⱪattiⱪ awaz bilǝn yiƣlidi. Padixaⱨ ɵzimu Kidron eⱪinidin ɵtkǝndǝ, barliⱪ hǝlⱪ qɵllük tǝripigǝ ⱪarap yol aldi.■

24  Wǝ mana, Zadok bilǝn Lawiylarmu Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪini kɵtürüp billǝ kǝldi; ular Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪini yǝrdǝ ⱪoydi. Barliⱪ hǝlⱪ xǝⱨǝrdin qiⱪip ɵtküqǝ Abiyatar bolsa, ⱪurbanliⱪlarni sunup turatti. □ 25  Padixaⱨ Zadokⱪa: Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪini xǝⱨǝrgǝ yandurup elip kirgin. Mǝn ǝgǝr Pǝrwǝrdigarning kɵzliridǝ iltipat tapsam, U qoⱪum meni yandurup kelidu wǝ U manga ǝⱨdǝ sanduⱪini wǝ Ɵz makanini yǝnǝ kɵrgüzidu; 26  lekin U mening toƣramda: Sǝndin hursǝnlikim yoⱪ, desǝ, mana mǝn; U meni ⱪandaⱪ ⱪilixni layiⱪ kɵrsǝ, xundaⱪ ⱪilsun, — dedi.

27  Padixaⱨ kaⱨin Zadokⱪa: Sǝn aldin kɵrgüqi ǝmǝsmu? Sǝn wǝ ɵz oƣlung Ahimaaz wǝ Abiyatarning oƣli Yonatan, yǝni ikkinglarning ikki oƣlunglar sanga ⱨǝmraⱨ bolup tinq-aman xǝⱨǝrgǝ ⱪaytⱪin. 28  Mana, mǝn silǝrdin hǝwǝr kǝlgüqǝ qɵldiki ɵtkǝllǝrdǝ kütüp turay, — dedi.

29 Xuning bilǝn Zadok bilǝn Abiyatar Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪini Yerusalemƣa ⱪayturup berip, u yǝrdǝ ⱪaldi.

30  Lekin Dawut Zǝytun teƣiƣa qiⱪⱪanda, bexini yepip yalang ayaƣ bolup yiƣlawatatti; uning bilǝn bolƣan ⱨǝmmǝ hǝlⱪning ⱨǝrbiri bexini yepip yiƣlap qiⱪiwatatti. 31  Birsi kelip Dawutⱪa: Aⱨitofǝlmu Abxalomning ⱪǝstigǝ ⱪatnaxⱪanlar iqidǝ ikǝn, dedi. Xuning bilǝn Dawut dua ⱪilip: I Pǝrwǝrdigar, Aⱨitofǝlning mǝsliⱨǝtini ǝhmǝⱪanilikkǝ aylandurƣaysǝn, dedi.

32  Dawut taƣning qoⱪⱪisiƣa, yǝni adǝttǝ u mǝhsus Hudaƣa ibadǝt ⱪilidiƣan jayƣa yǝtkǝndǝ, Arkiliⱪ Ⱨuxay toni yirtiⱪ, bexiƣa topa-qang qeqilƣan ⱨalda uning aldiƣa kǝldi. 33  Dawut uningƣa: Mening bilǝn barsang, manga yük bolup ⱪalisǝn; 34  lekin xǝⱨǝrgǝ ⱪaytip berip Abxalomƣa: I padixaⱨ, mǝn bügüngǝ ⱪǝdǝr atangning ⱪul-hizmǝtkari bolƣandǝk, ǝmdi sening ⱪul-hizmǝtkaring bolay, disǝng, sǝn mǝn üqün Aⱨitofǝlning mǝsliⱨǝtini bikar ⱪiliwetǝlǝysǝn. 35  Mana Zadok wǝ Abiyatar degǝn kaⱨinlarmu xu yǝrdǝ sǝn bilǝn billǝ bolidu ǝmǝsmu? Padixaⱨning ordisidin nemǝ anglisang, Zadok bilǝn Abiyatar kaⱨinlarƣa eytⱪin. 36  mana, ularning ikki oƣli, yǝni Zadokning oƣli Ahimaaz bilǝn Abiyatarning oƣli Yonatanmu xu yǝrdǝ ularning yenida turidu. Ⱨǝrnemǝ anglisang, ular arⱪiliⱪ manga hǝwǝr yǝtküzgin — dedi.

37  Xuning bilǝn Dawutning dosti Ⱨuxay xǝⱨǝrgǝ bardi; Abxalommu dǝl xu qaƣda Yerusalemƣa kirdi.

16

Dawut Zibadin sowƣatlarni ⱪobul ⱪilidu

1 Dawut taƣning qoⱪⱪisidin ǝmdila ɵtüxigǝ Mǝfiboxǝtning hizmǝtkari Ziba ikki yüz nan, bir yüz kixmix poxkili, yüz yazliⱪ mewǝ poxkili wǝ bir tulum xarabni ikki exǝkkǝ artip uning aldiƣa qiⱪti. □

2 Padixaⱨ Zibaƣa: Bularni nemǝ üqün ǝkǝlding? dedi. Ziba: Exǝklǝrni padixaⱨning ailisidikilǝr menixi üqün, nanlar bilǝn yazliⱪ miwilǝrni ƣulamlarning yeyixi üqün, xarabni qɵldǝ ⱨerip kǝtkǝnlǝrning iqixi üqün ǝkǝldim — dedi.

3 Padixaⱨ: Ƣojangning oƣli nǝdǝ? — dǝp soridi. Ziba padixaⱨⱪa jawab berip: U yǝnila Yerusalemda ⱪaldi, qünki u: Bügün Israil jǝmǝtidikilǝr atamning padixaⱨliⱪini manga yandurup beridu, dǝp olturidu — dedi. ■

4 Padixaⱨ Zibaƣa: Mana Mǝfiboxǝtning ⱨǝmmisi sanga tǝwǝ bolsun, dewidi, Ziba: Mǝn siligǝ tǝzim ⱪilimǝn; silining aldilirida iltipat tapsam, i ƣojam padixaⱨ, — dedi.

5 Dawut padixaⱨ Baⱨurimƣa kǝlgǝndǝ, mana Saulning jǝmǝtidin bolƣan, Geraning oƣli Ximǝy isimlik bir adǝm xu yǝrdin uning aldiƣa qiⱪti; u bu yaⱪⱪa kǝlgǝq kimdu birini ⱪarƣawatatti. ■ 6 U Dawutning ɵzigǝ wǝ Dawut padixaⱨning barliⱪ hizmǝtkarliriƣa ⱪarap taxlarni atti; ⱨǝmmǝ hǝlⱪ bilǝn barliⱪ palwanlar padixaⱨning ong tǝripidǝ wǝ sol tǝripidǝ turatti.

7 Ximǝy ⱪarƣap: Yoⱪal, yoⱪal, ⱨǝy sǝn ⱪanhor, iplas! □ 8 Sǝn Saulning ornida padixaⱨ boldung, lekin Pǝrwǝrdigar uning jǝmǝtining ⱪenini sening bexingƣa ⱪayturdi; ǝmdi Pǝrwǝrdigar padixaⱨliⱪni oƣlung Abxalomning ⱪoliƣa bǝrdi; mana, ɵzüngning rǝzilliking sening üstünggǝ qüxti, qünki sǝn bir ⱪanhorsǝn! — dedi.

9 Zǝruiyaning oƣli Abixay padixaⱨⱪa: Nemixⱪa bu ɵlük it ƣojam padixaⱨni ⱪarƣisun? U yǝrgǝ berip uning bexini kǝskili manga ijazǝt bǝrgǝysǝn! — dedi.■

10  Lekin padixaⱨ: I Zǝruiyaning oƣulliri, mening bilǝn nemǝ karinglar? U ⱪarƣisa ⱪarƣisun! Əgǝr Pǝrwǝrdigar uningƣa, Dawutni ⱪarƣiƣin, dǝp eytⱪan bolsa, undaⱪta kim uningƣa: Nemixⱪa bundaⱪ ⱪilisǝn? — deyǝlisun?

11  Dawut Abixayƣa wǝ barliⱪ hizmǝtkarliriƣa: Mana ɵz puxtumdin bolƣan oƣlum mening jenimni izdigǝn yǝrdǝ, bu Binyamin kixi uningdin artuⱪraⱪ ⱪilmamdu? Uni ⱪarƣiƣili ⱪoyƣin, qünki Pǝrwǝrdigar uningƣa xundaⱪ buyruptu. 12  Pǝrwǝrdigar bǝlkim mening dǝrdlirimni nǝzirigǝ elip, bu adǝmning bügün meni ⱪarƣiƣanlirining ornida manga yahxiliⱪ yandurar, dedi.

13  Xuning bilǝn Dawut ɵz adǝmliri bilǝn yolda mengiwǝrdi. Ximǝy bolsa Dawutning uduldiki taƣ baƣrida mangƣaq ⱪarƣaytti ⱨǝm tax etip topa-qang qaqatti.

14  Padixaⱨ wǝ uning bilǝn bolƣan hǝlⱪning ⱨǝmmisi ⱨerip, mǝnzilgǝ barƣanda u yǝrdǝ aram aldi.

Aⱨitofǝlning mǝsliⱨǝti

15  Əmdi Abxalom barliⱪ Israillar bilǝn Yerusalemƣa kǝldi; Aⱨitofǝl uning bilǝn billǝ idi. 16  Dawutning dosti arkiliⱪ Ⱨuxay Abxalomning ⱪexiƣa kǝlgǝndǝ, u Abxalomƣa: Padixaⱨ yaxisun! Padixaⱨ yaxisun! — dedi.

17  Abxalom Ⱨuxayƣa: Bu sening dostungƣa kɵrsitidiƣan ⱨimmitingmu? Nemixⱪa dostung bilǝn barmiding? — dedi.

18  Ⱨuxay Abxalomƣa: Yaⱪ, undaⱪ ǝmǝs, bǝlki Pǝrwǝrdigar wǝ bu hǝlⱪ ⱨǝmdǝ Israillarning ⱨǝmmisi kimni tallisa, mǝn uningƣa tǝwǝ bolay wǝ uning yenida turimǝn. 19  Xuningdin baxⱪa kimning hizmitidǝ bolay? Uning oƣlining ⱪexida hizmǝt ⱪilmamdim? Sening atangning ⱪexida hizmǝt ⱪilƣandǝk, ǝmdi sening ⱪexingda hizmǝt ⱪilay, — dedi.

20  Andin Abxalom Aⱨitofǝlgǝ: Mǝsliⱨǝtlixip yol kɵrsitinglar; ⱪandaⱪ ⱪilsaⱪ bolar? — dedi.

21  Aⱨitofǝl Abxalomƣa: Atangning ordisiƣa ⱪariƣili ⱪoyƣan kenizǝkliri bilǝn billǝ yatⱪin; xuning bilǝn pütkül Israil sening ɵzüngni atangƣa nǝprǝtlik ⱪilƣanliⱪingni anglaydu; xundaⱪ ⱪilip sanga ǝgǝxkǝnlǝrning ⱪolliri küqlǝndürülidu, dedi.

22  Xuning bilǝn ular Abxalom üqün ordining ɵgzisidǝ bir qedir tikti; Abxalom ⱨǝmmǝ Israilning kɵzliri aldida ɵz atisining kenizǝkliri bilǝn billǝ boldi.

23  U künlǝrdǝ Aⱨitofǝlning bǝrgǝn mǝsliⱨǝti huddi kixi Hudadin sorap erixkǝn sɵz-kalamdǝk ⱨesablinatti. Uning Dawutⱪa wǝ Abxalomƣa bǝrgǝn ⱨǝmmǝ mǝsliⱨǝtimu ⱨǝm xundaⱪ ⱪarilatti.

17

Aⱨitofǝlning mǝsliⱨǝti bikar ⱪilinidu

1 Aⱨitofǝl Abxalomƣa: Manga on ikki ming adǝmni talliwelixⱪa ruhsǝt bǝrsǝng, mǝn bügün keqǝ ⱪozƣilip, Dawutni ⱪoƣlay; 2 Mǝn uning üstigǝ qüxkinimdǝ u ⱨerip, ⱪolliri ajiz bolidu; mǝn uni alaⱪzadǝ ⱪiliwetimǝn, xundaⱪla uning bilǝn bolƣan barliⱪ hǝlⱪ ⱪaqidu. Mǝn pǝⱪǝt padixaⱨnila urup ɵltürimǝn, 3 andin ⱨǝmmǝ hǝlⱪni sanga beⱪindurup ⱪayturimǝn. Sǝn izdigǝn adǝm yoⱪalsa, ⱨǝmmǝ hǝlⱪ sening ⱪexingƣa ⱪaytidu; xuning bilǝn ⱨǝmmǝ hǝlⱪ aman-esǝn ⱪalidu, dedi.□

4 Bu mǝsliⱨǝt Abxalomƣa wǝ Israilning barliⱪ aⱪsaⱪalliriƣa yaⱪti, 5 lekin Abxalom: Arkiliⱪ Ⱨuxaynimu qaⱪiringlar; uning sɵzinimu anglayli, — dedi.

6 Ⱨuxay Abxalomning ⱪexiƣa kǝlgǝndǝ, Abxalom uningƣa: Aⱨitofǝl mundaⱪ-mundaⱪ eytti; u degǝndǝk ⱪilaylimu? Bolmisa, sǝn bir mǝsliⱨǝt bǝrgin, — dedi.

7 Ⱨuxay Abxalomƣa: Aⱨitofǝlning bu waⱪitta bǝrgǝn mǝsliⱨǝti yahxi ǝmǝs, — dedi.

8 Ⱨuxay yǝnǝ mundaⱪ dedi: «Sǝn atang bilǝn adǝmlirini bilisǝnƣu — ular palwanlardur, ⱨazir daladiki baliliridin juda ⱪilinƣan qixi eyiⱪtǝk pǝyli yaman. Atang bolsa ⱨǝⱪiⱪiy jǝngqidur, ɵz adǝmliri bilǝn birgǝ ⱪonmaydu. 9 Mana u ⱨazir bir ƣarda ya baxⱪa bir yǝrdǝ mɵkünüwalƣan bolsa kerǝk. Mubada u awwal hǝlⱪimiz üstigǝ qüxsǝ xuni angliƣan ⱨǝrkim: Abxalomƣa ǝgǝxkǝnlǝr ⱪirƣinqiliⱪⱪa uqraptu, — dǝydu. □ 10  U waⱪitta ⱨǝtta xir yürǝk palwanlarning yürǝklirimu su bolup ketidu; qünki pütkül Israil atangning batur ikǝnlikini, xundaⱪla uningƣa ǝgǝxkǝnlǝrningmu palwan ikǝnlikini bilidu. 11  Xunga mǝsliⱨǝtim xuki, pütkül Israil Dandin tartip Bǝǝr-Xebaƣiqǝ sening ⱪexingƣa tez yiƣilsun (ular dengizdiki ⱪumlardǝk kɵptur!). Sǝn ɵzüng ularni baxlap jǝnggǝ qiⱪⱪin. 12  Biz uni ⱪǝyǝrdǝ tapsaⱪ, xǝbnǝm yǝrgǝ qüxkǝndǝk uning üstigǝ qüxǝyli. Xuning bilǝn uning ɵzi wǝ uning bilǝn bolƣan kixilǝrdin ⱨeq kimmu ⱪalmaydu. 13  Əgǝr u bir xǝⱨǝrgǝ kiriwalsimu, pütkül Israil xu yǝrgǝ arƣamqilarni elip kelip, xǝⱨǝrni ⱨǝtta uningdiki kiqik xeƣil-taxlarnimu ⱪaldurmay sɵrǝp ǝkilip, dǝrya jilƣisiƣa taxliwetimiz».

14  Abxalom bilǝn Israilning ⱨǝmmǝ adǝmliri: Arkiliⱪ Ⱨuxayning mǝsliⱨǝti Aⱨitofǝlning mǝsliⱨǝtidin yahxi ikǝn, deyixti. Qünki Pǝrwǝrdigar Abxalomning bexiƣa bala kǝlsun dǝp, Aⱨitofǝlning yahxi mǝsliⱨǝtining bikar ⱪilinixini bekitkǝnidi.

15  Ⱨuxay Zadok bilǝn Abiyatar kaⱨinlarƣa: Aⱨitofǝlning Abxalom bilǝn Israilning aⱪsaⱪalliriƣa bǝrgǝn mǝsliⱨǝti mundaⱪ-mundaⱪ, ǝmma mening mǝsliⱨǝtim bolsa mundaⱪ-mundaⱪ; 16  ⱨazir silǝr dǝrⱨal adǝm ǝwǝtip Dawutⱪa: Bu keqidǝ qɵlning keqikliridǝ ⱪonmay, bǝlki tez ɵtüp ketinglar, bolmisa padixaⱨ wǝ uning bilǝn bolƣan ⱨǝmmǝ hǝlⱪ ⱨalak boluxi mumkin, dǝp yǝtküzünglar — dedi.

17  U waⱪitta Yonatan bilǝn Ahimaaz Ən-Rogǝldǝ kütüp turatti; ular baxⱪilarning kɵrüp ⱪalmasliⱪi üqün xǝⱨǝrgǝ kirmidi; bir dedǝkning qiⱪip ularƣa hǝwǝr berixi bekitildi. Ular berip Dawut padixaⱨⱪa hǝwǝrni yǝtküzdi.

18  Lekin bir yax yigit ularni kɵrüp ⱪelip, Abxalomƣa dǝp ⱪoydi. Əmma bu ikkiylǝn ittik berip, Baⱨurimdiki bir adǝmning ɵyigǝ kirdi. Bu adǝmning ⱨoylisida ⱪuduⱪ bar idi; ular xuningƣa qüxüp yoxurundi. 19  Uning ayali ⱪuduⱪning aƣziƣa yapⱪuqini yepip üstigǝ soⱪulƣan buƣdayni tɵküp ⱪoydi; xuning bilǝn ⱨeq ix axkarilanmidi.

20  Abxalomning hizmǝtkarliri ɵygǝ kirip ayalning ⱪexiƣa kelip: Ahimaaz bilǝn Yonatan ⱪǝyǝrdǝ? — dǝp soridi. Ayal: Ular eriⱪtin ɵtüp kǝtti, dedi. Kǝlgǝnlǝr ularni izdǝp tapalmay, Yerusalemƣa ⱪaytip kǝtti.

21  Ular kǝtkǝndin keyin, bu ikkiylǝn ⱪuduⱪtin qiⱪip, berip Dawut padixaⱨⱪa hǝwǝr bǝrdi. Ular Dawutⱪa: Ⱪopup, sudin ɵtkin; qünki Aⱨitofǝl seni tutux üqün xundaⱪ mǝsliⱨǝt beriptu, — dedi.

22  Xuning bilǝn Dawut wǝ uning bilǝn bolƣan barliⱪ hǝlⱪ ⱪozƣilip Iordan dǝryasidin ɵtti; tang atⱪuqǝ Iordan dǝryasidin ɵtmigǝn ⱨeqkim ⱪalmidi.

23  Aⱨitofǝl ɵz mǝsliⱨǝtini ⱪobul ⱪilmiƣanliⱪini kɵrüp exikini toⱪup, ɵz xǝⱨiridiki ɵyigǝ berip, ɵyidikilǝrgǝ wǝsiyǝt tapxurƣandin keyin, esilip ɵliwaldi. U ɵz atisining ⱪǝbrisidǝ dǝpnǝ ⱪilindi.

24  Xu ariliⱪta Dawut Maⱨanaimƣa yetip kǝlgǝnidi, Abxalom wǝ uning bilǝn bolƣan Israilning ⱨǝmmǝ adǝmlirimu Iordan dǝryasidin ɵtüp bolƣanidi.

25  Abxalom Yoabning ornida Amasani ⱪoxunning üstigǝ sǝrdar ⱪilip ⱪoydi. Amasa bolsa Yitra isimlik bir Israilliⱪ kixining oƣli idi. U kixi Naⱨaxning ⱪizi Abigail bilǝn yeⱪinqiliⱪ ⱪilƣanidi. Naⱨax Yoabning anisi Zǝruiya bilǝn aqa-singil idi.

26  Israil bilǝn Abxalom Gileadning zeminida bargaⱨ tikti.

27  Dawut Maⱨanaimƣa yetip kǝlgǝndǝ, Ammoniylarning Rabbaⱨ xǝⱨiridin bolƣan Naⱨaxning oƣli Xobi bilǝn Lo-Dibarliⱪ Ammiǝlning oƣli Makir wǝ Rogelimdin bolƣan Gileadliⱪ Barzillay degǝnlǝr ■ 28  yotⱪan-kɵrpǝ, das, ⱪaqa-ⱪuqa, buƣday, arpa, un, ⱪomaq, purqaⱪ, ⱪizil max, ⱪuruƣan purqaⱪlar, 29  ⱨǝsǝl, ⱪaymaⱪ wǝ ⱪoylarni kǝltürüp, kala sütidǝ ⱪilinƣan ⱪurut-irimqik ⱪatarliⱪlarni Dawut bilǝn hǝlⱪⱪǝ yeyix üqün elip kǝldi, qünki ular: Xübⱨisizki, hǝlⱪ qɵldǝ ⱨerip-eqip, ussap kǝtkǝndu, dǝp oyliƣanidi.

18

Abxalomning ɵlüxi

1 Dawut ɵzi bilǝn bolƣan hǝlⱪni yiƣip editlidi wǝ ularning üstigǝ mingbexi bilǝn yüzbexi ⱪoydi. 2 Andin Dawut hǝlⱪni üq bɵlǝkkǝ bɵlüp jǝnggǝ qiⱪardi; birinqi bɵlǝkni Yoabning ⱪol astida, ikkinqi bɵlǝkni Zǝruiyaning oƣli, Yoabning inisi Abixayning ⱪol astida wǝ üqinqi bɵlǝkni Gatliⱪ Ittayning ⱪol astida ⱪoydi. Padixaⱨ hǝlⱪⱪǝ: Bǝrⱨǝⱪ, mǝnmu silǝr bilǝn jǝnggǝ qiⱪimǝn, dedi.

3 Lekin hǝlⱪ: Sili qiⱪmisila, ǝgǝr biz ⱪaqsaⱪ düxmǝn bizgǝ pǝrwa ⱪilmaydu; ⱨǝtta yerimimiz ɵlüp kǝtsǝkmu bizgǝ pǝrwa ⱪilmaydu. Qünki ɵzliri bizning on mingimizgǝ barawǝr bolila. Yahxisi sili xǝⱨǝrdǝ turup bizgǝ ⱨǝmdǝm boluxⱪa tǝyyar turƣayla, dedi.

4 Padixaⱨ ularƣa: Silǝrgǝ nemǝ layiⱪ kɵrünsǝ, xuni ⱪilimǝn, — dedi. Xuning bilǝn hǝlⱪ yüzdin, mingdin bolup xǝⱨǝrdin qiⱪiwatⱪanda, padixaⱨ dǝrwazining yenida turdi. 5 Padixaⱨ Yoab bilǝn Abxay wǝ Ittayƣa: Mǝn üqün Abxalomƣa yahxi muamilidǝ bolup ayanglar, dedi. Padixaⱨning ⱨǝmmǝ sǝrdarliriƣa Abxalom toƣrisida xundaⱪ tapiliƣinida, barliⱪ hǝlⱪ tapiliƣinini anglidi. 6 Andin hǝlⱪ Israil bilǝn soⱪuxⱪili mǝydanƣa qiⱪti; soⱪux Əfraimning ormanliⱪida boldi.

7 U yǝrdǝ Israil Dawutning adǝmliridin mǝƣlup boldi. U küni ular ⱪattiⱪ ⱪirƣin ⱪilindi — yigirmǝ mingi ɵldi. 8 Soⱪux xu zeminƣa yeyildi; ormanliⱪ yǝwǝtkǝnlǝr ⱪiliqta ɵlgǝnlǝrdin kɵp boldi.

9 Abxalom Dawutning ƣulamliri bilǝn tuyuⱪsiz uqrixip ⱪaldi; Abxalom ɵz ⱪeqiriƣa minip, qong dub dǝrihining ⱪoyuⱪ xahlirining tegidin ɵtkǝndǝ, uning bexi dǝrǝh xehiƣa kǝplixip ⱪelip, u esilip ⱪaldi; u mingǝn ⱪeqir bolsa aldiƣa ketip ⱪaldi. □ 10  Birsi buni kɵrüp Yoabⱪa hǝwǝr berip: Mana, mǝn Abxalomning bir dub dǝrihidǝ sanggilap turƣinini kɵrdüm, dedi.

11  Yoab hǝwǝr bǝrgǝn adǝmgǝ: Nemǝ! Sǝn uni kɵrüp turup, nemixⱪa uni urup ɵltürüp yǝrgǝ qüxürmiding? Xundaⱪ ⱪilƣan bolsang, sanga on kümüx tǝnggǝ wǝ bir kǝmǝr berǝttim, — dedi.

12  U adǝm Yoabⱪa: Ⱪolumƣa ming kümüx tǝnggǝ tǝgsimu, ⱪolumni padixaⱨning oƣliƣa uzatmayttim! Qünki padixaⱨning ⱨǝmmimiz aldida sanga, Abixayƣa wǝ Ittayƣa: Mening üqün ⱨǝr biringlar Abxalomni ayanglar, dǝp buyruƣinini angliduⱪ. 13  Əgǝr mǝn ɵz jenimni tǝwǝkkul ⱪilip, xundaⱪ ⱪilƣan bolsam (ⱨǝrⱪandaⱪ ix padixaⱨtin yoxurun ⱪalmaydu!) sǝn meni taxlap, düxmining ⱪatarida kɵrǝtting, — dedi.

14  Yoab: Sening bilǝn bundaⱪ deyixixkǝ qolam yoⱪ! — dedi-dǝ, ⱪoliƣa üq nǝyzini elip dǝrǝhtǝ sanggilaⱪliⱪ ⱨalda tirik turƣan Abxalomning yürikigǝ sanjidi. □ 15  Andin Yoabning yaraƣ kɵtürgüqisi bolƣan on ƣulam Abxalomning qɵrisigǝ yiƣilip, uni urup ɵltürdi.

16  Andin Yoab kanay qaldi; hǝlⱪ Israilni ⱪoƣlaxtin yandi; qünki Yoab ⱪoxunni qekinixkǝ qaⱪirdi. 17  Ular Abxalomni ormanliⱪtiki qong bir azgalƣa taxlap üstigǝ nurƣun taxlarni dɵwilǝp ⱪoydi. Israillar bolsa ⱪeqip ⱨǝrbiri ɵz makaniƣa kǝtti. □

18  Abxalom tirik waⱪtida padixaⱨ wadisida ɵzigǝ bir abidǝ turƣuzƣanidi. Qünki u: Mening namimni ⱪaldurdiƣanƣa oƣlum yoⱪ dǝp, u tax abidini ɵz nami bilǝn atiƣanidi. Xuning bilǝn bu tax bügüngǝ ⱪǝdǝr «Abxalomning yadikari» dǝp atilidu.□

Dawut Abxalomning ɵlümidin hǝwǝr tapidu

19  Zadokning oƣli Ahimaaz Yoabⱪa: Pǝrwǝrdigar seni düxmǝnliringdin ⱪutⱪuzup sǝn üqün intiⱪam aldi, dǝp padixaⱨⱪa hǝwǝr berixkǝ meni dǝrⱨal mangƣuzƣin, — dedi.

20  Lekin Yoab uningƣa: Sǝn bügün hǝwǝr bǝrmǝysǝn, bǝlki baxⱪa bir küni hǝwǝr berisǝn; padixaⱨning oƣli ɵlgini tüpǝylidin, bügün hǝwǝr bǝrmǝysǝn, dedi.

21  Xuning bilǝn Yoab Kuxiyƣa: Berip padixaⱨⱪa kɵrginingni dǝp bǝrgin, dedi. Kuxiyliⱪ Yoabⱪa tǝzim ⱪilip yügürüp kǝtti.□

22  Lekin Zadokning oƣli Ahimaaz Yoabⱪa yǝnǝ: Ⱪandaⱪla bolmisun bu Kuxiyning kǝynidin yügürüxkǝ manga ijazǝt bǝrgin, — dedi. Yoab: I oƣlum, sanga ⱨeqⱪandaⱪ sɵyünqi bǝrgüdǝk hǝwǝr bolmisa, nemixⱪa yügürüxni halaysǝn? — dedi.

23  U yǝnǝ: Ⱪandaⱪla bolmisun, meni yügürgüzgin, dedi. Yoab uningƣa: Mang, yügür, dewidi, Ahimaaz Iordan dǝryasidiki tüzlǝnglik bilǝn yügürüp Kuxiygǝ yetixip uningdin ɵtüp kǝtti.

24  Dawut iqki-taxⱪi dǝrwazining otturisida olturatti. Kɵzǝtqi dǝrwazining ɵgzisidin sepilning üstigǝ qiⱪip, bexini kɵtürüp ⱪariwidi, mana bir adǝmning yügürüp keliwatⱪinini kɵrdi. □

25  Kɵzǝtqi warⱪirap padixaⱨⱪa hǝwǝr bǝrdi. Padixaⱨ: Əgǝr u yalƣuz bolsa uningda qoⱪum hǝwǝr bar, dedi. Hǝwǝrqi bolsa yeⱪinlixip keliwatatti. 26  Andin kɵzǝtqi yǝnǝ bir adǝmning yügürüp kǝlginini kɵrdi. Kɵzǝtqi dǝrwaziwǝngǝ: Mana yǝnǝ bir adǝm yalƣuz yügürüp keliwatidu, — dedi. Padixaⱨ: Bumu hǝwǝrqi ikǝn, dedi.

27  Kɵzǝtqi: Awwalⱪisining yügürüxi manga Zadokning oƣli Ahimaazning yügürxidǝk kɵründi, — dedi. Padixaⱨ: U yahxi adǝm, hux hǝwǝr yǝtküzidu, — dedi.

28  Ahimaaz padixaⱨⱪa towlap: Salam! dǝp padixaⱨⱪa yüzini yǝrgǝ tǝgküzüp tǝzim ⱪilip: Ƣojam padixaⱨⱪa ziyan yǝtkürüxkǝ ⱪollirini kɵtürgǝn adǝmlǝrni mǝƣlubiyǝtkǝ muptila ⱪilƣan Pǝrwǝrdigar Hudaliri mubarǝktur! — dedi.□

29  Padixaⱨ: Abxalom salamǝtmu? — dǝp soridi. Ahimaaz jawab berip: Yoab padixaⱨning ⱪuli wǝ peⱪirlirini mangdurƣanda, peⱪir kixilǝrning qong ⱪalaymiⱪanqiliⱪini kɵrdum, lekin nemǝ ix bolƣanliⱪini bilmidim, — dedi.

30  Padixaⱨ: Boldi, buyaⱪta turup turƣin, dedi. U bir tǝrǝpkǝ berip turdi.

31  Wǝ mana, Kuxiy yetip kǝldi; Kuxiy: Ƣojam padixaⱨ hux hǝwǝrni angliƣayla. Pǝrwǝrdigar bügün asiyliⱪ ⱪilip ⱪozƣalƣan ⱨǝmmisidin silini ⱪutⱪuzup, ulardin intiⱪam aldi, dedi.

32  Padixaⱨ Kuxiyƣa: Yigit Abxalom salamǝtmu? dǝp soridi. Kuxiy: Ƣojam padixaⱨning düxmǝnliri wǝ silini ⱪǝstlǝxkǝ ⱪozƣalƣanlarning ⱨǝmmisi u yigitkǝ ohxax bolsun! — dedi.

33  Padixaⱨ tolimu azablinip, dǝrwazining tɵpisidiki balihaniƣa yiƣliƣan peti qiⱪti; u mangƣaq: I oƣlum Abxalom! I oƣlum, oƣlum Abxalom! Kaxki, mǝn sening ornungda ɵlsǝm bolmasmidi! I Abxalom, mening oƣlum, mening oƣlum! dedi.

19

1 Birsi Yoabⱪa: Padixaⱨ Abxalom üqün yiƣlap matǝm tutmaⱪta, dǝp hǝwǝr bǝrdi. 2 Xuning bilǝn xu kündiki nusrǝt hǝlⱪ üqün musibǝtkǝ aylandi; qünki hǝlⱪ xu künidǝ: Padixaⱨ ɵz oƣli üqün ⱪayƣu-ⱨǝsrǝt tartiwatidu, dǝp anglidi. 3 U küni hǝlⱪ soⱪuxtin ⱪeqip hijalǝttǝ ⱪalƣan adǝmlǝrdǝk, oƣriliⱪqǝ xǝⱨǝrgǝ kirdi. 4 Padixaⱨ yüzini yepip: I, oƣlum Abxalom, i Abxalom, mening oƣlum, mening oƣlum! — dǝp ⱪattiⱪ awaz bilǝn pǝryad kɵtürdi.

5 Lekin Yoab padixaⱨning ɵyigǝ kirip, uning ⱪexiƣa kelip: Ɵz jeningni, oƣulliring bilǝn ⱪizliringning jenini, ayalliringning jeni bilǝn kenizǝkliringning jenini ⱪutⱪuzƣan ⱨǝmmǝ hizmǝtkarlarning yüzini sǝn bügün hijalǝttǝ ⱪaldurdung! 6 Sǝn ɵzünggǝ nǝprǝtlinidiƣanlarni sɵyisǝn, seni sɵyidiƣanlarƣa nǝprǝtlinidiƣandǝk ⱪilisǝn! Qünki sǝn bügün sǝrdarliringni yaki hizmǝtkarliringni nǝziringdǝ ⱨeqnǝrsǝ ǝmǝs degǝndǝk ⱪilding! Qünki bügün Abxalom tirik ⱪelip, biz ⱨǝmmimiz ɵlgǝn bolsaⱪ, nǝziringdǝ yahxi bolattikǝn, dǝp bilip yǝttim. 7 Əmdi qiⱪip hizmǝtkarliringning kɵngligǝ tǝsǝlliy bǝrgin; qünki mǝn Pǝrwǝrdigar bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, ǝgǝr qiⱪmisang, bügün keqǝ ⱨeq adǝm sening bilǝn ⱪalmaydu. Bu bala yaxliⱪingdin tartip bügünki küngiqǝ üstünggǝ qüxkǝn ⱨǝrⱪandaⱪ baladin eƣir bolidu, — dedi.

8 Xuning bilǝn padixaⱨ qiⱪip dǝrwazida olturdi, ⱨǝmmǝ hǝlⱪⱪǝ: Mana, padixaⱨ dǝrwazida olturidu, degǝn hǝwǝr yǝtküzülgǝndǝ, ularning ⱨǝmmisi padixaⱨning ⱪexiƣa kǝldi. Əmma Israillar bolsa ⱨǝmmisi ⱪeqip, ɵz ɵyigǝ ⱪaytip kǝtti. □

9 Əmdi Israil ⱪǝbilisidiki ⱨǝmmǝ hǝlⱪ ƣulƣula ⱪilixip: Padixaⱨ bizni düxmǝnlirimizning ⱪolidin azad ⱪilƣan, bizni Filistiylǝrning ⱪolidin ⱪutⱪuzƣanidi. Əmma, u ⱨazir Abxalom tüpǝylidin zemindin ɵzini ⱪaquruwatidu. 10  Lekin biz üstimizgǝ padixaⱨ boluxⱪa mǝsiⱨ ⱪilƣan Abxalom bolsa jǝngdǝ ɵldi. Əmdi nemixⱪa padixaⱨni yandurup elip kelixkǝ gǝp ⱪilmaysilǝr? deyixti. □

11  Dawut padixaⱨ Zadok bilǝn Abiyatar kaⱨinlarƣa adǝm ǝwǝtip: Silǝr Yǝⱨudaning aⱪsaⱪalliriƣa: Padixaⱨ mundaⱪ dǝydu: — Ⱨǝmmǝ Israillarning padixaⱨni ordisiƣa ⱪayturup kelǝyli, deyixkǝn tǝliplirining ⱨǝmmisi padixaⱨning ⱪuliⱪiƣa yǝtkǝn yǝrdǝ, nemixⱪa silǝr bu ixta ulardin keyin ⱪalisilǝr? 12  Silǝr mening ⱪerindaxlirim, mening ǝt-ustihanlirim turup, nemixⱪa padixaⱨni elip kelixtǝ ⱨǝmmisidin keyin ⱪalisilǝr?! — dǝnglar. 13  Wǝ xundaⱪla yǝnǝ Amasaƣimu: Padixaⱨ mundaⱪ dǝydu: — Sǝn mening ǝt-ustihanlirim ǝmǝsmusǝn? Əgǝr seni Yoabning ornida mening ⱪeximda daim turidiƣan ⱪoxunning sǝrdari ⱪilmisam, Huda meni ursun ⱨǝm uningdin artuⱪ jazalisun — dǝnglar, — dedi.■

14  Buning bilǝn u Yǝⱨudadiki adǝmlǝrning kɵngüllirini bir adǝmning kɵnglidǝk ɵzigǝ mayil ⱪildi. Ular padixaⱨⱪa adǝm mangdurup: Sǝn ɵzüng bilǝn ⱨǝmmǝ hizmǝtkarliring birgǝ yenip kelinglar, dǝp hǝwǝr yǝtküzdi.

15  Xuning bilǝn padixaⱨ yenip Iordan dǝryasiƣiqǝ kǝldi. Yǝⱨudadiki adǝmlǝr padixaⱨni Iordan dǝryasidin ɵtküzimiz dǝp, padixaⱨning aldiƣa Gilgalƣa barƣanidi. 16  Baⱨurimdin qiⱪⱪan Binyaminliⱪ Geraning oƣli Ximǝy aldirap kelip, Yǝⱨudadiki adǝmlǝr bilǝn qüxüp, padixaⱨning aldiƣa qiⱪti.■

17  Ximǝygǝ Binyamin ⱪǝbilisidin ming adǝm ǝgǝxti; ular bilǝn Saulning jǝmǝtidǝ hizmǝtkar bolƣan Ziba, uning on bǝx oƣli wǝ yigirmǝ hizmǝtkarimu uningƣa ⱪoxulup kǝldi; bularning ⱨǝmmisi Iordan dǝryasidin ɵtüp padixaⱨning aldiƣa qiⱪti.

18  Bir kemǝ padixaⱨning ihtiyariƣa ⱪoyulup, ailǝ tawabiatlirini ɵtküzüx üqün uyan-buyan ɵtüp yürǝtti. Padixaⱨ Iordan dǝryasidin ɵtkǝndǝ, Geraning oƣli Ximǝy kelip uning aldida yiⱪilip turup □ 19  padixaⱨⱪa: Ƣojam ⱪulliriƣa ⱪǝbiⱨlik sanimiƣayla; ƣojam padixaⱨ Yerusalemdin qiⱪⱪan kündǝ ⱪullirining ⱪilƣan ⱪǝbiⱨlikini ǝslirigǝ kǝltürmigǝyla; u padixaⱨning kɵngligǝ kǝlmisun. 20  Qünki ⱪulliri ɵzining gunaⱨ ⱪilƣinimni obdan bilidu; xunga mana, mǝn Yüsüpning jǝmǝtidin ⱨǝmmidin awwal bügün ƣojam padixaⱨni ⱪarxi elixⱪa qiⱪtimmǝn, — dedi.

21  Zǝruiyaning oƣli Abixay buni anglap: Ximǝy Pǝrwǝrdigarning mǝsiⱨ ⱪilƣinini ⱪarƣiƣan tursa, ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinix lazim bolmamdu? — dedi.

22  Lekin Dawut: I Zǝruiyaning oƣulliri, silǝrning mening bilǝn nemǝ karinglar? Bügün silǝr manga ⱪarxi qiⱪmaⱪqimusilǝr? Bügünki kündǝ Israilda adǝmlǝr ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinixi kerǝkmu? Bügün Israilƣa padixaⱨ ikǝnlikimni bilmǝymǝnmu? — dedi.□

23  Andin padixaⱨ Ximǝygǝ: Sǝn ɵlmǝysǝn, — dedi. Padixaⱨ uningƣa ⱪǝsǝm ⱪildi.

24  Əmdi Saulning nǝwrisi Mǝfiboxǝt padixaⱨni ⱪarxi alƣili kǝldi. Padixaⱨ kǝtkǝn kündin tartip saⱪ-salamǝt ⱪaytip kǝlgǝn küngiqǝ, u ya putlirining tirniⱪini almiƣan ya saⱪilini yasimiƣan wǝ yaki kiyimlirini yumiƣanidi. 25  U padixaⱨni ⱪarxi alƣili Yerusalemdin kǝlgǝndǝ, padixaⱨ uningdin: I Mǝfiboxǝt, nemixⱪa mening bilǝn barmiding? — dǝp soridi.□

26  U: I, ƣojam padixaⱨ, ⱪulliri aⱪsaⱪ bolƣaqⱪa, exikimni toⱪup, minip padixaⱨ bilǝn billǝ baray, dedim. Əmma hizmǝtkarim meni aldap ⱪoyuptu; 27  u yǝnǝ ƣojam padixaⱨing aldida ⱪullirining ƣǝywitini ⱪildi. Lekin ƣojam padixaⱨ Hudaning bir pǝrixtisidǝktur; xuning üqün siligǝ nemǝ layiⱪ kɵrünsǝ, xuni ⱪilƣayla. ■ 28  Qünki atamning jǝmǝtining ⱨǝmmisi ƣojam padixaⱨning aldida ɵlgǝn adǝmlǝrdǝk idi; lekin sili ɵz ⱪullirini ɵzliri bilǝn ⱨǝmdastihan bolƣanlar arisida ⱪoydila; mening padixaⱨning aldida pǝryad ⱪilƣili nemǝ ⱨǝⱪⱪim bar? — dedi.□

29  Padixaⱨ uningƣa: Nemixⱪa ixliring toƣrisida sɵzliwerisǝn? Mening ⱨɵkümüm, sǝn bilǝn Ziba yǝrlǝrni bɵlüxiwelinglar, — dedi.

30  Mǝfiboxǝt padixaⱨⱪa: Ƣojam padixaⱨ aman-esǝn ɵz ɵyigǝ kǝlgǝndin keyin, Ziba ⱨǝmmisini alsimu razimǝn! — dedi.

31  Gileadliⱪ Barzillaymu Rogelimdin qüxüp padixaⱨni Iordan dǝryasidin ɵtküzüp ⱪoyuxⱪa kelip, padixaⱨ bilǝn billǝ Iordan dǝryasidin ɵtti. 32  Əmdi Barzillay heli yaxanƣan bir adǝm bolup, sǝksǝn yaxⱪa kirgǝnidi. Padixaⱨ Maⱨanaimda turƣan waⱪitta, uni ⱪamdiƣan dǝl muxu adǝm idi; qünki u heli katta bir kixi idi. ■ 33  Padixaⱨ Barzillayƣa: Mening bilǝn barƣin, mǝn sǝndin Yerusalemda ɵzümningkidǝ hǝwǝr alimǝn, dedi.

34  Lekin Barzillay padixaⱨⱪa: Mening birnǝqqǝ künlük ɵmrüm ⱪalƣandu, padixaⱨ bilǝn birgǝ Yerusalemƣa baramdim? □ 35  Ⱪulliri sǝksǝn yaxⱪa kirdim. Yahxi-yamanni yǝnǝ pǝrⱪ etǝlǝymǝnmu? Yǝp-iqkinimning tǝmini tetalamdim? Yigit nǝƣmiqilǝr bilǝn ⱪiz nǝƣmiqilǝrning awazini angliyalamdim? Nemixⱪa ⱪulliri ƣojam padixaƣa yǝnǝ yük bolimǝn? 36  Ⱪulliri pǝⱪǝt padixaⱨni Iordan dǝryasidin ɵtküzüp andin azraⱪ uzitip ⱪoyay degǝn; padixaⱨ buning üqün nemixⱪa manga xunqǝ xapaǝt kɵrsitidila? 37  Ⱪullirining ɵlgǝndǝ ɵz xǝⱨirimdǝ, atam bilǝn anamning ⱪǝbrisining yenida yetixim üqün ⱪaytip ketixigǝ ijazǝt bǝrgǝyla. Əmdi mana, bu yǝrdǝ ɵz ⱪulliri Kimⱨam bar ǝmǝsmu? U ƣojam padixaⱨ bilǝn ɵtüp barsun, uningƣa ɵzlirigǝ nemǝ layiⱪ kɵrünsǝ xuni ⱪilƣayla, — dedi.

38  Padixaⱨ: Kimⱨam mening bilǝn ɵtüp barsun; sanga nemǝ layiⱪ kɵrünsǝ uningƣa xuni ⱪilay, xundaⱪla sǝn mǝndin ⱨǝr nemǝ sorisang, sanga ⱪilimǝn, — dedi.

39  Andin hǝlⱪning ⱨǝmmisi Iordan dǝryasidin ɵtti, padixaⱨmu ɵtti. Andin padixaⱨ Barzillayni sɵyüp uningƣa bǝht tilidi; Barzillay ɵz yurtiƣa yenip kǝtti.

40  Padixaⱨ Gilgalƣa qiⱪti, Kimⱨam uning bilǝn bardi. Yǝⱨudadiki barliⱪ adǝmlǝr bilǝn Israilning hǝlⱪining yerimi padixaⱨni dǝryadin ɵtküzüp uzitip ⱪoyƣanidi. 41  Andin mana, Israilning barliⱪ adǝmliri padixaⱨning ⱪexiƣa kelip: Nemixⱪa ⱪerindaxlirimiz Yǝⱨudaning adǝmliri oƣriliⱪqǝ padixaⱨni wǝ padixaⱨning ailǝ-tawabiatlirini, xundaⱪla Dawutⱪa ǝgǝxkǝn ⱨǝmmǝ adǝmlǝrni Iordan dǝryasidin ɵtküzüxkǝ muyǝssǝr bolidu? — dedi.

42  Yǝⱨudaning ⱨǝmmǝ adǝmliri Israilning adǝmlirigǝ jawap berip: Qünki padixaⱨ bilǝn bizning tuƣⱪanqiliⱪimiz bar, nemixⱪa bu ix üqün bizdin hapa bolisilǝr? Biz padixaⱨningkidin bir nemini yiduⱪmu, yaki u bizgǝ bir in’am bǝrdimu? — dedi.

43  Israilning adǝmliri Yǝⱨudaning adǝmlirigǝ jawab berip: Ⱪǝbilǝ boyiqǝ alƣanda, padixaⱨning on ikki ülüxtin oni bizgǝ tǝwǝdur, silǝrgǝ nisbǝtǝn bizning Dawut bilǝn tehimu qongraⱪ buradǝrqilikimiz bar. Nemixⱪa bizni kɵzgǝ ilmaysilǝr? Padixaⱨimizni yandurup elip kelixkǝ awwal tǝxǝbbus ⱪilƣanlar biz ǝmǝsmiduⱪ? — dedi. Əmma Yǝⱨudaning adǝmlirining sɵzliri Israilning adǝmlirining sɵzliridin tehimu ⱪattiⱪ idi.□

20

Xebaning kɵtürgǝn isyani

1 Wǝ xundaⱪ boldiki, xu yǝrdǝ Binyamin ⱪǝbilisidin, Bikrining oƣli Xeba isimlik bir iplas bar idi. U kanay qelip: —

Bizning Dawutta ⱨeqⱪandaⱪ ortaⱪ nesiwimiz yoⱪ; Yǝssǝning oƣlidin ⱨeqⱪandaⱪ mirasimiz yoⱪ! I Israil, ⱨǝrbirliringlar ɵz ɵyünglǝrgǝ yenip ketinglar, — dedi.□

2  Xuning bilǝn Israilning ⱨǝmmǝ adǝmliri Dawuttin yenip Bikrining oƣli Xebaƣa ǝgǝxti. Lekin Yǝⱨudaning adǝmliri Iordan dǝryasidin tartip Yerusalemƣiqǝ ɵz padixaⱨiƣa qing baƣlinip, uningƣa ǝgǝxti. 3 Dawut Yerusalemƣa kelip ordisiƣa kirdi. Padixaⱨ ordiƣa ⱪaraxⱪa ⱪoyup kǝtkǝn axu on kenizǝkni bir ɵygǝ ⱪamap ⱪoydi. U ularni baⱪti, lekin ularƣa yeⱪinqiliⱪ ⱪilmidi. Xuning bilǝn ular u yǝrdǝ tul ayallardǝk ɵlgüqǝ ⱪamalƣan peti turdi.

4 Andin padixaⱨ Amasaƣa: Üq kün iqidǝ Yǝⱨudaning adǝmlirini qaⱪirip, yiƣip kǝlgin; ɵzüngmu bu yǝrdǝ ⱨazir bolƣin, dedi.

5 Xuning bilǝn Amasa Yǝⱨudaning adǝmlirini qaⱪirip yiƣⱪili bardi. Lekin uning undaⱪ ⱪilixi padixaⱨ bekitkǝn waⱪittin keyin ⱪaldi, 6 u waⱪitta Dawut Abixayƣa: Əmdi Bikrining oƣli Xeba bizgǝ qüxüridiƣan apǝt Abxalomning qüxürginidin tehimu yaman bolidu. Əmdi ƣojangning hizmǝtkarlirini elip ularni ⱪoƣlap barƣin. Bolmisa, u mustǝⱨkǝm xǝⱨǝrlǝrni igiliwelip, bizdin ɵzini ⱪaquruxi mumkin, — dedi.

7 Xuning bilǝn Yoabning adǝmliri wǝ Kǝrǝtiylǝr, Pǝlǝtiylǝr, xundaⱪla barliⱪ palwanlar uningƣa ǝgixip qiⱪti; ular Yerusalemdin qiⱪip, Bikrining oƣli Xebani ⱪoƣliƣili bardi. 8 Ular Gibeondiki  ⱪoram taxⱪa yeⱪin kǝlgǝndǝ Amasa ularning aldiƣa qiⱪti. Yoab üstibexiƣa jǝng libasini kiyip, beligǝ ƣilapliⱪ bir ⱪiliqini asⱪan kǝmǝr baƣliƣanidi. U aldiƣa mengiwidi, ⱪiliq ƣilaptin qüxüp kǝtti.

9 Yoab Amasadin: Tinqliⱪmu, inim? — dǝp soridi. Yoab Amasani sɵymǝkqi bolƣandǝk ong ⱪoli bilǝn uni saⱪilidin tutti. 10  Amasa Yoabning yǝnǝ bir ⱪolida ⱪiliq barliƣiƣa diⱪⱪǝt ⱪilmidi. Yoab uning ⱪorsiⱪiƣa xundaⱪ tiⱪtiki, üqǝyliri qiⱪip yǝrgǝ qüxti. Ikkinqi ⱪetim selixning ⱨajiti ⱪalmiƣanidi; qünki u ɵldi. Andin Yoab bilǝn inisi Abixay Bikrining oƣli Xebani ⱪoƣliƣili kǝtti.■

11  Yoabning ƣulamliridin biri Amasaning yenida turup: Kim Yoab tǝrǝptǝ turup Dawutni ⱪollisa, Yoabⱪa ǝgǝxsun, dǝytti.

12  Əmma Amasa ɵz ⱪenida yumilinip, yolning ottursida yatatti; uni kɵrgǝn hǝlⱪning ⱨǝrbiri tohtaytti. U kixi ⱨǝmmǝ hǝlⱪning tohtiƣinini kɵrüp, Amasaning jǝsitini yoldin etizliⱪⱪa tartip ⱪoydi ⱨǝm bir kiyimni uning üstigǝ taxlidi. 13  Jǝsǝt yoldin yɵtkǝlgǝndin keyin hǝlⱪning ⱨǝmmisi Bikrining oƣli Xebani ⱪoƣliƣili Yoabⱪa ǝgǝxti.

14  Xeba bolsa Bǝyt-Maakaⱨdiki Abǝlgiqǝ wǝ Beriyliklǝrning yurtining ⱨǝmmǝ yǝrlirini kezip Israilning ⱨǝmmǝ ⱪǝbililiridin ɵtti. Beriyliklǝrmu jǝm bolup uningƣa ǝgixip bardi. □ 15  Xuning bilǝn Yoab wǝ adǝmliri kelip, Bǝyt-Maakaⱨdiki Abǝldǝ uni muⱨasirigǝ aldi. Ular xǝⱨǝrning qɵrisidiki sepilning udulida bir istiⱨkam saldi; Yoabⱪa ǝgǝxkǝnlǝrning ⱨǝmmisi kelip, sepilni ɵrüxkǝ bazƣanlawatⱪanda, 16  Danixmǝn bir hotun xǝⱨǝrdin towlap: Ⱪulaⱪ selinglar! Ⱪulaⱪ selinglar! Yoabni bu yǝrgǝ qaⱪirip kelinglar, mening uning bilǝn sɵzlǝxmǝkqi bolƣinimni uningƣa eytinglar, — dedi.

17  U yeⱪin kǝlgǝndǝ hotun uningdin: Sili Yoabmu? — dǝp soridi. U: Xundaⱪ, mǝn xu, dedi. Hotun uningƣa: Dedǝklirining sɵzini angliƣayla, dedi. U: Anglawatimǝn, dedi.

18  Hotun: Konilarda Abǝldǝ mǝsliⱨǝt tapⱪin, andin mǝsililǝr ⱨǝl ⱪilinidu, degǝn gǝp bar; 19  Israilning tinq wǝ mɵmin bǝndiliridin birimǝn; sili ⱨazir Israildiki ana kǝbi qong bir xǝⱨǝrni harap ⱪiliwatidila; nemixⱪa Pǝrwǝrdigarning mirasini yoⱪatmaⱪqi bolila? — dedi.□

20  Yoab jawap berip: Undaⱪ ix mǝndin neri bolsun! Mǝndin neri bolsun! Mening ⱨeqnemini yutuwalƣum yaki yoⱪatⱪum yoⱪtur; 21  ix undaⱪ ǝmǝs, bǝlki Əfraimdiki edirliⱪtin Bikrining oƣli Xeba degǝn bir adǝm Dawut padixaⱨⱪa ⱪarxi ⱪolini kɵtürüptu. Pǝⱪǝt uni tapxursanglar, andin xǝⱨǝrdin ketimǝn, dedi. Hotun Yoabⱪa: Mana uning bexi sepildin siligǝ taxlinidu, — dedi.

22  Andin hotun ɵz danaliⱪi bilǝn ⱨǝmmǝ hǝlⱪⱪǝ mǝsliⱨǝt saldi; ular Bikrining oƣli Xebaning bexini kesip, Yoabⱪa taxlap bǝrdi. Yoab kanay qaldi, uning adǝmliri xuni anglap, xǝⱨǝrdin ketip, ⱨǝrbiri ɵz ɵyigǝ ⱪaytti. Yoab Yerusalemƣa padixaⱨning ⱪexiƣa bardi.□

23  Əmdi Yoab pütkül Israilning ⱪoxunining sǝrdari idi; Yǝⱨoyadaning oƣli Binaya bolsa Kǝrǝtiylǝr bilǝn Pǝlǝtiylǝrning üstigǝ sǝrdar boldi. 24  Adoniram baj-alwanƣa bax boldi, Aⱨiludning oƣli Yǝⱨoxafat bolsa diwan begi boldi; 25  Xewa katip, Zadok bilǝn Abiyatar kaⱨin idi; 26  Yairliⱪ Ira bolsa Dawutⱪa has kaⱨin boldi.□

21

Gibeonluⱪlar ⱪisas soraydu

1 Əmma Dawutning künliridǝ uda üq yil aqarqiliⱪ boldi. Dawut uning toƣruluⱪ Pǝrwǝrdigardin soridi. Pǝrwǝrdigar uningƣa: Aqarqiliⱪ Saul wǝ uning ⱪanhor jǝmǝtidikilǝr sǝwǝbidin, yǝni uning Gibeonluⱪlarni ⱪirƣin ⱪilƣinidin boldi, dedi. □

2 Padixaⱨ Gibeonluⱪlarni qaⱪirip, ular bilǝn sɵzlǝxti (Gibeonluⱪlar Israillardin ǝmǝs idi, bǝlki Amoriylarning bir ⱪaldisi idi. Israil ǝslidǝ ular bilǝn ǝⱨdǝ ⱪilip ⱪǝsǝm iqkǝnidi; lekin Saul Israil wǝ Yǝⱨudalarƣa bolƣan ⱪizƣinliⱪi bilǝn ularni ɵltürüxkǝ intilgǝnidi).□  ■

3 Dawut Gibeonluⱪlarƣa: Silǝrgǝ nemǝ ⱪilip berǝy? Mǝn ⱪandaⱪ ⱪilip bu gunaⱨni kafarǝt ⱪilip yapsam, andin silǝr Pǝrwǝrdigarning mirasiƣa bǝht-bǝrikǝt tiliyǝlǝysilǝr? — dedi.□

4 Gibeonluⱪlar uningƣa: Bizning Saul wǝ uning jǝmǝtidikilǝrdin altun-kümüx sorax ⱨǝⱪⱪimiz yoⱪ, wǝ bizning sǝwǝbimizdin Israildin bir adǝmnimu ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪildurux ⱨǝⱪⱪimiz yoⱪ, dedi. Dawut: Silǝr nemǝ desǝnglar, mǝn xundaⱪ ⱪilay, dedi.

5 Ular padixaⱨⱪa: Burun bizni yoⱪatmaⱪqi bolƣan, bizni Israilning barliⱪ pasilliri iqidǝ turƣudǝk yeri ⱪalmisun dǝp, bizni ⱨalak ⱪilixⱪa ⱪǝstligǝn ⱨeliⱪi kixining, 6 ⱨazir uning ǝrkǝk nǝslidin yǝttisi bizgǝ tapxurup berilsun, biz Pǝrwǝrdigarning talliƣini bolƣan Saulning Gibeaⱨ xǝⱨiridǝ, Pǝrwǝrdigarning aldida ularni ɵltürüp, esip ⱪoyayli, dedi. Padixaⱨ: — Mǝn silǝrgǝ qoⱪum tapxurup berimǝn, dedi.

7 Lekin Dawut bilǝn Saulning oƣli Yonatanning Pǝrwǝrdigar aldida iqixkǝn ⱪǝsimi wǝjidin padixaⱨ Saulning nǝwrisi, Yonatanning oƣli Mǝfiboxǝtni ayidi.■

8 Padixaⱨ Ayaⱨning ⱪizi Rizpaⱨning Saulƣa tuƣup bǝrgǝn ikki oƣli Armoni wǝ Mǝfiboxǝtni wǝ Saulning ⱪizi Miⱪal Mǝⱨolatliⱪ Barzillayning oƣli Adriǝl üqün beⱪiwalƣan bǝx oƣulni tutup, □ 9 Gibeonluⱪlarning ⱪoliƣa tapxurdi. Bular ularni dɵngdǝ Pǝrwǝrdigarning aldida esip ⱪoydi. Bu yǝttǝylǝn bir kündǝ ɵltürüldi; ular ɵltürülgǝndǝ arpa ormisi aldidiki künlǝr idi.

10  Andin Ayaⱨning ⱪizi Rizpaⱨ bɵz rǝhtni elip, ⱪoram üstigǝ yeyip saldi. U orma baxlanƣandin tartip asmandin yamƣur qüxkǝn waⱪitⱪiqǝ, u yǝrdǝ olturup kündüzi ⱪuxlarning jǝsǝtlǝrning üstigǝ ⱪonuxiƣa, keqisi yirtⱪuqlarning ularni dǝssǝp qǝylixigǝ yol ⱪoymidi.

11  Birsi Saulning keniziki, Ayaⱨning ⱪizi Rizpaⱨning ⱪilƣanlirini Dawutⱪa eytti.

12  Xuning bilǝn Dawut Yabǝx-Gileadtikilǝrning ⱪexiƣa berip, u yǝrdin Saulning wǝ uning oƣli Yonatanning sɵngǝklirini elip kǝldi (Filistiylǝr Gilboada Saulni ɵltürgǝn künidǝ ularning jǝsǝtlirini Bǝyt-Xandiki mǝydanda esip ⱪoyƣanidi; Yabǝx-Gileadtikilǝr ǝslidǝ bularni xu yǝrdin oƣriliⱪqǝ elip kǝtkǝnidi). ■ 13  Dawut Saul bilǝn uning oƣli Yonatanning sɵngǝklirini xu yǝrdin elip kǝldi; ular esip ɵltürülgǝn yǝttǝylǝnning sɵngǝklirinimu yiƣip ⱪoydi, 14  andin xularni Saul bilǝn oƣli Yonatanning sɵngǝkliri bilǝn Binyamin zeminidiki Zelada, atisi kixning ⱪǝbrisidǝ dǝpnǝ ⱪildi. Ular padixaⱨ ǝmr ⱪilƣandǝk ⱪildi. Andin Huda hǝlⱪning zemin toƣruluⱪ dualirini ijabǝt ⱪildi.□

Filistiylǝ bilǝn ⱪayta jǝng ⱪilix

1Tar. 20:4-8

15  Filistiylǝr bilǝn Israilning ottursida yǝnǝ jǝng boldi, Dawut ɵz adǝmliri bilǝn qüxüp, Filistiylǝr bilǝn soⱪuxti. Əmma Dawut tolimu qarqap kǝtti; 16  Rafaⱨning ǝwladliridin bolƣan Ixbi-Binob Dawutni ɵltürmǝkqi idi; uning mis nǝyzisining eƣirliⱪi üq yüz xǝkǝl idi; uningƣa yǝnǝ yengi sawut baƣlaⱪliⱪ idi. □ 17  Lekin Zǝruiyaning oƣli Abixay uningƣa yardǝmgǝ kelip Filistiyni ⱪiliqlap ɵltürdi. Xu küni Dawutning adǝmliri uningƣa ⱪǝsǝm ⱪilip: Sǝn yǝnǝ biz bilǝn jǝnggǝ qiⱪmiƣin! Bolmisa Israilning qiriƣi ɵqüp ⱪalidu, — dedi.■

18  Bu ixtin keyin xundaⱪ boldiki, Gobta Filistiylǝr bilǝn yǝnǝ jǝng boldi; u waⱪitta Ⱨuxatliⱪ Sibbikay Rafaⱨning ǝwladidin bolƣan Safni ɵltürdi. ■

19  Gobta yǝnǝ bir ⱪetim Filistiylǝr bilǝn jǝng boldi; u qaƣda Bǝyt-Lǝⱨǝmlik Yairning oƣli Əl-Ⱨanan Gatliⱪ Goliyatning inisini ɵltürdi. Uning nǝyzisining sepi bapkarning hadisidǝk idi.□

20  Yǝnǝ bir jǝng Gatta boldi; u yǝrdǝ egiz boyluⱪ bir adǝm bar idi, ⱪollirining altidin barmaⱪliri, putlirining altidin barmaⱪliri bolup jǝmiy yigirmǝ tɵt barmiⱪi bar idi. U ⱨǝm Rafaⱨning ǝwladi idi. 21  U Israillarning aldida turup ularni mazaⱪ ⱪildi; lekin Dawutning akisi Ximiyaning oƣli Yonatan uni ɵltürdi.

22  Bu tɵt kixi Gatliⱪ Rafaⱨning ǝwladi bolup, ⱨǝmmisi Dawutning ⱪolida yaki uning hizmǝtkarlirining ⱪolida ɵltürüldi.

22

Dawutning mǝdⱨiyǝ küyi

Zǝb. 18

1 Pǝrwǝrdigar uni barliⱪ düxmǝnliridin ⱨǝm Saul padixaⱨning ⱪolidin ⱪutⱪuzƣan küni, u Pǝrwǝrdigarƣa bu küyni eytti: —□

2 U mundaⱪ dedi: — Pǝrwǝrdigar mening hada teƣim, mening ⱪorƣinim, mening nijatkarimdur!

3 Huda mening ⱪoram teximdur, mǝn Uningƣa tayinimǝn —

U mening ⱪalⱪinim, mening ⱪutⱪuzƣuqi münggüzüm,

Mening egiz munarim wǝ baxpanaⱨim, mening ⱪutⱪuzƣuqimdur;

Sǝn meni zorawanlardin ⱪutⱪuzisǝn!□  ■

4 Mǝdⱨiyilǝrgǝ layiⱪ Pǝrwǝrdigarƣa mǝn nida ⱪilimǝn,

Xundaⱪ ⱪilip, mǝn düxmǝnlirimdin ⱪutⱪuzulimǝn;

5 Qünki ɵlümning asarǝtliri meni ⱪorxiwaldi,

Ihlassizlarning yamrap ketixi meni ⱪorⱪitiwǝtti;□

6 Tǝⱨtisaraning taniliri meni qirmiwaldi,

Ɵlüm sirtmaⱪliri aldimƣa kǝldi.

7 Ⱪiynalƣinimda mǝn Pǝrwǝrdigarƣa nida ⱪildim,

Hudayimƣa pǝryad kɵtürdüm;

U ibadǝthanisidin awazimni anglidi,

Mening pǝryadim Uning ⱪuliⱪiƣa kirdi.

8 Andin yǝr-zemin tǝwrǝp silkinip kǝtti,

Asmanlarning ulliri dǝⱨxǝtlik tǝwrǝndi, silkinip kǝtti;

Qünki U ƣǝzǝplǝndi.

9 Uning dimiƣidin is ɵrlǝp turatti,

Aƣzidin qiⱪⱪan ot ⱨǝmmisini yutuwǝtti;

Uningdin kɵmür qoƣliri qiⱪti;

10  U asmanlarni engixtürüp egip qüxti,

Puti astida tum ⱪarangƣuluⱪ idi.

11  U bir kerub üstidǝ pǝrwaz ⱪildi,

U xamalning ⱪanatlirida kɵründi.

12  U ⱪarangƣuluⱪni, xundaⱪla yiƣilƣan sularni,

Asmanlarning ⱪoyuⱪ bulutlirini,

Ɵz ǝtrapida qediri ⱪildi.

13  Uning aldida turƣan yoruⱪluⱪtin,

Otluⱪ qoƣlar qiⱪip ɵtti;

14  Pǝrwǝrdigar asmanda güldürlidi;

Ⱨǝmmidin aliy Bolƣuqi awazini yangratti;

15  Bǝrⱨǝⱪ, U oⱪlirini etip, düxmǝnlirimni tarⱪitiwǝtti;

Qaⱪmaⱪlarni qaⱪturup, ularni ⱪiyⱪas-sürǝngǝ saldi;□

16  Xuning bilǝn dengizning tǝkti kɵrünüp ⱪaldi,

Alǝmning ulliri axkarilandi,

Pǝrwǝrdigarning tǝnbiⱨi bilǝn,

Dimiƣining nǝpisining zǝrbisi bilǝn.

17  U yuⱪiridin ⱪolini uzitip, meni tutti;

Meni uluƣ sulardin tartip aldi.

18  U meni küqlük düxminimdin,

Manga ɵqmǝnlǝrdin ⱪutⱪuzdi;

Qünki ular mǝndin küqlük idi.

19  Külpǝtkǝ uqriƣan künümdǝ, ular manga ⱪarxi ⱨujumƣa ɵtti;

Biraⱪ Pǝrwǝrdigar mening tayanqim idi.

20  U meni kǝngri-azadǝ bir jayƣa elip qiⱪardi;

U meni ⱪutⱪuzdi, qünki U mǝndin hursǝn boldi.

21  Pǝrwǝrdigar ⱨǝⱪⱪaniyliⱪimƣa ⱪarap manga iltipat kɵrsǝtti;

Ⱪolumning ⱨalalliⱪini U manga ⱪayturdi;

22  Qünki Pǝrwǝrdigarning yollirini tutup kǝldim;

Rǝzillik ⱪilip Hudayimdin ayrilip kǝtmidim;

23  Qünki uning barliⱪ ⱨɵkümliri aldimdidur;

Mǝn Uning bǝlgilimiliridin qǝtnǝp kǝtmidim;

24  Mǝn Uning bilǝn ƣubarsiz yürdum,

Ɵzümni gunaⱨtin neri ⱪildim.

25  Wǝ Pǝrwǝrdigar ⱨǝⱪⱪaniyliⱪimƣa ⱪarap,

Kɵz aldida bolƣan ⱨalalliⱪim boyiqǝ ⱪilƣanlirimni ⱪayturdi.

26  Wapadar-meⱨribanlarƣa Ɵzüngni wapadar-meⱨriban kɵrsitisǝn;

Ƣubarsizlarƣa Ɵzüngni ƣubarsiz kɵrsitisǝn;

27  Sap dilliⱪlarƣa Ɵzüngni sap dilliⱪ kɵrsitisǝn;

Tǝtürlǝrgǝ Ɵzüngni tǝtür kɵrsitisǝn;

28  Qünki Sǝn ajiz mɵmin hǝlⱪni ⱪutⱪuzisǝn;

Biraⱪ kɵzliringni tǝkǝbbur üstigǝ tikip,

Ularni xǝrmǝndǝ ⱪilisǝn;

29  Qünki Sǝn Pǝrwǝrdigar mening qiraƣimdursǝn;

Pǝrwǝrdigar meni basⱪan ⱪarangƣuluⱪni nurlanduridu;■

30  Qünki Sǝn arⱪiliⱪ düxmǝn ⱪoxuni arisidin yügürüp ɵttüm;

Sǝn Hudayim arⱪiliⱪ mǝn sepildin atlap ɵttüm.□

31  Tǝngrim — Uning yoli mukǝmmǝldur;

Pǝrwǝrdigarning sɵzi sinap ispatlanƣandur;

U Ɵzigǝ tayanƣanlarning ⱨǝmmisigǝ ⱪalⱪandur.■

32  Qünki Pǝrwǝrdigardin baxⱪa yǝnǝ kim ilaⱨtur?

Bizning Hudayimizdin baxⱪa kim ⱪoram taxtur?■

33  Tǝngri mening mustǝⱨkǝm ⱪorƣinimdur;

U yolumni mukǝmmǝl, tüp-tüz ⱪilidu;

34  U mening putlirimni keyikningkidǝk ⱪilidu;

U meni yuⱪiri jaylirimƣa turƣuzidu;

35  Ⱪollirimni urux ⱪilixⱪa ɵgitidu,

Xunglaxⱪa bilǝklirim mis kamanni kerǝlǝydu;

36  Sǝn manga nijatingdiki ⱪalⱪanni bǝrding,

Sening mulayim kǝmtǝrliking meni uluƣ ⱪildi.

37  Sǝn ⱪǝdǝmlirim astidiki jayni kǝng ⱪilding,

Mening putlirim teyilip kǝtmidi.

38  Mǝn düxmǝnlirimni ⱪoƣlap yoⱪattim,

Ular ⱨalak bolmiƣuqǝ ⱨeq yanmidim.

39  Ⱪayta turalmiƣudǝk ⱪilip,

Ularni ⱨalak ⱪilip yanjidim,

Ular putlirim astida yiⱪildi.

40  Sǝn jǝng ⱪilixⱪa küq bilǝn belimni baƣliding;

Sǝn manga ⱨujum ⱪilƣanlarni putum astida egildürdüng;

41  Düxmǝnlirimni manga arⱪini ⱪilip ⱪaqⱪuzdung,

Xuning bilǝn mǝn manga ɵqmǝnlǝrni yoⱪattim.

42  Ular tǝlmürdi, biraⱪ ⱪutⱪuzidiƣan ⱨeqkim yoⱪ idi;

Ⱨǝtta Pǝrwǝrdigarƣa ⱪariwidi, Umu ularƣa jawab bǝrmidi.

43  Mǝn ularni soⱪup yǝrdiki topidǝk ⱪiliwǝttim;

Koqidiki patⱪaⱪtǝk mǝn ularni qǝyliwǝttim;

Ularning üstidin petiⱪdiwǝttim.

44  Sǝn meni hǝlⱪimning nizaliridin ⱪutⱪuzƣansǝn;

Sǝn meni ǝllǝrning bexi boluxⱪa saⱪliding;

Manga yat bolƣan bir hǝlⱪ hizmitimdǝ bolmaⱪta.

45  Yat ǝldikilǝr manga zǝiplixip tǝslim bolidu;

Anglixi bilǝnla ular manga itaǝt ⱪilidu;

46  Yat ǝldikilǝr qüxkünlixip ketidu;

Ular ɵz istiⱨkamliridin titrigǝn ⱨalda qiⱪip kelidu;

47  Pǝrwǝrdigar ⱨayattur!

Mening Ⱪoram Texim mubarǝklǝnsun;

Nijatim bolƣan ⱪoram tax Huda aliydur, dǝp mǝdⱨiyilǝnsun!

48  U, yǝni mǝn üqün toluⱪ ⱪisas alƣuqi Tǝngri,

Hǝlⱪlǝrni manga boysundurƣuqidur;

49  U meni düxmǝnlirim arisidin qiⱪarƣan;

Bǝrⱨǝⱪ, Sǝn meni manga ⱨujum ⱪilƣanlardin yuⱪiri kɵtürdüng;

Zorawan adǝmdin Sǝn meni ⱪutuldurdung.

50  Muxu sǝwǝblik mǝn ǝllǝr arisida sanga tǝxǝkkür eytimǝn, i Pǝrwǝrdigar;

Namingni uluƣlap küylǝrni eytimǝn;■

51  U bolsa Ɵzi tikligǝn padixaⱨⱪa zor ⱪutⱪuzuxlarni beƣixlaydu;

Ɵzi mǝsiⱨ ⱪilƣiniƣa,

Yǝni Dawutⱪa ⱨǝm uning nǝsligǝ mǝnggügǝ ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbǝtni kɵrsitidu.

23

Dawutning ahirⱪi sɵzliri

1  Tɵwǝndikilǝr Dawutning ahirⱪi sɵzliridur: — Yǝssǝning oƣli Dawutning bexariti,

Yuⱪiri mǝrtiwigǝ kɵtürülgǝn,

Yaⱪupning Hudasi tǝrǝpidin mǝsiⱨlǝngǝn,

Israilning sɵyümlük küyqisining bexarǝt sɵzliri mana: —

2 Pǝrwǝrdigarning Roⱨi mǝn arⱪiliⱪ sɵz ⱪildi,

Uning sɵzliri tilimdidur.

3 Israilning Hudasi sɵz ⱪildi,

Israilning Ⱪoram Texi manga xundaⱪ dedi: —

Kimki adǝmlǝrning arisida adalǝt bilǝn sǝltǝnǝt ⱪilsa,

Kimki Hudadin ⱪorⱪux bilǝn sǝltǝnǝt ⱪilsa,

4 U ⱪuyax qiⱪⱪandiki tang nuridǝk,

Bulutsiz sǝⱨǝrdǝk bolidu,

Yamƣurdin keyin asman süzük boluxi bilǝn,

Yumran maysilar tupraⱪtin qiⱪidu, mana u xundaⱪ bolidu.□

5 Bǝrⱨǝⱪ, mening ɵyüm Tǝngri aldida xundaⱪ ǝmǝsmu?

Qünki U mǝn bilǝn mǝnggülük ǝⱨdǝ tüzdi,

Bu ǝⱨdǝ ⱨǝmmǝ ixlarda mupǝssǝl ⱨǝm mustǝⱨkǝmdur;

Qünki mening barliⱪ nijatliⱪ ixlirimni,

Ⱨǝmmǝ intizarliⱪimni,

U bǝrⱪ urƣuzmamdu?□

6 Lekin iplaslarning ⱨǝmmisi tikǝnlǝrdǝk,

Ⱨeqkim ⱪolida tutalmiƣaqⱪa, qɵriwetilidu.□

7 Ularƣa ⱪol uzatⱪuqi ɵzini tɵmür ⱪoral wǝ nǝyzǝ sepi bilǝn ⱪorallandurmisa bolmaydu;

Ular ⱨaman turƣan yeridǝ otta kɵydürüwetilidu!

Dawutning palwanliri

1Tar. 11:10-47

8 Dawutning palwanlirining isimliri tɵwǝndikidǝk hatirilǝngǝndur: —

Tahkimonluⱪ Yoxǝb-Baxsǝbǝt sǝrdarlarning bexi idi. U bir ⱪetimliⱪ jǝngdǝ nǝyzǝ oynitip, sǝkkiz yüz adǝmni ɵltürgǝnidi.□

9 Keyinkisi Ahohiy Dodoning oƣli Əliazar idi; Filistiylǝr yiƣilip jǝng ⱪilmaⱪqi boldi; xu waⱪitta Dawut wǝ uningƣa ⱨǝmraⱨ bolup qiⱪⱪan üq palwan ularni jǝnggǝ qaⱪirdi; Əliazar xu üqtin biri idi. Lekin Israillar qekindi; □ 10  u ⱪozƣilip, taki beliki telip, ⱪoli ⱪiliqⱪa qaplixip ⱪalƣuqǝ Filistiylǝrni ⱪirdi. U küni Pǝrwǝrdigar Israillarni qong nusrǝtkǝ erixtürdi. Hǝlⱪ uning ⱪexiƣa ⱪaytⱪanda pǝⱪǝt olja yiƣix ixila ⱪalƣanidi.

11  Wǝ uningdin keyinkisi Ⱨararliⱪ Agiyning oƣli Xammaⱨ idi. Bir küni Filistiylǝr ⱪoxun bolup yiƣilƣanidi; yeⱪin ǝtrapta ⱪoyuⱪ ɵskǝn bir ⱪizil maxliⱪ bar idi. Kixilǝr Filistilǝrning aldidin ⱪaqⱪanidi, □ 12  Xammaⱨ bolsa ⱪizil maxliⱪ otturisida mǝzmut turup, uni ⱪoƣdap Filistiylǝrni ⱪirdi; xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar Israillarƣa ƣayǝt zor nusrǝt ata ⱪildi.

13  Orma waⱪtida ottuz yolbaxqi iqidin yǝnǝ üqi Adullamning ƣariƣa qüxüp, Dawutning yeniƣa kǝldi. Filistiylǝrning ⱪoxuni Rǝfayim wadisiƣa bargaⱨ ⱪurƣanidi; 14  u qaƣda Dawut ⱪorƣanda idi, Filistiylǝrning ⱪarawulgaⱨi bolsa Bǝyt-Lǝⱨǝmdǝ idi. 15  Dawut ussap: Aⱨ, birsi manga Bǝyt-Lǝⱨǝmning dǝrwazisining yenidiki ⱪuduⱪtin su ǝkilip bǝrgǝn bolsa yahxi bolatti! — dewidi, 16  bu üq palwan Filistiylǝrning lǝxkǝrgaⱨidin bɵsüp ɵtüp, Bǝyt-Lǝⱨǝmning dǝrwazisining yenidiki ⱪuduⱪtin su tartti wǝ Dawutⱪa elip kǝldi; lekin u uningdin iqkili unimidi, bǝlki suni Pǝrwǝrdigarƣa atap tɵküp: 17 — I Pǝrwǝrdigar, bundaⱪ ix mǝndin neri bolsun! Bu üq adǝmning ɵz ⱨayatiƣa tǝwǝkkul ⱪilip berip ǝkǝlgǝn bu su ularning ⱪeniƣa ohxax ǝmǝsmu! — dedi. Xuning üqün u iqixkǝ unimidi. Bu üq palwan ⱪilƣan ixlar dǝl xular idi. 18  Zǝruiyaning oƣli Yoabning inisi Abixay bu üqining bexi idi. U üq yüz adǝm bilǝn ⱪarxilixip nǝyzisini piⱪiritip ularni ɵltürgǝn. Xuning bilǝn u bu «üq palwan» iqidǝ nami qiⱪⱪanidi. 19  U bu üqǝylǝnning iqidǝ ǝng ⱨɵrmǝtliki idi, xunga ularning bexi idi; lekin u awwalⱪi üqǝylǝngǝ yǝtmǝytti.

20  Yǝⱨoyadaning oƣli Binaya Kabzǝǝldin bolup, bir batur palwan idi; u kɵp ⱪaltis ixlarni ⱪilƣan. U Moabiy Ariǝlning ikki oƣlini ɵltürgǝn. Yǝnǝ ⱪar yaƣⱪan bir küni azgalƣa qüxüp, bir xirni ɵltürgǝnidi. □ 21  U ⱨǝm küqtünggür bir misirliⱪni ɵltürgǝnidi. Misirliⱪning ⱪolida bir nǝyzǝ bar idi, lekin Binayaning ⱪolida bir ⱨasila bar idi. U misirliⱪning ⱪolidin nǝyzisini tartiwelip, ɵz nǝyzisi bilǝn uni ɵltürdi. 22  Bu ixlarni Yǝⱨoyadaning oƣli Binaya ⱪilƣan bolup, u üq palwan arisida nam qiⱪarƣanidi. 23  U ottuz yolbaxqi iqidǝ ⱨɵrmǝtlik idi. Lekin u awwalⱪi üq palwanƣa yǝtmǝytti. Dawut uni ɵzining pasiban begi ⱪildi.

24  Ottuz yolbaxqi iqidǝ Yoabning inisi Asaⱨǝl, Bǝyt-Lǝⱨǝmlik Dodoning oƣli Əl-Ⱨanan bar idi. 25  Buningdin baxⱪa: Ⱨarodluⱪ Xammaⱨ, Ⱨarodluⱪ Elika, 26  Patliliⱪ Ⱨǝlǝz, Tǝkoaliⱪ Ikkǝxning oƣli Ira, 27  Anatotluⱪ Abiezǝr, Ⱨuxatliⱪ Mibonnay, 28  Ahoⱨluⱪ Zalmon, Nitofatliⱪ Maⱨaray, 29  Nitofatliⱪ Baanaⱨning oƣli Hǝlǝb, Binyaminlardin Gibeaⱨliⱪ Ribayning oƣli Ittay, □ 30  Piratonluⱪ Binaya, Gaax wadiliridin Ⱨidday, 31  Arbatliⱪ Abi-Albon, Barⱨumluⱪ Azmawǝt, 32-33  Xaalbonluⱪ Əliyaⱨba, Yaxǝnning oƣulliri, Ⱨararliⱪ Xammaⱨning oƣli Yonatan, Ⱨararliⱪ Xararning oƣli Aⱨiyam, □ 34  Maakatiy Ahasbayning oƣli Əlifǝlǝt, Gilonluⱪ Aⱨitofǝlning oƣli Eliyam, 35  Karmǝllik Ⱨǝzray, Arbiliⱪ Paaray, 36  Zobaⱨdin bolƣan Natanning oƣli Igal, Gadliⱪ Banni, 37  Ammoniy Zǝlǝk, Bǝǝrotluⱪ Naⱨaray (u Zǝruiyaning oƣli Yoabning yaraƣ kɵtürgüqisi idi), 38  Yitriliⱪ Ira, Yitriliⱪ Garǝb 39  wǝ Ⱨittiy Uriya ⱪatarliⱪlar bolup, ularning ⱨǝmmisi ottuz yǝttǝ kixi idi. □

24

Dawutning Israillarni royhǝtkǝ elix gunaⱨi

1Tar. 21

1 Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi Israilƣa yǝnǝ ⱪozƣaldi. Xuning bilǝn U ularni jazalax üqün Dawutni ⱪozƣiwidi, u adǝm qiⱪirip, ularƣa: — Israillar bilǝn Yǝⱨudaliⱪlarning sanini al, dedi.□

2 Padixaⱨ ɵz yenida turƣan ⱪoxun sǝrdari Yoabⱪa: Barƣin, Dandin tartip Bǝǝr-Xebaƣiqǝ Israilning ⱨǝmmǝ ⱪǝbililirining yurtlirini kezip, hǝlⱪni sanap qiⱪⱪin, mǝn hǝlⱪning sanini bilǝy, dedi.

3 Yoab padixaⱨⱪa: Bu hǝlⱪ ⱨazir mǝyli ⱪanqilik bolsun, Pǝrwǝrdigar Hudaying ularning sanini yüz ⱨǝssǝ axurƣay. Buni ƣojam padixaⱨ ɵz kɵzi bilǝn kɵrgǝy! Lekin ƣojam padixaⱨ nemixⱪa bu ixtin hux bolidikin? — dedi. □

4 Əmma Yoab bilǝn ⱪoxunning baxⱪa sǝrdarliri unimisimu, padixaⱨning yarliⱪi ulardin küqlük idi; xuning bilǝn Yoab bilǝn ⱪoxunning baxⱪa sǝrdarliri Israilning hǝlⱪini saniƣili padixaⱨning ⱪexidin qiⱪti. 5 Ular Iordan dǝryasidin ɵtüp Yaazǝrgǝ yeⱪin Gad wadisida Aroǝrdǝ, yǝni xǝⱨǝrning jǝnub tǝripidǝ bargaⱨ tikti. 6 Andin ular Gileadⱪa wǝ Tahtim-Ⱨodxining yurtiƣa kǝldi. Andin Dan-Yaanƣa kelip aylinip Zidonƣa bardi. 7 Andin ular Tur degǝn ⱪorƣanliⱪ xǝⱨǝrgǝ, xundaⱪla Ⱨiwiylar bilǝn Ⱪanaaniylarning ⱨǝmmǝ xǝⱨǝrlirigǝ kǝldi; andin ular Yǝⱨuda yurtining jǝnub tǝripigǝ, xu yǝrdiki Bǝǝr-Xebaƣiqǝ bardi. 8 Xundaⱪ ⱪilip ular pütkül zeminni kezip, toⱪⱪuz ay yigirmǝ kün ɵtkǝndin keyin, Yerusalemƣa yenip kǝldi.

9 Yoab padixaⱨⱪa hǝlⱪning sanini mǝlum ⱪilip: Israilda ⱪiliq kɵtürǝlǝydiƣan baturdin sǝkkiz yüz mingi, Yǝⱨudada bǝx yüz mingi bar ikǝn, dedi.

10  Dawut hǝlⱪning sanini alƣandin keyin, wijdani azablandi wǝ Pǝrwǝrdigarƣa: Bu ⱪilƣinim eƣir gunaⱨ boluptu. I Pǝrwǝrdigar, ⱪulungning ⱪǝbiⱨlikini kɵtürüwǝtkǝysǝn; qünki mǝn tolimu ǝhmǝⱪanilik ⱪiptimǝn, dedi.□

11  Dawut ǝtigǝndǝ turƣanda Pǝrwǝrdigarning sɵzi Dawutning aldin kɵrgüqisi bolƣan Gad pǝyƣǝmbǝrgǝ kelip:

12 — «Berip Dawutⱪa eytⱪin, Pǝrwǝrdigar: —

Mǝn üq bala-ⱪazani aldingƣa ⱪoyimǝn, ularning birini talliwalƣin, mǝn xuni üstünggǝ qüxürimǝn, dǝydu — degin» — deyildi.

13  Xuning bilǝn Gad Dawutning ⱪexiƣa kelip buni uningƣa dedi. U uningƣa: «Yǝttǝ yilƣiqǝ zeminingda aqarqiliⱪ sanga bolsunmu? Yaki düxmǝnliring üq ayƣiqǝ seni ⱪoƣlap, sǝn ulardin ⱪaqamsǝn? Wǝ yaki üq küngiqǝ zeminingda waba tarⱪalsunmu? Əmdi sǝn obdan oylap, bir nemǝ degin, mǝn meni Əwǝtküqigǝ nemǝ dǝp jawap berǝy?» — dedi.

14  Dawut Gadⱪa: Mǝn tolimu tǝngliktǝ ⱪaldim! Sǝndin ɵtünǝyki, biz Pǝrwǝrdigarning ⱪoliƣa qüxǝyli; qünki Uning rǝⱨimdilliⱪi zordur; insanning ⱪoliƣa pǝⱪǝt qüxüp ⱪalmiƣaymǝn! — dedi.

15  Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar ǝtigǝndin tartip bekitilgǝn waⱪitⱪiqǝ waba qüxürdi. Dandin tartip Bǝǝr-Xebaƣiqǝ yǝtmix ming adǝm ɵldi. 16  Əmdi pǝrixtǝ ⱪolini Yerusalemƣa uzutup xǝⱨǝrni ⱨalak ⱪilay degǝndǝ, Pǝrwǝrdigar eƣir ⱨɵkümidin puxayman ⱪilip, hǝlⱪni ⱨalak ⱪiliwatⱪan Pǝrixtigǝ: Əmdi boldi ⱪilƣin; ⱪolungni yiƣⱪin, — dedi. U waⱪitta Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi Yǝbusiy Arawnaⱨning haminining yenida idi.□

17  Dawut hǝlⱪni yoⱪitiwatⱪan pǝrixtini kɵrgǝndǝ Pǝrwǝrdigarƣa: Mana, gunaⱨ ⱪilƣan mǝn, ⱪǝbiⱨlik ⱪilƣuqi mǝndurmǝn. Lekin bu ⱪoylar bolsa nemǝ ⱪildi? Sening ⱪolung mening üstümgǝ wǝ atamning jǝmǝtining üstigǝ qüxsun! — dedi. □

Dawut hamanni setiwelip ⱪurbangaⱨ ⱪuridu

18  Xu küni Gad Dawutning ⱪexiƣa kelip uningƣa: Berip Yǝbusiy Arawnaⱨning haminiƣa Pǝrwǝrdigarƣa atap bir ⱪurbangaⱨ yasiƣin, dedi.

19  Dawut Gadning sɵzi boyiqǝ Pǝrwǝrdigar buyruƣandǝk ⱪildi.

20  Arawnaⱨ ⱪarap padixaⱨ bilǝn hizmǝtkarlarning ɵz tǝripigǝ keliwatⱪinini kɵrüp, aldiƣa qiⱪip padixaⱨning aldida yüzini yǝrgǝ tǝkküzüp, tǝzim ⱪildi. 21  Arawnaⱨ: Ƣojam padixaⱨ nemǝ ix bilǝn ⱪullirining aldiƣa kǝldilikin? — dǝp soridi. Dawut: Hǝlⱪning arisida wabani tohtitix üqün, bu hamanni sǝndin setiwelip, bu yǝrdǝ Pǝrwǝrdigarƣa bir ⱪurbangaⱨ yasiƣili kǝldim, — dedi.

22  Arawnaⱨ Dawutⱪa: Ƣojam padixaⱨ ɵzliri nemini halisila xuni elip ⱪurbanliⱪ ⱪilsila. Mana bu yǝrdǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ üqün kalilar bar, otun ⱪilixⱪa haman tepidiƣan tirnilar bilǝn kalilarning boyunturuⱪliri bar. 23 I padixaⱨ, buning ⱨǝmmisini mǝnki Arawnaⱨ padixaⱨⱪa tǝⱪdim ⱪilay, dedi. U yǝnǝ padixaⱨⱪa: Pǝrwǝrdigar Hudaliri silini ⱪobul ⱪilip xǝpⱪǝt kɵrsǝtkǝy, dedi.

24 Padixaⱨ Arawnaⱨƣa: Yaⱪ, ⱪandaⱪla bolmisun bularni sǝndin ɵz nǝrhidǝ setiwalmisam bolmaydu. Mǝn bǝdǝl tɵlimǝy Pǝrwǝrdigar Hudayimƣa kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlarni ⱨǝrgiz sunmaymǝn, — dedi. Andin Dawut haman bilǝn kalilarni ǝllik xǝkǝl kümüxkǝ setiwaldi.□

25 Andin Dawut u yǝrdǝ Pǝrwǝrdigarƣa bir ⱪurbangaⱨ yasap, kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar bilǝn inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪliri ⱪildi. Pǝrwǝrdigar zemin üqün ⱪilƣan dualarni ⱪobul ⱪilip, waba Israilning arisida tohtidi.

■ 1:1 1Sam. 30:17

□ 1:9 «mǝn bǝk azaplinip ketiwatimǝn» — yaki «mening bexim ayliniwatidu».

□ 1:10 «Xunga mǝn uning üstidǝ turup, uni ɵltürdüm, ... andin ... tajni wǝ ... bilǝzükni elip ... ƣojamƣa elip kǝldim» — «1Sam.» 30-babtiki tǝpsilatlarƣa ⱪariƣanda, bu yigitning degǝnlirining ⱨǝmmisi yalƣan, Dawuttin mǝlum in’am yaki mǝrtiwigǝ erixix mǝⱪsitidǝ eytⱪan bolsa kerǝk; lekin yalƣanqiliⱪi ɵzining ⱨayatiƣa zamin bolidu.

■ 1:11 2Sam. 3:31; 13:31

□ 1:14 «Pǝrwǝrdigarning mǝsiⱨ ⱪilƣini» — Huda bekitkǝn padisaⱨ, demǝkqi. «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng.

□ 1:18 «Dǝrwǝⱪǝ u «Yaxar» degǝn kitabta pütülgǝnidi» — muxu yǝrdǝ «u» «Oⱪya» dǝp atalƣan nǝzmining ɵzini yaki Dawutning bu nǝzmini ɵgǝtkǝnlikini kɵrsitidu. «Oⱪya» degǝn nǝzmǝ bolsa bǝlkim tɵwǝndiki 19-27-ayǝttiki mǝrsiyǝni kɵrsitixi mumkin. ««Yaxar» degǝn kitab» — ⱨazir yoⱪilip kǝtkǝn ⱪǝdimki bir kitab («Yǝ.» 10:12-13ni kɵrüng).

■ 1:18 Yǝ. 10:13

□ 1:19 «sening güzǝl ǝzizing» — ibraniy tilida «sening güziling». Bu Israilning pǝzilǝtlik ⱪǝⱨrimanliri bolƣan Saul wǝ Yonatanni kɵrsitidu.

■ 1:20 Mik. 1:10

□ 1:21 «I Gilboa taƣliri, üstünglarƣa nǝ xǝbnǝm bolmisun, nǝ yamƣur qüxmisun,... ⱨosul beridiƣan etizlar yǝnǝ kɵrünmisun!» — Saul wǝ Yonatan Gilboa taƣliri üstidǝ yiⱪilip ɵlgǝnidi. «palwanlarning ⱪalⱪini bulƣandi» — yaki «palwanlarning ⱪalⱪini ⱨaⱪarǝt ⱪilindi» yaki «palwanlarning ⱪalⱪini lǝnǝtlik nǝrsidǝk taxlandi». «Saulning ⱪalⱪini yaƣ bilǝn sürülmǝydiƣan» — kona zamanlarda jǝngqilǝr ⱪalⱪanning terisi (ⱪalⱪanning bir ⱪismiƣa terǝ ixlitǝtti) ⱪurup yerilip kǝtmisun dǝp, ⱪalⱪanlarƣa may sürǝtti. Muxu yǝrdǝ «sürüx» ibraniy tilida «mǝsiⱨ ⱪilix» bilǝn ipadilinidu.

□ 1:24 «U silǝrni bezǝp ⱪizƣuq kiyimlǝrni kiydürüp...» — ⱪizil yaki ⱪizƣuq rǝht intayin ⱪimmǝtlik idi.

□ 1:26 «Manga bolƣan muⱨǝbbiting ⱪaltis idi» — «ⱪaltis» yaki «karamǝt» degǝn bu sɵz ibraniy tilida adǝttǝ Hudaƣa has bolƣan hususiyǝtlǝrni kɵrsitidu.

□ 2:9 «Gǝxuriylarƣa» — yaki «Axurlar (Asuriyǝliklǝr)». «...pütkül Israilƣa padixaⱨ ⱪildi» — muxu yǝrdǝ «pütkül Israil» asasǝn Israilning ximaliy wǝ xǝrⱪiy tǝrǝpliri, yǝni on bir ⱪǝbilini kɵrsitidu. Dawut bolsa Yǝⱨuda ⱪǝbilisigǝ padixaⱨ boldi.

■ 2:11 2Sam. 5:5; 1Pad. 2:11

□ 2:12 «Ixboxǝtning adǝmliri» — ibraniy tilida «Ixboxǝtning hizmǝtkarliri» — muxu yǝrdǝ xübⱨisizki, ǝskǝrlirini kɵrsitidu.

□ 2:14 «Yigitlǝr ⱪopup aldimizda elixip oynisun» — ǝmǝliyǝttǝ bolsa bu «oyun» ǝmǝs, bǝlki musabiⱪǝ harakteridiki soⱪuxux. Ikki tǝrǝptin bǝlgilǝngǝn adǝmlǝr otturiƣa qiⱪidu, bir tǝrǝp ⱪarxi tǝrǝpning adimini pütünlǝy yatⱪuzuwǝtsǝ, xu tǝrǝp ƣǝlibǝ ⱪilƣan bolup «oyun» ahirlixidu. Lekin bu ⱪetim bir tǝrǝp eniⱪ ƣǝlibǝ ⱪilmiƣan bolƣaqⱪa, «oyun» ahir berip ikki ⱪoxunning qong soⱪuxiƣa aylandi.

□ 2:16 «Ⱪiliq bislirining etizi» — yaki «qaⱪmaⱪ taxliri etizi». Ibraniy tilida: «Ⱨǝlⱪut-Ⱨazzurim».

□ 2:22 «mǝn seni nemǝ dǝp urup yiⱪitⱪudǝkmǝn» — muxu yǝrdǝ «urup yiⱪitix» ɵltürüxni bildüridu.

□ 2:23 «Asaⱨǝl ... ɵlgǝn yǝrgǝ ⱨazir kelidiƣan ⱨǝrbir kixilǝr u yǝrdǝ tohtap ⱪalidu» — demǝk, Asaⱨǝlning ⱨɵrimiti üqün tohtaydu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Asaⱨǝl yiⱪilip ɵlgǝn yǝrgǝ kǝlgǝn ⱨǝrbir kixilǝr u yǝrdǝ tohtap ⱪaldi».

■ 3:2 1Tar. 3:1-9

■ 3:7 2Sam. 21:8, 10, 11

□ 3:8 «Saulning ... uruⱪ-tuƣⱪanliriƣa...» — ibraniy tilida «Saulning... ⱪerindaxliriƣa».

□ 3:9 «Huda mǝnki Abnǝrni ⱪattiⱪ ursun wǝ uningdin artuⱪ ursun!» — ibraniy tilida «Huda Abnǝrning bexiƣa mundaⱪ ix qüxürsun yaki tehimu eƣir ix qüxürsun».

□ 3:10 «Dandin Bǝǝr-Xebaƣiqǝ» — «Dan» Israilning ǝng ximaliy yurti, «Bǝǝr-Xeba» Yǝⱨudaning ǝng jǝnubidiki jay idi.

□ 3:12 «Abnǝr bolsa ɵzi üqün ǝlqilǝrni Dawutning ⱪexiƣa mangdurup uningƣa....» — muxu yǝrdǝ «ɵzi üqün» degǝnning ibraniy tilida üq hil qüxǝnqisi bar: — (1) «Abnǝrning ɵzi üqün» ( Ixboxǝt bilmigǝn ⱨalda); (2) «uning üqün» (yǝni Ixboxǝt üqün); (3) «nǝⱪ mǝydanda». Biz birinqi tǝrjimigǝ mayilmiz.

□ 3:14 «Mǝn bir yüz Filistiyning hǝtniliki bǝdili bilǝn alƣan ayalim Miⱪalni manga ⱪayturup bǝrgin» — muxu ix toƣruluⱪ «1Sam.» 18:20-27ni kɵrüng.

■ 3:14 1Sam. 18:25, 27

□ 3:15 «Laixning oƣli Paltiyǝl» — «1Sam.» 25:44dǝ «Laixning oƣli Falti» yaki «Laixning oƣli Palti» dǝp atilidu.

■ 3:15 1Sam. 25:44

□ 3:21 «Mǝn ⱪozƣilip pütkül Israilni ƣojam padixaⱨning aldiƣa jǝm ⱪilay...» — yaki «Mǝn ⱨazir qiⱪip pütkül Israilni ƣojam padixaⱨning aldiƣa jǝm ⱪilay...» yaki «Mǝn ornumdin turup ƣojam padixaⱨning aldiƣa jǝm ⱪilay...».

■ 3:27 2Sam. 2:23; 1Pad. 2:5

□ 3:29 «ⱨasiƣa tayanƣuqi» — yaki «qaⱪ egirgüqi».

□ 3:35 «Huda meni ursun yaki uningdin artuⱪ jazalisun» — ibraniy tilida «Huda mening bexiƣa bundaⱪ yaki undaⱪ ⱪilsun yaki uningdin tehimu artuⱪ ⱪilsun!».

□ 3:38 «Padixaⱨ ɵz hizmǝtkarliriƣa: Bilǝmsilǝr?...» — ibraniy tilida «Padixaⱨ ɵz hizmǝtkarliriƣa: Bilmǝmsilǝr...?».

■ 4:2 Yǝ. 9:17; 18:25

■ 4:4 2Sam. 9:3-13

■ 4:10 2Sam. 1:15

□ 4:12 « Rǝkab bilǝn Baanaⱨning ⱪol-putlirini kesip, ularni Ⱨebrondiki kɵlning yenida esip ⱪoydi» — «ularni» bǝlkim Rǝkab bilǝn Baanaⱨning ⱪol-putlirinila ǝmǝs, bǝlki jǝsǝtlirini kɵrsitixi mumkin.

■ 4:12 2Sam. 3:32

□ 5:2 «Israil hǝlⱪigǝ jǝnggǝ qiⱪip-kirixkǝ yolbaxqi bolƣan ɵzliri idila» — ibraniy tilida «Israilning qiⱪixida ⱨǝm kirixidǝ ularƣa baxliƣuqi idila» degǝnlik bilǝn ipadilinidu; muxu ibarǝ Israilning barliⱪ paaliyǝtlirinimu kɵrsitixi mumkin.

■ 5:2 2Sam. 7:7; Zǝb. 78:70-72

■ 5:5 2Sam. 2:11; 1Pad. 2:11; 1Tar. 3:4

□ 5:6 «bǝlki ⱨǝtta korlar bilǝn aⱪsaⱪlar seni qekindüridu! — dedi. Qünki ular: «Dawut bu yǝrgǝ ⱪǝt’iy kirǝlmǝydu», dǝp oylaytti» — bu ikki jümlining baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «bǝlki sǝn korlar bilǝn aⱪsaⱪlarni ⱨǝydiwǝtmisǝng, bu yǝrgǝ kirǝlmǝysǝn, — dedi, Dawutni ⱨǝrgiz bu yǝrgǝ kirmǝydu, dǝp oylatti».

□ 5:7 «Zion ⱪorƣinini» — «Zion» Yerusalemning iqidiki egizlik bolup, xu yǝrgǝ daim ⱪorƣan selinip turatti. Keyin ibadǝthanimu Zionda ⱪurulƣan. Keyin «Zion» degǝn isim bǝzidǝ pütkül Yerusalem xǝⱨirigimu wǝ bǝzidǝ Israilning ɵzigimu wǝkillik bolƣan.

□ 5:8 «Kimki Yǝbusiylarni uray desǝ, sünggüq bilǝn qiⱪixi kerǝk» — bu sirliⱪ sɵzning mǝnisi pǝⱪǝt yeⱪinda arheologlar tǝkxürüp tapⱪan tarihiy izlardin eniⱪlandi. Əslidǝ Yerusalem xǝⱨirining astida mǝhpiy bir su yoli bar idi; xǝⱨǝrdǝ bu su yoliƣa tutixidiƣan tik bir ⱪuduⱪ bar idi. Dawutning adǝmliri xu ⱪuduⱪtin yamixip qiⱪⱪan bolsa kerǝk. «korlar ya aⱪsaⱪlar ɵygǝ kirmisun» — bu sɵzning mǝnisi bǝlkim (1) ⱨeqⱪandaⱪ butpǝrǝs adǝmlǝrning (mǝsilǝn, Yǝbusiylarning) padixaⱨning ordisiƣa kirixigǝ ruhsǝt yoⱪ; (2) Dawut Yǝbusiylar tayanƣan ⱨǝrⱪandaⱪ butlar («kor wǝ aⱪsaⱪlar)ni ⱨǝrgiz ɵyigǝ kirixkǝ ruhsǝt ⱪilmaytti (demǝk, butlar «kor», «aⱪsaⱪ»lardǝk ⱨeqnemǝ ⱪilalmaydu). Bu sɵz korlar wǝ aⱪsaⱪlarning ɵzlirini kɵrsǝtmǝydu, qünki keyin aⱪsaⱪ bolƣan Mǝfiboxǝt ⱨǝrküni Dawut bilǝn ⱨǝmdastihan olturatti.

■ 5:8 1Tar. 11:6

□ 5:9 «Millodin tartip iq tǝrǝpkiqǝ imarǝt saldi» — «Millo»: «pǝlǝmpǝylik yǝr» degǝn mǝnidǝ boluxi mumkin.

■ 5:13 1Tar. 3:9; 14:3-7

□ 5:18 «Rǝfayim jilƣisi» — Yerusalemƣa yeⱪin, Ⱨinnom jilƣisining jǝnubiy tǝripidǝ.

□ 5:20 «Baal-pǝrazim» — «bɵsüp qiⱪⱪuqilarning Rǝbbi» degǝn mǝnidǝ.

■ 5:20 Yǝx. 28:21

□ 5:23 «üjmǝ dǝrǝhliri» — bu bizning ⱪiyasimiz. Ibraniy tilida «yiƣliƣuqi dǝrǝhlǝr». Zadi ⱪaysi dǝrǝh ikǝnliki bizgǝ namǝlum. Baxⱪa bir ⱪiyas «hinǝ dǝrǝhliri».

□ 5:25 «Gibeondin» — yaki «Gebadin».

□ 6:2 «Yǝⱨudadiki Baalaⱨ» — (yaki «Baalaⱨ-Yǝⱨudaƣa») — baxⱪa ismi «Kiriat-Yearim» («1Sam.» 7:2, «1Tar.» 13:6ni kɵrüng).

■ 6:3 1Sam. 6:7, 8; 7:1, 2

□ 6:5 «tǝntǝnǝ ⱪilip küy oⱪup... » — yaki «ⱨǝrhil arqa yaƣaqliridin yasalƣan sazlarni qelip...». «daⱪa-dumbaⱪ» — yaki «xaⱪildaⱪ(lar)».

□ 6:8 «Pǝrǝz-Uzzaⱨ» — «Uzzaⱨƣa bɵsüp kirix» degǝn mǝnidǝ.

□ 6:12 «Pǝrwǝrdigar Ɵz ǝⱨdǝ sanduⱪi wǝjidin...» — ibraniy tilida «Pǝrwǝrdigar Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪi wǝjidin...».

□ 6:13 «Pǝrwǝrdigarning sanduⱪini kɵtürgǝnlǝr altǝ ⱪǝdǝm mengip, xundaⱪ boldiki, u bir buⱪa bilǝn bir bordaⱪ mozayni ⱪurbanliⱪ ⱪildi» — «altǝ ⱪǝdǝm» bizningqǝ bu dǝslǝpki altǝ ⱪǝdǝmni kɵrsitidu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi «Ular ⱨǝr altǝ ⱪǝdǝm mangƣanda, bir ⱪetim buⱪa wǝ bordaⱪ mozay ⱪurbanliⱪ ⱪildi». Lekin undaⱪ bolsa, ilgǝrlǝx bǝk asta bolatti!

□ 6:14 «Dawut bolsa kanap ǝfodni kiyip...» — «ǝfod» adǝttǝ pǝⱪǝt kaⱨinlar kiyidiƣan jilitkidǝk ⱪisⱪa bir kɵynǝk idi. Bizning «tǝbirlǝr»imizni kɵrüng. Dawutning ǝfodni kiyixi bǝlkim ussul oynaxⱪa azadǝ bolux üqün idi (14-ayǝtni kɵrüng).

□ 6:19 «birdin horma poxkili» — yaki «bir yutum xarab» yaki «bir parqǝ gɵx».

□ 6:20 «...ɵz ailisidikilǝrni mubarǝklǝx üqün...» — «mubarǝklǝx» muxu yǝrdǝ «bǝht-bǝrikǝt tilǝx»ni ɵz iqigǝ alidu. «Bügün Israilning padixaⱨi ... hizmǝtkarlirining dedǝklirining kɵz aldida ɵzini yalingaqlidi!» — «ɵzini yalingaqlidi» degǝn gǝp ǝrkinrǝk ussul oynaxⱪa Dawutning «ǝfod»ni kiygǝnlikini kɵrsitidu.

□ 7:2 «Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪi bir qidirning iqidǝ turuwatidu» — muxu yǝrdǝ «qedirning iqidǝ» ibraniy tilida «pǝrdilǝr iqidǝ» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

□ 7:5 «ⱪulum Dawut» — «ⱪul» degǝn uⱪum toƣruluⱪ «tǝbirlǝr»imizni kɵrüng.

□ 7:7 «Israilning ⱨǝrⱪandaⱪ ⱪǝbilisining bir yetǝkqisi...» — «1Tar.» 17:6dǝ «Israilning ⱨǝrⱪandaⱪ yetǝkqi ⱨakimi» deyilidu.

■ 7:9 2Sam. 8:6,14

□ 7:10-11 «Mǝn sening üqün bir ɵy ⱪurup berimǝn» — Dawut ǝsli Huda üqün bir ɵy ⱪurmaⱪqi bolƣan, lekin Huda Dawutⱪa: Sanga bir ɵy (ailǝ, jǝmǝt, sulalǝ degǝn mǝnidǝ) ⱪurup berimǝn» dǝp jawab beridu.

□ 7:12 «Mǝn ɵz puxtingdin bolƣan nǝslingni sening ornungda turƣuzup, ...» — muxu yǝrdǝ «puxtingdin» — ibraniy tilida «iq-baƣringdin».

■ 7:12 1Pad. 8:20

■ 7:13 1Pad. 5:19; 6:12; 1Tar. 22:10

□ 7:14 «uningƣa insanlarning tayiⱪi bilǝn wǝ adǝm balilirining sawaⱪ-dumbalaxliri bilǝn tǝrbiyǝ berimǝn» — demǝk, Dawutning ǝwladliridin bolƣan padixaⱨlar gunaⱨ ⱪilsa, Huda ularƣa insaniy wasitǝ (bǝlkim düxmǝnning wasitisi) bilǝn tǝrbiyǝ beridu.

■ 7:14 Zǝb. 89:26-27, 31; Ibr. 1:5

□ 7:16 «...sening ɵyüng wǝ sening padixaⱨliⱪing aldingda ⱨǝmixǝ mǝzmut ⱪilinidu» — yaki «...sening ɵyüng wǝ sening padixaⱨliⱪing aldimda ⱨǝmixǝ mǝzmut ⱪilinidu».

□ 7:19 «mening bu mǝrtiwǝm Sening nǝziringdǝ kiqikkinǝ bir ix ⱨesablandi» — demǝk, «Sǝn (alliⱪaqan) meni muxu (yuⱪiri) dǝrijigǝ kɵturgǝnikǝnsǝn...» degǝn sɵz (18-ayǝtni kɵrüng) uning padixaⱨ bolƣanliⱪini kɵrsitidu. Lekin Huda bu imtiyazdin yǝnǝ kɵp imtiyazlarni ⱪoxup bǝrmǝkqi. 9-16-ayǝtlǝrni ⱪaytidin kɵrüng.

■ 7:22 Ⱪan. 3:24; 4:35; 32:39; 1Sam. 2:2; Zǝb. 86:8; Yǝx. 45:5, 18, 22; Mar. 12:29, 32

□ 7:23 «ularni... ⱪutⱪuzup Ɵzünggǝ has bir hǝlⱪ ⱪilix üqün, xundaⱪla nam-xɵⱨrǝtkǝ igǝ bolux üqün, ɵzüng barding» — tekistning eniⱪ mǝnisi xuki, Israilni Misirdin ⱪutⱪuzux üqün Huda Ɵzi xǝhsǝn Misirƣa barƣan. «...ularni... ǝllǝrdin wǝ ularning ilaⱨliridin ⱪutⱪuzup qiⱪⱪan» — muxu ibarǝ bǝlkim Hudaning Israil aldida Pǝlǝstin zeminida turuwatⱪan butpǝrǝs ǝllǝrni ⱪoƣliwetixini kɵrsitixi mumkin.

■ 7:23 Ⱪan. 4:7, 34; 10:21; 33:29; Zǝb. 147:19-20

■ 7:28 Yⱨ. 17:17

□ 8:1 «...mǝrkiziy xǝⱨǝrning ⱨoⱪuⱪini aldi» — yaki «Mǝttǝg-Ammaⱨ xǝⱨirini aldi».

□ 8:4 «bir ming yǝttǝ yüz atliⱪ ǝskǝr» — yaki «bir ming yǝttǝ yüz jǝng ⱨarwisi».

■ 8:4 1Tar. 18:4

□ 8:5 «Dǝmǝxⱪtiki Suriylǝr» — yǝni «Dǝmǝxⱪtiki Suriyǝliklǝr».

□ 8:6 «Suriylǝr» — yaki «Aramiylar». Ⱨazirⱪi Suriyǝdikilǝr ulardin, yǝni Aramiylardin qiⱪⱪan.

□ 8:8 «Bitaⱨ» — yaki «Tebaⱨ» — «1Tar.» 18:8ni kɵrüng.

□ 8:10 «Toy ... ɵz oƣli Yoramni ... tǝbriklǝxkǝ ǝwǝtti» — «1Tar.» 18:10dǝ «Yoram» «Hadoram» degǝn baxⱪa bir isim bilǝn atilidu.

□ 8:11-12 «Suriylǝrdin» — yaki «Edomlardin» — 14-ayǝtni wǝ «1Tar.» 18:11ni kɵrüng.

■ 8:13 Zǝb. 60:1-4

□ 8:18 «Kǝrǝtiylǝr bilǝn Pǝlǝtiylǝr» — bǝlkim Dawutⱪa alaⱨidǝ muⱨapizǝtqilǝr yaki alaⱨidǝ zǝrbidar ǝskǝrlǝr bolƣan boluxi mumkin idi. «Dawutning oƣullirimu kaⱨin boldi» — muxu yǝrdǝ «kaⱨin» bǝlkim (1) ularning Hudaning ibaditidǝ adǝttiki kaⱨinlardin baxⱪa alaⱨidǝ wǝzipiliri barliⱪini; (2) ⱨakimiyǝttǝ birhil wǝzirlikini kɵrsitixi mumkin («1Tar.» 18:17nimu kɵrüng).

■ 9:2 2Sam. 16:1-4; 19:17

□ 9:3 «Yonatanning bir oƣli tirik ⱪaldi; uning ikki puti aⱪsaydu» — Zibaning bu sɵzni deyixi, bǝlkim, Dawutning Saulning jǝmǝtidikilǝrni izdǝxtiki mǝⱪsiti ɵz tǝhtigǝ ⱨeqⱪandaⱪ tǝⱨdit bolmasliⱪi üqün, ularni yoⱪitix, dǝp oylisa kerǝk; xunga u Mǝfiboxǝtni aⱪsaⱪ dǝydu — aⱪsaⱪ bir adǝm tǝhtkǝ ⱨeqⱪandaⱪ tǝⱨdit bolmaydu, ǝlwǝttǝ.

■ 9:3 2Sam. 4:4

□ 9:7 «bowang Saul» — ibraniy tilida «atang Saul» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. «Ata» degǝnning ibraniy tilida mǝnisi kǝngdur.

□ 10:8 «xǝⱨǝrning dǝrwazisi» — «xǝⱨǝr» bǝlkim ularning paytǝhti Rabbaⱨni kɵrsitidu (14-ayǝtni kɵrüng).

□ 10:18 «ⱪiriⱪ ming atliⱪ ǝskǝr» — yaki «ⱪiriⱪ ming piyadǝ ǝskǝrni» — «1Tar.» 19:18ni kɵrüng. Xu yǝrdǝ «yǝttǝ ming jǝng ⱨarwisi» deyilidu. Pǝrⱪining sǝwǝbi bǝlkim: (1) ⱪolimizdiki kɵqürmilǝrdǝ kɵqürgüqining sǝwǝnliki boluxi mumkin; (2) ikki ayǝttǝ hatirilǝngǝn sanlarni ⱨesablax nuⱪtisi ohximaydiƣan boluxi mumkin.

□ 11:1 «yengi yilning bexida» — Huda Yǝⱨudiy hǝlⱪigǝ tapxurƣan kalendar boyiqǝ «yengi yil» ǝtiyazda baxlinatti («Mis.» 12:1).

■ 11:1 1Tar. 20:1-3

□ 11:4 «u waⱪitta u adǝttin pakliniwatⱪanidi» — yaki «u waⱪitta u yengila paklanƣanidi». Musaƣa qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ («Law.» 15:19-20) ǝr kixining ɵz ayalining adǝt waⱪtida (7 kün ⱨesablinatti) uning bilǝn billǝ yetixiƣa bolmaytti, bolmisa u ibadǝtkǝ nisbǝtǝn «napak» ⱪilinatti (ayal kixining «adǝttin yengila paklanƣan» waⱪtida ⱨamilidar boluxi ǝng mumkin bolƣan waⱪit, ǝlwǝttǝ). «Pak» bolsun «napak» bolsun baxⱪa birsining ayaliƣa tegix intayin eƣir gunaⱨdur, ǝlwǝttǝ.

■ 11:4 Law. 15:19-24; 18:19

□ 11:8 «Ɵz ɵyünggǝ berip...» — ibraniy tilida «Ɵz ɵyünggǝ qüxüp» — orda Yerusalemning bǝk yuⱪiri bir jayida idi. «putliringni yuƣin...» — demǝk, «raⱨǝtlǝn».

□ 11:21 «Bir hotun sepildin uningƣa bir parqǝ yarƣunqaⱪ texini etip, u ... ɵlmidimu?» — bu wǝⱪǝ «Ⱨak.» 9:50-57dǝ tepilidu.

■ 11:21 Ⱨak. 9:52, 53

□ 12:6 «bu ixni ⱪilƣini üqün ⱪoziƣa tɵt ⱨǝssǝ tɵlǝm tɵlisun» — «Mis.» 22:1ni kɵrüng.

■ 12:6 Mis. 22:1

■ 12:7 1Sam. 16:13

□ 12:8 «Mǝn ƣojangning jǝmǝtini sanga berip, ƣojangning ayallirini ⱪuqiⱪingƣa yatⱪuzup...» — «ƣojang» Saul padixaⱨni kɵrsitidu.

■ 12:11 Ⱪan. 28:30; 2Sam. 16:22

□ 12:16 «U roza tutup, keqilǝrdǝ iqkirigǝ kirip yǝrdǝ düm yatatti» — yaki «U roza tutup, keqidǝ iqkirigǝ kirip yǝrdǝ düm yatti».

□ 12:24 «Dawut uni Sulayman dǝp atidi» — «Sulayman» ibraniy tilida «xalom» — aman-tinqliⱪ, hatirjǝmlik degǝn mǝnidiki sɵz bilǝn munasiwǝtlik.

■ 12:24 1Tar. 22:9; Mat. 1:6

□ 12:25 «Natan pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ ... uningƣa ... «Yǝdidiya» dǝp isim ⱪoydi» — «Yǝdidiya»: «Pǝrwǝrdigar sɵygǝn», degǝn mǝnidǝ.

■ 12:26 1Tar. 20:1-3

□ 12:30 «altunning eƣirliƣi bir talant idi» — «bir talant» bǝlkim 34 kilogramdur. «uning kɵzidǝ bir gɵⱨǝr bar idi» — yaki «uningƣa birnǝqqǝ gɵⱨǝr ⱪadaldi».

■ 12:30 1Tar. 20:2

□ 12:31 «u ... ularni ⱨǝrǝ, haman tepidiƣan tirnilar wǝ tɵmür paltilar bilǝn ixlǝtti yaki humdanda ⱪattiⱪ ǝmgǝkkǝ saldi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «u ... ularni ⱨǝrilǝrning tegigǝ besip yaki haman tepidiƣan tirnilar astiƣa yaki paltining astiƣa aldi yaki ularni humdandin ɵtküzdi» (demǝk, ularni intayin ⱪiynidi).

■ 12:31 1Tar. 20:3

□ 13:4 «kündin küngǝ ...» — ibraniy tilida «ǝtigǝndin ǝtigǝngǝ...».

□ 13:17 «bu hotunni manga qaplaxturmay...» — ibraniy tilida «buni manga qaplaxturmay...».

□ 13:23 «ikki yil ɵtüp,... Baal-Ⱨazorda Abxalomning ⱪirⱪiƣuqiliri ⱪoylirini ⱪirⱪiwatatti» — ibraniy tilida: «... ikki yil ɵtüp,... Abxalomning ...Baal-Ⱨazorda (ⱪoy) ⱪirⱪiƣuqiliri bar idi».

□ 13:26 «Əgǝr berixⱪa unimisila, akam Amnonni biz bilǝn barƣili ⱪoysila» — Abxalom atisi Dawutning gumanini ⱪozƣap ⱪoymasliⱪ üqün (tǝkǝllup boyiqǝ) uni awwal tǝklip ⱪilidu. U padixaⱨ ⱪoxulmasaliⱪi mumkin, dǝp bilǝtti (padixaⱨ dǝrwǝⱪǝ unimidi); xuning bilǝn u tǝkǝllüp bilǝn padixaⱨning tunji oƣli Amnonni tǝklip ⱪilalaytti.

■ 13:31 2Sam. 1:11

□ 13:34 «ƣǝrb tǝripidin...» — yaki «uning kǝyni tǝripidin...».

□ 13:37 «Abxalom bolsa Gǝxurning padixaⱨi, Ammiⱨudning oƣli Talmayning ⱪexiƣa bardi» — Talmay Abxalomning qong atisi (apisining atisi) idi («1Tar.» 2:3).

□ 13:39 «Dawut padixaⱨning ⱪǝlbi Abxalomning yeniƣa berixⱪa intizar boldi» — bu ayǝtning birinqi ⱪismi toƣruluⱪ baxⱪa birhil qüxǝnqǝ: «Dawut padixaⱨ ⱪǝlbidǝ «mǝn qiⱪip Abxalomni uray» degǝn niyǝttin yenip ⱪaldi».

□ 14:1 «...Yoab padixaⱨ ⱪǝlbining Abxalomƣa tǝlmüriwatⱪanliⱪini bayⱪidi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «...Yoab padixaⱨ ⱪǝlbining Abxalomƣa ɵq bolƣanliⱪini bayⱪidi». Biraⱪ Yoabning ixlǝtkǝn tǝdbiridin (2-23) ⱪariƣanda, bizning tǝrjimimizni xu ǝⱨwalƣa bǝkrǝk maslixidu, dǝp ⱪaraymiz.

□ 14:2 «ɵzüngni ǝtirlik may bilǝn yaƣlimay,...» — ibraniy tilida «ɵzüngni ǝtirlik may bilǝn mǝsiⱨlimǝy,...». Kona zamanlarda ottura xǝrⱪtiki ǝllǝr arisida kixilǝrdǝ (ǝrlǝr wǝ ayallardimu) yüzlirini ǝtirlik may bilǝn sürüx aditi bar idi. Lekin matǝm tutⱪanlar ⱪayƣuni bildürüx üqün xundaⱪ ⱪilmaytti.

□ 14:9 «bu ixta gunaⱨ bolsa,...» — Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ, birsi baxⱪa birsini bikardin-bikar ɵltürgǝn bolsa, ɵltürülgüqining yeⱪin uruⱪ-tuƣⱪanlirining uning üqün ⱪisas elix ⱨoⱪuⱪi bar idi («Qɵl.» 35:9-34). Birsi birǝrsini tasadipiyliⱪtin ɵltürüp ⱪoysa, ɵltürgüqi kixi qǝtǝlgǝ yaki «panaⱨliⱪ xǝⱨiri»gǝ ⱪaqsa bolatti. Əmma muxu yǝrdǝ padixaⱨ xu ayalning tuƣⱪanlirining «ⱪisas elix»tin ibarǝt ⱪanunluⱪ ⱨoⱪuⱪini tosmaⱪqi bolidu. Keyin u xuni biliduki, ⱨǝmmǝ sɵzlǝr pǝⱪǝt bir tǝmsildur, halas.

□ 14:11 «padixaⱨ Pǝrwǝrdigar Hudalirini yad ⱪilƣayla...» — degǝnning mǝnisi bǝlkim «padixaⱨ Pǝrwǝrdigarning nami bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilƣayla...».

□ 14:14 «Huda... palanƣinini Ɵzigǝ ⱪayturup ǝkilixkǝ ilaj ⱪilidu» — ibraniy tilida: «Huda... Ɵzining paliƣinini Ɵzidin palandi ⱪaliwǝrmǝslikigǝ ilaj ⱪilidu» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

□ 14:16 «Hudaning mirasi» — xübⱨisizki, tul hotun wǝ oƣliƣa (Hudaning birnǝqqǝ dǝwr ilgiri Israil hǝlⱪining ǝjdadliriƣa tapxurƣan kɵrsǝtmisigǝ asasǝn) («Yǝ.» 12:7 ⱪatarliⱪlar) miras ⱪalƣan zeminini kɵrsitidu.

□ 14:19 «Yoabning kɵrsǝtmisi» — ibraniy tilida: «Yoabning ⱪoli». «ƣojam padixaⱨ eytⱪanliri ongƣimu, solƣimu ⱪaymaydiƣan ⱨǝⱪiⱪǝttur» — ibraniy tilida «Birsi ƣojam padixaⱨ eytⱪanliridin ongƣimu, solƣimu burulsa, u ⱨǝⱪiⱪǝttǝ turmaydu».

□ 14:26 «ikki yüz xǝkǝl» — 1.4 kilogram boluxi mumkin.

□ 15:7 «tɵt yil ɵtkǝndǝ...» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «ⱪiriⱪ yil ɵtkǝndǝ...» deyilidu. Bu bǝlkim kɵqürmiqining hataliⱪidin bolƣan.

□ 15:17 «Bǝyt-Mǝrⱨak» — yaki «yiraⱪtiki orda».

□ 15:18 «Kidron dǝryasidin» — bu sɵzlǝr ibraniy tekistidǝ yoⱪ, lekin «ɵtüwatatti» degǝn sɵz bu mǝnini kɵrsitidu (23-ayǝtni kɵrüng). Kidron eⱪini Yerusalemning xǝrⱪiy tǝripigǝ yeⱪin bolup, Iordan dǝryasiƣa mangƣanda uningdin ɵtüxi kerǝk.

■ 15:18 2Sam. 8:18; 1Pad. 1:38; 1Tar. 18:17

□ 15:19 «yenip berip padixaⱨning ⱪexida turƣin...» — Dawut «padixaⱨ» degǝn sɵzni ixlitip, Abxalom «yengi padixaⱨ»ni kɵrsitidu. 34-ayǝtnimu kɵrüng.

□ 15:22 «eⱪindin ɵtkin» — bǝlki Kidron dǝryasidin (23-ayǝtni kɵrüng).

■ 15:23 Yⱨ. 18:1

□ 15:24 «Barliⱪ hǝlⱪ xǝⱨǝrdin qiⱪip ɵtküqǝ Abiyatar bolsa, ⱪurbanliⱪlarni sunup turatti» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Barliⱪ hǝlⱪ xǝⱨǝrdin qiⱪip ɵtküqǝ Abiyatar saⱪlap turup, andin ɵtti».

□ 16:1 «yüz yazliⱪ mewǝ poxkili» — yaki «yüz ǝnjür poxkili».

■ 16:3 2Sam. 19:27

■ 16:5 1Pad. 2:8

□ 16:7 «ⱨǝy sǝn ⱪanhor, iplas!» — «iplas» ibraniy tilida: «Iblis (Beliyal)ning oƣli».

■ 16:9 1Sam. 24:15; 2Sam. 9:8

□ 17:3 «Sǝn izdigǝn adǝm yoⱪalsa, ⱨǝmmǝ hǝlⱪ sening ⱪexingƣa ⱪaytidu» — ibraniy tilida: «Barliⱪ adǝmning ⱪaytip kelixi, sǝn izdigǝn adǝmning jeniƣa barawǝrdur».

□ 17:9 «Mubada u awwal hǝlⱪimiz üstigǝ qüxsǝ...» — yaki «Dǝslǝptǝ hǝlⱪ(imiz)din nǝqqisi yiⱪilip ɵltürülsǝ,...»

■ 17:27 2Sam. 19:31, 32; 1Pad. 2:7

□ 18:9 «uning bexi ... kǝplixip ⱪelip, u esilip ⱪaldi» —Ibraniy tilida: «uning bexi ... kǝplixip ⱪelip, u asman-zemin otturisida esilip ⱪaldi».

□ 18:14 «dǝrǝhtǝ sanggilaⱪliⱪ ⱨalda tirik turƣan Abxalomning yürikigǝ sanjidi» — ibraniy tilida «dǝrǝhning yürikidǝ sanggilaⱪliⱪ tirik turƣan Abxalomning yürikigǝ sanjidi» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

□ 18:17 «Israillar bolsa ⱪeqip ⱨǝrbiri ɵz makaniƣa kǝtti» — ibraniy tilida: «Israillar bolsa ⱪeqip ⱨǝrbiri ɵz qediriƣa kǝtti».

□ 18:18 «Mening namimni ⱪaldurdiƣanƣa oƣlum yoⱪ...» — Abxalomning bu sɵzidin ⱪariƣanda, uning üq oƣli (14:27) ⱨǝmmisi baldur ɵlgǝnidi.

□ 18:21 «Xuning bilǝn Yoab Kuxiyƣa... dedi» — «Kuxiy»: Ⱨǝbǝx, Efiopiyǝlik. Efiopiyǝliklǝrning bügüngǝ ⱪǝdǝr uzunƣa yügürüxtǝ dangⱪi bar.

□ 18:24 «Dawut iqki-taxⱪi dǝrwazining otturisida olturatti» — ibraniy tilida «Dawut ikki dǝrwazining otturisida olturatti». Pǝrzimizqǝ «bu ikki dǝrwaza» xǝⱨǝrning iqki wǝ taxⱪi ⱪowuⱪi bolsa kerǝk.

□ 18:28 «Salam!» — (ibraniy tilida «Xalom»)ning mǝnisi: «Tinqliⱪ! Hatirjǝmlik!».

□ 19:8 «...ⱨǝmmisi ⱪeqip, ɵz ɵyigǝ ⱪaytip kǝtti» — ibraniy tilida «... ⱨǝmmisi ⱪeqip, ɵz qediriƣa ⱪaytip kǝtti». Muxu ayǝttiki «Israillar» Abxalomƣa ǝgǝxkǝn Israillarni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ (ularning kɵpinqisi Yǝⱨuda wǝ Binyamindin baxⱪa on ⱪǝbilidin idi).

□ 19:10 «...nemixⱪa padixaⱨni yandurup elip kelixkǝ gǝp ⱪilmaysilǝr?» — ibraniy tilida «nemixⱪa padixaⱨni yandurup elip kelixkǝ süküt ⱪilisilǝr?».

■ 19:13 2Sam. 17:25

■ 19:16 2Sam. 16:5; 1Pad. 2:8

□ 19:18 «Bir kemǝ padixaⱨning ihtiyariƣa ⱪoyulup, ailǝ tawabiatlirini ... ɵtüp yürǝtti» — bǝzilǝr: «Ular ɵzlirini padixaⱨning ihtiyariƣa ⱪoyup, dǝrya keqikidǝ ailǝ tawabiatlirini ... ɵtüp yürǝtti» dǝp tǝrjimǝ ⱪilidu.

□ 19:22 «..silǝr manga ⱪarxi qiⱪmaⱪqimusilǝr?» — ibraniy tilida «...silǝr manga xǝytan bolmaⱪqimusilǝr?»

□ 19:25 «U ... Yerusalemdin kǝlgǝndǝ...» — yaki, «u ... Yerusalemƣa kǝlgǝndǝ...».

■ 19:27 2Sam. 16:3

□ 19:28 «...atamning jǝmǝtining ⱨǝmmisi ƣojam padixaⱨning aldida ɵlgǝn adǝmlǝrdǝk idi» — mǝnisi bǝlkim, «biz ⱨǝmmimiz ǝslidǝ sening aldingda ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinixⱪa layiⱪ iduⱪ».

■ 19:32 2Sam. 17:27-29; 1Pad. 2:7

□ 19:34 «Mening birnǝqqǝ künlük ɵmrim ⱪalƣandu?» — ibraniy tilida «Mening ɵmrümdiki yillarning künliri ⱪanqidu?» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

□ 19:43 «padixaⱨning on ikki ülüxtin oni bizgǝ tǝwǝdur» — degǝn ibarǝ bǝlkim Israilning on ⱪǝbilǝ ikǝnlikini, Yǝⱨudaning Binyaminni ⱪoxⱪanda pǝⱪǝt ikki ⱪǝbilǝ ikǝnlikini kɵrsitidu.

□ 20:1 «Bikrining oƣli Xeba isimlik bir iplas» — «bir iplas» ibraniy tilida «Xǝytan (Belial)ning bir oƣli». «ⱨǝrbirliringlar ɵz ɵyünglǝrgǝ yenip ketinglar» — ibraniy tilida: «ⱨǝrbirliringlar ɵz qediriƣa yenip ketinglar».

■ 20:10 1Pad. 2:5

□ 20:14 «Beriyliklǝrmu jǝm bolup...» — yaki «U yǝrdiki kixilǝrmu jǝm bolup...».

□ 20:19 «sili ⱨazir Israildiki ana kǝbi qong bir xǝⱨǝrni harap ⱪiliwatidila» — «ana kǝbi qong bir xǝⱨǝr» degǝnning mǝnisi bǝlkim, baxⱪa xǝⱨǝrlǝr Abǝlgǝ beⱪinidu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi «bir xǝⱨǝr wǝ Israildiki bir ana bolƣuqini harab ⱪiliwatidila».

□ 20:22 «xuni anglap... ⱨǝrbiri ɵz ɵyigǝ ⱪaytti» — ibraniy tilida: «xuni anglap... ⱨǝrbiri ɵz qediriƣa ⱪaytti».

□ 20:26 «Yairliⱪ Ira bolsa Dawutⱪa has kaⱨin boldi» — yaki «Yairliⱪ Ira bolsa Dawutning bax wǝziri boldi».

□ 21:1 «Əmma Dawutning künliridǝ uda üq yil aqarqiliⱪ boldi...» — 21-24-bablar bǝlkim tarihⱪa ⱪoxulƣan ⱪoxumqǝ sɵz bolup, «Samuil (2)»diki yillar ariliⱪida yüz bǝrgǝn baxⱪa muⱨim ixlarni tǝswirlǝydu.

□ 21:2 «Israil ǝslidǝ ular bilǝn ǝⱨdǝ ⱪilip ⱪǝsǝm iqkǝnidi» —Bu ix «Yǝxua» 9-babta hatirilǝngǝn.

■ 21:2 Yǝ. 9:19

□ 21:3 «... Andin silǝr Pǝrwǝrdigarning mirasiƣa bǝht-bǝrikǝt tiliyǝlǝysilǝr» — demǝk, ularning Israilƣa bolƣan bu adiwiti tügǝydu.

■ 21:7 1Sam. 18:3; 20:15, 42; 23:18

□ 21:8 «Saulning ⱪizi Miⱪal Mǝⱨolatliⱪ Barzillayning oƣli Adriǝl üqün beⱪiwalƣan bǝx oƣul...» — Miⱪal bǝlkim aqisi Mǝrabning bu bǝx oƣlini beⱪiwalƣan (6:23ni, «1Sam.» 18:19ni kɵrüng). Bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «Mǝrabning Mǝⱨolatliⱪ Barzillayning oƣli Adriǝl üqün tuƣup bǝrgǝn bǝx oƣlini» deyilidu.

■ 21:12 1Sam. 31:10-13

□ 21:14 «Andin Huda hǝlⱪning zemin toƣruluⱪ dualirini ijabǝt ⱪildi» — «zemin toƣruluⱪ dualiri» — demǝk, ⱪǝⱨǝtqilikning tügitilixi üqün.

□ 21:16 «Rafaⱨning ǝwladliridin bolƣan Ixbi-Binob» — «Rafaⱨning ǝwladliri» ⱨǝmmisi degüdǝk yoƣan adǝmlǝr idi (18, 20, 22ni kɵrüng). «uning mis nǝyzisining eƣirliⱪi» — yaki «uning nǝyzining mis bexining eƣirliⱪi». «300 xǝkǝl» — bǝlkim 3.5 kilogram idi. «uningƣa yǝnǝ yengi sawut baƣlaⱪliⱪ idi» — yaki, «uningƣa yǝnǝ yengi bir ⱪorali bar idi».

■ 21:17 Pǝnd. 13:9

■ 21:18 1Tar. 20:4

□ 21:19 «Bǝyt-Lǝⱨǝmlik Yair» — bǝzi kona kɵqürülmilǝrdǝ «Yair» «Yair-Origim» dǝp atilidu. «Goliyatning inisi» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ pǝⱪǝt «Goliyat» deyilidu.

□ 22:1 «...u Pǝrwǝrdigarƣa bu küyni eytti» — Zǝbur, 18-küy wǝ uning izaⱨatliri bilǝn selixturung.

□ 22:3 «...mening ⱪutⱪuzƣuqi münggüzüm» — ibraniy tilida «....nijatimning münggüzi». «Sǝn meni zorawanlardin ⱪutⱪuzisǝn!» — ibraniy tilida «Sǝn meni zorawanliⱪtin ⱪutⱪuzisǝn».

■ 22:3 Ibr. 2:13

□ 22:5 «Ihlassizlarning yamrap ketixi meni ⱪorⱪitiwǝtti» — ibraniy tilida «Ihlassizlarning ⱪiyan-taxⱪinliri meni ⱪorⱪitiwǝtti».

□ 22:15 «bǝrⱨǝⱪ, u ... düxmǝnlirimni tarⱪitiwǝtti» — ibraniy tilida «bǝrⱨǝⱪ, U ... ularni tarⱪitiwǝtti». 18-ayǝtni kɵrüng.

■ 22:29 Pǝnd. 13:9

□ 22:30 «düxmǝn ⱪoxuni arisidin yügürüp ɵttüm» — «yügürüp ɵttüm» degǝn muxu sɵzlǝr «bɵsüp ɵttüm» degǝn mǝnini ɵz iqigǝ alidu.

■ 22:31 Ⱪan. 32:4; Dan. 4:34; Zǝb. 12:6; 119:140; Pǝnd. 30:5; Wǝⱨ. 15:3

■ 22:32 Ⱪan. 32:39; 1Sam. 2:2; Zǝb. 86:8; Yǝx. 45:5

■ 22:50 Rim. 15:9

□ 23:4 «U ⱪuyax qiⱪⱪandiki tang nuridǝk,...» — yaki «ⱪuyax qiⱪⱪandǝk, tang nuridǝk,...».

□ 23:5 «Bǝrⱨǝⱪ, mening ɵyüm Tǝngri aldida xundaⱪ ǝmǝsmu? Qünki U mǝn bilǝn... ǝⱨdǝ bǝrdi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Mening ɵyüm Tǝngri aldida xundaⱪ bolmisimu, lekin U mǝn bilǝn... ǝⱨdǝ bǝrdi».

□ 23:6 «iplaslarning ⱨǝmmisi» — ibraniy tilida: «Belial (Xǝytan)ning oƣullirining ⱨǝmmisi».

□ 23:8 «U bir ⱪetimliⱪ jǝngdǝ nǝyzǝ oynitip, sǝkkiz yüz adǝmni ɵltürgǝnidi» — kona kɵqürülmilǝrning kɵpinqisidǝ: «Uning baxⱪa ismi «Əzniliⱪ Adino»; qünki u bir ⱪetimdila sǝkkiz yüz adǝmni ɵltürgǝnidi» deyilidu. Biz muxu yǝrdǝ grek tilidiki («LXX») tǝrjimisigǝ ǝgiximiz («1Tar.» 11:11ni kɵrüng).

□ 23:9 «...Ahohiy Dodoning oƣli...» — yaki «...Ahohining nǝwrisi, Dodoning oƣli,...»

□ 23:11 «Bir küni Filistiylǝr ⱪoxun bolup yiƣilƣanidi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Bir küni Filistiylǝr Leⱨi (yezisi)da yiƣilƣanidi».

□ 23:20 «U Moabiy Ariǝlning ikki oƣlini ɵltürgǝn» — yaki «U Moabtiki ikki xirdǝk kixini ɵltürgǝn».

□ 23:29 «Baanaⱨning oƣli Hǝlǝb» — yaki «Baanaⱨning oƣli Hǝlǝd».

□ 23:32-33 «Ⱨararliⱪ Xammaⱨning oƣli Yonatan» — ibraniy tilida «oƣli» degǝn sɵz tepilmaydu. Yonatanning Xammaⱨ (Xagi) bilǝn bolƣan munasiwiti «1Tar.» 11:34din kɵrülidu.

□ 23:39 «... wǝ ⱨittiy Uriya ⱪatarliⱪlar bolup, ularning ⱨǝmmisi ottuz yǝttǝ kixi idi» — bu tizimliktǝ Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrdin birnǝqqisi bar — mǝsilǝn Ammonluⱪ Zǝlǝk, Ⱨittiy Uriya wǝ Moabliⱪ Yitma bar.

□ 24:1 « Huda ularni jazalax üqün Dawutni ⱪozƣiwidi, u ...: — Israillar bilǝn Yǝⱨudaliⱪlarning sanini al, dedi» — xübⱨisizki, Dawut ǝsli xu niyǝttǝ idi. Mǝⱪsiti bǝlkim ɵz uluƣluⱪini kɵrsitix yaki xuningƣa ohxax tǝkǝbburluⱪ niyiti bolsa kerǝk. Pǝrwǝrdigar Israilƣa ƣǝzipini kɵrsitix üqün, Dawutning bu yaman ixni ⱪilixiƣa yol ⱪoydi.

□ 24:3 «Lekin ƣojam padixaⱨ nemixⱪa bu ixtin hux bolidikin?» — ƣǝlitǝ ix xuki, ⱨǝtta Hudadin ⱪorⱪmaydiƣan Yoabtǝk bir kixi bu ixning Hudaƣa yaⱪmaydiƣanliⱪini bilidu.

□ 24:10 «Dawut hǝlⱪning sanini alƣandin keyin, wijdani azablandi... tolimu ǝhmǝⱪanilik ⱪiptimǝn, dedi» — «hǝlⱪni sanaⱪtin ɵtküzüx» degǝn gunaⱨ toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

□ 24:16 «Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi» — bu alaⱨidǝ xǝhs toƣruluⱪ bizning «Tǝbirlǝr»imizni kɵrüng.

□ 24:17 «Lekin bu ⱪoylar bolsa nimǝ ⱪildi?» — «bu ⱪoylar» Hudaning hǝlⱪini kɵrsitidu.

□ 24:24 «ǝllik xǝkǝl» — bǝlkim 600 gram ǝtrapida idi.

Padixaⱨlar «1»

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

Padixaⱨlar «1»

1

Dawut padixaⱨ oƣli Sulaymanni ɵz orniƣa tǝhtkǝ olturƣuzidu

1 Dawut padixaⱨ heli yaxinip ⱪalƣanidi; uni yotⱪan-ǝdiyal bilǝn yapsimu, u issimaytti.

2 Hizmǝtkarliri uningƣa: — Ƣojam padixaⱨ ɵzliri üqün, aldilirida turidiƣan bir pak ⱪiz tapⱪuzayli; u padixaⱨtin hǝwǝr elip, silining ⱪuqaⱪlirida yatsun; xuning bilǝn ƣojam padixaⱨ issiyla — dedi.

3 Ular pütkül Israil zeminini kezip güzǝl bir ⱪizni izdǝp yürüp, ahiri Xunamliⱪ Abixagni tepip padixaⱨning aldiƣa elip kǝldi. □ 4 Ⱪiz intayin güzǝl idi; u padixaⱨtin hǝwǝr elip uning hizmitidǝ bolatti, ǝmma padixaⱨ uningƣa yeⱪinqiliⱪ ⱪilmaytti.□

5 Əmma Ⱨaggitning oƣli Adoniya mǝrtiwisini kɵtürmǝkqi bolup: «Mǝn padixaⱨ bolimǝn» dedi. U ɵzigǝ jǝng ⱨarwiliri bilǝn atliⱪlarni wǝ aldida yüridiƣan ǝllik ǝskǝrni tǝyyar ⱪildi □  ■ 6 (uning atisi ⱨeqⱪaqan: «Nemixⱪa bundaⱪ ⱪilisǝn?» dǝp, uningƣa tǝnbiⱨ-tǝrbiyǝ beripmu baⱪmiƣanidi ⱨǝm u naⱨayiti kelixkǝn yigit bolup, anisi uni Abxalomdin keyin tuƣⱪanidi). □  ■ 7 U Zǝruiyaning oƣli Yoab wǝ kaⱨin Abiyatar bilǝn mǝsliⱨǝt ⱪilixip turdi. Ular bolsa Adoniyaƣa ǝgixip uningƣa yardǝm berǝtti. ■ 8 Lekin kaⱨin Zadok wǝ Yǝⱨoyadaning oƣli Binaya, Natan pǝyƣǝmbǝr, Ximǝy, Rǝy wǝ Dawutning ɵz palwanliri Adoniyaƣa ǝgǝxmidi.

9 Adoniya ⱪoy, kala wǝ bordiƣan torpaⱪlarni Ən-Rogǝlning yenidiki Zoⱨǝlǝt degǝn taxta soydurup, ⱨǝmmǝ aka-ukilirini, yǝni padixaⱨning oƣulliri bilǝn padixaⱨning hizmitidǝ bolƣan ⱨǝmmǝ Yǝⱨudalarni qaⱪirdi. □  ■ 10  Lekin Natan pǝyƣǝmbǝr, Binaya, palwanlar wǝ ɵz inisi Sulaymanni u qaⱪirmidi.

11  Natan bolsa Sulaymanning anisi Bat-Xebaƣa: — «Anglimidingmu? Ⱨaggitning oƣli Adoniya padixaⱨ boldi, lekin ƣojimiz Dawut uningdin hǝwǝrsiz. 12  Əmdi mana, ɵz jening wǝ oƣlung Sulaymanning jenini ⱪutⱪuzuxⱪa mening sanga bir mǝsliⱨǝt beriximkǝ ijazǝt bǝrgǝysǝn. 13  Dawut padixaⱨning aldiƣa berip uningƣa: — Ƣojam padixaⱨ ɵzliri ⱪǝsǝm ⱪilip ɵz kǝminilirigǝ wǝdǝ ⱪilip: «Sening oƣlung Sulayman mǝndin keyin padixaⱨ bolup tǝhtimdǝ olturidu» degǝn ǝmǝsmidilǝ? Xundaⱪ turuⱪluⱪ nemixⱪa Adoniya padixaⱨ bolidu? — degin. 14  Mana, padixaⱨ bilǝn sɵzlixip turƣiningda, mǝnmu sening kǝyningdin kirip sɵzüngni ispatlaymǝn, — dedi.

15  Bat-Xeba iqkiri ɵygǝ padixaⱨning ⱪexiƣa kirdi (padixaⱨ tolimu ⱪerip kǝtkǝnidi, Xunamliⱪ Abixag padixaⱨning hizmitidǝ boluwatatti). 16  Bat-Xeba padixaⱨⱪa engixip tǝzim ⱪildi. Padixaⱨ: — Nemǝ tǝliping bar? — dǝp soridi.

17  U uningƣa: — I ƣojam, sili Pǝrwǝrdigar Hudaliri bilǝn ɵz dedǝklirigǝ: «Sening oƣlung Sulayman mǝndin keyin padixaⱨ bolup tǝhtimdǝ olturidu» dǝp ⱪǝsǝm ⱪilƣanidila. 18  Əmdi mana, Adoniya padixaⱨ boldi! Lekin i ƣojam padixaⱨ, silining uningdin hǝwǝrliri yoⱪ. 19  U kɵp kalilarni, bordaⱪ torpaⱪlar bilǝn ⱪoylarni soydurup, padixaⱨning ⱨǝmmǝ oƣullirini, Abiyatar kaⱨinni wǝ ⱪoxunning sǝrdari Yoabni qaⱪirdi. Lekin ⱪulliri Sulaymanni u qaⱪirmidi. 20  Əmdi, i ƣojam padixaⱨ, pütkül Israilning kɵzliri siligǝ tikilmǝktǝ, ular ƣojam padixaⱨning ɵzliridin keyin tǝhtliridǝ kimning olturidiƣanliⱪi toƣrisida ularƣa hǝwǝr berixlirini kütixiwatidu; 21  bir ⱪararƣa kǝlmisilǝ, ƣojam padixaⱨ ɵz ata-bowiliri bilǝn billǝ uhlaxⱪa kǝtkǝndin keyin, mǝn bilǝn oƣlum Sulayman gunaⱨkar sanilip ⱪalarmizmikin, — dedi.

22  Mana, u tehi padixaⱨ bilǝn sɵzlixip turƣinida Natan pǝyƣǝmbǝrmu kirip kǝldi. 23  Ular padixaⱨⱪa: — Natan pǝyƣǝmbǝr kǝldi, dǝp hǝwǝr bǝrdi. U padixaⱨning aldiƣa kiripla, yüzini yǝrgǝ yeⱪip turup padixaⱨⱪa tǝzim ⱪildi.

24  Natan: — I ƣojam padixaⱨ, sili Adoniya mǝndin keyin padixaⱨ bolup mening tǝhtimdǝ olturidu, dǝp eytⱪanidilimu? 25  Qünki u bügün qüxüp, kɵp buⱪa, bordiƣan torpaⱪlar bilǝn ⱪoylarni soydurup, padixaⱨning ⱨǝmmǝ oƣullirini, ⱪoxunning sǝrdarlirini, Abiyatar kaⱨinni qaⱪirdi; wǝ mana, ular uning aldida yǝp-iqip: «Yaxisun padixaⱨ Adoniya!» — dǝp towlaxmaⱪta. 26  Lekin ⱪulliri bolƣan meni, Zadok kaⱨinni, Yǝⱨoyadaning oƣli Binayani wǝ ⱪulliri bolƣan Sulaymanni u qaⱪirmidi. 27  Ƣojam padixaⱨ kimning ɵzliridin keyin ƣojam padixaⱨning tǝhtidǝ olturidiƣanliⱪini ɵz ⱪulliriƣa uⱪturmay u ixni buyrudilimu? — dedi.

28  Dawut padixaⱨ: — Bat-Xebani aldimƣa ⱪiqⱪiringlar, dedi. U padixaⱨning aldiƣa kirip, uning aldida turdi. 29  Padixaⱨ bolsa: — Jenimni ⱨǝmmǝ ⱪiyinqiliⱪtin ⱪutⱪuzƣan Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, 30  mǝn ǝslidǝ Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar bilǝn sanga ⱪǝsǝm ⱪilip: «Sening oƣlung Sulayman mǝndin keyin padixaⱨ bolup ornumda mening tǝhtimdǝ olturidu» dǝp eytⱪinimdǝk, bügünki kündǝ mǝn bu ixni qoⱪum wujudⱪa qiⱪirimǝn, — dedi.

31  Wǝ Bat-Xeba yüzini yǝrgǝ yeⱪip turup padixaⱨⱪa tǝzim ⱪilip: — Ƣojam Dawut padixaⱨ ǝbǝdiy yaxisun! — dedi.

32  Dawut padixaⱨ: — Zadok kaⱨinni, Natan pǝyƣǝmbǝrni, Yǝⱨoyadaning oƣli Binayani aldimƣa qaⱪiringlar, dedi. Ular padixaⱨning aldiƣa kǝldi.

33  Padixaⱨ ularƣa: — Ƣojanglarning hizmǝtkarlirini ɵzünglarƣa ⱪoxup, Sulaymanni ɵz ⱪeqirimgǝ mindürüp, Giⱨonƣa elip beringlar; 34  u yǝrdǝ Zadok kaⱨin bilǝn Natan pǝyƣǝmbǝr uni Israilning üstigǝ padixaⱨ boluxⱪa mǝsiⱨ ⱪilsun. Andin kanay qelip: — Sulayman padixaⱨ yaxisun! dǝp towlanglar. □

35  Andin u tǝhtimdǝ olturuxⱪa bu yǝrgǝ kǝlgǝndǝ, uningƣa ǝgixip menginglar; u mening ornumda padixaⱨ bolidu; qünki mǝn uni Israil bilǝn Yǝⱨudaning üstigǝ padixaⱨ boluxⱪa tǝyinlidim, — dedi.

36  Yǝⱨoyadaning oƣli Binaya padixaⱨⱪa jawab berip: — Amin! Ƣojam padixaⱨning Hudasi Pǝrwǝrdigarmu xundaⱪ buyrusun! 37  Pǝrwǝrdigar ƣojam padixaⱨ bilǝn billǝ bolƣandǝk, Sulayman bilǝn billǝ bolup, uning tǝhtini ƣojam Dawut padixaⱨningkidin tehimu uluƣ ⱪilƣay! — dedi.

38  Zadok kaⱨin, Natan pǝyƣǝmbǝr, Yǝⱨoyadaning oƣli Binaya wǝ Kǝrǝtiylǝr bilǝn Pǝlǝtiylǝr qüxüp, Sulaymanni Dawut padixaⱨning ⱪeqiriƣa mindürüp, Giⱨonƣa elip bardi. □ 39  Zadok kaⱨin ibadǝt qediridin may bilǝn tolƣan bir münggüzni elip, Sulaymanni mǝsiⱨ ⱪildi. Andin ular kanay qaldi. Hǝlⱪning ⱨǝmmisi: — Sulayman padixaⱨ yaxisun! — dǝp towlaxti. ■

40  Hǝlⱪning ⱨǝmmisi uning kǝynidin ǝgixip, sunay qelip zor xadliⱪ bilǝn yǝr yerilƣudǝk tǝntǝnǝ ⱪilixti. □ 41  Əmdi Adoniya wǝ uning bilǝn jǝm bolƣan meⱨmanlar ƣizalinip qiⱪⱪanda, xuni anglidi. Yoab kanay awazini angliƣanda: — Nemixⱪa xǝⱨǝrdǝ xunqǝ ⱪiyⱪas-sürǝn selinidu? — dǝp soridi. 42  U tehi sɵzini tügǝtmǝyla, mana Abiyatar kaⱨinning oƣli Yonatan kǝldi. Adoniya uningƣa: — Kirgin, ⱪǝysǝr adǝmsǝn, qoⱪum bizgǝ hux hǝwǝr elip kǝlding, — dedi.

43  Yonatan Adoniyaƣa jawab berip: — Undaⱪ ǝmǝs! Ƣojimiz Dawut padixaⱨ Sulaymanni padixaⱨ ⱪildi! 44  Wǝ padixaⱨ ɵzi uningƣa Zadok kaⱨinni, Natan pǝyƣǝmbǝrni, Yǝⱨoyadaning oƣli Binayani wǝ Kǝrǝtiylǝr bilǝn Pǝlǝtiylǝrni ⱨǝmraⱨ ⱪilip ǝwitip, uni padixaⱨning ⱪeqiriƣa mindürdi; 45  andin Zadok kaⱨin bilǝn Natan pǝyƣǝmbǝr uni padixaⱨ boluxⱪa Giⱨonda mǝsiⱨ ⱪildi. Ular u yǝrdin qiⱪip xadliⱪ ⱪilip, pütkül xǝⱨǝrni ⱪiyⱪas-sürǝn bilǝn lǝrzigǝ saldi. Siz anglawatⱪan sada dǝl xudur. 46  Uning üstigǝ Sulayman ⱨazir padixaⱨliⱪ tǝhtidǝ olturiwatidu. 47  Yǝnǝ kelip padixaⱨning hizmǝtkarliri kelip ƣojimiz Dawut padixaⱨⱪa: «Hudaliri Sulaymanning namini siliningkidin ǝwzǝl ⱪilip, tǝhtini siliningkidin uluƣ ⱪilƣay!» dǝp bǝht tilǝp mubarǝklǝxkǝ kelixti. Padixaⱨ ɵzi yatⱪan orunda sǝjdǝ ⱪildi 48  wǝ padixaⱨ: — «Bügün mening tǝhtimgǝ olturƣuqi birsini tǝyinligǝn, ɵz kɵzlirimgǝ xuni kɵrgüzgǝn Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar mubarǝklǝnsun!» — dedi — dedi.

49  Xuni anglap Adoniyaning barliⱪ meⱨmanliri ⱨoduⱪup, ornidin ⱪopup ⱨǝrbiri ɵz yoliƣa kǝtti. 50  Adoniya bolsa Sulaymandin ⱪorⱪup, ornidin ⱪopup, ibadǝt qediriƣa berip ⱪurbangaⱨning münggüzlirini tutti.□

51  Sulaymanƣa xundaⱪ hǝwǝr berilip: — «Adoniya Sulayman padixaⱨtin ⱪorⱪidu; qünki mana, u ⱪurbangaⱨning münggüzlirini tutup turup: — «Sulayman padixaⱨ bügün manga xuni ⱪǝsǝm ⱪilsunki, u ɵz ⱪulini ⱪiliq bilǝn ɵltürmǝslikkǝ wǝdǝ ⱪilƣay» dedi», — deyildi.

52  Sulayman: — U durus adǝm bolsa bexidin bir tal qaq yǝrgǝ qüxmǝydu. Lekin uningda rǝzillik tepilsa, ɵlidu, dedi.

53  Sulayman padixaⱨ adǝm ǝwitip uni ⱪurbangaⱨdin elip kǝldi. U kelip Sulayman padixaⱨning aldida engixip tǝzim ⱪildi. Sulayman uningƣa: — Ɵz ɵyünggǝ kǝtkin, — dedi.

2

Dawut Sulaymanƣa ahirⱪi nǝsiⱨǝtni ⱪilidu

1 Dawutning ɵlidiƣan waⱪti yeⱪinlaxⱪanda, oƣli Sulaymanƣa tapilap mundaⱪ dedi: —

2 «Əmdi yǝr yüzidikilǝrning ⱨǝmmisi baridiƣan yol bilǝn ketimǝn. Yürǝklik bolup, ǝrkǝktǝk bolƣin! 3 Sǝn barliⱪ ⱪiliwatⱪan ixliringda ⱨǝmdǝ barliⱪ niyǝt ⱪilƣan ixliringda rawaj tepixing üqün Musaƣa qüxürülgǝn ⱪanunda pütülgǝndǝk, Pǝrwǝrdigar Hudayingning yollirida mengip, Uning bǝlgilimiliri, Uning ǝmrliri, Uning ⱨɵkümliri wǝ agaⱨ-guwaⱨliⱪlirida qing turup, Uning tapxuruⱪini qing tutⱪin. □  ■ 4 Xundaⱪ ⱪilƣanda Pǝrwǝrdigar manga: «Əgǝr ǝwladliring ɵz yoliƣa kɵngül bɵlüp, Mening aldimda pütün ⱪǝlbi wǝ pütün jeni bilǝn ⱨǝⱪiⱪǝttǝ mangsa, sanga ǝwladingdin Israilning tǝhtidǝ olturuxⱪa bir zat kǝm bolmaydu» dǝp eytⱪan sɵzigǝ ǝmǝl ⱪilidu.■

5 Əmma Zǝruiyaning oƣli Yoabning manga ⱪilƣinini, yǝni uning ɵzi ⱪandaⱪ ⱪilip Israilning ⱪoxunidiki ikki sǝrdarni, yǝni Neriyaning oƣli Abnǝr bilǝn Yǝtǝrning oƣli Amasani urup ɵltürüp, tinq mǝzgildǝ jǝngdǝ tɵkülgǝndǝk ⱪan tɵküp, beligǝ baƣliƣan kǝmǝrgǝ wǝ putiƣa kiygǝn kǝxigǝ jǝngdǝ tɵkülgǝndǝk ⱪan qeqip, daƣ ⱪilƣanliⱪini bilisǝn. ■ 6 Sǝn uni danaliⱪingƣa muwapiⱪ bir tǝrǝp ⱪilip, uning aⱪ bexining gɵrgǝ salamǝt qüxüxigǝ yol ⱪoymiƣaysǝn.□

7 Lekin Gileadliⱪ Barzillayning oƣulliriƣa meⱨribanliⱪ kɵrsitip, dastihiningdin nan yegüzgin; qünki mǝn akang Abxalomdin ⱪaqⱪinimda, ular yenimƣa kelip manga xundaⱪ ⱪilƣan.■

8 Wǝ mana Baⱨurimdin kǝlgǝn Binyamin ⱪǝbilisidin Geraning oƣli Ximǝy yeningda turidu. U mǝn Maⱨanaimƣa baridiƣanda, ǝxǝddiy lǝnǝt bilǝn meni ⱪarƣidi. Keyin u Iordan dǝryasiƣa berip mening aldimƣa kǝlgǝndǝ, mǝn Pǝrwǝrdigarning nami bilǝn uningƣa: «Seni ⱪiliq bilǝn ɵltürmǝymǝn» dǝp ⱪǝsǝm ⱪildim. ■ 9 Əmma ⱨazir uni gunaⱨsiz dǝp sanimiƣin. Ɵzüng dana kixi bolƣandin keyin uningƣa ⱪandaⱪ ⱪilixni bilisǝn; ⱨǝrⱨalda uning aⱪ bexini ⱪanitip gɵrgǝ qüxürgin».□

10  Dawut ɵz ata-bowliri bilǝn bir yǝrdǝ uhlidi. U «Dawutning xǝⱨiri» degǝn jayda dǝpnǝ ⱪilindi.□  ■ 11  Dawutning Israilƣa sǝltǝnǝt ⱪilƣan waⱪti ⱪiriⱪ yil idi; u Ⱨebronda yǝttǝ yil sǝltǝnǝt ⱪilip, Yerusalemda ottuz üq yil sǝltǝnǝt ⱪildi.■

Sulaymanning orni mustǝⱨkǝmlinidu

12  Sulayman atisi Dawutning tǝhtidǝ olturdi; uning sǝltǝniti heli mustǝⱨkǝmlǝndi. ■ 13  Əmma Ⱨaggitning oƣli Adoniya Sulaymanning anisi Bat-Xebaning ⱪexiƣa bardi. U uningdin: — Tinqliⱪ mǝⱪsitidǝ kǝldingmu? — dǝp soridi. U: — Xundaⱪ, tinqliⱪ mǝⱪsitidǝ, dedi.

14  U yǝnǝ: — Sanga bir sɵzüm bar idi, dedi. U: — Sɵzüngni eytⱪin, dedi.

15  U: — Bilisǝnki, padixaⱨliⱪ ǝslidǝ meningki idi, wǝ pütün Israil meni padixaⱨ bolidu dǝp, manga ⱪaraytti. Lekin padixaⱨliⱪ mǝndin ketip, inimning ilkigǝ ɵtti; qünki Pǝrwǝrdigarning iradisi bilǝn u uningki boldi. ■ 16  Əmdi sanga bir iltimasim bar. Meni yandurmiƣin, dedi. U: — Eytⱪin, dedi.

17  U: — Sǝndin ɵtünimǝn, Sulayman padixaⱨⱪa mǝn üqün eytⱪinki — qünki u sanga yaⱪ demǝydu! — U Xunamliⱪ Abixagni manga hotunluⱪⱪa bǝrsun, dedi.

18  Bat-Xeba: — Maⱪul; sǝn üqün padixaⱨⱪa sɵz ⱪilay, dedi.

19  Bat-Xeba Adoniya üqün sɵz ⱪilƣili Sulayman padixaⱨning aldiƣa bardi. Padixaⱨ ⱪopup aldiƣa berip, anisiƣa tǝzim ⱪildi. Andin tǝhtigǝ berip olturup padixaⱨning anisiƣa bir tǝhtni kǝltürdi. Xuning bilǝn u uning ong yenida olturup, uningƣa: — 20  Sanga kiqikkinǝ bir iltimasim bar. Meni yandurmiƣin, dedi. Padixaⱨ uningƣa: — I ana, sorawǝrgin, mǝn seni yandurmaymǝn, dedi.

21  U: — Akang Adoniyaƣa Xunamliⱪ Abixagni hotunluⱪⱪa bǝrgüzgin, dedi.

22  Sulayman padixaⱨ jawab berip anisiƣa: — Nemixⱪa Adoniya üqün Xunamliⱪ Abixagni soraysǝn? U akam bolƣanikǝn, uning üqün, Abiyatar kaⱨin üqün wǝ Zǝruiyaning oƣli Yoab üqün padixaⱨliⱪnimu sorimamsǝn! — dedi.□

23  Sulayman padixaⱨ Pǝrwǝrdigar bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilip mundaⱪ dedi: — Adoniya xu sɵzni ⱪilƣini üqün ɵlmisǝ, Huda meni ursun yaki uningdin artuⱪ jazalisun! 24  Mening ornumni mustǝⱨkǝm ⱪilƣan, atamning tǝhtidǝ olturƣuzƣan, Ɵz wǝdisi boyiqǝ manga bir ɵyni ⱪurƣan Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, Adoniya bügün ɵlümgǝ mǝⱨküm ⱪilinidu, dedi.□  ■

25  Xuning bilǝn Sulayman padixaⱨ Yǝⱨoyadaning oƣli Binayani bu ixⱪa ǝwǝtti; u uni qepip ɵltürdi.

26  Padixaⱨ Abiyatar kaⱨinƣa: — Mang, Anatottiki ɵz etizliⱪingƣa barƣin. Sǝn ɵlümgǝ layiⱪsǝn, lekin sǝn Rǝb Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini atam Dawutning aldida kɵtürgǝnliking tüpǝylidin, wǝ atamning tartⱪan ⱨǝmmǝ azab-oⱪubǝtliridǝ uningƣa ⱨǝmdǝrd bolƣining üqün, mǝn ⱨazir seni ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilmaymǝn, dedi.■

27  Andin Sulayman Abiyatarni Pǝrwǝrdigarƣa kaⱨin boluxtin juda ⱪilip ⱨǝydidi. Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigarning Əlining jǝmǝti toƣruluⱪ Xiloⱨda eytⱪan sɵzi ǝmǝlgǝ axuruldi.□  ■

28  Buning hǝwiri Yoabⱪa yǝtkǝndǝ (qünki Yoab Abxalomƣa ǝgǝxmigǝn bolsimu, Adoniyaƣa ǝgǝxkǝnidi) Yoab Pǝrwǝrdigarning qediriƣa ⱪeqip ⱪurbangaⱨning münggüzlirini tutti. ■ 29  Sulayman padixaⱨⱪa: «Mana, Yoab Pǝrwǝrdigarning qediriƣa ⱪeqip berip, ⱪurbangaⱨning yenida turidu» degǝn hǝwǝr yǝtküzüldi. Sulayman Yǝⱨoyadaning oƣli Binayani xu yǝrgǝ ǝwǝtip: — Mang, uni ɵltürüwǝtkin, dedi.

30  Binaya Pǝrwǝrdigarning qediriƣa berip uningƣa: — «Padixaⱨ seni buyaⱪⱪa qiⱪsun!» dedi, dedi. U: — Yaⱪ, muxu yǝrdǝ ɵlimǝn, dedi. Binaya padixaⱨning yeniƣa ⱪaytip uningƣa hǝwǝr berip: — Yoab mundaⱪ-mundaⱪ dedi, manga xundaⱪ jawab bǝrdi, dedi.

31  Padixaⱨ uningƣa: — U ɵzi degǝndǝk ⱪilip, uni qepip ɵltürgin wǝ uni dǝpnǝ ⱪilƣin. Xuning bilǝn Yoab tɵkkǝn naⱨǝⱪ ⱪan mǝndin wǝ atamning jǝmǝtidin kɵtürülüp kǝtkǝy. 32  Xundaⱪ ⱪilip atam Dawut bihǝwǝr ǝⱨwalda u ɵzidin adil wǝ esil ikki adǝmni, yǝni Israilning ⱪoxunining sǝrdari nǝrning oƣli Abnǝr bilǝn Yǝⱨudaning ⱪoxunining sǝrdari Yǝtǝrning oƣli Amasani ⱪiliqliƣini üqün, Pǝrwǝrdigar u tɵkkǝn ⱪanni ɵz bexiƣa yanduridu. 33  Ularning ⱪeni Yoabning bexi wǝ nǝslining bexiƣa mǝnggü yanƣay; lekin Dawut, uning nǝsli, jǝmǝti wǝ tǝhtigǝ ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ Pǝrwǝrdigardin tinq-hatirjǝmlik bolƣay, dedi.

34  Yǝⱨoyadaning oƣli Binaya qiⱪip uni qepip, ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪildi. Andin u qɵldiki ɵz ɵyidǝ dǝpnǝ ⱪilindi.

35  Padixaⱨ Yǝⱨoyadaning oƣli Binayani uning orniƣa ⱪoxunning sǝrdari ⱪildi; padixaⱨ Abiyatarning orniƣa Zadokni kaⱨin ⱪilip tǝyinlidi.■

36  Andin keyin padixaⱨ Ximǝyni qaⱪirip uningƣa: — Yerusalemda ɵzünggǝ bir ɵy selip u yǝrdǝ olturƣin. Baxⱪa ⱨeq yǝrgǝ qiⱪma. 37  Əgǝr sǝn qiⱪip Kidron jilƣisidin ɵtsǝng, xuni eniⱪ bilip ⱪoyki, xu kündǝ sǝn xǝksiz ɵlisǝn. Sening ⱪening ɵz bexingƣa qüxidu, dedi.

38  Ximǝy padixaⱨⱪa: — Ƣojamning sɵzi bǝrⱨǝⱪtur. Ƣojam padixaⱨ eytⱪandǝk ⱪulliri xundaⱪ ⱪilidu, dedi. Xuning bilǝn Ximǝy uzun waⱪitⱪiqǝ Yerusalemda turdi.

39  Üq yildin keyin xundaⱪ boldiki, Ximǝyning ⱪulliridin ikkisi ⱪeqip Maakaⱨning oƣli, Gatning padixaⱨi Aⱪixning ⱪexiƣa bardi. Ximǝygǝ: — Mana ⱪulliring Gat xǝⱨiridǝ turidu, degǝn hǝwǝr yǝtküzüldi. 40  Ximǝy exikini toⱪup ⱪullirini izdigili Gatⱪa, Aⱪixning yeniƣa bardi. Andin u yenip ɵz ⱪullirini Gattin elip kǝldi.

41  Sulaymanƣa: — Ximǝy Yerusalemdin Gatⱪa berip kǝldi, dǝp hǝwǝr yǝtküzüldi. 42  Padixaⱨ Ximǝyni qaⱪirtip uningƣa: — Mǝn seni Pǝrwǝrdigar bilǝn ⱪǝsǝm ⱪildurup: — Xuni eniⱪ bilip ⱪoyki, sǝn ⱪaysi küni qiⱪip birǝr yǝrgǝ barƣan bolsang, sǝn xu künidǝ xǝksiz ɵlisǝn, dǝp agaⱨlandurup eytmiƣanmidim? Ɵzüngmu, mǝn angliƣan sɵz bǝrⱨǝⱪ, degǝnidingƣu? 43  Xundaⱪ bolƣanikǝn, nemixⱪa ɵzüng Pǝrwǝrdigar aldida ⱪilƣan ⱪǝsimingni buzup, mǝn sanga buyruƣan buyruⱪumnimu tutmiding? — dedi.

44  Padixaⱨ Ximǝygǝ yǝnǝ: Sǝn atam Dawutⱪa ⱪilƣan ⱨǝmmǝ rǝzillikni obdan bilisǝn, u kɵnglünggǝ ayandur. Mana Pǝrwǝrdigar rǝzillikingni ɵz bexingƣa yanduridu. ■ 45  Lekin Sulayman padixaⱨ bolsa bǝrikǝtlinip, Dawutning tǝhti Pǝrwǝrdigarning aldida ǝbǝdil’ǝbǝd mustǝⱨkǝm ⱪilinidu, dedi.

46  Andin padixaⱨning buyruⱪi bilǝn Yǝⱨoyadaning oƣli Binaya qiⱪip uni qepip ɵltürdi. Padixaⱨliⱪ bolsa Sulaymanning ⱪolida mustǝⱨkǝm ⱪilindi.■

3

Pǝrwǝrdigar Sulaymanƣa danaliⱪ beridu

2Tar. 1:1-12

1 Sulayman Misirning padixaⱨi Pirǝwn bilǝn ittipaⱪ tüzüp Pirǝwnning ⱪizini hotunluⱪⱪa aldi. Ɵz ordisi, Pǝrwǝrdigarning ɵyi wǝ Yerusalemning qɵrisidiki sepilni yasap pütküzgüqilik u uni «Dawutning xǝⱨiri»gǝ apirip turƣuzdi.■

2 Xu waⱪitlarda Pǝrwǝrdigarning nami üqün bir ibadǝthana yasalmiƣini üqün hǝlⱪ «yuⱪiri jaylar»da ⱪurbanliⱪlirini ⱪilatti.□  ■

3 Sulayman Pǝrwǝrdigarni sɵyüp, atisi Dawutning bǝlgiligǝnliridǝ mangatti. Pǝⱪǝt «yuⱪiri jaylar»da ⱪurbanliⱪ ⱪilip huxbuy yaⱪatti.□

4 Padixaⱨ ⱪurbanliⱪ ⱪilƣili Gibeonƣa bardi; qünki u yǝr «uluƣ yuⱪiri jay» idi. Sulayman u yǝrdiki ⱪurbangaⱨda bir ming kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ sundi. ■ 5 Pǝrwǝrdigar Gibeonda Sulaymanƣa keqisi qüxidǝ kɵründi. Huda uningƣa: — Mening sanga nemǝ beriximni layiⱪ tapsang, xuni tiligin, dedi.■

6 Sulayman jawabǝn mundaⱪ dedi: — Ⱪulung atam Dawut Sening aldingda ⱨǝⱪiⱪǝt, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ wǝ kɵnglining sǝmimiyliki bilǝn mangƣanliⱪi bilǝn Sǝn uningƣa zor meⱨribanliⱪni kɵrsǝtkǝniding; wǝ Sǝn xu zor meⱨribanliⱪni dawam ⱪilip, bügünki kündikidǝk ɵz tǝhtidǝ olturƣili uningƣa bir oƣul bǝrding. 7 Əmdi i Pǝrwǝrdigar Hudayim, ⱪulungni atam Dawutning ornida padixaⱨ ⱪilding. Əmma mǝn pǝⱪǝt bir gɵdǝk bala halas, qiⱪix-kirixnimu bilmǝymǝn. ■ 8 Ɵz ⱪulung Sǝn talliƣan hǝlⱪing, kɵplükidin sanap bolmaydiƣan ⱨesabsiz uluƣ bir hǝlⱪ arisida turidu. ■ 9 Xunga Ɵz ⱪulungƣa hǝlⱪingning üstidǝ ⱨɵküm ⱪilixⱪa yahxi-yamanni pǝrⱪ etidiƣan oyƣaⱪ bir ⱪǝlbni bǝrgǝysǝn; bolmisa, kim bu uluƣ hǝlⱪing üstigǝ ⱨɵküm ⱪilalisun? — dedi.

10  Sulaymanning xuni tilikini Rǝbni hux ⱪildi.

11  Huda uningƣa: — Sǝn xuni tiligining üqün — Ya ɵzüng üqün uzun ɵmür tilimǝy, ya ɵzüng üqün dɵlǝt-bayliⱪ tilimǝy, ya düxmǝnliringning janlirini tilimǝy, bǝlki toƣra ⱨɵküm ⱪilƣili oyƣaⱪ boluxⱪa ɵzüng üqün ǝⱪil-parasǝtni tiligining üqün, ■ 12  mana, sɵzüng boyiqǝ xundaⱪ ⱪildim. Mana sanga xundaⱪ dana wǝ yorutulƣan ⱪǝlbni bǝrdimki, sǝndin ilgiri sanga ohxaydiƣini bolmiƣan, sǝndin keyinmu sanga ohxaydiƣini bolmaydu. ■ 13  Mǝn sǝn tilimigǝn nǝrsinimu, yǝni dɵlǝt-bayliⱪ wǝ xan-xɵⱨrǝtni sanga bǝrdim. Xuning bilǝn barliⱪ künliringdǝ padixaⱨlarning arisida sanga ohxax bolidiƣini qiⱪmaydu. ■ 14  Əgǝr atang Dawut mangƣandǝk Mening yollirimda mengip, bǝlgilimilirim wǝ ǝmrlirimni tutsang künliringni uzartimǝn, dedi.

15  Sulayman oyƣanƣanda, mana bu bir qüx idi. U Yerusalemƣa kelip Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪining aldiƣa kelip, ɵrǝ turup kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlarni ⱪilip, tǝxǝkkür ⱪurbanliⱪlirini ɵtküzüp, ⱨǝmmǝ hizmǝtkarliriƣa ziyapǝt ⱪilip bǝrdi.

Sulaymanning danaliⱪi ayan bolidu

16  Xuningdin keyin ikki paⱨixǝ ayal padixaⱨning ⱪexiƣa kelip uning aldida turdi.

17  Birinqi ayal: — I ƣojam! Mǝn wǝ bu hotun bir ɵydǝ olturimiz; u mǝn bilǝn ɵydǝ turƣinida bir balini tuƣdum. 18  Mǝn balini tuƣup üq kündin keyin u hotunmu bir bala tuƣdi. Biz ikkiylǝn u yǝrdǝ olturduⱪ; ɵydǝ bizdin baxⱪa ⱨeq yat adǝm yoⱪ idi, yalƣuz biz ikkiylǝn ɵydǝ iduⱪ. 19  Xu keqidǝ bu hotunning balisi ɵldi; qünki u balisini besip ɵltürüp ⱪoyƣanidi. 20  U yerim keqidǝ ⱪopup dedǝkliri uhlap ⱪalƣanda, yenimdin oƣlumni elip ɵz ⱪuqiⱪiƣa selip, ɵzining ɵlgǝn oƣlini mening ⱪuqiⱪimƣa selip ⱪoyuptu. 21  Ətisi ⱪopup balamni emitǝy desǝm mana ɵlük turidu. Lekin ǝtigǝndǝ ⱪarisam, u mǝn tuƣⱪan bala ǝmǝs idi, dedi.

22  Ikkinqi ayal: — Yaⱪ, undaⱪ ǝmǝs. Tirik ⱪalƣini mening oƣlum, ɵlgini sening oƣlung, dedi. Lekin birinqi ayal: — Yaⱪ, ɵlgini sening oƣlung, tirik ⱪalƣini mening oƣlum, dedi. Ular xu ⱨalǝttǝ padixaⱨning aldida talixip turatti.

23  Padixaⱨ: — Biri: «Tirik ⱪalƣini mening oƣlum, ɵlgini sening oƣlung» dǝydu. Əmma yǝnǝ biri: «Yaⱪ, ɵlgini sening oƣlung, tirik ⱪalƣini mening oƣlum» dǝydu, dedi.

24  Padixaⱨ: Manga bir ⱪiliq elip kelinglar, dedi. Ular ⱪiliqni padixaⱨⱪa elip kǝlgǝndǝ 25  padixaⱨ: Tirik balini otturidin kesip ikki parqǝ ⱪilip yerimini birigǝ, yǝnǝ bir yerimni ikkinqisigǝ beringlar, dedi.

26  U waⱪitta tirik balining anisi ɵz balisiƣa iqini aƣritip padixaⱨⱪa: — Aⱨ ƣojam! Tirik balini uningƣa bǝrsilǝ, ⱨǝrgiz uni ɵltürmigǝylǝ! — dǝp yalwurdi. Lekin ikkinqisi: — Uni nǝ meningki nǝ seningki ⱪilmay, otturidin kesinglar, dedi.

27  Padixaⱨ jawabǝn: — Tirik balini uningƣa beringlar, uni ⱨeq ɵltürmǝnglar; qünki bu balining anisi xudur, dedi.

28  Pütkül Israil padixaⱨning ⱪilƣan ⱨɵkümi toƣrisida anglidi wǝ ular padixaⱨtin ⱪorⱪti, qünki ular Hudaning adil ⱨɵkümlǝrni qiⱪirix danaliⱪining uningda barliⱪini kɵrdi.

4

Sulaymanning ǝmǝldarliri wǝ hizmǝtkarliri

1 Sulayman padixaⱨ pütkül Israilƣa padixaⱨ boldi.

2 Uning qong ǝmǝldarliri munular: — Zadokning oƣli Azariya kaⱨin idi; 3 Xixaning oƣulliri Elihorǝf wǝ Ahiyaⱨ katiplar idi; Aⱨiludning oƣli Yǝⱨoxafat diwanbegi idi; 4 Yǝⱨoyadaning oƣli Binaya ⱪoxunning bax sǝrdari idi. Zadok bilǝn Abiyatar kaⱨinlar idi; 5 Natanning oƣli Azariya nazarǝt begi, Natanning yǝnǝ bir oƣli Zabud ⱨǝm kaⱨin wǝ padixaⱨning mǝsliⱨǝtqisi idi. 6 Ahixar ordining ƣojidari, Abdaning oƣli Adoniram baj-alwan begi idi.■

7 Pütkül Israil zeminida Sulayman padixaⱨning ɵzi üqün wǝ ordidikiliri üqün yemǝk-iqmǝk tǝminlǝydiƣan, on ikki nazarǝtqi tǝyinlǝngǝnidi; ularning ⱨǝrbiri yilda bir aydin yemǝk-iqmǝk tǝminlǝxkǝ mǝs’ul idi. 8 Ularning ismi tɵwǝndǝ hatirilǝngǝn: Əfraim taƣliⱪ rayoniƣa Bǝn-Hur; 9 Makaz, Xaalbim, Bǝyt-Xǝmǝx wǝ Elon-Bǝyt-Ⱨananƣa Bǝn-Dǝkǝr; 10  Arubotⱪa Bǝn-Hǝsǝd; u yǝnǝ Sokoⱨ wǝ Hǝfǝr degǝn barliⱪ yurtⱪimu mǝs’ul idi; □ 11  yǝnǝ Nafat-Dorƣa Bǝn-Abinadab (u Sulaymanning ⱪizi Tafatni hotunluⱪⱪa alƣan); 12  Taanaⱪ, Mǝgiddo wǝ Yizrǝǝlning tɵwǝnki tǝripidiki Zarǝtanning yenida bolƣan pütkül Bǝyt-Xanƣa, xundaⱪla Bǝyt-Xandin tartip Abǝl-Mǝⱨolaⱨƣiqǝ, Jokneamdin ɵtküqǝ bolƣan zeminlarƣa Aⱨiludning oƣli Baana; 13  Ramot-Gileadⱪa Bǝn-Gǝbǝr; u yǝnǝ Gilead yurtiƣa jaylaxⱪan, Manassǝⱨning oƣli Yairƣa tǝwǝ bolƣan kǝntlǝr wǝ ⱨǝm Baxandiki yurt Argob, jümlidin u yǝrdiki sepili, mis baldaⱪliⱪ ⱪowuⱪliri bolƣan atmix qong xǝⱨǝrgimu mǝs’ul idi.

14  Maⱨanaimƣa Iddoning oƣli Aⱨinadab; 15  Naftaliƣa Ahimaaz (u Sulaymanning ⱪizi Basimatni hotunluⱪⱪa alƣanidi). 16  Axir wǝ Alotⱪa Ⱨuxayning oƣli Baanaⱨ; 17  Issakarƣa Paruaⱨning oƣli Yǝⱨoxafat; 18  Binyamin zeminiƣa Elaning oƣli Ximǝy; 19  Gilead zeminiƣa (ǝslidǝ Amoriylarning padixaⱨi Siⱨon wǝ Baxanning padixaⱨi Ogning zemini idi) Urining oƣli Gǝbǝr. U xu yurtⱪa birdinbir nazarǝtqi idi.

Sulaymanning dɵliti wǝ xɵⱨriti

20  Yǝⱨuda bilǝn Israilning adǝmliri dengiz saⱨilidiki ⱪumdǝk nurƣun idi. Ular yǝp-iqip, huxalliⱪ ⱪilatti. 21  Wǝ Sulayman bolsa Əfrat dǝryasidin tartip Filistiylǝrning zeminiƣa wǝ Misirning qegraliriƣiqǝ bolƣan ⱨǝmmǝ padixaⱨliⱪlarning üstidǝ sǝltǝnǝt ⱪilatti. Ular ulpan kǝltürüp Sulaymanning pütün ɵmridǝ uning hizmitidǝ bolatti. 22  Sulaymanning ordisiƣa ketidiƣan künlük tǝminat üqün ottuz kor tasⱪiƣan aⱪ un, atmix kor ⱪara un, □ 23  on bordiƣan uy, yaylaⱪtin kǝltürülgǝn yigirmǝ uy, yüz ⱪoy ketǝtti; buningdin baxⱪa buƣilar, jǝrǝnlǝr, kiyiklǝr wǝ bordiƣan tohular lazim idi. 24  Qünki u Tifsaⱨdin tartip Gazaƣiqǝ, Əfrat dǝryasining bu tǝripidiki ⱨǝmmǝ yurtlarning üstidǝ, yǝni Əfrat dǝryasining bu tǝripidiki barliⱪ padixaⱨlarning üstidǝ ⱨɵküm sürǝtti; uning tɵt ǝtrapi tinq idi. 25  Sulaymanning pütkül künliridǝ Dandin tartip Bǝǝr-Xebaƣiqǝ Yǝⱨuda bilǝn Israil adǝmlirining ⱨǝrbiri ɵz üzüm teli wǝ ɵz ǝnjür dǝrihining tegidǝ aman-esǝn olturatti.■

26  Sulaymanning jǝng ⱨarwilirining atliri üqün tɵt ming athanisi, on ikki ming qǝwǝndizi bar idi.□  ■

27  Mǝzkur nazarǝtqilǝrning ⱨǝrbiri ɵzigǝ bekitilgǝn ayda Sulayman padixaⱨⱪa wǝ uning dastihiniƣa kǝlgǝnlǝrning ⱨǝmmisining yemǝk-iqmǝklirini kemǝytmǝy tǝminlǝytti. 28  Hǝlⱪ bolsa ⱨǝrbiri ɵzigǝ bekitilgǝn norma boyiqǝ at-ⱪeqirlar üqün arpa bilǝn samanlarni nazarǝtiqilǝr bar yǝrgǝ elip kelǝtti.

29  Huda Sulaymanƣa dengiz saⱨilidiki ⱪumdǝk danaliⱪ, intayin mol pǝm-parasǝt ata ⱪilip, uning ⱪǝlbini kǝng ⱪilip zor yorutti. □ 30  Xuning bilǝn Sulaymanning danaliⱪi barliⱪ xǝrⱪtikilǝrning danaliⱪidin wǝ Misirdiki barliⱪ danaliⱪtin axti. 31  Qünki u barliⱪ adǝmlǝrdin, jümlidin ǝzraⱨliⱪ Etan bilǝn Maholning oƣulliri Ⱨeman, Kalkol wǝ Darda degǝnlǝrdin dana idi; wǝ uning xɵⱨriti ǝtrapidiki ⱨǝmmǝ ǝllǝr arisida yeyildi. 32  U eytⱪan pǝnd-nǝsiⱨǝt üq ming idi; uning xeir-küyliri bir ming bǝx idi. 33  U Liwandiki kedir dǝrihidin tartip tamda ɵsidiƣan lepǝkgülgiqǝ dǝrǝh-giyaⱨlarning ⱨǝmmisini bayan ⱪilip hatiriligǝnidi; u yǝnǝ mal wǝ ⱨaywanlar, ⱪuxlar, ⱨaxarǝt-ɵmiligüqilǝr wǝ beliⱪlar toƣrisida bayan ⱪilip hatiriligǝnidi. 34  Sulaymanning danaliⱪini angliƣili kixilǝr barliⱪ ǝllǝrdin kelǝtti, xundaⱪla uning danaliⱪi toƣruluⱪ hǝwǝr tapⱪan yǝr yüzidiki ⱨǝmmǝ padixaⱨlardin kixilǝr kǝlmǝktǝ idi.

5

Ibadǝthanini ⱪuruxⱪa materiyallarni toplax

2Tar. 2:1-17

1 Turning padixaⱨi Ⱨiram Sulaymanni atisining orniƣa padixaⱨ boluxⱪa mǝsiⱨ ⱪilinƣan dǝp anglap, ɵz hizmǝtkarlirini uning ⱪexiƣa ǝwǝtti; qünki Ⱨiram Dawutni izqil sɵygüqi idi. ■ 2 Sulayman Ⱨiramƣa adǝm ǝwitip mundaⱪ uqurni yǝtküzdi: —

3 «Ɵzüng bilisǝnki, atam Dawutning düxmǝnlirini Pǝrwǝrdigar uning puti astiƣa ⱪoyƣuqǝ, u ǝtrapida ⱨǝr tǝrǝptǝ jǝng ⱪilƣanliⱪi tüpǝylidin Pǝrwǝrdigar Hudasning namiƣa bir ibadǝthana yasiyalmidi. ■ 4 Əmdi ⱨazir Pǝrwǝrdigar Hudayim manga ⱨǝmmǝ tǝrǝptin aram bǝrdi; ⱨeqbir düxminim yoⱪ, ⱨeqbir bala-ⱪaza yoⱪ. 5 Mana, Pǝrwǝrdigarning atam Dawutⱪa: «Mǝn sening ornungƣa ɵz tǝhtinggǝ olturƣuzƣan oƣlung bolsa, u mening namimƣa bir ibadǝthana yasaydu» dǝp eytⱪinidǝk, mǝn Pǝrwǝrdigar Hudayimning namiƣa bir ibadǝthana yasay dǝp niyǝt ⱪildim; ■ 6 ǝmdi mǝn üqün adǝmliringgǝ Liwandin kedir dǝrǝhlirini kesinglar, dǝp yarliⱪ qüxürgin; mening hizmǝtkarlirim sening hizmǝtkarliringƣa ⱨǝmdǝmdǝ bolidu. Sening bekitkining boyiqǝ hizmǝtkarliringƣa berilidiƣan ix ⱨǝⱪⱪini sanga tɵlǝymǝn; qünki ɵzünggǝ ayanki, dǝrǝh kesixtǝ arimizda ⱨeqkim Zidondikilǝrdǝk usta ǝmǝs».

7 Ⱨiram Sulaymanning sɵzini angliƣanda intayin huxal bolup: — Bügün bu uluƣ hǝlⱪ üstigǝ ⱨɵküm sürüxkǝ Dawutⱪa xundaⱪ dana bir oƣul bǝrgǝn Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür eytilsun! — dedi. 8 Ⱨiram Sulaymanƣa adǝm ǝwitip: — Sǝn manga ⱪoyƣan tǝlǝpliringni anglap ⱪobul ⱪildim. Mǝn sening kedir yaƣiqi wǝ arqa yaƣiqi toƣruluⱪ arzu ⱪilƣanliringning ⱨǝmmisini ada ⱪilimǝn; 9 Mening hizmǝtkarlirim xularni Liwandin dengizƣa apiridu; mǝn ularni sal ⱪilip baƣlap, dengiz bilǝn sǝn manga bekitkǝn yǝrgǝ yǝtküzimǝn, andin xu yǝrdǝ ularni yǝxküzimǝn. Xuning bilǝn sǝn ularni tapxuruwelip, elip ketisǝn. Buning ⱨesabiƣa sǝn tǝlǝplirim boyiqǝ ordidikilirim üqün yemǝk-iqmǝk tǝminligǝysǝn, — dedi.

10  Xundaⱪ ⱪilip, Ⱨiram Sulaymanƣa barliⱪ tǝlipi boyiqǝ kedir yaƣaqliri wǝ arqa yaƣaqlirini bǝrdi. 11  Sulayman Ⱨiramƣa ordidikilirining yemǝk-iqmikigǝ yigirmǝ ming kor buƣday wǝ yigirmǝ bat sap zǝytun meyini ǝwǝtip bǝrdi. Ⱨǝr yili Sulayman Ⱨiramƣa xundaⱪ berǝtti. □ 12  Pǝrwǝrdigar Sulaymanƣa wǝdǝ ⱪilƣandǝk uningƣa danaliⱪ bǝrgǝnidi. Ⱨiram bilǝn Sulaymanning arisida inaⱪliⱪ bolup, ikkisi ǝⱨdǝ tüzüxti.■

13  Sulayman padixaⱨ pütün Israildin ⱨaxarƣa ixlǝmqilǝrni bekitti, ularning sani ottuz ming idi. 14  U bularni nɵwǝt bilǝn ⱨǝr ayda on mingdin Liwanƣa ǝwǝtǝtti; xundaⱪ ⱪilip, ular bir ay Liwanda tursa, ikki ay ɵyidǝ turdi. Adoniram ⱨaxarqilaning üstidǝ turatti. 15  Sulaymanning yǝtmix ming ⱨammili, taƣlarda ixlǝydiƣan sǝksǝn ming taxqisi bar idi. 16  Uningdin baxⱪa Sulaymanning mǝnsǝpdarliridin ix üstigǝ ⱪoyulƣan üq ming üq yüz ix bexi bar idi; ular ixlǝmqilǝrni baxⱪuratti.

17  Padixaⱨ yarliⱪ qüxürüxi bilǝn ular ibadǝthanining ulini selixⱪa yonulƣan, qong wǝ ⱪimmǝtlik taxlarni kesip kǝltürdi. 18  Wǝ Sulaymanning tamqiliri bilǝn Ⱨiramning tamqiliri wǝ Gǝballiⱪlar ⱪoxulup taxlarni oyup, ɵyni yasax üqün yaƣaq ⱨǝm taxlarni tǝyyarlap ⱪoydi.□

6

Muⱪǝddǝs ibadǝthanining ⱪuruluxi

2Tar. 3:1-14

1 Israillar Misirdin qiⱪⱪandin keyinki tɵt yüz sǝksininqi yili, Sulaymanning Israilning üstidiki sǝltǝnitining tɵtinqi yilining ikkinqi eyida, yǝni Zif eyida u Pǝrwǝrdigarning ɵyini yasaxⱪa baxlidi.■  

Sulayman padixaⱨ ⱪurƣan ibadǝthana

2 Sulayman padixaⱨ Pǝrwǝrdigarƣa yasiƣan ibadǝthanining uzunluⱪi atmix gǝz, kǝngliki yigirmǝ gǝz wǝ egizliki ottuz gǝz idi. □ 3 Ibadǝthanidiki «muⱪǝddǝs jay»ning aldidiki aywanning uzunluⱪi ibadǝthanining kǝngliki bilǝn barawǝr bolup, yigirmǝ gǝz idi. Ibadǝthanining aldidiki aywanning kǝngliki on gǝz idi.■

4 U ibadǝthaniƣa rojǝklik derizǝ-pǝnjirilǝrni ornatti. □ 5 Ibadǝthana temiƣa, yǝni muⱪǝddǝs jay wǝ «kalamhana»ning temiƣa yandax üq ⱪǝwǝtlik bir imarǝtni saldi wǝ uning iqigǝ ⱨujrilarni yasidi.□

6  Taxⱪiriⱪi imarǝtning tɵwǝnki ⱪǝwitining kǝngliki bǝx gǝz, ottura ⱪǝwitining kǝngliki altǝ gǝz, üqinqi ⱪǝwitining kǝngliki yǝttǝ gǝz idi. Qünki ibadǝthanining taxⱪi temida limlarni ornatⱪan tɵxüklǝr bolmasliⱪi üqün u tamƣa tǝkqǝ qiⱪirilƣanidi.□

7 Ibadǝthana pütünlǝy tǝyyar ⱪilip elip kelingǝn taxlardin bina ⱪilinƣanidi. Xundaⱪ ⱪilƣanda, uni yasiƣan waⱪitta nǝ bolⱪa nǝ palta nǝ baxⱪa tɵmür ǝswablarning awazi u yǝrdǝ ⱨeq anglanmaytti.

8 Tɵwǝnki ⱪǝwǝtning ⱨujrilirining kirix ixiki ibadǝthanining ong tǝripidǝ idi; bir aylanma pǝlǝmpǝy ottura ⱪǝwǝtkǝ andin ottura ⱪǝwǝttin üqinqi ⱪǝwǝtkǝ qiⱪatti.□

9 Xundaⱪ ⱪilip Sulayman ibadǝthanini yasap püttürdi. Ibadǝthanining üstigǝ har-limlarni bekitip, uni kedir tahtaylar bilǝn ⱪaplidi. 10  U ibadǝthaniƣa yandax imarǝtning ⱪǝwǝtlirining egizlikini bǝx gǝzdin ⱪildi. Xu imarǝtning ⱪǝwǝtliri ibadǝthaniƣa kedir limliri arⱪiliⱪ tutuxuⱪluⱪ idi.

11  Pǝrwǝrdigarning sɵzi Sulaymanƣa kelip mundaⱪ deyildiki: —

12  «Sǝn Manga yasawatⱪan bu ibadǝthaniƣa kǝlsǝk, ǝgǝr sǝn bǝlgilimilirimdǝ mengip, ⱨɵkümlirimgǝ riayǝ ⱪilip, barliⱪ ǝmrlirimni tutup ularda mangsang, Mǝn atang Dawutⱪa sǝn toƣruluⱪ eytⱪan sɵzümgǝ ǝmǝl ⱪilimǝn; ■ 13  Mǝn Israillarning arisida makan ⱪilip ɵz hǝlⱪim Israilni ǝsla taxlimaymǝn».

14  Sulayman ibadǝthanini yasap püttürdi. 15  Ibadǝthanining tamlirining iq tǝripini u kedir tahtayliri bilǝn yasap, ibadǝthanining tegidin tartip torusning limliriƣiqǝ yaƣaq bilǝn ⱪaplidi; wǝ arqa tahtayliri bilǝn ibadǝthaniƣa pol yatⱪuzdi.

16  U ibadǝthanining arⱪa temidin yigirmǝ gǝz ɵlqǝp ara tam yasap, iqkiriki hanini ⱨasil ⱪildi; u tegidin tartip torus limliriƣiqǝ kedir tahtayliri bilǝn ⱪaplidi. Bu ǝng iqkiriki hana bolup, yǝni «kalamhana», «ǝng muⱪǝddǝs jay» idi.□

17  Uning aldidiki ɵy, yǝni muⱪǝddǝs hanining uzunluⱪi ⱪiriⱪ gǝz idi. 18  Ibadǝthanining iqki tamliriƣa ⱪapaⱪ wǝ qeqǝkning nushiliri nǝⱪix ⱪilinƣanidi. Ibadǝthana pütünlǝy kedir tahtaylar bilǝn ⱪaplanƣanidi. Ⱨeq tax kɵrünmǝytti.

19  Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini u yǝrdǝ ⱪoyux üqün, u ibadǝthanining iqkiridiki kalamhanini yasidi. 20  Kalamhanining uzunluⱪi yigirmǝ gǝz, toƣrisi yigirmǝ gǝz, egizliki yigirmǝ gǝz idi; u uni sap altundin ⱪaplidi, xundaⱪla uning aldidiki kedir yaƣaqliⱪ ⱪurbangaⱨnimu xundaⱪ ⱪaplidi. □ 21  Sulayman ibadǝthanining iqini sap altun bilǝn ⱪaplidi; u iqki kalamhanining aldini altun zǝnjirlǝr bilǝn tosidi; kalamhanini altun bilǝn ⱪaplidi. 22  Xu tǝriⱪidǝ u pütkül ibadǝthanini, yǝni pütkül ibadǝthanining iqini altun bilǝn toluⱪ ⱪapliƣanidi. Kalamhaniƣa tǝǝlluⱪ bolƣan ⱪurbangaⱨnimu pütünlǝy altun bilǝn ⱪapliƣanidi.□

23  Kalamhaniƣa u zǝytun yaƣiqidin ikki kerubning xǝklini yasidi. Ⱨǝrbirining egizliki on gǝz idi. □  ■ 24  Bir kerubning bir ⱪanitining uzunluⱪi bǝx gǝz wǝ yǝnǝ bir ⱪanitining uzunluⱪi ⱨǝm bǝx gǝz bolup, bir ⱪanitining uqidin yǝnǝ bir ⱪanitining uqiƣiqǝ on gǝz idi. 25  Ikkinqi kerubning ikki ⱪaniti ⱪoxulup on gǝz idi. Ikki kerubning qong-kiqikliki wǝ xǝkli ohxax idi. 26  Bir kerubning egizliki on gǝz bolup, ikkinqi kerubningkimu ⱨǝm xundaⱪ idi. 27  U kerublarni iqkiriki hanida ⱪoydi. Kerublarning ⱪanatliri yeyilip turatti. Birsining bir ⱪaniti bir tamƣa tegip, ikkinqisining ⱪaniti udulidiki tamƣa tegip turatti; ikkisining iqidiki ⱪanatliri hanining otturisida bir-birigǝ tegixip turatti. ■ 28  U kerublarni altun bilǝn ⱪaplidi.

29  U ibadǝthanining tamlirining pütkül iq qɵrsini, yǝni iqkiriki hanining wǝ ⱨǝm taxⱪiriⱪi hanining qɵrisini kerub bilǝn horma dǝrǝhlirining xǝkilliri wǝ qeqǝk nushiliri bilǝn nǝⱪix ⱪildi. 30  Ibadǝthanining polini, yǝni iqkiriki hanining ⱨǝm taxⱪiriⱪi haniningkini altun bilǝn ⱪaplidi.

31  Kalamhanining kirix eƣiziƣa u zǝytun yaƣiqidin etilgǝn ⱪox ixiklǝrni yasidi. Ixiklǝrning kexǝkliri wǝ bexi ɵyning toƣrisining bǝxtin bir ⱪismi idi. □ 32  Bu ⱪox ixiklǝr zǝytun yaƣiqidin etilgǝnidi; u ixiklǝrning üstigǝ kerublar, horma dǝrǝhliri wǝ qeqǝk nushiliri nǝⱪix ⱪilinip zinnǝtlǝngǝnidi; u ixiklǝrni, jümlidin kerub bilǝn horma dǝrǝhlirining nǝⱪixlirini altun bilǝn ⱪaplidi.

33  Ibadǝthanining taxⱪi hanisining ixikining kexǝklirini zǝytun yaƣiqidin yasidi; ular ɵyning toƣrisining tɵttin bir ⱪismi idi; □ 34  ⱪox ⱪanatliⱪ ixik bolsa arqa yaƣiqidin yasaldi. Bir ⱪaniti yeyilip ⱪatlinatti, ikkinqi ⱪanitimu yeyilip ⱪatlinatti. 35  U ularning üstigǝ kerublar, horma dǝrǝhliri wǝ qeqǝk nushilirini nǝⱪix ⱪildi; andin ularning üstigǝ, jümlidin nǝⱪixlǝr üstigǝ altun ⱪaplidi.

36  Iqkiriki ⱨoylining temini bolsa u üq ⱪǝwǝt yonulƣan tax bilǝn bir ⱪǝwǝt kedir yaƣiqidin yasidi.

37  Sulaymanning sǝltǝnitining tɵtinqi yilining Zif eyida Pǝrwǝrdigarning ibadǝthanisining uli selindi. □ 38  Wǝ on birinqi yilining Bul eyida, yǝni sǝkkizinqi ayda ibadǝthanining ⱨeqyeri ⱪaldurulmay, layiⱨǝ boyiqǝ pütünlǝy tamam boldi. Xundaⱪ ⱪilip uning ɵyni yasixiƣa yǝttǝ yil kǝtti.□

7

Ordining ⱪuruluxi

1 Sulayman ɵz ordisini bolsa, on üq yilda yasap püttürdi.□  ■

2 U yasiƣan bu «Liwan ormini sariyi»ning uzunluⱪini yüz gǝz, kǝnglikini ǝllik gǝz wǝ egizlikini ottuz gǝz ⱪildi. Kedir yaƣiqi tüwrükidin tɵt ⱪatar wǝ tüwrüklǝrning üstigǝ kedir limliri ⱪoyulƣanidi. □ 3 Tüwrüklǝrning üstidiki lim kɵtürüp turƣan ɵgzisimu kedir yaƣiqidin idi. Limlar jǝmiy ⱪiriⱪ bǝx bolup ⱨǝr ⱪatarda on bǝxtin idi. 4 Uning üq ⱪǝwǝt derizisi bar idi, üq ⱪǝwǝttiki derizilǝr bir-birigǝ udulmu’udul idi.□

5 Barliⱪ ixiklǝr wǝ kexǝklǝr tɵt qasiliⱪ ⱪilinƣandi; ixiklǝr üq kɵznǝklik bolup, ixiklǝr bir-birigǝ udulmu’udul idi.□

6 U uzunluⱪini ǝllik gǝz, toƣrisini ottuz gǝz ⱪilip, tüwrüklük bir dǝⱨliz yasidi; uning aldida yǝnǝ bir dǝⱨliz bar idi, wǝ uning aldida yǝnǝ tüwrüklük aywan bar idi.□

7 Andin keyin u soraⱪ soraydiƣan tǝhti üqün «Soraⱪ dǝⱨlizi» dǝp atalƣan yǝnǝ bir dǝⱨlizni yasidi. U dǝⱨlizning tegidin tartip torusning limliriƣiqǝ kedir yaƣiqi bilǝn ⱪaplanƣanidi.

8  Sulayman ɵzi olturidiƣan saray, yǝni dǝⱨlizning arⱪa ⱨoylisiƣa jaylaxaⱪan sarayning layiⱨisi «soraⱪ ɵyi»ningkigǝ ohxax idi. Sulayman ɵz ǝmrigǝ alƣan Pirǝwnning ⱪizi üqün xu dǝⱨlizgǝ ohxax bir sarayni yasatti. □  ■  

Hǝritǝ - Sulatman padixaⱨ ⱪurƣan «Lewan ormini ordisi», qong ordisi wǝ ibadǝthana

9 Bu imarǝtlǝrning ⱨǝmmisi iqkiriki tamliridin tartip qong ⱨoylining tamliriƣiqǝ, ulidin tartip ɵgzining pǝwaziƣiqǝ ⱪimmǝt taxlardin, yǝni ɵlqǝm boyiqǝ oyulup andin iq-texi ⱨǝrǝ bilǝn kesilgǝn taxlardin yasalƣanidi. 10  Ulliri bolsa qong wǝ ⱪimmǝt taxlardin, uzunluⱪi on gǝz wǝ sǝkkiz gǝz bolƣan taxlardin ⱪilinƣanidi. 11  Ullarning üstigǝ yǝnǝ bekitilgǝn ɵlqǝm boyiqǝ oyulƣan ⱪimmǝt esil taxlar wǝ kedir limliri ⱪoyulƣanidi. 12  Qong ⱨoylining qɵrisidiki tam üq ⱪǝwǝt oyulƣan tax wǝ bir ⱪǝwǝt yonulƣan kedir limliridin yasalƣanidi. Pǝrwǝrdigarning ibadǝthanisining iqkiriki ⱨoylisining temi wǝ yǝnǝ ordidiki dǝⱨlizining temimu xundaⱪ yasalƣanidi.□

Usta miskǝr Ⱨiramning ibadǝthanidiki ixliri

2Tar. 3:15-17; 2Tar. 4; 2Tar. 5:1

13  Sulayman padixaⱨ adǝm ǝwǝtip Ⱨiramni turdin kǝltürdi. ■ 14  U kixi Naftali ⱪǝbilisidin bolƣan bir tul hotunning oƣli bolup, atisi turluⱪ bir miskǝr idi. Ⱨiram miskǝrqiliktǝ türlük ixlarni ⱪilixⱪa tolimu usta, pǝm-parasǝtlik wǝ bilimlik idi. U Sulayman padixaⱨning ⱪexiƣa kelip, uning ⱨǝmmǝ ixini ⱪildi. ■ 15  U ɵzi ikki tüwrükni mistin yasidi. Ⱨǝrbir tüwrükning egizliki on sǝkkiz gǝz bolup, aylanmisi on ikki gǝz idi.■

16  Bu tüwrüklǝrning üstigǝ ⱪoyux üqün mistin ikki tajni ⱪuyup yasap, uning üstigǝ ⱪoydi. Bir tajning egizliki bǝx gǝz, ikkinqi tajning egizlikimu bǝx gǝz idi. 17  Tüwrüklǝrning tɵpisidiki tajlar torlarƣa ohxax zinnǝtlinip, zǝnjirlǝr wǝ torlanƣan ⱨalⱪilar bilǝn toⱪuⱪluⱪ idi. Bir tajning xundaⱪ yǝttǝ ⱪatar tor ⱨalⱪiliri bar idi, ikkinqi tajningmu ⱨǝm xundaⱪ yǝttǝ ⱪur tor ⱨalⱪiliri bar idi. 18  U yǝnǝ anarlarni, yǝni tüwrüklǝrning üstidiki ⱨǝrbir tajni yepip turidiƣan tor ⱨalⱪilarning üstigǝ ikki ⱪatar anarni yasidi. U birinqi wǝ ikkinqi tajƣimu ohxaxla xundaⱪ ⱪildi. 19  Aywandiki tüwrüklǝrning üstidiki tajliri nilupǝr xǝkillik bolup, egizliki tɵt gǝzdin idi. 20  Ikki tüwrükning tajliridiki tor ⱨalⱪiliriƣa yeⱪin tompiyip qiⱪⱪan jayning üstidǝ ⱪǝwǝtmu-ⱪǝwǝt qɵridigǝn ikki yüz anar nushisi bar idi. Ikkinqi tajning qɵrisimu ohxax idi.

21  U tüwrüklǝrni ibadǝthanining aldidiki aywanƣa tiklidi. Ong tǝripigǝ birni tiklǝp namini «Yaⱪin», sol tǝripigǝ birni tiklǝp, namini «Boaz» atidi. □ 22  Tüwrüklǝrning üsti nilupǝr xǝklidǝ yasalƣanidi. Buning bilǝn tüwrüklǝrning ixliri pütkǝnidi.

23  U mistin «dengiz» dǝp atalƣan yoƣan das yasidi. Uning bir girwikidin yǝnǝ bir girwikigiqǝ on gǝz kelǝtti. Uning aylamisi ottuz gǝz idi. ■ 24  Dasning girwiki asti qɵridǝp ⱪapaⱪ nushiliri bilǝn zinnǝtlǝngǝnidi. Bular dasning qɵrisining ⱨǝrbir gezigǝ undin, ikki ⱪatar ⱪoyulƣan idi. Ular das bilǝn bir waⱪitta ⱪuyup qiⱪirilƣanidi. ■ 25  Das on ikki buⱪa xǝkli üstidǝ turƣuzulƣanidi. Bularning üqi ximal tǝrǝpkǝ, üqi ƣǝrb tǝrǝpkǝ, üqi jǝnub tǝrǝpkǝ, üqi xǝrⱪ tǝrǝpkǝ yüzlǝngǝnidi. «dengiz» bularning üstidǝ idi; ularning arⱪisi iq tǝripidǝ idi. 26  Dasning ⱪelinliⱪi aliⱪanning kǝnglikidǝk bolup, uning girwiki piyalining girwikidǝk, xǝkli eqilƣan nilupǝrdǝk idi. Uningƣa ikki ming bat su siƣatti.□

27  Uningdin baxⱪa u mistin on tǝglikni yasidi. Ⱨǝrbir tǝglikning uzunluⱪi tɵt gǝz, kǝngliki tɵt gǝz bolup, egizliki üq gǝz idi. 28  Bu tǝgliklǝr xundaⱪ yasalƣanidiki, ularning rǝsimlik tahtiliri bar idi; tahtiliri ramkilar iqigǝ ornitilƣanidi. 29  Ramkilarning otturisidiki rǝsim tahtaylirida wǝ ramkilarning ɵzidimu xirlar, buⱪilar wǝ kerublarning sürǝtlik zinnǝtliri bar idi; xirlar wǝ buⱪilarning asti wǝ üsti zǝnjirsiman gül qǝmbirǝk xǝklidǝ zinnǝtlǝngǝnidi. □ 30 Ⱨǝrbir tǝglikning mis oⱪliri bilǝn tɵt qaⱪi bar idi; tǝglikning dasni kɵtürüp turidiƣan tɵt burjikidǝ jazisi bar idi; das astidiki putlirining ⱨǝr tǝripidǝ torlanƣan ⱪuyma gül xahliri ornitilƣanidi. 31  Ⱨǝr tǝglikning iqidǝ qongⱪurluⱪi bir gǝz kelidiƣan «kiqik tǝglik» bolup, aƣzi dügilǝk idi; kiqik tǝglikning uzunluⱪi bir yerim gǝz idi; aƣzining ǝtrapida nǝⱪixlǝr bar idi; ularning ramkiliri dügilǝk ǝmǝs, bǝlki tɵt qasiliⱪ idi.□

32  Tɵt qaⱪi rǝsimlik tahtayliri astida bolup, ularning oⱪliri tǝglikkǝ bekitilgǝnidi. Ⱨǝrbir qaⱪning egizliki bir yerim gǝz idi. 33  Qaⱪlarning ⱪurulmisi jǝng ⱨarwilirining qaⱪliridǝk idi. Ularning ⱪazanliri, ⱪasⱪanliri, qetiⱪliri wǝ oⱪlirining ⱨǝmmisi mistin ⱪuyulƣanidi. 34  Ⱨǝrbir tǝglikning tɵt burjikidǝ birdin tɵt tutⱪuqi bar idi; ular tǝgliktin qiⱪip turatti wǝ ular tǝglik bilǝn tǝng ⱪuyulƣan. □ 35  Ⱨǝrbir tǝglikning tɵpisidǝ egizliki yerim gǝz kelidiƣan bir yumilaⱪ jaza bar idi. Ⱨǝrbir tǝglikning tɵpisidǝ tirǝk wǝ rǝsimlik tahtaylar bar idi. Ular tǝglik bilǝn tǝng ⱪuyulƣan. 36  U muxu tirǝk wǝ rǝsim tahtayliridiki box orunlarƣa kerub, xir wǝ horma dǝrǝhlirining nushilirini wǝ qɵrisigǝ torlanƣan gül xahlirini nǝⱪix ⱪildi. 37  Xu tǝriⱪidǝ u muxu on tǝglikni yasap boldi. Ⱨǝmmisi bir nushida ⱪuyulup, ohxax qongluⱪta wǝ xǝkildǝ idi.

38  U mistin on das yasiƣan bolup, ⱨǝrbir dasⱪa ⱪiriⱪ bat su siƣatti; ⱨǝrbir dasning toƣrisi tɵt gǝz idi. On tǝglikning ⱨǝrbirining tɵpisidǝ birdin das bar idi. ■ 39  U bǝx dasni ibadǝthanining ong yenida wǝ bǝxni ibadǝthanining sol yenida ⱪoydi; mis dengizni ibadǝthanining ong tǝripigǝ, yǝni xǝrⱪiy jǝnub tǝripigǝ ⱪoydi.

40  Ⱨiram xularƣa tǝǝlluⱪ das, kürǝk wǝ ⱪaqa-ⱪuqilarnimu yasap tǝyyar ⱪildi. Xundaⱪ ⱪilip Ⱨiram Sulayman padixaⱨ üqün Pǝrwǝrdigarning ɵyining barliⱪ ⱪurulux hizmitini pütküzdi: —

41  ikki tüwrük, ikki tüwrükning üstidiki apⱪursiman ikki bax wǝ bu ikki baxni yepip turidiƣan ikki torni yasitip püttürdi, 42  xu ikki tor üstigǝ ⱪayqilaxturulƣan tɵt yüz anarni yasatti. Bir torda ikki ⱪatar anar bolup, tüwrük üstidiki; apⱪursiman ikki baxni yepip turatti. 43  U on das tǝgliki wǝ das tǝglikigǝ ⱪoyulidiƣan on «yuyux desi»ni, 44  «mis dengiz» wǝ uning astidiki on ikki mis buⱪini yasatⱪuzdi, 45  ⱪazanlarni, kürǝklǝrni wǝ ⱪaqa-ⱪuqilarnimu tǝyyar ⱪildi. Ⱨiram Pǝrwǝrdigarning ɵyi üqün Sulayman padixaⱨning ǝmri bilǝn yasiƣan bu ⱨǝmmǝ nǝrsilǝr parⱪiraydiƣan mistin idi.

46  Padixaⱨ ularni Iordan tüzlǝnglikidǝ, Sukkot bilǝn Zarǝtanning otturisida, xu yǝrdiki seƣizlayda ⱪelip yasap, ⱪuydurup qiⱪti.

47  Bu nǝrsilǝr xunqǝ kɵp bolƣaqⱪa, Sulayman ularning eƣirliⱪini ɵlqimidi. Xuning bilǝn misning eƣirliⱪi mǝlum bolmidi.

48  Sulayman yǝnǝ Pǝrwǝrdigarning ɵyi iqidiki barliⱪ ǝswablarni yasatti: — yǝni altun huxbuygaⱨni, «tǝⱪdim nan» ⱪoyulidiƣan altun xirǝni, □  ■ 49  Kalamhana aldida turidiƣan sap altun qiraƣdanlarni (bǝxni ong yenida, bǝxni sol yenida) yasatti; wǝ xularning gülsiman zinnǝtlirini, qiraƣlirini, qiraƣ ⱪisⱪuqlirini altundin yasatti; 50  das-piyalilirini, piqaⱪlirini, ⱪaqilirini, tǝhsilirini wǝ küldanlarning ⱨǝmmisini sap altundin yasatti; u iqkiriki hanining, yǝni ǝng muⱪǝddǝs jayning ⱪatlinidiƣan, ⱪox ⱪanatliⱪ ixiklǝrning girǝlirini wǝ ɵydiki muⱪǝddǝs jayning ixiklirining girǝlirini altundin yasatti.

51  Sulayman padixaⱨ Pǝrwǝrdigarning ɵyi üqün ⱪilduridiƣan ⱨǝmmǝ ⱪuruluxlar tamam bolƣanda, u atisi Dawut Hudaƣa atiƣan nǝrsilǝrni (yǝni kümüx, altun wǝ türlük baxⱪa buyumlarni) ǝkǝltürüp Pǝrwǝrdigarning ɵyining hǝzinilirigǝ ⱪoydurdi.■

8

Sulayman ǝⱨdǝ sanduⱪini ibadǝthaniƣa ǝkilip ⱪoyidu

2Tar. 5:2-14; 2Tar. 6; 2Tar. 7:1-10

1 Xu qaƣda Sulayman Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini «Dawut xǝⱨiri»din, yǝni Ziondin yɵtkǝp kelix üqün Israil aⱪsaⱪallirini, ⱪǝbilǝ bǝglirini wǝ Israil jǝmǝtlirining bǝglirini Yerusalemƣa ɵz yeniƣa yiƣilixⱪa qaⱪirdi.□  ■

2 Buning üqün Israilning ⱨǝmmǝ adǝmliri Etanim eyida, yǝni yǝttinqi aydiki bekitilgǝn ⱨeytta Sulayman padixaⱨning ⱪexiƣa yiƣildi. □ 3 Israilning ⱨǝmmǝ aⱪsaⱪalliri yetip kǝlgǝndǝ Lawiylar ǝⱨdǝ sanduⱪini kɵtürüp mangdi. 4 Ular Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini, jamaǝt qediri bilǝn uning iqidiki barliⱪ muⱪǝddǝs buyumlarni kɵtürüp elip qiⱪti. Kaⱨinlar bilǝn Lawiylar muxularni elip qiⱪti.□

5 Sulayman padixaⱨ wǝ uning aldiƣa yiƣilƣan barliⱪ Israil jamaiti ǝⱨdǝ sanduⱪining aldida mengip, kɵplikidin sanini elip bolmaydiƣan san-sanaⱪsiz ⱪoy bilǝn kalilarni ⱪurbanliⱪ ⱪilixatti. 6 Kaⱨinlar Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini ɵz jayiƣa, ibadǝthanining iqki «kalamhana»siƣa, yǝni ǝng muⱪǝddǝs jayƣa elip kirip, kerublarning ⱪanatlirining astiƣa ⱪoydi.□

7 Qünki kerublarning yeyilip turƣan ⱪaniti ǝⱨdǝ sanduⱪining orni üstidǝ bolƣaqⱪa, ǝⱨdǝ sanduⱪi bilǝn uni kɵtürüp turidiƣan baldaⱪlarni yepip turatti. 8 Bu baldaⱪlar naⱨayiti uzun bolƣaqⱪa, kalamhanining aldidiki muⱪǝddǝs jayda turup, ǝⱨdǝ sanduⱪining yenidiki ikki baldaⱪning uqlirini kɵrgili bolatti, biraⱪ ɵyning sirtida ularni kɵrgili bolmaytti; bu baldaⱪlar taki bügüngǝ ⱪǝdǝr xu yǝrdǝ turmaⱪta. □ 9 Əⱨdǝ sanduⱪining iqidǝ Musa pǝyƣǝmbǝr Ⱨorǝb teƣida turƣanda iqigǝ salƣan ikki tax tahtidin baxⱪa ⱨeqnǝrsǝ yoⱪ idi (Israillar Misir zeminidin qiⱪⱪandin keyin Pǝrwǝrdigar ular bilǝn ⱨorǝbdǝ ǝⱨdǝ tüzgǝnidi).□  ■

10  Wǝ xundaⱪ boldiki, kaⱨinlar muⱪǝddǝs jaydin qiⱪixiƣila, bir bulut Pǝrwǝrdigarning ibadǝthanisini ⱪapliwaldi. 11  Kaⱨinlar bulut tüpǝylidin ɵz wǝzipilirini ɵtǝxkǝ ɵrǝ turalmaytti; qünki Pǝrwǝrdigarning julasi Pǝrwǝrdigarning ɵyini toldurƣanidi.■

12  Bu pǝyttǝ Sulayman: — Pǝrwǝrdigar tum ⱪarangƣuluⱪ iqidǝ turimǝn, dǝp eytⱪanidi; ■

13  lekin, i Pǝrwǝrdigar, mǝn dǝrwǝⱪǝ Sening üqün bir ⱨǝywǝtlik makan bolsun dǝp, Sǝn mǝnggü turidiƣan bir ɵyni yasidim, dedi.□ 14  Andin padixaⱨ burulup barliⱪ Israil jamaitigǝ bǝht tilidi; Israilning barliⱪ jamaiti uning aldida turatti. 15  U mundaⱪ dedi: — «Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ bolƣay! U Ɵz aƣzi bilǝn atam Dawutⱪa wǝdǝ ⱪilƣanidi wǝ Ɵz ⱪoli bilǝn uni ǝmǝlgǝ axurdi. U Dawutⱪa yǝnǝ: —

16  «Mǝn Ɵz hǝlⱪim Israilni Misir zeminidin elip qiⱪⱪan kündin buyan namim üqün bu yǝrdǝ bir ɵy salay dǝp Israilning ⱨǝrⱪaysi ⱪǝbililirining xǝⱨǝrliridin ⱨeqⱪaysisini tallimidim; biraⱪ hǝlⱪim bolƣan Israilƣa ⱨɵkümranliⱪ ⱪilsun dǝp Dawutni tallidim» degǝnidi. ■ 17  Əmdi atam Dawutning Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarning namiƣa atap bir ɵy selix arzu-niyiti bar idi. ■ 18  Biraⱪ Pǝrwǝrdigar atam Dawutⱪa: «Kɵnglüngdǝ Mening namimƣa bir ɵy yasaxⱪa ⱪilƣan niyiting yahxidur; 19  ǝmma xu ɵyni sǝn yasimaysǝn, bǝlki sening puxtungdin bolidiƣan oƣlung, u Mening namimƣa atap xu ɵyni salidu», degǝnidi.

20  Mana ǝmdi Pǝrwǝrdigar Ɵz sɵzigǝ ǝmǝl ⱪildi. Mǝn Pǝrwǝrdigar wǝdǝ ⱪilƣinidǝk, atamning ornini besip, Israilning tǝhtigǝ olturdum; Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarning namiƣa atap bu ɵyni saldim. 21  Ɵydǝ ǝⱨdǝ sanduⱪi üqün bir jayni rastlidim; ǝⱨdǝ sanduⱪi iqidǝ Pǝrwǝrdigarning ata-bowilirimizni Misir zeminidin elip qiⱪⱪanda, ular bilǝn tüzgǝn ǝⱨdǝ tahtiliri bardur».

Sulayman Israil üqün dua ⱪilidu

22  Andin Sulayman Israilning barliⱪ jamaitigǝ yüzlinip, Pǝrwǝrdigarning ⱪurbangaⱨining aldida turup, ⱪollirini asmanƣa ⱪaritip kɵtürüp ■ 23  mundaⱪ dua ⱪildi: — «I Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar! Nǝ yuⱪiriⱪi asmanda nǝ tɵwǝnki yǝrdǝ sǝndǝk Huda yoⱪtur; aldingda pütün ⱪǝlbi bilǝn mangidiƣan ⱪulliring üqün ǝⱨdǝngdǝ turup ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbitingni kɵrsǝtküqisǝn. 24  Qünki Sǝn Ɵz ⱪulung atam Dawutⱪa bǝrgǝn wǝdidǝ turdung; Sǝn Ɵz aƣzing bilǝn eytⱪan sɵzünggǝ mana bügünkidǝk Ɵz ⱪolung bilǝn ǝmǝl ⱪilding. 25  Əmdi ⱨazir, i Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar, Ɵz ⱪulung atam Dawutⱪa: — «Əgǝr sening ǝwladliring ɵz yolliriƣa sǝgǝk bolup sǝn Mening aldimda mangƣandǝk mangidiƣan bolsa, sanga ǝwladingdin Israilning tǝhtidǝ olturidiƣan bir zat kǝm bolmaydu» dǝp bǝrgǝn wǝdǝngdǝ turƣaysǝn. ■ 26  Əmdi ⱨazir, i Israilning Hudasi, Sǝn ⱪulung Dawutⱪa eytⱪan sɵzliring ǝmǝlgǝ axurulƣay, dǝp ɵtünimǝn!

27  Lekin Huda Ɵzi rastla yǝr yüzidǝ makan ⱪilamdu? Mana, asmanlar bilǝn asmanlarning asmini seni siƣduralmiƣan yǝrdǝ, mǝn yasiƣan bu ɵy ⱪandaⱪmu Sening makaning bolalisun?! ■ 28  Lekin i Pǝrwǝrdigar Hudayim, ⱪulungning duasi bilǝn iltijasiƣa ⱪulaⱪ selip, ⱪulungning bügün Sanga kɵtürgǝn nidasi wǝ tilikini angliƣaysǝn; 29  xuning bilǝn Ɵz kɵzliringni keqǝ-kündüz bu ɵygǝ, yǝni Sǝn: «Mening namim u yǝrdǝ ayan bolsun» dǝp eytⱪan jayƣa keqǝ-kündüz tikkǝysǝn; Ɵz ⱪulungning u jayƣa ⱪarap ⱪilƣan duasiƣa ⱪulaⱪ salƣaysǝn. □  ■ 30  ⱪulung wǝ hǝlⱪing Israil bu jayƣa ⱪarap dua ⱪilƣan qaƣda, ularning iltijisiƣa ⱪulaⱪ selip, Ɵz makaning ⱪilƣan asmanlardin turup angliƣaysǝn, angliƣiningda ularni kǝqürgǝysǝn.

31  Əgǝr birsi ɵz ⱪoxnisiƣa gunaⱨ ⱪilsa wǝ xundaⱪla ixning rast-yalƣanliⱪini bekitix üqün ⱪǝsǝm iqküzülsǝ, bu ⱪǝsǝm bu ɵydiki ⱪurbangaⱨingning aldiƣa kǝlsǝ, □ 32  Sǝn ⱪǝsǝmni asmanda turup anglap, amal ⱪilip ɵz bǝndiliring otturisida ⱨɵküm qiⱪarƣaysǝn; gunaⱨi bar adǝmni gunaⱨⱪa tartip, ɵz yolini ɵz bexiƣa yandurup, gunaⱨsiz adǝmni aⱪlap, ɵz adilliⱪiƣa ⱪarap uningƣa ⱨǝⱪⱪini bǝrgǝysǝn.

33  Ɵz hǝlⱪing Israil Sening aldingda gunaⱨ ⱪilƣini üqün düxmǝndin yengilsǝ, Sanga ⱪaytip bu ɵydǝ turup, namingni etirap ⱪilip, Sanga dua bilǝn iltija ⱪilsa, 34  Sǝn asmanda anglap, Ɵz hǝlⱪing Israilning gunaⱨini kǝqürüp, ularni Sǝn ata-bowiliriƣa tǝⱪdim ⱪilƣan zeminƣa ⱪayturup kǝlgǝysǝn.

35  Ular Sanga gunaⱨ ⱪilƣini üqün asman etilip yamƣur yaƣmaydiƣan ⱪiliwetilgǝn bolsa, lekin ular bu jayƣa ⱪarap Sanga dua ⱪilip namingni etirap ⱪilip, Sening ularni ⱪiyinqiliⱪⱪa salƣining tüpǝylidin ɵz gunaⱨidin yenip towa ⱪilsa, 36  Sǝn asmanda turup ⱪulaⱪ selip, ⱪulliringning wǝ hǝlⱪing Israilning gunaⱨini kǝqürgǝysǝn; qünki Sǝn ularƣa mengix kerǝk bolƣan yahxi yolni ɵgitisǝn wǝ Ɵz hǝlⱪinggǝ miras ⱪilip bǝrgǝn zeminning üstigǝ yamƣur yaƣdurisǝn!

37  Əgǝr zeminda aqarqiliⱪ ya waba bolsa, ya ziraǝtlǝr Dan almisa ya ⱨal qüxsǝ ya uni qekǝtkilǝr yaki qekǝtkǝ liqinkiliri besiwalsa, ya düxmǝnlǝr ularning zemindiki xǝⱨǝrlirining ⱪowuⱪliriƣa ⱨujum ⱪilip ⱪorxiwalsa, ya ⱨǝrⱪandaⱪ apǝt ya kesǝllik bolsa, 38  Sening hǝlⱪing bolƣan Israildiki ⱨǝrⱪandaⱪ kixi ɵz kɵnglidiki wabani bilip, ulardin ⱨǝrⱪaysi kixi ⱪollirini bu ɵygǝ sunup, ⱨǝrⱪandaⱪ dua yaki iltija ⱪilƣan bolsa, 39  ǝmdi Sǝn turuwatⱪan makaning asmanda turup anglap, kǝqürüm ⱪilƣaysǝn; Sǝn ⱨǝrbir adǝmning ⱪǝlbini bilgǝqkǝ, amal ⱪilip ɵzining yollirini ɵzigǝ yandurƣaysǝn (qünki Sǝnla, yalƣuz Sǝnla ⱨǝmmǝ insan balilirining ⱪǝlblirini bilgüqidursǝn); 40  xundaⱪ ⱪilip, ular Sǝn ata-bowilirimizƣa tǝⱪdim ⱪilƣan zeminda olturup ɵmrining ⱨǝmmǝ künliridǝ sǝndin ⱪorⱪidiƣan bolidu.

41  Ɵz hǝlⱪing Israildin bolmiƣan, Sening uluƣ naming tüpǝylidin yiraⱪ-yiraⱪlardin kǝlgǝn musapir bolsa 42  (qünki ular Sening uluƣ naming, ⱪudrǝtlik ⱪolung wǝ sozƣan biliking toƣrisida angliylaydu), — undaⱪ birsi kelip bu ɵy tǝrǝpkǝ ⱪarap dua ⱪilsa, 43  Sǝn turuwatⱪan makaning bolƣan asmanlarda uningƣa ⱪulaⱪ selip, u musapir Sanga nida ⱪilip tiliginining ⱨǝmmisigǝ muwapiⱪ ⱪilƣaysǝn; xuning bilǝn yǝr yüzidiki barliⱪ ǝllǝr namingni tonup yetip, Ɵz hǝlⱪing Israildǝk Sǝndin ⱪorⱪidiƣan bolup, mǝn yasiƣan bu ɵyning Sening naming bilǝn atalƣinini bilidu.□

44  Əgǝr Sening hǝlⱪing Sening tapxuruⱪung bilǝn düxmini bilǝn jǝng ⱪilixⱪa qiⱪⱪanda, Sǝn talliƣan bu xǝⱨǝrgǝ, xundaⱪla mǝn namingƣa atap yasiƣan bu ɵy tǝrǝpkǝ ⱪarap Sǝn Pǝrwǝrdigarƣa dua ⱪilsa, 45  Sǝn asmanlarda turup ularning duasi bilǝn iltijasiƣa ⱪulaⱪ selip, ularni nusrǝtkǝ erixtürgǝysǝn.

46  Əgǝr ular sanga gunaⱨ sadir ⱪilƣan bolsa (qünki gunaⱨ ⱪilmaydiƣan ⱨeqkixi yoⱪtur) Sǝn ularƣa ƣǝzǝplinip, ularni düxmǝnlirining ⱪoliƣa tapxurƣan bolsang, bular ularni yiraⱪ-yeⱪinƣa, ɵzlirining zeminiƣa sürgün ⱪilip elip barƣan bolsa, ■ 47  lekin ular sürgün ⱪilinƣan yurtta ǝs-ⱨoxini tepip towa ⱪilip, ɵzi sürgün bolƣan yurtta Sanga: — Biz gunaⱨ ⱪilip, ⱪǝbiⱨlikkǝ berilip Sǝndin yüz ɵrüp kǝttuⱪ, dǝp yelinsa, 48 — ǝgǝr ularni sürgün ⱪilƣan düxmǝnlirining zeminida pütün ⱪǝlbi wǝ pütün jenidin Sening tǝripinggǝ yenip, Sǝn ularning ata-bowiliriƣa tǝⱪdim ⱪilƣan zeminƣa, Sǝn talliƣan xǝⱨǝr tǝrǝpkǝ wǝ mǝn namingƣa atap yasiƣan bu ɵy tǝrǝpkǝ yüzini ⱪilip, Sanga ⱪarap dua ⱪilsa, 49  Sǝn turuwatⱪan makaning bolƣan asmanlarda turup ularning duasi wǝ iltijasini anglap ular üqün ⱨɵküm qiⱪirip, 50  Ɵz hǝlⱪingning Sanga sadir ⱪilƣan gunaⱨini, Sanga ɵtküzgǝn ⱨǝmmǝ itaǝtsizliklirini kǝqürüm ⱪilƣaysǝn wǝ ularni sürgün ⱪilƣanlarning aldida ularƣa rǝⱨim tapⱪuzƣaysǝnki, xular ularƣa rǝⱨim ⱪilsun 51  (qünki ular Ɵzüng Misirdin, yǝni tɵmür tawlax peqidin qiⱪarƣan Ɵz hǝlⱪing wǝ Ɵz mirasingdur); 52  Sening kɵzliring Ɵz ⱪulungning iltijasiƣa wǝ Ɵz hǝlⱪingning iltijasiƣa oquⱪ bolƣay, ular ⱨǝr ixta sanga nida ⱪilip tiliginidǝ ularƣa ⱪulaⱪ salƣaysǝn; 53  qünki Sǝn ata-bowilirimizni Misirdin qiⱪarƣiningda Ɵz ⱪulung Musa arⱪiliⱪ eytⱪiningdǝk, Sǝn hǝlⱪingni Ɵzünggǝ has mirasing bolsun dǝp, yǝr yüzidiki ⱨǝmmǝ ǝllǝr arisidin ularni ayrim elip talliding, i Rǝb Pǝrwǝrdigar!».■

54  Sulayman Pǝrwǝrdigarƣa xu barliⱪ dua wǝ iltijalirini ⱪilip bolƣanda, ⱪollirini asmanƣa ⱪarap kɵtürüp Pǝrwǝrdigarning ⱪurbangaⱨining aldida tizlinip turƣan yǝrdin ⱪopup, 55  ɵrǝ turup Israilning barliⱪ jamaitigǝ yuⱪiri awazda bǝht tilǝp mundaⱪ dedi: — 56  «Uning barliⱪ wǝdǝ ⱪilƣini boyiqǝ Ɵz hǝlⱪi Israilƣa aram bǝrgǝn Pǝrwǝrdigar mubarǝktur! U Ɵz ⱪuli Musaning wasitisi bilǝn ⱪilƣan ⱨǝmmǝ meⱨribanǝ wǝdilǝrning ⱨeqbiri yǝrdǝ ⱪalmidi!■

57  Pǝrwǝrdigar Hudayimiz ata-bowilirimiz bilǝn bolƣandǝk biz bilǝn billǝ bolƣay; U nǝ bizdin waz kǝqmisun nǝ bizni taxlimisun; 58  buning bilǝn U ⱪǝlbimizni Uning yollirida mengixⱪa, Ɵzi ata-bowilirimizƣa buyruƣan ǝmrlǝr, bǝlgilimilǝr wǝ ⱨɵkümlǝrni tutuxⱪa Ɵzigǝ mayil ⱪilƣay; 59  mening Pǝrwǝrdigarning aldida iltija ⱪilƣan bu sɵzlirim keqǝ-kündüz Pǝrwǝrdigar Hudayimizning yenida tursun; xuning bilǝn Ɵz ⱪulung üqün toƣra ⱨɵküm ⱪilip, hǝlⱪing Israil üqün toƣra ⱨɵküm ⱪilip, ⱨǝr kündiki dǝrdigǝ yǝtkǝysǝn; 60  xuning bilǝn yǝr yüzidiki ⱨǝmmǝ ǝllǝr Pǝrwǝrdigar Ɵzi Hudadur, Uningdin baxⱪisi ⱨeqⱪaysisi yoⱪtur dǝp bilgǝy, ■ 61  xundaⱪla bügün ⱪilƣininglarƣa ohxax Uning bǝlgilimiliridǝ mengixⱪa wǝ ǝmrlirini tutuxⱪa ⱪǝlbinglar Pǝrwǝrdigar Hudayimizƣa mukǝmmǝl bolƣay!».

Sulayman ibadǝthanini Hudaƣa ataydu

62  Wǝ padixaⱨ pütün Israil bilǝn billǝ Pǝrwǝrdigarning aldida ⱪurbanliⱪlarni ⱪildi. 63  Sulayman Pǝrwǝrdigarƣa inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi süpitidǝ yigirmǝ ikki ming kala wǝ bir yüz yigirmǝ ming ⱪoy ⱪurbanliⱪ ⱪildi. Padixaⱨ bilǝn barliⱪ Israillar xundaⱪ ⱪilip Pǝrwǝrdigarning ɵyini uningƣa beƣixlidi. ■ 64  Xu küni padixaⱨ Pǝrwǝrdigarning ɵyining aldidiki ⱨoylisining otturisini ayrip muⱪǝddǝs ⱪilip, u yǝrdǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar, axliⱪ ⱨǝdiyǝliri wǝ inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪilirining yaƣlirini sundi; qünki Pǝrwǝrdigarning aldida turƣan mis ⱪurbangaⱨ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar, axliⱪ ⱨǝdiyǝliri wǝ inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪilirining yaƣlirini ⱪobul ⱪilixⱪa kiqik kǝldi. ■ 65  Xuning bilǝn u waⱪitta Sulayman wǝ uning bilǝn bolƣan pütün Israil, yǝni Hamat rayoniƣa kirix eƣizidin tartip Misir eⱪiniƣiqǝ ⱨǝmmǝ yǝrlǝrdin kǝlgǝn zor bir jamaǝt Pǝrwǝrdigar Hudayimizning aldida yǝttǝ kün wǝ yǝnǝ yǝttǝ kün, jǝmiy on tɵt küngiqilik ⱨeyt ɵtküzdi. □ 66  Sǝkkizinqi künidǝ u hǝlⱪni ⱪayturdi; ular padixaⱨning bǝhtini tilidi; andin ular Pǝrwǝrdigarning Ɵz ⱪuli Dawutⱪa wǝ hǝlⱪi Israilƣa ⱪilƣan yahxiliⱪliri üqün ⱪǝlbidǝ xad-huram bolup ɵz ɵy-qedirlirigǝ ⱪaytip kǝtti.□

9

Pǝrwǝrdigar Sulaymanƣa wǝdǝ ⱨǝm agaⱨ beridu

2Tar. 7:11-22

1 Sulayman Pǝrwǝrdigarning ɵyi, padixaⱨ ordisi wǝ xundaⱪla ⱪuruxni arzu ⱪilƣan baxⱪa ⱪuruluxlarni kɵnglidikidǝk pütküzüp bolƣanda, ■ 2 Pǝrwǝrdigar Sulaymanƣa Gibeonda kɵrüngǝndǝk ǝmdi ikkinqi ⱪetim uningƣa kɵründi.■

3 Pǝrwǝrdigar uningƣa mundaⱪ dedi: — «Sǝn Mening aldimda ⱪilƣan dua wǝ iltijayingni anglidim; Mening namim uningda ǝbǝdgiqǝ ayan ⱪilinixi üqün, sǝn yasiƣan bu ɵyni Ɵzümgǝ muⱪǝddǝs ⱪildim. Mening kɵzlirim wǝ kɵnglüm xu yǝrdǝ ⱨǝmixǝ bolidu. ■ 4 Sǝn bolsang, atang Dawutning aldimda mangƣinidǝk, sǝnmu sanga buyruƣinimning ⱨǝmmisigǝ muwapiⱪ ǝmǝl ⱪilix üqün, bǝlgilimilirim wǝ ⱨɵkümlirimni tutup, pak kɵngül wǝ durusluⱪ bilǝn aldimda mangsang, 5 Mǝn ǝmdi atang Dawutⱪa: «Israilning tǝhtidǝ sanga ǝwladingdin olturuxⱪa bir zat kǝm bolmaydu» dǝp wǝdǝ ⱪilƣinimdǝk, Mǝn padixaⱨliⱪ tǝhtingni Israilning üstidǝ ǝbǝdgiqǝ mǝⱨkǝm ⱪilimǝn. ■ 6 Lekin ɵzüng ya oƣulliring Manga ǝgixixtin waz keqip Mǝn aldinglarda ⱪoyƣan ǝmrlirim bilǝn bǝlgilimilirimni tutmay, bǝlki baxⱪa ilaⱨlarning ⱪulluⱪiƣa kirip ularƣa sǝjdǝ ⱪilsanglar, ■ 7 xu qaƣda Mǝn Israilni ularƣa tǝⱪdim ⱪilƣan zeminidin üzüp qiⱪirimǝn; wǝ Ɵz namimni kɵrsitixkǝ Ɵzümgǝ muⱪǝddǝs ⱪilƣan bu ɵyni nǝzirimdin taxlaymǝn wǝ Israil ⱨǝmmǝ hǝlⱪlǝr arisida sɵz-qɵqǝk wǝ tapa-tǝnining obyekti bolidu; ■ 8 Bu ɵy gǝrqǝ ⱨazir kɵrkǝm kɵrünsimu, xu zamanda uningdin ɵtkǝnlǝrning ⱨǝmmisi zor ⱨǝyran ⱪelixip üxⱪirtip: «Pǝrwǝrdigar bu zeminƣa wǝ bu ɵygǝ nemixⱪa xundaⱪ ⱪildi?» dǝp soraydu.□  ■

9 Kixilǝr: — Qünki zemindiki hǝlⱪlǝr ɵz ata-bowilirini Misir zeminidin qiⱪarƣan Pǝrwǝrdigar Hudasini taxlap, ɵzlirini baxⱪa ilaⱨlarƣa baƣlap, ularƣa sǝjdǝ ⱪilip ⱪulluⱪida bolƣanliⱪi üqün, Pǝrwǝrdigar bu pütkül külpǝtni ularning bexiƣa qüxürüptu, dǝp jawab beridu.

Taxⱪi ixlar wǝ baxⱪa ⱪuruluxlar

2Tar. 8:1-18

10 Xundaⱪ boldiki, yigirmǝ yil ɵtüp, Sulayman u ikki ɵyni, yǝni Pǝrwǝrdigarning ɵyi bilǝn padixaⱨ ɵyini yasap bolƣandin keyin, ■ 11  Turning padixaⱨi Ⱨiram Sulaymanƣa barliⱪ tǝlǝpliri boyiqǝ kedir dǝrǝhliri, arqa dǝrǝhliri wǝ altun tǝminligini üqün Sulayman padixaⱨ uningƣa Galiliyǝ ɵlkisidin yigirmǝ xǝⱨǝrni bǝrdi. 12  Ⱨiram Sulayman uningƣa bǝrgǝn xǝⱨǝrlǝrni kɵrüxkǝ Turdin qiⱪip kǝldi; lekin ular uningƣa ⱨeq yaⱪmidi. 13  U: — Ⱨǝy buradirim, sǝn muxu manga bǝrgining zadi ⱪandaⱪ xǝⱨǝrlǝr?! — dedi. U ularni «Kabulning yurti» dǝp atidi, wǝ ular bügünki küngiqǝ xundaⱪ atilidu. □ 14  Ⱨiram bolsa padixaⱨⱪa bir yüz yigirmǝ talant altun ǝwǝtkǝnidi.□

15  Sulayman padixaⱨ Pǝrwǝrdigarning ɵyini, ɵz ɵyini, Milloni, Yerusalemning sepilini, Ⱨazorni, Mǝgiddoni wǝ Gǝzǝr xǝⱨǝrlirini yasax üqün ⱨaxarƣa tutⱪan ixligüqilǝrning ixliri mundaⱪ: — □ 16  (Misirning padixaⱨi Pirǝwn qiⱪip Gǝzǝrgǝ ⱨujum ⱪilip elip, uni otta kɵydürüp, xǝⱨǝrdǝ turuwatⱪan Ⱪanaaniylarni ⱪirip, xǝⱨǝrni toy sowƣisi süpitidǝ Sulaymanning hotuni bolƣan ɵz ⱪiziƣa bǝrgǝnidi) 17  Sulayman Gǝzǝr bilǝn tɵwǝnki Bǝyt-Ⱨoronni bina ⱪildi; 18  u Baalat bilǝn ɵz zeminidiki qɵlgǝ jaylaxⱪan Tadmornimu yengidin yasidi, ■ 19  xundaⱪla ɵzigǝ has ⱨǝmmǝ ambar xǝⱨǝrlirini, «jǝng ⱨarwisi xǝⱨǝrliri»ni, «atliⱪlar xǝⱨǝrliri»ni wǝ Yerusalemda, Liwanda wǝ ɵzi soraydiƣan barliⱪ zeminda haliƣinini bina ⱪildi.

20  Israillardin bolmiƣan Amoriylar, Ⱨittiylar, Pǝrizziylǝr, Ⱨiwiylar wǝ Yǝbusiylardin Israil zeminida ⱪelip ⱪalƣanlarning ⱨǝmmisini bolsa, 21  Sulayman bularni, yǝni Israillar pütünlǝy yoⱪitalmiƣan ǝllǝrning ⱪalduⱪ ǝwladlirini ⱪulluⱪ ⱨaxarƣa tutti. Ular bügünki küngiqǝ xundaⱪ bolup kǝldi. □

22  Lekin Sulayman Israillardin ⱨeqkimni ⱪul ⱪilmay, bǝlki ularni lǝxkǝr, hizmǝtkar, ⱨɵkümdar-ǝmǝldar, ⱨarwa bilǝn atliⱪlarning sǝrdarliri ⱪildi. ■ 23  Bulardin Sulaymanning ixlirini baxⱪuridiƣan, yǝni ixligüqilǝrning üstigǝ ⱪoyulƣan qong nazarǝtqilǝr bǝx yüz ǝllik idi.

24  Pirǝwnning ⱪizi Dawutning xǝⱨiridin kɵqüp Sulayman uning üqün yasiƣan ɵydǝ olturƣinida, u Millo ⱪǝl’ǝsini yasidi.■ 25  Sulayman Pǝrwǝrdigarƣa yasiƣan ⱪurbangaⱨda yilda üq ⱪetim kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar bilǝn inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪlirini sunatti wǝ Pǝrwǝrdigarning aldidiki huxbuygaⱨta huxbuy yaⱪatti. Xu tǝriⱪidǝ u ibadǝthanining ixlirini pütküzdi.□

26  Sulayman padixaⱨ Ezion-Gǝbǝrdǝ bir türküm kemilǝrni yasidi. U yǝr bolsa Edom zeminida, Ⱪizil dengiz boyidiki Elatning yenida idi. □ 27  Ⱨiram ɵz hizmǝtkarliri, yǝni dengizqiliⱪni obdan bilidiƣan nǝqqǝ kemiqilǝrni Sulaymanning hizmǝtkarliriƣa ⱪoxulup kemilǝrdǝ ixlǝxkǝ ǝwǝtti. 28  Ular Ofirƣa berip, u yǝrdin tɵt yüz yigirmǝ talant altunni elip kelip, Sulayman padixaⱨⱪa apardi.□

10

Xebaning ayal padixaⱨi Sulaymanni izdǝp kelidu

2Tar. 9:1-12

1 Xebaning ayal padixaⱨi bolsa Sulaymanning Pǝrwǝrdigarning nami bilǝn baƣlinixliⱪ bolƣan dangⱪ-xɵⱨritini anglap, uni ⱪiyin qigix-soallar bilǝn siniƣili kǝldi. 2 U huxbuy buyumlar, intayin tola altun wǝ yaⱪut-gɵⱨǝrlǝr artilƣan tɵgilǝrni elip, qong dǝbdǝbǝ bilǝn Yerusalemƣa kǝldi. Sulaymanning ⱪexiƣa kǝlgǝndǝ ɵz kɵngligǝ pükkǝn ⱨǝmmǝ ix toƣruluⱪ uning bilǝn sɵzlǝxti. ■ 3 Sulayman uning ⱨǝmmǝ soriƣanliriƣa jawab bǝrdi. Ⱨeqnemǝ padixaⱨⱪa ⱪarangƣu ǝmǝs idi, bǝlki ⱨǝmmisidǝ uningƣa jawab bǝrdi.

4 Xebaning ayal padixaⱨi Sulaymanning danaliⱪiƣa, yasiƣan orda-sarayƣa, 5 dastihandiki taamlarƣa, ǝmǝldarlarning ⱪatar-ⱪatar olturuxliriƣa, hizmǝtkarlirining ⱪatar-ⱪatar turuxliriƣa, ularning kiygǝn kiyimlirigǝ, uning saⱪiyliriƣa wǝ uning Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ atap sunƣan kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪliriƣa ⱪarap, üni iqigǝ qüxüp kǝtti.□

6 U padixaⱨⱪa: — Mǝn ɵz yurtumda silining ixliri wǝ danaliⱪliri toƣrisida angliƣan hǝwǝr rast ikǝn; 7 Əmma mǝn kelip ɵz kɵzlirim bilǝn kɵrmigüqǝ bu sɵzlǝrgǝ ixǝnmigǝnidim; wǝ mana, mǝn yeriminimu anglimiƣan ikǝnmǝn; silining danaliⱪliri bilǝn bǝrikǝt-bayaxatliⱪliri mǝn angliƣan hǝwǝrdin ziyadǝ ikǝn. 8 Silining adǝmliri nemidegǝn bǝhtlik-ⱨǝ! Ⱨǝmixǝ silining aldilirida turup danaliⱪlirini anglaydiƣan bu hizmǝtkarlar nǝⱪǝdǝr bǝhtliktur! 9 Silidin sɵyüngǝn, silini Israilning tǝhtigǝ olturƣuzƣan Pǝrwǝrdigar Hudaliri mubarǝktur! Pǝrwǝrdigar Israilƣa mǝnggülük baƣliƣan muⱨǝbbiti üqün, U silini toƣra ⱨɵküm wǝ adalǝt sürgili padixaⱨ ⱪildi, dedi.

10  U padixaⱨⱪa bir yüz yigirmǝ talant altun, intayin kɵp huxbuy buyumlar wǝ yaⱪut-gɵⱨǝrlǝrni sowƣa ⱪildi. Xebaning ayal padixaⱨi Sulayman padixaⱨⱪa sunƣan xunqǝ zor miⱪdardiki huxbuy buyumlar uningdin keyin ⱨeq kɵrüngǝn ǝmǝs 11  (Ⱨiramning Ofirdin altun ǝpkelidiƣan kemilirimu Ofirdin yǝnǝ intayin zor miⱪdardiki sǝndǝl yaƣiqi wǝ yaⱪut-gɵⱨǝrlǝrni elip kǝldi. 12  Padixaⱨ sǝndǝl yaƣiqidin Pǝrwǝrdigarning ɵyi üqün wǝ padixaⱨning ordisi üqün pǝlǝmpǝy-salasunlar yasatti ⱨǝm nǝƣmǝ-nawaqilar üqün qiltarlar wǝ sazlarni xuningdin yasatti. Xu waⱪittin keyin xundaⱪ zor miⱪdardiki esil sǝndǝl yaƣiqi bu waⱪitⱪiqǝ ⱨeq kǝltürülmidi ya kɵrülüp baⱪmidi). ■ 13  Sulayman padixaⱨ Xebaning ayal padixaⱨiƣa ɵz xaⱨanǝ sahawitidin bǝrgǝndin baxⱪa, ayal padixaⱨning kɵngli tartⱪan ⱨǝmmini — nemǝ sorisa, xuni bǝrdi; andin u hizmǝtkarliri bilǝn yolƣa qiⱪip ɵz yurtiƣa ⱪaytip kǝtti.

Sulaymanning bayliⱪliri

2Tar.9:13-28

14  Sulaymanƣa ⱨǝr yili kǝltürülgǝn altunning ɵzi altǝ yüz atmix altǝ talant idi. □ 15  Bu kirimdin baxⱪa, tijarǝtqilǝrdin, oⱪǝtqilǝrning sodisidin, barliⱪ Ərǝbiyǝ padixaⱨliridin wǝ ɵz zeminidiki ǝmǝldarlardin ⱨǝm altun kǝltürüldi.

16  Sulayman padixaⱨ ikki yüz qong siparni soⱪturdi wǝ ⱨǝr siparƣa altǝ yüz xǝkǝl altun kǝtti; □  ■ 17  xundaⱪla üq yüz ⱪalⱪanni yapilaⱪlanƣan altundin yasidi; ⱨǝrbir ⱪalⱪanni yasaxⱪa üq mina altun ixlitildi; padixaⱨ ularni «Liwan ormini sariyi»ƣa esip ⱪoydi.□  ■

18  Padixaⱨ pil qixliridin qong bir tǝhtni yasap, uni tawlanƣan altun bilǝn ⱪaplatti. ■ 19  Tǝhtning altǝ ⱪǝwǝtlik pǝlǝmpiyi bar idi. Tǝhtning bax yɵlǝnqüki yumilaⱪ bolup, orunduⱪning ikki yenida tayanƣuqisi bar idi, ⱨǝrbir tayanƣuqning yenida birdin ɵrǝ turƣan xirning ⱨǝykili bar idi. 20  Altǝ ⱪǝwǝtlik pǝlǝmpǝyning üstidǝ, ong wǝ sol tǝripidǝ ɵrǝ turƣan on ikki xirning ⱨǝykili bolup, ⱨǝrbir basⱪuqning ong-sol tǝripidǝ birdin bar idi; baxⱪa ⱨeqⱪandaⱪ ǝldǝ uningƣa ohxax yasalƣini yoⱪ idi.

21  Sulayman padixaⱨning barliⱪ jam-piyaliliri altundin yasalƣan; «Liwan ormini sariyi»diki barliⱪ ⱪaqa-ⱪuqilar tawlanƣan altundin yasalƣan; ularning ⱨeqⱪaysisi kümüxtin yasalmiƣan; Sulaymanning künliridǝ kümüx ⱨeqnemigǝ ǝrzimǝytti. 22  Qünki padixaⱨⱪa ⱪaraxliⱪ dengizda yüridiƣan, Ⱨiramning kemilirigǝ ⱪoxulup «Tarxix kemǝ» ǝtritimu bar idi; «Tarxix kemǝ ǝtriti» üq yilda bir ⱪetim kelip altun-kümüx, pil qixliri, maymunlar wǝ tozlarni ǝkelǝtti.□

23  Sulayman padixaⱨ yǝr yüzidiki barliⱪ padixaⱨlardin bayliⱪta wǝ danaliⱪta üstün idi. ■ 24  Huda Sulaymanning kɵngligǝ salƣan danaliⱪni anglax üqün yǝr yüzidikilǝr ⱨǝmmisi uning bilǝn didarlixix arzusi bilǝn kelǝtti. 25  Kǝlgǝnlǝrning ⱨǝmmisi ɵz sowƣitini elip kelǝtti; yǝni kümüx ⱪaqa-ⱪuqilar, altun ⱪaqa-ⱪuqilar, kiyim-keqǝklǝr, dubulƣa-sawutlar, tetitⱪular, atlar wǝ ⱪeqirlarni elip kelǝtti. Ular ⱨǝr yili bǝlgilik miⱪdarda xundaⱪ ⱪilatti. □

26  Wǝ Sulayman jǝng ⱨarwiliri wǝ atliⱪ ǝskǝrlǝrni yiƣdi; uning bir ming tɵt yüz jǝng ⱨarwisi, on ikki ming atliⱪ ǝskiri bar idi; u ularni «jǝng ⱨarwisi xǝⱨǝrliri»gǝ wǝ ɵzi turuwatⱪan Yerusalemƣa orunlaxturdi.■

27  Padixaⱨ Yerusalemda kümüxni taxtǝk kɵp, kedir dǝrǝhlirini jǝnubiy tüzlǝngliktiki üjmǝ dǝrǝhlirigǝ ohxax nurƣun ⱪildi.□  ■

28  Sulayman alƣan atlar Misirdin wǝ Kuwǝdin idi; padixaⱨning tijarǝtqiliri ularni Kuwǝdin bekitilgǝn baⱨada alatti. □  ■ 29  Misirdin elip kǝlgǝn bir jǝng ⱨarwisining baⱨasi altǝ yüz kümüx tǝnggǝ, ⱨǝr at bolsa yüz ǝllik tǝnggǝ idi; wǝ ular yǝnǝ Ⱨittiylarning padixaⱨliri ⱨǝm Suriyǝ padixaⱨliri üqünmu ohxax baⱨada elip qiⱪti.□  ■

11

Sulayman kɵp ayallarni elip, ularning ezitⱪuluⱪi bilǝn butpǝrǝslikkǝ teyilip ketidu

1 Lekin Sulayman padixaⱨning kɵngli Pirǝwnning ⱪizidin baxⱪa kɵp qǝtǝllik ayallarƣa, jümlidin Moabiy, Ammoniy, Edomiy, Zidoniy, Ⱨittiy ayalliriƣa qüxkǝnidi. □  ■ 2 Pǝrwǝrdigar ǝslidǝ muxu ǝllǝr toƣruluⱪ Israillarƣa: «Ularning ⱪizlirini izdǝp barmanglar, wǝ ularni silǝrningkilǝrgǝ kirgüzmǝnglar; qünki ular kɵngülliringlarni qoⱪum ɵz mǝbudliriƣa azduridu» dǝp agaⱨlandurƣan. Biraⱪ Sulaymanning kɵngli dǝl xularƣa baƣlandi. ■ 3 Uning yǝttǝ yüz ayali, yǝni hanixi wǝ üq yüz keniziki bar idi; ayalliri uning kɵnglini azdurup buriwǝtkǝnidi.

4 Xundaⱪ boldiki, Sulayman yaxanƣanda, uning ayalliri uning kɵnglini baxⱪa ilaⱨlarƣa azdurup buruwǝtti; xuning üqün uning kɵngli atisi Dawutningkidǝk Pǝrwǝrdigar Hudasiƣa mutlǝⱪ sadiⱪ bolmidi.

5 Xunga Sulayman Zidoniylarning mǝbudi Axtarotni, Ammoniylarning yirginqlik mǝbudi Milkomni izdidi; ■ 6 Xuning bilǝn Sulayman Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzillik ⱪildi; u atisi Dawut Pǝrwǝrdigarƣa ǝgǝxkǝndǝk izqilliⱪ bilǝn ǝgǝxmidi.

7 Andin Sulayman Yerusalem aldidiki edirliⱪta Moabiylarning yirginqlik mǝbudi Kemox ⱨǝm Ammoniylarning yirginqlik mǝbudi Milkom üqün bir «yuⱪiri jay»ni yasidi; □  ■ 8 xuningdǝk ɵzining mǝbudliriƣa huxbuy yaⱪidiƣan wǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilidiƣan ⱨǝrbir yat ǝllik ayali üqünmu u xundaⱪ ⱪildi; 9-10 Xunga Pǝrwǝrdigar Sulaymandin rǝnjidi; gǝrqǝ U uningƣa ikki ⱪetim kɵrüngǝn bolsimu, xundaⱪla uningƣa dǝl muxu ix toƣruluⱪ, yǝni baxⱪa ilaⱨlarni izdimǝslikini tapiliƣan bolsimu, uning kɵngli Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigardin aynip kǝtti; u Pǝrwǝrdigarning tapiliƣiniƣa ǝmǝl ⱪilmidi. ■ 11  Xuning üqün Pǝrwǝrdigar Sulaymanƣa mundaⱪ dedi: — «Sǝn xundaⱪ ⱪiliwerip, Mening sanga buyruƣan ǝⱨdǝm bilǝn bǝlgilirimni tutmiƣining üqün, Mǝn jǝzmǝn padixaⱨliⱪni sǝndin yirtiwetip hizmǝtkaringƣa berimǝn. □  ■ 12  Lekin atang Dawutning wǝjidin sening ɵz künliringdǝ Mǝn xundaⱪ ⱪilmaymǝn, bǝlki oƣlungning ⱪolidin uni yirtiwetimǝn. 13  Lekin pütün padixaⱨliⱪni uningdin yirtiwǝtmǝymǝn, bǝlki ⱪulum Dawutning wǝjidin wǝ Ɵzüm talliƣan Yerusalem üqün oƣlungƣa bir ⱪǝbilini ⱪaldurup ⱪoyimǝn».

14  Əmma Pǝrwǝrdigar Sulaymanƣa bir düxmǝn, yǝni Edomluⱪ Ⱨadadni ⱪozƣidi, u kixi Edomning padixaⱨining nǝslidin idi. 15-16 Əslidǝ Dawut Edom bilǝn jǝng ⱪilƣan waⱪitta, ⱪoxunning sǝrdari Yoab Edomning ⱨǝmmǝ ǝrlirini yoⱪatⱪanidi (qünki Edomdiki ⱨǝmmǝ ǝrlǝrni yoⱪatⱪuqǝ, Yoab bilǝn barliⱪ Israillar u yǝrdǝ altǝ ay turƣanidi); u ɵltürülgǝnlǝrni kɵmgili qiⱪⱪanda □  ■ 17  Ⱨadad atisining birnǝqqǝ Edomiy hizmǝtqiliri bilǝn Misirƣa ⱪeqip kǝtkǝnidi. Ⱨadad u qaƣda kiqik bala idi. 18  Ular Midiyan zeminidin qiⱪip Paranƣa kǝldi. Ular Parandin birnǝqqǝ adǝmni elip ɵzlirigǝ ⱪoxup Misirƣa, yǝni Misirning padixaⱨi Pirǝwnning ⱪexiƣa kǝldi. Pirǝwn uningƣa bir ɵy tǝⱪsim ⱪilip, ozuⱪ-tülükmu tǝminlidi ⱨǝmdǝ bir parqǝ yǝrnimu uningƣa tǝⱪdim ⱪildi. 19  Ⱨadad Pirǝwnning nǝziridǝ kɵp iltipat tapⱪan bolup, u ɵz hotunining singlisini, yǝni Taⱨpǝnǝs hanixning singlisini uningƣa hotun ⱪilip bǝrdi. 20  Taⱨpǝnǝsning singlisi uningƣa bir oƣul, Genubatni tuƣup bǝrdi. Taⱨpǝnǝs Pirǝwnning ordisida uni ɵzi qong ⱪildi. Andin Genubat Pirǝwnning ailisi, yǝni Pirǝwnning oƣulliri arisida turdi.□

21  Ⱨadad Misirda: «Dawut ata-bowilirining arisida uhlap ⱪaldi» wǝ «Ⱪoxunning sǝrdari Yoabmu ɵldi» dǝp angliƣanda Pirǝwngǝ: — Mening ɵz yurtumƣa beriximƣa ijazǝt ⱪilƣayla, dedi.

22  Pirǝwn uningƣa: — Sening ɵz yurtumƣa baray degining nemǝ degining, mening ⱪeximda sanga nemǝ kǝmlik ⱪilidu? — dedi. U jawabǝn: — Ⱨeq nǝrsǝ kǝm ǝmǝs, ǝmma nemila bolmisun meni kǝtkili ⱪoyƣayla, dedi.

23  Huda Sulaymanƣa yǝnǝ bir düxminini ⱪozƣidi; u bolsa ƣojisi, yǝni Zobaⱨning padixaⱨi Ⱨadad’ezǝrning yenidin ⱪeqip kǝtkǝn Eliadaning oƣli Rǝzon idi. ■ 24  Dawut Zobaⱨliⱪlarni ⱪǝtl ⱪilƣanda Rǝzon ulardin bir top adǝmni ɵzigǝ toplap ularning sǝrdari boldi. Andin keyin bular Dǝmǝxⱪⱪǝ berip u yǝrdǝ turup, Dǝmǝxⱪ üstidin ⱨɵküm sürdi. □  ■ 25  Xuning bilǝn Ⱨadad Israilƣa awariqilik tuƣdurƣandin baxⱪa, Rǝzon Sulaymanning barliⱪ künliridǝ Israilning düxmini idi; u Israilni ɵq kɵrǝtti, ɵzi Suriyǝ üstidǝ padixaⱨ idi.

26  Sulaymanning Yǝroboam degǝn bir hizmǝtkari bar idi. U Zǝrǝdaⱨdin kǝlgǝn Əfraimiy Nibatning oƣli bolup, anisi Zǝruaⱨ isimlik bir tul ayal idi. Yǝroboammu padixaⱨⱪa ⱪarxi qiⱪti. □  ■ 27  Uning padixaⱨⱪa ⱪarxi qiⱪixtiki sǝwǝbi mundaⱪ idi: Sulayman Millo ⱪǝl’ǝsini yasiƣanda, atisi Dawutning xǝⱨiridiki sepilning bir bɵsükini yasawatatti; 28  Yǝroboam ⱪawul ⱪǝysǝr yigit idi; Sulayman yigitning ixqan wǝ qaⱪⱪan ikǝnlikini kɵrüp, uni Yüsüpning jǝmǝtigǝ buyrulƣan ixning üstigǝ ⱪoydi. 29  Xu künlǝrdǝ Yǝroboam Yerusalemdin qiⱪiwatⱪanda, uni izdǝwatⱪan Xiloⱨluⱪ Ahiyaⱨ pǝyƣǝmbǝr uni yolda uqratti. Ahiyaⱨ yipyengi bir tonni kiywalƣanidi. Ikkisi dalada yalƣuz ⱪalƣanda 30  Ahiyaⱨ üstidiki tonni ⱪoliƣa elip, uni yirtip on ikki parqǝ ⱪilip 31  Yǝroboamƣa mundaⱪ dedi: — «Ɵzünggǝ on parqini alƣin; qünki Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Mana, padixaⱨliⱪni Sulaymanning ⱪolidin yirtiwetip on ⱪǝbilini sanga berimǝn. ■ 32  Biraⱪ Ⱪulum Dawutning wǝjidin wǝ Yerusalem, yǝni Israilning ⱨǝmmǝ ⱪǝbililiridin talliƣan xǝⱨǝr üqün bir ⱪǝbilǝ uningƣa ⱪalidu. 33 — Qünki ular Meni taxlap Zidoniylarning ayal mǝbudi Axtarotⱪa, Moabiylarning mǝbudi Kemoxⱪa wǝ Ammoniylarning mǝbudi Milkomƣa sǝjdǝ ⱪilip, uning atisi Dawutning ⱪilinƣinidǝk ⱪilmay, Mening bǝlgilimilirim bilǝn ⱨɵkümlirimgǝ ǝmǝl ⱪilmay, nǝzirimdǝ durus bolƣanni ⱪilmidi, Mening yollirimda mangmidi; 34  lekin pütkül padixaⱨliⱪni uning ⱪolidin tartiwalmaymǝn; qünki Mǝn talliƣan, Ɵz ǝmrlirim wǝ bǝlgilimilirimni tutⱪan ⱪulum Dawutni dǝp, uning ɵmrining barliⱪ künliridǝ uni ⱨɵküm sürgüqi ⱪilip ⱪaldurimǝn. 35  Əmma padixaⱨliⱪni uning oƣlining ⱪolidin tartip elip, sanga berimǝn, yǝni on ⱪǝbilini berimǝn.

36  Lekin Mening namimning xu yǝrdǝ boluxiƣa Ɵzüm talliƣan xǝⱨǝr Yerusalemda, Mening aldimda ⱪulum Dawut üqün ⱨǝmixǝ yoruⱪ bir qiraƣ bolsun dǝp, uning oƣliƣa bir ⱪǝbilini berǝy. □  ■ 37  Mǝn seni tallap, seni barliⱪ haliƣan yǝrlǝr üstidǝ ⱨɵküm sürgüzimǝn, sǝn Israilƣa padixaⱨ bolisǝn. 38  Wǝ xundaⱪ boliduki, ǝgǝr sǝn ⱨǝmmǝ buyruƣanlirimni anglap, Mening yollirimda mengip, nǝzirimdǝ durus bolƣanni ⱪilip, ⱪulum Dawut ⱪilƣandǝk Mening bǝlgilirim bilǝn ǝmrlirimni tutsang, ǝmdi Mǝn sǝn bilǝn billǝ bolimǝn wǝ Dawutⱪa bir jǝmǝt tikliginimdǝk, sangimu mustǝⱨkǝm bir jǝmǝt tiklǝymǝn wǝ Israilni sanga tǝⱪdim ⱪilimǝn. □ 39  Dawutning nǝslini xu ixlar tüpǝylidin harlap pǝs ⱪilimǝn, lekin mǝnggülük ǝmǝs»».

40  Xuning üqün Sulayman Yǝroboamni ɵltürüxkǝ pursǝt izdǝytti. Lekin Yǝroboam ⱪeqip Misirning padixaⱨi Xixakning ⱪexiƣa bardi; Sulayman ɵlgüqǝ u Misirda turdi.

41  Sulaymanning baxⱪa ixliri, uning ⱨǝmmǝ ⱪilƣan ǝmǝlliri wǝ uning danaliⱪi bolsa «Sulaymanning Əmǝlliri» degǝn kitabⱪa pütülgǝn ǝmǝsmidi? □  ■ 42  Sulaymanning Yerusalemda Israilning üstidǝ ⱨɵküm sürgǝn waⱪti ⱪiriⱪ yil boldi. ■ 43  Sulayman ata-bowilirining arisida uhlidi wǝ atisi Dawutning xǝⱨiridǝ dǝpnǝ ⱪilindi. Andin oƣli Rǝⱨoboam ornida padixaⱨ boldi.

12

Rǝⱨoboam padixaⱨliⱪidin mǝⱨrum bolidu

2Tar. 10:1-19; 11:1-4

1 Rǝⱨoboam Xǝⱪǝmgǝ bardi; qünki pütkül Israil uni padixaⱨ tikligili Xǝⱪǝmgǝ kǝlgǝnidi. ■ 2 Nibatning oƣli Yǝroboam xu ixni angliƣanda, xundaⱪ boldiki, u tehi Misirda idi (qünki Yǝroboam Sulayman padixaⱨtin ⱪeqip Misirda turuwatatti). ■ 3 Əmdi ular adǝm ǝwǝtip uni qaⱪirtip kǝldi. Xuning bilǝn Yǝroboam wǝ pütkül Israil jamaiti kelip Rǝⱨoboamƣa sɵz ⱪilip: 4 — Silining atiliri boynimizƣa salƣan boyunturuⱪini eƣir ⱪildi. Sili ǝmdi atilirining bizgǝ ⱪoyƣan ⱪattiⱪ tǝlǝpliri bilǝn eƣir boyunturuⱪini yeniklitip bǝrsilǝ, silining hizmǝtliridǝ bolimiz, deyixti.■

5 U ularƣa: — Ⱨazirqǝ ⱪaytip üq kündin keyin andin ⱪeximƣa yǝnǝ kelinglar, dedi. Xuning bilǝn hǝlⱪ tarilip kǝtti.

6 Rǝⱨoboam padixaⱨ ɵz atisi Sulayman ⱨayat waⱪtida uning hizmitidǝ turƣan moysipitlardin mǝsliⱨǝt sorap: — Bu hǝlⱪⱪǝ beridiƣan jawabim toƣrisida nemǝ mǝsliⱨǝt kɵrsitisilǝr? — dedi.

7 Ular uningƣa: — Əgǝr sili raziliⱪ bilǝn bügün bu hǝlⱪning hizmitidǝ bolimǝn desilǝ, (wǝ dǝrwǝⱪǝ ularning hizmitidǝ bolsila) ularƣa yahxi sɵzlǝr bilǝn jawab ⱪilsila, ular silining barliⱪ künliridǝ hizmǝtliridǝ bolidu, dedi.

8 Lekin u moysipitlarning kɵrsǝtkǝn mǝsliⱨǝtini ⱪayrip ⱪoyup, ɵzi bilǝn qong bolƣan, aldida hizmitidǝ boluwatⱪan yaxlardin mǝsliⱨǝt sorap 9 ularƣa: — Manga «Silining atiliri bizgǝ salƣan boyunturuⱪni yeniklǝtkǝyla» dǝp tiligǝn bu hǝlⱪⱪǝ jawab beriximiz toƣruluⱪ ⱪandaⱪ mǝsliⱨǝt berisilǝr? — dedi.

10  Uning bilǝn qong bolƣan bu yaxlar uningƣa: — «Silining atiliri boyunturuⱪimizni eƣir ⱪildi, ǝmdi sili uni bizgǝ yenik ⱪilƣayla» dǝp eytⱪan bu hǝlⱪⱪǝ sɵz ⱪilip: — «Mening qimqilaⱪ barmiⱪim atamning belidin tomraⱪtur. 11  Atam silǝrgǝ eƣir boyunturuⱪni salƣan, lekin mǝn boyunturuⱪunglarni tehimu eƣir ⱪilimǝn. Atam silǝrgǝ ⱪamqilar bilǝn tǝnbiⱨ-tǝrbiyǝ bǝrgǝn bolsa, mǝn silǝrgǝ «qayanliⱪ ⱪamqilar» bilǝn tǝnbiⱨ berimǝn», degǝyla, — dedi.□

12  Rǝⱨoboam padixaⱨ ularƣa: «Üq kündin keyin andin ⱪeximƣa yǝnǝ kelinglar» deginidǝk, Yǝroboam wǝ barliⱪ hǝlⱪ üqinqi küni uning ⱪexiƣa kǝldi.

13  Padixaⱨ moysipitlarning uningƣa bǝrgǝn mǝsliⱨǝtini taxlap, hǝlⱪⱪǝ ⱪattiⱪliⱪ bilǝn jawab bǝrdi. 14  U yaxlarning mǝsliⱨǝti boyiqǝ ularƣa: — Atam silǝrgǝ eƣir boyunturuⱪni salƣan, lekin mǝn boyunturuⱪunglarni tehimu eƣir ⱪilimǝn. Atam silǝrgǝ ⱪamqilar bilǝn tǝnbiⱨ-tǝrbiyǝ bǝrgǝn bolsa mǝn silǝrgǝ «qayanliⱪ ⱪamqilar» bilǝn tǝnbiⱨ-tǝrbiyǝ berimǝn, dedi.

15  Xuning bilǝn padixaⱨ hǝlⱪning sɵzini anglimidi. Bu ix Pǝrwǝrdigar tǝripidin bolƣan; qünki buning bilǝn Pǝrwǝrdigarning Xiloⱨluⱪ Ahiyaⱨning wasitisidǝ Nibatning oƣli Yǝroboamƣa eytⱪan sɵzi ǝmǝlgǝ axurulidiƣan boldi.■

16  Pütkül Israil padixaⱨning ularning sɵzigǝ ⱪulaⱪ salmiƣinini kɵrgǝndǝ hǝlⱪ padixaⱨⱪa jawab berip: — Dawuttin bizgǝ nemǝ nesiwǝ bar? Yǝssǝning oƣlida bizning ⱨeq mirasimiz yoⱪtur! Ɵz ɵy-qedirliringlarƣa ⱪaytinglar, i Israil! I Dawut, sǝn ɵz jǝmǝtinggila igǝ bol, — dedi. Xuning bilǝn Israillar ɵz ɵy-qedirliriƣa ⱪaytip ketixti.□  ■

17  Əmma Yǝⱨuda xǝⱨǝrliridǝ olturƣan Israillarƣa bolsa, Yǝroboam ularning üstigǝ ⱨɵküm sürdi. □ 18  Rǝⱨoboam padixaⱨ baj-alwan begi Adoramni Israillarƣa ǝwǝtti, lekin pütkül Israil uni qalma-kesǝk ⱪilip ɵltürdi. U qaƣda Rǝⱨoboam padixaⱨ aldirap, ɵzining jǝng ⱨarwisiƣa qiⱪip, Yerusalemƣa tikiwǝtti.■

19  Xu tǝriⱪidǝ Israil Dawutning jǝmǝtidin yüz ɵrüp, bügüngǝ ⱪǝdǝr uningƣa ⱪarxi qiⱪip kǝldi. □  ■ 20  Israilning ⱨǝmmisi Yǝroboamning yenip kǝlgǝnlikini angliƣanda, adǝm ǝwǝtip uni hǝlⱪning jamaitigǝ qaⱪirdi. Ular uni pütkül Israilning üstigǝ rǝsmiy padixaⱨ ⱪildi. Yǝⱨuda ⱪǝbilisidin baxⱪa ⱨeqkim Dawutning jǝmǝtigǝ ǝgǝxmidi.

21  Rǝⱨoboam Yerusalemƣa ⱪaytip kelip, Israilning jǝmǝti bilǝn jǝng ⱪilip, padixaⱨliⱪni Sulaymanning oƣli bolƣan ɵzigǝ ⱪayturup ǝkilix üqün Yǝⱨudaning pütkül jǝmǝtidin wǝ Binyamin ⱪǝbilisidin bir yüz sǝksǝn ming hillanƣan jǝnggiwar ǝskǝrni toplidi.■

22  Lekin Hudaning sɵzi Hudaning adimi Xemayaƣa kelip: —■

23  «Yǝⱨudaning padixaⱨi, Sulaymanning oƣli Rǝⱨoboamƣa, pütün Yǝⱨuda bilǝn Binyaminning jǝmǝtigǝ wǝ hǝlⱪning ⱪalƣanliriƣa sɵz ⱪilip: — 24  «Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Ⱨujumƣa qiⱪmanglar, ⱪerindaxliringlar Israillar bilǝn jǝng ⱪilmanglar; ⱨǝrbiringlar ɵz ɵyünglarƣa ⱪaytip ketinglar; qünki bu ix Mǝndindur», degin» — deyildi.

Ular Pǝrwǝrdigarning sɵzigǝ ⱪulaⱪ saldi. Pǝrwǝrdigarning sɵzi boyiqǝ ular ɵylirigǝ ⱪaytip kǝtti.

«Israil» wǝ «Yǝⱨuda» degǝn ikki padixaⱨliⱪ (bir-biridin bɵlüngǝn)

Yǝroboam altun mozaylarni yasaydu

25  Yǝroboam bolsa Əfraim taƣliⱪidiki Xǝⱪǝm xǝⱨirini yasap xu yǝrdǝ turdi; keyin u yǝrdin qiⱪip Pǝnuǝlni yasidi. ■ 26  Rǝⱨoboam kɵnglidǝ ɵz-ɵzigǝ: — Əmdi padixaⱨliⱪ Dawutning jǝmǝtigǝ yenixi mumkin. 27  Əgǝr bu hǝlⱪ Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilixⱪa Yerusalemƣa qiⱪsa, bu hǝlⱪning ⱪǝlbi ɵz ƣojisi, yǝni Yǝⱨuda padixaⱨi Rǝⱨoboamƣa yǝnǝ mayil bolidu, andin ular meni ɵltürüp yǝnǝ Yǝⱨuda padixaⱨi Rǝⱨoboamning tǝripigǝ yanarmikin, dedi. 28  Padixaⱨ mǝsliⱨǝt sorap, altundin ikki mozay ⱨǝykilini yasitip hǝlⱪⱪǝ: — Yerusalemƣa qiⱪix silǝrgǝ eƣir kelidu. I Israil, mana silǝrni Misir zeminidin qiⱪarƣan ilaⱨlar! — dedi.■

29  Birini u Bǝyt-Əldǝ, yǝnǝ birini Danda turƣuzup ⱪoydi. 30  Bu ix gunaⱨⱪa sǝwǝb boldi, qünki hǝlⱪ mozaylirining birining aldida bax urƣili ⱨǝtta Danƣiqǝ baratti.

31  U ⱨǝm «egiz jaylar»da ibadǝt ɵylirini yasidi wǝ ⱨǝm Lawiydin bolmiƣan adǝmlǝrni kaⱨin ⱪilip tǝyinlǝp ⱪoydi.□  ■

32  Yǝroboam yǝnǝ sǝkkizinqi ayning on bǝxinqi künini huddi Yǝⱨudaning zeminidiki ⱨeytkǝ ohxax bir ⱨeyt ⱪilip bekitti. U ɵzi ⱪurbangaⱨ üstigǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilƣili qiⱪti. Xundaⱪ ⱪilip u Bǝyt-Əldǝ ɵzi ǝtküzgǝn mozay mǝbudlirigǝ ⱪurbanliⱪ ɵtküzdi. U yǝnǝ Bǝyt-Əldǝ saldurƣan xu «egiz jaylar» üqün kaⱨinlarni tǝyinlidi. □ 33  U Bǝyt-Əldǝ yasiƣan ⱪurbangaⱨ üstigǝ sǝkkizinqi ayning on bǝxinqi küni (bu ay-künni u ɵz mǝyliqǝ talliƣanidi) ⱪurbanliⱪlarni sunuxⱪa qiⱪti; xu tǝriⱪidǝ u Israillarƣa bir ⱨeyt yaratti; u ɵzi ⱪurbangaⱨ üstigǝ ⱪurbanliⱪlarni sundi wǝ huxbuy yaⱪti.□

13

Namsiz bir pǝyƣǝmbǝr Bǝyt-Əl toƣruluⱪ bexarǝt beridu

1 Wǝ mana, Pǝrwǝrdigarning buyruⱪi bilǝn Hudaning bir adimi Yǝⱨudadin qiⱪip Bǝyt-Əlgǝ kǝldi; xu pǝyttǝ Yǝroboam huxbuy yeⱪixⱪa ⱪurbangaⱨning yenida turatti; 2 xu adǝm ⱪurbangaⱨƣa ⱪarap Pǝrwǝrdigarning ǝmri bilǝn qaⱪirip: — I ⱪurbangaⱨ, i ⱪurbangaⱨ! Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana Dawutning jǝmǝtidǝ Yosiya isimlik bir oƣul tuƣulidu. U bolsa sening üstüngdǝ huxbuy yaⱪⱪan «yuⱪiri jaylar»diki kaⱨinlarni soyup ⱪurbanliⱪ ⱪilidu; xundaⱪla sening üstüngdǝ adǝm sɵngǝkliri kɵydürülidu! — dedi.□  ■

3 U küni u bir bexarǝtlik alamǝtni jakarlap: Pǝrwǝrdigarning muxu sɵzini ispatlaydiƣan alamǝt xu boliduki: — Mana, ⱪurbangaⱨ yerilip, üstidiki küllǝr tɵkülüp ketidu, — dedi.

4 Wǝ xundaⱪ boldiki, Yǝroboam padixaⱨ Hudaning adimining Bǝyt-Əldiki ⱪurbangaⱨⱪa ⱪarap jakarliƣan sɵzini angliƣanda, u ⱪurbangaⱨta turup ⱪolini sozup: — Uni tutunglar, dedi. Lekin uningƣa ⱪaritip sozƣan ⱪoli xuning bilǝn xu peti ⱪurup kǝtti, uni ɵzigǝ yǝnǝ yiƣalmidi. 5 Andin Hudaning adimi Pǝrwǝrdigarning sɵzi bilǝn eytⱪan mɵjizilik alamǝt yüz berip, ⱪurbangaⱨ ⱨǝm yerilip üstidiki küllǝr tɵkülüp kǝtti. 6 Padixaⱨ Hudaning adimidin: — Pǝrwǝrdigar Hudayingdin mening ⱨǝⱪⱪimdǝ ɵtüngǝysǝnki, ⱪolumni ǝsligǝ kǝltürgǝy, dǝp yalwurdi. Hudaning adimi pǝrwrǝrdigarning iltipatini ɵtünginidǝ, padixaⱨning ⱪoli yǝnǝ ɵzigǝ yiƣilip ǝsligǝ kǝltürüldi.■

7 Padixaⱨ Hudaning adimigǝ: — Mening bilǝn ɵyümgǝ berip ɵzüngni ⱪutlandurƣin, mǝn sanga in’am berǝy, dedi.

8 Lekin Hudaning adimi padixaⱨⱪa jawab berip: — Sǝn manga ordangning yerimini bǝrsǝngmu, sening bilǝn barmaymǝn yaki bu yǝrdǝ nan yǝp su iqmǝymǝn. ■ 9 Qünki Pǝrwǝrdigar Ɵz sɵzini yǝtküzüp manga buyrup: «Sǝn nǝ nan yemǝ nǝ su iqmǝ, barƣan yolung bilǝn ⱪaytip kǝlmǝ» degǝn, dedi.

10  Xuning bilǝn u Bǝyt-Əlgǝ kǝlgǝn yol bilǝn ǝmǝs, bǝlki baxⱪa bir yol bilǝn ⱪaytip kǝtti.

11  Lekin Bǝyt-Əldǝ yaxanƣan bir pǝyƣǝmbǝr turatti. Uning oƣulliri kelip Hudaning adimining u küni Bǝyt-Əldǝ ⱪilƣan barliⱪ ǝmǝllirini uningƣa dǝp bǝrdi, xundaⱪla uning padixaⱨⱪa ⱪilƣan sɵzlirinimu atisiƣa eytip bǝrdi.

12  Atisi ulardin, u ⱪaysi yol bilǝn kǝtti, dǝp soridi; qünki oƣulliri Yǝⱨudadin kǝlgǝn Hudaning adimining ⱪaysi yol bilǝn kǝtkinini kɵrgǝnidi.□

13  U oƣulliriƣa: — Manga exǝkni toⱪup beringlar, dǝp tapilidi. Ular uningƣa exǝkni toⱪup bǝrgǝndǝ u uningƣa minip 14  Hudaning adimining kǝynidin ⱪoƣlap kǝtti. U uni bir dub dǝrihining astida olturƣan yeridin tepip uningdin: — Yǝⱨudadin kǝlgǝn Hudaning adimi sǝnmu? — dǝp soridi. U: — Mǝn xu, dǝp jawab bǝrdi.

15  U uningƣa: — Mening bilǝn ɵyümgǝ berip nan yegin, dedi.□

16  U jawabǝn: — Mǝn nǝ sening bilǝn ⱪaytalmaymǝn, nǝ seningkigǝ kirǝlmǝymǝn; mǝn nǝ bu yǝrdǝ sening bilǝn nan yǝp su iqǝlmǝymǝn; 17  qünki Pǝrwǝrdigar ɵz sɵzi bilǝn manga tapilap: «U yǝrdǝ nan yemǝ, su iqmigin; barƣan yolung bilǝn ⱪaytip kǝlmigin» degǝn, dedi.

18  Ⱪeri pǝyƣǝmbǝr uningƣa: — Mǝn ⱨǝm sǝndǝk bir pǝyƣǝmbǝrdurmǝn; wǝ bir pǝrixtǝ Pǝrwǝrdigarning sɵzini manga yǝtküzüp: — «Uningƣa nan yegürüp, su iqküzgili ɵzüng bilǝn ɵyünggǝ yandurup kǝl» dedi, dǝp eytti. Lekin u xuni dǝp uningƣa yalƣan eytiwatatti.■

19  Xuning bilǝn Hudaning adimi uning bilǝn yenip ɵydǝ nan yǝp su iqti. 20  Lekin ular dastihanda olturƣinida, Pǝrwǝrdigarning sɵzi uni yandurup ǝkǝlgǝn ⱪeri pǝyƣǝmbǝrgǝ kǝldi. 21  U Yǝⱨudadin kǝlgǝn Hudaning adimini qaⱪirip: — Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Sǝn Pǝrwǝrdigarning sɵzigǝ itaǝtsizlik ⱪilip, Pǝrwǝrdigar Hudayingning buyruƣan ǝmrini tutmay, 22  bǝlki yenip, U sanga: — Nan yemǝ, su iqmǝ, dǝp mǝn’i ⱪilƣan yǝrdǝ nan yǝp su iqkining tüpǝylidin, jǝsiting ata-bowiliringning ⱪǝbrisidǝ kɵmülmǝydu», dǝp towlidi.

23  Wǝ xundaⱪ boldiki, Hudaning adimi nan yǝp su iqip bolƣanda, uningƣa, yǝni ɵzi yandurup ǝkǝlgǝn pǝyƣǝmbǝrgǝ exǝkni toⱪup bǝrdi. 24  U yolƣa qiⱪti. Ketiwatⱪinida, yolda uningƣa bir xir uqrap, uni ɵltürüwǝtti. Xuning bilǝn uning ɵlüki yolda taxlinip ⱪaldi, exiki bolsa uning yenida turatti; xirmu jǝsǝtning yenida turatti.■

25  Mana birnǝqqǝ adǝm ɵtüp ketiwetip, yolda taxlinip ⱪalƣan jǝsǝt bilǝn jǝsǝtning yenida turƣan xirni kɵrdi; ular ⱪeri pǝyƣǝmbǝr turƣan xǝⱨǝrgǝ kelip u yǝrdǝ xu hǝwǝrni yǝtküzdi. 26  Uni yoldin yandurƣan pǝyƣǝmbǝr buni anglap: — U dǝl Pǝrwǝrdigarning sɵzigǝ itaǝtsizlik ⱪilƣan Hudaning adimidur. Xunga Pǝrwǝrdigar uni xirƣa tapxurdi; Pǝrwǝrdigar uningƣa ⱪilƣan sɵzi boyiqǝ xir uni titma-titma ⱪilip ɵltürdi, dedi.

27 U oƣulliriƣa: — Manga exǝkni toⱪup beringlar, dedi; ular uni toⱪup bǝrdi.

28  U yolda taxlaⱪliⱪ jǝsǝt bilǝn jǝsǝtning yenida turƣan exǝk wǝ xirni tapti. Xir bolsa nǝ jǝsǝtni yemigǝnidi nǝ exǝknimu talimiƣanidi. 29  Pǝyƣǝmbǝr Hudaning adimining jǝsitini elip exǝkkǝ artip yandi. Ⱪeri pǝyƣǝmbǝr uning üqün matǝm tutup uni dǝpnǝ ⱪilƣili xǝⱨǝrgǝ kirdi. 30  U jǝsǝtni ɵz ⱪǝbristanliⱪida ⱪoydi. Ular uning üqün matǝm tutup: — Aⱨ buradirim! — dǝp pǝryad kɵtürdi.

31  Uni dǝpnǝ ⱪilƣandin keyin u ɵz oƣulliriƣa: — Mǝn ɵlgǝndǝ meni Hudaning adimi dǝpnǝ ⱪilinƣan gɵrgǝ dǝpnǝ ⱪilinglar; mening sɵngǝklirimni uning sɵngǝklirining yenida ⱪoyunglar; 32  qünki u Pǝrwǝrdigarning buyruⱪi bilǝn Bǝyt-Əldiki ⱪurbangaⱨⱪa ⱪariƣan wǝ Samariyǝdiki xǝⱨǝrlǝrning «yuⱪiri jay»liridiki ibadǝt ɵylirigǝ ⱪariƣan, uning jar ⱪilƣan sɵzi ǝmǝlgǝ axurulmay ⱪalmaydu, — dedi.□  ■

33  Lekin Yǝroboam bu wǝⱪǝdin keyinmu ɵz rǝzil yolidin yanmay, bǝlki «yuⱪiri jaylar»ƣa ⱨǝrhil hǝlⱪtin kaⱨinlarni tǝyinlidi; kim halisa, u xuni «muⱪǝddǝs ⱪilip» kaⱨinliⱪ mǝnsipigǝ beƣixlaytti; xuning bilǝn ular «yuⱪiri jaylar»da ⱪurbanliⱪ ⱪilixⱪa kaⱨin bolatti. □  ■ 34  Xu ix tüpǝylidin Yǝroboam jǝmǝtining ⱨesabiƣa gunaⱨ bolup, ularning yǝr yüzidin üzüp elinip ⱨalak boluxiƣa sǝwǝb boldi.

14

Huda yǝnǝ Yǝroboamni agaⱨlanduridu

1 U waⱪitta Yǝroboamning oƣli Abiyaⱨ kesǝl bolup ⱪaldi. 2 Yǝroboam ayaliƣa: — Ornungdin ⱪopup, ⱨeqkim sening Yǝroboamning ayali ikǝnlikingni tonumiƣudǝk ⱪilip ɵz ⱪiyapitingni ɵzgǝrtip, Xiloⱨⱪa barƣin. Mana manga: «Bu hǝlⱪning üstidǝ padixaⱨ bolisǝn» dǝp eytⱪan Ahiyaⱨ pǝyƣǝmbǝr u yǝrdǝ olturidu. ■ 3 Ⱪolungƣa on nan, birnǝqqǝ poxkal, bir ⱪuta ⱨǝsǝlni elip uning ⱪexiƣa barƣin. U yigitimizning nemǝ bolidiƣanliⱪini sanga dǝp beridu, dedi.

4 Yǝroboamning ayali xundaⱪ ⱪilip, Xiloⱨⱪa berip Ahiyaⱨning ɵyigǝ kǝldi. Ahiyaⱨning kɵzliri ⱪeriliⱪtin kor bolup kɵrǝlmǝytti. 5 Lekin Pǝrwǝrdigar Ahiyaⱨⱪa: — Mana, Yǝroboamning ayali ɵz oƣli toƣrisida sǝndin soriƣili kelidu, qünki u kesǝldur. Uningƣa mundaⱪ-mundaⱪ degin; qünki u kǝlgǝndǝ baxⱪa ⱪiyapǝtkǝ kiriwalƣan bolidu, dǝp eytⱪanidi.

6 U ixiktin kirgǝndǝ Ahiyaⱨ ayaƣ tiwixini anglap mundaⱪ dedi: — «Ⱨǝy, Yǝroboamning ayali, kirgin; nemixⱪa baxⱪa ⱪiyapǝtkǝ kiriwalding? Sanga bir xum hǝwǝrni berix manga buyruldi. □ 7 Berip Yǝroboamƣa mundaⱪ degin: — «Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Mǝn seni hǝlⱪning arisidin elip kɵtürüp, ɵz hǝlⱪim Israilƣa ⱨɵkümran ⱪilip ■ 8 Padixaⱨliⱪni Dawutning jǝmǝtidin yirtiwetip, sanga bǝrdim; lekin sǝn Mening ǝmrlirimni tutup, nǝzirimdǝ pǝⱪǝt durus bolƣannila ⱪilixta pütün ⱪǝlbidin manga ǝgǝxkǝn ⱪulum Dawutⱪa ohxax bolmiding, 9 Bǝlki ɵzüngdin ilgiri kǝlgǝnlǝrning ⱨǝmmisidin artuⱪ rǝzillik ⱪilip, mening ƣǝzipimni ⱪozƣap, Meni arⱪangƣa taxlap, berip ɵzünggǝ ƣǝyriy ilaⱨlarni, ⱪuyma mǝbudlarni yasatting. 10  Xuning üqün Mǝn Yǝroboamning jǝmǝtigǝ bala qüxürüp, Yǝroboamning Israildiki handanidin ⱨǝmmǝ ǝrkǝkni, ⱨǝtta ajiz yaki meyip bolsimu ⱨǝmmisini üzüp taxlaymǝn, adǝmlǝr poⱪ-tezǝklǝrni süpürgǝndǝk Yǝroboamning jǝmǝtidin ⱪalƣinini yoⱪ bolƣuqǝ süpürimǝn.□  ■

11  Yǝroboamdin bolƣanlardin xǝⱨǝrdǝ ɵlginini itlar yǝydu; sǝⱨrada ɵlginini asmandiki ⱪuxlar yǝydu. Qünki Pǝrwǝrdigar xundaⱪ sɵz ⱪilƣandur. 12  Əmdi sǝn bolsang, ⱪopup ɵz ɵyünggǝ barƣin; ayiƣing xǝⱨǝrgǝ kirgǝn ⱨaman, bala ɵlidu. 13  Pütün Israil uning üqün matǝm tutup uni dǝpnǝ ⱪilidu. Qünki Yǝroboamning jǝmǝtidin ⱪǝbrigǝ ⱪoyulidiƣan yalƣuz xula bolidu; qünki Yǝroboamning jǝmǝtining arisida Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarning aldida pǝⱪǝt xuningda pǝzilǝt tepildi.

14  Əmdi Pǝrwǝrdigar Ɵzigǝ Yǝroboamning jǝmǝtini üzüp taxlaydiƣan, Israilning üstigǝ ⱨɵküm süridiƣan bir padixaⱨni tiklǝydu. Dǝrⱨǝⱪiⱪǝt, u pat arida bolidu! ■ 15  Pǝrwǝrdigar Israilni urup, huddi suda lingxip ⱪalƣan ⱪumuxtǝk ⱪilip ⱪoyidu, ata-bowiliriƣa tǝⱪdim ⱪilƣan bu yahxi zemindin ⱪomurup, ularni Əfrat dǝryasining u tǝripigǝ tarⱪitidu; qünki ular ɵzigǝ «Axǝraⱨ butlar»ni yasap Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipini ⱪoziƣidi. □  ■ 16  Yǝroboamning sadir ⱪilƣan gunaⱨliri tüpǝylidin, uning Israilni gunaⱨ ⱪildurƣini tüpǝylidin, Huda Israilni taxlap beridu!»».

17  Xuning bilǝn Yǝroboamning ayali ⱪopup, yolƣa qiⱪip Tirzaⱨⱪa ⱪaytip kǝldi. U ɵyining bosuƣisidin atlixiƣa bala ɵldi. 18  Ular uni dǝpnǝ ⱪildi. Pǝrwǝrdigarning Ɵz ⱪuli Ahiyaⱨ pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ eytⱪan sɵzidǝk, pütün Israil uning üqün matǝm tutti.

19  Əmdi Yǝroboamning baxⱪa ixliri, yǝni jǝngliri wǝ ⱪandaⱪ sǝltǝnǝt ⱪilƣanliri toƣrisida mana, «Israil padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝndur. □ 20  Yǝroboamning sǝltǝnǝt ⱪilƣan waⱪti yigirmǝ ikki yil bolup, u ɵz ata-bowilirining arisida uhlidi. Oƣli Nadab uning ornida ⱨɵküm sürdi.

Rǝⱨoboamning sǝltǝniti

2Tar. 12:1-16

21  Wǝ Sulaymanning oƣli Rǝⱨoboam bolsa Yǝⱨudaning üstigǝ ⱨɵküm sürdi. Rǝⱨoboam padixaⱨ bolƣanda ⱪiriⱪ bir yaxⱪa kirgǝnidi; u Pǝrwǝrdigarning Ɵz namini ayan ⱪilix üqün, Israilning ⱨǝmmǝ ⱪǝbililiri arisidin talliƣan Yerusalem xǝⱨiridǝ on yǝttǝ yil ⱨɵküm sürdi; uning anisining ismi Naamaⱨ bolup, Ammoniy idi. ■ 22  Yǝⱨudalar bolsa Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ yamanliⱪ ⱪildi; ular ɵz ata-bowiliri sadir ⱪilƣanliridin ziyadǝ gunaⱨlarni ⱪilip, uning ⱨǝsǝtlik ƣǝzipini ⱪozƣiƣanidi. 23  Qünki ular «yuⱪiri jaylar»ni, «but tüwrük»lǝrni wǝ ⱨǝm ⱨǝrbir egiz dɵnglar üstidǝ, ⱨǝrbir kɵk dǝrǝhlǝrning astida «Axǝraⱨ» butlarni yasidi. 24  Wǝ zeminda kǝspiy bǝqqiwazlarmu bar idi. Ular Pǝrwǝrdigar ǝslidǝ Israillarning aldidin ⱨǝydǝp qiⱪarƣan ǝllǝrning barliⱪ yirginqlik ⱨaram ixlirini ⱪilatti. □

25  Rǝⱨoboam padixaⱨning sǝltǝnitining bǝxinqi yilida xundaⱪ boldiki, Misirning padixaⱨi Xixak Yerusalemƣa ⱨujum ⱪildi. ■ 26  U Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki gɵⱨǝr-bayliⱪlarni ⱨǝm padixaⱨning ordisidiki gɵⱨǝr-bayliⱪlarni elip kǝtti; u ⱨǝmmisini, jümlidin Sulayman yasatⱪan altun siparlarnimu elip kǝtti. ■ 27  Ularning ornida Rǝⱨoboam padixaⱨ mistin birmunqǝ sipar-ⱪalⱪanlar yasitip, ularni padixaⱨ ordisining kirix yolini saⱪlaydiƣan pasiban bǝglirining ⱪoliƣa tapxurdi. 28  Xundaⱪ ⱪilip, padixaⱨ ⱨǝr ⱪetim Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ kiridiƣan qaƣda, pasibanlar u sipar-ⱪalⱪanlarni kɵtürüp qiⱪatti, andin ularni yǝnǝ pasibanhaniƣa ǝkirip ⱪoyuxatti. 29  Əmma Rǝⱨoboamning baxⱪa ixliri wǝ ⱪilƣinining ⱨǝmmisi «Yǝⱨuda padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi?□

30  Rǝⱨoboam bilǝn Yǝroboam barliⱪ künliridǝ bir-biri bilǝn jǝng ⱪilixip turƣanidi. 31  Rǝⱨoboam ɵz ata-bowilirining arisida uhlidi wǝ «Dawutning xǝⱨiri»dǝ dǝpnǝ ⱪilindi. Uning anisining ismi Naamaⱨ bolup, bir Ammoniy idi. Rǝⱨoboamning oƣli Abiyam atisining ornida padixaⱨ boldi.□

15

Abiyaⱨ Yǝⱨudaƣa ⱨɵküm süridu

2Tar. 13:1-23

1 Nibatning oƣli Yǝroboam padixaⱨning sǝltǝnitining on sǝkkizinqi yilida Abiyam Yǝⱨudaning üstigǝ padixaⱨ bolup □  ■ 2 Yerusalemda üq yil sǝltǝnǝt ⱪildi. Uning anisining ismi Maakaⱨ bolup, Abixalomning ⱪizi idi. □  ■ 3 Abiyamning ⱪǝlbi bowisi Dawutning kɵnglidǝk Hudasi Pǝrwǝrdigarƣa pütünlǝy beƣixlanƣan ǝmǝs idi, bǝlki atisi Rǝⱨoboamning uningdin ilgiri ⱪilƣan barliⱪ gunaⱨlirida mangatti. 4 Xundaⱪtimu Dawutning sǝwǝbidin Hudasi Pǝrwǝrdigar Yerusalemda uningƣa yoruⱪ bir qiraƣni ⱪaldurux üqün, Dawutning ǝwladini uningdin keyinmu tiklǝp turƣuzdi wǝ Yerusalemni ⱪoƣdidi. □  ■ 5 Qünki Dawut Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ durus bolƣanni ⱪilip, Ⱨittiy Uriyaƣa ⱪilƣanliridin baxⱪa ɵmrining ⱨǝmmǝ künliridǝ Pǝrwǝrdigar uningƣa ǝmr ⱪilƣanliridin qiⱪmidi.■

6 Əmdi Abiyamning pütün ɵmridǝ Rǝⱨoboam bilǝn Yǝroboam bir-biri bilǝn jǝng ⱪilixip turdi.□

7 Abiyamning baxⱪa ixliri wǝ ⱪilƣanlirining ⱨǝmmisi «Yǝⱨuda padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi? Abiyam bilǝn Yǝroboam bir-biri bilǝn jǝng ⱪilixip turatti.

8 Abiyam ɵz ata-bowilirining arisida uhlidi; ular uni «Dawutning xǝⱨiri»dǝ dǝpnǝ ⱪildi. Andin oƣli Asa ornida padixaⱨ boldi.■

Asa Yǝⱨudaƣa ⱨɵküm süridu

2Tar. 14:1-2; 15:16; 16:6,11-14

9 Israilning padixaⱨi Yǝroboam sǝltǝnitining yigirminqi yilida Asa Yǝⱨudaning üstigǝ padixaⱨ bolup 10  Yerusalemda ⱪiriⱪ bir yil sǝltǝnǝt ⱪildi. Uning qong anisining ismi Maaⱪaⱨ bolup, Abixalomning ⱪizi idi. □ 11  Asa atisi Dawut ⱪilƣandǝk Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ durus bolƣanni ⱪildi. 12  U kǝspiy bǝqqiwazlarni zemindin ⱨǝydǝp, ata-bowiliri yasatⱪan ⱨǝmmǝ yirginqlik mǝbudlarni yoⱪitiwǝtti. □  ■ 13  U yǝnǝ qong anisi Maaⱪaⱨni yirginqlik bir «Axǝraⱨ» tüwrükni yasiƣini üqün hanixliⱪ mǝrtiwisidin qüxürüwǝtti. Asa bu yirginqlik butni kesip Kidron jilƣisida kɵydürüwǝtti. □  ■ 14  «Yuⱪiri jaylar» yoⱪitilmisimu, Asaning ⱪǝlbi ɵmrining barliⱪ künliridǝ Pǝrwǝrdigarƣa pütünlǝy beƣixlanƣanidi. 15  Ⱨǝm atisi ⱨǝm u ɵzi Pǝrwǝrdigarƣa atap yasiƣan nǝrsilǝrni, jümlidin kümüx bilǝn altunni wǝ türlük ⱪaqa-ⱪuqilarni Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ kǝltürdi.■

16  Əmdi Asa wǝ Israilning padixaⱨi Baaxa barliⱪ künliridǝ bir-biri bilǝn jǝng ⱪilixip turdi. 17  Israilning padixaⱨi Baaxa Yǝⱨudaƣa ⱪarxi ⱨujum ⱪildi; ⱨeqkim Yǝⱨudaning padixaⱨi Asa bilǝn bardi-kǝldi ⱪilmisun dǝp, Ramaⱨ xǝⱨirini mǝⱨkǝm ⱪilip yasidi. ■ 18  U waⱪitta Asa Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki hǝzinilǝrdǝ ⱪalƣan barliⱪ altun-kümüx wǝ padixaⱨning ordisidiki hǝzinilǝrdǝ ⱪalƣan altun-kümüxni elip hizmǝtkarlirining ⱪoliƣa tapxurdi; andin Asa padixaⱨ ularni Dǝmǝxⱪtǝ turuxluⱪ Suriyǝ padixaⱨi Ⱨezionning nǝwrisi, Tabrimmonning oƣli Bǝn-Ⱨadadⱪa ǝwǝtti wǝ xular bilǝn bu hǝwǝrni yǝtküzüp: —■

19  «Mening atam bilǝn silining atilirining arisida bolƣandǝk mǝn bilǝn silining arilirida bir ǝⱨdǝ bolsun. Mana, siligǝ kümüx bilǝn altundin ⱨǝdiyǝ ǝwǝttim; ǝmdi Israilning padixaⱨi Baaxa bilǝn bolƣan ǝⱨdiliridin ⱪollirini üzsilǝ; xuning bilǝn u meni ⱪamal ⱪilixtin ⱪol üzsun» — dedi.

20  Bǝn-Ⱨadad Asa padixaⱨning sɵzigǝ kirip, ɵz ⱪoxunining sǝrdarlirini Israilning xǝⱨǝrlirigǝ ⱨujum ⱪilixⱪa ǝwǝtip, Ijon, Dan, Bǝyt-Maaⱪaⱨdiki Abǝl, pütkül Kinnǝrǝt yurti bilǝn Naftalining pütkül zeminini beⱪindurdi. 21  Baaxa bu hǝwǝrni anglap, Ramaⱨ istiⱨkamini yasaxtin ⱪolini yiƣip, Tirzaⱨⱪa berip turdi.

22  Asa padixaⱨ bolsa pütkül Yǝⱨudaning adǝmlirini ⱨeqbirini ⱪoymay qaⱪirip yiƣdi; ular Baaxa Ramaⱨ xǝⱨirini yasaxⱪa ixlǝtkǝn taxlar bilǝn yaƣaqlarni Ramaⱨtin toxup elip kǝtti. Asa padixaⱨ muxularni ixlitip Binyamin zeminidiki Gebani wǝ Mizpaⱨni mǝⱨkǝm ⱪilip yasidi.

23  Əmdi Asaning baxⱪa ixliri, uning zor ⱪudriti, uning ⱪilƣinining ⱨǝmmisi, xundaⱪla yasiƣan xǝⱨǝrlǝr toƣrisida «Yǝⱨuda padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi? Lekin ⱪeriƣanda, uning putida bir kesǝl pǝyda boldi. 24  Asa ɵz ata-bowiliri arisida uhlidi wǝ Dawutning xǝⱨiridǝ dǝpnǝ ⱪilindi. Andin uning oƣli Yǝⱨoxafat ornida padixaⱨ boldi.■

Nadab Israil üstigǝ ⱨɵküm süridu

25  Yǝⱨudaning padixaⱨi Asaning sǝltǝnitining ikkinqi yilida Yǝroboamning oƣli Nadab Israil üstigǝ ⱨɵküm sürüxkǝ baxlidi; u Israilƣa ikki yil padixaⱨ boldi. 26  U Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪilip atisining yolida mengip, atisining Israilni gunaⱨⱪa putlaxturƣan gunaⱨlirida mangdi.

27  Lekin Issakar jǝmǝtidin bolƣan Ahiyaⱨning oƣli Baaxa uningƣa ⱪǝst ⱪilip, uni Filistiylǝrning tǝwǝsidiki Gibbetonda ɵltürdi. Xu qaƣda Nadab pütün Israillar bilǝn birliktǝ Gibbetonƣa ⱪorxap ⱨujum ⱪiliwatatti.

28  Yǝⱨuda padixaⱨi Asaning sǝltǝnitining üqinqi yilida Baaxa Nadabni ɵltürüp, ɵzi uning ornida padixaⱨ boldi. 29  Wǝ xundaⱪ boldiki, u padixaⱨ bolƣanda Yǝroboamning pütkül jǝmǝtini qepip ɵltürdi; Pǝrwǝrdigarning ⱪuli Xiloⱨluⱪ Ahiyaⱨning wasitisi bilǝn eytⱪan sɵzi ǝmǝlgǝ axurulup, u Yǝroboamning jǝmǝtidin nǝpisi barlarni birinimu ⱪoymay pütünlǝy yoⱪatti. ■ 30  Bu ix Yǝroboamning sadir ⱪilƣan gunaⱨliri ⱨǝm uning Israilni gunaⱨⱪa putlaxturƣan gunaⱨliri tüpǝylidin boldi; u xular bilǝn Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipini ⱪattiⱪ ⱪozƣiƣanidi. 31  Nadabning baxⱪa ixliri bilǝn ⱪilƣanlirining ⱨǝmmisi «Israil padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi?

32  Asa wǝ Israilning padixaⱨi Baaxa barliⱪ künliridǝ bir-biri bilǝn jǝng ⱪilixip turdi.

Baaxa Israil üstigǝ ⱨɵküm süridu

33  Yǝⱨudaning padixaⱨi Asaning sǝltǝnitining üqinqi yilida Ahiyaⱨning oƣli Baaxa pütün Israil üstigǝ Tirzaⱨta ⱨɵküm sürüxkǝ baxlidi; u yigirmǝ tɵt yil sǝltǝnǝt ⱪildi. 34  U Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪildi; u Yǝroboamning yolida yürüp, Israilni gunaⱨⱪa patⱪuzƣan gunaⱨida mangdi.

16

1 Pǝrwǝrdigarning sɵzi Ⱨananining oƣli Yǝⱨuƣa kelip Baaxani ǝyiblǝp mundaⱪ deyildi: — 2 «Mana, Mǝn seni topa-qang iqidin qiⱪirip, hǝlⱪim Israilƣa ⱨɵkümran ⱪilip ⱪoydum. Lekin sǝn Yǝroboamning yolida yürüp hǝlⱪim Israilni gunaⱨⱪa putlaxturdung, ular gunaⱨliri bilǝn ƣǝzipimni ⱪozƣidi. ■ 3 Mana, Mǝn Baaxani ɵz jǝmǝti bilǝn süpürüp yoⱪitip, jǝmǝtingni Nibatning oƣli Yǝroboamning jǝmǝtigǝ ohxax ⱪilimǝn. ■ 4 Baaxadin bolƣanlardin xǝⱨǝrdǝ ɵlginini itlar yǝydu; sǝⱨrada ɵlginini asmandiki ⱪuxlar yǝydu».■

5 Baaxaning baxⱪa ixliri wǝ uning ⱪilƣanliri bilǝn ⱪudriti toƣrisida «Israil padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi? 6 Baaxa ɵz ata-bowiliri arisida uhlidi wǝ Tirzaⱨta dǝpnǝ ⱪilindi; andin uning oƣli Elaⱨ ornida padixaⱨ boldi.

7 Baaxaning Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ ⱪilƣan barliⱪ rǝzilliki tüpǝylidin, Pǝrwǝrdigarning Baaxaning bexiƣa wǝ uning jǝmǝtining bexiƣa qüxürgini toƣruluⱪ sɵzi Ⱨananining oƣli Yǝⱨu pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ berilgǝnidi. Qünki u Yǝroboamning jǝmǝti ⱪilƣiniƣa ohxax ⱪilip ɵz ⱪollirining ixliri (jümlidin Yǝroboamning jǝmǝtini qepip ɵltürgǝnliki) bilǝn Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipini ⱪozƣidi.

Elaⱨ Israil üstigǝ ⱨɵküm süridu

8 Yǝⱨuda padixaⱨi Asaning sǝltǝnitining yigirmǝ altinqi yilida, Baaxaning oƣli Elaⱨ Tirzaⱨta Israilƣa padixaⱨ bolup, ikki yil sǝltǝnǝt ⱪildi. 9 Lekin uning jǝng ⱨarwilirining yerimiƣa sǝrdar bolƣan hizmǝtkari Zimri uningƣa ⱪǝst ⱪildi; Elaⱨ Tirzaⱨta Tirzaⱨtiki ordisidiki ƣojidar Arzaning ɵyidǝ xarab iqip mǝst bolƣanda 10  Zimri kirip uni qepip ɵltürdi. Bu waⱪit Yǝⱨudaning padixaⱨi Asaning sǝltǝnitining yigirmǝ yǝttinqi yili idi. Zimri Elaⱨning ornida padixaⱨ boldi.■

11  U padixaⱨ bolup ɵz tǝhtidǝ olturuxi bilǝnla u Baaxaning barliⱪ jǝmǝtini qepip ɵltürdi; u uning uruⱪ-tuƣⱪanliri wǝ dostliridin bir ǝrkǝknimu tirik ⱪaldurmidi. □ 12  Xundaⱪ ⱪilip Zimri Pǝrwǝrdigarning Yǝⱨu pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ Baaxani ǝyibligǝn sɵzini ǝmǝlgǝ axurup, Baaxaning pütkül jǝmǝtini yoⱪatti. 13  Bu ix Baaxaning barliⱪ gunaⱨliri bilǝn uning oƣli Elaⱨning gunaⱨliri, jümlidin ularning Israilni gunaⱨⱪa putlaxturƣan gunaⱨliri, ǝrzimǝs butliri bilǝn Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipini ⱪozƣap, xundaⱪ boldi.□

14  Elaⱨning baxⱪa ixliri wǝ ⱪilƣanlirining ⱨǝmmisi «Israil padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi?

Zimri Israil üstigǝ ⱨɵküm süridu

15  Yǝⱨudaning padixaⱨi Asaning sǝltǝnitining yigirmǝ yǝttinqi yilida Zimri Tirzaⱨta yǝttǝ kün sǝltǝnǝt ⱪildi. Hǝlⱪ Filistiylǝrgǝ tǝwǝ bolƣan Gibbetonni ⱪorxiwelip bargaⱨ tikkǝnidi. 16  Bargaⱨda turƣan halayiⱪ: — «Zimri ⱪǝst ⱪilip padixaⱨni ɵltürdi» dǝp anglidi. Xuning bilǝn pütkül Israil xu küni bargaⱨda ⱪoxunning sǝrdari Omrini Israilƣa padixaⱨ ⱪildi. 17  Andin Omri Israilning ⱨǝmmisini yetǝklǝp, Gibbetondin qiⱪip, Tirzaⱨni ⱪorxidi. 18  Wǝ xundaⱪ boldiki, Zimri xǝⱨǝrning elinƣanliⱪini kɵrüp, padixaⱨ ordisidiki ⱪorƣanƣa kirip, ordiƣa ot ⱪoyuwǝtti, ɵzi kɵyüp ɵldi. 19  Bu ix ɵzining gunaⱨliri üqün, yǝni Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzillik ⱪilip, Yǝroboamning yolida yürüp, Israilni gunaⱨⱪa putlaxturƣan gunaⱨta mangƣini üqün xundaⱪ boldi. 20  Zimrining baxⱪa ixliri wǝ ⱪǝst ⱪilƣini toƣrisida «Israil padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi?

21  Əmma Israil hǝlⱪi ikkigǝ bɵlünüp, ularning yerimi Ginatning oƣli Tibnini padixaⱨ ⱪilixⱪa uningƣa ǝgǝxti; baxⱪa yerimi bolsa Omrigǝ ǝgǝxti. 22  Əmdi Omrigǝ ǝgǝxkǝn hǝlⱪ Ginatning oƣli Tibnigǝ ǝgǝxkǝn hǝlⱪtin küqlük qiⱪti. Tibni ɵldi; Omri padixaⱨ boldi.

23  Yǝⱨudaning padixaⱨi asaning ottuz birinqi yilida Omri Israilƣa padixaⱨ bolup on ikki yil sǝltǝnǝt ⱪildi. U Tirzaⱨta altǝ yil sǝltǝnǝt ⱪildi. 24  U Xǝmǝrdin Samariyǝ egizlikini ikki talant kümüxkǝ setiwelip, xu egizlik üstigǝ ⱪuruluxlarni selip bir xǝⱨǝr bina ⱪilip, uni egizlikning ǝsliy igisi Xǝmǝrning nami bilǝn «Samariyǝ» dǝp atidi. 25  Omri Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪildi, ɵzidin ilgiriki padixaⱨlarning ⱨǝmmisidin bǝttǝr bolup yamanliⱪ ⱪildi. 26  U Nibatning oƣli Yǝroboamning ⱨǝmmǝ yollirida, xundaⱪla jümlidin uning Israilni gunaⱨⱪa putlaxturƣan gunaⱨi iqidǝ mangdi; ular ǝrzimǝs butliri bilǝn Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipini ⱪozƣidi.

27  Omrining baxⱪa ixliri, uning ⱪilƣanlirining ⱨǝmmisi, kɵrsǝtkǝn ⱪudriti toƣrisida «Israil padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi?

28  Omri ata-bowiliri arisida uhlidi wǝ Samariyǝdǝ dǝpnǝ ⱪilindi. Andin uning oƣli Aⱨab ornida padixaⱨ boldi.

Aⱨab hǝlⱪni butpǝrǝslikkǝ tehimu azduridu

29  Yǝⱨuda padixaⱨi Asaning sǝltǝnitining ottuz sǝkkizinqi yilida Omrining oƣli Aⱨab Israilƣa padixaⱨ boldi. Omrining oƣli Aⱨab Samariyǝdǝ yigirmǝ ikki yil Israilning üstidǝ sǝltǝnǝt ⱪildi. 30  Əmma Omrining oƣli Aⱨab Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ ɵzidin ilgirikilǝrning ⱨǝmmisidin axurup yamanliⱪ ⱪildi. 31  Wǝ xundaⱪ boldiki, u Nibatning oƣli Yǝroboamning gunaⱨlirida yürüx anqǝ eƣir gunaⱨ ǝmǝstǝk, u Zidoniylarning padixaⱨi Ətbaalning ⱪizi Yizǝbǝlni hotunluⱪⱪa aldi wǝ xuning bilǝn u Baal degǝn butning ⱪulluⱪida bolup, uningƣa sǝjdǝ ⱪildi. 32  U Samariyǝdǝ yasiƣan Baalning buthanisi iqigǝ Baalƣa bir ⱪurbangaⱨ yasidi.

33  Aⱨab ⱨǝm bir «Axǝraⱨ but»nimu yasatti; Aⱨab xundaⱪ ⱪilip uningdin burun ɵtkǝn Israilning ⱨǝmmǝ padixaⱨlirining Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipini ⱪozƣiƣan ixliridin axurup yamanliⱪ ⱪildi. 34  Uning künliridǝ Bǝyt-Əllik Hiǝl Yeriho xǝⱨirini yasidi; lekin u uning ulini salƣanda tunji oƣli Abiram ɵldi; wǝ dǝrwazilirini salƣanda uning kǝnji oƣli Sǝgub ɵldi; xuning bilǝn Pǝrwǝrdigarning nunning oƣli Yǝxua arⱪiliⱪ Yeriho toƣruluⱪ eytⱪan sɵzi ǝmǝlgǝ axuruldi.□  ■

17

Iliyas pǝyƣǝmbǝr mǝydanƣa qiⱪidu

1 Əmdi Gileadta turuwatⱪanlardin bolƣan Tixbiliⱪ Iliyas Aⱨabⱪa: — Mǝn hizmitidǝ turuwatⱪan Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, mening sɵzümsiz bu yillarda nǝ xǝbnǝm nǝ yamƣur qüxmǝydu, dedi. □  ■

2 Andin Pǝrwǝrdigarning sɵzi uningƣa kelip: —

3 Bu yǝrdin ketip, mǝxriⱪ tǝrǝpkǝ berip, Iordan dǝryasining u tǝripidiki ⱪerit eⱪinining boyida ɵzüngni yoxurƣin; 4 wǝ xundaⱪ boliduki, sǝn eⱪinning süyidin iqisǝn; mana, sanga u yǝrdǝ ozuⱪ yǝtküzüp berixkǝ ⱪaƣa-ⱪuzƣunlarni buyrudum, deyildi.

5 Xuning bilǝn u Pǝrwǝrdigar buyruƣandǝk ⱪilip, Iordan dǝryasining u tǝripidiki ⱪerit eⱪiniƣa berip, u yǝrdǝ turdi. 6 Ⱪaƣa-ⱪuzƣunlar ǝtigǝndǝ nan bilǝn gɵx, ⱨǝr kǝqtǝ yǝnǝ nan bilǝn gɵx yǝtküzüp berǝtti. U ɵzi eⱪinning süyidin iqǝtti. 7 Lekin zeminda yamƣur yaƣmiƣini üqün birmǝzgildin keyin eⱪin su ⱪurup kǝtti. 8 U waⱪitta Pǝrwǝrdigarning sɵzi uningƣa kelip: — 9 Ornungdin turup Zidondiki Zarǝfatⱪa berip, u yǝrdǝ turƣin; mana, Mǝn u yǝrdiki bir tul hotunni seni beⱪixⱪa buyrudum, deyildi.■

10  U ornidin turup Zarǝfatⱪa berip, xǝⱨǝrning dǝrwazisiƣa kǝlgǝndǝ, mana u yǝrdǝ bir tul hotun otun terip turatti. U tul hotunni qaⱪirip: — Ɵtünimǝn, ⱪaqida manga iqkili azraⱪ su elip kǝlgǝysǝn, dedi.

11  U su alƣili mangƣanda, u yǝnǝ: — Ɵtünimǝn, manga ⱪolungda bir qixlǝm nanmu alƣaq kǝlgǝysǝn, dedi.

12  Əmma u: — Pǝrwǝrdigar Hudayingning ⱨayati bilǝn, sanga ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, mǝndǝ ⱨeq nan yoⱪ, pǝⱪǝt idixta bir qanggal un, kozida azƣinǝ may bar, mana ikki tal otun teriwatimǝn; andin berip ɵzüm bilǝn oƣlumƣa nan etip, uni yǝp ɵlimiz, dedi.

13  Iliyas uningƣa: — Ⱪorⱪmiƣin; berip eytⱪiningdǝk ⱪilƣin; lekin awwal bir kiqik toⱪaq etip, manga elip kǝlgin; andin ɵzüng bilǝn oƣlungƣa nan ǝtkin. 14  Qünki Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Pǝrwǝrdigar yǝr yüzigǝ yamƣur yaƣduridiƣan küngiqilik idixtiki un tügimǝydu wǝ kozidiki may kemǝymǝydu», dedi.

15  Xuning bilǝn u berip, Iliyasning eytⱪinidǝk ⱪildi wǝ u, Iliyas wǝ ayalning ɵyidikilǝr heli künlǝrgiqǝ yedi. 16  Pǝrwǝrdigarning Iliyas arⱪiliⱪ eytⱪan sɵzi boyiqǝ, idixtiki un tügimidi wǝ kozidiki maymu kemǝymidi. 17  Xu ixlardin keyin xundaⱪ boldiki, ɵyning igisi bolƣan bu ayalning oƣli kesǝl boldi. Uning kesili xundaⱪ eƣirlixip kǝttiki, uningda nǝpǝs ⱪalmidi.

18  Ayal Iliyasⱪa: — I Hudaning adimi, mening sǝn bilǝn nemǝ alaⱪǝm bar idi? Sǝn gunaⱨimni yadⱪa kǝltürüp, oƣlumning jeniƣa zamin boluxⱪa kǝldingmu? — dedi.

19  U uningƣa: — Oƣlungni ⱪolumƣa bǝrgin, dǝp uni uning ⱪuqiⱪidin elip ɵzi olturƣan balihaniƣa elip qiⱪip ɵz orniƣa ⱪoyup, 20  Pǝrwǝrdigarƣa pǝryad ⱪilip: — I Hudayim Pǝrwǝrdigar, mǝn meⱨman bolƣan bu tul hotunning oƣlini ɵltürüx bilǝn uning bexiƣimu bala qüxürdungmu? — dǝp nida ⱪildi.

21  U balining üstigǝ üq ⱪetim ɵzini qaplap, Pǝrwǝrdigarƣa pǝryad ⱪilip: — I Pǝrwǝrdigar Hudayim, bu balining jeni ɵzigǝ yǝnǝ yenip kirsun! — dǝp nida ⱪildi.□

22  Pǝrwǝrdigar Iliyasning pǝryadini anglidi; balining jeni uningƣa yenip kirixi bilǝn u tirildi. 23  Iliyas balini balihanidin elip qüxüp, ɵygǝ kirip, anisiƣa tapxurup bǝrdi. Iliyas: — Mana oƣlung tiriktur, dedi.

24  Ayal Iliyasⱪa: — Mǝn xu ix arⱪiliⱪ ǝmdi sening Hudaning adimi ikǝnlikingni, aƣzingdin qiⱪⱪan Pǝrwǝrdigarning sɵzi ⱨǝⱪiⱪǝt ikǝnlikini bildim, dedi.

18

Iliyas pǝyƣǝmbǝr Israilni towa ⱪilixⱪa qaⱪiridu

1 Uzun waⱪit ɵtüp, Pǝrwǝrdigarning sɵzi ⱪurƣaⱪqiliⱪning üqinqi yilida Iliyasⱪa kelip: — Sǝn berip ɵzüngni Aⱨabning aldida ayan ⱪilƣin, wǝ Mǝn yǝr yüzigǝ yamƣur yaƣdurimǝn, deyildi.

2 Xuning bilǝn Iliyas ɵzini Aⱨabning aldida ayan ⱪilƣili qiⱪip kǝtti. Aqarqiliⱪ bolsa Samariyǝdǝ ⱪattiⱪ idi. 3 Aⱨab ordisidiki ƣojidar Obadiyani qaⱪirdi (Obadiya tolimu tǝⱪwadar kixi bolup Pǝrwǝrdigardin intayin ⱪorⱪatti. 4 Yizǝbǝl Pǝrwǝrdigarning pǝyƣǝmbǝrlirini ɵltürüp yoⱪitiwatⱪanda Obadiya yüz pǝyƣǝmbǝrni elip ǝlliktin-ǝlliktin ayrim-ayrim ikki ƣarƣa yoxurup, ularni nan wǝ su bilǝn baⱪⱪanidi). 5 Aⱨab Obadiyaƣa: — Zeminni kezip ⱨǝmmǝ bulaⱪ wǝ ⱨǝmmǝ jilƣilarƣa berip baⱪⱪin; u yǝrlǝrdǝ at-ⱪeqirlarni tirik saⱪliƣudǝk ot-qɵp tepilarmikin? Xundaⱪ bolsa bizning ulaƣlirimizning bir ⱪismini soymay turalarmiz, dedi.

6 Ular ⱨǝrbiri jaylarƣa bɵlünüp mangdi; Aⱨab ɵz aldiƣa mangdi, Obadiyamu ɵz aldiƣa mangdi. 7 Obadiya ɵz yolida ketip barƣanda, mana, uningƣa Iliyas uqridi. U uni tonup yǝrgǝ yiⱪilip düm yetip: Bu rast sǝn, ƣojam Iliyasmu? — dǝp soridi.

8 U uningƣa: — Bu mǝn. Berip ɵz ƣojangƣa: — Iliyas ⱪaytip kǝldi! dǝp eytⱪin, dedi.

9 U Iliyasⱪa mundaⱪ dedi: — «Sǝn ⱪandaⱪsigǝ kǝminǝngni ɵltürgili Aⱨabning ⱪoliƣa tapxurmaⱪqi bolisǝn, mǝn zadi nemǝ gunaⱨ ⱪildim? 10  Ɵz Hudaying Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, ƣojam adǝm ǝwǝtip seni izdimigǝn ⱨeq ǝl wǝ mǝmlikǝt ⱪalmidi. Xu ǝl, mǝmlikǝtlǝr: «U bu yǝrdǝ yoⱪ» desǝ, padixaⱨ ularƣa seni tapalmiƣanƣa ⱪǝsǝm iqküzdi. 11  Lekin sǝn manga ⱨazir: — «Berip ƣojangƣa: — Iliyas ⱪaytip kǝldi! degin» — dǝysǝn! 12  Mǝn ⱪexingdin kǝtkǝndin keyin, Pǝrwǝrdigarning Roⱨi seni mǝn bilmigǝn yǝrgǝ elip baridu; xundaⱪta mǝn Aⱨabⱪa hǝwǝr yǝtküzüp, lekin u seni tapalmisa, meni ɵltüridu. Əmǝliyǝttǝ, kǝminǝng yaxliⱪimdin tartip Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪup kǝlgǝnmǝn. 13  Yizǝbǝl Pǝrwǝrdigarning pǝyƣǝmbǝrlirini ɵltürgǝndǝ mening ⱪandaⱪ ⱪilƣinim, yǝni mǝn Pǝrwǝrdigarning pǝyƣǝmbǝrliridin yüzni ǝlliktin-ǝlliktin ayrim-ayrim ikki ƣarƣa yoxurup, ularni nan wǝ su bilǝn tǝminlǝp baⱪⱪanliⱪim sǝn ƣojamƣa mǝlum ⱪilinƣan ǝmǝsmu? 14  Əmdi sǝn ⱨazir manga: — «Berip ƣojangƣa: — Mana Iliyas kǝldi degin», — deding. Xundaⱪ ⱪilsam u meni ɵltüridu!».

15  Lekin Iliyas: — Mǝn hizmitidǝ turuwatⱪan samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, mǝn jǝzmǝn bügün uning aldida ayan bolimǝn, dedi.□

16  Xuning bilǝn Obadiya Aⱨabning ⱪexiƣa berip uningƣa hǝwǝr bǝrdi. Aⱨab Iliyas bilǝn kɵrüxkili bardi. 17  Aⱨab Iliyasni kɵrgǝndǝ uningƣa: — Bu sǝnmu, i Israilƣa bala kǝltürgüqi?! — dedi.■

18  U jawab berip: — Israilƣa bala kǝltürgüqi mǝn ǝmǝs, bǝlki sǝn bilǝn atangning jǝmǝtidikilǝr! Qünki silǝr Pǝrwǝrdigarning ǝmrlirini taxlap Baal degǝn butlarƣa tayinip ǝgǝxkǝnsilǝr. 19  Əmdi adǝm ǝwǝtip Karmǝl teƣida pütkül Israilni yenimƣa jǝm ⱪil, xundaⱪla Yizǝbǝlning dastihinidin ƣizalinidiƣan Baalning tɵt yüz ǝllik pǝyƣǝmbiri bilǝn Axǝraⱨning tɵt yüz pǝyƣǝmbirini yiƣdur, — dedi.

20  Xuning bilǝn Aⱨab Israillarning ⱨǝmmisigǝ adǝmlǝrni ǝwǝtip, pǝyƣǝmbǝrlǝrni Karmǝl teƣiƣa yiƣdurdi.

21  Iliyas barliⱪ hǝlⱪⱪǝ yeⱪin kelip: — Ⱪaqanƣiqǝ ikki pikir arisida arisaldi turisilǝr? Əgǝr Pǝrwǝrdigar Huda bolsa, uningƣa ǝgixinglar; Baal Huda bolsa, uningƣa ǝgixinglar, dedi. Əmma hǝlⱪ uningƣa jawab bǝrmǝy, ün-tin qiⱪarmidi.■

22  Iliyas hǝlⱪⱪǝ: — Pǝrwǝrdigarning pǝyƣǝmbǝrliridin pǝⱪǝt mǝn yalƣuz ⱪaldim. Əmma Baalning pǝyƣǝmbǝrliri tɵt yüz ǝllik kixidur. 23  Əmdi bizgǝ ikki buⱪa berilsun. Ular ɵzlirigǝ bir buⱪini tallap, soyup parqilap otunning üstigǝ ⱪoysun, ǝmma ot yaⱪmisun. Mǝnmu baxⱪa bir buⱪini tǝyyar ⱪilip ot yaⱪmay otunning üstigǝ ⱪoyay. 24  Silǝr bolsanglar, ɵz ilaⱨliringlarning namini qaⱪirip nida ⱪilinglar. Mǝn bolsam, Pǝrwǝrdigarning namini qaⱪirip nida ⱪilimǝn. Ⱪaysi Huda ot bilǝn jawab bǝrsǝ, xu Huda bolsun, dedi. Ⱨǝmmǝ hǝlⱪ: — Bu obdan gǝp, dǝp jawab bǝrdi.

25  Iliyas Baalning pǝyƣǝmbǝrlirigǝ: Silǝr kɵp bolƣaq awwal ɵzünglar üqün bir buⱪini tallap tǝyyar ⱪilinglar; andin ⱨeq ot yaⱪmay ɵz ilaⱨinglarning namini ⱪiqⱪirip nida ⱪilinglar, dedi.

26  Ular uning degini boyiqǝ ɵzlirigǝ berilgǝn buⱪini elip uni tǝyyar ⱪildi. Ətigǝndin qüxkiqǝ ular Baalning namini ⱪiqⱪirip: — I Baal, bizgǝ jawab bǝrgin! dǝp nida ⱪildi. Lekin ⱨeq awaz yaki ⱨeq jawab bolmidi. Ular raslanƣan ⱪurbangaⱨ qɵrisidǝ tohtimay sǝkrǝytti. 27  Qüx kirgǝndǝ Iliyas ularni zangliⱪ ⱪilip: — Ünlükrǝk ⱪiqⱪiringlar; qünki u bir ilaⱨ ǝmǝsmu? Bǝlkim u qongⱪur hiyalƣa qɵmüp kǝtkǝndu, yaki ix bilǝn qiⱪip kǝtkǝndu, yaki bir sǝpǝrgǝ qiⱪip kǝtkǝndu? Yaki bolmisa u uhlawatⱪan boluxi mumkin, uni oyƣitixinglar kerǝk?! — dedi.

28  Ular tehimu ünlük qaⱪirip ɵz ⱪaidisi boyiqǝ ⱪanƣa milinip kǝtküqǝ ɵzlirini ⱪiliq wǝ nǝyzǝ bilǝn tilatti. 29  Qüxtin keyin ular «bexarǝt beriwatⱪan» ⱨalǝtkǝ qüxüp kǝqlik ⱪurbanliⱪ waⱪtiƣiqǝ xu ⱨalǝttǝ turdi. Lekin ⱨeq awaz anglanmidi, yaki jawab bǝrgüqi yaki ijabǝt ⱪilƣuqi mǝlum bolmidi.□

30  Iliyas ⱨǝmmǝ hǝlⱪⱪǝ: — Yenimƣa yeⱪin kelinglar, dedi. Ⱨǝmmǝ hǝlⱪ uningƣa yeⱪin kǝlgǝndin keyin u Pǝrwǝrdigarning xu yǝrdiki yiⱪitilƣan ⱪurbangaⱨini ⱪaytidin ⱪurup qiⱪti. 31  Iliyas on ikki taxni aldi. Bu taxlarning sani Pǝrwǝrdigarning «Naming Israil bolsun» degǝn sɵzini tapxuruwalƣan Yaⱪupning oƣulliridin qiⱪⱪan ⱪǝbililǝrning sani bilǝn ohxax idi. ■ 32  Xu taxlardin u Pǝrwǝrdigarning nami bilǝn bir ⱪurbangaⱨni yasidi. U ⱪurbangaⱨning qɵrisidǝ ikki seaⱨ dan patⱪudǝk azgal kolidi. □ 33  Andin u otunni rastlap, buⱪini parqilap otunning tɵpisigǝ ⱪoydi.

34  U: — Tɵt idixni suƣa toxⱪuzup uni kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ wǝ otunning üstigǝ tɵkünglar, — dedi. Andin: Yǝnǝ bir ⱪetim ⱪilinglar» — dewidi, ular xundaⱪ ⱪildi. U yǝnǝ: — Üqinqi mǝrtiwǝ xundaⱪ ⱪilinglar, dedi. Ular üqinqi mǝrtiwǝ xundaⱪ ⱪilƣanda 35  su ⱪurbangaⱨning qɵrisidin eⱪip qüxüp, kolanƣan azgalnimu su bilǝn toldurdi.

36  Kǝqlik ⱪurbanliⱪning waⱪti kǝlgǝndǝ Iliyas pǝyƣǝmbǝr ⱪurbanliⱪⱪa yeⱪin kelip mundaⱪ dua ⱪildi: — Əy Pǝrwǝrdigar, Ibraⱨim bilǝn Isⱨaⱪ wǝ Israilning Hudasi, Ɵzüngning Israilda Huda bolƣiningni axkara ⱪilƣaysǝn, xundaⱪla mening Sening ⱪulung bolup bularning ⱨǝmmisini buyruⱪung bilǝn ⱪilƣanliⱪimni bügün bildürgǝysǝn. ■ 37  Manga ijabǝt ⱪilƣaysǝn, ǝy Pǝrwǝrdigar, ijabǝt ⱪilƣaysǝn; xuning bilǝn bu hǝlⱪⱪǝ sǝn Pǝrwǝrdigarning Huda ikǝnlikingni ⱨǝmdǝ ularning ⱪǝlblirini toƣra yolƣa yandurƣuqi ɵzüng ikǝnlikingni bildürgǝysǝn, dedi.

38  Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigarning oti qüxüp kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪni, otunni, taxlarni wǝ topini kɵydürüp azgaldiki sunimu yoⱪitiwǝtti.

39  Hǝlⱪlǝrning ⱨǝmmisi buni kɵrüpla, ular düm yiⱪilip: — Pǝrwǝrdigar, u Hudadur, Pǝrwǝrdigar, u Hudadur, deyixti.

40  Iliyas hǝlⱪⱪǝ buyrup: — Baalning pǝyƣǝmbǝrlirini tutunglar, ⱨeqⱪaysini ⱪoyup bǝrmǝnglar, — dedi. Ular ularni tutⱪanda Iliyas ularni kixun jilƣisiƣa elip berip, u yǝrdǝ ⱪǝtl ⱪildurdi.

41  Iliyas Aⱨabⱪa bolsa: — Qiⱪip yǝp-iqkin. Qünki ⱪattiⱪ yamƣurning xaldirliƣan awazi anglanmaⱪta, — dedi.

42  Aⱨab ⱪopup yǝp-iqix üqün qiⱪti. Əmma Iliyas Karmǝlning qoⱪⱪisiƣa qiⱪip yǝrgǝ engixip, bexini tizining otturisiƣa ⱪoyup tizlinip 43  hizmǝtkariƣa: — Qiⱪip dengiz tǝrǝpkǝ ⱪariƣin, dedi. U qiⱪip sǝpselip ⱪarap: — Ⱨeqnǝrsǝ kɵrünmǝydu, dedi. U jǝmiy yǝttǝ ⱪetim: — Berip ⱪarap baⱪⱪin, dǝp buyrudi.

44  Yǝttinqi ⱪetim kǝlgǝndǝ u: — Mana, dengizdin qiⱪiwatⱪan, adǝm aliⱪinidǝk kiqik bir bulutni kɵrdum — dedi. Iliyas uningƣa: — Qiⱪip Aⱨabⱪa: — «Ⱨarwini ⱪetip tɵwǝngǝ qüxkin, bolmisa yamƣur seni tosuwalidu», dǝp eytⱪin, — dedi.

45  Angƣuqǝ asman bulut bilǝn tutulup, boran qiⱪip ⱪattiⱪ bir yamƣur yaƣdi. Aⱨab ⱨarwiƣa qiⱪip Yizrǝǝlgǝ kǝtti. 46  Pǝrwǝrdigarning ⱪoli Iliyasning wujudida turƣaq, u belini baƣlap Aⱨabning aldida Yizrǝǝlning kirix eƣiziƣiqǝ yügürüp mangdi.

19

Iliyas pǝyƣǝmbǝr Yizǝbǝldin ⱪaqidu

1 Lekin Aⱨab Iliyasning ⱨǝmmǝ ⱪilƣinini, jümlidin ⱨǝmmǝ pǝyƣǝmbǝrlǝrni ⱪiliqlap ɵltürginini Yizǝbǝlgǝ eytip bǝrdi.

2 Yizǝbǝl bolsa Iliyasⱪa bir hǝwǝrqi ǝwǝtip: — Əgǝr ǝtǝ muxu waⱪitⱪiqǝ sǝn xularning janliriƣa ⱪilƣiningdǝk mǝn sening jeningni ohxax ⱪilmisam, ilaⱨlar mangimu xundaⱪ ⱪilsun ⱨǝmdǝ uningdinmu ziyadǝ ⱪilsun! — dǝp eytⱪuzdi.

3 U buni bilgǝndǝ, ɵz jenini ⱪutⱪuzmaⱪ üqün ⱪeqip Yǝⱨuda tǝwǝsidiki Bǝǝr-Xebaƣa bardi. U u yǝrdǝ ɵz hizmǝtkarini ⱪaldurup ⱪoyup, 4 Ɵzi qɵlning iqigǝ ⱪarap bir kün yol mangdi. U u yǝrdiki bir xiwaⱪning ⱪexiƣa kelip uning astida olturup, ɵzining ɵlümigǝ tilǝk tilǝp: — I Pǝrwǝrdigar ǝmdi boldi, jenimni alƣin; nemila degǝnbilǝn mǝn ata-bowilirimdin artuⱪ ǝmǝsmǝn, — dedi.

5 U xu xiwaⱪ astida yetip uhlap ⱪaldi. Mana bir pǝrixtǝ uni noⱪup uningƣa: — Ⱪopup, nan yegin, dedi.

6 U ⱪarisa bexida ⱪiziⱪ qoƣlarda pixiwatⱪan bir poxkal wǝ bir koza su turatti. U yǝp-iqip yǝnǝ uhliƣili yatti. 7 Andin Pǝrwǝrdigarning pǝrixtisi yǝnǝ kelip ikkinqi ⱪetim uni noⱪup uningƣa: — Ⱪopup nan yegin. Bolmisa yolungning eƣirini kɵtürǝlmǝysǝn, dedi.

8 U ⱪopup yǝp-iqti. Xu taamdin alƣan ⱪuwwǝt bilǝn u ⱪiriⱪ keqǝ-kündüz mengip Hudaning teƣi Ⱨorǝbgǝ yetip bardi. □  ■ 9 U u yǝrdiki ƣarƣa kirip ⱪondi. Wǝ mana, Pǝrwǝrdigarning sɵzi uningƣa kelip mundaⱪ deyildi: — I Iliyas, bu yǝrdǝ nemǝ ⱪiliwatisǝn?□

10  U jawab berip: — Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Huda Pǝrwǝrdigar üqün zor otluⱪ muⱨǝbbǝt bilǝn ⱨǝsǝt ⱪildim. Qünki Israillar Sening ǝⱨdǝngni taxlap ⱪurbangaⱨliringni yiⱪitip, Sening pǝyƣǝmbǝrliringni ⱪiliq bilǝn ɵltürdi. Mǝn, yalƣuz mǝnla ⱪaldim wǝ ular mening jenimni alƣili ⱪǝstlǝwatidu, dedi.□  ■

11  U uningƣa: — Qiⱪip, Pǝrwǝrdigarning aldida taƣda turƣin, dedi. Mana, Pǝrwǝrdigar ɵtüp ketiwatatti; uning aldida zor küqlük bir xamal qiⱪip, taƣlarni sundurup, ⱪoram taxlarni parqilap qeⱪiwǝtti. Lekin Pǝrwǝrdigar xamalda ǝmǝs idi. Xamaldin keyin bir yǝr tǝwrǝx boldi. Lekin Pǝrwǝrdigar yǝr tǝwrǝxtǝ ǝmǝs idi. 12  Yǝr tǝwrǝxtin keyin bir lawuldiƣan ot kɵtürüldi. Lekin Pǝrwǝrdigar otta ǝmǝs idi. Ottin keyin boxⱪina, mulayim bir awaz anglandi.□

13  Wǝ xundaⱪ boldiki, Iliyas xuni anglap, yüzini yepinqisi bilǝn orap ƣarning aƣziƣa berip turdi. Mana, bir awaz qiⱪip uningƣa: — I Iliyas, sǝn bu yǝrdǝ nemǝ ⱪiliwatisǝn? — dedi.

14 U jawab berip: — Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Huda Pǝrwǝrdigar üqün zor otluⱪ muⱨǝbbǝt bilǝn ⱨǝsǝt ⱪildim. Qünki Israillar Sening ǝⱨdǝngni taxlap ⱪurbangaⱨliringni yiⱪitip, Sening pǝyƣǝmbǝrliringni ⱪiliq bilǝn ɵltürdi. Mǝn yalƣuz mǝnla ⱪaldim wǝ ular mening jenimni alƣili ⱪǝstlǝwatidu, dedi.

15  Pǝrwǝrdigar uningƣa mundaⱪ dedi: — Barƣin, kǝlgǝn yolung bilǝn ⱪaytip, andin Dǝmǝxⱪning qɵligǝ barƣin. U yǝrgǝ barƣanda Ⱨazaǝlni Suriyǝ üstigǝ padixaⱨ boluxⱪa mǝsiⱨ ⱪilƣin. □ 16  Andin Nimxining oƣli Yǝⱨuni Israilning üstigǝ padixaⱨ boluxⱪa mǝsiⱨ ⱪilƣin; ɵz ornungƣa pǝyƣǝmbǝr boluxⱪa Abǝl-Mǝⱨolaⱨliⱪ Xafatning oƣli Elixanimu mǝsiⱨ ⱪilƣin. 17  Wǝ xundaⱪ boliduki, Ⱨazaǝlning ⱪiliqidin ⱪeqip ⱪutulƣan ⱨǝrbirini Yǝⱨu ɵltüridu; Yǝⱨuning ⱪiliqidin ⱪeqip ⱪutulƣan ⱨǝrbirini Elixa ɵltüridu. ■ 18  Lekin Israilda yǝttǝ ming kixini, yǝni Baalning aldida tizlirini pükmigǝn wǝ uningƣa aƣzini sɵygüzmigǝn ⱨǝrbirini ɵzümgǝ saⱪlap ⱪaldurdum, — dedi.□  ■

19  U u yǝrdin qiⱪip, Xafatning oƣli Elixani tapti. U qaƣda u yǝr ⱨǝydǝwatatti; uning aldida on ikki jüp uy bar idi, u on ikkinqisi bilǝn ⱪox ⱨǝydǝwatatti. Iliyas kelip uning üstigǝ ɵz yepinqisini taxlap artip ⱪoydi. □ 20  U uylarni taxlap Iliyasning kǝynidin yügürüp kelip: — Meni berip atam bilǝn anamni sɵygili ⱪoyƣin, andin mǝn kelip sanga ǝgixǝy, — dedi. U uningƣa: — Ⱪaytⱪin; mǝn sanga nemǝ ⱪildim? — dedi.□

21  U uningdin ayrilip, ɵzi ixlǝtkǝn bir jüp uyni soyup, ularning jabduⱪini otun ⱪilip, gɵxini pixurup hǝlⱪⱪǝ beriwidi, ular yedi. Andin u ornidin ⱪopup Iliyasning kǝynidin ǝgixip, uning hizmitidǝ boldi.

20

Huda Israilni Suriyǝdin ⱪutⱪuzidu

1 Suriyǝning padixaⱨi Bǝn-Ⱨadad pütkül ⱪoxunini jǝm ⱪildi; u ottuz ikki padixaⱨni at wǝ jǝng ⱨarwiliri bilǝn elip qiⱪip, Samariyǝgǝ ⱪorxap ⱨujum ⱪildi. 2 U ǝlqilǝrni xǝⱨǝrgǝ kirgüzüp Israilning padixaⱨi Aⱨabning ⱪexiƣa ǝwǝtip uningƣa: — 3 «Bǝn-Ⱨadad mundaⱪ dǝydu: — Sening kümüx bilǝn altunung, sening ǝng qirayliⱪ hotunliring bilǝn baliliringmu meningkidur» dǝp yǝtküzdi.

4 Israilning padixaⱨi uningƣa: — I ƣojam padixaⱨ, sili eytⱪanliridǝk mǝn ɵzüm wǝ barliⱪim siliningkidur, dǝp jawab bǝrdi.

5 Əlqilǝr yǝnǝ kelip: — «Bǝn-Ⱨadad sɵz ⱪilip mundaⱪ dǝydu: — Sanga dǝrwǝⱪǝ: — Sening kümüx bilǝn altunungni, sening hotunliring bilǝn baliliringni manga tapxurup berisǝn, degǝn hǝwǝrni ǝwǝttim. 6 Lekin ǝtǝ muxu waⱪitlarda hizmǝtkarlirimni yeningƣa ǝwǝtimǝn; ular ordang bilǝn hizmǝtkarliringning ɵylirini ahturup, sening kɵzliringdǝ nemǝ ǝziz bolsa, ular xuni ⱪoliƣa elip kelidu» — dedi.

7 U waⱪitta Israilning padixaⱨi zemindiki ⱨǝmmǝ aⱪsaⱪallarni qaⱪirip ularƣa: — Bu kixining ⱪandaⱪ awariqilik qiⱪarmaⱪqi bolƣanliⱪini bilip ⱪelinglar. U manga hǝwǝr ǝwǝtip mǝndin hotunlirim bilǝn balilirim, kümüx bilǝn altunlirimni tǝlǝp ⱪilƣinida mǝn uningƣa yaⱪ demidim, dedi.

8 Barliⱪ aⱪsaⱪallar bilǝn hǝlⱪning ⱨǝmmisi uningƣa: — Ⱪulaⱪ salmiƣin, uningƣa maⱪul demigin, dedi.

9 Buning bilǝn u Bǝn-Ⱨadadning ǝlqilirigǝ: — Ƣojam padixaⱨⱪa, sili adǝm ǝwǝtip, ɵz kǝminiliridin dǝslǝptǝ soriƣanning ⱨǝmmisini ada ⱪilimǝn; lekin keyinkisigǝ maⱪul deyǝlmǝymǝn, dǝp beringlar, — dedi. Əlqilǝr yenip berip xu sɵzni yǝtküzdi.

10  Bǝn-Ⱨadad uningƣa yǝnǝ hǝwǝr ǝwǝtip: — «Pütkül Samariyǝ xǝⱨiridǝ manga ǝgǝxkǝnlǝrning ⱪolliriƣa oqumliƣudǝk topa ⱪelip ⱪalsa, ilaⱨlar mangimu xundaⱪ ⱪilsun wǝ uningdin axurup ⱪilsun!» — dedi.

11  Lekin Israilning padixaⱨi jawab berip: — «Sawut-ⱪorallar bilǝn jabdunƣuqi sawut-ⱪorallardin yexingüqidǝk mahtinip kǝtmisun!» dǝp eytinglar, — dedi.□

12  Bǝn-Ⱨadad bu sɵzni angliƣanda ⱨǝrⱪaysi padixaⱨlar bilǝn qedirlirida xarab iqixiwatatti. U hizmǝtkarliriƣa: — Sǝpkǝ tizilinglar, dedi. Xuni dewidi, ular xǝⱨǝrgǝ ⱨujum ⱪilixⱪa tizilixti.

Pǝrwǝrdigar Israilni ⱪutⱪuzidu

13  U waⱪitta bir pǝyƣǝmbǝr Israilning padixaⱨi Aⱨabning ⱪexiƣa kelip: — Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Bu zor bir top adǝmni kɵrdüngmu? Mana, Mǝn bu küni ularni sening ⱪolungƣa tapxurimǝn; xuning bilǝn sǝn Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni bilisǝn», dedi.

14  Aⱨab: — Kimning wasitisi bilǝn bolidu? dǝp soridi. U: — Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Waliylarning ƣulamliri bilǝn bolidu», dedi. U yǝnǝ: — Kim ⱨujumni baxlaydu? — dǝp soridi. U: — Sǝn ɵzüng, dedi.

15  U waⱪitta waliylarning ƣulamlirini saniwidi, ularning sani ikki yüz ottuz ikki nǝpǝr qiⱪti. Andin keyin u ⱨǝmmǝ hǝlⱪni, yǝni barliⱪ Israillarni saniwidi, ularning sani yǝttǝ ming nǝpǝr qiⱪti. 16  Israillar xǝⱨǝrdin qüx waⱪtida qiⱪti. Bǝn-Ⱨadad bilǝn xu padixaⱨlar, yǝni yardǝmgǝ kǝlgǝn ottuz ikki padixaⱨ bolsa qedirlirida xarab iqip mǝst boluxⱪanidi. 17  Waliylarning ƣulamliri yürüxtǝ awwal mangdi. Bǝn-ⱨadad adǝm ǝwǝtiwidi, ular uningƣa hǝwǝr berip: — «Samariyǝdin adǝmlǝr keliwatidu» — dedi.

18  U: — Əgǝr sülⱨi tüzüxkǝ qiⱪⱪan bolsa ularni tirik tutunglar, ǝgǝr soⱪuxⱪili qiⱪⱪan bolsimu ularni tirik tutunglar, dedi.

19  Əmdi waliylarning bu ƣulamliri wǝ ularning kǝynidiki ⱪoxun xǝⱨǝrdin qiⱪip, 20  ⱨǝrbiri ɵzigǝ uqriƣan adǝmni qepip ɵltürdi. Suriylǝr ⱪaqti; Israil ularni ⱪoƣlidi. Suriyǝning padixaⱨi Bǝn-Ⱨadad bolsa atⱪa minip atliⱪlar bilǝn ⱪeqip ⱪutuldi. 21  Israilning padixaⱨi qiⱪip ⱨǝm atliⱪlarni ⱨǝm jǝng ⱨarwilirini bitqit ⱪilip Suriylǝrni ⱪattiⱪ ⱪir-qap ⱪildi.

22  Pǝyƣǝmbǝr yǝnǝ Israilning padixaⱨining ⱪexiƣa kelip uningƣa: — Ɵzüngni mustǝⱨkǝmlǝp, ɵzüngni obdan dǝngsǝp, nemǝ ⱪilixing kerǝklikini oylap baⱪⱪin. Qünki kelǝr yili ǝtiyazda Suriyǝning padixaⱨi sǝn bilǝn jǝng ⱪilƣili yǝnǝ qiⱪidu, dedi.

23 Suriyǝning padixaⱨining hizmǝtkarliri uningƣa mundaⱪ dedi: — «Ularning ilaⱨi taƣ ilaⱨi bolƣaqⱪa, ular bizgǝ küqlük kǝldi. Lekin biz tüzlǝngliktǝ ular bilǝn soⱪuxsaⱪ, jǝzmǝn ularƣa küqlük kelimiz. 24  Əmdi xundaⱪ ⱪilƣayliki, padixaⱨlarning ⱨǝrbirini ɵz mǝnsipidin qüxürüp, ularning ornida waliylarni tikligǝyla. 25  Andin sili mǝⱨrum bolƣan ⱪoxunliriƣa barawǝr bolƣan yǝnǝ bir ⱪoxunni, yǝni atning orniƣa at, ⱨarwining orniƣa ⱨarwa tǝyyar ⱪildurup ɵzlirigǝ yiƣⱪayla; biz tüzlǝngliktǝ ular bilǝn soⱪuxayli; xuning bilǝn ularƣa küqlük kǝlmǝmduⱪ?». U ularning sɵzigǝ ⱪulaⱪ selip xundaⱪ ⱪildi.

26  Keyinki yili ǝtiyazda Bǝn-Ⱨadad Suriylǝrni editlap toluⱪ yiƣip, Israil bilǝn jǝng ⱪilƣili Afǝk xǝⱨirigǝ qiⱪti. 27  Israillarmu ɵzlirini editlap, ozuⱪ-tülük tǝyyarlap, ular bilǝn jǝng ⱪilixⱪa qiⱪti. Israillar ularning udulida bargaⱨ tikliwidi, Suriylǝrning aldida huddi ikki top kiqik oƣlaⱪ padisidǝk kɵründi. Lekin Suriylǝr pütkül zeminni ⱪapliƣanidi.

28  Əmma Hudaning adimi Israilning padixaⱨining ⱪexiƣa kelip uningƣa: — Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Suriylǝr: Pǝrwǝrdigar taƣ ilaⱨidur, jilƣilarning ilaⱨi ǝmǝs, dǝp eytⱪini üqün, Mǝn bu zor bir top adǝmning ⱨǝmmisini sening ⱪolungƣa tapxurimǝn; xuning bilǝn silǝr Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni bilip yetisilǝr», dedi.

29  Ikki tǝrǝp yǝttǝ kün bir-birining udulida bargaⱨlirida turdi. Yǝttinqi küni soⱪux baxlandi. Israillar bir kündǝ Suriylǝrdin yüz ming piyadǝ ǝskǝrni ɵltürdi. 30  Ⱪalƣanlar Afǝk xǝⱨirigǝ ⱪeqip kiriwaldi; lekin sepili ɵrülüp ulardin yigirmǝ yǝttǝ ming adǝmning üstigǝ qüxüp besip ɵltürdi. Bǝn-Ⱨadad ɵzi bǝdǝr ⱪeqip xǝⱨǝrgǝ kirip iqkiridiki bir ɵygǝ mɵküwaldi.

31  Hizmǝtkarliri uningƣa: — Mana biz Israilning padixaⱨlirini rǝⱨimlik padixaⱨlar dǝp angliduⱪ; xuning üqün bǝllirimizgǝ bɵz baƣlap baxlirimizƣa kula yɵgǝp Israilning padixaⱨiƣa tǝslimgǝ qiⱪayli. U silining janlirini ayarmikin? — dedi. 32  Xuning bilǝn ular bǝllirigǝ bɵz baƣlap baxliriƣa kula yɵgǝp Israilning padixaⱨining ⱪexiƣa berip uningƣa: — Kǝminiliri Bǝn-Ⱨadad: «Jenimni ayiƣayla», dǝp iltija ⱪildi, dedi. U bolsa: — U tehi ⱨayatmu? U mening buradirim, dedi.

33  Bu adǝmlǝr bu sɵzni yahxiliⱪning alamiti, dǝp oylap, dǝrⱨalla uning bu sɵzini qing tutuwelip: — Bǝn-Ⱨadad silining buradǝrliridur! — dedi. U: — Uni elip kelinglar, dǝp buyrudi. Xuning bilǝn Bǝn-Ⱨadad uning ⱪexiƣa qiⱪti; xuning bilǝn u uni ⱪolidin tartip jǝng ⱨarwisiƣa qiⱪardi.

34  Bǝn-Ⱨadad uningƣa: — Mening atam silining atiliridin alƣan xǝⱨǝrlǝrni siligǝ ⱪayturup berǝy. Atam Samariyǝdǝ rǝstǝ-bazarlirini tikligǝndǝk sili ɵzliri üqün Dǝmǝxⱪtǝ rǝstǝ-bazarlarni tiklǝyla, — dedi. Aⱨab: — Bu xǝrt bilǝn seni ⱪoyup berǝy, dedi. Xuning bilǝn ikkisi ǝⱨdǝ ⱪilixti wǝ u uni ⱪoyup bǝrdi.

35  Pǝyƣǝmbǝrlǝrning xagirtlirining biri Pǝrwǝrdigarning buyruⱪi bilǝn yǝnǝ birigǝ: — Sǝndin ɵtünimǝn, meni urƣin, dedi. Lekin u adǝm uni urƣili unimidi. □ 36  Xuning bilǝn u uningƣa: — Sǝn Pǝrwǝrdigarning sɵzini anglimiƣining üqün mana bu yǝrdin kǝtkiningdǝ bir xir seni boƣup ɵltüridu, — dedi. U uning yenidin qiⱪⱪanda, uningƣa bir xir uqrap uni ɵltürdi.

37  Andin keyin u yǝnǝ bir adǝmni tepip uningƣa: — Sǝndin ɵtünimǝn, meni urƣin, dedi. U adǝm uni ⱪattiⱪ urup zǝhimlǝndürdi. 38  Andin pǝyƣǝmbǝr berip ɵz ⱪiyapitini ɵzgǝrtip, kɵzlirini tengiⱪ bilǝn tengip yol boyida padixaⱨni kütüp turdi.

39  Padixaⱨ xu yǝrdin ɵtkǝndǝ u padixaⱨni qaⱪirip: — Kǝminiliri kǝskin jǝng mǝydaniƣa qiⱪⱪanidim, wǝ mana, bir adǝm manga burulup, bir kixini tapxurup: «Bu kixigǝ qing ⱪariƣin, ⱨǝrⱪandaⱪ sǝwǝbtin u yoⱪap kǝtsǝ, sǝn ɵz jeningni uning jenining orniƣa tɵlǝysǝn; bolmisa bir talant kümüx tɵlǝysǝn», dedi. 40  Lekin mǝn kǝminiliri u-bu ix bilǝn bǝnd bolup ketip, uni yoⱪitip ⱪoydum, dedi. Israilning padixaⱨi uningƣa: — Ɵzüng bekitkiningdǝk sanga ⱨɵküm ⱪilinidu! — dedi.

41  U dǝrⱨal kɵzliridin tengiⱪni eliwǝtti; Israilning padixaⱨi uni tonup uning pǝyƣǝmbǝrlǝrdin biri ikǝnlikini kɵrdi. 42  Pǝyƣǝmbǝr uningƣa: — Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Mǝn ⱨalakǝtkǝ bekitkǝn adǝmni ⱪolungdin ⱪutulƣili ⱪoyƣining üqün sening jening uning jenining ornida elinidu; sening hǝlⱪing uning hǝlⱪining ornida elinidu», dedi.■

43  Xuning bilǝn Israilning padixaⱨi hapa bolup, ƣǝxlikkǝ qɵmgǝn ⱨalda Samariyǝgǝ ⱪaytip ordisiƣa kirdi.

21

Aⱨab ⱪatilliⱪ ⱪilip Nabotni ɵltüridu

1 Bu ixlardin keyin xundaⱪ boldiki, Yizrǝǝllik Nabotning Yizrǝǝldǝ, Samariyǝning padixaⱨi Aⱨabning ordisining yenida bir üzümzarliⱪi bar idi. 2 Aⱨab Nabotⱪa sɵz ⱪilip: — Ɵz üzümzarliⱪingni manga bǝrgin, mening ɵyümgǝ yeⱪin bolƣaq, uni bir sǝy-kɵktatliⱪ baƣ ⱪilay. Uning ornida sanga obdanraⱪ bir üzümzarliⱪ berǝy yaki layiⱪ kɵrsǝng baⱨasini nǝⱪ berimǝn, dedi.

3 Əmma Nabot Aⱨabⱪa: — Pǝrwǝrdigar meni ata-bowilirimning mirasini sanga setixni mǝndin neri ⱪilsun, dedi.

4 Aⱨab Yizrǝǝllik Nabotning: «Ata-bowilirimning mirasini sanga bǝrmǝymǝn» dǝp eytⱪan sɵzidin hapa bolup ƣǝxlikkǝ qɵmgǝn ⱨalda ordisiƣa ⱪaytti; u kariwatta yetip yüzini tam tǝrǝpkǝ ɵrüp nanmu yemidi. 5 Hotuni Yizǝbǝl uning ⱪexiƣa kelip: Roⱨiy kǝypiyating nemixⱪa xunqǝ tɵwǝn, nemixⱪa nan yemǝysǝn? — dedi.

6 U uningƣa: — Mǝn Yizrǝǝllik Nabotⱪa sɵz ⱪilip: «Üzümzarliⱪingni manga pulƣa bǝrsǝng, yaki layiⱪ kɵrsǝng uning orniƣa baxⱪa üzümzarliⱪ berǝy» dedim. Lekin u: «Sanga üzümzarliⱪimni bǝrmǝymǝn» dedi, — dedi.

7 Hotuni Yizǝbǝl uningƣa: — Sǝn ⱨazir Israilning üstigǝ sǝltǝnǝt ⱪilƣuqi ǝmǝsmu? Ⱪopup nan yǝp, kɵnglüngni hux ⱪilƣin; mǝn sanga Yizrǝǝllik Nabotning üzümzarliⱪini erixtürimǝn, dedi.

8 Andin u Aⱨabning namida bir hǝt yezip, üstigǝ uning mɵⱨürini besip, hǝtni Nabotning xǝⱨiridǝ uning bilǝn turuwatⱪan aⱪsaⱪallar wǝ mɵtiwǝrlǝrgǝ ǝwǝtti. 9 Hǝttǝ u mundaⱪ yazƣanidi: — «Roza tutux kerǝk dǝp buyrup, hǝlⱪning arisida Nabotni tɵrdǝ olturƣuzƣin; 10  ikki adǝmni, yǝni Beliyalning balisini uning udulida olturƣuzup, ularni Nabotning üstidin ǝrz ⱪilƣuzup: «Sǝn Hudaƣa wǝ padixaⱨⱪa lǝnǝt oⱪudung» dǝp guwaⱨliⱪ bǝrgüzünglar. Andin uni elip qiⱪip qalma-kesǝk ⱪilip ɵltürünglar».□

11  Xǝⱨǝrning adǝmliri, yǝni uning xǝⱨiridǝ turuwatⱪan aⱪsaⱪalar bilǝn mɵtiwǝrlǝr Yizǝbǝlning ularƣa ǝwǝtkǝn hetidǝ pütülgǝndǝk ⱪildi; 12  ular rozini buyrup, hǝlⱪning arisida Nabotni tɵrdǝ olturƣuzdi. 13  Andin u ikki adǝm, yǝni Beliyalning baliliri hǝlⱪning aldida Nabot üstidin ǝrz ⱪilip: «Nabot Hudaƣa wǝ padixaⱨⱪa dǝxnǝm ⱪildi» dǝp guwaⱨliⱪ bǝrdi. Xuning bilǝn ular Nabotni xǝⱨǝrning taxⱪiriƣa sɵrǝp elip qiⱪip, taxlar bilǝn qalma-kesǝk ⱪilip ɵltürdi. 14  Andin ular Yizǝbǝlgǝ adǝm ǝwǝtip: «Nabot qalma-kesǝk ⱪilip ɵltürüldi» dǝp hǝwǝr bǝrdi.

15  Yizǝbǝl Nabotning qalma-kesǝk ⱪilinip ɵltürülgǝnlikini angliƣanda Aⱨabⱪa: Ⱪopup, Yizrǝǝllik Nabotning sanga pulƣa bǝrgili unimiƣan üzümzarliⱪini tapxurup alƣin; qünki Nabot ⱨayat ǝmǝs, bǝlki ɵldi, dedi.

16  Xundaⱪ boldiki, Aⱨab Nabotning ɵlgǝnlikini anglap, Yizrǝǝllik Nabotning üzümzarliⱪini igilǝx üqün xu yǝrgǝ bardi. 17  Lekin Pǝrwǝrdigarning sɵzi Tixbiliⱪ Iliyasⱪa kelip mundaⱪ deyildi: — 18  «Ⱪopup berip, Samariyǝdǝ olturuxluⱪ Israil padixaⱨi Aⱨab bilǝn uqraxⱪin; mana u Nabotning üzümzarliⱪida turidu; qünki uni igiliwelix üqün u yǝrgǝ bardi. 19  Uningƣa: — «Adǝm ɵltürdüngmu, yerini igiliwaldingmu?» — degin. Andin uningƣa yǝnǝ sɵz ⱪilip: — Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Nabotning ⱪenini itlar yaliƣan jayda sening ⱪeningnimu itlar yalaydu» — degin».

20  Aⱨab Iliyasⱪa: — I düxminim, meni taptingmu? — dedi. U jawabǝn mundaⱪ dedi: — Rast, mǝn seni taptim; qünki sǝn Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzillik ⱪilix üqün ɵzüngni setiwǝtting. 21  Pǝrwǝrdigar: «Mana, Mǝn üstünggǝ bala qüxürüp nǝslingni yoⱪitip, sǝn Aⱨabning Israilda ⱪalƣan jǝmǝtidiki ⱨǝmmǝ ǝrkǝkni, ⱨǝtta ajiz yaki meyip bolsun, ⱨǝmmisini üzüp yoⱪitimǝn; □  ■ 22  wǝ sǝn Mening ƣǝzipimni ⱪozƣap Israilni gunaⱨⱪa azdurƣining üqün sening jǝmǝtingni Nibatning oƣli Yǝroboamning jǝmǝti wǝ Ahiyaⱨning oƣli Baaxaning jǝmǝtigǝ ohxax ⱪilimǝn» — dǝydu, — dedi.■

23 — Yizǝbǝl toƣrisidimu Pǝrwǝrdigar sɵz ⱪilip: «Yizrǝǝlning sepilining texida itlar Yizǝbǝlni yǝydu. ■ 24  Aⱨabning jǝmǝtidikilǝrdin xǝⱨǝrdǝ ɵlgǝnlǝrni itlar yǝydu; sǝⱨrada ɵlgǝnlǝrni bolsa asmandiki ⱪuxlar yǝydu» dedi 25  (Bǝrⱨǝⱪ, hotuni Yizǝbǝlning ⱪutritixliri bilǝn Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzillik ⱪilƣili ɵzini satⱪan Aⱨabdǝk ⱨeqkim yoⱪ idi. ■ 26  U Pǝrwǝrdigar Israillarning aldidin ⱨǝydǝp ⱪoƣliwǝtkǝn Amoriylarning ⱪilƣinidǝk ⱪilip, yirginqlik butlarƣa tayinip ǝgixip, lǝnǝtlik ixlarni ⱪilatti).

27  Lekin Aⱨab bu sɵzlǝrni angliƣanda ɵz kiyimlirini yirtip bǝdinigǝ bɵz yɵgǝp, roza tutti. U bɵz rǝhttǝ yatatti, jimjit mangatti.

28  U waⱪitta Pǝrwǝrdigarning sɵzi Tixbiliⱪ Iliyasⱪa kelip: —

29  «Aⱨabning Mening aldimda ɵzini ⱪandaⱪ tɵwǝn tutuwatⱪanliⱪini kɵrdüngmu? U ɵzini Mening aldimda tɵwǝn tutuwatⱪanliⱪi tüpǝylidin, bu balani uning künliridǝ kǝltürmǝymǝn, bǝlki uning oƣlining künliridǝ uning jǝmǝtigǝ kǝltürimǝn» — deyildi.

22

Aⱨab jǝngdǝ ɵlidu

2Tar. 18:2-34

1 Üq yilƣiqǝ Suriyǝ bilǝn Israilning otturisida jǝng bolmiƣaqⱪa, ular tinqliⱪta ɵtti. 2 Üqinqi yilda bolsa Yǝⱨudaning padixaⱨi Yǝⱨoxafat Israilning padixaⱨini yoⱪlap bardi. 3 Israilning padixaⱨi ɵz hizmǝtkarliriƣa: — Gileadtiki Ramot bizningki ikǝnlikini bilisilǝrƣu? Xundaⱪ ikǝn, nemixⱪa biz jim olturup, tehiqǝ Suriyǝning padixaⱨining ⱪolidin uni almaymiz? — dedi.

4 U Yǝⱨoxafatⱪa: — Jǝng ⱪilƣili mening bilǝn Gileadtiki Ramotⱪa berixⱪa maⱪul bolamdila? — dǝp soridi. Yǝⱨoxafat Israilning padixaⱨiƣa jawab berip: — Biz silining-mening dǝp ayrimaymiz; mening hǝlⱪim ɵzlirining hǝlⱪidur, mening atlirim silining atliridur, dedi.□

5 Lekin Yǝⱨoxafat Israilning padixaⱨiƣa: — Ɵtünimǝnki, bügün awwal Pǝrwǝrdigarning sɵzini sorap kɵrgǝyla, dedi.

6 Xuning bilǝn Israilning padixaⱨi pǝyƣǝmbǝrlǝrni, yǝni tɵt yüzqǝ adǝmni yiƣdurup ulardin: — Soⱪuxⱪili Gileadtiki Ramotⱪa qiⱪsam bolamdu, yoⱪ? — dǝp soriwidi, ular: — Qiⱪⱪin, Rǝb uni padixaⱨning ⱪoliƣa beridu, deyixti.

7 Lekin Yǝⱨoxafat bolsa: — Bulardin baxⱪa, yol soriƣudǝk Pǝrwǝrdigarning birǝr pǝyƣǝmbiri yoⱪmu? — dǝp soridi.□

8 Israilning padixaⱨi Yǝⱨoxafatⱪa jawab berip: — Pǝrwǝrdigardin yol soraydiƣan yǝnǝ bir adǝm bar; lekin u mening toƣramda ⱪutluⱪni ǝmǝs, bǝlki balayi’apǝtni kɵrsitip bexarǝt bǝrgǝqkǝ, mǝn uni ɵq kɵrimǝn. U bolsa Imlaⱨning oƣli Mikayadur, dedi. Yǝⱨoxafat: — I aliyliri, sili undaⱪ demigǝyla, dedi.

9 Andin Israilning padixaⱨi bir qakirini qaⱪirip uningƣa: — Qaⱪⱪan berip, Imlaⱨning oƣli Mikayani qaⱪirtip kǝl, dǝp buyrudi.

10  Əmdi Israilning padixaⱨi bilǝn Yǝⱨudaning padixaⱨi Yǝⱨoxafat xaⱨanǝ kiyimlirini kiyixip, Samariyǝning dǝrwazisining aldidiki hamanda ⱨǝrbiri ɵz tǝhtidǝ olturuxti. Ularning aldida pǝyƣǝmbǝrlǝrning ⱨǝmmisi bexarǝt bǝrmǝktǝ idi. ■ 11  Kǝnanaⱨning oƣli Zǝdǝkiya bolsa ɵzi tɵmürdin münggüzlǝrni yasap qiⱪip: — Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Muxu münggüzlǝr bilǝn Suriylǝrni yoⱪatⱪuqǝ üsüp ursila», dedi. 12  Ⱨǝmmǝ pǝyƣǝmbǝrlǝr xuningƣa ohxax bexarǝt berip: «Gileadtiki Ramotⱪa qiⱪip sɵzsiz muwǝppǝⱪiyǝt ⱪazinila; qünki Pǝrwǝrdigar uni padixaⱨning ⱪoliƣa tapxuridikǝn», deyixti.

13  Mikayani ⱪiqⱪirƣili barƣan hǝwǝrqi uningƣa: — Mana, ⱨǝmmǝ pǝyƣǝmbǝrlǝr birdǝk padixaⱨⱪa yahxi hǝwǝr bǝrmǝktǝ; ǝmdi ɵtünimǝn, sening sɵzüngmu ularning sɵzi bilǝn birdǝk bolup, yahxi bir hǝwǝrni bǝrgin, dedi.

14  Əmma Mikaya: — Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, Pǝrwǝrdigar manga nemǝ eytsa, mǝn xuni eytimǝn, dedi.

15  U padixaⱨning aldiƣa kǝlgǝndǝ padixaⱨ uningdin: I Mikaya, jǝng ⱪilƣili Gileadtiki Ramotⱪa qiⱪsaⱪ bolamdu, yoⱪ? — dǝp soriwidi, u uningƣa jawab berip: — Qiⱪip muwǝppǝⱪiyǝt ⱪazinisǝn; qünki Pǝrwǝrdigar xǝⱨǝrni padixaⱨning ⱪoliƣa beridu, dedi.□

16  Lekin padixaⱨ uningƣa: — Mǝn sanga ⱪanqǝ ⱪetim Pǝrwǝrdigarning namida rast gǝptin baxⱪisini manga eytmasliⱪⱪa ⱪǝsǝm iqküzüxüm kerǝk?! — dedi.

17  Mikaya: — Mǝn pütkül Israilning taƣlarda padiqisiz ⱪoylardǝk tarilip kǝtkǝnlikini kɵrdüm. Pǝrwǝrdigar: «Bularning igisi yoⱪ; bularning ⱨǝrbiri tinq-aman ɵz ɵyigǝ ⱪaytsun», dedi, — dedi.

18  Israilning padixaⱨi Yǝⱨoxafatⱪa: — Mana, mǝn siligǝ «U mening toƣramda ⱪutluⱪni ǝmǝs, bǝlki ⱨaman balayi’apǝtni kɵrsitip bexarǝt beridu», demigǝnmidim? — dedi.

19  Mikaya yǝnǝ: — Xunga Pǝrwǝrdigarning sɵzini angliƣin; mǝn Pǝrwǝrdigarning ɵz tǝhtidǝ olturƣanliⱪini, asmanning pütkül ⱪoxunliri uning yenida, ong wǝ sol tǝripidǝ turƣanliⱪini kɵrdüm. ■ 20  Pǝrwǝrdigar: «Kim Aⱨabni Gileadtiki Ramotⱪa qiⱪip, xu yǝrdǝ ⱨalak boluxⱪa aldaydu?» — dedi. Birsi undaⱪ, birsi mundaⱪ deyixti; 21  xu waⱪitta bir roⱨ qiⱪip Pǝrwǝrdigarning aldida turup: «Mǝn berip alday», dedi. Pǝrwǝrdigar uningdin: «Ⱪandaⱪ usul bilǝn aldaysǝn?» — dǝp soriwidi, 22  u: — «Mǝn qiⱪip uning ⱨǝmmǝ pǝyƣǝmbǝrlirining aƣzida yalƣanqi bir roⱨ bolimǝn», dedi. Pǝrwǝrdigar: — «Uni aldap ilkinggǝ alalaysǝn; berip xundaⱪ ⱪil» — dedi. □ 23  Mana ǝmdi Pǝrwǝrdigar sening bu ⱨǝmmǝ pǝyƣǝmbǝrliringning aƣziƣa yalƣanqi bir roⱨni saldi; Pǝrwǝrdigar sening toƣrangda balayi’apǝt kɵrsitip sɵzlidi» — dedi.

24  Xuni anglap Kǝnanaⱨning oƣli Zǝdǝkiya kelip Mikayaning kaqitiƣa birni selip: — Pǝrwǝrdigarning Roⱨi ⱪaysi yol bilǝn mǝndin ɵtüp, sanga sɵz ⱪilixⱪa bardi?! — dedi.

25  Mikaya jawab berip: — Ɵzüngni yoxurux üqün iqkiridiki ɵygǝ yügürgǝn künidǝ xuni kɵrisǝn, dedi.□

26  Israilning padixaⱨi ǝmdi: — Mikayani elip ⱪayturup berip, xǝⱨǝr ⱨakimi Amon bilǝn padixaⱨning oƣli Yoaxⱪa tapxurup, 27  ularƣa tapilap: «Padixaⱨ mundaⱪ dǝydu: — Uni zindanƣa solap mǝn tinq-aman yenip kǝlgüqilik ⱪiynap nan bilǝn suni az-az berip turunglar» — degin, dǝp buyrudi.

28  Mikaya: — Əgǝr sǝn ⱨǝⱪiⱪǝtǝn tinq-aman yenip kǝlsǝng, Pǝrwǝrdigar mening wasitǝm bilǝn sɵz ⱪilmiƣan bolidu, dedi. Andin u yǝnǝ: — Əy jamaǝt, ⱨǝrbiringlar anglanglar, dedi.■

29  Israilning padixaⱨi bilǝn Yǝⱨudaning padixaⱨi Yǝⱨoxafat Gileadtiki Ramotⱪa qiⱪti. 30  Israilning padixaⱨi Yǝⱨoxafatⱪa: — Mǝn baxⱪa ⱪiyapǝtkǝ kirip jǝnggǝ qiⱪay; sili bolsila ɵz kiyimlirini kiyip qiⱪⱪayla, dedi. Israilning padixaⱨi baxⱪa ⱪiyapǝt bilǝn jǝnggǝ qiⱪti.

31  Suriyǝning padixaⱨi jǝng ⱨarwiliri üstidiki ottuz ikki sǝrdarƣa: — Qongliri yaki kiqikliri bilǝn ǝmǝs, pǝⱪǝt Israilning padixaⱨi bilǝn soⱪuxunglar, dǝp buyrudi.

32  wǝ xundaⱪ boldiki, jǝng ⱨarwilirining sǝrdarliri Yǝⱨoxafatni kɵrgǝndǝ: — Uni qoⱪum Israilning padixaⱨi dǝp, uningƣa ⱨujum ⱪilƣili buruldi. Lekin Yǝⱨoxafat pǝryad kɵtürdi. 33  jǝng ⱨarwilirining sǝrdarliri uning Israilning padixaⱨi ǝmǝslikini kɵrgǝndǝ uni ⱪoƣlimay, burulup ketip ⱪelixti. 34  Əmma birǝylǝn ⱪarisiƣila bir oⱪya etiwidi, oⱪ Israilning padixaⱨining sawutining mürisidin tɵwǝnki uliⱪidin ɵtüp tǝgdi. U ⱨarwikexigǝ: Ⱨarwini yandurup meni sǝptin qiⱪarƣin; qünki mǝn yaridar boldum, dedi. 35  U küni jǝng barƣanseri ⱪattiⱪ boldi. Padixaⱨ bolsa Suriylǝrning udulida ɵz jǝng ⱨarwisiƣa yɵlinip ɵrǝ turdi. Zǝhmidin ⱪeni ⱨarwining tegigiqǝ eⱪip, kǝq kirgǝndǝ u ɵldi.

36  Kün patarda ⱪoxun arisida bir ⱪattiⱪ sada anglinip: — Ⱨǝr adǝm ɵz xǝⱨirigǝ yansun! Ⱨǝrbiri ɵz yurtiƣa yenip kǝtsun! — deyildi.

37  Padixaⱨ ɵldi, kixilǝr uni Samariyǝgǝ elip kǝldi; ular padixaⱨni Samariyǝdǝ dǝpnǝ ⱪildi. 38  Birsi padixaⱨning ⱨarwisini Samariyǝning kɵlidǝ yuƣanda (bu kɵl paⱨixǝ ayallar yuyunidiƣan jay idi), Pǝrwǝrdigarning eytⱪan sɵzi ǝmǝlgǝ axurulup, itlar uning ⱪenini yalidi.

39  Aⱨabning baxⱪa ixliri, ⱪilƣanlirining ⱨǝmmisi, jümlidin uning yasiƣan «pil qix sariyi» wǝ bina ⱪilƣan ⱨǝmmǝ xǝⱨǝrlǝr toƣruluⱪ «Israil padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi?

40  Aⱨab ata-bowiliri arisida uhlidi. Andin uning oƣli Aⱨaziya ornida padixaⱨ boldi.

Yǝⱨoxafat Yǝⱨuda üstidǝ ⱨɵküm süridu

2Tar. 20:30-37; 21:1

41  Asaning oƣli Yǝⱨoxafat Israilning padixaⱨi Aⱨabning sǝltǝnitining tɵtinqi yilida Yǝⱨudaƣa padixaⱨ boldi. ■ 42  Yǝⱨoxafat padixaⱨ bolƣanda ottuz bǝx yaxta idi, u Yerusalemda yigirmǝ bǝx yil sǝltǝnǝt ⱪildi. Uning anisining ismi Azubaⱨ bolup, u Xilⱨining ⱪizi idi. 43-44  U ⱨǝr ixta atisi Asaning barliⱪ yollirida yürüp, ulardin qiⱪmay Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ durus bolƣanni ⱪilatti. Pǝⱪǝt «yuⱪiri jaylar»la yoⱪitilmiƣanidi; halayiⱪ yǝnila «yuⱪiri jaylar»da ⱪurbanliⱪ ⱪilip huxbuy yaⱪatti.

45 Wǝ Yǝⱨoxafat bilǝn Israilning padixaⱨi otturisida tinqliⱪ boldi.

46 Yǝⱨoxafatning baxⱪa ixliri, uning kɵrsǝtkǝn ⱪudriti, ⱪandaⱪ jǝng ⱪilƣanliri toƣrisida «Yǝⱨuda padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi?

47 U atisi asaning künliridǝ zemindin ⱪoƣliwetilmigǝn kǝspiy bǝqqiwazlarni zeminidin ⱨǝydǝp qiⱪardi.□

48  U waⱪitta Edomning padixaⱨi yoⱪ idi, bǝlki bir waliy ⱨɵküm sürǝtti.

49 Yǝⱨoxafat Ofirdin altun elip kelix üqün bir «Tarxix kemǝ» ǝtritini ⱪurdi. Lekin kemilǝr ⱨeqyǝrgǝ baralmidi; qünki ular Əzion-Gǝbǝrdǝ urulup wǝyran bolƣanidi.□

50  U waⱪitta Aⱨabning oƣli Aⱨaziya Yǝⱨoxafatⱪa: — Mening hizmǝtkarlirim sening hizmǝtkarliring bilǝn kemilǝrdǝ barsun, dedi. Lekin Yǝⱨoxafat unimidi.

51 Yǝⱨoxafat ɵz ata-bowiliri arisida uhlidi wǝ «Dawutning xǝⱨiri»dǝ ata-bowilirining ⱪǝbrisidǝ dǝpnǝ ⱪilindi. Andin oƣli Yǝⱨoram ornida padixaⱨ boldi.

Aⱨaziya Israil üstidǝ ⱨɵküm süridu

52 Aⱨabning oƣli Aⱨaziya Yǝⱨudaning padixaⱨi Yǝⱨoxafatning sǝltǝnitining on yǝttinqi yilida Samariyǝdǝ Israilning üstidǝ padixaⱨ bolup ikki yil sǝltǝnǝt ⱪildi. 53 U Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪilip atisining yolida wǝ anisining yolida yürüp, xundaⱪla Israilni gunaⱨⱪa putlaxturƣan Nibatning oƣli Yǝroboamning yolida mangdi; 54 u atisi ⱪilƣanning ⱨǝmmisini ⱪilip, Baalning ⱪulluⱪida bolup, uningƣa sǝjdǝ ⱪilip, Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipini ⱪozƣidi.

□ 1:3 «Xunamliⱪ Abixag» — yaki «Xunǝmlik Abixag».

□ 1:4 «padixaⱨ uningƣa yeⱪinqiliⱪ ⱪilmaytti» — ibraniy tilida «padixaⱨ uni tonumaytti» degǝn ibarǝ bilǝn ipadilinidu.

□ 1:5 «Ⱨaggitning oƣli Adoniya» — Adoniya Dawutning oƣulliridin biri. Ⱨaggit Dawutning ayalliridin biri idi («2Sam.» 3:4) «ɵz aldida yüridiƣan... ǝskǝrlǝr» — demǝk, ular ɵzlirining hususiy muⱨapizǝtqiliri idi.

■ 1:5 2Sam. 15:1

□ 1:6 «uning atisi ... uningƣa , yǝni Adoniyaƣa tǝnbiⱨ-tǝrbiyǝ beripmu baⱪmiƣanidi ⱨǝm u ... kelixkǝn yigit bolup, anisi uni Abxalomdin keyin tuƣⱪanidi» — Abxalom Dawutning yǝnǝ bir ayali Maakaⱨdin tuƣulƣan oƣli idi. Adoniya Dawutning tɵtinqi oƣli bolup, xu qaƣda bǝlkim Dawutning oƣulliri arisida «qongi» ⱨesablinatti. (2:15ni kɵrüng). Adoniya bǝlkim atisi tǝripidin ǝrkǝ qong ⱪilinƣanliⱪi ⱨǝm ɵzining kelixkǝnlikidin xundaⱪ mǝƣrurlinip kǝtkǝn ohxaydu.

■ 1:6 1Tar. 3:2

■ 1:7 1Pad. 2:22, 28

□ 1:9 «Ən-Rogǝl» — buning mǝnisi bǝlkim «Rogǝlning buliⱪi» yaki «Pak ⱪizning buliⱪi».

■ 1:9 Yǝ. 15:7; 18:16

□ 1:34 «Zadok kaⱨin bilǝn Natan pǝyƣǝmbǝr uni Israilning üstigǝ padixaⱨ boluxⱪa mǝsiⱨ ⱪilsun» — «mǝsiⱨ ⱪilix»: — Hudaning yolyoruⱪi bilǝn Israilƣa yengi bir padixaⱨ bekitix üqün uning bexiƣa kaⱨin yaki pǝyƣǝmbǝr tǝripidin zǝytun meyi sürülüxi kerǝk idi. Muxu murasim «mǝsiⱨ ⱪilix» yaki «mǝsiⱨlǝx» deyilgǝn. Xu murasimdin keyin muxu padixaⱨ «Hudaning mǝsiⱨ ⱪilƣini» dǝp atilip, ⱨɵküm sürüxkǝ Hudaning ⱨoⱪuⱪiƣa igǝ, dǝp ⱪarilatti. Kaⱨinlar wǝ bǝzi waⱪitlarda pǝyƣǝmbǝrnimu ɵz wǝzipisigǝ bekitix üqün «mǝsiⱨ ⱪilinix» murasimi ɵtküzülǝtti.

□ 1:38 «Kǝrǝtiylǝr bilǝn Pǝlǝtiylǝr» — bular bolsa Dawutning hususiy muⱨapizǝtqiliridin idi («2Sam.» 8:18ni kɵrüng). Kǝrǝtiylǝr ǝslidǝ Kret arilidin kǝlgǝn boluxi mumkin idi.

■ 1:39 1Sam. 20:24

□ 1:40 «Hǝlⱪning ⱨǝmmisi ... sunay qelip zor xadliⱪ bilǝn yǝr yerilƣudǝk tǝntǝnǝ ⱪilixti» — ibraniy tilida: «Hǝlⱪning ⱨǝmmisi ... sunay qelip zor xadliⱪ bilǝn tǝntǝnǝ ⱪilixip yǝrni yeriwǝtti». Mumkinqiliki barki, yǝr dǝrwǝⱪǝ awazlar bilǝn yerilip kǝtkǝnidi. Mǝsiⱨning kelixidimu qong yǝr tǝwrǝx bolidu («Zǝk.» 14:5, «Wǝⱨ.» 6:12, 16:18).

□ 1:50 «Adoniya ... Sulaymandin ⱪorⱪup, ... ibadǝt qediriƣa berip ⱪurbangaⱨning münggüzlirini tutti» — xu qaƣlarda «ⱪurbangaⱨning münggüzlirini tutux» padixaⱨtin ⱨimayǝ tilǝxni bildürüxning ipadisi idi.

□ 2:3 «barliⱪ niyǝt ⱪilƣan ixliringda...» — ibraniy tilida: «sǝn ⱪǝyǝrgǝ burulsang,...» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

■ 2:3 Ⱪan. 17:18; 29:9; Yǝ. 1:7

■ 2:4 2Sam. 7:12; Zǝb. 132:12

■ 2:5 2Sam. 3:27; 20:10

□ 2:6 «uning aⱪ bexining gɵrgǝ salamǝt qüxüxigǝ yol ⱪoymiƣaysǝn» — muxu yǝrdǝ «gɵr» «tǝⱨtisara» degǝnni bildüridu.

■ 2:7 2Sam. 17:27; 19:31

■ 2:8 2Sam. 16:5; 19:19

□ 2:9 «...ⱨǝrⱨalda uning aⱪ bexini ⱪanitip gɵrgǝ qüxürgin» — muxu yǝrdǝ «gɵr» «tǝⱨtisara» degǝnni bildüridu. «Zǝruiyaning oƣli Yoab... Binyamin ⱪǝbilisidin Geraning oƣli Ximǝy» — bu ikki adǝmning Sulaymanƣa düxmǝn bolidiƣanliⱪiƣa Dawut padixaⱨning kɵzi yǝtti. Əslidǝ u ularni jazalaxⱪa toƣra kelǝtti; biraⱪ ɵzi eƣir gunaⱨ sadir ⱪilƣanliⱪi tüpǝylidin («2Sam.» 11-bab) hijalǝttǝ ⱪelip, ⱪoli bu ixlarƣa ⱨeq barmaytti.

□ 2:10 «Dawut ɵz ata-bowiliri bilǝn bir yǝrdǝ uhlidi» — muxundaⱪ ibarilǝr üstidǝ «Yaritilix»tiki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz. ««Dawutning xǝⱨiri» degǝn jay» — «Dawutning xǝⱨiri»: — Zionni, yǝni Yerusalemdiki egiz dɵnggǝ jaylaxⱪan, Dawut ⱪurƣan ⱪǝl’ǝni kɵrsitidu.

■ 2:10 Ros. 2:29; 13:36

■ 2:11 1Tar. 29:27

■ 2:12 1Tar. 29:23; 2Tar. 1:1

■ 2:15 1Tar. 22:9; 28:5

□ 2:22 «Nemixⱪa Adoniya üqün Xunamliⱪ Abixagni soraysǝn? U akam bolƣanikǝn, uning üqün, ... padixaⱨliⱪnimu sorimamsǝn!» — mumkinqiliki barki, Adoniya atisining kenizikini ǝmrigǝ alsa, hǝlⱪ uni atisiƣa barawǝr ikǝn, xunga padixaⱨ boluxⱪa layiⱪ dǝp ⱪaraytti. Sulaymanning kɵzliri bu ixⱪa yǝtti.

□ 2:24 «Pǝrwǝrdigar... Ɵz wǝdisi boyiqǝ manga bir ɵyni ⱪurƣan...» — «ɵy» muxu yǝrdǝ Sulaymandin bolidiƣan xaⱨanǝ sulalini kɵrsitidu.

■ 2:24 2Sam. 7:12, 13

■ 2:26 1Sam. 22:20-23; 2Sam. 15:24

□ 2:27 «Pǝrwǝrdigarning Əlining jǝmǝti toƣruluⱪ Xiloⱨda eytⱪan sɵzi ǝmǝlgǝ axuruldi» — bu sɵz «1Sam.» 2:27-36dǝ wǝ 3:11-14dǝ hatirilǝngǝn.

■ 2:27 1Sam. 2:31-36

■ 2:28 1Pad. 1:50

■ 2:35 1Sam. 2:35

■ 2:44 2Sam. 16:5, 6, 7

■ 2:46 2Tar. 1:1

■ 3:1 1Pad. 7:8

□ 3:2 «hǝlⱪ «yuⱪiri jaylar»da ⱪurbanliⱪlirini ⱪilatti» — «yuⱪiri jaylar»: — Tǝwrattiki «Ⱪan.» 12:5-14dǝ wǝ baxⱪa munasiwǝtlik yǝrlǝrdǝ, Huda Israillarƣa: — Birsi manga atap ⱪurbanliⱪ ⱪilsa, pǝⱪǝt «Ɵzüm talliƣan jay»da ⱪurbanliⱪ ⱪilsun, dǝp tapilaydu. Israilning tarihida Huda muxundaⱪ ⱪurbanliⱪ ⱪilidiƣan birnǝqqǝ jayni bekitkǝnidi (bir waⱪitta pǝⱪǝt birla jayni bekitǝtti). Biraⱪ Israillar bǝlkim ɵz ⱪolayliⱪini kɵzlǝp (wǝ bǝlkim butpǝrǝslǝrning ix-ⱨǝrikǝtlirini dorap) Hudaning ǝmrini nǝziridin saⱪit ⱪilip taƣ qoⱪⱪiliri ⱪatarliⱪ yuⱪiri jaylarda Hudaƣa ibadǝt ⱪilip ⱪurbanliⱪ ⱪilatti. Buning xundaⱪ bir hǝtiri bar idiki, ular ǝtrapidiki butpǝrǝslǝrning tǝsirini ⱪobul ⱪilip, xu yǝrdǝ ⱨǝrhil butlarƣimu qoⱪunup, ⱨǝtta butpǝrǝslǝrgǝ ǝgixip «insan ⱪurbanliⱪ»larnimu ⱪilixi mumkin wǝ dǝrwǝⱪǝ kɵp waⱪitlarda xundaⱪ ⱪilatti (mǝsilǝn, «Əz.» 16:21, 20:26ni kɵrüng).

■ 3:2 Ⱪan. 12:5

□ 3:3 «Sulayman Pǝrwǝrdigarni sɵyüp, atisi Dawutning bǝlgiligǝnliridǝ mangatti; pǝⱪǝt «yuⱪiri jaylar»da ... huxbuy yaⱪatti» — «Dawutning bǝlgiligǝnliri»: — xübⱨisizki, Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn barliⱪ bǝlgilimilǝrni ɵz iqigǝ alƣan. Ularning iqidǝ, ⱪurbanliⱪ ⱪilix «yuⱪiri jaylar»da ǝmǝs, bǝlki Pǝrwǝrdigar bekitkǝn jaydila boluxi kerǝk, dǝp bekitilgǝn («Ⱪan.» 12:10-14).

■ 3:4 2Tar. 1:3

■ 3:5 1Pad. 9:2

■ 3:7 2Tar. 2:7

■ 3:8 2Tar. 1:9

■ 3:11 2Tar. 1:11

■ 3:12 Top. 1:16

■ 3:13 Mat. 6:33; Əf. 3:20

■ 4:6 1Pad. 12:18

□ 4:10 «Sokoⱨ» — yaki «Soko».

□ 4:22 «ottuz kor» — bir kor on litr, 30 kor 300 litr.

■ 4:25 Law. 26:5

□ 4:26 «tɵt ming athanisi» — kɵp kona kɵqürmilǝrdǝ «ⱪiriⱪ ming athanisi» deyilidu. Lekin biz bu sanni kɵqürgüqilǝrning hataliⱪi dǝp ⱪaraymiz. «2Tar.» 9:25dǝ wǝ bu tekistning bǝzi grek tǝrjimiliridǝ «tɵt ming» deyilidu. «on ikki ming qǝwǝndizi» — yaki «on ikki ming eti».

■ 4:26 1Pad. 10:26; 2Tar. 1:14; 9:25

□ 4:29 «uning ⱪǝlbini kǝng ⱪilip zor yorutti» — yaki «uning kɵksi-ⱪarnini bǝk kǝng ⱪildi».

■ 5:1 2Sam. 5:11; 1Tar. 14:1

■ 5:3 1Tar. 28:3

■ 5:5 2Sam. 7:13; 1Tar. 22:10; 2Tar. 1:18

□ 5:11 «yigirmǝ bat» — bir «bat» tǝhminǝn 27 litr, 20 bat 540 litr.

■ 5:12 1Pad. 3:12

□ 5:18 «Gǝballiⱪlar» — yaki «Biblosluⱪlar», yaki «girwǝklǝrni kǝsküqilǝr».

■ 6:1 2Tar. 3:2; Ros. 7:47

□ 6:2 «ibadǝthanining uzunluⱪi...» — ibraniy tilida «ɵyning uzunluⱪi...». «Pǝrwǝrdigarƣa yasiƣan ibadǝthanining uzunluⱪi atmix gǝz...» — Muⱪǝddǝs Kitabta ixlitilgǝn «gǝz»ni bǝlkim bir «jǝynǝk» deyixkǝ toƣra kelidu — Yǝni adǝmning jǝynikidin barmaⱪlirining uqiƣiqǝ bolƣan ariliⱪ (tǝhminǝn 45 santimetr) idi.

■ 6:3 Yⱨ. 10:23; Ros. 3:11; 5:12

□ 6:4 «U ibadǝthaniƣa rojǝklik derizǝ-pǝnjirilǝrni ornatti» — baxⱪa birnǝqqǝ hil tǝrjimilǝr uqrixi mumkin bolƣini bilǝn ⱨǝrⱨalda bu sɵzlǝr derizilǝrni kɵrsitidu.

□ 6:5 «Ibadǝthana temiƣa, yǝni muⱪǝddǝs jay wǝ «kalamhana»ning temiƣa...» — muxu yǝrdǝ «kalamhana» «ǝng muⱪǝddǝs jay»ning baxⱪa birhil ismidur. 6:16ni wǝ izaⱨatini kɵrüng. «Kalamhana» deyilixining sǝwǝbi, «ǝng muⱪǝddǝs jay» iqidǝ «ǝⱨdǝ sanduⱪi» bar idi, «ǝⱨdǝ sanduⱪi» iqidǝ Hudaning Israil bilǝn tüzgǝn ǝⱨdinamisi saⱪlaⱪliⱪ idi.

□ 6:6 «...ibadǝthanining taxⱪi temida limlarni ornatⱪan tɵxüklǝr bolmasliⱪi üqün u tamƣa tǝkqǝ qiⱪirilƣanidi» — limning yǝnǝ bir uqi «taxⱪi imarǝt»ning taxⱪi temiƣa bekitilixi üqün xu tǝrǝptǝ tɵxük texilgǝn bolsa kerǝk. «Ibadǝthana shemisi»ni kɵrüng.

□ 6:8 «Tɵwǝnki ⱪǝwǝtning ⱨujrilirining kirix ixiki ibadǝthanining ong tǝripidǝ idi» — biz muxu yǝrdǝ («tɵwǝnki ⱪǝwǝt» degǝn sɵzlǝr bilǝn) kona grek tilidiki tǝrjimigǝ ǝgǝxtuⱪ. «ibadǝthanining ong tǝripi» ibadǝthanining jǝnubiy tǝripidur.

■ 6:12 2Sam. 7:13; 1Pad. 2:4; 9:4; 1Tar. 22:10, 19

□ 6:16 «Bu ǝng iqkiriki hana bolup, yǝni «kalamhana», «ǝng muⱪǝddǝs jay» idi» — «ǝng muⱪǝddǝs jay»ning «kalamhana» dǝp atilixining sǝwǝbi, uningda Huda Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ tapxurƣan «ǝⱨdǝ tax tahtiliri» (Hudaning kalami) «ǝⱨdǝ sanduⱪi» iqidǝ turatti; wǝ uning üstigǝ bǝlkim bǝzi waⱪtida, bax kaⱨin xu «ǝng muⱪǝddǝs jay»ƣa kirgǝndǝ, Hudaning bexarǝtliri ularƣa kelixi mumkin idi.

□ 6:20 «u ... uning aldidiki kedir yaƣaqliⱪ ⱪurbangaⱨnimu xundaⱪ ⱪaplidi» — bu iqidiki ⱪurbangaⱨⱪa ⱪurbanliⱪlar sunulmaytti; u «huxbuydan» yaki «huxbuygaⱨ» idi.

□ 6:22 «Kalamhaniƣa tǝǝlluⱪ bolƣan ⱪurbangaⱨ» — bu «ⱪurbangaⱨ», yǝni «huxbuydan» adǝttǝ kalamhanining sǝl aldida, «muⱪǝddǝs jay»ning iqidǝ idi.

□ 6:23 «Kerublar» — kerublar bolsa Hudaning ⱨɵküm-jazalirini yǝtküzidiƣan, intayin küqlük pǝrixtilǝrdur. Mǝsilǝn, «Yar.» 3:24 wǝ «Əz.» 10-babni kɵrüng.

■ 6:23 Mis. 25:18

■ 6:27 Mis. 25:20

□ 6:31 «Ixiklǝrning kexǝkliri wǝ bexi ɵyning toƣrisining bǝxtin bir ⱪismi idi» — baxⱪa tǝrjimisi: «Ixiklǝrning kexǝkliri bǝx qasiliⱪ idi». Ibraniy tilini qüxinix tǝs.

□ 6:33 « kexǝklǝr ɵyning toƣrisining tɵttin bir ⱪismi idi» — baxⱪa tǝrjimisi: «ular (kexǝklǝr) tɵt qasiliⱪ idi». Ibraniy tekistni qüxinix tǝs.

□ 6:37 «tɵtinqi yilining Zif eyida...» — «Zif» eyi ikkinqi ay. Bu bǝlkim miladiyǝdin ilgiriki 966-yili, Aprel yaki May ayliri boluxi mumkin idi.

□ 6:38 «layiⱨǝ boyiqǝ pütünlǝy tamam boldi» — muxu yǝrdǝ «layiⱨǝ» bǝlkim Dawut Muⱪǝddǝs Roⱨning kɵrsǝtmisi arⱪiliⱪ aldin kɵrsǝtkǝn shemisini kɵrsitidu «1Tar.» 28:19).

□ 7:1 «Sulayman ɵz ordisini bolsa, on üq yilda yasap püttürdi» — Sulayman ibadǝthanini ⱪuruxⱪa 7 yil, ɵz ordisini ⱪuruxⱪa 13 yil waⱪit sǝrp ⱪildi. Pütkül Muⱪǝddǝs Kitabta «7» degǝn rǝⱪǝm bǝzidǝ Huda wǝ uning mukǝmmǝllikigǝ baƣliⱪ, «13» bolsa gunaⱨ wǝ asiyliⱪ bilǝn baƣliⱪ bolidu. Bizdǝ ⱨeq guman yoⱪki, Sulaymanning ɵz ordisiƣa 13 yil sǝrp ⱪilixi uning alliⱪaqan tǝkǝbbur bolup kǝtkǝnlikini puritip beridu. Ⱨeq bolmiƣanda, u kɵprǝk waⱪtini ɵz ɵyi üstigǝ sǝrp ⱪilƣan.

■ 7:1 1Pad. 9:10

□ 7:2 «Liwan ormini sariyi» — Sulaymanning ordisining «Liwan ormini sariyi» dǝp atilixining sǝwǝbi uning ⱪuruluxida Liwandin kǝltürülgǝn qirayliⱪ kedir yaƣaqlirini kɵp ixlǝtkǝnliktin bolƣanidi. Orda iqidǝ «kedir yaƣiqi tüwrükidin tɵt ⱪatar» bolƣini üqün «ormandǝk» kɵrüngǝn bolsa kerǝk.

□ 7:4 «üq ⱪǝwǝttiki derizilǝr bir-birigǝ udulmu’udul idi» — bu ayǝttiki bǝzi ibraniy sɵzlǝr intayin az uqraydiƣan bolƣaqⱪa, mǝnisini pǝⱪǝt pǝrǝz ⱪilƣili bolidu. Baxⱪa bir tǝrjimisi bǝlkim: «üq ⱪǝwǝttiki ⱨǝrbir derizǝ kɵznǝklik idi».

□ 7:5 «ixiklǝr üq kɵznǝklik bolup, ixiklǝr bir-birigǝ udulmu’udul idi» — kɵp baxⱪa hil tǝrjimiliri uqriximu mumkin.

□ 7:6 «uning aldida yǝnǝ bir dǝⱨliz bar idi, wǝ uning aldida yǝnǝ tüwrüklük aywan bar idi» — bu ayǝtning ikkinqi ⱪismidiki ibraniyqǝ ibarilǝr intayin az uqraydiƣan bolƣaqⱪa, mǝnisini pǝⱪǝt pǝrǝz ⱪilƣili bolidu. «...uning aldida yǝnǝ tüwrüklük aywan bar idi» degǝnning baxⱪa birhil tǝrjimisi «...uning aldida yǝnǝ tüwrüklǝr wǝ pǝlǝmpǝy bar idi».

□ 7:8 «...yǝni dǝⱨlizning arⱪa ⱨoylisiƣa jaylaxaⱪan sarayning...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «...yǝni xu ɵydin ayrim bolƣan, bir ⱨoyliliⱪ, dǝⱨliz iqigǝ jaylaxⱪan ɵyning...».

■ 7:8 1Pad. 3:1

□ 7:12 «ordidiki dǝⱨlizining temi...» — yaki «ibadǝthanidiki aywinining temi...»

■ 7:13 2Tar. 2:12

■ 7:14 Mis. 31:3

■ 7:15 2Pad. 25:16, 17; Yǝr. 52:21

□ 7:21 «Ong tǝripigǝ birni tiklǝp namini «Yaⱪin», sol tǝripigǝ birni tiklǝp, namini «Boaz» atidi» — «Yaⱪin» degǝnning mǝnisi bǝlkim «u mustǝⱨkǝmlǝydu», «Boaz»ning mǝnisi bǝlkim «uningda küq bar». Ongdin solƣa oⱪuƣanda «U (Pǝrwǝrdigar) küq bilǝn uni (bu ɵyni) mustǝⱨkǝmlǝydu».

■ 7:23 2Tar. 4:2; Yǝr. 52:20

■ 7:24 2Tar. 4:3

□ 7:26 «ikki ming bat» — bir bat 22 litr boluxi mumkin idi; undaⱪta 2000 bat 44000 litr idi. «Dengiz»ning xǝkli «dangⱪan xǝkli»diki das bolsa kerǝk.

□ 7:29 «gül qǝmbirǝk xǝklidǝ zinnǝtlǝngǝnidi» — ibraniy tilidiki nushisida ⱪandaⱪ mǝnidǝ ixlitilgini bizgǝ tehi eniⱪ ǝmǝs.

□ 7:31 «Ⱨǝr tǝglikning iqidǝ qongⱪurluⱪi bir gǝz kelidiƣan «kiqik tǝglik» bolup, ... ularning ramkiliri dügilǝk ǝmǝs, bǝlki tɵt qasiliⱪ idi» — pütkül ayǝtning mǝnisini alimlar tehi toluⱪ eniⱪliƣan ǝmǝs. Bizning «pǝrǝziy shema»mizni kɵrüng.

□ 7:34 «Ⱨǝrbir tǝglikning tɵt burjikidǝ birdin tɵt tutⱪuqi bar idi» — muxu yǝrdǝ ibraniy tilida «burjǝk» («müriliri») degǝn bu sɵzning muxu yǝrdǝ ⱪandaⱪ mǝnidǝ ixlitilgini tehi eniⱪ ǝmǝs. «Tutⱪuqi» degǝn mǝnisi eⱨtimalliⱪⱪa ǝng yeⱪin.

■ 7:38 2Tar. 4:6

□ 7:48 «tǝⱪdim nanlar» — baxⱪa hil tǝrjimiliri: «ⱨuzuriy nan»lar, «Hudaning ⱨuzuridiki nan»lar) yaki «tizilƣan nan». Ular wǝ altun xirǝ toƣruluⱪ «Mis.» 25:23-30 wǝ «Law.» 24:5-9ni kɵrüng.

■ 7:48 Mis. 25:23; 30:1

■ 7:51 2Sam. 8:7, 11; 2Tar. 5:1

□ 8:1 ««Dawut xǝⱨiri»..., yǝni Zion...» — «Zion» Yerusalemning iqidiki egizlik bolup, xu yǝrgǝ daim ⱪorƣan selinip turatti. Keyin ibadǝthanimu Zionda ⱪurulƣan.

■ 8:1 2Sam. 5:9; 6:12, 17; 2Tar. 5:2

□ 8:2 «yǝttinqi aydiki bekitilgǝn ⱨeyt» — yǝni «kǝpilǝr ⱨeyti» yaki «mewǝ ⱨosul ⱨeyti». Bu ⱨeyt 7-ayning 15-22 künliridǝ ɵtküzülidu («Law.» 23:34-43). Israilning ǝrliri uningƣa Yerusalemda ⱪatnixixi lazim idi.

□ 8:4 «jamaǝt qediri» — yǝni «jamaǝt yiƣilidiƣan qedir» yaki «ibadǝt qediri».

□ 8:6 «kalamhana» — 6:16 wǝ izaⱨatini kɵrüng.

□ 8:8 «bu baldaⱪlar taki bügüngǝ ⱪǝdǝr xu yǝrdǝ turmaⱪta» — «bügüngǝ ⱪǝdǝr...» degǝn sɵzlǝr ibadǝthana tehi ɵz jayida turƣan waⱪtida hatirilǝngǝn, ǝlwǝttǝ, wǝ xunglaxⱪa xuni ispatlayduki, «Padixaⱨlar»ning kɵp ⱪisimliri Yǝⱨudadikilǝrning sürgün boluxidin ilgiri yezilƣan. «2pad.» 24-25 bablirini bǝlkim keyinki bir pütükqi ⱪoxup yazƣan boluxi mumkin.

□ 8:9 «Ⱨorǝb teƣi» —Sinay teƣining baxⱪa bir ismidur.

■ 8:9 Mis. 34:27

■ 8:11 Mis. 40:34, 35; 2Tar. 7:2

■ 8:12 Mis. 20:21; Law. 16:2; Ⱪan. 4:11; 5:22; 2Tar. 6:1

□ 8:13 «sening üqün bir ⱨǝywǝtlik makan» — yǝnǝ birhil tǝrjimisi «sening üqün bur turalƣu makan». «ⱨǝywǝtlik makan» — yǝnǝ birhil tǝrjimisi «turalƣu makan».

■ 8:16 2Sam. 7:6; 2Tar. 6:5

■ 8:17 2Sam. 7:2; 1Tar. 17:1; 2Tar. 6:7

■ 8:22 2Tar. 6:12

■ 8:25 2Sam. 7:12, 16; 1Pad. 2:4; Zǝb. 132:12

■ 8:27 2Tar. 2:5; Yǝx. 66:1; Yǝr. 23:24; Ros. 7:49

□ 8:29 «u jayƣa ⱪarap ⱪilƣan duasiƣa...» — yaki bolmisa: «u jay toƣrisidiki duasi...».

■ 8:29 Ⱪan. 12:11

□ 8:31 «Əgǝr birsi ɵz ⱪoxnisiƣa ... ixning rast-yalƣanliⱪini bekitix üqün ⱪǝsǝm iqküzülsǝ, bu ⱪǝsǝm bu ɵydiki ⱪurbangaⱨingning aldiƣa kǝlsǝ...» — bundaⱪ ⱪǝsǝm toƣruluⱪ «Qɵl.» 5:11-31ni kɵrüng. «Ⱪǝsǝm bu ɵydiki ⱪurbangaⱨning aldiƣa kǝlsǝ...» — mumkinqiliki barki, Israilda muxundaⱪ ⱪǝsǝmlǝrni iqix üqün ⱪurbangaⱨning aldiƣa kelix kerǝk ǝmǝs idi, pǝⱪǝt: «Hudaning ⱪurbangaⱨi aldida ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki...» degǝndǝk sɵzlǝr eytilƣan bolsa «ⱪurbangaⱨ ɵz aldida turƣandǝk» ⱨesablinatti.

□ 8:43 «bu ɵy Sening naming bilǝn atilidu» — bu ibarǝ Hudaning ibadǝthanisi toƣruluⱪ «bu ɵy Meningkidur» wǝ «bu ɵydǝ Mening kim ikǝnlikim ayan ⱪilinidu» degǝndǝk ikki mǝⱪsitini kɵrsitidu.

■ 8:46 2Tar. 6:36; Pǝnd. 20:9; Top. 7:20; 1Yuⱨa. 1:8, 10

■ 8:53 Mis. 19:5; Ⱪan. 4:20; 7:6; 9:26, 29; 14:2

■ 8:56 Yǝ. 21:45

■ 8:60 Ⱪan. 4:35, 39

■ 8:63 2Tar. 7:5-10

■ 8:64 2Tar. 7:7

□ 8:65 «Hamat rayoniƣa kirix eƣizidin tartip...» — yaki «Libo-Hamattin tartip». «...jamaǝt Pǝrwǝrdigar Hudayimizning aldida yǝttǝ kün wǝ yǝnǝ yǝttǝ kün, jǝmiy on tɵt küngiqilik ⱨeyt ɵtküzdi» — «kǝpilǝr ⱨeyti»ning bekitilgǝn waⱪti yǝttǝ kün idi. Israillar muxu waⱪitⱪa yǝnǝ yǝttǝ kün ⱪoxti.

□ 8:66 «Sǝkkizinqi künidǝ» — demǝk, ikkinqi «yǝttǝ kün»din keyinki kündǝ.

■ 9:1 2Tar. 7:11

■ 9:2 1Pad. 3:5

■ 9:3 Ⱪan. 12:11; 1Pad. 8:29

■ 9:5 2Sam. 7:12, 16; 1Pad. 6:12; 2:4; 1Tar. 22:10; Zǝb. 89:28-29; 132:12

■ 9:6 2Sam. 7:14; Zǝb. 89:30-32

■ 9:7 Ⱪan. 28:37; Yǝr. 7:15

□ 9:8 «bu ɵy gǝrqǝ ⱨazir kɵrkǝm kɵrünsimu,...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi (bǝzi kona tekistlǝrgǝ ǝgixip): «bu ɵy bir harabǝ bolidu,...»

■ 9:8 Ⱪan. 29:23; 2Tar. 7:21; Yǝr. 22:8

■ 9:10 2Tar. 8:1

□ 9:13 «Kabulning yurti» — «kabul» degǝnning mǝnisi bǝlkim «qǝklik» boluxi mumkin. Ibraniy tilida sɵzning aⱨangi «ǝrzimǝs»kǝ yeⱪin kelidu.

□ 9:14 «bir yüz yigirmǝ talant altun» — bir talant (altun) bǝlkim 27 kilogram idi. 120 talant 3240 kilogram; ⱨazirⱪi pulda bolsa (2008-yili) 100 milyon dollar bolidu.

□ 9:15 «Millo» — bǝlkim Yerusalemdiki egizlikkǝ jaylaxⱪan bir ⱪǝl’ǝ yaki istiⱨkam idi.

■ 9:18 2Tar. 8:6

□ 9:21 Israillar pütünlǝy yoⱪitalmiƣan ǝllǝrning ⱪalduⱪ ǝwladliri...» — bu ixlarning tarihi «Yǝxua pǝyƣǝmbǝr» degǝn ⱪismida pütülgǝn. Tǝwrattiki «Yǝxua»ni kɵrüng. Muxu ⱨaxarqilar 13:5-16dǝ hatirilǝngǝnlǝrdin baxⱪa ⱨaxarqilar bolsa kerǝk idi. «Ular (Ⱪanaaniylar ⱪatarliⱪlar) bügünki küngiqǝ xundaⱪ bolup kǝldi» — bu sɵz Israillar tehi ɵz wǝtinidǝ turƣan waⱪtida hatirilǝngǝn, ǝlwǝttǝ.

■ 9:22 Law. 25:39

■ 9:24 2Tar. 8:11

□ 9:25 «Xu tǝriⱪidǝ u ibadǝthanining ixlirini pütküzdi» — bu jümlining mǝnisi bǝlkim Sulayman ⱨeytlǝrni muxu ibadǝthanida ɵtkɵzüxliri bilǝn ⱨǝrbir baxⱪa «ibadǝt jayliri», bolupmu «yuⱪiri jaylar»ning inawǝtsizlikini kɵrsǝtti. Demǝk, xu qaƣdin baxlap Pǝrwǝrdigar ⱪurbanliⱪlarni ⱪobul ⱪilƣan jay pǝⱪǝt Yerusalemdiki ibadǝthanila idi.

□ 9:26 «Ⱪizil dengiz boyidiki Elat» — yaki «Ⱪizil dengiz boyidiki Elat» (ⱨazirⱪi nami «Elat»).

□ 9:28 «tɵt yüz yigirmǝ talant altun» — bir talant (altun) bǝlkim 27 kilogram idi. Undaⱪta 420 talant 11340 kilogram.

■ 10:2 2Tar. 9:1; Mat. 12:42; Luⱪa 11:31

□ 10:5 «.. uning , yǝni Xebaning ayal padixaⱨning... üni iqigǝ qüxüp kǝtti» — ibraniy tilida «uningda roⱨ ⱪalmidi». Demǝk, intayin ⱨǝyran ⱪaldi.

■ 10:12 2Tar. 9:11

□ 10:14 «666 talant» — 22 tonna.

□ 10:16 «600 xǝkǝl» — 600 xǝkǝl bǝlkim 7 kilogramƣa yeⱪin.

■ 10:16 1Pad. 14:26

□ 10:17 «üq mina altun» — «mina» eƣirliⱪ birliki idi, ⱨazirⱪi birliklǝrdǝ ⱪanqǝ ikǝnliki eniⱪ ǝmǝs.

■ 10:17 1Pad. 7:2

■ 10:18 2Tar. 9:17

□ 10:22 «Tarxix kemǝ» —Bǝlkim Tarxix degǝn portⱪa berip kelix sǝpirigǝ qidamliⱪ bolƣan kemini kɵrsitǝtti. «Tarxix» degǝn isim Ispaniyǝ, ximaliy Afriⱪa yaki Britaniyǝni yaki üqining ⱨǝmmisini kɵrsitidu. Bǝzi ilimlar Somaliyǝning (xǝrⱪiy Afriⱪaning) dengiz boyida tɵtinqi bir Tarxixmu bolƣan, dǝp ⱪaraydu.

■ 10:23 1Pad. 3:12, 13

□ 10:25 «tetitⱪular» — yaki «huxbuy buyumlar». «Ular ⱨǝr yili bǝlgilik miⱪdarda xundaⱪ ⱪilatti» — yaki «yilmuyil ular xundaⱪ ⱪilatti».

■ 10:26 1Pad. 5:20; 2Tar. 1:14; 9:25

□ 10:27 «kedir dǝrǝhlirini...» — yaki «kedir yaƣiqini...». Lekin bizningqǝ Sulayman kedir yaƣiqini ixlitipla ⱪalmay, xu qirayliⱪ dǝrǝhlǝrdin Yerusalem ǝtrapiƣa kɵp tiktürdi («Top.» 2:5ni kɵrüng). «jǝnubiy tüzlǝngliktiki...» — ibraniy tilida «Xǝfǝlaⱨdiki...». «Xǝfǝlaⱨ» bu yǝrning (tüzlǝnglikning) ismi.

■ 10:27 2Tar. 1:15; 9:27

□ 10:28 «padixaⱨning tijarǝtqiliri ularni Kuwǝdin bekitilgǝn baⱨada alatti» —Bu jümlining baxⱪa birhil tǝrjimisi: «padixaⱨning tijarǝtqiliri ularni karwanƣa ⱪoxup alatti». «Kuwǝ» bolsa ⱨazirⱪi Türkiyǝning jǝnubiy tǝripidǝ.

■ 10:28 2Tar. 1:16; 9:28

□ 10:29 «bir jǝng ⱨarwisining baⱨasi altǝ yüz kümüx tǝnggǝ...» — muxu ayǝttiki «tǝnggǝ»ning ⱪimmiti ⱨazirƣiqǝ eniⱪ ǝmǝs. Əgǝr «xǝkǝl» bolsa 11.4 gramni kɵrsitidu.

■ 10:29 2Tar. 1:17

□ 11:1 «Lekin Sulayman padixaⱨning kɵngli Pirǝwnning ⱪizidin baxⱪa kɵp qǝtǝllik ayallarƣa, jümlidin Moabiy, Ammoniy, Edomiy, Zidoniy, Ⱨittiy ayalliriƣa qüxkǝnidi» — bu babta hatirilǝngǝn ⱨǝmmǝ ixlar «Ⱪanun Xǝrⱨi»diki ǝmrlǝrgǝ hilap. «Ⱪan.» 17:16-20ni kɵrüng.

■ 11:1 Ⱪan. 17:17

■ 11:2 Mis. 34:16; Ⱪan. 7:3

■ 11:5 Ⱨak. 2:13; 2Pad. 23:13

□ 11:7 «yirginqlik mǝbud Milkom» — «Milkom» ibraniy tilida muxu yǝrdǝ «Molǝⱪ» dǝp ipadilinidu.

■ 11:7 2Pad. 23:13

■ 11:9-10 1Pad. 3:5; 9:2; 1Pad. 6:12

□ 11:11 «Mǝn jǝzmǝn padixaⱨliⱪni sǝndin yirtiwetip hizmǝtkaringƣa berimǝn» — «yirtiwetip ... berimǝn» — demǝk, Pǝrwǝrdigar padixaⱨliⱪini Sulaymandin zorawanliⱪ bilǝn tartiwelip uning ⱪol astidiki birsigǝ bǝrmǝkqi. 28-33-ayǝtni kɵrüng.

■ 11:11 1Pad. 12:15

□ 11:15-16 « Dawut ɵltürülgǝnlǝrni kɵmgili qiⱪⱪanda...» — ɵz adǝmlirini kümüx üqün, demǝk. Bu sɵzgǝ ⱪariƣanda Yoabning Edomlarni xundaⱪ ɵltürüxi ⱪisas mǝⱪsitidǝ idi.

■ 11:15-16 2Sam. 8:14; 1Tar. 18:12, 13

□ 11:20 «Taⱨpǝnǝs Pirǝwnning ordisida uni ɵzi qong ⱪildi» — yaki «Taⱨpǝnǝs Pirǝwnning ordisida uni ɵzi ǝmqǝktin ayridi».

■ 11:23 2Sam. 8:3; 10:18

□ 11:24 «Dawut Zobaⱨliⱪlarni ⱪǝtl ⱪilƣanda Rǝzon ulardin bir top adǝmni ɵzigǝ toplap ularning sǝrdari boldi. Andin keyin bular Dǝmǝxⱪⱪǝ berip...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Rǝzon bir top adǝmni ɵzigǝ ⱪoxup ularning sǝrdari boldi. Dawut ularni ɵltürmǝkqǝ bolƣanda, ular Dǝmǝxⱪⱪǝ berip...».

■ 11:24 2Sam. 8:3

□ 11:26 «Əfraimiy Nibat» — muxu ayǝttǝ «Əfraimiy» ibraniy tilida «Əfratliⱪ» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 11:26 2Tar. 13:6

■ 11:31 1Sam. 15:28

□ 11:36 «Mening aldimda ⱪulum Dawut üqün yoruⱪ bir qiraƣ bolsun» — bu kɵqmǝ mǝnilik sɵz bolup, Dawutning handanini kɵrsitidu; handanning mǝwjut bolƣanliⱪi (1) Dawutning Hudaƣa sadiⱪ bolƣanliⱪiƣa guwaⱨliⱪ beridiƣan «qiraƣ» bolidu; (2) Hudaning Dawutⱪa, sǝn arⱪiliⱪ pütkül dunyani soraydiƣan Mǝsiⱨ tuƣulidu, dǝp bǝrgǝn wǝdisidǝ turidiƣanliⱪiƣa guwaⱨliⱪ beridiƣan «qiraƣ» bolidu.

■ 11:36 1Pad. 15:4; Zǝb. 132:17-18; Pǝnd. 13:4

□ 11:38 «Dawutⱪa bir jǝmǝt tikliginimdǝk...» — ibraniy tilida «Dawutⱪa bir ɵy tikliginimdǝk...».

□ 11:41 ««Sulaymanning Əmǝlliri» degǝn kitab» — bu kitabtin ⱨazir hǝwirimiz yoⱪ.

■ 11:41 2Tar. 9:29-31

■ 11:42 2Tar. 9:30

■ 12:1 2Tar. 10:1

■ 12:2 1Pad. 11:40

■ 12:4 2Tar. 10:4

□ 12:11 «qayanliⱪ ⱪamqilar» — yaki bolmisa «qayanlar» degǝnning nemǝ ikǝnliki ⱨazir mǝlum ǝmǝs, ⱨeq bolmiƣanda padixaⱨning intayin ⱪattiⱪ muamilisini kɵrsitidu.

■ 12:15 1Pad. 11:11, 31

□ 12:16 «...Israillar ɵz ɵy-qedirliriƣa ⱪaytip ketixti» — ibraniy tilida «Israillar ɵz qedirliriƣa ⱪaytip ketixti».

■ 12:16 2Sam. 20:1

□ 12:17 «Yǝⱨuda xǝⱨǝrliridǝ olturƣan Israillar» — bularning kɵpinqisi Yǝⱨuda wǝ Binyamin ⱪǝbililiridin bolƣan.

■ 12:18 1Pad. 4:6; 5:14

□ 12:19 «Xu tǝriⱪidǝ Israil Dawutning jǝmǝtidin yüz ɵrüp, ... uningƣa ⱪarxi qiⱪip kǝldi» — bu tarihta muxu yǝrdin baxlap «Israil» degǝn sɵz adǝttǝ «ximaliy padixaⱨliⱪ», yǝni «on ⱪǝbilǝ»ni kɵrsitidu.

■ 12:19 2Pad. 17:21

■ 12:21 2Tar. 11:1

■ 12:22 2Tar. 11:2

■ 12:25 Mis. 32:30

■ 12:28 Mis. 32:8; 2Pad. 17:16

□ 12:31 «u ⱨǝm ... ibadǝt ɵylirini yasidi» — yaki «u ⱨǝm ibadǝt ɵyini yasidi». Əmma 32-ayǝtni kɵrüng.

■ 12:31 Qɵl. 3:10; 1Pad. 13:33; 2Pad. 17:32; 2Tar. 11:15

□ 12:32 «Yǝⱨudaning zeminidiki ⱨeyt» — muxu yǝrdǝ «ⱨeyt» yǝttinqi ayning on bǝxinqi künidǝ ɵtküzülgǝn «orma ⱨeyti» yaki «kǝpilǝr ⱨeyti» idi.

□ 12:33 «Yǝroboam ɵzi ⱪurbangaⱨ üstigǝ ⱪurbanliⱪlarni sundi wǝ huxbuy yaⱪti» — muxundaⱪ ixlarni pǝⱪǝt Lawiy ⱪǝbilisi, Ⱨarunning jǝmǝtidin bolƣanlar, yǝni ⱨǝⱪiⱪiy kaⱨinlar ⱪilixⱪa bolatti, ǝlwǝttǝ.

□ 13:2 «sening üstüngdǝ adǝm sɵngǝkliri kɵydürülidu» — muxu ⱨǝrikǝt bu ⱪurbangaⱨni «napak» yaki «ⱨaram» ⱪiliwǝtkǝn bolatti.

■ 13:2 2Pad. 23:15-20

■ 13:6 Mis. 8:4; 9:28; 10:17; Qɵl. 21:7; Ros. 8:24

■ 13:8 Qɵl. 22:18

□ 13:12 «...qünki oƣulliri ... ⱪaysi yol bilǝn kǝtkinini kɵrgǝnidi» — yaki, «andin oƣulliri ... ⱪaysi yol bilǝn kǝtkinini uningƣa kɵrsǝtti».

□ 13:15 «ɵyümgǝ berip nan yegin» — «nan yegin» uyƣurlarning «qay iqing» deginidǝk, «tamaⱪ yegin» degǝn mǝnidǝ.

■ 13:18 Gal. 1:8

■ 13:24 1Pad. 20:36

□ 13:32 «qünki pǝyƣǝmbǝr Pǝrwǝrdigarning buyruⱪi bilǝn ... jar ⱪilƣan sɵzi ǝmǝlgǝ axurulmay ⱪalmaydu, — dedi» — bu sirliⱪ wǝⱪǝ üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 13:32 2Pad. 23:16

□ 13:33 «...u xuni «muⱪǝddǝs ⱪilip» kaⱨinliⱪ mǝnsipigǝ beƣixlaytti» — muxu yǝrdǝ «muⱪǝddǝs ⱪilip» (kaⱨinliⱪ mǝnsipigǝ beƣixlax») intayin kinayilik gǝp. Hudaƣa kaⱨin bolux üqün «muⱪǝddǝs ⱪilip Hudaƣa atilixi» kerǝk idi. Lekin muxu yǝrdǝ muxu «kaⱨinlar» butlarƣa atilidu.

■ 13:33 1Pad. 12:31, 32

■ 14:2 1Pad. 11:31

□ 14:6 «Sanga bir xum hǝwǝrni berix manga buyruldi» — «manga buyruldi» degǝnlik ibraniy tilida: «mǝn ǝwǝtildim» degǝn bilǝn ipadilinidu.

■ 14:7 1Pad. 12:15

□ 14:10 «ⱨǝmmǝ ǝrkǝk» — ibraniy tilida: «tamƣa ⱪarap siyidiƣan ⱨǝrbiri» degǝnlik bilǝn ipadilinidu. «...ⱨǝtta ajiz yaki meyip bolsimu ⱨǝmmisini üzüp taxlaymǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «... yaki kiqik yaki qong bolsa, ⱨǝmmisini taxlaymǝn». «adǝmlǝr poⱪ-tezǝklǝrni süpürgǝndǝk ... yoⱪ bolƣuqǝ süpürimǝn» — yaki «adǝmlǝr tezǝk kɵydürgǝndǝk ... yoⱪ bolƣuqǝ kɵydüriwetimǝn».

■ 14:10 1Sam. 25:22, 34; 1Pad. 15:29; 16:11; 21:21; 2Pad. 9:8

■ 14:14 1Pad. 15:28, 29

□ 14:15 «Axǝraⱨ butlar» — bǝlkim butpǝrǝslikkǝ beƣixlanƣan dǝrǝhliklǝrdur. Dǝrǝhlǝr bǝlkim ayal but xǝklidǝ oyulƣan yaki nǝⱪixlǝngǝn boluxi mumkin idi.

■ 14:15 2Pad. 17:18

□ 14:19 «Israil padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» — bu kitab Tǝwrattiki «Tarih-Tǝzkirǝ» degǝn kitab ǝmǝs, biraⱪ xübⱨisizki, Tǝwrattiki «Tarih-Tǝzkirǝ»ning muǝllipliri uningdin kɵp uqurlarni alƣanidi.

■ 14:21 2Tar. 12:13

□ 14:24 «kǝspiy bǝqqiwazlar» — bu kixilǝr butpǝrǝslikkǝ yaki buthanilarƣa munasiwǝtlik bolup, pul üqün bǝqqiwazliⱪ ⱪilatti.

■ 14:25 2Tar. 12:2

■ 14:26 1Pad. 10:16, 17; 2Tar. 9:15

□ 14:29 «Yǝⱨuda padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» — bu kitab Tǝwrattiki «Tarih-Tǝzkirǝ» degǝn kitab ǝmǝs, biraⱪ xübⱨisizki, Tǝwrattiki «Tarih-Tǝzkirǝ»ning muǝllipliri uningdin kɵp uqurlar alƣanidi.

□ 14:31 «Rǝⱨoboamning oƣli Abiyam» — muxu yǝrdǝ wǝ 15:1-8dǝ ibraniy tilida «Abiyaⱨ»ning imlasi «Abiyam» bolidu.

□ 15:1 «Abiyam» — baxⱪa hil xǝkli «Abiyaⱨ».

■ 15:1 2Tar. 13:1

□ 15:2 «Abixalomning ⱪizi» — yaki «Abxalomning ⱪizi». Bu «Abixalom» Dawutning oƣli Abxalom boluxi mumkin.

■ 15:2 2Tar. 13:2

□ 15:4 «Dawutning ǝwladi» — ibraniy tilida «Dawutning oƣli». «Xundaⱪtimu Dawutning sǝwǝbidin Hudasi Pǝrwǝrdigar Yerusalemda uningƣa yoruⱪ bir qiraƣni ⱪaldurux üqün, Dawutning ǝwladini ... turƣuzdi wǝ Yerusalemni ⱪoƣdidi» — Hudaning Dawutⱪa bir «qiraƣ» ⱪaldurƣanliⱪi, bǝlkim uning keyinki kɵp dǝwrlǝrgǝ: «Dawut Mening sadiⱪ ⱪulum idi» dǝp ispatlax üqün daim uning handanidikilǝrdin birini Yerusalemdiki tǝhtidǝ olturƣuzup keliwatⱪanliⱪini kɵrsitidu. Xuningdǝk, Huda bu ix arⱪiliⱪ (Dawutning ǝwladlirining uzunƣiqǝ tǝhttǝ olturuxi), ǝslidǝ Dawutⱪa: Kǝlgüsi bir zamanda sening ǝwlading (Mǝsiⱨ) dunyaƣa kelip, dunyani Hudaning padixaⱨliⱪi ⱪilidu» degǝn wǝdǝmni qoⱪum ǝmǝlgǝ axurimǝn, dǝpmu kɵrsitidu.

■ 15:4 1Pad. 11:36

■ 15:5 2Sam. 11:4, 15; 12:9

□ 15:6 «Abiyamning pütün ɵmridǝ Rǝⱨoboam bilǝn Yǝroboam bir-biri bilǝn jǝng ⱪilixip turdi» — xübⱨisizki, muxu ayǝttǝ «Rǝⱨoboam» bolsa Rǝⱨoboam jǝmǝtini wǝ «Yǝroboam» bolsa Yǝroboam jǝmǝtini kɵrsitidu.

■ 15:8 2Tar. 13:23

□ 15:10 «uning qong anisining ismi Maaⱪaⱨ bolup...» — bu ibaridǝ ibraniy tilida «qong anisi» degǝn «uning anisi» bilǝn ipadilinidu. Ibraniy tilida gaⱨi waⱪitlarda «ata» yaki «ana» adǝmning ǝjdadini kɵrsitidu. Mǝsilǝn, 11-ayǝtni kɵrüng.

□ 15:12 «kǝspiy bǝqqiwazlar» — bu kixilǝr butpǝrǝslikkǝ yaki buthanilarƣa munasiwǝtlik idi.

■ 15:12 1Pad. 22:47

□ 15:13 «u yǝnǝ qong anisi Maaⱪaⱨni ... hanixliⱪ mǝrtiwisidin qüxürüwǝtti» — «hanixliⱪ mǝrtiwisi»: Bu sɵzgǝ ⱪariƣanda uning qong anisi Maaⱪaⱨ padixaⱨliⱪta ikkinqi orunda turatti.

■ 15:13 2Tar. 15:16

■ 15:15 Law. 5:15

■ 15:17 2Tar. 16:1

■ 15:18 1Pad. 20:1; 2Tar. 16:2-14

■ 15:24 2Tar. 16:13; 17:1

■ 15:29 1Pad. 14:10, 14

■ 16:2 1Pad. 14:7

■ 16:3 1Pad. 15:29

■ 16:4 1Pad. 14:11; 15:29; 16:12

■ 16:10 2Pad. 9:31

□ 16:11 «uning uruⱪ-tuƣⱪanliri wǝ dostliridin bir ǝrkǝknimu tirik ⱪaldurmidi» — buningda «(ⱨǝrbir) ǝrkǝk» ibraniy tilida: «tamƣa ⱪarap siyidiƣan ⱨǝrbiri» degǝnlik bilǝn ipadilinidu.

□ 16:13 «ǝrzimǝs butliri bilǝn...» — ibraniy tilida «yoⱪ bolƣan nǝrsiliri bilǝn...»

□ 16:34 «u uning ulini salƣanda tunji oƣli Abiram ɵldi; wǝ dǝrwazilirini salƣanda uning kǝnji oƣli Sǝgub ɵldi. Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigarning ... Yǝxua arⱪiliⱪ eytⱪan sɵzi ǝmǝlgǝ axuruldi» — Yǝxua pǝyƣǝmbǝrning Yeriho xǝⱨirigǝ ⱪarita lǝniti toƣruluⱪ «Yǝxua» 6:26ni kɵrüng.

■ 16:34 Yǝ. 6:26

□ 17:1 «Gileadta turuwatⱪanlardin bolƣan Tixbiliⱪ Iliyas...» — «Iliyas» ibraniy tilidiki «Eliyaⱨ» degǝnning ǝrǝbqǝ tǝlǝppuzidur. «Eliyaⱨ»ning mǝnisi «Pǝrwǝrdigar (Yaⱨ) mening Hudayim». «Iliyas» oⱪurmǝnlǝrgǝ tonux bolƣaqⱪa, pǝyƣǝmbǝrning namining ǝrǝbqǝ tǝlǝppuzini ixlǝttuⱪ. «Mǝn hizmitidǝ turuwatⱪan Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar» —Ibraniy tilida «Mǝn uning (Hudaning) aldida turuwatⱪan, Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Iliyas ɵzini padixaⱨning ordisida daim ƣojisining aldida turuwatⱪan hizmǝtkarƣa ohxitidu.

■ 17:1 Yaⱪ. 5:17

■ 17:9 Luⱪa 4:25, 26

□ 17:21 «bu balining jeni ɵzigǝ yǝnǝ yenip kirsun!» — «balining jeni»: Ibraniy tilida «jan» wǝ «nǝpǝs» bir sɵzdur.

□ 18:15 «Mǝn hizmitidǝ turuwatⱪan Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar» — ibraniy tilida «Mǝn uning (Hudaning) aldida turuwatⱪan, Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Iliyas ɵzini padixaⱨning ordisida daim ƣojisining aldida turuwatⱪan hizmǝtkarƣa ohxitidu.

■ 18:17 Am. 7:10

■ 18:21 Yǝ. 24:15

□ 18:29 «Qüxtin keyin ular «bexarǝt beriwatⱪan» ⱨalǝtkǝ qüxüp kǝqlik ⱪurbanliⱪ waⱪtiƣiqǝ xu ⱨalǝttǝ turdi» — «bexarǝt beriwatⱪan» ibraniy tilida «pǝyƣǝmbǝrqiliⱪ ⱪiliwatⱪan» degǝn ibarǝ bilǝn ipadilinidu. «kǝqlik ⱪurbanliⱪ» qüxtin keyin saǝt üqlǝrdǝ bolatti.

■ 18:31 Yar. 32:27; Yǝ. 4:5, 20; 2Pad. 17:34

□ 18:32 «ikki seaⱨ» — bir seaⱨ bǝlkim 13.5 litr idi, 2 seaⱨ 27 litr.

■ 18:36 Mis. 3:6; Mat. 22:32; Mar. 12:26; Luⱪa 20:37; Ros. 7:32

□ 19:8 «Hudaning teƣi Ⱨorǝb» — «Ⱨorǝb teƣi» dǝl Paran qɵl-bayawaniƣa jaylaxⱪan, Musa pǝyƣǝmbǝr turup Israil üqün «Tǝwrat ⱪanuni»ni ⱪobul ⱪilƣan «Sinay teƣi»dur.

■ 19:8 Mis. 34:28; Mat. 4:2

□ 19:9 «U u yǝrdiki ƣarƣa kirip ⱪondi» — ibraniy tilida «U axu ƣarƣa kirip ⱪondi» deyilidu. «Axu ƣar» degǝn sɵzgǝ ⱪariƣanda oylaymizki, bu ƣar tonux bir jay bolsa kerǝk. Yǝⱨudiy ɵlimilar bu ƣarni Huda Musa pǝyƣǝmbǝrni yoxurup ⱪoyƣan jay idi dǝp ⱪaraytti, biz bu pikirgǝ ⱪayilmiz («Mis.» 33:21-22ni kɵrüng).

□ 19:10 «Pǝrwǝrdigar üqün zor otluⱪ muⱨǝbbǝt bilǝn ⱨǝsǝt ⱪildim» — demisǝkmu, Iliyasning: «otluⱪ muⱨǝbbǝt bilǝn ⱨǝsǝt ⱪildim» degini ɵzining Israilning Hudaƣa ǝmǝs, bǝlki türlük yirginqlik butlarƣa ibadǝt ⱪilƣanliⱪiƣa ⱪarap «ibadǝt pǝⱪǝt Hudaƣila mǝnsup bolux kerǝk» dǝp butlarƣa yaki butlarning kǝynidǝ turuwtⱪan jin-xǝytanlarƣa wǝ ularning wǝkili bolƣan sahta pǝyƣǝmbǝrlǝrgǝ bolƣan ⱨǝsitini kɵrsitidu.

■ 19:10 Rim. 11:3

□ 19:12 «boxⱪina, mulayim bir awaz anglandi» — yaki «yenik, box bir tinix awaz anglandi».

□ 19:15 «Ⱨazaǝlni Suriyǝ üstigǝ padixaⱨ boluxⱪa mǝsiⱨ ⱪilƣin» — «mǝsiⱨ ⱪilix» toƣrisida 1:34diki izaⱨatni kɵrüng.

■ 19:17 2Pad. 9:14-37

□ 19:18 «uningƣa aƣzini sɵygüzmigǝn ⱨǝrbirini ɵzümgǝ saⱪlap ⱪaldurdum, — dedi» — Hudaning Iliyas pǝyƣǝmbǝrgǝ eytⱪan sɵzlirining ǝⱨmiyiti, xundaⱪla Iliyasning Ⱨorǝb teƣiƣa sǝpirining mǝⱪsiti toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 19:18 Rim. 11:4

□ 19:19 «Iliyas... Xafatning oƣli Elixani tapti... uning üstigǝ ɵz yepinqisini taxlap artip ⱪoydi» — Iliyas muxu ⱨǝrikiti bilǝn «Sǝn Elixaƣa pǝyƣǝmbǝrlik hizmitim tapxuruldi» degǝndǝk idi.

□ 19:20 «Ⱪaytⱪin; mǝn sanga nemǝ ⱪildim?» — Iliyasning bu degini bǝlkim Elixaƣa: «Pǝyƣǝmbǝrlik yoli tǝs, seningdǝ Hudaning qaⱪiriⱪi bolmisa manga ⱨǝrgiz ǝgǝxmǝ!» degǝndǝk bir agaⱨ boluxi mumkin. «Padixaⱨlar (2)» 2-babta Iliyas Elixaƣa yǝnǝ buningƣa ohxap ketidiƣan sɵzni ⱪilidu.

□ 20:11 «Sawut-ⱪorallar bilǝn jabdunƣuqi sawut-ⱪorallardin yexingüqidin mahtinip kǝtmisun!» — degǝn maⱪal-tǝmsilning mǝnisi bǝlkim «Jǝng aldida turup ɵzüngni ƣǝlibiqi sanima» — «Qüqürini ham sanima» degǝndǝk.

□ 20:35 «Pǝyƣǝmbǝrlǝrning xagirtliri» — bu ibarǝ sɵz ibraniy tilida «pǝyƣǝmbǝrlǝrning oƣulliri» degǝnlik bilǝn ipadilinidu.

■ 20:42 1Pad. 22:37, 38

□ 21:10 «Beliyalning balisi» — ibraniy tilida «Belial» Iblisning (yǝni Xǝytanning) yǝnǝ bir ismi. Demǝk, bu sɵz tolimu iplas adǝmni kɵrsitidu.

□ 21:21 «Mǝn ... nǝslingni yoⱪitip,...» — yaki «Mǝn nǝslingni...kɵydüriwetip,...». «Aⱨabning Israilda ⱪalƣan jǝmǝtidiki ⱨǝmmǝ ǝrkǝk» — ibraniy tilida: «Aⱨabning Israilda ⱪalƣan jǝmǝtidǝ, tamƣa ⱪarap siyidiƣan ⱨǝrbiri» degǝnlik bilǝn ipadilinidu. «ⱨǝtta ajiz yaki meyip bolsun, ⱨǝmmisini...» — buning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «yaki ⱪul yaki ⱨɵr bolsun, ⱨǝmmisini...».

■ 21:21 2Pad. 9:7, 8, 9

■ 21:22 1Pad. 15:29; 16:3, 11

■ 21:23 2Pad. 9:35-37

■ 21:25 1Pad. 16:33

□ 22:4 «Biz silining-mening dǝp ayrimaymiz» —Ibraniy tilida «Mǝn ɵzüm sanga ohxax bolimǝn» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

□ 22:7 «Bulardin baxⱪa, yol soriƣudǝk Pǝrwǝrdigarning birǝr pǝyƣǝmbiri yoⱪmu?» — Yǝⱨoxafat (5-ayǝttǝ): «Bügün awwal Pǝrwǝrdigarning sɵzini sorap kɵrgǝyla» dǝydu . Lekin «pǝyƣǝmbǝrlǝr» «Pǝrwǝrdigar» (ibraniy tilida «Yǝⱨwǝ, Yǝⱨowaⱨ») degǝn namni (awwal) ixlǝtmǝy, bǝlki «Huda» (ibraniy tilida «Əloⱨim») yaki «Rǝb» («Adonay») dǝp ixlitidu. Xunga Yǝⱨoxafat «pǝyƣǝmbǝrlǝr»ning bexarǝtliridin ⱪattiⱪ guman ⱪilƣan bolsa kerǝk. 7-ayǝt wǝ keyinki ayǝtlǝrnimu kɵrüng.

■ 22:10 2Tar. 18:9

□ 22:15 «Pǝrwǝrdigar xǝⱨǝrni padixaⱨning ⱪoliƣa beridu» — xübⱨisizki, Mikaya bu sɵzni kinayilik tǝlǝppuz bilǝn eytidu. Qünki padixaⱨ dǝrⱨal uningdin gumanlinip ⱪalidu (16-ayǝtni kɵrüng).

■ 22:19 2Tar. 18:18; Ayup 1:6-12; 2:1

□ 22:22 «U roⱨ: - «Mǝn qiⱪip uning ⱨǝmmǝ pǝyƣǝmbǝrlirining aƣzida yalƣanqi bir roⱨ bolimǝn», dedi. Pǝrwǝrdigar: — «uni aldap ilkinggǝ alalaysǝn; berip xundaⱪ ⱪil» — dedi» — bu ayǝtlǝrdin bu roⱨning bir yalƣan sɵzlǝydiƣan jin ikǝnliki kɵrünidu. Hudaning Ɵz Roⱨi yaki pǝrixtiliri ⱨeqⱪaqan yalƣan sɵz ⱪilalmaydu. Demǝk, Huda jin-xǝytanlarƣa Aⱨab padixaⱨni aldaxⱪa yol ⱪoyidu.

□ 22:25 «Ɵzüngni yoxurux üqün iqkiridiki ɵygǝ yügürgǝn küni...» — yaki «Ɵzüngni yoxurux üqün ɵydin ɵygǝ yügürgǝn küni...».

■ 22:28 Mik. 1:2

■ 22:41 2Tar. 20:31

□ 22:47 «kǝspiy bǝqqiwazlar» — bu kixilǝr butpǝrǝslikkǝ yaki buthanilarƣa munasiwǝtlik idi.

□ 22:49 «Yǝⱨoxafat ... bir «Tarxix kemǝ» ǝtritini ⱪurdi» — «Tarxix kemǝ» bǝlkim Tarxix degǝn portⱪa berip kelixtiki uzun sǝpǝrgǝ qidamliⱪ bolƣan kemini kɵrsitǝtti. «Tarxix» degǝn isim Ispaniyǝ, ximaliy Afriⱪa yaki Britaniyǝni yaki üqining ⱨǝmmisini kɵrsitidu.

Padixaⱨlar «2»

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

Padixaⱨlar «2»

1

Iliyas pǝyƣǝmbǝr Aⱨaziyaƣa tǝnbiⱨ beridu

2 Aⱨaziya Samariyǝdǝ turƣanda ordisidiki balihanining pǝnjirisidin yiⱪilip qüxüp, kesǝl bolup ⱪaldi. U hǝwǝrqilǝrni ǝwǝtip ularƣa: — Əkron xǝⱨiridiki ilaⱨ Baal-Zǝbubdin mening toƣramda, kesilidin saⱪiyamdu, dǝp soranglar, dedi.

3 Lekin Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi bolsa Тixbiliⱪ Iliyasⱪa: — Ornungdin tur, Samariyǝ padixaⱨining ǝlqilirining aldiƣa berip, ularƣa: — Israilda Huda yoⱪmu, Əkrondiki ilaⱨ Baal-Zǝbubdin yol soriƣili mangdinglarmu? 4 Xuning üqün Pǝrwǝrdigar ⱨazir mundaⱪ dediki: «Sǝn qiⱪⱪan kariwattin qüxǝlmǝysǝn; sǝn qoⱪum ɵlisǝn» degin, — dedi.

Xuning bilǝn Iliyas yolƣa qiⱪti.

5 Hǝwǝrqilǝr padixaⱨning yeniƣa ⱪaytip kǝldi; u ulardin: Nemixⱪa yenip kǝldinglar, dǝp soridi.

6 Ular uningƣa: — Bir adǝm bizgǝ uqrap bizgǝ: — Silǝrni ǝwǝtkǝn padixaⱨning yeniƣa ⱪaytip berip uningƣa: «Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Israilda Huda yoⱪmu, Əkrondiki ilaⱨ Baal-Zǝbubdin yol soriƣili adǝmlǝrni ǝwǝttingmu? Xuning üqün sǝn qiⱪⱪan kariwattin qüxǝlmǝysǝn; sǝn qoⱪum ɵlisǝn!» dǝnglar, — dedi.

7 Padixaⱨ ulardin: Silǝrgǝ uqrap bu sɵzlǝrni ⱪilƣan adǝm ⱪandaⱪ adǝm ikǝn? — dǝp soridi.

8 Ular uningƣa: U tüklük, beligǝ tasma baƣliƣan adǝm ikǝn, dedi. Padixaⱨ: U Tixbiliⱪ Iliyas ikǝn, dedi.

9 Andin padixaⱨ bir ǝllikbexini ⱪol astidiki ǝllik adimi bilǝn Iliyasning ⱪexiƣa mangdurdi; bu kixi Iliyasning ⱪexiƣa barƣanda, mana u bir dɵngning üstidǝ olturatti. U uningƣa: I Hudaning adimi, padixaⱨ seni qüxüp kǝlsun! dǝydu, dedi.

10 Lekin Iliyas ǝllikbexiƣa: Əgǝr mǝn Hudaning adimi bolsam, asmandin ot qüxüp sǝn bilǝn ǝllik adimingni kɵydürsun, dǝp jawab bǝrdi. Xuan asmandin ot qüxüp, uning ɵzi bilǝn ǝllik adimini kɵydürüwǝtti.

11 Xuning bilǝn padixaⱨ yǝnǝ bir ǝllikbexini uning ⱪol astidiki ǝllik adimi bilǝn uning ⱪexiƣa mangdurdi. U uningƣa: I Hudaning adimi, padixaⱨ eytti: Seni dǝrⱨal qüxüp kǝlsun! — dedi.

12 Lekin Iliyas ǝllikbexiƣa: Əgǝr mǝn Hudaning adimi bolsam, asmandin ot qüxüp sǝn bilǝn ǝllik adimingni kɵydürsun, dǝp jawab bǝrdi. Xuan Hudaning oti asmandin qüxüp uning ɵzi bilǝn ǝllik adimini kɵydürüwǝtti.

13 Padixaⱨ ǝmdi üqinqi bir ǝllikbexini ⱪol astidiki ǝllik adimi bilǝn uning ⱪexiƣa mangdurdi; ǝllikbexi berip Iliyasning aldiƣa qiⱪip, tizlinip uningƣa yalwurup: I Hudaning adimi, mening jenim bilǝn sening bu ǝllik ⱪulungning janliri nǝziringdǝ ǝziz bolsun! 14 Dǝrwǝⱪǝ, asmandin ot qüxüp, ilgiriki ikki ǝllikbexini ularning ⱪol astidiki ǝllik adimi bilǝn kɵydürüwǝtti. Lekin ⱨazir mening jenim sening nǝziringdǝ ǝziz bolsun, dedi.

15 Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi Iliyasⱪa: Sǝn qüxüp uning bilǝn barƣin; uningdin ⱪorⱪmiƣin, dedi. U ornidin turup uning bilǝn qüxüp padixaⱨning ⱪexiƣa berip 16 padixaⱨⱪa: Pǝrwǝrdigar sɵz ⱪilip: «Israilda wǝⱨiy soriƣili bolidiƣan Huda yoⱪmu, Əkrondiki ilaⱨ Baal-Zǝbubdin yol soriƣili ǝlqilǝrni ǝwǝttingƣu? Xuning üqün sǝn qiⱪⱪan kariwattin qüxǝlmǝysǝn; sǝn qoⱪum ɵlisǝn!» dǝydu, — dedi.

17 Xuning bilǝn Iliyas degǝndǝk, Pǝrwǝrdigarning sɵzi boyiqǝ Aⱨaziya ɵldi. Uning oƣli bolmiƣaqⱪa, Yǝⱨoram uning ornida padixaⱨ boldi. Bu Yǝⱨoxafatning oƣli, Yǝⱨuda padixaⱨi Yǝⱨoramning ikkinqi yili idi. □

18 Əmdi Aⱨaziyaning baxⱪa ixliri, uning ⱪilƣan ǝmǝlliri bolsa, ular «Israil padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi?□

2

Iliyas asmanƣa kɵtürülidu

1 Pǝrwǝrdigar Iliyasni ⱪara ⱪuyunda asmanƣa kɵtürmǝkqi bolƣan waⱪitta Iliyas bilǝn Elixa Gilgaldin qiⱪip ketiwatatti.

2 Iliyas Elixaƣa: — Sǝndin ɵtünimǝn, bu yǝrdǝ ⱪalƣin; qünki Pǝrwǝrdigar meni Bǝyt-Əlgǝ mangƣuzdi. Elixa: Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn, wǝ sening ⱨayating bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, seningdin ⱨǝrgiz ayrilmaymǝn! dedi. Xuning bilǝn ular Bǝyt-Əlgǝ qüxüp kǝldi. 3 U waⱪitta Bǝyt-Əldiki pǝyƣǝmbǝr xagirtliri Elixaning ⱪexiƣa kelip uningƣa: Bilǝmsǝn, Pǝrwǝrdigar bügün ƣojangni sǝndin elip ketidu? — dedi. U: Bilimǝn; xük turunglar, dedi.□

4 Iliyas Elixaƣa: — Sǝndin ɵtünimǝnki, bu yǝrdǝ ⱪalƣin; qünki Pǝrwǝrdigar meni Yerihoƣa mangƣuzdi. Elixa: Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn, wǝ sening ⱨayating bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, seningdin ⱨǝrgiz ayrilmaymǝn, dedi. Xuning bilǝn ular ikkisi Yerihoƣa bardi.

5 U waⱪitta Yerihodiki pǝyƣǝmbǝr xagirtliri Elixaning ⱪexiƣa kelip uningƣa: Bilǝmsǝn, Pǝrwǝrdigar bügün ƣojangni sǝndin elip ketidu? — dedi. U: Bilimǝn; xük turunglar, dedi.□

6 Iliyas Elixaƣa: — Sǝndin ɵtünimǝnki, bu yǝrdǝ ⱪalƣin; qünki Pǝrwǝrdigar meni Iordan dǝryasiƣa mangƣuzdi, dedi. Elixa: Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn, wǝ sening ⱨayating bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, seningdin ⱨǝrgiz ayrilmaymǝn, dedi, xuning bilǝn ular ikkisi mengiwǝrdi.

7 Əmdi pǝyƣǝmbǝr xagirtliridin ǝllik kixi berip, ularning udulida yiraⱪtin ⱪarap turatti. Əmma u ikkiylǝn Iordan dǝryasining boyida tohtap turdi. 8 Iliyas yepinqisini ⱪatlap, uning bilǝn suni uriwidi, su ikkigǝ bɵlünüp turdi; ular ikkisi ⱪuruⱪ yoldin ɵtti. 9 Ɵtüp bolƣandin keyin Iliyas Elixaƣa: Mǝn sǝndin ayrilmasta, sening ɵzüng üqün mǝndin nemǝ tiliking bolsa, dǝwǝrgin, dedi. Elixa: Sening üstüngdǝ turƣan Roⱨning ikki ⱨǝssisi üstümgǝ ⱪonsun, — dedi.

10 U: Bu tilikinggǝ erixmǝk ⱪiyindur; mǝn sǝndin elip ketilgǝn waⱪtimda, meni kɵrüp tursang, sanga xundaⱪ berilidu; bolmisa, berilmǝydu, — dedi.

11 Wǝ xundaⱪ boldiki, ular sɵzlixip mangƣanda, mana, otluⱪ bir jǝng ⱨarwisi bilǝn otluⱪ atlar namayan boldi; ular ikkisini ayriwǝtti wǝ Iliyas ⱪara ⱪuyunda asmanƣa kɵtürülüp kǝtti.

12 Elixa buni kɵrüp: I atam, i atam, Israilning jǝng ⱨarwisi wǝ atliⱪ ǝskǝrliri! — dǝp warⱪiridi. Andin u uni yǝnǝ kɵrǝlmidi. U ɵz kiyimini tutup, ularni yirtip ikki parqǝ ⱪiliwǝtti.□  ■

13 Andin u Iliyasning uqisidin qüxüp ⱪalƣan yepinqisini yǝrdin elip, Iordan dǝryasining ⱪirƣiⱪiƣa ⱪaytip kǝldi. 14 U Iliyasning üstidin qüxüp ⱪalƣan yepinqisi bilǝn suni urup: «Iliyasning Hudasi Pǝrwǝrdigar nǝdidur?», dedi. Elixa suni xundaⱪ urƣanda su ikkigǝ bɵlündi; Elixa sudin ɵtüp kǝtti.

15 Yerihodiki pǝyƣǝmbǝr Xagirtliri ⱪarxi ⱪirƣaⱪta turup uni kɵrdi wǝ: «Iliyasning roⱨi Elixaning üstididur» dǝp uning aldiƣa berip, bax urup tǝzim ⱪildi. 16 Ular uningƣa: Mana sening kǝminiliring arisida ǝllik ǝzimǝt bar; ɵtünimiz, bular ƣojangni izdigili barsun. Pǝrwǝrdigarning Roⱨi bǝlkim uni kɵtürüp taƣlarning bir yeridǝ yaki jilƣilarning bir tǝripidǝ taxlap ⱪoydimiki, dedi. Lekin u: Silǝr ⱨeq adǝmni ǝwǝtmǝnglar, dedi.

17 Əmma ularning uni ⱪistawerixi bilǝn u hijalǝt bolup: Adǝm ǝwǝtinglar, dedi. Xunga ular ǝllik kixini ǝwǝtti; bular üq kün uni izdidi, lekin ⱨeq tapalmidi. 18 Ular Elixaning yeniƣa ⱪaytip kǝlgǝndǝ (u Yerihoda turuwatatti) u ularƣa: Mǝn dǝrwǝⱪǝ silǝrgǝ «Izdǝp barmanglar!» demidimmu? — dedi.

Elixa pǝyƣǝmbǝrning pǝyƣǝmbǝrlik ⱨoⱪuⱪi namayan bolidu

19 Xǝⱨǝrdiki adǝmlǝr Elixaƣa: Ƣojam kɵrgǝndǝk, xǝⱨǝr ɵzi obdan jaydidur, lekin su naqar wǝ tupraⱪ tuƣmastur, dedi.

20 U: Yengi bir koza elip kelip, iqigǝ tuz ⱪoyup, manga beringlar, dedi. Ular uni elip kelip uningƣa bǝrdi.

21 U bulaⱪning bexiƣa berip uningƣa tuzni tɵkti wǝ: Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Mǝn bu sularni saⱪayttim; ǝmdi ulardin ⱪayta ɵlüm bolmaydu wǝ yǝrning tuƣmasliⱪi bolmaydu» — dedi.□

22 Huddi Elixaning eytⱪan bu sɵzidǝk, u su taki bügüngǝ ⱪǝdǝr pak bolup kǝldi.

23 Elixa Yerihodin qiⱪip Bǝyt-Əlgǝ bardi. U yolda ketip barƣanda, bǝzi balilar xǝⱨǝrdin qiⱪip uni zangliⱪ ⱪilip: Qiⱪip kǝt, i taⱪir bax! Qiⱪip kǝt, i taⱪir bax! — dǝp warⱪiraxti.

24 U burulup ularƣa ⱪarap Pǝrwǝrdigarning nami bilǝn ularƣa lǝnǝt oⱪudi; xuning bilǝn ormanliⱪtin ikki qixi eyiⱪ qiⱪip, balilardin ⱪiriⱪ ikkini yirtiwǝtti. 25 U u yǝrdin ketip, Karmǝl teƣiƣa berip, u yǝrdin Samariyǝgǝ yenip bardi.

3

Moab Israil bilǝn jǝng ⱪilidu

1 Yǝⱨuda padixaⱨi Yǝⱨoxafatning sǝltǝnitining on sǝkkizinqi yili, Aⱨabning oƣli Yǝⱨoram Samariyǝdǝ Israilƣa padixaⱨ bolup, on ikki yil sǝltǝnǝt ⱪildi. 2 U ɵzi Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪilatti, lekin atisi bilǝn anisi ⱪilƣan dǝrijidǝ ǝmǝs idi. U atisi yasatⱪan «Baal tüwrüki»ni elip taxlidi. ■ 3 Lekin u Israilni gunaⱨⱪa putlaxturƣan Nibatning oƣli Yǝroboamning gunaⱨlirida qing turup, ulardin ⱨeq yanmidi.

4 Moabning padixaⱨi Mexa naⱨayiti qong ⱪoyqi idi; u Israilning padixaⱨiƣa yüz ming ⱪoza ⱨǝm yüz ming ⱪoqⱪarning yungini olpan ⱪilatti. □ 5 Əmdi xundaⱪ boldiki, Aⱨab ɵlüp kǝtkǝndin keyin Moabning padixaⱨi Israilning padixaⱨiƣa yüz ɵrüdi. ■

6 U waⱪitta Yǝⱨoram padixaⱨ Samariyǝdin qiⱪip ⱨǝmmǝ Israilni jǝng üqün editlidi. 7 U yǝnǝ adǝm ǝwitip Yǝⱨudaning padixaⱨi Yǝⱨoxafatⱪa hǝwǝr berip: Moabning padixaⱨi mǝndin yüz ɵridi; Moab bilǝn soⱪuxⱪili qiⱪamsǝn? — dedi. U: Qiⱪimǝn; bizdǝ mening-sening dǝydiƣan gǝp yoⱪtur, mening hǝlⱪim sening hǝlⱪingdur, mening atlirim sening atliringdur, dedi.□  ■

8 U yǝnǝ: Ⱪaysi yol bilǝn qiⱪayli, dǝp soridi. Yǝⱨoram: Biz Edom qɵlining yoli bilǝn qiⱪayli, dǝp jawab bǝrdi.

9 Andin Israilning padixaⱨi bilǝn Yǝⱨudaning padixaⱨi Edomning padixaⱨiƣa ⱪoxulup mangdi. Ular yǝttǝ kün aylinip yürüx ⱪilƣandin keyin, ⱪoxun wǝ ular elip kǝlgǝn at-ulaƣlarƣa su ⱪalmidi. 10 Israilning padixaⱨi: Apla! Pǝrwǝrdigar biz üq padixaⱨni Moabning ⱪoliƣa qüxsun dǝp, bir yǝrgǝ jǝm ⱪilƣan ohxaydu, dedi.

11 Lekin Yǝⱨoxafat: Pǝrwǝrdigardin yol soriximiz üqün bu yǝrdǝ Pǝrwǝrdigarning bir pǝyƣǝmbiri yoⱪmu? — dedi. Israilning padixaⱨining qakarliridin biri: Iliyasning ⱪoliƣa su ⱪuyup bǝrgǝn Xafatning oƣli Elixa bu yǝrdǝ bar, dedi.■

12 Yǝⱨoxafat: Pǝrwǝrdigarning sɵz-kalami uningda bar, dedi. Xuning bilǝn Israilning padixaⱨi bilǝn Yǝⱨoxafat wǝ Edomning padixaⱨi uning ⱪexiƣa qüxüp bardi.

13 Elixa Israilning padixaⱨiƣa: — Mening sening bilǝn nemǝ karim! Ɵz atangning pǝyƣǝmbǝrliri bilǝn anangning pǝyƣǝmbǝrlirining ⱪexiƣa barƣin, dedi.

Israilning padixaⱨi: Undaⱪ demigin; qünki Pǝrwǝrdigar bu üq padixaⱨni Moabning ⱪoliƣa tapxurux üqün jǝm ⱪilƣan ohxaydu, — dedi.■

14 Elixa: Mǝn hizmitidǝ turuwatⱪan Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, ǝgǝr Yǝⱨudaning padixaⱨi Yǝⱨoxafatning ⱨɵrmitini ⱪilmiƣan bolsam, seni kɵzgǝ ilmiƣan yaki sanga ⱪarimiƣan bolattim. □  ■ 15 Lekin ǝmdi berip bir sazqini manga elip kelinglar, — dedi.

Sazqi saz qalƣanda, Pǝrwǝrdigarning ⱪoli uning üstigǝ qüxti. □ 16 U: Pǝrwǝrdigar sɵz ⱪilip: «Bu wadining ⱨǝmmǝ yerigǝ ora kolanglar» dedi, — dedi andin yǝnǝ:

17 — Qünki Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Silǝr ya xamal ya yamƣur kɵrmisǝnglarmu, bu wadi suƣa tolup, ɵzünglar bilǝn at-ulaƣliringlar ⱨǝmmisi su iqisilǝr». 18 Lekin bu Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ kiqik ix bolup, u Moabnimu silǝrning ⱪolliringlarƣa tapxuridu. 19 Silǝr barliⱪ mustǝⱨkǝm xǝⱨǝrlǝrni wǝ barliⱪ esil xǝⱨǝrlǝrni bɵsüp ɵtüp, barliⱪ yahxi dǝrǝhlǝrni kesip taxlap, ⱨǝmmǝ bulaⱪlarni tindurup, ⱨǝmmǝ munbǝt ekinzarliⱪni taxlar bilǝn ⱪaplap harab ⱪilisilǝr» — dedi.

20 Wǝ ǝtisi ǝtigǝnlik ⱪurbanliⱪ sunulƣan waⱪtida, mana, su Edom zemini tǝrǝptin eⱪip kelip, ⱨǝmmǝ yǝrni suƣa toxⱪuzdi. 21 Əmma Moablarning ⱨǝmmisi: Padixaⱨlar biz bilǝn jǝng ⱪilƣili qiⱪiptu, dǝp angliƣan bolup, sawut-ⱪalⱪan kɵtürǝligüdǝk qong-kiqik ⱨǝmmisi qegrada tizilip sǝptǝ turdi. 22 Ular ǝtisi sǝⱨǝrdǝ ⱪopup ⱪarisa, kün nuri ularning udulidiki su üstigǝ qüxkǝnidi; künning xolisida su ularƣa ⱪandǝk kɵründi. Ular: —

23 Bu ⱪan ikǝn! Padixaⱨlar uruxup bir-birini ⱪirƣan ohxaydu. I Moablar! Dǝrⱨal oljining üstigǝ qüxüp bɵlixiwalayli! dedi.

24 Lekin ular Israilning lǝxkǝrgaⱨiƣa yǝtkǝndǝ, Israillar ornidin ⱪopup Moablarƣa ⱨujum ⱪilixi bilǝn ular bǝdǝr ⱪaqti. Israillar ularni sürüp-toⱪay ⱪiliwǝtti. 25 Ular xǝⱨǝrlǝrni wǝyran ⱪilip, ⱨǝrbir adǝm tax elip, ⱨǝmmǝ munbǝt ekinzarliⱪni tolduruwǝtküqǝ tax taxlidi. Ular ⱨǝmmǝ bulaⱪ-ⱪuduⱪlarni tindurup, ⱨǝmmǝ yahxi dǝrǝhlǝrni kesiwǝtti. Ular Kir-Ⱨarǝsǝt xǝⱨiridiki taxlardin baxⱪa ⱨeq nemini ⱪaldurmidi. Xu xǝⱨǝrgǝ bolsa, salƣa atⱪuqilar uningƣa qɵrgilǝp ⱨujum ⱪildi.□

26 Moabning padixaⱨi jǝngning ɵzigǝ ziyadǝ ⱪattiⱪ kǝlginini kɵrüp ɵzi bilǝn yǝttǝ yüz ⱪiliqwazni elip Edomning padixaⱨiƣa ⱨujum ⱪilip bɵsüp ɵtüxkǝ atlandi; lekin ular bɵsüp ɵtǝlmidi.

27 Xuning bilǝn tǝhtigǝ warisliⱪ ⱪilƣuqi tunji oƣlini elip, sepilning tɵpisidǝ uni kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪildi. U waⱪitta Israil Pǝrwǝrdigarning ⱪattiⱪ ⱪǝⱨrigǝ uqriƣanidi. Xuning bilǝn bu üq padixaⱨ Moab padixaⱨtin ayrilip, ⱨǝrⱪaysisi ɵz yurtiƣa ketixti.□

4

Elixa pǝyƣǝmbǝr tul hotun wǝ uning oƣulliriƣa yardǝm beridu

1 Pǝyƣǝmbǝr xagirtliridin birining tul ⱪalƣan hotuni Elixaƣa pǝryad ⱪilip: Sening ⱪulung bolƣan mening erim ɵlüptu. Bilisǝnki, sening ⱪulung Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪⱪan adǝm idi. Əmdi ⱪǝrz igisi mening ikki oƣlumni ⱪulluⱪⱪa alƣili kǝldi.■

2 Elixa uningdin: Sening üqün nemǝ ⱪilay? Deginǝ, ɵyüngdǝ nemǝng bar? — dǝp soridi. U: Dedikingning ɵyidǝ kiqik bir koza maydin baxⱪa ⱨeqnǝrsǝ yoⱪ, — dedi.□

3 U: Berip ⱨǝmmǝ ⱪoxniliringdin qɵgün-koza, yǝni box qɵgün-kozilarni ɵtnǝ alƣin, ular az bolmisun. 4 Andin ɵzüng bilǝn oƣulliring ɵygǝ kirgin, ixikni yepip ⱨǝmmǝ qɵgün-kozilarƣa may ⱪaqiliƣin. Toxⱪanlirini bir qǝtkǝ elip ⱪoyƣin, — dedi.

5 Xuning bilǝn u u yǝrdin ayrilip oƣulliri bilǝn ɵygǝ kirip ixikni yapti. Oƣulliri qɵgün-kozilarni uning aldiƣa elip kǝlgǝndǝ, u may ⱪuydi. 6 Wǝ xundaⱪ boldiki, qɵgün-kozilarning ⱨǝmmisi tolƣanda u oƣliƣa: Yǝnǝ bir koza elip kǝl, dedi. Əmma oƣli: Əmdi koza ⱪalmidi, dedi. U waⱪitta may tohtap ⱪaldi.

7 Əmdi u berip Hudaning adimigǝ hǝwǝr yǝtküzdi. U: Berip mayni setiwǝt, ⱪǝrzingni tügǝtkin; andin ⱪalƣan pul bilǝn ɵzüng wǝ oƣulliringning jenini beⱪinglar, dedi.

Elixa ɵlgǝn balini tirildüridu

8 Bir küni Elixa Xunǝm xǝⱨirigǝ bardi. U yǝrdǝ bir bay ayal bar idi wǝ u uni ɵz ɵyidǝ tamaⱪⱪa tutup ⱪaldi. Xuningdin keyin ⱨǝrⱪaqan u yǝrdin ɵtüp mangsa, u uning ɵyigǝ kirip ƣizalinatti. 9 Bir küni u ɵz erigǝ: Bu yǝrdin daim ɵtidiƣan kixi Hudaning bir muⱪǝddǝs adimi ikǝnlikini bilip yǝttim. 10 Biz ɵgzidǝ uningƣa bir kiqikrǝk ɵy salayli. Uningƣa ɵydǝ kariwat, xirǝ, orunduⱪ wǝ qiraƣdan tǝyyarlap berǝyli; wǝ xundaⱪ bolsunki, u ⱪaqanla yenimizƣa kǝlsǝ xu ɵydǝ tursun, — dedi.

11 Əmdi pǝyƣǝmbǝr bir küni u yǝrgǝ kǝlgǝndǝ, xu balihaniƣa kirip yetip ⱪaldi. 12 U ɵz hizmǝtkari Gǝⱨaziƣa: Sǝn u Xunǝmlik ayalni qaⱪirƣin, dedi. U uni qaⱪirƣanda, ayal uning ⱪexiƣa kǝldi.

13 Pǝyƣǝmbǝr hizmǝtkariƣa: Sǝn uningƣa: «Sili bizning ƣemimizni yǝp muxundaⱪ ɵzlirini kɵp awarǝ ⱪildila; mǝn sili üqün nemǝ ⱪilip berǝy? Padixaⱨⱪa yaki ⱪoxun sǝrdariƣa birǝr tǝlǝplirini yǝtküzǝymu?» — degin, dedi.

Ayal buningƣa jawab berip: — Mǝn ɵz hǝlⱪim arisida yaxawatimǝn, boldi! dedi.

14 Əmdi Elixa Gǝⱨazidin, uningƣa nemǝ ⱪilip berix kerǝk? — dǝp soridi. Gǝⱨazi: Uning oƣul balisi yoⱪ ikǝn, wǝ erimu ⱪeri ikǝn, dedi.

15 U: Uni qaⱪirƣin, dedi. Ayalni qaⱪiriwidi, ayal ixikkǝ kelip turdi.

16 Pǝyƣǝmbǝr uningƣa: Kelǝr yili tǝhminǝn muxu waⱪitta ⱪuqaⱪlirida bir oƣulliri bolidu, dedi. U: Yaⱪ, i ƣojam! I Hudaning adimi, dedikinggǝ yalƣan eytmiƣin, dedi.□  ■

17 Əmdi Elixa uningƣa degǝndǝk u ayal ⱨamilidar bolup, ikkinqi yili bekitilgǝn waⱪitta oƣul tuƣdi.

18 Bala ɵsüp qong boldi. Bir küni xundaⱪ boldiki, u atisi bar yǝrgǝ, ormiqilarning ⱪexiƣa qiⱪip kǝtti. 19 U atisiƣa: Way bexim, way bexim, dǝp waysidi. U hizmǝtkariƣa, uni anisining ⱪexiƣa elip barƣin, dedi.

20 U uni kɵtürüp anisining yeniƣa apirip ⱪoydi. Bala anisining etikidǝ qüxkiqǝ olturdi, andin ɵlüp ⱪaldi. 21 Andin anisi qiⱪip, uni Hudaning adimining ɵyidiki kariwatⱪa yatⱪuzup ⱪoyup, ixikni yepip qiⱪip kǝtti. 22 U erini qaⱪirip uningƣa: Ƣulamlardin birini mangdurƣin, u bir exǝkni elip kǝlsun; mǝn uni qapturup, Hudaning adimining ⱪexiƣa dǝrⱨal berip kelǝy, dedi.

23 Eri uningƣa: Nemixⱪa uning ⱪexiƣa bügün barisǝn? Bügün ya yengi ay ya xabat küni bolmisa, dedi. Ayali uningƣa, Ⱨǝmmǝ ix tinqliⱪ — dedi.□

24 U exǝkni toⱪutup ƣulamiƣa: Ittik ⱨǝydǝp mang; mǝn demigüqǝ tohtimiƣin, dedi.□

25 Xuning bilǝn u Karmǝl teƣiƣa berip Hudaning adimi aldiƣa kǝldi. Wǝ xundaⱪ boldiki, Hudaning adimi uni yiraⱪtinla kɵrüp ɵz hizmǝtkari Gǝⱨaziƣa: Mana Xunǝmlik ayal keliwatidu; 26 Sǝn uning aldiƣa yügürüp berip uningdin: Sili tinqliⱪmu? Ərliri tinqliⱪmu? Baliliri tinqliⱪmu?» — dǝp soriƣin, dedi.

— Ⱨǝmmǝ ix tinqliⱪ, dǝp eytti ayal.

27 Əmdi taƣⱪa qiⱪip Hudaning adimining ⱪexiƣa kǝlgǝndǝ, u uning putlirini ⱪuqaⱪlidi. Gǝⱨazi uning yeniƣa berip uni ittiriwǝtmǝkqi boldi; lekin Hudaning adimi: — Uni ɵz ihtiyariƣa ⱪoyƣin; qünki uning kɵngli intayin sunuⱪ wǝ Pǝrwǝrdigar bu ixni manga demǝy yoxuruptu, dedi.

28 Ayal: Mǝn ƣojamdin bir oƣul tilidimmu? Manga yalƣan sɵz ⱪilmiƣin, dǝp sǝndin ɵtünmidimmu? — dedi.□  ■

29 Pǝyƣǝmbǝr Gǝⱨaziƣa: — Belingni qing baƣlap, mening ⱨasamni elip mangƣin. Birsigǝ uqrisang, uningƣa salam ⱪilmiƣin, birsi sanga salam ⱪilsa, sǝn uningƣa jawab bǝrmigin. Mening ⱨasamni balining yüzigǝ ⱪoyƣin, dedi.□  ■

30 Balining anisi: Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn wǝ sening ⱨayating bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, sǝndin ayrilmaymǝn, dedi. Elixa ornidin turup uning kǝynidin ǝgǝxti.

31 Gǝⱨazi ulardin burun berip ⱨasisini balining yüzigǝ ⱪoyƣanidi. Əmma ⱨeq awaz yaki tiwix qiⱪmidi. Xuning bilǝn u yenip Elixaning aldiƣa berip uningƣa: Bala oyƣanmidi, dedi.

32 Elixa ɵygǝ kelip ⱪarisa, mana, bala uning kariwitida ɵlük yatatti. 33 U bala bilǝn ɵzini ayrim ⱪaldurup, ixikni yepiwetip Pǝrwǝrdigarƣa dua ⱪildi. ■ 34 Andin u kariwatⱪa qiⱪip balining üstigǝ ɵzini ⱪoyup aƣzini uning aƣziƣa, kɵzlirni uning kɵzlirigǝ, ⱪollirini uning ⱪolliriƣa yeⱪip yatti. Xuning bilǝn balining bǝdini issixⱪa baxlidi. 35 U qüxüp ɵydǝ u yaⱪ-bu yaⱪⱪa mengip andin yǝnǝ kariwatⱪa qiⱪip yǝnǝ balining üstigǝ egildi. U waⱪitta bala yǝttǝ ⱪetim qüxkürdi, andin kɵzlirini aqti.■

36 Pǝyƣǝmbǝr Gǝⱨazini qaⱪirip uningƣa: Xunǝmlik ayalni qaⱪirƣin, dedi. U uni qaⱪirip ⱪoydi. U Elixaning yeniƣa kǝlgǝndǝ. U uningƣa: Oƣullirini kɵtürüp alsila, dedi.

37 U ɵyigǝ kiripla uning ayiƣi aldiƣa yiⱪilip düm yatti, bexi yǝrgǝ tǝgküdǝk tǝzim ⱪildi. Andin ɵz oƣlini kɵtürüp qiⱪip kǝtti.

Aqarqiliⱪta bolƣan mɵjizilǝr

38 Elixa Gilgalƣa yenip bardi. Xu qaƣda yurtta aqarqiliⱪ bolƣanidi. Pǝyƣǝmbǝrlǝrning xagirtliri Elixaning yenida olturƣanda u ɵz hizmǝtkariƣa: Sǝn qong ⱪazanni esip pǝyƣǝmbǝrlǝrning xagirtliriƣa xorpa pixurup bǝrgin, dedi.

39 Ulardin birsi otyax tǝrgili dalaƣa qiⱪip yawa ⱪapaⱪ pelikini tepip, uningdin yawa ⱪapaⱪ üzüp etikini toldurup kelip, toƣrap ⱪazanƣa saldi; qünki ular bularning ziyanliⱪ ikǝnlikini bilmǝytti.□

40 Andin ular yǝnglar dǝp adǝmlǝrgǝ usup bǝrdi. Lekin ular tamaⱪni yegili baxliƣanda: I Hudaning adimi, ⱪazanda ɵlüm bar, dǝp warⱪiraxti. Ⱨeqkim uningdin yeyǝlmidi.

41 Elixa: Azraⱪⱪinǝ un elip kelinglar, dedi. U xuni ⱪazanƣa taxlap: Hǝlⱪⱪǝ usup bǝrgin, yesun, dedi. Wǝ mana, ⱪazanda ⱨeq zǝⱨǝr ⱪalmidi.■

42 Əmdi Baal-Xalixaⱨdin bir adǝm kelip, Hudaning adimigǝ arpa ⱨosulining tunji mewisidin ax-nan, yǝni yigirmǝ arpa nanni wǝ bir halta kɵk baxni elip keliwidi, u: Hǝlⱪⱪǝ yegili aldiƣa ⱪoyƣin, dedi.

43 Uning hizmǝtkari: Xuni bir yüz adǝmning aldida ⱪandaⱪ ⱪoyalaymǝn? dedi. Elixa: Hǝlⱪⱪǝ yegili bǝrgin; qünki Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: Ular yǝydu wǝ uningdin exip ⱪalidu, dedi.■

44 Xuning bilǝn u xuni ularning aldida ⱪoydi; ular yedi wǝ dǝl Pǝrwǝrdigarning deginidǝk, uningdin exip ⱪaldi.

5

Suriyǝning ⱪoxunining sǝrdari Naamanning saⱪaytilixi

1 Suriyǝ padixaⱨining ⱪoxun sǝrdari Naaman ɵz ƣojisining aldida tolimu ⱪǝdirlǝndi wǝ izzǝtlǝndi, qünki Pǝrwǝrdigar uning ⱪoli arⱪiliⱪ Suriyǝgǝ nusrǝtlǝr bǝrgǝnidi. U batur jǝngqi bolƣini bilǝn, lekin mahaw kesiligǝ giriptar bolup ⱪalƣanidi.

2 Əmdi Suriylǝr top-top bolup, bulangqiliⱪⱪa qiⱪip Israildin bir kiqik ⱪizni tutup kǝlgǝnidi; bu ⱪiz Naamanning ayalining hizmitini ⱪilatti. 3 U hanimƣa: Kaxki, mening ƣojam Samariyǝdiki pǝyƣǝmbǝrning ⱪexida bolsidi! U uni mahaw kesilidin saⱪaytatti, dedi.

4 Naaman berip hojisiƣa: — Israilning yurtidin bolƣan kiqik ⱪiz mundaⱪ-mundaⱪ eytti, dedi.

5 Suriyǝ padixaⱨi: Yahxi! Sǝn barƣin, mǝn Israilning padixaⱨiƣa bir mǝktup ǝwǝtimǝn, dedi. Naaman on talant kümüx bilǝn altǝ ming xǝkǝl altun wǝ ⱨǝm on kixilik kiyimni elip Israilƣa bardi.□

6 U mǝktupni Israilning padixaⱨiƣa apirip tapxurup bǝrdi. Mǝktupta: — «Bu mǝktup sanga yǝtkǝndǝ bilgǝysǝnki, mǝn ɵz hizmǝtkarim Naamanni sening ⱪexingƣa mangdurdum. Sǝn uni mahaw kesilidin saⱪaytⱪaysǝn», dǝp pütülgǝnidi.

7 Israilning padixaⱨi hǝtni oⱪup bolup, ɵz kiyimlirini yirtip-yirtiwǝtti wǝ: — Mǝn Hudamu? Kixini ɵltürüp ⱨǝm tirildürǝlǝymǝnmu? Nemixⱪa u kixi: — Bu adǝmni mahaw kesilidin saⱪaytⱪin, dǝp ⱨawalǝ ⱪilidu? Ⱪeni, oylinip kɵrünglar, u dǝrwǝⱪǝ mǝn bilǝn jǝng ⱪilƣili baⱨanǝ izdǝydu, dedi.■

8 Wǝ xundaⱪ boldiki, Hudaning adimi Elixa Israilning padixaⱨining ɵz kiyimlirini yirtⱪinini angliƣanda, padixaⱨⱪa adǝm ǝwitip: Nemixⱪa ɵz kiyimliringni yirtting? U kixi ⱨazir bu yǝrgǝ kǝlsun, andin u Israilda bir pǝyƣǝmbǝr bar ikǝn dǝp bilidu, dedi.

9 Naaman atliri wǝ jǝng ⱨarwisi bilǝn kelip, Elixaning ɵyining ixiki aldida tohtidi. 10 Elixa bir hǝwǝrqini mangdurup Naamanƣa: — Berip Iordan dǝryasida yǝttǝ ⱪetim yuyunup kǝlgin; xundaⱪ ⱪilsang ǝtliring ǝsligǝ kelip pakiz bolisǝn, dedi.

11 Lekin Naaman aqqiⱪlinip yenip kelip: — Mana, u qoⱪum qiⱪip, mening bilǝn kɵrixidu, ɵrǝ turup Hudasi Pǝrwǝrdigarning namiƣa nida ⱪilip, yara jayning üstidǝ ⱪolini silkip, mahaw kesilini saⱪaytidu, dǝp oylap kǝlgǝnidim. 12 Dǝmǝxⱪning dǝryaliri, yǝni Abarna bilǝn Farpar dǝryasining suliri Israilning ⱨǝmmǝ suliridin yahxi ǝmǝsmu? Mǝn ularda yuyunsam pakiz bolmamdim? — dedi. U ⱪattiⱪ ƣǝzǝplinip burulup yolƣa qiⱪti.

13 Lekin uning hizmǝtkarliri uning ⱪexiƣa berip: — I atam, ǝgǝr pǝyƣǝmbǝr siligǝ eƣir bir ixni tapiliƣan bolsa, ⱪilmasmidila? Undaⱪ bolƣan yǝrdǝ, u siligǝ suƣa qüxüp yuyunup, pakiz bolisila, degǝn bolsa xundaⱪ ⱪilmamla? — deyixti.

14 Xunga u qüxüp, Hudaning adimining sɵzigǝ binaǝn Iordan dǝryasida yǝttǝ ⱪetim qɵmüldi. Xuning bilǝn uning eti paklinip, kiqik balining etidǝk bolup saⱪaydi.■

15 Xuning bilǝn u barliⱪ ⱨǝmraⱨliri bilǝn Hudaning adimining ⱪexiƣa ⱪaytip kelip, uning aldida turup: — Mana ǝmdi pütkül yǝr yüzidǝ Israildin baxⱪa yǝrdǝ Huda yoⱪ ikǝn, dǝp bilip yǝttim; ǝmdi ⱨazir, ɵz kǝminǝngdin bir sowƣatni ⱪobul ⱪilƣin, dedi.

16 Lekin Elixa: Mǝn hizmitidǝ turuwatⱪan Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, ⱨeq nemini ⱪobul ⱪilmasmǝn, dedi. Naaman tola qing turuwalsimu, ⱨeq ⱪobul ⱪilmidi.

17 Andin Naaman mundaⱪ dedi: — Əgǝr ⱪobul ⱪilmisang, kǝminǝnggǝ topidin ikki ⱪeqir yük berilsun; qünki kǝminǝng bundin keyin Pǝrwǝrdigardin baxⱪa ⱨeqⱪandaⱪ ilaⱨlarƣa kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ yaki inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪini kǝltümǝydu. □ 18 Lekin Pǝrwǝrdigar kǝminǝngning xu bir ixini kǝqürüm ⱪilƣay: ƣojamning ɵzi Rimmonning buthanisiƣa sǝjdǝ ⱪilmaⱪ üqün kirgǝndǝ, mening ⱪolumƣa yɵlǝnsǝ mǝn Rimmonning buthanisida tiz püksǝm, muxu amalsiz tiz pükkinim üqün Pǝrwǝrdigar mǝn kǝminǝngni kǝqürgǝy, dedi.□

19 Elixa uningƣa: — Sǝn aman-hatirjǝmlitkǝ kǝtkin, dedi. U uningdin ayrilip azƣinǝ yol mangdi. 20 Lekin Hudaning adimi Elixaning hizmǝtkari Gǝⱨazi kɵnglidǝ: — Mana, u Suriyǝlik Naaman elip kǝlgǝn nǝrsiliridin ƣojam ⱨeqnemini almay, uni bikar kǝtküzüwetiptu. Lekin Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, mǝn uning kǝynidin yügürüp berip, uningdin azraⱪ bir nǝrsǝ alay, dǝp oylidi. 21 Xuni dǝp Gǝⱨazi Naamanning kǝynidin bardi. Naaman bir kimning kǝynidin yügürüp keliwatⱪinini kɵrüp, ⱨarwisidin qüxüp uning aldiƣa berip: Ⱨǝmmǝ ix tinqliⱪmu? — dǝp soridi.

22 U: — Tinqliⱪ, — dedi, — ǝmma ƣojam meni mangdurup: Mana ǝmdi Əfraim taƣliⱪidin pǝyƣǝmbǝrlǝrning xagirtliridin ikki yigit ⱪeximƣa kǝldi. Bularƣa bir talant kümüx bilǝn ikki kixlik kiyim bǝrsilǝ, dǝp eytti, — dedi.

23 Naaman: — Ikki talant kümüxni ⱪobul ⱪilƣin, dǝp uni zorlap ikki talant kümüxni ikki haltiƣa qegip, ikki kixilik kiyimni qiⱪirip bǝrdi. Bularni Naaman ƣulamliridin ikki yigitkǝ yüdküzdi; ular Gǝⱨazining aldida bularni kɵtürüp mangdi.

24 U turƣan dɵnggǝ yǝtkǝndǝ bularni ularning ⱪolliridin elip ɵyigǝ tiⱪip ⱪoydi; andin bu adǝmlǝrni kǝtküzüwǝtti. 25 Andin u ƣojisining aldiƣa kirip turdi. Elixa uningdin: — I Gǝⱨazi, nǝgǝ berip kǝlding? — dǝp soridi. U jawab berip: Ⱪulung ⱨeqyǝrgǝ barmidi, — dedi.

26 Elixa uningƣa: — Mǝlum bir kixi ⱨarwisidin qüxüp, kǝynigǝ yenip, sening aldingƣa kǝlgǝndǝ, mening roⱨim xu qaƣda sening bilǝn birgǝ barƣan ǝmǝsmu? Bu kixilǝr kümüx bilǝn kiyim, zǝytun baƣliri bilǝn üzümzarlar, ⱪoy bilǝn kala, malaylar bilǝn kenizǝklǝrni ⱪobul ⱪilidiƣan waⱪitmu? 27 Lekin ⱨazir Naamanning mahaw kesili sanga ⱨǝm nǝslinggǝ mǝnggügǝ qaplixidu, — dedi. Xuning bilǝn u Elixaning ⱪexidin qiⱪⱪanda ⱪardǝk aⱪ bolup ⱪaldi.■

6

Paltining bexini su üstidǝ lǝylitixi

1 Pǝyƣǝmbǝrlǝrning xagirtliri Elixaƣa: — Mana bizgǝ sening aldingda turuwatⱪan yerimiz tar kǝldi. 2 Iordan dǝryasining boyiƣa berip, ⱨǝrbirimiz birdin yaƣaq elip, xu yǝrdǝ turidiƣanƣa bir turalƣu ɵy yasayli, — dedi.

— Beringlar, dǝp jawab bǝrdi u.

3 Ularning biri yǝnǝ: — Iltipat ⱪilip ⱪǝminiliring bilǝn birgǝ barƣin, dedi. U: — Billǝ baray, dedi.

4 U ular bilǝn mangdi. Ular Iordan dǝryasiƣa berip, dǝrǝh kesixkǝ baxlidi. 5 Lekin ularning biri dǝrǝh kesiwatⱪanda paltining bexi suƣa qüxüp kǝtti. U warⱪirap: — Way ƣojam, bu ɵtnǝ alƣan palta idi, dedi.

6 Hudaning adimi: Nǝgǝ qüxti, dǝp soridi. U qüxkǝn yǝrni kɵrsitip bǝrdi. U bir xahni kesip, uni suƣa taxliwidi, Paltining bexi lǝylǝp qiⱪti.

7 U: Uni ⱪolungƣa alƣin, dewidi, u kixi ⱪolini uzutup uni tutuwaldi.

Elixa pütün bir ⱪoxunni mǝƣlup ⱪilidu

8 Suriyǝning padixaⱨi Israil bilǝn jǝng ⱪiliwatatti. U ɵz hizmǝtkarliri bilǝn mǝsliⱨǝtlixip, palanqi-pokunqi yǝrdǝ bargaⱨ tikimǝn, dǝp bekitǝtti.□

9 Hudaning adimi Israilning padixaⱨiƣa hǝwǝr ǝwitip: — Sǝn palanqi-pokunqi yǝrgǝ berixtin eⱨtiyat ⱪilƣin, qünki Suriylǝr u yǝrgǝ qüxmǝkqi, dedi.

10 U waⱪitlarda Israilning padixaⱨi Hudaning adimi ɵzigǝ kɵrsǝtkǝn jayƣa adǝm ǝwǝtip u yǝrdiki adǝmlirigǝ eⱨtiyat ⱪilixni agaⱨlandurdi. Bundaⱪ ix birⱪanqǝ ⱪetim boldi.□

11 Buning sǝwǝbidin Suriyǝning padixaⱨi kɵnglidǝ ⱪattiⱪ aqqiⱪlinip, ɵz hizmǝtkarlirini qaⱪirip ulardin: — Arimizdin kimning Israilning padixaⱨi tǝripidǝ turidiƣanliⱪini manga kɵrsitip bǝrmǝmsilǝr?! — dǝp soridi.

12 Lekin hizmǝtkarlirining biri: — I ƣojam padixaⱨ undaⱪ ǝmǝs; bǝlki Israilda turidiƣan Elixa degǝn pǝyƣǝmbǝr sǝn yatⱪan ⱨujrangda ⱪilƣan sɵzliringni Israil padixaⱨiƣa eytip beridu, — dedi.

13 U: Berip uning nǝdǝ ikǝnlikini paylap kelinglar, mǝn adǝm mangdurup uni tutup kelǝy, dedi. Ular: — U Dotan xǝⱨiridǝ ikǝn, dǝp hǝwǝr ⱪildi.

14 Xuning bilǝn u xu yǝrgǝ atliⱪlar, jǝng ⱨarwiliri wǝ zor bir ⱪoxunni mangdurdi. Ular keqisi yetip kelip xǝⱨǝrni ⱪorxiwaldi.

15 Hudaning adimining maliyi sǝⱨǝrdǝ turup qiⱪsa, mana, bir atliⱪlar wǝ jǝng ⱨarwiliri ⱪoxuni xǝⱨǝrni ⱪorxiwalƣanidi. Malay uningƣa: Apla, i ƣojam, ⱪandaⱪ ⱪilarmiz? — dedi.

16 Lekin u: Ⱪorⱪmiƣin; mana biz bilǝn birgǝ bolƣanlar ular bilǝn birgǝ bolƣanlardin kɵptur, dedi. 17 Əmdi Elixa dua ⱪilip: I Pǝrwǝrdigar, malayimning kɵzlirini kɵrǝlǝydiƣan ⱪilip aqⱪaysǝn, dedi. U waⱪitta Pǝrwǝrdigar yigitning kɵzlirini aqti wǝ u ǝyni ǝⱨwalni kɵrdi; mana, pütkül taƣ Elixani qɵridǝp turƣan yalⱪunluⱪ at wǝ jǝng ⱨarwiliri bilǝn tolƣanidi.

18 Suriylǝr qüxüp u tǝrǝpkǝ kǝlgǝndǝ, Elixa Pǝrwǝrdigarƣa dua ⱪilip: Bu hǝlⱪni korluⱪ bilǝn urƣin, dedi. Xuning bilǝn U Elixaning tiliki boyiqǝ ularni korluⱪ bilǝn urdi.

19 Elixa ularƣa: Bu silǝr izdigǝn yol ǝmǝs wǝ silǝr izdigǝn xǝⱨǝr ǝmǝs; mening kǝynimdin ǝgixinglar, silǝrni silǝr izdigǝn adǝmning ⱪexiƣa baxlap baray, dǝp ularni Samariyǝgǝ baxlap bardi. 20 Wǝ xundaⱪ boldiki, ular Samariyǝgǝ kirgǝndǝ Elixa: I Pǝrwǝrdigar, ularning kɵzlirini kɵrǝlǝydiƣan ⱪilip aqⱪaysǝn, dedi. Pǝrwǝrdigar ularning kɵzlirini aqti; wǝ mana, ular Samariyǝning otturisida turatti.

21 Israilning padixaⱨi ularni kɵrgǝndǝ Elixadin: I atam, ularni ɵltürüwetǝymu? Ularni ɵltürüwetǝymu? dǝp soridi.

22 U: — Sǝn ularni ɵltürmǝ; ⱨǝtta ɵzüng ⱪiliq wǝ oⱪyaying bilǝn ǝsir ⱪilƣanliringni ɵltürmǝydiƣan yǝrdǝ, bularni ɵltürüxkǝ bolamti? Əksiqǝ, ularning aldiƣa nan, su ⱪoyƣin; xuning bilǝn ular yǝp-iqip ɵz ƣojisiƣa yenip kǝtsun, dedi.□

23 Xundaⱪ ⱪilip, u ularƣa qong ziyapǝt bǝrdi; ular yǝp-iqip bolƣandin keyin, andin ularni yolƣa saldi. Ular ƣojisining yeniƣa ⱪaytti. Xuningdin keyin Suriyǝdin bulangqilar xaykiliri Israilning zeminiƣa ⱪayta besip kirmidi.

Pǝrwǝrdigar Samariyǝni ⱪutⱪuzidu

24 Keyin xundaⱪ boldiki, Suriyǝning padixaⱨi Bǝn-Ⱨadad pütkül ⱪoxunini yiƣip Samariyǝni muⱨasirigǝ aldi. 25 Xuning bilǝn Samariyǝdǝ zor aqarqiliⱪ boldi. Ular uni xunqǝ uzun ⱪamal ⱪildiki, bir exǝk bexi sǝksǝn xǝkǝl kümüxkǝ, wǝ kǝptǝr mayiⱪining bir qinisining tɵttin biri bǝx xǝkǝl kümüxkǝ yaraytti. □ 26 Israilning padixaⱨi sepilning üstidin ɵtkǝndǝ, bir ayal uningƣa: I ƣojam padixaⱨ, yardǝm bǝrginǝ! dǝp pǝryad kɵtürdi.

27 U: Əgǝr Pǝrwǝrdigar sanga yardǝm bǝrmisǝ, mǝn sanga ⱪandaⱪ yardǝm ⱪilay? Ya hamandin ya üzüm kɵlqikidin yardǝm tepilamdu?, — dedi.

28 Padixaⱨ ǝmdi uningdin yǝnǝ: Nemǝ dǝrding bar? dǝp soridi. U: Mana bu hotun manga: Oƣlungni bǝrgin, biz uni bügün yǝyli. Ətǝ bolsa mening oƣlumni yǝymiz, dedi. 29 U waⱪitta biz mening oƣlumni ⱪaynitip pixurup yeduⱪ. Ətisi mǝn uningƣa: Əmdi sǝn oƣlungni bǝrgin, uni yǝyli desǝm, u ɵz oƣlini yoxurup ⱪoydi, — dedi.■

30 Padixaⱨ ayalning sɵzini anglap kiyimlirini yirtip-yirtiwǝtti. U sepilda ketiwatⱪanda, hǝlⱪ uning kiyimining iqigǝ, yǝni etigǝ bɵz kiygǝnlikini kɵrüp ⱪaldi.

31  Padixaⱨ: — Əgǝr Xafatning oƣli Elixaning bexi bügün tenidǝ ⱪalsa, Huda mening beximni alsun wǝ uningdinmu artuⱪ jazalisun! — dedi.□  ■

32 Əmma Elixa ɵz ɵyidǝ olturatti; aⱪsaⱪallarmu uning bilǝn billǝ olturƣanidi. Padixaⱨ uning aldiƣa bir adǝmni mangdurƣanidi. Lekin u hǝwǝrqi u yǝrgǝ yetip barmayla, Elixa aⱪsaⱪallarƣa: — Mana bu jallatning balisining beximni alƣili adǝm mangdurƣanliⱪini kɵrdünglarmu? Əmdi hǝwǝrqi kǝlgǝndǝ ixikni qing taⱪap iqidin tiriwelinglar. Mana uning kǝynidin kǝlgǝn ƣojisining ⱪǝdimining awazi angliniwatmamdu? — dedi.

33 U ular bilǝn sɵzlixiwatⱪanda, mana hǝwǝrqi uning ⱪexiƣa qüxüp kelip: «Padixaⱨ: «Mana bu balayi’apǝtning ɵzi Pǝrwǝrdigar tǝripidin kǝldi; mǝn zadi nemǝ dǝp Pǝrwǝrdigarƣa yǝnǝ ümid baƣliyalarmǝn?» dǝydu, dedi.□

7

1 Elixa: Pǝrwǝrdigarning sɵzini anglanglar! Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Ətǝ muxu waⱪitlarda Samariyǝning dǝrwazisida bir halta aⱪ un bir xǝkǝlgǝ wǝ ikki halta arpa bir xǝkǝlgǝ setilidu, — dedi.□

2 Əmma padixaⱨ belikini tutup mangƣan ⱪoxun ǝmǝldari bolsa, Hudaning adimigǝ: Mana, ⱨǝtta Pǝrwǝrdigar asmanƣa tünglük aqsimu, undaⱪ ixning boluxi mumkinmu?! dedi. U: — Sǝn ɵz kɵzüng bilǝn kɵrisǝn, lekin xuningdin yemǝysǝn, dedi.

3 Əmdi dǝrwazining tüwidǝ tɵt mahaw kesili bar adǝm olturatti. Ular bir-birigǝ: Nemǝ üqün muxu yǝrdǝ ɵlümni kütüp olturimiz? ■ 4 Xǝⱨǝrgǝ kirǝyli desǝk, xǝⱨǝrdǝ aqarqiliⱪ bolƣaqⱪa, u yǝrdǝ ɵlimiz; bu yǝrdǝ oltursaⱪmu ɵlimiz. Ⱪopup Suriylǝrning lǝxkǝrgaⱨiƣa ketǝyli. Ular bizni ayisa tirik ⱪalimiz; bizni ɵltürǝyli desǝ ɵlimiz, halas, — deyixti.

5 Xuni dǝp ular kǝqⱪurun Suriylǝrning lǝxkǝrgaⱨiƣa barƣili ⱪopti. Lǝxkǝrgaⱨining ⱪexiƣa yetip kǝlgǝndǝ, mana ⱨeq kixi yoⱪ idi. 6 Qünki Pǝrwǝrdigar Suriylǝrning lǝxkǝrgaⱨiƣa jǝng ⱨarwiliri, atlar wǝ zor qong ⱪoxunning sadasini anglatⱪanidi. Xuni anglap ular bir-birigǝ: Mana, Israilning padixaⱨi bixǝk Ⱨittiylarning padixaⱨlirini wǝ Misirliⱪlarning padixaⱨlirini üstimizgǝ ⱨujum ⱪilƣili yalliwaptu, deyixti; ■ 7 kǝqⱪurun ⱪozƣilip qedirlirini, at bilǝn exǝklirini taxlap lǝxkǝrgaⱨni xu peti ⱪoyup, ɵz janlirini ⱪutⱪuzux üqün bǝdǝr ⱪaqⱪanidi.

8 Mahaw kesili bar adǝmlǝr lǝxkǝrgaⱨning yeniƣa kelip, bir qedirƣa kirip, yǝp-iqip uningdin kümüx bilǝn altunni wǝ kiyimlǝrni elip yoxurup ⱪoyuxti. Andin ular yenip kelip, yǝnǝ bir qedirƣa kirip u yǝrdiki oljinimu elip yoxurup ⱪoyuxti.

9 Andin ular bir-birigǝ: Bizning bundaⱪ ⱪilƣinimiz durus ǝmǝs. Bügün ⱪutluⱪ hǝwǝr bar kündur, lekin biz tinmay turuwatimiz. Sǝⱨǝrgiqǝ ⱪalsaⱪ bu yamanliⱪ beximizƣa qüxidu. Uning üqün ǝmdi berip padixaⱨning ordisidikilǝrgǝ bu hǝwǝrni yǝtküzǝyli, dedi. 10 Xuning bilǝn ular berip xǝⱨǝrning dǝrwazisidiki pasibanlarni qaⱪirip ularƣa: Biz Suriylǝrning lǝxkǝrgaⱨiƣa qiⱪsaⱪ, mana ⱨeqkim yoⱪ ikǝn, ⱨǝtta adǝmning xǝpǝsimu yoⱪtur; bǝlki atlar baƣlaⱪliⱪ, exǝklǝr baƣlaⱪliⱪ bolup, qedirlar ǝyni peti turidu, dedi.

11 Dǝrwazidiki pasibanlar xu hǝwǝrni towlap elan ⱪilip, padixaⱨning ordisiƣa hǝwǝr yǝtküzdi.

12 Padixaⱨ keqisi ⱪopup hizmǝtkarliriƣa: — Mǝn Suriylǝrning bizgǝ nemǝ ⱪilmaⱪqi bolƣinini silǝrgǝ dǝp berǝy. Ular bizning aqarqiliⱪta ⱪalƣinimizni bilip, lǝxkǝrgaⱨdin qiⱪip dalada mɵkünüwelip: — Israillar xǝⱨǝrdin qiⱪsa, biz ularni tirik tutup, andin xǝⱨǝrgǝ kirǝlǝymiz, deyixkǝn gǝp, dedi.

13 Hizmǝtkarliridin biri jawab berip: — Birnǝqqǝ kixini xǝⱨǝrdǝ ⱪalƣan atlardin bǝxni elip (ularning aⱪiwiti bu yǝrdǝ ⱪalƣan Israilning barliⱪ kixiliriningkidin, ⱨǝtta ⱨalak bolƣanlarningkidin bǝttǝr bolmaydu!), ularni kɵrüp kelixkǝ ǝwǝtǝyli, dedi.

14 Xuning bilǝn ular ikki jǝng ⱨarwisi bilǝn ularƣa ⱪatidiƣan atlarni tǝyyar ⱪildi. Padixaⱨ ularni Suriylǝrning ⱪoxunining kǝynidin ǝwǝtip: — Berip ǝⱨwalni kɵrüp kelinglar, dǝp buyrudi.

15 Bular ularning izidin Iordan dǝryasiƣiqǝ ⱪoƣlap bardi; wǝ mana, pütkül yol boyi Suriylǝr aldirap ⱪaqⱪanda taxliwǝtkǝn kiyim-keqǝk wǝ ⱨǝrhil ǝswab-üskünilǝr bilǝn tolƣanidi. Əlqilǝr yenip kelip padixaⱨⱪa xuni hǝwǝr ⱪildi.

16 U waⱪitta hǝlⱪ qiⱪip Suriylǝrning lǝxkǝrgaⱨidin oljilarni talidi; xuning bilǝn Pǝrwǝrdigarning eytⱪan sɵzidǝk, bir halta aⱪ un bir xǝkǝlgǝ, ikki halta arpa bir xǝkǝlgǝ setildi. 17 Əmdi padixaⱨ bilikini tutup mangƣan ⱨeliⱪi ǝmǝldarni dǝrwazini baxⱪuruxⱪa tǝyinlǝp ⱪoyƣanidi. Əmdi halayiⱪ dǝrwazidin etilip qiⱪⱪanda uni dǝssǝp-qǝyliwǝtti wǝ xuning bilǝn u ɵldi. Bu ix padixaⱨ Hudaning adimini tutmaⱪqi bolup, uning aldiƣa barƣanda, dǝl Elixa eytⱪandǝk boldi. 18 Xuning bilǝn Hudaning adimi padixaⱨⱪa eytⱪan xu sɵz ǝmǝlgǝ axuruldi: «Ətǝ muxu waⱪitlarda Samariyǝning dǝrwazisida ikki halta arpa bir xǝkǝlgǝ wǝ bir halta aⱪ un bir xǝkǝlgǝ setilidu».

19 Əmma ⱨeliⱪi ǝmǝldar Hudaning adimigǝ: — «Mana, ⱨǝtta Pǝrwǝrdigar asmanƣa tünglük aqsimu, undaⱪ bir ixning boluxi mumkinmu?!» degǝnidi. U: — «Sǝn ɵz kɵzüng bilǝn kɵrisǝn, lekin xuningdin yemǝysǝn», degǝnidi.

20 Uningƣa ⱨǝm dǝl xundaⱪ boldi; qünki hǝlⱪ uni dǝrwazida dǝssǝp ɵltürgǝnidi.

8

Elixa yǝnǝ bir ⱪetim Xunǝmlik ayalƣa yardǝm beridu

1 Elixa ɵzi oƣlini tirildürgǝn ayalƣa nǝsiⱨǝt ⱪilip: — Sǝn wǝ ɵz ɵydikiliring bilǝn berip, ⱪǝyǝrdǝ olturƣudǝk jay tapsang, u yǝrdǝ turƣin; qünki Pǝrwǝrdigar: — Aqarqiliⱪ bolsun, dǝp bekitti. Bu aqarqiliⱪ zeminda yǝttǝ yilƣiqǝ tügimǝydu, dedi.■

2 Xuning bilǝn u ayal Hudaning adimi eytⱪandǝk ɵz ɵydikiliri bilǝn berip, Filistiylǝrning yurtida yǝttǝ yilƣiqǝ turdi.

3 Wǝ xundaⱪ boldiki, yǝttǝ yil ɵtkǝndǝ, ayal Filistiylǝrning yurtidin yenip kǝldi; u padixaⱨtin ɵyi bilǝn zeminini ɵzigǝ ⱪayturup berixni iltimas ⱪilƣili bardi. 4 Xu waⱪitta padixaⱨ Hudaning adimining hizmǝtkari Gǝⱨazi bilǝn sɵzlixip uningƣa: — Elixa ⱪilƣan ⱨǝmmǝ uluƣ ǝmǝllǝrni manga bayan ⱪilip bǝrgin, dǝwatatti. 5 Wǝ xundaⱪ boldiki, u padixaⱨⱪa Elixaning ⱪandaⱪ ⱪilip bir ɵlükni tirildürgǝnlikini dǝp beriwatⱪanda, Elixa oƣlini tirildürgǝn xu ayal padixaⱨtin ɵz ɵyi wǝ zeminini ⱪayturup berixni iltimas ⱪilƣili kǝldi. Gǝⱨazi: — I padixaⱨ ƣojam, mana, bular mǝn eytⱪan ayal wǝ Elixa ɵlümdin tirildürgǝn oƣli dǝl xu, dedi.

6 Padixaⱨ ayaldin soriwidi, u xu wǝⱪǝni uningƣa dǝp bǝrdi. Xuning bilǝn padixaⱨ bir aƣwatni bǝlgilǝp: — Uning ⱨǝmmǝ tǝǝlluⱪatlirini yandurup bǝrgin wǝ xuningdǝk ɵz yurtidin kǝtkǝn kündin tartip bu waⱪitⱪiqǝ yeridin qiⱪⱪan ⱨosulning barliⱪ kirimini uningƣa bǝrgin, dedi.

Elixa Ⱨazaǝl bilǝn kɵrüxidu

7 Əmdi Elixa Suriyǝning padixaⱨi Bǝn-Ⱨadad kesǝl yatⱪinida Dǝmǝxⱪⱪǝ kǝldi. Padixaⱨⱪa: Hudaning adimi bu yǝrgǝ kǝldi, dǝp hǝwǝr berildi. 8 Padixaⱨ Ⱨazaǝlgǝ: — Ɵzüng bir sowƣa elip, Hudaning adimining aldiƣa berip uning bilǝn kɵrüxüp, u arⱪiliⱪ Pǝrwǝrdigardin mening toƣramda: «U bu kesǝldin saⱪiyamdu, saⱪaymaydu» dǝp soriƣin, — dedi.■

9 Xuning bilǝn Ⱨazaǝl uning bilǝn kɵrüxüxkǝ bardi. U ɵzi bilǝn Dǝmǝxⱪtiki ⱨǝrhil esil mallardin ⱪiriⱪ tɵgǝ sowƣa elip, uning aldiƣa berip: «Oƣlung Suriyǝning padixaⱨi Bǝn-Ⱨadad meni ǝwǝtip, bu kesǝldin saⱪiyimǝnmu, saⱪaymaymǝnmu?» dǝp soraydu, — dedi.

10 Elixa uningƣa: — Berip uningƣa: — Qoⱪum saⱪiyisǝn, dǝp eytⱪin. Lekin Pǝrwǝrdigar manga ⱪandaⱪla bolmisun u qoⱪum ɵlidu, dǝp wǝⱨiy ⱪildi, dedi.

11 Hudaning adimi taki Ⱨazaǝl hijil bolup kǝtküqǝ uningƣa tikilip ⱪarap turdi, andin Hudaning adimi yiƣlaxⱪa baxlidi.

12 Ⱨazaǝl: — Ƣojam nemixⱪa yiƣlayla! dǝp soridi. U: — Mǝn sening Israillarƣa ⱪilidiƣan yaman ixliringni bilimǝn; qünki sǝn ularning ⱪorƣanlirini kɵydürüp, yigitlirini ⱪiliq bilǝn ɵltürüp, uxxaⱪ balilirini qɵrüp taxlap, ⱨamilidar ayallirining ⱪarnini yeriwetisǝn, dedi.■

13 Ⱨazaǝl: — Mǝnki ittǝk bir ⱪulung nemǝ idim, undaⱪ uluƣ ixlarni ⱪilalamtim? Elixa: — Pǝrwǝrdigar manga sening Suriyǝning padixaⱨi bolidiƣanliⱪingni mǝlum ⱪildi, dedi.

14 U Elixaning ⱪexidin qiⱪip ƣojisining yeniƣa bardi. Bǝn-ⱨadad uningdin: — Elixa sanga nemǝ dedi, dǝp soridi. U: — U manga silining toƣrilirida, qoⱪum saⱪiydu, dǝp eytti, dedi.

15 Ətisi Ⱨazaǝl bir parqǝ bɵzni elip, suƣa qilap padixaⱨning yüzini ǝtti. Xuning bilǝn u ɵldi; wǝ Ⱨazaǝl uning ornida padixaⱨ boldi.

Yǝⱨoxafatning oƣli Yǝⱨoram Yǝⱨudaning padixaⱨi boluxi atisi bilǝn

2Tar. 21:2-20

16 Israilning padixaⱨi, Aⱨabning oƣli Yoramning sǝltǝnitining bǝxinqi yilida, Yǝⱨoxafat tehi Yǝⱨudaning padixaⱨi waⱪtida, Yǝⱨoxafatning oƣli Yǝⱨoram Yǝⱨudaning padixaⱨi boldi. □  ■ 17 U padixaⱨ bolƣanda ottuz ikki yaxta bolup, Yerusalemda sǝkkiz yil sǝltǝnǝt ⱪildi. 18 U Aⱨabning jǝmǝti ⱪilƣandǝk Israil padixaⱨlirining yolida yürdi (qünki uning ayali Aⱨabning ⱪizi idi); u Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪildi . 19 Lekin Pǝrwǝrdigar Dawutⱪa: — Sening bilǝn oƣulliringƣa «mǝnggü ɵqmǝydiƣan qiraƣ» berimǝn degǝn wǝdisi tüpǝylidin u Yǝⱨudani harab ⱪilixni halimidi.□  ■

20 Uning künliridǝ Edom Yǝⱨudaning idarǝ ⱪilixiƣa isyan kɵtürüp, azad bolup ɵz aldiƣa bir padixaⱨliⱪ tiklidi. ■ 21 Xuning bilǝn Yoram ⱨǝmmǝ jǝng ⱨarwiliri bilǝn yolƣa qiⱪip Zair xǝⱨirigǝ ɵtti. U keqisi ornidin turup, ɵzini wǝ jǝng ⱨarwilirining sǝrdarlirini ⱪorxiwalƣan Edomlarƣa ⱨujum ⱪilip, ularni mǝƣlup ⱪildi; lekin ahirida Yǝⱨuda lǝxkǝrliri ɵz ɵylirigǝ ⱪeqip kǝtti. □ 22 Xuning bilǝn Edomlar Yǝⱨudaning ⱨɵkümranliⱪidin bügüngiqǝ azad boldi. U waⱪitta Libnaⱨmu isyan kɵtürüp azad boldi.

23 Əmdi Yoramning baxⱪa ixliri ⱨǝm ⱪilƣanlirining ⱨǝmmisi bolsa «Yǝⱨuda padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi? □ 24 Yoram ɵz ata-bowiliri arisida uhlidi wǝ «Dawutning xǝⱨiri»dǝ ata-bowilirining yenida dǝpnǝ ⱪilindi. Oƣli Aⱨaziya uning ornida padixaⱨ boldi.■

Aⱨaziya sǝltǝnǝt ⱪilidu

2Tar. 22:1-6

25 Israilning padixaⱨi, Aⱨabning oƣli Yoramning sǝltǝnitining on ikkinqi yili, Yǝⱨuda padixaⱨi Yǝⱨoramning oƣli Aⱨaziya Yǝⱨudaƣa padixaⱨ boldi. ■ 26 Aⱨaziya padixaⱨ bolƣanda yigirmǝ ikki yaxta bolup, Yerusalemda bir yil sǝltǝnǝt ⱪildi. Uning anisining ismi Ataliya idi; u Israil padixaⱨi Omrining ⱪizi idi. ■ 27  Aⱨaziya Aⱨabning jǝmǝtining yolida yürüp Aⱨabning jǝmǝti ⱪilƣandǝk, Hudaning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪildi; qünki u Aⱨabning küy’oƣli bolup uningƣa ⱨǝmjǝmǝt idi. 28 Aⱨabning oƣli Yoram Suriyǝning padixaⱨi Ⱨazaǝl bilǝn Gileadtiki Ramotta soⱪuxⱪanda Aⱨaziya uningƣa ⱨǝmdǝmlixip soⱪuxⱪa qiⱪⱪanidi. Suriylǝr Yoramni zǝhimlǝndürdi. 29 Yoram padixaⱨ Ramaⱨda Suriyǝ padixaⱨi Ⱨazaǝl bilǝn soⱪuxⱪanda Suriylǝrdin yegǝn zǝhmini dawalitix üqün, Yizrǝǝlgǝ yenip kǝldi. Aⱨabning oƣli Yoram kesǝl bolƣaqⱪa, Yǝⱨudaning padixaⱨi, Yǝⱨoramning oƣli Aⱨaziya uni yoⱪliƣili Yizrǝǝlgimu bardi.■

9

Yǝⱨu padixaⱨ bolidu

1 Elixa pǝyƣǝmbǝr pǝyƣǝmbǝrlǝrning xagirtliridin birini qaⱪirip, uningƣa: — «Belingni baƣlap bu may ⱪaqisini ⱪolungƣa elip, Gileadtiki Ramotⱪa barƣin. ■ 2 U yǝrgǝ barƣanda Nimxining nǝwrisi, Yǝⱨoxafatning oƣli Yǝⱨuni tepip, ɵyigǝ kirip, uni ɵz buradǝrliri arisidin ornidin turƣuzup, iqkiriki ɵygǝ baxlap kir. 3 Andin ⱪaqidiki mayni bexiƣa ⱪuyup: Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mǝn seni Israilƣa padixaⱨ boluxⱪa mǝsiⱨ ⱪildim, degin; xuni dǝp bolupla ixikni eqip, ⱪeqip qiⱪⱪin, ⱨayal bolma» — dedi.■

4 Xuning bilǝn xu yax pǝyƣǝmbǝr yigit Gileadtiki Ramotⱪa bardi. 5 U yǝrgǝ kǝlgǝndǝ, mana, ⱪoxunning sǝrdarliri u yǝrdǝ olturatti. U: — I sǝrdar, sanga bir sɵzüm bar, dedi.

Yǝⱨu: — Ⱪaysimizƣa? — dǝp soridi.

U: — Sanga, i sǝrdar, dedi.

6 U ⱪopup ɵygǝ kirdi. Yigit bexiƣa mayni ⱪuyup uningƣa mundaⱪ dedi: Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mǝn seni Pǝrwǝrdigarning hǝlⱪigǝ, yǝni Israilƣa padixaⱨ boluxⱪa mǝsiⱨ ⱪildim. 7 Sǝn ɵz ƣojang Aⱨabning jǝmǝtini yoⱪitisǝn; qünki ɵz ⱪullirim pǝyƣǝmbǝrlǝrning ⱪeni üqün wǝ Pǝrwǝrdigarning ⱨǝmmǝ ⱪullirining ⱪeni üqün Yizǝbǝldin intiⱪam alay. □ 8 Aⱨabning pütkül jǝmǝti yoⱪilidu; Aⱨabning jǝmǝtidin Israildiki ⱨǝmmǝ ǝrkǝklǝrni ⱨǝtta ajiz yaki meyip bolsun ⱨǝmmisini ⱨalak ⱪilimǝn. □  ■ 9 Mǝn Aⱨabning jǝmǝtini Nibatning oƣli Yǝroboamning jǝmǝtidǝk wǝ Ahiyaⱨning oƣli Baaxaning jǝmǝtidǝk yoⱪ ⱪilimǝn. ■ 10 Itlar Yizǝbǝlni Yizrǝǝldiki xu parqǝ yǝrdǝ yǝydu. Ⱨeqkim uni dǝpnǝ ⱪilmaydu».

Xuni dǝp bolupla yigit ixikni eqip ⱪeqip kǝtti. □  ■

11 Yǝⱨu ɵz ƣojisining hizmǝtkarlirining ⱪexiƣa yenip qiⱪⱪanda, ular uningdin: — Ⱨǝmmǝ ix tinqliⱪmu? Bu tǝlwǝ seni nemǝ ix bilǝn izdǝp kǝptu? — dǝp soridi.

U ularƣa: Silǝr xu kixi wǝ uning sǝpsǝtǝlirini bilisilǝr, — dedi.□

12 Ular: Yalƣan eytma! Bizgǝ dǝp bǝrginǝ! dewidi, u: — U manga mundaⱪ-mundaⱪ dǝp, Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Seni Israilning üstidǝ padixaⱨ boluxⱪa mǝsiⱨ ⱪildim» dǝp eytti — dedi.

13 Xuning bilǝn ularning ⱨǝmmisi tonlirini selip, pǝlǝmpǝydǝ yeyip uningƣa payandaz ⱪildi. Ular kanay qelip: «Yǝⱨu padixaⱨ boldi!» dǝp jakarlaxti.

14 Xuning bilǝn Nimxining nǝwrisi, Yǝⱨoxafatning oƣli Yǝⱨu Yoramni ⱪǝstlimǝkqi boldi. U waⱪitta Yoram bilǝn barliⱪ Israillar Gileadtiki Ramotta turup, u jayni Suriyǝning padixaⱨi Ⱨazaǝlning ⱨujumidin muⱨapizǝt ⱪiliwatatti. 15 Əmdi Yoram padixaⱨ Suriyǝning padixaⱨi Ⱨazaǝl bilǝn soⱪuxⱪanda Suriylǝrdin yegǝn zǝhmidin saⱪiyix üqün Yizrǝǝlgǝ yenip kǝlgǝnidi. Yǝⱨu bolsa ɵzigǝ ǝgǝxkǝnlǝrgǝ: Silǝrgǝ layiⱪ kɵrünsǝ, Yizrǝǝlgǝ berip hǝwǝr bǝrgüdǝk ⱨeqkimni xǝⱨǝrdin ⱪaqurmanglar, degǝnidi.■

16 Yǝⱨu bir jǝng ⱨarwisini ⱨǝydǝp Yizrǝǝlgǝ bardi, qünki Yoram u yǝrdǝ kesǝl bilǝn yatⱪanidi (Yǝⱨudaning padixaⱨi Aⱨaziya Yoramni yoⱪliƣili qüxüp kǝlgǝnidi). 17 Əmdi kɵzǝtqi Yizrǝǝlning munarida turup, Yǝⱨu ⱪatarliⱪ bir top adǝmlǝrni kɵrdi. U: «Bir top adǝmlǝrni kɵrdum» dedi. Yoram: Bir atliⱪ kixini ularning aldiƣa ǝwǝtinglar, u ulardin: — Ⱨǝmmǝ ix tinqliⱪmu? — dǝp sorisun, dedi. 18 Xuning bilǝn atliⱪ bir kixi ularning aldiƣa berip: — Padixaⱨ, ⱨǝmmǝ ix tinqliⱪmu, dǝp soridi, dedi.

Yǝⱨu: — Tinqliⱪmu, ǝmǝsmu, buning bilǝn nemǝ karing? Burulup mening kǝynimdin mang, — dedi. Kɵzǝtqi padixaⱨⱪa hǝwǝr berip: — Hǝwǝrqi ularning ⱪexiƣa bardi, lekin ⱪaytip kǝlmidi» — dedi.

19 Xuning bilǝn u yǝnǝ bir atliⱪ kixini mangdurdi. U ularning aldiƣa berip: — Padixaⱨ, ⱨǝmmǝ ix tinqliⱪmu, dǝp soridi, dedi.

Yǝⱨu: — Tinqliⱪmu, ǝmǝsmu, buning bilǝn nemǝ karing? Burulup mening kǝynimdin mang, dedi.

20 Kɵzǝtqi padixaⱨⱪa hǝwǝr berip: — Hǝwǝrqi ularning ⱪexiƣa bardi, lekin ⱪaytip kǝlmidi. Əmdi ularning ⱨarwa ⱨǝydixi Nimxining oƣli Yǝⱨuning ⱨǝydixidǝk ikǝn, qünki u tǝlwilǝrqǝ ⱨǝydǝydu, dedi.

21 Yoram: — Ⱨarwini ⱪetinglar, dǝp buyruwidi, uning jǝng ⱨarwisini ⱪetip tǝyyarlidi. Andin Israilning padixaⱨi Yoram bilǝn Yǝⱨudaning padixaⱨi Aⱨaziya, ⱨǝrbiri ɵz jǝng ⱨarwisiƣa olturup, Yǝⱨuning aldiƣa berixⱪa qiⱪti; ular uning bilǝn Yizrǝǝllik Nabotning etizliⱪida uqraxti.□

22 Yoram Yǝⱨuni kɵrgǝndǝ, «I Yǝⱨu, ⱨǝmmǝ ix tinqliⱪmu? dǝp soridi. U: — Anang Yizǝbǝlning ⱪilƣan buzuⱪqiliⱪliri wǝ jadugǝrliki xunqǝ jiⱪ tursa, ⱪandaⱪmu tinqliⱪ bolidu?! — dedi. □

23 Xuning bilǝn Yoram ⱨarwini yandurup Aⱨaziyaƣa: «I Aⱨaziya, asiyliⱪ!» dǝp warⱪirap bǝdǝr ⱪaqti.

24 Yǝⱨu oⱪyasini ⱪoliƣa elip, oⱪ selip Yoramning kǝyni tǝripidin uning ikki mürisining ariliⱪidin atti. Ya oⱪi uning yürikidin texip qiⱪti wǝ u ɵz ⱨarwisiƣa yiⱪilip qüxti. 25 Yǝⱨu ɵz yenidiki ǝmǝldari Bidkarƣa: Uni elip Yizrǝǝllik Nabotning etizliⱪiƣa taxliƣin. Yadingda bolsunki, mǝn bilǝn sǝn uning atisi Aⱨabning kǝynidin billǝ mangƣanda, Pǝrwǝrdigar uning toƣrisida mundaⱪ bir ⱨɵküm-wǝⱨiyni eytⱪan: —□

26 «Mǝn tünügün Nabotning ⱪeni bilǝn uning oƣullirining ⱪenini kɵrdüm, dǝydu Pǝrwǝrdigar: Mana bu ⱪan ⱪǝrzini dǝl bu etizliⱪta sanga yandurimǝn, dǝydu Pǝrwǝrdigar». Əmdi Pǝrwǝrdigarning xu sɵzi boyiqǝ, uni elip xu yǝrgǝ taxliƣin, — dedi.■

27 Yǝⱨudaning padixaⱨi Aⱨaziya buni kɵrgǝndǝ «Baƣdiki rawaⱪ yoli» bilǝn ⱪaqti. Lekin Yǝⱨu uning kǝynidin ⱪoƣlap: «Uni etinglar!» dǝp buyruwidi, ular uni Ibleamning yenida, Gur egizlikigǝ qiⱪⱪan yolda atti. U Mǝgiddoƣiqǝ ⱪeqip u yǝrdǝ ɵldi. □  ■ 28 Xuning bilǝn uning hizmǝtkarliri uning jǝsitini jǝng ⱨarwisiƣa selip, Yerusalemƣa elip berip, «Dawutning xǝⱨiri»dǝ ata-bowilirining yeniƣa ɵz ⱪǝbrisidǝ dǝpnǝ ⱪildi 29 (Aⱨabning oƣli Yoramning sǝltǝnitining on birinqi yilida Aⱨaziya Yǝⱨudaƣa padixaⱨ bolƣanidi).

30 Yǝⱨu ǝmdi Yizrǝǝlgǝ kǝldi, Yizǝbǝl xuni anglap kɵzlirigǝ sürmǝ sürüp, qaqlirini tarap, derizidin ⱪarap turatti. 31 Yǝⱨu dǝrwazidin kirgǝndǝ u uningƣa: I Zimri, ɵz ƣojangning ⱪatili, ⱨǝmmǝ ix tinqliⱪmu? — dǝp soridi.□  ■

32 Yǝⱨu bexini kɵtürüp, derizigǝ ⱪarap turup: — Mǝn tǝrǝptǝ turidiƣan kim bar? dǝp soriwidi, ikki-üq aƣwat derizidin uningƣa ⱪaridi.

33 U: Xu ayalni tɵwǝngǝ taxlanglar, deyixigila, ular uni tɵwǝngǝ taxlidi. Xuning bilǝn uning ⱪeni ⱨǝm tamƣa ⱨǝm atlarƣa qeqildi. U uni atliriƣa dǝssitip üstidin ɵtüp kǝtti.

34 Andin u ɵygǝ kirip yǝp-iqkǝndin keyin: Bu lǝniti ayalning jǝsitini tǝkxürüp, uni dǝpnǝ ⱪilinglar. Qünki nemila bolmisun u padixaⱨning mǝlikisidur, dedi. ■ 35 Lekin ular uni dǝpnǝ ⱪiliwetǝyli dǝp beriwidi, uning bax sɵngiki, ayaƣliri wǝ ⱪolining alⱪinidin baxⱪa ⱨeq yerini tapalmidi.

36 Ular yenip kelip bu hǝwǝrni uningƣa degǝndǝ u: — Bu ix Pǝrwǝrdigar Ɵz ⱪuli Tixbiliⱪ Iliyas arⱪiliⱪ eytⱪan munu sɵzining ǝmǝlgǝ axuruluxidur: — «Itlar Yizrǝǝldiki xu parqǝ yǝrdǝ Yizǝbǝlning gɵxini yǝydu. ■ 37 Yizǝbǝlning ɵlüki sirtta, Yizrǝǝldiki xu parqǝ yǝrdǝ ⱪiƣdǝk yeyilip ketidu wǝ xuning bilǝn ⱨeqkim: «U Yizǝbǝl ikǝn» deyǝlmǝydu» — dedi.

10

Yǝⱨu Aⱨabning jǝmǝtidikilǝrni yoⱪitidu

1 Əmdi Samariyǝdǝ Aⱨabning yǝtmix oƣli bar idi. Yǝⱨu hǝtlǝrni yezip Samariyǝgǝ, yǝni Yizrǝǝldiki ǝmǝldar-aⱪsaⱪallarƣa wǝ Aⱨabning jǝmǝtidiki pasibanlarƣa ǝwǝtti. Hǝtlǝrdǝ mundaⱪ deyildi: —

2 «Silǝr bilǝn billǝ ƣojanglarning oƣulliri, jǝng ⱨarwiliri bilǝn atlar, ⱪorƣanliⱪ xǝⱨǝr wǝ sawut-ⱪorallarmu bardur; xundaⱪ bolƣandin keyin bu hǝt silǝrgǝ tǝgkǝndǝ, 3 ɵz ƣojanglarning oƣulliridin ǝng yahxisini tallap, ɵz atisining tǝhtigǝ olturƣuzup, ƣojanglarning jǝmǝti üqün soⱪuxⱪa qiⱪinglar!».

4 Lekin ular dǝkkǝ-dükkigǝ qüxüp intayin ⱪorⱪuxup: Mana ikki padixaⱨ uning aldida put tirǝp turalmiƣan yǝrdǝ, biz ⱪandaⱪmu put tirǝp turalaymiz? — deyixti.

5 Xuning bilǝn orda bexi, xǝⱨǝr baxliⱪi, aⱪsaⱪallar bilǝn pasibanlar Yǝⱨuƣa hǝwǝr yǝtküzüp: Biz sening ⱪulliringmiz; sǝn ⱨǝrnemǝ buyrusang xuni ⱪilimiz; ⱨeqkimni padixaⱨ ⱪilmaymiz. Sanga nemǝ muwapiⱪ kɵrünsǝ xuni ⱪilƣin, dǝp eytti.

6 Yǝⱨu ikkinqi hǝtni yezip, hǝttǝ: — «Əgǝr mǝn tǝrǝptǝ bolup, mening sɵzlirimgǝ kirixkǝ razi bolsanglar ɵz ƣojanglarning oƣullirining baxlirini elip, ǝtǝ muxu waⱪitta Yizrǝǝlgǝ, mening ⱪeximƣa ularni kǝltürünglar. Əmdi padixaⱨning oƣulliri yǝtmix kixi bolup, ɵzlirini baⱪⱪan xǝⱨǝrning uluƣlirining ⱪexida turatti. □ 7 Hǝt ularƣa tǝgkǝndǝ ular xaⱨzadilǝrni, yǝtmixǝylǝnning ⱨǝmmisini ɵltürüp, baxlirini sewǝtlǝrgǝ selip, Yizrǝǝlgǝ Yǝⱨuƣa ǝwǝtti. 8 Bir hǝwǝrqi kelip Yǝⱨuƣa: Ular xaⱨzadilǝrning baxlirini elip kǝldi, dǝp hǝwǝr bǝrgǝndǝ, u: Ularni ikki dɵwǝ ⱪilip, dǝrwazining aldida ǝtǝ ǝtigǝngiqǝ ⱪoyunglar, dedi.

9 Ətigǝndǝ u qiⱪip, u yǝrdǝ turup pütkül halayiⱪⱪa: Silǝr bigunaⱨsilǝr; mana, mǝn ɵzüm ƣojamƣa ⱪǝst ⱪilip uni ɵltürdüm; lekin bularning ⱨǝmmisini kim qepip ɵltürdi? □ 10 Əmdi xuni bilinglarki, Pǝrwǝrdigarning ⱨeq sɵzi, yǝni Pǝrwǝrdigar Aⱨabning jǝmǝti toƣrisida eytⱪinidin ⱨeqbir sɵz yǝrdǝ ⱪalmaydu. Qünki Pǝrwǝrdigar Ɵz ⱪuli Iliyas arⱪiliⱪ eytⱪiniƣa ǝmǝl ⱪildi, — dedi.■

11 Andin keyin Yǝⱨu Yizrǝǝldǝ Aⱨabning jǝmǝtidin ⱪalƣanlarning ⱨǝmmisi, uning tǝripidiki barliⱪ ǝrbablar, dost-aƣiniliri wǝ kaⱨinlirini ⱨeq kimni ⱪaldurmay ɵltürdi. 12 Andin u ornidin turup, Samariyǝgǝ bardi. Yolda ketiwetip «padiqilarƣa tǝwǝ Bǝyt-Əkǝd»kǝ yǝtkǝndǝ □ 13 Yǝⱨu Yǝⱨuda padixaⱨi Aⱨaziyaning ⱪerindaxliri bilǝn uqraxti. U ulardin: Silǝr kim? — dǝp soridi.

«Aⱨaziyaning ⱪerindaxliri, padixaⱨning oƣulliri wǝ hanixning oƣulliridin ⱨal soriƣili barimiz, dedi.□  ■

14 U: Ularni tirik tutunglar! dǝp buyrudi. Andin adǝmliri ularni tirik tutti, andin ⱨǝmmisini Bǝyt-Əkǝdning ⱪuduⱪining yenida ɵltürüp, ularning ⱨeq birini ⱪoymidi. Ular jǝmiy ⱪiriⱪ ikki adǝm idi. 15 U u yǝrdin ketip barƣanda uning aldiƣa qiⱪⱪan Rǝkabning oƣli Yǝⱨonadabⱪa yoluⱪti. U uningƣa salam ⱪilip: Mening kɵnglüm sanga sadiⱪ bolƣandǝk, sening kɵnglüngmu manga sadiⱪmu? — dedi.

Sadiⱪ, dedi Yǝⱨonadab.

Yǝⱨu: — Undaⱪ bolsa ⱪolungni manga bǝrgin, dedi. U ⱪolini beriwidi, Yǝⱨu uni jǝng ⱨarwisiƣa elip qiⱪip, ɵz yenida jay berip □ 16 uningƣa: Mǝn bilǝn berip, Pǝrwǝrdigarƣa bolƣan ⱪizƣinliⱪimni kɵrgin, dedi. Xuning bilǝn u uni jǝng ⱨarwisiƣa olturƣuzup ⱨǝydǝp mangdi.

17 U Samariyǝgǝ kǝlgǝndǝ Aⱨabning jǝmǝtidin Samariyǝdǝ ⱪalƣanlarning ⱨǝmmisini ⱪirip tügǝtküqǝ ɵltürdi. Bu ix Pǝrwǝrdigarning Iliyasⱪa eytⱪan sɵzining ǝmǝlgǝ axuruluxi idi.■

Yǝⱨuning Baal degǝn butning kaⱨin-pǝyƣǝmbǝrlirini ⱪǝtl ⱪilixi

18 Andin Yǝⱨu ⱨǝmmǝ halayiⱪni yiƣdurup, ularƣa mundaⱪ dedi: — Aⱨab Baalning hizmitini az ⱪilƣan, lekin Yǝⱨu uning hizmitini kɵp ⱪilidu. 19 Buning üqün Baalning barliⱪ pǝyƣǝmbǝrlirini, uning ⱪulluⱪida bolƣanlarning ⱨǝmmisi bilǝn barliⱪ kaⱨinlirini manga qaⱪiringlar; ⱨeqkim ⱪalmisun, qünki Baalƣa qong ⱪurbanliⱪ sunƣum bar; ⱨǝrkim ⱨazir bolmisa jenidin mǝⱨrum bolidu, dedi. Lekin Yǝⱨu bu ixni baalpǝrǝslǝrni yoⱪitix üqün ⱨiyligǝrlik bilǝn ⱪildi.

20 Xuning bilǝn Yǝⱨu: Baalƣa has bir ⱨeyt bekitinglar, dewidi, ular xundaⱪ elan ⱪildi.

21 Yǝⱨu pütkül Israilƣa tǝklip ǝwǝtkǝndǝ, barliⱪ baalpǝrǝslǝr kǝldi; ulardin ⱨeqbiri kǝm ⱪalmay kǝldi. Ular Baalning buthanisiƣa kirdi; xuning bilǝn Baalning buthanisi bu bexidin yǝnǝ bir bexiƣiqǝ liⱪ toldi. 22 U murasim kiyimi begigǝ: Ⱨǝmmǝ Baalpǝrǝslǝrgǝ ibadǝt kiyimlirini ǝqiⱪip bǝr, dewidi, u kiyimlǝrni ularƣa ǝqiⱪip bǝrdi.

23 Yǝⱨu bilǝn Rǝkabning oƣli Yǝⱨonadab Baalning buthanisiƣa kirip baalpǝrǝslǝrgǝ: Tǝkxürüp beⱪinglar, bu yǝrdǝ Pǝrwǝrdigarning bǝndiliridin ⱨeqbiri bolmisun, bǝlki pǝⱪǝt baalpǝrǝslǝr bolsun, dedi.

24 Ular tǝxǝkkür ⱪurbanliⱪliri bilǝn kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlarni ɵtküzgili kirdi. Yǝⱨu sǝksǝn adimini texida ⱪoyup ularƣa: Mǝn silǝrning ilkinglarƣa tapxurƣan bu adǝmlǝrdin birsi ⱪolunglardin ⱪeqip kǝtsǝ, jenining ornida jan berisilǝr, dedi.□

25 Ular kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪni ɵtküzüp boluxiƣila, Yǝⱨu orda pasibanliri wǝ sǝrdarlarƣa: Kirip ularni ⱪǝtl ⱪilip, ⱨeqkimni qiⱪⱪili ⱪoymanglar, dǝp buyrudi. Xuning bilǝn orda pasibanliri bilǝn sǝrdarlar ularni ⱪiliq bisi bilǝn ⱪǝtl ⱪilip, ɵlüklǝrni xu yǝrgǝ taxliwǝtti. Andin Baalning buthanisining iqkirigǝ kirip 26 but tüwrüklǝrni Baalning buthanisidin elip qiⱪip kɵydürüwǝtti. 27 Ular yǝnǝ Baalning tüwrük-ⱨǝykilini qeⱪip, Baalning buthanisini yiⱪitip uni bügüngǝ ⱪǝdǝr ⱨajǝthaniƣa aylandurdi. 28 Yǝⱨu xu yol bilǝn Baalni Israil iqidin yoⱪ ⱪildi.

Yǝⱨuning sǝltǝnitining hulasisi

29 Yǝⱨu Nibatning oƣli Yǝroboamning Israilni gunaⱨⱪa putlaxturƣan gunaⱨliridin, yǝni Bǝyt-Əl bilǝn Dandiki altun mozay butliridin ɵzini yiƣmidi. ■ 30 Pǝrwǝrdigar Yǝⱨuƣa: Sǝn obdan ⱪilding; Mening nǝzirimgǝ muwapiⱪ kɵrünginini ada ⱪilip, Aⱨabning jǝmǝtigǝ kɵnglümdiki ⱨǝmmǝ niyǝtni bǝja ⱪilip pütküzgining üqün, sening oƣulliring tɵtinqi nǝsligiqǝ Israilning tǝhtidǝ olturidu, dedi.■

31 Lekin Yǝⱨu pütün ⱪǝlbidin Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarning muⱪǝddǝs ⱪanunida mengixⱪa kɵngül bɵlmidi; u Israilni gunaⱨⱪa putlaxturƣan Yǝroboamning gunaⱨliridin neri turmidi.

32-33 Xu künlǝrdǝ Pǝrwǝrdigar Israilning zeminini kesip-kesip azaytixⱪa baxlidi. Qünki Ⱨazaǝl Iordan dǝryasining mǝxriⱪ tǝripidin baxlap Israilning qegraliridin bɵsüp ɵtüp ularƣa ⱨujum ⱪildi; u barliⱪ Gilead yurtini, Arnon jilƣisining yenidiki Aroǝrdin tartip Gileadtin ɵtüp Baxanƣiqǝ, Gad, Rubǝn wǝ Manassǝⱨning barliⱪ yurtlirini ixƣal ⱪildi.

34 Əmdi Yǝⱨuning baxⱪa ǝmǝlliri ⱨǝm ⱪilƣanlirining ⱨǝmmisi, jümlidin sǝltǝnitining ⱨǝmmǝ ⱪudriti «Israil padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi?

35 Yǝⱨu ɵz ata-bowiliri arisida uhlidi wǝ Samariyǝdǝ dǝpnǝ ⱪilindi. Andin oƣli Yǝⱨoaⱨaz uning ornida padixaⱨ boldi. 36 Yǝⱨuning Israilning üstidǝ Samariyǝdǝ sǝltǝnǝt ⱪilƣan waⱪti yigirmǝ sǝkkiz yil idi.

11

Hanix Ataliyaning ɵltürülüxi

2Tar. 22:10-12; 23:1-21

1 Əmdi Aⱨaziyaning anisi Ataliya oƣlining ɵlginini kɵrgǝndǝ, barliⱪ xaⱨ nǝslini ɵltürüxkǝ ⱪozƣaldi.■

2 Lekin Yoram padixaⱨning ⱪizi, yǝni Aⱨaziyaning singlisi Yǝⱨoxeba ɵltürülüx aldida turƣan padixaⱨning oƣullirining arisidin Aⱨaziyaning oƣli Yoaxni oƣriliⱪqǝ elip qiⱪip, uni wǝ inik anisini yastuⱪ-kirlik ambiriƣa yoxurup ⱪoydi. Yoax xu yol bilǝn Ataliyadin yoxurup ⱪelinip ɵltürülmidi. 3 Andin keyin inik anisi bilǝn Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ altǝ yilƣiqǝ yoxurunup turdi. Xu waⱪitlarda Ataliya zeminda sǝltǝnǝt ⱪildi.

4 Yǝttinqi yili Yǝⱨoyada adǝm ǝwǝtip Kariylar ⱨǝm orda pasibanlirining yüzbexilirini Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ qaⱪirtip kelip, ular bilǝn ǝⱨdǝ ⱪilixti. U ularƣa Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ ⱪǝsǝm iqküzüp, padixaⱨning oƣlini kɵrsǝtti. □  ■ 5 Andin ularƣa buyrup: Mana silǝr ⱪilixinglar kerǝk bolƣan ix xuki: — Xabat künidǝ pasibanliⱪ nɵwiti kǝlgǝn üqtin biri padixaⱨning ordisida pasibanliⱪ kɵziti ⱪilsun. 6 Üqtin biri Sür degǝn dǝrwazida tursun wǝ üqtin biri orda pasibanlar ⱨoylisining kǝynidiki dǝrwazida tursun; xundaⱪ ⱪilip silǝr orda üqün pasibanliⱪ ⱪilisilǝr. □ 7 Xabat künidǝ pasibanliⱪ nɵwitini ⱪilip bolƣan üqtin ikki ⱪismi Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ padixaⱨning ⱪexida pasibanliⱪ ⱪilsun. 8 Silǝr padixaⱨning ǝtrapida turup, ⱨǝrbiringlar ⱪolunglarƣa ɵz ⱪoralinglarni elip, kimdǝkim sepinglardin ɵtkili urunsa uni ɵltürünglar; padixaⱨ qiⱪip-kirsǝ uning bilǝn billǝ yürünglar, dedi.

9 Yüzbexilar kaⱨin Yǝⱨoyada barliⱪ tapiliƣanlirini bǝja kǝltürüxti; ⱨǝrbir yüzbexi ɵz adǝmlirini, ⱨǝm xabat künidǝ pasibanliⱪ nɵwitigǝ kǝlgǝnlǝrni ⱨǝm pasibanliⱪ nɵwitidin yanƣanlarni ⱪaldurup ⱪaldi; andin Yǝⱨoyada kaⱨinning ⱪexiƣa kǝldi. ■ 10 Kaⱨin bolsa Dawut padixaⱨning Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ saⱪlaⱪliⱪ nǝyzǝ wǝ ⱪalⱪanlirini yüzbexilarƣa tarⱪitip bǝrdi.

11 Orda pasibanliri tizilip, ⱨǝrbiri ɵz ⱪolida ⱪoralini tutup, ibadǝthanining ong tǝripidin tartip sol tǝripigiqǝ ⱪurbangaⱨ bilǝn ibadǝthanini boylap padixaⱨning ǝtrapida turdi. 12 Yǝⱨoyada xaⱨzadini otturiƣa qiⱪirip uning bexiƣa tajni kiygüzüp, uningƣa guwaⱨnamilǝrni berip, padixaⱨ boluxⱪa huxbuy may bilǝn mǝsiⱨ ⱪildi. Ⱨǝmmǝylǝn qawak qelip: — «Padixaⱨ yaxisun!» dǝp towlaxti.

13 Ataliya orda pasibanliri bilǝn hǝlⱪning towlaxlirini angliƣanda, Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ kirip, kɵpqilikning arisiƣa kǝldi. 14 U ⱪariwidi, mana padixaⱨ ⱪaidǝ-rǝsim boyiqǝ tüwrükning yenida turatti. Padixaⱨning yenida ǝmǝldarlar bilǝn kanayqilar tizilƣanidi; barliⱪ yurt hǝlⱪi xadlinip, kanay qelixatti. Buni kɵrgǝn Ataliya kiyimlirini yirtip: — Asiyliⱪ, asiyliⱪ! — dǝp warⱪirdi.

15 Əmma Yǝⱨoyada kaⱨin ⱪoxunƣa mǝs’ul bolƣan yüzbexilarƣa: Uni sǝpliringlar otturisidin sirtⱪa qiⱪiriwetinglar; kimdǝkim uningƣa ǝgǝxsǝ ⱪiliqlansun, dǝp buyrudi. Qünki kaⱨin: — U Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ ɵltürülmisun, dǝp eytⱪanidi.

16 Xuning bilǝn ular uningƣa yol boxitip bǝrdi; wǝ u padixaⱨ ordisiƣa kiridiƣan at yoliƣa yetip kǝlgǝndǝ, ular u yǝrdǝ uni ɵltürdi.□

17 Yǝⱨoyada: — «Pǝrwǝrdigarning hǝlⱪi bolayli» dǝp Pǝrwǝrdigarning wǝ padixaⱨ bilǝn hǝlⱪning otturisida bir ǝⱨdǝ tohtatti; padixaⱨ bilǝn hǝlⱪning otturisida ⱨǝm bir ǝⱨdǝ baƣlandi. ■ 18 Andin barliⱪ zemindiki hǝlⱪ Baalning buthanisiƣa berip uni buzup taxlidi; uning ⱪurbangaⱨliri bilǝn mǝbudlirini qeⱪip parǝ-parǝ ⱪilip, Baalning kaⱨini Mattanni ⱪurbangaⱨlarning aldida ɵltürdi. Andin keyin Yǝⱨoyada kaⱨin Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ pasibanlarni tǝyinlidi. 19 Andin u yüzbexilar, Kariylar, orda pasibanliri wǝ yurtning ⱨǝmmǝ hǝlⱪini ɵzi bilǝn elip kelip, padixaⱨni Pǝrwǝrdigarning ɵyidin baxlap qüxüp, ordidiki «Pasibanlarning dǝrwazisi»din padixaⱨning ordisiƣa kirgüzdi; Yoax padixaⱨliⱪ tǝhtigǝ olturdi.

20 Yurtning barliⱪ hǝlⱪi xadlinatti; ular Ataliyani padixaⱨning ordisining yenida ⱪiliqlap ɵltürgǝndin keyin, xǝⱨǝr tinq bolup ⱪaldi.

Yǝⱨoax Yǝⱨudaƣa padixaⱨ bolidu

2Tar. 24:1-27

21 Yǝⱨoax yǝttǝ yaxⱪa kirgǝndǝ padixaⱨ boldi.

12

1 Yǝⱨuning sǝltǝnitining yǝttinqi yilida Yǝⱨoax padixaⱨ boldi; u ⱪiriⱪ yil Yerusalemda sǝltǝnǝt ⱪildi. Uning anisi Bǝǝr-Xebaliⱪ Zibiyaⱨ idi. □ 2 Yǝⱨoax Yǝⱨoyada kaⱨin uningƣa nǝsiⱨǝt ⱪilip turƣan barliⱪ künlǝrdǝ, Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ durus bolƣanni ⱪildi. □ 3 Pǝⱪǝt «yuⱪiri jaylar»la yoⱪitilmidi; hǝlⱪ yǝnila «yuⱪiri jaylar»ƣa qiⱪip ⱪurbanliⱪ ⱪilip huxbuy yaⱪatti.□

4 Yǝⱨoax kaⱨinlarƣa: — Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ Hudaƣa atalƣan ⱨǝmmǝ pul, jümlidin royhǝttin ɵtküzülgǝn ⱨǝr kixining baj puli, ⱪǝsǝm iqkǝnlǝrning puli wǝ ⱨǝrkim ihtiyari bilǝn Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ beƣixlap ǝkǝlgǝn ⱨǝmmǝ pulni □  ■ 5 kaⱨinlar hǝziniqilǝrdin tapxuruwelip Pǝrwǝrdigarning ɵyining ⱪaysi yeri buzulƣan bolsa, xu pulni ixlitip xularni ongxisun, dedi.□

6 Lekin Yǝⱨoax padixaⱨning sǝltǝnitining yigirmǝ üqinqi yiliƣiqǝ, kaⱨinlar ibadǝthanining buzulƣan yǝrlirini tehiqǝ onglimiƣanidi. 7 Andin Yǝⱨoax padixaⱨ Yǝⱨoyada kaⱨin wǝ baxⱪa kaⱨinlarni qaⱪirip ularƣa: — Nemixⱪa ibadǝthanining buzulƣan yǝrlirini ongximidinglar? Mundin keyin hǝziniqilǝrdin pul almanglar wǝ ɵzünglar ibadǝthanining buzulƣan yǝrlirini onglatmanglar, dedi.□

8 Xuning bilǝn kaⱨinlar maⱪul boluxup: Biz buningdin keyin hǝlⱪtin pul almaymiz ⱨǝm ɵzimiz ibadǝthanining buzulƣan yǝrlirinimu ongximaymiz, dedi.

9 Əmdi Yǝⱨoyada kaⱨin bir sanduⱪni elip qiⱪip, yapⱪuqidin bir tɵxük texip uni ⱪurbangaⱨning yeniƣa ⱪoydi; kixilǝr Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ kirgǝndǝ, u ong tǝrǝptǝ turatti. Dǝrwaziƣa ⱪaraydiƣan kaⱨinlar Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ kǝltürülgǝn barliⱪ pulni uningƣa salatti. 10 Wǝ xundaⱪ bolattiki, ular sanduⱪta kɵp pul qüxkǝnlikini kɵrsǝ, padixaⱨning katipi bilǝn bax kaⱨin ibadǝthaniƣa qiⱪip, Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki pulni haltiƣa qigip, sanap ⱪoyatti. 11 Andin ular Pǝrwǝrdigarning ɵyini ongxaydiƣan ix baxliriƣa ɵlqǝp-ⱨesablap berǝtti. Ular bolsa uni Pǝrwǝrdigarning ɵyini ongxaydiƣan yaƣaqqi bilǝn tamqilar, 12 taxqilar bilǝn taxtiraxlarƣa berǝtti. Ular muxu pulni Pǝrwǝrdigarning ɵyining buzulƣan yǝrlirini ongxaxⱪa lazim bolƣan yaƣaq bilǝn oyulƣan taxlarni setiwelixⱪa, xuningdǝk ibadǝthanini ongxaxⱪa wǝ ⱨǝmmǝ baxⱪa qiⱪimƣa ixlitǝtti. □ 13 Lekin Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ kǝltürülgǝn pul ibadǝthaniƣa atilidiƣan kümüx ⱪaqa-ⱪuqilar, piqaⱪlar, piyalilǝr, kanaylar, ya altundin yaki kümüxtin yasalƣan baxⱪa ⱨǝrⱪandaⱪ nǝrsilǝrni yasitixⱪa ixlitilmǝytti. 14 Ular bǝlki xu pulni ix bexiliriƣa berip, Pǝrwǝrdigarning ɵyini ongxitatti. 15 Ular pulni ix bejirgüqilǝrning ixlǝmqilǝrgǝ tǝⱪsim ⱪilip berixi üqün tapxuratti; lekin uning ⱨesawatini ⱪilmaytti; qünki bular insap bilǝn ix ⱪilatti. 16 Lekin itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi puli bilǝn gunaⱨ ⱪurbanliⱪiƣa munasiwǝtlik pullar Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ elip kelinmǝytti; u kaⱨinlarƣa tǝwǝ idi.

17 U waⱪitta Suriyǝ padixaⱨi Ⱨazaǝl Gat xǝⱨirigǝ ⱨujum ⱪilip, uni ixƣal ⱪildi. Andin Ⱨazaǝl Yerusalemƣa ⱨujum ⱪilixⱪa yüzlǝndi. ■ 18 Xuning bilǝn Yǝⱨudaning padixaⱨi Yǝⱨoax ɵz ata-bowiliri bolƣan Yǝⱨuda padixaⱨliri Yǝⱨoxafat, Yoram wǝ Aⱨaziya Pǝrwǝrdigarƣa tǝⱪdim ⱪilƣan ⱨǝmmǝ muⱪǝddǝs buyumlarni, wǝ ɵzi tǝⱪdim ⱪilƣanlirini Pǝrwǝrdigarning ɵyi ⱨǝm padixaⱨning ordisining hǝziniliridin izdǝp tapⱪan barliⱪ altunƣa ⱪoxup, ⱨǝmmisini Suriyǝning padixaⱨi Ⱨazaǝlgǝ ǝwǝtti; andin Ⱨazaǝl Yerusalemdin qekindi.■

19 Yoaxning baxⱪa ǝmǝlliri ⱨǝm ⱪilƣanlirining ⱨǝmmisi «Yǝⱨuda padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi?□

20 Əmdi Yǝⱨoaxning hizmǝtkarliri uningƣa ⱪǝst ⱪilip Silla dawini tǝripidiki Millo ⱪǝl’ǝsidǝ uni ɵltürdi. ■ 21 Uning hizmǝtkarliridin Ximeatning oƣli Yozaⱪar wǝ Xomǝrning oƣli Yǝⱨozabad uni zǝhimlǝndürdi, xuning bilǝn u ɵldi. U ɵz ata-bowilirining arisida «Dawutning xǝⱨiri»dǝ dǝpnǝ ⱪilindi. Oƣli Amaziya uning ornida padixaⱨ boldi.

13

Yǝⱨoaⱨaz Israil üstidin ⱨɵküm süridu

1 Aⱨaziyaning oƣli, Yǝⱨudaning padixaⱨi Yoaxning sǝltǝnitining yigirmǝ üqinqi yili, Yǝⱨuning oƣli Yǝⱨoaⱨaz Samariyǝdǝ Israilƣa padixaⱨ bolup, Samariyǝdǝ on yǝttǝ yil sǝltǝnǝt ⱪildi. 2 U Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪilip, Israilni gunaⱨⱪa putlaxturƣan Nibatning oƣli Yǝroboamning gunaⱨliriƣa ǝgixip mangdi; u ulardin ⱨeq qiⱪmidi. 3 Buning üqün Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi Israilƣa ⱪozƣaldi; u ularni Suriyǝning padixaⱨi Ⱨazaǝlning wǝ Ⱨazaǝlning oƣli Bǝn-Ⱨadadning ⱪoliƣa tapxurup bǝrdi.

4 Yǝⱨoaⱨaz Pǝrwǝrdigardin rǝⱨim tilidi; wǝ Pǝrwǝrdigar Israilning ⱪisilip ⱪalƣanliⱪini kɵrüp duasiƣa ⱪulaⱪ saldi. Qünki Suriyǝning padixaⱨi ularƣa zulum ⱪiliwatatti. 5 Pǝrwǝrdigar Israilƣa bir ⱪutⱪuzƣuqi tǝyinlidi; xuning bilǝn ular Suriylǝrning ⱪolidin azad bolup ⱪutuldi. Keyin Israil yǝnǝ burunⱪidǝk ɵz ɵy-qedirliridǝ makanlaxti. 6 Lekin ular Israilni gunaⱨⱪa putlaxturƣan Yǝroboam jǝmǝtining gunaⱨliridin qiⱪmidi; ular yǝnila xu yolda mangatti. Ⱨǝtta Samariyǝdǝ bir «Axǝraⱨ» butmu ⱪalƣanidi.□

7  Suriyǝning padixaⱨi Yǝⱨoaⱨazƣa pǝⱪǝt ǝllik atliⱪ lǝxkǝrni, on jǝng ⱨarwisi bilǝn on ming piyadǝ ǝskirinila ⱪaldurƣanidi. Qünki u Yǝⱨoaⱨazning ⱪoxunini yoⱪitip hamandiki topa-qangdǝk ⱪiliwǝtkǝnidi.

8 Əmdi Yǝⱨoaⱨazning baxⱪa ixliri ⱨǝm ⱪilƣanlirining ⱨǝmmisi, jümlidin sǝltǝnitining ⱨǝmmǝ ⱪudriti «Israil padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi? 9 Yǝⱨoaⱨaz ata-bowilirining arisida uhlidi wǝ Samariyǝdǝ dǝpnǝ ⱪilindi. Andin oƣli Yoax ornida padixaⱨ boldi.

Yoax Samariyǝ üstidin ⱨɵküm süridu •••• «Yoax»ning baxⱪa xǝkli «Yǝⱨoax»

10 Yǝⱨudaning padixaⱨi Yoaxning sǝltǝnitining ottuz yǝttinqi yilida Yǝⱨoaⱨazning oƣli Yǝⱨoax Samariyǝdǝ Israilƣa padixaⱨ bolup, on altǝ yil sǝltǝnǝt ⱪildi. □ 11 U Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪildi; u Israilni gunaⱨⱪa putlaxturƣan, Nibatning oƣli Yǝroboamning gunaⱨlirining ⱨeqⱪaysisini taxlimidi; u xu yolda mangatti.

12 Əmdi Yoaxning baxⱪa ixliri ⱨǝm ⱪilƣanlirining ⱨǝmmisi, jümlidin uning Yǝⱨudaning padixaⱨi Amaziya bilǝn jǝng ⱪilip kɵrsǝtkǝn ⱪudriti «Israil padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi? 13 Yoax ata-bowilirining arisida uhlidi wǝ Yǝroboam uning tǝhtigǝ olturdi. Yoax Samariyǝdǝ Israilning padixaⱨliri arisida dǝpnǝ ⱪilindi.

Elixaning ahirⱪi bexariti

14 Elixa ɵz ǝjilini yǝtküzidiƣan kesǝl bilǝn yatti. Israilning padixaⱨi Yoax uning ⱪexiƣa kelip uning yüzigǝ engixip yiƣlap: I atam, i atam, Israilning jǝng ⱨarwisi ⱨǝm atliⱪ ǝskǝrliri!» dǝp pǝryad kɵtürdi.□  ■

15 Elixa uningƣa: Bir ya bilǝn ya oⱪlirini kǝltürgin, dedi. U ya bilǝn ya oⱪlirini kǝltürgǝndǝ 16 Elixa Israilning padixaⱨiƣa: Ⱪolungni yaƣa selip tutⱪin, dedi. U ⱪolini ⱪoyƣanda Elixamu ⱪollirini padixaⱨning ⱪollirining üstigǝ ⱪoyup, uningƣa: 17 — Mǝxriⱪ tǝrǝptiki derizini aqⱪin, dedi. U uni aqⱪanda Elixa: Atⱪin, dedi. U etiwidi, Elixa uningƣa: Mana bu Pǝrwǝrdigarning nusrǝt ya oⱪi, yǝni Suriyǝning üstidin nusrǝt ⱪazinidiƣan ya oⱪidur. Sǝn Suriylǝrni yoⱪatⱪuqǝ Afǝⱪtǝ ular bilǝn jǝng ⱪilisǝn, dedi.■

18 Andin u: — Ya oⱪlirini ⱪolungƣa alƣin, dedi. Ularni alƣanda, Elixa Israilning padixaⱨiƣa: Ular bilǝn yǝrgǝ urƣin, dedi. U üq ⱪetim urup tohtidi. 19 Hudaning adimi uningƣa aqqiⱪlinip: Sǝn bǝx-altǝ ⱪetim uruxungƣa toƣra kelǝtti. Xundaⱪ ⱪilƣan bolsang, sǝn Suriylǝrni urup yoⱪitip üzül-kesil mǝƣlup ⱪilatting; lekin ǝmdi Suriylǝrni urup, pǝⱪǝt üq ⱪetimla mǝƣlup ⱪilalaysǝn, dedi.

20 Elixa ɵlüp dǝpnǝ ⱪilindi.

Əmdi ⱨǝr yili, yil bexida Moablardin top-top bulangqilar yurtⱪa parakǝndiqilik salatti. 21 Bir küni xundaⱪ boldiki, hǝlⱪ bir ɵlgǝn adǝmni yǝrlikigǝ ⱪoyuwatⱪanda, mana, ular bir top bulangqilarni kɵrüp ⱪaldi, ular jǝsǝtni Elixaning gɵrigǝ taxlidi. Jǝsǝt Elixaning ustihiniƣa tǝgkǝndǝ, u tirilip, ⱪopup tik turdi.

22 Əmma Suriyǝning padixaⱨi Ⱨazaǝl bolsa Yǝⱨoaⱨazning ⱨǝmmǝ künliridǝ Israilƣa zalimliⱪ ⱪilatti. 23 Lekin Pǝrwǝrdigar ularƣa meⱨriban bolup iq aƣritatti; Ibraⱨim bilǝn Isⱨaⱪ wǝ Yaⱪupⱪa baƣliƣan ǝⱨdisi tüpǝylidin U ularƣa iltipat ⱪilip, ularni bügüngǝ ⱪǝdǝr ⱨalak ⱪilmay, Ɵz ⱨuzuridin qiⱪiriwetixni halimiƣanidi.

24 Suriyǝning padixaⱨi Ⱨazaǝl ɵldi wǝ oƣli Bǝn-Ⱨadad uning ornida padixaⱨ boldi. 25 Andin keyin Yǝⱨoaⱨazning oƣli Yǝⱨoax Ⱨazaǝlning oƣli Bǝn-Ⱨadadning ⱪolidin Ⱨazaǝl ɵz atisi Yǝⱨoaⱨazdin jǝngdǝ tartiwalƣan xǝⱨǝrlǝrni yanduruwaldi. Yǝⱨoax uni urup, üq ⱪetim mǝƣlup ⱪilip, xuning bilǝn Israilning xǝⱨǝrlirini yandurwaldi.

14

Amaziyaning Yǝⱨudaƣa bolƣan sǝltǝniti

2Tar. 25:1-28

1 Israilning padixaⱨi Yǝⱨoaⱨazning oƣli Yoaxning sǝltǝnitining ikkinqi yilida Yǝⱨudadiki Yoaxning oƣli Amaziya Yǝⱨudaƣa padixaⱨ boldi. 2 Padixaⱨ bolƣanda u yigirmǝ bǝx yaxⱪa kirgǝnidi; u Yerusalemda yigirmǝ toⱪⱪuz yil sǝltǝnǝt ⱪildi. Uning anisi Yerusalemliⱪ Yǝⱨoaddan idi.■

3 Amaziya Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ durus bolƣanni ⱪilatti, lekin ǝjdadi Dawut ⱪilƣandǝk ǝmǝs, bǝlki atisi Yoaxning barliⱪ ⱪilƣanliri boyiqǝ ix kɵrǝtti. □ 4 Pǝⱪǝt «yuⱪiri jaylar»la yoⱪitilmidi; hǝlⱪ yǝnila «yuⱪiri jaylar»ƣa qiⱪip ⱪurbanliⱪ ⱪilip huxbuy yaⱪatti.

5 Wǝ xundaⱪ boldiki, sǝltǝniti uning ⱪolida muⱪim bolƣanda, u padixaⱨ atisini ɵltürgǝn hizmǝtkarlirini tutup ɵltürdi. 6 Lekin Musaƣa qüxürülgǝn ⱪanun kitabida Pǝrwǝrdigarning: «Atilarni oƣulliri üqün ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilixⱪa bolmaydu ya oƣullirini atiliri üqün ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilixⱪa bolmaydu, bǝlki ⱨǝrbiri ɵz gunaⱨi üqün ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinsun» dǝp pütülgǝn ǝmri boyiqǝ, u ɵltürgüqilǝrning balilirini ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilmidi.■

7 U «Xor wadisi»da Edomiylardin on ming ǝskǝrni ɵltürdi wǝ jǝng ⱪilip Selani ixƣal ⱪilip uni Yoⱪtǝǝl dǝp atidi; bügüngiqǝ u xundaⱪ atilip kǝlmǝktǝ. 8 Andin keyin Amaziya Israilning padixaⱨi Yǝⱨuning nǝwrisi, Yǝⱨoaⱨazning oƣli Yǝⱨoaxning aldiƣa ǝlqilǝrni mangdurup: «Ⱪeni, jǝng mǝydanida yüz turanǝ kɵrüxǝyli» dedi.

9 Israilning padixaⱨi Yǝⱨoax Yǝⱨudaning padixaⱨi Amaziyaƣa ǝlqi ǝwǝtip mundaⱪ sɵzlǝrni yǝtküzdi: — «Liwandiki tikǝn Liwandiki kedir dǝrihigǝ sɵz ǝwǝtip: Ɵz ⱪizingni oƣlumƣa hotunluⱪⱪa bǝrgin, dedi. Lekin Liwandiki bir yawayi ⱨaywan ɵtüp ketiwetip, tikǝnni dǝssiwǝtti.

10 Sǝn dǝrwǝⱪǝ Edomning üstidin ƣǝlibǝ ⱪilding; kɵnglüngdǝ ɵz-ɵzüngdin mǝƣrurlinip kǝtting. Əmdi yayrap pǝhirlǝn, biraⱪ ɵydǝ ⱪalƣin; nemixⱪa bexingƣa külpǝt kǝltürüp, ɵzüngni wǝ ɵzüng bilǝn Yǝⱨudani balaƣa yiⱪitisǝn?».□

11 Əmma Amaziya ⱪulaⱪ salmidi. Israilning padixaⱨi Yǝⱨoax jǝnggǝ qiⱪti; xuning bilǝn u Yǝⱨudaning padixaⱨi Amaziya bilǝn Yǝⱨudadiki Bǝyt-Xǝmǝxtǝ uqrixip soⱪuxti. 12 Yǝⱨudaning adǝmliri Israilning adǝmliri tǝripidin tiripirǝn ⱪilinip, ⱨǝrbiri ɵz ɵyigǝ ⱪeqip kǝtti. 13 Wǝ Israilning padixaⱨi Yǝⱨoax Bǝyt-Xǝmǝxtǝ Aⱨaziyaning nǝwrisi, Yǝⱨoaxning oƣli, Yǝⱨudaning padixaⱨi Amaziyani ǝsir ⱪilip, Yerusalemƣa elip bardi; u Yerusalemning sepilining Əfraim dǝrwazisidin tartip burjǝk dǝrwazisiƣiqǝ bolƣan tɵt yüz gǝzlik bir bɵlikini ɵrüwǝtti.□

14 U Pǝrwǝrdigarning ɵyidin ⱨǝmdǝ padixaⱨning ordisidiki hǝzinidin tepilƣan barliⱪ altun-kümüx, ⱨǝmmǝ ⱪaqa-ⱪuqilarni buliwaldi wǝ kepillik süpitidǝ birnǝqqǝ tutⱪunni elip Samariyǝgǝ yenip kǝtti. 15 Əmma Yǝⱨoaxning baxⱪa ixliri ⱨǝm ⱪilƣanlirining ⱨǝmmisi, jümlidin uning Yǝⱨudaning padixaⱨi Amaziya bilǝn jǝng ⱪilip kɵrsǝtkǝn ⱪudriti «Israil padixaⱨlirining Tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi?

16 Yǝⱨoax ɵz ata-bowilirining arisida uhlidi wǝ Samariyǝdǝ Israilning padixaⱨlirining arisida dǝpnǝ ⱪilindi. Oƣli Yǝroboam uning orniƣa padixaⱨ boldi. 17 Israilning padixaⱨi Yǝⱨoaⱨazning oƣli Yǝⱨoax ɵlgǝndin keyin, Yǝⱨoaxning oƣli, Yǝⱨudaning padixaⱨi Amaziya on bǝx yil ɵmür kɵrdi. 18 Əmdi Amaziyaning baxⱪa ǝmǝlliri ⱨǝm ⱪilƣanlirining ⱨǝmmisi «Yǝⱨuda padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi? 19 U Yerusalemda bǝzilǝr uni ⱪǝstlǝxkǝ kirixkǝnidi, Laⱪix xǝⱨirigǝ ⱪeqip kǝtti; lekin ⱪǝstligüqilǝr kǝynidin Laⱪixⱪa adǝm ǝwǝtip u yǝrdǝ uni ɵltürdi. ■ 20 Andin ular uni atlarƣa artip Yerusalemƣa elip bardi. U Yerusalemda ata-bowilirining arisida «Dawutning xǝⱨiri»dǝ dǝpnǝ ⱪilindi. 21 Yǝⱨudaning barliⱪ hǝlⱪi uning on altǝ yaxⱪa kirgǝn oƣli Azariyani tiklǝp, uni atisi Amaziyaning ornida padixaⱨ ⱪildi ■ 22 (padixaⱨ atisi ata-bowilirining arisida uhliƣandin keyin, Elat xǝⱨirini ⱪaytidin yasap, Yǝⱨudaƣa yǝnǝ tǝwǝ ⱪilƣuqi dǝl Azariya idi).□

Yǝroboam II-ning Israil üstigǝ padixaⱨ boluxi

23 Yǝⱨudaning padixaⱨi Yoaxning oƣli Amaziyaning sǝltǝnitining on bǝxinqi yilida, Israilning padixaⱨi Yǝⱨoaxning oƣli Yǝroboam ⱨɵküm sürüxkǝ baxlap, Samariyǝdǝ ⱪiriⱪ bir yil sǝltǝnǝt ⱪildi. 24 U Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪildi; u Israilni gunaⱨⱪa putlaxturƣan Nibatning oƣli Yǝroboamning gunaⱨlirining ⱨeqbirini taxlimidi.

25 Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarning ɵz ⱪuli Gat-Ⱨǝfǝrlik Amittayning oƣli Yunus pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ eytⱪan sɵzi ǝmǝlgǝ axurulup, u ximalda Hamat rayoniƣa kirix eƣizidin tartip jǝnubta «Arabaⱨ dengizi»ƣiqǝ Israilning qegralirini kengǝytip ǝsligǝ kǝltürdi. □  ■ 26 Qünki Pǝrwǝrdigar Israilning tartⱪan azablirining intayin ⱪattiⱪ ikǝnlikini kɵrdi; ajizlar ⱨǝm meyiplardin baxⱪa ⱨeqkim ⱪalmidi, Israilƣa mǝdǝtkar yoⱪ idi. □ 27 Pǝrwǝrdigar: «Israilning namini asmanning astidin yoⱪitimǝn» degǝn ǝmǝs idi; xunga U Yǝⱨoaxning oƣli Yǝroboamning ⱪoli bilǝn ularni ⱪutⱪuzdi.

28 Əmdi Yǝroboamning baxⱪa ixliri ⱨǝm ⱪilƣanlirining ⱨǝmmisi, jümlidin uning sǝltǝnitining ⱪudriti wǝ ⱪandaⱪ jǝng ⱪilip, ǝsli Yǝⱨudaƣa tǝwǝ bolƣan Dǝmǝxⱪ bilǝn Hamatni yanduruwalƣanliⱪi «Israil padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi?

29 Yǝroboam ata-bowiliri, yǝni Israilning padixaⱨlirining arisida uhlidi wǝ oƣli Zǝkǝriya uning ornida padixaⱨ boldi.

15

Azariya — yǝni Uzziya — Yǝⱨudaƣa sǝltǝnǝt ⱪilidu

2Tar. 26:1-23

1 Israilning padixaⱨi Yǝroboamning sǝltǝnitining yigirmǝ yǝttinqi yilida Amaziyaning oƣli Azariya Yǝⱨudaning padixaⱨi boldi. □  ■ 2 On altǝ yaxⱪa kirgǝndǝ padixaⱨ bolup Yerusalemda ǝllik ikki yil sǝltǝnǝt ⱪildi. Uning anisining ismi Yǝkoliya bolup, u Yerusalemliⱪ idi. ■ 3 U atisi Amaziyaning barliⱪ ⱪilƣanliridǝk Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ durus bolƣanni ⱪilatti. 4 Pǝⱪǝt «yuⱪiri jaylar»la yoⱪitilmidi; hǝlⱪ yǝnila «yuⱪiri jaylar»ƣa qiⱪip ⱪurbanliⱪ ⱪilip huxbuy yaⱪatti.

5 Əmma Pǝrwǝrdigar padixaⱨni urup, uning ɵlümigiqǝ uni mahaw kesiligǝ muptila ⱪilƣaq, u ayrim ɵydǝ turatti wǝ padixaⱨning oƣli Yotam ordini baxⱪurup yurtning hǝlⱪining üstigǝ ⱨɵküm sürǝtti.□

6 Azariyaning baxⱪa ǝmǝlliri ⱨǝm ⱪilƣanlirining ⱨǝmmisi «Yǝⱨuda padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi? 7 Azariya ata-bowilirining arisida uhlidi; kixilǝr uni «Dawutning xǝⱨiri»dǝ ata-bowilirining arisida dǝpnǝ ⱪildi. Oƣli Yotam uning ornida padixaⱨ boldi.

Israil üstigǝ yǝnǝ birnǝqqǝ padixaⱨ ⱪisⱪa waⱪit sǝltǝnǝt ⱪilidu

8 Yǝⱨuda padixaⱨi Azariyaning sǝltǝnitining ottuz sǝkkizinqi yilida, Yǝroboamning oƣli Zǝkǝriya Samariyǝdǝ Israilƣa padixaⱨ bolup, altǝ ay sǝltǝnǝt ⱪildi. 9 U ata-bowiliri ⱪilƣandǝk Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪilatti; u Israilni gunaⱨⱪa putlaxturƣan Nibatning oƣli Yǝroboamning gunaⱨliridin qiⱪmidi.

10 Yabǝxning oƣli Xallum uningƣa ⱪǝst ⱪilip, uni hǝlⱪning aldida urup ɵltürdi wǝ uning ornida padixaⱨ boldi. 11 Zǝkǝriyaning baxⱪa ixliri ⱨǝm ⱪilƣanlirining ⱨǝmmisi «Israil padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi? 12  Uning ɵltürülüxi Pǝrwǝrdigarning Yǝⱨuƣa: — Sening oƣulliring tɵtinqi nǝsligiqǝ Israilning tǝhtidǝ olturidu, degǝn sɵzini ǝmǝlgǝ axurdi. Dǝrwǝⱪǝ xundaⱪ boldi.■

13 Yabǝxning oƣli Xallum Yǝⱨuda padixaⱨi Azariyaning sǝltǝnitining ottuz toⱪⱪuzinqi yilida padixaⱨ bolup, Samariyǝdǝ toluⱪ bir ay sǝltǝnǝt ⱪildi. 14 Gadining oƣli Mǝnaⱨǝm Tirzaⱨdin qiⱪip, Samariyǝgǝ kelip, Yabǝxning oƣli Xallumni xu yǝrdǝ urup ɵltürdi wǝ uning ornida padixaⱨ boldi.

15 Xallumning baxⱪa ixliri, jümlidin uning ⱪǝst ⱪilixliri, mana «Israil padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝndur.

16 Xu qaƣda Mǝnaⱨǝm Tipsaⱨ xǝⱨirigǝ ⱨujum ⱪilip, u yǝrdǝ turuwatⱪanlarning ⱨǝmmisini ɵltürdi; u yǝnǝ Tirzaⱨdin tartip uningƣa tǝwǝ barliⱪ zeminlirini wǝyran ⱪildi. Ular tǝn berip dǝrwazini aqmiƣini üqün xǝⱨǝrgǝ xundaⱪ ⱨujum ⱪildiki, ⱨǝtta uningdiki jimi ⱨamilidar ayallarning ⱪarnini yirtip ɵltürdi.

Mǝnaⱨǝmning Israil üstigǝ bolƣan sǝltǝniti

17 Yǝⱨuda padixaⱨi Azariya sǝltǝnitining ottuz toⱪⱪuzinqi yilida, Gadining oƣli Mǝnaⱨǝm Israilƣa padixaⱨ bolup, Samariyǝdǝ on yil sǝltǝnǝt ⱪildi. 18 U Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪilip, pütün ɵmridǝ Israilni gunaⱨⱪa putlaxturƣan Nibatning oƣli Yǝroboamning gunaⱨliridin qiⱪmidi. 19 Asuriyǝning padixaⱨi Pul Israil zeminiƣa tajawuz ⱪildi; u waⱪitta Mǝnaⱨǝm: «Padixaⱨliⱪimning mustǝⱨkǝmliki üqün manga yardǝm ⱪilƣayla» dǝp uningƣa ming talant kümüx bǝrdi. □  ■ 20 Mǝnaⱨǝm Asuriyǝning padixaⱨiƣa beridiƣan xu pulni Israilning ⱨǝmmǝ bay adǝmlirigǝ baj selix bilǝn aldi; u ⱨǝrbiridin ǝllik xǝkǝl kümüx aldi. Xuning bilǝn Asuriyǝning padixaⱨi ⱪaytip kǝtti wǝ bu zeminda turup ⱪalmidi.□

21 Mǝnaⱨǝmning baxⱪa ixliri ⱨǝm ⱪilƣanlirining ⱨǝmmisi «Israil padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi? 22 Mǝnaⱨǝm ata-bowilirining arisida uhlidi wǝ oƣli Pǝkaⱨiya ornida padixaⱨ boldi.

Pǝkaⱨiyaning Israil üstigǝ bolƣan sǝltǝniti

23 Yǝⱨuda padixaⱨi Azariyaning sǝltǝnitining ǝllikinqi yilida, Mǝnaⱨǝmning oƣli Pǝkaⱨiya Samariyǝdǝ Israilƣa padixaⱨ bolup, ikki yil sǝltǝnǝt ⱪildi. 24 U Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪilip, Israilni gunaⱨⱪa putlaxturƣan Nibatning oƣli Yǝroboamning gunaⱨliridin qiⱪmidi.

25 Wǝ uning sǝrdari Rǝmaliyaning oƣli Pikaⱨ uningƣa ⱪǝst ⱪilip uni Samariyǝdǝ, padixaⱨ ordisidiki ⱪǝl’ǝdǝ ɵltürdi; xu ixta Argob bilǝn Ariyǝ wǝ ǝllik Gileadliⱪ kixi Pikaⱨ tǝrǝptǝ turdi; u Pǝkaⱨiyani ɵltürüp uning ornida padixaⱨ boldi. 26 Pǝkaⱨiyaning baxⱪa ixliri ⱨǝm ⱪilƣanlirining ⱨǝmmisi bolsa, mana «Israil padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝndur.

Pikaⱨning Israil üstigǝ bolƣan sǝltǝniti

27 Yǝⱨudaning padixaⱨi Azariyaning sǝltǝnitining ǝllik ikkinqi yilida, Rǝmaliyaning oƣli Pikaⱨ Samariyǝdǝ Israilƣa padixaⱨ bolup, yigirmǝ yil sǝltǝnǝt ⱪildi. 28 U Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪilip Israilni gunaⱨⱪa putlaxturƣan Nibatning oƣli Yǝroboamning gunaⱨliridin qiⱪmidi.

29 Israilning padixaⱨi Pikaⱨning künliridǝ Asuriyǝning padixaⱨi Tiglat-Pilǝsǝr kelip Iyon, Abǝl-Bǝyt-Maakaⱨ, Yanoaⱨ, Kǝdǝx, Ⱨazor, Gilead, Galiliyǝ, jümlidin Naftalining pütkül zeminini ixƣal ⱪilip, xu yǝrdiki hǝlⱪni tutⱪun ⱪilip, Asuriyǝgǝ elip bardi.■

30 Əlaⱨning oƣli Ⱨoxiya Rǝmaliyaning oƣli Pikaⱨƣa ⱪǝst ⱪilip uni ɵltürdi. Uzziyaning oƣli Yotamning sǝltǝnitining yigirminqi yilida, u Pikaⱨning ornida padixaⱨ boldi. □ 31 Pikaⱨning baxⱪa ixliri ⱨǝm ⱪilƣanlirining ⱨǝmmisi bolsa, mana «Israil padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝndur.

Yotamning Yǝⱨuda üstigǝ bolƣan sǝltǝniti

2Tar. 27:1-9

32 Israilning padixaⱨi Rǝmaliyaning oƣli Pikaⱨning sǝltǝnitining ikkinqi yilida, Uzziyaning oƣli Yotam Yǝⱨudaƣa padixaⱨ boldi. 33 U padixaⱨ bolƣanda yigirmǝ bǝx yaxⱪa kirgǝn bolup, Yerusalemda on altǝ yil sǝltǝnǝt ⱪildi. Uning anisining ismi Yǝruxa idi; u Zadokning ⱪizi idi.■

34 Yotam atisi Uzziyaning barliⱪ ⱪilƣanliridǝk Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ durus bolƣanni ⱪilatti. 35 Pǝⱪǝt «yuⱪiri jaylar»la yoⱪitilmidi; hǝlⱪ yǝnila «yuⱪiri jaylar»ƣa qiⱪip ⱪurbanliⱪ ⱪilip huxbuy yaⱪatti.

Pǝrwǝrdigarning ɵyining «Yuⱪiriⱪi dǝrwaza»sini yasiƣuqi xu idi.

36 Yotamning baxⱪa ixliri ⱨǝm ⱪilƣanlirining ⱨǝmmisi «Israil padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi?

37 Xu qaƣlarda Pǝrwǝrdigar Suriyǝning padixaⱨi Rǝzin bilǝn Rǝmaliyaning oƣli Pikaⱨni Yǝⱨudaƣa ⱨujum ⱪilixⱪa ⱪozƣidi.■

38 Yotam ata-bowiliri arisida uhlidi wǝ ata-bowilirining arisida atisi Dawutning xǝⱨiridǝ dǝpnǝ ⱪilindi. Oƣli Aⱨaz ornida padixaⱨ boldi.

16

Aⱨazning Yǝⱨuda üstigǝ bolƣan sǝltǝniti

2Tar. 28:1-27

1 Rǝmaliyaning oƣli Pikaⱨning on yǝttinqi yilida, Yotamning oƣli Aⱨaz Yǝⱨudaƣa padixaⱨ boldi. ■ 2 Aⱨaz padixaⱨ bolƣanda yigirmǝ yaxⱪa kirgǝn bolup, Yerusalemda on altǝ yil sǝltǝnǝt ⱪilƣanidi. U atisi Dawut ⱪilƣandǝk ǝmǝs, ǝksiqǝ Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ durus bolƣanni ⱪilmidi. 3 U Israilning padixaⱨlirining yolida mangatti, ⱨǝtta Pǝrwǝrdigar Israilning aldidin ⱨǝydǝp qiⱪarƣan ǝllǝrning yirginqlik gunaⱨliriƣa ǝgixip, ɵz oƣlini ottin ɵtküzüp kɵydürdi. ■ 4 U «yuⱪiri jaylar»da, dɵnglǝrdǝ wǝ ⱨǝrbir kɵk dǝrǝhlǝrning astida ⱪurbanliⱪ ⱪilip, küjǝ kɵydürǝtti.

5 Xu waⱪitta Suriyǝning padixaⱨi Rǝzin bilǝn Israilning padixaⱨi, Rǝmaliyaning oƣli Pikaⱨ Yerusalemƣa ⱨujum ⱪilip, padixaⱨ Aⱨazni muⱨasirigǝ elip ⱪorxiwalƣini bilǝn, lekin uni mǝƣlup ⱪilalmidi. ■ 6 Axu waⱪitta Suriyǝning padixaⱨi Rǝzin Elat xǝⱨirini Suriyǝgǝ ⱪayturuwaldi wǝ xu yǝrdǝ turuwatⱪan Yǝⱨudalarni ⱨǝydiwǝtti. Andin Suriylǝr kelip u yǝrdǝ olturaⱪlaxti; ular bügüngiqǝ xu yǝrdǝ turmaⱪta.

7 Aⱨaz Asuriyǝning padixaⱨi Tiglat-Pilǝsǝrgǝ ǝlqilǝrni ǝwǝtip: Mǝn silining ⱪulliri, silining oƣulliri bolimǝn; manga ⱨujum ⱪiliwatⱪan Suriyǝning padixaⱨining ⱪolidin wǝ Israilning padixaⱨining ⱪolidin ⱪutⱪuzuxⱪa qiⱪⱪayla, dedi. 8 Xuni eytip Aⱨaz Pǝrwǝrdigarning ɵyi wǝ padixaⱨning ordisidiki hǝzinilǝrdiki kümüx bilǝn altunni sowƣa ⱪilip, Asuriyǝning padixaⱨiƣa ǝwǝtti.■

9 Asuriyǝning padixaⱨi uning tǝlipigǝ ⱪoxuldi; xuning bilǝn Asuriyǝning padixaⱨi Dǝmǝxⱪⱪǝ ⱨujum ⱪilip uni ixƣal ⱪildi; uningdiki aⱨalini tutⱪun ⱪilip Kir xǝⱨirigǝ elip bardi wǝ Rǝzinni ɵltürdi. 10 Aⱨaz padixaⱨ ǝmdi Asuriyǝning padixaⱨi Tiglat-Pilǝsǝr bilǝn kɵrüxkili Dǝmǝxⱪⱪǝ bardi wǝ xundaⱪla Dǝmǝxⱪtiki ⱪurbangaⱨni kɵrdi. Andin Aⱨaz padixaⱨ xu ⱪurbangaⱨning rǝsimini, uning barliⱪ yasilix tǝpsilatlirining layiⱨisini sizip, uni Uriya kaⱨinƣa yǝtküzdi. 11 Xuning bilǝn Uriya kaⱨin Aⱨaz padixaⱨ Dǝmǝxⱪtin ǝwǝtkǝn barliⱪ tǝpsilatlar boyiqǝ bir ⱪurbangaⱨ yasidi. Aⱨaz padixaⱨ Dǝmǝxⱪtin yenip kǝlmǝstǝ, Uriya kaⱨin uni xundaⱪ tǝyyar ⱪilƣanidi. 12 Padixaⱨ Dǝmǝxⱪtin yenip kelip, ⱪurbangaⱨni kɵrüp, ⱪurbangaⱨⱪa berip, uning üstigǝ ⱪurbanliⱪ sundi; 13 u ⱪurbangaⱨning üstigǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ wǝ axliⱪ ⱨǝdiyǝsini kɵydürüp, «xarab ⱨǝdiyǝ»sini tɵküp, «inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi»ning ⱪenini qaqti.

14 Xundaⱪ ⱪilip u Pǝrwǝrdigarning ⱨuzurining aldidiki mis ⱪurbangaⱨni elip uni Pǝrwǝrdigarning ɵyi bilǝn ɵzining ⱪurbangaⱨining otturisidin ɵtküzüp, ɵz ⱪurbangaⱨining ximal tǝripigǝ ⱪoydurdi. □ 15 Aⱨaz padixaⱨ Uriya kaⱨinƣa buyruⱪ ⱪilip: Muxu qong ⱪurbangaⱨ üstigǝ ǝtigǝnlik kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ bilǝn kǝqlik axliⱪ ⱨǝdiyǝsini, padixaⱨning kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪi bilǝn axliⱪ ⱨǝdiyǝsini, ⱨǝmmǝ yurtning pütün hǝlⱪining kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪi, axliⱪ ⱨǝdiyǝ wǝ xarab ⱨǝdiyǝlirini kɵydürüp sunisǝn. Kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlarning barliⱪ ⱪanliri wǝ baxⱪa ⱪurbanliⱪlarning barliⱪ ⱪanlirini uxbu ⱪurbanliⱪning üstigǝ tɵkisǝn. Mis ⱪurbangaⱨ bolsa mening yol sorixim üqün bolsun, dedi.□

16 Xuning bilǝn Uriya kaⱨin Aⱨaz padixaⱨ buyruƣanning ⱨǝmmisini ada ⱪildi.

17 Aⱨaz padixaⱨ das tǝgliklirigǝ bekitilgǝn tahtaylarni kesip ajritip, daslarni tǝglikliridin eliwǝtti; u mis «dengiz»ni tegidiki mis uylarning üstidin kɵtürüp elip, uni tax tahtayliⱪ bir mǝydanƣa ⱪoydurdi. ■ 18 U Asuriyǝ padixaⱨini razi ⱪilix üqün Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ tutixidiƣan «Xabat künidiki aywanliⱪ yol» bilǝn padixaⱨ taxⱪiridin kiridiƣan yolni etiwǝtti.

19 Aⱨazning baxⱪa ixliri ⱨǝm ⱪilƣanlirining ⱨǝmmisi «Yǝⱨuda padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi?

20 Aⱨaz ɵz ata-bowiliri arisida uhlidi; u ata-bowilirining arisida «Dawutning xǝⱨiri»dǝ dǝpnǝ ⱪilindi; oƣli Ⱨǝzǝkiya ornida padixaⱨ boldi.

17

Ⱨoxiya Israil üstigǝ ⱨɵküm süridu

1 Yǝⱨudaning padixaⱨi Aⱨazning sǝltǝnitining on ikkinqi yilida, Elaⱨning oƣli Ⱨoxiya Samariyǝdǝ Israilƣa padixaⱨ bolup, toⱪⱪuz yil sǝltǝnǝt ⱪildi. 2 U Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪilatti; lekin uningdin ilgiri ɵtkǝn Israilning padixaⱨliridǝk undaⱪ rǝzillik ⱪilmaytti.

3 Asuriyǝning padixaⱨi Xalmanǝzǝr uningƣa ⱨujum ⱪilƣili qiⱪⱪanda, Ⱨoxiya uningƣa beⱪinip sowƣa-salam bǝrdi. 4 Əmma Asuriyǝning padixaⱨi Ⱨoxiyaning asiyliⱪ ⱪilmaⱪqi bolƣinini bayⱪidi; qünki Ⱨoxiya burunⱪidǝk Asuriyǝning padixaⱨiƣa yilliⱪ sowƣa-salam yollimay, bǝlki Misirning padixaⱨi soƣa ǝlqilǝrni mangdurƣanidi. Uning üqün Asuriyǝning padixaⱨi uni tutup, baƣlap zindanƣa soliwǝtti. 5 Andin Asuriyǝning padixaⱨi qiⱪip pütkül Israil zeminini talan-taraj ⱪilip, Samariyǝni üq yilƣiqǝ ⱪamal ⱪildi. ■ 6 Ⱨoxiyaning sǝltǝnitining toⱪⱪuzinqi yilida, Asuriyǝning padixaⱨi Samariyǝni ixƣal ⱪilip, Israillarni Asuriyǝgǝ sürgün ⱪilip, ularni Halaⱨ xǝⱨiri, Gozandiki Habor dǝryasining boyliri wǝ Medialarning xǝⱨǝrlirigǝ orunlaxturdi.■

Israil, yǝni ximaliy padixaⱨliⱪning gunaⱨliri wǝ jazalinixi — hulasǝ

7 Mana, xundaⱪ ixlar boldi; qünki Israillar ɵzlirini Misirning padixaⱨi Pirǝwnning ⱪolidin ⱪutⱪuzup, Misir zeminidin qiⱪarƣan Pǝrwǝrdigar Hudasiƣa gunaⱨ ⱪilip baxⱪa ilaⱨlardin ⱪorⱪup 8 Pǝrwǝrdigar Israillarning aldidin ⱨǝydiwǝtkǝn yat ǝlliklǝrning ⱪaidǝ-bǝlgilimiliridǝ, xundaⱪla Israilning padixaⱨliri ɵzliri qiⱪarƣan ⱪaidǝ-bǝlgilimiliridǝ mangƣanidi. ■ 9 Wǝ Israillar ɵz Pǝrwǝrdigar Hudasiƣa ⱪarxi qiⱪip, yoxurunlarqǝ toƣra bolmiƣan ixlarni ⱪildi; ular barliⱪ xǝⱨǝrliridǝ kɵzǝt munaridin mustǝⱨkǝm ⱪorƣanƣiqǝ «yuⱪiri jaylar»ni yasidi. □ 10 Ular ⱨǝmmǝ egiz dɵnglǝrdǝ wǝ ⱨǝmmǝ kɵk dǝrǝhlǝrning astida «but tüwrük» wǝ «Axǝraⱨ» buti turƣuzdi. □ 11 Pǝrwǝrdigar ularning aldidin ⱨǝydǝp qiⱪarƣan yat ǝlliklǝr ⱪilƣandǝk, ular ⱨǝmmǝ «yuⱪiri jaylar»da huxbuy yaⱪatti wǝ Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipini kǝltüridiƣan ⱨǝrhil rǝzil ixlarni ⱪilatti. 12 Gǝrqǝ Pǝrwǝrdigar ularƣa: — «Bu ixni ⱪilmanglar!» degǝn bolsimu, ular butlarning ⱪulluⱪiƣa berilip kǝtkǝnidi.■

13 Pǝrwǝrdigar ⱨǝmmǝ pǝyƣǝmbǝrlǝr bilǝn ⱨǝmmǝ aldin kɵrgüqilǝrning wasitisi bilǝn ⱨǝm Israilni ⱨǝm Yǝⱨudani agaⱨlandurup: Rǝzil yolliringlardin yenip, ata-bowiliringlarƣa tapilanƣan wǝ ⱪullirim bolƣan pǝyƣǝmbǝrlǝr arⱪiliⱪ silǝrgǝ tǝstiⱪliƣan pütün ⱪanunƣa boysunup, Mening ǝmrlirim wǝ Mening bǝlgilimilirimni tutunglar, degǝnidi. □  ■ 14 Lekin ular ⱪulaⱪ salmay, Pǝrwǝrdigar Hudasiƣa ixǝnmigǝn ata-bowiliri ⱪilƣandǝk, boyunlirini ⱪattiⱪ ⱪildi. ■ 15 Ular Uning bǝlgilimilirini, xundaⱪla U ularning ata-bowiliri bilǝn tüzgǝn ǝⱨdini wǝ ularƣa tapxurƣan agaⱨ-guwaⱨlarni qǝtkǝ ⱪaⱪⱪan; ular ǝrzimǝs nǝrsilǝrgǝ ǝgixip, ɵzliri ǝrzimǝs bolup qiⱪti; Pǝrwǝrdigar ularƣa: — Ətrapinglardiki ǝlliklǝrning ⱪilƣinidǝk ⱪilmanglar, degǝn dǝl xu ǝllǝrgǝ ǝgixip, rǝzillik ⱪilatti. □ 16 Ular Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarning barliⱪ ǝmrlirini taxlap, ɵzliri üqün ⱪuyma mǝbudlarni, yǝni ikki mozayni ⱪuydurdi, bir «Axǝraⱨ but» ⱪildurdi, asmandiki nurƣunliƣan ay-yultuzlarƣa bax urdi wǝ Baalning ⱪulluⱪiƣa kirdi. □  ■ 17 Ular ɵz oƣulliri bilǝn ⱪizlirini ottin ɵtküzdi, palqiliⱪ wǝ jadugǝrlik ixlǝtti, xundaⱪla Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪilix üqün, ɵzlirini setip Uning ƣǝzipini ⱪozƣidi. □  ■ 18 Xuning üqün Pǝrwǝrdigar Israilƣa intayin aqqiⱪlinip, ularni Ɵz nǝziridin neri ⱪildi; Yǝⱨudaning ⱪǝbilisidin baxⱪa ⱨeqⱪaysisi ɵz zeminida ⱪaldurulmidi.■

19 Lekin Yǝⱨudamu ɵz Hudasi Pǝrwǝrdigarning ǝmrlirini tutmidi, bǝlki Israil qiⱪarƣan ⱪaidǝ-bǝlgilimilǝr iqidǝ mangdi. ■ 20 Uning üqün Pǝrwǝrdigar Israilning barliⱪ nǝslini qǝtkǝ ⱪaⱪti; ularni Ɵz nǝziridin taxliƣan künigiqǝ zeminida harliⱪⱪa ⱪaldurup, bulangqilarning ⱪoliƣa tapxurup bǝrdi. □ 21 U Israilni Dawutning jǝmǝtidin tartiwalƣanidi. Ular Nibatning oƣli Yǝroboamni padixaⱨ ⱪildi wǝ Yǝroboam bolsa Israilni Pǝrwǝrdigarning yolidin yandurup, ularni eƣir bir gunaⱨⱪa patⱪuzup azdurdi. □  ■ 22 Israillar Yǝroboamning ⱪilƣan ⱨǝmmǝ gunaⱨlirida yürüp, ulardin qiⱪmidi. 23 Ahir berip Pǝrwǝrdigar Ɵz ⱪulliri bolƣan pǝyƣǝmbǝrlǝrning wasitisi bilǝn eytⱪandǝk, Israilni Ɵz nǝziridin neri ⱪildi; Israillar ɵz yurtidin Asuriyǝgǝ elip ketilip, u yǝrdǝ bügüngǝ ⱪǝdǝr turup kǝldi.□

24 Əmma Asuriyǝning padixaⱨi Babil, Kuttaⱨ, Awwa, Hamat wǝ Sǝfarwaimdin hǝlⱪni yɵtkǝp Israilning orniƣa Samariyǝning xǝⱨǝrlirigǝ makanlaxturdi. Ular xuning bilǝn Samariyǝgǝ igidarqiliⱪ ⱪilip xǝⱨǝrlǝrdǝ olturdi. 25 Wǝ xundaⱪ boldiki, ular u yǝrdǝ dǝslǝptǝ olturƣinida Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪmiƣanidi; Pǝrwǝrdigar ularni ⱪiyma-jiyma ⱪilidiƣan birnǝqqǝ xirlarni ularning arisiƣa ǝwǝtti. 26 Xuning bilǝn Asuriyǝning padixaⱨiƣa hǝwǝr yǝtküzülüp: — Sili yɵtkǝp Samariyǝning xǝⱨǝrliridǝ makanlaxturƣan hǝlⱪlǝr xu yurtning ilaⱨining ⱪaidǝ-yosunlirini bilmǝydu; xunga U ularning arisiƣa xirlarni ǝwǝtti; mana bular ularni ɵltürmǝktǝ, qünki hǝlⱪ yurtning ilaⱨining ⱪaidǝ-yosunlirini bilmǝydu, deyildi.

27 Xuning bilǝn Asuriyǝning padixaⱨi ǝmr ⱪilip: — Silǝr u yǝrdin elip kǝlgǝn kaⱨinlarning birini yǝnǝ u yǝrgǝ apiringlar; u u yǝrdǝ turup, ularƣa u yurtning ilaⱨining ⱪaidǝ-yosunlirini ɵgǝtsun, — dedi.

28 Uning buyruⱪi bilǝn ular Samariyǝdin yɵtkigǝn kaⱨinlarning biri kelip, Bǝyt-Əldǝ turup Pǝrwǝrdigarning ⱪorⱪunqini ularƣa ɵgǝtti. 29 Lekin xu hǝlⱪlǝrning ⱨǝrbiri ɵz ilaⱨlirining butlirini yasap, Samariyǝliklǝr salƣan «yuⱪiri jaylar»diki ibadǝtgaⱨlar iqigǝ turƣuzdi; ⱨǝrbir hǝlⱪ ɵzi turƣan xǝⱨǝrdǝ xundaⱪ ⱪildi. 30 Babildin kǝlgǝnlǝr Sukkot-Binot degǝn mǝbudni yasidi, Kuttin kǝlgǝnlǝr Nǝrgal butni, Hamattin kǝlgǝnlǝr Axima butni, 31 Awwiylar Nibⱨaz bilǝn Tartak butlarni yasidi; Sǝfarwiylar Sǝfarwaimdiki butliri bolƣan Adrammǝlǝk bilǝn Anammǝlǝkkǝ ɵz balilirini atap otta kɵydürdi.

32 Ular ǝmdi muxundaⱪ ⱨalǝttǝ Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪup, ɵz arisidiki ⱨǝr türlük adǝmlǝrni ɵzliri üqün «yuⱪiri jaylar»diki buthanilarda ⱪurbanliⱪlarni sunidiƣan kaⱨin ⱪilip bekitkǝn. ■ 33 Ular Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪatti wǝ xuning bilǝn tǝng ⱪaysi ǝldin kǝlgǝn bolsa, xu ǝlning ⱪaidǝ-yosunlirida ɵz ilaⱨlirining ⱪulluⱪidimu bolatti.■

34 Bügüngǝ ⱪǝdǝr ular ilgiriki adǝtlǝr boyiqǝ mengip kǝlmǝktǝ; ular Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪmay, Pǝrwǝrdigar Israil dǝp atiƣan Yaⱪupning ǝwladliriƣa tapiliƣan bǝlgilimilǝr wǝ ⱨɵkümlǝr, ⱪanun wǝ ǝmrlǝrgǝ muwapiⱪ ix kɵrmǝydu. □  ■ 35 Pǝrwǝrdigar ular bilǝn bir ǝⱨdǝ ⱪilixip ularƣa buyrup: — «Baxⱪa ilaⱨlardin ⱪorⱪmay, ularƣa sǝjdǝ ⱪilmay yaki ularƣa bax urmay wǝ ularƣa ⱪurbanliⱪ ⱪilmanglar — ■ 36 pǝⱪǝt zor ⱪudrǝt wǝ uzatⱪan biliki bilǝn silǝrni Misir zeminidin qiⱪarƣan Pǝrwǝrdigardinla ⱪorⱪunglar, uningƣa sǝjdǝ ⱪilinglar wǝ uningƣa ⱪurbanliⱪ sununglar. 37 U silǝr üqün pütküzgǝn bǝlgilimilǝr, ⱨɵkümlǝr, ⱪanun wǝ ǝmrni bolsa, ularni ǝbǝdgiqǝ kɵngül bɵlüp tutunglar; baxⱪa ilaⱨlardin ⱪorⱪmanglar. 38 Mǝn silǝr bilǝn ⱪilƣan ǝⱨdini untumanglar ya baxⱪa ilaⱨlardin ⱪorⱪmanglar, 39 bǝlki Hudayinglar Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪunglar; wǝ U silǝrni ⱨǝmmǝ düxmǝnliringlarning ⱪolidin ⱪutⱪuzidu» — degǝnidi.

40 Lekin ular ⱪulaⱪ salmay, ilgiriki ⱪaidǝ-yosunlarni yürgüzǝtti.

41 Muxu ǝllǝr xu tǝriⱪidǝ Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪatti ⱨǝm oyma mǝbudlarning ⱪulluⱪida bolatti; ularning baliliri bilǝn balilirining balilirimu xundaⱪ ⱪilatti; ɵz ata-bowiliri ⱪandaⱪ ⱪilƣan bolsa, ularmu bügünki küngiqǝ xundaⱪ ⱪilip kǝldi.

18

Ⱨǝzǝkiya Yǝⱨudaning üstidǝ ⱨɵküm süridu

2Tar. 29:1-2; 31:1

1 Elaⱨning oƣli, Israilning padixaⱨi Ⱨoxiyaning sǝltǝnitining üqinqi yilida, Yǝⱨudaning sabiⱪ padixaⱨi Aⱨazning oƣli Ⱨǝzǝkiya Yǝⱨudaƣa padixaⱨ boldi. ■ 2 U padixaⱨ bolƣanda yigirmǝ bǝx yaxta bolup, Yerusalemda yigirmǝ toⱪⱪuz yil sǝltǝnǝt ⱪildi. Uning anisining ismi Abi idi; u Zǝkǝriyaning ⱪizi idi.

3 Ⱨǝzǝkiya bolsa atisi Dawutning barliⱪ ⱪilƣinidǝk, Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ durus bolƣanni ⱪilatti. 4 U «yuⱪiri jaylar»ni yoⱪitip, «but tüwrüklǝr»ni qeⱪip «Axǝraⱨ»larni kesip taxlap, Musa yasatⱪan mis yilanni qeⱪip parǝ-parǝ ⱪilip (qünki u qaƣⱪiqǝ Israillar uningƣa huxbuy yaⱪatti), uningƣa «Nǝⱨuxtan!» dǝp isim ⱪoydi. □  ■ 5 Ⱨǝzǝkiya Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarƣa tayandi. Bu jǝⱨǝttǝ nǝ uningdin keyin kǝlgǝn nǝ uningdin ilgiri ɵtkǝn Yǝⱨuda padixaⱨlirining arisidiki ⱨeqbiri uningƣa yǝtmǝytti. □ 6 U Pǝrwǝrdigarƣa qing baƣlinip uningƣa ǝgixixtin qiⱪmay, bǝlki Pǝrwǝrdigar Musaƣa buyruƣan ǝmrlǝrni tutatti.

7 Pǝrwǝrdigar uning bilǝn billǝ idi; u ⱪaysila ixⱪa qiⱪsa xuningda rawajliⱪ bolatti. U Asuriyǝ padixaⱨining ⱨakimiyitigǝ ⱪarxi qiⱪip uningƣa beⱪindi boluxtin yandi. 8 U Filistiylǝrgǝ ⱨujum ⱪilip ularni Gaza xǝⱨiri wǝ uning ǝtrapidiki zeminliriƣiqǝ, kɵzǝt munaridin mustǝⱨkǝm ⱪorƣanƣiqǝ besip mǝƣlup ⱪildi.□  ■

9 Wǝ xundaⱪ boldiki, Ⱨǝzǝkiya padixaⱨning sǝltǝnitining tɵtinqi yilida, yǝni Israilning sabiⱪ padixaⱨi Elaⱨning oƣli Ⱨoxiyaning sǝltǝnitining yǝttinqi yilida, Asuriyǝning padixaⱨi Xalmanǝzǝr Samariyǝgǝ ⱨujum ⱪilip uni ⱪamal ⱪildi. ■ 10 Üq yildin keyin ular xǝⱨǝrni aldi; Ⱨǝzǝkiyaning sǝltǝnitining toⱪⱪuzinqi yili, yǝni Israil padixaⱨi Ⱨoxiyaning sǝltǝnitining toⱪⱪuzinqi yilida, Samariyǝ ixƣal ⱪilindi. ■ 11 Andin Asuriyǝning padixaⱨi Israillarni Asuriyǝgǝ elip ketip, ularni Halaⱨda, Gozandiki Habor dǝryasining boylirida wǝ Medialarning xǝⱨǝrliridǝ makanlaxturdi. 12 Qünki ular ɵz Hudasi Pǝrwǝrdigarning awaziƣa itaǝt ⱪilmidi, bǝlki Uning ǝⱨdisigǝ, yǝni Pǝrwǝrdigarning ⱪuli Musa buyruƣanning ⱨǝmmisigǝ hilapliⱪ ⱪildi; ular yaki ⱪulaⱪ salmidi, yaki ǝmǝl ⱪilmidi.

Asuriyǝ imperiyǝsi - miladiyǝdin ilgiri 650-yili

Sǝnnaherib Yǝⱨudaƣa tajawuz ⱪilidu

2Tar. 32:1-9; Yǝx. 36:1-22

13 Ⱨǝzǝkiya padixaⱨning sǝltǝnitining on tɵtinqi yili, Asuriyǝning padixaⱨi Sǝnnaherib Yǝⱨudaning barliⱪ ⱪorƣanliⱪ xǝⱨǝrlirigǝ ⱨujum ⱪilip qiⱪip, ularni ixƣal ⱪildi. ■ 14 U waⱪitta Yǝⱨudaning padixaⱨi Ⱨǝzǝkiya Laⱪixⱪa adǝm ǝwǝtip, Asuriyǝning padixaⱨiƣa: Mǝn gunaⱨkar! Mǝndin qekingǝyla, üstümgǝ ⱨǝrnemǝ qüxürsilǝ xuni tɵlǝymǝn, — dedi.

Asuriyǝning padixaⱨi Ⱨǝzǝkiyaƣa üq yüz talant kümüx bilǝn ottuz talant altun tohtitip ⱪoydi. □ 15 Ⱨǝzǝkiya Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki wǝ padixaⱨning ordisining hǝzinisidiki barliⱪ kümüxni elip bǝrdi. 16 Xuning bilǝn bir waⱪitta Yǝⱨudaning padixaⱨi Ⱨǝzǝkiya Pǝrwǝrdigarning ɵyining ixikliridin wǝ ɵzi ǝslidǝ ⱪaplatⱪan ixik kexǝkliridin altunni ajritip elip, Asuriyǝning padixaⱨiƣa bǝrdi.□

17 Xu qaƣda Asuriyǝ padixaⱨi Sǝnnaherib Tartan, Rab-Saris wǝ Rab-Xakǝⱨlirini qong ⱪoxun bilǝn Laⱪix xǝⱨiridin Yerusalemƣa, Ⱨǝzǝkiyaning yeniƣa ǝwǝtti. Ular Yerusalemƣa qiⱪip kǝldi. Qiⱪⱪanda, ular kir yuƣuqilarning etizining boyidiki yolda, yuⱪiri kɵlqǝkning norining bexiƣa kelip turdi. □ 18 Ular padixaⱨni qaⱪirƣanda, Ⱨilⱪiyaning oƣli, ordini baxⱪuridiƣan Eliakim, ordining diwanbegi Xǝbna wǝ Asafning oƣli, orda mirzibegi Yoaⱨlar ularning yeniƣa kǝldi. 19 Wǝ Rab-Xakǝⱨ ularƣa mundaⱪ dedi: —

«Silǝr Ⱨǝzǝkiyaƣa: — «Uluƣ padixaⱨ, yǝni Asuriyǝ padixaⱨi sanga mundaⱪ dedi, dǝnglar: —

Sening muxu ixǝngǝn tayanqing zadi nemidi?

20 Sǝn: «Urux ⱪilixⱪa tǝdbir-mǝsliⱨǝtimiz ⱨǝm küqimiz bar, dǝysǝn — bu pǝⱪǝt bir ⱪuruⱪ gǝp, halas! — Sǝn zadi kimgǝ tayinip manga ⱪarxi ɵktǝ ⱪopisǝn? □ 21 Mana ǝmdi sǝn yeriⱪi bar axu ⱪomux ⱨasa, yǝni Misirƣa tayinisǝn. Birsi uningƣa yɵlǝnsǝ, uning ⱪoliƣa sanjip kiridu; Misir padixaⱨi Pirǝwngǝ tayanƣanlarning ⱨǝmmisi xundaⱪ bolidu!■

22 Əgǝr silǝr manga: «Biz Hudayimiz bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa tayinimiz» — desǝnglar, Ⱨǝzǝkiya ɵzi Yǝⱨudadikilǝrgǝ wǝ Yerusalemdikilǝrgǝ: «Silǝr pǝⱪǝt Yerusalemdiki muxu ibadǝtgaⱨ aldidila ibadǝt ⱪilixinglar kerǝk» dǝp, uningƣa atalƣan «yuⱪiri jaylar»ni ⱨǝm ⱪurbangaⱨlarni yoⱪ ⱪiliwǝttiƣu? Ular axu Pǝrwǝrdigarning yuⱪiri jayliri ǝmǝsmidi?□

23 Əmdi ⱨazir hojayinim Asuriyǝ padixaⱨi bilǝn bir tohtamƣa kelinglar: — «Əgǝr silǝrdǝ ularƣa minǝligüdǝk ǝskǝrliringlar bolsa, mǝn silǝrgǝ ikki ming atni bikarƣa berǝy!»□

24 Silǝrdǝ undaⱪlar bolmisa, hojayinimning ǝmǝldarlirining ǝng kiqiki bolƣan bir lǝxkǝr bexini ⱪandaⱪmu qekindürǝlǝysilǝr?! Gǝrqǝ silǝr jǝng ⱨarwiliri wǝ atlarni elix üqün Misirƣa tayinisilǝr! 25 Mǝn muxu yǝrni ⱨalak ⱪilix üqün Pǝrwǝrdigarsiz kǝldimmu? Qünki Pǝrwǝrdigar manga: «Muxu zeminni ⱨalak ⱪilixⱪa qiⱪⱪin» — dedi!».

26 Eliakim, Xǝbna wǝ Yoaⱨ Rab-Xakǝⱨgǝ: —

Peⱪirliriƣa aramiy tilida sɵzlisilǝ; biz buni qüxinimiz. Bizgǝ ibraniy tilida sɵzlimisilǝ, gǝpliri sepilda turƣanlarning ⱪuliⱪiƣa kirmisun! — dedi.□

27 Biraⱪ Rab-Xakǝⱨ: —

Hojayinim meni muxu gǝpni hojayininglarƣa wǝ silǝrgila eytixⱪa ǝwǝtkǝnmu? Muxu gǝpni silǝr bilǝn birliktǝ sepilda olturƣanlarƣa deyixkǝ ǝwǝtkǝn ǝmǝsmu? Qünki ular ɵz poⱪini yegüqi ⱨǝm ɵz süydükini iqküqi bolidu!» — dedi. □ 28 Andin Rab-Xakǝⱨ ibraniy tilida yuⱪiri awaz bilǝn: «Uluƣ padixaⱨ, yǝni Asuriyǝ padixaⱨining sɵzlirini anglap ⱪoyunglar!» — dǝp warⱪiridi.

29 — «Padixaⱨ mundaⱪ dǝydu: — Ⱨǝzǝkiya silǝrni aldap ⱪoymisun! Qünki u silǝrni padixaⱨning ⱪolidin ⱪutⱪuzalmaydu. 30 Uning silǝrni: — «Pǝrwǝrdigar bizni jǝzmǝn ⱪutⱪuzidu; muxu xǝⱨǝr Asuriyǝ padixaⱨining ⱪoliƣa qüxüp kǝtmǝydu» dǝp Pǝrwǝrdigarƣa tayanduruxiƣa yol ⱪoymanglar! 31 Ⱨǝzǝkiyaƣa ⱪulaⱪ salmanglar; qünki Asuriyǝ padixaⱨi mundaⱪ dǝydu: — Mǝn bilǝn sülⱨilixip, mǝn tǝrǝpkǝ ɵtünglar; xundaⱪ ⱪilsanglar ⱨǝrbiringlar ɵzünglarning üzüm baringidin ⱨǝm ɵzünglarning ǝnjür dǝrihidin mewǝ yǝysilǝr, ⱨǝrbiringlar ɵz su kɵlqikinglardin su iqisilǝr; 32 ta mǝn kelip silǝrni buƣdayliⱪ ⱨǝm xarabliⱪ bir zeminƣa, neni, üzümzarliri wǝ zǝytun dǝrǝhliri bar, ⱨǝsǝl qiⱪiridiƣan bir zeminƣa, yǝni zemininglarƣa ohxax bir zeminƣa apirip ⱪoyƣuqǝ yǝp-iqiweringlar! Xuning bilǝn silǝr tirik ⱪelip, ɵlmǝysilǝr! Ⱨǝzǝkiya silǝrgǝ: — «Pǝrwǝrdigar bizni ⱪutⱪuzidu» desǝ uningƣa ⱪulaⱪ salmanglar!□

33 Əl-yurtlarning ilaⱨ-butlirining biri ɵz zeminini Asuriyǝ padixaⱨining ⱪolidin ⱪutⱪuzƣanmu? 34 Hamat wǝ Arpad degǝn yurtlarning ilaⱨ-butliri ⱪeni? Sǝfarwaim, Hena wǝ Iwwaⱨ xǝⱨǝrlirining ilaⱨ-butliri ⱪeni? Ular Samariyǝni mening ⱪolumdin ⱪutⱪuzƣanmu?! 35 Muxu ǝl-yurtlarning ilaⱨ-butliridin ɵz zeminini ⱪutⱪuzƣan zadi kim bar? Xundaⱪ ikǝn, Pǝrwǝrdigar Yerusalemni mening ⱪolumdin ⱪutⱪuzalamdu?» — dedi.

36 Əmma hǝlⱪ süküt ⱪilip uningƣa jawabǝn ⱨeqⱪandaⱪ bir sɵz ⱪilmidi; qünki padixaⱨning buyruⱪi xuki: —

«Uningƣa jawab bǝrmǝnglar».

37 Andin Ⱨilⱪiyaning oƣli, ordini baxⱪuridiƣan Eliakim, orda diwanbegi Xǝbna wǝ Asafning oƣli, orda mirzibegi Yoaⱨlar kiyim-keqǝklirini yirtixip, Ⱨǝzǝkiyaning yeniƣa kelip, Rab-Xakǝⱨning gǝplirini uningƣa uⱪturdi.

19

Ⱨǝzǝkiya Hudadin yol soraydu

2Tar. 32:20-21; Yǝx. 37:1-38

1 Xundaⱪ boldiki, Ⱨǝzǝkiya buni angliƣanda, kiyim-keqǝklirini yirtip, ɵzini bɵz bilǝn ⱪaplap Pǝrwǝrdigarning ibadǝthanisiƣa kirdi. 2 U Ⱨilⱪiyaning oƣli, ordini baxⱪuridiƣan Eliakim, orda diwanbegi Xǝbna wǝ kaⱨinlarning aⱪsaⱪallirini bɵz ⱪaplanƣan peti Amozning oƣli Yǝxaya pǝyƣǝmbǝrgǝ ǝwǝtti.■

3 Ular uningƣa: —

Ⱨǝzǝkiya mundaⱪ dǝydu: —

«Balilar tuƣulay dǝp ⱪalƣanda anining tuƣⱪudǝk ⱨali ⱪalmiƣandǝk, muxu kün awariqilik, rǝswa ⱪilinidiƣan, mazaⱪ ⱪilinidiƣan bir künidur. 4 Ɵz hojayini bolƣan Asuriyǝ padixaⱨi tirik Hudani mazaⱪ ⱪilixⱪa ǝwǝtkǝn Rab-Xakǝⱨning muxu barliⱪ gǝplirini Pǝrwǝrdigar Hudaying nǝzirigǝ elip tingxisa, bularni angliƣan Pǝrwǝrdigar Hudaying xu gǝplǝr üqün uning dǝkkisini berǝrmikin? Xunga ⱪelip ⱪalƣan ⱪaldisi üqün awazingni kɵtürüp, bir duayingni bǝrsǝng» — dedi.

5 Xu gǝplǝr bilǝn Ⱨǝzǝkiyaning hizmǝtkarliri Yǝxayaning aldiƣa kǝldi. 6 Yǝxaya ularƣa: —

«Hojayininglarƣa: — Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dedi: —

«Asuriyǝ padixaⱨining qaparmǝnlirining sǝn angliƣan axu Manga kupurluⱪ ⱪilƣuqi gǝpliridin ⱪorⱪma; 7 Mana, Mǝn uningƣa bir roⱨni kirgüzimǝn; xuning bilǝn u bir iƣwani anglap, ɵz yurtiƣa ⱪaytidu. Mǝn uni ɵz zeminida turƣuzup ⱪiliq bilǝn ɵltürgüzimǝn» — dǝnglar» — dedi.□

8 Rab-Xakǝⱨ ɵzi kǝlgǝn yoli bilǝn ⱪaytip mangƣanda, Asuriyǝ padixaⱨining Laⱪix xǝⱨiridin qekingǝnlikini anglap, Libnaⱨ xǝⱨirigǝ ⱪarxi jǝng ⱪiliwatⱪan padixaⱨning yeniƣa kǝldi. 9 Qünki padixaⱨ: «Mana, Efiopiyǝ padixaⱨi Tirⱨakaⱨ sizgǝ ⱪarxi jǝng ⱪilmaⱪqi bolup yolƣa qiⱪti» degǝn hǝwǝrni angliƣanidi. Lekin u yǝnǝ Ⱨǝzǝkiyaƣa ǝlqilǝrni mundaⱪ hǝt bilǝn ǝwǝtti: —□

10 «Silǝr Yǝⱨuda padixaⱨi Ⱨǝzǝkiyaƣa mundaⱪ dǝngarisaldilar: —

«Sǝn tayinidiƣan Hudayingning sanga: «Yerusalem Asuriyǝ padixaⱨining ⱪoliƣa tapxurulmaydu» deginigǝ aldanma; 11 mana, sǝn Asuriyǝ padixaⱨlirining ⱨǝmmǝ ǝl-yurtlarni nemǝ ⱪilƣanlirini, ularni ɵz ilaⱨ-butliriƣa atap ⱨalak ⱪilƣanliⱪini angliƣansǝn; ǝmdi ɵzüng ⱪutⱪuzulamsǝn? □ 12 Ata-bowilirim ⱨalak ⱪilƣan ǝllǝrning ɵz ilaⱨ-butliri ularni ⱪutⱪuzƣanmu? Gozan, Ⱨaran, Rǝzǝf xǝⱨiridikilǝrniqu, Telassarda turƣan Edǝnlǝrniqu? 13 Hamat padixaⱨi, Arpad padixaⱨi, Sǝfarwaim, Hena ⱨǝm Iwwaⱨ xǝⱨǝrlirining padixaⱨliri ⱪeni?»».□

14 Xuning bilǝn Ⱨǝzǝkiya hǝtni ǝkǝlgüqilǝrning ⱪolidin elip oⱪup qiⱪti. Andin u Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ kirip, Pǝrwǝrdigarning aldiƣa hǝtni yeyip ⱪoydi. 15 Wǝ Ⱨǝzǝkiya Pǝrwǝrdigarƣa dua ⱪilip mundaⱪ dedi: —

«I kerublar otturisida turƣan Pǝrwǝrdigar, Israilning Hudasi: —

Sǝn Ɵzüngdursǝn, jaⱨandiki barliⱪ ǝl-yurtlarning üstidiki Huda pǝⱪǝt Ɵzüngdursǝn; asman-zeminni Yaratⱪuqisǝn. □
16 I Pǝrwǝrdigar, ⱪuliⱪingni tɵwǝn ⱪilip angliƣaysǝn; kɵzüngni aqⱪaysǝn, i Pǝrwǝrdigar, kɵrgǝysǝn; Sǝnnaheribning adǝm ǝwǝtip mǝnggü ⱨayat Hudani ⱨaⱪarǝtlǝp eytⱪan gǝplirini angliƣaysǝn! 17 I Pǝrwǝrdigar, Asuriyǝ padixaⱨliri ⱨǝⱪiⱪǝtǝn ⱨǝmmǝ yurtlarni, xularƣa beⱪindi bolƣan yurtlarnimu harabǝ ⱪilip, □ 18 ularning ilaⱨ-butlirini otⱪa taxliwǝtkǝn; qünki ularning ilaⱨliri ilaⱨ ǝmǝs, bǝlki insan ⱪoli bilǝn yasalƣanliri, yaƣaq wǝ tax, halas; xunga asuriylar ularni ⱨalak ⱪildi. 19 Əmdi, i Pǝrwǝrdigar Hudayimiz, jaⱨandiki barliⱪ ǝl-yurtlarƣa Sening, pǝⱪǝt Seningla Pǝrwǝrdigar ikǝnlikingni bildürüx üqün, bizni uning ⱪolidin ⱪutⱪuzƣaysǝn!».

20 Xuning bilǝn Amozning oƣli Yǝxaya Ⱨǝzǝkiyaƣa sɵz ǝwǝtip mundaⱪ dedi: —

— Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

«Sening Manga Sǝnnaherib toƣruluⱪ ⱪilƣan duayingni anglidim. 21 Pǝrwǝrdigarning uningƣa ⱪarita degǝn sɵzi xudurki: —

«Pak ⱪiz, yǝni Zionning ⱪizi seni kǝmsitidu,

Seni mazaⱪ ⱪilip külidu;

Yerusalemning ⱪizi kǝyninggǝ ⱪarap bexini qayⱪaydu;

22 sǝn kimni mazaⱪ ⱪilip kupurluⱪ ⱪilding?

Sǝn kimgǝ ⱪarxi awazingni kɵtürüp,

Nǝziringni üstün ⱪilding?

Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqiƣa ⱪarxi!□

23 Əlqiliring arⱪiliⱪ sǝn Rǝbni mazaⱪ ⱪilip; —

«Mǝn nurƣunliƣan jǝng ⱨarwilirim bilǝn taƣ qoⱪⱪisiƣa,

Liwan taƣ baƣriliriƣa yetip kǝldimki,

Uning egiz kedir dǝrǝhlirini, esil ⱪariƣaylirini kesiwetimǝn;

Mǝn uning ǝng qǝt turalƣusiƣa,

Uning ǝng bük-baraⱪsan ormanzarliⱪiƣa kirip yetimǝn.□

24 Ɵzüm ⱪuduⱪ kolap yaⱪa yurtning süyini iqtim;

Putumning uqidila mǝn Misirning barliⱪ dǝrya-ɵstǝnglirini ⱪurutiwǝttim — deding.□

25 — Sǝn xuni anglap baⱪmiƣanmiding?

Uzundin buyan Mǝn xuni bekitkǝnmǝnki,

Ⱪǝdimdin tartip xǝkillǝndürgǝnmǝnki,

Ⱨazir uni ǝmǝlgǝ axurdumki,

Mana, sǝn ⱪǝl’ǝ-ⱪorƣanliⱪ xǝⱨǝrlǝrni harabilǝrgǝ aylandurdung;

26 Xuning bilǝn u yǝrdǝ turuwatⱪanlar küqsizlinip,

Yǝrgǝ ⱪaritip ⱪoyuldi, xǝrmǝndǝ ⱪilindi;

Ular ɵsiwatⱪan ot-qɵptǝk,

Yumran kɵk qɵplǝrdǝk,

Ɵgzidiki ot-qɵplǝr ɵsmǝy ⱪurup kǝtkǝndǝk boldi.□

27 Biraⱪ sening olturƣiningni, ornungdin turƣiningni, qiⱪip-kirginingni wǝ Manga ⱪarxi ƣaljirlixip kǝtkiningni bilimǝn;

28 Sening Manga ⱪarxi ƣaljirlixip kǝtkǝnlikingning, ⱨakawurlixip kǝtkǝnlikingning ⱪuliⱪimƣa yǝtkǝnliki tüpǝylidin,

Mǝn ⱪarmiⱪimni burningdin ɵtküzimǝn,

Yüginimni aƣzingƣa salimǝn,

Wǝ ɵzüng kǝlgǝn yol bilǝn seni ⱪayturimǝn.□

29 I Ⱨǝzǝkiya, xu ix sanga alamǝt bexarǝt boliduki,

Muxu yili ɵzlükidin ɵskǝn,

Ikkinqi yili xulardin qiⱪⱪanlarmu silǝrning rizⱪinglar bolidu;

Üqinqi yili bolsa teriysilǝr, orisilǝr, üzüm kɵqǝtlirini tikisilǝr;

Ulardin qiⱪⱪan mewilǝrni yǝysilǝr.□

30 Yǝⱨuda jǝmǝtining ⱪeqip ⱪutulƣan ⱪaldisi bolsa yǝnǝ tɵwǝngǝ ⱪarap yiltiz tartidu,

Yuⱪiriƣa ⱪarap mewǝ beridu;

31 Qünki Yerusalemdin bir ⱪaldisi,

Zion teƣidin ⱪeqip ⱪutulƣanlar qiⱪidu;

Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning otluⱪ muⱨǝbbiti muxuni ada ⱪilidu.

32 Xunga, Pǝrwǝrdigar Asuriyǝ padixaⱨi toƣruluⱪ mundaⱪ dǝydu: —

U nǝ muxu xǝⱨǝrgǝ yetip kǝlmǝydu,

Nǝ uningƣa bir tal oⱪmu atmaydu;

Nǝ ⱪalⱪanni kɵtürüp aldiƣa kǝlmǝydu,

Nǝ uningƣa ⱪarita ⱪaxalarnimu yasimaydu.

33 U ⱪaysi yol bilǝn kǝlgǝn bolsa,

U yol bilǝn ⱪaytidu wǝ muxu xǝⱨǝrgǝ kǝlmǝydu — dǝydu Pǝrwǝrdigar,

34 — Qünki Ɵzüm üqün wǝ Mening ⱪulum Dawut üqün uni ǝtrapidiki sepildǝk ⱪoƣdap ⱪutⱪuzimǝn». ■

35 Xu keqǝ xundaⱪ boldiki, Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi qiⱪip, Asuriyǝliklǝrning bargaⱨida bir yüz sǝksǝn bǝx ming ǝskǝrni urdi; mana, kixilǝr ǝtigǝndǝ ornidin turƣanda, ularning ⱨǝmmisining ɵlgǝnlikini kɵrdi!□  ■

36 Xunga Asuriyǝ padixaⱨi Sǝnnaherib qekinip, yolƣa qiⱪip, Ninǝwǝ xǝⱨirigǝ ⱪaytip turdi. 37 Wǝ xundaⱪ boldiki, u ɵz buti Nisroⱪning buthanisida uningƣa qoⱪunuwatⱪanda, oƣulliri Adrammǝlǝk ⱨǝm Xarezǝr uni ⱪiliqlap ɵltürüwǝtti; andin ular bolsa Ararat degǝn yurtⱪa ⱪeqip kǝtti. Uning oƣli Esarⱨaddon uning ornida padixaⱨ boldi.□  ■

20

Ⱨǝzǝkiya eƣir kesǝl bolidu, dua ⱪilidu

2Tar. 32:24; Yǝx. 38:1-22

1 Xu künlǝrdǝ Ⱨǝzǝkiya ǝjǝl kǝltürgüqi bir kesǝlgǝ muptila boldi. Amozning oƣli Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr uning ⱪexiƣa berip, uningƣa: —

«Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

— Ɵyüng toƣruluⱪ wǝsiyǝt ⱪilƣin; qünki ǝjǝl kǝldi, yaximaysǝn» — dedi.■

2  Ⱨǝzǝkiya bolsa yüzini tam tǝrǝpkǝ ⱪilip Pǝrwǝrdigarƣa dua ⱪilip: —

3 I Pǝrwǝrdigar, Sening aldingda mening ⱨǝⱪiⱪǝt wǝ pak dil bilǝn mengip yürgǝnlikimni, nǝziring aldingda durus bolƣan ixlarni ⱪilƣanliⱪimni ǝslǝp ⱪoyƣaysǝn, — dedi.

Wǝ Ⱨǝzǝkiya yiƣlap eⱪip kǝtti.

4 Yǝxaya qiⱪip ordidiki ottura ⱨoyliƣa yǝtmǝstǝ, Pǝrwǝrdigarning sɵzi uningƣa yetip mundaⱪ deyildi: —

5 Yenip berip hǝlⱪimning baxlamqisi Ⱨǝzǝkiyaƣa mundaⱪ degin: —

«Pǝrwǝrdigar, atang Dawutning Hudasi mundaⱪ dǝydu: —

«Duayingni anglidim, kɵz yaxliringni kɵrdüm; mana, Mǝn seni saⱪaytimǝn. Üqinqi künidǝ Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ qiⱪisǝn. □ 6 Künliringgǝ Mǝn yǝnǝ on bǝx yil ⱪoximǝn; xuning bilǝn Mǝn seni wǝ bu xǝⱨǝrni Asuriyǝ padixaⱨining ⱪolidin ⱪutⱪuzimǝn; Ɵzüm üqün wǝ ⱪulum Dawut üqün Mǝn bu xǝⱨǝrni ǝtrapidiki sepildǝk ⱪoƣdaymǝn.

7 (Yǝxaya bolsa: — «Ənjür poxkili tǝyyarlanglar, dedi. Ular uni elip kelip, yarisiƣa qapliwidi, u saⱪaydi. 8 Ⱨǝzǝkiya Yǝxayadin: Pǝrwǝrdigar meni saⱪaytip, üqinqi küni uning ɵyigǝ qiⱪidiƣanliⱪimni ispatlaydiƣanƣa ⱪandaⱪ bexarǝtlik alamǝt bolidu? — dǝp soriƣanidi. 9 Yǝxaya: — Pǝrwǝrdigarning Ɵzi eytⱪan ixini jǝzmǝn ⱪilidiƣanliⱪini sanga ispatlax üqün Pǝrwǝrdigardin xundaⱪ bexarǝtlik alamǝt boliduki, sǝn ⱪuyaxning pǝlǝmpǝy üstigǝ qüxkǝn sayisining on basⱪuq aldiƣa mengixi yaki on basⱪuq kǝynigǝ yenixini halamsǝn? — dedi.

10 Ⱨǝzǝkiya: Ⱪuyax sayisining on basⱪuq aldiƣa mengixi asan; sayǝ on baxⱪuq kǝynigǝ yansun, degǝnidi. 11 Xuning bilǝn Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr Pǝrwǝrdigarƣa nida ⱪildi wǝ U ⱪuyaxning Aⱨaz padixaⱨ ⱪurƣan pǝlǝmpǝy basⱪuqiliri üstigǝ qüxkǝn sayisini yandurup, on basⱪuq kǝynigǝ mangdurdi).

Babil padixaⱨidin kǝlgǝn ǝlqilǝr •••• Qong bir hataliⱪ

2Tar. 32:31-33; Yǝx. 39:1-8

12 Xu pǝyttǝ Baladanning oƣli Babil padixaⱨi Merodaⱪ-Baladan, Ⱨǝzǝkiyani kesǝl bolup yetip ⱪaptu, dǝp anglap, hǝtlǝr ⱨǝdiyǝ bilǝn ǝwǝtti. □ 13 Ⱨǝzǝkiya bolsa ǝlqilǝrning gepini tingxap, ularƣa barliⱪ hǝzinǝ-ambarlirini, kümüxni, altunni, dora-dǝrmanlarni, sǝrhil maylarni, sawut-ⱪorallar ambiridiki ⱨǝmmini wǝ bayliⱪlirining barliⱪini kɵrsǝtti; ordisi wǝ pütkül padixaⱨliⱪi iqidiki nǝrsilǝrdin Ⱨǝzǝkiya ularƣa kɵrsǝtmigǝn birimu ⱪalmidi.

14 Andin Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr Ⱨǝzǝkiyaning aldiƣa berip, uningdin: —

«Muxu kixilǝr nemǝ dedi? Ular seni yoⱪlaxⱪa nǝdin kǝlgǝn?» — dǝp soridi.

Ⱨǝzǝkiya: — «Ular yiraⱪ bir yurttin, yǝni Babildin kǝlgǝn» dedi.

15 Yǝxaya yǝnǝ: — «Ular ordangda nemini kɵrdi?» dǝp soridi.

Ⱨǝzǝkiya: — «Ordamda bar nǝrsilǝrni ular kɵrdi; bayliⱪlirimning arisidin mǝn ularƣa kɵrsǝtmigǝn birimu ⱪalmidi» — dedi.

16 Yǝxaya Ⱨǝzǝkiyaƣa: Pǝrwǝrdigarning sɵzini anglap ⱪoyƣin: —

17 — Mana xundaⱪ künlǝr keliduki, ordangda bar nǝrsilǝr wǝ bügüngǝ ⱪǝdǝr ata-bowiliring toplap, saⱪlap ⱪoyƣan ⱨǝmmǝ Babilƣa elip ketilidu; ⱨeqnǝrsǝ ⱪalmaydu — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

18 — Ⱨǝmdǝ Babilliⱪlar oƣulliringni, yǝni ɵzüngdin bolƣan ǝwladliringni elip ketidu; xuning bilǝn ular Babil padixaⱨining ordisida aƣwat bolidu.□

19 Ⱨǝzǝkiya ǝmdi ɵz-ɵzigǝ «Ɵz künlirimdǝ bolsa aman-tinqliⱪ, Hudaning ⱨǝⱪiⱪǝt-wapaliⱪi bolmamdu?», dǝp Yǝxayaƣa: — «Siz eytⱪan Pǝrwǝrdigarning muxu sɵzi yahxi ikǝn» — dedi.□

20 Ⱨǝzǝkiyaning baxⱪa ǝmǝlliri, jümlidin uning sǝltǝnitining ⱪudriti, uning ⱪandaⱪ ⱪilip xǝⱨǝrgǝ su tǝminlǝx üqün kɵl, xundaⱪla su apiridiƣan nor yasiƣanliⱪi «Yǝⱨuda padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi?■

21 Ⱨǝzǝkiya ata-bowilirining arisida uhlidi; oƣli Manassǝⱨ ornida padixaⱨ boldi.

21

Manassǝⱨning Yǝⱨudaning üstidiki sǝltǝniti

2Tar. 33:1-9, 20

1 Manassǝⱨ padixaⱨ bolƣanda on ikki yaxta bolup, Yerusalemda ǝllik bǝx yil sǝltǝnǝt ⱪildi. Uning anisining ismi Ⱨǝfzibaⱨ idi. ■ 2 U Pǝrwǝrdigar Israillarning aldidin ⱨǝydǝp qiⱪiriwǝtkǝn yat ǝlliklǝrning yirginqlik adǝtlirigǝ ohxax ixlar bilǝn Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪildi. 3 U atisi Ⱨǝzǝkiya buzup yoⱪatⱪan «yuⱪiri jaylar»ni ⱪaytidin yasatti; u Baalƣa atap ⱪurbangaⱨlarni saldurup, Israilning padixaⱨi Aⱨab ⱪilƣandǝk bir Axǝraⱨ mǝbud yasidi; u asmandiki nurƣunliƣan ay-yultuzlarƣa bax urdi wǝ ularning ⱪulluⱪiƣa kirdi. □  ■ 4 U Pǝrwǝrdigarning ɵyidimu ⱪurbangaⱨlarni yasatti. Xu ibadǝthana toƣruluⱪ Pǝrwǝrdigar: Mǝn Yerusalemda Mening namimni ⱪoyimǝn, degǝnidi. ■ 5 U Pǝrwǝrdigarning ɵyining ikki ⱨoylisida «asmanning ⱪoxuni»ƣa ⱪurbangaⱨlarni atap yasatti. □ 6 Ɵz oƣlini ottin ɵtküzdi; jadugǝrqilik bilǝn palqiliⱪ ixlǝtti, ɵzigǝ jinkǝxlǝr bilǝn ǝpsunqilarni bekitti; u Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ san-sanaⱪsiz rǝzillikni ⱪilip uning ƣǝzipini ⱪozƣidi. 7 U yasatⱪan «Axǝraⱨ» oyma mǝbudni Hudaning ɵyigǝ ⱪoydi. Xu ɵy toƣruluⱪ Pǝrwǝrdigar Dawutⱪa wǝ uning oƣli Sulaymanƣa: — «Bu ɵydǝ, xundaⱪla Israilning ⱨǝmmǝ ⱪǝbililirining zeminliri arisidin Mǝn talliƣan Yerusalemda Ɵz namimni ǝbǝdgiqǝ ⱪaldurimǝn; ■ 8 ǝgǝr Israil pǝⱪǝt Mǝn ularƣa tapiliƣan barliⱪ ǝmrlǝrgǝ, yǝni Ɵz ⱪulum Musa ularƣa buyruƣan barliⱪ ⱪanunƣa muwapiⱪ ǝmǝl ⱪilixⱪa kɵngül ⱪoysila, Mǝn ularning putlirini ata-bowiliriƣa tǝⱪsim ⱪilƣan bu zemindin ⱪaytidin neri ⱪilmaymǝn», degǝnidi. 9 Lekin ular ⱪulaⱪ salmaytti; xunglaxⱪimu, Manassǝⱨ ularni xundaⱪ azdurdiki, ular Pǝrwǝrdigar Israillarning aldidin ⱨalak ⱪilƣan yat ǝlliklǝrdin axurup rǝzillik ⱪilatti.

10 Xunga Pǝrwǝrdigar Ɵz ⱪulliri bolƣan pǝyƣǝmbǝrlǝrning wasitisi arⱪiliⱪ mundaⱪ dedi: —

11 Yǝⱨudaning padixaⱨi Manassǝⱨ bu yirginqlik ixlarni ⱪilip, ⱨǝtta uningdin ilgiri ɵtkǝn Amoriylar ⱪilƣan barliⱪ rǝzilliktin ziyadǝ rǝzillik ⱪilip, uning butliri bilǝn Yǝⱨudanimu gunaⱨⱪa azdurƣini üqün ■ 12 Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

«Mana, Yerusalem bilǝn Yǝⱨudaning üstigǝ xundaⱪ balayi’apǝt kǝltürimǝnki, kimki uni anglisila ⱪulaⱪliri zingildap ketidu. 13 Mǝn Samariyǝni ɵlqigǝn tana wǝ Aⱨabning jǝmǝtini tǝkxürgǝn tik ɵlqigüq yip bilǝn Yerusalemni tǝkxürtimǝn; kixi ⱪaqini qayⱪap sürtkǝndin keyin düm kɵmtürüp ⱪoyƣandǝk, Yerusalemni qayⱪap ɵrüymǝn. □ 14 Mǝn mirasimning ⱪalƣanliridinmu waz keqip, düxmǝnlirining ⱪoliƣa tapxurimǝn; ularni ⱨǝmmǝ düxmǝnlirigǝ bulang-talang obyekti wǝ olja ⱪilip berimǝn; □ 15 Qünki ular Mening nǝzirimdǝ rǝzil bolƣanni ⱪilip, ularning ata-bowiliri Misirdin qiⱪⱪan kündin tartip bügüngiqǝ ƣǝzipimni ⱪozƣap kǝldi».

16 Manassǝⱨ ǝmdi pütkül Yerusalemni bir qetidin yǝnǝ bir qetigiqǝ ⱪanƣa toldurup, kɵp naⱨǝⱪ ⱪan tɵkküzdi wǝ ohxaxla ɵzi ⱪiliwatⱪan gunaⱨi bilǝn Yǝⱨudalarni azdurup, ularning Pǝrwǝrdigarning nǝziridiki rǝzillikni ⱪilixiƣa sǝwǝb boldi.

17 Manassǝⱨning baxⱪa ixliri ⱨǝm ⱪilƣanlirining ⱨǝmmisi, jümlidin u sadir ⱪilƣan gunaⱨ «Yǝⱨuda padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi?

18 Manassǝⱨ ata-bowilirining arisida uhlidi wǝ ɵz ɵyining beƣida, yǝni Uzzaⱨning beƣida dǝpnǝ ⱪilindi. Andin oƣli Amon uning ornida padixaⱨ boldi.■

Amonning Yǝⱨudaning üstidiki sǝltǝniti

2Tar. 33:21-25

19 Amon padixaⱨ bolƣanda yigirmǝ ikki yaxta bolup, Yerusalemda ikki yil sǝltǝnǝt ⱪildi. Uning anisining ismi Mǝxullǝmǝt idi; u Yotbaⱨliⱪ Ⱨaruzning ⱪizi idi. 20 Amon atisi Manassǝⱨ ⱪilƣandǝk Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪilatti. 21 U atisi mangƣan barliⱪ yollarda mangatti; u atisi ⱪulluⱪida bolƣan butlarning ⱪulluⱪida bolup, ularƣa sǝjdǝ ⱪilip, 22 Pǝrwǝrdigarning yolida yürmǝy, ɵz ata-bowilirining Hudasi Pǝrwǝrdigarni tǝrk ⱪildi. 23 Əmdi Amonning hizmǝtkarliri padixaⱨni ⱪǝstlǝp, uni ɵz ordisida ɵltürdi. 24 Lekin yurt hǝlⱪi Amon padixaⱨni ⱪǝstligǝnlǝrning ⱨǝmmisini ɵltürdi; andin yurt hǝlⱪi uning ornida oƣli Yosiyani padixaⱨ ⱪildi.

25 Amonning baxⱪa ixliri ⱨǝm ⱪilƣanlirining ⱨǝmmisi «Yǝⱨuda padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi?

26 U Uzzaⱨning beƣida ɵz ⱪǝbrisidǝ dǝpnǝ ⱪilindi. Andin oƣli Yosiya uning ornida padixaⱨ boldi.■

22

Yosiyaning Yǝⱨudaning üstidiki sǝltǝniti

2Tar. 34:1-28

1 Yosiya padixaⱨ bolƣanda sǝkkiz yaxta bolup, Yerusalemda ottuz bir yil sǝltǝnǝt ⱪildi. Uning anisining ismi Yǝdidaⱨ idi; u Bozkatliⱪ Adayaning ⱪizi idi. ■ 2 Yosiya Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ durus bolƣanni ⱪilip, ⱨǝr ixta atisi Dawutning barliⱪ yolida yürüp, nǝ ongƣa nǝ solƣa qǝtnǝp kǝtmidi.

3 Padixaⱨ Yosiya sǝltǝnitining on sǝkkizinqi yilida, padixaⱨ Mǝxullamning nǝwrisi, Azaliyaning oƣli katip Xafanni Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ ǝwǝtip: 4 «Bax kaⱨin Ⱨilⱪiyaning ⱪexiƣa qiⱪip xuni buyruƣinki, u Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ elip kelingǝn, dǝrwaziwǝnlǝr hǝlⱪtin yiƣⱪan pulni sanisun. 5-6 Andin ular Pǝrwǝrdigarning ɵyini ongxaydiƣan ixlarni nazarǝt ⱪilƣuqi ixqilarƣa tapxurup bǝrsun. Bular ⱨǝm Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki buzulƣan yǝrlǝrni ongxaxⱪa ɵydǝ ixligüqilǝrgǝ, yǝni yaƣaqqilar, tamqilar wǝ taxtiraxlarƣa bǝrsun. Ular muxu pul bilǝn ɵyni ongxaxⱪa lazim bolƣan yaƣaq bilǝn oyulƣan taxlarni setiwalsun, degin» — dedi.

7 Lekin ularning ⱪoliƣa tapxurulƣan pulning ⱨesabi ⱪilinmidi. Qünki ular insap bilǝn ix ⱪilatti.

8 Bax kaⱨin Ⱨilⱪiya katip Xafanƣa: — Mǝn Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ bir Tǝwrat kitabini taptim, dedi. Xuni eytip Ⱨilⱪiya kitabni Xafanƣa bǝrdi. U uni oⱪudi. 9 Andin keyin katip Xafan padixaⱨning ⱪexiƣa berip padixaⱨⱪa hǝwǝr berip: — Hizmǝtkarliri ibadǝthanidiki pulni yiƣip Pǝrwǝrdigarning ɵyini ongxaydiƣan ix bexilirining ⱪolliriƣa tapxurup bǝrdi, dedi. 10 Andin katip Xafan padixaⱨⱪa: Ⱨilⱪiya manga bir kitabni bǝrdi, dedi. Andin Xafan padixaⱨⱪa uni oⱪup bǝrdi. 11 Wǝ xundaⱪ boldiki, padixaⱨ Tǝwrat kitabining sɵzlirini angliƣanda, ɵz kiyimlirini yirtti.□

12 Padixaⱨ Ⱨilⱪiya kaⱨin bilǝn Xafanning oƣli Aⱨikamƣa, Mikayaning oƣli Akbor bilǝn Xafan katipⱪa wǝ padixaⱨning hizmǝtkari Asayaƣa buyrup: — 13 Berip mǝn üqün wǝ hǝlⱪ üqün, yǝni pütkül Yǝⱨudadikilǝr üqün bu tepilƣan kitabning sɵzliri toƣrisida Pǝrwǝrdigardin yol soranglar. Qünki ata-bowilirimiz bu kitabning sɵzlirigǝ, uningdiki bizlǝrgǝ pütülgǝnlirigǝ ǝmǝl ⱪilixⱪa ⱪulaⱪ salmiƣanliⱪi tüpǝylidin Pǝrwǝrdigarning bizgǝ ⱪozƣalƣan ƣǝzipi intayin dǝⱨxǝtlik, dedi.

14 Xuning bilǝn Ⱨilⱪiya kaⱨin, Aⱨikam, Akbor, Xafan wǝ Asayalar Harhasning nǝwrisi, Tikwaⱨning oƣli kiyim-keqǝk begi Xallumning ayali ayal pǝyƣǝmbǝr Ⱨuldaⱨning ⱪexiƣa berip, uning bilǝn sɵzlǝxti. U Yerusalem xǝⱨirining ikkinqi mǝⱨǝllisidǝ olturatti.

15 U ularƣa mundaⱪ dedi: — Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Silǝrni ǝwǝtkǝn kixigǝ mundaⱪ dǝnglar: —

16 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana Mǝn Yǝⱨudaning padixaⱨi oⱪuƣan kitabning ⱨǝmmǝ sɵzlirini ǝmǝlgǝ axurup, bu jayƣa wǝ bu yǝrdǝ turƣuqilarƣa balayi’apǝt qüxürimǝn. 17 Qünki ular Meni taxlap, baxⱪa ilaⱨlarƣa huxbuy yeⱪip, ⱪollirining ⱨǝmmǝ ixliri bilǝn Mening aqqiⱪimni kǝltürdi. Uning üqün Mening ⱪǝⱨrim bu yǝrgǝ ⱪarap yandi ⱨǝm ɵqürülmǝydu.

18 Lekin silǝrni Pǝrwǝrdigardin yol soriƣili ǝwǝtkǝn Yǝⱨudaning padixaⱨiƣa bolsa xundaⱪ dǝnglar: Sǝn angliƣan sɵzlǝr toƣrisida Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar xundaⱪ dǝydu: — 19 Qünki kɵnglüng yumxaⱪ bolup, muxu jay wǝ uningda turƣuqilarning wǝyranǝ wǝ lǝnǝtkǝ aylandurulidiƣanliⱪi toƣrisida ularni ǝyiblǝp eytⱪan sɵzlirimni angliƣiningda, Pǝrwǝrdigarning aldida ɵzüngni tɵwǝn ⱪilip, kiyimliringni yirtip, Mening aldimda yiƣliƣining üqün, Mǝnmu duayingni anglidim, dǝydu Pǝrwǝrdigar. 20 Buning üqün seni ata-bowiliring bilǝn yiƣilixⱪa, ɵz ⱪǝbrǝnggǝ aman-hatirjǝmlik iqidǝ berixⱪa nesip ⱪilimǝn; sening kɵzliring Mǝn bu jay üstigǝ qüxüridiƣan barliⱪ külpǝtlǝrni kɵrmǝydu».

Ular yenip berip, bu hǝwǝrni padixaⱨⱪa yǝtküzdi.

23

Yosiya padixaⱨ islaⱨat ⱪilidu

2Tar. 34:29-30; 35:1-27

1 Padixaⱨ adǝmlǝrni ǝwǝtip, Yǝⱨuda bilǝn Yerusalemning ⱨǝmmǝ aⱪsaⱪallirini ɵz ⱪexiƣa qaⱪirtip kǝldi. ■ 2 Padixaⱨ Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ qiⱪti; barliⱪ Yǝⱨudadiki ǝr kixilǝr wǝ Yerusalemda turuwatⱪanlarning ⱨǝmmisi, kaⱨinlar bilǝn pǝyƣǝmbǝrlǝr, yǝni barliⱪ hǝlⱪ, ǝng kiqikidin tartip qongiƣiqǝ ⱨǝmmisi uning bilǝn billǝ qiⱪti. Andin u Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ tepilƣan ǝⱨdǝ kitabining ⱨǝmmǝ sɵzlirini ularƣa oⱪup bǝrdi.□

3 Padixaⱨ tüwrükning yenida turup Pǝrwǝrdigarning aldida: — Pǝrwǝrdigarƣa ǝgixip pütün ⱪǝlbim wǝ pütkül jenim bilǝn Uning ǝmrlirini, ⱨɵküm-guwaⱨliⱪliri wǝ bǝlgilimilirini tutup, uxbu kitabta pütülgǝn ǝⱨdigǝ ǝmǝl ⱪilimǝn dǝp ǝⱨdigǝ ɵzini baƣlidi. Xuning bilǝn hǝlⱪning ⱨǝmmisimu ǝⱨdǝ aldida turup uningƣa ɵzini baƣlidi.□

4 Andin keyin padixaⱨ bax kaⱨin Ⱨilⱪiya bilǝn orun basar kaⱨinlarƣa wǝ ⱨǝm dǝrwaziwǝnlǝrgǝ: — Baalƣa, Axǝraⱨ butiƣa wǝ asmanning barliⱪ ⱪoxuniƣa atap yasalƣan barliⱪ ǝswab-üskünilǝrni Pǝrwǝrdigarning ɵyidin qiⱪiriwetinglar, dǝp ǝmr ⱪildi; u bularni Yerusalemning sirtida, Kidron etizliⱪida kɵydürdi wǝ küllirini Bǝyt-Əlgǝ elip bardi. 5 U Yǝⱨuda padixaⱨlirining Yǝⱨuda xǝⱨǝrliridiki «yuⱪiri jaylar»da ⱨǝmdǝ Yerusalemning ǝtrapliridiki «yuⱪiri jaylar»da huxbuy yanduruxⱪa tikligǝn but kaⱨinlirini, xuningdǝk Baalƣa, ⱪuyaxⱪa, ayƣa, yultuz türkümlirigǝ ⱨǝmdǝ asmanning barliⱪ ⱪoxuniƣa huxbuy yaⱪⱪuqilarni ixtin ⱨǝydiwǝtti. □ 6 U Pǝrwǝrdigarning ɵyidin Axǝraⱨ butni elip qiⱪip Yerusalemning sirtiƣa elip berip, Kidron jilƣisiƣa apirip xu yǝrdǝ kɵydürüp kukum-talⱪan ⱪilip ezip, topisini addiy puⱪralarning ⱪǝbriliri üstigǝ qeqiwǝtti. 7 Andin u Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ jaylaxⱪan bǝqqiwazlarning turalƣulirini qeⱪip ƣulatti; bu ɵylǝrdǝ yǝnǝ ayallar Axǝraⱨ butⱪa qedir toⱪuytti.

8 U Yǝⱨuda xǝⱨǝrliridin barliⱪ kaⱨinlarni qaⱪirtip, ɵzigǝ yiƣdi. Andin u Gǝbadin tartip Bǝǝr-Xebaƣiqǝ kaⱨinlar huxbuy yaⱪidiƣan «yuⱪiri jaylar»ni buzup bulƣiwǝtti; u «dǝrwazilardiki yuⱪiri jaylar»ni qeⱪip buzdi; bular «Xǝⱨǝr baxliⱪi Yǝxuaning ⱪuwiⱪi»ning yenida, yǝni xǝⱨǝr ⱪuwiⱪiƣa kirix yolining sol tǝripidǝ idi □ 9 (ǝmdi «yuⱪiri jaylar»diki kaⱨinlarning Yerusalemda Pǝrwǝrdigarning ⱪurbangaⱨiƣa qiⱪixi qǝklǝngǝnidi; lekin ular dawamliⱪ ɵz ⱪerindaxliri bilǝn birgǝ pitir nanlardin yeyixigǝ muyǝssǝr idi).

10 Yosiya ⱨeqkim ɵz oƣli yaki ⱪizini Molǝkkǝ atap ottin ɵtküzmisun dǝp, Ⱨinnomning oƣlining jilƣisidiki Tofǝtnimu buzup bulƣiwǝtti. □ 11 Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ kiridiƣan yolning eƣizida Yǝⱨuda padixaⱨliri ⱪuyaxⱪa tǝⱪdim ⱪilip ⱪoyƣan atlarni xu yǝrdin yɵtkǝp, «ⱪuyax ⱨarwiliri»ni otta kɵydürdi (ular ibadǝthanining ⱨoyliliriƣa jaylaxⱪan, Natan-Mǝlǝk degǝn aƣwatning ɵyining yenida turatti). □ 12 Padixaⱨ yǝnǝ Yǝⱨuda padixaⱨliri Aⱨazning balihanisining ɵgzisidǝ saldurƣan ⱪurbangaⱨlarni wǝ Manassǝⱨ Pǝrwǝrdigarning ɵyining ikki ⱨoylisiƣa yasatⱪan ⱪurbangaⱨlarni qeⱪip kukum-talⱪan ⱪiliwǝtti; u ularning topisini u yǝrdin elip, Kidron jilƣisiƣa qeqiwǝtti. 13 Israilning padixaⱨi Sulayman Yerusalemning mǝxriⱪ tǝripigǝ wǝ «Ⱨalak teƣi»ning jǝnubiƣa Zidoniylarning yirginqlik buti Axtarot, Moabiylarning yirginqlik buti Kemox wǝ Ammonlarning yirginqlik buti Milkomƣa atap yasatⱪan «yuⱪiri jaylar»nimu padixaⱨ buzup bulƣiwǝtti. □ 14 U but tüwrüklǝrni parqilap, Axǝraⱨ butlirini kesip yiⱪitip, ular turƣan yǝrlǝrni adǝm sɵngǝkliri bilǝn toldurdi.□  ■

15 U yǝnǝ Israilni gunaⱨⱪa putlaxturƣan, Nibatning oƣli Yǝroboam Bǝyt-Əldǝ saldurƣan ⱪurbangaⱨ bilǝn «yuⱪiri jay»ni, ularni buzup qaⱪti, andin keyin «yuⱪiri jay»ni kɵydürüp kukum-talⱪan ⱪiliwǝtti, Axǝraⱨ butinimu kɵydürüwǝtti. ■ 16 Yosiya burulup ⱪarap, taƣdiki ⱪǝbrilǝrni kɵrüp, adǝm ǝwǝtip ⱪǝbrilǝrdiki sɵngǝklǝrni kolap qiⱪirip, ⱪurbangaⱨ üstidǝ kɵydürdi, xu yol bilǝn uni bulƣiwǝtti. Bu ixlar Pǝrwǝrdigarning kalamini yǝtküzüp, dǝl ularni aldin’ala bexarǝt ⱪilip jakarliƣan Hudaning adimining sɵzining ǝmǝlgǝ axuruluxi idi. □  ■ 17 Andin Yosiya: Kɵz aldimdiki bu ⱪǝbrǝ texi kimning? — dǝp soridi.

Xǝⱨǝrdikilǝr uningƣa: Bu Yǝⱨudadin kǝlgǝn, silining Bǝyt-Əldiki ⱪurbangaⱨni buzƣan muxu ixlirini bexarǝt ⱪilƣan Hudaning adimining ⱪǝbrisi ikǝn, dedi.

18 Yosiya: — Uni ⱪoyunglar, ⱨeqkim uning sɵngǝklirini midirlatmisun, dǝp buyrudi. Xuning bilǝn ular uning sɵngǝkliri bilǝn Samariyǝdin kǝlgǝn pǝyƣǝmbǝrning sɵngǝklirigǝ ⱨeqkimni tǝgküzmidi.

19 Andin Yosiya Israilning padixaⱨliri Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipini ⱪozƣiƣan, Samariyǝning xǝⱨǝrliridǝ yasatⱪan «yuⱪiri jaylar»diki barliⱪ ɵylǝrni qaⱪti; u ularni Bǝyt-Əldǝ ⱪilƣandǝk ⱪilip, yoⱪatti. ■ 20 U u yǝrlǝrdiki «yuⱪiri jaylar»ƣa has bolƣan ⱨǝmmǝ kaⱨinlarni ⱪurbangaⱨning üstidǝ ɵltürüp, ⱪurbanliⱪ ⱪildi, andin ularning üstigǝ adǝm sɵngǝklirini kɵydürdi; u ahirda Yerusalemƣa yenip bardi.

Yosiya padixaⱨ «ɵtüp ketix ⱨeyti»ni ɵtküzidu

2Tar. 35:1-19

21 Padixaⱨ barliⱪ hǝlⱪⱪǝ yarliⱪ qüxürüp: — Bu ǝⱨdǝ kitabida pütülgǝndǝk, Hudayinglar Pǝrwǝrdigarƣa «ɵtüp ketix ⱨeyti»ni ɵtküzünglar, dǝp buyrudi. ■ 22 «Batur ⱨakimlar» Israilning üstidin ⱨɵküm sürgǝn künlǝrdin tartip, nǝ Israil padixaⱨlirining waⱪitlirida nǝ Yǝⱨuda padixaⱨlirining waⱪitlirida undaⱪ bir «ɵtüp ketix ⱨeyti» ɵtküzülüp baⱪmiƣanidi; 23 Yosiya padixaⱨning sǝltǝnitining on sǝkkizinqi yilida, Pǝrwǝrdigarƣa atap bu «ɵtüp ketix ⱨeyti» Yerusalemda ɵtküzüldi.

24 Xuningdǝk Yosiya Yǝⱨuda yurtida wǝ Yerusalemda pǝyda bolƣan jinkǝxlǝr wǝ palqilarni, tǝrafim mǝbudliri, ⱨǝrⱪandaⱪ butlar wǝ barliⱪ baxⱪa lǝnǝtlik nǝrsilǝrni zemindin yoⱪatti. Uning xundaⱪ ⱪilixining mǝⱪsiti, Ⱨilⱪiya kaⱨin Pǝrwǝrdigarning ɵyidin tapⱪan kitabta hatirilǝngǝn Tǝwrattiki sɵzlǝrgǝ ǝmǝl ⱪilixtin ibarǝt idi.□  ■

25 Uningdǝk Musaƣa qüxürülgǝn ⱪanunƣa intilip pütün ⱪǝlbi, pütün jeni wǝ pütün küqi bilǝn Pǝrwǝrdigarƣa ⱪaytip, ɵzini beƣixliƣan bir padixaⱨ uningdin ilgiri bolmiƣanidi wǝ uningdin keyinmu uningƣa ohxax birsi bolup baⱪmidi. □ 26 Lekin Pǝrwǝrdigarning aqqiⱪi Manassǝⱨning Ɵzini rǝnjitkǝn barliⱪ rǝzillikliri tüpǝylidin Yǝⱨudaƣa tutaxⱪandin keyin, Ɵzining xiddǝtlik ƣǝzipidin yanmidi. 27 Pǝrwǝrdigar: — Israilni taxliƣandǝk Yǝⱨudanimu Ɵz kɵzümdin neri ⱪilimǝn wǝ Ɵzüm talliƣan bu xǝⱨǝr Yerusalemni wǝ Mǝn: — «Mening namim xu yǝrdǝ bolidu» degǝn xu ibadǝthanini tǝrk ⱪilimǝn, dedi.□  ■

28 Yosiyaning baxⱪa ǝmǝlliri ⱨǝm ⱪilƣanlirining ⱨǝmmisi «Yǝⱨuda padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi?

29 Uning künliridǝ Misirning padixaⱨi Pirǝwn-Nǝko Asuriyǝning padixaⱨiƣa ⱨujum ⱪilƣili Əfrat dǝryasiƣa bardi. U qaƣda Yosiya padixaⱨ Pirǝwn bilǝn soⱪuxuxⱪa qiⱪti; lekin Pirǝwn uni kɵrüp Mǝgiddoda uni ɵltürdi.

30 Hizmǝtkarliri uning ɵlükini jǝng ⱨarwisiƣa selip Mǝgiddodin Yerusalemƣa elip kelip, uni ɵz ⱪǝbrisidǝ dǝpnǝ ⱪildi. Yurt hǝlⱪi Yosiyaning oƣli Yǝⱨoaⱨazni mǝsiⱨ ⱪilip, atisining ornida padixaⱨ ⱪildi.■

Yǝⱨoaⱨazning Yǝⱨudaning üstidiki sǝltǝniti

2Tar. 36:1-4

31 Yǝⱨoaⱨaz padixaⱨ bolƣanda yigirmǝ üq yaxta bolup, üq ay Yerusalemda sǝltǝnǝt ⱪildi. Uning anisining ismi Ⱨamutal idi; u Libnaⱨliⱪ Yǝrǝmiyaning ⱪizi idi. 32 Yǝⱨoaⱨaz bowiliri barliⱪ ⱪilƣanliridǝk, Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪildi.

33 Əmdi Pirǝwn-Nǝko uning Yerusalemda sǝltǝnǝt ⱪilmasliⱪi üqün, uni Hamat yurtidiki Riblaⱨda solap ⱪoydi wǝ Yǝⱨuda zeminiƣa yüz talant kümüx bilǝn bir talant altun seliⱪ qüxürdi. □ 34 Andin Pirǝwn-Nǝko Yosiyaning oƣli Eliakimni atisining ornida padixaⱨ ⱪilip, ismini Yǝⱨoakimƣa ɵzgǝrtti. U Yǝⱨoaⱨazni ɵzi bilǝn Misirƣa elip kǝtti; Yǝⱨoaⱨaz Misirƣa kelip xu yǝrdǝ ɵldi.□  ■

35 Yǝⱨoakim kümüx bilǝn altunni Pirǝwngǝ bǝrdi; lekin Pirǝwnning xu buyruⱪini ijra ⱪilip pulni tapxurux üqün yurtⱪa ⱨǝrbir adǝmning qamiƣa ⱪarap baj-alwan ⱪoyƣanidi; altun wǝ kümüxni u yurtning hǝlⱪidin, ⱨǝrbirigǝ salƣan ɵlqǝm boyiqǝ Pirǝwn-Nǝkoƣa berixkǝ yiƣⱪanidi.■

36 Yǝⱨoakim padixaⱨ bolƣanda yigirmǝ bǝx yaxta bolup, on bir yil Yerusalemda sǝltǝnǝt ⱪildi. Uning anisining ismi Zibidaⱨ idi; u Rumaⱨliⱪ Pǝdayaning ⱪizi idi. 37 Yǝⱨoakim bowiliri barliⱪ ⱪilƣanliridǝk Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪilatti.

24

Yǝⱨoakim Yǝⱨuda üstigǝ sǝltǝnǝt ⱪilidu

1 Uning künliridǝ Babilning padixaⱨi Neboⱪadnǝsar Yǝⱨudaƣa ⱨujum ⱪilixⱪa qiⱪti; Yǝⱨoakim uningƣa üq yilƣiqǝ beⱪindi boldi, andin uningdin tenip uning ⱨɵkümranliⱪiƣa ⱪarxi qiⱪti. ■ 2 Xu waⱪitlarda Pǝrwǝrdigar uningƣa ⱨujum ⱪilixⱪa Kaldiylǝr bulangqilar xaykisi, Suriylǝr bulangqilar xaykisi, Moabiylar bulangqilar xaykisi, wǝ Ammoniylar bulangqilar xaykilirini ⱪozƣidi; u ularni Yǝⱨudani ⱨalak ⱪilix üqün ⱪozƣidi. Bu ixlar Pǝrwǝrdigar Ɵz ⱪulliri bolƣan pǝyƣǝmbǝrlǝr arⱪiliⱪ agaⱨ ⱪilƣan sɵz-kalamining ǝmǝlgǝ axuruluxi idi. ■ 3 Dǝrwǝⱪǝ Pǝrwǝrdigarning eytⱪinidǝk, Manassǝⱨning gunaⱨliri tüpǝylidin Yǝⱨudani Ɵz kɵzliridin neri ⱪilix üqün, bu ixlar ularning bexiƣa qüxti. 4 Qünki Manassǝⱨning naⱨǝⱪ ⱪan tɵküp, Yerusalemni naⱨǝⱪ ⱪanlar bilǝn toldurƣini tüpǝylidin, Pǝrwǝrdigar Yǝⱨudalarni ǝpu ⱪilixⱪa kɵngli unimaytti.

5 Yǝⱨoakimning baxⱪa ixliri ⱨǝm ⱪilƣanlirining ⱨǝmmisi «Yǝⱨuda padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi?

6 Yǝⱨoakim ata-bowilirining arisida uhildi; oƣli Yǝⱨoakin uning ornida padixaⱨ boldi.

7 Misirning padixaⱨi bolsa ɵz yurtidin ikkinqi qiⱪmidi. Qünki Babilning padixaⱨi «Misir eⱪini»din tartip Əfrat dǝryasiƣiqǝ bolƣan Misir padixaⱨiƣa tǝwǝ zeminni tartiwalƣanidi.□

Yǝⱨoakin sǝltǝnǝt ⱪilidu

2Tar. 36:9-10

8 Yǝⱨoakin padixaⱨ bolƣanda on sǝkkiz yaxta bolup, üq ay Yerusalemda sǝltǝnǝt ⱪildi. Uning anisining ismi Nǝⱨuxta idi; u Yerusalemliⱪ Əlnatanning ⱪizi idi. 9 Yǝⱨoakin atisining barliⱪ ⱪilƣanliridǝk Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪildi.

10 Babilning padixaⱨi Neboⱪadnǝsarning sǝrdarliri Yerusalemƣa jǝng ⱪilƣili qiⱪip, xǝⱨǝrni ⱪamal ⱪildi. □  ■ 11 Uning sǝrdarliri xǝⱨǝrni ⱪamal ⱪilip turƣanda Neboⱪadnǝsar ɵzimu xǝⱨǝrning sirtiƣa qiⱪti.

12 Andin Yǝⱨudaning padixaⱨi Yǝⱨoakin bilǝn anisi, barliⱪ hizmǝtkarliri, ǝmǝldarliri wǝ aƣwatliri Babil padixaⱨining aldiƣa qiⱪip uningƣa tǝn bǝrdi. Xundaⱪ ⱪilip Babilning padixaⱨi ɵz sǝltǝnitining sǝkkizinqi yilida uni ǝsir ⱪilip tutti. □ 13 Neboⱪadnǝsar Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki barliⱪ hǝzinilǝr bilǝn padixaⱨning ordisidiki hǝzinilǝrni elip kǝtti; Pǝrwǝrdigar agaⱨ bǝrginidǝk, u Israilning padixaⱨi Sulayman Pǝrwǝrdigarning ibadǝthanisi üqün yasatⱪan ⱨǝmmǝ altun ⱪaqa-ǝswablarni kesip sɵkti. ■ 14 Yerusalemning barliⱪ aⱨalisini, jümlidin ⱨǝmmǝ ǝmǝldarlar, ⱨǝmmǝ batur palwanlar, jǝmiy bolup on ming ǝsirni wǝ barliⱪ ⱨünǝrwǝnlǝr wǝ tɵmürqilǝrnimu elip kǝtti; yurttiki hǝlⱪtin ǝng namratlardin baxⱪa ⱨeqkim ⱪalmidi. 15 U Yǝⱨoakinni Babilƣa elip kǝtti wǝ xuningdǝk padixaⱨning anisini, padixaⱨning ayallirini, uning aƣwatliri wǝ yurttiki mɵtiwǝrlǝrni ǝsir ⱪilip Yerusalemdin Babilƣa elip bardi. ■ 16 U batur-palwanlarning ⱨǝmmisini (yǝttǝ ming idi), ⱨünǝrwǝn wǝ tɵmürqilǝrni (jǝmiy bir ming idi) — bularning ⱨǝmmisi jǝnggiwar adǝmlǝr bolup, Babilning padixaⱨi ularni ǝsir ⱪilip, Babilƣa elip kǝtti.■

17 Andin Babilning padixaⱨi Yǝⱨoakinning taƣisi Mattaniyani uning ornida padixaⱨ ⱪilip, uning ismini Zǝdǝkiyaƣa ɵzgǝrtti.■

Zǝdǝkiya Yǝⱨuda üstidǝ sǝltǝnǝt ⱪilidu

2Tar. 36:11-21; Yǝr. 52:1-30

18 Zǝdǝkiya padixaⱨ bolƣanda yigirmǝ bir yaxta bolup, on bir yil Yerusalemda sǝltǝnǝt ⱪildi. Uning anisi Libnaⱨliⱪ Yǝrǝmiyaning ⱪizi bolup, ismi Ⱨamutal idi. 19 Zǝdǝkiya Yǝⱨoakimning barliⱪ ⱪilƣinidǝk, Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪilatti. 20 Pǝrwǝrdigarning Yerusalemƣa ⱨǝm Yǝⱨudaƣa ⱪaratⱪan ƣǝzipi tüpǝylidin, Pǝrwǝrdigar ularni Ɵz ⱨuzuridin ⱨǝydiwǝtküqǝ bolƣan ariliⱪta, tɵwǝndiki ixlar yüz bǝrdi: — awwal, Zǝdǝkiya Babil padixaⱨiƣa isyan kɵtürdi.

25

Neboⱪǝdnǝsar Yerusalem xǝⱨirigǝ bɵsüp kirip, uni ixƣal ⱪilidu

1 Andin xundaⱪ boldiki, uning sǝltǝnitining toⱪⱪuzinqi yili, oninqi ayning oninqi künidǝ Babil padixaⱨi Neboⱪǝdnǝsar pütkül ⱪoxuniƣa yetǝkqilik ⱪilip Yerusalemƣa ⱨujum ⱪilixⱪa kǝldi; ⱨǝmdǝ uni ⱪorxiwelip bargaⱨ ⱪurup, uning ǝtrapida ⱪaxa-potǝylǝrni ⱪuruxti. □  ■ 2 Xuning bilǝn xǝⱨǝr Zǝdǝkiyaning on birinqi yiliƣiqǝ muⱨasiridǝ turdi. 3 Xu yili tɵtinqi ayning toⱪⱪuzinqi küni xǝⱨǝrdǝ eƣir ⱪǝⱨǝtqilik ⱨǝmmini basⱪan wǝ zemindikilǝr üqünmu ⱨeq ax-ozuⱪ ⱪalmiƣanidi. □  ■ 4 Xǝⱨǝr sepili bɵsüldi; barliⱪ jǝnggiwar lǝxkǝrlǝr ⱪaqmaⱪqi bolup, tün keqidǝ bǝdǝr tikiwetixti. Ular padixaⱨning baƣqisiƣa yeⱪin «ikki sepil» ariliⱪidiki dǝrwazidin ketixti (kaldiylǝr bolsa xǝⱨǝrning ⱨǝryenida turatti). Ular Iordan jilƣisidiki «Arabaⱨ tüzlǝngliki»ni boylap ⱪeqixti. 5 Lekin kaldiylǝrning ⱪoxuni padixaⱨni ⱪoƣlap Yeriho tüzlǝnglikidǝ Zǝdǝkiyaƣa yetixti; uning pütün ⱪoxuni uningdin tarⱪilip kǝtkǝnidi. 6 Wǝ ular padixaⱨni tutup, Riblaⱨ xǝⱨirigǝ, Babil padixaⱨining aldiƣa apardi; ular xu yǝrdǝ uning üstigǝ ⱨɵküm qiⱪardi. 7  Babil padixaⱨi Zǝdǝkiyaning oƣullirini uning kɵz aldida ⱪǝtl ⱪildi; andin Zǝdǝkiyaning kɵzlirini oyuwǝtti; u uni mis kixǝnlǝr bilǝn baƣlap, Babilƣa elip bardi.

Muⱪǝddǝs ibadǝthanining harab ⱪilinixi

8 Wǝ bǝxinqi ayning yǝttinqi künidǝ (bu Babil padixaⱨi Neboⱪǝdnǝsarning on toⱪⱪuzinqi yili idi) Babil padixaⱨining hizmǝtkari, pasiban begi Nebozar-Adan Yerusalemƣa yetip kǝldi. □ 9 U Pǝrwǝrdigarning ɵyini, padixaⱨning ordisini wǝ xǝⱨǝrdiki barliⱪ ɵylǝrni kɵydüriwǝtti; barliⱪ bǝⱨǝywǝt imarǝtlǝrgǝ u ot ⱪoyup kɵydüriwǝtti. 10 Wǝ pasiban begi yetǝkqilikidiki kaldiylǝrning pütkül ⱪoxuni Yerusalemning ǝtrapidiki pütkül sepilini ɵrüwǝtti.

11 Pasiban begi Nebozar-Adan xǝⱨǝrdǝ ⱪalƣan baxⱪa kixilǝrni, Babil padixaⱨi tǝrǝpkǝ ⱪeqip tǝslim bolƣanlarni wǝ ⱪalƣan ⱨünǝrwǝnlǝrni ǝsir ⱪilip ularni elip kǝtti. □ 12 Lekin pasiban begi zemindiki ǝng namratlarning bir ⱪismini üzümzarliⱪlarni pǝrwix ⱪilixⱪa wǝ teriⱪqiliⱪ ⱪilixⱪa ⱪaldurdi.

13 Kaldiylǝr Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki mistin yasalƣan ikki tüwrükni, das tǝgliklirini wǝ Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki mistin yasalƣan «dengiz»ni qeⱪip, barliⱪ mislirini Babilƣa elip kǝtti. □  ■ 14 Ular yǝnǝ ibadǝttǝ ixlitilidiƣan idixlar, gürjǝk-bǝlgürjǝklǝr, lahxigirlar, piyalǝ-tǝhsilǝr ⱨǝm mistin yasalƣan barliⱪ ǝswablarni elip kǝtti; 15 huxbuydanlar wǝ ⱪaqilarni bolsa, altundin yasalƣan bolsimu, kümüxtin yasalƣan bolsimu, ularning ⱨǝmmisini pasiban begi elip kǝtti. □ 16 Wǝ Sulayman padixaⱨ Pǝrwǝrdigarning ɵyi üqün mistin yasatⱪan ikki tüwrük wǝ «dengiz»ni, xundaⱪla das tǝgliklirini elip kǝtti; bu mis saymanlarning eƣirliⱪini ɵlqǝx mumkin ǝmǝs idi. 17 Birinqi tüwrükning egizliki on sǝkkiz gǝz, uning üstidiki taji bolsa mis bolup, egizliki üq gǝz idi; uning pütün aylanmisi tor xǝklidǝ ⱨǝm anar nushisida bezǝlgǝnidi, ⱨǝmmisi mistin idi; ikkinqi tüwrükmu uningƣa ohxax bolup, umu anar nushisida bezǝlgǝnidi.□  ■

18 Pasiban begi Nebuzar-Adan bolsa bax kaⱨin Seraya, orunbasar kaⱨin Zǝfaniya wǝ ibadǝthanidiki üq nǝpǝr ixikbaⱪarnimu ǝsirgǝ aldi. 19 U xǝⱨǝrdin lǝxkǝrlǝrni baxⱪuridiƣan bir aƣwat ǝmǝldarni, xǝⱨǝrdin tapⱪan orda mǝsliⱨǝtqiliridin bǝxini, yǝrlik hǝlⱪni lǝxkǝrlikkǝ tizimliƣuqi, yǝni ⱪoxunning sǝrdarining katipini wǝ xǝⱨǝrdin atmix nǝpǝr yǝrlik kixini tutti. □ 20 Pasiban begi Nebuzar-Adan bularni Babil padixaⱨining aldiƣa, Riblaⱨƣa elip bardi. 21 Babil padixaⱨi Hamat zeminidiki Riblaⱨda bu kixilǝrni ⱪiliqlap ɵltürüwǝtti.

Xu yol bilǝn Yǝⱨuda ɵz zeminidin sürgün ⱪilindi.

Yǝⱨuda Babilƣa sürgün ⱪilinidu

22 Yǝⱨuda zeminida ⱪalƣan kixilǝrni, yǝni Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsar ⱪaldurƣan kixilǝrni bolsa, u ularni idarǝ ⱪilix üqün, ularning üstigǝ Xafanning nǝwrisi, Aⱨikamning oƣli Gǝdaliyani tǝyinlidi. ■ 23 Dalada ⱪalƣan Yǝⱨudaning lǝxkǝr baxliⱪliri ⱨǝm lǝxkǝrliri Babil padixaⱨining Xafanning nǝwrisi, Aⱨikamning oƣli Gǝdaliyani zemin üstigǝ ⱨɵkümranliⱪ ⱪilixⱪa bǝlgiligǝnlikini anglap ⱪaldi; xuning bilǝn bu lǝxkǝr baxliⱪliri adǝmliri bilǝn Mizpaⱨ xǝⱨirigǝ, Gǝdaliyaning yeniƣa kǝldi; baxliⱪlar bolsa Nǝtaniyaning oƣli Ixmail, Kareaⱨning oƣli Yoⱨanan, Nǝtofatliⱪ Tanhumǝtning oƣli Seraya wǝ Maakat jǝmǝtidin birsining oƣli Jaazaniya idi. ■ 24 Gǝdaliya ular wǝ adǝmlirigǝ: «Kaldiylǝrgǝ beⱪinixtin ⱪorⱪmanglar; zeminda olturaⱪlixip Babil padixaⱨiƣa beⱪininglar, xundaⱪ ⱪilsanglar silǝrgǝ yahxi bolidu» dǝp ⱪǝsǝm ⱪildi. 25 Əmdi yǝttinqi ayda xundaⱪ boldiki, xaⱨzadǝ Əlixamaning nǝwrisi, Nǝtaniyaning oƣli Ixmail on adǝm elip kelip, Gǝdaliyani ⱨǝm Mizpaⱨda uning yenida turƣan Yǝⱨudiylar wǝ Kaldiylǝrni urup ɵltürdi. 26 Xuning bilǝn barliⱪ hǝlⱪ, kiqik bolsun, qong bolsun, wǝ lǝxkǝr baxliⱪliri ornidin turup Misirƣa kirdi; qünki ular Kaldiylǝrdin ⱪorⱪatti.

Yǝⱨoakinning sürgün bolux jǝryani

Yǝr. 52:31-34

27 Wǝ xundaⱪ boldiki, Yǝⱨuda padixaⱨi Yǝⱨoakin sürgün bolƣan ottuz yǝttinqi yili on ikkinqi ayning yigirmǝ yǝttinqi küni munu ix yüz bǝrdi; Əwil-Merodaⱪ Babilƣa padixaⱨ bolƣan birinqi yili, Yǝⱨuda padixaⱨi Yǝⱨoakinning ⱪǝddini kɵtürüp, uni zindandin qiⱪardi; □ 28 U uningƣa mulayim sɵz ⱪilip, uning ornini ɵzi bilǝn birgǝ Babilda turƣan baxⱪa padixaⱨlarning ornidin yuⱪiri ⱪildi; 29 Xuning bilǝn Yǝⱨoakin zindandiki kiyimlirini seliwetip, ɵmrining ⱪalƣan ⱨǝrbir künidǝ ⱨǝrdaim padixaⱨ bilǝn billǝ ⱨǝmdastihan boluxⱪa muyǝssǝr boldi. 30 Uning nesiwisi bolsa, Babil padixaⱨining uningƣa beƣixliƣan daimliⱪ iltipati idi; bu iltipat kündilik idi, yǝni uningƣa ɵmrining ⱨǝrbir küni muyǝssǝr ⱪilinƣan.

□ 1:17 «...Yǝⱨoram uning ornida padixaⱨ boldi» — bu «Yǝⱨoram» bǝlkim Aⱨaziyaning inisi. U Yǝⱨudaning padixaⱨi Yǝⱨoram degǝn adǝm ǝmǝs. «Bu Yǝⱨoxafatning oƣli, Yǝⱨuda padixaⱨi Yǝⱨoramning ikkinqi yili...» — muxu ayǝttǝ ikki Yǝⱨoram bar; birinqisi Israil, yǝni ximaliy padixaⱨliⱪning padixaⱨi, ikkinqisi Yǝⱨudaning padixaⱨi.

□ 1:18 «...ular «Israil padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝn ǝmǝsmidi?» — bu kitab Tǝwrattiki «Tarih-tǝzkirǝ» ǝmǝs, biraⱪ xübⱨisizki, Tǝwrattiki «Tarih-tǝzkirǝ» bu kitabtin kɵp uqurlarni alƣan.

□ 2:3 «pǝyƣǝmbǝr xagirtliri» — ibraniy tilida «pǝyƣǝmbǝrning oƣulliri». Bular bǝlkim ɵz yurtini taxlap, mǝlum bir pǝyƣǝmbǝrgǝ ǝgixip uningdin tǝlim-tǝrbiyǝ alidiƣan wǝ xundaⱪla Hudadin pǝyƣǝmbǝrlik iltipat-ⱪabiliyǝtni tilǝydiƣan adǝmlǝr idi. «Pǝrwǝrdigar bügün ƣojangni sǝndin elip ketidu» — «sǝndin» ibraniy tilida «bexingdin» dǝp ipadilinidu. Demǝk, keyin Iliyas Elixaning bexi bolmaydu.

□ 2:5 «Pǝrwǝrdigar bügün ƣojangni sǝndin elip ketidu?» — «sǝndin» ibraniy tilida «bexingdin» dǝp ipadilinidu.

□ 2:12 «Israilning jǝng ⱨarwisi wǝ atliⱪ ǝskǝrliri!» — bǝlkim Elixa ⱨazir kɵrgǝn jǝng ⱨarwisi wǝ atlirini kɵrsitidu. Iliyas pǝyƣǝmbǝr Israil arisida turƣan waⱪtida Hudaning samawiy küqliri uning wasitisi bilǝn Israilƣa yardǝmdǝ bolatti. Xu nuⱪtidin pǝyƣǝmbǝrning ɵzi Israilƣa nisbǝtǝn «jǝng ⱨarwisi wǝ atliⱪ ǝskǝrliri» bolatti. Lekin u asmanƣa kɵtürülgǝndin keyin ⱪandaⱪ bolar?

■ 2:12 2Pad. 13:14

□ 2:21 «Mǝn bu sularni saⱪayttim» — yaki «Mǝn bu sularni tazilidim».

■ 3:2 1Pad. 16:32

□ 3:4 «yüz ming ⱪoza ⱨǝm yüz ming ⱪoqⱪarning yungini olpan ⱪilatti» — yaki «yüz ming ⱪozining wǝ yüz ming ⱪoqⱪarning yungini olpan ǝwǝtǝtti».

■ 3:5 2Pad. 1:1

□ 3:7 «bizdǝ mening-sening dǝydiƣan gǝp yoⱪtur» — ibraniy tilida «mǝn ɵzüm sanga ohxax bolimǝn» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 3:7 1Pad. 22:4

■ 3:11 1Pad. 22:7

■ 3:13 1Pad. 18:19

□ 3:14 «Mǝn hizmitidǝ turuwatⱪan» — ibraniy tilida «Mǝn Uning (Hudaning) aldida turuwatⱪan» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Elixa ɵzini padixaⱨning ordisida daim ƣojisining aldida turuwatⱪan hizmǝtkarƣa ohxitidu.

■ 3:14 1Pad. 17:1

□ 3:15 «Sazqi saz qalƣanda, Pǝrwǝrdigarning ⱪoli uning üstigǝ qüxti» — yaki «Sazqi qalsa, Pǝrwǝrdigarning ⱪoli... qüxǝtti».

□ 3:25 «Ular Kir-Ⱨarǝsǝt xǝⱨiridiki taxlardin baxⱪa ⱨeq nemini ⱪaldurmidi» — buning mǝnisi bǝlkim «Ular Kir-Ⱨarǝsǝt xǝⱨirining ɵzini wǝyran ⱪilmidi» degǝndǝk bolsa kerǝk.

□ 3:27 «Pǝrwǝrdigarning ⱪattiⱪ ⱪǝⱨri...» — ibraniy tilida «uning ⱪattiⱪ ⱪǝⱨri...». «Pǝrwǝrdigarning ⱪattiⱪ ⱪǝⱨrigǝ uqriƣanidi» — Israilning xu qaƣda nemixⱪa Pǝrwǝrdigarning ⱪǝⱨrigǝ uqrax sǝwǝbi muxu yǝrdǝ eytilmaydu. Birnǝqqǝ alim muxu «ⱪǝⱨr»ni Pǝrwǝrdigardin ǝmǝs, bǝlki Edom tǝripidin kǝlgǝn, dǝp ⱪarap, tɵwǝndikidǝk tǝrjimǝ bilǝn xǝrⱨ berip qüxǝndüridu: «(26) Moabning padixaⱨi ... Edomning padixaⱨiƣa ⱨujum ⱪilip bɵsüxkǝ atlandi; lekin ular bɵsüp ɵtǝlmidi. (27) Xuning bilǝn uning (Edomning) tǝhtigǝ warisliⱪ ⱪilƣuqi tunji oƣlini elip kelip, sepilning üstidǝ uni kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪildi. U waⱪitta Israil ⱪattiⱪ ⱪǝⱨrgǝ uqriƣanidi (Edomlar: «Biz Israillar bilǝn ittipaⱪdax bolƣaqⱪa, biz ularning kasapitigǝ uqriduⱪ» dǝp Israilƣa ⱪattiⱪ ƣǝzǝplǝngǝnidi». Demǝk, xu alimlar xu «ⱪǝⱨr» Edomlar tǝripidin kǝldi, dǝp ⱪaraydu). Biraⱪ bizningqǝ bundaⱪ tǝrjimidǝ ikki muⱨim nuⱪtini pǝrǝziy tǝrjimǝ ⱪilƣan bolƣaqⱪa, uningƣa ⱪayil bolmiduⱪ. Xunga biz yǝnila ayǝttiki «ⱪǝⱨr»ni Huda tǝripidin bolƣan, dǝp ⱪaraymiz.

■ 4:1 Law. 25:39

□ 4:2 «kiqik bir koza may» — bu may bǝlkim zǝytun meyi idi.

□ 4:16 «muxu waⱪitta» — yaki «ǝtiyazda».

■ 4:16 Yar. 18:10, 14

□ 4:23 «nemixⱪa uning ⱪexiƣa bügün barisǝn?» — eri bǝlkim ayalining berix mǝⱪsitini qüxǝnmidi. Erining sɵzigǝ ⱪariƣanda «yengi ay» yaki «xabat küni» pǝyƣǝmbǝrlǝr bilǝn kɵrüxüx ⱪolayliⱪ waⱪit bolatti. «Ⱨǝmmǝ ix tinqliⱪ» — yaki «hatirjǝm bolƣin».

□ 4:24 «Ittik ⱨǝydǝp mang; mǝn demigüqǝ tohtimiƣin» — ƣulami bǝlkim exǝkning yenida yügürüp, ayalƣa ⱨǝmraⱨ bolsa kerǝk.

□ 4:28 «mǝn ƣojamdin bir oƣul tilidimmu?» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, bu ayal ǝslidǝ Elixadin birǝr nǝrsǝ tilimǝkqi ǝmǝs idi. U oƣul pǝrzǝnt kɵrüxkǝ zor intizar bolsimu, yǝnǝ oƣul tilǝxtin ⱪorⱪatti.

■ 4:28 2Pad. 4:16

□ 4:29 «birsigǝ uqrisang, uningƣa salam ⱪilmiƣin, birsi sanga salam ⱪilsa, sǝn uningƣa jawab bǝrmigin» — ottura xǝrⱪtǝ yolda ketiwatⱪanlar bir-biri bilǝn salamlaxⱪanda adǝttǝ uzun waⱪit ketǝtti.

■ 4:29 Luⱪa 10:4

■ 4:33 Mat. 6:6

■ 4:35 1Pad. 17:21; 2Pad. 8:1; Ros. 20:10

□ 4:39 «yawa ⱪapaⱪ» — biz pǝrizimiz boyiqǝ xundaⱪ tǝrjimǝ ⱪilduⱪ. Lekin bu ɵsümlük wǝ mewisining zadi nemǝ ikǝnliki bizgǝ ⱨazir namǝlum.

■ 4:41 Mis. 15:25

■ 4:43 Yⱨ. 6:9, 11

□ 5:5 «on talant kümüx» — bir talant bǝlkim 30.6 kilogram idi, xunga bu 306 kilogram kümüx idi. «Altǝ ming xǝkǝl altun» — 70 kilogramqǝ boluxi mumkin idi.

■ 5:7 Ⱪan. 32:39; 1Sam. 2:6

■ 5:14 Luⱪa 4:27

□ 5:17 «inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi» — yaki pǝⱪǝt «ⱪurbanliⱪ». Adǝttǝ bu sɵz «inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi» yaki «tǝxǝkkür ⱪurbanliⱪi»ni bildüridu. Uning topini tǝlǝp ⱪilixi bǝlkim Israildiki xu topa (ⱪurbangaⱨ süpitidǝ) üstidǝ ɵz ⱪurbanliⱪlirini ⱪilmaⱪqi bolƣan boluxi mumkin.

□ 5:18 «Rimmon» — Suriyǝning «boran qiⱪarƣuqi but»i idi.

■ 5:27 Qɵl. 12:10; 2Tar. 26:19, 20

□ 6:8 «...mǝsliⱨǝtlixip, palanqi-pokunqi yǝrdǝ bargaⱨ tikimǝn, dǝp bekitǝtti» — yaki «... mǝsliⱨǝtlixip, ular uningƣa: — Palanqi-pokunqi jayda ⱨujum ⱪilƣayla, dedi».

□ 6:10 «birⱪanqǝ ⱪetim» — ibraniy ilida «bir ⱪetim, ikki ⱪetim ǝmǝs» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

□ 6:22 «...bularni ɵltürüxkǝ bolamti?» — demǝk, sǝn ɵzüng muxu Suriylǝrni ǝsirgǝ tutⱪan ǝmǝssǝn; ⱨǝtta ularni xundaⱪ tutⱪan bolsangmu, u qaƣda (kona «urux ǝhlaⱪi» boyiqǝ) ularni ɵltürüwǝtmǝytting.

□ 6:25 «sǝksǝn xǝkǝl» — 900 gram, «bǝx xǝkǝl» 55 gram bolatti. Muxu yǝrdiki «bir qinining tɵttin biri»ning ⱨǝjimi bǝlkim 0.25 litrqǝ idi; «qinǝ» ibraniy tilida «kab» bilǝn ipadilinidu.

■ 6:29 Ⱪan. 28:53

□ 6:31 «Əgǝr Xafatning oƣli Elixaning bexi bügün tenidǝ ⱪalsa...» — Israilning padixaⱨi (Yoram, 8-babni kɵrüng) nemixⱪa Elixaƣa xundaⱪ ɵq? Xübⱨisizki, u padixaⱨni butpǝrǝsliki (3:3ni kɵrüng) üqün daim ǝyibligǝqkǝ, uningƣa ɵq idi; Elixa yǝnǝ, bu balayi’apǝtlǝr dǝl butpǝrǝslikimizdin beximizƣa qüxkǝn, dǝp agaⱨ bǝrgǝn bolsa kerǝk.

■ 6:31 1Pad. 19:2

□ 6:33 «hǝwǝrqi uning ⱪexiƣa qüxüp kelip: «Padixaⱨ: «Mana bu balayi’apǝtning ɵzi... yǝnǝ ümid baƣliyalarmǝn?» dǝydu, dedi» — hǝwǝrqi, xübⱨisizki, padixaⱨning ɵz sɵzlirini yǝtküzüwatidu.

□ 7:1 «halta» — muxu ayǝttǝ «halta» ( ibraniy tilida «seaⱨ») tǝhminǝn 4 litrqǝ kelidu.

■ 7:3 Law. 13:46

■ 7:6 Yǝx. 13:4

■ 8:1 2Pad. 4:34

■ 8:8 1Pad. 14:2, 3; 2Pad. 1:2

■ 8:12 2Pad. 10:32; 12:17; 13:7

□ 8:16 «Yoram» — «Yǝⱨoram»ning baxⱪa birhil xǝkli. Muxu ayǝttǝ ikki Yǝⱨoram bar; birinqisi Israil, yǝni ximaliy padixaⱨliⱪning padixaⱨi, ikkinqisi Yǝⱨudaning padixaⱨi. «Yǝⱨoxafat tehi Yǝⱨudaning padixaⱨi waⱪtida, Yǝⱨoxafatning oƣli Yǝⱨoram Yǝⱨudaning padixaⱨi boldi» — demǝk, Yǝⱨoxafat wǝ oƣli Yǝⱨoram ikkisi tǝng sǝltǝnǝt ⱪilidu.

■ 8:16 2Tar. 21:4, 5

□ 8:19 «Dawut ... bir qiraƣ... berimǝn» — «1Pad.» 11:36 wǝ izaⱨatni kɵrüng. «Qiraƣ» — bu kɵqmǝ mǝnilik sɵz bolup, Dawutning handanini kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ; handanning mǝwjut bolƣanliⱪi (1) Dawutning Hudaƣa sadiⱪ bolƣanliⱪiƣa guwaⱨliⱪ beridiƣan «qiraƣ» bolidu; (2) Hudaning Dawutⱪa: Sǝn arⱪiliⱪ pütkül dunyani soraydiƣan Mǝsiⱨ tuƣulidu, dǝp bǝrgǝn wǝdisidǝ turidiƣanliⱪiƣa guwaⱨliⱪ beridiƣan «qiraƣ» bolidu.

■ 8:19 2Sam. 7:13; 1Pad. 11:36; 15:4; Zǝb. 132:17-18

■ 8:20 Yar. 27:40; 2Tar. 21:8

□ 8:21 «Yoram ⱨǝmmǝ jǝng ⱨarwiliri bilǝn...» — «Yoram» yaki «Yǝⱨoram». «Zair xǝⱨirigǝ ɵtti» — yǝni Iordan dǝryasidin ɵtti. «ahirida Yǝⱨuda lǝxkǝrliri ɵz ɵylirigǝ ⱪeqip kǝtti» — ǝyni tekisttǝ «Yǝⱨuda» degǝn sɵz yoⱪ. Lekin muxu yǝrdǝ «lǝxkǝrlǝr» (ibraniy tilida «hǝlⱪ») Yǝⱨudiy lǝxkǝrlǝrni kɵrsǝtsǝ kerǝk.

□ 8:23 «Yǝⱨuda padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» — bu kitab Tǝwrattiki «Tarih-tǝzkirǝ»ning ɵzi ǝmǝs, biraⱪ xübⱨisizki, Tǝwrattiki «Tarih-tǝzkirǝ» bu kitabtin kɵp uqurlarni alƣan.

■ 8:24 2Tar. 21:19

■ 8:25 2Tar. 22:1

■ 8:26 2Tar. 22:2

■ 8:29 2Pad. 9:15; 22:6, 7

■ 9:1 1Pad. 19:16

■ 9:3 2Tar. 22:7

□ 9:7 «Yizǝbǝldin intiⱪam alay» — ibraniy tilida «Yizǝbǝlning ⱪolidin intiⱪam alay».

□ 9:8 «ⱨǝmmǝ ǝrkǝklǝr» — ibraniy tilida: «tamƣa ⱪarap siyidiƣan ⱨǝrbiri» dǝp ipadilinidu. «ajiz yaki meyip bolsun ⱨǝmmisini» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «yaki ⱪul yaki ⱨɵr bolsun, ⱨǝmmisini...».

■ 9:8 1Pad. 21:21

■ 9:9 1Pad. 14:10; 15:29; 16:3,11

□ 9:10 «Yizrǝǝldiki xu parqǝ yǝr» — Aⱨab padixaⱨ Nabottin ⱪǝstlǝp taritiwalƣan yǝrni kɵrsitidu. «1Pad.» 21:1-24ni kɵrüng.

■ 9:10 1Pad. 21:23

□ 9:11 «sǝpsǝtǝliri» — yaki pǝⱪǝt «gǝpliri».

■ 9:15 2Pad. 8:29

□ 9:21 «ular uning bilǝn Yizrǝǝllik Nabotning etizliⱪida uqraxti» — «1Pad.» 21:1-24ni kɵrüng.

□ 9:22 «buzuⱪqiliⱪ» — muxu yǝrdǝ ⱨǝm zinahorluⱪning ɵzi ⱨǝm kɵqmǝ mǝnidǝ butpǝrǝslikni kɵrsǝtsǝ kerǝk.

□ 9:25 «...mundaⱪ bir ⱨɵküm-wǝⱨiyni eytⱪan» — ibraniy tilida «...mundaⱪ bir yükni salƣan». Adǝttǝ «yük» Hudaning ⱨɵkümi yaki jazasini jakarlaydiƣan wǝⱨiyi idi.

■ 9:26 1Pad. 21:19

□ 9:27 ««Baƣdiki rawaⱪ yoli» bilǝn» — yaki «Bǝyt-Ⱨagganƣa baridiƣan yol bilǝn».

■ 9:27 2Tar. 22:7-9

□ 9:31 «Zimri» — 44 yil ilgiri Israil padixaⱨ Elaⱨdin yüz ɵrüp uni ɵltürgǝn. «1Pad.» 16:9-20ni kɵrüng.

■ 9:31 1Pad. 16:18

■ 9:34 1Pad. 16:31

■ 9:36 1Pad. 21:23

□ 10:6 «baxlirini elinglar» — Yǝⱨuning tǝlipi bǝlkim ⱪǝstǝn müjmǝl deyilgǝnidi. Ibraniy tilida «baxlirini elix» degǝnlik «ɵzlirini elip kelix» yaki «ɵltürüx» degǝn ikki bisliⱪ mǝnidǝ idi. Aⱪsaⱪallar wǝ pasibanlar padixaⱨning oƣullirini ɵltürgǝndin keyin, Yǝⱨu ularni «Ular mǝn bilǝn tǝng bu ixlarƣa mǝs’ul» dǝp kɵrsitǝlǝytti.

□ 10:9 «Silǝr bigunaⱨsilǝr; mana, mǝn ɵzüm ƣojamƣa ⱪǝst ⱪilip uni ɵltürdüm; lekin bularning ⱨǝmmisini kim qepip ɵltürdi?» — Yǝⱨu ⱨiyligǝrlik bilǝn xǝⱨǝrdiki wǝ Yizrǝǝldiki ǝmǝldarlarni mǝn tǝrǝptǝ turidu, mǝn bilǝn tǝng muxu ixlarƣa mǝs’ul, dǝp halayiⱪⱪa kɵrsǝtmǝkqi.

■ 10:10 1Pad. 21:19, 21, 29

□ 10:12 ««padiqilarƣa tǝwǝ Bǝyt-Əkǝd»kǝ» — yaki «ⱪoy padiqilar yiƣilidiƣan jay»ƣa...»

□ 10:13 «ⱨal soriƣili barimiz» — ibraniy tilida «ⱨal soriƣili qüximiz».

■ 10:13 2Tar. 22:8

□ 10:15 «sanga sadiⱪ» — ibraniy tilida «kɵnglünggǝ sadiⱪ» dǝp ipadilinidu. «sanga sadiⱪ bolƣandǝk» — yaki «sanga durus bolƣandǝk». «manga sadiⱪmu» — yaki «manga durusmu». Bu ayǝttiki «Rǝkabning oƣli Yǝⱨonadab» «Yǝr.» 35:1-16dǝ tilƣa elinƣan «Rǝkabning oƣli Yǝⱨonadab (Yonadab)»ⱪa ohxax adǝm boluxi mumkin.

■ 10:17 2Tar. 22:8

□ 10:24 «tǝxǝkkür ⱪurbanliⱪliri» — yaki pǝⱪǝt «ⱪurbanliⱪlar».

■ 10:29 1Pad. 12:28

■ 10:30 2Pad. 15:12

■ 11:1 2Tar. 22:10

□ 11:4 «Kariylar» — bǝlkim bir türküm qǝtǝllik lǝxkǝrlǝrni kɵrsitidu. Baxⱪa birnǝqqǝ hil tǝrjimiliri uqrixi mumkin.

■ 11:4 2Tar. 23:1

□ 11:6 «Sür degǝn dǝrwazi» — yaki «Ul dǝrwazisi».

■ 11:9 2Tar. 23:8

□ 11:16 «ular uningƣa yol boxitip ... at yoliƣa yetip kǝlgǝndǝ, ular u yǝrdǝ uni ɵltürdi» — yaki «ular uni tutup padixaⱨ ordisiƣa kiridiƣan at yoliƣa yetip kǝlgǝndǝ, xu yǝrdǝ uni ɵltürdi».

■ 11:17 2Tar. 23:16

□ 12:1 «Yǝⱨoax» — «Yoax»ning baxⱪa xǝkli.

□ 12:2 «Yǝⱨoax Yǝⱨoyada kaⱨin uningƣa nǝsiⱨǝt ⱪilip turƣan barliⱪ künlǝrdǝ, ... durus bolƣanni ⱪildi.» — bu sɵzgǝ ⱪariƣanda Yoax Yǝⱨoyada ɵlgǝndin keyin Pǝrwǝrdigarning yolidin qiⱪip kǝtti; wǝ dǝrwǝⱪǝ xundaⱪ boldi («2Tar.» 24:17-27ni kɵrüng).

□ 12:3 «yuⱪiri jaylar» — Tǝwrattiki «Kan.» 12:5-14dǝ wǝ baxⱪa munasiwǝtlik yǝrlǝrdǝ, Huda Israillarƣa: Birsi Manga atap ⱪurbanliⱪ ⱪilsa, pǝⱪǝt «Ɵzüm talliƣan jay»da ⱪurbanliⱪ ⱪilsun, dǝp tapilaydu. Israilning tarihida Huda muxundaⱪ ⱪurbanliⱪ ⱪilidiƣan birnǝqqǝ jayni bekitkǝnidi (bir waⱪitta pǝⱪǝt birla jayni bekitǝtti). Biraⱪ Israillar bǝlkim ɵz ⱪolayliⱪini kɵzlǝp (wǝ bǝlkim butpǝrǝslǝrning ix-ⱨǝrikǝtlirini dorap) Hudaning ǝmrini nǝziridin saⱪit ⱪilip taƣ qoⱪⱪiliri ⱪatarliⱪ yuⱪiri jaylarda Hudaƣa ibadǝt ⱪilip ⱪurbanliⱪ ⱪilatti. Buning xundaⱪ bir hǝtiri bar idiki, ular ǝtrapidiki butpǝrǝslǝrning tǝsirini ⱪobul ⱪilip, xu yǝrdǝ ⱨǝrhil butlarƣimu qoⱪunup, ⱨǝtta butpǝrǝslǝrgǝ ǝgixip «insan ⱪurbanliⱪ»larnimu ⱪilixi mumkin wǝ dǝrwǝⱪǝ kɵp waⱪitlarda xundaⱪ ⱪilatti (mǝsilǝn, «Əz.» 16:21, 20:26ni kɵrüng).

□ 12:4 «royhǝttin ɵtküzülgǝn ⱨǝr kixining baj puli, ⱪǝsǝm iqkǝnlǝrning puli» — «Mis.» 30:11-16, «Law.» 27-babni kɵrüng.

■ 12:4 2Pad. 22:3-21

□ 12:5 «kaⱨinlar hǝziniqilǝrdin...» — yaki «kaⱨinlar ɵz tonuxliridin...». «Kaⱨinlar» — ibraniy tilida «Ⱨǝrbir kaⱨin...» deyilidu — demǝk, ⱨǝrbir kaⱨinning bu ixⱪa bolƣan ayrim mǝs’uliyiti barliⱪi sǝl tǝkitlinidu.

□ 12:7 «...Mundin keyin hǝziniqilǝrdin pul almanglar wǝ ɵzünglar ibadǝthanining buzulƣan yǝrlirini onglatmanglar» — bu sɵzgǝ ⱪariƣanda kaⱨinlar ⱨeq bolmiƣanda ibadǝthanini ongxitix hizmitidǝ mǝs’uliyǝtsizlik ⱪilƣan bolsa kerǝk. Bu sɵzlǝrdin ular muxu pullarni hiyanǝt ⱪilƣanliⱪi natayin. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Muningdin baxlap ibadǝthanining buzulƣan yǝrlirini onglitix mǝⱪsitidǝ baxⱪa hǝziniqilǝrdin pul almanglar». 8-ayǝt bizning tǝrjimimizgǝ masraⱪ kelidu.

□ 12:12 «taxtiraxlar» — yǝni tax nǝⱪixqilǝr idi.

■ 12:17 2Pad. 8:12; 13:25; 2Tar. 24:23

■ 12:18 2Pad. 18:15

□ 12:19 «Yǝⱨuda padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» — bu kitab Tǝwrattiki «Tarih-tǝzkirǝ» ǝmǝs, biraⱪ xübⱨisizki, Tǝwrattiki «Tarih-tǝzkirǝ» uningdin kɵp uqurlar alƣanidi.

■ 12:20 2Pad. 14:5

□ 13:6 ««Axǝraⱨ» butlar» — bǝlkim butpǝrǝslikkǝ beƣixlanƣan dǝrǝhlǝrdur. Dǝrǝhlǝr bǝlkim ayal but xǝklidǝ oyulƣan yaki nǝⱪixlǝngǝn boluxi mumkin.

□ 13:10 «Yǝⱨoax» — «Yoax»ning baxⱪa xǝkli.

□ 13:14 «Israilning jǝng ⱨarwisi» — yaki «Israilning jǝng ⱨarwiliri». «Israilning jǝng ⱨarwisi ⱨǝm atliⱪ ǝskǝrliri!» — degǝn ibarǝ bǝlkim padixaⱨning Elixa pǝyƣǝmbǝrgǝ bolƣan ⱨɵrmitini bildürǝtti — Elixa pǝyƣǝmbǝr (Iliyas pǝyƣǝmbǝrdǝk) Israilƣa ⱨǝm baxpanaⱨ ⱨǝm ɵzi «bir kixilik ⱪoxun»dǝk bolup kǝlgǝnidi.

■ 13:14 2Pad. 2:12

■ 13:17 1Pad. 20:30

■ 14:2 2Tar. 25:1

□ 14:3 «ǝjdadi Dawut» — ibraniy tilida «atisi Dawut».

■ 14:6 Ⱪan. 24:16; Əz. 18:20

□ 14:10 «Nemixⱪa bexingƣa külpǝt kǝltürüp, ɵzüngni wǝ ɵzüng bilǝn Yǝⱨudani balaƣa yiⱪitisǝn?» — Yǝⱨoax eytⱪan tǝmsilning omumiy mǝnisi: «Sǝn pǝⱪǝt bir tikǝndursǝn, ɵzüm kedirdǝk uluƣ adǝmmǝn, ɵzünggǝ unqiwala ixinip kǝtmǝ. Sening uluƣ pilaning ⱨǝrtürlük tasadipiyliⱪtin mǝƣlup boluxi mumkin» degǝndǝk. Gǝrqǝ Yǝⱨoax padixaⱨni «butpǝrǝs kapir» dǝp ⱨesabliƣili bolsimu, muxu yǝrdǝ uning nǝsiⱨǝti toƣra idi.

□ 14:13 «tɵt yüz gǝzlik...» — Tǝwratta «gǝz» (yaki «jǝynǝk») ⱪolning jǝynǝktin barmaⱪning uqiƣiqǝ bolƣan uzunluⱪi, yǝni 0.454 metr uzunluⱪ idi.

■ 14:19 2Tar. 25:27

■ 14:21 2Tar. 26:1

□ 14:22 «padixaⱨ ...Elat xǝⱨirini ⱪaytidin yasap, Yǝⱨudaƣa yǝnǝ tǝwǝ ⱪilƣuqi dǝl Azariya idi» — yaki «padixaⱨ atisi ɵz ata-bowilirining arisida uhliƣandin keyin, Azariya Elat xǝⱨirini ⱪaytidin yasap uni Yǝⱨudaƣa yǝnǝ tǝwǝ ⱪildi»

□ 14:25 «Hamat rayoniƣa kirix eƣizidin tartip...» — yaki «Libo-Hamattin tartip...». «Arabaⱨ dengizi» — «Ɵlük dengiz»dur.

■ 14:25 Yun. 1:1; Mat. 12:39, 40

□ 14:26 «ajizlar ⱨǝm meyiplardin baxⱪa ⱨeqkim ⱪalmidi, Israilƣa mǝdǝtkar yoⱪ idi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «mǝyli ⱪul bolsun, ⱨɵr bolsun, Israilƣa mǝdǝtkar yoⱪ idi».

□ 15:1 «Azariya» — «Azariya»ning baxⱪa xǝkli «Uzziya».

■ 15:1 2Pad. 14:21; 2Tar. 26:1

■ 15:2 2Tar. 26:1, 3; 2Tar. 27:3

□ 15:5 «Pǝrwǝrdigar padixaⱨni urup, uning ɵlümigiqǝ uni mahaw kesiligǝ muptila ⱪilƣaq, u ayrim ɵydǝ turatti» — bu wǝⱪǝ toƣruluⱪ «2Tar.» 26:16-21ni kɵrüng.

■ 15:12 2Pad. 10:30

□ 15:19 «ming talant kümüx» — bir talant bǝlkim 30.6 kilogram idi, xunga bu 30.6 tonna kümüx idi.

■ 15:19 1Tar. 5:26

□ 15:20 «ǝllik xǝkǝl» — bǝlkim 570 gram kümüx bolatti.

■ 15:29 Yǝx. 8:23

□ 15:30 «Uzziya» — «Azariya»ning ikkinqi xǝklidur.

■ 15:33 2Tar. 27:1-9

■ 15:37 2Pad. 16:5; Yǝx. 7:1

■ 16:1 2Tar. 28:1

■ 16:3 Law. 18:21; 20:2, 3; 2Pad. 17:31

■ 16:5 Yǝx. 7:1

■ 16:8 2Tar. 28:21

□ 16:14 «Pǝrwǝrdigarning ɵyi» — muxu yǝrdǝ ibadǝthanidiki «muⱪǝddǝs jay»ni kɵrsitidu.

□ 16:15 «mis ⱪurbangaⱨ bolsa mening yol sorixim üqün bolsun» — padixaⱨning sɵzining mǝnisi bǝlkim «bu ⱪurbangaⱨning wasitisi bilǝn Pǝrwǝrdigardin yol soraymǝn». Ⱪiziⱪ yeri xuki, Aⱨazdǝk bir insan butpǝrǝslikkǝ berilip kǝtkǝndin keyin, yǝnila Pǝrwǝrdigardin yol sorimaⱪqi bolidu.

■ 16:17 1Pad. 7:23-51

■ 17:5 2Pad. 18:9

■ 17:6 2Pad. 18:10; Yǝx. 8:4

■ 17:8 Law. 18:3

□ 17:9 «kɵzǝt munaridin mustǝⱨkǝm ⱪorƣanƣiqǝ» — mǝnisi bǝlkim sepildiki munardin xǝⱨǝrning ǝng iqkirisidiki ⱪorƣanƣiqǝ — baxⱪiqǝ eytⱪanda, «sirttin iqkirigiqǝ».

□ 17:10 ««Axǝraⱨ» butlar» — bǝlkim butpǝrǝslikkǝ beƣixlanƣan dǝrǝhlǝrdur. Dǝrǝhlǝr bǝlkim «ayal mǝbud» xǝklidǝ oyulƣan yaki nǝⱪixlǝngǝn boluxi mumkin idi.

■ 17:12 Mis. 20:3, 4, 5; Ⱪan. 5:7, 8, 9

□ 17:13 «tǝstiⱪliƣan» — yaki «ǝwǝtkǝn».

■ 17:13 Yǝr. 18:11; 25:5; 35:15

■ 17:14 Ⱪan. 31:27; Mal. 3:7

□ 17:15 «ǝrzimǝs nǝrsilǝr» — muxu yǝrdǝ butlarni kɵrsitidu.

□ 17:16 «asmandiki nurƣunliƣan ay-yultuzlar» — ibraniy tilida «asmandiki ⱪoxun» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Tǝwrattin bilimizki, asmandiki yultuzlarning pǝrixtilǝr wǝ bǝzi ǝⱨwalda asmandiki yaman küqlǝr bilǝnmu munasiwiti bar («Zǝb.» 147:4, «Ayup» 38:4-7, «Wǝⱨ.» 12:4ni kɵrüng).

■ 17:16 Mis. 32:8; 1Pad. 12:28

□ 17:17 «oƣul-ⱪizlirini ottin ɵtküzüx» — bǝlkim ularni «insan ⱪurbanliⱪi» ⱪilixtin ibarǝt boluxi mumkin idi.

■ 17:17 Law. 20:3, 4; Ⱪan. 18:10; 2Pad. 16:3

■ 17:18 Ⱨox. 1:6

■ 17:19 Law. 18:3

□ 17:20 «Pǝrwǝrdigar.... ularni Ɵz nǝziridin taxliƣan küni» — buningda kɵzdǝ tutulƣini Hudaning Israillarni Ɵz zeminidin sürgün ⱪildurux künidin ibarǝttur (23-ayǝtnimu kɵrüng). Israil hǝlⱪining «Hudaning nǝziridin taxlinixi», yǝni sürgün boluxi ularƣa nisbǝtǝn Hudaning ǝng dǝⱨxǝtlik jazasi, ǝlwǝttǝ.

□ 17:21 «U Israilni Dawutning jǝmǝtidin tartiwalƣanidi» — ibraniy tilida «U Israilni Dawutning jǝmǝtidin yirtiwalƣanidi». «1Pad.» 11:11, 11:31, 14:8ni kɵrüng.

■ 17:21 1Pad. 12:16, 17, 26

□ 17:23 «U yǝrdǝ , yǝni Asuriyǝdǝ bügüngǝ ⱪǝdǝr turup kǝldi» — muxu sɵzlǝr «Tarih-tǝzkirǝ»ning Yǝⱨudadikilǝr Babil imperiyǝsidin ⱪaytip kelix (miladiyǝdin ilgiriki 539-yili)tin ilgiri hatirilǝngǝnlikini ayan ⱪilidu.

■ 17:32 1Pad. 12:31

■ 17:33 Zǝf. 1:5

□ 17:34 «Ular Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪmay, Pǝrwǝrdigar Israil dǝp atiƣan Yaⱪupning ǝwladliriƣa tapiliƣan bǝlgilimilǝr wǝ ⱨɵkümlǝr, ⱪanun wǝ ǝmrlǝrgǝ muwapiⱪ ix kɵrmǝydu» — yaki «Ular Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪmay, ɵzlirining bǝlgilimiliri wǝ ⱨɵkümlirigǝ muwapiⱪ ix kɵrmǝydu wǝ Pǝrwǝrdigar Israil dǝp atiƣan Yaⱪupning ǝwladliriƣa tapiliƣan ⱪanun wǝ ǝmrlǝrgǝ muwapiⱪ ix kɵrmǝydu». Bu tǝrjimǝ toƣra bolsa, «ɵzlirining bǝlgilimiliri wǝ ⱨɵkümliri» degǝn bu sɵz ularning ɵz ilaⱨlirining bǝlgilimiliri wǝ ⱨɵkümlirini kɵrsitidu.

■ 17:34 Yar. 32:27; 35:10; 1Pad. 18:31

■ 17:35 Ⱨak. 6:10

■ 18:1 2Tar. 28:27; 29:1

□ 18:4 «Nǝⱨuxtan!» — «bir parqǝ mis, halas!» degǝn mǝnidǝ. Bu yilan toƣruluⱪ «Qɵl.» 21:4-9ni kɵrüng.

■ 18:4 2Tar. 31:1

□ 18:5 «bu jǝⱨǝttǝ» — demǝk, Hudaƣa tayinix jǝⱨǝttǝ, iman-ixǝnqni ipadilǝx tǝrǝptǝ.

□ 18:8 «kɵzǝt munaridin mustǝⱨkǝm ⱪorƣanƣiqǝ» — mǝnisi bǝlkim sepildiki munardin xǝⱨǝrning ǝng iqkirisidiki ⱪorƣanƣiqǝ — baxⱪiqǝ eytⱪanda, «sirttin iqkirigiqǝ».

■ 18:8 Yǝx. 14:29, 30

■ 18:9 2Pad. 17:3

■ 18:10 2Pad. 17:6

■ 18:13 2Tar. 32:1; Yǝx. 36:1

□ 18:14 «yüz talant kümüx bilǝn ottuz talant altun» — bir talant bǝlkim 30.6 kilogram idi, xunga bu 9.06 tonna kümüx wǝ 0.906 tonna altun idi.

□ 18:16 «Ⱨǝzǝkiya Pǝrwǝrdigarning ɵyining ixikliridin ... altunni ajritip elip...» — bu tekisttǝ «altun» degǝn sɵzning ɵzi yoⱪ. Lekin ibadǝthana iqidiki barliⱪ yaƣaqlarƣa qaplanƣan metal altun boluxi kerǝk idi («1Pad.» 6:32-35ni kɵrüng).

□ 18:17 «Tartan» — Asuriyǝ ⱪoxunlirining bax sǝrdarining, «Rab-Saris» bax aƣwatning, «Rab-Xakǝⱨ» padixaⱨning mǝsliⱨǝtqisining unwani boluxi mumkin idi. «Ular kir yuƣuqilarning etizining boyidiki yolda, yuⱪiri kɵlqǝkning norining bexiƣa kelip turdi» — muxu yǝr dǝl Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr Aⱨaz padixaⱨ bilǝn kɵrüxüp, Asuriyǝning tajawuzi toƣruluⱪ agaⱨlandurƣan yǝr («Yǝx.» 7-babni kɵrüng).

□ 18:20 «urux ⱪilix tǝdbir-mǝsliⱨitimiz ⱨǝm küqimiz bar... sǝn zadi kimgǝ tayinip manga ⱪarxi ɵktǝ ⱪopisǝn?» — muxu gepigǝ ⱪariƣanda, Asuriyǝdikilǝrning Yǝxayaning «Pǝⱪǝt Pǝrwǝrdigarƣa tayiniximiz kerǝk» degǝn bexarǝtliridin hǝwiri bar ohxaydu.

■ 18:21 Yǝx. 36:6; Əz. 29:6, 7

□ 18:22 «... Ular axu Pǝrwǝrdigarning yuⱪiri jayliri ǝmǝsmidi?» — Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ wǝⱨiy ⱪilinƣan ⱪanunƣa asasǝn, Israillar pǝⱪǝt Yerusalemdiki ibadǝthanidiki ⱪurbangaⱨtila ⱪurbanliⱪ ⱪilixⱪa bolatti. Əslidǝ Ⱨǝzǝkiya muxu pǝrmanƣa asasǝn butpǝrǝslik ⱪilidiƣan ⱪurbangaⱨlarni ⱨǝm hata yol bilǝn ⱪurulƣan, «Pǝrwǝrdigarƣa atap» ibadǝt ⱪilidiƣan «yuⱪiri jaylar»ni yoⱪatⱪan. Rab-Xakǝⱨ xu gǝp bilǝn uni angliƣuqi Israillarni ⱪaymuⱪturmaⱪqi idi, ǝlwǝttǝ.

□ 18:23 «Əgǝr silǝrdǝ ularƣa minǝligüdǝk ǝskǝrliringlar bolsa, mǝn silǝrgǝ ikki ming atni bikarƣa berǝy!» — bu kinayilik, ⱨǝjwiy gǝp, ǝlwǝttǝ. Adǝttiki qaƣlarda Yǝⱨudada atlar naⱨayiti az idi. Urux waⱪtida tehimu azlap ketǝtti. Atliⱪ ǝskǝrlǝr ǝmǝs, ⱨǝtta addiy ǝskǝrlǝrmu naⱨayiti az idi.

□ 18:26 «aramiy tili» — Suriyǝning kona ismi «Aram» idi. Kona zamanda «suriyǝ tili» «aramiy tili» deyilǝtti. Asuriyǝmu aramiy tilini ixlǝtkǝn.

□ 18:27 «... Ular ɵz poⱪini yegüqi ⱨǝm ɵz süydükini iqküqi bolidu!» — xǝⱨǝr muⱨasirigǝ qüxüp, uningda ax wǝ su ⱪalmiƣan ⱨalǝttǝ hǝlⱪlǝr muxundaⱪ ⱪilixⱪa mǝjbur bolidu.

□ 18:32 «...mǝn kelip silǝrni ... zemininglarƣa ohxax bir zeminƣa apirip ⱪoyƣuqǝ yǝp-iqiweringlar!» — muxu gǝplǝr qirayliⱪ bolƣini bilǝn mǝnisi eniⱪki: — «Mening ǝsirlirim, ⱪullirim bolisilǝr!» degǝnlik. Yuⱪirida eytⱪinimizdǝk, Asuriyǝ padixaⱨi uqiƣa qiⱪⱪan ⱨiyligǝr aldamqi idi.

■ 19:2 Yǝx. 1:1

□ 19:7 «... Mǝn uningƣa bir roⱨni kirgüzimǝn; xuning bilǝn u bir iƣwani anglap, ɵz yurtiƣa ⱪaytidu. Mǝn uni ɵz zeminida turƣuzup ⱪiliq bilǝn ɵltürgüzimǝn» — Yǝxayaning muxu wǝⱨiyini diⱪⱪǝt bilǝn oⱪusingiz, u Ⱨǝzǝkiyaning (6-ayǝttiki) tǝlipi boyiqǝ dua ⱪilmay, bǝlki biwasitǝ hǝwǝrqilǝrgǝ jawab bǝrdi. Qünki u alliburun Asuriyǝ toƣruluⱪ nurƣun bexarǝtlǝrni ⱪilƣan. Huda muxu pǝyt-ǝⱨwal toƣruluⱪ Israilƣa uⱪturƣan (mǝsilǝn, «Yǝx.» 10:5-21, 14:24-25ni kɵrüng). Biraⱪ Ⱨǝzǝkiya wǝ ordisidikilǝr muxularni wǝ uningdin baxⱪa kɵrgǝn karamǝt mɵjizilǝrni («Yǝx.» 38-babnimu kɵrüng) pütünlǝy untup ⱪalƣan ohxaydu.

□ 19:9 «Efiopiyǝ padixaⱨi Tirⱨakaⱨ sizgǝ ⱪarxi jǝng ⱪilmaⱪqi bolup yolƣa qiⱪti» — bu ix ǝmǝliyǝt ǝmǝs, ⱨǝmdǝ xu qaƣda mumkin bolmiƣanidi. Biraⱪ Huda Ɵzi ǝwǝtküzgǝn «aldamqi roⱨ»ning tǝsiri bilǝn uni ixǝndürgǝn.

□ 19:11 «ɵz ilaⱨ-butliriƣa atap ⱨalak ⱪilix» — bu degǝnlik ibraniy tilida pǝⱪǝt bir sɵz bilǝnla, yǝni ««ⱨaram» ⱪilix» yaki ««ⱨǝrǝm» ⱪilix» bilǝnla ipadilinidu.

□ 19:13 «Hamat, Arpad, Sǝfarwaim, Hena wǝ Iwwaⱨ» — muxu xǝⱨǝrlǝrning bǝzilirining nǝdǝ ikǝnlikini hǝritidin kɵrgili bolidu, bǝziliri bizgǝ bügüngǝ ⱪǝdǝr namǝlum.

□ 19:15 «kerublar otturisida turƣan» — muⱪǝddǝs ibadǝthanidiki ǝng iqkiri ɵy, yǝni «ǝng muⱪǝddǝs jay» degǝn ɵydǝ, Hudaning «rǝⱨim kɵrsitidiƣan orun-tǝhti» («kafarǝt tǝhti») («rǝⱨimgaⱨ») bar idi. Muxu orunda Huda Israilning alaⱨidǝ ⱪurbanliⱪlirining ⱪanlirini ⱪobul ⱪilatti. Ornining ikki tǝripining ⱨǝrbiridǝ altundin yasalƣan, tǝhtkǝ ⱪaritilƣan birdin «kerub» bar idi. Musaning dǝwridin tartip Hudaning parlaⱪ xan-xǝripi sirliⱪ ⱨalda xu tǝhtning üstidǝ, yǝni «kerublar otturisida» turƣanidi. Kerublar bolsa intayin küqlük birhil pǝrixtilǝr bolup, Hudaning qiⱪarƣan ⱨɵküm-jazalirini bejiridu. «Kerublar otturisida turƣan» degini, sǝn bizgǝ yeⱪinlaxⱪan ⱨǝm bizgǝ rǝⱨim kɵrsǝtmǝkqi bolƣan Hudasǝn» degǝnliktur.

□ 19:17 «xularƣa beⱪindi bolƣan yurtlar» — muxu ibarini sɵzmusɵz tǝrjimǝ ⱪilƣanda «beⱪindi» degǝn sɵz yoⱪ. Biz xǝrⱨlǝx üqün uni ⱪoxtuⱪ.

□ 19:22 «kupurluⱪ» — kim ɵzini Hudaning ornida ⱪoyup, «ⱨǝmmǝ ixni ⱪilalaymǝn» desǝ, kupurluⱪ ⱪilƣan bolidu, xundaⱪla ⱨaman bir küni yiⱪitilidu.

□ 19:23 «Uning ǝng bük-baraⱪsan ormanzarliⱪi» — bu ayǝttiki «bük-baraⱪsan» degǝn sɵz ibraniy tilida «karmǝl» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Karmǝl bolsa Israilning ǝng munbǝt wǝ qirayliⱪ jayi idi. Xuning bilǝn padixaⱨning «uning «Karmǝl» ormanzarliⱪiƣa kirimǝn» degini «uning (Liwanning) ǝng qirayliⱪ jayiƣa (ⱨeq tosalƣusiz) barimǝn» degǝndǝk po atidiƣan mǝnini ipadilǝytti. Liwanda «Karmǝl» degǝn jay yoⱪ.

□ 19:24 «... Putumning uqidila mǝn Misirning barliⱪ dǝrya-ɵstǝnglirini ⱪurutiwǝttim» — yuⱪiriⱪi 22-ayǝttǝ padixaⱨ ɵzining tǝs ixlarni ⱪilalaydiƣanliⱪini, mǝsilǝn Liwan rayonidiki ǝng yuⱪiri taƣlarƣa qiⱪalaydiƣanliⱪini (kɵqmǝ mǝnisi, bǝlkim aliyjanap, küqlük padixaⱨlardin üstünlükkǝ erixidiƣanliⱪini kɵrsitidu), ǝng esil nǝrsilǝrgǝ erixidiƣanliⱪini tǝswirlǝydu. Muxu 24-ayǝttiki «putum... ⱪurutiwǝttim» degini, deⱨⱪanning puti bilǝnla topini ittirip eriⱪni tosup, suni ⱪurutiwǝtkinidǝk, «Mǝn halisamla naⱨayiti asanla ⱨǝrⱪandaⱪ ixni ⱪilalaymǝn, ⱨǝtta Nil dǝryasinimu ⱪurutiwetǝlǝymǝn» degǝn mǝnmǝnlikni bildürmǝkqi.

□ 19:26 «ɵgzidiki ot-qɵplǝr...» — bu degǝnlikning baxⱪa hil tǝrjimilirini uqritix mumkin.

□ 19:28 «Mǝn ⱪarmiⱪimni burningdin ɵtküzimǝn, yüginimni aƣzingƣa salimǝn...» — Asuriyǝ padixaⱨliri muxundaⱪ rǝⱨimsiz yol bilǝn ǝsirlǝrni yalap mangatti.

□ 19:29 «Muxu yili ɵzlükidin ɵskǝn, ikkinqi yili xulardin qiⱪⱪanlarmu silǝrning rizⱪinglar bolidu; üqinqi yili bolsa teriysilǝr, orisilǝr, üzüm kɵqǝtlirini tikisilǝr; ulardin qiⱪⱪan mewilǝrni yǝysilǝr» — muxu mɵjizǝ ixǝnq-etiⱪadni küqǝytix üqün ⱨǝm hǝlⱪni ⱪutⱪuzux üqün berilgǝn. Urux waⱪtida teriⱪqiliⱪ ⱪilix mumkin ǝmǝs; Asuriyǝ ⱪoxuni kǝtkǝndin keyinki yilidimu, ⱪoxunidin ⱪelip ⱪalƣanliri parakǝndiqilik ⱪilixi mumkin idi. Xunga mɵjizǝ üqinqi yilƣiqǝ sozulidu. «Üzüm kɵqǝtlirini tikisilǝr... mewisini yǝysilǝr» degǝn wǝdǝ, tinqliⱪ mǝzgilning uzun bolidiƣanliⱪini kɵrsitidu (üzüm tallirini ɵstürüxkǝ uzun waⱪit ketidu, ǝlwǝttǝ). Kixilǝrning Asuriyǝ ⱪoxunlirining tuyuⱪsiz qekinixini «tasadipiyliⱪtin» demǝsliki üqün, bu ikkinqi mɵjizǝ berildi. Xundaⱪtimu, mǝzkur «Padixaⱨlar» degǝn kitabⱪa ⱪariƣanda, hǝlⱪlǝr yǝnila ikki mɵjizini tezla untuydu, Hudaƣa wapasizliⱪ ⱪiliweridu.

■ 19:34 2Pad. 20:6

□ 19:35 «Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi» — Tǝwrat dǝwridǝ intayin alaⱨidǝ xǝhs idi. Bǝzi ixlarda u Hudaning ornida kɵrünǝtti (mǝsilǝn, Tǝwrattiki «Yar.» 18-babni kɵrüng). «Tǝbirlǝr»nimu kɵrüng.

■ 19:35 Yǝx. 37:36

□ 19:37 «U ɵz buti Nisroⱪning buthanisida uningƣa qoⱪunuwatⱪanda, oƣulliri Adrammǝlǝk ⱨǝm Xarezǝr uni ⱪiliqlap ɵltürüwǝtti» — muxu wǝⱪǝ Sǝnnaherib Israildin qekinixtin 20 yil keyin (miladiyǝdin ilgiriki 681-yili) boldi.

■ 19:37 2Tar. 32:21; Yǝx. 37:38

■ 20:1 2Tar. 32:24; Yǝx. 38:1

□ 20:5 «atang Dawut» — Ⱨǝzǝkiya Dawut pǝyƣǝmbǝrning on üqinqi ǝwladi idi.

□ 20:12 «Merodaⱪ-Baladan» — yaki «Berodaⱪ-Baladan». «Babil padixaⱨi Merodaⱪ-Baladan... hǝtlǝr ⱨǝdiyǝ bilǝn ǝwǝtti» — Merodaⱪ-Baladan Asuriyǝ padixaⱨi Sǝnnaherib tǝripidin miladiyǝdin ilgiriki 702-yili ƣulitildi. Muxu ixmu xu yilda bolƣan boluxi kerǝk. Demǝk, bu ix, yǝni 20-babta wǝ «Yǝx.» 38-39-babta tǝswirlǝngǝn ixlar «2pad.» 18:17-37 wǝ 19-babtiki ixlardin ilgiri yüz bǝrgǝn. Əmdi nemixⱪa ulardin keyin hatirilǝngǝn? Muxu ix toƣruluⱪ «Yǝx.» 39:1diki izaⱨatni kɵrüng.

□ 20:18 «Babilliⱪlar oƣulliringni, yǝni ɵzüngdin bolƣan ǝwladliringni elip ketidu ... ular Babil padixaⱨining ordisida aƣwat bolidu» — kɵrünüxtǝ addiy kɵrüngǝn muxu wǝⱪǝ üqün nemixⱪa muxu ⱪattiⱪ jazaliⱪ sɵz qiⱪidu? Pikrimizqǝ, üq sǝwǝbi bar: — (1) Ⱨǝzǝkiya Hudaƣa: «Ⱪǝdǝmlirimni sanap mangimǝn» degǝn wǝdini bǝrgǝnidi, lekin bu ⱪetim Hudadin ⱨeq sorimay xundaⱪ ⱪilƣan; (2) Əlqilǝrning kǝlgǝnlikidin u bǝlkim: «ⱨazir mǝn «jaⱨanƣa dangⱪi qiⱪⱪan adǝmmǝn», «kiqik dɵlitimizning jaⱨanda orni bar» dǝp tǝkǝbburlixip kǝtkǝn boluxi mumkin. (3) Muxulardin sirt, biliximizqǝ Merodaⱪ-Baladan Asuriyǝ imperiyǝsigǝ ⱪarxi bir ittipaⱪni bǝrpa ⱪilmaⱪqi. U «tǝkǝllup kɵrsitidiƣan» muxu pursǝttin paydilinip, Ⱨǝzǝkiyani ittipaⱪⱪa ⱪatnixixⱪa tǝklip ⱪilƣan. Ɵzini ɵlümdin ⱪutⱪuzƣanliⱪini, ⱪuyaxning nurining «kǝynigǝ yanƣanliⱪi»dǝk intayin karamǝt mɵjizini kɵrgǝn, Hudaning «Mǝn silǝrni Asuriyǝdin ⱪutⱪuzimǝn» degǝn wǝdisini angliƣan Ⱨǝzǝkiya ⱪandaⱪmu hudasiz bir ǝl-yurt bilǝn ittipaⱪlaxmaⱪqi bolƣandu? «Aƣwat» — piqiwetilgǝn adǝm, «Yǝx.» 56:4-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

□ 20:19 «Ɵz künlirimdǝ bolsa aman-tinqliⱪ, Hudaning ⱨǝⱪiⱪǝt-wapaliⱪi bolmamdu?» — Ⱨǝzǝkiya muxu sɵzlǝrni yǝnǝ oquⱪ eytixi mumkin. «Siz eytⱪan Pǝrwǝrdigarning muxu sɵzi yahxi ikǝn» — muxu ayǝttǝ, Ⱨǝzǝkiyaning ɵz-ɵzigǝ degǝnliri baxⱪilarƣa, ⱨǝtta ɵz jǝmǝtigǝ bolƣan birhil biƣǝm, kɵyümsiz pozitsiyisini bildüridu. Yǝxaya degǝn bexarǝt ǝmǝliyǝttǝ yüz yildin keyin ǝmǝlgǝ axurulƣan; waⱪitning sozuluxi bolsa bǝlkim Yǝⱨudaning keyinki bir padixaⱨi (Yosiya)ning ⱪattiⱪ towa ⱪilixi tüpǝylidin boldi.

■ 20:20 2Tar. 32:30

■ 21:1 2Tar. 33:1

□ 21:3 «asmandiki nurƣunliƣan ay-yultuzlar» — ««asmanning ⱪoxuni» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Tǝwrattin bilimizki, asmandiki yultuzlarning pǝrixtilǝr wǝ bǝzi ǝⱨwalda asmandiki yaman küqlǝr, yǝni jin-xǝytanlar bilǝnmu munasiwiti bar («Zǝb.» 147:4, «Ayup» 38:4-7, «Wǝⱨ.» 12:4ni kɵrüng).

■ 21:3 2Pad. 18:4

■ 21:4 Ⱪan. 12:5, 11; 2Sam. 7:13; 1Pad. 8:29; 9:3; 2Tar. 7:12; Zǝb. 132:13, 14; Yǝr. 32:34

□ 21:5 «asmanning ⱪoxuni» — muxu yǝrdǝ ⱪuyax, ay wǝ yultuzlarni kɵrsitidu.

■ 21:7 2Sam. 7:10; 1Pad. 8:16, 29; 9:3; 2Pad. 23:27

■ 21:11 Yǝr. 15:4

□ 21:13 «Samariyǝni ɵlqigǝn tana» — xübⱨisizki, Hudaning Samariyǝning üstigǝ qüxürgǝn jaza ⱨɵkümini kɵrsitidu; «Aⱨabning jǝmǝtini tǝkxürgǝn tik ɵlqigüq yip» — Hudaning Aⱨabning jǝmǝtining üstigǝ qüxürgǝn jaza ⱨɵkümini kɵrsitidu. «Am.» 7:7-8ni kɵrüng. «kixi ⱪaqini qayⱪap sürtkǝndin keyin düm kɵmtürüp ⱪoyƣandǝk, Yerusalemni qayⱪap ɵrüymǝn» — bu sɵz, bǝlkim, Hudaning Yerusalemdin barliⱪ aⱨalisini yiraⱪ ⱪilip, uni astin-üstin ⱪiliwetidiƣanliⱪini kɵrsitidu. 14-ayǝtni kɵrüng.

□ 21:14 «mirasim» — Israildiki on ikki ⱪǝbilǝ; «mirasimning ⱪalƣanliri» — Israildin yalƣuz ⱪalƣan ⱪǝbilǝ, yǝni Yǝⱨudani kɵrsitidu.

■ 21:18 2Tar. 33:20

■ 21:26 Mat. 1:10

■ 22:1 2Tar. 34:1

□ 22:11 «padixaⱨ Tǝwrat kitabning sɵzlirini angliƣanda...» — tepiwelinƣan kitab Tǝwratning ⱪaysi ⱪismi boluxi kerǝk? Padixaⱨning inkasi, yǝni keyinki ⱨǝrikǝtlirigǝ, bolupmu «yuⱪiri jaylar»ni yoⱪitixiƣa ⱪariƣanda, «tepiwelinƣan kitab» qoⱪum bu ixni tǝkitlǝydiƣan «Ⱪanun xǝrⱨi»ni ɵz iqigǝ alƣan.

■ 23:1 2Tar. 34:29

□ 23:2 «Ⱨǝmmǝ sɵzlirini ularƣa oⱪup bǝrdi» — ibraniy tilida: «ⱨǝmmǝ sɵzlirini ularning ⱪulaⱪliriƣa oⱪup bǝrdi».

□ 23:3 «tüwrükning yenida» — yaki «pǝxtaⱪ üstidǝ». «kitabta pütülgǝn ǝⱨdigǝ...» — ibraniy tilida «kitabta pütülgǝn ǝⱨdǝ sɵzlirigǝ...».

□ 23:5 «...ixtin ⱨǝydiwǝtti» — yaki «... ⱨalak ⱪildi».

□ 23:8 «Gebadin Bǝǝr-Xebaƣiqǝ» — «Geba» Yǝⱨudaning ximaliy qetidǝ, «Bǝǝr-Xeba» uning jǝnubiy qetidǝ idi. «U ... barliⱪ kaⱨinlarni qaⱪirtip, ... andin u ... kaⱨinlar huxbuy yaⱪidiƣan «yuⱪiri jaylar»ni buzup bulƣiwǝtti» — Yosiya muxu yǝrlǝrni bulƣax bilǝn butpǝrǝslǝrning keyin u yǝrni «bulƣanƣan, ⱨaram» dǝp ⱪarap, ⱪaytidin xundaⱪ yolda ixlitixini mumkin ǝmǝs ⱪilix üqün idi. «dǝrwazilardiki yuⱪiri jaylar» — yaki «tawapgaⱨlarni».

□ 23:10 «ɵz oƣli yaki ⱪizini... ottin ɵtküzüx» — insaniy ⱪurbanliⱪlarni kɵrsitixi mumkin. «Ⱨinnomning oƣlining jilƣisi» — bu yǝr yǝnǝ «Ⱨinnomning jilƣisi», yǝni «Ge-Ⱨinnom» dǝp atilatti (ǝrǝbqǝ «jǝⱨǝnnǝm»).

□ 23:11 «ⱪuyaxⱪa tǝⱪdim ⱪilip ⱪoyƣan atlar» — bu atlar tirik atlar yaki at ⱨǝykili boluxi mumkin idi. «Natan-Mǝlǝk degǝn aƣwatning ɵyi» — bǝlkim muⱪǝddǝs ibadǝthanining birǝr ⱨoylisida boluxi mumkin idi.

□ 23:13 «Ⱨalak teƣi» — muxu yǝrdǝ «Zǝytun teƣi»ni kɵrsitidu. Butpǝrǝsliktin bulƣinip kǝtkini tüpǝylidin uningƣa xundaⱪ ⱨǝjwiy, kinayilik isim ⱪoyulƣan.

□ 23:14 «U but tüwrüklǝrni parqilap,... ular turƣan yǝrlǝrni adǝm sɵngǝkliri bilǝn toldurdi» — Yosiyaning muxu yǝrlǝrni «adǝmlǝrning sɵngǝkliri» bilǝn tolduruxi butpǝrǝslǝrning keyin u yǝrlǝrni «bulƣanƣan, ⱨaram» dǝp ⱪarap, ⱪaytidin xundaⱪ yolda ularni ixlitixini mumkin ǝmǝs ⱪilix üqün idi.

■ 23:14 Mis. 23:24; 34:13; Qɵl. 33:52; Ⱪan. 7:5, 25; 12:3

■ 23:15 1Pad. 12:32, 33

□ 23:16 «Yosiya ... taƣdiki ⱪǝbrilǝrni kɵrüp, adǝm ǝwǝtip ⱪǝbrilǝrdiki sɵngǝklǝrni kolap qiⱪirip, ⱪurbangaⱨ üstidǝ kɵydürdi» — yuⱪiriⱪi izaⱨatni kɵrüng. «Pǝrwǝrdigarning kalamini yǝtküzüp, dǝl ularni aldin’ala bexarǝt ⱪilip jakarliƣan Hudaning adimining sɵzi» — «1Pad.» 13:30-32ni kɵrüng.

■ 23:16 1Pad. 13:2

■ 23:19 2Tar. 34:6

■ 23:21 Mis. 12:3; Ⱪan. 16:2; 2Tar. 35:1

□ 23:24 «tǝrafim mǝbudliri» — kiqik, elip yürgüdǝk «ⱪolayliⱪ butlar» idi.

■ 23:24 Law. 19:31; 20:27; Ⱪan. 18:11; Yǝx. 8:19

□ 23:25 «uningdǝk ... ⱪanunƣa intilip pütün ⱪǝlbi, pütün jeni wǝ pütün küqi bilǝn Pǝrwǝrdigarƣa ⱪaytip, ɵzini beƣixliƣan bir padixaⱨ ... bolup baⱪmidi» — bu sɵzlǝr uning Pǝrwǝrdigarƣa ⱪaytip ⱪattiⱪ towa ⱪilixi wǝ ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa bolƣan intilixliri jǝⱨǝttǝ eytilidu.

□ 23:27 «xu ibadǝthanini...» — ibraniy tilida «xu ɵyni...».

■ 23:27 2Pad. 17:18, 20; 24:3

■ 23:30 2Tar. 36:1

□ 23:33 «yüz talant kümüx» — bir talant bǝlkim 30.6 kilogram idi.

□ 23:34 «Eliakim» — bu isimning mǝnisi «Huda (Əloⱨim) turƣuzidu»; «Yǝⱨoakim» degǝnning mǝnisi «Pǝrwǝrdigar (Yaⱨwǝⱨ) turƣuzidu». Pirǝwnning undaⱪ ⱪilixtiki mǝⱪsiti bǝlkim birhil ⱨǝjwiy-kinayilik ⱪilix yaki Hudaƣa bolƣan kupurluⱪ bolsa kerǝk.

■ 23:34 Mat. 1:11

■ 23:35 2Tar. 36:5-8

■ 24:1 2Tar. 36:6

■ 24:2 2Pad. 20:17; 23:27

□ 24:7 «Misir eⱪini» — Nil dǝryasi ǝmǝs, bǝlki Sinay qɵlining xǝrⱪ tǝripidiki kiqik dǝryadur.

□ 24:10 «sǝrdarliri» — ibraniy tilida «hizmǝtkarliri».

■ 24:10 Dan. 1:1

□ 24:12 «aƣwatliri» — yaki «ordidiki ƣojidarliri».

■ 24:13 2Tar. 20:17; Yǝx. 39:6

■ 24:15 2Tar. 36:10; Əst. 2:6

■ 24:16 Yǝr. 52:28

■ 24:17 Yǝr. 37:1; 52:1

□ 25:1 « Neboⱪǝdnǝsarning sǝltǝnitining toⱪⱪuzinqi yili, oninqi ayning oninqi küni» — miladiyǝdin ilgiri 588-yili, 15-Yanwar idi.

■ 25:1 2Tar. 36:17 Yǝr. 32:2; 39:1; 52:4

□ 25:3 «zemindikilǝr üqünmu ⱨeq ax-ozuⱪ ⱪalmiƣanidi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «ǝtrapidiki zemindikilǝr üqünmu ⱨeq ax-ozuⱪ ⱪalmiƣanidi». Bu tǝrjimǝ toƣra bolsa, «ǝtrapidiki zemindikilǝr» xǝⱨǝr ǝtrapidiki zemindin ⱪeqip panaⱨ izdǝp xǝⱨǝrgǝ kirgǝnlǝrni kɵrsitidu.

■ 25:3 Yǝr. 52:6

□ 25:8 «bǝxinqi ayning yǝttinqi küni... Babil padixaⱨi Neboⱪǝdnǝsarning on toⱪⱪuzinqi yili...» — miladiyǝdin ilgiri 586-yili, 14-Awƣust idi. «Yǝr.» 52:12nimu kɵrüng.

□ 25:11 «ⱪalƣan ⱨünǝrwǝnlǝr» — yaki «top-top adǝmlǝr».

□ 25:13 «das tǝglikliri» — bular bolsa «dengiz»din kiqik bolƣan daslarni kɵtüridiƣan tǝgliklǝrni kɵrsitidu. Bu ayǝtlǝrdǝ tilƣa elinƣan jabduⱪ-bisatlarni kɵprǝk qüxinix üqün «1Pad.» 7:8-51-ayǝtni kɵrüng.

■ 25:13 2Pad. 20:17; Yǝr. 20:5; 27:19

□ 25:15 «huxbuydanlar wǝ ⱪaqilarni bolsa, ... ularning ⱨǝmmisini pasiban begi elip kǝtti» — bu altun-kümüx wǝ mistin yasalƣan barliⱪ ⱪaqa-ⱪuqilar wǝ barliⱪ ǝswablar Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝrning ilgiriki bir bexariti boyiqǝ, 54 yildin keyin Pars imperatori Ⱪorǝxning pǝrmani bilǝn Yerusalemƣa ⱪayturuldi («Yǝr.» 27:21-22ni kɵrüng).

□ 25:17 «gǝz» yaki «jǝynǝk»» — jǝynǝktin ⱪolning uqiƣiqǝ bolƣan ariliⱪtur, tǝhminǝn 40-45 santimetr. «egizliki üq gǝz idi» — «Yǝr.» 52:22dǝ «bǝx gǝz» deyilidu. Sǝwǝb, bǝlkim üstidiki pǝrdazlirini ɵz iqigǝ alidu.

■ 25:17 1Pad. 7:15; 2Tar. 3:15; Yǝr. 52:21

□ 25:19 «bir aƣwat ǝmǝldar» — yaki pǝⱪǝt «bir ǝmǝldar».

■ 25:22 Yǝr. 40:5, 9

■ 25:23 Yǝr. 40:7

□ 25:27 «on ikkinqi ayning yigirmǝ yǝttinqi küni» — «Yǝr.» 52:31dǝ «on ikki ayning yigirmǝ bǝxinqi küni» deyilidu. Azad bolux jǝryanida nǝqqǝ kün ɵtsǝ kerǝk.

Tarih-tǝzkirǝ «1»

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

Tarih-tǝzkirǝ «1»

1

Adǝm’atidin Ibraⱨimƣiqǝ bolƣan nǝsǝbnamǝ

Yar. 5:1-32; 10:1-32; 11:10-26; 25:1-6.

1 Adǝm’ata, Xet, Enox, 2 Kenan, Maⱨalalel, Yarǝd, 3 Ⱨanoh, Mǝtuxǝlaⱨ, Lǝmǝh, 4 Nuⱨ. Nuⱨtin Xǝm, Ⱨam, Yafǝtlǝr tɵrǝlgǝn.

Yafǝtning ǝwladliri

5 Yafǝtning oƣulliri Gomǝr, Magog, Maday, Yawan, Tubal, Mǝxǝk wǝ Tiras idi. 6 Gomǝrning oƣulliri Axkinaz, Difat wǝ Togarmaⱨ idi. □ 7 Yawanning oƣulliri Elixaⱨ, Tarxix idi, Kittiylar bilǝn Rodaniylar uning ǝwladliri idi.

Ⱨamning ǝwladliri

8 Ⱨamning oƣulliri kux, Misir, Put wǝ Ⱪanaan idi. □ 9 Kuxning oƣulliri Seba, Ⱨawilaⱨ, Sabtaⱨ, Raamaⱨ wǝ Sabtika idi. Raamaning oƣli Xeba wǝ Dedan idi. 10 Kuxtin yǝnǝ Nimrod tɵrǝlgǝn; u yǝr yüzidǝ naⱨayiti zǝbǝrdǝs bir adǝm bolup qiⱪti. 11 Misirning ǝwladliri Ludiylar, Anamiylar, Lǝⱨabiylar, Naftuⱨiylar, 12 Patrosiylar, Kasluⱨiylar (Filistiylǝr Kasluⱨiylardin qiⱪⱪan) wǝ Kaftoriylar idi.

13 Ⱪanaandin tunji oƣul Zidon tɵrilip, keyin yǝnǝ Ⱨǝt tɵrǝlgǝn. 14 Uning ǝwladliri yǝnǝ Yǝbusiylar, Amoriylar, Girgaxiylar, 15 Ⱨiwiylar, Arkiylar, Siniylar, 16 Arwadiylar, Zǝmariylar wǝ Hamatiylar idi.

17 Xǝmning oƣulliri Elam, Axur, Arfahxad, Lud, Aram; Aramning oƣulliri Uz, Ⱨul, Gǝtǝr, Mǝxǝk idi. □ 18 Arfahxadtin Xelaⱨ tɵrǝldi, Xelaⱨtin Ebǝr tɵrǝldi. □ 19 Ebǝrdin ikki oƣul tɵrǝlgǝn bolup, birining ismi Pǝlǝg idi, qünki u yaxiƣan dǝwrdǝ yǝr yüzi bɵlünüp kǝtkǝnidi; Pǝlǝgning inisining ismi Yoⱪtan idi. □ 20 Yoⱪtandin Almodad, Xǝlǝf, Hazarmawǝt, Yeraⱨ, 21 Ⱨadoram, Uzal, Diklaⱨ, 22 Ebal, Abimaǝl, Xeba, □ 23 Ofir, Ⱨawilaⱨ, Yobab tɵrǝldi. Bularning ⱨǝmmisi Yoⱪtanning oƣulliri idi.

Ibraⱨimning ǝjdadlirining nǝsǝbnamisi

24 Xǝm, Arfahxat, Xelaⱨ, 25 Ebǝr, Pǝlǝg, Rǝu, 26 Serug, Naⱨor, Tǝraⱨ, 27 andin Abram dunyaƣa kǝldi (Abram bolsa Ibraⱨimning ɵzi).

Ibraⱨimning ǝwladliri

Yar. 25:12-18

28 Ibraⱨimning oƣulliri Isⱨaⱪ bilǝn Ismail idi. □

29 Tɵwǝndikilǝr ularning ǝwladliri: Ismailning tunji oƣli Nebayot bolup, ⱪalƣanliri Kedar, Adbǝǝl, Mibsam, 30 Mixma, Dumaⱨ, Massa, Ⱨadad, Tema, 31 Yǝtur, Nafix, Ⱪǝdǝmaⱨ; bularning ⱨǝmmisi Ismailning oƣulliri idi.

32 Ibraⱨimning toⱪili Kǝturaⱨdin tɵrǝlgǝn oƣullar Zimran, Yoⱪxan, Medan, Midiyan, Ixbak wǝ Xuaⱨ idi. Yoⱪxanning oƣulliri Xeba bilǝn Dedan idi. ■ 33 Midiyanning oƣulliri Əfaⱨ, Efǝr, Ⱨanoh, Abida, Əldaaⱨ idi. Bularning ⱨǝmmisi Kǝturaⱨning ǝwladliri.

34 Ibraⱨimdin Isⱨaⱪ tɵrǝldi. Isⱨaⱪning oƣulliri Əsaw bilǝn Israil idi. □  ■ 35 Əsawning oƣulliri Elifaz, Reuǝl, Yǝux, Yaalam wǝ Koraⱨ idi. 36 Elifazning oƣulliri Teman, Omar, Zǝfi, Gatam, Kenaz, Timna wǝ Amalǝk idi. □ 37 Reuǝlning oƣulliri Naⱨat, Zǝraⱨ, Xammaⱨ bilǝn Mizzaⱨ idi.

Seirning ǝwladliri

Yar. 36:20-30

38 Seirning oƣulliri Lotan, Xobal, Zibion, Anaⱨ, Dixon, Ezǝr wǝ Dixan idi. 39 Ⱨori bilǝn Ⱨomam Lotanning oƣulliri idi (Timna Lotanning singlisi idi). □ 40 Xobalning oƣulliri Alyan, Manaⱨat, Əbal, Xǝfi bilǝn Onam idi. Zibionning oƣulliri Ayaⱨ bilǝn Anaⱨ idi. □ 41 Anaⱨning oƣli Dixon idi. Dixonning oƣulliri Ⱨamran, Əxban, Itran bilǝn Keran idi. □ 42 Ezǝrning oƣulliri Bilⱨan, Zaawan, Yaakan idi. Dixanning oƣulliri uz bilǝn Arran idi.□

Edom padixaⱨliri

Yar. 36:31-43

43 Israillarƣa ⱨɵkümranliⱪ ⱪilidiƣan padixaⱨ bolmiƣan zamanlarda, Edom zeminiƣa padixaⱨ bolƣanlar munu kixilǝr: Beorning oƣli Bela; uning paytǝhti Dinⱨabaⱨ dǝp atilatti. 44 Bela ɵlgǝndin keyin Bozraⱨliⱪ Zǝraⱨning oƣli Yobab uning orniƣa padixaⱨ boldi. 45 Yobab ɵlgǝndin keyin Tǝmanlarning yurtidin bolƣan Ⱨuxam uning orniƣa padixaⱨ boldi. 46 Ⱨuxam ɵlgǝndin keyin Bedadning oƣli Ⱨadad uning orniƣa padixaⱨ boldi; Ⱨadad degǝn bu adǝm Moab dalasida Midiyanlarni tarmar ⱪilƣan, uning paytǝhtining ismi Awit idi. 47 Ⱨadad ɵlgǝndin keyin Masrǝkaⱨliⱪ Samlaⱨ uning orniƣa padixaⱨ boldi. 48 Samlaⱨ ɵlgǝndin keyin dǝrya boyidiki Rǝⱨobottin kǝlgǝn Saul uning orniƣa padixaⱨ boldi. □ 49 Saul ɵlgǝndin keyin Akborning oƣli Baal-Ⱨanan uning orniƣa padixaⱨ boldi. 50 Baal-Ⱨanan ɵlgǝndin keyin Ⱨadad uning orniƣa padixaⱨ boldi. Uning paytǝhtining ismi Pay idi. Uning ayalining ismi Mǝⱨetabǝl bolup, Mǝy-Zaⱨabning nǝwrisi, Matrǝdning ⱪizi idi. □ 51 Andin Ⱨadad ɵldi.

Edomdiki ⱪǝbilǝ baxliⱪliri

52 Edomluⱪlarning ⱪǝbilǝ baxliⱪliri: Ⱪǝbilǝ baxliⱪi Timna, ⱪǝbilǝ baxliⱪi Aliya, ⱪǝbilǝ baxliⱪi Yǝtǝt, ⱪǝbilǝ baxliⱪi Oⱨolibamaⱨ, ⱪǝbilǝ baxliⱪi Əlaⱨ, ⱪǝbilǝ baxliⱪi Pinon, □ 53 Ⱪǝbilǝ baxliⱪi Kenaz, ⱪǝbilǝ baxliⱪi Teman, ⱪǝbilǝ baxliⱪi Mibzar, 54 Ⱪǝbilǝ baxliⱪi Magdiyǝl, ⱪǝbilǝ baxliⱪi Iram; bularning ⱨǝmmisi Edomdiki ⱪǝbilǝ baxliⱪliridur.

2

Israil — yǝni Yaⱪup— uning ǝwladliri

1 Israilning oƣulliri Rubǝn, Ximeon, Lawiy, Yǝⱨuda, Issakar, Zǝbulun, 2 Dan, Yüsüp, Binyamin, Naftali, Gad wǝ Axirdin ibarǝt.

Yǝⱨudaning ǝwladliri

3 Yǝⱨudaning oƣli Er, Onan wǝ Xilaⱨ idi. Bu üqǝylǝn Ⱪanaanliⱪ Xuyaning ⱪizidin bolƣan. Yǝⱨudaning tunji oƣli Er Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanliⱪidin Pǝrwǝrdigar uning jenini alƣan. 4 Yǝⱨudaƣa kelini Tamardin Pǝrǝz bilǝn Zǝraⱨ tɵrǝlgǝn. Yǝⱨudaning jǝmiy bǝx oƣli bolƣan.□

5 Pǝrǝzning oƣulliri Ⱨǝzron bilǝn Ⱨamul idi. 6 Zǝraⱨning oƣulliri Zimri, Etan, Ⱨeman, Kalkol bilǝn Dara ⱪatarliⱪ bǝx idi.

7 Karmining oƣli Akar idi. Akar bolsa Huda lǝnǝt ⱪilƣan nǝrsini elip, «Israilƣa bala-ⱪaza kǝltürgüqi» bolup qiⱪti.□ 8 Etanning oƣli Azariya idi.

Ⱨǝzronning ǝwladliri

9 Ⱨǝzrondin tɵrǝlgǝn oƣullar Yǝraⱨmiyǝl, Ram wǝ Kalǝb idi.□ 10 Amminadab Ramdin tɵrǝlgǝn; Naⱨxon Amminadabtin tɵrǝlgǝn; Naⱨxon Yǝⱨuda ⱪǝbilisining baxliⱪi bolƣan. 11 Salmon Naⱨxondin tɵrǝlgǝn; Boaz Salmondin tɵrǝlgǝn. □ 12 Obǝd Boazdin tɵrǝlgǝn; Yǝssǝ Obǝddin tɵrǝlgǝn. 13 Yǝssǝning oƣullirining tunjisi Eliab, ikkinqisi Abinadab, üqinqisi Ximiya, □ 14 tɵtinqisi Nǝtanǝl, bǝxinqisi Radday, 15 altinqisi Ozǝm, yǝttinqisi Dawut idi. 16 Zǝruiya bilǝn Abigail ularning singlisi idi. Zǝruiyaning Abixay, Yoab wǝ Asaⱨǝl degǝn üq oƣli bar idi. □ 17 Amasa Abigaildin tɵrǝldi; Amasaning atisi Ismaillardin bolƣan Yǝtǝr idi.□

Kalǝbning ǝwladliri

18 Kalǝb Azubaⱨ (Yeriot dǝpmu atilidu)tin oƣul kɵrdi; Azubaⱨtin bolƣan oƣulliri Yǝxǝr, Xobab wǝ Ardon idi. □ 19 Azubaⱨ ɵlgǝndin keyin Kalǝb yǝnǝ Əfratni aldi; Əfrat uningƣa Hurni tuƣup bǝrdi. 20 Hurdin Uri tɵrǝldi; Uridin Bǝzalǝl tɵrǝldi.

21 Keyin Ⱨǝzron Gileadning atisi Makirning ⱪizini elip bir yastuⱪⱪa bax ⱪoyuwidi (u atmix yaxⱪa kirgǝndǝ uni alƣan), uningdin Sǝgub tɵrǝldi.

22 Sǝgubtin Yair tɵrǝldi; Yairning Gilead zeminida yigirmǝ üq xǝⱨiri bar idi. 23 Gǝxur bilǝn Aram xu yurttikilǝrdin «Yairning yeza-ⱪixlaⱪliri»ni, Kinatni wǝ uningƣa ⱪaraxliⱪ yezilar bolup jǝmiy atmix yeza-xǝⱨǝrni tartiwaldi.

Yuⱪiriⱪilarning ⱨǝmmisi Gileadning atisi Makirning ǝwladliridur.

24 Ⱨǝzron Kalǝb-Əfrataⱨda ɵlgǝndin keyin, ayali Abiyaⱨ uningƣa Axhorni tuƣdi; Axhor Tǝkoaning atisi idi.

Yǝraⱨmiyǝlning ǝwladliri

25 Ⱨǝzronning tunji oƣli Yǝraⱨmiyǝlning oƣulliri Ram, Bunaⱨ, Orǝn, Ozǝm wǝ Ahiyaⱨ idi. 26 Yǝraⱨmiyǝlning Ataraⱨ degǝn yǝnǝ bir ayali bar idi, u Onamning anisi idi. 27 Yǝraⱨmiyǝlning tunji oƣli Ramning oƣulliri Maaz, Yamin wǝ Ekǝr idi. 28 Onamning oƣulliri Xammay bilǝn Yada idi; Xammayning oƣulliri Nadab bilǝn Abixur idi. 29 Abixurning ayalining ismi Abiⱨayil bolup, Abiⱨayildin uningƣa Aⱨban bilǝn Molid tɵrǝldi. 30 Nadabning oƣullri Sǝlǝd bilǝn Appayim idi; Sǝlǝd ta ɵlgüqǝ oƣul pǝrzǝnt kɵrmigǝn. 31 Yixi Appayimning oƣli; Xexan Yixining oƣli; Ahlay Xexanning oƣli idi. 32 Xammayning inisi Yadaning oƣulliri Yǝtǝr bilǝn Yonatan idi; Yǝtǝr taki ɵlgüqǝ oƣul pǝrzǝnt kɵrmigǝn. 33 Pǝlǝt bilǝn Zaza Yonatanning oƣulliri idi. Yuⱪiriⱪilarning ⱨǝmmisi Yǝraⱨmiyǝlning ǝwladliridur. 34 Xexan ⱪiz pǝrzǝnt kɵrüp, oƣul pǝrzǝnt kɵrmigǝnidi; Xexanning Misirliⱪ Yarha dǝydiƣan bir maliyi bar idi. 35 Xexan ⱪizini maliyi Yarhaƣa hotunluⱪⱪa bǝrgǝn, uningdin Yarhaƣa Attay tɵrǝlgǝn. 36 Attaydin Natan; Natandin Zabad tɵrǝlgǝn. 37 Zabadtin Iflal; Iflaldin Obǝd tɵrǝlgǝn. 38 Obǝdtin Yǝⱨu; Yǝⱨudin Azariya tɵrǝlgǝn. 39 Azariyadin Ⱨǝlǝz; Ⱨǝlǝzdin Əlasaⱨ tɵrǝlgǝn. 40 Əlasaⱨtin Sismay; Sismaydin Xallum tɵrǝlgǝn. 41 Xallumdin Yǝkamiya; Yǝkamiyadin Əlixama tɵrǝlgǝn.

Kalǝbning baxⱪa ǝwladliri

42 Yǝraⱨmiyǝlning inisi Kalǝbning oƣulliri tɵwǝndikilǝr: Mixa uning tunji oƣli bolup, Zifning atisi idi; Marixaⱨmu uning oƣli bolup, Ⱨebronning atisi idi. □ 43 Ⱨebronning oƣulliri Koraⱨ, Tappuaⱨ, Rǝkǝm wǝ Xema idi. 44 Xemadin Raⱨam tɵrǝlgǝn; u Yorkeamning atisi idi; Xammay Rǝkǝmdin tɵrǝlgǝn. 45 Maon Xammayning oƣli; Maon Bǝyt-Zurning atisi idi. 46 Kalǝbning toⱪili Əfaⱨdin Ⱨaran, Moza wǝ Gazǝz tɵrǝlgǝn. Ⱨarandin Gazǝz tɵrǝlgǝn.

47 Yahdayning oƣulliri Rǝgǝm, Yotam, Gǝxan, Pǝlǝt, Əfaⱨ wǝ Xaaflar idi. 48 Kalǝbning toⱪili Maakaⱨdin Xebǝr bilǝn Tirhanaⱨ tɵrǝlgǝn; 49 Uningdin yǝnǝ Madmannaⱨning atisi Xaaf, Makbinaning atisi wǝ Gibeaⱨning atisi Xiwa tɵrǝlgǝn. Aksaⱨ Kalǝbning ⱪizi idi.

50 Yuⱪiriⱪilarning ⱨǝmmisi Kalǝbning ǝwladliri.

Əfrataⱨning tunji oƣli Hurning oƣulliri: Kiriat-Yearimning atisi Xobal, □ 51 Bǝyt-Lǝⱨǝmning atisi Salma, Bǝyt-Gadǝrning atisi Harǝf idi.

52 Kiriat-Yearimning atisi Xobalning ǝwladliri: Haroǝⱨ ⱨǝmdǝ Manahatlarning yerimi idi.□

53 Kiriat-Yearim jǝmǝtliridikilǝr itriylǝr, putiylar, xumatiylar, mixraiylar bolup, bu jǝmǝtlǝrdin yǝnǝ zoratiylar bilǝn ǝxtayoliylar ayrilip qiⱪⱪan. 54 Salmaning ǝwladliri Bǝyt-Lǝⱨǝm bilǝn Nitofatlar, Atrot-Bǝyt-Yoablar, Manaⱨatlarning yerim ⱪismi, zoriylar, 55 Yabǝzdǝ olturaⱪlixip ⱪalƣan Tǝwrat hǝttatliri, yǝni tiratiylar, ximyatiylǝr bilǝn sukatiylar idi. Bularning ⱨǝmmisi keniylǝr bolup, Rǝkab jǝmǝtining bowisi Hamatning ǝwladliridin idi.□

3

Dawutning oƣulliri

1 Dawutning Ⱨebronda tuƣulƣan oƣulliri: tunji oƣli Amnon bolup, Yizrǝǝllik Ahinoamdin bolƣan; ikkinqi oƣli Daniyal Karmǝllik Abigaildin bolƣan; 2 üqinqi oƣli Abxalom Gǝxurning padixaⱨi Talmayning ⱪizi Maakaⱨdin bolƣan; tɵtinqi oƣli Adoniya bolup, Ⱨaggittin bolƣanidi; 3 bǝxinqi oƣli Xǝfatiya bolup, Abitaldin bolƣanidi; altinqi oƣli Itriyam bolup, uning ayali Əglaⱨdin bolƣanidi. 4 Bu altǝ oƣul Dawuttin Ⱨebronda tɵrǝlgǝn; u Ⱨebronda yǝttǝ yil altǝ ay, Yerusalemda bolsa ottuz üq yil sǝltǝnǝt ⱪilƣan. 5 Yerusalemda uningƣa Ammiyǝlning ⱪizi Bat-Xuadin bu tɵtǝylǝn tɵrǝlgǝn: ular Ximiya, Xobab, Natan wǝ Sulayman idi.□

6 Yǝnǝ Ibⱨar, Əlixama, Əlifǝlǝt, □ 7 Nogaⱨ, Nǝfǝg, Yafiya, 8 Əlixama, Əliyada, Əlifǝlǝt ⱪatarliⱪ toⱪⱪuz oƣul bolƣan. 9 Bularning ⱨǝmmisi Dawutning oƣulliri idi; uningdin baxⱪa toⱪalliridin bolƣan oƣullar bar idi; Tamar ularning singlisi idi.

Sulaymanning ǝwladliri

10 Sulaymanning oƣli Rǝⱨoboam, Rǝⱨoboamning oƣli Abiya, Abiyaning oƣli Asa, Asaning oƣli Yǝⱨoxafat, 11 Yǝⱨoxafatning oƣli Yoram, Yoramning oƣli Aⱨaziya, Aⱨaziyaning oƣli Yoax, □ 12 Yoaxning oƣli Amaziya, Amaziyaning oƣli Azariya, Azariyaning oƣli Yotam, 13 Yotamning oƣli Aⱨaz, Aⱨazning oƣli Ⱨǝzǝkiya, Ⱨǝzǝkiyaning oƣli Manassǝⱨ, 14 Manassǝⱨning oƣli Amon, Amonning oƣli Yosiya idi. 15 Yosiyaning oƣulliri: tunji oƣli Yoⱨanan, ikkinqi oƣli Yǝⱨoakim, üqinqi oƣli Zǝdǝkiya, tɵtinqi oƣli Xallum idi. 16 Yǝⱨoakimning oƣulliri: oƣli Yǝkoniyaⱨ bilǝn oƣli Zǝdǝkiya. □

Padixaⱨ jǝmǝtining nǝsǝbnamisi — Sürgün bolƣandin keyin

17 Sürgün ⱪilinƣan Yǝkoniyaⱨning oƣulliri: — Xealtiǝl uning oƣli idi; □ 18 yǝnǝ Malⱪiram, Pǝdayaⱨ, Xǝnazzar, Yǝkamiya, Ⱨoxama wǝ Nǝbadiya idi.

19 Pǝdayaⱨning oƣulliri Zǝrubbabǝl bilǝn Ximǝy idi; Zǝrubbabǝlning pǝrzǝntliri: — Mǝxullam bilǝn Ⱨananiya wǝ ularning singlisi Xelomit idi; 20 Uning yǝnǝ Ⱨaxubaⱨ, Oⱨǝl, Bǝrǝkiya, Ⱨasadiya, Yuxab-Ⱨǝsǝd ⱪatarliⱪ bǝx oƣli bar idi.

21 Ⱨananiyaning oƣulliri Pilatiya wǝ Yǝxaya idi; uning ǝwladliri yǝnǝ Refayaning oƣulliri, Arnanning oƣulliri, Obadiyaning oƣulliri wǝ Xekaniyaning oƣulliri idi. 22 Xekaniyaning ǝwladliri munular: uning oƣli Xemaya; Xemayaning oƣulliri Ⱨattux, Yigeal, Bariya, Neariya, Xafat bolup jǝmiy altǝ idi. □ 23 Neariyaning oƣulliri Əlyoyinay, Ⱨǝzǝkiya, Azrikam bolup jǝmiy üq idi. 24 Əlyoyinayning oƣulliri Hodawiya, Əliyaxib, Pǝlaya, Akkub, Yoⱨanan, Delaya, Anani bolup jǝmiy yǝttǝ idi.

4

Yǝⱨuda ǝwladlirining tǝkrar bayan ⱪilinixi

1 Yǝⱨudaning oƣulliri Pǝrǝz, Ⱨǝzron, Karmi, Hur wǝ Xobal idi. 2 Xobalning oƣli Reayadin Jaⱨat tɵrǝldi; Jaⱨattin Ahumay bilǝn Lahad tɵrǝldi. Bular Zoratiy jǝmǝtidin idi. 3 Etamning oƣulliri Yizrǝǝl, Ixma, Idbax idi; ularning singlisining ismi Ⱨazililponi idi. □ 4 Gǝdorning atisi Pǝnuǝl; Huxaⱨning atisi Ezǝr idi; bularning ⱨǝmmisi Bǝyt-Lǝⱨǝmning atisi bolƣan Əfrataⱨning tunji oƣli Hurdin tɵrǝlgǝn.

5 Tǝkoaning atisi Axhurning Ⱨelaⱨ wǝ Naaraⱨ degǝn ikki ayali bar idi. 6 Naaraⱨ Axhurƣa Ahuzzam, Ⱨǝfǝr, Tǝmǝni, Ahaxtarini tuƣup bǝrdi; bularning ⱨǝmmisi Naaraⱨning oƣulliri. 7 Ⱨelaⱨning oƣulliri Zǝrǝt, Zoⱨar bilǝn Ətnan wǝ 8 Koz idi; Kozdin Anob, Ⱨazzibiba bilǝn Harumning oƣli Aharⱨǝlning jǝmǝtliri tɵrǝldi.

9 Yabǝz ɵz ⱪerindaxliri iqidǝ ⱨǝmmidin bǝk ⱨɵrmǝtlik idi, anisi: «Tuƣuti üstidǝ bǝk azaplandim» dǝp uningƣa Yabǝz degǝn isimni ⱪoyƣan. □ 10 Yabǝz Israilning Hudasiƣa nida ⱪilip: «Meni naⱨayiti kɵp bǝrikǝtligǝn bolsang, zeminimni kengǝytsǝng, ⱪolung bilǝn meni yɵlǝp, bala-ⱪazadin saⱪlap, manga azab-oⱪubǝtni kɵrsǝtmigǝysǝn!» — dǝp tilidi. Huda uning tiligini ijabǝt ǝylidi.

11 Xuhaⱨning inisi Kelubtin Mehir tɵrǝlgǝn; Mehir Extonning atisi idi. 12 Extondin Bǝyt-Rafa, Paseaⱨ wǝ Ir-Naⱨaxning atisi Tehinnaⱨ tɵrǝldi; bularning ⱨǝmmisi Rikaⱨliⱪlar idi. □

13 Kenazning oƣli Otniyǝl bilǝn Seraya idi; Otniyǝlning oƣli Hatat bilǝn Meonotay idi. 14 Meonotaydin Ofraⱨ tɵrǝldi. Serayadin «Ⱨünǝrwǝnlǝr jilƣisi»dikilǝrning ǝjdadi bolƣan Yoab tɵrǝldi (ular ǝslidǝ ⱨünǝrwǝnlǝr idi). □ 15 Yǝfunnǝⱨning oƣli Kalǝbning oƣulliri Iru, Elaⱨ bilǝn Naam idi; Elaⱨning oƣli Kenaz idi. 16 Yǝⱨallilǝlning oƣulliri Zif bilǝn Zifaⱨ, Tiriya bilǝn Asariyǝl idi. 17-18 Əzraning oƣulliri: — Yǝtǝr, Merǝd, Efǝr wǝ Yalonlar; Merǝd Pirǝwnning ⱪizi Bitiyani aldi; u ⱨamilidar bolup Mǝriyǝm, Xammay bilǝn Extemoaning atisi Ixbaⱨni tuƣdi. Bular Bitiyadin bolƣan oƣullar. Merǝdning Yǝⱨudalardin bolƣan ayali bolsa Gǝdorning atisi Yǝrǝdni, Sokoⱨning atisi Ⱨǝbǝr bilǝn Zanoaⱨning atisi Yǝkutiyǝlni tuƣdi.

19 Naⱨamning singlisi Hodiyaning ayalidin Garmiliⱪ Keilaⱨning atisi bilǝn Maakat jǝmǝtidin bolƣan Extemoaning atisi tɵrǝlgǝn.

20 Ximonning oƣulliri Amnon wǝ Rinnaⱨ, Bǝn-Ⱨanan bilǝn Tilon idi.

Yixining oƣulliri Zoⱨǝt bilǝn Bin-Zoⱨǝt idi.

21 Xelaⱨ Yǝⱨudaning oƣli idi; uningdin tɵrǝlgǝn Lekaⱨning atisi Er, Marǝxaⱨning atisi Laadaⱨ wǝ Bǝyt-Axbiyada olturaⱪlaxⱪan qǝkmǝn toⱪuƣuqilarning jǝmǝtliri 22 wǝ yǝnǝ Yokim, Kozibaliⱪlar, Yoax bilǝn Saraf (bular ikkisi Moab yurtiƣa ⱨɵkümranliⱪ ⱪilƣan) wǝ Yaxubi-Lǝⱨǝmlǝrmu bar idi (bularning ⱨǝmmisi ⱪǝdimki hatirilǝrdur). 23 Bular Netayim wǝ Gǝdǝraⱨda olturaⱪlaxⱪan bolup, kulalqilar idi; ular xu yǝrdǝ turup padixaⱨning hizmitidǝ bolatti.

Ximeonning ǝwladliri

24 Nǝmuǝl wǝ Yamin, Yarib, Zǝraⱨ bilǝn Saul Ximeonning oƣulliri idi. □ 25 Xallom Saulning oƣli; Mibsam Xallomning oƣli, Mixma Mibsamning oƣli idi. 26 Mixmaning ǝwladliri tɵwǝndikilǝr: — Mixmaning oƣli Hammuil; Hammuilning oƣli Zakkur; Zakkurning oƣli Ximǝy idi. 27 Ximǝyning on altǝ oƣli, altǝ ⱪizi bar idi; uning aka-inilirining pǝrzǝnti kɵp bolmiƣaqⱪa, ularning ⱨǝrⱪaysisining jǝmǝtining pǝrzǝntliri Yǝⱨuda jǝmǝtiningkidǝk undaⱪ kɵp bolmiƣan. 28 Ular Bǝǝr-xeba, Moladaⱨ, Ⱨazar-Xual, 29 Bilhaⱨ, Ezǝm, Tolad, 30 Betuǝl, Hormaⱨ, Ziklag, 31 Bǝyt-Markabot, Ⱨazar-Susim, Bǝyt-Biri wǝ Xaaraimƣa makanlaxⱪanidi. Taki Dawut padixaⱨning dǝwrigiqǝ bularning ⱨǝmmisi ularning xǝⱨǝrliri idi. 32 Ular olturaⱪlaxⱪan jaylar Etam, Ayin, Rimmon, Tokǝn wǝ Axan ⱪatarliⱪ bǝx xǝⱨǝrnimu ɵz iqigǝ alƣan. 33 Wǝ bu xǝⱨǝrlǝrning ɵpqürisidiki barliⱪ yeza-kǝntlǝr taki Baalƣa ⱪǝdǝr xularƣa ⱪaraytti. Bular bolsa ular makanlaxⱪan jaylar bolup, ularning ɵz nǝsǝbnamilirimu bar idi. □

34  Ularning jǝmǝt baxliri Mexobab, Yamlǝk, Amaziyaning oƣli Yoxaⱨ, 35 Yoel, Yosibiyaning oƣli Yǝⱨu (Yosibiya Serayaning oƣli, Seraya Asiǝlning oƣli idi), 36 Əlyoyinay, Yaakobaⱨ, Yǝxoⱨaya, Asaya, Adiǝl, Yǝsimiǝl, Binaya 37 wǝ Xifining oƣli Zizalar idi (Xifi Allonning oƣli, Allon Yǝdayaning oƣli, Yǝdaya Ximrining oƣli, Ximri Xemayaning oƣli idi). 38 Yuⱪirida hatirilǝp ɵtülgǝn isimlarning ⱨǝmmisi ⱨǝrⱪaysi jǝmǝt baxliri idi; bularning jǝmǝtlirining ⱨǝmmisi naⱨayiti güllǝngǝnidi. 39 Ular ⱪoy padiliriƣa otlaⱪ izlǝp taki Gǝdor eƣiziƣiqǝ, yǝni jilƣining kün qiⱪix tǝripigiqǝ barƣanidi. 40 Ular xu yǝrdǝ yapyexil, naⱨayiti munbǝt bir otlaⱪ tapⱪan; u yǝr tolimu kǝng, ⱨǝm taza ⱨǝm tinq idi. Ilgiri xu yǝrdǝ olturaⱪlaxⱪanlar Ⱨamdikilǝrdin ikǝn.

41 Yuⱪirida tilƣa elip ɵtülgǝn kixilǝr Yǝⱨudaning padixaⱨi Ⱨǝzǝkiyaning zamanida xu Ⱨamdikilǝrning qedirliriƣa wǝ u yǝrlǝrdǝ olturuxluⱪ Mionluⱪlarƣa ⱨujum ⱪilip ularni tamamǝn yoⱪatⱪanidi, taki bügüngǝ ⱪǝdǝr; ular xularning yǝrlirigǝ makanlaxti, qünki u yǝrlǝrdǝ padilirini baⱪⱪudǝk otlaⱪ bar idi.

42 Xu qaƣlarda Ximeonlardin yǝnǝ bǝx yüz kixi Seir teƣiƣa ⱪarap mangdi, ularning yolbaxqiliri Yixining oƣulliri Pilatiya, Neariya, Refaya bilǝn Uzriǝl idi; 43 ular ⱪeqip tirik ⱪalƣan Amalǝklǝrnimu ɵltürüp, bügüngǝ ⱪǝdǝr xu yǝrdǝ makanlixip ɵtüwatidu.

5

Rubǝnning ǝwladliri

1 Israilning tunji oƣli Rubǝnning oƣulliri munular: —

(Rubǝn gǝrqǝ tunji oƣul bolƣini bilǝn, lekin atisining toⱪili bilǝn zina ⱪilƣanliⱪi üqün, uning qong oƣulluⱪ ⱨoⱪuⱪi Israilning oƣli bolƣan Yüsüpning oƣulliriƣa ɵtküzüwetilgǝn. Xunga nǝsǝbnamǝ boyiqǝ u qong oƣul ⱨesablanmaydu. □ 2 Yǝⱨuda ⱪerindaxliri iqidǝ üstünlükkǝ igǝ bolƣan bolsimu wǝ idarǝ ⱪilƣuqi uningdin qiⱪⱪan bolsimu, lekin qong oƣulluⱪ ⱨoⱪuⱪi Yüsüpkǝ tǝwǝ bolup kǝtkǝn): —□

3 Israilning tunjisi Rubǝnning oƣulliri munular: — Ⱨanoh wǝ Pallu, Ⱨǝzron wǝ Karmi.

4 Yoelning ǝwladliri munular: — Yoelning oƣli Xemaya, Xemayaning oƣli Gog, Gogning oƣli Ximǝy, 5 Ximǝyning oƣli Mikaⱨ, Mikaⱨning oƣli Reaya, Reayaning oƣli Baal, 6 Baalning oƣli Bǝǝraⱨ; Bǝǝraⱨ Asuriyǝ padixaⱨi Tilgat-Pilnǝsǝr tǝripidin tutⱪun ⱪilip ketilgǝn. U qaƣda u Rubǝn ⱪǝbilisining baxliⱪi idi.□

7 Uning iniliri nǝsǝbnamisidǝ hatirilǝngǝndǝk, jǝmǝtlirining tarihi boyiqǝ yolbaxqi bolƣan Jǝiyǝl, Zǝkǝriya wǝ Bela dǝp pütülgǝnidi 8 (Bela Azazning oƣli, Azaz Xemaning oƣli, Xema Yoelning oƣli idi). Yoellar Aroǝrdǝ, Nebo wǝ Baal-Meonƣiqǝ sozulƣan jaylarda turatti. 9 Ular yǝnǝ kün qiⱪixⱪa ⱪarap taki Əfrat dǝryasining bu tǝripidiki qɵlning kirix eƣiziƣa ⱪǝdǝr olturaⱪlaxti; qünki ularning Gilead yurtidiki qarwa malliri kɵpiyip kǝtkǝnidi. 10 Saulning sǝltǝnitining künliridǝ ular Ⱨagariylar bilǝn urux ⱪilixti; Ⱨagariylar ularning ⱪolida mǝƣlup bolƣandin keyin ular Gileadning kün qiⱪix tǝripidiki pütün zeminda Ⱨagariylarning qedirlirida makanlaxti.

Gadning ǝwladliri

11 Ularning udulida Gadning ǝwladliri taki Salikaⱨƣa ⱪǝdǝr Baxan zeminiƣa makanlaxⱪanidi. 12 Baxanda makanlaxⱪanlardin ⱪǝbilǝ baxliⱪi Yoel, muawin ⱪǝbilǝ baxliⱪi Xafam bar idi; yǝnǝ Yanay bilǝn Xafatmu bar idi.

13 Ularning uruⱪ-tuƣⱪanliri jǝmǝtnamilǝr boyiqǝ Mikail, Mǝxullam, Xeba, Yoray, Yakan, Ziya wǝ Ebǝr bolup, jǝmiy yǝttǝ idi. 14 Yuⱪiridikilǝrning ⱨǝmmisi Abiⱨayilning oƣulliri idi. Abiⱨayil Hurining oƣli, Huri Yaroyaⱨning oƣli, Yaroyaⱨ Gileadning oƣli, Gilead Mikailning oƣli, Mikail Yǝxixayning oƣli, Yǝxixay Yaⱨdoning oƣli, Yaⱨdo buzning oƣli idi; 15 Gunining nǝwrisi, Abdiǝlning oƣli Ahi ularning jǝmǝt bexi idi. 16 Ular Gileadⱪa, Baxanƣa wǝ Baxanƣa tǝwǝ yeza-kǝntlǝrgǝ, xundaⱪla pütkül Xaron yayliⱪiƣa, taki tɵt qetigiqǝ makanlaxⱪanidi. 17 Bularning ⱨǝmmisi Yǝⱨuda padixaⱨi Yotam wǝ Israil padixaⱨi Yǝroboamning sǝltǝnitining künliridǝ nǝsǝbnamilǝrgǝ pütülgǝnidi.

18 Rubǝn, Gad ⱪǝbililirining wǝ Manassǝⱨ yerim ⱪǝbilisining batur, ⱪalⱪan-ⱪiliq tutalaydiƣan, oⱪya atalaydiƣan ⱨǝm jǝnggǝ maⱨir ⱪiriⱪ tɵt ming yǝttǝ yüz atmix jǝnggiwar adimi bar idi. 19 Ular Ⱨagariylar, Yǝturlar, Nafixlar wǝ Nodablar bilǝn jǝng ⱪilƣan. 20 Ular jǝng ⱪilƣanda mǝdǝt tepip, Ⱨagariylar wǝ ular bilǝn ittipaⱪdaxlarning ⱨǝmmisi ularning ⱪoliƣa tapxurulƣan; qünki ular jǝng üstidǝ Hudaƣa nida ⱪilƣan; ular Uningƣa tayanƣaqⱪa, Huda ularning tiligini ijabǝt ⱪilƣan.

21 Ular yǝnǝ düxmǝnning qarwa-mallirini, jümlidin ǝllik ming tɵgǝ, ikki yüz ǝllik ming ⱪoy, ikki ming exikini olja alƣan wǝ yüz ming janni ǝsir alƣan. 22 Bu urux Hudaning niyitidin bolƣaqⱪa, düxmǝndin ɵlgǝnlǝr naⱨayiti kɵp bolƣan; sürgün ⱪilinƣuqǝ ular xularning yerini ixƣal ⱪilip turƣan.

Manassǝⱨning yerim ⱪǝbilisi

23 Manassǝⱨning yerim ⱪǝbilisidikilǝr Baxandin Baal-ⱨǝrmon, Senir, Ⱨǝrmon teƣiƣa ⱪǝdǝr bolƣan zeminda yeyilip makanlaxti. Ular zor kɵpǝygǝn. 24 Ularning jǝmǝt baxliⱪliri Efǝr, Ixi, Əliyǝl, Azriǝl, Yǝrimiya, Hodawiya wǝ Yaⱨdiyǝl idi; ularning ⱨǝmmisi naⱨayiti batur jǝngqilǝr, mǝxⱨur mɵtiwǝrlǝr, xundaⱪla ⱨǝrⱪaysisi ɵz jǝmǝtigǝ jǝmǝt bexi idi. 25 Ular ata-bowilirining Hudasidin yüz ɵrüp, buzuⱪluⱪ ⱪilip Huda ǝslidǝ ɵzliri aldida yoⱪatⱪan xu yǝrdiki taipilǝrning ilaⱨliriƣa ǝgixip kǝtti. □ 26 Xuning bilǝn Israilning Hudasi Asuriyǝ padixaⱨi Pul (yǝni Asuriyǝ padixaⱨi Tilgat-Pilnǝsǝr)ning roⱨini ⱪozƣixi bilǝn, u ularni, yǝni Rubǝn ⱪǝbilisidikilǝrni, Gad ⱪǝbilisidikilǝrni wǝ Manassǝⱨ yerim ⱪǝbilisidikilǝrni Halaⱨ, Habor wǝ Haraƣa ⱨǝm Gozan dǝryasi boyiƣa sürgün ⱪilip elip kǝtti; ularning ǝwladliri taki bügüngǝ ⱪǝdǝr tehiqǝ xu yǝrdǝ makanlixip turmaⱪta.

6

Lawiylarning, jümlidin bax kaⱨinlarning nǝsǝbnamisi

1 Lawiyning oƣulliri Gǝrxon, Koⱨat wǝ Mǝrari. 2 Koⱨatning oƣli Amram, Izⱨar, Ⱨebron wǝ Uzziǝl idi. 3 Amramning pǝrzǝntliri Ⱨarun, Musa wǝ Mǝryǝm idi. Ⱨarunning oƣli Nadab, Abiⱨu, Əliazar wǝ Itamar idi.□

4 Əliazardin Finiⱨas, Finiⱨastin Abixua, 5 Abixuadin Bukki, Bukkidin Uzzi, 6 Uzzidin Zǝraⱨiya, Zǝraⱨiyadin Merayot, 7 Merayottin Amariya, Amariyadin Ahitub, 8 Ahitubtin Zadok, Zadoktin Ahimaaz, 9 Ahimaazdin Azariya, Azariyadin Yoⱨanan, 10 Yoⱨanandin Azariya (bu Azariya Yerusalemda Sulayman salƣuzƣan muⱪǝddǝs ɵydǝ kaⱨinliⱪ hizmitidǝ bolƣan), 11 Azariyadin Amariya, Amariyadin Ahitub, 12 Ahitubtin Zadok, Zadoktin Xallum, 13 Xallumdin Ⱨilⱪiya, Ⱨilⱪiyadin Azariya, 14 Azariyadin Seraya, Serayadin Yǝⱨozadak tɵrǝldi; 15 Pǝrwǝrdigar Neboⱪadnǝsarning wastisi bilǝn Yǝⱨudadikilǝr bilǝn Yerusalemdikilǝrni sürgün ⱪilidiƣan qaƣda, bu Yǝⱨozadakmu sürgün ⱪilinƣan.

Lawiyning baxⱪa ǝwladliri

16 Lawiyning oƣli Gǝrxom, Koⱨat wǝ Mǝrari.□

17 Gǝrxomning oƣullirining ismi Libni wǝ Ximǝy idi. 18 Koⱨatning oƣulliri Amram, Izⱨar, Ⱨebron wǝ Uzziǝl idi. 19 Mǝrarining oƣulliri Maⱨli wǝ Muxi idi. Bular Lawiylarƣa mǝnsup ⱨǝrⱪaysi jǝmǝtlǝr iqidiki aililǝr idi.

20 Gǝrxomning ǝwladliri tɵwǝndikiqǝ: Gǝrxomning oƣli Libni, Libnining oƣli Jaⱨat, Jaⱨatning oƣli Zimmaⱨ, 21 Zimmaⱨning oƣli Yoaⱨ, Yoaⱨning oƣli Iddo, Iddoning oƣli Zǝraⱨ, Zǝraⱨning oƣli Yiyatiray idi.

22 Goⱨatning ǝwladliri tɵwǝndikiqǝ: Goⱨatning oƣli Amminadab, Amminadabning oƣli Koraⱨ, Koraⱨning oƣli Assir, 23 Assirning oƣli Əlkanaⱨ, Əlkanaⱨning oƣli Ebiasaf, Ebiasafning oƣli Assir, 24 Assirning oƣli Taⱨat, Taⱨatning oƣli Uriǝl, Uriǝlning oƣli Uzziya, Uzziyaning oƣli Xaul idi.

25 Əlkanaⱨning oƣulliri Amasay wǝ Ahimot, □ 26 Ahimotning oƣli Əlkanaⱨ, Əlkanaⱨning oƣli Zofay, Zofayning oƣli Naⱨat, □ 27 Naⱨatning oƣli Eliab, Eliabning oƣli Yǝroⱨam, Yǝroⱨamning oƣli Əlkanaⱨ idi.□

28 Samuilning oƣulliri tɵwǝndikiqǝ: tunji oƣli Yoel, ikkinqi oƣli Abiya idi.

29 Mǝrarining ǝwladliri tɵwǝndikiqǝ: Mǝrarining oƣli Maⱨli, Maⱨlining oƣli Libni, Libnining oƣli Ximǝy, Ximǝyning oƣli Uzza, 30 Uzzaning oƣli Ximiya, Ximiyaning oƣli Ⱨaggiya, Ⱨaggiyaning oƣli Asaya idi.

Dawut nǝƣmǝ-nawa ixliriƣa ⱪoyƣan mǝhsus adǝmlǝr

31 Dawut ǝⱨdǝ sanduⱪi obdan orunlaxturulƣandin keyin Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ nǝƣmiqilik ixliriƣa mǝs’ul boluxⱪa tɵwǝndiki kixilǝrni ⱪoydi. □ 32 Ular taki Sulayman Yerusalemda Pǝrwǝrdigarning ɵyini yasatⱪanƣa ⱪǝdǝr, «jamaǝt qediri»ning aldida küy eytix hizmitini ɵtǝp kǝldi. Ular wǝzipisini bǝlgilǝngǝn tǝrtipi bilǝn ɵtigǝnidi. □ 33 Tɵwǝndikilǝr wǝzipǝ ɵtigǝn adǝmlǝr wǝ ularning ǝwladliri: — Koⱨatning ǝwladliri iqidǝ: — nǝƣmiqi Ⱨeman bar idi. Ⱨeman Yoelning oƣli, Yoel Samuilning oƣli idi. 34 Samuil Əlkanaⱨning oƣli, Əlkanaⱨ Yǝroⱨamning oƣli, Yǝroⱨam Əliyǝlning oƣli, Əliyǝl Toaⱨning oƣli, 35 Toaⱨ Zufning oƣli, Zuf Əlkanaⱨning oƣli, Əlkanaⱨ Maⱨatning oƣli, Maⱨat Amasayning oƣli, 36 Amasay Əlkanaⱨning oƣli, Əlkanaⱨ Yoelning oƣli, Yoel Azariyaning oƣli, Azariya Zǝfaniyaning oƣli, 37 Zǝfaniya Taⱨatning oƣli, Taⱨat Assirning oƣli, Assir Ebiasafning oƣli, Ebiasaf Koraⱨning oƣli, 38 Koraⱨ Izⱨarning oƣli, Izⱨar Koⱨatning oƣli, Koⱨat Lawiyning oƣli, Lawiy Israilning oƣli idi. 39  Ⱨemanning ong tǝripidǝ hizmǝttǝ turƣan ⱪerindixi Asaf idi. Asaf bolsa Bǝrǝkiyaning oƣli, Bǝrǝkiya Ximiyaning oƣli, 40 Ximiya Mikailning oƣli, Mikail Baasiyaning oƣli, Baasiya Malkiyaning oƣli, □ 41 Malkiya Etnining oƣli, Etni Zǝraⱨning oƣli, Zǝraⱨ Adayaning oƣli, 42 Adaya Etanning oƣli, Etan Zimmaⱨning oƣli, Zimmaⱨ Ximǝyning oƣli, 43 Ximǝy Jaⱨatning oƣli, Jaⱨat Gǝrxomning oƣli, Gǝrxom Lawiyning oƣli idi.

44  Ⱨeman bilǝn Asafning sol tǝripidǝ hizmǝttǝ turƣan ⱪerindaxliri Mǝrarining ǝwladliridin Etanlar idi. Etan bolsa Kixining oƣli idi, Kixi Abdining oƣli, Abdi Malluⱪning oƣli, 45 Malluⱪ Ⱨaxabiyaning oƣli, Ⱨaxabiya Amaziyaning oƣli, Amaziya Ⱨilⱪiyaning oƣli, 46 Ⱨilⱪiya Amzining oƣli, Amzi Banining oƣli, Bani Xemǝrning oƣli, 47 Xemǝr Maⱨlining oƣli, Maⱨli Muxining oƣli, Muxi Mǝrarining oƣli, Mǝrari Lawiyning oƣli idi.

Ⱨarun ǝwladlirining wǝzipiliri

48 Ularning ⱪalƣan Lawiy ⱪerindaxliri bolsa ⱨǝmmisi Hudaning ɵyi, yǝni ibadǝt qediridiki baxⱪa hizmǝtlǝrni bejirixkǝ atalƣanidi.

49 Ⱨarun wǝ uning ǝwladliri bolsa Hudaning hizmǝtkari Musaning tapiliƣinidǝk kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ sunulidiƣan ⱪurbangaⱨta ⱪurbanliⱪlar sunup, huxbuygaⱨda huxbuy yeⱪip, muⱪǝddǝsgaⱨdiki barliⱪ hizmǝtlǝrni ada ⱪilatti, xundaⱪla Israillar üqün kǝqürüm-kafarǝt ixlirini ⱪilatti.□

50 Ⱨarunning ǝwladliri tɵwǝndikiqǝ: Ⱨarunning oƣli Əliazar, Əliazarning oƣli Finiⱨas, Finiⱨasning oƣli Abixuya, 51 Abixuyaning oƣli Bukki, Bukkining oƣli Uzzi, Uzzining oƣli Zǝraⱨiya, 52 Zǝraⱨiyaning oƣli Merayot, Merayotning oƣli Amariya, Amariyaning oƣli Ahitub, 53 Ahitubning oƣli Zadok, Zadokning oƣli Ahimaaz idi.

Ⱨarun ǝwladlirining xǝⱨǝrliri

54 Tɵwǝndikilǝr Ⱨarunning ǝwladlirining ɵz zemini iqidǝ makan tutup olturƣan yǝrliri: — Koⱨat jǝmǝtining yǝrliri bolsa (muxu yǝrlǝr qǝk taxlax arⱪiliⱪ ularƣa tǝⱪsim ⱪilinƣan): —□

55 Yǝⱨuda zeminidiki Ⱨebron wǝ Ⱨebronning tɵt ǝtrapidiki etizliⱪliri ularƣa tǝⱪsim ⱪilinƣan 56 (lekin bu xǝⱨǝrning ǝtrapidiki otluⱪlar wǝ xǝⱨǝrgǝ ⱪaraxliⱪ yeza-kǝntlǝr bolsa Yǝfunnǝⱨning oƣli Kalǝbkǝ berildi). 57 Ⱨarunning ǝwladliriƣa «panaⱨliⱪ xǝⱨiri» Ⱨebron berildi; buningdin baxⱪa Libnaⱨ bilǝn uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar, Yattir, Extemoa wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar, □ 58 Ⱨilǝn wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar, Dǝbir wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar, □ 59 Axan wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar, Bǝyt-Xǝmǝx wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlarmu tǝⱪsim ⱪilinƣan; 60 Yǝnǝ Binyamin ⱪǝbilisidiki zemindin Geba wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar, Allǝmǝt wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar, Anatot wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar bɵlüp berilgǝn. Ular jǝmǝtliri boyiqǝ erixkǝn xǝⱨǝr jǝmiy on üq boldi.

61 Koⱨatning baxⱪa ǝwladliriƣa bolsa taxlanƣan qǝkkǝ qiⱪⱪini boyiqǝ, Manassǝⱨ yerim ⱪǝbilisining zeminidin on xǝⱨǝr bɵlüp berildi.□

62 Gǝrxomning ǝwladliriƣa, jǝmǝtigǝ ⱪarap, Issakar ⱪǝbilisi, Axir ⱪǝbilisi, Naftali ⱪǝbilisi wǝ Baxan yurtidiki Manassǝⱨ yerim ⱪǝbilisining zeminidin on üq xǝⱨǝr bɵlüp berildi.

63 Mǝrarining ǝwladliriƣa, jǝmǝtigǝ ⱪarap, taxlanƣan qǝkkǝ qiⱪⱪini boyiqǝ, Rubǝn ⱪǝbilisi, Gad ⱪǝbilisi wǝ Zǝbulun ⱪǝbilisidin on ikki xǝⱨǝr bɵlüp berildi.

64 Israillar xundaⱪ ⱪilip bu xǝⱨǝrlǝrni wǝ ularƣa tǝwǝ etizliⱪlarning ⱨǝmmisini Lawiylarƣa bɵlüp bǝrdi. 65 Ular taxlanƣan qǝkkǝ qiⱪⱪini boyiqǝ, yǝnǝ yuⱪirida nami atalƣan xǝⱨǝrlǝrni Yǝⱨuda ⱪǝbilisidin, Ximeon ⱪǝbilisidin wǝ Binyamin ⱪǝbilisidin elip ularƣa bǝrdi.

66 Koⱨatning ǝwladliridin bolƣan bǝzi jǝmǝtlǝrgǝ Əfraim ⱪǝbilisining zemini tǝwǝsidiki xǝⱨǝrlǝrdin bɵlüp berilgǝnlirimu boldi. 67 Israillar ularƣa yǝnǝ ikki «panaⱨliⱪ xǝⱨiri», yǝni Əfraim taƣliⱪiƣa jaylaxⱪan Xǝkǝm wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlarni wǝ Gǝzǝr wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlarni bǝrdi; 68 Yǝnǝ Yokmiyam wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlarni, Bǝyt-Ⱨoron wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlarni, 69 Ayjalon wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlarni, Gat-Rimmon wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlarni ularƣa bǝrdi. 70  Israillar yǝnǝ Manassǝⱨ yerim ⱪǝbilisidin Aner wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlarni, Bileam wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlarni Koⱨatning ⱪalƣan jǝmǝtlirigǝ bǝrdi.

71 Gǝrxomning ǝwladliriƣa Manassǝⱨ yerim ⱪǝbilisidiki jǝmǝtlǝrning zeminidin Baxandiki Golan wǝ Golanƣa tǝwǝ etizliⱪlar, Axtarot wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar berildi; 72 Issakar ⱪǝbilisidin Kǝdǝx wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar, Dabirat wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar, □ 73 Ramot wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar, Anǝm wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar berildi; 74 Axir ⱪǝbilisidin ularƣa Maxal wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar, Abdon wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar, 75 Hukok wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar, Rǝⱨob wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar berildi; 76 Naftali ⱪǝbilisidin Galiliyǝdiki Kǝdǝx wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar, Ⱨammon wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar, Kiriatayim wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlarmu berildi.

77 Mǝrarining ⱪalƣan ǝwladliriƣa bolsa Zǝbulun ⱪǝbilisidin Rimmono wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar, Tabor wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar berildi; □ 78 Yǝnǝ Rubǝn ⱪǝbilisiningkidin, Iordan dǝryasining u tǝripidin, Yerihoning xǝrⱪiy udulidiki, yǝni Iordan dǝryasining künqiⱪix boyidiki yǝrlǝrdin qɵldiki Bǝzǝr wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar, Yaⱨzaⱨ wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar, 79 Kǝdǝmot wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar, Mefaat wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar berildi; 80 Gad ⱪǝbilisidinmu bolsa ularƣa Gileadtiki Ramot wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar, Maⱨanaim wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar, 81 Ⱨǝxbon wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar, Yaazǝr wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar berildi.

7

Issakarning ǝwladliri

1 Issakarning oƣulliri: — Tola, Puaⱨ, Yaxub wǝ Ximron degǝn tɵtǝylǝn idi. 2 Tolaning oƣulliri: — Uzzi, Refaya, Yeriyǝl, Yaⱨmay, Yibsam wǝ Samuildin ibarǝt, bularning ⱨǝmmisi jǝmǝt bexi idi. Dawutning zamanida Tolaning adǝm sani nǝsǝbnamilǝrdǝ yigirmǝ ikki ming altǝ yüz batur jǝngqi dǝp hatirilǝngǝn.

3 Uzzining oƣli Izraⱪiya idi, Izraⱪiyaning oƣulliri Mikail, Obadiya, Yoel wǝ Ixiya idi. Bu bǝxǝylǝnning ⱨǝmmisi jǝmǝt bexi idi. 4 Nǝsǝbnamilǝr boyiqǝ ular bilǝn billǝ ⱨesablanƣanlardin jǝnggiwar ottuz altǝ ming adǝm bar idi; qünki ularning hotun, bala-qaⱪiliri naⱨayiti kɵp idi.

5 Bularning Issakarning barliⱪ jǝmǝtliri iqidiki batur jǝngqi ⱪerindaxliri bilǝn ⱪoxulup, nǝsǝb boyiqǝ tizimƣa elinƣan jǝmiy sǝksǝn yǝttǝ ming adimi bar idi.

Binyaminning ǝwladliri

6 Binyaminning Bela, Bǝkǝr wǝ Yǝdiyayǝl degǝn üq oƣli bar idi. 7 Belaning Ezbon, Uzzi, Uzziǝl, Yǝrimot wǝ Iri degǝn bǝx oƣli bolup, ⱨǝmmisi jǝmǝt bexi idi; ularning nǝsǝbnamilirigǝ tizimƣa elinƣan jǝmiy yigirmǝ ikki ming ottuz tɵt batur jǝngqi bar idi.

8 Bǝkǝrning oƣulliri Zemiraⱨ, Yoax, Əliezǝr, Əlyoyinay, Omri, Yǝrǝmot, Abiya, Anatot wǝ Alamǝt idi. Bularning ⱨǝmmisi Bǝkǝrning oƣulliri bolup, 9 Jǝmǝt baxliri idi; ularning nǝsǝbnamilirigǝ tizimƣa elinƣan jǝmiy yigirmǝ ming ikki yüz batur jǝngqi bar idi.

10 Yǝdiyayǝlning oƣli Bilⱨan idi; Bilⱨanning oƣulliri Yǝux, Binyamin, Əhud, Kǝnaanaⱨ, Zetan, Tarxix wǝ Ahixaⱨar idi; 11 Bularning ⱨǝmmisi Yǝdiyayǝlning ǝwladliri, jǝmǝt baxliri wǝ batur jǝngqilǝr idi. Ularning nǝsǝbnamilirigǝ tizimlanƣanlarning jǝnggǝ qiⱪilaydiƣanliri jǝmiy on yǝttǝ ming ikki yüz idi. 12 Xuppiylar wǝ Huppiylar bolsa yǝnǝ Irning ǝwladliri idi; Huxiylar Ahǝrning ǝwladliri idi.□

Naftalining ǝwladliri

13 Naftalining oƣulliri: Yaⱨziǝl, Guni, Yǝzǝr, Xallom; bularning ⱨǝmmisi Bilⱨaⱨning oƣulliri idi.

Manassǝⱨning ǝwladliri

14 Manassǝⱨning oƣulliri: — Uning Suriyǝlik toⱪilidin Asriǝl tɵrǝlgǝn; uningdin yǝnǝ Gileadning atisi Makir tuƣulƣan. 15 Makir Xuppiylar wǝ Huppiylar arisidinmu ayal alƣan (Makirning singlisining ismi Maakaⱨ idi). Makirning yǝnǝ bir ǝwladining ismi Zǝlofiⱨad idi, Zǝlofiⱨadning pǝⱪǝt birnǝqqǝ ⱪizila bolƣan. □

16 Makirning ayali Maakaⱨ oƣul tuƣup, uningƣa Pǝrǝx dǝp at ⱪoyƣan; Pǝrǝxning inisining ismi Xǝrǝx idi; Xǝrǝxning oƣli Ulam wǝ Rakǝm idi. 17 Ulamning oƣli Bedan idi. Bularning ⱨǝmmisi Gileadning ǝwladliri; Gilead Makirning oƣli, Makir Manassǝⱨning oƣli idi.

18 Gileadning singlisi Ⱨammolǝkǝttin Ixⱨod, Abiezǝr wǝ Maⱨalaⱨ tuƣulƣan. □ 19 Xemidaning oƣulliri Ahiyan, Xǝkǝm, Likhi wǝ Aniam idi.

Əfraimning ǝwladliri

20 Əfraimning ǝwladliri: Uning oƣli Xutilaⱨ, Xutilaⱨning oƣli Bǝrǝd, Bǝrǝdning oƣli Taⱨat, Taⱨatning oƣli Eliadaⱨ, Eliadaⱨning oƣli Taⱨat, 21 Taⱨatning oƣli Zabad, Zabadning oƣli Xutilaⱨ idi (Ezǝr bilǝn Eliad Gatliⱪlarning qarwa mallirini bulang-talang ⱪilƣili qüxkǝndǝ, xu yǝrlik Gatliⱪlar tǝripidin ɵltürülgǝn. 22 Ularning atisi Əfraim bu baliliri üqün heli künlǝrgiqǝ matǝm tutⱪaqⱪa, uning buradǝrliri uningƣa tǝsǝlli bǝrgili kǝlgǝn. 23 Əfraim ayali bilǝn billǝ ⱪayta bir yastuⱪⱪa bax ⱪoyƣan. Ayali ⱨamilidar bolup, bir oƣul tuƣⱪan; Əfraim uningƣa ailǝm bala-ⱪazaƣa yoluⱪti dǝp, Beriyaⱨ dǝp isim ⱪoyƣan. □ 24 Uning ⱪizi Üstün Bǝyt-Ⱨoron bilǝn Tɵwǝn Bǝyt-Ⱨoronni wǝ Uzzǝn-Xǝǝraⱨni bina ⱪilƣan).

25 Beriyaⱨning oƣli Refaⱨ bilǝn Rǝxǝf idi; Rǝxǝfning oƣli Telaⱨ, Telaⱨning oƣli Taⱨan, □ 26 Taⱨanning oƣli Ladan, Ladanning oƣli Ammiⱨud, Ammiⱨudning oƣli Əlixama, 27 Əlixamaning oƣli Nun, Nunning oƣli Yǝxua idi.□

Əfraimlarning xǝⱨǝrliri

28 Əfraimlarning zemini wǝ makanlaxⱪan yǝrliri Bǝyt-Əl wǝ uningƣa tǝwǝ yeza-kǝntlǝr bolup, künqiⱪix tǝripidǝ Naraan, künpetix tǝripidǝ Gǝzǝr bilǝn uningƣa tǝwǝ yeza-kǝntlǝr; Xǝkǝm wǝ uningƣa tǝwǝ yeza-kǝntlǝr, taki Gaza wǝ uningƣa tǝwǝ yeza-kǝntlǝrgiqǝ sozulatti. 29 Manassǝⱨ ⱪǝbilisining zeminiƣa tutaxⱪan yǝnǝ Bǝyt-Xean wǝ uningƣa tǝwǝ yeza-kǝntlǝr; Taanaⱪ wǝ uningƣa tǝwǝ yeza-kǝntlǝr; Mǝgiddo wǝ uningƣa tǝwǝ yeza-kǝntlǝr; Dor wǝ uningƣa tǝwǝ yeza-kǝntlǝrmu bar idi. Israilning oƣli Yüsüpning ǝwladliri mana muxu yǝrlǝrgǝ makanlaxⱪanidi.

Axirning ǝwladliri

30 Axirning oƣulliri: — Yimnaⱨ, Yixwaⱨ, Yixwi wǝ Beriyaⱨ; ularning Seraⱨ degǝn singlisimu bar idi. 31 Beriyaⱨning oƣli Hǝbǝr bilǝn Malkiǝl bolup, Malkiǝl Birzawitning atisi idi. 32 Hebǝrdin Yaflǝt, Xomǝr, Hotam wǝ ularning singlisi Xuya tɵrǝlgǝn.

33 Yaflǝtning oƣulliri Pasaⱪ, Bimⱨal wǝ Axwat; bular Yaflǝtning oƣulliri idi. 34 Xǝmǝrning oƣulliri Ahi, Roⱨgaⱨ, Hubbaⱨ wǝ Aram idi. □ 35  Xǝmǝrning inisi Ⱨǝlǝmning oƣli Zofaⱨ, Yimna, Xǝlǝx wǝ Amal idi; 36 Zofaⱨning oƣli Suaⱨ, Ⱨarnǝfǝr, Xual, Beri, Imraⱨ, 37 Bezǝr, Hod, Xamma, Xilxaⱨ, Itran wǝ Bǝǝraⱨ idi. □ 38 Yǝtǝrning oƣulliri Yǝfunnǝⱨ, Pispaⱨ wǝ Ara idi. 39 Ullaning oƣulliri Araⱨ, Hanniǝl wǝ Riziya idi. 40 Bularning ⱨǝmmisi Axirning ǝwladliri bolup, ⱨǝr ⱪaysisi jǝmǝt baxliri, alamǝt batur jǝngqilǝr, yolbaxqilar idi; ularning jǝmǝtliri boyiqǝ nǝsǝbnamigǝ tizimlanƣanda, jǝnggǝ qiⱪilaydiƣanliri jǝmiy yigirmǝ altǝ ming idi.

8

Binyaminning ǝwladliri — dawami

1 Binyaminning tunji oƣli Bela, ikkinqi oƣli Axbǝl, üqinqi oƣli Aharaⱨ, □ 2 tɵtinqi oƣli Nohaⱨ, bǝxinqi oƣli Rafa idi. 3 Belaning oƣulliri Addar, Gera, Abiⱨud, 4 Abixua, Naaman, Ahoaⱨ, 5 Gera, Xefufan wǝ Ⱨuram idi.

6-7 Tɵwǝndikilǝr Əhudning ǝwladliri: —

Naaman, Ahiyaⱨ wǝ Gera (ǝslidǝ ular Gebaliⱪlarning jǝmǝt bexi idi. Gebaliⱪlar Manaⱨatⱪa kɵqürüwetilgǝnidi. Bularni kɵqürüwǝtküqi bolsa Gera idi; uningdin Uzza bilǝn Ahiⱨud tɵrǝlgǝn).

8 Xaⱨaraim Ⱨuxim bilǝn Baara degǝn ikki ayalini ⱪoyuwǝtkǝndin keyin Moab diyarida oƣul pǝrzǝnt kɵrgǝn. 9 Uning Hodǝx degǝn ayalidin Yobab, Zibiya, Mexa, Malkam, 10 Yǝuz, Xaⱪiya, Mirmaⱨ degǝn oƣullar tɵrǝlgǝn; uning bu oƣullirining ⱨǝmmisi jǝmǝt bexi bolƣanidi. □ 11 Ⱨuximdinmu uningƣa Abitub, Əlpaal degǝn oƣullar tɵrǝlgǝn.

12 Əlpaalning oƣulliri Еbǝr, Mixam wǝ Xemǝd (Xemǝd Ono bilǝn Lod degǝn ikki xǝⱨǝrni wǝ ularƣa tǝwǝ yeza-kǝntlǝrni bina ⱪilƣan), □ 13 Beriyaⱨ wǝ Xema idi. U ikkisi Ayjalondikilǝr iqidǝ jǝmǝt baxliri bolup, Gat aⱨalisini ⱪoƣliwǝtkǝnidi.

14 Ahiyo, Xaxaⱪ, Yǝrǝmot, 15 Zǝbadiya, Arad, Edǝr, 16 Mikail, Ixpaⱨ wǝ Yoha bolsa Beriyaⱨning oƣulliri idi.

17 Zǝbadiya, Mǝxullam, Ⱨizki, Hebǝr, 18 Ixmeray, Yezliya wǝ Yobablarning ⱨǝmmisi Əlpaalning oƣulliri idi.

19 Yakim, Zikri, Zabdi, 20 Əliyǝnay, Ziltay, Əliyǝl, 21 Adaya, Beraya wǝ Ximratlar Ximǝyning oƣulliri idi.

22 Ixpan, Ebǝr, Əliyǝl, □ 23 Abdon, Zikri, Ⱨanan, 24 Ⱨananiya, Elam, Antotiya, 25 Efdeaⱨ wǝ Pǝnuǝllǝr Xaxaⱪning oƣulliri idi.

26 Xamxiray, Xehariya, Ataliya, 27 Yaarexiya, Əliya wǝ Zikrilar Yǝroⱨamning oƣulliri idi.

28 Yuⱪiriⱪilarning ⱨǝmmisi nǝsǝbnamilǝrdǝ hatirilǝngǝn jǝmǝt bexi idi; bular ⱨǝmmisi mɵtiwǝrlǝr bolup, Yerusalemƣa makanlaxⱪanidi.

29 Gibeonning atisi Jǝiyǝl Gibeonƣa makanlaxⱪanidi; uning ayalining ismi Maakaⱨ idi. □ 30 Uning tunji oƣli Abdon, ⱪalƣan oƣulliri Zur, Kix, Baal, Nadab, 31 Gedor, Ahiyo, Zekǝr wǝ Miklot idi; □ 32 Miklottin Ximeya tɵrǝlgǝn. Bularmu ⱪerindaxliri bilǝn Yerusalemda ⱪoxna olturuxatti.

33 Nǝrdin Kix tɵrǝlgǝn; Kixtin Saul tɵrǝlgǝn; Sauldin Yonatan, Malkixua, Abinadab wǝ Ex-Baal tɵrǝlgǝn. 34 Merib-Baal Yonatanning oƣli idi; Mikaⱨ Merib-Baaldin tɵrǝlgǝn. 35 Mikaⱨning oƣulliri Piton, Mǝlǝk, Tariya wǝ Aⱨaz idi. 36 Aⱨazdin Yǝⱨoaddaⱨ tɵrǝlgǝn; Yǝⱨoaddaⱨdin Alǝmǝt, Azmawǝt wǝ Zimri tɵrǝlgǝn; Zimridin Moza tɵrǝlgǝn; 37 Mozadin Binea tɵrǝlgǝn; Bineaning oƣli Rafa, Rafaning oƣli Eliasaⱨ, Eliasaⱨning oƣli Azǝl idi. 38 Azǝlning altǝ oƣli bar idi, ularning ismi Azrikam, Bokeru, Ixmail, Xeariya, Obadiya wǝ Ⱨanan idi; bularning ⱨǝmmisi Azǝlning oƣulliri idi. 39 Azǝlning inisi Yexǝkning tunji oƣlining ismi Ulam, ikkinqi oƣlining ismi Yeux, üqinqi oƣlining ismi Əlifǝlǝt idi. 40 Ulamning oƣullirining ⱨǝmmisi batur jǝngqi, oⱪyaqi idi; ularning oƣulliri wǝ nǝwriliri naⱨayiti kɵp bolup, jǝmiy bir yüz ǝllik idi.

Yuⱪiriⱪilarning ⱨǝmmisi Binyamin ǝwladliridin idi.

9

1 Pütkül Israillar nǝsǝb boyiqǝ tizimƣa elinƣanidi. Mana, ular «Israil padixaⱨlirining hatirisi» degǝn kitabƣa pütülgǝndur.

Babilƣa sürgün boluxtin ⱪaytip Yerusalemƣa makanlaxⱪan Israillar

2 Yǝⱨudalar bolsa asiyliⱪ ⱪilƣanliⱪidin Babilƣa sürgün ⱪilinƣan.

Ⱨǝmmidin awwal ⱪaytip kelip ɵz zemini wǝ ɵz xǝⱨǝrlirigǝ makanlaxⱪanlar bolsa bir ⱪisim Israillar, kaⱨinlar, Lawiylar wǝ ibadǝthana hizmǝtkarliri idi. □ 3 Yerusalemƣa makanlaxⱪanlar bolsa Yǝⱨuda ⱪǝbilisi, Binyamin ⱪǝbilisi, Əfraim ⱪǝbilisi wǝ Manassǝⱨ ⱪǝbilisidin bir ⱪisimliri idi. 4 Ularning iqidǝ Yǝⱨudaning oƣli Pǝrǝzning ǝwladliridin Utay bar idi; Utay Ammiⱨudning oƣli, Ammiⱨud Omrining oƣli, Omri Imrining oƣli, Imri Banining oƣli idi. 5 Xiloⱨning ǝwladliri iqidǝ uning tunji oƣli Asaya wǝ uning oƣulliri bar idi. 6 Zǝraⱨning ǝwladliridin Yǝuel wǝ ularning uruⱪ-tuƣⱪanliri bolup jǝmiy altǝ yüz toⱪsan adǝm bar idi.

7 Binyaminning ǝwladliri iqidǝ Ⱨassinuaⱨning ǝwrisi, Ⱨodawiyaning nǝwrisi, Mǝxullamning oƣli Sallu bar idi; 8 yǝnǝ Yǝroⱨamning oƣli Yibniya, Mikrining nǝwrisi, Uzzining oƣli Elaⱨ wǝ Ibiniyaning ǝwrisi, Reuǝlning nǝwrisi, Xǝfatiyaning oƣli Mǝxullam 9 ⱨǝmdǝ ularning uruⱪ-tuƣⱪanliri bar idi; ular nǝsǝbnamisi boyiqǝ tizimlanƣanda jǝmiy toⱪⱪuz yüz ǝllik altǝ adǝm idi. Yuⱪirida tilƣa elinƣanlar ɵz jǝmǝtigǝ jǝmǝt bexi idi.

Yerusalemda turuxluⱪ kaⱨinlar

10 Kaⱨinlar iqidǝ Yǝdaya, Yǝⱨoyarib, Yaⱪin wǝ 11 Azariya bar idi. Azariya Hudaning ɵyini baxⱪurƣuqi bolup, Ⱨilⱪiyaning oƣli, Ⱨilⱪiya Mǝxullamning oƣli, Mǝxullam Zadokning oƣli, Zadok Merayotning oƣli, Merayot Ahitubning oƣli idi. 12 Yǝnǝ Malkiyaning ǝwrisi, Paxhurning nǝwrisi, Yǝroⱨamning oƣli Adaya ⱨǝmdǝ Adiyǝlning oƣli Maasay bar idi; Adiyǝl Yaⱨzǝraⱨning oƣli, Yaⱨzǝraⱨ Mǝxullamning oƣli, Mǝxullam Mǝxillemitning oƣli, Mǝxillemit Immǝrning oƣli idi. 13 Ularning ⱪerindaxliri ⱨǝmmisi jǝmǝt baxliri bolup, jǝmiy bir ming yǝttǝ yüz atmix adǝm idi; ularning ⱨǝmmisi Hudaning ɵyidiki hizmǝtlǝrni ⱪilixⱪa bekitilgǝn iⱪtidarliⱪ kixilǝr idi.

Yerusalemda turuxluⱪ Lawiylar

14 Lawiy ⱪǝbilisidin Mǝrarining ǝwladliri iqidǝ Ⱨaxabiyaning ǝwrisi, Azrikamning nǝwrisi, Ⱨaxxubning oƣli Xemaya bar idi; 15 Yǝnǝ Baⱪbaⱪⱪar, Ⱨǝrǝx, Galal wǝ Asafning ǝwrisi, Zikrining nǝwrisi, Mikaning oƣli Mattaniya; 16 yǝnǝ Yǝdutunning ǝwrisi, Galalning nǝwrisi, Xemayaning oƣli Obadiya ⱨǝmdǝ Əlkanaⱨning nǝwrisi, Asaning oƣli Bǝrǝkiya bar idi; bularning ⱨǝmmisi Nitofatliⱪlarning yeza-kǝntlirigǝ makanlaxⱪanidi.

Lawiylarning wǝzipiliri

17 Dǝrwaziwǝnlǝr Xallum, Aⱪⱪub, Talmon, Ahiman wǝ ularning ⱪerindaxliri idi; Xallum ularning bexi idi. 18 Ular taki ⱨazirƣiqǝ xǝrⱪ tǝrǝptiki «padixaⱨning dǝrwazisi»da dǝrwaziwǝnlik ⱪilip kǝlmǝktǝ; ular ilgiri Lawiylarning qedirgaⱨida dǝrwaziwǝnlik ⱪilƣanidi.

19 Korǝning ǝwrisi, Ebiasafning nǝwrisi, Koraⱨning oƣli Xallum ⱨǝmdǝ uning atisining jǝmǝtidiki ⱪerindaxliri bolƣan Koraⱨiylar Hudaning ɵyining hizmitini baxⱪuratti, qedirning ixiklirini baⱪatti; ularning ata-bowiliri ǝslidǝ Pǝrwǝrdigarning qedirgaⱨini baxⱪuruxⱪa ⱪoyulƣan, ibadǝt qedirining ixikini baⱪⱪanidi. □ 20 Ilgiri Əliazarning oƣli Finiⱨas ularning yolbaxqisi bolƣan; Pǝrwǝrdigar uning bilǝn billǝ bolƣan. 21 Mǝxǝlǝmiyaning oƣli Zǝkǝriya bolsa jamaǝt qedirining dǝrwaziwǝni bolƣanidi.

22 Dǝrwaziwǝnlikkǝ tallanƣan bu kixilǝr jǝmiy ikki yüz on ikki kixi idi; ular ɵz yeza-kǝntliridǝ, nǝsǝbliri boyiqǝ tizimlanƣan (ǝslidǝ Dawut wǝ aldin kɵrgüqi Samuil ularni amanǝt ⱪilinƣan wǝzipilirigǝ bekitkǝnidi. 23 Ular wǝ ularning ǝwladliri Pǝrwǝrdigarning ɵyi, yǝni muⱪǝddǝs qedirning ixik-dǝrwazilirini beⱪixⱪa bekitilgǝnidi).□

24 Xǝrⱪiy, ƣǝrbiy, ximaliy wǝ jǝnubiy ixik-dǝrwazilirida dǝrwaziwǝnlǝr bekitilgǝnidi. 25 Ularning yeza-kǝntlǝrdǝ olturuxluⱪ ⱪerindaxliri bolsa ⱨǝr yǝttǝ kündǝ nɵwǝt boyiqǝ kelip ular bilǝn birgǝ hizmǝttǝ bolatti. 26 Tɵt dǝrwaziwǝn begi Lawiylardin idi; ularƣa tapxurulƣini Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki ambar-hǝzinilǝrni beⱪix idi. 27 Beⱪix mǝs’uliyiti ularning üstidǝ bolƣaqⱪa, ular keqidǝ Pǝrwǝrdigarning ɵyining ǝtrapidiki orunlirida turatti ⱨǝmdǝ ⱨǝr küni ǝtigǝndǝ ixik-dǝrwazilarni eqixⱪa mǝs’ul idi.

28 Ulardin bir ⱪismi ibadǝthana hizmitidǝ ixlitilidiƣan ǝswab-üskünilǝrgǝ mǝs’ul idi; ular sanap ǝpqiⱪip, sanap ǝpkirip ⱪoyatti. 29 Ularning yǝnǝ bir ⱪismi tapxurulƣini boyiqǝ ⱪaqa-ⱪuqilar wǝ muⱪǝddǝs jaydiki barliⱪ ǝswab-üskünilǝr, xundaⱪla aⱪ un, xarab, zǝytun meyi, mǝstiki wǝ huxbuy buyumlarƣa mǝs’ul idi. 30 Kaⱨinlarning oƣulliridin bǝzilǝr huxbuy buyumlardin ǝtir yasaytti. 31 Lawiylardin Mattitiyaⱨ, yǝni Koraⱨiylardin Xallumning tunji oƣlining wǝzipisi ⱪazan neni etixkǝ mǝs’ul idi. 32 Ularning ⱪerindaxliri, Koⱨatning ǝwladliri iqidǝ «tǝⱪdim nan»ƣa mǝs’ul bolup, ⱨǝr xabat küni tizidiƣanƣa nanlarni tǝyyarlaytti.

33 Lawiylarning jǝmǝt baxliri bolƣan nǝƣmiqilǝr ibadǝthanidiki ɵylǝrdǝ turup, baxⱪa hizmǝtlǝrni ⱪilmay, keqǝ-kündüz ɵz ixliri bilǝnla bolatti. 34 Yuⱪiridiki kixilǝrning ⱨǝmmisi Lawiylar iqidiki yolbaxqilar bolup, ⱨǝmmisi ɵz nǝsǝbi boyiqǝ jǝmǝt bexi idi; bularning ⱨǝmmisi Yerusalemda turatti.

Saulning ata-bowiliri, Jǝiyǝlning ǝwladliri

35 Gibeonning atisi Jǝiyǝl Gibeonƣa makanlaxⱪanidi. Uning ayalining ismi Maakaⱨ idi. 36 Uning tunji oƣli Abdon, ⱪalƣan oƣulliri Zur, Kix, Baal, Nǝr, Nadab, 37 Gedor, Ahiyo, Zǝkǝriya wǝ Miklot idi. 38 Miklottin Ximeyam tɵrǝlgǝn. Bularmu ɵzlirining ⱪerindaxlirining yenida Yerusalemda ⱪoxna olturuxatti. □

39 Nǝrdin Kix tɵrǝlgǝn, Kixtin Saul tɵrǝlgǝn, Sauldin Yonatan, Malkixuya, Abinadab wǝ Ex-Baal tɵrǝlgǝn. 40 Merib-Baal Yonatanning oƣli idi; Merib-Baaldin Mikaⱨ tɵrǝlgǝn. □ 41 Mikaⱨning oƣulliri Piton, Mǝlǝk, Taⱨriya wǝ Aⱨaz idi. □ 42 Aⱨazdin Yaraⱨ tɵrǝldi; Yaraⱨdin Alǝmǝt, Azmawǝt wǝ Zimri tɵrǝlgǝn. Zimridin Moza tɵrǝlgǝn; □ 43 Mozadin Binea tɵrǝlgǝn; Bineaning oƣli Refaya, Refayaning oƣli Eliasaⱨ, Eliasaⱨning oƣli Azǝl idi.□

44 Azǝlning altǝ oƣli bar idi, ularning ismi Azrikam, Bokeru, Ixmail, Xeariya, Obadiya wǝ Ⱨanan idi; bularning ⱨǝmmisi Azǝlning oƣulliri.

10

Saul wǝ uning oƣullirining ⱪǝtl ⱪilinixi

1Sam. 31:1-13

1 Filistiylǝr Israillarƣa ⱨujum ⱪiliwidi, Israillar Filistiylǝrning aldidin ⱪaqti, ular Gilboa teƣida ⱪirip yoⱪitildi. 2 Filistiylǝr Saul bilǝn uning oƣullirini tap besip ⱪoƣlidi; ular ahiri Saulning oƣulliridin Yonatan, Abinadab, malki-xualarni urup ɵltürdi. 3 Saulƣa ⱪarxi jǝng intayin xiddǝtlik boldi; oⱪyaqilar Saulƣa yetixip oⱪya etip uni yarilandurdi. □ 4 Andin Saul yaraƣ kɵtürgüqisigǝ: Ⱪiliqingni suƣurup meni sanjip ɵltürüwǝtkin; bolmisa bu hǝtnisizlǝr kelip meni sanjip, meni horluⱪⱪa ⱪoyuxi mumkin, dedi. Lekin yaraƣ kɵtürgüqisi intayin ⱪorⱪup ketip, unimidi. Xuning bilǝn Saul ⱪiliqni elip üstigǝ ɵzini taxlidi.

5 Yaraƣ kɵtürgüqisi Saulning ɵlginini kɵrüp, umu ohxaxla ɵzini ⱪiliqning üstigǝ taxlap uning bilǝn tǝng ɵldi. 6 Xuning bilǝn Saul, üq oƣli ⱨǝm pütün ailisidikilǝr xu kündǝ biraⱪla ɵldi. 7 Əmdi wadida turƣan Israillar ǝskǝrlirining ⱪaqⱪanliⱪini wǝ Saul bilǝn oƣullirining ɵlginini kɵrginidǝ, ular xǝⱨǝrlirini taxlap ⱪaqti, Filistiylǝr kelip u jaylarda orunlaxti.

8 Əmdi xundaⱪ boldiki, ǝtisi Filistiylǝr ɵltürülgǝnlǝrning kiyim-keqǝklirini salduruwalƣili kǝlgǝndǝ Gilboa teƣida Saul bilǝn oƣullirining ɵlük yatⱪanliⱪini kɵrdi-dǝ, 9 kiyimlirini saldurup, kallisini wǝ sawut-yaraƣlirini elip kǝtti ⱨǝmdǝ bularni Filistiylǝrning zeminining ⱨǝmmǝ yǝrlirigǝ apirip, ɵz butliriƣa wǝ hǝlⱪⱪǝ hux hǝwǝr yǝtküzdi. □ 10 Ular Saulning sawut-yaraƣlirini ularning buthanisida ⱪoyup, kallisini Dagon buthanisiƣa esip ⱪoydi.

11 Əmdi Yabǝx-Gileadda olturƣuqilar Filistiylǝrning Saulƣa barliⱪ ⱪilƣanlirini angliƣanda 12 ularning iqidiki ⱨǝmmǝ baturlar atlinip, Saul bilǝn oƣullirining jǝsǝtlirini elip, ularni Yabǝxkǝ ⱪayturup kelip, Yabǝxtiki dub dǝrihining tüwigǝ dǝpnǝ ⱪildi wǝ yǝttǝ kün roza tutti.

13-14 Xuning bilǝn Saul Pǝrwǝrdigarƣa ⱪilƣan wapasizliⱪi üqün ɵldi; u Pǝrwǝrdigarning sɵz-kalamiƣa kirmǝy wǝ ⱨǝtta Pǝrwǝrdigardin yol sorimay, bǝlki palqi jinkǝxning yeniƣa berip uningdin yol soriƣanidi. Xunga Pǝrwǝrdigar uni ɵltürüp, padixaⱨliⱪini Yǝssǝning oƣli Dawutⱪa ɵtküzüp bǝrdi.

11

Dawutning Yǝⱨudiyǝgǝ padixaⱨ boluxⱪa mǝsiⱨ ⱪilinƣanliⱪi

2Sam. 5:1-10

1 U qaƣda barliⱪ Israil jamaiti Ⱨebronƣa kelip Dawutning ⱪexiƣa yiƣilixip: «Ⱪarisila, biz ɵzlirining ǝt-sɵngǝkliridurmiz! 2 Burun Saul bizning üstimizdǝ sǝltǝnǝt ⱪilƣandimu Israil hǝlⱪigǝ jǝnggǝ qiⱪip-kirixkǝ yolbaxqi bolƣan ɵzliri idila. Ɵzlirining Hudaliri bolƣan Pǝrwǝrdigarmu ɵzlirigǝ: — Sǝn Mening hǝlⱪim Israilning padiqisi bolup ularni baⱪisǝn wǝ Israilning ǝmiri bolisǝn, degǝnidi» — dedi.□

3 Xuning bilǝn Israil aⱪsaⱪallirining ⱨǝmmisi Ⱨebronƣa kelip padixaⱨ Dawutning ⱪexiƣa kelixti; Dawut Ⱨebronda Pǝrwǝrdigarning aldida ular bilǝn bir ǝⱨdǝ tüzüxti. Andin ular Pǝrwǝrdigarning Samuilning wastisi bilǝn eytⱪini boyiqǝ, Dawutni Mǝsiⱨ ⱪilip, Israilni idarǝ ⱪilixⱪa padixaⱨ ⱪilip tiklidi.■

Dawutning Yerusalemni ixƣal ⱪilixi

4 Dawut bilǝn barliⱪ Israil hǝlⱪi Yerusalemƣa kǝldi (Yerusalem xu qaƣda «Yǝbus» dǝp atilatti, zemindiki aⱨalǝ bolƣan Yǝbusiylar xu yǝrdǝ turatti). 5 Yǝbus aⱨalisi Dawutⱪa: «Sǝn bu yǝrgǝ ⱨeqⱪaqan kirǝlmǝysǝn!» dedi. Biraⱪ Dawut Zion degǝn ⱪorƣanni aldi (xu yǝr «Dawutning xǝⱨiri» dǝpmu atilidu). □ 6 Dawut: «Kim aldi bilǝn Yǝbusiylarƣa ⱨujum ⱪilsa, xu kixi yolbaxqi wǝ sǝrdar bolidu» dedi. Zǝruiyaning oƣli Yoab aldi bilǝn atlinip qiⱪip, yolbaxqi boldi. 7 Dawut ⱪorƣanda turatti, xunga kixilǝr u ⱪorƣanni «Dawut xǝⱨiri» dǝp ataxti. 8 Dawut xǝⱨǝrni Millodin baxlap tɵt ǝtrapidiki sepiliƣiqǝ yengiwaxtin yasatti; xǝⱨǝrning ⱪalƣan ⱪismini Yoab yasatti. □ 9 Dawut kündin küngǝ ⱪudrǝt tapti, qünki samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar uning bilǝn billǝ idi.

Dawutning palwanliri

2Sam. 23:8-39

10 Tɵwǝndikilǝr Dawutning palwanliri iqidǝ yolbaxqilar idi; ular Pǝrwǝrdigarning Israilƣa eytⱪan sɵzi boyiqǝ pütkül Israil bilǝn birlixip, Dawutning padixaⱨliⱪini mustǝⱨkǝm ⱪilip, birliktǝ uni padixaⱨ ⱪilixⱪa küqidi.

11 Tɵwǝndikilǝr Dawutning palwanlirining tizimliki boyiqǝ hatirilǝngǝndur: —

Ⱨakmoniylardin bolƣan Yaxobiam yolbaxqilar iqidǝ bexi idi; u nǝyzisini piⱪiritip bir ⱪetimdila üq yüz adǝmni ɵltürgǝn. □ 12 Uningdin ⱪalsa Ahohiy Dodoning oƣli Əliazar bolup, u «üq palwan»ning biri idi; 13 Ilgiri Filistiylǝr Pas-Dammimda jǝng ⱪilixⱪa yiƣilƣanda, u Dawut bilǝn u yǝrdǝ idi. U yǝrdǝ arpa ɵsüp kǝtkǝn bir etizliⱪ bolup, hǝlⱪ Filistiylǝrning aldidin bǝdǝr ⱪaqⱪanidi; 14 ular bolsa etizliⱪning otturisida turuwelip, ⱨǝm etizliⱪni ⱪoƣdiƣan, ⱨǝm Filistiylǝrni tarmar ⱪilƣan; Pǝrwǝrdigar ǝnǝ xu yol bilǝn ularni ƣayǝt zor ƣǝlibigǝ erixtürgǝn.□

15 Ottuz yolbaxqi iqidin yǝnǝ üqǝylǝn Ⱪoram taxliⱪtiki Adullamning ƣariƣa qüxüp Dawutning yeniƣa kǝldi. Filistiylǝrning ⱪoxuni bolsa «Rǝfayim jilƣisi»da bargaⱨ ⱪurƣanidi. 16 Bu qaƣda Dawut ⱪorƣanda, Filistiylǝrning ⱪarawulgaⱨi Bǝyt-Lǝⱨǝmdǝ idi. 17 Dawut ussap: «Aⱨ, birsi manga Bǝyt-Lǝⱨǝmning dǝrwazisining yenidiki ⱪuduⱪtin su ǝkilip bǝrgǝn bolsa yahxi bolatti!» dewidi, 18 bu üq palwan Filistiylǝrning lǝxkǝrgaⱨidin bɵsüp ɵtüp, Bǝyt-Lǝⱨǝmning dǝrwazisining yenidiki ⱪuduⱪtin su tartti wǝ Dawutⱪa elip kǝldi; lekin u uningdin iqkili unimidi, bǝlki suni Pǝrwǝrdigarƣa atap tɵküp: 19 «Hudayim bu ixni mǝndin neri ⱪilsun! Mǝn ⱨayatining hǝwptǝ ⱪelixiƣa ⱪarimiƣan bu kixilǝrning ⱪenini iqsǝm ⱪandaⱪ bolidu? Qünki buni ular ⱨayatining hǝwptǝ ⱪelixiƣa ⱪarimay elip kǝlgǝn!» dedi. Xunga Dawut bu suni iqkili unimidi. Bu üq palwan ⱪilƣan ixlar dǝl xular idi.

20 Yoabning inisi Abixay üqining bexi idi; u üq yüz adǝm bilǝn ⱪarxilixip nǝyzisini piⱪiritip ularni ɵltürdi. Xuning bilǝn u bu «üq palwan» iqidǝ nami qiⱪⱪanidi. □ 21 U muxu «üq palwan» iqidǝ ⱨǝmmidin bǝk ⱨɵrmǝtkǝ sazawǝr bolƣan bolsimu, lekin yǝnila awwalⱪi üqǝylǝngǝ yǝtmǝytti. □ 22 Yǝⱨoyadaning oƣli Binaya Kabzǝǝldin bolup, bir batur palwan idi; u kɵp ⱪaltis ixlarni ⱪilƣan. U Moabiy Ariǝlning ikki oƣlini ɵltürgǝn. Yǝnǝ ⱪar yaƣⱪan bir küni azgalƣa qüxüp, bir xirni ɵltürgǝnidi. □ 23 U yǝnǝ ⱪolida bapkarning oⱪidǝk bir nǝyzisi bar, boyining egizliki bǝx gǝz kelidiƣan bir Misirliⱪni ⱪǝtl ⱪildi; u bir ⱨasa bilǝn uningƣa ⱨujum ⱪilip, uning nǝyzisini ⱪolidin tartiwelip ɵz nǝyzisi bilǝn ɵltürdi. □ 24 Yǝⱨoyadaning oƣli Binaya mana bu ixlarni ⱪilƣan. Xuning bilǝn üq palwan iqidǝ nam qiⱪarƣanidi. □ 25 Mana, u ⱨeliⱪi ottuz palwandinmu bǝkrǝk xɵⱨrǝt ⱪazanƣan bolsimu, lekin aldinⱪi üq palwanƣa yǝtmǝytti. Dawut uni ɵzining pasiban begi ⱪilip tǝyinligǝn.

26 Ⱪoxundiki palwanlar bolsa: —

Yoabning inisi Asaⱨǝl, Bǝyt-Lǝⱨǝmlik Dodoning oƣli Əlⱨanan, 27 Ⱨarorluⱪ Xammot, Pilonluⱪ Ⱨǝlǝz, 28 Tǝkoaliⱪ Ikkǝxning oƣli Ira, Anatotluⱪ Abiezǝr, 29 Huxatliⱪ Sibbǝkay, Ahoⱨluⱪ Ilay, □ 30 Nitofatliⱪ Maⱨaray, Nitofatliⱪ Baanaⱨning oƣli Hǝlǝb, 31 Binyamin ǝwladliridin Gibeaⱨliⱪ Ribayning oƣli Ittay, Piratonluⱪ Binaya, 32 Gaax wadiliridin kǝlgǝn Huray, Arbatliⱪ Abiyǝl, □ 33 Baⱨarumluⱪ Azmawǝt, Xalbonluⱪ Elyaⱨba, 34 Gizonluⱪ Ⱨaxǝmning oƣulliri, Ⱨararliⱪ Xagining oƣli Yonatan, □ 35 Ⱨararliⱪ Sakarning oƣli Aⱨiyam, Urning oƣli Elifal, 36 Mǝkǝratliⱪ Ⱨǝfǝr, Pilonluⱪ Ahiyaⱨ, 37 Karmǝllik Ⱨǝzro, Əzbayning oƣli Naaray, 38 Natanning inisi Yoel, Ⱨagrining oƣli Mibⱨar, 39 Ammonluⱪ Zǝlǝk, Zǝruiyaning oƣli Yoabning yaraƣ kɵtürgüqisi bolƣan Bǝǝrotluⱪ Naⱨaray, 40 Itriliⱪ Ira, Itriliⱪ Garǝb, 41 Ⱨittiy Uriya, Aⱨlayning oƣli Zabad, 42 Rubǝn ⱪǝbilisidin Xizaning oƣli, Rubǝnlǝr iqidǝ yolbaxqi bolƣan Adina wǝ uningƣa ǝgǝxkǝn ottuz adǝm, 43 Maakaⱨning oƣli Ⱨanan, Mitniliⱪ Yoxafat, 44 Axtaratliⱪ Uzziya, Aroǝrlik Hotamning oƣli Xama bilǝn Jǝiyǝl, 45 Ximrining oƣli Yediyayǝl bilǝn uning inisi tiziliⱪ Yoha, 46 Maⱨawiliⱪ Əliyǝl, Əlnaamning oƣulliri Yǝribay bilǝn Yoxawiya, Moabliⱪ Yitma, □ 47 Əliyǝl, Obǝd wǝ Mǝzobaliⱪ Yaasiyǝllǝrdin ibarǝt idi.

12

Dawutⱪa beⱪinƣan Binyamin palwanliri

1 Dawut kixning oƣli Saulning besimi sǝwǝbidin Ziklagda yoxurunup yatⱪan qaƣda munu kixilǝr Dawutning yeniƣa kelixti (ularning ⱨǝmmisi Dawutⱪa jǝng ⱪilixta yardǝm bǝrgǝn baturlardin idi; 2 oⱪya bilǝn ⱪorallanƣan bolup, ong ⱪoli bilǝnmu, sol ⱪoli bilǝnmu oⱪya wǝ salƣa atalaytti; ular Saulning Binyamin ⱪǝbilisidin bolƣan tuƣⱪanliri idi): 3 — ularning yolbaxqisi Ahiezǝr, andin ⱪalsa Yoax bolup, ikkisi Gibeaⱨliⱪ Xemaaⱨning oƣli idi; yǝnǝ Azmawǝtning oƣli Yǝziyǝl bilǝn Pǝlǝtmu; yǝnǝ Bǝrakaⱨ bilǝn Anatotluⱪ Yǝⱨu, 4 Gibeonluⱪ Yixmayamu bar idi. Yixmaya «ottuz palwan» iqidǝ batur bolup xu ottuziƣa yetǝkqilik ⱪilƣuqi idi; yǝnǝ Yǝrǝmiya, Yaⱨaziyǝl, Yoⱨanan wǝ Gǝdǝratliⱪ Yozabad, 5 Əluzay, Yǝrimot, Bialiya, Xǝmariya, Harufluⱪ Xǝfatiya, 6 Koraⱨliⱪlardin bolƣan Əlkanaⱨ, Yixiya, Azarǝl, Yoezǝr wǝ Yaxobiamlar; 7 yǝnǝ Gǝdorluⱪ Yǝroⱨamning oƣli Yoelaⱨ bilǝn Zǝbadiya bar idi.

Dawutⱪa beⱪinƣan Gad palwanliri

8 Gad ⱪǝbilisidin bǝzilǝr qɵldiki ⱪorƣanƣa berip Dawutⱪa beⱪindi. Ularning ⱨǝmmisi jǝnggǝ maⱨir, ⱪalⱪan wǝ nǝyzǝ bilǝn ⱪorallanƣan batur jǝngqilǝr idi; ularning turⱪi bǝǝyni xirƣa, qaⱪⱪanliⱪi bǝǝyni taƣdiki bɵkǝngǝ ohxaytti. 9 Ularning birinqisi Ezǝr, ikkinqisi Obadiya, üqinqisi Eliab, 10 tɵtinqisi Mixmannaⱨ, bǝxinqisi Yǝrǝmiya, 11 altinqisi Attay, yǝttinqisi Əliyǝl, 12 sǝkkizinqisi Yoⱨanan, toⱪⱪuzinqisi Əlzabad, 13 oninqisi Yǝrǝmiya, on birinqisi Makbannay idi. 14 Bularning ⱨǝmmisi Gad ⱪǝbilisidin, ⱪoxun iqidǝ sǝrdarlar idi; ǝng kiqiki yüz lǝxkǝrgǝ, ǝng qongi ming lǝxkǝrgǝ yetǝkqi idi. □ 15 Birinqi ayda, Iordan dǝryasi texip ⱪirƣaⱪtin axⱪan qaƣda, dǝryadin ɵtüp, xǝrⱪⱪǝ wǝ ƣǝrbkǝ ⱪaraydiƣan barliⱪ jilƣilardikilǝrni tiripirǝn ⱪilip ⱪaqurƣanlar dǝl muxu adǝmlǝr idi.□

Dawutⱪa beⱪinƣan Binyaminlar wǝ Yǝⱨudalar

16 Binyamin ⱪǝbilisi bilǝn Yǝⱨuda ⱪǝbilisidinmu kixilǝr ⱪorƣanƣa kelip Dawutⱪa beⱪinƣan. 17 Dawut qiⱪip ularni ⱪarxi elip: «Əgǝr silǝr tinqliⱪ niyitidǝ manga yardǝm berixkǝ kǝlgǝn bolsanglar, silǝr bilǝn bir jan bir dil bolimǝn, lekin ⱪollirimda ⱨeq naⱨǝⱪliⱪ bolmiƣan meni düxmǝnlirimgǝ setiwǝtmǝkqi bolsanglar, ata-bowilirimning Hudasi buni nǝzirigǝ elip ⱨɵküm qiⱪarƣay!» — dedi.

18 Bu qaƣda Hudaning Roⱨi ⱨeliⱪi ottuz palwanning yolbaxqisi Amasayƣa qüxiwidi, u:

«Aⱨ Dawut, biz sanga beⱪinduⱪmiz;

Aⱨ Yǝssǝning oƣli, biz sǝn bilǝn billidurmiz;

Ɵzünggǝ aman-tinqliⱪ, aman-tinqliⱪ bolƣay!

Sanga yardǝm bǝrgüqilǝrgimu aman-tinqliⱪ bolƣay!

Qünki sening Hudaying sanga mǝdǝtkardur»

Xuning bilǝn Dawut ularni elip ⱪelip, «zǝrbidar ǝtrǝt baxliⱪliri» ⱪildi.□

Dawutⱪa beⱪinƣan Manassǝⱨlǝr

19 Dawut ilgiri Filistiylǝr bilǝn birliktǝ Saulƣa ⱪarxi uruxⱪa atlanƣanda, Manassǝⱨ ⱪǝbilisidiki bǝzilǝr Dawut tǝrǝpkǝ ɵtti (lekin ular Filistiylǝrgǝ yardǝm bǝrmidi, qünki Filistiylǝrning ǝmirliri: «Dawut ɵz ƣojisi Saul tǝrǝpkǝ ɵtüp ketixi mumkin, undaⱪta beximiz kǝtmǝy ⱪalmaydu!» dǝp mǝsliⱨǝtlixip ularni ⱪayturup kǝtmǝkqi bolƣanidi). □ 20 Dawut Ziklagⱪa ⱪaytip barƣanda, Manassǝⱨ ⱪǝbilisidiki Adnaⱨ, Yozabad, Yǝdiyayǝl, Mikail, Yozabad, Elihu, Ziltaylar kelip uningƣa ⱪoxuldi. Bularning ⱨǝmmisi Manassǝⱨ ⱪǝbilisining mingbexiliri idi. 21 Ular Dawut ⱪaraⱪqilarƣa ⱪarxi jǝng ⱪilƣanda uningƣa yardǝmlǝxti; ularning ⱨǝmmisi batur palwanlar, ⱪoxundiki yolbaxqilar idi. □ 22 Qünki xu künlǝrdǝ Dawutⱪa yardǝm berix üqün ⱨǝr küni adǝmlǝr kelip ⱪoxulup, huddi Hudaning ⱪoxunidǝk zor bir ⱪoxun bolup kǝtkǝnidi.

Dawutⱪa kelip ⱪoxulƣan ⱪoxunlar

23 Pǝrwǝrdigarning sɵz-kalami ǝmǝlgǝ axurulup, Saulning padixaⱨliⱪini Dawutⱪa elip bǝrmǝkqi bolƣan ⱪorallanƣan jǝngqilǝr yolbaxqiliri bilǝn Ⱨebronƣa, uning yeniƣa kǝldi. Ularning sani tɵwǝndikiqǝ: —

24 Yǝⱨudalardin ⱪalⱪan wǝ nǝyzǝ bilǝn ⱪorallanƣanlar jǝmiy altǝ ming sǝkkiz yüz kixi bolup, ⱨǝmmisi jǝnggǝ tǝyyarlanƣanidi. 25 Ximeonlardin jǝnggǝ tǝyyarlanƣan batur jǝngqilǝr jǝmiy yǝttǝ ming bir yüz kixi, 26 Lawiylardin jǝmiy tɵt ming altǝ yüz kixi; 27 Yǝⱨoyada Ⱨarunlarning jǝmǝt bexi bolup, uningƣa ǝgǝxkǝnlǝr jǝmiy üq ming yǝttǝ yüz kixi idi. 28 Yǝnǝ yax bir batur jǝngqi Zadok wǝ uning jǝmǝtidin yigirmǝ ikki yolbaxqi bar idi. 29 Binyaminlardin, Saulning uruⱪ-tuƣⱪanliridinmu üq ming kixi bar idi; xu qaƣⱪa ⱪǝdǝr bularning kɵpinqisi Saul jǝmǝtini ⱪollap kǝlmǝktǝ idi.

30 Əfraimlardin, ɵz jǝmǝtliridǝ yüz-abroy tapⱪan batur ǝzimǝtlǝr jǝmiy yigirmǝ ming sǝkkiz yüz kixi idi. 31 Manassǝⱨ yerim ⱪǝbilisi iqidǝ nami pütülgǝn, Dawutni padixaⱨ ⱪilip tiklǝxkǝ kǝlgǝnlǝr jǝmiy on sǝkkiz ming kixi idi. 32 Issakarlardin zaman-wǝziyǝtni qüxinidiƣan, Israilning ⱪandaⱪ ⱪilixi kerǝklikini bilidiƣan yolbaxqilar jǝmiy ikki yüz kixi idi; ularning ⱨǝmmǝ ⱪerindaxliri ularning ǝmrigǝ boysunatti. 33 Zǝbulunlardin jǝnggǝ tǝyyarlanƣan, ⱨǝrhil ⱪoral-yaraƣlar bilǝn ⱪorallanƣan, ala kɵngüllük ⱪilmaydiƣan, Dawutning yardimigǝ kǝlgǝn jǝmiy ǝllik ming kixi idi. 34 Naftalilardin yolbaxqi bolƣan ming kixi bar idi; ularƣa ǝgixip ⱪoliƣa ⱪalⱪan wǝ nǝyzǝ alƣanlar jǝmiy ottuz yǝttǝ ming kixigǝ yetǝtti. 35 Danlardin jǝnggǝ tǝyyarlanƣan jǝmiy yigirmǝ sǝkkiz ming altǝ yüz kixi idi. 36 Axirlardin jǝnggǝ qiⱪip ⱪoxun sepigǝ atlinixⱪa tǝyyar bolƣan jǝmiy ⱪiriⱪ ming kixi idi. 37 Iordan dǝryasining xǝrⱪ tǝripidiki Rubǝn ⱪǝbilisi, Gad ⱪǝbilisi wǝ Manassǝⱨ yerim ⱪǝbilisidin ⱪoliƣa ⱨǝrhil ⱪoral-yaraƣ elip jǝnggǝ tǝyyarlanƣan jǝmiy bir yüz yigirmǝ ming kixi idi.

38 Yuⱪirida tilƣa elinƣan bu ǝzimǝtlǝrning ⱨǝrbiy yürüxi tǝkxi bolup, Dawutni pütkül Israil üstigǝ padixaⱨ ⱪilip tiklǝx üqün bir jan bir dil bolup, Ⱨebronƣa kelixkǝnidi; ⱪalƣan Israillarmu bir niyǝt bir mǝⱪsǝttǝ Dawutni padixaⱨ ⱪilip tiklimǝkqi boluxⱪanidi.

39 Ular xu yǝrdǝ Dawut bilǝn üq kün billǝ yǝp-iqip ƣizalandi, qünki ularning ⱪerindaxliri ularƣa tǝyyarlap ⱪoyuxⱪanidi. 40 Ularning ɵpqürisidiki hǝlⱪlǝr, ⱨǝtta Issakar, Zǝbulun wǝ Naftalilarning zeminidikilǝr exǝk, tɵgǝ, ⱪeqir wǝ kalilarƣa artip ularƣa naⱨayiti kɵp ozuⱪluⱪ elip kǝlgǝn; ular zor miⱪdarda un, ǝnjür poxkili, üzüm poxkili, xarab, zǝytun meyi wǝ nurƣun ⱪoy-kalilarni yǝtküzüp berixkǝnidi; pütkül Israil xad-huramliⱪⱪa qɵmgǝnidi.

13

Əⱨdǝ sanduⱪining apirilixida bolƣan balayi’ⱪaza

2Sam. 6:1-11

1 Dawut mingbexi, yüzbexi wǝ barliⱪ yolbaxqilar bilǝn mǝsliⱨǝtlǝxti; 2 andin pütün Israil ammisiƣa: «Əgǝr silǝr maⱪul kɵrsǝnglar, xundaⱪla bu ixni Hudayimiz Pǝrwǝrdigardin dǝp bilsǝnglar, biz Israilning zeminlirining ⱨǝrⱪaysi jayliriƣa xu yǝrdǝ ⱪalƣan ⱪerindaxlirimizƣa ⱨǝmdǝ ular bilǝn billǝ xǝⱨǝrlǝrdǝ wǝ etizliⱪlirida turuwatⱪan kaⱨin ⱨǝm Lawiylarƣa muxu yǝrgǝ yiƣilix toƣruluⱪ adǝm ǝwǝtǝyli. 3 Biz Hudayimizning ǝⱨdǝ sanduⱪini mǝxǝgǝ yɵtkǝp kelǝyli; qünki Saulning künliridǝ ⱨeqⱪaysimiz ǝⱨdǝ sanduⱪi aldida Hudadin yol sorap baⱪmiduⱪ» dedi. 4 Bu ixni pütün amma toƣra tapⱪaqⱪa, ⱨǝmmǝylǝn maⱪul boluxti.

5 Xunga Dawut Misirning Xiⱨor dǝryasidin tartip Hamat eƣiziƣiqǝ bolƣan pütkül Israil hǝlⱪini qaⱪirtip kelip, Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪini Kiriat-Yearimdin yɵtkǝp kǝlmǝkqi boldi. □
6 Andin Dawut bilǝn pütkül Israil Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪini yɵtkǝp kelix üqün Baalaⱨⱪa, yǝni Yǝⱨudaƣa tǝwǝ bolƣan Kiriat-Yearimƣa kǝldi; ikki kerubning otturisida olturƣuqi Pǝrwǝrdigar bu ǝⱨdǝ sanduⱪi üstigǝ Ɵz namini ⱪoyƣanidi. 7 Ular Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪini Abinadabning ɵyidin elinƣan yengi bir ⱨarwiƣa ⱪoydi; Uzzaⱨ bilǝn Ahiyo ⱨarwini ⱨǝydidi. □ 8 Dawut bilǝn barliⱪ Israil jamaiti Hudaning aldida ⱨǝ dǝp nǝƣmǝ-nawa ⱪilip, qiltar, tǝmbur, dap, qanglar wǝ kanay-sunaylar qalatti.

9 Lekin ular Kidon haminiƣa kǝlgǝndǝ kalilar aldiƣa müdürǝp ketip yiⱪilƣanda Uzzaⱨ ǝⱨdǝ sanduⱪini yɵliwalay dǝp ⱪolini uningƣa sozdi. 10 Uzzaⱨning ǝⱨdǝ sanduⱪiƣa ⱪoli tǝgkǝnliki üqün, Huda uningƣa ƣǝzǝplinip uni urup ɵltürdi. Xuning bilǝn Uzzaⱨ xu yǝrdǝ Hudaning aldida ɵldi. □

11 Lekin Dawut Pǝrwǝrdigarning Uzzaⱨning tenini bɵskǝnlikigǝ aqqiⱪlandi wǝ u yǝrni «Pǝrǝz-Uzzaⱨ» dǝp atidi; u yǝr taki ⱨazirƣiqǝ xu nam bilǝn atilip kǝlmǝktǝ. □ 12 Xu küni Dawut Hudadin ⱪorⱪup: «Mǝn zadi ⱪandaⱪ ⱪilip Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪini bu yǝrgǝ yɵtkǝp kelǝlǝymǝn?» dedi.

13 Xunga Dawut ǝⱨdǝ sanduⱪini ɵzi turuwatⱪan «Dawut xǝⱨiri»gǝ yɵtkǝp kǝlmǝy, Gatliⱪ Obǝd-Edomning ɵyigǝ apirip ⱪoydi. 14 Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪi Obǝd-Edomning ɵyidǝ üq ay turdi; Pǝrwǝrdigar Obǝd-Edomning ailisini wǝ uning barliⱪ tǝǝlluⱪatlirini bǝrikǝtlidi.

14

Tur padixaⱨi Dawutning orda selixiƣa yardǝmlixidu

1Sam. 5:11-25

1 Tur padixaⱨi Ⱨiram Dawut bilǝn kɵrüxüxkǝ ǝlqilǝrni, xundaⱪla uning üqün orda selixⱪa kedir yaƣiqi, taxqi wǝ yaƣaqqilarni ǝwǝtti. 2 Bu qaƣda Dawut Pǝrwǝrdigarning ɵzini Israil üstigǝ ⱨɵkümranliⱪ ⱪilidiƣan padixaⱨ boluxⱪa jǝzmǝn tiklǝydiƣanliⱪini kɵrüp yǝtti; qünki Pǝrwǝrdigar Ɵz hǝlⱪi Israil üqün uning padixaⱨliⱪini güllǝndürgǝnidi.

Dawutning Yerusalemda kɵrgǝn oƣulliri

3 Dawut Yerusalemda yǝnǝ birmunqǝ hotun aldi ⱨǝmdǝ yǝnǝ oƣul-ⱪizlarni kɵrdi. 4 Tɵwǝndikilǝr uning Yerusalemda kɵrgǝn pǝrzǝntlirining isimliri: Xammuya, Xobab, Natan, Sulayman, 5 Ibⱨar, Əlixuya, Əlpǝlǝt, 6 Nogaⱨ, Nǝfǝg, Yafiya, 7 Əlixama, Bǝǝliyada wǝ Əlifǝlǝt.□

Dawutning Filistiylǝrni ikki ⱪetim yǝnggǝnliki

8 Dawutning mǝsiⱨ ⱪilinip pütkül Israilning üstigǝ padixaⱨ ⱪilinƣanliⱪini angliƣan Filistiylǝrning ⱨǝmmisi Dawut bilǝn ⱪarxilixix pursitini izlǝp kǝldi; Dawut buni anglap ularƣa ⱪarxi jǝnggǝ atlandi. 9 Filistiylǝr «Rǝfayim jilƣisi»ƣa bulang-talang ⱪilƣili kirdi. 10 Dawut Hudadin: «Mǝn Filistiylǝrgǝ ⱪarxi jǝnggǝ qiⱪsam bolamdu? Ularni mening ⱪolumƣa tapxuramsǝn?» dǝp soriwidi, Pǝrwǝrdigar uningƣa: «Jǝnggǝ qiⱪ, Mǝn ularni sɵzsiz ⱪolungƣa tapxurimǝn» dedi. 11 Filistiylǝr Baal-Pǝrazimƣa ⱨujum ⱪilƣili kǝlgǝndǝ, Dawut ularni xu yǝrdǝ mǝƣlup ⱪildi wǝ: «Huda mening ⱪolum arⱪiliⱪ düxmǝnlirim üstigǝ huddi kǝlkün yarni elip kǝtkǝndǝk bɵsüp kirdi» dedi. Xunga u yǝr «Baal-Pǝrazim» dǝp atalƣan. □ 12 Filistiylǝr ɵzlirining butlirini xu yǝrgǝ taxlap ⱪaqⱪanliⱪtin, Dawut adǝmlirigǝ ularni kɵydürüwetixni tapilidi.

13 Filistiylǝr yǝnǝ ⱨeliⱪi jilƣiƣa bulang-talang ⱪilƣili kiriwidi, 14 Dawut yǝnǝ Hudadin yol soridi. Huda uningƣa: «Ularni arⱪisidin ⱪoƣlimay, ǝgip ɵtüp, ularƣa üjmilikning udulidin ⱨujum ⱪilƣin. 15 Sǝn üjmǝ dǝrǝhlirining üstidin ayaƣ tiwixini anglixing bilǝnla jǝnggǝ atlan; qünki u qaƣda Huda sening aldingda Filistiylǝrning ⱪoxuniƣa ⱨujumƣa qiⱪⱪan bolidu» dedi. □ 16 Xuning bilǝn Dawut Hudaning degini boyiqǝ ix tutup, Filistiylǝrning ⱪoxuniƣa Gibeondin Gǝzǝrgiqǝ ⱪoƣlap zǝrbǝ bǝrdi. 17 Xu sǝwǝbtin Dawutning xɵⱨriti barliⱪ yurt-zeminlarƣa pur kǝtti, Pǝrwǝrdigar uning ⱪorⱪunqini barliⱪ ǝllǝrning üstigǝ saldi.

15

Əⱨdǝ sanduⱪini yɵtkǝxning tǝyyarliⱪi

1 Dawut Dawut xǝⱨiridǝ ɵzigǝ ɵy-ordilar saldurdi, ⱨǝm Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪiƣa jay ⱨazirlidi wǝ uningƣa qedir tiktürdi. 2 U qaƣda Dawut: «Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪini Lawiylardin bɵlǝk kixilǝrning kɵtürüxigǝ bolmaydu, qünki Pǝrwǝrdigar uni kɵtürüxkǝ wǝ mǝnggü ɵzining hizmitidǝ boluxⱪa xularni talliƣanidi» dedi. 3 Andin Dawut Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini ⱨazirlap ⱪoyƣan yǝrgǝ yɵtkǝx üqün pütkül Israillarni Yerusalemƣa yiƣdi. 4 Dawut yǝnǝ Ⱨarunning ǝwladlirini wǝ Lawiylarni yiƣdi: 5 Koⱨatning ǝwladliri jǝmǝt bexi bolƣan Uriyǝl wǝ uning ⱪerindaxliri bir yüz yigirmǝ kixi; 6 Mǝrari ǝwladliridin jǝmǝt bexi bolƣan Asaya wǝ uning ⱪerindaxliridin ikki yüz yigirmǝ kixi; 7 Gǝrxomning ǝwladliridin jǝmǝt bexi bolƣan Yoel wǝ uning ⱪerindaxliri bir yüz ottuz kixi; 8 Əlizafanning ǝwladliridin jǝmǝt bexi bolƣan Xemaya wǝ uning ⱪerindaxliri ikki yüz kixi; 9 Ⱨebronning ǝwladliridin jǝmǝt bexi bolƣan Əliyǝl wǝ uning ⱪerindaxliri sǝksǝn kixi; 10 Uzziyǝlning ǝwladliridin jǝmǝt bexi bolƣan Amminadab wǝ uning ⱪerindaxliri bir yüz on ikki kixi idi.

11 Dawut kaⱨinlardin Zadok bilǝn Abiyatarni, xuningdǝk lawiliylardin Uriyǝl, Asaya, Yoel, Xemaya, Əliyǝl wǝ Amminadabni qaⱪirtip kelip ularƣa: 12 «Silǝr Lawiy jǝmǝtining baxlirisilǝr; ɵzünglarni wǝ silǝrning ⱪerindaxliringlarni Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini mǝn tǝyyarlap ⱪoyƣan yǝrgǝ kɵtürüp kelix üqün pak ⱪilinglar. □ 13 Qünki ilgiri silǝr xundaⱪ ⱪilmay, bǝlgilǝngǝn tǝrtip boyiqǝ uningdin yol sorimiƣinimizdin Hudayimiz Pǝrwǝrdigar bizgǝ zǝrbǝ bǝrgǝn» dedi. □ 14 Xuning bilǝn kaⱨinlar bilǝn Lawiylar Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini kɵtürüp mengix üqün ɵzlirini pak ⱪildi. 15 Lawiylar ǝmdi Musaning Pǝrwǝrdigarning sɵz-kalami bilǝn tapiliƣini boyiqǝ, Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪini baldaⱪ bilǝn mürisigǝ elip kɵtürdi.

Nǝƣmǝ-nawaqilar ⱨɵrmǝt ǝtriti

16 Dawut yǝnǝ Lawiylarning yolbaxqiliriƣa ɵzlirining ⱪerindaxliridin nǝƣmiqilǝrni tǝyinlǝxni buyrudi; ular jümlidin tǝmbur, qiltar, janglar ⱪatarliⱪ ⱨǝrhil sazlarni qelip awazini yuⱪiri kɵtürüp xad-huramliⱪ iqidǝ küy eytixⱪa tǝyinlǝndi. 17 Xunglaxⱪa, Lawiylar Yoelning oƣli Ⱨemanni wǝ uning jǝmǝtidiki Bǝrǝkiyaning oƣli Asafni ⱨǝm ularning ⱪerindaxliridin bolƣan Mǝrarilardin Kuxayaⱨning oƣli Etanni bǝlgilidi. 18 Ular bilǝn birliktǝ yǝnǝ ⱪerindaxliridin Zǝkǝriya, Bin, Yaaziyǝl, Xemiramot, Yǝⱨiyǝl, Unni, Eliab, Binayaⱨ, Maaseyaⱨ, Mattitiyaⱨ, Əlifǝlǝⱨ, Mekniya ⱨǝm dǝrwaziwǝn Obǝd-Edom bilǝn Jǝiyǝlni ikkinqi dǝrijilik ǝtrǝt ⱪilip tǝxkillidi. 19 Nǝƣmiqi Ⱨeman, Asaf wǝ Etanlar mis qanglar qelip, yangraⱪ awaz qiⱪiratti; 20 Zǝkǝriya, Yaaziyǝl, Xemiramot, Yǝⱨiyǝl, Unni, Eliab, Maaseyaⱨ wǝ Binayalar tǝmbur qelip «Alamot uslubi»da tǝngkǝx ⱪilatti; □ 21 Mattitiyaⱨ, Əlifǝlǝⱨ, Mekniya, Obǝd-Edom, Jǝiyǝl wǝ Azaziyalar qiltar qelip baxlamqiliⱪ ⱪilip, «Xǝminit uslubi»da tǝngkǝx bolatti. □ 22 Lawiylarning yolbaxqisi Kǝnaniya muzikiƣa naⱨayiti pixxiⱪ bolƣaqⱪa, mǝhsus nǝƣmǝ-nawaqiliⱪⱪa mǝs’ul bolup muzika ɵgitǝtti. 23 Bǝrǝkiya bilǝn Əlkanaⱨ ǝⱨdǝ sanduⱪiƣa mǝs’ul ixikbaⱪarlar idi. 24 Xǝbaniya, Yǝⱨoxafat, Nǝtanǝl, Amasay, Zǝkǝriya, Binaya wǝ Əliezǝr ⱪatarliⱪ kaⱨinlar Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪi aldida kanay qalatti; Obǝd-Edom bilǝn Yǝⱨiyaⱨmu ǝⱨdǝ sanduⱪiƣa mǝs’ul ixikbaⱪar ⱪilinip ⱪoyulƣanidi.□

Əⱨdǝ sanduⱪi «Dawut xǝⱨiri»gǝ yɵtkǝp kelinidu

1Sam. 6:16-23

25 Xuning bilǝn Dawut Israil aⱪsaⱪalliri wǝ mingbexi ⱪatarliⱪlar bilǝn birgǝ Obǝd-Edomning ɵyidin huxalliⱪⱪa qɵmgǝn ⱨalda Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini kɵtürüp qiⱪⱪili bardi. 26 Wǝ xundaⱪ boldiki, Dawutlar Huda Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini kɵtürüp mangƣan Lawiylarƣa yardǝm bǝrgǝnlikini kɵrüp, yǝttǝ buⱪa wǝ yǝttǝ ⱪoqⱪar ⱪurbanliⱪ ⱪildi. 27 Dawut wǝ xundaⱪla ǝⱨdǝ sanduⱪini kɵtüridiƣan Lawiylar ⱨǝmdǝ nǝƣmiqilǝr ⱨǝm nǝƣmǝ-nawa bexi bolƣan Кǝnaniyalarning ⱨǝmmisi kanap libas kiyixkǝnidi; Dawut uning üstigǝ yǝnǝ kanap ǝfod kiygǝnidi. □ 28 Pütkül Israil hǝlⱪi ǝmdi xu tǝriⱪidǝ tǝntǝnǝ ⱪilip, burƣa, kanay, jangjang, tǝmbur, qiltar ⱪatarliⱪ türlük sazlar bilǝn yuⱪiri awazda muzika qelip, Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini kɵtürüp kelixti. 29 Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪi Dawut xǝⱨirigǝ yetip kǝlgǝndǝ Saulning ⱪizi Miⱪal pǝnjirdin tɵwǝngǝ ⱪarap turatti; u Dawutning sǝkrǝp oynap-qelip tǝntǝnǝ ⱪiliwatⱪinini kɵrüp iqidǝ uni zangliⱪ ⱪildi.

16

Mǝdⱨiyǝ oⱪux, bǝht tilǝx

1 Ular Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪini kɵtürüp kirip Dawut uningƣa ⱨazirlap ⱪoyƣan qedirning otturisiƣa ⱪoyup, andin Hudaning aldida kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ bilǝn inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi sundi. 2 Dawut kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪi bilǝn inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi sunup bolƣandin keyin Pǝrwǝrdigarning namida hǝlⱪⱪǝ bǝht tilidi. 3 U yǝnǝ ǝr-ayal demǝy Israillarning ⱨǝr birigǝ birdin nan, birdin horma poxkili, birdin üzüm poxkili ülǝxtürüp bǝrdi.□

Lawiylarning ǝⱨdǝ sanduⱪi aldidiki wǝzipiliri

4 Dawut bir ⱪisim Lawiylarƣa Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪi aldida hizmǝttǝ bolux, yǝni dua-tilawǝt oⱪux, Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-rǝⱨmǝt eytix wǝ küy-munajat oⱪuxni buyrudi. □ 5 Ularning yolbaxqisi bolsa Asaf, andin Zǝkǝriya idi; baxⱪiliri bolsa Jǝiyǝl, Xemiramot, Yǝⱨiyǝl, Mattitiyaⱨ, Eliab, Binaya, Obǝd-Edom wǝ Jǝiyǝllǝr idi. Ular tǝmbur-qiltar qelixⱪa ⱪoyuldi; Asaf bolsa qanglarni qalatti. 6 Binaya bilǝn Yaⱨaziyǝldin ibarǝt ikki kaⱨin Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪi aldida ⱨǝrdaim kanay qelixⱪa ⱪoyuldi.

Dawutning Pǝrwǝrdigarƣa Ⱨǝmdusana oⱪuƣan küyi

7 Xu küni Dawut Asaf wǝ ⱪerindaxlirini Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-rǝⱨmǝt eytixⱪa bǝlgilǝp ularƣa birinqidin munu küyni tapxurdi: —

8 «Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür ⱪilinglar,

Uning namini qaⱪirip nida ⱪilinglar,

Uning ⱪilƣanlirini ǝllǝr arisida ayan ⱪilinglar!■

9 Uningƣa nahxilar eytip, Uni küylǝnglar,

Uning pütkül karamǝt mɵjiziliri üstidǝ seƣinip oylininglar.

10 Muⱪǝddǝs namidin pǝhirlinip danglanglar,

Pǝrwǝrdigarni izdigüqilǝrning kɵngli xadlansun!

11 Pǝrwǝrdigarni wǝ Uning ⱪudritini izdǝnglar,

Uning yüz-ⱨuzurini tohtimay izdǝnglar.

12 Uning yaratⱪan mɵjizilirini,

Karamǝt alamǝtlirini ⱨǝm aƣzidin qiⱪⱪan ⱨɵkümlirini ǝstǝ tutunglar,

13 I uning ⱪuli Israilning nǝsli,

Ɵzi talliƣanliri, Yaⱪupning oƣulliri!

14 U, Pǝrwǝrdigar — Hudayimiz,

Uning ⱨɵkümliri pütkül yǝr yüzididur.

15 U Ɵzi tüzgǝn ǝⱨdini ǝbǝdiy yadinglarda tutunglar —

— Bu uning ming ǝwladⱪiqǝ wǝdilǝxkǝn sɵzidur —

16 Ibraⱨim bilǝn tüzgǝn ǝⱨdisi,

Yǝni Isⱨaⱪⱪa iqkǝn ⱪǝsimidur.

17 U buni Yaⱪupⱪimu nizam dǝp jǝzmlǝxtürdi,

Israilƣa ǝbǝdiy ǝⱨdǝ ⱪilip berip: —□

18 «Sanga Ⱪanaan zeminini berimǝn,

Uni mirasing bolƣan nesiwǝng ⱪilimǝn» — dedi.

19 U qaƣda silǝr ajiz idinglar, adiminglar az ⱨǝm u yǝrdǝ musapir idinglar;

20 Bu ǝldin u ǝlgǝ, bir ⱪǝbilidin yǝnǝ bir ⱪǝbiligǝ kɵqüp yürgǝn.

21 Pǝrwǝrdigar ⱨǝrⱪandaⱪ adǝmning ularni bozǝk ⱪilixiƣa yol ⱪoymidi,

Ularni dǝp padixaⱨlarƣimu tǝnbiⱨ berip: —

22 «Mǝn mǝsiⱨ ⱪilƣanlarƣa tǝgmǝ,

Pǝyƣǝmbǝrlirimgǝ yaman ix ⱪilma!» — dedi.

23 Pütün jaⱨan, Pǝrwǝrdigarni küylǝnglar,

Nijatini ⱨǝr küni elan ⱪilinglar!

24 Uning julasini ǝllǝrdǝ bayan ⱪilinglar,

Uning mɵjizilirini barliⱪ hǝlⱪlǝr arisida jakarlanglar.

25 Qünki Pǝrwǝrdigarimiz uluƣdur,

Zor ⱨǝmdusanaƣa layiⱪtur;

U barliⱪ ilaⱨlardin üstün, Uningdin ⱪorⱪux kerǝktur;□

26 Qünki barliⱪ ǝllǝrning ilaⱨliri — butlar halas,

Biraⱪ Pǝrwǝrdigar asman-pǝlǝkni yaratⱪandur.

27 Xanuxǝwkǝt wǝ ⱨǝywǝt Uning aldida,

Ⱪudrǝt wǝ huxluⱪ Uning jayididur.

28 Pǝrwǝrdigarƣa tǝǝlluⱪini bǝrgǝysilǝr, i ǝl-ⱪǝbililǝr,

Pǝrwǝrdigarƣa xan-xǝrǝp wǝ ⱪudrǝtni bǝrgǝysilǝr!□

29 Pǝrwǝrdigarning namiƣa layiⱪ bolƣan xan-xɵⱨrǝtni Uningƣa bǝrgǝysilǝr;

Sowƣa-salam elip Uning aldiƣa kiringlar,

Pǝrwǝrdigarƣa pak-muⱪǝddǝslikning güzǝllikidǝ sǝjdǝ ⱪilinglar;□

30 Pütkül yǝr-yüzi, Uning aldida titrǝnglar!

Dunya mǝzmut ⱪilinƣan, u tǝwrǝnmǝs ǝsla.

31 Asmanlar xadlansun, wǝ yǝr-jaⱨan hux bolsun,

Əllǝr arisida elan ⱪilinsun: —

«Pǝrwǝrdigar ⱨɵküm süridu!».

32 Dengiz-okyan wǝ uningƣa tolƣan ⱨǝmmǝ quⱪan selip jux ursun!

Dalilar ⱨǝm ulardiki ⱨǝmmǝ yayrisun!

33 U qaƣda ormandiki pütkül dǝrǝhlǝr Pǝrwǝrdigar aldida yangritip nahxa eytidu;

Qünki mana, U pütün jaⱨanni soraⱪ ⱪilixⱪa kelidu!

34 Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür eytinglar!

Qünki U meⱨribandur,

Əbǝdiydur Uning meⱨir-muⱨǝbbiti.

35 Wǝ: Bizni ⱪutⱪuzƣin, i nijatimiz bolƣan Huda!

Bizni yeningƣa yiƣiwalƣaysǝn,

Muⱪǝddǝs namingƣa tǝxǝkkür ⱪilixⱪa,

Yayrap Seni mǝdⱨiyilǝxkǝ,

Bizni ǝllǝrdin ⱪutⱪuzup qiⱪⱪaysǝn! — dǝnglar!

36 Israilning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa,

Əzǝldin ta ǝbǝdgiqǝ tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturulsun!

Pütkül hǝlⱪ «Amin!» dedi ⱨǝmdǝ Pǝrwǝrdigarƣa ⱨǝmdusana oⱪuxti.

Ibadǝt qediridiki baxⱪa wǝzipilǝr

37  Dawut xu yǝrdǝ, yǝni Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪi aldida ⱨǝr kündiki wǝzipigǝ muwapiⱪ, ǝⱨdǝ sanduⱪi aldidiki hizmǝttǝ dawamliⱪ boluxⱪa Asaf bilǝn uning ⱪerindaxlirini ⱪaldurup ⱪoydi; 38 Ularning iqidǝ Obǝd-Edom bilǝn uning ⱪerindaxliridin atmix sǝkkiz kixi bar idi; xuningdǝk Yǝdutunning oƣli Obǝd-Edom bilǝn Hosaⱨ dǝrwaziwǝnlikkǝ ⱪoyuldi. 39 Kaⱨin Zadok bilǝn uning kaⱨin ⱪerindaxliri Gibeon egizlikidiki Pǝrwǝrdigarning qediri aldida, 40 Pǝrwǝrdigarning Israilƣa tapiliƣan ⱪanun-ǝⱨkamlirida barliⱪ yezilƣini boyiqǝ, ⱨǝrküni ǝtisi-ahximi kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪurbangaⱨi üstidǝ Pǝrwǝrdigarƣa atap kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlarni sunuxⱪa ⱪoyuldi. 41 Ular bilǝn billǝ bolƣanlar, yǝni Ⱨeman, Yǝdutun wǝ ⱪalƣan tallanƣanlar, xundaⱪla barliⱪ ismi tizilƣanlar Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-rǝⱨmǝt eytixⱪa ⱪoyuldi (qünki Uning ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiti ǝbǝdgiqidur!). 42 Ⱨeman wǝ Yǝdutun bolsa nǝƣmiqilikkǝ, jümlidin kanay, jang-jang wǝ barliⱪ mǝdⱨiyǝ sazlirini qelixⱪa mǝs’ul ⱪilindi. Yǝdutunning oƣulliri dǝrwaziƣa ⱪaraxⱪa ⱪoyuldi. 43 Bu ixlardin keyin barliⱪ hǝlⱪ ɵz ɵylirigǝ ⱪaytixti; Dawutmu ɵz ɵyidikilǝrgǝ bǝht tilǝxkǝ ⱪaytti.

17

Dawutning Pǝrwǝrdigarƣa ɵy selix niyiti

2Sam. 7:1-15

1 Dawut ɵz ɵyidǝ turuwatⱪan qeƣida, Natan pǝyƣǝmbǝrgǝ: «Ⱪara, mǝn kedir yaƣiqidin yasalƣan ɵydǝ turuwatimǝn, Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪi bolsa qedir pǝrdiliri astida turuwatidu» dedi. 2 Natan Dawutⱪa: «Kɵnglüngdǝ pükkǝnliringgǝ ǝmǝl ⱪilƣin; qünki Huda sǝn bilǝn billidur» — dedi.

3 Xu küni keqidǝ Hudaning sɵzi Natanƣa kelip yǝtti: 4 «Sǝn berip ⱪulum Dawutⱪa mundaⱪ degin: — Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: Sǝn Mǝn üqün turalƣu ɵy salsang bolmaydu. 5 Qünki mǝn Israillarni baxlap qiⱪⱪan kündin tartip bügüngǝ ⱪǝdǝr bir ɵydǝ turup baⱪmiƣanmǝn, pǝⱪǝt bu qedirdin u qedirƣa, bir qedirgaⱨdin baxⱪa birigǝ yɵtkilip yürdüm, halas. 6 Mǝn Israil hǝlⱪi bilǝn billǝ mǝyli ⱪǝyǝrgǝ barmay, ⱨeqⱪaqan Israilning birǝr ⱨakimiƣa, yǝni Mening hǝlⱪimni beⱪixni tapiliƣan birǝrsigǝ: Nemixⱪa silǝr Manga kedir yaƣiqidin ɵy selip bǝrmǝysilǝr? — dedimmu?

7 Əmdi sǝn ⱪulum Dawutⱪa mundaⱪ degin: — Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar eytiduki, Mǝn seni ǝmdi yaylaⱪlardin, ⱪoylarning arⱪisidin elip, hǝlⱪim Israilning üstigǝ ǝmir bolux üqün qaⱪirtip qiⱪtim. 8 Mǝyli ⱪǝyǝrgǝ barmiƣin, Mǝn ⱨaman sening bilǝn billǝ boldum wǝ sening aldingdin barliⱪ düxmǝnliringni yoⱪitip kǝldim; yǝr yüzidiki uluƣlar nam-xɵⱨrǝtkǝ igǝ bolƣandǝk seni nam-xɵⱨrǝtkǝ sazawǝr ⱪildim. 9-10 Mǝn hǝlⱪim bolƣan Israilƣa bir jayni bekitip, ularni xu yǝrdǝ tikip ɵstürimǝn; xuning bilǝn ular ɵz zeminida turidiƣan, parakǝndiqilikkǝ uqrimaydiƣan bolidu. Rǝzillǝr dǝslǝptidikidǝk wǝ mǝn hǝlⱪim Israil üstigǝ ⱨɵkümranliⱪ ⱪilixⱪa ⱨakimlarni tǝyinligǝn künlǝrdikidǝk, ularƣa ⱪaytidin zulum salmaydu. Mǝn barliⱪ düxmǝnliringni sanga beⱪindürdimǝn. Wǝ mǝnki Pǝrwǝrdigar sanga xuni eytip ⱪoyayki, mǝn sening üqün bir ɵyni yasap berimǝn! 11 Sening künliring toxup, ata-bowiliringning yeniƣa ⱪaytⱪan waⱪtingda sening nǝslingdin, yǝni oƣulliringdin birini sening ornungni basidiƣan ⱪilimǝn; Mǝn uning padixaⱨliⱪini mustǝⱨkǝm ⱪilimǝn. 12 U Manga bir ɵy yasaydu, Mǝn uning padixaⱨliⱪ tǝhtini mǝnggü mustǝⱨkǝm ⱪilimǝn. 13 Mǝn uningƣa ata bolimǝn, u Manga oƣul bolidu; meⱨri-xǝpⱪitimni seningdin awwal ɵtkǝn idarǝ ⱪilƣuqidin juda ⱪilƣinimdǝk uningdin ⱨǝrgiz juda ⱪilmaymǝn; 14 uni Mening ɵyümdǝ wǝ Mening padixaⱨliⱪimda mǝnggü turƣuzimǝn; uning tǝhti mǝnggü mǝzmut bolup turƣuzulidu». 15 Natan bu barliⱪ sɵzlǝr wǝ barliⱪ wǝⱨiyni ⱨeqnemǝ ⱪaldurmay, Dawutⱪa eytip bǝrdi.

Dawutning duasi wǝ ⱨǝmdusanasi

2Sam. 7:18-29

16 Xuning bilǝn Dawut kirip Pǝrwǝrdigarning aldida olturup mundaⱪ dedi: «I Huda Pǝrwǝrdigar, mǝn zadi kim idim, mening ɵyüm nemǝ idi, Sǝn meni muxu dǝrijigǝ kɵturgüdǝk? 17 Lekin i Huda Pǝrwǝrdigar, bu mǝrtiwigǝ kɵtürgining sening nǝziringdǝ kiqikkinǝ bir ix ⱨesablandi; qünki Sǝn mǝn ⱪulungning ɵyining yiraⱪ kǝlgüsi toƣruluⱪ sɵzliding wǝ meni uluƣ mǝrtiwilik zat dǝp ⱪariding, i Huda Pǝrwǝrdigar!□

18 Sǝn kǝminǝng üstigǝ qüxürgǝn xundaⱪ xan-xǝrǝp toƣruluⱪ Dawut Sanga nemǝ diyǝlisun? Qünki Sǝn dǝrwǝⱪǝ Ɵz ⱪulungni Ɵzüng bilisǝn. 19 Aⱨ Pǝrwǝrdigar, peⱪir ⱪulung üqün ⱨǝmdǝ Ɵz kɵnglüngdiki niyiting boyiqǝ bu barliⱪ uluƣluⱪni kɵrsitip, bu qong ixlarning ⱨǝmmisini ayan ⱪilding. 20 Aⱨ Pǝrwǝrdigar, ⱪuliⱪimiz toluⱪ angliƣini boyiqǝ Sanga tǝng kǝlgüdǝk ⱨeqkim yoⱪ; Seningdin bɵlǝk ⱨeqbir ilaⱨ yoⱪtur. 21 Dunyada ⱪaysi bir ǝl hǝlⱪing Israilƣa tǝng kelǝlisun? Ularni Ɵzünggǝ has birdinbir hǝlⱪ bolux üqün ⱪutulduruxⱪa barding ⱨǝmdǝ Misirdin ⱪutuldurup qiⱪⱪan hǝlⱪing aldidin yat ǝllǝrni ⱪoƣlap qiⱪirip, uluƣwar wǝ bǝⱨǝywǝt ixlar arⱪiliⱪ Ɵz namingni tikliding! 22 Sǝn hǝlⱪing Israilni mǝnggü Ɵzüngning hǝlⱪing ⱪilding; aⱨ Pǝrwǝrdigar, Sǝnmu ularning Hudasi boldung.

23 Aⱨ Pǝrwǝrdigar, ǝmdi peⱪir ⱪulung wǝ uning ɵyi toƣruluⱪ ⱪilƣan wǝdǝng mǝnggügǝ ǝmǝl ⱪilinsun; Sǝn degǝnliring boyiqǝ ixni ada ⱪilƣaysǝn! 24 Amin, wǝdǝng ǝmǝl ⱪilinsun, xundaⱪla naming mǝnggü uluƣlansun, kixilǝr: «Samawi ⱪoxunning Sǝrdari Pǝrwǝrdigar Israilning Hudasi, ⱨǝⱪiⱪǝtǝn Israilƣa Hudadur!» desun; wǝ xundaⱪ bolup, peⱪir ⱪulung Dawutning ɵy-jǝmǝti Sening aldingda mǝzmut turƣuzulsun. 25 Aⱨ Hudayim, Sǝn peⱪir ⱪulungƣa sanga ɵy yasaymǝn, degǝn wǝⱨiy kǝltürdüng; xunga ⱪulung Sening aldingda muxundaⱪ dua ⱪilixⱪa jür’ǝt ⱪildi. 26 Aⱨ Pǝrwǝrdigar, Sǝn birdinbir Hudadursǝn, Sǝn peⱪir ⱪulungƣa muxundaⱪ amǝtni berixni wǝdǝ ⱪilding; 27 Əmdi peⱪir ⱪulungning ɵy-jǝmǝtigǝ iltipat ⱪilip, uning Sening aldingda mǝnggü turuxiƣa saⱪliƣaysǝn. Qünki Sǝn, aⱨ Pǝrwǝrdigar, peⱪirning ɵy-jǝmǝtigǝ iltipat ⱪilding wǝ xuning bilǝn u mǝnggügǝ bǝht-iltipatⱪa nesip bolidu».

18

Dawut Filistiy, Moabiy wǝ Zobaⱨlarni mǝƣlup ⱪilidu

2Sam. 8:1-15

1 Xu ixtin keyin xundaⱪ boldiki, Dawut Filistiylǝrgǝ ⱨujum ⱪilip ularni boysundurup, ularning ⱪolidin Gatni wǝ uningƣa tǝwǝ yeza-kǝntlǝrni tartiwaldi. 2 U yǝnǝ Moabiylarƣa ⱨujum ⱪildi; Moabiylar uningƣa beⱪinip, olpan tɵlǝydiƣan boldi.

3 Zobaⱨning padixaⱨi Ⱨadad’ezǝr ɵz tǝwǝsini Əfrat dǝryasiƣiqǝ kengǝytixkǝ atlinip qiⱪⱪanda, Dawut taki Hamatⱪa ⱪǝdǝr uningƣa ⱨujum ⱪildi. 4 Dawut uning ming jǝng ⱨarwisini olja aldi, yǝttǝ ming atliⱪ lǝxkirini, yigirmǝ ming piyadǝ lǝxkirini ǝsir aldi. Dawut barliⱪ jǝng ⱨarwilirining atlirining peyini ⱪirⱪitiwetip, pǝⱪǝt yüz ⱨarwiƣa ⱪoxⱪidǝk atnila elip ⱪaldi.

Dawut Suriylǝrni mǝƣlup ⱪilidu

5 Dǝmǝxⱪtiki Suriylǝr Zobaⱨning padixaⱨi Ⱨadad’ezǝrgǝ yardǝm berixkǝ kǝldi; Dawut Suriylǝrdin yigirmǝ ikki ming ǝskǝrni ɵltürdi. 6 Dawut Suriyǝdiki Dǝmǝxⱪ rayoniƣa ⱪarawul ǝtrǝtlirini turƣuzuwidi, Suriylǝr Dawutⱪa beⱪinip, uningƣa olpan tɵlǝydiƣan boldi. Dawut ⱪǝyǝrgǝ jǝnggǝ qiⱪmisun, Pǝrwǝrdigar uni ⱪoƣdap turdi. □ 7 Dawut Ⱨadad’ezǝrning hizmǝtkarliri ixlitidiƣan altun ⱪalⱪanlarning ⱨǝmmisini Yerusalemƣa elip ⱪaytti. 8 U yǝnǝ Ⱨadad’ezǝrgǝ tǝwǝ Tibⱨat bilǝn kundin ibarǝt ikki xǝⱨǝrdin nurƣun mis olja aldi; keyinki zamanlarda Sulayman muxu mislarni ixlitip mis kɵl, mis tüwrüklǝr wǝ baxⱪa barliⱪ mis ǝswablarni yasatⱪan.□

9 Hamat padixaⱨi Tow Dawutning Zobaⱨ padixaⱨi Ⱨadad’ezǝrning pütün ⱪoxunini mǝƣlup ⱪiƣanliⱪini anglap, □ 10 Ɵz oƣli Ⱨadoramni Dawutⱪa salam berip, uning Ⱨadad’ezǝr bilǝn jǝng ⱪilip, uni mǝƣlup ⱪilƣan ƣǝlibisini tǝbriklǝxkǝ ǝwǝtti. Qünki Tow ǝslidǝ Ⱨadad’ezǝr bilǝn daim uruxup turatti. Ⱨadoram ⱨǝrhil altun, kümüx, mis ǝswab-jabduⱪlarni sowƣa ⱪilip ǝkǝldi. 11 Dawut padixaⱨ bu ǝswab-jabduⱪlarni ⱨǝrⱪaysi ǝllǝrdin, jümlidin Edom, Moab, Ammonlardin, Filistiylǝrdin wǝ Amalǝklǝrdin olja alƣan altun-kümüxlǝr bilǝn ⱪoxup ⱨǝmmisini Pǝrwǝrdigarƣa beƣixlidi.

Dawut Edomlarni mǝƣlup ⱪilidu

12 Zǝruiyaning oƣli Abixay «Xor wadisi»da Edomiylardin on sǝkkiz ming adǝmni ɵltürdi. 13 Dawut Edomda ⱪarawul ǝtrǝtlirini turƣuzdi; Edomlarning ⱨǝmmisi Dawutⱪa beⱪindi. Dawut ⱪǝyǝrgǝ jǝnggǝ qiⱪmisun, Pǝrwǝrdigar uni ⱪoƣdap turdi.□

Dawutning muⱨim hizmǝtkarliri

2Sam. 8:16-18; 20:23-26

14 Dawut padixaⱨ bolup pütün Israil üstigǝ ⱨɵkümranliⱪ ⱪilip, barliⱪ hǝlⱪigǝ adalǝt wǝ ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn muamilǝ ⱪildi. 15 Zǝruiyaning oƣli Yoab ⱪoxunƣa sǝrdar, Aⱨiludning oƣli Yǝⱨoxafat mirza, 16 Ahitubning oƣli Zadok bilǝn Abiyatarning oƣli Abimǝlǝk bax kaⱨin, Xawxa katip, 17 Yǝⱨoyadaning oƣli Binaya Kǝrǝtiylǝr bilǝn Pǝlǝtiylǝrning yolbaxqisi idi; Dawutning oƣulliri uning yenidiki ǝmǝldarlar boldi.□

19

Dawutning ǝlqiliri ⱨaⱪarǝtlinidu

2Sam. 10:1-19

1 Keyinki waⱪitlarda xundaⱪ boldiki, Ammonlarning padixaⱨi Naⱨax ɵldi; oƣli Ⱨanun orniƣa padixaⱨ boldi. 2 Dawut: «Naⱨax manga iltipat kɵrsǝtkini üqün, uning oƣli Ⱨanunƣa iltipat kɵrsitimǝn» dǝp, atisining pǝtisigǝ uning kɵnglini soraxⱪa Ⱨanunning yeniƣa ǝlqilǝrni ǝwǝtti. Dawutning ǝlqiliri Ammonlarning zeminƣa yetip kelip, kɵnglini soriƣili Ⱨanun bilǝn kɵrüxmǝkqi boldi. 3 Lekin Ammonlarning ǝmǝldarliri Ⱨanunƣa: «Dawutni rastla atilirining izzǝt-ⱨɵrmitini ⱪilip siligǝ kɵngül soriƣili adǝm ǝwǝtiptu, dǝp ⱪaramla? Uning hizmǝtkarlirining ɵzlirining aldiliriƣa kelixi bu yǝrni küzitix, aƣdurmiqiliⱪ ⱪilix, qarlax üqün ǝmǝsmidu?» — dedi. 4 Xuning bilǝn Ⱨanun Dawutning hizmǝtkarlirini tutup, ularning saⱪal-burutlirini qüxürgüziwetip ⱨǝm kiyimlirining bǝldin tɵwinini kǝstürüwetip andin ularni ⱪoyuwǝtti. 5 Bǝzilǝr kelip Dawutⱪa ǝlqilǝrning ǝⱨwalini uⱪturdi; u ularni kütüwelixⱪa aldiƣa adǝm ǝwǝtti, qünki ular tolimu iza-aⱨanǝttǝ ⱪalƣanidi. Xunga padixaⱨ ularƣa: «Saⱪal-burutinglar ɵskiqilik Yeriho xǝⱨiridǝ turup andin yenip kelinglar» dedi.

Ammonlar uruxⱪa tǝyyarlinidu

6 Ammonlar ɵzlirining Dawutning nǝpritigǝ uqriƣanliⱪini bildi, Ⱨanun wǝ Ammonlar Aram-Naⱨaraim, Aram-Maakaⱨ wǝ Zobaⱨdin jǝng ⱨarwisi wǝ atliⱪ lǝxkǝr yallaxⱪa adǝm ǝwǝtip ming talant kümüx bǝrdi. □ 7 Ular ottuz ikki ming jǝng ⱨarwisi, xundaⱪla Maakaⱨ padixaⱨi bilǝn uning ⱪoxunini yalliwaldi; ular Mǝdǝbaning aldiƣa kelip bargaⱨ ⱪurdi. Ammonlarmu jǝng ⱪilix üqün ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrliridin kelip jǝm boluxti. 8 Dawut buni anglap Yoab bilǝn barliⱪ ǝskǝr ⱪoxunini ularning aldiƣa qiⱪardi. 9 Ammonlar qiⱪip xǝⱨǝr dǝrwazisining aldida sǝp tüzüp turdi; jǝnggǝ atlinip qiⱪⱪan padixaⱨlarmu dalada ayrim sǝp tüzüp turuxti.

Suriylǝr bilǝn Ammonlar mǝƣlup bolup qekinidu

10 Yoab ɵzining aldi-kǝynidin ⱨujumƣa uqraydiƣanliⱪini kɵrüp, pütün Israildin bir ⱪisim sǝrhil adǝmlǝrni tallap, Suriylǝr bilǝn jǝng ⱪilixⱪa ularni sǝptǝ turƣuzdi; 11 u ⱪalƣan adǝmlirini inisi Abixayƣa tapxurdi, xuningdǝk ular ɵzlirini Ammonlar bilǝn jǝng ⱪilixⱪa sǝp ⱪilip tǝyyarlidi.

12 Yoab Abixayƣa: «Əgǝr Suriylǝr manga küqlük kǝlsǝ, sǝn manga yardǝm bǝrgǝysǝn; ǝmma Ammonlar sanga küqlük kǝlsǝ, mǝn berip sanga yardǝm berǝy. 13 Jür’ǝtlik bolƣin! Ɵz hǝlⱪimiz üqün wǝ Hudayimizning xǝⱨǝrliri üqün baturluⱪ ⱪilayli. Pǝrwǝrdigar Ɵzigǝ layiⱪ kɵrünginini ⱪilƣay! — dedi.

Dawut Suriylǝr bilǝn Ammonlarni mǝƣlup ⱪilidu

14 Əmdi Yoab wǝ uning bilǝn bolƣan adǝmlǝr Suriylǝrgǝ ⱨujum ⱪilƣili qiⱪti; Suriylǝr uning aldidin ⱪaqti. 15 Suriylǝrning ⱪaqⱪanliⱪini kɵrgǝn Ammonlarmu Yoabning inisi Abixayning aldidin ⱪeqip, xǝⱨǝrgǝ kiriwaldi. Andin Yoab Yerusalemƣa ⱪaytip kǝldi.

16 Suriylǝr bolsa ɵzlirining Israillarning aldida mǝƣlup bolƣinini kɵrgǝndǝ, ǝlqi ǝwǝtip, Əfrat dǝryasining u tǝripidiki Suriylǝrni qaⱪirtip kǝldi. Ⱨadad’ezǝrning ⱪoxunining sǝrdari bolƣan Xofaⱪ ularƣa yetǝkqi idi.

17 Buningdin hǝwǝr tapⱪan Dawut pütkül Israil hǝlⱪini yiƣip Iordan dǝryasidin ɵtüp, Suriylǝrning yeniƣa kelip ularƣa ⱪarxi sǝp tüzüp turdi. Dawutning sǝp tüzgǝnlikini kɵrgǝn Suriylǝr jǝnggǝ atlandi. 18 Suriylǝr Israillarning aldidin ⱪaqti; Dawut Suriylǝrdin yǝttǝ ming jǝng ⱨarwiliⱪni wǝ ⱪiriⱪ ming piyadǝ lǝxkǝrni ɵltürdi wǝ yǝnǝ Suriylǝrning sǝrdari Xofaⱪni ɵltürdi. □ 19 Ⱨadad’ezǝrning ǝmǝldarliri Israil aldida yengilginini kɵrgǝndǝ, Dawut bilǝn sülⱨ ⱪilip uningƣa beⱪindi; xuningdin keyin Suriylǝr ikkinqi Ammoniylarƣa yardǝm berixni halimaydiƣan boldi.□

20

Yoabning Ammonlarning paytǝhti Rabbaⱨni ⱨujum ⱪilip alƣanliⱪi

2Sam. 12:26-31

1 Xundaⱪ boldiki, yengi yilning bexida, padixaⱨlar jǝnggǝ atlanƣan waⱪitta, Yoab küqlük ⱪisimni baxlap kelip, Ammonlarning yǝrlirini wǝyran ⱪilip, andin Rabbaⱨni muⱨasirigǝ aldi. U qaƣda Dawut Yerusalemda turuwatatti. Yoab Rabbaⱨƣa ⱨujum ⱪilip xǝⱨǝrni wǝyran ⱪilip taxlidi. □ 2 Dawut ularning padixaⱨining bexidin tajni eliwidi (altunining eƣirliⱪi bir talant qiⱪti, uningƣa yaⱪutlar ⱪondurulƣanidi), kixilǝr bu tajni Dawutning bexiƣa kiydürüp ⱪoydi. Dawut xǝⱨǝrdin yǝnǝ nurƣun jǝng ƣǝniymǝtlirini elip kǝtti. □  ■ 3 U yǝnǝ xǝⱨǝrdiki hǝlⱪni elip qiⱪip ⱨǝrǝ, jotu wǝ palta bilǝn ixlǝxkǝ saldi; Dawut Ammonning ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrliridiki hǝlⱪlǝrnimu xundaⱪ ixlǝtti; andin Dawut kɵpqilik bilǝn Yerusalemƣa ⱪaytti.

Dawut Filistiylǝrni üq ⱪetim mǝƣlup ⱪilidu. Tɵt gigantning ⱪǝtl ⱪilinixi

2Sam. 21:18-22

4 Xu wǝⱪǝdin keyin Israillar Gǝzǝrdǝ Filistiylǝr bilǝn soⱪuxti; u qaƣda Huxatliⱪ Sibbikay Rǝfayiylardin bolƣan Sippay isimlik birini ɵltürüwǝtti, Filistiylǝr tiz pükti. □ 5 Keyinqǝ Israillar bilǝn Filistiylǝr yǝnǝ soⱪuxti; Yairning oƣli Əlⱨanǝn Gatliⱪ Goliyatning inisi Lahmini ɵltürdi; bu adǝmning nǝyzisining dǝstisi bapkarning oⱪidǝk tom idi. 6 Keyinki waⱪitlarda Gatta yǝnǝ soⱪux boldi; u yǝrdǝ naⱨayiti bǝstlik bir adǝm bar idi, uning ⱪolidimu, putidimu altidin barmaⱪ bolup, jǝmiy yigirmǝ tɵt barmiⱪi bar idi; umu Rǝfayiylardin idi. □ 7 Bu adǝm Israillarni tilliƣili turuwidi, Dawutning akisi Ximiyaning oƣli Yonatan qiⱪip uni ɵltürüwǝtti. 8 Bular Gatliⱪ Rafaning ǝwladliri bolup, ⱨǝmmisi Dawut wǝ uning hizmǝtkarlirining ⱪolida ɵldi.

21

Dawutning gunaⱨi — u aⱨalini sanaⱪtin ɵtküzidu

2Sam. 24:1-25

1 Xǝytan Israillarƣa zǝrbǝ berix üqün, Dawutni Israillarni sanaⱪtin ɵtküzüxkǝ eziⱪturdi. □
2 Xunga Dawut Yoabⱪa wǝ hǝlⱪning yolbaxqiliriƣa: «Silǝr Bǝǝr-Xebadin Danƣiqǝ arilap Israillarni sanaⱪtin ɵtküzüp kelip mening bilǝn kɵrüxünglar, ularning sanini bilǝy» dedi. □ 3 Lekin Yoab jawabǝn: —«Pǝrwǝrdigar Ɵz hǝlⱪini ⱨazir mǝyli ⱪanqilik bolsun, yüz ⱨǝssǝ axuruwǝtkǝy. Lekin i hojam padixaⱨim, ularning ⱨǝmmisi ɵzüngning hizmitingdǝ turuwatⱪanlar ǝmǝsmu? Hojam bu ixni zadi nemǝ dǝp tǝlǝp ⱪilidu? Hojam Israilni nemixⱪa gunaⱨⱪa muptila ⱪilidila?» — dedi.□

4 Lekin padixaⱨning sɵzi Yoabning sɵzini besip qüxti; xunga Yoab qiⱪip pütün Israil zeminini arilap Yerusalemƣa ⱪaytip kǝldi. 5 Yoab sanaⱪtin ɵtküzülgǝn hǝlⱪning sanini Dawutⱪa mǝlum ⱪildi; pütün Israilda ⱪolida ⱪiliq kɵtürǝlǝydiƣan adǝmlǝr bir milyon bir yüz ming; Yǝⱨudalardin ⱪolida ⱪiliq kɵtürǝlǝydiƣan adǝmlǝr tɵt yüz yǝtmix ming bolup qiⱪti. 6 Biraⱪ Lawiylar bilǝn Binyaminlarla sanaⱪⱪa kirmidi; qünki padixaⱨning bu buyruⱪi Yoabning nǝziridǝ yirginqlik idi.

Pǝrwǝrdigar jaza qüxüridu

7 Huda bu ixni yaman kɵrgǝqkǝ, Israillarƣa zǝrbǝ bǝrdi. □ 8 Dawut Hudaƣa: «Mǝn bu ixni ⱪilip qong gunaⱨ ɵtküzüptimǝn; ǝmdi mǝnki ⱪulungning bu ⱪǝbiⱨlikini kǝqürüxingni tilǝymǝn, qünki mǝn tolimu ǝhmiⱪanǝ ix ⱪiptimǝn» — dedi.

9 Pǝrwǝrdigar Dawutning aldin kɵrgüqisi bolƣan Gadⱪa: 10 Sǝn berip Dawutⱪa eytip: «Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝyduki, Mǝn sanga üq bala-ⱪazani aldingda ⱪoyimǝn; xuningdin birini talliwal, Mǝn xuni bexinglarƣa qüxürimǝn» degin, — dedi.

11 Xuning bilǝn Gad Dawutning yeniƣa kelip: «Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: 12 «Ⱪeni talliƣin: Ya üq yil aqarqiliⱪta ⱪelixtin, ya üq ay düxmǝnlǝrning aldidin ⱪeqip, yawliring tǝripidin ⱪoƣlap ⱪiliqlinixidin wǝ yaki üq kün Pǝrwǝrdigarning ⱪiliqining uruxi — yǝni waba kesilining zeminda tarⱪilixi, Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisining Israilning pütün qegrisini harab ⱪilixidin birini talliƣin». Əmdi oylinip kɵr, bir nemǝ degin; mǝn meni ǝwǝtküqigǝ nemǝ dǝp jawap berǝy?» dedi. 13 Dawut Gadⱪa: «Mǝn bǝk ⱪattiⱪ tǝngliktǝ ⱪaldim; ǝmdi Pǝrwǝrdigarning ⱪoliƣa qüxǝy dǝymǝn, qünki U tolimu xǝpⱪǝtliktur. Pǝⱪǝt insanlarning ⱪoliƣa qüxmisǝm, dǝymǝn» dedi.

14 Xu sǝwǝblik Pǝrwǝrdigar Israilƣa waba tarⱪatti; Israillardin yǝtmix ming adǝm ɵldi. 15 Huda Yerusalemni wǝyran ⱪilip taxlax üqün bir Pǝrixtini ǝwǝtti; u wǝyran ⱪiliwatⱪanda, Pǝrwǝrdigar ǝⱨwalni kɵrüp ɵzi qüxürgǝn bu bala-ⱪazadin puxayman ⱪilip ⱪaldi-dǝ, wǝyran ⱪilƣuqi Pǝrixtigǝ: «Bǝs! Əmdi ⱪolungni tart!» dedi. U qaƣda Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi Yǝbusiy Ornanning haminining yenida turatti. □ 16 Dawut bexini kɵtürüp, Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisining asman bilǝn yǝrning ariliⱪida, ⱪolidiki ƣilaptin suƣurƣan ⱪiliqini Yerusalemƣa tǝnglǝp turƣanliⱪini kɵrdi. Dawut bilǝn aⱪsaⱪallarning ⱨǝmmisi bɵz rǝhtkǝ oralƣan ⱨalda yǝrgǝ düm yiⱪildi. 17 Dawut Hudaƣa: «Hǝlⱪning sanini elip qiⱪixni buyruƣuqi mǝn ǝmǝsmu? Gunaⱨ ⱪilip bu rǝzillik ɵtküzgüqi mǝndurmǝn; bu bir pada ⱪoylar bolsa, zadi nemǝ ⱪildi? Aⱨ, Pǝrwǝrdigar Hudayim, ⱪolung Ɵz hǝlⱪinggǝ ǝmǝs, bǝlki manga wǝ mening jǝmǝtimgǝ qüxkǝy, wabani Ɵz hǝlⱪingning üstigǝ qüxürmigǝysǝn!» dedi.

Dawut ⱪurbangaⱨ selip ⱪurbanliⱪ sunidu

18 Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi Gadⱪa: Sǝn berip Dawutⱪa eytⱪin, u Yǝbusiy Ornanning haminiƣa qiⱪip Pǝrwǝrdigarƣa bir ⱪurbangaⱨ salsun, dewidi, 19 Dawut Gadning Pǝrwǝrdigarning namida eytⱪini boyiqǝ xu yǝrgǝ qiⱪti. 20 U qaƣda Ornan buƣday tepiwatatti; Ornan burulup Pǝrixtini kɵrüp, ɵzi tɵt oƣli bilǝn mɵküwalƣanidi. 21 Dawut Ornanning yeniƣa kǝlgǝndǝ, u bexini kɵtürüp Dawutni kɵrüp, hamandin qiⱪip kǝldi-dǝ, bexini yǝrgǝ tǝgküdǝk egip Dawutⱪa tǝzim ⱪildi.

22 Dawut Ornanƣa: «Hǝlⱪ iqidǝ taralƣan wabani tosup ⱪelix üqün, muxu hamanni wǝ ǝtrapidiki yǝrni manga setip bǝrsǝng, bu yǝrdǝ Pǝrwǝrdigarƣa atap bir ⱪurbangaⱨ salay dǝymǝn. Sǝn toluⱪ baⱨa ⱪoyup bu yeringni manga setip bǝrsǝng» dedi.

23 — Alsila, ƣojam padixaⱨimning ⱪandaⱪ ⱪilƣusi kǝlsǝ xundaⱪ ⱪilƣay; ⱪarisila, ⱪurbanliⱪ ⱪilixⱪa kalilarni berǝy, haman tepidiƣan tirnilarni otun ⱪilip ⱪalisila, buƣdayni ax ⱨǝdiyǝsigǝ ixlǝtsilǝ; bularning ⱨǝmmisini mǝn ɵzlirigǝ tuttum, dedi Ornan Dawutⱪa.

24 «Yaⱪ», — dedi Dawut Ornanƣa, — «ⱪandaⱪla bolmisun mǝn toluⱪ baⱨasi boyiqǝ setiwalimǝn; qünki mǝn seningkini eliwelip Pǝrwǝrdigarƣa atisam bolmaydu, bǝdǝl tɵlimǝy kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪni ⱨǝrgiz sunmaymǝn».

25 Xuning bilǝn Dawut altǝ yüz xǝkǝl altunni ɵlqǝp Ornanƣa berip u yǝrni setiwaldi.□

26 Dawut u yǝrgǝ Pǝrwǝrdigarƣa atap bir ⱪurbangaⱨ saldi wǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ wǝ inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi sunup, Pǝrwǝrdigarƣa nida ⱪildi; Pǝrwǝrdigar uning tiligini ⱪobul kɵrüp, jawabǝn asmandin kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪurbangaⱨiƣa ot qüxürdi.

27 Pǝrwǝrdigar Pǝrixtisini buyruwidi, U ⱪiliqini ⱪaytidin ƣilipiƣa saldi.

Muⱪǝddǝs ibadǝthana selix ornini bekitix

28 U qaƣda, Dawut Pǝrwǝrdigarning Yǝbusiylardin bolƣan Ornanning haminida uning tilikigǝ jawab bǝrgǝnlikini kɵrüp, xu yǝrdǝ ⱪurbanliⱪ sunuxⱪa baxlidi. 29 U qaƣda, Musa qɵldǝ yasatⱪan Pǝrwǝrdigarning qediri wǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪurbangaⱨi Gibeonning egizlikidǝ idi; 30 lekin Dawut Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisining ⱪiliqidin ⱪorⱪup, u yǝrning aldiƣa berip Hudadin yol soraxⱪa jür’ǝt ⱪilalmaytti.

22

1 Xunga Dawut: «Mana bu Pǝrwǝrdigar Hudaning ɵyi bolidiƣan jay, mana bu Israil üqün kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ sunidiƣan ⱪurbangaⱨ bolidu» — dedi.

Muⱪǝddǝs ibadǝthana salidiƣan materiyallarni ⱨazirlax

2 Dawut Pǝrwǝrdigarning ɵyini saldurux üqün Israil zeminidiki yat ǝldikilǝrni yiƣixni buyrudi ⱨǝm taxlarni oyuxⱪa taxqilarni tǝyinlidi. 3 Ixik-dǝrwazilarƣa ixlitixkǝ miⱪ wǝ girǝ-baldaⱪ yasax üqün nurƣun tɵmür tǝyyarlidi; yǝnǝ nurƣun mis tǝyyarlidiki, uning eƣirliⱪini tarazilap bolmaytti; □ 4 u yǝnǝ san-sanaⱪsiz kedir yaƣiqi tǝyyarlidi, qünki Zidonluⱪlar bilǝn Turluⱪlar Dawutⱪa nurƣun kedir yaƣiqi yǝtküzüp bǝrgǝnidi. 5 Dawut kɵnglidǝ: «Oƣlum Sulayman tehi yax, bir yumran kɵqǝt halas, Pǝrwǝrdigarƣa selinidiƣan ɵy naⱨayiti bǝⱨǝywǝt wǝ katta boluxi, xan-xɵⱨriti barliⱪ yurtlarƣa yeyilixi kerǝk; xuning bilǝn bu ɵygǝ ketidiƣan materiyallarni ⱨazirlap ⱪoyuxum kerǝk» dǝp oylidi. Xunga Dawut ɵlüxtin ilgiri nurƣun materiyal ⱨazirlap ⱪoydi.

Dawut Sulaymanƣa muⱪǝddǝs ɵy selixni wǝsiyǝt ⱪilidu

6 Dawut oƣli Sulaymanni ⱪiqⱪirip uningƣa Israilning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa ɵy selixni tapilidi. 7 Dawut Sulaymanƣa mundaⱪ dedi: «I oƣlum, mǝn ǝslidǝ Pǝrwǝrdigar Hudayimning namiƣa atap bir ɵy selixni oyliƣan, 8 lekin Pǝrwǝrdigarning manga: «Sǝn nurƣun adǝmning ⱪenini tɵktüng, nurƣun qong jǝnglǝrni ⱪilding; sening Mening namimƣa atap ɵy selixingƣa bolmaydu, qünki sǝn Mening aldimda nurƣun adǝmning ⱪenini yǝrgǝ tɵktüng. 9 Ⱪara, seningdin bir oƣul tɵrülidu; u aram-tinqliⱪ adimi bolidu, Mǝn uni ⱨǝr tǝrǝptiki düxmǝnliridin aram tapⱪuzimǝn; uning ismi dǝrwǝⱪǝ Sulayman atilidu, u tǝhttiki künliridǝ Mǝn Israilƣa aram-tinqliⱪ wǝ asayixliⱪ ata ⱪilimǝn. □ 10 U Mening namimƣa atap ɵy salidu; u Manga oƣul bolidu, Mǝn uningƣa ata bolimǝn; Mǝn uning Israil üstidiki padixaⱨliⱪ tǝhtini mǝnggü mǝzmut ⱪilimǝn» degǝn sɵz-kalami manga yǝtti.

11 I oƣlum, ǝmdi Pǝrwǝrdigar sening bilǝn billǝ bolƣay! Xuning bilǝn yolung rawan bolup, Uning sening toƣruluⱪ bǝrgǝn wǝdisi boyiqǝ Pǝrwǝrdigar Hudayingning ɵyini salisǝn. 12 Pǝrwǝrdigar sanga pǝm wǝ ǝⱪil bǝrgǝy wǝ Israilni idarǝ ⱪilixⱪa kɵrsǝtmǝ bǝrgǝy, seni Pǝrwǝrdigar Hudayingning muⱪǝddǝs ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilidiƣan ⱪilƣay. 13 Xu waⱪitta, Pǝrwǝrdigar Israillar üqün Musaƣa tapxurƣan bǝlgilimǝ-ⱨɵkümlǝrgǝ ǝmǝl ⱪilsang, yolung rawan bolidu. Ⱪǝysǝr, batur bol! Ⱪorⱪma, ⱨoduⱪupmu kǝtmǝ. □ 14 Ⱪara, mǝn Pǝrwǝrdigarning ɵyi üqün japa-müxǝⱪⱪǝtlirim arⱪiliⱪ yüz ming talant altun, ming ming talant kümüx wǝ intayin kɵp, san-sanaⱪsiz mis, tɵmür tǝyyarlidim; yǝnǝ yaƣaq wǝ tax tǝyyarlidim; buningƣa yǝnǝ sǝn ⱪoxsang bolidu. □ 15 Buningdin baxⱪa seningdǝ yǝnǝ tax kǝsküqi, tamqi, yaƣaqqi ⱨǝm ⱨǝrhil hizmǝtlǝrni ⱪilalaydiƣan nurƣun ustilar bar; 16 altun-kümüx, mis, tɵmür bolsa san-sanaⱪsiz; sǝn ixⱪa tutuxuxⱪa ornungdin tur, Pǝrwǝrdigarim sening bilǝn billǝ bolƣay!» □

Dawut ǝmǝldarlarƣa Sulaymanning ɵy selixiƣa yardǝmlixixni wǝsiyǝt ⱪilidu

17 Dawut yǝnǝ Israildiki ǝmǝldarlarƣa oƣli Sulaymanƣa yardǝm berixni tapilap: 18 «Hudayinglar bolƣan Pǝrwǝrdigar silǝr bilǝn billǝ ǝmǝsmu? Ⱨǝr ǝtrapinglarda silǝrgǝ tinq-aramliⱪ bǝrgǝn ǝmǝsmu? Qünki U bu zemindiki aⱨalini ⱪolumƣa tapxurdi; zemin Pǝrwǝrdigarning aldida wǝ hǝlⱪining aldida tizginlǝndi. 19 Əmdi silǝr pütün ⱪǝlbinglar, pütün jeninglar bilǝn ⱪǝt’iy niyǝtkǝ kelip, Hudayinglar bolƣan Pǝrwǝrdigarni izlǝnglar; Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini wǝ Hudaning muⱪǝddǝshanisidiki ⱪaqa-ǝswablirini Uning namiƣa atap selinƣan ɵyigǝ apirip ⱪoyux üqün, Pǝrwǝrdigar Hudaning muⱪǝddǝshanisini selixⱪa ornunglardin ⱪopunglar!» dedi.□

23

Lawiylarning wǝzipisi wǝ guruppilinixi

1 Dawut ⱪerip künliri toxay dǝp ⱪalƣanda, oƣli Sulaymanni Israil üstigǝ padixaⱨ ⱪilip tiklidi. 2 Dawut Israildiki ǝmǝldarlarni, kaⱨinlarni wǝ Lawiylarni yiƣdi. 3 Lawiylardin ottuz yaxtin axⱪanlarning ⱨǝmmisi sanaⱪtin ɵtküzüldi; tizimlanƣini boyiqǝ, ulardin ǝrlǝr jǝmiy ottuz sǝkkiz ming kixi idi. 4 Dawut: «Bularning iqidǝ yigirmǝ tɵt ming kixi Pǝrwǝrdigarning ɵyini baxⱪurux hizmitigǝ, altǝ ming kixi ǝmǝldar wǝ sotqiliⱪⱪa, 5 tɵt ming kixi dǝrwaziwǝnlikkǝ wǝ yǝnǝ tɵt ming kixi mǝn yasiƣan sazlar bilǝn Pǝrwǝrdigarƣa ⱨǝmdusana oⱪux ixiƣa ⱪoyulsun» — dedi. 6 Dawut ularni Lawiyning oƣli Gǝrxon, Koⱨat wǝ Mǝrari jǝmǝtliri boyiqǝ guruppilarƣa bɵldi: —

7 Gǝrxoniylardin Ladan bilǝn Ximǝy bar idi; 8 Ladanning oƣli: tunji oƣli Yǝⱨiyǝl, yǝnǝ Zitam bilǝn Yoeldin ibarǝt üq kixi idi; 9 Ximǝyning oƣlidin Xelomit, Ⱨaziyǝl wǝ Ⱨarandin ibarǝt üq kixi idi; yuⱪiriⱪilar Ladanning jǝmǝt baxliⱪliri idi. 10 Ximǝyning oƣulliri Jaⱨat, Zina, Yǝux wǝ Beriyaⱨ, bu tɵtǝylǝnning ⱨǝmmisi Ximǝyning oƣli idi. □ 11 Jaⱨat tunji oƣul, Ziza ikkinqi oƣul idi; Yǝux bilǝn Beriyaⱨning ǝwladliri kɵp bolmiƣaqⱪa, bir jǝmǝt guruppisi dǝp ⱨesablanƣan. 12 Koⱨatning oƣulliri Amram, Izⱨar, Ⱨebron wǝ Uzziyǝldin ibarǝt tɵt kixi idi.

13 Amramning oƣli Ⱨarun bilǝn Musa idi. Ⱨarun bilǝn uning ǝwladliri ǝng muⱪǝddǝs buyumlarni paklax, Pǝrwǝrdigarning aldida mǝnggügǝ ⱪurbanliⱪlarni sunux, uning hizmitini ⱪilix, mǝnggü uning namidin bǝht tilǝp dua berixkǝ ayrilƣanidi. □ 14 Hudaning adimi Musaƣa kǝlsǝk, uning ǝwladliri Lawiy ⱪǝbilisidin dǝp ⱨesablinip pütülgǝn. 15 Musaning oƣli Gǝrxom bilǝn Əliezǝr idi. 16 Gǝrxomning oƣulliridin Xǝbuyǝl qong oƣli idi. 17 Əliezǝrning oƣli Rǝⱨabiya idi; Əliezǝrning baxⱪa oƣli bolmiƣan, lekin Rǝⱨabiyaning oƣulliri naⱨayiti kɵp idi. □ 18 Izⱨarning tunji oƣli Xelomit idi. 19 Ⱨebronning oƣulliri: tunji oƣli Yeriya, ikkinqi oƣli Amariya, üqinqi oƣli Yaⱨaziyǝl, tɵtinqi oƣli Jǝkamiyam idi. 20 Uzziyǝlning oƣulliri: tunji oƣli Mikaⱨ, ikkinqi oƣli Yixiya idi.

21 Mǝrarining oƣli Maⱨli bilǝn Muxi idi; Maⱨlining oƣli Əliazar bilǝn Kix idi. 22 Əliazar ɵlgǝndǝ oƣli yoⱪ, ⱪizlirila bar idi; ularning tuƣⱪanliri, yǝni Kixning oƣulliri u ⱪizlarni ǝmrigǝ aldi. 23 Muxining Maⱨli, Edǝr wǝ Yǝrǝmot degǝn üqla oƣli bar idi.

24 Yuⱪiriⱪilarning ⱨǝmmisi Lawiyning ǝwladliri bolup, jǝmǝtliri boyiqǝ, yǝni jǝmǝt baxliri boyiqǝ yigirmǝ yaxtin axⱪan ǝrkǝklǝr royhǝtkǝ elinƣan; ular Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki wǝzipilǝrni ɵtǝxkǝ ismiliri boyiqǝ tizimlanƣanidi.

25 Qünki Dawut: «Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar Ɵz hǝlⱪigǝ aram berip, Ɵzi mǝnggü Yerusalemda makan ⱪilidu; 26 xuning bilǝn Lawiylarning muⱪǝddǝs qedirni wǝ uning iqidiki ⱨǝrⱪaysi ⱪaqa-ǝswablarni kɵtürüp yürüxning ⱨajiti yoⱪ» degǝnidi. 27 Xunga Dawutning jan üzüx aldidiki wǝsiyiti boyiqǝ, Lawiylarning yigirmǝ yaxtin yuⱪirilirining ⱨǝmmisi sanaⱪtin ɵtküzülgǝnidi. 28 Ularning wǝzipisi bolsa Ⱨarunning ǝwladlirining yenida turup, Pǝrwǝrdigarning ɵyining ixlirini ⱪilix idi; ular ⱨoyla-aramlarni baxⱪurux, barliⱪ muⱪǝddǝs buyumlarni pakiz tutux, ⱪisⱪisi, Pǝrwǝrdigarning ɵyining hizmǝt wǝzipilirini bejirixkǝ mǝs’ul idi; 29 yǝnǝ «tizilƣan tǝⱪdim nan», ax ⱨǝdiyǝ unliri, petir ⱪoturmaqlar, ⱪazan nanliri wǝ mayliⱪ nanlarƣa, xundaⱪla ⱨǝrhil ɵlqǝx ǝswabliriƣa mǝs’ul idi; 30 ular yǝnǝ ⱨǝrküni ǝtigǝndǝ ɵrǝ turup Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür eytip ⱨǝmdusana oⱪuytti, ⱨǝrküni kǝqlikimu xundaⱪ ⱪilatti. 31 Yǝnǝ xabat küni, ⱨǝr yengi ayda, xuningdǝk bekitilgǝn ⱨeyt-bayramlarda sunulidiƣan barliⱪ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlarƣa mǝs’ul idi. Ɵzlirigǝ ⱪaritilƣan bǝlgilimǝ boyiqǝ, ular daim Pǝrwǝrdigarning aldiƣa bekitiligǝn sani wǝ nɵwiti bilǝn hizmǝttǝ turatti. □ 32 Ular jamaǝt qedirini ⱨǝm muⱪǝddǝs jayni baⱪatti, xundaⱪla ɵzlirining Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki hizmǝttǝ boluwatⱪan ⱪerindaxliri, yǝni Ⱨarunning ǝwladliriƣa ⱪaraytti.

24

Dawut kaⱨinlarni nɵwǝt-guruppilarƣa bɵlidu

1 Ⱨarun ǝwladlirining nɵwǝtqilikkǝ bɵlünüxi tɵwǝndikiqǝ: Ⱨarunning oƣli Nadab, Abiⱨu, Əliazar wǝ Itamar. 2 Nadab bilǝn Abiⱨu atisidin burun ɵlüp kǝtkǝn ⱨǝm pǝrzǝnt kɵrmigǝnidi; xunga Əliazar bilǝn Itamar kaⱨinliⱪni tutatti. 3 Dawut wǝ Əliazarning ǝwladliridin Zadok wǝ Itamarning ǝwladliridin Ahimǝlǝk ularning ⱪerindaxlirini guruppilarƣa bɵlüp, wǝzipisi boyiqǝ ixⱪa ⱪoydi; 4 Əliazarning ǝwladliridin jǝmǝt bexi bolƣanlar Itamarning ǝwladliridin jǝmǝt bexi bolƣanlardin kɵp ikǝnlikini bilip, ularni xuningƣa asasǝn ayrip nɵwǝt-guruppilarƣa bɵldi. Əliazarning ǝwladliridin jǝmǝt bexi bolƣanlar on altǝ kixi idi, Itamarning ǝwladliridin jǝmǝt bexi bolƣanlar sǝkkiz kixi idi; 5 ular qǝk taxlax yoli bilǝn tǝngxǝp nɵwǝt-guruppilarƣa bɵlündi. Xundaⱪ ⱪilip muⱪǝddǝshanidiki ixlarƣa mǝs’ul bolƣanlar wǝ Hudaning aldidiki ixlarƣa mǝs’ul bolƣanlar ⱨǝm Əliazarning ǝwladliridinmu ⱨǝm Itamarning ǝwladliridinmu boldi. □ 6 Lawiy Nǝtanǝlning oƣli Xemaya katip bolsa padixaⱨ, ǝmǝldarlar, kaⱨin Zadok, Abiyatarning oƣli Ahimǝlǝk, xundaⱪla kaⱨinlarning wǝ Lawiylarning jǝmǝt baxliⱪliri aldida ularning ismini pütüp ⱪoydi. Əliazarning ǝwladliri iqidin bir jǝmǝt tallandi, andin Itamarning ǝwladliri iqidinmu bir jǝmǝt tallandi.

7 Birinqi qǝk Yǝⱨoyaribⱪa, ikkinqi qǝk Yǝdayaƣa, 8 üqinqi qǝk Ⱨarimƣa, tɵtinqi qǝk Seorimƣa, 9 bǝxinqi qǝk Malkiyaƣa, altinqi qǝk Miyaminƣa, 10 yǝttinqi qǝk Ⱨakkozƣa, sǝkkizinqi qǝk Abiyaƣa, 11 toⱪⱪuzinqi qǝk Yǝxuaƣa, oninqi qǝk Xekaniyaƣa, 12 on birinqi qǝk Əliyaxibⱪa, on ikkinqi qǝk Yakimƣa, 13 on üqinqi qǝk Ⱨuppaƣa, on tɵtinqi qǝk Yǝxǝbiabⱪa, 14 on bǝxinqi qǝk Bilgaⱨⱪa, on altinqi qǝk Immǝrgǝ, 15 on yǝttinqi qǝk Ⱨezirƣa, on sǝkkizinqi qǝk Ⱨappizǝzgǝ, 16 on toⱪⱪuzinqi qǝk Pitaⱨiyaƣa, yigirminqi qǝk Yǝⱨǝzkǝlgǝ, □ 17 yigirmǝ birinqi qǝk Yaⱪinƣa, yigirmǝ ikkinqi qǝk Gamulƣa, 18 yigirmǝ üqinqi qǝk Delayaƣa, yigirmǝ tɵtinqi qǝk Maaziyaƣa qiⱪti. 19 Mana bu ularning hizmǝt tǝrtipi; bu Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar ularning atisi Ⱨarunning wastisi bilǝn buyruƣan nizam boyiqǝ, Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ kirix nɵwiti idi.

Lawiyning baxⱪa ǝwladlirining wǝzipisi

20 Lawiyning ⱪalƣan ǝwladliri munular: Amramning ǝwladliridin Xubayǝl; Xubayǝlning ǝwladliri iqidǝ Yǝⱨdeya bar idi. 21 Rǝⱨabiyaƣa kǝlsǝk, uning oƣulliri, jümlidin tunji oƣli Yixiya bar idi. 22 Izⱨarning oƣulliri iqidǝ Xelomot; Xelomotning oƣulliri iqidǝ Jaⱨat bar idi. 23 Ⱨebronning oƣulliri: tunji oƣli Yǝriya, ikkinqisi Amariya, üqinqisi Yaⱨaziyǝl, tɵtinqisi Jǝkamiyam idi. □ 24 Uzziyǝlning oƣulliri: Mikaⱨ; Mikaⱨning oƣulliridin Xamir bar idi. 25 Mikaⱨning inisi Isxiya idi; Yisxiyaning oƣulliri iqidǝ Zǝkǝriya bar idi. 26 Mǝrarining oƣulliri: Maⱨli wǝ Muxi; Yaaziyaning oƣli Beno idi. □ 27 Mǝrarining oƣli Yaaziyadin bolƣan ǝwladliri Beno, Xoⱨam, Zakkur wǝ Ibri bar idi. 28 Maⱨlining oƣli Əliazar idi; Əliazarning oƣli yoⱪ idi. 29 Kixkǝ kǝlsǝk, uning oƣulliri iqidǝ Yǝraⱨmiyǝl bar idi. 30 Muxining oƣulliri Maⱨli, Edǝr wǝ Yǝrimot idi. Yuⱪiriⱪilarning ⱨǝmmisi Lawiyning ǝwladliri bolup, jǝmǝtliri boyiqǝ pütülgǝnidi. 31 Ularmu ularning ⱪerindaxliri Ⱨarunning ǝwladliriƣa ohxax, Dawut padixaⱨ, Zadok, Ahimǝlǝk wǝ xuningdǝk kaⱨinlar wǝ Lawiylarning jǝmǝt baxliⱪlirining aldida qǝk tartti; ⱨǝrⱪaysi jǝmǝt baxliri wǝ ularning tuƣⱪanliridin ǝng kiqiklirimu ohxaxla qǝk tartti.□

25

Dawut nǝƣmiqilǝrni tǝxkil ⱪilidu

1 Dawut bilǝn ⱪoxunning sǝrdarliri Asaf, Ⱨeman wǝ Yǝdutunlarning oƣulliriƣimu wǝzipǝ yüklǝp, ularni qiltar, tǝmbur wǝ jang-janglar qelip, bexarǝt berix hizmitigǝ ⱪoydi. Ulardin wǝzipigǝ ⱪoyulƣanlarning sani tɵwǝndikiqǝ: 2 Asafning oƣulliridin Zakkur, Yüsüp, Nitaniya wǝ Axarilaⱨ bar idi; Asafning oƣullirining ⱨǝmmisi Asafning kɵrsǝtmisigǝ ⱪaraytti; Asaf padixaⱨning kɵrsǝtmisi boyiqǝ bexarǝt berip sɵzlǝytti.

3 Yǝdutunƣa kǝlgǝndǝ, uning Gǝdaliya, Zeri, Yǝxaya, Ximǝy, Ⱨaxabiya wǝ Mattitiyaⱨ degǝn altǝ oƣli bolup, atisi Yǝdutunning kɵrsǝtmisigǝ ⱪaraytti. Yǝdutun Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür eytip mǝdⱨiyǝ oⱪux üqün qiltar qelip bexarǝt berǝtti.□

4 Ⱨemanning bolsa, uning Bukkiya, Mattaniya, Uzziyǝl, Xǝbuyǝl, Yǝrimot, Ⱨananiya, Ⱨanani, Əliyata, Giddalti wǝ Romamti-Ezǝr, Yoxbikaxa, Malloti, Ⱨotir wǝ Mahaziot degǝn oƣulliri bar idi. 5 Bularning ⱨǝmmisi Ⱨemanning oƣulliri bolup, Hudaƣa bolƣan mǝdⱨiyisini yangritix üqün ⱪoyulƣan (Ⱨeman bolsa padixaⱨⱪa Hudaning sɵz-kalamini yǝtküzidiƣan aldin kɵrgüqi idi); Huda Ⱨemanƣa on tɵt oƣul, üq ⱪiz ata ⱪilƣanidi. □
6 Bularning ⱨǝmmisi atilirining baxlamqiliⱪida bolup, Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ nǝƣmǝ-nawa ⱪilix üqün, jang-jang, tǝmbur wǝ qiltar qelip Hudaning ɵyidiki wǝzipisini ɵtǝytti. Asaf, Yǝdutun wǝ Ⱨeman bu ixlarda padixaⱨning kɵrsǝtmisigǝ ⱪaraytti. □ 7 Ular wǝ ularning ⱪerindaxlirining sani jǝmiy ikki yüz sǝksǝn sǝkkiz idi (ular ⱨǝmmisi Pǝrwǝrdigarni mǝdⱨiyilǝx nǝƣmǝ-nawaliⱪida alaⱨidǝ tǝrbiyǝ kɵrgǝn, küy eytixⱪa usta idi). 8 Bular qong-kiqikigǝ, ustaz-xagirtliⱪiƣa ⱪarimay ⱨǝmmisi birdǝk qǝk tartip guruppilarƣa bɵlüngǝnidi.

Yigirmǝ tɵt mǝdⱨiyilǝx guruppisi

9 Birinqi qǝk Asafning oƣli Yüsüpkǝ, ikkinqi qǝk Gǝdaliyaƣa qiⱪti; u, uning iniliri wǝ oƣulliri bolup jǝmiy on ikki kixi idi; □ 10 üqinqi qǝk Zakkurƣa qiⱪti; u, uning oƣulliri wǝ iniliri bolup jǝmiy on ikki kixi idi; 11 tɵtinqi qǝk Izriƣa qiⱪti; u, uning oƣulliri wǝ iniliri bolup jǝmiy on ikki kixi idi; □ 12 bǝxinqi qǝk Nǝtaniyaƣa qiⱪti; u uning oƣulliri wǝ iniliri bolup jǝmiy on ikki kixi idi; 13 altinqi qǝk Bukkiyaƣa qiⱪti; u, uning oƣulliri wǝ iniliri bolup on ikki kixi idi; 14 yǝttinqi qǝk Yǝxarilaⱨⱪa qiⱪti; u, uning oƣulliri wǝ iniliri bolup jǝmiy on ikki kixi idi; □ 15 sǝkkizinqi qǝk Yǝxayaƣa qiⱪti; u, uning oƣulliri wǝ iniliri bolup jǝmiy on ikki kixi idi; 16 toⱪⱪuzinqi qǝk Mattaniyaƣa qiⱪti; u, uning oƣulliri wǝ iniliri bolup jǝmiy on ikki kixi idi; 17 oninqi qǝk Ximǝygǝ qiⱪti; u, uning oƣulliri wǝ iniliri bolup jǝmiy on ikki kixi idi; 18 on birinqi qǝk Azarǝlgǝ qiⱪti; u wǝ uning oƣulliri, iniliri bolup jǝmiy on ikki kixi idi; □ 19 on ikkinqi qǝk Ⱨasabiyaƣa qiⱪti; u, uning oƣulliri wǝ iniliri bolup jǝmiy on ikki kixi idi; 20 on üqinqi qǝk Xubayǝlgǝ qiⱪti; u, uning oƣulliri wǝ iniliri bolup jǝmiy on ikki kixi idi; 21 on tɵtinqi qǝk Mattitiyaⱨⱪa qiⱪti; u, uning oƣulliri wǝ iniliri bolup jǝmiy on ikki kixi idi; 22 on bǝxinqi qǝk Yǝrimotⱪa qiⱪti; u, uning oƣulliri wǝ iniliri bolup jǝmiy on ikki kixi idi; 23 on altinqi qǝk Ⱨananiyaƣa qiⱪti; u, uning oƣulliri wǝ iniliri bolup jǝmiy on ikki kixi idi; 24 on yǝttinqi qǝk Yoxbikaxaƣa qiⱪti; u, uning oƣulliri wǝ iniliri bolup jǝmiy on ikki kixi idi; 25 on sǝkkizinqi qǝk Ⱨananiƣa qiⱪti; u, uning oƣulliri wǝ iniliri bolup jǝmiy on ikki kixi idi; 26 on toⱪⱪuzinqi qǝk Mallotiƣa qiⱪti; u, uning oƣulliri wǝ iniliri bolup jǝmiy on ikki kixi idi; 27 yigirminqi qǝk Əliyataƣa qiⱪti; u, uning oƣulliri wǝ iniliri bolup jǝmiy on ikki kixi idi; 28 yigirmǝ birinqi qǝk Ⱨotirƣa qiⱪti; u, uning oƣulliri wǝ iniliri bolup jǝmiy on ikki kixi idi; 29 yigirmǝ ikkinqi qǝk Giddaltiƣa qiⱪti; u, uning oƣulliri wǝ iniliri bolup jǝmiy on ikki kixi idi; 30 yigirmǝ üqinqi qǝk Mahaziotⱪa qiⱪti; u, uning oƣulliri wǝ iniliri bolup jǝmiy on ikki kixi idi; 31 yigirmǝ tɵtinqi qǝk Romamti-Ezǝrgǝ qiⱪti; u, uning oƣulliri wǝ iniliri bolup jǝmiy on ikki kixi idi.

26

Dǝrwaziwǝnlǝrning guruppilinixi

1 Dǝrwaziwǝnlǝrning guruppilinixi tɵwǝndikidǝk boldi: Koraⱨ jǝmǝtidikilǝrdin Asafning ǝwladliri iqidǝ Korǝning oƣli Mǝxǝlǝmiya bar idi. 2 Mǝxǝlǝmiyaning birnǝqqǝ oƣli bolup, tunjisi Zǝkǝriya, ikkinqisi Yǝdiyayǝl, üqinqisi Zǝbadiya, tɵtinqisi Yatniyǝl, 3 bǝxinqisi Elam, altinqisi Yǝⱨoⱨanan, yǝttinqisi Əlyoyinay idi. 4 Obǝd-Edomning oƣulliri: tunji oƣli Xemaya, ikkinqisi Yǝⱨozabad, üqinqisi Yoaⱨ, tɵtinqisi Sakar, bǝxinqisi Nǝtanǝl, 5 altinqisi Ammiyǝl, yǝttinqisi Issakar, sǝkkizinqisi Peultay; dǝrwǝⱪǝ Huda Obǝd-Edomƣa bǝht-saadǝt ata ⱪilƣanidi. 6 Uning oƣli Xemayamu birnǝqqǝ oƣul pǝrzǝnt kɵrgǝn bolup, ⱨǝmmisi ata jǝmǝti iqidǝ yolbaxqi idi, qünki ular batur ǝzimǝtlǝr idi. □ 7 Xemayaning oƣulliri: Otni, Refayǝl, Obǝd wǝ Əlzabad idi. Əlzabadning iniliri Elihu bilǝn Sǝmakiyaning ikkisi batur idi. 8 Bularning ⱨǝmmisi Obǝd-Edomning ǝwladliri bolup, ular wǝ ularning oƣulliri, ⱪerindaxlirining ⱨǝmmisi Hudaning hizmitidǝ ⱪolidin ix kelidiƣan adǝmlǝr idi. Obǝd-Edomning ǝwladi jǝmiy atmix ikki adǝm idi. 9 Mǝxǝlǝmiyaning oƣulliri wǝ ⱪerindaxliri bar idi; ⱨǝmmisi batur bolup, jǝmiy on sǝkkiz adǝm idi. 10 Mǝrarining ǝwladi bolƣan Hosaⱨning birnǝqqǝ oƣli bar idi, qong oƣli Ximri (Ximri ǝslidǝ tunji oƣul bolmisimu, atisi uni qong oƣul ⱪilip tikligǝn), 11 ikkinqi oƣli Ⱨilⱪiya, üqinqisi Tǝbaliya, tɵtinqisi Zǝkǝriya idi. Hosaⱨning oƣulliri wǝ ⱪerindaxliri jǝmiy bolup on üq adǝm idi.

12 Yuⱪiriⱪilarning ⱨǝmmisi jǝmǝt baxliri boyiqǝ dǝrwaziwǝnlǝrning guruppilarƣa bɵlünüxi idi; ularning ⱨǝmmisigǝ ⱪerindaxliri bilǝn billǝ Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki hizmǝt wǝzipisi tapxurulƣanidi. 13 Ular, mǝyli qong bolsun yaki kiqik bolsun, ɵz jǝmǝti boyiqǝ qǝk tartip ⱨǝrbir dǝrwaziƣa bǝlgilǝndi. 14 Xǝrⱪiy dǝrwazida dǝrwaziwǝnlik ⱪilixⱪa qǝk qiⱪⱪini Xǝlǝmiya boldi; andin ular uning oƣli Zǝkǝriya (aⱪilanǝ mǝsliⱨǝtqi idi) üqün qǝk tartti; uningƣa ximaliy dǝrwazining dǝrwaziwǝnlik qeki qiⱪti. 15 Jǝnubiy dǝrwazining qeki Obǝd-Edomƣa qiⱪti. Uning oƣulliri ambar-hǝzinilǝrgǝ mǝs’ul boldi. 16 Xuppim bilǝn Hosaⱨⱪa ƣǝrbiy dǝrwazining wǝ xuningdǝk dawan yolidiki Xallǝkǝt dǝrwazisining qeki qiⱪti; dǝrwaziwǝnlǝr yandixip turatti. □ 17 Xǝrⱪiy dǝrwaziƣa ⱨǝrküni altǝ Lawiy dǝrwaziwǝn mǝs’ul idi; ximaliy dǝrwaziƣa ⱨǝrküni tɵt adǝm, jǝnubiy dǝrwaziƣa ⱨǝrküni tɵt adǝm mǝs’ul idi; ambar-hǝzinilǝrning ⱨǝrbirigǝ ikki adǝm bir guruppa bolup ⱪaraytti. 18 Ƣǝrb tǝrǝptiki dǝⱨlizning aldidiki yolda tɵt kixi, dǝⱨlizning ɵzidǝ ikki kixi pasibanliⱪ ⱪilatti. 19 Yoⱪuridiki kixilǝr dǝrwaziwǝnlǝrning guruppilinixi bolup, Koraⱨning wǝ Mǝrarining ǝwladliridin idi.

Muⱪǝddǝs ɵyning hǝzinisini baxⱪuridiƣan Lawiylar

20 Ularning baxⱪa Lawiy ⱪerindaxliridin Hudaning ɵyidiki hǝzinilǝrni wǝ muⱪǝddǝs dǝp beƣixlanƣan buyumlar hǝzinisini baxⱪuruxⱪa Ahiyaⱨ ⱪoyuldi. □ 21 Gǝrxon jǝmǝtidiki Ladanning ǝwladliridin, Gǝrxoniy Ladan jǝmǝtigǝ yolbaxqi bolƣini: Jǝⱨiyǝli idi; □ 22 Jǝⱨiyǝlining oƣulliri Zetam bilǝn uning inisi Yoel idi; ular Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki hǝzinilǝrgǝ mǝs’ul idi.

23 Amram jǝmǝti, Izⱨar jǝmǝti, Ⱨebron jǝmǝti wǝ Uzziyǝl jǝmǝtidikilǝrmu wǝzipigǝ ⱪoyuldi: 24 Musaning nǝwrisi, Gǝrxomning oƣli Xibuǝl bax hǝziniqi boldi. 25 Uning Əliezǝrdin bolƣan ⱪerindaxliri: Əliezǝrning oƣli Rǝⱨabiya, Rǝⱨabiyaning oƣli Yǝxaya, Yǝxayaning oƣli Yoram, Yoramning oƣli Zikri, Zikrining oƣli Xelomit idi. 26 Muxu Xelomit bilǝn uning ⱪerindaxliri muⱪǝddǝs dǝp beƣixlanƣan buyumlar saⱪlinidiƣan barliⱪ hǝzinilǝrni baxⱪuratti; bu buyumlarni ǝslidǝ Dawut padixaⱨ, jǝmǝt baxliⱪliri, mingbexilar, yüzbexilar wǝ ⱪoxun sǝrdarliri beƣixliƣanidi. 27 Ular jǝnggaⱨlarda bulang-talang ⱪilip kǝlgǝn mal-mülüklǝrdin wǝ oljidin Pǝrwǝrdigarning ɵyini puhta ⱪilixⱪa beƣixliƣanidi. □ 28  Bularning iqidimu aldin kɵrgüqi Samuil, Kixning oƣli Saul, Nǝrning oƣli Abnǝr wǝ Zǝruiyaning oƣli Yoablar muⱪǝddǝs dǝp ayriƣan nǝrsilǝr bar idi; barliⱪ muⱪǝddǝs dǝp ayrilƣan nǝrsilǝrni Xelomit bilǝn uning ⱪerindaxliri baxⱪuratti.

Mǝnsǝpkǝ ⱪoyulƣan wǝ ⱨakim bolƣan Lawiylar

29 Izⱨar jǝmǝtidin Kenaniya wǝ uning oƣulliri muⱪǝddǝs ɵyning sirtida Israilda mǝnsǝpdar wǝ sotqilar ⱪilip ⱪoyuldi.

30 Ⱨebron jǝmǝtidin Ⱨaxabiya wǝ uning ⱪerindaxliri, ⱨǝmmisi batur bolup, Iordan dǝryasining ƣǝrbiy tǝripidǝ Israilda mǝnsǝp tutup, Pǝrwǝrdigarning hizmitigǝ wǝ padixaⱨning ixliriƣa mǝs’ul boluxⱪa ⱪoyulƣan. Ular jǝmiy birming yǝttǝ yüz kixi idi. 31 Ⱨebron jǝmǝti iqidǝ, jǝmǝtning nǝsǝbnamisi boyiqǝ Yǝriya jǝmǝt bexi idi. Dawutning sǝltǝnitining ⱪiriⱪinqi yili nǝsǝbnamilǝrni tǝkxürüx arⱪiliⱪ Gileadning Yaazǝr degǝn yeridǝ bu jǝmǝttinmu batur ǝzimǝtlǝr tepildi. 32 Yǝriyaning ⱪerindaxliridin yǝnǝ jǝmiy bolup ikki ming yǝttǝ yüz kixi bar idi; ularning ⱨǝmmisi batur bolup, xu jǝmǝt baxliri idi; padixaⱨ Dawut ularni Rubǝn ⱪǝbilisi, Gad ⱪǝbilisi wǝ Manassǝⱨ yerim ⱪǝbilisidiki Hudaƣa wǝ padixaⱨning hizmitigǝ dair barliⱪ ixlarni baxⱪuruxⱪa ⱪoydi.

27

Israilning ⱨǝrbiy tǝxkilati

1 Tɵwǝndikilǝr Israillar iqidǝ padixaⱨning hizmitidǝ ⱨǝrbiy ⱪisimlarƣa mǝs’ul bolƣan ⱨǝrⱪaysi jǝmǝt baxliri, mingbexi, yüzbexi wǝ barliⱪ mǝnsǝpdarlar idi. Ular saniƣa ⱪarap ⱪisimlarƣa bɵlüngǝnidi. Ular ⱨǝr yili ay boyiqǝ nɵwǝtlixip turatti, ⱨǝr ⱪisimda yigirmǝ tɵt ming adǝm bar idi.

2 Birinqi aydiki birinqi nɵwǝtqi ⱪoxunƣa Zabdiyǝlning oƣli Yaxobiam mǝs’ul bolƣan, uning axu ⱪismida yigirmǝ tɵt ming adǝm bar idi. 3 U Pǝrǝz ǝwladliridin bolup, birinqi aydiki axu ⱪoxun ⱪismining sǝrdarlirini baxⱪuratti. 4 Ikkinqi aydiki nɵwǝtqi ⱪoxunƣa mǝs’ul kixi Aⱨoⱨluⱪ Doday bolup, uning ⱪoxunining orunbasar sǝrdari Miklot bar idi; bu ⱪisimda yigirmǝ tɵt ming adǝm bar idi. 5 Üqinqi aydiki üqinqi nɵwǝtqi ⱪoxunning sǝrdari kaⱨin Yǝⱨoyadaning oƣli Binaya idi; u uning axu ⱪoxuniƣa bax bolup, uningda yigirmǝ tɵt ming adǝm bar idi. 6 Bu Binaya «ottuz palwan»ning biri bolup, axu ottuz adǝmni baxⱪuratti; uning ⱪismida yǝnǝ uning oƣli Ammizabad bar idi. 7 Tɵtinqi aydiki tɵtinqi nɵwǝtqi ⱪoxunning sǝrdari Yoabning inisi Asaⱨǝl idi; uningdin keyin oƣli Zǝbadiya uning ornini basti. Uning ⱪismida yigirmǝ tɵt ming adǝm bar idi. 8 Bǝxinqi aydiki bǝxinqi nɵwǝtqi ⱪoxunning sǝrdari Izraⱨliⱪ Xamhut idi, uning ⱪismida yigirmǝ tɵt ming adǝm bar idi. 9 Altinqi aydiki altinqi nɵwǝtqi ⱪoxunning sǝrdari Tǝkoaliⱪ Ikkǝxning oƣli Ira idi, uning ⱪismida yigirmǝ tɵt ming adǝm bar idi. 10 Yǝttinqi aydiki yǝttinqi nɵwǝtqi ⱪoxunning sǝrdari Əfraim ǝwladliri iqidiki Pilonluⱪ Ⱨǝlǝz bolup, uning ⱪismida yigirmǝ tɵt ming adǝm bar idi. 11 Sǝkkizinqi aydiki sǝkkizinqi nɵwǝtqi ⱪoxunning sǝrdari Zǝraⱨ jǝmǝtidiki Huxatliⱪ Sibbikay bolup, uning ⱪismida yigirmǝ tɵt ming adǝm bar idi. □ 12 Toⱪⱪuzinqi aydiki toⱪⱪuzinqi nɵwǝtqi ⱪoxunning sǝrdari Binyamin ⱪǝbilisidiki Anatotluⱪ Abiǝzǝr bolup, uning ⱪismida yigirmǝ tɵt ming adǝm bar idi. 13 Oninqi aydiki oninqi nɵwǝtqi ⱪoxunning sǝrdari Zǝraⱨ jǝmǝtidiki Nitofatliⱪ Maⱨaray bolup, uning ⱪismida yigirmǝ tɵt ming adǝm bar idi. □ 14 On birinqi aydiki on birinqi nɵwǝtqi ⱪoxunning sǝrdari Əfraim ⱪǝbilisidiki Piratonluⱪ Binaya bolup, uning ⱪismida yigirmǝ tɵt ming adǝm bar idi. 15 On ikkinqi aydiki on ikkinqi nɵwǝtqi ⱪoxunning sǝrdari Otniyǝl jǝmǝtidiki Nitofatliⱪ Ⱨǝlday bolup, uning ⱪismida yigirmǝ tɵt ming adǝm bar idi.

Israilning ⱪǝbilǝ baxliⱪliri

16 Israilning ⱨǝrⱪaysi ⱪǝbililirini idarǝ ⱪilip kǝlgǝnlǝr tɵwǝndikilǝr: Rubǝniylar üqün Zikrining oƣli Əliezǝr ⱪǝbilǝ baxliⱪi idi; Ximeoniylar üqün ⱪǝbilǝ baxliⱪi Maakaⱨning oƣli Xǝfatiya; 17 Lawiy ⱪǝbilisi üqün Kǝmuǝlning oƣli Ⱨasabiya ⱪǝbilǝ baxliⱪi idi; Ⱨaruniylar üqün jǝmǝt bexi Zadok; 18 Yǝⱨuda ⱪǝbilisi üqün Dawutning akisi Elihu ⱪǝbilǝ baxliⱪi idi; Issakariylar üqün Mikailning oƣli Omri ⱪǝbilǝ baxliⱪi idi; 19 Zǝbuluniylar üqün Obadiyaning oƣli Yixmaya ⱪǝbilǝ baxliⱪi idi; Naftali ⱪǝbilisi üqün Azriyǝlning oƣli Yǝrimot ⱪǝbilǝ baxliⱪi idi; 20 Əfraimiylar üqün Azaziyaning oƣli Ⱨoxiya ⱪǝbilǝ baxliⱪi idi; Manassǝⱨ yerim ⱪǝbilisi üqün Pidayaning oƣli Yoel ⱪǝbilǝ baxliⱪi idi; 21 Gileadta makanlaxⱪan Manassǝⱨ yerim ⱪǝbilisi üqün Zǝkǝriyaning oƣli Iddo ⱪǝbilǝ baxliⱪi idi; Binyamin ⱪǝbilisi üqün Abnǝrning oƣli Yaasiyǝl ⱪǝbilǝ baxliⱪi idi; 22 Dan ⱪǝbilisi üqün Yǝroⱨamning oƣli Azarǝl ⱪǝbilǝ baxliⱪi idi. Yuⱪiridikilǝr Israil ⱪǝbililiri üqün ⱪǝbilǝ baxliⱪi idi.

23 Dawut Israillar iqidǝ yigirmǝ yaxtin tɵwǝnlǝrni tizimlimiƣan; qünki Pǝrwǝrdigar Israillarning sanini asmandiki yultuzdǝk kɵp ⱪilimǝn degǝnidi. 24 Zǝruiyaning oƣli Yoab sanini elixⱪa kirixkǝn, lekin tügimigǝn; qünki muxu ix wǝjidin Hudaning ƣǝzipi Israillarning bexiƣa yaƣdurulƣan; xu sǝwǝbtin Israillarning sani «Dawut padixaⱨning yilnamiliri» degǝn hatirigǝ kirgüzülmigǝn.

Padixaⱨ ordisidiki mal-mülük wǝ ix-oⱪǝtni baxⱪurƣuqi ǝmǝldarlar

25 Padixaⱨning ambar-hǝzinilirini baxⱪurƣuqi Adiyǝlning oƣli Azmawǝt idi; dala, xǝⱨǝr, yeza-kǝnt wǝ munarlardiki ambar-hǝzinilǝrni baxⱪurƣuqi Uzziyaning oƣli Yonatan idi. 26 Etiz-eriⱪlarda teriⱪqiliⱪ ⱪilƣuqilarni baxⱪurƣuqi Kelubning oƣli Əzri idi; 27 Üzümzarliⱪlarni baxⱪurƣuqi Ramaⱨliⱪ Ximǝy; üzümzarliⱪlardiki xarab ambarlirini baxⱪurƣuqi Xifmiliⱪ Zabdi; 28 Xǝfǝlaⱨ tüzlǝnglikidiki zǝytun wǝ üjmǝ dǝrǝhlirini baxⱪurƣuqi Gǝdǝrlik Baal-Ⱨanan idi; may ambarlirini baxⱪurƣuqi Yoax; □ 29 Xaronda beⱪilidiƣan kala padilirini baxⱪurƣuqi Xaronluⱪ Sitray; jilƣilardiki kala padilirini baxⱪurƣuqi Adlayning oƣli Xafat; 30 tɵgilǝrni baxⱪurƣuqi Ismaillardin Obil; exǝklǝrni baxⱪurƣuqi Mironotluⱪ Yǝⱨdiya; 31 ⱪoy padilirini baxⱪurƣuqi Hagarliⱪ Yaziz idi. Bularning ⱨǝmmisi Dawut padixaⱨning mal-mülkini baxⱪurƣuqi ǝmǝldarlar idi.

Dawutning muⱨim ǝmǝldarliri

32 Dawutning taƣisi Yonatan mǝsliⱨǝtqi bolup, danixmǝn ⱨǝm Tǝwrat hǝttatqisi idi; Haⱪmonining oƣli Yǝⱨiyǝl padixaⱨning oƣullirining ustazi idi. □ 33 Aⱨitofǝlmu padixaⱨning mǝsliⱨǝtqisi idi; Arkliⱪ Ⱨuxay padixaⱨning jan dosti idi. 34 Aⱨitofǝldin keyin Binayaning oƣli Yǝⱨoyada bilǝn Abiyatar uning orniƣa mǝsliⱨǝtqi boldi; Yoab padixaⱨning ⱪoxun sǝrdari idi.

28

Dawut muⱪǝddǝs ɵy selix arzusini jakarlaydu

1 Dawut Israildiki barliⱪ ǝmǝldarlarni, ⱨǝrⱪaysi ⱪǝbilǝ baxliⱪliri, nɵwǝtlixip padixaⱨning hizmitini ⱪilidiƣan ⱪoxun bexi, mingbexi, yüzbexi, padixaⱨ wǝ xaⱨzadilǝrning barliⱪ mal-mülük, qarwa mallirini baxⱪuridiƣan ǝmǝldarlarni, xuningdǝk mǝⱨrǝm-ƣojidarlar, palwanlar wǝ barliⱪ batur jǝngqilǝrni Yerusalemƣa qaⱪirtip kǝldi. □

2 Padixaⱨ Dawut ornidin turup mundaⱪ dedi:

— I buradǝrlirim wǝ hǝlⱪim, gepimgǝ ⱪulaⱪ selinglar: Kɵnglümdǝ Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪi üqün bir aramgaⱨ, Hudayimizning tǝhtipǝrisi bolidiƣan bir ɵy selix arzuyum bar idi ⱨǝmdǝ uni selixⱪa tǝyyarliⱪmu kɵrüp ⱪoyƣanidim. 3 Lekin Huda manga: «Sǝn Mening namimƣa atap ɵy salsang bolmaydu, qünki Sǝn jǝngqi, adǝm ɵltürüp ⱪan tɵkkǝnsǝn» dedi. 4 Israilning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigar atamning pütün jǝmǝtidin meni ǝbǝdil’ǝbǝd Israilƣa padixaⱨ boluxⱪa tallidi; qünki U Yǝⱨudani yolbaxqi boluxⱪa talliƣan; U Yǝⱨuda jǝmǝti iqidǝ atamning jǝmǝtini talliƣan, atamning oƣulliri iqidǝ mǝndin razi bolup, meni pütün Israilƣa padixaⱨ ⱪilip tikligǝn; 5 mening oƣullirim iqidin (Pǝrwǝrdigar dǝrwǝⱪǝ manga kɵp oƣul ata ⱪilƣan) U yǝnǝ oƣlum Sulaymanni Pǝrwǝrdigarning padixaⱨliⱪining tǝhtigǝ olturup, Israilƣa ⱨɵkümran boluxⱪa tallidi.

6 U manga: «Sening oƣlung Sulayman bolsa Mening ɵyüm wǝ ⱨoylilirimni salƣuqi bolidu; qünki Mǝn uni Ɵzümgǝ oƣul boluxⱪa tallidim, Mǝnmu uningƣa ata bolimǝn. 7 U Mening ǝmr-bǝlgilimilirimgǝ bügünkidǝk qing turup riayǝ ⱪilidiƣan bolsa, uning padixaⱨliⱪini mǝnggü mustǝⱨkǝm ⱪilimǝn» degǝnidi.

8 Xunga bügün Pǝrwǝrdigarning jamaiti pütkül Israil hǝlⱪining, xundaⱪla Hudayimizning aldida xuni eytimǝn: — Bu yahxi yurtⱪa igidarqiliⱪ ⱪilix üqün wǝ kǝlgüsidǝ baliliringlarƣa mǝnggülük miras ⱪilip ⱪaldurux üqün, silǝr Hudayinglar Pǝrwǝrdigarning barliⱪ ǝmrlirini izdǝp tutunglar.

9 — I, sǝn oƣlum Sulayman, atangning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarni bil, sap dil wǝ pidakarliⱪ bilǝn Uning hizmitidǝ bolƣin. Qünki Pǝrwǝrdigar jimi adǝmning kɵnglini kɵzitip turidu, barliⱪ oy-niyǝtlirini pǝrⱪ etidu. Sǝn Uni izdisǝng, U Ɵzini sanga tapⱪuzidu; Uningdin tenip kǝtsǝng, seni mǝnggü üzüp taxlaydu. 10 Əmdi sǝn kɵngül ⱪoyƣin, Pǝrwǝrdigar muⱪǝddǝshana ⱪilix üqün bir ɵyni selixⱪa seni tallidi; batur bol, uni ada ⱪil!».

Dawut muⱪǝddǝshanining layiⱨisi toƣrisida Sulaymanƣa kɵrsitidu

11 Dawut muⱪǝddǝsgaⱨning dǝⱨlizi, haniliri, hǝziniliri, balihaniliri, iqki ɵyliri wǝ kafarǝt tǝhtidiki ɵyining layiⱨisining ⱨǝmmisini oƣli Sulaymanƣa tapxurdi; □ 12  Hudaning Roⱨidin tapxuruwalƣini boyiqǝ u Pǝrwǝrdigarning ɵyining ⱨoyliliri, tɵt ǝtrapidiki kiqik ɵylǝr, muⱪǝddǝshanidiki hǝzinlǝr, muⱪǝddǝs dǝp beƣixlanƣan buyumlar ⱪoyulidiƣan hǝzinilǝrning layiⱨilirini ⱪaldurmay uningƣa kɵrsǝtti. □ 13 Yǝnǝ kaⱨinlar bilǝn Lawiylarning guruppilinixi, Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki ⱨǝrhil wǝzipilǝr, xuningdǝk Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ eⱨtiyajliⱪ barliⱪ ǝswablar toƣrisidiki bǝlgilimilǝrni kɵrsǝtti; 14 wǝ ⱨǝrhil ixlarƣa kerǝklik altun ǝswablarni yasitixⱪa ketidiƣan altun, ⱨǝrhil ixlarƣa kerǝklik kümüx ǝswablarni yasitixⱪa ketidiƣan kümüx, 15 altun qiraƣdanlarƣa, ularƣa tǝwǝ altun qiraƣlarƣa, yǝni ⱨǝrbir qiraƣdan wǝ qiraƣlarƣa ketidiƣan altun; kümüx qiraƣdanlarƣa, yǝni ⱨǝrbir qiraƣdan wǝ xuningƣa tǝwǝ qiraƣlar üqün ketidiƣan kümüxni tapxurup bǝrdi. U ⱨǝrbir qiraƣdanƣa ixlitix orniƣa ⱪarap kerǝklikini bǝrdi; 16 nan tizidiƣan altun xirǝlǝrni yasitixⱪa, yǝni ⱨǝrbir xirǝ üqün kerǝklik altun bǝrdi; kümüx xirǝlǝrni yasitixⱪa kerǝklik kümüx bǝrdi; 17 wilka-ilmǝklǝr, tǝhsǝ-piyalǝ wǝ qɵgünlǝrni yasaxⱪa, altun qinilǝr, yǝni ⱨǝrhil qinini yasaxⱪa kerǝklik bolƣan sap altun bǝrdi; kümüx qinilǝrni yasaxⱪa, yǝni ⱨǝrbir qinǝ üqün kerǝklik kümüx bǝrdi; 18 huxbuygaⱨ yasaxⱪa kerǝklik esil altun bǝrdi. U yǝnǝ ⱪanatlirini kerip Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini yepip turidiƣan altun kerublar ⱪaraydiƣan kafarǝt tǝhtining nushisini tapxurup bǝrdi. □ 19 «Bularning ⱨǝmmisi, Pǝrwǝrdigar Ɵz ⱪolini üstümgǝ ⱪoyƣanda manga kɵrsǝtkǝn barliⱪ nusha-ǝndizilǝr bolƣaqⱪa, mǝn yezip ⱪoydum» dedi Dawut.

Dawut Sulaymanƣa dawamliⱪ nǝsiⱨǝt ⱪilidu

20 Dawut yǝnǝ oƣli Sulaymanƣa: «Sǝn batur wǝ jasarǝtlik bol, buni ada ⱪil; ⱪorⱪma, alaⱪzadimu bolup kǝtmǝ; qünki Pǝrwǝrdigar Huda, mening Hudayim sening bilǝn billǝ bolidu; taki Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki keyinki ibadǝt hizmiti üqün tǝyyarliⱪ ixliri tügigǝngǝ ⱪǝdǝr U sǝndin ⱨeq ayrilmaydu yaki taxlapmu ⱪoymaydu. 21 Ⱪara, Hudaning ɵyidiki barliⱪ hizmitini bejiridiƣan kaⱨinlar wǝ Lawiylarning guruppiliri tǝyyar turidu; sening yeningda ⱨǝrhil ⱨünǝrgǝ usta, ⱨǝrbir hizmǝtkǝ tǝyyar turƣan ⱨünǝrwǝnlǝrmu raziliⱪ bilǝn turidu; uning üstigǝ ǝmǝldarlar wǝ barliⱪ hǝlⱪ sening ǝmringni kütidu» dedi.

29

Dawut wǝ halayiⱪning Hudaning ɵyi üqün beƣixliƣanliri

1 Dawut pütkül jamaǝtkǝ sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi:

— Huda Ɵzi talliƣan oƣlum Sulayman tehi yax, bir yumran kɵqǝt, halas, bu ⱪurulux bolsa tolimu qong; qünki bu muⱪǝddǝs orda insan üqün ǝmǝs, bǝlki Pǝrwǝrdigar Huda üqün yasilidu. 2 Mǝn Hudayimning ɵyi üqün pütün küqümni qiⱪirip, altun bilǝn yasilidiƣanliriƣa altun, kümüx bilǝn yasilidiƣanliriƣa kümüx, mis bilǝn yasilidiƣanliriƣa mis, tɵmür bilǝn yasilidiƣanliriƣa tɵmür, yaƣaq bilǝn yasilidiƣanliriƣa yaƣaq tǝyyarlap ⱪoydum; yǝnǝ aⱪ ⱨeⱪiⱪ, kɵzlük yaⱪut, rǝnglik tax wǝ ⱨǝrhil esil taxlarni, yǝnǝ naⱨayiti kɵp mǝrmǝrni yiƣip ⱪoydum. □ 3 Mǝn Hudayimning ɵyidin sɵyünidiƣanliⱪim üqün Hudayimning ɵyini selixⱪa tǝyyarliƣan barliⱪ nǝrsilǝrdin baxⱪa, ɵzümning tǝǝlluⱪatidin altun-kümüxlǝrni Hudayimning ɵyigǝ atidim; 4 yǝni ɵyning tamlirini ⱪaplax üqün Ofir altunidin üq ming talant, sap kümüxtin yǝttǝ ming talant tǝⱪdim ⱪildim; □ 5 altundin yasilidiƣanliriƣa altun, kümüxtin yasilidiƣanliriƣa kümüx wǝ ⱨünǝrwǝnlǝrning ⱪoli bilǝn ⱨǝrhil yasilidiƣanliriƣa kerǝk bolƣinini tǝⱪdim ⱪildim. Bügün yǝnǝ kimlǝrning Pǝrwǝrdigarƣa birnemǝ atiƣusi bar?».

6 Xuning bilǝn Israil ⱪǝbililiridiki ⱨǝrⱪaysi jǝmǝt baxliri, ⱪǝbilǝ baxliⱪliri, mingbexi, yüzbexi wǝ padixaⱨning ixliriƣa mǝs’ul bolƣan ƣojidarlarmu beƣixlaxⱪa kirixti. 7 Ular Hudaning ɵyidiki ibadǝt hizmǝtliri üqün bǝx ming talant altun wǝ on ming darik altun, on ming talant kümüx, on sǝkkiz ming talant mis wǝ bir yüz ming talant tɵmür tǝⱪdim ⱪildi. □ 8 Yaⱪuti barlar yaⱪutni Pǝrwǝrdigarning ɵyining hǝzinisigǝ, yǝni Gǝrxoniy Yǝⱨiyǝlning ⱪoliƣa tapxurdi. 9 Halayiⱪ kixilǝrning mundaⱪ ɵz ihtiyarliⱪi bilǝn tǝⱪdim ⱪilƣanliⱪliridin huxal bolup ketixti; qünki ular qin ⱪǝlbidin Pǝrwǝrdigarƣa tǝⱪdim ⱪilixⱪanidi. Dawutmu alamǝt hux boldi.

Dawut Pǝrwǝrdigarƣa ⱨǝmdusana oⱪuydu

10 Xunga Dawut pütkül jamaǝt aldida Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ eytip mundaⱪ dedi:

— «Aⱨ Pǝrwǝrdigar, bowimiz Israilning Hudasi, Sǝn ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ ⱨǝmdusanaƣa layiⱪsǝn. 11 I Pǝrwǝrdigar, uluƣluⱪ, küq-ⱪudrǝt, xan-xǝrǝp, xanu-xǝwkǝt wǝ ⱨǝywǝt Sanga mǝnsuptur; asmandiki wǝ yǝrdiki bar-yoⱪi Seningkidur; i Pǝrwǝrdigar, padixaⱨliⱪ Seningkidur, ⱨǝmmidin üstün bolƣan idarǝ ⱪilƣuqisǝn. 12 Dɵlǝt bilǝn izzǝt Seningdinla kelidu, Sǝn ⱨǝmmigǝ ⱨɵkümdarsǝn. Küq bilǝn ⱪudrǝt Sening ⱪolungda; ⱨǝrkimni uluƣ wǝ ⱪudrǝtlik ⱪilix pǝⱪǝt ⱪolungdindur. 13 Əmdi, aⱨ Hudayimiz, biz Sanga tǝxǝkkür oⱪuymiz, xan-xǝrǝplik namingƣa mǝdⱨiyǝ oⱪuymiz!

14 Mana muxundaⱪ ɵzlükümizdin tǝⱪdim ⱪilalaydiƣan bolƣan mǝn kim idim, hǝlⱪim nemǝ idi? Qünki barliⱪ nǝrsǝ Sǝndin kelidu, biz pǝⱪǝt Ɵz ⱪolungdin kǝlginidin Ɵzünggǝ ⱪayturduⱪ, halas! 15 Biz Sening aldingda yaⱪa yurtluⱪlar, barliⱪ ata-bowilirimizƣa ohxax musapirmiz, halas; yǝr yüzidiki künlirimiz goya bir sayǝ, ümidsiz ɵtküzülidu. □ 16 I Hudayimiz Pǝrwǝrdigar, biz Sening namingƣa atap ɵy selixⱪa tǝyyarlap yiƣⱪan bu bayliⱪ-dunyaning ⱨǝmmisi Sening ⱪolungdin kǝlgǝn, ǝsli Seningkidur. 17 I Hudayim, xuni bilimǝnki, Sǝn insanning ⱪǝlbini sinap, durusluⱪtin hursǝn bolisǝn; mǝn bolsam durus ⱪǝlbimdin bularni ihtiyarǝn tǝⱪdim ⱪildim; wǝ bu yǝrdǝ ⱨazir turƣan hǝlⱪingningmu Sanga tǝⱪdim ⱪilƣinini huxal-huramliⱪ bilǝn kɵrdüm. 18 I Pǝrwǝrdigar, ata-bowilirimiz bolƣan Ibraⱨim, Isⱨaⱪ wǝ Israilning Hudasi, Ɵz hǝlⱪingning kɵnglidiki bundaⱪ oy-niyǝtni mǝnggü mustǝⱨkǝm ⱪilƣaysǝn, kɵnglini Ɵzünggǝ tartⱪuzƣaysǝn! 19 Oƣlum Sulaymanƣa Sening ǝmrliring, agaⱨ-guwaⱨliⱪliring wǝ bǝlgilimiliringni tutup, ⱨǝmmini ada ⱪilip, mǝn ⱨazirlap ⱪoyƣanlirimni ixlitip ordini yasaxⱪa durus bir ⱪǝlb bǝrgǝysǝn».

Jamaǝt Pǝrwǝrdigarƣa ibadǝt ⱪilidu

20 Dawut pütün jamaǝtkǝ: «Silǝr Hudayinglar bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-ⱨǝmdusana oⱪup mǝdⱨiyilǝnglar!» dewidi, pütün jamaǝt ata-bowilirining Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ oⱪup sǝjdǝ ⱪildi; ular Pǝrwǝrdigar ⱨǝm padixaⱨ aldida bax urdi.

21 Ətisi ular Pǝrwǝrdigarƣa atap ⱪurbanliⱪlar wǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlarni kǝltürdi; xu küni ular ming buⱪa, ming ⱪoqⱪar, ming ⱪozini xarab ⱨǝdiyǝliri bilǝn ⱪoxup tǝⱪdim ⱪildi, xundaⱪla yǝnǝ pütün Israil üqün nurƣun ⱪurbanliⱪlarni tǝⱪdim ⱪildi.□

Hǝlⱪ Sulaymanni tǝhtkǝ olturƣuzup padixaⱨ ⱪilidu

22 Ular xu küni Pǝrwǝrdigarning aldida alamǝt huxal bolup ƣizalandi. Ular Dawutning oƣli Sulaymanni ikkinqi ⱪetim padixaⱨ tiklǝx murasimi ɵtküzdi; uni Pǝrwǝrdigarning aldida xaⱨ boluxⱪa, Zadokni kaⱨin boluxⱪa mǝsiⱨ ⱪildi.□

23 Xuningdin keyin Sulayman Pǝrwǝrdigarƣa tǝwǝ tǝhtkǝ olturup, atisi Dawutning orniƣa padixaⱨ boldi wǝ intayin rawaj tapti; pütkül Israil hǝlⱪi uningƣa itaǝt ⱪildi. 24 Barliⱪ ǝmǝldarlar, palwanlar wǝ xundaⱪla padixaⱨ Dawutning oƣullirining ⱨǝmmisi Sulaymanƣa beⱪinip boysundi. 25 Pǝrwǝrdigar Sulaymanni Israil hǝlⱪi aldida naⱨayiti uluƣ ⱪildi; U uningƣa ata ⱪilƣan xaⱨanǝ ⱨǝywǝt xundaⱪ yuⱪiriki, uningdin ilgiri ɵtkǝn ⱨǝrⱪandaⱪ Israil padixaⱨlirida ⱨeq bolup baⱪⱪan ǝmǝs.

Dawut alǝmdin ɵtidu

26 Yǝssǝning oƣli Dawut pütün Israilƣa xundaⱪ padixaⱨ bolƣanidi. 27 Uning Israilƣa ⱨɵkümranliⱪ ⱪilƣan waⱪti jǝmiy ⱪiriⱪ yil boldi; u Ⱨebronda yǝttǝ yil, Yerusalemda ottuz üq yil sǝltǝnǝt ⱪildi. 28 U uzun ɵmür, dɵlǝt-bayliⱪ wǝ izzǝt-ⱨɵrmǝt kɵrüp, heli kɵp yaxap, alǝmdin ɵtti; orniƣa uning oƣli Sulayman padixaⱨ boldi. 29 Padixaⱨ Dawutning barliⱪ ixliri, baxtin ahiriƣiqǝ mana aldin kɵrgüqi Samuilning hatiriliri, Natan pǝyƣǝmbǝrning hatiriliri wǝ aldin kɵrgüqi Gadning hatiriliridǝ pütülgǝndur. 30 Uning sǝltǝniti, kɵrsǝtkǝn küq-ⱪuwwiti, xundaⱪla uning, Israil wǝ ⱨǝrⱪaysi dɵlǝt-mǝmlikǝtlǝrning bexidin ɵtkǝn wǝⱪǝlǝrmu xu hatirilǝrdǝ pütülgǝndur.

□ 1:6 «Difat» — yaki «Rifat» («Yar.» 10:3ni kɵrüng).

□ 1:8 «Misir» — ibraniy tilida «Mizraim». «Put» — Put Liwiyǝliklǝrning ǝjdadi boldi.

□ 1:17 «Aramning oƣulliri» — «Aramning oƣulliri» degǝn sɵzlǝr bǝzi kona kɵqürmilǝrdin yoⱪap kǝtkǝn. «Yar.» 10:3 bilǝn selixturung.

□ 1:18 «Ebǝr» — mǝnisi bǝlkim «(dǝryadin) ɵtküqi». «Ibraniy» bǝlkim bu sɵzdin qiⱪⱪan.

□ 1:19 «Pǝlǝg» — degǝn sɵzning tǝlǝppuzi «bɵlünüx»kǝ yeⱪindur. «U yaxiƣan dǝwrdǝ yǝr yüzi bɵlünüp kǝtkǝnidi» — üq imkaniyǝt bar: (1) bu sɵzlǝr Babil munaridiki wǝⱪǝdǝ, Hudaning tilni bɵlüxi bilǝn ǝllǝrnimu bɵlgǝnlikini, xundaⱪla «yǝr yüzidikilǝr bɵlünüp kǝtkǝn»likini kɵrsitidu; (2) yǝr-zeminning bɵlünüp kǝtkǝnlikini kɵrsitidu («Yar.» 1:9 boyiqǝ yǝr-zemin ǝslidǝ bir ⱪuruⱪluⱪ idi, andin keyin qoⱪum mǝlum waⱪitta ⱨazirⱪi Asiya, Yawropa, Afriⱪa, Amerika ⱪit’ǝlirigǝ bɵlünüp kǝtkǝn); (3) yuⱪirida tilƣa elinƣan ikki imkaniyǝtning tǝng yüz bǝrgǝnlikini kɵrsitidu. Biz xu ahirⱪi imkaniyǝtkǝ mayilmiz.

□ 1:22 «Ebal» — «Yar.» 28:10dǝ «Obal».

□ 1:28 «Ismail» — ibraniy tilida «Ixmail».

■ 1:32 Yar. 25:1-6

□ 1:34 «Israil» — tunji ismi Yaⱪup, ǝlwǝttǝ.

■ 1:34 Yar. 25:24-27; 35:27-29

□ 1:36 «Zǝfi» — yaki «Zǝfo» — «Yar.» 36:11ni kɵrüng. «Timna wǝ Amalǝk» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Timnadin bolƣan Amalǝk». «Yar.» 36:12ni kɵrüng.

□ 1:39 «Timna Lotanning singlisi» — bu «Timna» bǝlkim 36-ayǝttiki «Timna». 36-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

□ 1:40 «Alyan» — yaki «Alwan» — «Yar.» 36:23ni kɵrüng. «Xǝfi» — yaki «Xefo» — «Yar.» 36:23ni kɵrüng.

□ 1:41 «Ⱨamran» — «Yar.» 36:23dǝ «Ⱨǝmdan».

□ 1:42 «Yaakan» — «Yar.» 36:23dǝ baxⱪa xǝklidǝ «Akan» dǝp oⱪulidu. «Dixan» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «Dixon» tepilidu. «Dixan» toƣridur. 38-ayǝtni wǝ «Yar.» 36:28ni kɵrüng.

□ 1:48 «dǝrya» — bǝlkim Əfrat dǝryasini kɵrsitidu.

□ 1:50 «Pay» — yaki «Pau» — «Yar.» 36:39ni kɵrüng.

□ 1:52 «Edomluⱪlarning ⱪǝbilǝ baxliⱪliri» — buning awwalⱪi hǝwǝrlirini oⱪurmǝnlǝrgǝ ⱪolayliⱪ yaritix üqün ǝn’ǝniwiy tǝrtipdiki 1-ayǝttin -2-ayǝtkǝ kɵqürüp ⱪoyduⱪ. «Aliya» — yaki «Alwa» — «Yar.» 36:40ni kɵrüng.

□ 2:4 «... kelini Tamardin... tɵrǝlgǝn» — muxu ⱪiziⱪ wǝⱪǝ «Yar.» 38-babta hatirilinidu.

□ 2:7 «Akar» — ibraniy tilida «awarǝ, külpǝt, bala-ⱪaza» degǝnni bildüridu. «Yǝxua» 6:1 wǝ 7:25ni kɵrüng. Xu yǝrdǝ Akar «Akan» dǝp atilidu.

□ 2:9 «Kalǝb» — «Kalǝb» muxu yǝrdǝ «Kalubay» xǝklidǝ. 18-ayǝtni kɵrüng.

□ 2:11 «Salmon» — yaki «Salma». «Rut» 4:21ni kɵrüng.

□ 2:13 «Ximiya» — «1Sam.» 17:13dǝ «Xammaⱨ».

□ 2:16 «Abixay» — yaki «Abxay».

□ 2:17 «Amasaning atisi Ismaillardin bolƣan Yǝtǝr» — «2Sam.» 17:25ni kɵrüng. Yǝtǝr (Itra) bǝlkim ǝslidǝ Ismaillar arisida tuƣulƣan yaki turƣanidi.

□ 2:18 «Kalǝb Azubaⱨ (Yeriot dǝpmu atilidu)din oƣul kɵrdi» — yaki «Kalǝb Azubaⱨdin oƣul tapti, xundaⱪla Yeriottin oƣul kɵrdi». «Azubaⱨtin bolƣan oƣulliri Yǝxǝr...» — ibraniy tilida «Uningdin bolƣan oƣulliri Yǝxǝr...».

□ 2:42 «Marixaⱨmu uning oƣli bolup, Ⱨebronning atisi idi» — bu ayǝtning ikkinqi ⱪismini qüxinix tǝs, baxⱪa tǝrjimiliri uqrixi mumkin.

□ 2:50 «Əfrataⱨ» — ibraniy tilida «Əfrat» uning ⱪisⱪartilƣan xǝklidur. 19-ayǝtni kɵrüng. «Hurning oƣulliri» — ibraniy tilida «Hurning oƣli» — muxu yǝrdǝ birnǝqqǝ oƣullirini ɵz iqigǝ alidu.

□ 2:52 «Manahatlar» — yaki «Mǝnuhiylarning»

□ 2:55 «Tǝwrat hǝttatliri» — bǝlkim hǝlⱪning hizmitidǝ bolup Tǝwrat kɵqürmilirini yezip qiⱪⱪuqilar idi. «Rǝkab jǝmǝtining...» — yaki «Bǝyt-Rǝkabning...».

□ 3:5 «Bat-Xua» — yaki «Bat-Xeba» — «1Sam.» 11:3ni kɵrüng.

□ 3:6 «Əlixama» — yaki «Əlixua» — 14:5ni kɵrüng. «Əlifǝlǝt» — yaki «Əlpǝlǝt» — 14:5ni kɵrüng.

□ 3:11 «Yoram» — bǝzi yǝrlǝrdǝ «Yǝⱨoram» deyilidu.

□ 3:16 «Yǝkoniyaⱨ» — baxⱪa xǝkli «Yǝⱨoakin».

□ 3:17 «Xealtiǝl» — baxⱪa xǝkli «Salatiǝl».

□ 3:22 «Yigeal» — yaki «Igal».

□ 4:3 «Etamning oƣulliri Yizrǝǝl,...» — yaki «Etamning atisidin bolƣan: Yizrǝǝl,...» (kɵp kona kɵqürmilǝrdǝ «atisi» deyilidu). Muxu yǝrdǝ bir ⱪisim ⱪǝdimki tǝrjimǝ nushiliridin paydilinip «oƣulliri» dǝp alduⱪ.

□ 4:9 «Yabǝz ɵz ⱪerindaxliri iqidǝ... anisi: «Tuƣuti üstidǝ bǝk azaplandim» dǝp uningƣa Yabǝz degǝn isimni ⱪoyƣan» — Yabǝzning Yǝⱨuda jǝmǝtining ⱪaysi ailisidin qiⱪⱪanliⱪi toƣruluⱪ baxⱪa hǝwirimiz yoⱪ. Korning ailisidin boluxi mumkin (8-ayǝtni kɵrüng). Ibraniy tilida «azab» wǝ «Yabǝz» degǝnning tǝlǝppuzi yeⱪin.

□ 4:12 «Ir-Naⱨaxning atisi» — yaki «Naⱨax xǝⱨiridikilǝrning atisi».

□ 4:14 «Ⱨünǝrwǝnlǝr jilƣisi» — ibraniy tilida «Ge-Haraxim».

□ 4:24 «Nǝmuǝl» — «Yar.» 46:10dǝ «Yǝmuǝl».

□ 4:33 «Baalƣa ⱪǝdǝr...» — yaki «Baalatⱪa ⱪǝdǝr...».

□ 5:1 atisining toⱪili bilǝn zina ⱪilƣanliⱪi üqün...» — ibraniy tilida «atisining yatⱪan ornini bulƣiƣini üqün...» bilǝn ipadilinidu. «Yar.» 35:22ni kɵrüng.

□ 5:2 «idarǝ ⱪilƣuqi» — bǝlkim Dawut padixaⱨ wǝ uning ǝwladlirini kɵrsitidu.

□ 5:6 «Asuriyǝ» — Asuriyǝ ibraniy tilida «Axur».

□ 5:25 «buzuⱪluⱪ ⱪilix» — ibraniy tilida «buzuⱪluⱪ ⱪilix» «paⱨixiwazliⱪ ⱪilix» bilǝn ipadilinidu. Kɵqmǝ mǝnisi, Hudaƣa wapasizliⱪ ⱪilip butlarning kǝynidin mengixtin ibarǝt. Uning üstigǝ bu butpǝrǝslikkǝ munasiwǝtlik «butⱪa atalƣan paⱨixiwazliⱪ» degǝn ⱨǝrikǝtlǝrmu bar idi.

□ 6:3 «Mǝryǝm» — ibraniy tilida «Maryam».

□ 6:16 «Gǝrxom» — yaki «Gǝrxon».

□ 6:25 «Əlkanaⱨning oƣulliri Amasay wǝ Ahimot,...» — tɵwǝndiki izaⱨatni kɵrüng.

□ 6:26 «Əlkanaⱨning oƣulliri Amasay wǝ Ahimot, Ahimotning oƣli Əlkanaⱨ, Əlkanaⱨning oƣli...» — (25-26-ayǝtlǝrdǝ) yaki «Əlkanaⱨning oƣulliri — uning (yǝni Ahimotning) oƣli Əlkanaⱨ, Əlkanaⱨning oƣli...». Kona kɵqürmilǝrdǝ nǝqqǝ wariyant bar.

□ 6:27 «Yǝroⱨamning oƣli Əlkanaⱨ idi...» — grek tilidiki tǝrjimisi (LXX)dǝ: «Əlkanaⱨning oƣli Samuil» degǝn sɵzlǝr muxu yǝrdǝ ⱪoxulidu. Dǝrwǝⱪǝ, Əlkanaⱨning oƣli Samuil idi («1Sam.» 1:1-20ni kɵrüng.

□ 6:31 «ǝⱨdǝ sanduⱪi obdan orunlaxturulƣan...» — ibraniy tilida «ǝⱨdǝ sanduⱪi aramliⱪⱪa ⱪoyulƣan...» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

□ 6:32 «jamaǝt qediri» — yaki «ibadǝt makan-qediri». «1Pad.» 8:4ni kɵrüng.

□ 6:40 «Baasiya» — yaki «Maasiyaⱨ».

□ 6:49 «Muⱪǝddǝsgaⱨ» — yaki «ǝng muⱪǝddǝs jay». «kafarǝt» — «gunaⱨlarni yepix» degǝn gǝp.

□ 6:54 «qǝk taxlanƣanda» — Yǝxua pǝyƣǝmbǝr bolƣan waⱪtida, Israilning ⱨǝrbir ⱪǝbilisi igilǝydiƣan yǝrlǝr qǝk taxlax arⱪiliⱪ bekitilgǝnidi «Yǝxua» 21-babni kɵrüng.

□ 6:57 «panaⱨliⱪ xǝⱨiri» — «Qɵl.» 35:6-34ni wǝ xu ayǝtlǝrdiki izaⱨatlarni kɵrüng.

□ 6:58 «Ⱨilǝn» — yaki «Ⱨilǝz» yaki «Ⱨolon» («Yǝ.» 21:15).

□ 6:61 «Manassǝⱨ yerim ⱪǝbilisining zeminidin on xǝⱨǝr bɵlüp berildi» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «Manassǝⱨ yerim ⱪǝbilisining zeminidin, Əfraim ⱪǝbilisi (zemini)din wǝ dan ⱪǝbilisi (zemini)dinmu on xǝⱨǝr bɵlüp berildi» deyilidu. 66-ayǝtnimu kɵrüng.

□ 6:72 «Dabirat» — yaki «Dobrat».

□ 6:77 «Mǝrarining ⱪalƣan ǝwladliriƣa bolsa Zǝbulun ⱪǝbilisidin Rimmono...» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ (mǝsilǝn, Tǝwratning grek tilidiki tǝrjimisi LXXdǝ) muxu yǝrdǝ «Mǝrarining ⱪalƣan ǝwladliriƣa bolsa Zǝbulun ⱪǝbilisidin Yokniyam wǝ uningƣa tǝwǝ otlaⱪlar, Kartaⱨ wǝ uningƣa tǝwǝ etizliⱪlar wǝ Rimmono.... » deyilidu.

□ 7:12 «Ahǝr» — yaki «Ahiram» («Qɵl.» 26:38ni kɵrüng).

□ 7:15 «Makirning singlisi» — ibraniy tilida «uning singlisi». «Makirning yǝnǝ; bir ǝwladining ismi...» — ibraniy tilida «Ikkinqisining ismi ...» deyilidu. Pǝrzimizqǝ «ikkinqisi» muxu yǝrdǝ «(uning) yǝnǝ bir ǝwladi» degǝn mǝnidǝ.

□ 7:18 «Gileadning singlisi» — ibraniy tilida «uning singlisi».

□ 7:23 «Beriyaⱨ» — Beriyaⱨning mǝnisi «bala-ⱪaza» bilǝn baƣliⱪ.

□ 7:25 «Beriyaⱨning oƣli» — ibraniy tilida «uning oƣli». Bǝzi alimlar «uning» degǝnni yuⱪiridiki Xutilaⱨni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. «Beriyaⱨning oƣli Refaⱨ bilǝn Rǝxǝf idi...» — yaki «Beriyaⱨning oƣli Refaⱨ idi, Refaⱨning oƣli Rǝxǝf idi...».

□ 7:27 «Yǝxua» — bu «Yǝxua» Yǝxua pǝyƣǝmbǝrdur (muxu yǝrdǝ «Yǝⱨoxua» deyilidu).

□ 7:34 «Xǝmǝr» — bu Xǝmǝr xübⱨisizki 32-ayǝttiki «Xomǝr»ning wariyanti. «Xǝmǝrning oƣulliri Ahi, Roⱨgaⱨ...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «uning inisi Xǝmǝrning oƣulliri Roⱨgaⱨ,...».

□ 7:37 «Itran» — bǝlkim «Yǝtǝr»ning baxⱪa bir xǝkli boluxi mumkin (38-ayǝtni kɵrüng).

□ 8:1 «Binyaminning tunji oƣli Bela, ikkinqi oƣli Axbǝl, üqinqi oƣli Aharaⱨ...» — muxu babta Binyaminning ǝwladlirining nǝsǝbnamisi kɵp yǝrlǝrdǝ pǝⱪǝt bǝzi yeza-kǝntlǝr bilǝn baƣlanƣan ⱨalda kɵrünidu. Sǝwǝbi, Binyamin ⱪǝbilisidikilǝr eƣir gunaⱨ sadir ⱪilip Hudaning ⱪattiⱪ jazasiƣa uqriƣandin keyin, pütkül Israil iqigǝ tarilip kǝtkǝnidi.

□ 8:10 «Xaⱪiya» — yaki «Xobiya».

□ 8:12 «Xemǝd» — yaki «Xemǝr».

□ 8:22 «Ixpan» — yaki «Ixpaⱨ».

□ 8:29 «Jǝiyǝl» — Tǝwratning grek tilidiki tǝrjimisi (LXX)dǝ «Jiyǝl» tepilidu.

□ 8:31 «Miklot» — «Miklot» Tǝwratning grek tilidiki tǝrjimisi (LXX)diki bǝzi kɵqürmilǝrdǝ tepilidu. 32-ayǝtni kɵrüng.

□ 9:2 «ibadǝthana hizmǝtkarliri» — ibraniy tilida «Nǝtiniylar». Mǝnisi bǝlkim «beƣixlanƣanlar». Ularning ǝjdadliri bǝlkim «Gibeonluⱪlar» idi. «Yǝxua» 9:27ni kɵrüng.

□ 9:19 «qedir» — «qedir» muxu yǝrdǝ Hudaning ⱪaytidin ⱪurulƣan ɵyini kɵrsitixi kerǝk. «Pǝrwǝrdigarning qedirgaⱨi» — muxu yǝrdǝ bǝlkim muⱪǝddǝs ibadǝt qedirining ɵzini ǝmǝs, bǝlki Israillar qɵl-bayawanda kezip yürginidǝ «muⱪǝddǝs qedir»ning ǝtrapidiki Lawiy-kaⱨinlarning qedirgaⱨini kɵrsitixi mumkin.

□ 9:23 «Pǝrwǝrdigarning ɵyi, yǝni muⱪǝddǝs qedir» — muxu yǝrdǝ Dawut dǝwridiki «muⱪǝddǝs qedir» ⱨǝmdǝ xundaⱪla Sulayman ⱪurƣan keyinki muⱪǝddǝs ɵyni kɵrsitixi kerǝk.

□ 9:38 «Ximeyam» — 8:32dǝ «Ximeya».

□ 9:40 «Merib-Baal» — «2Sam.» 4:4dǝ «Mǝfiboxǝt».

□ 9:41 «Taⱨriya» — 8:35dǝ «Tariya».

□ 9:42 «Yaraⱨ» — 8:36dǝ «Yǝⱨoaddaⱨ».

□ 9:43 «Refaya» — 8:36dǝ «Rafa».

□ 10:3 «Oⱪyaqilar Saulƣa yetixip oⱪya etip uni yarilandurdi» — yaki «oⱪyaqilar Saulƣa yetixip, u oⱪyaqilardin azablandi».

□ 10:9 «...kiyimlirini saldurup, kallisini wǝ sawut-yaraƣlirini elip kǝtti ⱨǝmdǝ bularni Filistiylǝrning zeminining ⱨǝmmǝ yǝrlirigǝ apirip...» — yaki «..kiyimlirini saldurup, kallisini wǝ sawut-yaraƣlirini elip kǝtti ⱨǝmdǝ ǝlqilǝrni Filistiylǝrning zeminining ⱨǝmmǝ yǝrlirigǝ ǝwǝtip, ... hux hǝwǝr yǝtküzdi».

□ 11:2 «jǝnggǝ qiⱪip-kirixkǝ yolbaxqi» — ibraniy tilida «Israilning qiⱪixida ⱨǝm kirixidǝ ularƣa baxliƣuqi idila» degǝnlik bilǝn ipadilinip, Israilning barliⱪ paaliyǝtlirini kɵrsitidu.

■ 11:3 1Sam. 16:1, 13; 2Sam. 5:3

□ 11:5 «Zion degǝn ⱪorƣan» — «Zion» Yerusalemning iqidiki egizlik bolup, xu yǝrgǝ daim ⱪorƣan selinip turatti. Keyin ibadǝthanimu Zionda ⱪurulƣan.

□ 11:8 «Millo» — «pǝlǝmpǝylik yǝr» degǝn mǝnidǝ boluxi mumkin.

□ 11:11 «yolbaxqilar iqidǝ» — bu ibarining baxⱪa hil tǝrjimisi «ottuzi iqidǝ»

□ 11:14 «Ular bolsa etizliⱪning otturisida turuwelip,... Pǝrwǝrdigar ... Ularni ƣayǝt zor ƣǝlibigǝ erixtürgǝn» — muxu ayǝttǝ «ular» bǝlkim Dawut wǝ «üq palwan»ni kɵrsitidu. «2Sam.» 23:11-12dǝ Əliazarning awwal bu jǝngni baxliƣanliⱪi kɵrsitilidu.

□ 11:20 «...Xuning bilǝn u bu «üq palwan» iqidǝ nami qiⱪⱪanidi» — bu ayǝtning yǝnǝ birnǝqqǝ hil tǝrjimisi bar. 21-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

□ 11:21 «Xuning bilǝn u bu «üq palwan» iqidǝ nami qiⱪⱪanidi. U muxu «üq palwan» iqidǝ ⱨǝmmidin bǝk ⱨɵrmǝtkǝ sazawǝr bolƣan bolsimu, lekin yǝnila awwalⱪi üqǝylǝngǝ yǝtmǝytti» — 20-21-ayǝtning baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «Xuning bilǝn u «üq palwan» bilǝn tǝng xɵⱨrǝt ⱪazanƣan. U «üq palwan»din ikki ⱨǝssilǝp ⱨɵrmǝtkǝ igǝ bolƣan wǝ ularning bexi bolƣan bolsimu, lekin ulardin biri bolmidi». Əmma bizningqǝ tǝrjimimiz «2Sam.» 23:18-19gǝ mas kelidu.

□ 11:22 «Moabiy Ariǝlning ikki oƣli» — yǝnǝ birhil tǝrjimisi: — «Moabtiki ikki xir...» yaki «Moabtiki ikki xirdǝk kixini...».

□ 11:23 «bǝx gǝz» — ikki metrdin artuⱪ (2.2 metr).

□ 11:24 «üq palwan iqidǝ nam qiⱪarƣanidi» — yaki «üq palwan bilǝn tǝng nam qiⱪarƣanidi».

□ 11:29 «Sibbǝkay» — yaki «Mǝbbunay» («2Sam.» 23:27ni kɵrüng).

□ 11:32 «Huray» — «2Sam.» 23:31dǝ «Ⱨidday».

□ 11:34 «Ⱨaxǝmning oƣulliri» — yaki «Yaxǝnning oƣulliri». («2Sam.» 23:33ni kɵrüng).

□ 11:46 «...Moabliⱪ Yitma» — bu tizimliktǝ birnǝqqǝ Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr — mǝsilǝn, Ammonluⱪ Zǝlǝk, Ⱨittiy Uriya wǝ Moabliⱪ Timna bar.

□ 12:14 «Əng kiqiki yüz lǝxkǝrgǝ, ǝng qongi ming lǝxkǝrgǝ yetǝkqi idi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «ǝng kiqiki yüz adǝmgǝ, ǝng qongi ming adǝmgǝ yetiytti».

□ 12:15 «birinqi ay» — Mart yaki Aprel.

□ 12:18 «Hudaning Roⱨi» — muxu yǝrdǝ ibraniy tilida pǝⱪǝt «Roⱨ» deyilidu.

□ 12:19 «Ular Filistiylǝrgǝ yardǝm bǝrmidi, qünki Filistiylǝrning ǝmirliri: «Dawut ɵz ƣojisi Saul tǝrǝpkǝ ɵtüp ketixi mumkin, undaⱪta beximiz kǝtmǝy ⱪalmaydu!» dǝp mǝsliⱨǝtlixip ularni ⱪayturup kǝtmǝkqi bolƣanidi» — «1Sam.» 29:4ni kɵrüng.

□ 12:21 «Ular Dawut ⱪaraⱪqilarƣa ⱪarxi jǝng ⱪilƣanda uningƣa yardǝmlǝxti» — kɵzdǝ tutⱪini bǝlkim «1Sam.» 30-babta hatirilǝngǝn ixlar; xu qaƣda Dawut Amalǝk ⱪaraⱪqiliriƣa ⱨujum ⱪilƣan.

□ 13:5 «Misirning Xiⱨor dǝryasidin tartip Hamat eƣiziƣiqǝ» — jǝnubtin ximalƣiqǝ Israilning pütkül zeminini kɵrsitidu. «Hamat eƣizi» degǝnning baxⱪa hil tǝrjimisi: «Libo-Hamat».

□ 13:7 «Ular Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪini Abinadabning ɵyidin elinƣan yengi bir ⱨarwiƣa ⱪoydi» — yaki «ular Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪini yengi bir ⱨarwiƣa ⱪoyup, uni Abinadabning ɵyidin elip qiⱪti».

□ 13:10 «Uzzaⱨning ǝⱨdǝ sanduⱪiƣa ⱪoli tǝgkǝnliki üqün, Huda uningƣa ƣǝzǝplinip uni urup ɵltürdi» — muⱪǝddǝs ⱪanun boyiqǝ pǝⱪǝt kaⱨinlar ǝⱨdǝ sanduⱪiƣa ⱪol tǝgküzüxkǝ wǝ uni kɵtürüxkǝ bolatti. Uni kala ⱨarwisi üstigǝ ⱪoyuxⱪa bolmaytti. Xunga Dawut wǝ pütkül Israillar muxu ixta ǝyiblik idi.

□ 13:11 «Pǝrǝz-Uzzaⱨ» — mǝnisi «Uzzaⱨƣa bɵsüp kirix».

□ 14:7 «Bǝǝliyada» — yaki «Əliya». «2Sam.» 5:16ni kɵrüng.

□ 14:11 «Baal-Pǝrazim» — «Igǝm bɵsüp kirdi» degǝn mǝnidǝ.

□ 14:15 «üjmǝ dǝrǝhliri» — bu bizning ⱪiyasimiz. Ibraniy tilida «yiƣliƣuqi dǝrǝhlǝr». Zadi ⱪaysi dǝrǝh ikǝnliki bizgǝ namǝlum. Baxⱪa bir ⱪiyas «hinǝ dǝrǝhliri».

□ 15:12 «ɵzünglarni... pak ⱪilinglar» — ibraniy tilida «ɵzünglarni... pak-muⱪǝddǝs ⱪilinglar». Bu «pak-muⱪǝddǝslik» rǝsmiy ix bolup, «Mis.» 29-babta wǝ «Law.» 7-babta kɵrsitilgǝndǝk: (1) ɵlük nǝrsilǝrgǝ tǝgmǝslik; (2) tǝnlirini yuyux; (3) pakiz kiyim-keqǝkni kiyix; (4) ɵzining gunaⱨini tilǝx üqün «gunaⱨ ⱪurbanliⱪi sunux degǝn tɵt ixni ɵz iqigǝ elixi mumkin idi.

□ 15:13 «zǝrbǝ bǝrgǝn» — ibraniy tilida «bɵsüp basⱪan».

□ 15:20 «Alamot uslubi» — buning mǝnisi bizgǝ eniⱪ ǝmǝs; bǝlkim «(ayalqǝ) yuⱪiri awaz bilǝn» degǝnni bildürüxi mumkin.

□ 15:21 «Xǝminit uslubi» — buning mǝnisi bizgǝ eniⱪ ǝmǝs; bǝlkim «ǝrǝnqǝ tɵwǝn awaz bilǝn» degǝnni bildürüxi mumkin.

□ 15:24 «Yǝⱨiyaⱨ» — «Yǝⱨiyaⱨ» wǝ «Jiyǝl» degǝn bir isimdur.

□ 15:27 «ǝfod» — adǝttǝ kaⱨinlar alaⱨidǝ kiyidiƣan pinjǝkkǝ ohxax bir kiyim idi («Mis.» 28-babni kɵrüng. Undaⱪ kiyim kiyiwelix ɵzini Hudaƣa alayitǝn beƣixlaxni bildürǝtti.

□ 16:3 «birdin horma poxkili» — yaki «bir parqidin gɵx».

□ 16:4 «dua-tilawǝt oⱪux» — yaki «ǝslǝx», «tǝntǝnǝ ⱪilix».

■ 16:8 Zǝb. 105:1-15; 96:1-13; 106:1, 47, 48

□ 16:17 «U buni Yaⱪupⱪimu nizam dǝp jǝzmlǝxtürdi» — muxu yǝrdǝ «Yaⱪup» Yaⱪupning ɵzini (Israil hǝlⱪi ǝmǝs) kɵrsitidu.

□ 16:25 «Uningdin ⱪorⱪux kerǝktur» — yaki «U ⱪorⱪunqluⱪtur».

□ 16:28 «Pǝrwǝrdigarƣa... ⱪudrǝtni bǝrgǝysilǝr» — muxu sɵzlǝr bǝlkim xuni bildüriduki, Hudaƣa xan-xǝrǝp kǝltürsǝk, muxu ⱪilƣinimiz Uningƣa biz arⱪiliⱪ Ɵzining küq-ⱪudritini kɵrsitix imkaniyitini yaritidu.

□ 16:29 «Pǝrwǝrdigarƣa pak-muⱪǝddǝslikning güzǝllikidǝ sǝjdǝ ⱪilinglar» — yaki «Pǝrwǝrdigarƣa pak-muⱪǝddǝs eginlǝr bilǝn sǝjdǝ ⱪilinglar».

□ 17:17 «bu mǝrtiwigǝ kɵtürgining» — demǝk, «Sǝn meni muxu dǝrijigǝ kɵturgǝn» degǝn sɵz (18-ayǝt) uning padixaⱨ bolƣanliⱪini kɵrsitidu. Lekin Huda bu imtiyazdin yǝnǝ kɵp imtiyazlarni ⱪoxup bǝrmǝkqi. 9-16-ayǝtlǝrni ⱪaytidin kɵrüng. «meni uluƣ mǝrtiwilik zat dǝp ⱪariding» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «meni yuⱪiridiki (xu) insanning ⱪatarida ⱪariding». Bu tǝrjimisi toƣra bolsa «yuⱪiridki insan», yǝni Mǝsiⱨ toƣruluⱪ bexarǝt bolidu.

□ 18:6 «Pǝrwǝrdigar uni ⱪoƣdap turdi» — yaki «Pǝrwǝrdigar ƣǝlibigǝ erixtürüp turdi».

□ 18:8 «Tibⱨat» — yaki «Tǝbaⱨ».

□ 18:9 «Tow» — «2Sam.» 9:9dǝ «Toy».

□ 18:13 «Pǝrwǝrdigar uni ⱪoƣdap turdi — yaki «Pǝrwǝrdigar ƣǝlibigǝ erixtürüp turdi».

□ 18:17 «Kǝrǝtiylǝr bilǝn Pǝlǝtiylǝr» — bǝlkim Dawutⱪa alaⱨidǝ muⱨapizǝtqilǝr yaki alaⱨidǝ zǝrbidar ǝskǝrlǝr boluxi mumkin idi.

□ 19:6 «Aram-Naⱨaraim» — yaki «Mesopotamiyǝ». «Aram» bolsa Suriyǝning kona namidur. «ming talant kümüx» — ming talant kümüx 30000 kilogramqǝ boluxi mumkin.

□ 19:18 « ⱪiriⱪ ming piyadǝ lǝxkǝr» — yaki « ⱪiriⱪ ming atliⱪ». «2Sam.» 10:18ni kɵrüng. Uningda «yǝttǝ yüz jǝng ⱨarwisi» deyilidu. Pǝrⱪining sǝwǝbi bǝlkim: (1) ⱪolimizdiki kɵqürmilǝrdǝ kɵqürgüqining sǝwǝnliki boluxi mumkin; (2) ikki ayǝttǝ hatirilǝngǝn sanlarni ⱨesablax nuⱪtisi ohximaydiƣan boluxi mumkin.

□ 19:19 «Ⱨadad’ezǝrning ǝmǝldarliri» — yaki «Ⱨadad’ezǝrgǝ beⱪinƣanlar» — «2Sam.» 10:19ni kɵrüng

□ 20:1 «yengi yilning bexida» — Huda Yǝⱨudiy hǝlⱪigǝ tapxurƣan kalendar boyiqǝ «yengi yil» ǝtiyazda baxlinatti («Mis.» 12:2).

□ 20:2 «Dawut ularning padixaⱨining bexidin tajni eliwidi ...» — yaki «Dawut buti Milkomning bexidin tajni eliwidi ...». «eƣirliⱪi bir talant» — bir talant bǝlkim 30 kilogram idi.

■ 20:2 2Sam. 12:30

□ 20:4 «Rǝfayiylar» — bǝlkim gigantlar idi. «2Sam.» 21:16-22ni kɵrüng.

□ 20:6 «Rǝfayiylar» — ibraniy tilida «Rafaning nǝsli» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu. Demǝk, «Rǝfayiylar» Rafaning ǝwladliri.

□ 21:1 «Xǝytan Israillarƣa zǝrbǝ berix üqün, Dawutni Israillarni sanaⱪtin ɵtküzüxkǝ eziⱪturdi» — «sanaⱪtin ɵtküzüx» degǝn sɵz Israilning ǝskiriy küqini kɵzdǝ tutidu. 5-ayǝtni kɵrüng. Baxⱪa birhil tǝrjimisi «Düxmǝnning Israillarƣa zǝrbǝ bǝrmǝkqi bolƣini Dawutni Israillarni sanaⱪtin ɵtküzüxkǝ aldiratti» («Xǝytan» wǝ «düxmǝn» ibraniy tilida bir sɵz bilǝnla ipadilinidu). Bizningqǝ «eziⱪturidu» yaki «aldiratti» degǝn sɵz bir roⱨiy küqning mǝwjutluⱪini kɵrsitidu, xunga «Xǝytan» dǝp tǝrjimǝ ⱪilduⱪ. «2Sam.» 24:1nimu kɵrüng.

□ 21:2 «Bǝǝr-Xebadin Danƣiqǝ» — «Bǝǝr-Xeba» Israil zenimining ǝng jǝnubiy qetidǝ, «Dan» bolsa ǝng ximaliy qetidǝ idi.

□ 21:3 «Hojam Israilni nemixⱪa gunaⱨⱪa muptila ⱪilidila?» — ⱪiziⱪ yeri xuki, Yoab adǝttǝ Hudadin anqǝ ⱪorⱪmaydiƣan adǝm bolup, muxu waⱪitlarda hojisiƣa ⱪariƣanda, Hudaning iradisini obdan bilǝtti. «Hǝlⱪni sanaⱪtin ɵtküzüx» degǝn gunaⱨ toƣruluⱪ «Samuil»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

□ 21:7 «Huda bu ixni yaman kɵrgǝqkǝ, Israillarƣa zǝrbǝ bǝrdi» — nemixⱪa «hǝlⱪni sanaⱪtin ɵtküzüx» gunaⱨ ⱨesablinidu? Bu toƣruluⱪ «Samuil»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 21:15 «Ornan» — yaki «Arawna». «2Sam.» 24:16ni kɵrüng.

□ 21:25 «altǝ yüz xǝkǝl altun» — 600 xǝkǝl 7 kilogramqǝ bolatti. «2Sam.» 24:24 boyiqǝ u «haman wǝ kalilar» üqün 50 xǝkǝl kümüx beridu. Muxu yǝrdǝ u xubⱨisizki Ornanning pütkül «yǝr»ini setiwalidu.

□ 22:3 «girǝ-baldaⱪ» — yaki «ilmǝk-ilgǝklǝr».

□ 22:9 «uning ismi dǝrwǝⱪǝ Sulayman atilidu» — «Sulayman» degǝn isim ibraniy tilidiki «xalom» (tinqliⱪ, hatirjǝmlik»kǝ baƣliⱪ (ǝrǝb tilida «salam»).

□ 22:13 «ⱨoduⱪupmu kǝtmǝ» — yaki «ƣǝyrǝtsiz bolma».

□ 22:14 «yüz ming talant altun» — az degǝndǝ 3000 tonna altun. «ming ming talant» — az degǝndǝ 30000 tonna kümüx.

□ 22:16 «altun-kümüx, mis, tɵmür bolsa san-sanaⱪsiz» — yaki «zǝrgǝr, miskǝr, tɵmürqilǝr bolsa sanaⱪsizdur».

□ 22:19 «Əmdi silǝr pütün ⱪǝlbinglar, pütün jeninglar bilǝn ⱪǝt’iy niyǝtkǝ kelip, Hudayinglar bolƣan Pǝrwǝrdigarni izlǝnglar» — ibraniy tilida «Əmdi Pǝrwǝrdigar Hudayinglarni izlǝxkǝ jan-dilinglarni qing ⱪilinglar» degǝn bilǝn ipadilinidu.

□ 23:10 «Zina» — 11-ayǝttǝ «Ziza».

□ 23:13 «ⱪurbanliⱪlarni sunux» — yaki «huxbuy yeⱪix».

□ 23:17 «Əliezǝrning oƣli» — ibraniy tilida «Əliezǝrning oƣulliri».

□ 23:31 «Yǝnǝ xabat küni, ⱨǝr yengi ayda, xuningdǝk bekitilgǝn ⱨeyt-bayramlarda sunulidiƣan barliⱪ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlarƣa mǝs’ul idi» — Lawiylar ɵzliri ⱪurbanliⱪlarni sunmaytti, biraⱪ ularni tǝyyarlaxⱪa mǝs’ul idi.

□ 24:5 «muⱪǝddǝshanidiki ixlarƣa mǝs’ul bolƣanlar» — bǝlkim ibadǝthanidiki ixlarni kɵrsitidu; «Hudaning aldidiki ixlarƣa mǝs’ul bolƣanlar» bolsa bǝlkim sot-soraⱪ ixliriƣa mǝs’ul idi. Əliazar wǝ Itamar degǝn ikki jǝmǝttin ikki hil wǝzipini üstigǝ alƣanlar bar idi.

□ 24:16 «Yǝⱨǝzkǝl» — Əzakiyal degǝn ismining baxⱪa bir xǝkli.

□ 24:23 «Ⱨebronning oƣulliri» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ pǝⱪǝt «uning oƣulliri» deyilidu. Lekin 23:19ni kɵrüng.

□ 24:26 «Mǝrarining oƣulliri: Maⱨli wǝ Muxi; Yaaziyaning oƣli Beno idi» — bu ayǝtning baxⱪa birnǝqqǝ hil tǝrjimiliri bar.

□ 24:31 «Ularmu ularning ⱪerindaxliri Ⱨarunning ǝwladliriƣa ohxax,... ⱨǝrⱪaysi jǝmǝt baxliri wǝ ularning tuƣⱪanliridin ǝng kiqiklirimu ohxaxla qǝk tartti.» — muxu ⱪalƣan Lawiylarning nemǝ wǝzipiliri barliⱪi muxu yǝrdǝ eniⱪ eytilmaydu.

□ 25:3 «Gǝdaliya, Zeri, Yǝxaya, Ximǝy, Ⱨaxabiya wǝ Mattitiyaⱨ» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «Ximǝy» degǝn isim yoⱪap kǝtkǝn.

□ 25:5 «Hudaƣa bolƣan mǝdⱨiyisini yangritix» — ibraniy tilida «münggüzni (yaki burƣini) kɵtürüx» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu. Münggüz bolsa adǝmning (yaki Hudaning) uluƣluⱪini kɵrsitidu. «Hudaƣa bolƣan mǝdⱨiyisini yangritix» — Ⱨemanning ⱪizlirimu bu mǝdⱨiyǝ hizmitidǝ idi. Toluⱪ ayǝtning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Bularning ⱨǝmmisi Ⱨemanning oƣulliri bolup, Hudaning Ⱨemanƣa bolƣan sɵz-kalami boyiqǝ uning izzǝt-ⱨɵrmitini kɵtürüx üqün uningƣa berilgǝnidi (Ⱨeman bolsa padixaⱨning aldin kɵrgüqisi idi); Huda Ⱨemanƣa on tɵt oƣul, üq ⱪiz ata ⱪilƣanidi».

□ 25:6 «Bularning ⱨǝmmisi atilirining baxlamqiliⱪida bolup،...» — «atiliri» Asaf, Yǝdutun wǝ Ⱨemandin ibarǝt. Asaf wǝ Ⱨemanlar ⱨǝrbiri Zǝburdiki nǝqqǝ küylǝrni yazƣan (mǝsilǝn 50-, 73-82-küy, 88-küy. Yǝdutun 39-, 62- wǝ 77-küydǝ tilƣa elinidu).

□ 25:9 «uning iniliri» — yaki «uning ⱪerindaxliri». 10-18-ayǝtlǝrdiki «iniliri»mu xundaⱪ.

□ 25:11 «Izri» — yaki «Zeri» (25:3ni kɵrüng).

□ 25:14 «Yǝxarilaⱨ» — yaki «Axarilaⱨ» (25:2ni kɵrüng).

□ 25:18 «Azarǝl» — yaki «Uzziyǝl» (25:4ni kɵrüng).

□ 26:6 «ular batur ǝzimǝtlǝr idi» — yaki «ular mɵtiwǝrlǝr idi».

□ 26:16 «dǝrwaziwǝnlǝr yandixip turatti» — yaki «dǝrwaziwǝnlǝr udulmu’udul turatti».

□ 26:20 «Lawiy ⱪerindaxliri» — yaki «Lawiylardin bolƣan Ahiyaⱨ».

□ 26:21 «Ladan» — yǝnǝ «Libni» deyilidu, «Jǝⱨiyǝli» yǝnǝ «Jǝⱨiyǝl» dǝpmu atilidu (6:17, 23:7).

□ 26:27 «puhta ⱪilixⱪa» — yaki «remont ⱪilixⱪa».

□ 27:11 «Zǝraⱨ» — yaki «Zarⱨi».

□ 27:13 «Zǝraⱨ» — yaki «Zarⱨi».

□ 27:28 «Xǝfǝlaⱨ tüzlǝngliki» — ibraniy tilida «Xǝfǝlaⱨ» — pǝⱪǝt birla tüzlǝnglikni kɵrsitidu, Yerusalemning jǝnubiy tǝripigǝ jaylaxⱪan.

□ 27:32 «Tǝwrat hǝttatqisi» — yaki «Tǝwratxunas» yaki «katip».

□ 28:1 «mǝⱨrǝm-ƣojidarlar» — yaki «mǝⱨrǝm-aƣwatlar».

□ 28:11 «kafarǝt tǝhti» — yaki «rǝⱨim tǝhti», «rǝⱨimgaⱨ». «Mis.» 25:17-22ni kɵrüng. «kafarǝt tǝhtidiki ɵyi» — ibadǝthanining ǝng iqkiridiki ɵy bolup, yǝnǝ «ǝng muⱪǝddǝs jay» dǝp atilidu.

□ 28:12 «Hudaning Roⱨidin tapxuruwalƣini boyiqǝ...» — ibraniy tilida «Roⱨtin tapxuruwalƣini boyiqǝ...». Bizningqǝ «Roⱨ» muxu yǝrdǝ qoⱪum Hudaning Roⱨini kɵrsitidu. Demǝk, muⱪǝddǝsgaⱨning barliⱪ nushiliri wǝ ixliri Hudaning kɵrsǝtmiliri bilǝn boldi.

□ 28:18 «...huxbuygaⱨ yasaxⱪa kerǝklik esil altun bǝrdi» — bu 14-18-ayǝtlǝrdiki «bǝrdi... bǝrdi.. bǝrdi» toƣruluⱪ: Dawut padixaⱨ Sulaymanƣa (1) ⱨǝrbir nǝrsǝ üqün ⱪanqilik altun-kümüx kerǝk bolƣanliⱪini kɵrsǝtti; (2) ǝmǝliyǝttǝ ⱪanqilik kerǝk bolsa xuni bǝrdi, degǝn mǝnidǝ. Bizningqǝ ikkinqi wariyant toƣridur. 29:2ni kɵrüng. «kafarǝt tǝhti» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «ⱨarwa». Lekin muxu yǝrdǝ qoⱪum ǝng muⱪǝddǝs jaydiki rǝⱨimgaⱨ (kafarǝt tǝhti)ni kɵrsitidu.

□ 29:2 «kɵzlük yaⱪut» — yaki «sürmǝ».

□ 29:4 «Ofir» — altun qiⱪidiƣan dangliⱪ jay. «talant» — bir talant 30.6 kilogram boluxi mumkin; xunga 3000 talant altun 101 tonna bolidu, 7000 talant kümüx 235 tonna boluxi mumkin.

□ 29:7 «talant ... darik...» — bir talant 30.6 kilogram boluxi mumkin; bir darik bǝlkim 8-9 gram idi. Xundaⱪ bolƣanda, altundin 168 tonna ⱨǝm 80-90 kilogram, kümüxtin 336 tonna, mistin 606 tonna, tɵmürdin 3365 tonna tǝⱪdim ⱪildi.

□ 29:15 «yǝr yüzidiki künlirimiz goya bir sayǝ, ümidsiz ɵtküzülidu» — «ümidsiz ɵtküzülidu» bǝlkim bu dunyaƣa bolƣan ümidsizlikni bildüridu.

□ 29:21 «ular Pǝrwǝrdigarƣa atap ⱪurbanliⱪlar ... kǝltürdi;» — muxu yǝrdǝ «ⱪurbanliⱪlar» bǝlkim «inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪliri»ni kɵrstidu; ⱨǝm sunƣuqining ɵzi, ⱨǝmraⱨliri ⱨǝm kaⱨinlarmu uningdin bir ⱪismini yeyǝlǝytti.

□ 29:22 «Ular ... ƣizalandi» — ibraniy tilida «yǝp-iqti». «ikkinqi ⱪetim padixaⱨ tiklǝx» — birinqi ⱪetim 23:1dǝ hatirilinidu.

Tarih-tǝzkirǝ «2»

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

Tarih-tǝzkirǝ «2»

1

Sulayman Israil üstigǝ ⱨɵküm süridu

1Pad. 3:1-15

1 Dawutning oƣli Sulaymanning ⱨɵkümranliⱪi mustǝⱨkǝmlǝndi; qünki uning Hudasi Pǝrwǝrdigar uning bilǝn billǝ bolup, uni bǝk büyük ⱪildi.

2 Sulayman pütkül Israillarni, mingbexi, yüzbexi, soraⱪqi wǝ pütkül Israilning ⱪǝbilǝ-jǝmǝt baxliⱪliri bolƣan ǝmǝldarlarni qaⱪirtip ularƣa sɵz ⱪildi. 3 Sulayman barliⱪ jamaǝt bilǝn birliktǝ Gibeonning egizlikigǝ bardi; qünki u yǝrdǝ Hudaning «jamaǝt qediri», yǝni Pǝrwǝrdigarning ⱪuli Musa bayawanda yasatⱪan qedir bar idi. □ 4 Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪini bolsa Dawut Kiriat-Yearimdin elip qiⱪip, ɵzi uningƣa tǝyyarliƣan yǝrgǝ ǝkǝlgǝnidi; qünki u Yerusalemda ǝⱨdǝ sanduⱪi üqün bir qedir tiktürgǝnidi. 5 Hurning nǝwrisi, Urining oƣli Bǝzalǝl yasiƣan mis ⱪurbangaⱨ bolsa Gibeonda, yǝni Pǝrwǝrdigarning jamaǝt qediri aldida idi; Sulayman jamaǝt bilǝn birliktǝ berip, xu yǝrdǝ Pǝrwǝrdigardin tilǝk tilidi. 6 Sulayman jamaǝt qedirining aldidiki mis ⱪurbangaⱨning yeniƣa, Pǝrwǝrdigarning aldiƣa kelip, ⱪurbangaⱨta ming malni kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪildi.

7 Xu keqisi Huda Sulaymanƣa ayan bolup, uningƣa: — Sǝn nemini tilisǝng, xuni berimǝn, dedi.

8 Sulayman Hudaƣa: — Sǝn atam Dawutⱪa zor meⱨir-muⱨǝbbǝt ata ⱪilƣan, meni uning orniƣa padixaⱨ ⱪilding. 9 I Pǝrwǝrdigar Huda, ǝmdi Sǝn atam Dawutⱪa bǝrgǝn wǝdǝngni puhta orunliƣaysǝn; qünki Sǝn meni yǝrdiki topidǝk nurƣun hǝlⱪⱪǝ ⱨɵkümranliⱪ ⱪilidiƣan padixaⱨ ⱪilding. 10 Əmdi Sǝn manga bu hǝlⱪⱪǝ yetǝkqilik ⱪilƣudǝk danaliⱪ wǝ bilim bǝrgǝysǝn; undaⱪ bolmisa Sening munqiwala qong bu hǝlⱪinggǝ kim ⱨɵküm sürǝlisun? — dedi.□

11 Huda Sulaymanƣa: — Mǝn seni hǝlⱪimgǝ padixaⱨ ⱪilip tiklidim. Əmdi sǝn muxundaⱪ niyǝtkǝ kelip, nǝ bayliⱪ, mal-mülük, nǝ izzǝt-ⱨɵrmǝt wǝ düxmǝnliringning janlirini tilimǝy, nǝ uzun ɵmür kɵrüxni tilimǝy, bǝlki bu hǝlⱪimgǝ ⱨɵküm sürüxkǝ danaliⱪ wǝ bilim tiligǝn ikǝnsǝn, 12 Danaliⱪ wǝ bilim sanga tǝⱪdim ⱪilindi; wǝ Mǝn sanga bayliⱪ, mal-mülük wǝ izzǝt-ⱨɵrmǝtmu berǝy; xundaⱪ boliduki, seningdin ilgiri ɵtkǝn padixaⱨlarning ⱨeqbiridǝ undaⱪ bolmiƣan, seningdin keyin bolƣusi padixaⱨlardimu undaⱪ bolmaydu, dedi.

Sulaymanning beyixⱪa baxlixi

1Pad. 10:26-29

13 Bu ixtin keyin Sulayman Gibeon egizlikidiki «jamaǝt qediri»din Yerusalemƣa ⱪaytip kelip, Israil üstidǝ sǝltǝnǝt ⱪildi. 14 Sulayman jǝng ⱨarwiliri bilǝn atliⱪ lǝxkǝrlǝrni toplidi: — uning bir ming tɵt yüz jǝng ⱨarwisi, on ikki ming atliⱪ lǝxkiri bar idi; u bularni «jǝng ⱨarwisi xǝⱨǝrliri»gǝ ⱨǝm padixaⱨning yenida turux üqün Yerusalemƣa orunlaxturdi. 15 Padixaⱨ Yerusalemda altun-kümüxlǝrni taxlardǝk kɵp, kedir dǝrǝhlirini tüzlǝngliktiki üjmǝ dǝrǝhliridǝk kɵp ⱪildi. □ 16 Sulaymanning atliri Misirdin ⱨǝm kuwǝdin kǝltürülǝtti; padixaⱨning sodigǝrliri kuwǝdin tohtitilƣan baⱨasi boyiqǝ setiwalatti. □ 17 Ular Misirdin setiwalƣan ⱨǝrbir ⱨarwining baⱨasi altǝ yüz kümüx tǝnggǝ, ⱨǝrbir atning baⱨasi bir yüz ǝllik kümüx tǝnggǝ idi; at-ⱨarwilar yǝnǝ Ⱨittiylarning padixaⱨliri wǝ Suriyǝ padixaⱨliriƣimu ǝnǝ xu sodigǝrlǝrning wastisi bilǝn setiwelinatti.□

2

Sulayman ibadǝthanini selix üqün materiyallarni toplaydu

1 Sulayman Pǝrwǝrdigarning namiƣa atap bir ɵy ⱨǝm padixaⱨliⱪi üqün bir orda selix niyitigǝ kǝldi. □ 2 Xuningdin keyin Sulayman yǝtmix ming adǝmni ⱨammalliⱪⱪa, sǝksǝn ming adǝmni taƣda tax kesixkǝ, üq ming altǝ yüz kixini nazarǝtqilikkǝ tǝyinlidi. ■

3 Sulayman Tur padixaⱨi Ⱨuramƣa adǝm ǝwǝtip: «Ɵzliri atam Dawutning turalƣusi bolsun dǝp orda selixiƣa kedir yaƣiqi yǝtküzüp bǝrgǝn idiliƣu, mangimu xundaⱪ ⱪilƣayla. □ 4 Mana, mǝn ǝmdi Pǝrwǝrdigar Hudayimning namiƣa atap bir ɵy salmaⱪqimǝn; ɵy uning aldida huxbuy yeⱪix, «tǝⱪdim nanlar»ning üzülmǝy ⱪoyuluxi, ⱨǝrküni ǝtǝ-ahxamlirida, xabat künliridǝ, yengi ayning birinqi künidǝ wǝ Pǝrwǝrdigar Hudayimiz bekitip bǝrgǝn ⱨeyt-ayǝmlǝrdǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlarning sunuluxi üqün bolidu. Bu ixlar Israil hǝlⱪigǝ mǝnggülük bir bǝlgilimǝ bolidu. 5 Mǝn salmaⱪqi bolƣan ɵy ajayip ⱨǝywǝtlik bolidu; qünki bizning Hudayimiz ⱨǝmmǝ ilaⱨlardin üstündur. 6 Lekin asmanlar wǝ asmanlarning üstidiki asmanmu Uni siƣduralmaydiƣan tursa, kim Uningƣa ɵy salalisun? Mǝn kim idim, ⱪandaⱪmu Uningƣa ɵy saldurƣudǝk ⱪudrǝtkǝ igǝ bolay? Mǝn pǝⱪǝt Uning aldida ⱪurbanliⱪlarni kɵydürgüdǝkla adǝmmǝn, halas!□

7 Əmdi ɵzliri manga atam Dawut Yǝⱨudada wǝ Yerusalemda tǝyyarlap ⱪoyƣan ustilar bilǝn billǝ ixlǝx üqün, altun-kümüxtǝ, mis wǝ tɵmürdǝ ixlǝxkǝ pixxiⱪ, sɵsün, toⱪ ⱪizil wǝ kɵk rǝnglik yip ixlǝxkǝ puhta ⱨǝm nǝⱪⱪaxliⱪni bilidiƣan bir ustamni ǝwǝtkǝyla. 8-9 Ⱨǝm manga Liwandin kedir, arqa-ⱪariƣay wǝ sǝndǝl dǝrǝhlirini yǝtküzüp bǝrgǝn bolsila; qünki ɵzlirining hizmǝtkarlirining Liwanda yaƣaqni kesixkǝ ustiliⱪini bilimǝn; mana, manga kɵplǝp yaƣaqlarni tǝyyarlap berix üqün mening hizmǝtkarlirim ɵzlirining hizmǝtkarliri bilǝn billǝ ixlisun; qünki mǝn salidiƣan ɵy intayin ⱨǝywǝtlik wǝ ajayib karamǝt bolidu. 10 Mana, mǝn ɵzlirining yaƣaq kesidiƣan hizmǝtkarliriƣa yigirmǝ ming kor buƣday, yigirmǝ ming kor arpa, yigirmǝ ming bat xarab, yigirmǝ ming bat zǝytun meyi berimǝn» — dedi.□

11 Turning padixaⱨi Ⱨuram Sulaymanƣa jawabǝn mǝktup yollap: «Pǝrwǝrdigar Ɵz hǝlⱪini sɵygǝqkǝ U ɵzlirini ularning üstigǝ padixaⱨ ⱪildi» — dedi. 12 Ⱨuram yǝnǝ: «Asman-pǝlǝk bilǝn yǝr-zeminni yaratⱪan Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarƣa Ⱨǝmdusana bolƣay! Qünki U padixaⱨ Dawutⱪa yorutulƣan, pǝm-parasǝtlik, Pǝrwǝrdigar üqün bir ɵy, uning padixaⱨliⱪi üqün bir orda salalaydiƣan bir danixmǝn oƣul bǝrdi. □ 13 Mana mǝn ⱨazir ɵzlirigǝ ⱨünǝrdǝ kamalǝtkǝ yǝtkǝn, ǝⱪil-parasǝt bilǝn yorutulƣan, Ⱨuram-Abi degǝn bir adǝmni ǝwǝtǝy. 14 Uning anisi Dan ⱪǝbilisilik bir ayal, atisi Turluⱪ ikǝn. U altun, kümüx, mis, tɵmür, taxlar, yaƣaqqiliⱪ ixliriƣa maⱨir, sɵsün, toⱪ ⱪizil, aⱪ wǝ kɵk rǝnglik yip ixlǝxkǝ puhta, ⱨǝrhil nǝⱪⱪaxliⱪ ixliriƣimu usta, tapxurulƣan ⱨǝrⱪandaⱪ layiⱨigǝ amalini ⱪilalaydu. Bu kixi ɵzlirining ⱨünǝrwǝnliri bilǝn wǝ atiliri bolƣan hojam Dawutning ⱨünǝrwǝnliri bilǝn billǝ ixlisun. 15 Əmdi hojam tilƣa alƣan buƣday, arpa, may wǝ xarab bolsa, bularni ɵz hizmǝtkarliriƣa yǝtküzüp bǝrgǝyla. 16 Biz bolsaⱪ siligǝ ⱪanqǝ kerǝk bolsa Liwanda xunqǝ yaƣaq kesip, sal ⱪilip baƣlap, dengiz arⱪiliⱪ Yoppaƣa yǝtküzüp berimiz; andin sili u yǝrdin Yerusalemƣa toxup kǝtsilǝ bolidu» dedi.

17 Atisi Dawut Israil zeminida turuxluⱪ yaⱪa yurtluⱪlarni sanaⱪtin ɵtküzgǝndǝk, Sulaymanmu ularni sanaⱪtin ɵtküzdi. Ular jǝmiy bir yüz ǝllik üq ming altǝ yüz adǝm qiⱪti. 18 U ulardin yǝtmix ming kixini ⱨammalliⱪⱪa, sǝksǝn ming kixini taƣda tax kesixkǝ wǝ ix ⱪiliwatⱪanlar üstidin nazarǝt ⱪilip turuxⱪa üq ming altǝ yüz kixini tǝyinlidi.

3

Ibadǝthanini selix

1Pad. 6:1-38; 7:13-51

1 Sulayman Yerusalemda Pǝrwǝrdigar atisi Dawutⱪa ayan bolƣan Moriya teƣida, yǝni Yǝbusiy Ornanning haminida, Dawut tǝyyar ⱪilip ⱪoyƣan yǝrdǝ, Pǝrwǝrdigarning ɵyini selix ixini baxlidi. 2 Sulaymanning sǝltǝnitining tɵtinqi yili, ikkinqi ayning ikkinqi küni u ⱪuruluxni baxlidi. □ 3 Sulayman salƣan Hudaning ɵyining uli mundaⱪ: — uzunluⱪi (ⱪǝdimki zamanda ⱪollanƣan ɵlqǝm boyiqǝ) atmix gǝz, kǝngliki yigirmǝ gǝz idi. □ 4 Ɵyning aldidiki aywanning uzunluⱪi yigirmǝ gǝz bolup, ɵyning kǝnglikigǝ toƣra kelǝtti; egizliki yigirmǝ gǝz idi; u iqini sap altun bilǝn ⱪaplatti. □ 5 U ɵyning qong zelining tamlirini arqa-ⱪariƣay tahtayliri bilǝn ⱪaplatti, andin keyin sap altun ⱪaplatti wǝ üstigǝ horma dǝrihining xǝkli bilǝn zǝnjir nǝⱪixlirini oydurdi. 6 U ɵyni alamǝt qirayliⱪ ⱪilip tamlirini yǝnǝ esil tax-yaⱪutlar bilǝn zinnǝtlǝtti. U ixlǝtkǝn altunlar pütünlǝy parwayim altuni idi. 7 U pütün ɵyni, ɵyning limliri, ixik bosuƣa-kexǝkliri, barliⱪ tamliri wǝ ixiklirini altun bilǝn ⱪaplidi; u tamƣa kerublarning nǝⱪixlirini oydurdi. 8 Sulayman yǝnǝ ǝng muⱪǝddǝs jayni yasatti; uning uzunluⱪi yigirmǝ gǝz bolup (ɵyning kǝngliki bilǝn tǝng idi), kǝnglikimu yigirmǝ gǝz idi; u uning iqini pütünlǝy sap altun bilǝn ⱪaplatti; altun jǝmiy bolup altǝ yüz talalnt idi. □ 9 Altun miⱪning eƣirliⱪi jǝmiy ǝllik xǝkǝl boldi. Balihanilirining iqimu altun bilǝn ⱪaplandi.□

10 Əng muⱪǝddǝs jay iqidǝ u ikki kerubning ⱨǝykilini yasap, ularni pütünlǝy altun bilǝn ⱪaplidi. 11 Ikki kerubning ⱪanitining uzunluⱪi jǝmiy yigirmǝ gǝz idi; bir kerubning bir ⱪanitining uzunluⱪi bǝx gǝz bolup, ɵyning temiƣa tegip turatti; ikkinqi tǝrǝptiki ⱪanitining uzunluⱪimu bǝx gǝz bolup, ikkinqi bir kerubning ⱪanitiƣa yetǝtti. 12 Yǝnǝ bir kerubning ⱪanitining uzunluⱪimu bǝx gǝz bolup, umu ɵy temiƣa tegip turatti; ikkinqi bir ⱪanitining uzunluⱪimu bǝx gǝz bolup, aldinⱪi bir kerubning ⱪanitiƣa yetǝtti. 13 Bu ikki kerubning ⱪanatliri yeyilƣan ⱨalda bolup, uzunluⱪi jǝmiy yigirmǝ gǝz kelǝtti; ikkila kerub ɵrǝ turƣuzulƣan bolup, yüzliri ɵyning iqigǝ ⱪaraytti.

14 Sulayman yǝnǝ kɵk rǝnglik, sɵsün rǝnglik, toⱪ ⱪizil wǝ aⱪ rǝnglik yip toⱪulmiliridin wǝ nǝpis kanaptin ɵyning iqidiki pǝrdisini yasatti, uning üstigǝ kerublarni kǝxtǝ ⱪilip toⱪutti.

15 Ɵyning aldiƣa yǝnǝ egizliki ottuz bǝx gǝz kelidiƣan ikki tüwrük yasap ⱪoydurdi; ⱨǝr tüwrükning bexining egizliki bǝx gǝz kelǝtti. 16 U yǝnǝ (iqki kalamhanidikidǝk) marjansiman zǝnjir yasitip, tüwrük baxliri üstigǝ ornatti; u yüz danǝ anar yasitip ularni zǝnjirlǝrgǝ ornatti. □ 17 U bu ikki tüwrükni ɵyning aldiƣa, birsini ong tǝripidǝ, birsini sol tǝripidǝ turƣuzdi; u ong tǝrǝptikisini Yaⱪin, sol tǝrǝptikisini Boaz dǝp atidi.□

4

1 Uzunluⱪi yigirmǝ gǝz, kǝngliki yigirmǝ gǝz, egizliki on gǝz kelidiƣan bir mis ⱪurbangaⱨ yasatti. 2 U mistin «dengiz» yasatti; uning xǝkli dügilǝk bolup, u girwikidin bu girwikigiqǝ on gǝz kelǝtti; egizliki bǝx gǝz, aylanmisi ottuz gǝz idi. □ 3 «Dengiz»ning sirtⱪi asta ⱪismi buⱪining xǝkli bilǝn qɵrüldürüp bezǝlgǝn bolup, buⱪilar ⱨǝrbir gǝzgǝ ondin, ikki ⱪatar ⱪilinip, mis «dengiz» bilǝn tǝng ⱪuyup qiⱪilƣanidi. 4 Mis «dengiz»ni on ikki mis buⱪa kɵtürüp turatti; uning üqi ximalƣa, üqi ƣǝrbkǝ, üqi jǝnubⱪa, üqi xǝrⱪⱪǝ ⱪarap turatti. «dengiz» buⱪining dümbisigǝ yatⱪuzulƣan bolup, buⱪilarning ⱪuyruⱪi iqi tǝrǝptǝ idi. 5 Mis dengizning ⱪelinliⱪi bir alⱪan bolup, qɵrisi qinining girwikidǝk nilupǝr xǝklidǝ ⱪilinƣan, uningƣa üq ming bat su patatti. □ 6 U yǝnǝ on «yuyux desi» yasitip, bǝxini mis dengizning ong tǝripigǝ, bǝxini sol tǝripigǝ ⱪoyƣuzdi; kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlarƣa ixlitidiƣan buyum-ǝswablirining ⱨǝmmisi xu daslarda yuyulatti; «dengiz» bolsa kaⱨinlarning yuyunuxi üqün ixlitilǝtti.

7 U yǝnǝ bǝlgilǝngǝn xǝkildǝ on altun qiraƣdan yasitip muⱪǝddǝs jayning iqigǝ ornatti; uning bǝxini ong tǝrǝpkǝ, bǝxini sol tǝrǝpkǝ ⱪoydurdi. 8 Yǝnǝ on xirǝ yasitip muⱪǝddǝs jayning iqigǝ ⱪoyƣuzdi; uning bǝxini ong tǝrǝpkǝ, bǝxini sol tǝrǝpkǝ ⱪoyƣuzdi. U yǝnǝ yüz danǝ altun qinǝ yasatti.

9 U yǝnǝ «kaⱨinlar ⱨoylisi», qong ⱨoyla wǝ qong ⱨoylining dǝrwazilirini yasatti wǝ dǝrwazilarning ⱨǝmmisini mis bilǝn ⱪaplatti. 10 U mis «dengiz»ni ibadǝthanining ong tǝripigǝ, yǝni xǝrⱪiy jǝnub tǝripigǝ ⱪoyƣuzdi.

11 Ⱨuram yǝnǝ ⱪazan, kürǝk wǝ ⱪaqa-ⱪuqilarni ǝtküzdi. Ⱨuram xu tǝriⱪidǝ Sulayman padixaⱨ üqün Hudaning ɵyining barliⱪ ⱪurulux hizmitini püttürdi, □ 12 Yǝni ikki tüwrük, ikki tüwrükning üstidiki apⱪursiman ikki bax wǝ bu ikki baxni yepip turidiƣan ikki torni yasitip püttürdi. 13 Xu ikki tor üstigǝ ⱪayqilaxturulƣan tɵt yüz anarni yasatti; bir torda ikki ⱪatar anar bolup, tüwrük üstidiki apⱪursiman ikki baxni yepip turatti. 14 U on das tǝgliki wǝ das tǝglikigǝ ⱪoyulidiƣan on «yuyux desi»ni, 15 «mis dengiz» wǝ uning astidiki on ikki mis buⱪini yasatⱪuzdi. 16 Ⱪazan, kürǝk, wilka-ilmǝklǝr, wǝ munasiwǝtlik barliⱪ ǝswablarni Ⱨuram-Abi Pǝrwǝrdigarning ɵyini dǝp Sulayman padixaⱨⱪa parⱪiraydiƣan mista yasitip bǝrdi. 17 Padixaⱨ bularni Iordan tüzlǝnglikidǝ, Sukkot bilǝn Zǝrǝdataⱨ otturisida, xu yǝrdiki seƣiz layda ⱪelip yasap, ⱪuydurup qiⱪti. □ 18 Sulayman yasatⱪuzƣan bu ǝswablarning sani intayin kɵp idi; kǝtkǝn misning eƣirliⱪini ɵlqǝp bolmaytti.

19 Sulayman yǝnǝ Hudaning ɵyi iqidiki barliⱪ ǝswablarni yasatti — yǝni altun huxbuygaⱨni, «tǝⱪdim nan» ⱪoyulidiƣan xirǝlǝrni 20 wǝ sap altunda ⱪilinƣan qiraƣdanlar bilǝn qiraƣlirini yasatⱪuzdi; bu qiraƣlar bǝlgilimǝ boyiqǝ iqki «kalamhana» aldida yandurux üqün boldi. □ 21 U yǝnǝ qiraƣdanning gülliri, qiraƣ wǝ pilik ⱪayqilirining ⱨǝmmisini altundin ⱪildurdi (ular sap aldundin idi). 22 U yǝnǝ peqaⱪlar, tawaⱪlar, piyalǝ-ⱪaqa wǝ küldanlarning ⱨǝmmisini sap altundin ⱪildurdi. U ɵyning ixiklirini, yǝni iqidiki ǝng muⱪǝddǝs jayƣa kiridiƣan iqki ⱪatlima ixiklǝr wǝ ɵyning «muⱪǝddǝs jay»ining taxⱪiriⱪi ixiklirini altundin ⱪildurdi.□

5

1 Xuning bilǝn Sulayman Pǝrwǝrdigarning ɵyi üqün ⱪilidiƣan barliⱪ ⱪuruluxlar tamam bolƣanda, u atisi Dawut Hudaƣa atap beƣixliƣan nǝrsilǝrni (yǝni kümüx, altun wǝ ⱨǝmmǝ baxⱪa buyumlarni) elip kelip, Pǝrwǝrdigarning ɵyining hǝzinilirigǝ ⱪoydurdi.

Sulayman ǝⱨdǝ sanduⱪini ibadǝthaniƣa elip kiridu

1Pad. 8:1-66

2 Xu qaƣda Sulayman Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini «Dawut xǝⱨiri»din, yǝni Ziondin yɵtkǝp kelix üqün Israil aⱪsaⱪallirini, ⱪǝbilǝ bǝglirini wǝ Israil jǝmǝtlirining bǝglirini Yerusalemƣa yiƣilixⱪa qaⱪirdi. 3 Buning üqün Israilning ⱨǝmmǝ adǝmliri Etanim eyida, yǝni yǝttinqi ayda, bekitilgǝn ⱨeytta padixaⱨning ⱪexiƣa yiƣildi □ 4 Israilning ⱨǝmmǝ aⱪsaⱪalliri yetip kǝlgǝndǝ Lawiylar ǝⱨdǝ sanduⱪini kɵtürüp mangdi. 5 Ular ǝⱨdǝ sanduⱪini, jamaǝt qediri bilǝn uning iqidiki barliⱪ muⱪǝddǝs buyumlarni kɵtürüp elip qiⱪti. Kaⱨinlar bolƣan Lawiylar muxularni elip qiⱪti.□

6 Sulayman padixaⱨ wǝ barliⱪ Israil jamaiti ǝⱨdǝ sanduⱪining aldida mengip, kɵplikidin sanini elip bolmaydiƣan san-sanaⱪsiz ⱪoy bilǝn kalini ⱪurbanliⱪ ⱪiliwatatti. 7 Kaⱨinlar Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪini ɵz jayiƣa, ibadǝthanining iqki «kalamhana»siƣa, yǝni ǝng muⱪǝddǝs jayƣa elip kirip kerublarning ⱪanatlirining astiƣa ⱪoydi. □ 8 Kerublarning yeyilip turƣan ⱪaniti ǝⱨdǝ sanduⱪining orni üstidǝ bolƣaqⱪa, ǝⱨdǝ sanduⱪi bilǝn uni kɵtürüp turidiƣan baldaⱪlarni yepip turatti. 9 Bu baldaⱪlar sanduⱪning tutⱪuqliridin naⱨayiti uzun qiⱪip turƣaqⱪa, kalamhanining aldida turup ǝⱨdǝ sanduⱪining yenidiki ikki baldaⱪning uqlirini kɵrgili bolatti, biraⱪ ɵyning sirtida ularni kɵrgili bolmaytti; bu baldaⱪlar taki bügüngǝ ⱪǝdǝr xu yǝrdǝ turmaⱪta. □ 10 Əⱨdǝ sanduⱪining iqidǝ Musa pǝyƣǝmbǝr Ⱨorǝb teƣida turƣanda iqigǝ salƣan ikki tahtaydin baxⱪa ⱨeqnǝrsǝ yoⱪ idi (Israillar Misir zeminidin qiⱪⱪandin keyin Pǝrwǝrdigar ular bilǝn Ⱨorǝbdǝ ǝⱨdǝ tüzgǝnidi).□

11 Kaⱨinlar muⱪǝddǝs jaydin qiⱪixti (xu yǝrdǝ ⱨazir bolƣan barliⱪ kaⱨinlar, ɵz nɵwitigǝ ⱪarimay ɵzlirini Hudaƣa atap pakizliƣanidi; □ 12 nǝƣmǝ-nawaqi barliⱪ Lawiylar, jümlidin Asaf, Ⱨeman, Yǝdutun wǝ ularning oƣulliri ⱨǝm ⱪerindaxliri qǝkmǝn tonlirini kiyixip, ⱪurbangaⱨning xǝrⱪidǝ turup qang, tǝmbur wǝ qiltarlar qelixiwatⱪanidi; ular bilǝn billǝ kanay qeliwatⱪan yǝnǝ bir yüz yigirmǝ kaⱨin bar idi) 13 wǝ xundaⱪ bolduki, kanayqilar bilǝn nǝƣmǝ-nawaqilar ⱨǝmmisi birdǝk qelip, bir awaz bilǝn Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-ⱨǝmdusana eytiwatⱪanda, yǝni kanaylar, janglar wǝ ⱨǝrhil sazlarni qelip, yuⱪiri awaz bilǝn «Pǝrwǝrdigar meⱨribandur, ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiti ǝbǝdil’ǝbǝdgiqidur» dǝp Pǝrwǝrdigarni mǝdⱨiyǝlǝwatⱪanda — xu ⱨaman ibadǝthana, yǝni Pǝrwǝrdigarning ɵyi bir bulut bilǝn tolduruldi; 14 kaⱨinlar ǝxu bulut tüpǝylidin wǝzipilirini ɵtüxkǝ turalmaytti, qünki Pǝrwǝrdigarning julasi Hudaning ɵyini toldurƣanidi.

6

1 Bu pǝyttǝ Sulayman: — Pǝrwǝrdigar tum ⱪarangƣuluⱪ iqidǝ turimǝn, dǝp eytⱪanidi; 2 Lekin, i Pǝrwǝrdigar, mǝn Sening üqün bir ⱨǝywǝtlik makan bolsun dǝp, Sǝn mǝnggü turidiƣan bir ɵyni yasidim, dedi.□

3 Andin padixaⱨ burulup barliⱪ Israil jamaitigǝ bǝht tilidi; Israilning barliⱪ jamaiti uning aldida turatti. 4 U mundaⱪ dedi: — Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ bolƣay! U Ɵz aƣzi bilǝn atam Dawutⱪa wǝdǝ ⱪilƣanidi wǝ Ɵz ⱪoli bilǝn uni ǝmǝlgǝ axurdi. U ǝslidǝ Dawutⱪa: —

5 «Mǝn Ɵz hǝlⱪim Israilni Misir zeminidin elip qiⱪⱪan kündin buyan namim üqün bu yǝrdǝ bir ɵy salay dǝp Israilning ⱨǝrⱪaysi ⱪǝbililirining xǝⱨǝrliridin ⱨeqⱪaysisini tallimidim, yaki hǝlⱪim Israilƣa ⱨɵkümran boluxⱪa ⱨeqⱪaysi adǝmni tallimidim; 6 ⱨalbuki, Mǝn namim xu yǝrdǝ bolsun dǝp Yerusalemni tallidim wǝ hǝlⱪim bolƣan Israilƣa ⱨɵkümranliⱪ ⱪilsun dǝp Dawutni tallidim» degǝnidi.

7 Əmdi atam Dawutning Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarning namiƣa atap bir ɵy selix arzu-niyiti bar idi. 8 Biraⱪ Pǝrwǝrdigar atam Dawutⱪa: «Kɵnglüngdǝ Mening namimƣa bir ɵy yasaxⱪa ⱪilƣan niyiting yahxidur; 9 ǝmma xu ɵyni sǝn yasimaysǝn, bǝlki puxtungdin bolidiƣan oƣlung, u Mening namimƣa atap xu ɵyni salidu», degǝnidi.

10 Mana ǝmdi Pǝrwǝrdigar Ɵz sɵzigǝ ǝmǝl ⱪildi. Mǝn Pǝrwǝrdigar wǝdǝ ⱪilƣinidǝk, atamning ornini besip, Israilning tǝhtigǝ olturdum; Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarning namiƣa atap bu ɵyni saldim. 11 Mǝn bu ɵydǝ ǝⱨdǝ sanduⱪini ⱪoydum; ǝⱨdǝ sanduⱪi iqidǝ Pǝrwǝrdigarning Israillar bilǝn tüzgǝn ǝⱨdǝ tahtiliri bardur» dedi.

Sulayman Israil üqün dua ⱪilidu

12 Andin Sulayman Israilning barliⱪ jamaitigǝ yüzlinip, Pǝrwǝrdigarning ⱪurbangaⱨining aldida turup ⱪollirini kɵtürüp: — 13 (qünki baya Sulayman mistin uzunluⱪi bǝx gǝz, kǝngliki bǝx gǝz, egizliki üq gǝz kelidiƣan bir pǝxtaⱪ yasitip, taxⱪiriⱪi ⱨoylining otturisiƣa jaylaxturƣanidi. U ǝnǝ xu pǝxtaⱪ üstigǝ qiⱪip turup, pütkül Israil jamaiti aldida yükünüp olturup, asmanƣa ⱪarap ƣuliqini yayƣanidi) 14 — u mundaⱪ dua ⱪildi: — I Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar! Nǝ asmanda nǝ zeminda Sǝndǝk Huda yoⱪtur; Sening aldingda pütün ⱪǝlbi bilǝn mangidiƣan Ɵz ⱪulliring üqün ǝⱨdǝngdǝ turup ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbitingni kɵrsitisǝn. 15 Qünki Sǝn Ɵz ⱪulung atam Dawutⱪa bǝrgǝn wǝdidǝ turdung; Sǝn Ɵz aƣzing bilǝn eytⱪan sɵzüngni mana bügünkidǝk Ɵz ⱪolung bilǝn wujudⱪa qiⱪarding. 16 Əmdi ⱨazir, i Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar, Ɵz ⱪulung atam Dawutⱪa: — «Əgǝr sening ǝwladliring ɵz yolliriƣa sǝgǝk bolup sǝn Mening aldimda mangƣandǝk, ⱪanunumƣa ǝmǝl ⱪilip mangsila, sanga ǝwladingdin Israilning tǝhtidǝ olturidiƣan bir zat kǝm bolmaydu» dǝp bǝrgǝn wǝdǝngdǝ turƣaysǝn. 17 Əmdi ⱨazir, i Israilning Hudasi, Sǝn ⱪulung Dawutⱪa eytⱪan sɵzliring ǝmǝlgǝ axurulƣay, dǝp ɵtünimǝn!

18 Lekin Huda Ɵzi rastla yǝr yüzidǝ insanlar bilǝn makan ⱪilamdu? Mana, asmanlar bilǝn asmanlarning asmini Seni siƣduralmaydiƣan yǝrdǝ, mǝn yasiƣan bu ɵy ⱪandaⱪmu Sening makaning bolalisun?! 19 Lekin i Pǝrwǝrdigar Hudayim, ⱪulungning dua wǝ iltijasiƣa ⱪulaⱪ selip, ⱪulungning Sanga kɵtürgǝn nidasi wǝ tilikini angliƣaysǝn. 20 Xuning bilǝn Ɵz kɵzliringni keqǝ-kündüz bu ɵygǝ, yǝni Sǝn: «Mening namimni u yǝrdǝ ayan ⱪilimǝn» dǝp eytⱪan jayƣa keqǝ-kündüz tikkǝysǝn; Ɵz ⱪulungning u jayƣa ⱪarap ⱪilƣan duasiƣa ⱪulaⱪ salƣaysǝn. □ 21 Ⱪulung wǝ hǝlⱪing Israil bu jayƣa ⱪarap dua ⱪilƣan qaƣda, ularning iltijaliriƣa ⱪulaⱪ selip, Ɵz makaning ⱪilƣan asmanlardin turup angliƣaysǝn, angliƣiningda ularni kǝqürgǝysǝn.

22 Əgǝr birsi ɵz ⱪoxnisiƣa gunaⱨ ⱪilsa wǝ xundaⱪla ixning rast-yalƣanliⱪini bekitix üqün ⱪǝsǝm iqküzülsǝ, bu ⱪǝsǝm bu ɵydiki ⱪurbangaⱨingning aldiƣa kǝlsǝ, □ 23 Sǝn ⱪǝsǝmni asmanda turup anglap, amal ⱪilip Ɵz bǝndiliring otturisida ⱨɵküm qiⱪarƣaysǝn; gunaⱨi bar adǝmning gunaⱨini ɵzigǝ ⱪayturup, ɵz yolini ɵz bexiƣa yandurup, gunaⱨsiz adǝmni aⱪlap ɵz adilliⱪiƣa ⱪarap uningƣa ⱨǝⱪⱪini bǝrgǝysǝn.

24 Ɵz hǝlⱪing Israil Sening aldingda gunaⱨ ⱪilƣini üqün düxmǝndin yengilsǝ, yamanliⱪidin ⱪaytip bu ɵydǝ turup, namingni etirap ⱪilip sanga dua bilǝn iltija ⱪilsa, 25 Sǝn asmanda anglap, Ɵz hǝlⱪing Israilning gunaⱨini kǝqürüp, ularni Sǝn ata-bowiliriƣa wǝ ɵzlirigǝ tǝⱪdim ⱪilƣan zeminƣa ⱪayturup kǝlgǝysǝn.

26 Ular Sanga gunaⱨ ⱪilƣini üqün asman etilip yamƣur yaƣmaydiƣan ⱪiliwetilgǝn bolsa, lekin ular bu jayƣa ⱪarap Sanga dua ⱪilip namingni etirap ⱪilip, Sening ularni ⱪiyinqiliⱪⱪa salƣining tüpǝylidin ɵz gunaⱨidin yenip towa ⱪilsa, 27 Sǝn asmanda turup ⱪulaⱪ selip, ⱪulliringning wǝ hǝlⱪing Israilning gunaⱨini kǝqürgǝysǝn; qünki Sǝn ularƣa mengix kerǝk bolƣan yahxi yolni ɵgitisǝn wǝ Ɵz hǝlⱪinggǝ miras ⱪilip bǝrgǝn zeminning üstigǝ yamƣur yaƣdurisǝn!

28 Əgǝr zeminda aqarqiliⱪ ya waba bolsa, ya ziraǝtlǝr dan almisa ya ⱨal qüxsǝ ya uni qekǝtkilǝr yaki qekǝtkǝ liqinkiliri besiwalsa, ya düxmǝnlǝr ularning zemindiki xǝⱨǝrlirining ⱪowuⱪliriƣa ⱨujum ⱪilip ⱪorxiwalsa, ya ⱨǝrⱪandaⱪ apǝt ya kesǝllik bolsa, 29 undaⱪta barliⱪ hǝlⱪing Israil bolsun, ⱨǝrⱪandaⱪ kixi bolsun, ɵzigǝ kǝlgǝn apǝtni wǝ ɵz dǝrdini bilip, ⱪollirini bu ɵygǝ sunup, mǝyli ⱪandaⱪ dua yaki iltija ⱪilsun, 30 ǝmdi Sǝn turuwatⱪan makaning asmanda turup anglap, kǝqürüm ⱪilƣaysǝn, Sǝn ⱨǝrbir adǝmning ⱪǝlbini bilgǝqkǝ, ɵzining yollirini ɵzigǝ yandurƣaysǝn (qünki Sǝnla, pǝⱪǝt Sǝnla ⱨǝmmǝ insan balilirining ⱪǝlblirini bilgüqidursǝn); 31 xundaⱪ ⱪilip, ular Sǝn ata-bowilirimizƣa tǝⱪdim ⱪilƣan zeminda olturup ɵmrining ⱨǝmmǝ künliridǝ Sǝndin ⱪorⱪup yolliringda mangidiƣan bolidu.

32 Ɵz hǝlⱪing Israildin bolmiƣan, Sening uluƣ naming, ⱪudrǝtlik ⱪolung wǝ sozƣan biliking tüpǝylidin yiraⱪ-yiraⱪlardin kǝlgǝn musapir bolsa, u kelip bu ɵy tǝrǝpkǝ ⱪarap dua ⱪilsa, 33 Sǝn turuwatⱪan makaning bolƣan asmanlarda uningƣa ⱪulaⱪ selip, u musapir Sanga nida ⱪilip tiliginining ⱨǝmmisigǝ muwapiⱪ ⱪilƣaysǝn; xuning bilǝn yǝr yüzidiki barliⱪ ǝllǝr namingni tonup yetip, Ɵz hǝlⱪing Israildǝk Sǝndin ⱪorⱪidiƣan bolup, mǝn yasiƣan bu ɵyning Sening naming bilǝn atalƣinini bilidu. □

34 Əgǝr Sening hǝlⱪing Sening tapxuruⱪung bilǝn düxmini bilǝn jǝng ⱪilixⱪa qiⱪⱪanda, Sǝn talliƣan bu xǝⱨǝrgǝ, xundaⱪla mǝn namingƣa atap yasiƣan bu ɵy tǝrǝpkǝ ⱪarap Sǝn Pǝrwǝrdigarƣa dua ⱪilsa, 35 Sǝn asmanlarda turup ularning duasi bilǝn iltijasiƣa ⱪulaⱪ selip, ularni nusrǝtkǝ erixtürgǝysǝn.

36 Əgǝr ular Sanga gunaⱨ sadir ⱪilƣan bolsa (qünki gunaⱨ ⱪilmaydiƣan ⱨeqkixi yoⱪtur) Sǝn ularƣa ƣǝzǝplinip, ularni düxmǝnlirining ⱪoliƣa tapxurƣan bolsang, bular ularni yiraⱪ-yeⱪinƣa, ɵz zeminiƣa sürgün ⱪilip elip barƣan bolsa, 37 lekin ular sürgün ⱪilinƣan yurtta ǝs-ⱨoxini tepip towa ⱪilip, ɵzi sürgün bolƣan yurtta Sanga: — Biz gunaⱨ ⱪilip, ⱪǝbiⱨlikkǝ berilip Sǝndin yüz ɵrüp kǝttuⱪ, dǝp yelinsa, 38 — ǝgǝr ularni sürgün ⱪilƣanlarning zeminida pütün ⱪǝlbi wǝ pütün jenidin Sening tǝripinggǝ yenip, Sǝn ularning ata-bowiliriƣa tǝⱪdim ⱪilƣan zeminƣa, Sǝn talliƣan xǝⱨǝr tǝrǝpkǝ wǝ mǝn namingƣa atap yasiƣan bu ɵy tǝrǝpkǝ yüzini ⱪilip dua ⱪilsa, 39 Sǝn turuwatⱪan makaning bolƣan asmanlarda turup ularning duasi wǝ iltijalirini anglap ular üqün ⱨɵküm qiⱪirip, Ɵz hǝlⱪingning Sanga sadir ⱪilƣan gunaⱨini kǝqürüm ⱪilƣaysǝn; 40 ǝmdi i Hudayim, Sǝndin ɵtünimǝn, bu yǝrdǝ ⱪilƣan dualarƣa kɵzüng oquⱪ, ⱪuliⱪing ding bolƣay!

41 Əmdi ornungdin turƣin, i Pǝrwǝrdigar Huda,

Sǝn ⱪudritingning ipadisi bolƣan ǝⱨdǝ sanduⱪung bilǝn,

Ɵz aramgaⱨingƣa kirgǝysǝn!

Kaⱨinliring ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn kiydürülsun,

Mɵmin bǝndiliring yahxiliⱪingdin xadlansun!

42 I Pǝrwǝrdigar Huda, Ɵzüng mǝsiⱨ ⱪilƣiningning yüzini yandurmiƣaysǝn;

Ⱪulung Dawutⱪa kɵrsǝtkǝn ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbitingni esingdǝ tutⱪaysǝn!».□

7

Sulayman ibadǝthanini Hudaƣa beƣixlaydu

1 Sulayman duasini tügitixigila, asmandin ot qüxüp kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱨǝmdǝ baxⱪa ⱪurbanliⱪlarni ⱪoymay kɵydürüwǝtti; Pǝrwǝrdigarning xan-xǝripi ɵyni toldurdi. 2 Pǝrwǝrdigarning xan-xǝripi ɵyni tolduruwǝtkǝqkǝ, kaⱨinlar Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ kirǝlmidi. 3 Ot qüxkǝnlikini wǝ Pǝrwǝrdigarning xan-xǝripi ɵyning üstidǝ tohtiƣanliⱪini kɵrüp, Israillarning ⱨǝmmisi tax yatⱪuzulƣan mǝydanda yükünüp bax urup: «Pǝrwǝrdigar meⱨribandur, Uning ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiti mǝnggügiqǝ turidu!» dǝp Pǝrwǝrdigarƣa ibadǝt ⱪilip tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ oⱪuxti. 4 Padixaⱨ wǝ pütkül hǝlⱪ Pǝrwǝrdigarning aldida ⱪurbanliⱪlirini sundi. 5 Sulayman padixaⱨ yigirmǝ ikki ming kala, bir yüz yigirmǝ ming ⱪoyni ⱪurbanliⱪ ⱪilip sundi. Xundaⱪ ⱪilip padixaⱨ wǝ pütkül hǝlⱪ Hudaning ɵyini Hudaƣa beƣixlidi. 6 Kaⱨinlar wǝ xundaⱪla Pǝrwǝrdigarƣa atiƣan sazlarni tutⱪan Lawiylar ɵz orunlirida turatti (padixaⱨ Dawut bu sazlarni Pǝrwǝrdigarning mǝdⱨiyisidǝ ixlǝtkili yasiƣanidi, u Pǝrwǝrdigarƣa: «Uning ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiti ǝbǝdgiqidur» dǝp mǝdⱨiyǝ oⱪuƣinida ularni ixlitǝtti); kaⱨinlar Lawiylarning udulida turup kanay qelixatti; Israillarning ⱨǝmmisi xu yǝrdǝ ɵrǝ turuxⱪanidi.

7 Sulayman Pǝrwǝrdigarning ɵyining aldidiki ⱨoylisining otturisini ayrip muⱪǝddǝs ⱪilip, u yǝrdǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar wǝ inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪilirining yaƣlirini sundi; qünki Sulayman yasatⱪan mis ⱪurbangaⱨ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar, ax ⱨǝdiyiliri wǝ ⱪurbanliⱪlarning yaƣlirini ⱪobul ⱪilixⱪa kiqik kǝldi. 8 Xuning bilǝn u waⱪitta Sulayman wǝ uning bilǝn bolƣan pütün Israil, yǝni Hamat rayoniƣa kirix eƣizidin tartip Misir eⱪiniƣiqǝ ⱨǝmmǝ yǝrlǝrdin kǝlgǝn zor bir jamaǝt ⱨeyt ɵtküzdi. □ 9 Sǝkkizinqi küni ular tǝntǝnilik bir ibadǝt yiƣilixi ɵtküzdi; ular yǝttǝ kün ⱪurbangaⱨni Hudaƣa atap beƣixliƣanidi andin ular yǝnǝ yǝttǝ kün ⱨeyt ɵtküzdi. □ 10 Yǝttinqi ayning yigirmǝ üqinqi küni padixaⱨ hǝlⱪni ɵz ɵy-qedirlirigǝ ⱪayturdi; ular Pǝrwǝrdigarning Dawutⱪa, Sulaymanƣa wǝ Ɵz hǝlⱪi Israilƣa ⱪilƣan yahxiliⱪliri üqün ⱪǝlbidǝ xad-huram bolup ⱪaytip kǝtti.

11 Xundaⱪ ⱪilip Sulayman Pǝrwǝrdigarning ɵyini wǝ padixaⱨning ordisini yasap püttürdi. Sulaymanning kɵngligǝ Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ wǝ ɵzining ordisida nemǝ ⱪilix kǝlgǝn bolsa, xu ixlarning ⱨǝmmisi onguxluⱪ pütti.□

Pǝrwǝrdigar Sulaymanƣa wǝdǝ ⱨǝm agaⱨ beridu

1Pad. 9:1-9

12 Andin Pǝrwǝrdigar keqidǝ Sulaymanƣa ayan bolup uningƣa: «Mǝn sening duayingni anglidim wǝ Ɵzümgimu bu jayni «ⱪurbanliⱪ ɵyi» boluxⱪa tallidim. 13 Əgǝr Mǝn asmanni yamƣur yaƣmaydiƣan ⱪilip etiwǝtsǝm yaki qekǝtkilǝrgǝ zemindiki mǝⱨsulatlarni yǝp taxlaxni buyrusam wǝ yaki hǝlⱪim arisiƣa waba tarⱪitiwǝtsǝm, 14  xu qaƣda namim bilǝn atalƣan bu hǝlⱪim ɵzini kǝmtǝr tutup, dua ⱪilip yüzümni izlǝp, rǝzil yolliridin yansa, Mǝn asmanda turup anglap, ularning gunaⱨini kǝqürimǝn wǝ zeminini saⱪaytimǝn. □ 15 Əmdi bu yǝrdǝ ⱪilinƣan dualarƣa Mening kɵzlirim oquⱪ wǝ ⱪulaⱪlirim ding bolidu. 16 Mǝn ǝmdi namim mǝnggü bu yǝrdǝ ayan ⱪilinsun dǝp bu ɵyni tallap, uni Ɵzümgǝ muⱪǝddǝs ⱪildim; kɵzümmu, ⱪǝlbimmu ⱨǝmixǝ xu yǝrdǝ bolidu.

17 Sǝn bolsang, atang Dawutning aldimda mangƣinidǝk sǝnmu sanga buyruƣinimning ⱨǝmmisigǝ muwapiⱪ ǝmǝl ⱪilix üqün bǝlgilimilirim wǝ ⱨɵkümlirimni tutup aldimda mangsang, 18 Mǝn ǝmdi atang Dawutⱪa: «Israilning tǝhtidǝ sanga ǝwladingdin olturuxⱪa bir zat kǝm bolmaydu» dǝp ǝⱨdǝ ⱪilƣinimdǝk, Mǝn sening padixaⱨliⱪ tǝhtingni Israilning üstidǝ mǝⱨkǝm ⱪilimǝn. 19 Biraⱪ ǝgǝr silǝr Meningdin yüz ɵrüp, Mǝn silǝrning aldinglarda jakarliƣan bǝlgilimilirim wǝ ǝmrlirimni taxlap, baxⱪa ilaⱨlarning ⱪulluⱪiƣa kirip qoⱪunsanglar, 20 xu qaƣda Mǝn Israilni ularƣa tǝⱪdim ⱪilƣan zeminidin yulup taxlaymǝn; wǝ Ɵz namimni kɵrsitixkǝ Ɵzümgǝ muⱪǝddǝs ⱪilƣan bu ɵyni nǝzirimdin taxlaymǝn wǝ Israilni ⱨǝmmǝ hǝlⱪlǝr arisida sɵz-qɵqǝk wǝ tapa-tǝnining obyekti ⱪilimǝn; 21 bu ɵy gǝrqǝ ⱨazir uluƣ bolsimu, xu zamanda uningdin ɵtkǝnlǝrning ⱨǝmmisi ⱪattiⱪ ⱨǝyran ⱪilixip: «Pǝrwǝrdigar bu zeminƣa wǝ bu ɵygǝ nemixⱪa xundaⱪ ⱪilƣandu?» dǝp soraydu. □ 22 Kixilǝr: — Qünki zemindiki hǝlⱪlǝr ata-bowilirining Hudasi, yǝni ularni Misir zeminidin qiⱪarƣan Pǝrwǝrdigarni taxlap, ɵzlirini baxⱪa ilarⱨlarƣa baƣlap, ularƣa sǝjdǝ ⱪilip ⱪulluⱪida bolƣanliⱪi üqün, U bu pütkül külpǝtni ularning bexiƣa qüxürüptu, dǝp jawab beridu.

8

Ⱪuruluxlar wǝ soda-setiⱪlar

1Pad. 9:10-28

1 Xundaⱪ boldiki, yigirmǝ yil ɵtüp, Sulayman Pǝrwǝrdigarning ɵyi bilǝn padixaⱨning ɵyini yasap bolƣandin keyin, 2 u Ⱨiram ɵzigǝ sowƣa ⱪilƣan xǝⱨǝrlǝrni ⱪaytidin ⱪurup qiⱪti; Israillar xu yǝrdǝ olturaⱪlaxti.□

3 Sulayman Hamat-Zobaⱨ xǝⱨirigǝ berip uni ixƣal ⱪildi.

4 U yǝnǝ qɵldiki Tadmorni wǝ ɵzining Hamatta ⱪurƣan barliⱪ hǝzinǝ xǝⱨǝrlirini yǝnǝ ongxitip ⱪurdi. 5 U yǝnǝ Üstünki Bǝyt-Ⱨoron bilǝn Astinⱪi Bǝyt-Ⱨoronni sepil, baldaⱪliⱪ ⱪowuⱪliri bolƣan ⱪorƣanliⱪ xǝⱨǝrlǝrgǝ aylandurdi; 6 Baalatni, xundaⱪla ɵzigǝ has ⱨǝmmǝ hǝzinǝ xǝⱨǝrlirini, «jǝng ⱨarwisi xǝⱨǝrliri»ni, atliⱪlarni orunlaxturƣan xǝⱨǝrlǝrni wǝ Yerusalemda, Liwanda wǝ ɵzi soraydiƣan barliⱪ zeminda haliƣinini bina ⱪildi.

7 Israildin bolmiƣan Ⱨittiylar, Amoriylar, Pǝrizziylǝr, Ⱨiwiylar wǝ Yǝbusiylardin Israil zeminida ⱪelip ⱪalƣanlarning ⱨǝmmisini bolsa, 8 Sulayman bularni, yǝni Israillar pütünlǝy yoⱪatmiƣan ǝllǝrning ⱪalƣan ǝwladlirini ⱪulluⱪ ⱨaxaƣa tutti. Ular bügünki küngiqǝ xundaⱪ bolup kǝldi. □ 9 Lekin Israillardin Sulayman ɵz ixliri üqün ⱨeqkimni ⱪul ⱪilmay, bǝlki ularni lǝxkǝr, ⱨɵkümdar-ǝmǝldar, ⱨarwa bilǝn atliⱪlarning sǝrdarliri ⱪildi. 10 Bulardin padixaⱨ Sulaymanning ixligüqilǝrning üstigǝ ⱪoyƣan qong nazarǝtqiliri bolup, ikki yüz ǝllik idi.□

11 Sulayman Pirǝwnning ⱪizini «Dawutning xǝⱨiri»din ɵzi uningƣa saldurƣan ordiƣa ǝkǝltürdi; qünki u: «Ayalimning Israil padixaⱨi Dawutning ordisida turuxi muwapiⱪ ǝmǝs; qünki Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪi barƣanliki jaylarning ⱨǝmmisi muⱪǝddǝstur», — dedi. □

12 Sulayman bu qaƣda Pǝrwǝrdigarning ⱪurbangaⱨida, yǝni muⱪǝddǝs jayning aywanining aldiƣa saldurƣan ⱪurbangaⱨta Pǝrwǝrdigarƣa atap kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ tǝⱪdim ⱪilatti; 13 — yǝni Musa pǝyƣǝmbǝrning tapxuruⱪi boyiqǝ, ⱨǝr küni, xabat künliridǝ, ayning birinqi künliridǝ wǝ ⱨǝr yilda üq ⱪetim ɵtküzülidiƣan alaⱨidǝ ⱨeyt künliridǝ — «petir nan ⱨeyti», «ⱨǝptilǝr ⱨeyti» wǝ «kǝpilǝr ⱨeyti»diki künlǝrdǝ bekitilgǝn burqluⱪ ⱪurbanliⱪlarni ⱪilatti. □ 14 Sulayman yǝnǝ atisi Dawutning bǝlgilǝp bǝrgini boyiqǝ kaⱨinlarning hizmǝtlirining wǝ Lawiylarning burqlirining ada ⱪilinixi üqün nɵwǝt-guruppilarni bekitti; Lawiylarning ⱨǝr küni mǝdⱨiyǝ oⱪux wǝ kaⱨinlarning aldida hizmǝtlǝrni ada ⱪilix burqi bar idi. Sulayman yǝnǝ dǝrwaziwǝnlǝrni nɵwiti boyiqǝ ⱨǝr dǝrwazining hizmitini ⱪilixⱪa bekitti; qünki Hudaning adimi Dawutning buyruⱪi xundaⱪ idi. 15  Kaⱨin-lawiylar padixaⱨning kaⱨinlarƣa wǝ Lawiylarƣa buyruƣanliridin, mǝyli ⱪandaⱪ ix bolsun yaki hǝzinilǝrgǝ dair ix bolsun ⱨeq bax tartmaytti.

16 Pǝrwǝrdigarning ɵyini selixta, ɵy uli selinƣan kündin tartip pütküqǝ Sulaymanning barliⱪ ⱪurulux ixliri puhta tamamlandi. Xundaⱪ ⱪilip Pǝrwǝrdigarning ɵyi pütti.

17 Andin Sulayman Edom zeminida Ⱪizil dengiz boyidiki Əzion-Gǝbǝrgǝ wǝ Elatⱪa ⱪarap mangdi. 18 Ⱨuram padixaⱨ ɵz hizmǝtkarliri arⱪiliⱪ kemilǝr wǝ dengiz yolliriƣa pixxiⱪ adǝmlirini Sulaymanning yeniƣa ǝwǝtti. Ular Sulaymanning hizmǝtkarliri bilǝn billǝ Ofirƣa berip, u yǝrdin tɵt yüz ǝllik talant altun elip, uni padixaⱨ Sulaymanning ⱪexiƣa yǝtküzüp kǝldi. □

9

Xebaning ayal padixaⱨi danaliⱪni izdǝp kelidu

1Pad. 10:1-3

1 Xebaning ayal padixaⱨi bolsa Sulaymanning dangⱪ-xɵⱨritini anglap, uni ⱪiyin qigix-soallar bilǝn siniƣili Yerusalemƣa kǝldi. U huxbuy buyumlar, intayin tola altun wǝ yaⱪut-gɵⱨǝrlǝr artilƣan tɵgilǝrni elip, qong dǝbdǝbǝ bilǝn kǝldi. Sulaymanning ⱪexiƣa kǝlgǝndǝ ɵz kɵngligǝ pükkǝn ⱨǝmmǝ ix toƣruluⱪ uning bilǝn sɵzlǝxti. 2 Sulayman uning ⱨǝmmǝ soriƣanliriƣa jawab bǝrdi. Ⱨeqnemǝ Sulaymanƣa ⱪarangƣu ǝmǝs idi, bǝlki ⱨǝmmisidǝ uningƣa jawab bǝrdi.

3 Xebaning ayal padixaⱨi Sulaymanning danaliⱪiƣa, yasiƣan orda-sarayƣa, 4 dastihandiki taamlarƣa, ǝmǝldarlarning ⱪatar-ⱪatar olturuxliriƣa, hizmǝtkarlirining ⱪatar-ⱪatar turuxliriƣa, ularning kiygǝn kiyimlirigǝ, uning saⱪiyliri wǝ ularning kiygǝn kiyimlirigǝ wǝ uning Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ atap sunƣan kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪliriƣa ⱪarap, üni iqigǝ qüxüp kǝtti.□

5 U padixaⱨⱪa: — Mǝn ɵz yurtumda silining ixliri wǝ danaliⱪliri toƣrisida angliƣan hǝwǝr rast ikǝn; 6 ǝmma mǝn kelip ɵz kɵzlirim bilǝn kɵrmigüqǝ bu sɵzlǝrgǝ ixǝnmigǝnidim; wǝ mana, mǝn ⱨǝtta yeriminimu anglimiƣan ikǝnmǝn; silining danaliⱪliri bilǝn bǝrikǝt-bayaxatliⱪliri mǝn angliƣan hǝwǝrdin ziyadǝ ikǝn. 7 Silining adǝmliri nemidegǝn bǝhtlik-ⱨǝ! Ⱨǝmixǝ silining aldilirida turup danaliⱪlirini anglaydiƣan bu hizmǝtkarliri nǝⱪǝdǝr bǝhtliktur! 8 Silidin sɵyüngǝn, silini ɵzi üqün Israilning tǝhtigǝ olturƣuzƣan Pǝrwǝrdigar Hudaliri mubarǝktur! Hudaliri Israilƣa baƣliƣan muⱨǝbbiti üqün, ularni mǝnggü mǝzmut tursun dǝp U silini toƣra ⱨɵküm wǝ adalǝt sürgili ular üstigǝ padixaⱨ ⱪildi, dedi.

9 U padixaⱨⱪa bir yüz yigirmǝ talant altun, intayin kɵp huxbuy buyumlar wǝ yaⱪut-gɵⱨǝrlǝrni sowƣa ⱪildi. Xebaning ayal padixaⱨi Sulayman padixaⱨⱪa sunƣan xunqǝ zor miⱪdardiki huxbuy buyumlar xuningdin keyin ⱨeq kɵrüngǝn ǝmǝs 10 (Ofirdin altunlarni ǝpkelidiƣan Ⱨuramning hizmǝtkarliri wǝ Sulaymanning hizmǝtkarliri yǝnǝ intayin zor miⱪdardiki sǝndǝl yaƣiqini wǝ yaⱪut-gɵⱨǝrlǝrnimu elip kǝldi. 11 Padixaⱨ sǝndǝl yaƣiqidin Pǝrwǝrdigarning ɵyi üqün wǝ padixaⱨning ordisi üqün pǝlǝmpǝylǝr yasap ⱨǝm nǝƣmǝ-nawaqilar üqün qiltarlar wǝ sazlarni xuningdin yasatti. Xundaⱪ esil sǝndǝl yaƣiqi Yǝⱨuda zeminida bu waⱪitⱪiqǝ ⱨeq kɵrülüp baⱪmiƣanidi). □ 12 Sulayman padixaⱨ Xebaning ayal padixaⱨiƣa uning ɵzigǝ ⱪilƣan sowƣiliridin axurup sowƣa tutti, ayal padixaⱨning kɵngli tartⱪan ⱨǝmmini — nemǝ sorisa, xuni bǝrdi; andin u hizmǝtkarliri bilǝn yolƣa qiⱪip ɵz yurtiƣa ⱪaytip kǝtti.

Sulaymanning bayliⱪliri

1Pad. 10:14-29

13 Sulaymanƣa ⱨǝr yili kǝltürülgǝn altunning ɵzi altǝ yüz atmix altǝ talant idi. □ 14 Bu kirimdin baxⱪa, oⱪǝtqi-tijarǝtqilǝr, barliⱪ ǝrǝb padixaⱨlar wǝ ɵz zeminidiki ǝmǝldarlarmu altun-kümüxlǝrni elip Sulaymanƣa tapxuratti.

15 Sulayman padixaⱨ ikki yüz qong siparni soⱪturdi wǝ ⱨǝr siparƣa altǝ yüz xǝkǝl altun kǝtti . □ 16 Xundaⱪla üq yüz ⱪalⱪanni yapilaⱪlanƣan altundin yasidi; ⱨǝrbir ⱪalⱪanni yasaxⱪa üq yüz xǝkǝl altun ixlitildi; padixaⱨ ularni «Liwan ormini sariyi»ƣa esip ⱪoydi.□

17 Padixaⱨ pil qixliridin qong bir tǝht yasap, uni sap altun bilǝn ⱪaplatti. 18 Tǝhtning altǝ ⱪǝwǝtlik pǝlǝmpiyi bar idi, uning bir altun putpǝrisi tǝht bilǝn tutixip turatti; orunduⱪning ikki yenida tayanƣuqisi bar idi, ⱨǝrbir tayanƣuqning yenida birdin ɵrǝ turƣan xirning ⱨǝykili bar idi. 19 Altǝ ⱪǝwǝtlik pǝlǝmpǝyning üstidǝ, ong wǝ sol tǝripidǝ ɵrǝ turƣan on ikki xirning ⱨǝykili bolup, ⱨǝrbir basⱪuqning ong-sol tǝripidǝ birdin bar idi; baxⱪa ⱨeqⱪandaⱪ ǝldǝ uningƣa ohxax yasalƣini yoⱪ idi.

20 Sulayman padixaⱨning barliⱪ jam-piyaliliri altundin yasalƣan; «Liwan ormini Sarayi»diki barliⱪ ⱪaqa-ⱪuqilar tawlanƣan altundin yasalƣan; Sulaymanning künliridǝ kümüx ⱨeqnemǝ ⱨesablinatti. 21 Qünki padixaⱨning kemiliri Ⱨuramning hizmǝtkarliri bilǝn billǝ Tarxixⱪa berip turatti; «Tarxix kemǝ»lǝr ⱨǝr üq yilda bir ⱪetim kelip altun-kümüx, pil qixliri, maymunlar wǝ tozlarni ǝkelǝtti.□

22 Sulayman padixaⱨ yǝr yüzidiki barliⱪ padixaⱨlardin bayliⱪta wǝ danaliⱪta üstün idi. 23 Hudaning Sulaymanning kɵngligǝ salƣan danaliⱪini anglax üqün yǝr yüzidiki barliⱪ padixaⱨlar uning bilǝn didarlixix arzusi bilǝn kelǝtti; 24 kǝlgǝnlǝrning ⱨǝmmisi ɵz sowƣitini elip kelǝtti; yǝni kümüx ⱪaqa-ⱪuqilar, altun ⱪaqa-ⱪuqilar, kiyim-keqǝklǝr, dubulƣa-sawutlar, tetitⱪular, atlar wǝ ⱪeqirlarni elip kelǝtti. Ⱨǝr yili ular bǝlgilik miⱪdarda xundaⱪ ⱪilatti. □

25 Wǝ Sulaymanning jǝng ⱨarwisiƣa ⱪatidiƣan atliri üqün tɵt ming eƣili bar idi, xuningdǝk on ikki ming atliⱪ ǝskiri bar idi; u ularni «jǝng ⱨarwisi xǝⱨǝrliri»gǝ wǝ ɵzi turidiƣan Yerusalemƣa orunlaxturdi. □ 26 Sulayman Əfrat dǝryasidin Filistiyǝ zeminiƣiqǝ taki Misirning qegrisiƣa ⱪǝdǝr bolƣan barliⱪ padixaⱨliⱪlar üstidin ⱨɵkümranliⱪ ⱪildi. 27 Padixaⱨ Yerusalemda kümüxni taxtǝk kɵp, kedir dǝrǝhlirini jǝnubiy tüzlǝngliktiki üjmǝ dǝrǝhlirigǝ ohxax nurƣun ⱪildi. □ 28 Kixilǝr atlarni Misirdin wǝ ⱨǝrⱪaysi yurtlardin Sulaymanƣa yǝtküzüp berip turatti.

29 Sulaymanning baxⱪa ǝmǝlliri baxtin ahiriƣiqǝ «Natan pǝyƣǝmbǝrning bayanliri», «Xiloⱨluⱪ Ahiyaⱨning bixariti», xundaⱪla Nibatning oƣli Yǝroboam toƣruluⱪ «Aldin kɵrgüqi Iddo kɵrgün alamǝt kɵrünüxlǝr» degǝn kitablarƣa pütülgǝn ǝmǝsmidi? □  ■

30 Sulayman Yerusalemda turup pütün Israilning üstidin ⱪiriⱪ yil sǝltǝnǝt ⱪildi. 31 Sulayman ata-bowiliri arisida uhlidi; halayiⱪ uni atisi Dawutning xǝⱨiridǝ dǝpnǝ ⱪildi; uning oƣli Rǝⱨoboam uning orniƣa padixaⱨ boldi.□

10

Israil ikkigǝ bɵlünüp ketidu — ximaliy ⱪǝbililǝr Rǝⱨoboamƣa ⱪarxi qiⱪidu

1Pad. 12:1-24

1 Rǝⱨoboam Xǝⱪǝmgǝ bardi; qünki pütkül Israil uni padixaⱨ tikligili Xǝⱪǝmgǝ kǝlgǝnidi. 2 Nibatning oƣli Yǝroboam xu ixni angliƣanda xundaⱪ boldiki, Misirdin ⱪaytip kǝldi (qünki u Sulayman padixaⱨtin ⱪeqip Misirda turuwatatti). 3 Əmdi halayiⱪ adǝm ǝwǝtip uni qaⱪirtip kǝldi. Xuning bilǝn Yǝroboam wǝ pütkül Israil kelip Rǝⱨoboamƣa: —

4 Silining atiliri boynimizƣa salƣan boyunturuⱪini eƣir ⱪildi. Sili ǝmdi atilirining bizgǝ ⱪoyƣan ⱪattiⱪ tǝlǝpliri bilǝn eƣir boyunturuⱪini yeniklitip bǝrsilǝ, silining hizmǝtliridǝ bolimiz, deyixti.

5 U ularƣa: — Ⱨazirqǝ ⱪaytip üq kündin keyin andin ⱪeximƣa yǝnǝ kelinglar, dedi. Xuning bilǝn hǝlⱪ tarilip kǝtti. 6 Rǝⱨoboam padixaⱨ ɵz atisi Sulayman ⱨayat waⱪtida uning hizmitidǝ turƣan moysipitlardin mǝsliⱨǝt sorap: — Bu hǝlⱪⱪǝ beridiƣan jawabim toƣrisida nemǝ mǝsliⱨǝt kɵrsitisilǝr? — dedi.

7 Ular uningƣa: — Əgǝr sili raziliⱪ bilǝn bügün bu hǝlⱪni hux ⱪilip ularƣa meⱨriban muamilǝ kɵrsitip, ularƣa yahxi sɵzlǝr bilǝn jawab ⱪilsila, ular silining barliⱪ künliridǝ hizmǝtliridǝ bolidu, dedi.

8 Lekin u moysipitlarning kɵrsǝtkǝn mǝsliⱨǝtini ⱪayrip ⱪoyup, ɵzi bilǝn qong bolƣan, aldida hizmitidǝ boluwatⱪan yaxlardin mǝsliⱨǝt sorap 9 ularƣa: — Manga «Silining atiliri bizgǝ salƣan boyunturuⱪni yeniklǝtkǝyla» dǝp tiligǝn bu hǝlⱪⱪǝ jawab beriximiz toƣruluⱪ ⱪandaⱪ mǝsliⱨǝt berisilǝr? — dedi. 10 Uning bilǝn qong bolƣan bu yaxlar uningƣa: — «Silining atiliri boyunturuⱪimizni eƣir ⱪildi, ǝmdi sili uni bizgǝ yenik ⱪilƣayla» dǝp eytⱪan bu hǝlⱪⱪǝ sɵz ⱪilip: — «Mening qimqilaⱪ barmiⱪim atamning belidin tomraⱪtur. 11 Atam silǝrgǝ eƣir boyunturuⱪni salƣan, lekin mǝn boyunturuⱪunglarni tehimu eƣir ⱪilimǝn. Atam silǝrgǝ ⱪamqilar bilǝn tǝnbiⱨ-tǝrbiyǝ bǝrgǝn bolsa mǝn silǝrgǝ «qayanliⱪ ⱪamqilar» bilǝn tǝnbiⱨ-tǝrbiyǝ berimǝn», degǝyla, — dedi.□

12 Rǝⱨoboam padixaⱨ ularƣa: «Üq kündin keyin andin ⱪeximƣa yǝnǝ kelinglar» deginidǝk, Yǝroboam wǝ barliⱪ hǝlⱪ üqinqi küni uning ⱪexiƣa kǝldi. 13 Rǝⱨoboam padixaⱨ moysipitlarning mǝsliⱨǝtini taxlap kɵpqilikkǝ ⱪattiⱪliⱪ bilǝn jawab bǝrdi. 14 U yaxlarning mǝsliⱨǝti boyiqǝ ularƣa: — Atam silǝrgǝ eƣir boyunturuⱪni salƣan, lekin mǝn uni tehimu eƣir ⱪilimǝn. Atam silǝrgǝ ⱪamqilar bilǝn tǝnbiⱨ bǝrgǝn bolsa mǝn silǝrgǝ «qayanliⱪ ⱪamqilar» bilǝn tǝnbiⱨ-tǝrbiyǝ berimǝn, dedi.

15 Xuning bilǝn padixaⱨ hǝlⱪning sɵzini anglimidi. Bu ix Huda tǝripidin bolƣan; qünki buning bilǝn Pǝrwǝrdigarning Xiloⱨluⱪ Ahiyaⱨning wasitisidǝ Nibatning oƣli Yǝroboamƣa eytⱪan sɵzi ǝmǝlgǝ axurulidiƣan boldi.

16 Pütkül Israil padixaⱨning ularning sɵzigǝ ⱪulaⱪ salmiƣinini kɵrgǝndǝ hǝlⱪ padixaⱨⱪa jawab berip: — Dawuttin bizgǝ nemǝ nesiwǝ bar? Yǝssǝning oƣlida bizning ⱨeq mirasimiz yoⱪtur! Ⱨǝrbiringlar ɵz ɵy-qedirliringlarƣa ⱪaytinglar, i Israil! I Dawut, sǝn ɵz jǝmǝtinggila igǝ bol — dedi. Xuning bilǝn Israillar ɵz ɵy-qedirliriƣa ⱪaytip ketixti.□

17 Əmma Yǝⱨuda xǝⱨǝrliridǝ olturƣan Israillarƣa bolsa, Yǝroboam ularning üstigǝ ⱨɵküm sürdi. □ 18 Rǝⱨoboam padixaⱨ baj-alwan begi Adoramni Israillarƣa ǝwǝtti, lekin pütkül Israil uni qalma-kesǝk ⱪilip ɵltürdi. U qaƣda Rǝⱨoboam padixaⱨ aldirap, ɵzining jǝng ⱨarwisiƣa qiⱪip, Yerusalemƣa tikiwǝtti. 19 Xu tǝriⱪidǝ Israil Dawutning jǝmǝtidin yüz ɵrüp, bügüngǝ ⱪǝdǝr uningƣa ⱪarxi qiⱪip kǝldi. □

11

Rǝⱨoboamning ixliri

1 Rǝⱨoboam Yerusalemƣa kelip, Israil bilǝn jǝng ⱪilip padixaⱨliⱪni ɵzigǝ ⱪayturup ǝkilix üqün Yǝⱨuda bilǝn Binyamin jǝmǝtidin bir yüz sǝksǝn ming hillanƣan jǝnggiwar ǝskǝrni toplidi. 2 Lekin Hudaning sɵzi Hudaning adimi Xemayaƣa kelip: —

3 «Yǝⱨudaning padixaⱨi, Sulaymanning oƣli Rǝⱨoboamƣa, Yǝⱨuda bilǝn Binyamindiki Israillarƣa sɵz ⱪilip: —□

4 «Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Ⱨujumƣa qiⱪmanglar, ⱪerindaxliringlar bilǝn jǝng ⱪilmanglar; ⱨǝrbiringlar ɵz ɵyünglarƣa ⱪaytip ketinglar; qünki bu ix Mǝndindur», degin» — deyildi. Wǝ ular Pǝrwǝrdigarning sɵzlirigǝ ⱪulaⱪ saldi, Yǝroboamƣa ⱨujum ⱪilixtin yandi.

5 Rǝⱨoboam Yerusalemda turatti, wǝ Yǝⱨudada ⱪorƣanliⱪ xǝⱨǝrlǝrni salƣuzƣanidi. 6 U Bǝyt-Lǝⱨǝm, Etam, Tǝkoa, 7 Bǝyt-Zur, Sokoⱨ, Adullam, 8 Gat, Marǝxaⱨ, Zif, 9 Adorayim, Laⱪix, Azikaⱨ, 10 Zoraⱨ, Ayjalon, Ⱨebronni yasatti; bularning ⱨǝmmisi ⱪorƣanliⱪ xǝⱨǝrlǝr bolup, Yǝⱨuda wǝ Binyaminning zeminida idi. □ 11 U barliⱪ ⱪǝl’ǝ-ⱪorƣanlarni mustǝⱨkǝmlidi wǝ ularda sǝrdarlarni tǝyinlidi, zapas axliⱪ, may wǝ xarablarni tǝyyarlidi. □ 12 U yǝnǝ ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrlǝrni kɵpligǝn ⱪalⱪan wǝ nǝyzilǝr bilǝn ⱪorallandurup, alamǝt mustǝⱨkǝmliwǝtti. Yǝⱨuda bilǝn Binyamin uning tǝripidǝ turatti.□

13 Pütkül Israilda turuwatⱪan kaⱨinlar bilǝn Lawiylar ⱪaysi yurtta bolmisun uning tǝripidǝ turatti. 14 Qünki Yǝroboam bilǝn uning oƣulliri Lawiylarni qǝtkǝ ⱪeⱪip, ularning Pǝrwǝrdigarning hizmitidǝ bolup kaⱨinliⱪ ɵtküzüxini qǝkligǝnliki üqün, ular ɵzlirining otlaⱪliri wǝ mal-mülkini taxlap Yǝⱨuda zeminƣa wǝ Yerusalemƣa kelixkǝnidi 15 (qünki Yǝroboam «yuⱪiri jaylar»diki hizmǝt üqün «tekǝ ilaⱨliri» wǝ ɵzi yasiƣan mozay mǝbudlirining ⱪulluⱪida boluxⱪa ɵzi üqün kaⱨinlarni tǝyinligǝnidi). □ 16 Wǝ bu Lawiylarƣa ǝgixip, Israilning ⱨǝmmǝ ⱪǝbililiridin kɵnglidǝ Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarni seƣinip-izdǝxkǝ iradǝ tikligǝnlǝr ata-bowilirining Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa ⱪurbanliⱪ ⱪilix üqün Yerusalemƣa kelixti. 17 Xundaⱪ ⱪilip ular Yǝⱨuda padixaⱨliⱪining küqini axurup, Sulaymanning oƣli Rǝⱨoboamni üq yil küqlǝndürdi; qünki Yǝⱨudadikilǝr üq yil Dawutning wǝ Sulaymanning yolida mangƣanidi.

18 Rǝⱨoboam Maⱨalatni ǝmrigǝ aldi. Maⱨalat Dawutning oƣli Yǝrimotning ⱪizi; uning anisi Yǝssǝning oƣli Eliabning ⱪizi Abiⱨayil idi. 19 Maⱨalattin Rǝⱨoboamƣa Yǝux, Xemariya wǝ Zaⱨam degǝn oƣullar tɵrǝldi. 20 Keyinki waⱪitlarda Rǝⱨoboam yǝnǝ Abxalomning nǝwrǝ ⱪizi Maakaⱨni ǝmrigǝ aldi; u uningƣa Abiya, Attay, Ziza wǝ Xelomitlarni tuƣup bǝrdi. 21 Rǝⱨoboam Abxalomning nǝwrǝ ⱪizi Maakaⱨni ǝmrigǝ alƣan barliⱪ ayalliri wǝ kenizǝkliridin bǝkrǝk sɵyǝtti; qünki u jǝmiy on sǝkkiz ayal wǝ atmix kenizǝkni ǝmrigǝ alƣan; u jǝmiy yigirmǝ sǝkkiz oƣul, atmix ⱪiz pǝrzǝnt kɵrgǝn. 22 Rǝⱨoboam Maakaⱨdin bolƣan oƣli Abiyani ⱪerindaxliri iqidǝ ⱨǝmmidin qong xaⱨzadǝ ⱪilip tiklidi, qünki u uni padixaⱨliⱪⱪa waris ⱪilmaⱪqi idi. 23 Rǝⱨoboam aⱪilanilik bilǝn ix kɵrüp, oƣullirini Yǝⱨudaning barliⱪ zeminliri wǝ Binyaminning barliⱪ zeminliridiki barliⱪ ⱪorƣanliⱪ xǝⱨǝrlǝrgǝ orunlaxturup, ularni naⱨayiti kɵp zapas ozuⱪ-tülük bilǝn tǝminlidi; u yǝnǝ ularƣa nurƣun hotun elip bǝrdi.

12

Rǝⱨoboam Pǝrwǝrdigarƣa yüz ɵriydu

1Pad. 14:21-31

1 Rǝⱨoboamning padixaⱨliⱪi mustǝⱨkǝm bolƣanda, xundaⱪla küqǝygǝndǝ, xundaⱪ boldiki, u Pǝrwǝrdigarning ⱪanun-ǝⱨkamlirini tǝrk ⱪildi wǝ pütkül Israillarmu uningƣa ǝgixip kǝtti. 2 Wǝ ularning Pǝrwǝrdigarƣa wapasizliⱪ ⱪilƣini tüpǝylidin, Rǝⱨoboam sǝltǝnitining bǝxinqi yilida xundaⱪ boldiki, Misirning padixaⱨi Xixak Yerusalemƣa ⱨujum ⱪozƣidi. 3 Xixak bir ming ikki yüz jǝng ⱨarwisi, atmix ming atliⱪ ǝskǝrni baxlap kǝldi; u ɵzi bilǝn billǝ Misirdin elip qiⱪⱪan lǝxkǝrlǝr, jümlidin Liwiyǝliklǝr, Sukkiylǝr wǝ Efiopiylǝr san-sanaⱪsiz idi. 4 U Yǝⱨudaƣa tǝwǝ bolƣan ⱪorƣanliⱪ xǝⱨǝrlǝrni ixƣal ⱪildi, andin Yerusalemƣa ⱨujum ⱪilixⱪa kǝldi. 5 Bu qaƣda Xixak sǝwǝbidin Yǝⱨuda ǝmǝldarliri Yerusalemƣa yiƣilixⱪanidi; Ximaya pǝyƣǝmbǝr Rǝⱨoboam wǝ ǝmǝldarlarning yeniƣa kelip ularƣa: — Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Silǝr meningdin waz kǝqkininglar üqün, Mǝnmu silǝrdin waz keqip Xixakning ⱪoliƣa tapxurdum» dǝydu, dedi.

6 Xuni anglap, Israil ǝmǝldarliri bilǝn padixaⱨ ɵzlirini tɵwǝn ⱪilip: — Pǝrwǝrdigar adildur, deyixti.

7 Pǝrwǝrdigar ularning ɵzlirini tɵwǝn ⱪilƣanliⱪini kɵrüp Pǝrwǝrdigarning sɵzi Ximayaƣa yetip kelip: —«Ular ɵzlirini tɵwǝn ⱪilƣanikǝn, Mǝn ularni ⱨalak ⱪilmay, bǝlki ularƣa azƣinǝ nijat kɵrsitimǝn wǝ Mening ⱪaynap turƣan ƣǝzipim Xixakning ⱪoli bilǝn Yerusalemƣa tɵkülmǝydu. □ 8 Ⱨalbuki, ularning Manga beⱪinix bilǝn dunyadiki padixaⱨliⱪlarƣa beⱪinixning ⱪandaⱪ pǝrⱪi barliⱪini bilip yetixi üqün, ular Xixakⱪa beⱪindi bolidu» — deyildi.

9 Xuning bilǝn Misir padixaⱨi Xixak Yerusalemƣa ⱨujum ⱪilip, Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki hǝzinǝ-bayliⱪlar bilǝn padixaⱨning ordisidiki hǝzinǝ-bayliⱪlarni elip kǝtti. U ⱨǝmmisini, jümlidin Sulayman yasatⱪan altun sipar-ⱪalⱪanlarni ⱪoymay elip kǝtti. 10 Ularning ornida Rǝⱨoboam padixaⱨ mistin birmunqǝ sipar-ⱪalⱪanlar yasitip, ularni padixaⱨ ordisining kirix yolini saⱪlaydiƣan pasiban bǝglirining ⱪoliƣa tapxurdi. 11 Padixaⱨ ⱨǝr ⱪetim Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ kiridiƣan qaƣda, pasibanlar u ⱪalⱪanlarni elip tutup turatti, andin ularni yǝnǝ pasibanhaniƣa ǝkelip ⱪoyuxatti.

12 Xuning bilǝn padixaⱨ ɵzini tɵwǝn ⱪilƣandin keyin, Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi uningdin yenip, uni tamamǝn yoⱪitiwǝtmidi; Yǝⱨudadikilǝr iqidimu az-tola yahxi ixlar tepildi. □

13 Padixaⱨ Rǝⱨoboam Yerusalemda asta-asta ⱪudrǝt tepip, ɵz sǝltǝnitini sürǝtti. Rǝⱨoboam tǝhtkǝ qiⱪⱪan qeƣida ⱪiriⱪ bir yaxta idi; u Yerusalemda, yǝni Pǝrwǝrdigar Ɵz namini tiklǝx üqün pütkül Israil ⱪǝbililiri iqidin talliƣan xǝⱨǝrdǝ on yǝttǝ yil sǝltǝnǝt ⱪildi; Rǝⱨoboamning anisining ismi Naamaⱨ bolup, u Ammoniy idi. 14 Rǝⱨoboam kɵnglidǝ Pǝrwǝrdigarni izdǝxni niyǝt ⱪilmiƣanliⱪi tüpǝylidin rǝzillik ⱪildi.

15 Rǝⱨoboamning barliⱪ ⱪilƣan ixliri baxtin-ahiriƣiqǝ nǝsǝb hatiriliridiki «Ximaya pǝyƣǝmbǝrning sɵzliri» wǝ «Aldin kɵrgüqi Iddoning sɵzliri»dǝ pütülgǝn ǝmǝsmidi? Rǝⱨoboam bilǝn Yǝroboam otturisida uruxlar tohtimay bolup turatti. 16 Rǝⱨoboam ata-bowiliri arisida uhlidi, «Dawutning xǝⱨiri»gǝ dǝpnǝ ⱪilindi. Oƣli Abiya uning orniƣa padixaⱨ boldi.

13

Abiya Yǝⱨuda üstigǝ ⱨɵküm süridu

1Pad. 15:1-8

1 Padixaⱨ Yǝroboamning sǝltǝnitining on sǝkkizinqi yili Abiya Yǝⱨudaning üstigǝ padixaⱨ boldi. 2 U Yerusalemda üq yil sǝltǝnǝt ⱪildi; uning anisining ismi Mikaya bolup, u Gibeaⱨliⱪ Uriyǝlning ⱪizi idi. Abiya bilǝn Yǝroboam otturisida urux boldi. 3 Abiya jǝng ⱪilix üqün hillanƣan jǝngqilǝrdin tɵt yüz mingni baxlap qiⱪti; Yǝroboammu hillanƣan batur jǝngqilǝrdin sǝkkiz yüz mingni baxlap qiⱪip, Abiyaƣa ⱪarxi sǝp tüzüp turdi.

4 Abiya Əfraim taƣliⱪ rayonidiki Zǝmarayim teƣiƣa qiⱪip mundaⱪ dedi: — «I Yǝroboam wǝ Israil hǝlⱪi, gepimgǝ ⱪulaⱪ selinglar! 5 Bilmǝmsilǝr, Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar «tuzluⱪ ǝⱨdǝ» ⱪilip, Israilning üstidiki padixaⱨliⱪni Dawutⱪa wǝ uning ǝwladliriƣa mǝnggügǝ tǝⱪdim ⱪilƣanƣu? □ 6 Lekin Dawutning oƣli Sulaymanning ⱪuli, Nibatning oƣli Yǝroboam ⱪozƣilip ɵz ƣojisidin yüz ɵridi. 7 Xuning bilǝn bǝzi muttǝⱨǝmlǝr, «Beliyalning baliliri» uning yeniƣa yiƣilip, Sulaymanning oƣli Rǝⱨoboam bilǝn ⱪarxilixixⱪa ɵzlirini küqlǝndürdi; Rǝⱨoboam u qaƣda tehi yax, sǝbiy balidǝk bolƣaqⱪa, ularƣa tǝng kelǝlmidi. □ 8 Əmdi silǝr Pǝrwǝrdigarning Dawutning ǝwladlirining ⱪoliƣa tapxurƣan padixaⱨliⱪiƣa ⱪarxi qiⱪip «ɵzimizni kɵrsitimiz» dǝysilǝr; silǝrning adiminglar dǝrwǝⱪǝ kɵptur; silǝrdǝ yǝnǝ Yǝroboam silǝrgǝ yasap bǝrgǝn, ilaⱨlar dǝp ⱪarilidiƣan altun mozaylar bar. 9 Silǝr Pǝrwǝrdigarning kaⱨinliri bolƣan Ⱨarunning ǝwladliri bilǝn Lawiylarni ⱪoƣliwetip, yǝr yüzidiki baxⱪa ǝllǝr ⱪilƣinidǝk ɵzliringlarƣa haliƣanqǝ kaⱨin tikliwalƣan ǝmǝsmidinglar? Kimdǝkim bir torpaⱪ wǝ yǝttǝ ⱪozini elip kelip ɵzümni kaⱨinliⱪⱪa beƣixlaymǝn desǝ, u Huda bolmiƣan butlarƣa kaⱨin bolalaydu! 10 Lekin biz bolsaⱪ, Pǝrwǝrdigar bizning Hudayimizdur, biz uningdin waz kǝqmiduⱪ; Pǝrwǝrdigarning hizmitidǝ bolƣan kaⱨinlar bolsa Ⱨarunning ǝwladliridur, Lawiylar ularning hizmitidǝ turmaⱪta. □ 11 Ular ⱨǝr küni ǝtisi-ahximi Pǝrwǝrdigarƣa kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlarni sunup, esil huxbuy yaⱪidu. Pakiz xirǝgǝ «tǝⱪdim nanlar»mu tizip ⱪoyulidu, ⱨǝr küni kǝqtǝ ular altun qiraƣdan üstidiki qiraƣlarni yandurulidu; qünki biz Hudayimiz Pǝrwǝrdigarning tapxuruⱪiƣa ǝmǝl ⱪilip keliwatimiz. Biraⱪ silǝr bolsanglar uningdin waz kǝqtinglar. 12 Ⱪaranglar, Huda bizni Baxliƣuqi bolup biz bilǝn billidur; ⱪolliriƣa kanay alƣan, silǝrgǝ ⱨujum ⱪilixⱪa signal qilixⱪa tǝyyar turidiƣan uning kaⱨinlirimu biz bilǝn billidur. I Israil baliliri, ata-bowanglarning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigar bilǝn jǝng ⱪilmanglar; qünki silǝr ⱨǝrgiz ƣǝlibǝ ⱪazinalmaysilǝr».

13 Lekin Yǝroboam ularning arⱪisidin ⱨujum ⱪilmaⱪ üqün bɵktürmǝ ⱪoyƣanidi. Xundaⱪki, Israillar Yǝⱨudalarning aldi tǝripidǝ idi wǝ bɵktürmǝ ⱪoxun ularning arⱪa tǝripidǝ saⱪlap turatti. 14 Yǝⱨudalar burulup ⱪarisa, mana ɵzliri aldi-arⱪidin ⱨujumƣa uqrawatatti; ular Pǝrwǝrdigarƣa pǝryad kɵtürdi, kaⱨinlarmu kanaylarni qaldi. 15 Buning bilǝn Yǝⱨudalar ⱪattiⱪ quⱪan kɵtürüxti; wǝ xundaⱪ boldiki, Yǝⱨudalar ⱪattiⱪ quⱪan kɵtürüxüwatⱪanda, Huda Yǝroboam bilǝn barliⱪ Israillarni Abiya bilǝn Yǝⱨudalarning aldidin urup terǝ-pǝrǝng ⱪildi. 16 Israillar Yǝⱨudalarning aldidin ⱪaqti; Huda ularni Yǝⱨudalarning ⱪoliƣa tapxurdi. 17 Abiya bilǝn uning adǝmliri Israillarni ⱪattiⱪ ⱪirƣin ⱪildi; Israillardin hillanƣan bǝx yüz ming ǝskǝr ⱪǝtl ⱪilindi. 18 Bu qaƣda Israillar tɵwǝn ⱪilindi; Yǝⱨudadikilǝr ata-bowilirining Hudasi Pǝrwǝrdigarƣa tayanƣanliⱪi üqün ƣǝlibǝ ⱪazandi. □ 19 Abiya Yǝroboamning kǝynidin ⱪoƣlap mangdi; u uning ilkidin birⱪanqǝ xǝⱨirini, yǝni Bǝyt-Əl wǝ uningƣa ⱪaraxliⱪ yeza-bazarlarni, Yexanaⱨ wǝ uningƣa ⱪaraxliⱪ yeza-bazarlarni, Əfron wǝ uningƣa ⱪaraxliⱪ yeza-bazarlarni tartiwaldi. 20 Yǝroboam Abiyaning künliridǝ ⱪaytidin küqlinǝlmidi. Pǝrwǝrdigarning uni uruxi bilǝn u ɵldi.

21 Abiya bolsa ɵzini ⱪudrǝt tapⱪuzdi; u on tɵt hotun elip, yigirmǝ ikki oƣul, on altǝ ⱪiz pǝrzǝnt kɵrdi. 22 Abiyaning baxⱪa ixliri, uning mangƣan yolliri wǝ eytⱪan sɵzliri «Iddo pǝyƣǝmbǝrning tǝⱨlili»dǝ pütülgǝndur.

14

Asa Yǝⱨuda üstidǝ ⱨɵküm süridu — uning etiⱪadi

1Pad. 15:9-12

1 Abiya ata-bowiliri arisida uhlidi, kixilǝr uni «Dawut xǝⱨiri»gǝ dǝpnǝ ⱪildi. Oƣli Asa uning orniƣa padixaⱨ boldi. Asa padixaⱨ bolƣan künlǝrdǝ on yil tinq ɵtti. 2 Asa Hudasi Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ durus wǝ toƣra bolƣanni ⱪildi. 3 U yat ǝllǝrdin kǝlgǝn but ⱪurbangaⱨlirini wǝ «yuⱪiri jaylar»ni yoⱪitip, «but tüwrük»lǝrni ɵrüp qeⱪip, Axǝraⱨ butlirini kisip taxlidi, □ 4 Yǝⱨudalarƣa ata-bowilirining Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarni izdǝxni, muⱪǝddǝs ⱪanun-ǝmrlǝrni tutuxni ǝmr ⱪildi. 5 U yǝnǝ Yǝⱨuda zeminidiki ⱨǝrbir xǝⱨǝrlǝrdin «yuⱪiri jaylar»ni wǝ «kün tüwrükliri»ni yoⱪatti. U qaƣda pütün padixaⱨliⱪ uning ⱨɵkümranliⱪida tinq-asayixliⱪta ɵtti. □ 6 U yǝnǝ Yǝⱨuda zeminida birnǝqqǝ ⱪorƣanliⱪ xǝⱨǝrlǝrni saldurdi, qünki yurt-zemin aramliⱪta boldi; Pǝrwǝrdigar uningƣa aramliⱪ bǝrgǝqkǝ, xu yillarda ⱨeq urux bolmidi. 7 U Yǝⱨudalarƣa: — Zemin aldimizda tinq turƣanda, bu xǝⱨǝrlǝrni sepil bilǝn ⱪorxalƣan, munarliⱪ, baldaⱪliⱪ ⱪowuⱪliri bolƣan xǝⱨǝrlǝr ⱪilip ⱪurayli; qünki biz Hudayimiz Pǝrwǝrdigarni izdiginimiz üqün U tinqlik bǝrdi; biz Uni izdǝp kǝlduⱪ wǝ U bizning tɵt ǝtrapimizda bizgǝ aramliⱪ bǝrdi, dedi. Xuning bilǝn ular ⱪuruluxni baxlidi wǝ ixliri onguxluⱪ boldi. 8 Asaning ⱪoxuni bar idi; Yǝⱨuda ⱪǝbilisidin ⱪalⱪan wǝ nǝyzǝ bilǝn ⱪorallanƣan üq yüz ming ǝskiri, Binyamin ⱪǝbilisidin sipar wǝ oⱪya bilǝn ⱪorallanƣan ikki yüz sǝksǝn ming kixilik; ularning ⱨǝmmisi batur ǝzimǝtlǝr idi.

9 U qaƣda Zǝraⱨ isimlik bir Efiopiy milyon kixilik ⱪoxuni bilǝn üq yüz jǝng ⱨarwisini baxlap, Asaƣa ⱨujum ⱪozƣap Marǝxaⱨƣa kǝldi. □ 10 Asa uning bilǝn ⱪarxilixixⱪa atlandi; ular Marǝxaⱨⱪa yeⱪin Zǝfataⱨ jilƣisiƣa kelip, bir-birigǝ ⱪarxi sǝp tüzüp turuxti. 11 Asa Hudasi Pǝrwǝrdigarƣa nida ⱪilip: — I Pǝrwǝrdigar, Ɵz bǝndǝnggǝ yardǝm bǝrsǝng, u küqlük bolsun, ajiz bolsun Sǝn üqün ⱨeqⱪanqǝ ix ǝmǝs. I Pǝrwǝrdigar Hudayimiz, bizgǝ yardǝm ⱪilƣaysǝn; qünki biz Sanga tayinimiz wǝ Sening namingda bu zor ⱪoxunƣa ⱪarxi atlinip qiⱪtuⱪ. I Pǝrwǝrdigar, Sǝn bizning Hudayimizdursǝn, insanlar Seningdin ƣalip kǝlmisun! — dedi.□

12 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar Asa wǝ Yǝⱨudalar aldida Efiopiylǝrni urup tiripirǝn ⱪiliwǝtti, Efiopiylǝr ⱪaqti. 13 Asa ɵz adǝmliri bilǝn birliktǝ ularni taki Gǝrarƣiqǝ ⱪoƣlidi; Efiopiylǝr xundaⱪ yiⱪitildiki, ulardin bir adǝmmu tirik ⱪalmidi; qünki ular Pǝrwǝrdigarning aldida wǝ uning ⱪoxuni aldida kukum-talⱪan ⱪilindi. Yǝⱨudalar ƣayǝt zor jǝng ƣǝnimǝtlirini ⱪoliƣa elip kǝtti. 14 Ular yǝnǝ Gǝrar ǝtrapidiki barliⱪ xǝⱨǝrlǝrgǝ ⱨujum ⱪilip ixƣal ⱪildi; qünki Pǝrwǝrdigardin zor bir ⱪorⱪunq muxu xǝⱨǝrlǝrdikilǝrni basⱪanidi. Yǝⱨudalar yǝnǝ ⱨǝmmǝ xǝⱨǝrni birnimu ⱪoymay bulang-talang ⱪildi, qünki ularda tolimu kɵp mal-mülük bar idi. 15 Ular yǝnǝ mal baⱪⱪan qarwiqilarning qedir-ⱪotanliriƣimu zǝrb ⱪilip, naⱨayiti kɵp ⱪoy wǝ tɵgilǝrni elip Yerusalemƣa ⱪaytti.

15

Azariya pǝyƣǝmbǝr Asaƣa agaⱨ wǝ riƣbǝt beridu; Asa uningƣa ǝmǝl ⱪilidu

1 Hudaning Roⱨi Odǝdning oƣli Azariyaning üstigǝ qüxti. 2 Xuning bilǝn u Asa bilǝn kɵrüxüxkǝ qiⱪip uningƣa: — I Asa, pütkül Yǝⱨudalar wǝ Binyaminlar, manga ⱪulaⱪ selinglar! Silǝr Pǝrwǝrdigar bilǝn billǝ bolƣininglarda, Umu silǝr bilǝn billǝ bolidu. Silǝr Uni izlisǝnglar U silǝrgǝ tapⱪuzulidu; lekin silǝr Uningdin waz kǝqsǝnglar U silǝrdin waz keqidu. 3 Israillar uzun künlǝrgiqǝ ⱨǝⱪiⱪiy Huda, tǝlim beridiƣan kaⱨin wǝ ⱪanun-ǝⱨkamlardin juda bolup yürdi; 4 Lekin ular ⱪiyinqiliⱪta ⱪalƣan waⱪitlarda Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarƣa ⱪaytip, Uni izdidi wǝ U ularƣa ɵzini tapⱪuzdi. 5 U waⱪitlarda qiⱪip-kirip turƣanlarƣa ⱨeq aramliⱪ bolmiƣan, qünki ⱨǝrⱪaysi ǝl-yurtlar malimanqiliⱪ iqidǝ turatti. 6 Huda ularni ⱨǝrhil ⱪiyinqiliⱪ-malimanqiliⱪ iqidǝ ⱪaldurƣaqⱪa, mǝmlikǝt bilǝn mǝmlikǝt, xǝⱨǝr bilǝn xǝⱨǝr ɵzara soⱪuxup wǝyran boldi. 7 Lekin silǝr bolsanglar, ⱪǝysǝr bolunglar, mǝzmut turup ⱪolliringlarni boxatmanglar, qünki ǝmǝlliringlarning ǝjir-inami bardur, dedi.

8 Asa bu gǝplǝrni wǝ Odǝd pǝyƣǝmbǝr bǝrgǝn bexarǝtni angliƣanda u dadillixip, pütün Yǝⱨuda wǝ Binyamin zeminlirida, xundaⱪla Əfraimning taƣliⱪ rayonlirida ⱪolƣa qüxürgǝn ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrlǝrdiki yirginqlik butlarni yoⱪatti wǝ yǝnǝ Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki aywan aldida turƣan Pǝrwǝrdigar ⱪurbangaⱨini yengibaxtin yasatti. □ 9 U barliⱪ Yǝⱨudalar wǝ Binyaminlarni, xuningdǝk ularning arisida olturaⱪlaxⱪan barliⱪ Əfraimiy, Manassǝⱨiy, Ximeoniy musapirlirini yiƣdi (qünki nurƣun Israillar Asaning Hudasi Pǝrwǝrdigarning uning bilǝn billǝ ikǝnlikini kɵrgǝn bolup, Israildin qiⱪip Asa tǝrǝpkǝ ɵtkǝnidi). 10 Asaning sǝltǝnitining on bǝxinqi yili üqinqi ayda ular Yerusalemƣa yiƣildi. 11 Xu küni ular elip kǝlgǝn jǝng ƣǝnimǝtliridin yǝttǝ yüz buⱪa wǝ yǝttǝ ming ⱪoyni Pǝrwǝrdigarƣa atap ⱪurbanliⱪ ⱪildi. □ 12 Ular yǝnǝ ata-bowilirining Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarni pütün ⱪǝlbi wǝ bütün jeni bilǝn izdǝxkǝ bir ǝⱨdǝ tüzüxti; 13 ǝⱨdidǝ, Israilning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarni izdimigǝn ⱪeri-yax, ǝr-ayal demǝy ⱨǝmmisi ɵltürülsun, deyildi. □ 14 Ular yuⱪiri awaz bilǝn warⱪirax wǝ kanay ⱨǝm burƣa qelix bilǝn Pǝrwǝrdigarƣa ⱪǝsǝm berixti. 15 Pütkül Yǝⱨuda jamaiti iqkǝn ⱪǝsimidin xadlandi; qünki ular pütün ⱪǝlbi bilǝn ⱪǝsǝm iqkǝn bolup, Pǝrwǝrdigarni tolimu tǝlmürüp izdidi; wǝ U ularƣa Ɵzini tapⱪuzdi. Pǝrwǝrdigar ularƣa tɵt ǝtrapida aramliⱪ ata ⱪildi. □ 16 Asa padixaⱨ yǝnǝ qong anisi Maaⱪaⱨni yirginqlik bir «axeraⱨ» tüwrükni yasiƣini üqün hanixliⱪ mǝrtiwisidin qüxürüwǝtti. Asa bu yirginqlik butni kesip, ayaƣ astida qǝylidi wǝ Kidron jilƣisida kɵydürüwǝtti.□  ■

17 «Yuⱪiri jaylar» yoⱪitilmisimu, Asaning ⱪǝlbi Pǝrwǝrdigarƣa pütünlǝy beƣixlanƣanidi. ■ 18-19 Ⱨǝm atisi ⱨǝm u ɵzi Pǝrwǝrdigarƣa atap yasiƣan nǝrsilǝrni, jümlidin kümüx bilǝn altunni wǝ türlük ⱪaqa-ⱪuqilarni Hudaning ɵyigǝ kǝltürdi.■

16

Asaning ixǝnq ⱪilmaydiƣan yǝrliri

1Pad. 15:16-24

1 Xu waⱪittin tartip taki Asaning sǝltǝnitining ottuz bǝxinqi yiliƣiqǝ urux bolup baⱪmidi. Asaning sǝltǝnitining ottuz altinqi yili, Israilning padixaⱨi Baaxa Yǝⱨudaƣa ⱪarxi ⱨujum ⱪildi; ⱨeqkim Yǝⱨudaning padixaⱨi Asa bilǝn bardi-kǝldi ⱪilmisun dǝp, Ramaⱨ xǝⱨirini mǝⱨkǝm ⱪilip yasidi. □ 2 U waⱪitta Asa Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki hǝzinilǝrdin wǝ padixaⱨning ordisidiki hǝzinilǝrdin altun-kümüxni elip ularni Dǝmǝxⱪtǝ turuxluⱪ Suriyǝ padixaⱨi Bǝn-Ⱨadadⱪa ǝwǝtip wǝ bu hǝwǝrni yǝtküzüp: — 3 «Mening atam bilǝn silining atilirining arisida bolƣandǝk mǝn bilǝn silining arilirida bir ǝⱨdǝ bolsun. Mana, siligǝ kümüx bilǝn altun ǝwǝttim; ǝmdi Israilning padixaⱨi Baaxa bilǝn bolƣan ǝⱨdiliridin ⱪollirini üzsilǝ; xuning bilǝn u meni ⱪamal ⱪilixtin ⱪol üzsun» — dedi.

4 Bǝn-ⱨadad Asa padixaⱨning sɵzigǝ kirip, ɵz ⱪoxunining sǝrdarlirini Israilning xǝⱨǝrlirigǝ ⱨujum ⱪilixⱪa ǝwǝtip, Ijon, Dan, Abǝl-mayim, Naftalidiki barliⱪ ambar xǝⱨǝrlirini beⱪindurdi. 5 Baaxa bu hǝwǝrni anglap, Ramaⱨ istiⱨkamini yasaxtin ⱪolini yiƣip, ⱪuruluxlarning ⱨǝmmisini tohtatti. 6 Asa padixaⱨ bolsa pütkül Yǝⱨudaning adǝmlirini baxlap, Baaxa Ramaⱨ xǝⱨirini yasaxⱪa ixlǝtkǝn taxlar bilǝn yaƣaqlarni Ramaⱨtin toxup elip kǝtti. U muxularni ixlitip Gebani wǝ Mizpaⱨni mǝⱨkǝm ⱪilip yasidi.

7 U qaƣda, aldin kɵrgüqi Ⱨanani Yǝⱨuda padixaⱨi asaning yeniƣa kelip uningƣa: — Ɵzüng Pǝrwǝrdigar Hudayingƣa ǝmǝs, bǝlki Suriyǝ padixaⱨiƣa tayanƣanliⱪing üqün Suriyǝ padixaⱨining ⱪoxuni ɵz ⱪolungdin ⱪutuldi. 8 Efiopiylǝr bilǝn Liwiyǝliklǝr qong bir ⱪoxun ǝmǝsmidi? Jǝng ⱨarwiliri wǝ atliⱪ ǝskǝrliri intayin kɵp ǝmǝsmidi? Lekin sǝn pǝⱪǝt Pǝrwǝrdigarƣa tayanƣanda, u ularni ⱪolungƣa tapxurƣanidi. 9 Qünki Pǝrwǝrdigar kɵngli Manga tamamǝn sadiⱪ bolƣanlarƣa yardǝmdǝ bolup, Ɵzümni ⱪudrǝtlik kɵrsitǝy dǝp, kɵzlirini pütün yǝr yüzidǝ uyan-buyan yügürtidu. Sǝn bu ixta bǝk ǝhmǝⱪliⱪ ⱪilding. Əmdi buningdin keyin uruxlardin halas bolalmaysǝn, dedi. 10 Buni anglapla Asa aldin kɵrgüqigǝ intayin ƣǝzǝplinip, uni zindanƣa solap ⱪoydi; uning bu sɵzigǝ ⱪǝⱨri ⱪaynap kǝtti. U xu waⱪitlarda hǝlⱪtin bǝzilirigǝ zulum selixⱪa baxliƣanidi.

11 Mana, Asaning ⱪilƣan ixliri baxtin ahiriƣiqǝ «Yǝⱨuda wǝ Israil padixaⱨlirining tarihnamisi»da pütülgǝndur. □ 12 Asaning sǝltǝnitining ottuz toⱪⱪuzinqi yilida putida bir kesǝl pǝyda boldi; wǝ kesili barƣanseri eƣirlixip kǝtti; lekin u aƣriƣandimu Pǝrwǝrdigarni izdimidi, bǝlki pǝⱪǝt tewiplardinla yardǝm izdidi. 13 Asa sǝltǝnitining ⱪiriⱪ birinqi yilida ɵldi, ata-bowiliri arisida uhlidi. 14 Hǝlⱪlǝr uni «Dawut xǝⱨiri»dǝ ɵzigǝ atap tǝyyarlitip koliƣan ⱪǝbrigǝ dǝpnǝ ⱪildi. Ular uni ǝttarlarning usuli bilǝn tǝngxǝlgǝn ⱨǝrtürlük dora-dǝrmandin bolƣan bir arilaxma pürkǝlgǝn jinaziƣa yatⱪuzdi ⱨǝmdǝ uningƣa atap nurƣun huxbuy yandurdi.□

17

Yǝⱨoxafat Yǝⱨudaƣa sǝltǝnǝt ⱪilidu

1 Oƣli Yǝⱨoxafat Asaning orniƣa padixaⱨ boldi; u Israil padixaⱨliⱪiƣa taⱪabil turux üqün ɵzini küqǝytti. 2 U ⱨǝrbiy küqlirini Yǝⱨudaning ⱨǝmmǝ ⱪorƣanliⱪ xǝⱨǝrlirigǝ orunlaxturdi ⱨǝmdǝ Yǝⱨuda zeminiƣa wǝ atisi Asa ixƣal ⱪilƣan Əfraimdiki ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrlǝrgǝ mudapiǝ küqlirini turƣuzdi. 3 Pǝrwǝrdigar Yǝⱨoxafat bilǝn billǝ boldi, qünki u atisi Dawutning baxta yürgüzgǝn yollirida mengip Baal butlirini izdimidi, 4 bǝlki atisining Hudasinila izdǝp, Uning ǝmrliridǝ mengip, Israillarning ⱪilmixlirini dorimidi. 5 Xunga, Pǝrwǝrdigar uning padixaⱨliⱪtiki ⱨɵkümranliⱪini mustǝⱨkǝmlidi; pütkül Yǝⱨudadikilǝr uningƣa salam-sowƣilarni sunup turdi; xuning bilǝn uning mal-mülki naⱨayiti kɵp, xan-xɵⱨriti naⱨayiti yuⱪiri boldi. 6 U Pǝrwǝrdigarning yollirida mangƣaqⱪa, ƣǝyrǝtlik boldi; uning üstigǝ u Yǝⱨuda zeminidin «yuⱪiri jaylar»ni wǝ Axǝraⱨ butlirini yoⱪatti. 7 Uning sǝltǝnitining üqinqi yili ɵzining ǝmǝldarliridin Bǝn-Ⱨayil, Obadiya, Zǝkǝriya, Nǝtanǝl, Mikayalarni Yǝⱨudaning xǝⱨǝrliridǝ hǝlⱪⱪǝ tǝlim berixkǝ ǝwǝtti. □ 8 Ular bilǝn billǝ barƣanlardin yǝnǝ Xemaya, Nǝtaniya, Zǝbadiya, Asaⱨǝl, Xǝmiramot, Yonatan, Adoniya, Tobiya, Tob-Adoniya ⱪatarliⱪ birⱪanqǝ Lawiylar, xundaⱪla yǝnǝ Əlixama bilǝn Yǝⱨoram degǝn ikki kaⱨinmu bar idi. 9 Ular Pǝrwǝrdigarning Tǝwrat ⱪanuni kitabini alƣaq berip, Yǝⱨuda zeminidiki barliⱪ xǝⱨǝrlǝrni arilap yürüp hǝlⱪ arisida tǝlim berǝtti.

10 Yǝⱨudaning ǝtrapidiki mǝmlikǝtlǝrning ⱨǝmmisini Pǝrwǝrdigarning ⱪorⱪunqi basti wǝ ular Yǝⱨoxafat bilǝn urux ⱪilixⱪa petinalmaytti. 11 Filistiylǝrdin bǝziliri Yǝⱨoxafatⱪa sowƣa-salamlar wǝ kümüx olpanlirini tapxurdi; Ərǝblǝrmu padiliridin uningƣa yǝttǝ ming yǝttǝ yüz ⱪoqⱪar, yǝttǝ ming yǝttǝ yüz tekǝ sowƣa ⱪildi. 12 Yǝⱨoxafat barƣanseri karamǝt ⱪudrǝt tepip, Yǝⱨudada birnǝqqǝ ⱪorƣan wǝ ambar xǝⱨiri bina ⱪildi. 13 U Yǝⱨudaning ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrliridǝ nurƣun maddiy ǝxya zapisi tǝyyarlidi; Yerusalemdimu uning zǝbǝrdǝs batur jǝngqiliri bar idi. 14 Jǝmǝtliri boyiqǝ ularning sani tɵwǝndikiqǝ: —

Yǝⱨuda ⱪǝbilisidiki mingbaxliri iqidǝ Adnaⱨ sǝrdar bolup, batur jǝngqilǝrdin üq yüz mingƣa baxlamqiliⱪ ⱪilatti; 15 Adnaⱨning ⱪol astida Yǝⱨoⱨanan sǝrdar bolup, ikki yüz sǝksǝn ming adǝmgǝ baxlamqiliⱪ ⱪilatti; □ 16 Yǝⱨoⱨananning ⱪol astida Zikrining oƣli Amasiya bar idi; u Pǝrwǝrdigarƣa ɵzini atiwǝtkǝn adǝm bolup, ikki yüz ming batur jǝngqigǝ baxlamqiliⱪ ⱪilatti. 17 Binyamin ⱪǝbilisi iqidǝ Eliyada degǝn batur bir jǝngqi bolup, oⱪya wǝ ⱪalⱪan bilǝn ⱪorallanƣan ikki yüz ming batur jǝngqigǝ baxlamqiliⱪ ⱪilatti; 18 Eliyadaning ⱪol astida Yǝⱨozabad bolup, jǝnggǝ tǝyyar ⱪoxundin bir yüz sǝksǝn ming adǝmgǝ baxlamqiliⱪ ⱪilatti. 19 Bularning ⱨǝmmisi padixaⱨning hizmitidǝ ⱨazir turatti; padixaⱨning yǝnǝ pütün Yǝⱨuda zeminidiki ⱪorƣanliⱪ xǝⱨǝrlǝrgǝ orunlaxturulƣan adǝmliri bolsa, ularning sirtida idi.□

18

Yǝⱨoxafat Aⱨab bilǝn ittipaⱪdax bolidu

1Pad. 22:2-36

1 Yǝⱨoxafatning mal-mülki naⱨayiti kɵp, xan-xɵⱨriti naⱨayiti yuⱪiri boldi; u Aⱨab bilǝn ⱪudilixip ittipaⱪlaxti. 2 Birnǝqqǝ yildin keyin u Aⱨab bilǝn kɵrüxüxkǝ Samariyǝgǝ bardi. Aⱨab bolsa uningƣa wǝ uning ⱨǝmraⱨliriƣa atap nurƣun kala, ⱪoy soydi; andin u uni Gileadtiki Ramotⱪa billǝ ⱨujum ⱪilixⱪa unatti. 3 Israil padixaⱨi Aⱨab Yǝⱨuda padixaⱨi Yǝⱨoxafattin: — Ɵzliri mening bilǝn billǝ Gileadtiki Ramotⱪa berixⱪa maⱪul bolamdila? — dǝp soriwidi, u: — Biz silining-mening dǝp ayrimaymiz; mening hǝlⱪim ɵzlirining hǝlⱪidur. Mǝn ɵzliri bilǝn billǝ jǝng ⱪilixⱪa barmay turmaymǝn, dǝp jawap bǝrdi. □ 4 Lekin Yǝⱨoxafat Israilning padixaⱨiƣa: — Ɵtünimǝnki, bügün awwal Pǝrwǝrdigarning sɵzini sorap kɵrgǝyla, dedi.

5 Xuning bilǝn Israilning padixaⱨi pǝyƣǝmbǝrlǝrni, yǝni tɵt yüz adǝmni yiƣdurup ulardin: — Biz jǝng ⱪilƣili Gileadtiki Ramotⱪa qiⱪsaⱪ bolamdu, yoⱪ?» dǝp soriwidi, ular: «Qiⱪⱪin, Huda uni padixaⱨning ⱪoliƣa beridu, deyixti.□

6 Lekin Yǝⱨoxafat bolsa: — Bulardin baxⱪa yol soriƣudǝk, Pǝrwǝrdigarning birǝr pǝyƣǝmbiri yoⱪmidu? — dǝp soridi.

7 Israilning padixaⱨi Yǝⱨoxafatⱪa jawab berip: — Pǝrwǝrdigardin yol soraydiƣan yǝnǝ bir adǝm bar; lekin u mening toƣramda ⱪutluⱪni ǝmǝs, bǝlki daim balayi’apǝtni kɵrsitip bexarǝt bǝrgǝqkǝ, mǝn uni ɵq kɵrimǝn. U bolsa Imlaⱨning oƣli Mikayadur, dedi. Yǝⱨoxafat: — I aliyliri, sili undaⱪ demigǝyla, dedi.

8 Andin Israilning padixaⱨi bir qakirini ⱪiqⱪirip uningƣa: — Qaⱪⱪan berip, Imlaⱨning oƣli Mikayani qaⱪirtip kǝl, dǝp buyrudi.

9 Əmdi Israilning padixaⱨi bilǝn Yǝⱨudaning padixaⱨi Yǝⱨoxafat xaⱨanǝ kiyimlirini kiyixip, Samariyǝning dǝrwazisining aldidiki hamanda ⱨǝrbiri ɵz tǝhtidǝ olturuxti; ularning aldida pǝyƣǝmbǝrlǝrning ⱨǝmmisi bexarǝt bǝrmǝktǝ idi. 10 Kǝnanaⱨning oƣli Zǝdǝkiya bolsa ɵzi tɵmürdin münggüzlǝrni yasap: — Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Muxu münggüzlǝr bilǝn Suriylǝrni yoⱪatⱪuqǝ üsüp ursila», dedi. 11 Ⱨǝmmǝ pǝyƣǝmbǝrlǝr xuningƣa ohxax bexarǝt berip: «Gileadtiki Ramotⱪa qiⱪip sɵzsiz muwǝppǝⱪiyǝt ⱪazinila; qünki Pǝrwǝrdigar uni padixaⱨning ⱪoliƣa tapxuridikǝn», deyixti.

12 Mikayani ⱪiqⱪirƣili barƣan hǝwǝrqi uningƣa: — Mana, ⱨǝmmǝ pǝyƣǝmbǝrlǝr birdǝk padixaⱨⱪa yahxi hǝwǝr bǝrmǝktǝ; ǝmdi ɵtünimǝn, sening sɵzüngmu ularningki bilǝn birdǝk bolup, yahxi bir hǝwǝrni bǝrgin, dedi.

13 Əmma Mikaya: — Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, Hudayim manga nemǝ eytsa, mǝn xuni eytimǝn, dedi.

14 U padixaⱨning aldiƣa kǝlgǝndǝ padixaⱨ uningdin: — I Mikaya, jǝng ⱪilƣili Gileadtiki Ramotⱪa qiⱪsaⱪ bolamdu, yoⱪ? — dǝp soriwidi, u uningƣa jawab berip: — Qiⱪip muwǝppǝⱪiyǝt ⱪazinisilǝr; qünki düxmininglar ⱪolliringlarƣa tapxurulidu, dedi. □

15 Lekin padixaⱨ uningƣa: — Mǝn sanga ⱪanqǝ ⱪetim Pǝrwǝrdigarning namida rast gǝptin baxⱪisini manga eytmasliⱪⱪa ⱪǝsǝm iqküzüxüm kerǝk?! — dedi.

16 Mikaya: — Mǝn pütkül Israilning taƣlarda padiqisiz ⱪoylardǝk tarilip kǝtkǝnlikini kɵrdüm. Pǝrwǝrdigar: «Bularning igisi yoⱪ; bularning ⱨǝrbiri tinq-aman ɵz ɵyigǝ ⱪaytsun» dedi, — dedi.

17 Israilning padixaⱨi Yǝⱨoxafatⱪa: — Mana, mǝn siligǝ «U mening toƣramda ⱪutluⱪni ǝmǝs, bǝlki ⱨaman balayi’apǝtni kɵrsitip bexarǝt beridu», demigǝnmidim? — dedi.

18 Mikaya yǝnǝ: — Xunga Pǝrwǝrdigarning sɵzini angliƣin; mǝn Pǝrwǝrdigarning Ɵz tǝhtidǝ olturƣanliⱪini, asmanning pütkül ⱪoxunliri uning yenida, ong wǝ sol tǝripidǝ turƣanliⱪini kɵrdüm. 19 Pǝrwǝrdigar: «Kim Aⱨabni Gileadtiki Ramotⱪa qiⱪip, xu yǝrdǝ ⱨalak boluxⱪa aldaydu?» — dedi. Birsi undaⱪ, birsi mundaⱪ deyixti; 20 xu waⱪitta bir roⱨ qiⱪip Pǝrwǝrdigarning aldida turup: «Mǝn berip alday» dedi. Pǝrwǝrdigar uningdin: «Ⱪandaⱪ usul bilǝn aldaysǝn?» dǝp soriwidi, 21 u: «Mǝn qiⱪip uning ⱨǝmmǝ pǝyƣǝmbǝrlirining aƣzida yalƣanqi bir roⱨ bolimǝn», dedi.

Pǝrwǝrdigar: «Uni aldap ilkinggǝ alalaysǝn; berip xundaⱪ ⱪil» — dedi. □ 22 Mana ǝmdi Pǝrwǝrdigar sening bu ⱨǝmmǝ pǝyƣǝmbǝrliringning aƣziƣa bir yalƣanqi roⱨni saldi; Pǝrwǝrdigar sening toƣrangda balayi’apǝt kɵrsitip sɵzlidi» — dedi.

23 Xuni anglap Kǝnanaⱨning oƣli Zǝdǝkiya kelip Mikayaning kaqitiƣa birni selip: — Pǝrwǝrdigarning Roⱨi ⱪaysi yol bilǝn mǝndin ɵtüp sanga sɵz ⱪilixⱪa bardi?! — dedi.

24 Mikaya jawab berip: Ɵzüngni yoxurux üqün iqkiridiki ɵygǝ yügürgǝn künidǝ xuni kɵrisǝn, dedi.□

25 Israilning padixaⱨi ǝmdi: — Mikayani elip ⱪayturup berip, xǝⱨǝr ⱨakimi Amon bilǝn padixaⱨning oƣli Yoaxⱪa tapxurup, 26 Ularƣa tapilap: «Padixaⱨ mundaⱪ dǝydu: — Uni zindanƣa solap mǝn tinq-aman yenip kǝlgüqilik ⱪiynap, nan bilǝn suni az-az berip turunglar» — dǝnglar, dǝp buyrudi.

27 Mikaya: — Əgǝr sǝn ⱨǝⱪiⱪǝtǝn tinq-aman yenip kǝlsǝng, Pǝrwǝrdigar mening wasitǝm bilǝn sɵz ⱪilmiƣan bolidu, dedi. Andin u yǝnǝ: — Əy jamaǝt, ⱨǝrbiringlar anglanglar, dedi.

28 Israilning padixaⱨi bilǝn Yǝⱨudaning padixaⱨi Yǝⱨoxafat Gileadtiki Ramotⱪa qiⱪti.

29 Israilning padixaⱨi Yǝⱨoxafatⱪa: — Mǝn baxⱪa ⱪiyapǝtkǝ kirip jǝnggǝ qiⱪay; sili bolsila ɵz kiyimlirini kiyip qiⱪsila, dedi. Israilning padixaⱨi baxⱪa ⱪiyapǝt bilǝn jǝnggǝ qiⱪti.

30 qünki xundaⱪ boldiki, Suriyǝning padixaⱨi jǝng ⱨarwisi sǝrdarliriƣa: — Qongliri yaki kiqikliri bilǝn ǝmǝs, pǝⱪǝt Israilning padixaⱨi bilǝn soⱪuxunglar, dǝp buyrudi.

31 Wǝ xundaⱪ boldiki, jǝng ⱨarwilirining sǝrdarliri Yǝⱨoxafatni kɵrgǝndǝ: — Uni qoⱪum Israilning padixaⱨi dǝp, uningƣa olixip ⱨujum ⱪilmaⱪqi boldi; lekin Yǝⱨoxafat pǝryad kɵtürdi, Pǝrwǝrdigar uningƣa yardǝm bǝrdi. Huda ularni uningdin yiraⱪlaxturdi; 32 qünki xundaⱪ boldiki, jǝng ⱨarwilirining sǝrdarliri uning Israilning padixaⱨi ǝmǝslikini kɵrgǝndǝ uni ⱪoƣlimay, burulup ketip ⱪelixti.

33 Əmma birǝylǝn ⱪarisiƣila bir oⱪya etiwidi, oⱪ Israilning padixaⱨining sawutining mürisidin tɵwǝnki uliⱪidin ɵtüp tǝgdi. U ⱨarwikexigǝ: Ⱨarwini yandurup meni sǝptin qiⱪarƣin; qünki mǝn yaridar boldum, dedi. 34 U küni jǝng barƣanseri ⱪattiⱪ boldi. Padixaⱨ kǝqkiqǝ Suriylǝrning udulida ɵz jǝng ⱨarwisiƣa yɵlinip ɵrǝ turdi. Kün petixi bilǝn u ɵldi.

19

Yǝⱨoxafat Hudadin agaⱨ ⱪobul ⱪilidu

1 Yǝⱨuda padixaⱨi Yǝⱨoxafat aman-esǝn Yerusalemdiki ordisiƣa ⱪaytip kǝldi. 2 Aldin kɵrgüqi Ⱨananining oƣli Yǝⱨu padixaⱨ Yǝⱨoxafatning aldiƣa qiⱪip: — Sening rǝzillǝrning yardimidǝ bolup, Pǝrwǝrdigarƣa ɵq bolƣanlarni sɵygining durusmu? Xu sǝwǝbtin Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi bexingƣa qüxidiƣan boldi. 3 Ⱨalbuki, sǝn axǝraⱨ butlirini zemindin yoⱪitip taxliƣining wǝ Hudani izdǝxkǝ niyǝt ⱪilƣining üqün sǝndimu yahxiliⱪ tepildi, dedi.

4 Yǝⱨoxafat Yerusalemda olturatti; keyinki waⱪitlarda u hǝlⱪ arisiƣa qiⱪip, Bǝǝr-Xebadin tartip Əfraim taƣliriƣiqǝ sǝpǝr ⱪilip, hǝlⱪni towa ⱪildurup ata-bowilirining Hudasi Pǝrwǝrdigarƣa yandurdi. □ 5 U yǝnǝ Yǝⱨuda tǝwǝsidiki barliⱪ ⱪorƣanliⱪ xǝⱨǝrlǝrdǝ soraⱪqilarni tǝyinlidi; 6 u soraⱪqilarƣa: — Ɵz ⱪilƣanliringlarƣa eⱨtiyatqan bolunglar; qünki silǝrning ⱨɵküm qiⱪirixinglar insan üqün ǝmǝs, bǝlki Pǝrwǝrdigar üqündur; silǝr ⱨɵküm qiⱪarƣininglarda u qoⱪum silǝr bilǝn billǝ bolidu. 7 Əmdi Pǝrwǝrdigarning wǝⱨimisi kɵz aldinglarda bolsun; ɵz ⱪilƣanliringlarƣa eⱨtiyatqan bolunglar; qünki Pǝrwǝrdigar Hudayimizda naⱨǝⱪliⱪ yoⱪ, yüz-hatir ⱪilix yoⱪ, para yeyixmu yoⱪtur, dedi.

8 Yǝⱨoxafat Lawiylardin, kaⱨinlardin wǝ Israil jǝmǝtlirining baxliridin bǝzilǝrni Yerusalemƣa ⱪayturup kelip, ularni Yerusalemdimu Pǝrwǝrdigarning ⱨɵkümlirini qiⱪirix wǝ hǝlⱪning ǝrz-dǝwalirini bir tǝrǝp ⱪilixⱪa tǝyinlidi. □ 9 Yǝⱨoxafat ularƣa: — Silǝr bu ixlarni Pǝrwǝrdigarning ⱪorⱪunqida bolup sadaⱪǝtlik bilǝn qin kɵnglünglardin bejiringlar. 10 Ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrlǝrdǝ turidiƣan ⱪerindaxliringlarning aldinglarƣa elip kǝlgǝn barliⱪ ǝrz-dǝwasi, mǝyli u hun dǝwasi bolsun, ⱪanun-ǝmr wǝ ⱨɵküm-bǝlgilimilǝr toƣrisidiki ǝrz-dǝwa bolsun, ularning Pǝrwǝrdigar aldida gunaⱨkar bolup ⱪalmasliⱪi üqün, xundaⱪla Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi ɵz bexinglarƣa wǝ ⱪerindaxliringlarning bexiƣa kelip ⱪalmasliⱪi üqün, ularni ⱨaman agaⱨlandurup turunglar; xundaⱪ ⱪilsanglar, gunaⱨkar bolmaysilǝr. 11 Pǝrwǝrdigarƣa tǝǝlluⱪ ixlarda silǝrni bax kaⱨin Amariya baxⱪuridu; padixaⱨⱪa dair ixlarda, silǝrni Yǝⱨuda jǝmǝtining yolbaxqisi Ismailning oƣli Zǝbadiya baxⱪuridu; silǝrning hizmitinglarda turidiƣan Lawiylar bar. Jasarǝtlik bolup ixliringlarni ⱪilinglar wǝ Pǝrwǝrdigar ixni durus ⱪilƣuqilar bilǝn billǝ bolidu! — dedi.

20

Ajayib bir nusrǝt

1 Keyinki waⱪitlarda xundaⱪ boldiki, Moabiylar, Ammoniylar wǝ Maoniylardin bǝziliri birlixip kelip Yǝⱨoxafatⱪa ⱨujum ⱪilixⱪa qiⱪti. 2  Qaparmǝnlǝr kelip Yǝⱨoxafatⱪa: — Ɵlük dengizning u ⱪetidin, yǝni Edomdin siligǝ ⱨujum ⱪilƣili zor bir ⱪoxun qiⱪip kǝldi; mana, ular Ⱨazazon-Tamarda, dedi (Ⱨazazon-Tamar yǝnǝ «Ən-Gǝdi» dǝpmu atilidu). 3 Buni angliƣan Yǝⱨoxafat ⱪorⱪup, Pǝrwǝrdigarni izdǝxkǝ niyǝt baƣlap, pütün Yǝⱨuda tǝwǝsidǝ «roza tutuximiz kerǝk» dǝp jakarlidi. 4 Yǝⱨudalar ǝmdi Pǝrwǝrdigardin yardǝm tiligili yiƣildi; hǝlⱪ Yǝⱨudaning ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrliridin qiⱪip Pǝrwǝrdigardin yardǝm tilǝxkǝ kelixti. 5 Yǝⱨoxafat Yǝⱨuda wǝ Yerusalemdiki jamaǝt arisiƣa qiⱪip, Pǝrwǝrdigar ɵyining yengi ⱨoylisining aldida ɵrǝ turup 6 mundaⱪ dua ⱪilip: —

«I Pǝrwǝrdigar, ata-bowilirimizning Hudasi, Sǝn ǝrxtǝ turƣuqi Huda, barliⱪ ǝl-mǝmlikǝtlǝrning üstidin ⱨɵküm sürgüqi ǝmǝsmiding? Sening ⱪolung küq-ⱪudrǝtkǝ tolƣandur, ⱨeqkim Seni tosalmaydu. 7 I Hudayimiz, Sǝn bu zemindiki aⱨalini Ɵz hǝlⱪing Israillar aldidin ⱪoƣlap, uni Ɵz dostung Ibraⱨimning nǝsligǝ mǝnggülük miras ⱪilip bǝrgǝn ǝmǝsmiding? 8 Ular xu yǝrdǝ turdi ⱨǝm xu yǝrdǝ Sening namingƣa atap bir muⱪǝddǝshana selip: 9 «Mubada beximizƣa birǝr balayi’apǝt kǝlsǝ, mǝyli u ⱪiliq, jaza, waba, aqarqiliⱪ bolsun, ⱪiyinqiliⱪta ⱪalƣan waⱪtimizda, muxu ɵy, yǝni Sening aldingda turup, Sanga murajiǝt ⱪilsaⱪ (qünki Sening naming muxu ɵydidur), Sǝn anglaysǝn wǝ ⱪutⱪuzisǝn» degǝnidi.

10 Əmdi mana, bu yǝrgǝ Ammoniylar, Moabiylar wǝ Seir teƣidikilǝr besip keliwatidu! Ilgiri Israillar Misir zeminidin qiⱪⱪan qaƣda Sǝn Israillarning ularƣa tajawuz ⱪilixiƣa yol ⱪoymiƣaniding; u qaƣda Israillar ularni yoⱪatmay u yǝrdin aylinip ɵtkǝn. 11 Əmdi ⱪara, ⱨazir ularning yahxiliⱪimizni ⱪandaⱪ yol bilǝn ⱪayturmaⱪqi boluwatⱪiniƣa! Ular bizni Sǝn bizgǝ miras ⱪilip bǝrgǝn bu zemindin ⱪoƣlap qiⱪarmaⱪqi boluwatidu. 12 I Hudayimiz, Sǝn ularning üstidin ⱨɵküm qiⱪarmamsǝn? Qünki bizning bizgǝ ⱨujum ⱪilixⱪa keliwatⱪan bu zor ⱪoxun bilǝn ⱪarxilaxⱪudǝk küqimiz yoⱪ; nemǝ ⱪiliximiznimu bilmǝy ⱪalduⱪ; lekin bizning kɵzimiz Sanga tikilip turmaⱪta» — dedi.

13 Bu qaƣda pütün Yǝⱨuda hǝlⱪi, ularning ⱪuqaⱪtiki baliliri, hotun bala-qaⱪilirining ⱨǝmmisi Pǝrwǝrdigarning aldida turatti. 14 Wǝ xu pǝyttǝ Pǝrwǝrdigarning Roⱨi jamaǝtning otturisida turƣan Lawiylardin Asafning ǝwladi bolƣan Mattaniyaning qǝwrisi, Jǝiyǝlning ǝwrisi, Binayaning nǝwrisi, Zǝkǝriyaning oƣli Yaⱨaziyǝlgǝ qüxti; 15 U: — I pütün Yǝⱨuda hǝlⱪi, silǝr Yerusalemda turuwatⱪanlar wǝ padixaⱨ Yǝⱨoxafat, ⱪulaⱪ selinglar! Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ mundaⱪ dǝydu: — «Silǝr bu zor ⱪoxundin ⱪorⱪup kǝtmǝnglar wǝ alaⱪzadǝ bolup kǝtmǝnglar; qünki bu jǝng silǝrningki ǝmǝs, bǝlki Hudaning Ɵziningkidur. 16 Ətǝ ularƣa ⱨujum ⱪilixⱪa qiⱪinglar; mana, ular Ziz dawanidin qiⱪip kelidu wǝ silǝr ularni Yǝruǝl qɵlining aldidiki jilƣa eƣizida uqritisilǝr. 17 Silǝr bu dɵrǝm jǝngdǝ uruxuxunglarning ⱨajiti bolmaydu; pǝⱪǝt sǝpkǝ tizilip turunglar, silǝr bilǝn billǝ bolƣan Pǝrwǝrdigarning nijat-nusritini kɵrünglar! I Yǝⱨuda, i Yerusalemdikilǝr, ⱪorⱪmanglar, alaⱪzadimu bolup kǝtmǝnglar; ǝtǝ ularƣa ⱨujum ⱪilixⱪa qiⱪinglar, Pǝrwǝrdigar qoⱪum silǝr bilǝn billǝ bolidu!» — dedi.

18 Bu gǝpni anglap Yǝⱨoxafat bexini yǝrgǝ tǝgküzüp tizlandi wǝ barliⱪ Yǝⱨuda hǝlⱪi ⱨǝm Yerusalemdikilǝr Pǝrwǝrdigar aldida düm yiⱪilip Pǝrwǝrdigarƣa sǝjdǝ ⱪildi. 19 Koⱨat ǝwladi wǝ Koraⱨ ǝwladi iqidiki Lawiylardin bolƣanlar orunliridin turuxup intayin küqlük awaz bilǝn Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarni mǝdⱨiyilǝxti.

20 Pütün hǝlⱪ ǝtisi ⱪaⱪ sǝⱨǝrdǝ turup Tǝkoa qɵligǝ ⱪarap atlandi; ular atlinip ketiwatⱪanda, Yǝⱨoxafat ornidin turup ularƣa: — I Yǝⱨuda hǝlⱪi, i Yerusalemdikilǝr, gepimgǝ ⱪulaⱪ selinglar! Hudayinglar Pǝrwǝrdigarƣa tayininglar, qoⱪum mǝzmut turƣuzulisilǝr; Uning pǝyƣǝmbǝrlirigǝ ixininglar, yolunglar qoⱪum rawan bolidu! — dedi.

21 Andin u hǝlⱪ bilǝn obdan mǝsliⱨǝtlixip, Pǝrwǝrdigarning muⱪǝddǝs bǝⱨǝywǝtlikini mǝdⱨiyilǝp, Uningƣa atap ƣǝzǝl-küy eytidiƣanlarni: «Silǝr Pǝrwǝrdigarƣa rǝⱨmǝt-tǝxǝkkür eytinglar, qünki Uning ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiti mǝnggülüktur!» dǝp oⱪuxⱪa tǝyinlǝp, ⱪoxunning aldida mangdurdi. □ 22 Ular tǝntǝnǝ ⱪilip ⱨǝmdusana oⱪuxi bilǝn, Pǝrwǝrdigar Yǝⱨuda hǝlⱪigǝ ⱨujum ⱪilixⱪa qiⱪⱪan Ammoniylar, Moabiylar wǝ Seir teƣidikilǝrgǝ pistirma ⱪoxunni ǝwǝtip, ularni tarmar ⱪildurdi. □ 23 Xuning bilǝn Ammoniylar bilǝn Moabiylar Seir teƣidikilǝrgǝ ⱨujum ⱪilixⱪa ɵtti, ularni birini ⱪoymay ⱪiriwǝtti; ular Seir teƣidikilǝrni ⱪirip tügǝtkǝndin keyin yǝnǝ ɵzliri bir-birini ⱪirƣin ⱪilixⱪa qüxkǝnidi. 24 Yǝⱨudalar qɵldiki kɵzǝtgaⱨⱪa kelip xu zor ⱪoxun tǝrǝpkǝ ⱪarisa, mana ⱪeqip ⱪutulƣan birmu adǝm yoⱪ bolup, ⱨǝmmǝ yǝrni ɵlük ⱪaplap kǝtkǝnidi. □ 25 Yǝⱨoxafat ɵzining adǝmliri bilǝn düxmǝndin olja bulang-talang ⱪilixⱪa kǝlgǝndǝ, ular ɵlüklǝr bilǝn billǝ nurƣun mal-mülük wǝ kɵp ⱪimmǝtlik buyumlarni tapti. Ular salduruwalƣanlirining toliliⱪidin elip kitǝlmǝy ⱪaldi; olja xunqǝ kɵp bolƣaqⱪa, uni yiƣiwelixⱪa üq kün kǝtti. 26 Ular tɵtinqi küni Bǝrakaⱨ jilƣisiƣa yiƣilip, Pǝrwǝrdigarƣa ⱨǝmdusana oⱪup mubarǝklidi; xunga u yǝr taki bügüngǝ ⱪǝdǝr «Bǝrakaⱨ jilƣisi» dǝp atilip kǝlmǝktǝ. □ 27 Andin barliⱪ Yǝⱨudadikilǝr wǝ Yerusalemdikilǝr Yǝⱨoxafatning baxlamqiliⱪida huxal-huram bolup Yerusalemƣa ⱪaytti; qünki Pǝrwǝrdigar ularni düxmǝnliri üstidin ƣalib ⱪilip huxalliⱪⱪa qɵmdürgǝnidi. 28 Ular Yerusalemƣa tǝmbur, qiltar wǝ kanaylar qelip kelip, Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ kirdi. 29 Barliⱪ ǝl-mǝmlikǝtlǝr Pǝrwǝrdigarning Israilning düxmǝnlirigǝ ⱪarxi qiⱪip jǝng ⱪilƣanliⱪini angliƣanda, Hudaning wǝⱨimisi ularning üstigǝ basti. 30 Xuning bilǝn Yǝⱨoxafatning padixaⱨliⱪi tinq-asayixliⱪta boldi; uning Hudasi uning tɵt ǝtrapini tinq ⱪilƣanidi.

31 Xundaⱪ ⱪilip Yǝⱨoxafat Yǝⱨuda üstigǝ ⱨɵküm sürdi. U tǝhtkǝ qiⱪⱪan qaƣda ottuz bǝx yaxta idi; u Yerusalemda yigirmǝ bǝx yil sǝltǝnǝt ⱪildi. Uning anisining ismi Azubaⱨ bolup, u Xilⱨining ⱪizi idi. ■ 32 Yǝⱨoxafat ⱪaymay atisi Asaning yolida mengip, Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ durus bolƣanni ⱪildi. 33 Pǝⱪǝt «yuⱪiri jaylar»la yoⱪitilmiƣanidi; hǝlⱪ tehiqǝ kɵngüllirini ata-bowilirining Hudasiƣa mayil ⱪilmiƣanidi.

34 Yǝⱨoxafatning ⱪalƣan ixliri bolsa, mana baxtin ahiriƣiqǝ «Yǝⱨuda wǝ Israil padixaⱨlirining tarihnamisi»ƣa kirgüzülgǝn «Ⱨananining oƣli Yǝⱨuning bayan sɵzliri»dǝ pütülgǝndur.□

35 Bu ixlardin keyin Yǝⱨuda padixaⱨi Yǝⱨoxafat tola rǝzil ixlarni ⱪilƣan Israil padixaⱨi Aⱨaziya bilǝn ittipaⱪ tüzdi. 36 Yǝⱨoxafat Tarxixⱪa baridiƣan kemilǝrni yasaxⱪa uning bilǝn xiriklǝxti; xu kemilǝrni ular Əzion-Gǝbǝrdǝ yasatti. 37 U qaƣda Marǝxaⱨliⱪ Dodawaⱨuning oƣli Əliezǝr Yǝⱨoxafatni ǝyiblǝp uningƣa bexarǝt berip: — Aⱨaziya bilǝn ittipaⱪ tüzgining üqün Pǝrwǝrdigar sening yasiƣanliringni buzuwetidu» dedi. Dǝrwǝⱪǝ, keyinki waⱪitlarda u kemilǝr buzƣunqiliⱪⱪa uqrap Tarxixⱪa mangalmidi.

21

Yǝⱨoram Yǝⱨuda üstigǝ ⱨɵküm süridu

2Pad. 8:16-24

1 Yǝⱨoxafat ata-bowiliri arisida uhlidi wǝ «Dawut xǝⱨiri»dǝ dǝpnǝ ⱪilindi; oƣli Yǝⱨoram uning orniƣa padixaⱨ boldi.

2  Yǝⱨoramning birnǝqqǝ inisi, yǝni Yǝⱨoxafatning Azariya, Yǝⱨiyǝl, Zǝkǝriya, Azariyaⱨu, Mikail wǝ Xǝfatiya degǝn oƣulliri bar idi; ularning ⱨǝmmisi Israil padixaⱨi Yǝⱨoxafatning oƣulliri idi. □ 3 Ularning atisi ularƣa nurƣun altun, kümüx wǝ ⱪimmǝtlik buyumlarni, xundaⱪla Yǝⱨuda zeminidiki birⱪanqǝ ⱪorƣanliⱪ xǝⱨǝrni sowƣa ⱪildi; pǝⱪǝt padixaⱨliⱪni bolsa, Yǝⱨoram qong oƣli bolƣaqⱪa, uningƣa bǝrdi. 4 Yǝⱨoram atisining padixaⱨliⱪ tǝhtigǝ qiⱪip ⱨoⱪuⱪini mustǝⱨkǝmlidi. Andin u barliⱪ inilirini, xundaⱪla Yǝⱨudadiki birⱪanqǝ ǝmǝldarlarni ⱪiliqlap ⱪǝtl ⱪildi.

5 Yǝⱨoram tǝhtkǝ olturƣinida ottuz ikki yaxta idi; u Yerusalemda sǝkkiz yil sǝltǝnǝt ⱪildi. 6 U Aⱨab jǝmǝtidikilǝrgǝ ohxax, Israilning padixaⱨliri mangƣan yolda mangdi, qünki u Aⱨabning ⱪizini ǝmrigǝ alƣanidi; u Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪildi. 7 Biraⱪ Pǝrwǝrdigar Dawut bilǝn tüzgǝn ǝⱨdisi sǝwǝblik, Dawutⱪa wǝ uning ǝwladliriƣa mǝnggü ɵqmǝydiƣan bir qiraƣ ⱪalduray dǝp, wǝdǝ ⱪilƣini boyiqǝ Dawutning jǝmǝtini yoⱪ ⱪilip taxlaxni halimidi. 8  Yǝⱨoramning sǝltǝnitidiki künlǝrdǝ Edomlar Yǝⱨudadin ayrilip qiⱪip, ɵz aldiƣa ɵzlirigǝ ⱨɵkümranliⱪ ⱪilidiƣan bir padixaⱨ tiklidi. 9 Yǝⱨoram, sǝrdarliri wǝ barliⱪ jǝng ⱨarwiliri Iordan dǝryasidin ɵtüp, keqidǝ ⱪozƣilip qiⱪip, ɵzlirini ⱪorxiwalƣan Edomiylarƣa wǝ jǝng ⱨarwisi sǝrdarliriƣa ⱨujum ⱪilip ƣalib kǝldi. 10 Ⱨalbuki, Edomiylar xuningdin etiwarǝn Yǝⱨudaƣa ⱪarxi qiⱪip, taki bügüngǝ ⱪǝdǝr Yǝⱨudaning ⱨɵkümranliⱪidin ayrilip turdi. Yǝⱨoram ata-bowilirining Hudasi Pǝrwǝrdigarni taxliƣini üqün Libnaⱨliⱪlarmu xu qaƣda uningƣa ⱪarxi qiⱪip uning ⱪolidin ayrilip qiⱪti. 11 Uning üstigǝ, Yǝⱨoram yǝnǝ Yǝⱨudaning taƣlirida «yuⱪiri jaylar»ni yasitip, Yerusalemda turuwatⱪanlarni buzuⱪqiliⱪⱪa putlaxturdi, Yǝⱨudalarnimu xundaⱪ azdurdi.□

12 Xu waⱪitlarda Iliyas pǝyƣǝmbǝr tǝripidin yezilƣan bir mǝktup Yǝⱨoramƣa tǝgdi, uningda mundaⱪ deyildi: «Sening bowang Dawutning Hudasi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Sǝn atang Yǝⱨoxafatning yollirida mangmay, xuningdǝk Yǝⱨuda padixaⱨi Asaningmu yollirini tutmay, □ 13 bǝlki Israil padixaⱨlirining yollirida mengip, Yǝⱨudalarni wǝ Yerusalemda turuwatⱪanlarni huddi Aⱨab jǝmǝtidikilǝr buzuⱪqiliⱪlar ⱪilƣandǝk buzuⱪqiliⱪlarƣa putlaxturƣanliⱪing üqün, xundaⱪla atangning jǝmǝtidikilǝrni, yǝni ɵzüngdin yahxi bolƣan iniliringni ⱪǝtl ⱪilƣining üqün, 14 Pǝrwǝrdigar sening hǝlⱪingni, hotun bala-qaⱪiliringni wǝ barliⱪ mal-mülkünggǝ alamǝt zor zǝrb bilǝn uridu. 15 U senimu eƣir wabalar bilǝn urup, üqǝy-baƣringni eƣir kesǝlgǝ muptila ⱪiliduki, kesiling kündin küngǝ eƣirlixip, üqǝyliring eⱪip qiⱪidu»» deyilgǝnidi.

16 Keyinki waⱪitlarda Pǝrwǝrdigar Filistiylǝrning wǝ Efiopiylǝrning yenidiki Ərǝblǝrning roⱨini Yǝⱨoramƣa ⱪarxi ⱪozƣatti. 17 Xuning bilǝn ular Yǝⱨuda zeminiƣa zǝrb ⱪilip besip ɵtti wǝ padixaⱨ ordisidiki barliⱪ mal-mülükni bulang-talang ⱪilip, oƣulliri bilǝn hotunlirini tutⱪun ⱪilip elip kǝtti; ular kǝnji oƣli Yǝⱨoaⱨazdin bɵlǝk oƣulliridin birinimu ⱪaldurmidi. 18 Bu wǝⱪǝdin keyin Pǝrwǝrdigar Yǝⱨoramni urup, üqǝylirini saⱪaymas eƣir kesǝlgǝ giriptar ⱪildi. 19 Wǝ xundaⱪ boldiki, uning kesili kündin-küngǝ eƣirlixip, ikki yil waⱪit ɵtüxkǝ az ⱪalƣanda, kesǝllik tüpǝylidin üqǝyliri texilip qüxti, u tolimu azablinip ɵldi; uning hǝlⱪi ata-bowilirini izzǝtlǝp ularƣa huxbuy yaⱪⱪandǝk, uningƣa ⱨeqⱪandaⱪ huxbuy yeⱪip olturmidi. 20 Yǝⱨoram tǝhtkǝ qiⱪⱪan qeƣida ottuz ikki yaxta idi; u Yerusalemda sǝkkiz yil sǝltǝnǝt ⱪildi wǝ u dunyadin kǝtkǝndǝ ⱨeqkim uningƣa ⱪayƣu-ⱨǝsrǝt qǝkmidi. Halayiⱪ uni «Dawut xǝⱨiri»gǝ dǝpnǝ ⱪildi, lekin padixaⱨlar ⱪǝbristanliⱪiƣa dǝpnǝ ⱪilmidi.

22

Aⱨaziya Yǝⱨuda üstigǝ ⱨɵküm süridu

2Pad. 8:25-29; 9:27-29

1 Yerusalemda turuwtⱪanlar Yǝⱨoramning kǝnji oƣli Aⱨaziyani uning orniƣa padixaⱨ ⱪilip tiklidi; qünki Ərǝblǝr bilǝn billǝ bargaⱨⱪa besip kirgǝn ⱪaraⱪqilar Aⱨaziyaning akilirini ⱪoymay ɵltürüwǝtkǝnidi. Xuning bilǝn Yǝⱨuda padixaⱨi Yǝⱨoramning oƣli Aⱨaziya sǝltǝnǝt ⱪildi. □ 2 Aⱨaziya tǝhtkǝ qiⱪⱪan qeƣida yigirmǝ ikki yaxta idi; u Yerusalemda bir yil sǝltǝnǝt ⱪildi. Uning anisining ismi Ataliya bolup, Omrining nǝwrǝ ⱪizi idi. □ 3 Aⱨaziyamu Aⱨab jǝmǝtining yolliriƣa mangdi; qünki uning anisi uni rǝzillikkǝ ündǝytti. 4 U Aⱨab jǝmǝti ⱪilƣinidǝk, Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪildi; qünki uning atisi ɵlgǝndin keyin Aⱨab jǝmǝtidikilǝr uni ⱨalakǝtkǝ elip baridiƣan rǝzil nǝsiⱨǝtlǝrni berǝtti. 5 U ularning nǝsiⱨitigǝ ǝgixip, Israil padixaⱨi Aⱨabning oƣli Yǝⱨoram bilǝn birliktǝ Gileadtiki Ramotⱪa berip Suriyǝ padixaⱨi Ⱨazaǝl bilǝn soⱪuxti; xu qaƣda Suriylǝr Yǝⱨoramni zǝhimlǝndürdi. 6 Andin Yǝⱨoram Ramaⱨda Suriyǝ padixaⱨi bilǝn soⱪuxⱪan qaƣdiki jaraⱨǝtlirini dawalitix üqün Yizrǝǝlgǝ ⱪaytti. Andin Yǝⱨoramning oƣli Yǝⱨuda padixaⱨi Azariya Aⱨabning oƣli Yǝⱨoramning kesǝl bolup ⱪalƣanliⱪi sǝwǝbidin uni yoⱪliƣili Yizrǝǝlgǝ bardi. 7 Ⱨalbuki, Aⱨaziyaning Yǝⱨoramni yoⱪliƣili barƣini dǝl ɵzini ⱨalakǝtkǝ elip baridiƣan, Huda bekitkǝn ix idi. Qünki u barƣandin keyin Yǝⱨoram bilǝn birliktǝ Nimxining oƣli Yǝⱨuƣa ⱪarxi soⱪuxuxⱪa qiⱪti. Muxu Yǝⱨu ǝslidǝ Pǝrwǝrdigar tǝripidin Aⱨabning jǝmǝtini yoⱪitix üqün mǝsiⱨ ⱪilinƣanidi. 8 Wǝ xundaⱪ boldiki, Yǝⱨu Huda bekitkǝn ⱨɵkümni Aⱨab jǝmǝtining üstigǝ yürgüzgǝn waⱪtida, u Yǝⱨudadiki ǝmǝldarlarni wǝ Aⱨaziyaning hizmitidǝ bolƣan ⱪerindaxlirining oƣullirini uqritip, ularni ⱪoymay ɵltürüwǝtti. 9 Yǝⱨu Aⱨaziyanimu izdidi; kixilǝr uni tutuwaldi (u Samariyǝgǝ yoxurunuwalƣanidi). Ular uni Yǝⱨuning aldiƣa apirip ɵltürdi. Ular uni dǝpnǝ ⱪildi, qünki kixilǝr: «Bu degǝn Pǝrwǝrdigarni qin kɵnglidin izdigǝn Yǝⱨoxafatning nǝwrisidur» degǝnidi. Aⱨaziyaning jǝmǝtidǝ padixaⱨliⱪni ⱪoliƣa alƣudǝk birǝr adǝm ⱪalmidi.

Hanix Ataliya Yǝⱨuda üstidin ⱨɵküm süridu

2Pad. 11:1-3

10 Əmdi Aⱨaziyaning anisi Ataliya oƣlining ɵlginini kɵrgǝndǝ, Yǝⱨuda jǝmǝtidiki barliⱪ xaⱨ nǝslini ɵltürüxkǝ ⱪozƣaldi. 11 Lekin padixaⱨning ⱪizi Yǝⱨoxebiyat ɵltürülüx aldida turƣan padixaⱨning oƣullirining arisidin Aⱨaziyaning oƣli Yoaxni oƣriliⱪqǝ elip qiⱪip, uni wǝ inik anisini yastuⱪ-kirlik ambiriƣa yoxurup ⱪoydi. Xundaⱪ ⱪilip padixaⱨ Yǝⱨoramning ⱪizi, (yǝni Aⱨaziyaning singlisi), bax kaⱨin Yǝⱨuyadaning hotuni Yǝⱨoxebiyat Yoaxni Ataliya ɵltürüwǝtmisun dǝp Ataliyadin yoxurup ⱪoydi. □ 12 Andin keyin Yoax ular bilǝn Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ altǝ yil yoxurunup turdi; u qaƣda Ataliya Yǝⱨuda zeminida sǝltǝnǝt ⱪilatti.

23

1 Yǝttinqi yili, Yǝⱨoyada jasarǝtkǝ kelip, Yǝroⱨamning oƣli Azariya, Yǝⱨoⱨananning oƣli Ismail, Obǝdning oƣli Azariya, Adayaning oƣli Maaseyaⱨ wǝ Zikrining oƣli Əlixafat ⱪatarliⱪ birⱪanqǝ yüzbexini qaⱪirip ular bilǝn ǝⱨdǝ tüzdi. □  ■ 2 Ular Yǝⱨuda zeminini arilap, Yǝⱨudadiki ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrlǝrdin Lawiylarni wǝ Israildiki qong yolbaxqilarni yiƣdi; ular Yerusalemƣa kelixti. 3 Pütkül jamaǝt Hudaning ɵyidǝ padixaⱨ bilǝn ǝⱨdilǝxti. Yǝⱨoyada ularƣa: — Padixaⱨning oƣli Pǝrwǝrdigarning Dawutning ǝwladliri toƣruluⱪ wǝdǝ ⱪilƣinidǝk qoⱪum sǝltǝnǝt ⱪilidu. 4 Mana silǝr ⱪilixinglar kerǝk bolƣan ix xuki: — Xabat künidǝ pasibanliⱪ nɵwiti kǝlgǝn kaⱨinlar bilǝn Lawiylarning üqtin biri ⱨǝrⱪaysi dǝrwazilarni muⱨapizǝt ⱪilsun; 5 üqtin biri padixaⱨ ordisini, üqtin biri «Ul dǝrwazisi»ni muⱨapizǝt ⱪilsun; baxⱪilarning ⱨǝmmisi Pǝrwǝrdigar ɵyining ⱨoylilirida bolsun. 6 Lekin kaⱨinlar ⱨǝm wǝzipǝ ɵtǝydiƣan Lawiylardin bɵlǝk ⱨeqkimni Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ kirgüzmisun (kaⱨin-lawiylar pak-muⱪǝddǝs dǝp ⱨesablanƣaqⱪa kirixigǝ bolidu). Baxⱪa hǝlⱪning ⱨǝrbiri Pǝrwǝrdigar ɵzigǝ bekitkǝn jaylarni kɵzǝt ⱪilsun. 7 Lawiylarning ⱨǝrbiri ⱪoliƣa ⱪorallirini elip padixaⱨni orap tursun; ɵz mǝyliqǝ muⱪǝddǝs ɵygǝ kirixkǝ urunƣan ⱨǝrkim ɵltürülsun; silǝr padixaⱨ kirip-qiⱪip yürginidǝ uning yenidin ayrilmanglar, — dedi.■

8 Lawiylar bilǝn Yǝⱨudalarning ⱨǝmmisi kaⱨin Yǝⱨoyadaning barliⱪ tapiliƣanlirini bǝja kǝltürüxti. Lawiylarning ⱨǝrbiri xabat küni nɵwǝtqilikkǝ kirgǝn wǝ nɵwǝtqiliktin qüxkǝnlǝrni ɵz yenida ⱪaldurup ⱪaldi; qünki kaⱨin Yǝⱨoyada ⱨeqkimni nɵwǝtqiliktin qüxüxkǝ ⱪoymidi. 9 Andin Yǝⱨoyada kaⱨin Dawut padixaⱨning Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ saⱪlaⱪliⱪ nǝyzǝ wǝ ⱪalⱪan-siparlirini yüzbexilarƣa tarⱪitip bǝrdi. 10 U yǝnǝ kɵpqilikni, ⱨǝrbiri ⱪoliƣa ɵz nǝyzisini tutⱪan ⱨalda, ibadǝthanining ong tǝripidin tartip sol tǝripigiqǝ, ⱪurbangaⱨ bilǝn ibadǝthanini boylap padixaⱨning ǝtrapida turƣuzdi. 11 Andin ular xaⱨzadini elip qiⱪip, uning bexiƣa tajni kiygüzüp, uningƣa guwaⱨnamilǝrni berip, uni padixaⱨ ⱪildi; Yǝⱨoyada wǝ uning oƣulliri huxbuy may bilǝn uni mǝsiⱨ ⱪildi wǝ «Padixaⱨ yaxisun!» dǝp towlaxti.

12 Ataliya hǝlⱪlǝrning qepixip yürgǝnlikini wǝ padixaⱨni tǝriplǝwatⱪanliⱪini anglap, Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ kirip, kɵpqilikning arisiƣa kǝldi. 13 U ⱪarisa, mana padixaⱨ ɵyning dǝrwazisida, tüwrükning yenida turatti; padixaⱨning yenida ǝmǝldarlar bilǝn kanayqilar tizilƣanidi, barliⱪ yurtning hǝlⱪi xadlinip kanay qelixatti, nǝƣmiqilǝr ⱨǝrhil sazlarni qelip, jamaǝtni baxlap mǝdⱨiyǝ oⱪutuwatatti. Buni kɵrgǝn Ataliya kiyimlirini yirtip: — Asiyliⱪ, asiyliⱪ! — dǝp warⱪirdi.

14 Əmma Yǝⱨoyada kaⱨin ⱪoxunƣa mǝs’ul bolƣan yüzbexilarni qaⱪirtip ularƣa: — Uni sǝpliringlar otturisidin sirtⱪa qiⱪiriwetinglar; kimdǝkim uningƣa ǝgǝxsǝ ⱪiliqlansun, dǝp buyrudi. Qünki kaⱨin: — Uni Pǝrwǝrdigarning ɵyi iqidǝ ɵltürmǝnglar, dǝp eytⱪanidi.

15 Xuning bilǝn ular uningƣa yol boxitip bǝrdi; u ordining «At dǝrwazisi» bilǝn padixaⱨning ordisiƣa kirgǝndǝ lǝxkǝrlǝr uni xu yǝrdǝ ɵltürdi.□

16 Yǝⱨoyada, pütkül jamaǝt wǝ padixaⱨ birliktǝ: «Pǝrwǝrdigarning hǝlⱪi bolayli» degǝn bir ǝⱨdini tüzüxti. 17 Andin barliⱪ hǝlⱪ Baalning buthanisiƣa berip uni buzup taxlidi; uning ⱪurbangaⱨliri bilǝn mǝbudlirini qeⱪip parǝ-parǝ ⱪilip, Baalning kaⱨini Mattanni ⱪurbangaⱨlarning aldida ɵltürdi.

18 Andin keyin Yǝⱨoyada kaⱨin Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki barliⱪ mǝs’uliyǝtlǝrni Lawiy ⱪǝbilisining kaⱨinlirining ⱪoliƣa tapxurdi. Kaⱨinlarni bolsa, ǝslidǝ Pǝrwǝrdigarning ɵy ixliriƣa nɵwǝt bilǝn ⱪaraxⱪa, Pǝrwǝrdigarƣa atap kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ sunuxⱪa Dawut tǝyinligǝnidi. Ular ⱪurbanliⱪlarni Dawutning kɵrsǝtmiliri boyiqǝ, huxal-huramliⱪ iqidǝ nǝƣmǝ-nawa oⱪuƣan ⱨalda Musaƣa tapxurulƣan Tǝwrat-ⱪanunida pütülginidǝk sunuxⱪa mǝs’ul idi. 19  Yǝⱨoyada yǝnǝ Pǝrwǝrdigar ɵyining ⱨǝrⱪaysi dǝrwaziliriƣa dǝrwaziwǝnlǝrni tǝyinlidiki, ⱨǝrⱪandaⱪ ixlardin napak ⱪilinƣan adǝmlǝr kirgüzülmǝytti. 20 U yǝnǝ yüzbexiliri, aⱪsɵngǝklǝr, hǝlⱪ iqidiki yolbaxqilar wǝ yurtning ⱨǝmmǝ hǝlⱪini baxlap kelip, padixaⱨni Pǝrwǝrdigar ɵyidin elip qüxüp, «Yuⱪiriⱪi dǝrwaza» arⱪiliⱪ ordiƣa ǝkirip, padixaⱨliⱪ tǝhtigǝ olturƣuzdi.

21 Yurtning barliⱪ hǝlⱪi xadlinatti; ular Ataliyani ⱪiliqlap ɵltürgǝndin keyin, xǝⱨǝr tinq bolup ⱪaldi.

24

Yoax — yǝni Yǝⱨoax — Yǝⱨudaƣa sǝltǝnǝt ⱪilidu

2Pad. 12:1-22

1 Yoax tǝhtkǝ qiⱪⱪan qeƣida yǝttǝ yaxta idi, u Yerusalemda ⱪiriⱪ yil sǝltǝnǝt ⱪildi. Uning anisining ismi Zibiyaⱨ bolup, Bǝǝr-Xebaliⱪ idi. □ 2 Yǝⱨoyada kaⱨin ⱨayat künliridǝ Yoax Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ durus bolƣanni ⱪilatti. □ 3 Yǝⱨoyada uningƣa ikki hotun elip bǝrdi, u birⱪanqǝ oƣul-ⱪiz pǝrzǝnt kɵrdi.

4 Xuningdin keyin Yoax Pǝrwǝrdigarning ɵyini ⱪayta yasitix niyitigǝ kǝldi, 5 u kaⱨinlarni wǝ Lawiylarni yiƣip ularƣa: — Hudayinglarning ɵyini onglitip turux üqün Yǝⱨuda xǝⱨǝrlirigǝ berip, barliⱪ Israillardin yilliⱪ ianǝ toplanglar; bu ixni tezdin bejiringlar! — dedi. Lekin Lawiylar bu ixni bejirixkǝ anqǝ aldirap kǝtmidi. □ 6 Buni uⱪⱪan padixaⱨ bax kaⱨin Yǝⱨoyadani qaⱪirtip uningƣa: — Ɵzliri nemixⱪa Lawiylarƣa Pǝrwǝrdigarning ⱪuli Musa Israil jamaitigǝ Hudaning guwaⱨliⱪi saⱪlaⱪliⱪ qedir üqün bǝlgiligǝn bajni Yǝⱨuda wǝ Yerusalemdin elip kelixkǝ buyrumidila? — dedi □ 7 (qünki ǝslidǝ rǝzil hotun Ataliya wǝ uning oƣulliri Hudaning ɵyigǝ bɵsüp kirip, Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki barliⱪ muⱪǝddǝs buyumlarni elip Baal butliriƣa atap tǝⱪdim ⱪiliwǝtkǝnidi).

8 Xuning bilǝn padixaⱨ buyruⱪ qüxürüp, bir sanduⱪ yasitip Pǝrwǝrdigar ɵyining dǝrwazisining sirtiƣa ⱪoyƣuzdi; 9 andin: «Hudaning ⱪuli Musa qɵldǝ Israillarning üstigǝ bekitkǝn bajni yiƣip ǝkilip Pǝrwǝrdigarƣa tapxurunglar» degǝn bir uⱪturux Yǝⱨuda bilǝn Yerusalem tǝwǝsidǝ qiⱪirildi. 10 Barliⱪ ǝmǝldarlar wǝ barliⱪ hǝlⱪ huxal ⱨalda bajni ǝkilip sanduⱪ tolƣuqǝ uningƣa taxlidi. 11 Lawiylar pul sanduⱪini padixaⱨ bu ixⱪa mǝs’ul ⱪilƣan kixining aldiƣa ǝkǝlgǝndǝ, ular baj pulining kɵp qüxkǝnlikini kɵrsǝ, andin padixaⱨning katipi bilǝn Bax kaⱨinning adimi kelip pul sanduⱪini ɵngtürüp ⱪuruⱪdiƣandin keyin, yǝnǝ ǝsli orniƣa apirip ⱪoyatti. Ⱨǝrküni xundaⱪ bolup turdi; naⱨayiti kɵp pul yiƣildi. 12 Padixaⱨ bilǝn Yǝⱨoyada pulni Pǝrwǝrdigar ɵyidiki ix bejirgüqilǝrgǝ tapxurdi; ular buning bilǝn Pǝrwǝrdigarning ɵyini ongxax wǝ ǝsligǝ kǝltürüx üqün taxqilar bilǝn yaƣaqqilarni, tɵmürqilǝr bilǝn miskǝrlǝrni yallidi. 13 Ixlǝmqilǝr tohtimay ixlidi, ongxax ixi ularning ⱪolida onguxluⱪ elip berildi; xundaⱪ ⱪilip ular Pǝrwǝrdigarning ɵyini ǝslidiki ɵlqǝm-laⱨiyǝsi boyiqǝ yasidi, xundaⱪla uni tolimu puhta ⱪilip yasap qiⱪti. 14 Ular ixni püttürgǝndin keyin exip ⱪalƣan pulni padixaⱨ bilǝn Yǝⱨoyadaning aldiƣa ǝkilip tapxurdi. Ular buning bilǝn Pǝrwǝrdigarning ɵyi üqün ⱨǝrhil ǝswab-buyumlarni, jümlidin ibadǝt hizmitidiki ⱨǝrhil buyumlar, kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlarƣa munasiwǝtlik ⱪaqa-ⱪuqa, ⱪazan-tǝhsilǝr wǝ ⱨǝrhil altun-kümüx baxⱪa buyumlarni yasatti. Yǝⱨoyadaning barliⱪ künliridǝ, ular Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪni daim sunup turdi.

15 Yǝⱨoyada ⱪerip, yaxaydiƣan yexi toxup ɵldi; u ɵlgǝn qaƣda bir yüz ottuz yaxta idi. 16 Ular uni «Dawut xǝⱨiri»dǝ padixaⱨlar ⱪatarida dǝpnǝ ⱪildi, qünki u Israilƣa ⱨǝm Hudaƣa wǝ uning ɵyigǝ nisbǝtǝn naⱨayiti qong tɵⱨpǝ kɵrsǝtkǝnidi. 17 Yǝⱨoyada ɵlgǝndin keyin Yǝⱨudadiki yolbaxqilar padixaⱨning aldiƣa kelip uningƣa bax urdi; padixaⱨ ular kɵrsǝtkǝn mǝsliⱨǝtni maⱪul kɵrdi. 18 Ular ata-bowilirining Hudasi Pǝrwǝrdigarning ɵyidin waz keqip, Axǝraⱨ wǝ butlarning ⱪulluⱪiƣa kirixti. Ularning bu gunaⱨi sǝwǝblik Hudaning ƣǝzipi Yǝⱨuda bilǝn Yerusalemdikilǝrning bexiƣa kǝldi. 19 Xundaⱪ bolsimu, Pǝrwǝrdigar ularni Ɵzigǝ yandurux üqün yǝnila ularning arisiƣa pǝyƣǝmbǝrlǝrni ǝwǝtti; bu pǝyƣǝmbǝrlǝr gǝrqǝ ularni agaⱨlandurƣan bolsimu, lekin ular yǝnila ⱪulaⱪ salmidi. 20 U qaƣda Hudaning Roⱨi bax kaⱨin Yǝⱨoyadaning oƣli Zǝkǝriyaƣa qüxti, u hǝlⱪning aldida ɵrǝ turup ularƣa: — Huda mundaⱪ dǝydu: «Silǝr nemixⱪa Pǝrwǝrdigarning ǝmirlirigǝ hilapliⱪ ⱪilisilǝr? Silǝr ⱨeq rawajliⱪ kɵrmǝysilǝr, qünki silǝr Pǝrwǝrdigardin waz kǝqtinglar wǝ Umu silǝrdin waz kǝqti», — dedi.

21 Halayiⱪ Zǝkǝriyani ɵltürüxkǝ ⱪǝstlidi; ahir ular uni padixaⱨning ǝmri boyiqǝ Pǝrwǝrdigar ɵyining ⱨoylisida qalma-kesǝk ⱪilip ɵltürüwǝtti. 22 Padixaⱨ Yoax Zǝkǝriyaning atisi Yǝⱨoyadaning ɵzigǝ kɵrsǝtkǝn xǝpⱪitini yad ǝtmǝk tügül, ǝksiqǝ uning oƣlini ɵltürüwǝtti. Zǝkǝriya jan üzüx aldida: — Pǝrwǝrdigar bu ixni nǝzirigǝ elip, uning ⱨesabini alsun! — dedi.

23 Xu yilning ahirida Suriyǝning ⱪoxuni Yoaxⱪa ⱨujum ⱪilip kǝldi; ular Yǝⱨudaƣa wǝ Yerusalemƣa tajawuz ⱪilip kirip, hǝlⱪ iqidiki yolbaxqilarni ɵltürüp, ulardin alƣan pütün urux ƣǝniymǝtlirini Dǝmǝxⱪ padixaⱨining aldiƣa elip bardi. 24 Dǝrwǝⱪǝ Suriyǝ ⱪoxunidin pǝⱪǝt az bir ⱪisim ǝskǝrlǝr kǝlgǝn bolsimu, lekin Yǝⱨudalar ata-bowilirining Hudasi Pǝrwǝrdigardin waz kǝqkǝnliki üqün Pǝrwǝrdigar qong bir ⱪoxunni ularning ⱪoliƣa tapxurdi; ular Yoaxⱪa jaza ijra ⱪildi. 25 Suriylǝr Yoaxni taxlap kǝtkǝn qaƣda (qünki u ⱪattiⱪ aƣrip ⱪalƣanidi) uning ɵz hizmǝtkarliri bax kaⱨin Yǝⱨoyadaning oƣlining ⱪeni üqün intiⱪam elix kerǝk dǝp uni ⱪǝstlidi; ular uni kariwitidila ɵltürüwǝtti. U xu yol bilǝn ɵldi; kixilǝr uni Dawut xǝⱨiridǝ dǝpnǝ ⱪilƣini bilǝn, biraⱪ padixaⱨlarning ⱪǝbristanliⱪiƣa dǝpnǝ ⱪilmidi. □ 26 Uni ⱪǝstligǝnlǝr munular: — Ammoniy ayal Ximiyatning oƣli Zabad bilǝn Moabiy ayal Simritning oƣli Yǝⱨozabad idi.

27 Yoaxning oƣulliri, uningƣa ⱪaritilƣan ⱪattiⱪ wǝ nurƣun agaⱨ bexarǝtlǝr, xundaⱪla uning Hudaning ɵyini yengibaxtin selixⱪa dair ixliri «padixaⱨlarning tǝzkiriliri» degǝn kitabning izaⱨliriƣa pütülgǝndur. Yoaxning oƣli Amaziya uning orniƣa padixaⱨ boldi.□

25

Amaziya Yǝⱨuda üstigǝ ⱨɵküm süridu

2Pad. 14:1-22

1 Amaziya tǝhtkǝ qiⱪⱪan qeƣida yigirmǝ bǝx yaxta idi, u Yerusalemda yigirmǝ toⱪⱪuz yil sǝltǝnǝt ⱪildi. Uning anisining ismi Yǝⱨoaddan bolup, Yerusalemliⱪ idi. 2 Amaziya Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ toƣra bolƣan ixlarni ⱪildi, lekin pütün kɵngli bilǝn ⱪilmidi. 3 Wǝ xundaⱪ boldiki, u padixaⱨliⱪini mustǝⱨkǝmliwalƣandin keyin padixaⱨ atisini ɵltürgǝn hizmǝtkarlirini tutup ɵltürdi. 4 Lekin Musaƣa qüxürülgǝn ⱪanun kitabida Pǝrwǝrdigarning: «Nǝ atilarni oƣulliri üqün ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilixⱪa bolmaydu nǝ oƣullirini atiliri üqün ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilixⱪa bolmaydu, bǝlki ⱨǝrbiri ɵz gunaⱨi üqün ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinsun» dǝp pütülgǝn ǝmri boyiqǝ, u ɵltürgiqilǝrning balilirini ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilmidi.

5 Amaziya Yǝⱨudalarni yiƣip, jǝmǝtlirigǝ ⱪarap pütün Yǝⱨudalarni wǝ Binyaminlarni mingbexi wǝ yüzbexilar astiƣa bekitti; u ulardin yigirmǝ yaxtin axⱪanlarning sanini eliwidi, jǝnggǝ qiⱪalaydiƣan, ⱪoliƣa nǝyzǝ wǝ ⱪalⱪan alalaydiƣan hil lǝxkǝrdin üq yüz ming adǝm qiⱪti. 6 U yǝnǝ bir yüz talant kümüx sǝrp ⱪilip Israildin yüz ming batur jǝngqi yalliwaldi.□

7 Lekin Hudaning bir adimi uning aldiƣa kelip: — I padixaⱨim, Israil ⱪoxunini ɵzliri bilǝn billǝ barƣuzmiƣayla; qünki Pǝrwǝrdigar Israillar yaki Əfraimiylarning ⱨeqⱪaysisi bilǝn billǝ ǝmǝs. 8 Ⱨǝtta sili qoⱪum xundaⱪ ⱪilimǝn, baturanǝ kürǝx ⱪilimǝn desilimu, Huda ɵzlirini düxmǝn aldida yiⱪitidu, qünki Huda insanƣa yardǝm berixkimu ⱪadirdur, insanni yiⱪitixⱪimu ⱪadirdur, dedi.

9 Amaziya Hudaning adimigǝ: — Əmisǝ mǝn Israilning yallanma ⱪoxuniƣa bǝrgǝn yüz talant kümüxni ⱪandaⱪ ⱪilsam bolidu? — dǝp soriwidi, Hudaning adimi uningƣa: — Pǝrwǝrdigar ɵzlirigǝ buningdinmu ziyadǝ kɵp berixkǝ ⱪadirdur, dǝp jawab bǝrdi.

10 Xuning bilǝn Amaziya Əfraimdin ɵzigǝ kǝltürülgǝn yallanma ⱪoxunni ayrip qiⱪip, ɵylirigǝ ⱪayturuwǝtti; xu sǝwǝbtin ular Yǝⱨudalarƣa bǝk ƣǝzǝplinip, ⱪattiⱪ ⱪǝⱨr iqidǝ ɵylirigǝ ⱪaytip ketixti. 11 Amaziya jasaritini urƣutup, ɵzining hǝlⱪini baxlap «Xor wadisi»ƣa berip Seirlardin on ming adǝmni yoⱪatti. □ 12 Yǝⱨudalar yǝnǝ on ming adǝmni tirik tutuwelip, tik yarning lewiƣa apirip, yardin ittiriwidi, ularning ⱨǝmmisi parǝ-parǝ ⱪilinip taxlandi. 13 Ⱨalbuki, Amaziya ɵzi bilǝn billǝ jǝng ⱪilixⱪa ruhsǝt ⱪilmay ⱪayturuwǝtkǝn yallanma ǝskǝrlǝr Samariyǝdin Bǝyt-Ⱨorunƣiqǝ bolƣan Yǝⱨudaning ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrlirigǝ ⱨujum ⱪilip kirip üq ming adǝmni ⱪirip taxlidi ⱨǝm nurƣun mal-mülükni bulap kǝtti.

14 Lekin xundaⱪ boldiki, Amaziya Edomiylarni mǝƣlup ⱪilip ⱪaytip kǝlgǝn qaƣda u Seirlarning butlirinimu elip kelip, ularni ɵzi üqün mǝbud ⱪilip, ularƣa bax urdi wǝ ularƣa huxbuy yaⱪti. □ 15 Xu sǝwǝbtin Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi Amaziyaƣa ⱪozƣaldi, U uning aldiƣa bir pǝyƣǝmbǝrni ǝwǝtti. Pǝyƣǝmbǝr uningƣa: — Ɵz hǝlⱪini sening ⱪolungdin ⱪutⱪuzalmiƣan bu hǝlⱪning ilaⱨlirini zadi nemǝ dǝp izdǝysǝn? — dedi. 16 Wǝ xundaⱪ boldiki, u padixaⱨⱪa tehi sɵz ⱪiliwatⱪanda, padixaⱨ uningƣa: — Biz seni padixaⱨning mǝsliⱨǝtqisi ⱪilip tikligǝnmu? Ⱪoy, bu gepingni! Ɵlgüng kǝldimu nemǝ? — dedi. Xuning bilǝn pǝyƣǝmbǝr gǝptin tohtidi-dǝ, yǝnǝ: — Bu ixni ⱪilƣining ⱨǝm nǝsiⱨitimgǝ ⱪulaⱪ salmiƣining üqün Pǝrwǝrdigar seni yoⱪitixni ⱪarar ⱪildi, dǝp bilimǝn, — dedi.

17 Xuningdin keyin Amaziya mǝsliⱨǝtlixip, Israilning padixaⱨi Yǝⱨuning nǝwrisi, Yǝⱨoaⱨazning oƣli Yoaxning aldiƣa ǝlqilǝrni mangdurup: «Ⱪeni, jǝng mǝydanida yüz turanǝ kɵrüxǝyli» dedi.

18 Israilning padixaⱨi Yoax Yǝⱨudaning padixaⱨi Amaziyaƣa ǝlqi ǝwǝtip mundaⱪ sɵzlǝrni yǝtküzdi: «Liwandiki tikǝn Liwandiki kedir dǝrihigǝ sɵz ǝwǝtip: «Ɵz ⱪizingni oƣlumƣa hotunluⱪⱪa bǝrgin!» — dedi. Lekin Liwandiki bir yawayi ⱨaywan ɵtüp ketiwetip, tikǝnni dǝssiwǝtti.

19 Sǝn dǝrwǝⱪǝ Edomning üstidin ƣǝlibǝ ⱪilding; kɵnglüngdǝ ɵz-ɵzüngdin mǝƣrurlinip yayrap kǝtting. Əmdi ɵyüngdǝ ⱪalƣining yahxi; nemixⱪa bexingƣa külpǝt kǝltürüp, ɵzüngni wǝ ɵzüng bilǝn Yǝⱨudani balaƣa yiⱪitisǝn?».□

20 Əmma Amaziya ⱪulaⱪ salmidi. Bu ix Hudadin kǝldi; qünki ular Edomning ilaⱨlirini izdigǝnidi, Huda ularni Yoaxning ⱪoliƣa qüxsun dǝp ǝnǝ xundaⱪ orunlaxturƣanidi. 21 Xuning bilǝn Israil padixaⱨi Yoax jǝnggǝ atlinip qiⱪti; ikki tǝrǝp, yǝni u Yǝⱨuda padixaⱨi Amaziya bilǝn Bǝyt-Xǝmǝxtǝ, jǝng mǝydanida yüz turanǝ uqraxti. 22 Yǝⱨudaning adǝmliri Israilning adǝmliri tǝripidin tiripirǝn ⱪilinip, ⱨǝrbiri ɵz ɵyigǝ ⱪeqip kǝtti.

23 Israil padixaⱨi Yoax Bǝyt-Xǝmǝxtǝ Yǝⱨoaⱨazning nǝwrisi, Yoaxning oƣli Yǝⱨuda padixaⱨi Amaziyani ǝsir ⱪilip Yerusalemƣa elip bardi; wǝ u Yerusalemning sepilining Əfraim dǝrwazisidin tartip burjǝk dǝrwazisiƣiqǝ bolƣan tɵt yüz gǝzlik bir bɵlikini ɵrüwǝtti.□

24 U Hudaning ɵyidǝ, Obǝd-Edom mǝs’ul bolup saⱪlawatⱪan wǝ padixaⱨning ordisidiki hǝzinidin tepilƣan barliⱪ altun-kümüx, ⱪaqa-ⱪuqilarni buliwaldi wǝ kepillik süpitidǝ birnǝqqǝ tutⱪunni elip Samariyǝgǝ yenip kǝtti. 25 Israil padixaⱨi Yǝⱨoaⱨazning oƣli Yoax ɵlgǝndin keyin, Yoaxning oƣli, Yǝⱨudaning padixaⱨi Amaziya on bǝx yil ɵmür kɵrdi.□

26 Amaziyaning ⱪalƣan ǝmǝlliri bolsa, mana ularning ⱨǝmmisi baxtin ahiriƣiqǝ «Yǝⱨuda wǝ Israil padixaⱨlirining tarihnamisi»da pütülgǝn ǝmǝsmidi?□

27 Amaziya Pǝrwǝrdigardin waz kǝqkǝndin baxlapla Yerusalemda bǝzilǝr uni ⱪǝstlǝxkǝ kirixkǝnidi; xuning bilǝn u Laⱪix xǝⱨirigǝ ⱪeqip kǝtti; lekin ⱪǝstligüqilǝr kǝynidin Laⱪixⱪa adǝm ǝwǝtip, u yǝrdǝ uni ɵltürdi.

28 Andin ular uni atlarƣa artip Yerusalemƣa elip bardi. U Yerusalemda ata-bowilirining arisida «Yǝⱨudaning xǝⱨiri»dǝ dǝpnǝ ⱪilindi. □

26

Uzziya Yǝⱨuda üstigǝ ⱨɵküm süridu

2Pad. 15:1-7

1 Yǝⱨudaning barliⱪ hǝlⱪi uning on altǝ yaxⱪa kirkǝn oƣli Uzziyani tiklǝp, uni atisi Amaziyaning ornida padixaⱨ ⱪildi □ 2 (padixaⱨ atisi ata-bowilirining arisida uhliƣandin keyin, Elat xǝⱨirini ⱪaytidin yasap, Yǝⱨudaƣa yǝnǝ tǝwǝ ⱪilƣuqi dǝl Uzziya idi).□

3 Uzziya tǝhtkǝ qiⱪⱪan qeƣida on altǝ yax idi; u Yerusalemda jǝmiy ǝllik ikki yil padixaⱨliⱪ ⱪildi. Uning anisining ismi Yǝkoliya bolup, Yerusalemliⱪ idi. 4 U atisi Amaziyaning barliⱪ ⱪilƣanliridǝk Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ durus bolƣanni ⱪildi.

5 Huda bǝrgǝn alamǝt kɵrünüxlǝr bilǝn yorutulƣan Zǝkǝriya Uzziyaƣa tǝlim bǝrgǝqkǝ, u ⱨayat waⱪtida Uzziya Hudani izdidi; wǝ u Pǝrwǝrdigarni izdigǝn künlǝrdǝ Huda uning ixlirini rawan ⱪildi. 6 U qiⱪip Filistiylǝrgǝ ⱨujum ⱪildi wǝ Gatning sepilini, Jabnǝⱨning sepilini wǝ Axdodning sepilini qaⱪturuwǝtti. Yǝnǝ Axdod ǝtrapida, xundaⱪla Filistiylǝr arisida birnǝqqǝ xǝⱨǝr bǝrpa ⱪildi. 7 Huda uning Filistiylǝr wǝ Gur-baalda turuwatⱪan Ərǝblǝr bilǝn Maonlarƣa ⱪarxi uruxiƣa yardǝm bǝrdi. 8 Ammoniylar Uzziyaƣa olpan tɵlidi; Uzziya tolimu ⱪudrǝtlik bolup, nam-xɵⱨriti taki Misirning qegrisiƣiqǝ tarⱪaldi. 9 Uzziya Yerusalemdiki «Burjǝk dǝrwazisi»da, «Jilƣa dǝrwazisi»da wǝ sepilning ⱪayrilidiƣan yeridǝ munarlar saldi wǝ ularni ajayip mustǝⱨkǝm ⱪildi. 10 U yǝnǝ qɵllǝrdǝ birmunqǝ kɵzǝt munarlirini salƣuzdi wǝ kɵp ⱪuduⱪlarni kolatti; qünki uning Xǝfǝlaⱨ tüzlǝnglikidǝ wǝ egizliktǝ nurƣun qarwisi bar idi; u yǝnǝ teriⱪqiliⱪⱪa amraⱪ bolƣaqⱪa, taƣlarda wǝ etiz-baƣlarda nurƣun baƣwǝnlǝrni wǝ üzümqilǝrni yallap ixlǝtti.□

11 Uzziyaning yǝnǝ uruxⱪa maⱨir ⱪoxuni bar idi. Ⱪoxun katip Jǝiyǝl wǝ ǝmǝldar Maaseyaⱨ eniⱪliƣan sanƣa asasǝn ⱪisim-ⱪisimlar boyiqǝ bɵlünüp, padixaⱨning sǝrdarliridin biri bolƣan Ⱨananiyaning yetǝkqiliki astida sǝp bolup jǝnggǝ qiⱪatti. 12 Bu batur jǝngqilǝr iqidiki ⱨǝrⱪaysi jǝmǝt baxliri jǝmiy ikki ming altǝ yüz kixi idi. 13 Ularning yetǝkqiliki astidiki ⱪoxun jǝmiy üq yüz yǝtmix yǝttǝ ming bǝx yüz bolup, ⱨǝmmisi ixta ⱪabil, jǝngdǝ maⱨir idi, ular padixaⱨⱪa yardǝmlixip düxmǝngǝ ⱨujum ⱪilalaytti. 14 Uzziya pütkül ⱪoxunidiki lǝxkǝrlirini ⱪalⱪan, nǝyzǝ, dobulƣa, sawut, oⱪya wǝ salƣilar bilǝnmu ⱪorallandurƣanidi. 15 U yǝnǝ Yerusalemda ustilar ijad ⱪilƣan oⱪ bexi wǝ yoƣan taxlarni atⱪuqi üskünilǝrni yasitip, ularni sepil munarliriƣa wǝ burjǝklirigǝ orunlaxturƣanidi. Uning nam-xɵⱨriti yiraⱪ-yiraⱪlarƣa kǝtkǝnidi, qünki u alamǝt yardǝmlǝrgǝ erixkǝqkǝ, karamǝt ⱪudrǝt tapⱪanidi.

16 Lekin u küqǝygǝndin keyin, mǝƣrurlinip kǝtti wǝ bu ix uni ⱨalakǝtkǝ elip bardi. U Hudasi Pǝrwǝrdigarƣa itaǝtsizlik ⱪilip, huxbuygaⱨ üstidǝ huxbuy yaⱪimǝn dǝp Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ kirdi. 17 Kaⱨin Azariya bilǝn Pǝrwǝrdigarning baxⱪa kaⱨinliridin sǝksǝn ǝzimǝt uning arⱪidin kirdi; 18 Ular padixaⱨ Uzziyani tosup: — I Uzziya, Pǝrwǝrdigarƣa huxbuy yeⱪix sanga tǝwǝ ix ǝmǝs, bǝlki huxbuy yeⱪixⱪa muⱪǝddǝs hizmǝtkǝ atalƣan kaⱨinlar bolƣan, Ⱨarunning ǝwladliriƣa mǝnsuptur; muⱪǝddǝshanidin qiⱪⱪin, qünki itaǝtsizlik ⱪilip ⱪoydung; sǝn Huda Pǝrwǝrdigardin izzǝt tapalmaydiƣan bolup ⱪalisǝn, dedi.

19 Uzziya ⱪattiⱪ ƣǝzǝplǝndi; u huxbuy yaⱪⱪili turƣan ⱨalǝttǝ, ⱪolida bir huxbuydanni tutup turatti; u Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki huxbuygaⱨning yenida turup kaⱨinlarƣa ƣǝzǝpliniwatⱪan qaƣda, kaⱨinlarning aldidila uning pixanisiƣa mahaw ɵrlǝp qiⱪti. 20 Bax kaⱨin Azariya bilǝn baxⱪa kaⱨinlar ⱪarisa, mana, birdinla uning pixanisiƣa mahaw ɵrlǝp qiⱪⱪanidi; ular dǝrⱨal uni qiⱪiriwetixkǝ ittǝrdi; u ɵzimu qiⱪip ketixkǝ aldiridi, qünki Pǝrwǝrdigar uni urƣanidi. 21 Padixaⱨ Uzziyani taki ɵlgüqǝ mahaw kesili qirmiwaldi; u mahaw kesili bolƣaqⱪa, ayrim bir ɵydǝ turdi; xuning bilǝn u Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ kirixtin mǝⱨrum ⱪilindi. Uning oƣli Yotam ordining ixlirini baxⱪurup, yurt soridi. □ 22 Uzziyaning baxⱪa ǝmǝlliri bolsa baxtin ahiriƣiqǝ Amozning oƣli Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr tǝripidin yezip ⱪaldurulƣandur. 23 Uzziya ɵzining ata-bowiliri arisida uhlidi; bǝzilǝr: — «U mahaw bolƣan adǝm» degǝqkǝ, u ata-bowiliri ⱪatarida yatⱪuzulƣan bolsimu, padixaⱨlar ⱪǝbristanliⱪiƣa tǝwǝ qǝtrǝk bir yǝrlikkǝ dǝpnǝ ⱪilindi. Andin oƣli Yotam uning orniƣa padixaⱨ boldi.

27

Yotam Yǝⱨuda üstigǝ ⱨɵküm süridu

2Pad.15:32-38

1 Yotam tǝhtkǝ qiⱪⱪan qeƣida yigirmǝ bǝx yaxta idi; u Yerusalemda on altǝ yil sǝltǝnǝt ⱪildi; uning anisining ismi Yǝruxa bolup, Zadokning ⱪizi idi. 2 U atisi Uzziyaning barliⱪ ⱪilƣanliridǝk Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ durus bolƣanni ⱪildi (lekin u Pǝrwǝrdigarning muⱪǝddǝshanisiƣa kirmidi). Lekin hǝlⱪ yǝnila buzuⱪ ixlarni ⱪiliwǝrdi.

3 Pǝrwǝrdigar ɵyining yuⱪiriⱪi dǝrwazisini yasatⱪuqi Yotam idi; u yǝnǝ Ofǝldiki sepildimu nurƣun ⱪuruluxlarni ⱪildi. □ 4 U Yǝⱨudaning taƣliⱪ rayonida xǝⱨǝrlǝrni bina ⱪildi, ormanliⱪlardimu ⱪǝl’ǝ-ⱪorƣanlar wǝ kɵzǝt munarlirini yasatti. 5 U Ammoniylarning padixaⱨi bilǝn urux ⱪilip ularni yǝngdi; xu yili Ammoniylar uningƣa üq talant kümüx, ming tonna buƣday, ming tonna arpa olpan bǝrdi; Ammoniylar ikkinqi wǝ üqinqi yilimu uningƣa ohxax olpan elip kǝldi. □ 6 Yotam Hudasi Pǝrwǝrdigar aldida yollirini toƣra ⱪilƣini üqün ⱪudrǝt tapti.

7 Yotamning ⱪalƣan ixliri, jümlidin ⱪilƣan jǝngliri wǝ tutⱪan yollirining ⱨǝmmisi mana «Yǝⱨuda wǝ Israil padixaⱨlirining tarihnamisi»da pütülgǝndur. □ 8 U tǝhtkǝ qiⱪⱪan qeƣida yigirmǝ bǝx yaxta idi; u Yerusalemda on altǝ yil sǝltǝnǝt ⱪildi. 9 Yotam ata-bowiliri arisida uhlidi wǝ «Dawutning xǝⱨiri»gǝ dǝpnǝ ⱪilindi; oƣli Aⱨaz uning orniƣa padixaⱨ boldi.

28

Aⱨaz Yǝⱨuda üstigǝ ⱨɵküm süridu

2Pad. 16:1-20

1 Aⱨaz tǝhtkǝ qiⱪⱪan qeƣida yigirmǝ yaxta idi; u Yerusalemda on altǝ yil sǝltǝnǝt ⱪildi. U atisi Dawutⱪa ohxax Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ durus bolƣanni ⱪilmay, 2 Bǝlki Israilning padixaⱨlirining yoliƣa kirip mangdi; u ⱨǝtta Baallarƣa atap mǝbudlarni ⱪuydurdi; 3 Pǝrwǝrdigar Israillar zeminidin ⱨǝydǝp qiⱪarƣan ǝllǝrning yirginqlik gunaⱨlirini dorap, Ⱨinnom jilƣisida küjǝ kɵydürdi, ɵzining pǝrzǝntlirini ottin ɵtküzüp kɵydürdi; □ 4 Yǝnǝ «yuⱪiri jaylar»da, dɵnglǝrdǝ wǝ ⱨǝrⱪaysi kɵkǝrgǝn dǝrǝh astida kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪildi wǝ küjǝ kɵydürdi. 5 Xunga, uning Hudasi Pǝrwǝrdigar uni Suriyǝ padixaⱨining ⱪoliƣa tapxurdi; Suriylǝr uni tarmar kǝltürüp, Yǝⱨudadin nurƣun hǝlⱪni tutⱪun ⱪilip Dǝmǝxⱪⱪǝ elip kǝtti. Huda yǝnǝ uni Israil padixaⱨining ⱪoliƣa tapxurdi, Israil padixaⱨi Yǝⱨudada qong ⱪirƣinqiliⱪ elip bardi. 6 Rǝmaliyaning oƣli Pikaⱨ Yǝⱨudada bir kün iqidǝ bir yüz yigirmǝ ming adǝmni ɵltürdi, ularning ⱨǝmmisi ǝzimǝtlǝr idi; buning sǝwǝbi, ular ata-bowilirining Hudasi Pǝrwǝrdigardin waz kǝqkǝnidi. 7 Zikri isimlik bir Əfraimiy ǝzimǝt bar idi; u padixaⱨning oƣli Maasiyaⱨani, ordining bax ƣojidari Azrikam wǝ padixaⱨning bax wǝziri Əlkanaⱨni ⱪǝtl ⱪildi. 8 Israillar ɵz ⱪerindaxliridin ikki yüz ming ayal, oƣul-ⱪiz balilarni tutⱪun ⱪilip elip kǝtti; ular yǝnǝ Yǝⱨudadin nurƣun urux ƣǝniymǝtlirini bulang-talang ⱪilip Samariyǝgǝ ǝkǝtti.

9 Lekin u yǝrdǝ Pǝrwǝrdigarning Odǝd isimlik bir pǝyƣǝmbiri bar idi; u Samariyǝgǝ ⱪaytip kǝlgǝn ⱪoxunning aldiƣa qiⱪip ularƣa: — Ⱪaranglar, ata-bowanglarning Hudasi Pǝrwǝrdigar Yǝⱨudalarni aqqiⱪida silǝrning ⱪolunglarƣa tapxurdi wǝ silǝr pǝlǝkkǝ yǝtkǝn ⱪǝⱨri-ƣǝzǝp bilǝn ularni ɵltürdünglar. 10 Əmdi silǝr yǝnǝ Yǝⱨudalar bilǝn Yerusalemliⱪlarni mǝjburiy ɵzünglarƣa ⱪul-didǝk ⱪilmaⱪqi boluwatisilǝr. Lekin silǝr ɵzünglarmu Hudayinglar Pǝrwǝrdigar aldida gunaⱨ-itaǝtsizliklǝr ɵtküzdunglarƣu? 11 Əmdi gepimgǝ ⱪulaⱪ selinglar! Ⱪerindaxliringlardin tutⱪun ⱪilip kǝlgǝnlǝrni ⱪayturuwetinglar, qünki Pǝrwǝrdigarning ⱪattiⱪ ƣǝzipi bexinglarƣa qüxǝy dǝp ⱪaldi, dedi.

12 Xuning bilǝn Əfraimlarning birⱪanqǝ yolbaxqiliri, yǝni Yoⱨananning oƣli Azariya, Mǝxillimotning oƣli Bǝrǝkiya, Xallumning oƣli Ⱨǝzǝkiya wǝ Ⱨadlayning oƣli Amasa ⱪozƣilip qiⱪip jǝngdin ⱪaytip kǝlgǝn ⱪoxunni tosuwelip 13 ularƣa: — Bu tutⱪunlarni bu yǝrgǝ elip kirsǝnglar bolmaydu; bizning Pǝrwǝrdigarning aldida gunaⱨimiz turup, yǝnǝ tehimu kɵp gunaⱨlar wǝ itaǝtsizliklǝrni aynitmaⱪqimusilǝr? Qünki bizning itaǝtsizlikimiz ⱨelimu intayin eƣirdur, Israilning bexiƣa otluⱪ ⱪǝⱨr-ƣǝzǝp qüxǝy dǝp ⱪaldi, dedi.

14 Xuning bilǝn lǝxkǝrlǝr tutⱪunlar bilǝn urux ƣǝniymǝtlirini yolbaxqilar wǝ pütkül jamaǝt aldida ⱪaldurup ⱪoydi. 15 Yuⱪirida ismi tilƣa elinƣan kixilǝr ⱪozƣilip, tutⱪunlarni baxlap qiⱪti, urux ƣǝniymǝtliri iqidin kiyim-keqǝk wǝ ayaƣlarni ularning arisidiki barliⱪ yalingaq, yalang ayaƣ turƣanlarƣa kiygüzüp, ⱨǝmmisini yemǝk-iqmǝk bilǝn ƣizalandurdi, üstibaxlirini maylidi, barliⱪ ajizlarni exǝklǝrgǝ mindürüp, ⱨǝmmisini «Horma dǝrǝhliri xǝⱨiri» dǝp atilidiƣan Yerihoƣa, ɵz ⱪerindaxlirining ⱪexiƣa apirip ⱪoydi, andin Samariyǝgǝ ⱪaytti.

16 Bu qaƣda Aⱨaz padixaⱨ Asuriyǝning padixaⱨliriƣa yardǝm tilǝp adǝm ǝwǝtti, 17 qünki Edomiylar yǝnǝ Yǝⱨudaƣa ⱨujum ⱪilip nurƣun adǝmni tutⱪun ⱪilip kǝtkǝnidi. 18 Filistiylǝrmu Xǝfǝlaⱨ tüzlǝnglikidiki wǝ Yǝⱨudaning jǝnubidiki xǝⱨǝrlǝrgǝ tajawuz ⱪilip kirip, Bǝyt-Xǝmǝx, Ayjalon, Gǝdǝrot, Sokoⱨ wǝ Sokoⱨⱪa tǝwǝ yeza-ⱪixlaⱪlarni, Timnaⱨ wǝ Timnaⱨⱪa tǝwǝ yeza-ⱪixlaⱪlarni, Gimzo wǝ Gimzoƣa tǝwǝ yeza-ⱪixlaⱪlarni ixƣal ⱪilip, xu yǝrlǝrgǝ jaylaxⱪanidi. 19 Pǝrwǝrdigar Yǝⱨudaning padixaⱨi Aⱨaz tüpǝylidin Yǝⱨudani horluⱪⱪa ⱪaldurdi; qünki Aⱨaz Yǝⱨudani itaǝtsilikkǝ eziⱪturdi wǝ ɵzi Pǝrwǝrdigarƣa eƣir asiyliⱪ ⱪildi. 20 Asuriyǝning padixaⱨi Tiglat-Pilnǝsǝr dǝrwǝⱪǝ uning yeniƣa kǝldi, lekin yardǝm berixning orniƣa, uningƣa kɵp awariqiliklǝrni kǝltürdi. 21 Qünki Aⱨaz Pǝrwǝrdigarning ɵyidin, padixaⱨning ordisidin, xundaⱪla ǝmǝldarlarning ɵyliridin kɵp mal-dunyani qiⱪirip, Asuriyǝ padixaⱨiƣa bǝrgǝn bolsimu, lekin uningƣa ⱨeq paydisi bolmidi. 22 Muxundaⱪ intayin müxkül pǝyttǝ bu padixaⱨ Aⱨaz Pǝrwǝrdigar aldida tehimu eƣir ⱪǝbiⱨlikkǝ qɵküp kǝtti. 23 U ɵzini mǝƣlup ⱪilƣan Dǝmǝxⱪning ilaⱨliriƣa ⱪurbanliⱪ sundi, qünki u: «Suriyǝning padixaⱨlirining ilaⱨliri ularƣa yardǝm ⱪildi, xunga mǝnmu ularƣa ⱪurbanliⱪ sunup, ularni mangimu yardǝm beridiƣan ⱪilimǝn» dedi. Lekin ǝksiqǝ bu butlar uning ɵzini, xundaⱪla barliⱪ Israillarni ⱨalakǝtkǝ elip bardi. □ 24 Aⱨaz Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki ǝswab-buyumlarni yiƣip elip qiⱪip, ularni kesip-ezip parǝ-parǝ ⱪiliwǝtti; wǝ Pǝrwǝrdigarning ɵyining dǝrwazilirini peqǝtliwǝtti. Ⱨǝm ɵzi üqün Yerusalemning ⱨǝrbir doⱪmuxida ⱪurbangaⱨlarni salƣuzdi. 25 U yǝnǝ Yǝⱨudaning ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrliridǝ baxⱪa ilaⱨlarƣa huxbuy yeⱪix üqün «yuⱪiri jaylar»ni salƣuzdi, xundaⱪ ⱪilip ata-bowilirining Hudasi Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi ⱪozƣaldi. 26 Mana, uning ⱪalƣan ixliri, jümlidin barliⱪ tutⱪan yolliri baxtin-ahiriƣiqǝ «Yǝⱨuda wǝ Israil padixaⱨlirining tarihnamisi»da pütülgǝndur. 27 Aⱨaz ata-bowiliri arisida uhlidi; kixilǝr uni Yerusalem xǝⱨirigǝ dǝpnǝ ⱪildi, lekin uni Israil padixaⱨlirining ⱪǝbristanliⱪiƣa dǝpnǝ ⱪilmidi. Oƣli Ⱨǝzǝkiya uning orniƣa padixaⱨ boldi.

29

Ⱨǝzǝkiya ⱨɵküm süridu; u muⱪǝddǝshanini tazilaydu

1 Ⱨǝzǝkiya tǝhtkǝ qiⱪⱪan qeƣida yigirmǝ bǝx yaxta idi; u Yerusalemda yigirmǝ toⱪⱪuz yil sǝltǝnǝt ⱪildi. Uning anisining ismi Abiya bolup, Zǝkǝriyaning ⱪizi idi. □ 2  Ⱨǝzǝkiya atisi Dawut barliⱪ ⱪilƣanliridǝk, Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ durus bolƣanni ⱪildi. 3 U tǝhtkǝ qiⱪⱪan birinqi yilining birinqi eyida Pǝrwǝrdigar ɵyining dǝrwazilirini aqturup, yengibaxtin yasatti. 4 U kaⱨinlar bilǝn Lawiylarni Hudaning ɵyigǝ qaⱪirip kelip, aldinⱪi ⱨoylisining mǝydanining xǝrⱪ tǝripigǝ yiƣip, 5 ularƣa: — I Lawiylar, gepimgǝ ⱪulaⱪ selinglar; ɵzünglarni Hudaƣa atap pakizlanglar wǝ ata-bowanglarning Hudasi Pǝrwǝrdigarning ɵyini uningƣa muⱪǝddǝs ⱪilip pakizlanglar, muⱪǝddǝshanidin barliⱪ paskina nǝrsilǝrni qiⱪirip taxlanglar. 6 Qünki bizning ata-bowilirimiz asiyliⱪ ⱪilip, Hudayimiz Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪilip, Uningdin waz kǝqti, Pǝrwǝrdigarning turalƣusidin yüzini ɵrüp, Uningƣa arⱪini ⱪildi. 7 Ular aywanning ixiklirini etiwǝtkǝn, qiraƣlarni ɵqüriwǝtkǝn, huxbuy yaⱪmiƣanidi wǝ muⱪǝddǝshanida Israilning Hudasiƣa ⱨeq kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlarni sunmaydiƣan bolup kǝtkǝnidi; 8 Xu sǝwǝbtin Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi Yǝⱨuda bilǝn Yerusalemdikilǝrning üstigǝ qüxüp, huddi ɵz kɵzünglar bilǝn kɵrüp turƣininglardǝk, ularni dǝⱨxǝtkǝ selip, wǝⱨimǝ boluxⱪa ⱨǝm zangliⱪ ⱪilip ux-ux ⱪilinidiƣan obyektkǝ aylandurup ⱪoydi. □ 9 Xu sǝwǝbtin ata-bowilirimiz ⱪiliq astida ⱪaldi; oƣul-ⱪizlirimiz wǝ hotunlirimizmu tutⱪun ⱪilindi. 10 Əmdi mǝn Israilning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipining bizdin yanduruluxi üqün, Uning bilǝn ǝⱨdilixix niyitigǝ kǝldim. 11 I balilirim, ƣapil bolmanglar; qünki Pǝrwǝrdigar silǝrni Ɵz aldida turup hizmitidǝ boluxⱪa, Uning hizmǝtkari bolup huxbuy yeⱪixⱪa talliƣan, dedi.□

12 Xuning bilǝn Lawiylardin tɵwǝndikilǝr ornidin turup otturiƣa qiⱪti: — Koⱨatlardin bolƣan Amasayning oƣli Maⱨat wǝ Azariyaning oƣli Yoel, Mǝrarilardin Abdining oƣli Kix, Yǝⱨallǝlǝlning oƣli Azariya, Gǝrxonlardin Zimmaⱨning oƣli Yoaⱨ, Yoaⱨning oƣli Edǝn, 13 Əlizafanning ǝwladliridin Ximri bilǝn Jǝiyǝl, Asafning ǝwladliridin Zǝkǝriya bilǝn Mattaniya; 14 Ⱨemanning ǝwladliridin Yǝⱨiyǝl bilǝn Ximǝy, Yǝdutunning ǝwladliridin Xemaya bilǝn Uzziyǝllǝr. 15 Ular ⱪerindaxlirini yiƣip, ɵzlirini Hudaƣa atap paklidi, padixaⱨning tapxuruⱪi, Pǝrwǝrdigarning ǝmri boyiqǝ Pǝrwǝrdigarning ɵyini pakizlaxⱪa kirdi. 16 Kaⱨinlar Pǝrwǝrdigarning ɵyining iqkirisigǝ pakizlaxⱪa kirdi; ular Pǝrwǝrdigarning muⱪǝddǝs jayidin tapⱪan barliⱪ napak-nijis nǝrsilǝrni Pǝrwǝrdigar ɵyining ⱨoylisiƣa toxup qiⱪti; andin ularni Lawiylar elip qiⱪip, xǝⱨǝr sirtidiki Kidron jilƣisiƣa apirip tɵkti.

17 Ular birinqi ayning birinqi künidin baxlap, ɵyni ⱪaytidin Hudaƣa atap pakizlaxⱪa kirixip, sǝkkizinqi küni Pǝrwǝrdigar ɵyining aywiniƣa qiⱪti; ular yǝnǝ sǝkkiz kün waⱪit sǝrp ⱪilip Pǝrwǝrdigar ɵyini pakizlap, birinqi ayning on altinqi künigǝ kǝlgǝndǝ ixni tügǝtti.□

18 Andin ular Ⱨǝzǝkiya padixaⱨning aldiƣa kirip: — Biz Pǝrwǝrdigarning pütkül ɵyini, jümlidin kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪurbangaⱨini wǝ uningdiki barliⱪ ⱪaqa-ⱪuqa, ǝswablarni, «tǝⱪdim nan» tizilidiƣan xirǝni wǝ xirǝ üstidiki barliⱪ ⱪaqa-ⱪuqa, ǝswablarni pakizliwǝttuⱪ; 19 Aⱨaz padixaⱨ tǝhttiki qeƣida asiyliⱪ ⱪilip taxliwǝtkǝn barliⱪ ⱪaqa-ⱪuqa, ǝswablarni tǝyyarlap tǝh ⱪilip, pakizlap ⱪoyduⱪ; mana, ular ⱨazir Pǝrwǝrdigarning ⱪurbangaⱨi aldiƣa ⱪoyuldi, dedi.

20 Ⱨǝzǝkiya padixaⱨ ǝtigǝndǝ tang sǝⱨǝr ornidin turup xǝⱨǝrdiki ǝmǝldarlarni yiƣip Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ qiⱪti. 21 Ular padixaⱨliⱪ üqün, muⱪǝddǝshana wǝ pütün Yǝⱨudalar üqün gunaⱨ ⱪurbanliⱪi ⱪilixⱪa yǝttǝ buⱪa, yǝttǝ ⱪoqⱪar, yǝttǝ ⱪoza wǝ yǝttǝ tekǝ elip kǝldi; padixaⱨ Ⱨarun ǝwladliri bolƣan kaⱨinlarƣa bularni Pǝrwǝrdigarning ⱪurbangaⱨiƣa sunuxni buyrudi. 22 Ular buⱪilarni boƣuzlidi, kaⱨinlar ⱪenini elip, ⱪurbangaⱨⱪa sǝpti; andin ular ⱪoqⱪarlarnimu boƣuzlap, ⱪenini ⱪurbangaⱨⱪa sǝpti; ⱪozilarnimu boƣuzlap, ularning ⱪeninimu ⱪurbangaⱨⱪa sǝpti. 23 Ahirida gunaⱨ ⱪurbanliⱪi ⱪilinidiƣan tekilǝrni padixaⱨ wǝ jamaǝt aldiƣa yetilǝp keliwidi, padixaⱨ wǝ jamaǝt ⱪollirini tekilǝr üstigǝ ⱪoyuxti. □ 24 Kaⱨinlar tekilǝrni boƣuzlap, ⱪenini barliⱪ Israillarning gunaⱨi üqün kǝqürüm-kafarǝt süpitidǝ ⱪurbangaⱨⱪa sǝpti; qünki padixaⱨ: «Kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ wǝ gunaⱨ ⱪurbanliⱪi barliⱪ Israillar üqün sunulsun» degǝnidi.

25 Padixaⱨ yǝnǝ Lawiylarni Pǝrwǝrdigar ɵyidǝ Dawutning, Dawut padixaⱨning aldin kɵrgüqisi gadning wǝ Natan pǝyƣǝmbǝrning buyruƣinidǝk jangjang, tǝmbur wǝ qiltar ⱪatarliⱪ sazlarni tutup, sǝp bolup turuxⱪa tǝyinlidi (qünki ǝslidǝ bu ǝmr Pǝrwǝrdigardin, ɵz pǝyƣǝmbǝrlirining wastisi bilǝn tapilanƣanidi). 26 Xuning bilǝn Lawiylar Dawutning sazlirini, kaⱨinlar kanaylarni tutⱪan ⱨalda turuxti. 27 Ⱨǝzǝkiya kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪurbangaⱨ üstigǝ sunulsun, dǝp buyrudi. Kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ sunulƣan ⱨaman, Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan nǝƣmǝ-nawa ⱪilinixⱪa, kanaylar qelinixⱪa wǝ Israilning padixaⱨi Dawutning sazliri tǝngkǝx ⱪilinixⱪa baxlidi. 28 Pütkül kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ɵtküzülüp bolƣuqǝ, pütkül jamaǝt sǝjdigǝ olturuxti, nǝƣmǝ-nawaqilar nǝƣmǝ-nawa ⱪilixti, kanayqilar kanay qelip turdi. 29 Kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ɵtküzülüp bolƣanda, padixaⱨ wǝ uning bilǝn ⱨazir bolƣanlarning ⱨǝmmisi tizlinip sǝjdǝ ⱪilixti. 30 Ⱨǝzǝkiya padixaⱨ wǝ ǝmǝldarlar yǝnǝ Lawiylarƣa Dawutning wǝ aldin kɵrgüqi Asafning xeirliri bilǝn Pǝrwǝrdigarƣa Ⱨǝmdusana oⱪuxni buyrudi; xuning bilǝn ular huxal-huramliⱪ bilǝn Pǝrwǝrdigarƣa ⱨǝmdusana oⱪuxup, bax egip sǝjdǝ ⱪilixti.

31 Ⱨǝzǝkiya: — Silǝr ǝmdi ɵzünglarni Pǝrwǝrdigarƣa muⱪǝddǝs boluxⱪa beƣixliƣanikǝnsilǝr, aldiƣa kelinglar, ⱪurbanliⱪlar, tǝxǝkkür ⱪurbanliⱪlirini Rǝbning ɵyigǝ kǝltürüp sununglar, dewidi, jamaǝt ⱪurbanliⱪlar wǝ tǝxǝkkür ⱪurbanliⱪlirini kǝltürüxti; haliƣanlar kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪini kǝltürüxti. □ 32 Jamaǝt elip kǝlgǝn kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar tɵwǝndikiqǝ: — yǝtmix buⱪa, yüz ⱪoqⱪar, ikki yüz ⱪoza; bularning ⱨǝmmisi Pǝrwǝrdigarƣa atap kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪⱪa ǝkilingǝnidi. 33 Bulardin baxⱪa Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan altǝ yüz buⱪa, üq ming ⱪoymu bar idi. □ 34 Kaⱨinlar bǝk az bolƣaqⱪa, kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ mallirining terisini soyuxⱪa ülgürǝlmǝytti; xunga Lawiy ⱪerindaxliri taki mallar soyulup bolƣuqǝ ⱨǝm baxⱪa kaⱨinlar ɵzlirini Hudaƣa atap paklap bolƣuqǝ yardǝmlǝxti (qünki Lawiylar ɵzlirini Hudaƣa atap paklax ixida kaⱨinlarƣa nisbǝtǝn bǝkrǝk ihlasmǝn idi). 35 Uning üstigǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar naⱨayiti kɵp idi, xundaⱪla inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪlirining meyi wǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlarƣa ⱪoxulƣan xarab ⱨǝdiyilirimu naⱨayiti kɵp idi.

Xundaⱪ ⱪilip Pǝrwǝrdigar ɵyidiki ibadǝt hizmǝtliri yengibaxtin ǝsligǝ kǝltürüldi. 36 Huda Ɵz hǝlⱪigǝ bu ixlarni orunlaxturƣanliⱪi üqün Ⱨǝzǝkiya wǝ pütkül hǝlⱪ tolimu huxal boluxti; qünki bu ixlar bǝk tezla bejirilip bolƣanidi.

30

«Ɵtüp ketix ⱨeyti» yengibaxtin tǝbriklinidu

1 Ⱨǝzǝkiya pütün Israilƣa wǝ Yǝⱨudaƣa adǝm ǝwǝtip ⱨǝmdǝ Əfraimlar bilǝn Manassǝⱨlǝrgǝ hǝt yezip, ularni Israilning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarni seƣinip «ɵtüp ketix ⱨeyti»ni ɵtküzüx üqün Yerusalemƣa, Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ yiƣilixni qaⱪirdi 2 (Padixaⱨ, ǝmǝldarliri wǝ Yerusalemdiki barliⱪ jamaǝt bilǝn billǝ mǝsliⱨǝtlixip, ikkinqi ayda ɵtüp ketix ⱨeytini ɵtküzǝyli dǝp ⱪararƣa kelixti. 3 Lekin paklanƣan kaⱨinlar yetixmigǝqkǝ, hǝlⱪmu Yerusalemƣa yiƣilip bolmiƣaqⱪa, ⱨeytni waⱪtida ɵtküzǝlmidi). 4 Padixaⱨ wǝ pütkül jamaǝt bu pilanni naⱨayiti yahxi boptu, dǝp ⱪaridi. 5 Xuning bilǝn ular pütkül Israilning Bǝǝr-Xebadin Danƣiqǝ barliⱪ hǝlⱪini Yerusalemƣa kelip, Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarni seƣinip ɵtüp ketix ⱨeytini ɵtküzüxkǝ qaⱪiriⱪnamǝ ǝwǝtǝyli, dǝp bekitti; qünki ular ⱨeytni uzun waⱪitlardin buyan pütülgǝn bǝlgilimǝ boyiqǝ ɵtküzülmigǝnidi. □ 6 Qaparmǝnlǝr padixaⱨ bilǝn ǝmǝldarlarning hǝtlirini elip, pütün Israil wǝ Yǝⱨuda yurtini kezip, padixaⱨning yarliⱪi boyiqǝ mundaⱪ hǝwǝrni jakarlidi: «I Israillar, Ibraⱨim, Isⱨaⱪ wǝ Israilning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa yenip kelinglar, xundaⱪ ⱪilsanglar U Asuriyǝ padixaⱨlirining qanggilidin ⱪutulƣan ⱪaldinglarning yeniƣa yenip kelidu. 7 Ata-bowanglar wǝ ⱪerindixinglarƣa ohxax bolmanglar; ular ɵz ata-bowilirining Hudasi Pǝrwǝrdigarƣa asiyliⱪ ⱪilƣaqⱪa, U huddi silǝr kɵrgǝndǝk ularni harabiqilikkǝ tapxurƣan. 8 Ata-bowanglarƣa ohxax boynunglarni ⱪattiⱪ ⱪilmanglar; Pǝrwǝrdigarning otluⱪ ƣǝzipining silǝrdin kɵtürülüp ketixi üqün, ǝmdi silǝr Pǝrwǝrdigarƣa beⱪininglar, U mǝnggügǝ Ɵzigǝ has dǝp atiƣan muⱪǝddǝshaniƣa kelip, Hudayinglar bolƣan Pǝrwǝrdigarning hizmitidǝ bolunglar. 9 Əgǝr silǝr Pǝrwǝrdigarƣa ⱪaytsanglar, ⱪerindaxliringlar wǝ bala-qaⱪiliringlar ɵzlirini tutⱪun ⱪilƣanlarning aldida rǝⱨim-iltipatⱪa erixip, bu yurtⱪa ⱪaytip kelidu; qünki Hudayinglar bolƣan Pǝrwǝrdigar xapaǝtlik wǝ rǝⱨimliktur; silǝr Uning tǝripigǝ ɵtsǝnglar, U silǝrdin yüz ɵrümǝydu».

10 Qaparmǝnlǝr xǝⱨǝrmu-xǝⱨǝr berip, taki Zǝbulunƣiqǝ Əfraim wǝ Manassǝⱨning yurtlirini kezip qiⱪti; lekin u yǝrdikilǝr ularni zangliⱪ ⱪilip mǝshirǝ ⱪilatti. 11 Ⱨalbuki, Axir, Manassǝⱨ wǝ Zǝbulunlardin bǝziliri ɵzlirini tɵwǝn tutup Yerusalemƣa kǝldi. 12 Uning üstigǝ, Hudaning ⱪoli Yǝⱨudalarning üstidǝ bolup, ularni bir niyǝttǝ padixaⱨning wǝ ǝmǝldarlarning Pǝrwǝrdigarning sɵzigǝ asasǝn qiⱪarƣan ǝmrini ixⱪa axuruxⱪa bir jan bir dil ⱪildi.

13 Xuning bilǝn ikkinqi ayda nurƣun kixilǝr petir nan ⱨeytini ɵtküzüx üqün Yerusalemƣa yiƣilƣanidi; toplanƣan hǝlⱪ zor bir türküm adǝm idi. □ 14 Ular ⱪozƣilip Yerusalem xǝⱨiridiki ⱪurbangaⱨlarni buzup yoⱪitip, isriⱪgaⱨlarnimu elip qiⱪip, Kidron jilƣisiƣa apirip taxlidi. 15 Ular ikkinqi ayning on tɵtinqi küni ɵtüp ketix ⱨeytiƣa atalƣan ⱪozilarni soydi. Kaⱨinlar bilǝn Lawiylar buningƣa ⱪarap hijil bolup, ɵzlirini Hudaƣa muⱪǝddǝs boluxⱪa paklap, kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlarni Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ elip kelixti. 16 Ular Hudaning adimi bolƣan Musaƣa qüxürülgǝn Tǝwrat ⱪanuniƣa asasǝn, bǝlgilimǝ boyiqǝ ɵz orunliriƣa kelip turuxti. Kaⱨinlar Lawiylarning ⱪolidin ⱪanni elip ⱪurbangaⱨⱪa sǝpti. 17 Jamaǝt iqidǝ paklinip bolmiƣanlar heli bolƣaqⱪa, Lawiylar paklanmiƣan barliⱪ kixilǝrning ornida ɵtüp ketix ⱨeytiƣa beƣixlanƣan ⱪozilarni Pǝrwǝrdigarƣa atax üqün soyuxⱪa mǝs’ul idi. 18-19 Qünki Əfraim wǝ Manassǝⱨ, Issakar wǝ Zǝbulundin kǝlgǝn kɵpinqisi, heli kɵp bir türküm kixilǝr paklanmay turupla, Tǝwrat bǝlgilimisigǝ hilap ⱨalda ɵtüp ketix ⱨeytiƣa atap soyulƣan ⱪoza gɵxlirini yeyixkǝ kirixti; biraⱪ Ⱨǝzǝkiya ular ⱨǝⱪⱪidǝ dua ⱪilip: — Kimki ɵz ata-bowisining Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarni qin kɵnglidin izlǝx niyitigǝ kǝlgǝn bolsa, gǝrqǝ ular muⱪǝddǝshaniƣa ait paklinix bǝlgilimisigǝ muwapiⱪ pak ⱪilinmisimu, meⱨriban Pǝrwǝrdigar ularni ǝpu ⱪilƣay, dedi.□

20 Pǝrwǝrdigar Ⱨǝzǝkiyaning duasiƣa ⱪulaⱪ selip hǝlⱪni ǝpu ⱪildi. □ 21 Yerusalemda turuwatⱪan Israillar petir nan ⱨeytini yǝttǝ kün xundaⱪ huxalliⱪ iqidǝ ɵtküzdi; Lawiylar bilǝn kaⱨinlar ⱨǝr küni Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan mǝdⱨiyǝ sazliri bilǝn Pǝrwǝrdigarƣa ⱨǝmdusana oⱪuxti.

22 Ⱨǝzǝkiya Pǝrwǝrdigarning wǝⱨiylirini qüxǝndürüxkǝ maⱨir Lawiylarƣa ilⱨam berip turdi; hǝlⱪ yǝttǝ kün ⱨeyt ⱪurbanliⱪlirini yedi; ular inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪlirini sunup, ata-bowilirining Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarni mǝdⱨiyilidi.□

23 Barliⱪ jamaǝt yǝnǝ yǝttǝ kün ⱨeyt ɵtküzüx toƣruluⱪ mǝsliⱨǝtlixip, yǝnǝ huxal-huramliⱪⱪa qɵmgǝn ⱨalda yǝttǝ kün ⱨeyt ɵtküzdi. 24 Qünki Yǝⱨudaning padixaⱨi Ⱨǝzǝkiya jamaǝtkǝ ming buⱪa wǝ yǝttǝ ming ⱪoy ⱨǝdiyǝ ⱪildi; ǝmǝldarlarmu jamaǝtkǝ ming buⱪa, on ming ⱪoy ⱨǝdiyǝ ⱪildi. Nurƣun kaⱨinlar ɵzlirini Hudaƣa atap paklidi. 25 Pütkül Yǝⱨuda jamaiti, kaⱨinlar, Lawiylar, Israildin qiⱪⱪan barliⱪ jamaǝt, jümlidin Israilda turuwatⱪan musapirlar ⱨǝmdǝ Yǝⱨudada turuwatⱪan musapirlarning ⱨǝmmisi alamǝt huxal boluxti. □ 26 Yerusalemni ƣayǝt zor huxalliⱪ kǝypiyat ⱪaplidi; qünki Israilning padixaⱨi Dawutning oƣli Sulaymanning zamanidin buyan, Yerusalemda mundaⱪ tǝntǝnǝ bolup baⱪmiƣanidi. 27 Ahirida Lawiylardin bolƣan kaⱨinlar ornidin ⱪopup, hǝlⱪⱪǝ bǝht-bǝrikǝt tilidi; ularning sadasi Hudaƣa anglandi, duasi asmanlarƣa, Uning muⱪǝddǝs turalƣusiƣa yǝtti.

31

1 Bu ixlarning ⱨǝmmisi tügigǝndin keyin, bu yǝrdǝ ⱨazir bolƣan Israillarning ⱨǝmmisi Yǝⱨudaning ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrlirigǝ berip, u yǝrlǝrdiki «but tüwrük»lǝrni qeⱪip, Axǝraⱨ butlirini kesip taxliwǝtti; yǝnǝ Yǝⱨuda wǝ Binyamin zeminda, xundaⱪla Əfraim wǝ Manassǝⱨ zeminining ⱨǝrⱪaysi yǝrliridiki «yuⱪiri jaylar» wǝ ⱪurbangaⱨlarni, ⱨǝmmisini buzup yoⱪatⱪuqǝ sɵküp taxlidi. Xuningdin keyin Israil hǝlⱪining ⱨǝrⱪaysisi ɵz tǝwǝlikigǝ, ɵz xǝⱨǝrlirigǝ ⱪaytip ketixti.

Muⱪǝddǝshanining ixlirining tǝrtipkǝ selinixi

2 Ⱨǝzǝkiya kaⱨinlar bilǝn Lawiylarni nɵwǝt-guruppilarƣa bɵlüp, kaⱨinlar bilǝn Lawiylarning ⱨǝrⱪaysisini ɵzigǝ has hizmitigǝ bekitip, kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ wǝ inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪliri sunup, Pǝrwǝrdigar ɵyining ⱨoylilirida, ixik-dǝrwaziliri iqidǝ wǝzipǝ ɵtǝp, Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ oⱪuydiƣan ⱪildi. 3 Padixaⱨ yǝnǝ ɵz melidin bir ülüxni elip kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar üqün ixlitixkǝ buyrudi; bular Pǝrwǝrdigarning Tǝwrat ⱪanunida pütülgini boyiqǝ ǝtigǝnlik wǝ kǝqlik kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar, xabat küni, yengi ay wǝ ⱨeyt-bayram künliridiki kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar üqün ayrildi. 4 Padixaⱨ yǝnǝ kaⱨinlar bilǝn Lawiylarning Pǝrwǝrdigarning Tǝwrat ⱪanunini qing ijra ⱪilixi üqün, tǝⱪdim ⱪilixⱪa tegixlik ülüxini ularƣa beringlar, dǝp Yerusalemda turuxluⱪ hǝlⱪⱪǝ buyrudi. 5 Bu buyruⱪ qiⱪirilixi bilǝnla, Israillar ⱨosul-mǝⱨsulatlirining dǝslǝpki elinƣan ⱪismi axliⱪ, yengi xarab, zǝytun meyi wǝ ⱨǝsǝllǝrni ⱨǝmdǝ etizliⱪtin qiⱪⱪan ⱨǝrhil mǝⱨsulatlarning ⱨosulliridin ǝkilixti, yǝnǝ ⱨǝrhil nǝrsilirining ondin birini ɵxrigǝ türkümlǝp ǝkilixti. 6 Yǝⱨudaning ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrliridǝ turuwatⱪan Israillar bilǝn Yǝⱨudalarmu ⱪoy-kalilirining ondin birini ɵxrigǝ wǝ Pǝrwǝrdigar Hudasiƣa atalƣan muⱪǝddǝs buyumlarning ondin birini ɵxrigǝ ǝkilip, dɵwǝ-dɵwǝ dɵwiliwǝtti. □ 7 Üqinqi aydin baxlap dɵwilinip, yǝttinqi ayƣa kǝlgǝndǝ tohtidi. 8 Ⱨǝzǝkiya ǝmǝldarlar bilǝn billǝ kelip, dɵwǝ-dɵwǝ bolƣan bu mǝⱨsulatlarni kɵrüp Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ oⱪudi wǝ Uning hǝlⱪi bolƣan Israillarƣa bǝht-saadǝt tilidi. □ 9 Ⱨǝzǝkiya kaⱨinlar bilǝn Lawiylardin bu dɵwǝ-dɵwǝ mǝⱨsulatlar toƣruluⱪ soriwidi, 10 Zadok jǝmǝtidin bolƣan bax kaⱨin Azariya uningƣa jawap berip: — Hǝlⱪ Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ ⱨǝdiyǝ kǝltürgili baxliƣandin buyan toyƣudǝk yeduⱪ, yǝnǝ nurƣun exip ⱪaldi. Qünki Pǝrwǝrdigar Ɵz hǝlⱪini bǝrikǝtligǝn, xunga exip ⱪalƣinimu xunqǝ kɵp, dedi.

11 Ⱨǝzǝkiya Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ ambarlarni tǝyyarlaxni buyruwidi, ular xundaⱪ ⱪildi. 12 Ular sǝmimiy-sadaⱪǝtlik bilǝn ⱨǝdiyǝlǝrni, ondin bir ɵxrǝ wǝ Hudaƣa alaⱨidǝ atalƣan nǝrsilǝrni ambarlarƣa ǝkirdi. Lawiylardin bolƣan Kononiya bax ambarqi, inisi Ximǝy muawin bax ambarqi boldi. 13 Kononiya wǝ inisi Ximǝyning ⱪol astida Yǝⱨiyǝl, Azariya, Nahat, Asaⱨǝl, Yǝrimot, Yozabad, Əliyǝl, Yismaⱪiya, Maⱨat wǝ Binayalar nazarǝt ⱪilix hizmitigǝ mǝs’ul boldi; bularning ⱨǝmmisini Ⱨǝzǝkiya padixaⱨ bilǝn Hudaning ɵyining baxⱪurƣuqisi Azariyaning kɵrsǝtmisi bilǝn ixlǝytti. 14 Xǝrⱪiy dǝrwazining dǝrwaziwini Lawiy Yimnaⱨning oƣli Korǝ Hudaƣa halis ⱪilinƣan ⱨǝdiyǝ-sowƣatlarƣa mǝs’ul idi; u Pǝrwǝrdigarƣa sunulƣan wǝ «ǝng muⱪǝddǝs» bolƣan nǝrsilǝrni tǝⱪsim ⱪilatti. □ 15 Edǝn, Minyamin, Yǝxua, Xemaya, Amariya wǝ Xekaniyalar uning ⱪol astida bolup, ular kaⱨinlarning ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrliridǝ, qong-kiqiklikigǝ ⱪaralmay, nɵwǝt boyiqǝ ɵz ⱪerindaxliriƣa bularni ülǝxtürüp berixkǝ tǝyinlǝndi; 16 Buningdin baxⱪa, ular nǝsǝbnamigǝ tizimlanƣan üq yaxtin yuⱪiri ǝrkǝklǝrdin, ⱨǝr küni nɵwiti boyiqǝ Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ kirip, yüklǝngǝn wǝzipisini orunlaydiƣanlarning ⱨǝmmisigimu tǝⱪsim ⱪilip berǝtti. □ 17 Ular nǝsǝbi tizimlanƣan jǝmǝtliri boyiqǝ kaⱨinlarƣimu ⱨǝmdǝ yigirmǝ yaxtin axⱪan Lawiylarƣa nɵwiti wǝ wǝzipisigǝ ⱪarap tǝⱪsim ⱪilip berǝtti; 18 nǝsǝbnamidǝ «Lawiy jamaiti» dǝp, pütülginigǝ ⱪarap bularning barliⱪ kiqik baliliriƣa, hotunliri wǝ oƣul-ⱪiz pǝrzǝntlirigimu tǝⱪsim ⱪilip berǝtti; qünki ular sadaⱪǝtlik bilǝn ɵzlirini Hudaƣa atap paklinip, muⱪǝddǝs boluxⱪa beƣixliƣanidi. 19 Ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrlǝrning ǝtraplirida olturaⱪlaxⱪan, Ⱨarunning ǝwladliri bolƣan kaⱨinlarƣa bolsa, ⱨǝrbir xǝⱨǝrdǝ mǝhsus tizimlanƣan adǝm ⱪoyulƣanidi; ular kaⱨinlar iqidiki barliⱪ ǝrkǝklǝrgǝ wǝ xundaⱪla nǝsǝbnamidǝ pütülgǝn barliⱪ Lawiylarƣa tegixlik ülüxlirini berǝtti.

20 Ⱨǝzǝkiya pütün Yǝⱨuda zeminida xundaⱪ ⱪildi; u ɵz Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigar aldida yahxi, durus wǝ ⱨǝⱪ bolƣanni ⱪildi. 21 Mǝyli Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki hizmǝtlǝrgǝ ait ixta bolsun, mǝyli Tǝwrat ⱪanuniƣa ⱨǝm ǝmrlirigǝ ǝmǝl ⱪilix niyitidǝ Hudasini izdǝxtǝ bolsun, u pütün ⱪǝlbi bilǝn ⱪildi wǝ ronaⱪ tapti.

32

Asuriyǝ padixaⱨi Sǝnnaherib Yǝⱨudaƣa tajawuz ⱪilidu

2Pad. 18:13-37; 19:1-37; Yǝx. 36:1-22; 37:1-38

1 Bu barliⱪ ixlarni wǝ sadaⱪǝtlik ǝmǝllǝrni bejirgǝndin keyin, Asuriyǝ padixaⱨi Sǝnnaherib Yǝⱨudaƣa tajawuz ⱪilip, ⱪorƣanliⱪ xǝⱨǝrlirigǝ ⱨujum ⱪilip bɵsüp kirip, ularni ixƣal ⱪilix üqün ularni ⱪorxiwaldi. 2 Ⱨǝzǝkiya Sǝnnaheribning kǝlgǝnlikini kɵrüp, uning Yerusalemƣa ⱨujum ⱪilix niyitining barliⱪini bilgǝndǝ, 3 ǝmǝldarliri wǝ batur ǝzimǝtliri bilǝn xǝⱨǝr sirtidiki bulaⱪ-eriⱪlarni tosuwetix toƣruluⱪ mǝsliⱨǝtlǝxti; ular uni ⱪollidi. 4 Xuning bilǝn nurƣun kixilǝr yiƣilip: «Nemǝ üqün Asuriyǝ padixaⱨliriƣa mol su mǝnbǝsini tepiwelixiƣa ⱪalduridikǝnmiz?» dǝp barliⱪ bulaⱪ kɵzlirini etiwǝtti wǝ u yurt otturisidin eⱪip ɵtidiƣan eriⱪni tosuwǝtti. 5 Ⱨǝzǝkiya ɵzini ƣǝyrǝtlǝndürüp, buzulup kǝtkǝn sepillarni yengibaxtin onglatti, üstigǝ ⱪarawulhanilarni saldurdi, yǝnǝ bir taxⱪi sepilmu yasatti ⱨǝmdǝ Dawut xǝⱨiridiki «Millo» ⱪǝl’ǝsini mustǝⱨkǝmlidi; u yǝnǝ nurƣun ⱪoral-yaraƣ wǝ ⱪalⱪanlarni yasatti. 6 U hǝlⱪning üstigǝ sǝrdarlarni tǝyinlidi andin ularni xǝⱨǝr dǝrwazisidiki mǝydanƣa, ɵz aldiƣa yiƣdurup, ularƣa ilⱨam-riƣbǝt berip: 7 — Iradǝnglarni qing ⱪilip batur bolunglar, Asuriyǝ padixaⱨidin wǝ uningƣa ǝgǝxkǝn zor ⱪoxundin ⱪorⱪmanglar yaki alaⱪzadǝ bolup kǝtmǝnglar; qünki biz bilǝn birgǝ bolƣuqilar ular bilǝn birgǝ bolƣuqilardin kɵptur. □ 8 Uning bilǝn birgǝ bolƣini naⱨayiti bir insaniy ǝtlik bilǝk, halas; lekin biz bilǝn billǝ bolƣuqi bolsa bizgǝ mǝdǝtkar bolup, biz üqün jǝng ⱪilƣuqi Hudayimiz Pǝrwǝrdigar bardur! — dedi. Hǝlⱪ Yǝⱨudaning padixaⱨi Ⱨǝzǝkiyaning sɵzlirigǝ ixinip tayandi.■

9 Xuningdin keyin Asuriyǝ padixaⱨi Sǝnnaherib pütkül küq-ⱪoxuni bilǝn Laⱪix xǝⱨirini muⱨasirigǝ aldi; xu qaƣda u hizmǝtkarlirini Yerusalemƣa, Yǝⱨudaning padixaⱨi Ⱨǝzǝkiyaƣa, xundaⱪla Yerusalemda turuwatⱪan barliⱪ Yǝⱨudalarƣa ǝwǝtip, ularƣa mundaⱪ sɵzlǝrni yǝtküzüp: — 10 «Asuriyǝ padixaⱨi Sǝnnaherib: «Yerusalem muⱨasirǝ iqidǝ turuⱪluⱪ, silǝr zadi nemigǝ tayinip uningda tehiqǝ turuwatisilǝr? 11 Ⱨǝzǝkiya silǝrgǝ: «Pǝrwǝrdigar Hudayimiz bizni Asuriyǝ padixaⱨining qanggilidin ⱪutulduridu», dǝp ixǝndürüp, silǝrni aqliⱪ wǝ ussuzluⱪtin ɵlümgǝ tapxurmaⱪqi boluwatmamdu? 12 Xu Ⱨǝzǝkiya Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan «yuⱪiri jaylar»ni ⱨǝm ⱪurbangaⱨlarni yoⱪ ⱪiliwǝttiƣu? Andin Yǝⱨudadiki wǝ Yerusalemdikilǝrgǝ: — «Silǝr birla ⱪurbangaⱨ aldida sǝjdǝ ⱪilisilǝr wǝ xuning üstigila huxbuy yaⱪisilǝr» dǝp ǝmr ⱪilƣan ǝmǝsmidi? □ 13 Mening wǝ mening ata-bowilirimning barliⱪ ǝl hǝlⱪlirigǝ nemǝ ⱪilƣanliⱪini bilmǝmsilǝr? Əl-yurtlarning ilaⱨ-butliri ɵz zeminini mening ⱪolumdin ⱪutⱪuzuxⱪa birǝr amal ⱪilaliƣanmu? 14 Mening ata-bowilirim üzül-kesil yoⱪatⱪan ǝxu ǝl-yurtlarning but-ilaⱨlirining ⱪaysibiri ɵz hǝlⱪini mening ⱪolumdin ⱪutⱪuzaliƣan? Undaⱪta silǝrning Hudayinglar silǝrni mening ⱪolumdin ⱪutⱪuzalamti? 15 Silǝr ǝmdi Ⱨǝzǝkiyaƣa aldanmanglar, silǝrni xundaⱪ ⱪayil ⱪilixiƣa yol ⱪoymanglar yaki uningƣa ixinipmu olturmanglar; qünki mǝyli ⱪaysi ǝlning, ⱪaysi padixaⱨliⱪning ilaⱨi bolsun, ⱨeqⱪaysisi ɵz hǝlⱪini mening ⱪolumdin yaki mening ata-bowilirimning ⱪolidin ⱨeq ⱪutⱪuzup qiⱪalmidi; silǝrning Hudayinglar silǝrni mening qanggilimdin tehimu ⱪutulduruwalalmaydu ǝmǝsmu? — dǝydu» — dedi.

16  Sǝnnaheribning hizmǝtkarliri dawamliⱪ yǝnǝ Pǝrwǝrdigar Hudani wǝ Uning hizmǝtkari Ⱨǝzǝkiyani ⱨaⱪarǝtlǝydiƣan gǝplǝrnimu ⱪildi. 17 Andin Sǝnnaherib tehi hǝt yezip, Israilning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarni ⱨaⱪarǝtlǝp, zangliⱪ ⱪilip: «Huddi ⱨǝrⱪaysi ǝl-yurtlarning ilaⱨliri ɵz hǝlⱪini mening qanggilimdin ⱪutⱪuzalmiƣandǝk, Ⱨǝzǝkiyaning Hudasimu Uning hǝlⱪini mening qanggilimdin ⱪutⱪuzalmaydu» dedi. 18 Ular xǝⱨǝrni elix ƣǝrizidǝ Yerusalem sepilidǝ turuwatⱪan hǝlⱪni ⱪorⱪutup, patiparaⱪqiliⱪⱪa qɵmdürüx üqün Yǝⱨudiy tilida ünlük towlap turdi. 19 Ular Yerusalemning Hudasini huddi yǝr yüzidiki yat hǝlⱪlǝrning insanning ⱪolida yasalƣan ilaⱨliriƣa ohxitip sɵzlidi.

20 Xuning tüpǝylidin Ⱨǝzǝkiya padixaⱨ wǝ Amozning oƣli Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr dua ⱪilip asmanƣa ⱪarap nida ⱪiliwidi, 21 Pǝrwǝrdigar bir Pǝrixtǝ ǝwǝtti, u Asuriyǝ padixaⱨi ⱪoxunining lǝxkǝrgaⱨiƣa kirip, pütkül batur jǝngqilǝrni, ǝmǝldalar wǝ sǝrdarlarni ⱪoymay ⱪiriwǝtti. Xuning bilǝn Asuriyǝ padixaⱨi xǝrmǝndǝ bolup ɵz yurtiƣa ⱪaytip kǝtti. Ɵzining buthanisiƣa kirgǝn qeƣida ɵz puxtidin bolƣan oƣulliri uni ⱪiliq bilǝn qepip ɵltürdi. 22 Ənǝ xu tǝriⱪidǝ, Pǝrwǝrdigar Ⱨǝzǝkiyani wǝ Yerusalem aⱨalisini Asuriyǝ padixaⱨi Sǝnnaheribning wǝ baxⱪa barliⱪ düxmǝnlǝrning qanggilidin ⱪutⱪuzup ⱪaldi wǝ ularni ⱨǝr tǝrǝptǝ ⱪoƣdidi. □ 23 Nurƣun kixilǝr ⱨǝdiyǝlǝrni Pǝrwǝrdigarƣa atax üqün Yerusalemƣa ǝkǝldi, xundaⱪla nurƣun esil nǝrsilǝrni ǝkilip Yǝⱨuda padixaⱨi Ⱨǝzǝkiyaƣa sundi; xuningdin etiwarǝn Ⱨǝzǝkiya barliⱪ ǝl-yurtlarning izzǝt-ⱨɵrmitigǝ sazawǝr boldi.

Ⱨǝzǝkiya eƣir kesǝl bolidu, dua ⱪilidu

2Pad. 20:1-21; Yǝx. 38:1-22; 39:1-8

24 Xu künlǝrdǝ Ⱨǝzǝkiya kesǝl bolup sakratⱪa qüxüp ⱪaldi; u Pǝrwǝrdigarƣa tilawǝt ⱪildi wǝ Pǝrwǝrdigar sɵz ⱪilip, uningƣa bir mɵjizilik alamǝt kɵrsǝtti. □ 25 Lekin Ⱨǝzǝkiya ɵzigǝ kɵrsitilgǝn iltipatⱪa muwapiⱪ tǝxǝkkür eytmidi; u kɵnglidǝ tǝkǝbburlixip kǝtti. Xunga Hudaning ƣǝzipi uningƣa wǝ xuningdǝk Yǝⱨuda wǝ Yerusalemdikilǝrgǝ ⱪozƣaldi. 26 Lekin Ⱨǝzǝkiya wǝ Yerusalemdikilǝr tǝkǝbburliⱪidin yenip ɵzlirini tɵwǝn tutup yürgǝqkǝ, Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi Ⱨǝzǝkiyaning künliridǝ ularƣa qüxmidi.

27 Ⱨǝzǝkiyaning dunyasi tolimu kɵp, izzǝt-ⱨɵrmiti ⱪǝwǝtla yuⱪiri idi; u ɵzigǝ altun, kümüx, gɵⱨǝr-yaⱪut, huxbuy dora-dǝrmǝk, ⱪalⱪan wǝ ⱨǝrhil ⱪimmǝtlik buyumlarni saⱪlaydiƣan hǝzinilǝrni saldurdi; 28 u yǝnǝ axliⱪ, yengi xarab wǝ zǝytun meyi saⱪlaydiƣan ambarlarni, yǝnǝ ⱨǝr türlük mallar wǝ padiliri üqün eƣil-ⱪotanlarni saldurdi. 29 U ɵzigǝ xǝⱨǝrlǝr bina ⱪildurdi wǝ nurƣun ⱪoy-kalilarƣa igǝ boldi, qünki Huda uningƣa ƣayǝt kɵp dǝpinǝ-dunya ata ⱪilƣanidi. 30 Ⱨǝzǝkiyadin ibarǝt bu kixi Giⱨon eⱪinining yuⱪiri eⱪimidiki suni tosup, suni toptoƣra Dawut xǝⱨirining künpetix tǝripigǝ eⱪip kelidiƣan ⱪilƣanidi. Ⱨǝzǝkiya barliⱪ ⱪilƣan ǝmǝlliridǝ ronaⱪ tapti. 31 Ⱨalbuki, Babil ǝmirlirining ǝlqiliri kelip Ⱨǝzǝkiya bilǝn kɵrüxüp, Yǝⱨuda zeminida yüz bǝrgǝn bu mɵjizilik alamǝt toƣruluⱪ gǝp soriƣan qaƣda, uning kɵnglidǝ nemǝ barliⱪini mǝlum ⱪilixⱪa sinimaⱪqi, Huda uni yalƣuz ⱪaldurup, uningdin kǝtti. □ 32 Ⱨǝzǝkiyaning ⱪalƣan ixliri wǝ yahxi ǝmǝlliri bolsa, mana ular «Yǝⱨuda wǝ Israil padixaⱨlirining tarihnamisi»da, Amozning oƣli Yǝxaya pǝyƣǝmbǝrning kɵrgǝn wǝⱨiylik hatirisidǝ pütülgǝndur.

33 Ⱨǝzǝkiya ata-bowiliri arisida uhlidi; ular uni Dawut ǝwladliri ⱪǝbristanliⱪi egizlikidǝ dǝpnǝ ⱪildi; u ɵlgǝn qaƣda barliⱪ Yǝⱨuda hǝlⱪi bilǝn Yerusalemdikilǝr uningƣa ⱨɵrmǝt bildürdi. Uning orniƣa oƣli Manassǝⱨ padixaⱨ boldi.

33

Manassǝⱨ sǝltǝnǝt ⱪilidu; uning rǝzil ixliri

2Pad. 21:1-18

1 Manassǝⱨ padixaⱨ bolƣanda on ikki yaxta bolup, Yerusalemda ǝllik bǝx yil sǝltǝnǝt ⱪildi. 2 U Pǝrwǝrdigar Israillarning aldidin ⱨǝydǝp qiⱪiriwǝtkǝn yat ǝlliklǝrning yirginqlik adǝtlirigǝ ohxax ixlar bilǝn Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪildi. 3 U atisi Ⱨǝzǝkiya qeⱪip taxliƣan «yuⱪiri jaylar»ni ⱪaytidin yasatti; u Baallarƣa atap ⱪurbangaⱨlarni saldurup, axǝraⱨ mǝbudlarni yasidi; u asmandiki nurƣunliƣan ay-yultuzlarƣa bax urdi wǝ ularning ⱪulluⱪiƣa kirdi. □ 4 U Pǝrwǝrdigarning ɵyidimu ⱪurbangaⱨlarni yasatti. Xu ibadǝthana toƣruluⱪ Pǝrwǝrdigar: «Yerusalemda Mening namim mǝnggü ⱪalidu» degǝnidi. 5 U Pǝrwǝrdigarning ɵyining ikki ⱨoylisida «asmanning ⱪoxuni»ƣa ⱪurbangaⱨlarni atap yasatti. □ 6 U Bǝn-Ⱨinnomning jilƣisida ɵz balilirini ottin ɵtküzdi; jadugǝrqilik, palqiliⱪ wǝ dǝmidiqilik ixlǝtti, ɵzigǝ jinkǝxlǝr bilǝn ǝpsunqilarni bekitti; u Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ san-sanaⱪsiz rǝzillikni ⱪilip Uning ƣǝzipini ⱪozƣidi. □ 7 U yasatⱪan oyma mǝbudni Hudaning ɵyigǝ tiklidi. Xu ɵy toƣruluⱪ Pǝrwǝrdigar Dawutⱪa wǝ uning oƣli Sulaymanƣa: — «Bu ɵydǝ, xundaⱪla Israilning ⱨǝmmǝ ⱪǝbililirining zeminliri arisidin Mǝn talliƣan Yerusalemda Ɵz namimni ǝbǝdgiqǝ ⱪaldurimǝn; 8 Əgǝr Israil pǝⱪǝt Mǝn Musaning wasitisi bilǝn ularƣa tapiliƣan barliⱪ ǝmrlǝrgǝ, yǝni barliⱪ ⱪanun, bǝlgilimilǝr wǝ ⱨɵkümlǝrgǝ muwapiⱪ ǝmǝl ⱪilixⱪa kɵngül ⱪoysila, Mǝn ularning putlirini ata-bowiliriƣa bekitkǝn bu zemindin ⱪaytidin neri ⱪilmaymǝn» — degǝnidi.

9 Lekin Manassǝⱨ Yǝⱨudalarni wǝ Yerusalemdikilǝrni xundaⱪ azdurdiki, ular Pǝrwǝrdigar Israillarning aldidin ⱨalak ⱪilƣan yat ǝlliklǝrning ⱪilƣinidinmu axurup rǝzillik ⱪilatti. 10 Pǝrwǝrdigar Manassǝⱨ wǝ uning hǝlⱪigǝ agaⱨlandurup sɵzligǝn bolsimu, lekin ular ⱪulaⱪ salmidi.

11 Xu sǝwǝbtin Pǝrwǝrdigar Asuriyǝ padixaⱨining ⱪoxunidiki sǝrdarlarni ularning üstigǝ ⱨujumƣa saldurdi. Ular Manassǝⱨni ilmǝk bilǝn elip, mis zǝnjir bilǝn baƣlap Babilƣa ǝkǝldi. □ 12 Manassǝⱨ muxundaⱪ azabⱪa qüxkǝndǝ Hudasi Pǝrwǝrdigarƣa yalwurup, ata-bowilirining Hudasi aldida ɵzini bǝk tɵwǝn tutti. 13 U dua ⱪiliwidi, Pǝrwǝrdigar uning duasiƣa ⱪulaⱪ selip, tilikini ⱪobul ⱪilip, uni Yerusalemƣa ⱪayturup, padixaⱨliⱪiƣa ⱪaytidin igǝ ⱪildi. Manassǝⱨ xu qaƣdila Pǝrwǝrdigarningla Huda ikǝnlikini bilip yǝtti.

14 Bu ixlardin keyin Manassǝⱨ «Dawut xǝⱨiri»ning sirtiƣa, jilƣa otturisidiki Giⱨonning künpetix tǝripidin taki Beliⱪ dǝrwazisi aƣziƣiqǝ, Ofǝlni qɵridǝp sepil yasatti wǝ uni naⱨayiti egiz ⱪildi; Yǝⱨudaning ⱨǝrⱪaysi ⱪorƣanliⱪ xǝⱨǝrliridǝ ⱪoxun sǝrdarlirini tǝyinlidi. 15 U yǝnǝ Pǝrwǝrdigar ɵyidin yat ǝlliklǝrning mǝbudliri bilǝn ɵzi ⱪoyƣan butni, ɵzi Pǝrwǝrdigar ɵyining teƣi bilǝn Yerusalemda yasatⱪuzƣan barliⱪ ⱪurbangaⱨlarni eliwetip, xǝⱨǝr sirtiƣa taxlatⱪuziwǝtti. 16  Manassǝⱨ Pǝrwǝrdigar ⱪurbangaⱨini yengibaxtin tiklitip, ⱪurbangaⱨⱪa inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi bilǝn tǝxǝkkür ⱪurbanliⱪlirini sundi wǝ Yǝⱨudalarƣa Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarning hizmitigǝ kirixni buyrudi. 17 Xundaⱪtimu, hǝlⱪ ⱪurbanliⱪni yǝnila «yuⱪiri jaylar»da ɵtküzǝtti; lekin ularning ⱪurbanliⱪliri ɵzlirining Hudasi Pǝrwǝrdigarƣila sunulatti. 18 Manassǝⱨning ⱪalƣan ixliri, jümlidin uning Hudasiƣa ⱪilƣan duasi wǝ aldin kɵrgüqilǝrning Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarning namida uningƣa eytⱪan gǝpliri bolsa, mana ular «Israilning padixaⱨlirining hatiriliri» degǝn kitabta pütülgǝndur. 19 Uning duasi, Hudaning uning tilǝklirini ⱪandaⱪ ijabǝt ⱪilƣanliⱪi, uning ɵzini tɵwǝn ⱪilixidin ilgiri ⱪilƣan barliⱪ gunaⱨi wǝ wapasizliⱪi, xundaⱪla uning ⱪǝyǝrdǝ «yuⱪiri jaylar» saldurƣanliⱪi, Axǝraⱨ mǝbudliri ⱨǝm oyma mǝbudlarni tikligǝnliki bolsa, mana ⱨǝmmisi «Aldin kɵrgüqilǝrning hatiriliridǝ» pütülgǝndur. □ 20 Manassǝⱨ ata-bowiliri arisida uhlidi; kixilǝr uni ɵz ordisiƣa dǝpnǝ ⱪildi; oƣli Amon orniƣa padixaⱨ boldi.

Amon sǝltǝnǝt ⱪilidu

2Pad. 21:19-26

21 Amon tǝhtkǝ qiⱪⱪan qeƣida yigirmǝ ikki yaxta idi; u Yerusalemda ikki yil sǝltǝnǝt ⱪildi. 22 U atisi Manassǝⱨ ⱪilƣinidǝk Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪildi. U atisi Manassǝⱨ yasatⱪan barliⱪ oyma mǝbudlarƣa ⱪurbanliⱪ sundi wǝ ularning ⱪulluⱪiƣa kirdi. 23 U ɵzini Pǝrwǝrdigar aldida atisi Manassǝⱨ ɵzini tɵwǝn tutⱪandǝk tɵwǝn tutmidi; bu Amonning bolsa gunaⱨ-ⱪǝbiⱨlikliri barƣanseri exip bardi. 24 Keyin uning hizmǝtkarliri uni ⱪǝstlǝp ɵz ordisida ɵltürüwǝtti. 25 Lekin Yǝⱨuda zeminidikilǝr Amon padixaⱨni ⱪǝstligǝnlǝrning ⱨǝmmisini ɵltürdi; andin yurt hǝlⱪi uning ornida oƣli Yosiyani padixaⱨ ⱪildi.

34

Ⱨǝⱪⱪaniy padixaⱨ Yosiya sǝltǝnǝt ⱪilidu

2Pad. 22:1-20

1 Yosiya padixaⱨ bolƣanda sǝkkiz yaxta bolup, Yerusalemda ottuz bir yil sǝltǝnǝt ⱪildi. 2 U Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ durus bolƣanni ⱪilip, ⱨǝr ixta atisi Dawutning yollirida yürüp, nǝ ongƣa nǝ solƣa qǝtnǝp kǝtmidi. 3 Uning sǝltǝnitining sǝkkizinqi yili, u tehi güdǝk qeƣidila, atisi Dawutning Hudasini izlǝxkǝ baxlidi; sǝltǝnitining on ikkinqi yiliƣa kǝlgǝndǝ Yǝⱨuda bilǝn Yerusalemdiki «yuⱪiri jaylar», axǝraⱨ mǝbudliri, oyma butlar wǝ ⱪuyma butlarni yoⱪitip, zeminni pakizlaxⱪa kirixti. 4 Hǝlⱪ uning kɵz aldidila «Baallar»ning ⱪurbangaⱨlirini qeⱪip taxlidi; u ⱪurbangaⱨlarning üstigǝ egiz ⱪilip orunlaxturulƣan «kün tüwrükliri»larni kesip taxlidi; u yǝnǝ Axǝraⱨ mǝbudliri, oyma-ⱪuyma butlarni qeⱪip, uning topisini bu mǝbudlarƣa ⱪurbanliⱪ sunƣanlarning ⱪǝbrilirigǝ qeqiwǝtti. □ 5  But kaⱨinlirining ustihanlirini ⱪurbangaⱨlirining üstidǝ kɵydürüwǝtti; xundaⱪ ⱪilip, u Yǝⱨuda bilǝn Yerusalemni pakizlidi. 6 U Manassǝⱨ, Əfraim, Ximeon ⱨǝtta Naftaliƣiqǝ ularning ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrliridǝ wǝ ǝtrapidiki harabilǝrdǝ xundaⱪ ⱪildi; 7 U ⱪurbangaⱨlarni qeⱪip, axǝraⱨ mǝbudliri wǝ oyma butlarni kokum-talⱪan ⱪiliwǝtti, pütün Israildiki «kün tüwrükliri»ning ⱨǝmmisini kesip taxlap, Yerusalemƣa ⱪaytti.□

8 Uning sǝltǝnitining on sǝkkizinqi yili Yǝⱨuda zeminini wǝ muⱪǝddǝshanini pakizlap bolƣandin keyin, Azaliyaning oƣli Xafan, xǝⱨǝr baxliⱪi Maaseyaⱨ wǝ Yoaⱨazning oƣli tǝzkiriqi Yoaⱨni Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarning ɵyini onglaxⱪa ǝwǝtti. 9 Xuning bilǝn ular bax kaⱨin Ⱨilⱪiyaning aldiƣa kelip, uningƣa Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ beƣixlap ǝkǝlgǝn pulni tapxurdi. Bu pulni ǝslidǝ dǝrwaziwǝn Lawiylar Manassǝⱨ, Əfraim wǝ Israilning ⱪaldisidin, xuningdǝk Yǝⱨuda wǝ Binyamin zeminidikilǝr wǝ Yerusalemdikilǝrdin yiƣⱪanidi. □ 10 Ular Pǝrwǝrdigarning ɵyini ongxaydiƣan ixlarni nazarǝt ⱪilƣuqi ixqilarƣa tapxurup bǝrdi. Bular ⱨǝm pulni Pǝrwǝrdigarning ɵyini ongxax wǝ mustǝⱨkǝmlǝxkǝ ixligüqilǝrgǝ bǝrdi; 11 ular bolsa pulni Yǝⱨuda padixaⱨliri harabilǝxtürgǝn ɵy-imarǝtlǝrgǝ lazimliⱪ kesip-oyulƣan taxlarni wǝ tüwrük-limlarƣa yaƣaq setiwalixⱪa yaƣaqqilar bilǝn tamqilarƣa tapxurup bǝrdi. 12 Bu adǝmlǝr sadaⱪǝtlik bilǝn ixlidi. Ularni baxⱪuridiƣan, nazarǝtkǝ mǝs’ul Lawiy Mǝrarining ǝwladliridin Jaⱨat bilǝn Obadiya, Koⱨatning ǝwladliridin Zǝkǝriya bilǝn Mǝxullam bar idi; bu Lawiylarning ⱨǝmmisi ⱨǝrhil sazlarƣimu maⱨir idi; 13 ular yǝnǝ ⱨammallar wǝ ⱨǝrhil ixlar üstidiki nazarǝtqilǝrni baxⱪuratti; Lawiylardin pütükqilǝrmu, ǝmǝldarlarmu, dǝrwaziwǝnlǝrmu bar idi.

14 Ular Pǝrwǝrdigar ɵyigǝ beƣixlap ǝkǝlgǝn pullarni elip qiⱪidiƣan qaƣda, Ⱨilⱪiya kaⱨin Pǝrwǝrdigarning Musaning wastisi bilǝn bǝrgǝn Tǝwrat ⱪanuni kitabini tepiwaldi. 15 Ⱨilⱪiya katip Xafanƣa: — Mǝn Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ Tǝwrat-ⱪanuni kitabini tepiwaldim, dedi. Xuni eytip, Ⱨilⱪiya kitabni Xafanƣa bǝrdi. 16 Xafan uni padixaⱨning yeniƣa apardi wǝ uningƣa: «Hizmǝtkarliri tapxurulƣan ixlarni bolsa, ⱨǝmmisini ada ⱪiliwatidu. 17 Ular Pǝrwǝrdigar ɵyigǝ beƣixlanƣan pullarni tɵküp, uni nazarǝtqilǝr wǝ ixqilarning ⱪoliƣa tapxurup bǝrdi» dǝp mǝlumat bǝrdi. □ 18 Xafan katip yǝnǝ padixaⱨⱪa: — Ⱨilⱪiya kaⱨin yǝnǝ manga bir oram kitab bǝrdi dǝp uni padixaⱨ aldida oⱪudi.

19 Wǝ xundaⱪ boldiki, padixaⱨ Tǝwrat ⱪanunidiki sɵzlǝrni anglap, ɵz kiyimlirini yirtti. 20 Padixaⱨ Ⱨilⱪiya bilǝn Xafanning oƣli Aⱨikamƣa, Mikaⱨning oƣli Abdon bilǝn Xafan katipⱪa wǝ padixaⱨning hizmǝtkari Asayaƣa buyrup: — 21 Berip mǝn üqün wǝ Israilda ⱨǝm Yǝⱨudada ⱪaldurulƣan hǝlⱪ üqün bu tepilƣan kitabning sɵzliri toƣrisida Pǝrwǝrdigardin yol soranglar. Qünki ata-bowilirimiz bu kitabta barliⱪ pütülgǝnlǝrgǝ ǝmǝl ⱪilmay, Pǝrwǝrdigarning sɵzini tutmiƣanliⱪi tüpǝylidin, Pǝrwǝrdigarning bizgǝ tɵkülidiƣan ƣǝzipi intayin dǝⱨxǝtlik boldi, dedi. □ 22 Xuning bilǝn Ⱨilⱪiya wǝ padixaⱨ tǝyinligǝn kixilǝr ayal pǝyƣǝmbǝr Ⱨuldaⱨning ⱪexiƣa bardi; Ⱨuldaⱨ Hasraⱨning nǝwrisi, Tokiⱨatning oƣli kiyim-keqǝk begi Xallumning ayali idi; u ɵzi Yerusalem xǝⱨirining ikkinqi mǝⱨǝllisidǝ olturatti. Ular uning bilǝn bu ixlar toƣruluⱪ sɵzlǝxti. 23 U ularƣa mundaⱪ dedi: — Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Silǝrni ǝwǝtkǝn kixigǝ mundaⱪ dǝnglar: — 24 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana Mǝn Yǝⱨudaning padixaⱨi aldida oⱪulƣan bu kitabtiki barliⱪ lǝnǝtlǝrni ǝmǝlgǝ axurup, bu jayƣa wǝ bu yǝrdǝ turƣuqilarƣa balayi’apǝt qüxürimǝn. 25 Qünki ular Meni taxlap, baxⱪa ilaⱨlarƣa huxbuy yeⱪip, ⱪollirining ⱨǝmmǝ ixliri bilǝn Mening aqqiⱪimni kǝltürdi. Uning üqün Mening ⱪǝⱨrim bu yǝrgǝ tɵkülidu, ɵqürülmǝydu.

26 Lekin silǝrni Pǝrwǝrdigardin yol soriƣili ǝwǝtkǝn Yǝⱨudaning padixaⱨiƣa bolsa, mundaⱪ dǝnglar: — Sǝn angliƣan sɵzlǝr toƣrisida Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — 27 Qünki kɵnglüng yumxaⱪ bolup, Hudaning muxu jay wǝ uningda turƣuqilarni ǝyiblǝp eytⱪan sɵzlirini angliƣiningda, Uning aldida ɵzüngni tɵwǝn ⱪilding, xuningdǝk ɵzüngni xundaⱪ tɵwǝn ⱪilƣiningda, kiyimliringni yirtip, Mening aldimda yiƣliƣining üqün, Mǝnmu duayingni anglidim, dǝydu Pǝrwǝrdigar. 28 Mana, seni ata-bowiliring bilǝn yiƣilixⱪa, ɵz ⱪǝbrǝnggǝ aman-hatirjǝmlik iqidǝ berixⱪa nesip ⱪilimǝn; sening kɵzliring Mǝn bu jay üstigǝ qüxüridiƣan barliⱪ külpǝtlǝrni kɵrmǝydu».

Ular yenip berip, bu hǝwǝrni padixaⱨⱪa yǝtküzdi.

29 Padixaⱨ adǝm ǝwǝtip, Yǝⱨuda bilǝn Yerusalemning ⱨǝmmǝ aⱪsaⱪallirini qaⱪirtip kǝldi. 30 Padixaⱨ Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ qiⱪti; barliⱪ Yǝⱨudadiki ǝr kixilǝr wǝ Yerusalemda turuwatⱪanlarning ⱨǝmmisi, kaⱨinlar bilǝn Lawiylar, xundaⱪla barliⱪ hǝlⱪ, ǝng kiqikidin tartip qongiƣiqǝ ⱨǝmmisi uning bilǝn billǝ qiⱪti. Andin Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ tepilƣan ǝⱨdǝ kitabining ⱨǝmmǝ sɵzlrini ularƣa oⱪup bǝrdi.□

31 Padixaⱨ ɵz ornida turup Pǝrwǝrdigarning aldida: — Pǝrwǝrdigarƣa ǝgixip pütün ⱪǝlbim wǝ pütkül jenim bilǝn Uning ǝmrlirini, ⱨɵküm-guwaⱨliⱪliri wǝ bǝlgilimilirini tutup, uxbu kitabta pütülgǝn ǝⱨdigǝ ǝmǝl ⱪilimǝn dǝp ɵzini ǝⱨdigǝ baƣlidi. □ 32 Xuning bilǝn hǝlⱪning ⱨǝmmisimu ǝⱨdǝ aldida turup uningƣa ɵzini baƣlidi.

U yǝnǝ Yerusalemda turuwatⱪanlarning ⱨǝmmisini wǝ Binyamindiki hǝlⱪnimu bu ǝⱨdǝ aldida turƣuzup uningƣa ɵzini baƣlatti. Xuning bilǝn Yerusalemda turuwatⱪanlar Hudaning, yǝni ata-bowilirining Hudasining ǝⱨdisi boyiqǝ ix ⱪilidiƣan boldi. 33 Yosiya Israillarƣa ⱪaraxliⱪ yurtlardin barliⱪ yirginqlik nǝrsilǝrni qiⱪirip taxlap, Israilda turuwatⱪanlarning ⱨǝmmisini Pǝrwǝrdigar Hudasining hizmitigǝ kiridiƣan ⱪildi. Yosiyaning barliⱪ künliridǝ hǝlⱪ ata-bowilirining Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa ǝgixixtin ⱨeq yanmidi.

35

Yosiya «ɵtüp ketix ⱨeyti»ni ɵtküzidu

2Pad. 23:21-23

1 Yosiya Pǝrwǝrdigarni seƣinip ɵtüp ketix ⱨeytini Yerusalemda ɵtküzmǝkqi boldi; birinqi ayning on tɵtinqi küni ular ɵtüp ketix ⱨeytiƣa atalƣan ⱪozilarni soydi. 2 Padixaⱨ kaⱨinlarning wǝzipilirini bǝlgilidi, ularni Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki hizmǝtni ⱪilixⱪa riƣbǝtlǝndürdi. 3 U yǝnǝ pütkül Israil hǝlⱪigǝ ɵzlirini Pǝrwǝrdigarƣa atap pak-muⱪǝddǝs boluxⱪa tǝlim bǝrgüqi Lawiylarƣa: — Silǝr muⱪǝddǝs ǝⱨdǝ sanduⱪini Israil padixaⱨi Dawutning oƣli Sulayman saldurƣan ɵygǝ ǝkirip orunlaxturunglar; ǝmdi uni mürǝnglǝrdǝ kɵtürüp yürüx wǝzipisi ⱪalmidi. Əmdi silǝr Hudayinglar Pǝrwǝrdigarning hizmitidǝ, xundaⱪla Uning hǝlⱪi Israilning hizmitidǝ bolunglar. □

4 Xuning üqün jǝmitinglar wǝ nɵwǝt-guruppanglar boyiqǝ, Israilning padixaⱨi Dawutning yazƣini wǝ uning oƣli Sulaymanning yazƣiniƣa asasǝn, ɵzünglarni obdan tǝyyarlanglar. 5 Silǝr ɵz ata jǝmǝtliringlarning nɵwǝt-guruppa tǝrtipi boyiqǝ ⱪerindaxliringlardin ibarǝt xu addiy hǝlⱪ-puⱪralar jǝmǝt-jǝmǝtlirigǝ wǝkil bolup, muⱪǝddǝsgaⱨta turisilǝr; ⱨǝrbir guruppida Lawiy jǝmǝtidin birnǝqqǝ adǝm bolsun. 6 Silǝr ɵtüp ketix ⱨeytiƣa atalƣan ⱪozilarni soyusilǝr, ɵzünglarni paklanglar, Israildiki ⱪerindaxliringlar üqün, yǝni ularning Pǝrwǝrdigar Musaning wastisi bilǝn tapiliƣan sɵz-kalamiƣa beⱪinixi üqün, ⱨǝmmǝ ixni tǝyyar ⱪilinglar, dedi.

7 Yosiya xu yǝrdǝ ⱨazir bolƣan barliⱪ hǝlⱪ-puⱪralarning ɵtüp ketix ⱨeytiƣa atiƣan ⱪurbanliⱪi bolsun dǝp, jǝmiy ottuz ming ⱪoza wǝ oƣlaⱪ, wǝ yǝnǝ üq ming buⱪa ⱨǝdiyǝ ⱪildi; bu mallarning ⱨǝmmisi padixaⱨning melidin qiⱪirilƣanidi. 8 Uning ǝmǝldarlirimu ɵz ihtiyarliⱪi bilǝn hǝlⱪⱪǝ wǝ kaⱨinlar bilǝn Lawiylarƣa ⱪurbanliⱪ meli «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» ⱪildi; Pǝrwǝrdigarning ɵyini baxⱪurƣuqilardin Ⱨilⱪiya, Zǝkǝriya wǝ Yǝⱨiyǝlmu ikki ming altǝ yüz ⱪoza-ɵqkǝ bilǝn üq yüz buⱪini kaⱨinlarƣa ɵtüp ketix ⱨeytiƣa atap ⱪurbanliⱪ ⱪilix üqün ⱨǝdiyǝ ⱪilip tapxurdi. 9 Lawiylarning yolbaxqiliri bolƣan Konaniya wǝ uning ⱪerindaxliridin Xemaya bilǝn Nǝtanǝl, xundaⱪla Ⱨaxabiya, Jǝiyǝl wǝ Yozabadmu bǝx ming ⱪoza bilǝn bǝx yüz buⱪini Lawiylarning ⱨeytⱪa atap ⱪurbanliⱪ ⱪilixiƣa «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» ⱪildi.

10 Xundaⱪ ⱪilip, ɵtilidiƣan wǝzipilǝr orunlaxturup bolunƣandin keyin, padixaⱨning tapiliƣini boyiqǝ, kaⱨinlar ɵz ornida turdi, Lawiylarmu ɵzlirining nɵwǝt-guruppa tǝrtipi boyiqǝ turuxti. 11 Lawiylar ɵtüp ketix ⱨeytiƣa atalƣan ⱪozilarni boƣuzlidi; kaⱨinlar ularning ⱪolidin ⱪanni elip ⱪurbangaⱨⱪa sǝpti wǝ xuning bilǝn bir waⱪitta Lawiylar ⱪurbanliⱪ malning terisini soydi. 12 Kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪⱪa sunulidiƣan mallarni bolsa, ular hǝlⱪ-puⱪralarƣa wǝkil bolƣan jǝmǝtlǝr boyiqǝ hǝlⱪⱪǝ bɵlüp berip, ularni Musaning kitabida yezilƣiniƣa muwapiⱪ, Pǝrwǝrdigarƣa sunuxⱪa tǝyyarlidi. Sunulidiƣan buⱪilarnimu xundaⱪ ⱪildi. 13 Andin bǝlgilimǝ boyiqǝ ular ɵtüp ketix ⱨeytiƣa atalƣan ⱪoza-ɵqkilǝrni otⱪa ⱪaⱪlap kawap ⱪildi; baxⱪa ⱪurbanliⱪlardin ⱪalƣan, yǝni Hudaƣa atalƣan ⱪisimlarni ⱪazanda, dangⱪanda yaki dasta pixurup tezdin hǝlⱪ-puⱪralarƣa ülǝxtürüp bǝrdi; 14 xuningdin keyin ɵzlirigǝ wǝ kaⱨinlarƣa ⱪurbanliⱪlardin tǝyyarlidi, qünki kaⱨinlar, yǝni Ⱨarunning ǝwladliri kǝq kirgüqǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilix wǝ maylarni kɵydürüx bilǝn aldirax bolup kǝtkǝnidi; xunga Lawiylar ɵzlirigǝ wǝ kaⱨinlar bolƣan Ⱨarunning ǝwladliriƣimu ⱪurbanliⱪlardin gɵx tǝyyarlap ⱪoyuxti. 15 Nawa-nǝƣmiqilǝr, yǝni Asafning ǝwladliri Dawut, Asaf, Ⱨeman wǝ Dawut padixaⱨning aldin kɵrgüqisi Yǝdutunning tapxuruⱪi boyiqǝ ɵz orunlirida turuxti; dǝrwaziwǝnlǝr ⱨǝrⱪaysisi ɵz dǝrwazisi aldida turdi; ularning ix ornidin ajrixining ⱨajiti bolmidi, qünki ularning ⱪerindaxliri bolƣan Lawiylar ⱪurbanliⱪlardin tǝyyarlap ⱪoyatti. 16 Xundaⱪ ⱪilip, xu bir kün iqidǝ Yosiya padixaⱨning tapxuruⱪi boyiqǝ, ɵtüp ketix ⱨeyti ɵtküzülüp, Pǝrwǝrdigarning ⱪurbangaⱨiƣa kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar sunuluxi bilǝn Pǝrwǝrdigarƣa beƣixlap ɵtküzülgǝn ibadǝt toluⱪ orunlandi. 17 Xu qaƣda ⱨazir bolƣan Israillar ɵtüp ketix ⱨeytini ɵtküzüp bolƣandin keyin, yǝttǝ kün petir nan ⱨeytini ɵtküzdi. 18 Samuil pǝyƣǝmbǝrning zamanidin buyan Israilda ɵtüp ketix ⱨeyti mundaⱪ ɵtküzülüp baⱪmiƣanidi; Israil padixaⱨlirining ⱨeqⱪaysisimu Yosiya, kaⱨinlar, Lawiylar wǝ xu yǝrdǝ ⱨazir bolƣan Yǝⱨudalar bilǝn Israillar wǝ Yerusalemda turuwatⱪanlar ɵtküzgǝndǝk mundaⱪ ɵtüp ketix ⱨeyti ɵtküzüp baⱪmiƣanidi. 19 Bu ⱪetimⱪi ɵtüp ketix ⱨeyti Yosiyaning sǝltǝnitining on sǝkkizinqi yili ɵtküzüldi.

Yosiyaning sǝltǝniti ahirlixidu

20 Yosiya muⱪǝddǝs ɵyning ⱨǝmmǝ ixini muxundaⱪ tǝrtipkǝ selip bolƣandin keyin, Misir padixaⱨi Nǝⱪo Əfrat dǝryasining boyidiki Karkemix xǝⱨiridǝ uruxⱪa qiⱪti, Yosiya uning aldini tosⱪili qiⱪti. 21 Nǝⱪo Yosiyaning aldiƣa ǝlqilǝrni ǝwǝtip uningƣa: «I Yǝⱨuda padixaⱨi, ɵzlirining mening bilǝn nemǝ karliri bar? Bügün mǝn sili bilǝn uruxⱪili ǝmǝs, bǝlki mening bilǝn urux ⱪiliwatⱪan jǝmǝt bilǝn uruxⱪili qiⱪⱪanmǝn; yǝnǝ kelip, Huda meni tez ⱨujum ⱪil, dedi; Hudaning silini ⱨalak ⱪiliwǝtmǝsliki üqün, Uning ixiƣa kaxila ⱪilmisila, qünki U mening bilǝn billidur» dedi. 22 Lekin Yosiya uning bilǝn ⱪarxilixixtin yanmidi, ǝksiqǝ ɵzini niⱪablap uningƣa jǝng ⱪilƣili qiⱪti; u Hudaning Nǝⱪoning wastisi bilǝn eytⱪan gepigǝ ⱪulaⱪ salmay, Mǝgiddo tüzlǝnglikigǝ kelip Nǝⱪo bilǝn tutuxti. 23 Oⱪyaqilar Yosiya padixaⱨⱪa oⱪ etip uningƣa tǝgküzdi; padixaⱨ hizmǝtkarliriƣa: — Mǝn eƣir yarilandim, meni elip ketinglar, dedi. 24 Uning hizmǝtkarliri uni jǝng ⱨarwisidin yɵlǝp qüxürüp, uning ikkinqi jǝng ⱨarwisiƣa yatⱪuzup Yerusalemƣa elip mengiwidi, u xu yǝrdǝ ɵldi. U ata-bowilirining ⱪǝbristanliⱪiƣa dǝpnǝ ⱪilindi; barliⱪ Yǝⱨuda wǝ Yerusalemdikilǝr Yosiyaƣa tǝziyǝ tutuxti. 25 Yǝrimiya pǝyƣǝmbǝr Yosiya üqün mǝrsiyǝ oⱪudi; nǝƣmǝ-nawaqi ǝr-ayallarning ⱨǝmmisi taki bügüngiqǝ Yosiyani tǝriplǝp mǝrsiyǝ oⱪup kǝlmǝktǝ; u ix Israilda bǝlgilimigǝ aylandi. Mana bular «mǝrsiyǝlǝr» degǝn kitabⱪa pütülgǝndur. □ 26 Yosiyaning ⱪalƣan ixliri, uning Pǝrwǝrdigarning Tǝwrat kitabida yezilƣanliriƣa ǝgǝxkǝn yahxi ǝmǝlliri, 27 ⱪilƣanliri baxtin-ahiriƣiqǝ ⱨǝmmisi «Yǝⱨuda wǝ Israil padixaⱨlirining Tarih-Tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝndur.

36

Yǝⱨoaⱨaz sǝltǝnǝt ⱪilidu

2Pad. 23:31-35

1  Yǝⱨuda zeminidiki hǝlⱪ Yosiyaning oƣli Yǝⱨoaⱨazni tallap, Yerusalemda atisining orniƣa padixaⱨ ⱪilip tiklidi. 2 Yǝⱨoaⱨaz tǝhtkǝ qiⱪⱪan qeƣida yigirmǝ üq yaxta idi; u Yerusalemda üq ay sǝltǝnǝt ⱪildi. 3 Misir padixaⱨi uni Yerusalemda padixaⱨliⱪtin bikar ⱪildi wǝ Yǝⱨuda zeminiƣa bir yüz talant kümüx, bir talant altun jǝrimanǝ ⱪoydi. □ 4 Andin Misir padixaⱨi Yǝⱨoaⱨazning orniƣa uning inisi Eliakimni Yǝⱨuda bilǝn Yerusalem üstigǝ padixaⱨ ⱪilip, uning ismini Yǝⱨoakimƣa ɵzgǝrtti; andin Nǝⱪo inisi Yǝⱨoaⱨazni Misirƣa elip kǝtti.

Yǝⱨoakim sǝltǝnǝt ⱪilidu

2Pad. 23:36-37; 24:1-7

5 Yǝⱨoakim tǝhtkǝ qiⱪⱪan qeƣida yigirmǝ bǝx yaxta bolup, u Yerusalemda on bir yil sǝltǝnǝt ⱪildi; u Pǝrwǝrdigar Hudasining nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪildi. 6 Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsar uningƣa ⱨujum ⱪilƣili qiⱪip, uni mis zǝnjir bilǝn baƣlap Babilƣa elip kǝtti. 7 Nebuⱪadnǝsar yǝnǝ Pǝrwǝrdigar ɵyidiki bir ⱪisim ǝswab-buyumlarni Babilƣa apirip, ɵzining Babildiki buthanisiƣa ⱪoydi. 8 Yǝⱨoakimning ⱪalƣan ixliri, uning yirginqlik ixliri, uningdiki ǝyiblǝr bolsa mana, «Israil wǝ Yǝⱨuda padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliri» degǝn kitabta pütülgǝndur. Uning oƣli Yǝⱨoakin uning orniƣa padixaⱨ boldi.

Yǝⱨoakin sǝltǝnǝt ⱪilidu

2Pad. 24:8-17

9 Yǝⱨoakin tǝhtkǝ qiⱪⱪan qeƣida on sǝkkiz yaxta bolup, u Yerusalemda üq ay on kün sǝltǝnǝt ⱪildi; u Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪildi. □ 10 Yengi yil ɵtkǝndǝ, Neboⱪadnǝsar adǝm ǝwǝtip Yǝⱨoakinni Pǝrwǝrdigar ɵyidiki esil buyumlar bilǝn birliktǝ Babilƣa ǝkǝldürüp, Yǝⱨoakinning taƣisi Zǝdǝkiyani Yǝⱨuda wǝ Yerusalem üstigǝ padixaⱨ ⱪilip tiklidi.□

Zǝdǝkiya sǝltǝnǝt ⱪilidu

2Pad. 24:18-20; 25:1-12; Yǝr. 52:1-30

11 Zǝdǝkiya tǝhtkǝ qiⱪⱪan qeƣida yigirmǝ bir yaxta bolup, Yerusalemda on bir yil sǝltǝnǝt ⱪildi; 12 u Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil bolƣanni ⱪildi; Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝr uningƣa Pǝrwǝrdigarning sɵzlirini yǝtküzgǝn bolsimu, u Yǝrǝmiyaning aldida ɵzini tɵwǝn ⱪilmidi; 13 u ɵzini Hudaning namida beⱪinix ⱪǝsimini iqküzgǝn Neboⱪadnǝsardin yüz ɵridi; boynini ⱪattiⱪ ⱪilip, Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarƣa towa ⱪilip yenixⱪa kɵnglini jaⱨil ⱪildi. 14 Uning üstigǝ, kaⱨinlarning barliⱪ baxliri bilǝn hǝlⱪning ⱨǝmmisi yat ǝlliklǝrning ⱨǝmmǝ yirginqlik ixlirini dorap, asiyliⱪlirini axurdi; ular Pǝrwǝrdigar Yerusalemda Ɵzigǝ atap muⱪǝddǝs ⱪilƣan ɵyni bulƣiwǝtti.

15 Ularning ata-bowilirining Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigar Ɵz hǝlⱪigǝ wǝ turalƣusiƣa iqini aƣritⱪaqⱪa, tang sǝⱨǝrdǝ ornidin turup ǝlqilirini ǝwǝtip ularni izqil agaⱨlandurup turdi. □ 16 Biraⱪ ular Hudaning ǝlqilirini mazaⱪ ⱪilip, sɵz-kalamlirini mǝnsitmǝytti, pǝyƣǝmbǝrlirini zangliⱪ ⱪilatti; ahir berip Pǝrwǝrdigarning ⱪǝⱨri ɵrlǝp, ⱪutⱪuzƣili bolmaydiƣan dǝrijidǝ hǝlⱪining üstigǝ qüxti.□

Babillar Yerusalemni wǝyran ⱪilidu

17 Pǝrwǝrdigar xuning bilǝn kaldiylǝrning padixaⱨini ularƣa ⱨujumƣa seliwidi, padixaⱨ ularning muⱪǝddǝs ɵyidǝ yaxlirini ⱪiliqlidi; ⱪiz-yigitlǝr, ⱪerilar, bexi aⱪarƣanlarƣa ⱨeq iq aƣritip olturmay, ⱨǝmmini ɵltürüwǝtti; Huda bularning ⱨǝmmisini Kaldiyǝ padixaⱨining ⱪoliƣa tapxurdi. 18 Kaldiyǝ padixaⱨi Hudaning ɵyidiki qong-kiqik demǝy, barliⱪ ⱪaqa-buyumlarni, xundaⱪla Pǝrwǝrdigar ɵyidiki hǝzinilǝrni, xuningdǝk padixaⱨning wǝ ǝmǝldarlirining hǝzinilirini ⱪoymay, Babilƣa elip kǝtti. 19 Kaldiylǝr Hudaning ɵyini kɵydürüwǝtti, Yerusalemning sepilini qeⱪiwǝtti, xǝⱨǝrdiki ⱨǝmmǝ orda-ⱪorƣanlarƣa ot ⱪoyup kɵydürüp, Yerusalemdiki barliⱪ ⱪimmǝtlik ⱪaqa-buyumlarni qeⱪip kukum-talⱪan ⱪildi. 20 Ⱪiliqtin aman ⱪalƣanlarning ⱨǝmmisini Kaldiyǝ padixaⱨi Babilƣa tutⱪun ⱪilip ǝkǝtti; ular taki Pars padixaⱨliⱪining sǝltǝnitikiqǝ Babil padixaⱨi wǝ ǝwladlirining ⱪulluⱪida bolup turdi. 21 Bularning ⱨǝmmisi Pǝrwǝrdigarning Yǝrǝmiyaning wastisi bilǝn aldin eytⱪan agaⱨ sɵzi ixⱪa axurulux üqün boldi. Xuning bilǝn zemin ɵzigǝ tegixlik xabat künlirigǝ muyǝssǝr boldi; qünki zemin yǝtmix yil toxⱪuqǝ harabiliktǝ turup «xabat tutup» dǝm elip raⱨǝtlǝndi.□
  ■

Əzra 1:1-3; Yǝr. 25:12; 29:10; Dan. 9:2 22 Pars padixaⱨi Ⱪurǝxning birinqi yili, Pǝrwǝrdigarning Yǝrǝmiyaning aƣzi arⱪiliⱪ eytⱪan sɵzi ǝmǝlgǝ axurulup, Pǝrwǝrdigarning Pars padixaⱨi Ⱪurǝxning roⱨini ⱪozƣixi bilǝn pütün padixaⱨliⱪi tǝwǝsidǝ u mundaⱪ bir jakarnamǝ qiⱪardi, xundaⱪla uni yazma ⱪilip püküp: — 23 «Pars padixaⱨi Ⱪorǝx mundaⱪ dǝydu: — Asmanlarning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigar yǝr yüzidiki barliⱪ padixaⱨliⱪlarning igidarqiliⱪini manga bǝrdi; U xundaⱪla meni Yǝⱨuda zeminiƣa jaylaxⱪan Yerusalemda Ɵzigǝ bir ɵy selixⱪa buyrudi. Xuning üqün aranglarda Hudaning hǝlⱪi bolƣan ⱨǝrⱪaysinglarƣa bolsa, uning Hudasi Pǝrwǝrdigar uning bilǝn billǝ bolƣay, u xu yǝrgǝ qiⱪsun!» dedi.

□ 1:3 «Gibeonning egizliki» — yaki «Gibeondiki «yuⱪiri jay»ƣa». «jamaǝt qediri» — yaki «(Huda bilǝn) kɵrüxüx qediri».

□ 1:10 «bu hǝlⱪⱪǝ yetǝkqilik ⱪilƣudǝk» — bu ibarǝ ibraniy tilida «bu hǝlⱪning aldida qiⱪip-kirgüdǝk» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

□ 1:15 «kedir dǝrǝhliri» — yaki «kedir yaƣiqi». Lekin bizningqǝ Sulayman kedir yaƣiqini ixlitipla ⱪalmay, xu qirayliⱪ dǝrǝhlǝrdin Yerusalem ǝtrapiƣa kɵp tiktürdi («Top.» 2:5ni kɵrüng).

□ 1:16 «Sulaymanning atliri Misirdin ... setiwalatti» — bu ayǝtning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Sulaymanning atliri Misirdin kǝltürülǝtti; padixaⱨning soda karwanliri kuwǝdin tohtitilƣan baⱨasi boyiqǝ türküm-türküm setiwalatti».

□ 1:17 «Ular Misirdin setiwalƣan ⱨǝrbir ⱨarwining baⱨasi ... ⱨǝrbir atning baⱨasi ... at-ⱨarwilar yǝnǝ Ⱨittiylarning padixaⱨliri wǝ Suriyǝ padixaⱨliriƣimu ǝnǝ ... setiwelinatti» — Tǝwrat, «Ⱪan.» 17:16dǝ Israil padixaⱨliriƣa atlarni elix üqün Misirƣa berix mǝn’i ⱪilinƣanidi.

□ 2:1 «orda» — ibraniy tilida «ɵy».

■ 2:2 1Pad. 5:15-32

□ 2:3 «Ⱨuram» — bǝzi yǝrlǝrdǝ «Ⱨiram» dǝp atilidu.

□ 2:6 «Mǝn pǝⱪǝt Uning aldida ⱪurbanliⱪlarni kɵydürgüdǝkla adǝmmǝn, halas!» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Ɵy pǝⱪǝt Uning aldida ⱪurbanliⱪlarni kɵydürgüdǝk bir jay bolidiƣan tursa, halas!».

□ 2:10 «yigirmǝ ming kor» — bir kor 220 litr, 20000 kor 44 milyon litr, yǝni bǝlkim 44,000 tonna bolidu. «yigirmǝ ming bat» — bir bat 22 litr bolup, 20000 bat 440,000 litr bolidu.

□ 2:12 «orda» — ibraniy tilida «ɵy».

□ 3:2 «Sulaymanning sǝltǝnitining tɵtinqi yili, ikkinqi ay...» — bu waⱪit bǝlkim miladiyǝdin ilgiriki 966-yili, 4-5-ayda boluxi mumkin idi.

□ 3:3 «uzunluⱪi ... atmix gǝz, kǝngliki yigirmǝ gǝz» — Muⱪǝddǝs Kitabta ixlitilgǝn «gǝz» adǝmning ⱪolining jǝynikidin barmaⱪlirining uqiƣiqǝ bolƣan ariliⱪi (tǝhminǝn 45 santimetr) idi.

□ 3:4 «ɵyning ... egizliki yigirmǝ gǝz idi» — kona kɵqürmilǝrning kɵpinqisi muxu yǝrdǝ «bir yüz yigrimǝ gǝz idi» deyilidu. Biz muxu yǝrdǝ kona «Suriyak» tǝrjimisi wǝ grek tilidiki bir kona tǝrjimisigǝ ǝgiximiz.

□ 3:8 «altǝ yüz talalnt» — 600 talant bǝlkim 18.4 tonna idi.

□ 3:9 «ǝllik xǝkǝl» — 50 xǝkǝl bǝlkim 600 gram.

□ 3:16 «kalamhana» — «ǝng muⱪǝddǝs jay»ning «kalamhana» dǝp atilixining sǝwǝbi, uningda Huda Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ tapxurƣan «ǝⱨdǝ tax tahtiliri» (Hudaning kalami) selinƣan «ǝⱨdǝ sanduⱪi» bar idi; wǝ uning üstigǝ bǝlkim bǝzi waⱪtida, Bax kaⱨin xu «ǝng muⱪǝddǝs jay»ƣa kirgǝndǝ, Hudaning bexarǝtliri ularƣa kelixi mumkin idi.

□ 3:17 «Yaⱪin» ... «Boaz» — «Yaⱪin» degǝn sɵz «U mustǝⱨkǝmlǝydu» degǝn mǝnidǝ; «Boaz» bǝlkim «küq bilǝn» yaki «ⱪudrǝttǝ» degǝn mǝnidǝ boluxi mumkin. Ikki tüwrükning mǝnisi xu qaƣda «U (Huda) buni (muⱪǝddǝs ɵyini) ⱪudrǝt bilǝn mustǝⱨkǝmlǝydu» degǝnlik bolidu.

□ 4:2 «dengiz» — kaⱨinlar yuyunidiƣan qong bir dastur.

□ 4:5 «üq ming bat su» — üq ming bat muxu yǝrdǝ bǝlkim tǝhminǝn 30000 litr bolsa kerǝk idi. Ibadǝthanidiki shemilarni kɵrüng.

□ 4:11 «Ⱨuram» — yǝni Ⱨuram-abi. 2:13ni kɵrüng.

□ 4:17 «Zǝrǝdataⱨ» — yaki «Zarǝtan» («1Pad.» 17:46ni kɵrüng).

□ 4:20 «kalamhana» — «ǝng muⱪǝddǝs jay»ning yǝnǝ bir atilixidur. 3:16diki izaⱨatni kɵrüng.

□ 4:22 «peqaⱪlar» — yaki «pilik ⱪayqiliri» yaki «lahxigirlar». «U ɵyning ixiklirini, yǝni iqidiki ǝng muⱪǝddǝs jayƣa kiridiƣan iqki ⱪatlima ixiklǝr ... altundin ⱪildurdi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «U ɵyning ixikliri, yǝni ǝng muⱪǝddǝs jayning iqigǝ kiridiƣan ⱪatlima ixiklǝr wǝ ɵyning «muⱪǝddǝs jay»ining taxⱪiriⱪi ixiklirining turum-ülgüjǝklirini altundin ⱪildurdi».

□ 5:3 «yǝttinqi ayda bekitilgǝn ⱨeyt» — bu ⱨeyt «kǝpilǝr ⱨeyti» (yǝnǝ «qedir ⱨeyti» yaki «mewǝ ⱨosul ⱨeyti»mu dǝp atilatti), 7-ayning 15-22 künliridǝ ɵtküzülidu («Law.» 23:34). Israilning ǝrliri uningƣa Yerusalemda ⱪatnixixi lazim idi.

□ 5:5 «jamaǝt qediri» — yaki «jamaǝt yiƣilidiƣan qedir», yǝni «ibadǝt qediri».

□ 5:7 «kalamhana» — «ǝng muⱪǝddǝs jay»ning yǝnǝ bir atilixidur. 3:16diki izaⱨatni kɵrüng.

□ 5:9 «bügüngǝ ⱪǝdǝr...» — bu ibarǝ xuni ispatlayduki, «Tarih-tǝzkirǝ»ning hatirilirining kɵpinqisi ibadǝthana tehi ɵz jayida turƣan waⱪtida, sürgün boluxtin ilgiri yezilƣan (36-bab, 11-23-ayǝtlǝrni bǝlkim keyinki bir hatiriqi ⱪoxup yazƣan).

□ 5:10 «Ⱨorǝb teƣi» — Sinay teƣining baxⱪa bir ismidur.

□ 5:11 «Kaⱨinlar... ɵzlirini Hudaƣa atap pakizliƣanidi» — muxu «pakizlax» Tǝwrattiki taⱨarǝt bǝlgilimilǝrgǝ ǝmǝl ⱪilixtin ibarǝt idi (mǝsilǝn, «Law.» 21-bab, 22:1-9ni kɵrüng).

□ 6:2 «ⱨǝywǝtlik makan» — yǝnǝ birhil tǝrjimisi «turalƣu-makan».

□ 6:20 «Ɵz ⱪulungning u jayƣa ⱪarap ⱪilƣan duasi» — yaki bolmisa: «ɵz ⱪulungning u jay toƣrisidiki duasi...»

□ 6:22 «Əgǝr... ixning rast-yalƣanliⱪini bekitix üqün ⱪǝsǝm iqküzülsǝ...» — bundaⱪ ⱪǝsǝm toƣruluⱪ «Qɵl.» 11:5-31ni kɵrüng. «Ⱪǝsǝm bu ɵydiki ⱪurbangaⱨning aldiƣa kǝlsǝ...» mumkinqiliki barki, Israilda muxundaⱪ ⱪǝsǝmlǝrni iqix üqün ⱪurbangaⱨning aldiƣa kelix kerǝk ǝmǝs idi, pǝⱪǝt: «Hudaning ⱪurbangaⱨi aldida ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki...» degǝndǝk sɵzlǝr eytilƣan bolsa «nǝⱪ ⱪurbangaⱨ aldida turƣandǝk» ⱨesablinatti.

□ 6:33 «bu ɵyning Sening naming bilǝn atalƣini» — bu ibarǝ Hudaning ibadǝthanisi toƣruluⱪ «bu ɵy Meningkidur» wǝ «bu ɵydǝ Mening kim ikǝnlikim ayan ⱪilinidu» degǝndǝk ikki mǝⱪsitini kɵrsitidu.

□ 6:42 «Ɵzüng mǝsiⱨ ⱪilƣining» — bu, bǝlkim Dawutning ǝwladi bolƣan Sulayman padixaⱨning ɵzi üqün ⱪilƣan duasi. Hudaning «mǝsiⱨ ⱪilƣini» toƣruluⱪ «Zǝbur» 2-küy wǝ izaⱨatlarni kɵrüng. «ⱪulung Dawutⱪa kɵrsǝtkǝn ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiting» — xübⱨisizki, bu ibarǝ Hudaning Dawutⱪa ⱪilƣan barliⱪ wǝdilirini ɵz iqigǝ alidu.

□ 7:8 «Hamat rayoniƣa kirix eƣizidin tartip...» — yaki «Libo-Hamattin tartip...».

□ 7:9 «... Yǝnǝ yǝttǝ kün ⱨeyt ɵtküzdi» — «kǝpilǝr ⱨeyti» bekitilgǝn waⱪit yǝttǝ kün idi. Israillar muxu waⱪitⱪa yǝnǝ yǝttǝ kün ⱪoxti.

□ 7:11 «orda» — bu ayǝttǝ «ɵy» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

□ 7:14 ...ularning zeminini saⱪaytimǝn — muxu degǝnlik Hudaning ⱪǝⱨǝtqilik, qekǝtkilǝr wǝ wabalar yǝtküzgǝn ziyanni ǝsligǝ kǝltürüxini kɵrsitidu.

□ 7:21 «bu ɵy gǝrqǝ ⱨazir uluƣ bolsimu...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «bu ɵy bir harabǝ bolidu,...»

□ 8:2 «Ⱨiram» — yaki «Ⱨuram», yǝni Turning padixaⱨi.

□ 8:8 «Israillar pütünlǝy yoⱪatmiƣan ǝllǝr...» — bu wǝⱪǝlǝr Yǝxua pǝyƣǝmbǝr zamanida bolƣan. Tǝwrattiki «Yǝxua»ni kɵrüng. Muxu ⱨaxarqilar 13:5-16dǝ hatirilǝngǝnlǝrdin baxⱪa ⱨaxarqilar bolsa kerǝk idi. «ular bügünki küngiqǝ xundaⱪ bolup kǝldi» — bu sɵz Israillar tehi ɵz wǝtinidǝ turƣan waⱪtida hatirilǝngǝn, ǝlwǝttǝ.

□ 8:10 «qong nazarǝtqiliri... Ikki yüz ǝllikIdi» — «1Pad.» 9:23dǝ bu san bǝx yüz ǝllik deyilidu. Bǝlki bu sanlar baxⱪa-baxⱪa waⱪittiki ǝⱨwallarni kɵrsitixi mumkin.

□ 8:11 «Sulayman Pirǝwnning ⱪizini ... ɵzi uningƣa saldurƣan ordiƣa ǝkǝltürdi; qünki u: «Ayalimning Israil padixaⱨi Dawutning ordisida turuxi muwapiⱪ ǝmǝs» — uning xundaⱪ orunlaxturuxining sǝwǝbi, Pirǝwnning ⱪizi Yǝⱨudiy bolmiƣaqⱪa wǝ bǝlkim Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪmiƣanliⱪi üqün idi.

□ 8:13 «petir nan ⱨeyti» — yǝnǝ «ɵtüp ketix ⱨeyti» yaki «pasha ⱨeyti» dǝp atilidu. Əmǝliyǝttǝ «ɵtüp ketix ⱨeyti» «petir nan ⱨeyti»ning birinqi künidila ɵtküzülidu. «kǝpilǝr ⱨeyti» — «ⱨǝptilǝr ⱨeyti» — yǝni «dǝslǝpki ⱨosul ⱨeyti» dǝp atilidu.

□ 8:18 «tɵt yüz ǝllik talant altun» — 450 talant bǝlkim 15 tonna idi. «Ⱨuram ɵz hizmǝtkarliri arⱪiliⱪ kemilǝr wǝ dengiz yolliriƣa pixxiⱪ adǝmlirini Sulaymanning yeniƣa ǝwǝtti. Ular ... Ofirƣa berip, u yǝrdin ... altun elip, uni padixaⱨ Sulaymanning ⱪexiƣa yǝtküzüp kǝldi» — Ⱨuramning kemiliri bǝlkim yuⱪirida 17-ayǝttǝ tilƣa elinƣan Əzion-Gǝbǝr wǝ Elat degǝn portlarƣa berip-kelǝtti.

□ 9:4 «üni iqigǝ qüxüp kǝtti» — ibraniy tilida «uningda roⱨ ⱪalmidi». Demǝk, intayin ⱨǝyran ⱪaldi.

□ 9:11 «xundaⱪ esil sǝndǝl yaƣiqi» — yaki «undaⱪ sazlar».

□ 9:13 «altǝ yüz atmix altǝ talant» — 666 talant, 22 tonna.

□ 9:15 «altǝ yüz xǝkǝl» — 600 xǝkǝl bǝlkim 7 kilogramƣa yeⱪin.

□ 9:16 «üq yüz xǝkǝl» — 300 xǝkǝl bǝlkim 3.5 kilogramƣa yeⱪin. «Liwan ormini sariyi» — Sulaymanning ordisining «Liwan ormini sariyi» dǝp atilixining sǝwǝbi uning ⱪuruluxida Liwandin kǝltürülgǝn qirayliⱪ kedir yaƣaqlirini kɵp ixlǝtkǝnliktin bolƣanidi. Orda iqidǝ «kedir yaƣiqi tüwrükidin tɵt ⱪatar» bolƣini üqün «ormandǝk» kɵrüngǝn bolsa kerǝk.

□ 9:21 «Tarxix — «Tarxix» degǝn isim Ispaniyǝ, ximaliy Afriⱪa yaki Britanniyǝni yaki üqining ⱨǝmmisini kɵrsitidu. «Tarxix kemǝ» — bǝlkim Tarxix degǝn portⱪa berip kelix sǝpirigǝ qidamliⱪ bolƣan kemini kɵrsitǝtti.

□ 9:24 «tetitⱪular» — yaki «huxbuy buyumlar».

□ 9:25 «jǝng ⱨarwisiƣa ⱪatidiƣan atliri üqün tɵt ming eƣil» — yaki «atlar üqün tɵt ming eƣili, jǝng ⱨarwiliri wǝ...». «on ikki ming atliⱪ ǝskiri» — yaki pǝⱪǝt «on ikki ming atliri».

□ 9:27 «kedir dǝrǝhliri» — yaki «kedir yaƣiqi». Lekin bizningqǝ Sulayman kedir yaƣiqini ixlitipla ⱪalmay, xu qirayliⱪ dǝrǝhlǝrdin Yerusalem ǝtrapiƣa kɵp tiktürdi («Top.» 2:5ni kɵrüng). «jǝnubiy tüzlǝnglik» — ibraniy tilida «Xǝfǝlaⱨ» — bu yǝr ismi.

□ 9:29 «Natan pǝyƣǝmbǝrning bayanliri», «Xiloⱨluⱪ Ahiyaⱨning bixariti» wǝ «Aldin kɵrgüqi Iddo kɵrgün alamǝt kɵrünüxlǝr» — muxu üq kitabtin ⱨazir hǝwirimiz yoⱪ.

■ 9:29 1Pad. 11:41-43

□ 9:31 «Sulayman... ata-bowiliri arisida uhlidi» — muxu ibarǝ wǝ uningƣa ohxap ketidiƣan ibarilǝr üstidǝ «Padixaⱨlar»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

□ 10:11 «qayanliⱪ ⱪamqilar» — yaki bolmisa «qayanlar» degǝnning nemǝ ikǝnliki ⱨazir mǝlum ǝmǝs, ⱨeq bolmiƣanda padixaⱨning intayin ⱪattiⱪ muamilisini kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

□ 10:16 «ɵy-qedirliriƣa ⱪaytip ketixti» — «ibraniy tilida «ɵz qedirliriƣa ⱪaytip ketixti».

□ 10:17 «Yǝⱨuda xǝⱨǝrliridǝ olturƣan Israillar» — bularning kɵpinqisi Yǝⱨuda wǝ Binyamin ⱪǝbililiridin bolƣan, ǝlwǝttǝ. Baxⱪa ⱪǝbilidikilǝrmy boluxi mumkin.

□ 10:19 «Israil» — bu tarihta muxu yǝrdin baxlap adǝttǝ «ximaliy padixaⱨliⱪ», yǝni «on ⱪǝbilǝ»ni kɵrsitidu.

□ 11:3 «Yǝⱨuda bilǝn Binyamindiki Israillar» — bǝlkim Yǝⱨuda ⱪǝbilisidikilǝr, Binyamin ⱪǝbilisidikilǝr (ɵzlirini «Israillar» dǝp ⱨesabliƣan, ǝlwǝttǝ) ⱨǝm Yǝⱨuda wǝ Binyamin yurtlirida turuxluⱪ baxⱪa ⱪǝbililǝrdin kǝlgǝn Israillarni kɵrsǝtsǝ kerǝk.

□ 11:10 «Zoraⱨ» — yaki «Zoreaⱨ».

□ 11:11 «barliⱪ ⱪǝl’ǝ-ⱪorƣanlar» — bǝlkim yuⱪirida tilƣa elinƣan xǝⱨǝrlǝrni, bolmisa ulardin ayrim turidiƣan ⱪǝl’ǝ-ⱪorƣanlarni kɵrsitidu.

□ 11:12 «uning tǝripidǝ turatti» — yaki «uningƣa tǝwǝ idi».

□ 11:15 «yuⱪiri jaylar» — Tǝwrattiki «Ⱪan.» 12:5-14dǝ wǝ baxⱪa munasiwǝtlik yǝrlǝrdǝ, Huda Israillarƣa: Birsi Manga atap ⱪurbanliⱪ ⱪilsa, pǝⱪǝt «Ɵzüm talliƣan jay»da ⱪurbanliⱪ ⱪilsun, dǝp tapilaydu. Israilning tarihida Huda muxundaⱪ ⱪurbanliⱪ ⱪilidiƣan birnǝqqǝ jayni bekitkǝnidi (bir waⱪitta pǝⱪǝt birla jayni bekitkǝnidi). Biraⱪ Israillar bǝlkim ɵz ⱪolayliⱪini kɵzlǝp (wǝ bǝlkim butpǝrǝslǝrning ix-ⱨǝrikǝtlirini dorap) Hudaning ǝmrini nǝziridin saⱪit ⱪilip taƣ qoⱪⱪiliri ⱪatarliⱪ yuⱪiri jaylarda Hudaƣa ibadǝt ⱪilip ⱪurbanliⱪ ⱪilƣan. Buning xundaⱪ bir hǝtiri bar idiki, ular ǝtrapidiki butpǝrǝslǝrning tǝsirini ⱪobul ⱪilip, xu yǝrdǝ ⱨǝrhil butlarƣimu qoⱪunup, ⱨǝtta butpǝrǝslǝrgǝ ǝgixip «insan ⱪurbanliⱪ»larnimu ⱪilixi mumkin wǝ dǝrwǝⱪǝ kɵp waⱪitlarda xundaⱪ ⱪildi (mǝsilǝn, «Əz.» 16:21, 20:26ni kɵrüng).

□ 12:7 «... ularƣa azƣinǝ nijat kɵrsitimǝn» — yaki «...ularni bir’azdin keyin ⱪutⱪuzimǝn» yaki «...ularni waⱪtinqǝ ⱪutⱪuzimǝn».

□ 12:12 «Yǝⱨudadikilǝr iqidimu az-tola yahxi ixlar tepildi» — yaki «Yǝⱨudadikilǝr azraⱪ yahxiliⱪni kɵrdi».

□ 13:5 «tuzluⱪ ǝⱨdǝ» — demǝk, tuz bilǝn ipadilǝngǝn. «Law.» 2:13 wǝ «Qɵl.» 18:19ni kɵrüng. Tǝwrat wǝ Injilda (uyƣurlar arisida bolƣandǝk) tuz bolsa «mǝnggülük»ning, «qirimasliⱪ»ning wǝ «tǝm»ning simwolidur.

□ 13:7 «Beliyal» — Xǝytanning baxⱪa bir ismidur. «Beliyalning baliliri» iplas adǝmlǝrni bildüridu.

□ 13:10 «Lawiylar ularning hizmitidǝ turmaⱪta» — yaki «Lawiylar uning hizmitidǝ turmaⱪta» — yǝni Hudaning hizmitidǝ.

□ 13:18 «tɵwǝn ⱪilindi» — yaki «mǝƣlup ⱪilindi».

□ 14:3 «u yat ǝllǝrdin kǝlgǝn but ⱪurbangaⱨlirini wǝ «yuⱪiri jaylar»ni yoⱪitip...» — 11:15 wǝ izaⱨatini kɵrüng. ««Axǝraⱨ» butlar» — bǝlkim butpǝrǝslikkǝ beƣixlanƣan dǝrǝhliklǝrdur. Dǝrǝhlǝr bǝlkim «ayal mǝbud» xǝklidǝ oyulƣan yaki nǝⱪixlǝngǝn boluxi mumkin idi.

□ 14:5 «kün tüwrükliri» — yaki «isriⱪgaⱨlar» yaki «ⱪuyax mǝbudliri».

□ 14:9 «Efiopiy» — yaki «Ⱨǝbǝx» (bir millǝtning nami). Ibraniy tilida «Kuxiy».

□ 14:11 «Ɵz bǝndǝnggǝ yardǝm bǝrsǝng, u küqlük bolsun, ajiz bolsun Sǝn üqün ⱨeqⱪanqǝ ix ǝmǝs» — yaki «küqlüklǝr bilǝn ajizlar otturisidiki jǝngdǝ Seningdin bɵlǝk yardǝmqi yoⱪtur».

□ 15:8 «Asa bu gǝplǝrni wǝ Odǝd pǝyƣǝmbǝr bǝrgǝn bexarǝtni angliƣanda...» — ikki imkaniyǝt bar: (1) Azariya atisi Odǝdning ismi bilǝn atilatti; (2) uning atisimu Asaƣa bexarǝt bǝrgǝnidi. Biz ikkinqi pikirgǝ mayilmiz; qünki tekisttǝ «bu gǝplǝrni wǝ... bexarǝtni anglidi» deyilidu. «yirginqlik butlar» — ibraniy tilida «yirginqlik nǝrsilǝrni».

□ 15:11 «xu küni ular elip kǝlgǝn jǝng ƣǝnimǝtliri...» — 14:14-15ni kɵrüng.

□ 15:13 «ⱪeri-yax» — yaki «qong-kiqik».

□ 15:15 «tolimu tǝlmürüp izdidi» — ibraniy tilida «barliⱪ intizarliⱪi bilǝn izdidi».

□ 15:16 «qong anisi» — muxu yǝrdǝ ibraniy tilida «anisi» bilǝn ipadilinidu. «hanix mǝrtiwisi» — bu sɵzgǝ ⱪariƣanda uning qong anisi Maaⱪaⱨ padixaⱨliⱪta ikkinqi orunda turatti.

■ 15:16 1Pad. 15:13

■ 15:17 1Pad. 15:14

■ 15:18-19 1Pad. 15:15

□ 16:1 «16-bab» — biz 15:19ni 16-bab iqigǝ kirgüzduⱪ.

□ 16:11 «Yǝⱨuda wǝ Israil padixaⱨlirining tarihnamisi» — mumkinqiliki barki, bu kitab Tǝwrattiki «Padixaⱨlar»dur.

□ 16:14 «uningƣa atap nurƣun huxbuy yandurdi» — yaki «uning ⱨɵrmitidǝ qong bir gülhan yandurdi».

□ 17:7 «Mikayalar» — yaki «Mikalar».

□ 17:15 «Yǝⱨoⱨanan» — yaki «Yoⱨanan».

□ 17:19 «bularning ⱨǝmmisi» — bǝlkim 14-18-ayǝttiki yolbaxqilar wǝ 18-ayǝttiki «jǝnggǝ tǝyyar turidiƣanlar»ni kɵrsitidu.

□ 18:3 «Biz silining-mening dǝp ayrimaymiz» — ibraniy tilida «Mǝn ɵzüm sanga ohxax bolimǝn» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

□ 18:5 «Qiⱪⱪin, Huda uni padixaⱨning ⱪoliƣa beridu» — Yǝⱨoxafat: «Awwal Pǝrwǝrdigarning sɵzini sorap kǝlgǝyla» dǝydu (4-ayǝt). Lekin «pǝyƣǝmbǝrlǝr» «Pǝrwǝrdigar» (ibraniy tilida «Yǝⱨwǝ, Yǝⱨowaⱨ») degǝn namni ixlǝtmǝy, bǝlki «Huda» (ibraniy tilida «Əloⱨim») dǝp ixlitidu. Xunga Yǝⱨoxafat «pǝyƣǝmbǝrlǝr»ning bexarǝtliridin ⱪattiⱪ guman ⱪilƣan bolsa kerǝk. Keyinki ayǝtlǝrni kɵrüng.

□ 18:14 «Qiⱪip muwǝppǝⱪiyǝt ⱪazinisilǝr; qünki düxmininglar ⱪolliringlarƣa tapxurulidu» — xübⱨisizki, Mikaya bu sɵzni kinayilik, ⱨǝjwiy tǝlǝppuz bilǝn eytidu. Qünki padixaⱨ dǝrⱨal uningdin gumanlinip ⱪalidu (15-ayǝtni kɵrüng).

□ 18:21 «Mǝn qiⱪip uning ⱨǝmmǝ pǝyƣǝmbǝrlirining aƣzida yalƣanqi bir roⱨ bolimǝn» — bu ayǝtlǝrdin bu roⱨning bir yalƣan sɵzlǝydiƣan jin ikǝnliki kɵrünidu. Hudaning Ɵz Roⱨi yaki pǝrixtiliri ⱨeqⱪaqan yalƣan sɵz ⱪilmaydu. Demǝk, Huda jin-xǝytanlarƣa Aⱨab padixaⱨni aldaxⱪa yol ⱪoyidu.

□ 18:24 «iqkiridiki ɵygǝ yügürgǝn küni» — yaki «ɵydin ɵygǝ yügürgǝn küni».

□ 19:4 «Bǝǝr-Xebadin tartip Əfraim taƣliriƣiqǝ» — Bǝǝr-Xeba Yǝⱨuda zeminidiki ǝng jǝnubiy qegra, Əfraim taƣliⱪi bolsa ximaliy qegra idi.

□ 19:8 «Pǝrwǝrdigarning ⱨɵkümlirini qiⱪirix» — yaki «Pǝrwǝrdigar üqün ⱨɵküm qiⱪirix». Bu tǝrjimǝ toƣra bolsa, bǝlkim ibadǝthanidiki ixlarni (yǝni, puⱪralarƣa ait bolmiƣan ixlarni) kɵrsitixi mumkin.

□ 20:21 «muⱪǝddǝs bǝⱨǝywǝtlikini mǝdⱨiyilǝp...» — yaki «pak-muⱪǝddǝslikning güzǝllikidǝ mǝdⱨiyilǝp...». «Zǝb.» 29:2ni kɵrüng. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «xaⱨanǝ kiyimlǝrni kiygǝn...».

□ 20:22 «Pǝrwǝrdigar ... pistirma ⱪoxunni ǝwǝtti,...» — muxu sirliⱪ sɵzlǝr (1) Pǝrwǝrdigar Ammoniylar ⱪatarliⱪlarƣa ⱨujum ⱪilixⱪa pǝrixtilǝrni ǝwǝtti; (2) Pǝrwǝrdigarning Ɵzi ularƣa uxtumtut ⱨujum ⱪildi, dǝp kɵrsitixi mumkin.

□ 20:24 «kɵzǝtgaⱨ» — yaki «kɵzǝt munari».

□ 20:26 «...Bǝrakaⱨ jilƣisiƣa yiƣilip, Pǝrwǝrdigarƣa ⱨǝmdusana oⱪup mubarǝklidi..» — demisǝkmu, «Bǝrakaⱨ» degǝnning mǝnisi «mubarǝklǝx» yaki «bǝht-bǝrikǝt tilǝx» degǝn mǝnidǝ.

■ 20:31 1Pad. 22:41-51

□ 20:34 «Yǝⱨuda wǝ Israil padixaⱨlirining tarihnamisi» — bu kitab Tǝwrattiki uxbu «Tarih-Tǝzkirilǝr» ǝmǝs, biraⱪ xübⱨisizki, uxbu kitabning muǝllipliri uningdin kɵp uqurlarni alƣanidi.

□ 21:2 «Azariyaⱨu» — yaki «Azariya».

□ 21:11 «buzuⱪqiliⱪⱪa putlaxturdi...» — muxu ayǝttiki «buzuⱪqiliⱪ» roⱨiy jǝⱨǝttin eytilidu, demǝk Pǝrwǝrdigarƣa wapasizliⱪ ⱪilip butlarƣa qoⱪunup kǝtkǝnlikni kɵrsitidu. Xundaⱪtimu, xu qaƣdiki butpǝrǝslikning jismaniy jǝⱨǝttinmu buzuⱪqiliⱪ wǝ paⱨixiwazliⱪ bilǝn ziq munasiwiti bar idi.

□ 21:12 «... Iliyas pǝyƣǝmbǝr tǝripidin yezilƣan bir mǝktup Yǝⱨoramƣa tǝgdi» — bu mǝktup Yǝⱨoramning ⱪoliƣa yetip kǝlgǝn waⱪitta, Iliyas bǝlkim asmanƣa kɵtürülgǝn boluxi mumkin.

□ 22:1 «Ərǝblǝr bilǝn billǝ bargaⱨⱪa besip kirgǝn ⱪaraⱪqilar...» — muxu ayǝttiki «bargaⱨ» bǝlkim Yǝⱨudadikilǝr Ərǝblǝr bilǝn ⱪarxilixⱪa tǝyyarlinix üqün dalada tikkǝn ⱨǝrbiy bargaⱨni kɵrsitidu. Bǝzi tǝrjimanlar «xǝⱨǝr» dǝp tǝrjimǝ ⱪilidu.

□ 22:2 «Aⱨaziya tǝhtkǝ qiⱪⱪan qeƣida yigirmǝ ikki yaxta idi» — kɵp kona kɵqürmilǝrdǝ «...ⱪiriⱪ ikki yaxta idi» deyilidu. Bu ⱪetim bǝzi ⱪǝdimki kɵqürmilǝr wǝ tǝrjimǝ nusⱪisiƣa wǝ «2Pad.» 8:26gǝ asasǝn «yigirmǝ ikki yax» dǝp tǝrjimǝ ⱪilduⱪ.

□ 22:11 «Yǝⱨoxebiyat» — yaki «Yǝⱨoxeba».

□ 23:1 «Yǝⱨoyada jasarǝtkǝ kelip...» — yaki «Yǝⱨoyada ɵzini küqlǝndürüp...»

■ 23:1 2Pad. 11:4-20

■ 23:7 Wǝⱨ. 14:1, 4, 5

□ 23:15 «...uningƣa yol boxitip bǝrdi» — buning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «uni ⱪolƣa aldi».

□ 24:1 «Yoax» — «Yǝⱨoax»ning baxⱪa xǝkli.

□ 24:2 «Yǝⱨoyada ... ⱨayat künliridǝ Yoax Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ durus bolƣanni ⱪilatti» — bu sɵzgǝ ⱪariƣanda, Yoax Yǝⱨoyada ɵlgǝndin keyin Pǝrwǝrdigarning yolidin qiⱪip kǝtti; wǝ dǝrwǝⱪǝ xundaⱪ boldi («2Tar.» 24:17-27ni kɵrüng).

□ 24:5 «Hudayinglarning ɵyini onglitip turux üqün ...., barliⱪ Israillardin yilliⱪ ianǝ toplanglar» — yaki «Ⱨǝr yili Hudayinglarning ɵyini onglitix üqün... barliⱪ Israillardin ianǝ toplanglar».

□ 24:6 «Hudaning guwaⱨliⱪi saⱪlaⱪliⱪ qedir» — yaki «ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ qediri» — «ibadǝt qediri»ning baxⱪa bir atalƣusi. «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli Musa ... Hudaning guwaⱨliⱪi saⱪlaⱪliⱪ qedir üqün bǝlgiligǝn baj...» — Musaning bu buyruⱪi toƣruluⱪ «Mis.» 30:11-16ni kɵrüng.

□ 24:25 «qünki u ⱪattiⱪ aƣrip ⱪalƣanidi» — yaki «qünki eƣir kesǝlgǝ qüxkǝnidi». Bǝzi tǝrjimanlar «qünki u eƣir yarilandi» dǝp tǝrjimǝ ⱪilƣini bilǝn, ibraniy tekisttǝ eƣir bir kesǝl kɵrsitilidu. «kaⱨin Yǝⱨoyadaning oƣlining ⱪeni» — yaki «kaⱨin Yǝⱨoyadaning oƣullirining ⱪeni».

□ 24:27 «padixaⱨlarning tǝzkiriliri» — Tǝwrattiki «padixaⱨlar» degǝn kitab ǝmǝs. Qünki tilƣa elinƣan tǝpsilatlar xu kitabta tepilmaydu.

□ 25:6 «bir yüz talant kümüx» — 100 talant kümüx bǝlkim 3400 kilogram kümüx boluxi mumkin.

□ 25:11 «Amaziya jasaritini urƣutup...» — yaki «Amaziya ɵzini küqǝytip,...». «Seir» — Edomning ikkinqi ismi.

□ 25:14 «... ularƣa huxbuy yaⱪti» — yaki «... ularƣa ⱪurbanliⱪlarni kɵydürdi».

□ 25:19 «Sǝn dǝrwǝⱪǝ ... yayrap kǝtting. ... nemixⱪa ... ɵzüngni wǝ ɵzüng bilǝn Yǝⱨudani balaƣa yiⱪitisǝn?» — Yǝⱨoax eytⱪan tǝmsilning omumiy mǝnisi: «Sǝn pǝⱪǝt bir tikǝndursǝn, ɵzüm kedirdǝk uluƣ adǝmmǝn, ɵzünggǝ unqiwala ixinip kǝtmǝ. Sening uluƣ pilaning ⱨǝrtürlük tasadipiyliⱪtin mǝƣlup boluxi mumkin» degǝndǝk. Gǝrqǝ Yǝⱨoax padixaⱨni «butpǝrǝs kapir» dǝp ⱨesabliƣili bolsimu, muxu yǝrdǝ uning nǝsiⱨǝti toƣra idi.

□ 25:23 «Yǝⱨoaⱨaz» — «Aⱨaziya»ning baxⱪiqǝ ipadilinixi. Bu Yǝⱨoaⱨaz (Aⱨaziya) Yǝⱨuda padixaⱨi, 25-ayǝttiki «Yǝⱨoaⱨaz» ǝmǝs. «tɵt yüz gǝzlik bir bɵliki..» — Tǝwratta «gǝz» (yaki «jǝynǝk») ⱪolning jǝynǝktin barmaⱪning uqiƣiqǝ bolƣan uzunluⱪi, yǝni 0.454 metr uzunluⱪ idi.

□ 25:25 «Israil padixaⱨi Yǝⱨoaⱨazning oƣli Yoax ɵlgǝndin keyin, ... Amaziya on bǝx yil ɵmür kɵrdi» — 23-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

□ 25:26 «Yǝⱨuda wǝ Israil padixaⱨlirining tarihnamisi» — mumkinqiliki barki, bu kitab Tǝwrattiki «Padixaⱨlar»dur.

□ 25:28 «Yǝⱨudaning xǝⱨiri» — bǝlkim «Dawutning xǝⱨiri»ni kɵrsitidu. «2Pad.» 14:20ni kɵrüng.

□ 26:1 «Uzziya» — baxⱪa xǝkli «Aⱨaziya». «2Pad.» 14:21ni kɵrüng.

□ 26:2 «padixaⱨ ... Elat xǝⱨirini ⱪaytidin yasap, Yǝⱨudaƣa yǝnǝ tǝwǝ ⱪilƣuqi dǝl Uzziya idi» — yaki «atisi ɵz ata-bowilirining arisida uhliƣandin keyin Uzziya Elat xǝⱨirini yasap Yǝⱨudaƣa yǝnǝ tǝwǝ ⱪildi».

□ 26:10 «etiz-baƣlarda...» — yaki «Karmǝldǝ...». Əmma Karmǝl ximaliy padixaⱨliⱪta.

□ 26:21 «xuning bilǝn u Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ kirixtin mǝⱨrum ⱪilindi» — mahaw kesiligǝ giriptar bolƣanlar «napak» dǝp ⱨesablinip, muⱪǝddǝs ibadǝthaniƣa kirixkǝ ⱪǝt’iy ruhsǝt ⱪilinmaytti.

□ 27:3 «Ofǝl» — kona Yerusalemdiki bir ⱪisim egiz rayon idi.

□ 27:5 «üq talant kümüx» — bǝlkim 3400 kilogram kümüx idi. «ming tonna buƣday» — ibraniy tilida «on ming kor». Bir «kor» 220 litr boluxi mumkin. «ming tonna arpa» — ibraniy tilida «on ming kor». Bir «kor» 220 litr boluxi mumkin.

□ 27:7 «Yǝⱨuda wǝ Israil padixaⱨlirining tarihnamisi» — mumkinqiliki barki, bu kitab Tǝwrattiki «Padixaⱨlar»dur.

□ 28:3 «Ⱨinnom jilƣisi» — ibraniy tilida «Gǝ-Ⱨinnom», ǝrǝb tilida «jǝⱨǝnnǝm». Bu yirginqlik jay toƣruluⱪ «Yǝr.» 17:31-32ni wǝ izaⱨatlirini kɵrüng. «küjǝ kɵydürdi» — yaki «ⱪurbanliⱪlarni kɵydürdi». «pǝrzǝntlirini ottin ɵtküzüp kɵydürdi» — bǝlkim Aⱨazning pǝrzǝntlirini insan ⱪurbanliⱪi ⱪilƣanliⱪini kɵrsitixi mumkin.

□ 28:23 «ɵzini mǝƣlup ⱪilƣan Dǝmǝxⱪning ilaⱨliri» — bu sɵzlǝr Aⱨazning oyliri, ǝlwǝttǝ; lekin mǝlum tǝrǝptin eytⱪanda, uning butpǝrǝsliki uni ⱨǝⱪiⱪǝtǝn mǝƣlubiyǝtkǝ uqratⱪanidi.

□ 29:1 «Abiya» — yaki «Abi». «2Pad.» 18:2ni kɵrüng.

□ 29:8 «ularni dǝⱨxǝtkǝ selip, wǝⱨimǝ boluxⱪa ⱨǝm zangliⱪ ⱪilip ux-ux ⱪilinidiƣan obyekt...» — yaki «ularni adǝmlǝrgǝ dǝⱨxǝt salidiƣan, ⱪorⱪunq basturidiƣan ⱨǝm zangliⱪ ⱪilip ux-ux ⱪilinidiƣan obyekt».

□ 29:11 «...huxbuy yeⱪixⱪa...» — yaki «...ⱪurbanliⱪ ⱪilixⱪa...».

□ 29:17 «ular yǝnǝ sǝkkiz kün waⱪit sǝrp ⱪilip Pǝrwǝrdigar ɵyini pakizlap...» — yaki «xundaⱪ ⱪilip ular sǝkkiz kün iqidǝ Hudaning ɵyini (muⱪǝddǝs jayni) pakizliƣan boldi...».

□ 29:23 «padixaⱨ wǝ jamaǝt ⱪollirini tekilǝr üstigǝ ⱪoyuxti» — «Law.» 4؛13-26ni kɵrüng.

□ 29:31 «aldiƣa kelinglar, ⱪurbanliⱪlar,...» — muxu yǝrdǝ «ⱪurbanliⱪlar» bǝlkim «inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪliri»ni kɵrsitidu. 32-36-ayǝtlǝrgǝ ⱪariƣanda, «kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar» bu ikki hil ⱪurbanliⱪlar (inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪliri wǝ tǝxǝkkür ⱪurbanliⱪliri)din sirt idi. Oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪliri wǝ tǝxǝkkür ⱪurbanliⱪlirini kaⱨinlar bilǝn xu ⱪurbanliⱪlarni sunƣuqilar yeyixkǝ bolatti; «kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar» pütünlǝy Hudaƣa atap kɵydürülǝtti.

□ 29:33 «Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan altǝ yüz buⱪa, üq ming ⱪoymu...» — bu ayǝttiki kala-ⱪoylar bǝlkim inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪliri wǝ tǝxǝkkür ⱪurbaliⱪliri süpitidǝ beƣixlanƣan boluxi mumkin.

□ 30:5 «Bǝǝr-Xebadin Danƣiqǝ pütkül Israil» — Bǝǝr-Xeba Israilning jǝnubiy qegrisida, Dan ximaliy qegrisida idi.

□ 30:13 «petir nan ⱨeyti» — «ɵtüp ketix ⱨeyti» bilǝn baxlinidu.

□ 30:18-19 «ularni ǝpu ⱪilƣay» — ibraniy tilida «ular üqün kǝqürüm-kafarǝt ⱪilƣay».

□ 30:20 «hǝlⱪni ǝpu ⱪildi» — ibraniy tilida «hǝlⱪni saⱪaytti».

□ 30:22 «Pǝrwǝrdigarning wǝⱨiyliri» — ibraniy tilida «Pǝrwǝrdigarning bilimi» — bu bilim wǝⱨiy arⱪiliⱪ kǝlgǝqkǝ, «wǝⱨiylǝr» dǝp tǝrjimǝ ⱪilduⱪ.

□ 30:25 «jümlidin Israilda turuwatⱪan musapirlar ⱨǝmdǝ Yǝⱨudada turuwatⱪan musapirlarning ⱨǝmmisi...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «jümlidin Israildin qiⱪⱪan, Yǝⱨudada turuwatⱪan musapirlarning ⱨǝmmisi...».

□ 31:6 «Yǝⱨudaning ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrliridǝ turuwatⱪan Israillar» — 30:1-2, «2Pad.» 17:6, 23nimu kɵrüng. Bu ibarigǝ ⱪariƣanda ximaliy padixaⱨliⱪ («Israil») Asuriyǝ imperiyǝsi tǝripidin sürgün ⱪilinƣan mǝzgildǝ yaki ⱨǝtta xuningdin ilgiri, ximaliy padixaⱨliⱪtiki «on ⱪǝbilǝ»dinYǝⱨuda tǝrǝpkǝ ⱪeqip, Yǝⱨuda xǝⱨǝrliridǝ olturaⱪlaxⱪanlar az ǝmǝs idi. «Hudaƣa atalƣan muⱪǝddǝs buyumlar» — bu «Hudaƣa atalƣan muⱪǝddǝs buyumlar» bǝlkim barliⱪ mǝⱨsulatlardin ondin biri idi. «Ⱪan.» 14:28-29 boyiqǝ, muxu buyumlarni hǝlⱪ «ɵz ixik-dǝrwaziliri iqidǝ Lawiylar wǝ kǝmbǝƣǝllǝr üqün toplax kerǝk» idi. Bizningqǝ 6-ayǝttiki «ondin biri» «Hudaƣa atalƣan muⱪǝddǝs buyumlar»din elinƣan ondin birini kɵrsitidu. Bu «ondin biri» xu qaƣda Yerusalemƣa apirilatti.

□ 31:8 «dɵwǝ-dɵwǝ bolƣan bu mǝⱨsulatlar» — 6-ayǝt wǝ uningdiki izaⱨatni kɵrüng.

□ 31:14 ««ǝng muⱪǝddǝs» bolƣan nǝrsilǝr» — kaⱨinlarƣa berixkǝ alaⱨidǝ bekitilgǝn, bǝzi ⱪurbanliⱪlardin ayrip elinƣan mǝlum ⱪisimni kɵrsitidu. «Law.» 2-, 6- wǝ 7-bablarni kɵrüng.

□ 31:16 «üq yaxtin axⱪanlar» — bu ayǝtkǝ ⱪariƣanda, kaⱨinlarning kiqik oƣul baliliri hizmǝt nɵwiti kǝlgǝn atilirining igidarqiliⱪida ibadǝthaniƣa kirixkǝ ruhsǝt idi.

□ 32:7 «biz bilǝn birgǝ bolƣuqilar ular bilǝn birgǝ bolƣuqilardin kɵptur» — yaki «biz bilǝn Bolƣuqi uning bilǝn bolƣuqidin uluƣdur». «2Pad.» 6:16ni kɵrüng.

■ 32:8 Yǝr. 17:5; 1Yuⱨa. 4:4

□ 32:12 «Xu Ⱨǝzǝkiya Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan «yuⱪiri jaylar»ni ⱨǝm ⱪurbangaⱨlarni yoⱪ ⱪiliwǝttiƣu? ... Yerusalemdikilǝrgǝ: — «Silǝr birla ⱪurbangaⱨ aldida sǝjdǝ ⱪilisilǝr ...» dǝp ǝmr ⱪilƣan ǝmǝsmidi?» — Sǝnnaheribning ǝlqisi intayin ⱨiyligǝrlik bilǝn ⱪilinƣan bu gǝp bilǝn hǝlⱪⱪǝ: — «Ⱨǝzǝkiya Pǝrwǝrdigarƣa ⱨǝⱪiⱪǝtǝn ixǝnmǝydu. U pǝⱪǝt ⱨǝmminglar Yerusalemda ⱪurbanliⱪlirnglarni ⱪilixinglar kerǝk dǝp silǝrdin paydilanmaⱪqi» dǝp gumanlandurmaⱪqi.

□ 32:22 «ⱨǝr tǝrǝptǝ ⱪoƣdidi» — yaki «ⱨǝr tǝrǝptǝ ǝminlikkǝ erixtürdi» yaki «ⱨǝr tǝrǝptǝ yetǝkqilik ⱪildi».

□ 32:24 «Ⱨǝzǝkiya ... Pǝrwǝrdigarƣa tilawǝt ⱪildi wǝ Pǝrwǝrdigar sɵz ⱪilip, uningƣa bir mɵjizilik alamǝt kɵrsǝtti» — «Yǝx.» 38-babni kɵrüng.

□ 32:31 «...uning kɵnglidǝ nemǝ barliⱪini mǝlum ⱪilixⱪa sinimaⱪqi, Huda uni yalƣuz ⱪaldurup, uningdin kǝtti» — «Yǝx.» 39-babni kɵrüng.

□ 33:3 «asmandiki nurƣunliƣan ay-yultuzlar» — yaki «asmanning ⱪoxuni», yǝni asmandiki nurƣunliƣan ay-yultuzlarni kɵrsitidu. Tǝwrattin bilimizki, asmandiki yultuzlarning pǝrixtilǝr wǝ bǝlkim asmandiki yaman küqlǝr bilǝnmu munasiwiti bar («Zǝb.» 147:4, «Ayup» 38:4-7, «Wǝⱨ.» 12:4ni kɵrüng).

□ 33:5 «asmanning ⱪoxuni» — muxu yǝrdǝ ⱪuyax, ay wǝ yultuzlarni kɵrsitidu.

□ 33:6 «Bǝn-Ⱨinnomning jilƣisi» — yǝni «Ⱨinnomning oƣlining jilƣisi». «Yǝxua» 8:29ni kɵrüng. Bu jilƣa ǝsli «Ge-Ⱨinnom» dǝp atilatti (ǝrǝbqǝ «jǝⱨǝnnǝm»). «...balilirini ottin ɵtküzüx» — bǝlkim «insaniy ⱪurbanliⱪ»ni kɵrsitixi mumkin.

□ 33:11 «ular Manassǝⱨni ilmǝk bilǝn elip...» — Asuriyǝ padixaⱨliri tutⱪunlarni harlax üqün ilmǝklǝrni burnidin ɵtküzüp yetilǝytti. «Yǝx.» 37:29 wǝ «Ⱨab.» 1:15 bilǝn selixturung.

□ 33:19 «Aldin kɵrgüqilǝrning hatiriliridǝ» — yaki «Ⱨozayning hatiriliridǝ».

□ 34:4 «kün tüwrükliri» — baxⱪa bir tǝrjimisi «ⱪuyax buti» yaki kün «isriⱪgaⱨlar».

□ 34:7 «kün tüwrükliri» — baxⱪa bir tǝrjimisi «ⱪuyax buti» yaki kün «isriⱪgaⱨlar».

□ 34:9 «Əfraim wǝ Israilning ⱪaldisi» — Asuriyǝ imperiyǝsi ximaliy padixaⱨliⱪ («Israil»)tin aⱨalining kɵp ⱪismini tutⱪun ⱪilip elip kǝtkǝnidi; ayǝttǝ tilƣa elinƣan muxu hǝlⱪ yurtta ⱪaldurulƣan Israillar idi.

□ 34:17 «pullarni tɵküp...» — yaki «kümüxni eritip,...»

□ 34:21 «tepiwelinƣan kitab» — Tǝwratning ⱪaysi ⱪismi boluxi kerǝk? Padixaⱨning inkasi, yǝni keyinki ⱨǝrikǝtlirigǝ, bolupmu «yuⱪiri jaylar»ni yoⱪitixiƣa ⱪariƣanda, «tepiwelinƣan kitab» qoⱪum bu ixni tǝkitlǝydiƣan «Ⱪanun xǝrⱨi»ni ɵz iqigǝ alƣan.

□ 34:30 «... ularƣa oⱪup bǝrdi» — ibraniy tilida: «... ularning ⱪulaⱪliriƣa oⱪup bǝrdi».

□ 34:31 «uxbu kitabta pütülgǝn ǝⱨdigǝ...» — ibraniy tilida «uxbu kitabta pütülgǝn ǝⱨdǝ sɵzlirigǝ...».

□ 35:3 «U yǝnǝ pütkül Israil hǝlⱪigǝ ɵzlirini Pǝrwǝrdigarƣa atap pak-muⱪǝddǝs boluxⱪa tǝlim bǝrgüqi Lawiylarƣa: —» — baxⱪa ikki hil tǝrjimisi: (1) «U yǝnǝ pütkül Israilƣa tǝlim beridiƣan, ɵzlirini Pǝrwǝrdigarƣa atap beƣixliƣan Lawiylarƣa...»; (2) «uU yǝnǝ pütkül Israilƣa Pǝrwǝrdigarƣa has muⱪǝddǝs ixlar toƣruluⱪ tǝlim beridiƣan Lawiylarƣa...». «... Əmdi silǝr Hudayinglar Pǝrwǝrdigarning hizmitidǝ, xundaⱪla uning hǝlⱪi Israilning hizmitidǝ bolunglar» — bu pütkül ayǝttiki hǝwǝrgǝ ⱪariƣanda: (1) mǝlum sǝwǝbtin ǝⱨdǝ sanduⱪi ǝng muⱪǝddǝs jaydin yɵtkiwetilgǝnidi. Mumkinqiliki bolƣan sǝwǝbliri bolsa (a) Yosiya ibadǝthanini paklax üqün uni waⱪitliⱪ yɵtkǝp turƣan; (ǝ) mǝlum bir rǝzil padixaⱨ butpǝrǝslik mǝⱪsiti bilǝn uni u yǝrdin yɵtkiwǝtkǝnidi; (b) kaⱨinlar butpǝrǝslǝrning rǝzil niyǝtliridin ⱪoƣdax üqün uni yɵtkǝp yoxurup ⱪoyƣanidi; (p) kaⱨinlar Yerusalemni bulang-talang ⱪilidiƣan tajawuzqilarning qanggilidin ⱪutuldurux üqün uni yɵtkǝp yoxurup ⱪoyƣanidi (mǝsilǝn, 12:9 wǝ 25:4). (2) bu ayǝtkǝ ⱪariƣanda Lawiylarning (xundaⱪla kaⱨinlarning) ǝng muⱨim wǝ qong roli ⱨazir (ibadǝthanida Pǝrwǝrdigarning mǝdⱨiyǝ ixliridin baxⱪa) Israilƣa tǝlim berix kerǝk idi (30:22ni kɵrüng). Israil sürgün bolƣandin keyin Əzra bularning yahxi bir ülgisi bolƣanidi.

□ 35:25 «Yǝrǝmiya ... mǝrsiyǝ oⱪudi» — yaki «Yǝrǝmiya... mǝrsiyǝ yazdi».

□ 36:3 «bir yüz talant kümüx» — 100 talant kümüx bǝlkim 3400 kilogram, bir talant altun 34 kilogram boluxi mumkin.

□ 36:9 «on sǝkkiz yaxta» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «sǝkkiz yaxta» deyilidu.

□ 36:10 «Yǝⱨoakinning taƣisi» — ibraniy tilida «Yǝⱨoakinning ⱪerindixi».

□ 36:15 «Pǝrwǝrdigar .... tang sǝⱨǝrdǝ ornidin turup... ǝwǝtip...» — Hudaning ularni baldur wǝ kɵp ⱪetim agaⱨlandurƣanliⱪini bildüridu.

□ 36:16 «ⱪutⱪuzƣili bolmaydiƣan dǝrijidǝ» — ibraniy tilida «dawaliƣusiz dǝrijidǝ».

□ 36:21 «Pǝrwǝrdigarning Yǝrǝmiyaning wastisi bilǝn eytⱪan sɵzi..» — kɵrsitilgǝn bu sɵz «Yǝr.» 25:11, 29:10 ⱪatarliⱪ ayǝtlǝrdǝ tepilidu. «zemin «xabat tutup» dǝm aldi» — intayin ⱨǝjwiy gǝptur. Əslidǝ Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ tapxurulƣan Tǝwrat ⱪanuni boyiqǝ («Law.» 25:4) zemin ⱨǝr yǝttinqi yilida bir yil («xabat yili»da) dǝm elixi kerǝk idi — demǝk, uningda ⱨeq teriⱪqiliⱪ ⱪilixⱪa bolmaytti. Əmǝliyǝttǝ Israillar zeminni igiligǝndin tartip Yǝrǝmiya pǝƣǝmbǝrning dǝwrigiqǝ bolƣan 490 yilda zemin ⱨeq «dǝm alƣan» ǝmǝs idi. Xunga zeminning hǝlⱪtin alidiƣan 70 yilliⱪ aramliⱪ ⱪǝrzi bar idi; hǝlⱪ Babilda 70 yil sürgün bolƣanda zemin ulardin, xundaⱪla ularning rǝzillikidin «dǝm aldi». Bu temida yǝnǝ «Yǝrǝmiya»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 36:21 Əzra 1:1-3; Yǝr. 25:12; 29:10; Dan. 9:2

Əzra

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Əzra

1

Padixaⱨ Ⱪorǝxning Pǝrwǝrdigar üqün ibadǝthana selixⱪa yarliⱪ qüxürüxi

2Tar. 36:22,23; Yǝr. 25:12; 29:10; Dan. 9:2

1 Pars padixaⱨi Ⱪorǝxning birinqi yili, Pǝrwǝrdigarning Yǝrǝmiyaning aƣzi arⱪiliⱪ eytⱪan sɵzi ǝmǝlgǝ axurulup, Pǝrwǝrdigarning Pars padixaⱨi Ⱪorǝxning roⱨini ⱪozƣixi bilǝn pütün padixaⱨliⱪi tǝwǝsidǝ u mundaⱪ bir jakarnamǝ qiⱪardi, xundaⱪla uni yazma ⱪilip püküp: —

2 «Pars padixaⱨi Ⱪorǝx mundaⱪ dǝydu: — Asmanlarning Hudasi Pǝrwǝrdigar yǝr yüzidiki barliⱪ padixaⱨliⱪlarning igidarqiliⱪini manga bǝrdi; u xundaⱪla meni Yǝⱨuda zeminiƣa jaylaxⱪan Yerusalemda Ɵzigǝ bir ɵy selixⱪa buyrudi. □ 3 Xuning üqün aranglarda Hudaning hǝlⱪi bolƣanlardin ⱨǝrⱪaysinglarƣa bolsa, uning Hudasi Pǝrwǝrdigar uning bilǝn billǝ bolƣay, u Yǝⱨuda zeminidiki Yerusalemƣa qiⱪsun, Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarning ɵyini salsun! U bolsa Hudadur, makani Yerusalemdidur! 4  Sürgünlüktǝ ⱪalƣan hǝlⱪ ⱪǝyǝrlǝrdǝ makanlaxⱪan bolsa, u Yerusalemƣa qiⱪsun; xu yǝrdiki adǝmlǝr ularƣa altun, kümüx, mal-mülük, qarpaylarni tǝminlǝp yardǝm bǝrsun wǝ xuningdǝk Yerusalemda jaylaxⱪan Hudaning xu ɵyi üqün halis ⱨǝdiyǝlǝrni tǝⱪdim ⱪilsun» — dedi.□

Ⱪaytixⱪa tǝyyarlinix

5 Xuning bilǝn Yǝⱨuda wǝ Binyamindiki ⱪǝbilǝ baxliⱪliri, kaⱨinlar, Lawiylar, xundaⱪla Huda tǝripidin roⱨi ⱪozƣitilƣan barliⱪ hǝlⱪ orunliridin ⱪopup Yerusalemdiki Pǝrwǝrdigarning ɵyini yengiwaxtin selixⱪa berixⱪa tǝyyarlandi. 6 Ətraptiki kixilǝrning ⱨǝmmisi kümüx ⱪaqa-ⱪuqa, altun, mal-mülük, qarpaylar wǝ ⱪimmǝt baⱨaliⱪ buyumlar bilǝn ularni ⱪollap ⱪuwwǝtlidi, buningdin baxⱪa sunulidiƣan ⱨǝrhil ihtiyariy ⱨǝdiyǝ-ⱪurbanliⱪ süpitidǝ ⱨǝrhil sowƣatlarni tǝⱪdim ⱪildi. 7 Padixaⱨ Ⱪorǝx Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki ⱪaqa-ⱪuqilirinimu, yǝni ilgiri Neboⱪadnǝsar Yerusalemdin ǝkilip ɵz ilaⱨining buthanisiƣa ⱪoyup ⱪoyƣan ⱪaqa-ⱪuqilarnimu elip qiⱪti. □  ■ 8 Pars padixaⱨi Ⱪorǝx hǝzinǝ begi Mitrǝdatni buyrup bu ⱪaqa-ⱪuqilarni aldurup qiⱪti; Mitrǝdat xularni Yǝⱨudaning ǝmiri Xǝxbazarƣa sani boyiqǝ sanap tapxurup bǝrdi. ■ 9 Ⱪaqa-ⱪuqilarning sani mundaⱪ: — altun das ottuz, kümüx das ming, piqaⱪ yigirmǝ toⱪⱪuz, □ 10 altun piyalǝ ottuz, bir-birigǝ ohxax bolƣan kümüx piyalǝ tɵt yüz on; baxⱪa ⱪaqa-ⱪuqilar bir ming. □ 11 Barliⱪ altun-kümüx ⱪaqa-ⱪuqa, bǝx ming tɵt yüz. Sürgün ⱪilinƣan hǝlⱪ Babildin Yerusalemƣa elip kelingǝn qaƣda, Xǝxbazar bu ⱪaqa-ⱪuqilarning ⱨǝmmisini elip kǝlgǝnidi.

2

Birinqi ⱪetim ⱪaytⱪan Yǝⱨudalar •••• «Nǝⱨ.» 7:6-73ni kɵrüng

1 Tɵwǝndikilǝr Neboⱪadnǝsar tǝripidin Babilƣa sürgün ⱪilinƣan Yǝⱨudiyǝ ɵlkisidikilǝrdin, ularning ǝwladliri ⱪaytip kelip, Yerusalem wǝ Yǝⱨudiyǝgǝ qiⱪip, ⱨǝrbiri ɵz xǝⱨirlirigǝ kǝtkǝnlǝr: —

2 — ular Zǝrubbabǝl, Yǝxua, Nǝⱨǝmiya, Seraya, Rǝilaya, Mordikay, Bilxan, Mispar, Bigway, Rǝⱨum wǝ Baanaⱨlar bilǝn billǝ ⱪaytip kǝldi. Əmdi Israil hǝlⱪining iqidiki ǝrkǝklǝrning sani tɵwǝndikiqǝ: —□

3 Paroxning ǝwladliri ikki ming bir yüz yǝtmix ikki kixi; 4 Xǝfatiyaning ǝwladliri üq yüz yǝtmix ikki kixi; 5 Araⱨning ǝwladliri yǝttǝ yüz yǝtmix bǝx kixi; 6 Paⱨat-Moabning ǝwladliri, yǝni Yǝxua bilǝn Yoabning ǝwladliri ikki ming sǝkkiz yüz on ikki kixi; 7 Elamning ǝwladliri bir ming ikki yüz ǝllik tɵt kixi; 8 Zattuning ǝwladliri toⱪⱪuz yüz ⱪiriⱪ bǝx kixi; 9 Zakkayning ǝwladliri yǝttǝ yüz atmix kixi; 10 Banining ǝwladliri altǝ yüz ⱪiriⱪ ikki kixi; 11 Bibayning ǝwladliri altǝ yüz yigirmǝ üq kixi; 12 Azgadning ǝwladliri bir ming ikki yüz yigirmǝ ikki kixi; 13 Adonikamning ǝwladliri altǝ yüz atmix altǝ kixi; 14 Bigwayning ǝwladliri ikki ming ǝllik altǝ kixi; 15 Adinning ǝwladliri tɵt yüz ǝllik tɵt kixi; 16 Ⱨǝzǝkiyaning jǝmǝtidin bolƣan Aterning ǝwladliri toⱪsan sǝkkiz kixi; 17 Bizayning ǝwladliri üq yüz yigirmǝ üq kixi; 18 Yoraⱨning ǝwladliri bir yüz on ikki kixi; 19 Ⱨaxumning ǝwladliri ikki yüz yigirmǝ üq kixi; 20 Gibbarning ǝwladliri toⱪsan bǝx kixi; 21 Bǝyt-Lǝⱨǝmliklǝr bir yüz yigirmǝ üq kixi; 22 Nitofaliⱪlar ǝllik altǝ kixi; 23 Anatotluⱪlar bir yüz yigirmǝ sǝkkiz kixi; 24 Azmawǝtliklǝr ⱪiriⱪ ikki kixi; 25 Kiriat-Arimliⱪlar, Kǝfiraⱨliⱪlar wǝ Bǝǝrotluⱪlar bolup jǝmiy yǝttǝ yüz ⱪiriⱪ üq kixi; □ 26 Ramaⱨliⱪlar bilǝn Gebaliⱪlar jǝmiy altǝ yüz yigirmǝ bir kixi; 27 Mikmaxliⱪlar bir yüz yigirmǝ ikki kixi; 28 Bǝyt-Əlliklǝr bilǝn ayiliⱪlar jǝmiy ikki yüz yigirmǝ üq kixi; 29 Neboliⱪlar ǝllik ikki kixi; 30 Magbixning ǝwladliri bir yüz ǝllik altǝ kixi; 31 ikkinqi bir Elamning ǝwladliri bir ming ikki yüz ǝllik tɵt kixi; 32 Ⱨarimning ǝwladliri üq yüz yigirmǝ kixi; 33 Lod, Ⱨadid wǝ Ononing ǝwladliri jǝmiy yǝttǝ yüz yigirmǝ bǝx kixi; □ 34 Yeriholuⱪlar üq yüz ⱪiriⱪ bǝx kixi; 35 Sinaaⱨning ǝwladliri üq ming altǝ yüz ottuz kixi.

Ⱪaytip kǝlgǝn kaⱨinlar wǝ Lawiylar

36 Kaⱨinlarning sani tɵwǝndikiqǝ: — Yǝxua jǝmǝtidiki Yǝdayaning ǝwladliri toⱪⱪuz yüz yǝtmix üq kixi; 37 Immǝrning ǝwladliri bir ming ǝllik ikki kixi; 38 Paxhurning ǝwladliri bir ming ikki yüz ⱪiriⱪ yǝttǝ kixi; 39 Ⱨarimning ǝwladliri bir ming on yǝttǝ kixi.

40 Lawiylarning sani tɵwǝndikiqǝ: — Hodawiyaning ǝwladliridin, yǝni Yǝxua bilǝn Kadmiyǝlning ǝwladliri yǝtmix tɵt kixi; 41 Ƣǝzǝlkǝxlǝrdin: — Asafning ǝwladliri bir yüz yigirmǝ sǝkkiz kixi.

42 Dǝrwaziwǝnlǝrning nǝslidin: — Xallumning ǝwladliri, Aterning ǝwladliri, Talmonning ǝwladliri, Akkubning ǝwladliri, Hatitaning ǝwladliri bilǝn Xobayning ǝwladliri jǝmiy bir yüz ottuz toⱪⱪuz kixi.

Ⱪaytip kǝlgǝn muⱪǝddǝs jay wǝ xaⱨ jǝmǝtidiki hizmǝtkarlar

43 Ibadǝthana hizmǝtkarliri tɵwǝndikiqǝ: — Zihaning ǝwladliri, Hasufaning ǝwladliri, Tabbaotning ǝwladliri, □ 44 Kirosning ǝwladliri, Siyaⱨaning ǝwladliri, Padonning ǝwladliri, 45 Libanaⱨning ǝwladliri, Ⱨagabaⱨning ǝwladliri, Akkubning ǝwladliri, 46 Ⱨagabning ǝwladliri, Xamlayning ǝwladliri, Ⱨananning ǝwladliri, □ 47 Giddǝlning ǝwladliri, Gaⱨarning ǝwladliri, Reayaⱨning ǝwladliri, 48 Rǝzinning ǝwladliri, Nikodaning ǝwladliri, Gazzamning ǝwladliri, 49 Uzzaning ǝwladliri, Pasiyaning ǝwladliri, Bisayning ǝwladliri, 50 Asnaⱨning ǝwladliri, Mǝunimning ǝwladliri, Nǝfussimning ǝwladliri, 51 Bakbukning ǝwladliri, Hakufaning ǝwladliri, Harhurning ǝwladliri, 52 Bazlutning ǝwladliri, Mǝⱨidaning ǝwladliri, Harxaning ǝwladliri, 53 Barkosning ǝwladliri, Siseraning ǝwladliri, Temaⱨning ǝwladliri, 54 Nǝziyaning ǝwladliri bilǝn Hatifaning ǝwladliri.

55 Sulaymanning hizmǝtkarlirining ǝwladlirining sani tɵwǝndikiqǝ: — Sotayning ǝwladliri, Sofǝrǝtning ǝwladliri, Pirudaning ǝwladliri, 56 Yaalaⱨning ǝwladliri, Darkonning ǝwladliri, Giddǝlning ǝwladliri, 57 Xǝfǝtiyaning ǝwladliri, Hattilning ǝwladliri, Poⱪǝrǝt-Ⱨazzibaimning ǝwladliri bilǝn amining ǝwladliri.

58 Ibadǝthana hizmǝtkarliri wǝ Sulaymanning hizmǝtkari bolƣanlarning ǝwladliri jǝmiy üq yüz toⱪsan ikki kixi.

Kelip qiⱪixi naeniⱪ kixilǝr •••• «Nǝⱨ.» 7:61-65ni kɵrüng

59 Tɵwǝndiki kixilǝr Tǝl-Melaⱨ, Tǝl-Harxa, Kerub, Addan wǝ Immǝrdin kǝlgǝn bolsimu, lekin ular ɵzlirining ata jǝmǝtining yaki nǝsǝbining Israil adimi ikǝnlikini ispatlap berǝlmidi. 60 Bular Delayaning ǝwladliri, Tobiyaning ǝwladliri wǝ Nikodaning ǝwladliri bolup, jǝmiy altǝ yüz ǝllik ikki kixi; 61 kaⱨinlarning ǝwladliri iqidǝ Habayaning ǝwladliri, Kozning ǝwladliri bilǝn Barzillayning ǝwladliri bar idi; Barzillay Gileadliⱪ Barzillayning bir ⱪizini alƣaqⱪa ularning eti bilǝn atalƣanidi. □ 62 Bular jǝmǝtining nǝsǝbnamisini izdǝp tapalmidi; xunga ular «napak» ⱨesablinip kaⱨinliⱪtin ⱪalduruldi. 63 Waliy ularƣa: — Urim wǝ tummimni kɵtürgüqi kaⱨin arimizda hizmǝttǝ bolƣuqǝ «ǝng muⱪǝddǝs yimǝkliklǝr»gǝ eƣiz tǝgküzmǝysilǝr, dedi.□

Ⱪaytip kǝlgüqilǝrning omumiy sani •••• «Nǝⱨ.» 7:66-69ni kɵrüng

64 Pütün jamaǝt jǝmiy ⱪiriⱪ ikki ming üq yüz atmix kixi; 65 buningdin baxⱪa ularning yǝnǝ yǝttǝ ming üq yüz ottuz yǝttǝ ⱪul-dediki bar idi; yǝnǝ ikki yüz ǝr-ayal ƣǝzǝlqisi bar idi. 66 Ularning yǝttǝ yüz ottuz altǝ eti, ikki yüz ⱪiriⱪ bǝx ⱪeqiri, 67 tɵt yüz ottuz bǝx tɵgisi wǝ altǝ ming yǝttǝ yüz yigirmǝ exiki bar idi.

Muⱪǝddǝs ɵy üqün tǝⱪdim ⱪilinƣan mal-mülüklǝr •••• «Nǝⱨ.» 73-70:7nimu kɵrüng

68 Jǝmǝt kattiwaxliridin bǝziliri Yerusalemƣa wǝ Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ kǝlgǝn qaƣda, Hudaning xu ɵyi ǝsli orniƣa yengiwaxtin selinixi üqün qin kɵnglidin sowƣatlarni tǝⱪdim ⱪildi. 69 Ular ɵzlirining ⱪurbiƣa ⱪarap ⱪurulux hǝzinisigǝ atmix bir ming darik altun, bǝx ming mina kümüx wǝ yüz ⱪur kaⱨin toni tǝⱪdim ⱪildi. □ 70 Xuningdin keyin kaⱨinlar, Lawiylar wǝ bir ⱪisim hǝlⱪ ⱪoxulup, ƣǝzǝlkǝxlǝr, dǝrwaziwǝnlǝr, ibadǝthana hizmǝtkarliri ɵz xǝⱨǝrlirigǝ makanlaxti; ⱪalƣan Israil hǝlⱪining ⱨǝmmisi ɵz xǝⱨǝrlirigǝ makanlaxti.□

3

Ⱪurbangaⱨning yengiwaxtin selinixi

1 Israil hǝlⱪi ⱨǝrⱪaysisi ɵz xǝⱨǝrliridǝ makanlaxⱪanidi; yǝttinqi ayƣa kǝlgǝndǝ, hǝlⱪ bir adǝmdǝk bolup Yerusalemƣa yiƣildi. 2 Yozadakning oƣli Yǝxua bilǝn uning kaⱨin ⱪerindaxliri, Xealtiǝlning oƣli Zǝrubbabǝl wǝ uning ⱪerindaxlirining ⱨǝmmisi orunliridin ⱪopup, Hudaning adimi Musa pütkǝn ⱪanun kitabida pütülginidǝk Pǝrwǝrdigarƣa kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ sunux üqün Israilning Hudasining ⱪurbangaⱨini selixⱪa kirixti. ■ 3 Gǝrqǝ ular xu yǝrlik hǝlⱪlǝrdin ⱪorⱪsimu, lekin ⱪurbangaⱨni ǝslidiki uli üstigǝ selip, uningda Pǝrwǝrdigarƣa atap ǝtigǝnlik wǝ kǝqlik kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ɵtküzüxkǝ kirixti. ■ 4 Ular yǝnǝ muⱪǝddǝs ⱪanunda pütülgini boyiqǝ «kǝpilǝr ⱨeyti»ni ɵtküzüp, ⱨǝr küni bǝlgilǝngǝn tǝlǝpkǝ muwapiⱪ san boyiqǝ künlük kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪni sunuxatti. ■ 5 Xuningdin keyin ular yǝnǝ ⱨǝr künlük kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar, yengi ay ⱪurbanliⱪi wǝ Pǝrwǝrdigarning barliⱪ muⱪǝddǝs dǝp bekitilgǝn ⱨeytliri üqün tǝⱪdim ⱪilinidiƣan kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlarni, xuningdǝk ⱨǝrbir kixining kɵnglidin Pǝrwǝrdigarƣa atap sunidiƣan ihtiyariy ⱪurbanliⱪlirini sunup turatti. ■ 6 Xundaⱪ ⱪilip ular yǝttinqi ayning birinqi künidin baxlap, kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlarni Pǝrwǝrdigarƣa atap sunuxⱪa baxlidi; lekin Pǝrwǝrdigarning ɵyining uli tehi selinmidi. 7 Ular taxqilar bilǝn yaƣaqqilarƣa pul tapxurdi wǝ xundaⱪla Pars padixaⱨi Ⱪorǝxning ijaziti bilǝn Zidonluⱪlar bilǝn Turluⱪlarƣa kedir yaƣiqini Liwandin Ottura dengiz arⱪiliⱪ Yoppaƣa ǝkǝldürüx üqün ularƣa yimǝk-iqmǝk wǝ zǝytun meyini tǝminlidi.

Muⱪǝddǝs ibadǝthanining yengiwaxtin selinixi

8 Jamaǝt Yerusalemdiki Hudaning ɵyigǝ kǝlgǝndin keyin ikkinqi yili ikkinqi ayda Xealtiyǝlning oƣli Zǝrubbabǝl, Yozadakning oƣli Yǝxua wǝ ularning kaⱨin wǝ Lawiy ⱪerindaxlirining ⱪaldisi, xuningdǝk sürgünlüktin ⱪaytip Yerusalemƣa kǝlgǝnlǝrning ⱨǝmmisi ⱪuruluxta ix baxlidi; ular yǝnǝ yigirmǝ yaxtin axⱪan Lawiylarni Pǝrwǝrdigarning ɵyini selix ⱪuruluxiƣa nazarǝtqilikkǝ ⱪoydi. 9 Yǝxua wǝ uning oƣulliri ⱨǝm ⱪerindaxliri, Kadmiyǝl bilǝn uning oƣulliri, yǝni Yǝⱨudaning ǝwladliri Hudaning ɵyidǝ ixlǝydiƣan ixqilarni nazarǝt ⱪilixⱪa bir niyǝttǝ atlandi; Ⱨenadadning oƣulliri, ularning oƣullirimu wǝ ⱪerindax Lawiylar ularƣa yardǝmlǝxti.□

10 Tamqilar Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ ul salidiƣan qaƣda kaⱨinlar has kiyimlirini kiyip, kanaylirini qelip, Asafning ǝwladliri bolƣan Lawiylar jangjang qelip, ⱨǝmmisi ⱪatar-ⱪatar sǝp bolup turƣuzuldi; ular Dawut bǝlgiligǝn kɵrsǝtmilǝr boyiqǝ Pǝrwǝrdigarƣa Ⱨǝmdusana oⱪuxti. 11 Ular Pǝrwǝrdigarƣa atap ɵzara: — «Pǝrwǝrdigar meⱨribandur, uning Israilƣa bolƣan meⱨir-muⱨǝbbiti mǝnggülüktur» dǝp ⱨǝmdusana wǝ rǝⱨmǝt-tǝxǝkkür eytixti. Bu qaƣda Pǝrwǝrdigarning ɵyining uli selinip bolƣaqⱪa, halayiⱪ Pǝrwǝrdigarni mǝdⱨiyilǝp towlap tǝntǝnǝ ⱪilixti. ■ 12 Lekin kaⱨinlardin, Lawiylardin wǝ jǝmǝt baxliⱪliridin nurƣunliri, yǝni ǝslidǝ ilgiriki ɵyni kɵrgǝn nurƣun ⱪeri adǝmlǝr kɵz aldida selinƣan bu ɵyning uliƣa ⱪarap, ün selip yiƣlap ketixti; nurƣun baxⱪa kixilǝr huxal bolup tǝntǝnǝ ⱪilip towlaxti; □ 13 wǝ hǝlⱪ ⱨǝtta kimlǝrning tǝntǝnǝ ⱪilixiwatⱪanliⱪi bilǝn kimlǝrning yiƣlawatⱪanliⱪini ayriwalalmay ⱪaldi; qünki jamaǝt tǝntǝnǝ ⱪilip ⱪattiⱪ towlixatti; wǝ bu awaz yiraⱪ-yiraⱪlarƣa anglinatti.

4

Ɵyni yengiwaxtin selixning tosⱪunluⱪⱪa uqrixi

1 Yǝⱨuda wǝ Binyamindiki rǝⱪiblǝr sürgünlüktin ⱪaytip kǝlgǝnlǝr Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarƣa atap ɵyni yengiwaxtin salmaⱪqikǝn, degǝn gǝpni anglap, 2 Zǝrubbabǝl wǝ jǝmǝt baxliⱪliri bilǝn kɵrüxüp: — Biz silǝr bilǝn billǝ salayli; qünki bizmu silǝrgǝ ohxaxla silǝrning Hudayinglarni izlǝp, bizni bu yǝrgǝ ǝkǝlgǝn Asuriyǝ padixaⱨi Esar-Ⱨaddonning künliridin tartip uningƣa ⱪurbanliⱪ sunup keliwatimiz, deyixti. ■ 3 Lekin Zǝrubbabǝl, Yǝxua bilǝn Israilning baxⱪa jǝmǝt baxliⱪliri ularƣa: — Hudayimizƣa ɵy selixta silǝrning biz bilǝn ⱨeqⱪandaⱪ alaⱪǝnglar yoⱪ; bǝlki Pars padixaⱨi Ⱪorǝx bizgǝ buyruƣandǝk, pǝⱪǝt biz ɵzimizla Israilning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa ɵy salimiz, deyixti.■

4 Xuningdin keyin xu yǝrdiki aⱨalǝ Yǝⱨudalarning ⱪolini ajiz ⱪilip, ularning ⱪurulux ⱪilixiƣa kaxila tuƣdurup turdi. 5 Ular yǝnǝ Pars padixaⱨi Ⱪorǝxning barliⱪ künliridin taki Pars padixaⱨi Darius tǝhtkǝ olturƣan waⱪitⱪiqǝ, daim mǝsliⱨǝtqilǝrni setiwelip, Yǝⱨudalar bilǝn ⱪerixip, ⱪurulux nixanini buzuxⱪa urunup turdi.□

Rǝⱪiblǝrning Yǝⱨudalar üstidin ǝrz ⱪilixi

6 Aⱨaxwerox tǝhtkǝ qiⱪⱪan dǝslǝpki waⱪitlarda ular uningƣa Yǝⱨudiyǝ wǝ Yerusalem aⱨalisi üstidin bir ǝrznamǝ yazdi. □ 7 Xuningdǝk Artahxaxta künliridǝ Bixlam, Mitridat, Tabǝǝl wǝ ularning ⱪalƣan xeriklirimu Pars padixaⱨi Artahxaxtaƣa aramiy tilida bir ǝrz hetini yazdi; hǝt aramiy tilidin tǝrjimǝ ⱪilindi.□

8 Waliy Rǝⱨum bilǝn diwan begi Ximxay padixaⱨ Artahxaxtaƣa Yerusalem üstidin tɵwǝndikidǝk ǝrznamǝ yazdi: — □

9 «Mǝzkur mǝktupni yazƣanlardin, waliy Rǝⱨum, katip begi Ximxay wǝ ularning baxⱪa ⱨǝmraⱨliri bolƣan soraⱪqilar, mupǝttixlǝr, mǝnsǝpdarlar, katiplar, arⱪiwiliⱪlar, Babilliⱪlar, Xuxanliⱪlar, yǝni Elamiylar □ 10 wǝ uluƣ janabiy Osnappar Samariyǝ xǝⱨirigǝ wǝ Əfrat dǝryaning muxu tǝripidiki baxⱪa yǝrlǝrgǝ orunlaxturƣan aⱨalimu bar □ 11 (mana bu ularning padixaⱨⱪa yazƣan hetining kɵqürülmisi) — ɵzlirining dǝryaning muxu tǝripidiki hizmǝtkarliridin padixaⱨ aliliri Artahxaxtaƣa salam! 12 Padixaⱨ aliylirigǝ mǝlum bolsunki, ɵzliri tǝrǝptin biz tǝrǝpkǝ kǝlgǝn Yǝⱨudiylar Yerusalemƣa kelixti; ular axu asiy wǝ sesiⱪ xǝⱨǝrni ⱪuruwatidu, ulini yasap püttürdi, sepilni yasap qiⱪti wǝ sepilning ullirini bir-birigǝ ulap yasawatidu. □ 13 Əmdi uluƣ padixaⱨ aliylirigǝ xu mǝlum bolƣayki, mubada bu xǝⱨǝr onglansa, sepil pütküzülsǝ, ular baj tapxurmaydiƣan, olpan tɵlimǝydiƣan wǝ paraⱪ tapxurmaydiƣan boluwalidu, bundaⱪ ketiwǝrsǝ padixaⱨlarning hǝzinisigǝ sɵzsiz ziyan bolidu. 14 Biz ordining tuzini yǝp turup, padixaⱨimizning bundaⱪ biⱨɵrmǝt ⱪilinixiƣa ⱪarap turuximizƣa ⱪǝt’iy toƣra kǝlmǝydu, xu sǝwǝbtin padixaⱨimizƣa mǝlum ⱪilixⱪa jür’ǝt ⱪilduⱪ. □ 15 Xuning üqün aliylirining ata-bowilirining tarihnamisini sürüxtǝ ⱪilixlirini tǝxǝbbus ⱪilimiz; sili tarihnamidin bu xǝⱨǝrning ǝⱨwalini bilip, uning padixaⱨlarƣimu, ⱨǝrⱪaysi ɵlkilǝrgimu ziyan yǝtküzüp kǝlgǝn asiy bir xǝⱨǝr ikǝnlikini, ⱪǝdimdin tartip bu xǝⱨǝrdikilǝr aƣdurmiqiliⱪ teriƣanliⱪini bilgǝyla; dǝl xu sǝwǝbtin bu xǝⱨǝr wǝyran ⱪilinƣanidi. 16 Xunga biz aliyliriƣa xuni uⱪturmaⱪqimizki, ǝgǝr bu xǝⱨǝr ⱪurulsa, sepilliri pütküzülsǝ, undaⱪta silining dǝryaning muxu tǝripidiki yǝrlǝrgǝ ⱨeqⱪandaⱪ igidarqiliⱪliri bolmay ⱪalidu».

Padixaⱨning ix tohtitilsun dǝp yarliⱪ qüxürüxi

17 Padixaⱨ mundaⱪ jawab yollidi: —

«Waliy Rǝⱨum, diwan begi Ximxayƣa wǝ Samariyǝ ⱨǝm Dǝryaning xu tǝripidiki baxⱪa yǝrlǝrdǝ turuxluⱪ ⱨǝmraⱨliringlarƣa salam! □ 18 Silǝrning bizgǝ yazƣan ǝrz hetinglar mening aldimda eniⱪ ⱪilip oⱪup berildi. □ 19 Tǝkxürüp kɵrüxni buyruwidim, bu xǝⱨǝrning dǝrwǝⱪǝ ⱪǝdimdin tartip padixaⱨlarƣa ⱪarxi qiⱪip isyan ⱪozƣiƣan, xǝⱨǝrdǝ daim asiyliⱪ-ⱪozƣilang kɵtürüxtǝk ixlarning bolup kǝlgǝnliki mǝlum boldi. 20 Ilgiriki waⱪitlarda ⱪudrǝtlik padixaⱨlar Yerusalemƣa ⱨɵkümranliⱪ ⱪilip, Dǝryaning xu tǝripidiki pütün yǝrlǝrni idarǝ ⱪilip kǝlgǝn, ular xularƣa beⱪinip baj, olpan wǝ pariⱪini tapxurup kǝlgǝnikǝn. 21 Əmdi silǝr buyruⱪ qüxürüp u hǝlⱪni ixtin tohtitinglar, mǝndin baxⱪa yarliⱪ qüxürülmigüqǝ, bu xǝⱨǝrni yengiwaxtin ⱪurup qiⱪixⱪa bolmaydiƣanliⱪi uⱪturunglar. 22 Bu ixni ada ⱪilmay ⱪelixtin pǝhǝs bolunglar; padixaⱨlarƣa ziyan kǝltüridiƣan apǝt nemixⱪa küqiyiweridikǝn?».

23 Padixaⱨ Artahxaxtaning yarliⱪining kɵqürülmisi Rǝⱨumƣa, diwan begi Ximxay ⱨǝm ularning ⱨǝmraⱨliriƣa oⱪup berilixi bilǝnla, ular alman-talman Yerusalemdiki Yǝⱨudalarning ⱪexiƣa qiⱪip, ⱨǝrbiy küq ixlitip, ularni ixni tohtitixⱪa mǝjbur ⱪildi. 24 Xuning bilǝn Yerusalemdiki Hudaning ɵyidiki ixlar tohtidi; ix taki Pars padixaⱨi Darius tǝhtkǝ qiⱪip ikkinqi yiliƣiqǝ tohtaƣliⱪ ⱪaldi.

5

Muⱪǝddǝs ɵyni yǝnǝ bir ⱪetim yengiwaxtin selix

1 Bu qaƣda pǝyƣǝmbǝrlǝr, yǝni Ⱨagay pǝyƣǝmbǝr bilǝn Iddoning oƣli Zǝkǝriya pǝyƣǝmbǝr Yǝⱨudiyǝ wǝ Yerusalemdiki Yǝⱨudiylarƣa bexarǝt berixkǝ baxlidi; ular Israilning Hudasining namida ularƣa bexarǝt berixti. ■ 2 Xuning bilǝn Xealtiyǝlning oƣli Zǝrubbabǝl wǝ Yozadakning oƣli Yǝxua ⱪopup Yerusalemdiki Hudaning ɵyini yengiwaxtin selixⱪa baxlidi; Hudaning pǝyƣǝmbǝrliri ular bilǝn billǝ bolup ularƣa yardǝm bǝrdi.

3 Xu qaƣda Dǝryaning ƣǝrb tǝripining bax waliysi Tattinay bilǝn Xetar-Boznay ⱨǝm ularning ⱨǝmraⱨliri ularning yeniƣa kelip: «Kim silǝrgǝ bu ɵyni yengiwaxtin selixⱪa, bu ⱪuruluxni püttürüxkǝ buyruⱪ bǝrdi?» dǝp soridi. □ 4 Ular yǝnǝ: «Bu ⱪuruluxⱪa mǝs’ul bolƣuqilarning ismi nemǝ?» dǝp soridi. 5 Lekin Hudaning nǝziri Yǝⱨuda aⱪsaⱪallirining üstidǝ idi, xunga bax waliy ⱪatarliⱪlar padixaⱨ Dariusⱪa mǝlum ⱪilƣuqǝ, xundaⱪla uningdin bu ⱨǝⱪtǝ birǝr jawab yarliⱪ kǝlgüqǝ ularning ⱪurulux ixini tosmidi.

Padixaⱨ Dariusⱪa yǝnǝ bir ǝrz mǝlum ⱪilinixi

6 Dǝryaning ƣǝrb tǝripining waliysi Tattinay bilǝn Xetar-Boznay ⱨǝm ularning ⱨǝmraⱨliri, yǝni Dǝryaning ƣǝrb tǝripidiki afarsaⱪliⱪlar padixaⱨ Dariusⱪa hǝt ǝwǝtti; hǝtning kɵqürülmisi mana tɵwǝndikidǝk: 7 Ular padixaⱨⱪa ǝwǝtkǝn mǝlumatta mundaⱪ deyilgǝn: «Darius aliyliriƣa qongⱪur aman-esǝnlik bolƣay! 8 Padixaⱨimizƣa xu ix yetip mǝlum bolsunki, biz Yǝⱨudiyǝgǝ, uluƣ Hudaning ɵyigǝ berip kɵrduⱪki, xu ɵy yoƣan taxlar bilǝn yasiliwatidu, tamliriƣa limlar ɵtküzülüp selinmaⱪta; bu ⱪurulux tez sürǝttǝ onguxluⱪ elip beriliwetiptu. □ 9 Andin biz u yǝrdiki aⱪsaⱪallardin: — Kim silǝrgǝ bu ɵyni selixⱪa, bu ⱪuruluxni püttürüxkǝ buyruⱪ bǝrdi? — dǝp soriduⱪ. 10 Wǝ aliyliriƣa mǝlum bolsun üqün ularning isimlirini soriduⱪ, xuningdǝk ularning baxliⱪlirining ismilirini pütüp hatirilimǝkqi iduⱪ. 11 Ular bizgǝ: «Biz asman-zeminning Hudasining ⱪulliri, biz ⱨazir buningdin uzun yillar ilgiri selinƣan ɵyni yengiwaxtin seliwatimiz. Muxu ɵyni ǝslidǝ Israilning uluƣ bir padixaⱨi saldurƣanidi. 12 Lekin ata-bowilirimiz asmandiki Hudaning ƣǝzipini kǝltürüp ⱪoyƣaqⱪa, Huda ularni Kaldiyǝlik Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsarning ⱪoliƣa tapxurƣan; u bu ɵyni qaⱪturuwetip, hǝlⱪni Babilƣa tutⱪun ⱪilip ǝkǝtkǝn. ■ 13 Lekin Babil padixaⱨi Ⱪorǝxning birinqi yili padixaⱨ Ⱪorǝx Hudaning bu ɵyini yengiwaxtin selixⱪa yarliⱪ qüxürgǝn. ■ 14 Wǝ Neboⱪadnǝsar Yerusalemdiki bu ibadǝthanidin elip Babil buthanisiƣa apirip ⱪoyƣan Hudaning ɵyidiki altun-kümüx ⱪaqa-ⱪuqilarnimu padixaⱨ Ⱪorǝx ularni Babil buthanisidin ǝpqiⱪturup, Xǝxbazar isimlik bir kixigǝ tapxurƣan; u uni bax waliy ⱪilip tǝyinligǝnidi ■ 15 ⱨǝm uningƣa: — Bu ⱪaqa-ⱪuqilarni elip ularni Yerusalemdiki ibadǝthaniƣa apirip ⱪoyƣin; Hudaning ɵyi ǝsli jayiƣa yengiwaxtin selinsun, dǝp buyruƣan. 16 Andin xu Xǝxbazar degǝn kixi kelip, Yerusalemdiki Hudaning ɵyigǝ ul salƣan; ǝnǝ xu waⱪittin baxlap ⱨazirƣiqǝ yasiliwatidu, tehi pütmidi» dǝp jawap bǝrdi.

17 Əmdi aliyliriƣa layiⱪ kɵrünsǝ, padixaⱨimizning xu yǝrdǝ, yǝni Babildiki hǝzinini ahturup beⱪixini, u yǝrdǝ padixaⱨ Ⱪorǝxning Yerusalemdiki Hudaning ɵyini yengiwaxtin selix toƣrisida qüxürgǝn yarliⱪining bar-yoⱪluⱪini tǝkxürüp beⱪixini soraymiz ⱨǝm padixaⱨimizning bu ix toƣrisida ɵz iradisini bizgǝ bildürüp ⱪoyuxini ɵtünimiz».

6

Padixaⱨ Dariusning ilgiriki padixaⱨning yarliⱪini tepixi

1 Andin padixaⱨ Darius Babildiki dɵlǝt-bayliⱪlar saⱪlanƣan «Arhiplar ɵyi»ni tǝkxürüp qiⱪixⱪa yarliⱪlarni qüxürdi. □ 2 Media ɵlkisidiki Ahmeta ⱪǝl’ǝsidin bir oram ⱪǝƣǝz tepildi, uningda mundaⱪ bir hatirǝ pütülgǝn: □ 3 «Padixaⱨ Ⱪorǝxning birinqi yili, padixaⱨ Ⱪorǝx Yerusalemdiki Hudaning ɵyigǝ dair mundaⱪ bir yarliⱪ qüxüridu: — «Ⱪurbanliⱪ sunulidiƣan orun bolux üqün bu ɵy yengiwaxtin selinsun; uli puhta selinsun, ɵyning igizliki atmix gǝz, kǝngliki atmix gǝz bolsun. □ 4 Üq ⱪǝwǝt yoƣan tax, bir ⱪǝwǝt yengi yaƣaq bilǝn selinsun, barliⱪ hirajǝt padixaⱨliⱪ hǝzinisidin qiⱪim ⱪilinsun. 5 Əslidǝ Neboⱪadnǝsar Yerusalemdiki ibadǝthanidin elip Babilƣa apirip ⱪoyƣan, Hudaning ɵyidiki altun-kümüx ⱪaqa-ⱪuqilarning ⱨǝmmisi ⱪayturup kelinip, Yerusalemdiki ibadǝthaniƣa ⱪaytidin yǝtküzülüp, ⱨǝrbiri ɵz jayiƣa ⱪoyulsun; ular Hudaning ɵyigǝ ⱪuyulsun!».

Padixaⱨning muⱪǝddǝs ɵyni dawamliⱪ yengiwaxtin selixⱪa buyruⱪ qüxürüxi

6  Dariustin yarliⱪ qüxürülüp: «— Xunga, i dǝryaning xu tǝripining bax waliysi Tattinay wǝ Xetar-Boznay ⱨǝm silǝrning ⱨǝmraⱨliringlar, yǝni Dǝryaning xu tǝripidiki afarsaⱪliⱪlar, ǝmdi silǝr u yǝrdin neri ketinglar! □ 7 Hudaning ɵyining ⱪuruluxi bilǝn karinglar bolmisun; Yǝⱨudiylarning bax waliysi bilǝn Yǝⱨudiylarning aⱪsaⱪallirining Hudaning bu ɵyini ǝslidiki orniƣa selixiƣa yol ⱪoyunglar.

8 Xuningdǝk mǝn Hudaning bu ɵyining selinixi üqün Yǝⱨudalarning aⱪsaⱪalliri toƣruluⱪ silǝrgǝ buyruⱪ qüxürdumki: — Dǝryaning ƣǝrb tǝripidin, padixaⱨliⱪ hǝzinisigǝ tapxurulƣan baj kirimidin silǝr keqiktürmǝy xu adǝmlǝrgǝ toluⱪ hirajǝt ajritip beringlar, ⱪurulux ⱨeq tohtap ⱪalmisun. □ 9 Ularƣa nemǝ kerǝk bolsa, jümlidin asmandiki Hudaƣa kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ sunuxⱪa, mǝyli ǝrkǝk torpaⱪ bolsun, ⱪoqⱪar yaki ⱪozilar bolsimu, xular berilsun; yǝnǝ Yerusalemdiki kaⱨinlarning bǝlgiligini boyiqǝ buƣday, tuz, xarab yaki zǝytun maylar bolsun xularning birimu kǝm ⱪilinmay, ⱨǝr küni tǝmin etip turulsun. 10 Xuning bilǝn ular asmandiki Hudaƣa huxbuy ⱪurbanliⱪlarni kǝltürüp, padixaⱨⱪa wǝ padixaⱨning ǝwladliriƣa uzun ɵmür tilisun. □ 11 Mǝn yǝnǝ buyruymǝnki, kimki bu yarliⱪni ɵzgǝrtsǝ, xu kixining ɵyining bir tal limi suƣuruwelinip tiklǝngǝndin keyin, xu kixi uningƣa esip mihlap ⱪoyulsun, ɵyi ǝhlǝthaniƣa aylanduruwetilsun! □ 12 Wǝ Ɵzining namini xu yǝrdǝ ⱪaldurƣan Huda muxu Yerusalemdiki ɵyini ɵzgǝrtixkǝ yaki buzuxⱪa ⱪol uzartⱪan ⱨǝrⱪandaⱪ padixaⱨ yaki hǝlⱪni ⱨalak ⱪilsun! Mǝn Darius muxu yarliⱪni qüxürdum, ǝstayidilliⱪ bilǝn bǝja kǝltürülsun!» deyildi.

Ibadǝthanining pütküzülüxi

13 Andin Dǝryaning ƣǝrb tǝripining bax waliysi Tattinay, Xetar-Boznay wǝ ularning ⱨǝmraⱨliri padixaⱨ Dariusning ǝwǝtkǝn yolyoruⱪi boyiqǝ ǝstayidilliⱪ bilǝn xu ixni bǝja kǝltürdi. 14 Yǝⱨudiylarning aⱪsaⱪalliri ⱪuruluxni dawamlaxturup, Ⱨagay pǝyƣǝmbǝr wǝ Iddoning oƣli Zǝkǝriyaning bexarǝt berixliri bilǝn xu ixta ronaⱪ tapti. Ular Israilning Hudasining ǝmri boyiqǝ, xundaⱪla Ⱪorǝx, Darius wǝ Artahxaxta ⱪatarliⱪ Pars padixaⱨlirining ǝmri boyiqǝ ixlǝp, ɵyni yengiwaxtin ⱪurup qiⱪix ixini püttürdi. 15 Bu ɵy Darius padixaⱨi sǝltǝnitining altinqi yili, Adar eyining üqinqi küni pütküzüldi.

Ɵyning Hudaƣa atilixi

16 Israillar — kaⱨinlar, Lawiylar wǝ ⱪalƣan sürgünlüktin ⱪaytip kǝlgǝn hǝlⱪlǝrning ⱨǝmmisi Hudaning bu ɵyini uningƣa atax murasimini huxal-huramliⱪ bilǝn ɵtküzdi. 17 Ɵyni Hudaning Ɵzigǝ atax murasimida ular yüz torpaⱪ, ikki yüz ⱪoqⱪar wǝ tɵt yüz ⱪoza sundi ⱨǝm Israil ⱪǝbililirining sani boyiqǝ barliⱪ Israil üqün gunaⱨ ⱪurbanliⱪi süpitidǝ on ikki tekini sundi. 18 Ular yǝnǝ Yerusalemdiki Hudaning ibadǝt-hizmitini ɵtǝxkǝ, Musaning kitabida yezilƣini boyiqǝ, kaⱨinlarni ɵz nɵwiti boyiqǝ, Lawiylarni guruppiliri boyiqǝ turƣuzdi.□  ■

Ɵtüp ketix ⱨeytining ɵtküzülüxi

19 Birinqi ayning on tɵtinqi küni sürgünlüktin ⱪaytip kǝlgǝnlǝr «ɵtüp ketix ⱨeyti»ni ɵtküzdi. ■ 20 Qünki kaⱨinlar wǝ Lawiylar bir niyǝt bilǝn birliktǝ paklinix rǝsimlirini ɵtküzüp, ⱨǝmmisi paklandi; andin ular barliⱪ sürgünlüktin ⱪaytip kǝlgǝnlǝr wǝ ularning ⱪerindixi bolƣan kaⱨinlar wǝ ⱨǝm ɵzliri üqün ɵtüp ketix ⱨeytiƣa atiƣan ⱪozilirini soydi. 21 Sürgünlüktin yengila ⱪaytip kǝlgǝn Israillar wǝ xuningdǝk Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarni izdǝp, ɵzlirini zemindiki yat ǝlliklǝrning bulƣaxliridin ayrip qiⱪⱪan barliⱪ kixilǝr ⱪoza gɵxlirini birliktǝ yeyixti. 22 Ular petir nan ⱨeytini huxal-huramliⱪ iqidǝ yǝttǝ kün ɵtküzdi; qünki Pǝrwǝrdigar ularni huxalliⱪⱪa qɵmdürdi ⱨǝm Asuriyǝ padixaⱨining kɵnglini ularƣa mayil ⱪilip, Ɵzining ɵyini — Israilning Hudasining ɵyini ⱪuruxⱪa ularning ⱪolini mustǝⱨkǝmlidi.□

7

Kaⱨin Əzraning Babildin ⱪaytip kelixi

1 Xu ixlardin keyin Pars padixaⱨi Artahxaxta sǝltǝnǝt sürgǝn mǝzgildǝ Əzra degǝn kixi Babildin Yerusalemƣa qiⱪti. U Serayaning oƣli, Seraya Azariyaning oƣli, Azariya Ⱨilⱪiyaning oƣli, 2 Ⱨilⱪiya Xallumning oƣli, Xallum Zadokning oƣli, Zadok Ahitubning oƣli, 3 Ahitub Amariyaning oƣli, Amariya Azariyaning oƣli, Azariya Merayotning oƣli, 4 Merayot Zǝraⱨiyaⱨning oƣli, Zǝraⱨiyaⱨ Uzzining oƣli, Uzzi Bukkining oƣli, 5 Bukki Abixuaning oƣli, Abixua Finiⱨasning oƣli, Finiⱨas Əliazarning oƣli, Əliazar bolsa bax kaⱨin Ⱨarunning oƣli idi; 6 — Əzra degǝn bu kixi Babildin ⱪaytip qiⱪti. U Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar Musaƣa nazil ⱪilƣan Tǝwrat ⱪanuniƣa pixⱪan tǝwratxunas idi; uning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarning ⱪoli uningda bolƣaqⱪa, u nemini tǝlǝp ⱪilsa padixaⱨ xuni bǝrgǝnidi. □ 7 Padixaⱨ Artahxaxtaning yǝttinqi yili bir ⱪisim Israillar, kaⱨinlar, Lawiylar, ƣǝzǝlkǝxlǝr, dǝrwaziwǝnlǝr wǝ ibadǝthana hizmǝtkarliri uning bilǝn birliktǝ Yerusalemƣa ⱪaytip qiⱪti. □ 8  Əzra ǝmdi padixaⱨning sǝltǝnitining yǝttinqi yili bǝxinqi ayda Yerusalemƣa yetip kǝldi. 9 Birinqi ayning birinqi küni u Babildin qiⱪixⱪa tǝyyarlandi; Hudaning xǝpⱪǝtlik ⱪoli uningda bolƣaqⱪa, u bǝxinqi ayning birinqi küni Yerusalemƣa yetip kǝldi. 10 Qünki Əzra kɵngül ⱪoyup Pǝrwǝrdigarning Tǝwrat-ⱪanunini qüxinip tǝⱨsil ⱪilixⱪa ⱨǝm uningƣa ǝmǝl ⱪilixⱪa wǝ xuningdǝk Israil iqidǝ uningdiki ⱨɵküm-bǝlgilimilǝrni ɵgitixkǝ niyǝt ⱪilƣanidi.

Padixaⱨ Artahxaxtaning Əzraƣa tapxurƣan yarliⱪ heti

11 Mana bu padixaⱨ Artahxaxta kaⱨin ⱨǝm Tǝwratxunas Əzraƣa tapxurƣan yarliⱪ hetining kɵqürülmisi: — (Əzra Pǝrwǝrdigarning ǝmrlirigǝ ait ixlarƣa ⱨǝm Uning Israillarƣa tapxurƣan bǝlgilimilirigǝ pixⱪan tǝwratxunas idi): — 12 «Mǝnki padixaⱨlarning padixaⱨi Artahxaxtadin asmanlardiki Hudaning mukǝmmǝl Tǝwrat-ⱪanuniƣa pixⱪan tǝwratxunas kaⱨin Əzraƣa salam! □ 13 Əmdi mǝn xundaⱪ yarliⱪ qüxürimǝnki, padixaⱨliⱪimda turuwatⱪan Israillardin, xundaⱪla ularning kaⱨin wǝ Lawiyliridin kimlǝr Yerusalemƣa berixni halisa, ⱨǝmmisi sening bilǝn billǝ barsa bolidu. 14 Qünki sǝn padixaⱨ wǝ uning yǝttǝ mǝsliⱨǝtqisi tǝripidin tǝyinlǝngǝn ikǝnsǝn, ⱪolungdiki Hudaning ⱪanun kitabida eytilƣanliri boyiqǝ, Yǝⱨudiyǝ wǝ Yerusalemƣa tǝkxürüx-ⱨal soraxⱪa ǝwǝtilgǝnsǝn. 15 Sǝn padixaⱨ wǝ uning mǝsliⱨǝtqiliri ɵz ihtiyari bilǝn Israilning Hudasiƣa sunƣan altun-kümüxlǝrni kɵtürüp berip uningƣa tǝⱪdim ⱪil (uning makani Yerusalemdidur); ■ 16 Xuningdǝk ⱪolung pütkül Babil ɵlkisidǝ ⱪanqilik altun-kümüxlǝrni tapalisa, xuni hǝlⱪ wǝ kaⱨinlar Yerusalemdiki Hudaning ɵyigǝ tǝⱪdim ⱪilixⱪa ɵz ihtiyari bilǝn bǝrgǝn sowƣatlarƣa ⱪoxup aparƣin. 17 Sǝn bu pullarƣa eⱨtiyatqanliⱪ bilǝn ⱪurbanliⱪlar üqün torpaⱪ, ⱪoqⱪar, ⱪoza wǝ ⱪoxumqǝ axliⱪ ⱨǝdiyǝliri ⱨǝm xarab ⱨǝdiyǝliri setiwelip, bularni Yerusalemdiki Hudayinglarning ɵyidiki ⱪurbangaⱨⱪa sunƣin.

18 Ⱪalƣan altun-kümüxlǝrni sǝn wǝ jǝmǝtingdikilǝrgǝ ⱪandaⱪ ⱪilix muwapiⱪ kɵrünsǝ, Hudayinglarning iradisi boyiqǝ xundaⱪ ⱪilinglar. 19 Sening Hudayingning ɵyidiki ixlarƣa ixlitixkǝ sanga bǝrgǝn ⱪaqa-ⱪuqilarni Yerusalemdiki Hudaning aldiƣa ⱪoy. 20 Əgǝr xuningdǝk sanga Hudayingning ɵyidiki ⱪalƣan ixlarƣa qiⱪim ⱪilidiƣanƣa nemǝ hirajǝt kerǝk bolsa, sǝn padixaⱨ hǝzinisidin elip ixlǝtkin.

21 Xuning bilǝn mǝnki padixaⱨ Artahxaxtadin dǝryaning xu ƣǝrb tǝripidiki barliⱪ hǝzinǝ bǝglirigǝ xundaⱪ buyruⱪ qüxürimǝnki, asmandiki Hudaning Tǝwrat-ⱪanunining alimi bolƣan kaⱨin Əzra silǝrdin nemini tǝlǝp ⱪilsa, silǝr ǝstayidilliⱪ bilǝn uning deginidǝk bejiringlar. 22 Uning alidiƣini kümüx yüz talantⱪiqǝ, buƣday yüz korƣiqǝ, xarab yüz batⱪiqǝ, zǝytun meyi yüz batⱪiqǝ bolsun, tuzƣa qǝk ⱪoyulmisun. □ 23 Asmanlardiki Huda nemini ǝmr ⱪilsa, xu asmanlardiki Hudaning ɵyi üqün ǝstayidilliⱪ bilǝn bejirilsun; nemixⱪa Hudaning ƣǝzipini padixaⱨ wǝ oƣullirining padixaⱨliⱪiƣa qüxürgüdǝkmiz? 24 Biz xunimu silǝrgǝ mǝlum ⱪilimizki, omumǝn kaⱨinlar, Lawiylar, ƣǝzǝlkǝxlǝr, dǝrwaziwǝnlǝr, ibadǝthana hizmǝtkarliri wǝ Hudaning bu ɵyidǝ hizmǝt ⱪilidiƣanlarning ⱨeqⱪaysisidin baj, olpan wǝ paraⱪ elixⱪa bolmaydu.

25 Əmdi sǝn ǝy Əzra, Hudayingning sǝndǝ bolƣan ⱨekmitigǝ asasǝn, Dǝryaning xu ƣǝrb tǝripidǝ Hudayingning Tǝwrat-ⱪanunini bilgǝn, barliⱪ hǝlⱪning dǝwasini soraydiƣan, ularni idarǝ ⱪilidiƣan soraⱪqi wǝ ⱨakimlarni tǝyinligin; wǝ Tǝwrat-ⱪanunini bilmǝydiƣanlarƣa bolsa, ularƣa bularni ɵgitinglar. □ 26 Hudayingning ⱪanuniƣa wǝ padixaⱨliⱪning ⱪanuniƣa riayǝ ⱪilmaydiƣanlar bolsa, uning üstidin adalǝtlik bilǝn ⱨɵküm qiⱪirilsun; u ɵlümgǝ, yaki sürgüngǝ yaki mal-mülkini musadirǝ ⱪilixⱪa wǝ yaki zindanƣa taxlaxⱪa ⱨɵküm ⱪilinsun».

Əzraning Hudaƣa Ⱨǝmdusana oⱪuxliri

27  Əzra mundaⱪ dedi — Ata-bowilirimizning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa Ⱨǝmdusana bolƣay! Qünki U padixaⱨning kɵngligǝ, Yerusalemdiki Pǝrwǝrdigarning ɵyini xundaⱪ kɵrkǝm bezǝx niyitini saldi, 28 yǝnǝ meni padixaⱨ wǝ mǝsliⱨǝtqiliri aldida ⱨǝm padixaⱨning mɵⱨtǝrǝm ǝmirliri aldida iltipatⱪa erixtürdi. Pǝrwǝrdigar Hudayimning ⱪoli mǝndǝ bolup, U meni ƣǝyrǝtlǝndürgǝqkǝ, ɵzüm bilǝn billǝ Yerusalemƣa qiⱪixⱪa Israillar iqidin birnǝqqǝ mɵtiwǝrlǝrni yiƣdim.

8

Əzra bilǝn billǝ ⱪaytⱪanlarning sani

1 Padixaⱨ Artahxaxta sǝltǝnǝt sürüp turƣan waⱪitta, Babildin mening bilǝn billǝ ⱪaytⱪanlarning ata jǝmǝt baxliⱪliri wǝ ularning nǝsǝbnamiliri tɵwǝndikiqǝ: —

2 Finiⱨasning ǝwladliridin Gǝrxon, Itamarning ǝwladliridin Daniyal, Dawutning ǝwladliridin Ⱨattux, 3 Xekaniyaning ǝwladliridin, yǝni Paroxning ǝwladliridin Zǝkǝriya wǝ uning bilǝn nǝsǝbnamidǝ tizimlanƣan ǝrkǝklǝr jǝmiy bir yüz ǝllik kixi; □ 4 Paⱨat-Moabning ǝwladliridin Zǝraⱨiyaⱨning oƣli Əlyoyinay wǝ uning bilǝn billǝ ⱪaytⱪan ǝrkǝklǝr ikki yüz kixi; 5 Xekaniyaning ǝwladliridin bolƣan Yaⱨaziyǝlning oƣli wǝ uning bilǝn billǝ ⱪaytⱪan ǝrkǝklǝr üq yüz kixi; □ 6 Adinning ǝwladliridin Yonatanning oƣli Əbǝd wǝ uning bilǝn billǝ ⱪaytⱪan ǝrkǝklǝr ǝllik kixi; 7 Elamning ǝwladliridin Ataliyaning oƣli Yǝxaya wǝ uning bilǝn billǝ ⱪaytⱪan ǝrkǝklǝr yǝtmix kixi; 8 Xǝfatiyaning ǝwladliridin Mikailning oƣli Zǝbadiya wǝ uning bilǝn billǝ ⱪaytⱪan ǝrkǝklǝr sǝksǝn kixi; 9 Yoabning ǝwladliridin Yǝⱨiyǝlning oƣli Obadiya wǝ uning bilǝn billǝ ⱪaytⱪan ǝrkǝklǝr ikki yüz on sǝkkiz kixi; 10 Xelomitning ǝwladliridin Yosifiyaning oƣli wǝ uning bilǝn billǝ ⱪaytⱪan ǝrkǝklǝr bir yüz atmix kixi; □ 11 Bibayning ǝwladliridin Bibayning oƣli Zǝkǝriya wǝ uning bilǝn billǝ ⱪaytⱪan ǝrkǝklǝr yigirmǝ sǝkkiz kixi; 12 Azgadning ǝwladliridin Ⱨakkatanning oƣli Yoⱨanan wǝ uning bilǝn billǝ ⱪaytⱪan ǝrkǝklǝr bir yüz on kixi; 13 Adonikamning ǝwladliridin ǝng ahirida ⱪaytⱪanlarning isimliri Əlifǝlǝt, Jǝiyǝl wǝ Xemaya bolup, ular bilǝn billǝ ⱪaytⱪan ǝrkǝklǝr atmix kixi; □ 14 Bigwayning ǝwladliridin Utay bilǝn Zabbud wǝ ular bilǝn billǝ ⱪaytⱪan ǝrkǝklǝr yǝtmix kixi.

Lawiylar bilǝn ibadǝthana hizmǝtkarliri — yǝni «nǝtaniylar» — ularning qaⱪirtilixi

15 — Mǝn ularni Ahawaƣa aⱪidiƣan Dǝryaning boyiƣa yiƣdim; biz u yǝrdǝ qedir tikip üq kün turduⱪ. Hǝlⱪni wǝ kaⱨinlarni arilap ⱪarisam u yǝrdǝ Lawiylar yoⱪ ikǝn. □ 16 Xunga mǝn baxliⱪlardin Əliezǝr, Ariyǝl, Xemaya, Əlnatan, Yarib, Əlnatan, Natan, Zǝkǝriya bilǝn Mǝxullamlarni wǝ ularƣa ⱪoxup oⱪumuxluⱪ alimlardin Yoarib bilǝn Əlnatanni qaⱪirtip kelip, 17 ularƣa ⱨawalǝ ⱪilip Kasifiya degǝn yǝrgǝ, Iddo degǝn Ataman bilǝn kɵrüxüxkǝ ǝwǝttim. Mǝn Kasifiya degǝn yǝrdǝ Iddoƣa wǝ uning ibadǝthana hizmǝtkarliri bolƣan ⱪerindaxliriƣa dǝydiƣan gǝplǝrni aƣziƣa selip, ularning bu yǝrgǝ Hudayimizning ɵyi üqün hizmǝt ⱪilidiƣan hizmǝtqilǝrni bizgǝ ǝkelixni ɵtündum. 18 Hudayimizning xapaǝtlik ⱪoli bizdǝ bolƣaqⱪa, ular bizgǝ Israilning ǝwrisi, Lawiyning nǝwrisi Maⱨlining ǝwladliri iqidin oⱪumuxluⱪ bir adǝmni, yǝni Xǝrǝbiyani wǝ uning oƣulliri ⱨǝm ⱪerindaxliri bolup jǝmiy on sǝkkiz kixini baxlap kǝldi. 19 Ular yǝnǝ Ⱨaxabiya wǝ uning bilǝn billǝ Mǝrarining ǝwladliridin Yǝxaya ⱨǝm uning ⱪerindaxliri ⱨǝm ularning oƣulliri bolup, jǝmiy yigirmǝ kixini, 20 Yǝnǝ ilgiri Dawut wǝ uning ǝmirliri Lawiylarning hizmitidǝ boluxⱪa tǝyinligǝn «Nǝtiniylar»din ikki yüz yigirmǝ kixini baxlap kǝldi, bularning ⱨǝmmisi isimliri bilǝn tizimlandi.□

Ⱪaytip kelixkǝ tǝyyarlinix

21 Xu qaƣda Ahawa dǝryasi boyida mǝn Hudayimizning aldida ɵzümizni tɵwǝn ⱪilip, ɵzimiz wǝ kiqik balilirimiz ⱨǝm barliⱪ mal-mülkimiz üqün Hudayimizdin aⱪ yol tilǝxkǝ roza tutayli, dǝp jakarlidim. 22 Qünki biz ǝslidǝ padixaⱨⱪa: «Hudayimizning ⱪoli Uni barliⱪ izdigǝnlǝrning üstigǝ iltipat kɵrsitixkǝ ⱪoyulidu; lekin Uning ⱪudriti bilǝn ƣǝzipi Ɵzini taxliƣanlarƣa zǝrbǝ berixkǝ tǝyyardur» degǝniduⱪ, ǝmdi yǝnǝ uningdin yoldiki düxmǝnlǝrgǝ taⱪabil turuxⱪa piyadǝ wǝ atliⱪ lǝxkǝrlǝr tǝyinlǝp berixni tǝlǝp ⱪilƣanliⱪimdin hijil bolup ⱪaldim. 23 Xuning bilǝn biz roza tutup Hudayimizdin xu ix toƣruluⱪ ɵtünduⱪ, u duayimizni ijabǝt ⱪildi.

Muⱪǝddǝs ɵy üqün ⱨǝdiyǝ ⱪilinƣan sowƣatlar

24 Mǝn kaⱨin baxliri iqidin on ikki adǝmni wǝ Xǝrǝbiya, Ⱨaxabiya wǝ ular bilǝn billǝ bolƣan aka-ukiliridin on adǝmni tallap, 25 ularƣa altun, kümüx wǝ ⱪaqa-ⱪuqilarni, yǝni padixaⱨ, uning mǝsliⱨǝtqiliri, ǝmirliri wǝ xuningdǝk xu yǝrdǝ turuwatⱪan barliⱪ Israillar «kɵydürmǝ ⱨǝdiyǝ» süpitidǝ Hudayimizning ɵyigǝ ⱨǝdiyǝ ⱪilƣan sowƣatlarni tapxurdum. ■ 26 Mǝn kümüxtin altǝ yüz ǝllik talant, yüz talant eƣirliⱪtiki kümüx ⱪaqa-ⱪuqa, yüz talant altunni ularning ⱪoliƣa ɵlqǝp tapxurdum.□ 27 Ularƣa tapxurƣanlirimdin yǝnǝ altun das yigirmǝ bolup, ⱪimmiti ming darik, süpǝtlik wǝ walildap parⱪiraydiƣan mis qong das ikki bolup, altundǝk ⱪimmǝtlik idi. □ 28 Mǝn ularƣa: — Silǝr Pǝrwǝrdigarƣa muⱪǝddǝstursilǝr, ⱪaqa-ⱪuqilarmu muⱪǝddǝstur, altun-kümüxlǝr ata-bowanglarning Hudasi Pǝrwǝrdigarƣa ihtiyariy ⱨǝdiyǝ ⱪilinƣan sowƣattur. 29 Taki Yerusalemdiki Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki ambar-hǝzinilǝrgǝ yǝtküzüp, kaⱨinlar wǝ Lawiylarning baxliri wǝ Israillarning ⱪǝbilǝ-jǝmǝt baxliⱪlirining aldida tarazidin ɵtküzgüqǝ bularni obdan ⱪarap ⱪoƣdanglar, dedim. 30 Xuning bilǝn kaⱨinlar bilǝn Lawiylar Yerusalemdiki Hudayimizning ɵyigǝ apiridiƣan, tarazidin ɵtküzülgǝn xu altun-kümüx wǝ ⱪaqa-ⱪuqilarni tapxuruwaldi.

Yerusalemƣa yetip kelix

31 Xuning bilǝn birinqi ayning on ikkinqi küni biz Ahawa dǝryasining boyidin ⱪozƣilip Yerusalemƣa qiⱪixⱪa mangduⱪ. Hudayimizning ⱪoli üstimizdǝ bolƣaqⱪa, u bizni düxmǝnlirimizdin wǝ yolda paylap turƣan ⱪaraⱪqilardinmu ⱪutⱪuzdi. 32 Biz Yerusalemƣa kelip u yǝrdǝ üq kün turduⱪ; 33 tɵtinqi küni Hudayimizning ɵyidǝ altun-kümüx wǝ ⱪaqa-ⱪuqilar tarazida ɵlqinip kaⱨin Uriyaning oƣli Mǝrǝmotning ⱪoliƣa tapxuruldi; uning yenida Finiⱨasning oƣli Əliazar, yǝnǝ Lawiylardin Yǝxuaning oƣli Yozabad bilǝn Binnuiyning oƣli Noadiyaⱨlar bar idi. 34 Ⱨǝmmǝ nǝrsǝ sani boyiqǝ wǝ eƣirliⱪi boyiqǝ ɵlqǝndi wǝ xuning bilǝn billǝ ⱨǝrbirining eƣirliⱪi pütüp ⱪoyuldi.

35 Xu qaƣda ǝsli elip ketilgǝnlǝrning ǝwladliri, yǝni sürgünlüktin ⱪaytⱪanlar Israillarning Hudasiƣa «kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ» süpitidǝ pütkül Israil üqün on ikki torpaⱪ, toⱪsan altǝ ⱪoqⱪar, yǝtmix yǝttǝ ⱪoza sundi, yǝnǝ gunaⱨ ⱪurbanliⱪi süpitidǝ on ikki tekǝ sundi; bularning ⱨǝmmisi Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ idi. 36 Ular padixaⱨning yarliⱪ hǝtlirini padixaⱨning waliyliriƣa wǝ Dǝryaning bu ƣǝrb tǝripidiki ⱨɵkümdarlarƣa tapxuruwidi, ular hǝlⱪⱪǝ wǝ Hudaning ɵyining ixliriƣa izqil yardǝm bǝrdi.

9

Hǝlⱪning yat ǝllǝrgǝ ǝgixip sadaⱪǝtsizliⱪ ⱪilixi — Əzraning Israilning gunaⱨlirini tonup dua ⱪilixi

1 Bu ixlar pütkǝndin keyin ǝmirlǝr mening bilǝn kɵrüxkili yenimƣa kelip: — Israillar, kaⱨinlar wǝ Lawiylar ɵzlirini muxu zeminlardiki taipilǝrdin, yǝni ularning yirginqlik adǝtliridin ayrip turmidi, — demǝk, ular Ⱪanaaniylar, Ⱨittiylar, Pǝrizziylǝr, Yǝbusiylar, Ammoniylar, Moabiylar, Misirliⱪlar wǝ Amoriylarƣa ǝgixip mangdi. 2 Qünki ular bu yat taipilǝrdin ɵzlirigǝ wǝ oƣulliriƣa hotun elip berip, Hudaƣa has muⱪǝddǝs nǝsilni muxu zeminlardiki taipilǝr bilǝn arilaxturuwǝtti; uning üstigǝ, ǝmirlǝr bilǝn ǝmǝldarlar bu sadaⱪǝtsizlikning baxlamqiliridur, — deyixti.

3 Mǝn bu ixni anglapla kɵnglǝk bilǝn tonumni yirtip, qaq-saⱪallirimni yulup ƣǝm-ⱪayƣuƣa qüxüp olturup kǝttim. 4 Wǝ Israilning Hudasining sɵzliridin ⱪorⱪup titrigǝnlǝrning ⱨǝrbiri sürgünlüktin ⱪaytip kǝlgǝnlǝrning sadaⱪǝtsizliki tüpǝylidin yenimƣa kǝldi. Mǝn taki kǝqlik ⱪurbanliⱪ sunulƣuqǝ ƣǝm-ⱪayƣuƣa qɵmüp olturdum.

5 Kǝqlik ⱪurbanliⱪ waⱪtida mǝn ɵzümni tɵwǝn ⱪilƣan ⱨalǝttin turup, kɵnglǝk wǝ tonum yirtiⱪ ⱨalda Hudayim Pǝrwǝrdigarƣa yüzlinip tizlinip olturup, ⱪollirimni yeyip, 6 dua ⱪilip: — «Aⱨ Hudayim, xǝrmǝndiliktǝ yüzümni sanga ⱪaritixtin iza tartmaⱪtimǝn, i Hudayim; qünki ⱪǝbiⱨliklirimiz toliliⱪidin baxlirimizdin axti, asiyliⱪ-itaǝtsizlikimiz asmanlarƣa taⱪaxti. ■ 7 Ata-bowilirimizning künliridin tartip bügüngǝ ⱪǝdǝr zor itaǝtsizliktǝ yürüp kǝlduⱪ, xunga ⱪǝbiⱨliklirimiz tüpǝylidin biz, bizning padixaⱨlirimiz wǝ kaⱨinlirimiz huddi bügünki kündikidǝk ⱨǝrⱪaysi yurtlardiki padixaⱨlarning ⱪoliƣa qüxüp, ⱪiliqⱪa, sürgünlükkǝ, bulang-talangƣa, nomusⱪa tapxurulduⱪ.□

8 Əmdi ⱨazir azƣinǝ waⱪit Hudayimiz kɵzlirimizni nurlandurup, ⱪulluⱪimizda bizgǝ azƣina aram berilsun dǝp, ⱪeqip ⱪutulƣan bir ⱪaldini saⱪlap ⱪelip, bizgǝ ɵzining muⱪǝddǝs jayidin huddi ⱪaⱪⱪan ⱪozuⱪtǝk muⱪim orun berip, bizgǝ Hudayimiz Pǝrwǝrdigardin iltipat kɵrsitildi. □ 9 Qünki biz ⱨazir ⱪullarmiz; ⱨalbuki, Hudayimiz muxu ⱪulluⱪimizda yǝnila bizni taxliwǝtmǝy, bǝlki Pars padixaⱨlirining aldida rǝⱨimgǝ erixtürüp, Hudayimizning ɵyini selip, harabilǝxkǝn jaylirini yengiwaxtin onglaxⱪa bizni roⱨlandurdi, xundaⱪla bizni Yǝⱨudiyǝ wǝ Yerusalemda sepilliⱪ ⱪildi. □ 10-11 I Huda, biz bu iltipatlar aldida yǝnǝ nemǝ deyǝlǝymiz? Qünki biz yǝnila Sening mɵmin bǝndiliring bolƣan pǝyƣǝmbǝrlǝr arⱪiliⱪ tapilƣan ǝmrliringni taxliwǝttuⱪ; Sǝn ular arⱪiliⱪ: «Silǝr kirip miras ⱪilip igilǝydiƣan zemin bolsa, xu zemindiki taipilǝrning nijisliⱪi bilǝn bulƣanƣan bir zemin; qünki ular türlük napakliⱪlarni ⱪilip, yirginqlik adǝtliri bilǝn bu zeminni bu qǝttin u qetiƣiqǝ tolduruwǝtti. ■ 12 Xunga silǝr ⱪizliringlarni ularning oƣulliriƣa bǝrmǝnglar, oƣulliringlarƣa ularning ⱪizlirini elip bǝrmǝnglar; silǝr küqiyip, zeminning nazu-nemǝtliridin yeyixkǝ, zeminni ǝbǝdil’ǝbǝd ǝwladliringlarƣa miras ⱪilip ⱪaldurux üqün mǝnggü ularning aman-tinqliⱪi yaki mǝnpǝitini ⱨǝrgiz izdimǝnglar» — degǝniding. 13 Bizning rǝzil ⱪilmixlirimiz wǝ naⱨayiti eƣir itaǝtsizlikimiz tüpǝylidin bu ⱨǝmmǝ bala-ⱪaza beximizƣa kǝlgǝnidi wǝ Sǝn, i Hudayimiz, ⱪǝbiⱨliklirimizgǝ tegixlik bolƣan jazayimizni yeniklitip, bizgǝ bügünkidǝk nijatliⱪ iltipatni kɵrsǝtkǝn turuⱪluⱪ, □ 14 biz ⱪandaⱪmu yǝnǝ ǝmrliringgǝ hilapliⱪ ⱪilip, bundaⱪ yirginqlik ⱪaidilǝrni tutⱪan bu taipilǝr bilǝn nikaⱨliniwerimiz? Mubada xundaⱪ ⱪilidiƣan bolsaⱪ, Sǝn bizgǝ ƣǝzǝplinip, bizgǝ bir ⱪaldi yaki ⱪutulƣudǝk birsinimu ⱪaldurmay yoⱪatmay ⱪalamsǝn? 15 I Israilning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigar, Sǝn ⱨǝⱪⱪaniydursǝn! Xu sǝwǝbtin biz bügünkidǝk ⱪutulup ⱪalƣan bir ⱪaldimiz. Ⱪara, biz Sening aldingda itaǝtsizliklirimizdǝ turuwatimiz, xunga Sening aldingda ⱨeqⱪaysimiz tik turalmay ⱪalduⱪ» — dedim.

10

Gunaⱨini tonup, ⱪilƣan duaning nǝtijisi

1 Əzra dua ⱪilip, gunaⱨini tonup yiƣlap Hudaning ɵyi aldida yiⱪilip düm yatⱪan qaƣda, Israillardin naⱨayiti qong bir jamaǝt, ǝr-ayallar wǝ balilar uning yeniƣa kelip yiƣildi; kɵpqilikmu ⱪattiⱪ yiƣlap ketixti. 2 Elamning ǝwladliridin, Yǝⱨiyǝlning oƣli Xekaniya ǝzraƣa: — Biz Hudayimizƣa sadaⱪǝtsizlik ⱪilip bu zemindiki yat taipilǝrdin hotun aptuⱪ. Ⱨalbuki, Israil üqün yǝnila ümid bar; 3 biz ǝmdi Hudayimiz bilǝn ǝⱨdilixǝyli, hojamning wǝ Hudayimizning ǝmrliridin ⱪorⱪup titrigǝnlǝrning nǝsiⱨitigǝ asasǝn bu hotunlarni wǝ ulardin tɵrǝlgǝn pǝrzǝntlǝrni yolƣa selip ⱪoyayli. Ⱨǝmmǝ ix Tǝwrat ⱪanuni boyiqǝ ⱪilinsun. 4 Tur! Bu ix sanga baƣliⱪtur, biz seni ⱪollaymiz; jür’ǝtlik bolup ixni ada ⱪilƣin, — dedi.

5 Xuning bilǝn Əzra ornidin ⱪopup, kaⱨinlarning Lawiylarning wǝ pütkül Israil jamaitining baxliⱪlirini xu sɵz boyiqǝ ix ⱪilimiz, dǝp ⱪǝsǝm iqixkǝ ündidi, ular ⱪǝsǝm iqti.

6 Andin Əzra Hudaning ɵyi aldidin ⱪopup Əliyaxibning oƣli Yǝⱨoⱨananning ɵyigǝ kirdi; u u yǝrgǝ kǝlgǝndǝ ƣizamu yemidi, sumu iqmidi, qünki u sürgünlüktin ⱪaytip kǝlgǝnlǝrning sadaⱪǝtsizliki üqün eqinatti. 7 Xuning bilǝn Yǝⱨudiyǝ wǝ Yerusalemda sürgünlüktin ⱪaytip kǝlgǝnlǝrning ⱨǝmmisigǝ jakarlinip, Yerusalemƣa yiƣilinglar, 8 ǝmirlǝr wǝ aⱪsaⱪallarning nǝsiⱨiti boyiqǝ, kimki üq kün iqidǝ yetip kǝlmisǝ, uning pütün mal-mülki musadirǝ ⱪilinidu, sürgündin ⱪaytip kǝlgǝnlǝrning jamaitidinmu ayrilidu, dǝp, jakarnamǝ qiⱪirildi. 9 Xuning bilǝn Yǝⱨuda wǝ Binyamindiki barliⱪ ǝrlǝr üq küngiqǝ Yerusalemƣa yiƣilip boldi. U toⱪⱪuzinqi ayning yigirminqi küni idi; barliⱪ hǝlⱪ Hudaning ɵyining ⱨoylisidiki mǝydanƣa kelip olturdi, kɵpqilik bu ixtin ⱪorⱪaqⱪa, xuningdǝk ⱪattiⱪ yaƣⱪan yamƣur tüpǝylidin, titrǝp ketixti. 10 Kaⱨin Əzra ornidin ⱪopup ularƣa: — Silǝr Hudaƣa sadaⱪǝtsizlik ⱪilip yat taipilǝrning ⱪizlirini hotunluⱪⱪa elip Israillarning itaǝtsizlikini axurdunglar. 11 Əmdi silǝr ata-bowanglarning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigar aldida gunaⱨinglarni tonup, uning nǝziridǝ durus bolƣanni ⱪilip, ɵzünglarni bu zemindiki taipilǝrdin wǝ bu yat ǝllik hotunliringlardin arini oquⱪ ⱪilinglar, dedi.

12 Pütün jamaǝt yuⱪiri awazda jawap berip: — Maⱪul, biz ɵzlirining xu gǝpliri boyiqǝ ix kɵrimiz. 13 Biraⱪ adǝmlǝr bǝk kɵp, yǝnǝ kelip yamƣur pǝsli bolƣaqⱪa talada turalmaymiz; uning üstigǝ bu degǝn bir-ikki kündǝ pütidiƣan ix ǝmǝs, qünki bizdǝ bu ixta itaǝtsizlik ⱪilƣanlar naⱨayiti kɵptur! □ 14 Hudaning muxu ix tüpǝyli kǝlgǝn ⱪattiⱪ ƣǝzipining bizdin kǝtküqǝ, baxliⱪlirimiz pütkül jamaǝtkǝ wǝkil bolup Pǝrwǝrdigarning aldida tursun; bizning ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrlirimizdǝ yat ǝllǝrdin hotun alƣanlarmu bǝlgilǝngǝn waⱪitta xu xǝⱨǝrning aⱪsaⱪal wǝ ⱨakimliri bilǝn birliktǝ kelip bu ixni bir tǝrǝp ⱪilsun, — dedi.

15 Bu ixⱪa pǝⱪǝt Asaⱨǝlning oƣli Yonatan bilǝn Tiⱪwaⱨning oƣli Yaⱨziya ⱪarxi qiⱪti, Mǝxullam bilǝn Lawiy Xabbitay ularni ⱪollidi. 16 Xuning bilǝn sürgündin ⱪaytip kǝlgǝnlǝr ǝnǝ xundaⱪ ⱪildi. Kaⱨin Əzra wǝ ata jǝmǝtlirining baxliⱪliri bolƣanlar jǝmǝti boyiqǝ bu ixⱪa ayrildi; ularning ⱨǝmmisi ismiliri boyiqǝ tizimlandi. Ular oninqi ayning birinqi küni bu ixni tǝkxürüp bir tǝrǝp ⱪilixⱪa kirixti. 17 Ular yat ǝllik hotunlarni alƣan ǝrlǝrning soriⱪini birinqi ayning birinqi küni tügǝtti.

Yat ǝllǝrdin hotun alƣanlarning tizimliki

18 Kaⱨinlarning ǝwladliri iqidǝ yat ǝllik hotunlarni alƣanlardin muxular qiⱪti: — Yozadakning oƣli Yǝxuaning wǝ uning ⱪerindaxlirining ǝwladliridin: — Maaseyaⱨ, Əliezǝr, Yarib, Gǝdaliya. 19 Ular hotunlirimizni yolƣa selip ⱪoyimiz dǝp ⱪǝsǝm ⱪilip ⱪol berixti wǝ gunaⱨi üqün itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi süpitidǝ ⱪoy padisidin bir ⱪoqⱪarni sundi. 20 Immǝrning ǝwladliridin Ⱨanani bilǝn Zǝbadiya; 21 Ⱨarimning ǝwladliri iqidǝ Maaseyaⱨ, Eliyaⱨ, Xemaya, Yǝⱨiyǝl wǝ Uzziya; □ 22 Paxhurning ǝwladliridin Əlyoyinay, Maaseyaⱨ, Ismail, Nǝtanǝl, Yozabad wǝ Əlasaⱨ.

23 Lawiylar iqidǝ Yozabad, Ximǝy, Kelaya (Kelita»mu deyilidu), Pitaⱨiya, Yǝⱨuda bilǝn Əliezǝr; 24 ƣǝzǝlkǝxlǝr iqidǝ Əliyaxib; dǝrwaziwǝnlǝr iqidǝ Xallum, Tǝlǝm, Uri.

25 Israillardin: — Paroxning ǝwladliridin Ramiya, Yizziya, Malkiya, Miyamin, Əliazar, Malkiya, Binaya; 26 Elamning ǝwladliridin Mattaniya, Zǝkǝriya, Yǝⱨiyǝl, Abdi, Yǝrimot bilǝn Eliyaⱨ; 27 Zattuning ǝwladliridin Əlyoyinay, Əliyaxib, Mattaniya, Yǝrimot, Zabad bilǝn Aziza; 28 Bibayning ǝwladliridin Yoⱨoⱨanan, Ⱨananiya, Zabbay bilǝn Atlay; 29 Banining ǝwladliridin Mǝxullam, Malluⱪ, Adaya, Yaxub, Xeal bilǝn Ramot; □ 30 Paⱨat-Moabning ǝwladliridin Adna, Jilal, Binaya, Maaseyaⱨ, Mattaniya, Bǝzalǝl, Binnuiy bilǝn Manassǝⱨ; 31 Ⱨarimning ǝwladliridin Əliezǝr, Yixiya, Malkiya, Xemaya, Ximeon, 32 Binyamin, Malluⱪ wǝ Xǝmariya; 33 Haxumning ǝwladliridin Mattinay, Mattataⱨ, Zabad, Əlifǝlǝt, Yǝrǝmay, Manassǝⱨ wǝ Ximǝy; 34 Banining ǝwladliridin Maday, Amram, Uǝl, 35 Binaya, Bǝdiya, Keluⱨay, 36 Waniya, Mǝrǝmot, Əliyaxib, 37 Mattaniyaⱨ, Mattinay, Yaasu, 38 Bani, Binnuiy, Ximǝy, 39 Xǝlǝmiya, Natan, Adaya, 40 Maknadibay, Xaxay, Xaray, 41 Azarǝl, Xǝlǝmiya, Xǝmariya, 42 Xallum, Amariya, Yüsüp; 43 Neboning ǝwladliridin Jǝiyǝl, Mattitiyaⱨ, Zabad, Zebina, Yadday, Yoel wǝ Binaya. 44 Bularning ⱨǝmmisi yat ǝllik hotunlarni alƣanlar idi, wǝ xuningdǝk ulardin bǝzilǝrning hotunliri pǝrzǝntmu kɵrgǝnidi.□  

TƏWRAT DƏWRINING TARIHINI KƟRSITIDIƢAN HƏRITƏ

□ 1:2 «Yǝⱨuda zemini» — keyinki waⱪitlarda «Yǝⱨudiyǝ» deyilidu.

□ 1:4 «ⱪalƣan hǝlⱪ» — imperiyǝdǝ tirik ⱪalƣan Yǝⱨudiy hǝlⱪi.

□ 1:7 «ilgiri Neboⱪadnǝsar Yerusalemdin ǝkilip ɵz ilaⱨining buthanisiƣa ⱪoyup ⱪoyƣan ⱪaqa-ⱪuqilar» — bu wǝⱪǝ «2Tar.» 36:7dǝ tǝswirlinidu.

■ 1:7 2Pad. 24:13; 2Tar. 36:7

■ 1:8 Əzra 5:14

□ 1:9 «altun das» — yaki «altun pǝtnus».

□ 1:10 «bir-birigǝ ohxax bolƣan kümüx piyalǝ tɵt yüz on» — yaki «süpiti tɵwǝnrǝk kümüx piyalǝ tɵt yüz on» yaki «ikkinqi birhil kümüx iyalǝ tɵt yüz on» yaki «kümüx piyalǝ ikki ming tɵt yüz on». Baxⱪiqǝ tǝrjimilǝrmu uqrixi mumkin.

□ 2:2 «Seraya» — yaki «Saraya».

□ 2:25 «Kiriat-Arimliⱪlar» — yaki «Kiriat-Yearimliⱪlar».

□ 2:33 «Lod, Ⱨadid wǝ Ononing ǝwladliri...» — yaki «Lodliⱪlar, Ⱨadidliⱪlar wǝ Onoluⱪlar...».

□ 2:43 «Ibadǝthana hizmǝtkarliri» — ibraniy tilida «Nǝtiniylar». Mǝnisi bǝlkim «beƣixlanƣanlar». Ularning ǝjdadliri bǝlkim «Gibeonluⱪlar» idi. «Yǝxua» 9:27ni wǝ «1Tar.» 9:2ni kɵrüng.

□ 2:46 «Xamlay» — yaki «Xalmay».

□ 2:61 «Kozning ǝwladliri» — yaki «Ⱨakkozning ǝwladliri».

□ 2:63 «Waliy» — ibraniy tilidiki «Tirxata» ǝslidǝ Pars tili bolup, mǝnisi bǝlkim «janabliri». «urim wǝ tummim» — alaⱨidǝ birhil taxlar. U kaⱨin kiygǝn «ǝfod»ning yanquⱪida (ⱪoxenda) turidu. Bu taxlar arⱪiliⱪ Israil hǝlⱪi Hudadin yol sorisa bolatti. «Mis.» 28:28-30ni kɵrüng. «Urim wǝ tummimni kɵtürgüqi kaⱨin arimizda hizmǝttǝ bolƣuqǝ» — mǝnisi bǝlkim: (1) urim wǝ tummim Babilda sürgün bolƣan waⱪtida yoⱪap kǝtkǝn boluxi mumkin; (2) tepilƣini bilǝn ularƣa tǝbir berip mǝnisini qüxǝndüridiƣan kaⱨin tehi qiⱪmidi.

□ 2:69 «darik» — ( yaki «drahma») — muxu yǝrdǝ u Pars imperiyǝsidiki birhil altun tǝnggǝ; muxu yǝrdǝ bularning jǝmiy ⱪimmiti bǝlkim 400-500 gram altun idi; «mina» birhil kümüx tǝnggǝ, 60 xǝkǝlgǝ yaki «talant»tin atmixtin birigǝ barawǝr idi. Muxu yǝrdǝ kümüxning jǝmiy eƣirliⱪi bǝlkim 1800-2700 kilogramqǝ idi.

□ 2:70 «Xuningdin keyin kaⱨinlar, Lawiylar... Ibadǝthana hizmǝtkarliri ɵz xǝⱨǝrlirigǝ makanlaxti; ⱪalƣan Israil ... ɵz xǝⱨǝrlirigǝ makanlaxti» — bu ayǝtning mǝnisi bǝlkim: (1) Kaⱨinlar, Lawiylar ⱪatarliⱪlar ɵzigǝ yengiwaxtin tǝⱪsim ⱪilinƣan xǝⱨǝrliridǝ makan tutti, yaki Yerusalemdiki hizmǝttǝ bolux üqün yeruslemƣa yeⱪin bolƣan, xundaⱪla ularƣa tǝⱪsim ⱪilinƣan xǝⱨǝrlǝrdǝ makanlaxti; (2) Lawiylardin baxⱪa Israillar, yǝni on ikki ⱪǝbilidin ⱪaytip kǝlgǝnlǝr ǝslidǝ ɵzigǝ has xǝⱨǝrlirigǝ makanlaxti yaki yengiwaxtin ularƣa tǝⱪsim ⱪilinƣan xǝⱨǝrlǝrdǝ makanlaxti. Kɵp xǝⱨǝr-yezilar wǝyran bolƣaqⱪa, yaki yat ǝllǝrning igidarqiliⱪi astida bolƣaqⱪa, bǝlkim ⱨǝrhil imkaniyǝt tǝng boluxi mumkin idi.

■ 3:2 Ⱪan. 12:5, 6

■ 3:3 Qɵl. 28:3

■ 3:4 Law. 23:34; Qɵl. 29:12

■ 3:5 Qɵl. 28:11-15; Nǝⱨ. 10:34

□ 3:9 «Yǝⱨudaning ǝwladliri» — «Yǝⱨuda» muxu yǝrdǝ bǝlkim «Hodawiya» degǝn isimning warianti boluxi mumkin (2:40ni kɵrüng). «bir niyǝttǝ atlandi» — ibraniy tilida: «bir adǝmdǝk bolup ornidin turdi».

■ 3:11 Zǝb. 136

□ 3:12 «ɵyni kɵrgǝn nurƣun ⱪeri adǝmlǝr ... ün selip yiƣlap ketixti» — bǝzilǝrning yiƣlixi huxalliⱪtin boldi; bǝzilǝrning «Bu ɵy ǝslidiki oydǝk ⱨǝywǝtlik bolmaydiƣan boldi» dǝp oylap ⱨǝsrǝt-ⱪayƣudin boldi («Ⱨag.» 2:3ni kɵrüng).

■ 4:2 2Pad. 17:29-41

■ 4:3 Əzra 1:1, 2, 3

□ 4:5 «Pars padixaⱨi Darius» — miladiyǝdin ilgiriki 522-486-yillarda Pars tǝhtigǝ olturƣan.

□ 4:6 «Aⱨaxwerox» — bǝzi alimlar Pars imperatori bolƣan muxu «Aⱨaxwerox»ni «Ksǝrksis I» ning ɵzi xu (miladiyǝdin ilgiriki 486-464-yillar), dǝp ⱪaraydu. Biraⱪ ispat barki, «Aⱨaxwerox» yaki «Ksǝrksis» degǝn sɵz ǝslidǝ isim ǝmǝs, bǝlki Pars imperatorining omumiy bir unwani idi. Xunga biz «Aⱨaxwerox» dǝp atalƣan padixaⱨni Kambisis (miladiyǝdin ilgiriki 529-521-yillar), dǝp ⱪaraymiz.

□ 4:7 «Artahxaxta» — «Artahxaxta» bilǝn «Artaksǝrksis» bir adǝmning nami bolup, tarihta u «Artaksǝrksis» degǝn (grekqǝ) ismi bilǝn tonulƣan. Bu padixaⱨ Kambisis wǝ Darius Histaspis (miladiyǝdin ilgiriki 522-486-yillar) ariliⱪida ɵtkǝn bolsa kerǝk. Xunga u: (1) Kambisisni ɵltürüp tǝhtini tartiwalƣan «Smǝrdis» degǝn jadugǝrni (yǝttǝ ay tǝhtkǝ olturƣan) yaki bolmisa: (2) Kambisis imperator bilǝn birliktǝ ⱨɵkümranliⱪ ⱪilƣan bizgǝ ⱨazir namǝlum «Artahxaxta» (Artaksǝrksis») isimlik baxⱪa birsini kɵrsitixi mumkin. U keyinki alǝmxumul imperator «Artaksǝrksis» (miladiyǝdin ilgiriki 486-425-yillar) boluxi mumkin ǝmǝs; qünki xu kixi 24-ayǝttǝ tilƣa elinƣan Darius imperatordin keyin ⱨɵkümranliⱪ ⱪildi.

□ 4:8 «...Yerusalem üstidin tɵwǝndikidǝk ǝrznamǝ yazdi» — bu ayǝttin baxlap 6:18giqǝ «Əzra»ning tekisti aramiy tilida yezilƣan.

□ 4:9 «...soraⱪqilar, mupǝttixlǝr, mǝnsǝpdarlar, katiplar...» — yaki «...Dinayliⱪlar, Afarsatⱪiliⱪlar, Tarpǝlliklǝr, Arfasliⱪlar,...». «Xuxanliⱪlar, yǝni...» — yaki «Susa (xǝⱨiri)dikilǝr, yǝni...».

□ 4:10 «Uluƣ janabiy Osnappar» — Osnappar bolsa Asuriyǝ imperatori «Axurbanipal»ning aramiy tilidiki nami. U miladiyǝdin ilgiriki 669-yili atisi Esarⱨaddonning tǝhtigǝ warisliⱪ ⱪildi; miladiyǝdin ilgiriki 645-yilliri ǝtrapida u Elamning paytǝhti Xuxanni ixƣal ⱪilip, uningdiki puⱪralardin bǝzilǝrni Samariyǝgǝ, xundaⱪla ottura xǝrⱪtiki baxⱪa yǝrlǝrgǝ sürgün ⱪildi. «dǝrya» —mǝzkur kitabta muxu yǝrdin baxlap «dǝrya» «Əfrat dǝryasi»ni kɵrsitidu; «muxu tǝripi» — ƣǝrbiy tǝripi, ǝlwǝttǝ.

□ 4:12 «sepilni yasap qiⱪti wǝ sepilning ullirini bir-birigǝ ulap yasawatidu» — muxu gǝp birinqidin ɵz-ɵzigǝ zit kelidu. Ⱪandaⱪsigǝ sepil ulliri tehi «bir-birigǝ ulanmay» turup sepil yasilip bolidu? 13-ayǝttǝ hatirilǝngǝn ɵz bayanlirimu ularning xu sɵzigǝ rǝddiyǝ bolidu. Ikkinqidin, bu sɵzlǝr pütünlǝy yalƣan. Yǝⱨudiy hǝlⱪi pǝⱪǝt ibadǝthana (Ⱪorǝx padixaⱨning ǝslidiki yarliⱪi boyiqǝ) ⱪuruwatatti. Sepilning ɵzi bolsa, harabilik ǝⱨwalda idi. Mǝsilǝn «Nǝⱨ.» 1:3ni kɵrüng.

□ 4:14 «bundaⱪ biⱨɵrmǝt ⱪilinixiƣa...» — yaki «bundaⱪ ziyan tartixiƣa...».

□ 4:17 «Dǝryaning xu tǝripi» — Əfrat dǝryasining ƣǝrbiy tǝripi.

□ 4:18 «aldimda eniⱪ ⱪilip oⱪup...» — yaki «aldimda tǝrjimǝ ⱪilinip oⱪup....».

■ 5:1 Ⱨag. 1:1; Zǝk. 1:1

□ 5:3 «bu ⱪuruluxni...» — yaki «bu tamni...».

□ 5:8 «...tez sürǝttǝ onguxluⱪ elip beriliwetiptu» — yaki «...ǝstayidilliⱪ bilǝn onguxluⱪ elip beriliwetiptu».

■ 5:12 2Tar. 36:16-21

■ 5:13 2Tar. 36:22,23; Əzra 1

■ 5:14 Əzra 1:8

□ 6:1 «Arhiplar ɵyi» — aramiy tilida «Oram arhiplar ɵyi».

□ 6:2 «Ahmeta» — tarihta bu ⱪǝl’ǝ adǝttǝ «Əkbatana» degǝn nami bilǝn tonulƣan.

□ 6:3 «Ɵyning igizliki atmix gǝz, kǝngliki atmix gǝz...» — Muⱪǝddǝs Kitabta ixlitilgǝn «gǝz» ⱪolning jǝynǝktin barmaⱪning uqiƣiqǝ bolƣan ariliⱪi (tǝhminǝn 45 santimetr) idi.

□ 6:6 «Dǝryaning xu tǝripi» — Əfrat dǝryasining ƣǝrb tǝripini kɵrsitidu.

□ 6:8 «keqiktürmǝy...» — yaki «ǝstayidilliⱪ bilǝn...».

□ 6:10 «padixaⱨning ǝwladliriƣa uzun ɵmür tilisun» — aramiy tilida «padixaⱨ wǝ uning oƣullirining ⱨayatini tilisun».

□ 6:11 «ǝhlǝthaniƣa aylanduruwetilsun!» — yaki «ⱨajǝthaniƣa aylanduruwetilsun!».

□ 6:18 «Musaning kitabi» — bǝlkim Tǝwratning 1-, 2-, 3-, 4- wǝ 5-ⱪisimlirini kɵrsitidu.

■ 6:18 Qɵl. 3:6, 32; 8:11; 1Tar. 24:1

■ 6:19 Mis. 12:1-28; Law. 23:5; Qɵl. 28:16; Ⱪan. 16:2

□ 6:22 «Asuriyǝ padixaⱨining kɵngli» — Pars imperatorini «Asuriyǝ padixaⱨi» dǝp atax ⱪiziⱪ ix. Xübⱨisizki, Pars imperatori «Babil padixaⱨi», xundaⱪla «Asuriyǝ padixaⱨi» degǝn unwanlarƣa warisliⱪ ⱪilƣan.

□ 7:6 «ⱪaytip qiⱪti» — Muⱪǝddǝs Kitabta «Yerusalemƣa berix», yaki «Yerusalemƣa kelix» degǝn sɵz daim degüdǝk «Yerusalemƣa qiⱪix» degǝn ibarǝ bilǝn ipadilinidu (mǝsilǝn, «Yǝr.» 31:6). «Pǝrwǝrdigarning ⱪoli uningda bolƣaqⱪa...» — Tǝwratta «Pǝrwǝrdigarning ⱪoli uningda bolƣaqⱪa» degǝn sɵzlǝr kɵp yǝrlǝrdǝ uqraydu, u: «Pǝrwǝrdigar uningƣa mǝdǝt bǝrgǝqkǝ» degǝn mǝnini bildüridu.

□ 7:7 «ibadǝthana hizmǝtkarliri» — ibraniy tilida «Nǝtiniylar». 2:43ni kɵrüng.

□ 7:12 «Hudaning mukǝmmǝl Tǝwrat-ⱪanuni» — bu ayǝttiki «mukǝmmǝl» degǝn sɵzning baxⱪa tǝrjimilǝrdiki orni bizning tǝrjimimizdikigǝ ohxax bolmasliⱪi mumkin: — Mǝsilǝn «Artahxaxtadin... Hudaning ⱪanuniƣa mukǝmmǝl Tǝwratxunas bolƣan kaⱨin ǝzraƣa...» yaki «Artahxaxtadin... Əzraƣa mukǝmmǝl salam (hatirjǝmlik) bolƣay»

■ 7:15 Əzra 8:25

□ 7:22 «kümüx yüz talantⱪiqǝ, buƣday yüz korƣiqǝ, xarab yüz batⱪiqǝ,...» — bir «talant»ning toptoƣra ⱪanqilik ikǝnliki ⱨazir bizgǝ namǝlum, bǝlkim 45 kilogram boluxi mumkin; xunga 100 talant kümüx bǝlkim 4 tonniqǝ bolatti; bir «kor» 220 litr, 100 kor buƣday 30 tonna, bir «bat» 22 litr, 100 bat 2200 litr bolatti.

□ 7:25 «Əmdi sǝn ǝy Əzra, Hudayingning sǝndǝ bolƣan ⱨekmitigǝ asasǝn...» — ibraniy tilida «Əmdi sǝn ⱪolungda tutⱪan Hudayingning ⱨekmitigǝ asasǝn...».

□ 8:3 «Xekaniyaning ǝwladliridin» — baxⱪa birhil tǝrjimisi (2-ayǝt bilǝn birlǝxtürülüp): «Dawutning ǝwladliridin, Ⱨattux, yǝni Xekaniyaning oƣli, Paroxning ǝwladliridin... ».

□ 8:5 «Xekaniyaning ǝwladliridin bolƣan Yaⱨaziyǝlning oƣli» — kona grekqǝ tǝrjimisi (LXX)dǝ «Zattuning ǝwladliridin Yaⱨaziyǝlning oƣli Xekaniya» deyilgǝn. Bu kona tǝrjimǝ toƣra boluxi mumkin.

□ 8:10 «Xelomitning ǝwladliridin Yosifiyaning oƣli» — kona grekqǝ tǝrjimisi (LXX)dǝ «Banining ǝwladliridin Yosifiyaning oƣli Xelomit» deyilgǝn. Bu kona tǝrjimǝ toƣra boluxi mumkin.

□ 8:13 «Adonikamning ǝwladliridin ǝng ahirida ⱪaytⱪanlar...» — yaki «Adonikamning ǝwladliridin, yǝni ǝng ahirida ⱪaytⱪanlar...»

□ 8:15 «Lawiylar yoⱪ ikǝn» — kaⱨinlar ɵzliri Lawiylar, ǝlwǝttǝ (pǝⱪǝt Ⱨarunning ǝwladliri kaⱨin bolidu); muxu yǝrdǝ deyiliwatⱪini kaⱨinliⱪtin baxⱪa roⱨiy hizmǝt ⱪilalaydiƣan Lawiylarni kɵrsitidu.

□ 8:20 «Nǝtiniylar» — ibadǝthana hizmǝtkarliri.

■ 8:25 Əzra 7:14, 15

□ 8:26 «kümüxtin altǝ yüz ǝllik talant... yüz talant altun...» — xu dǝwrdiki Israillar arisida bir «talant»ning toptoƣra ⱪanqilik ikǝnliki bizgǝ eniⱪ ǝmǝs; «kümüxning talanti» bolsa bǝlkim 45 kilogram, «altunning talanti» bǝlkim 90 kilogram boluxi mumkin; xunga 650 talant kümüx bǝlkim 29 tonniqǝ bolatti, 100 talant kümüx 6.5 tonniqǝ, 100 talant altun 9 tonniqǝ bolatti.

□ 8:27 «darik» — (yaki «drahma») — Pars imperyǝsidiki birhil altun tǝnggǝ; muxu yǝrdǝ bu daslarning ⱪimmiti 400-500 kilogram altunƣa barawǝr idi.

■ 9:6 Zǝb. 38:4

□ 9:7 «nomusⱪa tapxurulduⱪ» — ibraniy tilida «yüzi qüxkǝnlikigǝ tapxurulduⱪ».

□ 9:8 «bizgǝ ɵzining muⱪǝddǝs jayidin huddi ⱪaⱪⱪan ⱪozuⱪtǝk muⱪim orun berip,...» — «Yǝx.» 22:20-24ni kɵrüng.

□ 9:9 «...bizni Yǝⱨudiyǝ wǝ Yerusalemda sepilliⱪ ⱪildi» — «sepilliⱪ» muxu yǝrdǝ asasǝn kɵqmǝ mǝnidǝ ixlitilgǝn bolsa kerǝk. Qünki Yerusalemdiki sepil muxu waⱪitta tehi ⱪurulmiƣanidi («Nǝⱨ.» 1-babni kɵrüng).

■ 9:10-11 Law. 18:25, 27; Ⱪan. 7:3

□ 9:13 «bizgǝ bügünkidǝk nijat iltipatini kɵrsǝtkǝn» — bu ibarining baxⱪa birhil tǝrjimisi: «bizgǝ bügünkidǝk ⱪutuldurulƣan ⱪaldi ⱪaldurƣan».

□ 10:13 «qünki bizdǝ bu ixta itaǝtsizlik ⱪilƣanlar naⱨayiti kɵptur!» — baxⱪa bir hil tǝrjimisi: «qünki biz bu ixta bǝk eƣir itaǝtsizlik ⱪilƣanmiz».

□ 10:21 «Eliyaⱨ» — bu isim ǝrǝb tilida, xundaⱪla uyƣur tilida «Iliyas» deyilidu.

□ 10:29 «Ramot» — yaki «Yǝrǝmot».

□ 10:44 «wǝ xuningdǝk ulardin bǝzilǝrning hotunliri pǝrzǝntmu kɵrgǝnidi» — baxⱪa bir hil tǝrjimisi: — «... wǝ xuning bilǝn ular hotunlirini wǝ pǝrzǝntlirini yolƣa seliwǝtti». Bu ayǝtning tekisttǝ kǝmtüklük boluxi mumkin. Xunga mǝnisi eniⱪ ǝmǝs.

Nǝⱨǝmiya

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

Nǝⱨǝmiya

1

Yerusalemning eqinixliⱪ, harabliⱪ ⱨaliti

1 Ⱨaⱪaliyaning oƣli Nǝⱨǝmiya xundaⱪ bayan ⱪildiki: — Yigirminqi yili Kislǝw eyida, mǝn Xuxan ⱪǝl’ǝsidǝ turattim, □ 2 Ɵz ⱪerindaxlirimdin biri bolƣan Ⱨanani bilǝn birnǝqqǝ kixi Yǝⱨudiyǝdin qiⱪip kǝldi; mǝn ulardin sürgünlüktin ⱪutulup ⱪalƣan Yǝⱨudalar wǝ Yerusalem toƣrisida soridim. 3 Ular manga: — Sürgünlüktin ⱪutulƣan hǝlⱪning ⱪaldisi Yǝⱨudiyǝ ɵlkisidǝ ⱪattiⱪ japa-muxǝⱪⱪǝt astida wǝ aⱨanǝt iqidǝ ⱪaldi. Yerusalemning sepili bolsa ɵrüwetildi, ⱪowuⱪlirimu kɵydürüwetildi, dǝp eytip bǝrdi.

Nǝⱨǝmiyaning Yerusalem üqün roza tutup dua ⱪilixi

4 Mǝn bu gǝplǝrni anglap olturup yiƣlap kǝttim, birnǝqqǝ küngiqǝ nalǝ-pǝryad kɵtürüp, asmanlardiki Huda aldida roza tutup, dua ⱪilip 5 mundaⱪ dedim: — «I asmandiki Huda Pǝrwǝrdigar, Ɵzini sɵyüp, ǝmrlirini tutⱪanlarƣa ɵzgǝrmǝs meⱨir kɵrsitip ǝⱨdisidǝ turƣuqi uluƣ wǝ dǝⱨxǝtlik Tǝngri, ■ 6 ǝmdi Sening aldingda muxu pǝyttǝ ⱪulliring Israillar üqün peⱪir ⱪulungning keqǝ-kündüz ⱪiliwatⱪan bu duasiƣa ⱪuliⱪing selinƣay, kɵzüng oquⱪ bolƣay! Mǝn biz Israillarning Sening aldingda sadir ⱪilƣan gunaⱨlirimizni etirap ⱪilimǝn; mǝnmu, atamning jǝmǝtimu gunaⱨ ⱪilduⱪ! 7 Biz Sening yolungƣa tǝtür ix ⱪilip, Sǝn ⱪulung Musaƣa tapiliƣan ǝmrliring, bǝlgilimiliring wǝ ⱨɵkümliringni ⱨeq tutmiduⱪ. 8-9 Sening Ɵz ⱪulung Musaƣa tapilap: «Əgǝr silǝr wapasizliⱪ ⱪilsanglar, silǝrni pütün taipilǝrning arisiƣa tarⱪitiwetimǝn; lekin Manga yenip kelip, Mening ǝmrlirimni tutup ǝmǝl ⱪilsanglar, gǝrqǝ aranglardin ⱨǝtta asmanlarning ǝng qetigǝ ⱪoƣliwetilgǝnlǝr bolsimu, Mǝn ularni xu yǝrdin yiƣip, Mening namimni tiklǝxkǝ talliƣan jayƣa elip kelimǝn» degǝn sɵzüngni yad ⱪilƣaysǝn, dǝp ɵtünimǝn. ■ 10 Bularning ⱨǝmmisi Sening ⱪulliring wǝ Sening hǝlⱪing, Ɵzüngning zor ⱪudriting wǝ küqlük ⱪolung bilǝn ⱨɵrlükkǝ ⱪutⱪuzdung. 11 I Rǝbbim, ⱪulungning duasiƣa ⱨǝm Sening namingdin ǝyminixtin sɵyüngǝn ⱪulliringningmu duasini ⱪuliⱪing tingxiƣay; bügün ⱪulungning ixlirini onguxluⱪ ⱪilƣaysǝn, uni xu kixining aldida iltipatⱪa erixtürgǝysǝn».

Xu waⱪitta mǝn padixaⱨning saⱪiysi idim.

2

Padixaⱨning Nǝⱨǝmiyaning Yerusalemni, jümlidin sepilini ⱪayta ongxap qiⱪixiƣa ruhsǝt ⱪilixi

1 Wǝ xundaⱪ boldiki, padixaⱨ Artahxaxtaning yigirminqi yili Nisan eyi, padixaⱨning aldiƣa xarab kǝltürülgǝnidi; mǝn xarabni elip padixaⱨⱪa sundum. Buningdin ilgiri mǝn padixaⱨning aldida ⱨeqⱪaqan ƣǝmkin kɵrüngǝn ǝmǝs idim.

2 Xuning bilǝn padixaⱨ meningdin: — Birǝr kesiling bolmisa, qiraying nemixⱪa xunqǝ ƣǝmkin kɵrünidu? Kɵnglüngdǝ qoⱪum bir dǝrd bar, dewidi, mǝn intayin ⱪorⱪup kǝttim. 3 Mǝn padixaⱨⱪa: — Padixaⱨim mǝnggü yaxiƣayla! Ata-bowilirimning ⱪǝbriliri jaylaxⱪan xǝⱨǝr harabilikkǝ aylanƣan, dǝrwaza-ⱪowuⱪliri kɵydürüwetilgǝn tursa, mǝn ⱪandaⱪmu ƣǝmkin kɵrünmǝy? — dedim.

4 Padixaⱨ meningdin: — Sening nemǝ tǝliping bar? — dǝp soriwidi, mǝn asmandiki Hudaƣa dua ⱪilip, 5 andin padixaⱨⱪa: — Əgǝr padixaⱨimning kɵngligǝ muwapiⱪ kɵrünsǝ, ⱪulliri ɵzlirining aldida iltipatⱪa erixkǝn bolsa, meni Yǝⱨudiyǝgǝ ǝwǝtkǝn bolsila, ata-bowilirimning ⱪǝbriliri jaylaxⱪan xǝⱨǝrgǝ berip, uni yengiwaxtin ⱪurup qiⱪsam, dedim.

6 Padixaⱨ (xu qaƣda hanix padixaⱨning yenida olturatti) mǝndin: — Sǝpiringgǝ ⱪanqilik waⱪit ketidu? Ⱪaqan ⱪaytip kelisǝn? — dǝp soridi. Xuning bilǝn padixaⱨ meni ǝwǝtixni muwapiⱪ kɵrdi; mǝnmu uningƣa ⱪaytip kelidiƣan bir waⱪitni bekittim. 7 Mǝn yǝnǝ padixaⱨtin: — Aliyliriƣa muwapiⱪ kɵrünsǝ, manga Əfrat dǝryasining u ⱪetidiki waliylarƣa meni taki Yǝⱨudiyǝgǝ barƣuqǝ ɵtkili ⱪoyux toƣruluⱪ yarliⱪ hǝtlirini pütüp bǝrgǝn bolsila; □ 8 Wǝ yǝnǝ padixaⱨliⱪ ormanliⱪiƣa ⱪaraydiƣan Asafⱪa muⱪǝddǝs ɵygǝ tǝwǝ bolƣan ⱪǝl’ǝning dǝrwaziliri, xuningdǝk xǝⱨǝrning sepili wǝ ɵzüm turidiƣan ɵygǝ ketidiƣan limlarni yasaxⱪa kerǝklik yaƣaqlarni manga berix toƣruluⱪmu bir yarliⱪni pütüp bǝrgǝn bolsila, dedim. Hudayimning xǝpⱪǝtlik ⱪoli üstümdǝ bolƣaqⱪa, padixaⱨ iltipat ⱪilip bularning ⱨǝmmisini manga bǝrdi. ■ 9 Xuning bilǝn mǝn dǝryaning u ⱪetidiki waliylarning yeniƣa berip padixaⱨning yarliⱪlirini tapxurdum. Padixaⱨ yǝnǝ birnǝqqǝ ⱪoxun sǝrdarliri bilǝn atliⱪ lǝxkǝrlǝrnimu manga ⱨǝmraⱨ boluxⱪa orunlaxturƣanidi. 10 Ⱨoronluⱪ Sanballat bilǝn Ammoniy Tobiya degǝn ǝmǝldar Israillarning mǝnpǝǝtini izdǝp adǝm kǝptu, degǝn hǝwǝrni anglap intayin narazi boldi.□

Nǝⱨǝmiyaning keqisi sepilni qarlaxⱪa qiⱪixi

11 Mǝn Yerusalemƣa kelip üq kün turdum. 12 Andin keqisi mǝn wǝ manga ⱨǝmraⱨ bolƣan birnǝqqǝ adǝm ornimizdin turduⱪ (mǝn Hudayimning kɵnglümgǝ Yerusalem üqün nemǝ ixlarni ⱪilixni salƣanliⱪi toƣrisida ⱨeqkimgǝ birǝr nemǝ demigǝnidim). Ɵzüm mingǝn ulaƣdin baxⱪa ⱨeqⱪandaⱪ ulaƣmu almay, 13 keqisi «Jilƣa ⱪowuⱪi»din qiⱪip «Əjdiⱨa buliⱪi»ƣa ⱪarap mengip, «Tezǝk ⱪowuⱪi»ƣa kelip, Yerusalemning buzuwetilgǝn sepillirini wǝ kɵydürüwetilgǝn ⱪowuⱪ-dǝrwazilirini kɵzdin kǝqürdum. 14 Yǝnǝ aldiƣa mengip «Bulaⱪ ⱪowuⱪi» bilǝn «Xaⱨanǝ kɵl»gǝ kǝldim; lekin xu yǝrdǝ mǝn mingǝn ulaƣning ɵtüxikǝ yol bǝk tar kǝlgǝqkǝ, 15 keqidǝ mǝn jilƣa bilǝn qiⱪip sepilni kɵzdin kǝqürüp qiⱪtim. Andin yenip «Jilƣa ⱪowuⱪi»din xǝⱨǝrgǝ kirip, ɵygǝ ⱪayttim.

16 Əmǝldarlarning ⱨeqⱪaysisi mening nǝgǝ barƣanliⱪimni wǝ nemǝ ⱪilƣanliⱪimni bilmǝy ⱪelixti, qünki mǝn ya Yǝⱨudiylarƣa, kaⱨinlarƣa, ya ǝmir-ⱨakimlarƣa wǝ yaki baxⱪa hizmǝt ⱪilidiƣanlarƣa ⱨeqnemǝ eytmiƣanidim.

Nǝⱨǝmiyaning hǝlⱪni sepilni ⱪayta selixⱪa ilⱨamlanduruxi

17 Keyin mǝn ularƣa: — Silǝr beximizƣa kǝlgǝn balayi’apǝtni, Yerusalemning harabigǝ aylanƣanliⱪini, sepil ⱪowuⱪlirining kɵydürüwetilgǝnlikini kɵrdünglar; kelinglar, ⱨǝmmimiz ⱨaⱪarǝtkǝ ⱪeliwǝrmǝslikimiz üqün Yerusalemning sepilini ⱪaytidin yasap qiⱪayli, — dedim. 18 Mǝn yǝnǝ ularƣa Hudayimning xǝpⱪǝtlik ⱪolining mening üstümdǝ bolƣanliⱪini wǝ padixaⱨning manga ⱪilƣan gǝplirini eytiwidim, ular: — Ornumizdin turup uni yasayli! — deyixip, bu yahxi ixni ⱪilixⱪa ɵz ⱪollirini ⱪuwwǝtlǝndürdi.

19 Lekin Ⱨoronluⱪ Sanballat, hizmǝtkar Ammoniy Tobiya ⱨǝm ǝrǝb bolƣan Gǝxǝm bu ixni anglap bizni zangliⱪ ⱪilip mǝnsitmǝy: — Silǝrning bu ⱪilƣininglar nemǝ ix? Silǝr padixaⱨⱪa asiyliⱪ ⱪilmaⱪqimusilǝr? — deyixti.

20 Mǝn ularƣa jawab berip: — Asmanlardiki Huda bolsa bizni ƣǝlibigǝ erixtüridu wǝ Uning ⱪulliri bolƣan bizlǝr ⱪopup ⱪurimiz. Lekin silǝrning Yerusalemda ⱨeqⱪandaⱪ nesiwǝnglar, ⱨoⱪuⱪunglar yaki yadnamǝnglar yoⱪ, — dedim.

3

Sepilni bɵlǝklǝrgǝ bɵlüp ongxaxⱪa buyruluxi •••• Kona xǝⱨǝrning hǝritisini kɵrüng

1 Xu qaƣda bax kaⱨin Əliyaxib wǝ uning kaⱨin ⱪerindaxliri ⱪopup «Ⱪoy ⱪowuⱪi»ni yengiwaxtin yasap qiⱪti; ular ⱪowuⱪning ⱪanatlirini ornitip, uni Hudaƣa atap muⱪǝddǝs dǝp bekitti; ular «Yüzning munari» bilǝn «Ⱨananiyǝlning munari»ƣiqǝ bolƣan ariliⱪtiki sepilni ongxap, uni muⱪǝddǝs dǝp bekitti; □ 2 Uningƣa tutax ⱪismini Yeriholuⱪlar yasidi; yǝnǝ uningƣa tutax ⱪismini Imrining oƣli Zakkur yasidi. 3 «Beliⱪ ⱪowuⱪi»ni Sǝnaaⱨning oƣulliri yasidi; ular uning lim-kexǝklirini selip, ⱪanatliri, taⱪaⱪliri wǝ baldaⱪlirini ornatti. 4 Uningƣa tutax ⱪismini Ⱨakozning nǝwrisi, Uriyaning oƣli Mǝrǝmot yasidi; uningƣa tutax ⱪismini Mǝxǝzabǝlning nǝwrisi, Bǝrǝkiyaning oƣli Mǝxullam yasidi. Uningƣa tutax ⱪismini Baanaⱨning oƣli Zadok yasidi. □ 5 Uningƣa tutax ⱪismini Tǝkoaliⱪlar yasidi; lekin ularning qongliri ɵz hojisining ixini zimmisigǝ ilixⱪa unimidi.

6 «Kona ⱪowuⱪ»ni Pasiyaning oƣli Yǝⱨoda bilǝn Besodiyaning oƣli Mǝxullam yasidi; ular uning lim-kexǝklirini selip, ⱪanatliri, taⱪaⱪliri wǝ baldaⱪlirini ornatti. □ 7 Ularning yenidiki tutax ⱪismini Gibeonluⱪ Mǝlatiya, Meronotluⱪ Yadon ⱨǝmdǝ Dǝryaning bu ƣǝrbiy tǝripidiki waliylarning baxⱪuruxi astidiki Gibeonluⱪlar bilǝn Mizpaⱨliⱪlar yasidi. □ 8 Ularning yenidiki tutax ⱪismini zǝrgǝrlǝrdin bolƣan Harⱨayaning oƣli Uzziyǝl yasidi. Uningƣa tutax ⱪismini huxbuy buyum yasaydiƣan ǝtirqilǝrdin Ⱨananiya yasidi. Ular Yerusalem sepilini taki «Ⱪelin tam»ƣiqǝ ongxap yasidi. □ 9 Ularning yenidiki tutax ⱪismini Yerusalemning yerimining ⱨakimi bolƣan Hurning oƣli Refaya yasidi. 10 Ularning yenida, Harumafning oƣli Yǝdaya ɵzining ɵyining udulidiki ⱪismini yasidi. Ularning yenidiki ⱪismini Haxabniyaning oƣli Ⱨattux yasidi. 11 Ⱨarimning oƣli Malkiya bilǝn Paⱨat-Moabning oƣli Ⱨaxxub sepilning baxⱪa bir bɵliki bilǝn «Humdanlar munari»ni yasidi. 12 Ularning yenidiki tutax ⱪismini Yerusalemning yerimining ⱨakimi Halloⱨǝxning oƣli Xallom ɵzi wǝ uning ⱪizliri yasidi.

13 «Jilƣa ⱪowuⱪi»ni Ⱨanun bilǝn Zanoaⱨ xǝⱨirining aⱨalisi yasidi. Ular uni yasap, uning ⱪanatliri, taⱪaⱪliri wǝ baldaⱪlirini ornatti wǝ yǝnǝ «Tezǝk ⱪowuⱪi»ƣiqǝ ming gǝz sepilnimu yasidi. 14 «Tezǝk ⱪowuⱪi»ni Bǝyt-Ⱨakkǝrǝm yurtining baxliⱪi Rǝkabning oƣli Malkiya yasidi; ular uni yasap, uning ⱪanatliri, taⱪaⱪliri wǝ baldaⱪlirini ornatti.

15 «Bulaⱪ ⱪowuⱪi»ni Mizpaⱨ yurtining baxliⱪi Kol-Ⱨozǝⱨning oƣli Xallum yasidi. U uni yasap, ɵgzisini yepip, uning ⱪanatliri, taⱪaⱪliri wǝ baldaⱪlirini ornatti wǝ yǝnǝ xaⱨanǝ baƣning yenidiki Siloam kɵlining sepilini «Dawutning xǝⱨiri»din qüxidiƣan pǝlǝmpǝygiqǝ yengiwaxtin yasidi.□

16 Uningdin keyinki tutax ⱪismini Dawutning ⱪǝbrilirining udulidiki wǝ uningdin keyinki sün’iy kɵlgǝ ⱨǝm uning kǝynidiki «Palwanlarning ɵyi»gǝ ⱪǝdǝr Bǝyt-Zur yurtining yerimining ⱨakimi, Azbukning oƣli Nǝⱨǝmiya yasidi. 17 Uningdin keyinki tutax ⱪismini Lawiylar — Yǝni Banining oƣli Rǝⱨum yasidi, uning yenidiki tutax ⱪismini Keilaⱨning yerim yurtining ⱨakimi Ⱨaxabiya ɵz yurtiƣa wakalitǝn yasap qiⱪti. 18 Uning yenidiki tutax ⱪismini ularning ⱪerindaxliri — Keilaⱨning ikkinqi yerimining ⱨakimi, Ⱨenadadning oƣli Baway yasidi. □ 19 Uning yenida, Mizpaⱨning ⱨakimi Yǝxuyaning oƣli Ezǝr ⱪoral-yaraƣ ambiriƣa qiⱪix yolining udulida, sepilning doⱪmuxidiki yǝnǝ bir bɵlikini yasidi. 20 Zabbayning oƣli Baruⱪ uningdin keyinki yǝnǝ bir bɵlikini, yǝni sepilning doⱪmuxidin taki bax kaⱨin Əliyaxibning ɵyining dǝrwazisiƣiqǝ bolƣan bɵlikini kɵngül ⱪoyup yasidi. 21 Uning yenida Ⱨakozning nǝwrisi, Uriyaning oƣli Mǝrǝmot sepilning Əliyaxibning ɵyining dǝrwazisidin taki Əliyaxibning ⱨoylisining ahiriƣiqǝ bolƣan yǝnǝ bir bɵlikini yasidi. □ 22 Bulardin keyinki bir ⱪismini Iordan tüzlǝnglikidikilǝr, kaⱨinlar yasidi. 23 Bularning yenida, Binyamin bilǝn Ⱨaxxub ɵz ɵyining udulidiki bɵlikini yasidi. Ulardin keyin Ananiyaning nǝwrisi, Maaseyaⱨning oƣli Azariya ɵz ɵyining yenidiki ⱪisimni yasidi. 24 Uning yenida, Azariyaning ɵyidin taki sepilning doⱪmuxiƣiqǝ bolƣan yǝnǝ bir bɵlikini Ⱨenadadning oƣli Binnuiy yasidi. 25  Uning yenida, Uzayning oƣli Palal padixaⱨ ordisining doⱪmuxi, xuningdǝk ordidiki qoⱪqiyip turƣan, zindan ⱨoylisining yenidiki egiz munarning udulidiki bɵlikini yasidi. Uningdin keyinki bir bɵlikini Paroxning oƣli Pidaya yasidi. 26 Əmdi Ofǝldǝ turidiƣan ibadǝthana hizmǝtkarliri künqiⱪix tǝrǝptiki «Su ⱪowuⱪi»ning udulidiki wǝ qoⱪqiyip turƣan munarning udulidiki sepilni yasidi. □ 27 Qoⱪqiyip turƣan qong munarning udulida Tǝkoaliⱪlar taki Ofǝl sepiliƣiqǝ bolƣan ikkinqi bir bɵlikini yasidi. 28 «At ⱪowuⱪi»ning yuⱪiri bir bɵlikini kaⱨinlar ⱨǝrbiri ɵz ɵyining udulidiki ⱪismini yasidi. 29 Immǝrning oƣli Zadok ularning yenida, keyinki ⱪismini, ɵz ɵyining udulidiki bir bɵlikini yasidi. Uning yenidiki tutax ⱪismini «xǝrⱪiy dǝrwaza»ning dǝrwaziwǝni Xekaniyaning oƣli Xemaya yasidi. 30 Uning yenida, Xǝlǝmiyaning oƣli Ⱨananiya bilǝn Zalafning altinqi oƣli Ⱨanun ikkinqi bir bɵlikini yasidi; ularning yenida, Bǝrǝkiyaning oƣli Mǝxullam ɵz ⱪorusining udulidiki bir bɵlǝkni yasidi. 31 Uning yenida, xu yǝrdin tartip ibadǝthana hizmǝtkarliri bilǝn sodigǝrlǝrning ⱪoruliridin ɵtüp, «Tǝkxürüx ⱪowuⱪi»ning udulidiki sepil doⱪmuxining balihanisiƣiqǝ bolƣan bɵlikini zǝrgǝrlǝrdin bolƣan Malkiya yasidi. □ 32 Doⱪmuxning balihanisi bilǝn «Ⱪoy ⱪowuⱪi»ning ariliⱪidiki bɵlǝkni zǝrgǝrlǝr bilǝn sodigǝrlǝr yasidi.

4

Sanballatning hapa boluxi wǝ mǝshirǝ ⱪilixi

1 Xundaⱪ boldiki, Sanballat bizning sepilni yengiwaxtin ongxawatⱪanliⱪimizni anglap ƣǝzǝplinip, ⱪǝⱨri bilǝn Yǝⱨudalarni mǝshirǝ ⱪildi. 2 U ɵz ⱪerindaxliri wǝ Samariyǝ ⱪoxuni aldida: — Bu zǝip Yǝⱨudalar nemǝ ⱪiliwatidu? Ular ɵzlirini xundaⱪ mustǝⱨkǝmlimǝkqimu? Ular ⱪurbanliⱪlarni sunmaⱪqimu? Ular bir kün iqidǝ püttürüxmǝkqimu? Topa dɵwiliri iqidin kɵyüp kǝtkǝn taxlarni kolap qiⱪirip ularƣa jan kirgüzǝmdikǝn? — dedi. □ 3 Uning yenida turuwatⱪan Ammoniy Tobiya: — Ular ⱨǝrⱪanqǝ yasisimu, bir tülkǝ sepilning üstigǝ yamixip qiⱪsa, ularning tax temini ɵrüwetidu! — dedi.

Nǝⱨǝmiyaning duasi

4 — I Hudayimiz, ⱪulaⱪ selip angliƣaysǝn, kǝmsitilmǝktimiz, ularning ⱪilƣan ⱨaⱪarǝtlirini ɵz bexiƣa yandurƣaysun; ularni tutⱪun ⱪilip elip berilƣan yaⱪa yurtta hǝⱪning oljisiƣa aylandurƣaysun! 5 Ularning ⱪǝbiⱨlikini yapmiƣaysǝn, gunaⱨliri aldingdinmu ɵqürüwetilmisun; qünki ular sepilni ongxawatⱪanlarning kɵngligǝ azar bǝrdi!

6 Xundaⱪtimu sepilni yengiwaxtin ongxawǝrduⱪ; uni ulap, egizlikini yerimiƣa yǝtküzduⱪ; qünki kɵpqilik kɵngül ⱪoyup ixlidi.

Yerusalemning ⱪowuⱪliri (Nǝⱨǝmiya ⱪayta ⱪurƣan)

Düxmǝnlǝrning tosⱪunluⱪ wǝ buzƣunqiliⱪ ⱪilixⱪa ⱪǝstlixi

7 Xundaⱪ boldiki, Sanballat, Tobiya, Ərǝblǝr, Ammoniylar, Axdodluⱪlar Yerusalem sepillirini yengiwaxtin ongxax ⱪuruluxining yǝnila elip beriliwatⱪanliⱪini, sepil bɵsüklirining etiwetilgǝnlikini anglap ⱪattiⱪ ƣǝzǝpkǝ kelixti-dǝ, 8 birliktǝ Yerusalemƣa ⱨujum ⱪilip uningda ⱪalaymiⱪanqiliⱪ tuƣduruxni ⱪǝstlǝxti. 9 Xunga biz Hudayimizƣa iltija ⱪilduⱪ ⱨǝm ularning sǝwǝbidin keqǝ-kündüz kɵzǝtqi ⱪoyup, ɵzlirimiz ulardin mudapiǝlǝnduⱪ.

10 Bu qaƣda Yǝⱨudiyǝdikilǝr: — Ixqi-ⱨammallar ⱨalidin kǝtti, xuningdǝk qalma-kesǝk ǝhlǝtlǝr yǝnila naⱨayiti kɵp, biz sepilni ongxaxⱪa ⱨǝtta sepilƣimu yeⱪinlixalmiduⱪ! — deyixti. 11 Xuning bilǝn bir waⱪitta düxmǝnlirimiz: — Ular sǝzmǝstǝ, ular kɵrmǝstǝ, ularning arisiƣa kiriwelip ularni ɵltürüp, ⱪuruluxni tohtitiwetimiz! — deyixti.

12 Wǝ xundaⱪ boldiki, ularning ǝtrapida turuwatⱪan Yǝⱨudalarmu yenimizƣa on ⱪetim kelip: — Ⱪaysi tǝrǝpkǝ ⱪarisanglar, ular xu tǝrǝptin kelip silǝrgǝ ⱨujum ⱪilmaⱪqi! — dǝp hǝwǝr yǝtküzüxti. □ 13 Xunga mǝn hǝlⱪni jǝmǝt-jǝmǝt boyiqǝ, ⱪoliƣa ⱪiliq, nǝyzǝ wǝ oⱪyalirini elip, sepili pǝs bolƣan yaki ⱨujumƣa oquⱪ turƣan yǝrlǝrdǝ sepilning arⱪisida ⱪarawulluⱪta turuxⱪa ⱪoydum. 14 Kɵzdin kǝqürüp qiⱪⱪandin keyin ornumdin ⱪopup mɵtiwǝrlǝr bilǝn ǝmǝldarlar wǝ baxⱪa hǝlⱪⱪǝ: — Ulardin ⱪorⱪmanglar; uluƣ wǝ dǝⱨxǝtlik Rǝbni esinglarda tutunglar, ɵz ⱪerindaxliringlar, oƣul-ⱪizliringlar, ayalliringlar wǝ ɵy-makaninglar üqün jǝng ⱪilinglar, dedim.

Bir tǝrǝptin ixlǝx, bir tǝrǝptin mudapiǝlinix

15 Xundaⱪ boldiki, ɵzlirining suyiⱪǝstini bilip ⱪalƣanliⱪimiz düxmǝnlǝrning ⱪuliⱪiƣa yetip barƣaq, xuningdǝk Huda ularning suyiⱪǝstini bitqit ⱪilƣaq, biz ⱨǝmmimiz sepilƣa ⱪaytip, ⱨǝrbirimiz ǝsli ix ornimizda ixni dawamlaxturiwǝrduⱪ.

16-17 Ənǝ xu qaƣdin baxlap hizmǝtkarlirimning yerimi ix bilǝn boldi, yerimi ⱪoliƣa nǝyzǝ, ⱪalⱪan, oⱪya tutⱪan, dobulƣa-sawut kiygǝn ⱨalda yürüxti. Sǝrdar-ǝmǝldarlar sepilni ongxawatⱪan barliⱪ Yǝⱨuda jǝmǝtidikilǝrning arⱪisida turdi. Ⱨǝm yüklǝrni toxuwatⱪanlar ⱨǝm ularƣa yük artiwatⱪanlarmu bir ⱪolida ixlǝp, bir ⱪolida yaraƣlirini qing tutuxⱪanidi. 18 Tamqilarning ⱨǝrbiri bǝllirigǝ ⱪiliq-hǝnjǝrlirini asⱪan ⱨalda sepilni yasawatatti; kanayqi bolsa yenimda turatti. 19 Mǝn mɵtiwǝrlǝr, ǝmǝldarlar wǝ baxⱪa hǝlⱪⱪǝ: — Bu ⱪurulux naⱨayiti qong, dairisi kǝng; biz ⱨǝmmimiz sepilda bɵlǝk-bɵlǝklǝr boyiqǝ tarⱪilip ixlǝp, bir-birimizdin yiraⱪ turuwatimiz. 20 Xunga mǝyli ⱪǝyǝrdǝ bolunglar, kanay awazini anglisanglarla, biz bar xu yǝrgǝ kelip yiƣilinglar; Hudayimiz biz üqün jǝng ⱪilidu, — dedim.■

21 Biz ǝnǝ xu tǝriⱪidǝ ixliduⱪ; hǝlⱪning yerimi tang atⱪandin tartip yultuz qiⱪⱪuqǝ nǝyzilirini qing tutup turuxti. 22 U qaƣda mǝn yǝnǝ hǝlⱪⱪǝ: — Ⱨǝmmǝylǝn ɵz hizmǝtkari bilǝn keqini Yerusalemƣa kirip ɵtküzsun, xundaⱪ bolsa ular keqisi bizning muⱨapizǝtqilikimizni ⱪilidu, kündüzi ixlǝydu, dedim. 23 Xundaⱪ ⱪilip ya mǝn, nǝ ⱪerindaxlirim, ya hizmǝtkarlirim yaki manga ǝgǝxkǝn muⱨapizǝtqilǝrning ⱨeqⱪaysisi kiyimlirini selixmidi; ⱨǝrbiri ⱨǝtta suƣa barƣandimu ɵzining yaraƣlirini eliwalatti.□

5

Namratlarning nalisi

1 U qaƣda halayiⱪ wǝ ularning hotunliri ɵz ⱪerindaxliri bolƣan Yǝⱨudalar üstidin xikayǝt ⱪilip ⱪattiⱪ dad-pǝryad kɵtürüxti. 2 Bǝzilǝr: — Biz wǝ oƣul-ⱪizlirimizning jan sanimiz kɵp, kün kǝqüriximiz üqün toyƣudǝk axliⱪ almisaⱪ bolmaydu, deyixti. 3 Yǝnǝ bǝzilǝr: — Biz aqarqiliⱪta ⱪalƣan waⱪtimizda axliⱪ elip yǝymiz dǝp etizlirimiz, üzümzarliⱪlirimizni wǝ ɵylirimizni rǝnigǝ berixkǝ mǝjbur bolduⱪ, deyixti. 4 Wǝ yǝnǝ bǝzilǝr: — Padixaⱨning etizlirimiz wǝ üzümzarliⱪlirimiz üstigǝ salƣan baj-seliⱪni tapxuruxⱪa pul ⱪǝrz alduⱪ. □ 5 Gǝrqǝ bǝdǝnlirimiz ⱪerindaxlirimizning bǝdǝnlirigǝ, pǝrzǝntlirimiz ularning pǝrzǝntlirigǝ ohxax bolsimu, lekin oƣul-ⱪizlirimizni ⱪul-dedǝk boluxⱪa tapxurmay amalimiz bolmidi; ǝmǝliyǝttǝ ⱪizlirimizdin bǝziliri alliⱪaqan dedǝk bolupmu kǝtti; ularni bǝdǝl tɵlǝp ⱨɵrlükkǝ qiⱪirixⱪa ⱪurbimiz yǝtmidi, qünki bizning etizlar wǝ üzümzarliⱪlirimiz ⱨazir baxⱪilarning ⱪolididur, — deyixti.

Nǝⱨǝmiyaning mɵtiwǝrlǝr bilǝn mǝnsǝpdarlarni ƣǝzǝp bilǝn ǝyiblixi

6 Mǝn ularning dad-pǝryadlirini wǝ eytⱪan bu gǝplirini angliƣandin keyin ⱪattiⱪ ƣǝzǝplǝndim. 7 Kɵnglümdǝ birǝr ⱪur oyliniwalƣandin keyin, mɵtiwǝrlǝr bilǝn ǝmǝldarlarni ǝyiblǝp: — Silǝr ɵz ⱪerindaxliringlarƣa ⱪǝrz berip ulardin ɵsüm alidikǝnsilǝr-ⱨǝ! — dǝp tǝnbiⱨ bǝrdim. Andin ularning sǝwǝbidin qong bir yiƣin eqip ■ 8 ularni: — Biz küqimizning yetixiqǝ yat taipilǝrgǝ setiwetilgǝn ⱪerindiximiz Yǝⱨudalarni ⱪayturup setiwalduⱪ, lekin silǝr bizni ularni ⱪayturup setiwalsun dǝp ⱪerindaxliringlarni yǝnǝ setiwǝtmǝkqi boluwatamsilǝr? — dǝp ǝyibliwidim, ular dǝydiƣan gǝp tapalmay, xük turup ⱪaldi. 9 Andin mǝn ularƣa yǝnǝ: — Silǝrning bu ⱪilƣininglar ⱪamlaxmaptu. Silǝr düxmǝnlirimiz bolƣan taipilǝr aldida bizni aⱨanǝtkǝ ⱪaldurmay, Hudayimizning ⱪorⱪunqida mangsanglar bolmasmidi? 10 Mǝnmu, ⱪerindaxlirim wǝ hizmǝtkarlirim ularƣa pul wǝ axliⱪ ɵtnǝ berip turup ɵsüm alsaⱪ alattuⱪ! Silǝrdin ɵtünimǝn, mundaⱪ ɵsüm elixtin waz keqǝyli! □
11 Ɵtünüp ⱪalay, silǝr dǝl bügün ularning etizlirini, üzümzarliⱪ, zǝytunzarliⱪ wǝ ɵylirini ⱪayturup beringlar, wǝ xuningdǝk silǝr ulardin ündürüwalƣan pul, axliⱪ, yengi mǝy-xarab wǝ yengi zǝytun maylirining ɵsümini ularƣa ⱪayturup beringlar, dedim.□

12 Ular: — Ⱪayturup berimiz, ǝmdi ulardin ⱨeq ɵsüm almaymiz; sili nemǝ desilǝ, biz xundaⱪ ⱪilimiz, deyixti. Mǝn kaⱨinlarni qaⱪirtip kelip, ularni bu wǝdǝ boyiqǝ xundaⱪ ijra ⱪilixⱪa ⱪǝsǝm iqküzdüm. □ 13 Mǝn tonumning pexini ⱪeⱪip turup: — Kim muxu wǝdini ada ⱪilmisa, Huda xu yol bilǝn uning ɵzini ɵz ɵyidin wǝ mal-mülkidin mǝⱨrum ⱪilip ⱪeⱪiwǝtsun! Xu yol bilǝn uning ⱨǝmmǝ nemisi ⱪuruⱪdilip ⱪalƣuqǝ ⱪeⱪiwetilsun! — dedim. Pütkül jamaǝt birdǝk: «Amin!» deyixti ⱨǝm Pǝrwǝrdigarƣa Ⱨǝmdusana oⱪuxti. Andin kɵpqilik xu wǝdisi boyiqǝ deginidǝk ⱪilixti.

Pak-diyanǝtlik wǝ addiy-sadda Nǝⱨǝmiya

14 Xuningdǝk, Yǝⱨudiyǝ zeminida ularƣa waliy boluxⱪa tiklǝngǝn kündin buyan, yǝni padixaⱨ Artahxaxtaning yigirminqi yilidin ottuz ikkinqi yiliƣiqǝ bolƣan on ikki yil iqidǝ nǝ mǝn, nǝ mening uruⱪ-tuƣⱪanlirim waliyliⱪ nenini ⱨeq yemiduⱪ. 15 Mǝndin ilgiri waliy bolƣanlar hǝlⱪⱪǝ eƣirqilik selip, ulardin kündilik axliⱪ, mǝy-xarab wǝ xuningdǝk ⱪiriⱪ xǝkǝl kümüx elip kǝlgǝnikǝn; ⱨǝtta ularning hizmǝtkarlirimu hǝlⱪning üstidin ⱨoⱪuⱪwazliⱪ ⱪilip kǝlgǝnikǝn. Lekin mǝn Hudadin ⱪorⱪidiƣinim üqün undaⱪ ⱪilmidim. □ 16 Mǝn dǝrwǝⱪǝ sepilning ⱪuruluxiƣila berilgǝqkǝ, biz ⱨǝtta birǝr etiznimu setiwalmiduⱪ; mening barliⱪ hizmǝtkarlirimmu ⱪuruluxta ixlǝxkǝ xu yǝrgǝ yiƣilatti. 17 Ətrapimizdiki yat ǝllǝrdin bizning yenimizƣa kǝlgǝnlǝrdin bɵlǝk, mening bilǝn bir dastihanda ƣiza yǝydiƣanlar Yǝⱨudiylar wǝ ǝmǝldarlardin bir yüz ǝllik kixi idi. 18 Ⱨǝrküni bir kala, hillanƣan altǝ ⱪoy tǝyyarlinatti, yǝnǝ manga bǝzi uqar ⱪuxlar tǝyyarlinatti; ⱨǝr on kündǝ bir ⱪetim ⱨǝrhil mol mǝy-xarab bilǝn tǝminlinǝtti. Xundaⱪ bolsimu mǝn yǝnila «waliy neni»ni tǝlǝp ⱪilmidim; qünki ⱪurulux Ixi hǝlⱪning üstidiki eƣir yük idi.

19 — Aⱨ Hudayim, mǝn muxu hǝlⱪ üqün ⱪilƣan barliⱪ iximni yad ǝtkǝysǝn, manga xapaǝt kɵrsǝtkǝysǝn!.■

6

Sanballatning ⱪuruluxⱪa tosⱪunluⱪ ⱪilix suyiⱪǝsti

1 Xundaⱪ boldiki, Sanballat, Tobiya, ǝrǝb bolƣan Gǝxǝm wǝ düxmǝnlirimizning ⱪalƣan ⱪismi mening sepilni yengiwaxtin ongxap qiⱪⱪanliⱪimni, sepilning ǝmdi bɵsüklirining ⱪalmiƣanliⱪini anglap (lekin u qaƣda mǝn tehi sepil ⱪowuⱪlirining ⱪanatlirini ornatmiƣanidim), 2 Sanballat bilǝn Gǝxǝm manga: — Kǝlsila, biz Ono tüzlǝnglikidiki Kǝfirim kǝntidǝ kɵrüxǝyli! — dǝp adǝm ǝwǝtiptu. Əmǝliyǝttǝ ular manga ⱪǝst ⱪilmaⱪqi ikǝn. □ 3 Xunglaxⱪa mǝn ǝlqilǝrni ǝwǝtip: — Mǝn uluƣ bir ix bilǝn xuƣulliniwatⱪanliⱪimdin silǝr tǝrǝpkǝ qüxmǝymǝn. Mǝn ⱪandaⱪmu silǝrning ⱪexinglarƣa barimǝn dǝp, ixni taxlap uni tohtitip ⱪoyay? — dedim.

4 Ular uda tɵt ⱪetim muxu tǝriⱪidǝ adǝm ǝwǝtti, mǝn ⱨǝr ⱪetim xundaⱪ jawap bǝrdim. 5 Andin Sanballat bǝxinqi ⱪetim xu tǝriⱪidǝ ɵz hizmǝtkariƣa peqǝtlǝnmigǝn hǝtni ⱪoliƣa tutⱪuzup ǝwǝtiptu. 6 Hǝttǝ: «Ⱨǝrⱪaysi ǝllǝr arisida mundaⱪ bir gǝp tarⱪilip yüridu, wǝ Gǝxǝmmu xundaⱪ dǝydu: — Sǝn wǝ Yǝⱨudalar birgǝ isyan kɵtürmǝkqi ikǝnsilǝr; xunga sǝn sepilnimu yengiwaxtin ongxaxⱪa kirixipsǝn; eytixlarƣa ⱪariƣanda sǝn ɵzüngni ularƣa padixaⱨ ⱪilmaⱪqikǝnsǝn. □ 7 Sǝn yǝnǝ Yerusalemda ɵzüng toƣruluⱪ: «Mana, Yǝⱨudiyǝdǝ ɵzimizning bir padixaⱨimiz bar!» dǝp jar selip tǝxwiⱪ ⱪilixⱪa birnǝqqǝ pǝyƣǝmbǝr ⱪoyupsǝn. Əmdi bu gǝplǝr sɵzsiz padixaⱨning ⱪuliⱪiƣa yetip bayan ⱪilinidu. Xunga, kǝlgin, biz birliktǝ mǝsliⱨǝtlixiwalayli» deyilgǝnikǝn.

8 Mǝn uningƣa: «Sǝn eytⱪan ixlar ⱨeqⱪaqan ⱪilinƣan ǝmǝs; bular bǝlki ɵz kɵnglüngdin oydurup qiⱪarƣining, halas» dǝp jawap ⱪayturdum. 9 Əmǝliyǝttǝ, ular: «Muxundaⱪ ⱪilsaⱪ ularning ⱪoli maƣdursizlinip, ⱪurulux ixi ada ⱪilinmay ⱪalidu!» dǝp oylap bizni ⱪorⱪatmaⱪqi idi.

— «Əmdi mening ⱪolumni ixta tehimu küqlǝndürgǝysǝn!».

Yalƣan pǝyƣǝmbǝr Xemayaning tǝⱨdit selixi

10 Mǝⱨǝtabǝlning nǝwrisi, Delayaning oƣli Xemaya ɵzini ɵz ɵyigǝ ⱪamiwalƣanidi; mǝn uning ɵyigǝ kǝlsǝm u: — Biz Hudaning ɵyidǝ, ibadǝthanining iqidǝ kɵrüxǝyli wǝ ibadǝthanining dǝrwaza ⱪanatlirini etip ⱪoyayli; qünki ular seni ɵltürgili kelidu; xübⱨisizki, keqisi kelip seni ɵltürmǝkqi boldi! — dedi.□

11 Mǝn: — Manga ohxax bir adǝm ⱪandaⱪmu ⱪeqip kǝtsun? Mǝndǝk bir adǝm jenimni ⱪutⱪuzimǝn dǝp ⱪandaⱪmu ibadǝthaniƣa kiriwalƣudǝkmǝn? Mǝn ⱨǝrgiz u yǝrgǝ kiriwalmaymǝn! — dǝp jawap bǝrdim. 12 Qünki mǝn ⱪarisam, uning Huda tǝripidin ǝwǝtilgǝn ǝmǝs, bǝlki Tobiya bilǝn Sanballat tǝripidin setiwelinip, manga zeyan yǝtküzmǝkqi bolup bu bexarǝt bǝrgǝnlikigǝ kɵzüm yǝtti. 13 Uni setiwelixidiki mǝⱪsǝt, meni ⱪorⱪutup, xularning deginidǝk ⱪilƣuzup gunaⱨ ⱪilduruxtin ibarǝt idi. Xundaⱪ ⱪilƣan bolsam, namimni bulƣap meni ⱪarilaxⱪa xikayǝt ⱪilalaydiƣan bolatti.□

14 — «Aⱨ Huda, Tobiya bilǝn Sanballatni esingda tutup, ularning ⱪilƣanliriƣa yarixa ɵz bexiƣa yandurƣaysǝn, xundaⱪla meni ⱪorⱪatmaⱪqi bolƣan ayal pǝyƣǝmbǝr Noadiya bilǝn baxⱪa pǝyƣǝmbǝrlǝrningmu ⱪilƣanlirini ɵz bexiƣa yandurƣaysǝn!».

Ⱪayta ongxaxning tamamlinixi

15 Elul eyining yigirmǝ bǝxinqi küni sepil pütti, pütün ⱪuruluxⱪa ǝllik ikki kün waⱪit kǝtti. 16 Xundaⱪ boldiki, düxmǝnlirimiz buningdin hǝwǝr tapti wǝ ǝtrapimizdiki barliⱪ ǝllǝr ⱪorⱪup ketixti; ɵz nǝziridǝ ⱨǝywiti bǝk qüxüp kǝtti wǝ bu ⱪuruluxni Hudayimizning Ɵzi elip barƣan ix ikǝnlikini bilip yǝtti. 17 Xu künlǝrdǝ Yǝⱨudiyǝdiki mɵtiwǝrlǝr Tobiyaƣa nurƣun hǝt yazdi, Tobiyamu ularƣa jawabǝn daim hǝt yezip turdi. 18 Qünki Yǝⱨudiyǝdǝ Tobiyaƣa baƣlinip ⱪelip, ⱪǝsǝm iqkǝn nurƣun kixilǝr bar idi; qünki u Araⱨning oƣli, Xekaniyaning küy’oƣli idi, ⱨǝmdǝ uning oƣli Yoⱨanan Bǝrǝkiyaning oƣli Mǝxullamning ⱪizini hotunluⱪⱪa alƣanidi. 19 Xuningdǝk ular yǝnǝ mening aldimda pat-pat Tobiyaning yahxi ixlirini tilƣa elip ⱪoyuxatti ⱨǝm mening gǝplirimnimu uningƣa yǝtküzüp turuxatti; Tobiya bolsa manga pat-pat tǝⱨdit selip hǝt yezip turatti.

7

Ⱨanani bilǝn Ⱨananiyaning birliktǝ baxⱪuruxⱪa ⱪoyuluxi

1 Sepil ongxilip bolup, mǝn dǝrwazilarni ornitip, dǝrwaziwǝnlǝrni, ƣǝzǝlkǝxlǝrni wǝ Lawiylarni bekitip tǝyinligǝndin keyin xundaⱪ boldiki, 2 Mǝn inim Ⱨanani bilǝn ⱪǝl’ǝ sǝrdari Ⱨananiyani Yerusalemni baxⱪuruxⱪa ⱪoydum; qünki Ⱨananiya ixǝnqlik adǝm bolup, Hudadin ⱪorⱪuxta kɵp adǝmlǝrdin exip ketǝtti. □ 3 Mǝn ularƣa: — Kün issiƣuqǝ Yerusalemning ⱪowuⱪliri eqilmisun; ⱪowuⱪlarning ⱪanatliri etilgǝndǝ, baldaⱪlar taⱪalƣan waⱪitliridimu dǝrwaziwǝnlǝr yenida turup kɵzǝt ⱪilisun; xuningdǝk Yerusalemda turuwatⱪanlardin ⱪarawullar kɵzǝt nɵwǝtlirigǝ ⱪoyulup bekitilsun; ⱨǝrbir adǝm ɵzining bir kɵzitigǝ mǝs’ul bolsun, xundaⱪla ⱨǝrbirining kɵziti ɵz ɵyining udulida bolsun, dǝp tapilidim. □ 4 Xǝⱨǝr qong ⱨǝm kǝngri bolƣini bilǝn aⱨalǝ az, ɵylǝr tehi selinmiƣanidi.

Birinqi ⱪetim ⱪaytip kǝlgǝn Yǝⱨudiylar •••• «Əzra» 2:1-35ni kɵrüng

5 Hudayim kɵnglümgǝ mɵtiwǝrlǝr, ǝmǝldarlar wǝ hǝlⱪning ⱨǝrbirini nǝsǝbnamisi boyiqǝ royhǝtkǝ elixⱪa ularni yiƣix niyitini saldi. Mǝn awwal birinqi ⱪetim ⱪaytip kǝlgǝn adǝmlǝrning nǝsǝbnamisini taptim, uningda mundaⱪ pütülgǝnidi: —

6 Tɵwǝndikilǝr Yǝⱨudiyǝ ɵlkisidikilǝrdin, ǝsli Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsar tǝripidin sürgün ⱪilinƣanlardin, Yerusalem wǝ Yǝⱨudiyǝgǝ qiⱪip, ⱨǝrbiri ɵz xǝⱨirlirigǝ kǝtti: —□  ■

7 Ular Zǝrubbabǝl, Yǝxua, Nǝⱨǝmiya, Azariya, Raamiya, Naⱨamani, Mordikay, Bilxan, Mispǝrǝt, Bigway, Nǝⱨum wǝ Baanaⱨlar billǝ ⱪaytip kǝldi. Əmdi Israil hǝlⱪining iqidiki ǝrkǝklǝrning sani tɵwǝndikiqǝ: —

8 Paroxning ǝwladliri ikki ming bir yüz yǝtmix ikki kixi; 9 Xǝfatiyaning ǝwladliri üq yüz yǝtmix ikki kixi; 10 Araⱨning ǝwladliri altǝ yüz yǝtmix bǝx kixi; 11 Paⱨat-Moabning ǝwladliri, yǝni Yǝxua bilǝn Yoabning ǝwladliri ikki ming sǝkkiz yüz on sǝkkiz kixi; 12 Elamning ǝwladliri bir ming ikki yüz ǝllik tɵt kixi; 13 Zattuning ǝwladliri sǝkkiz yüz ⱪiriⱪ bǝx kixi; 14 Zakkayning ǝwladliri yǝttǝ yüz atmix kixi; 15 Binnuiyning ǝwladliri altǝ yüz ⱪiriⱪ sǝkkiz kixi; 16 Bibayning ǝwladliri altǝ yüz yigirmǝ sǝkkiz kixi; 17 Azgadning ǝwladliri ikki ming üq yüz yigirmǝ ikki kixi; 18 Adonikamning ǝwladliri altǝ yüz atmix yǝttǝ kixi; 19 Bigwayning ǝwladliri ikki ming atmix yǝttǝ kixi; 20 Adinning ǝwladliri altǝ yüz ǝllik bǝx kixi; 21 Ⱨǝzǝkiyaning jǝmǝtidin bolƣan Aterning ǝwladliri toⱪsan sǝkkiz kixi; 22 Ⱨaxumning ǝwladliri üq yüz yigirmǝ sǝkkiz kixi; 23 Bizayning ǝwladliri üq yüz yigirmǝ tɵt kixi; 24 Ⱨarifning ǝwladliri bir yüz on ikki kixi; □ 25 Gibeonning ǝwladliri toⱪsan bǝx kixi; □ 26 Bǝyt-Lǝⱨǝmliklǝr bilǝn Nitofaliⱪlar jǝmiy bir yüz sǝksǝn sǝkkiz kixi; 27 Anatotluⱪlar bir yüz yigirmǝ sǝkkiz kixi; 28 Bǝyt-Azmawǝtliklǝr ⱪiriⱪ ikki kixi. 29 Kiriat-yearimliⱪlar, Kǝfiraⱨliⱪlar wǝ Bǝǝrotluⱪlar bolup jǝmiy yǝttǝ yüz ⱪiriⱪ üq kixi; 30 Ramaⱨliⱪlar bilǝn Gebaliⱪlar jǝmiy altǝ yüz yigirmǝ bir kixi; 31 Mikmaxliⱪlar bir yüz yigirmǝ ikki kixi; 32 Bǝyt-Əlliklǝr bilǝn ayiliⱪlar jǝmiy bir yüz yigirmǝ üq kixi; 33 ikkinqi bir Nebodikilǝr ǝllik ikki kixi; 34 ikkinqi bir Elamning ǝwladliri bir ming ikki yüz ǝllik tɵt kixi; 35 Ⱨarimning ǝwladliri üq yüz yigirmǝ kixi; 36 Yeriholuⱪlar üq yüz ⱪiriⱪ bǝx kixi; 37 Lod, Ⱨadid wǝ Ononing ǝwladliri jǝmiy yǝttǝ yüz yigirmǝ bir kixi; □ 38 Sinaaⱨning ǝwladliri üq ming toⱪⱪuz yüz ottuz kixi.

Ⱪaytip kǝlgǝn kaⱨinlar wǝ Lawiylar •••• «Əzra» 2:36-42ni kɵrüng

39 Kaⱨinlarning sani tɵwǝndikiqǝ: — Yǝxua jǝmǝtidiki Yǝdayaning ǝwladliri toⱪⱪuz yüz yǝtmix üq kixi; 40 Immǝrning ǝwladliri bir ming ǝllik ikki kixi; 41 Paxhurning ǝwladliri bir ming ikki yüz ⱪiriⱪ yǝttǝ kixi; 42 Ⱨarimning ǝwladliri bir ming on yǝttǝ kixi.

43 Lawiylarning sani tɵwǝndikiqǝ: — Hodwaⱨning ǝwladliridin, yǝni Yǝxua bilǝn Kadmiyǝlning ǝwladliri yǝtmix tɵt kixi.□

44 Ƣǝzǝlkǝxlǝrdin: — Asafning ǝwladliri bir yüz ⱪiriⱪ sǝkkiz kixi.

45 Dǝrwaziwǝnlǝrning nǝslidin: — Xallumning ǝwladliri, Aterning ǝwladliri, Talmonning ǝwladliri, Akkubning ǝwladliri, Hatitaning ǝwladliri bilǝn Xobayning ǝwladliri jǝmiy bir yüz ottuz sǝkkiz kixi.

Ⱪaytip kǝlgǝn muⱪǝddǝs jay wǝ xaⱨ jǝmǝtidiki hizmǝtkarlar •••• «Əzra» 2:43-58ni kɵrüng

46 Ibadǝthana hizmǝtkarliri tɵwǝndikiqǝ: — Zihaning ǝwladliri, Hasufaning ǝwladliri, Tabbaotning ǝwladliri. □ 47 Kirosning ǝwladliri, Siyaning ǝwladliri, Padonning ǝwladliri, □ 48 Libanaⱨning ǝwladliri, Ⱨagabaⱨning ǝwladliri, Xalmayning ǝwladliri, 49 Ⱨananning ǝwladliri, Giddǝlning ǝwladliri, Gaⱨarning ǝwladliri, 50 Reayaⱨning ǝwladliri, Rǝzinning ǝwladliri, Nikodaning ǝwladliri, 51 Gazzamning ǝwladliri, Uzzaning ǝwladliri, Pasiyaning ǝwladliri, 52 Bisayning ǝwladliri, Mǝunimning ǝwladliri, Nǝfussǝsimning ǝwladliri, □ 53 Bakbukning ǝwladliri, Hakufaning ǝwladliri, Harhurning ǝwladliri, 54 Bazlitning ǝwladliri, Mǝⱨidaning ǝwladliri, Harxaning ǝwladliri, □ 55 Barkosning ǝwladliri, Siseraning ǝwladliri, Temaⱨning ǝwladliri, 56 Nǝziyaning ǝwladliri bilǝn Hatifaning ǝwladliridin ibarǝt.

57 Sulaymanning hizmǝtkarlirining ǝwladlirining sani tɵwǝndikiqǝ: — Sotayning ǝwladliri, Sofǝrǝtning ǝwladliri, Peridaning ǝwladliri, □ 58 Yaalaning ǝwladliri, Darkonning ǝwladliri, Giddǝlning ǝwladliri, 59 Xǝfǝtiyaning ǝwladliri, Hattilning ǝwladliri, Poⱪǝrǝt-Ⱨazzibaimning ǝwladliri bilǝn Amonning ǝwladliridin ibarǝt. □ 60 Ibadǝthana hizmǝtkarliri wǝ Sulaymanning hizmǝtkari bolƣanlarning ǝwladliri jǝmiy üq yüz toⱪsan ikki kixi.

Kelip qiⱪixi naeniⱪ kixilǝr •••• «Əzra» 2:59-63

61 Tɵwǝndiki kixilǝr Tǝl-Melaⱨ, Tǝl-Harxa, Kerub, Addon, Immǝrdin kǝlgǝn bolsimu, lekin ular ɵzlirining ata jǝmǝtining yaki nǝsǝbining Israil adimi ikǝnlikini ispatlap berǝlmidi. 62 Bular Delayaning ǝwladliri, Tobiyaning ǝwladliri wǝ Nikodaning ǝwladliri bolup, jǝmiy altǝ yüz ⱪiriⱪ ikki kixi; 63 Kaⱨinlardin Habayaning ǝwladliri, kozning ǝwladliri bilǝn Barzillayning ǝwladliri bar idi; Barzillay Gileadliⱪ Barzillayning bir ⱪizini alƣaqⱪa ularning eti bilǝn atalƣanidi. □ 64 Bular jǝmǝtining nǝsǝbnamisini izdǝp tapalmidi; xunga ular «napak» ⱨesablinip kaⱨinliⱪtin ⱪalduruldi. 65 Waliy ularƣa: — Urim wǝ tummimni kɵtürgüqi kaⱨin arimizda hizmǝttǝ bolƣuqǝ «ǝng muⱪǝddǝs yimǝkliklǝr»gǝ eƣiz tǝgküzmǝysilǝr, dedi.□

Ⱪaytip kǝlgüqilǝrning omumiy sani •••• «Əzra» 2:64-67nimu kɵrüng

66 Pütün jamaǝt jǝmiy ⱪiriⱪ ikki ming üq yüz atmix kixi; □ 67-68 Buningdin baxⱪa ularning yǝnǝ yǝttǝ ming üq yüz ottuz yǝttǝ ⱪul-dediki bar idi; yǝnǝ ikki yüz ⱪiriⱪ bǝx ǝr-ayal ƣǝzǝlqisi bar idi. Ularning yǝttǝ yüz ottuz altǝ eti, ikki yüz ⱪiriⱪ bǝx ⱪeqiri, 69 tɵt yüz ottuz bǝx tɵgisi wǝ altǝ ming yǝttǝ yüz yigirmǝ exiki bar idi.

Ibadǝthana üqün tǝⱪdim ⱪilinƣan sowƣatlar •••• «Əzra» 70-68:2nimu kɵrüng

70 Jǝmǝt kattiwaxliridin bǝziliri ibadǝthana ⱪuruluxi üqün ⱨǝdiyǝlirini tǝⱪdim ⱪildi; waliy hǝzinigǝ ming darik altun, ǝllik das wǝ bǝx yüz ottuz ⱪur kaⱨin toni tǝⱪdim ⱪildi; □ 71 jǝmǝt kattiwaxliridin bǝziliri ⱪurulux hǝzinisigǝ yigirmǝ ming darik altun, ikki ming ikki yüz mina kümüx; □ 72 hǝlⱪning ⱪalƣini yigirmǝ ming darik altun, ikki ming ikki yüz mina kümüx, atmix yǝttǝ ⱪur kaⱨin tonini tǝⱪdim ⱪildi. 73 Xuningdin keyin kaⱨinlar, Lawiylar, dǝrwaziwǝnlǝr, ƣǝzǝlkǝxlǝr wǝ bir ⱪisim hǝlⱪ ⱪoxulup, ibadǝthana hizmǝtkarliri, xundaⱪla ⱪalƣan Israil hǝlⱪining ⱨǝmmisi ɵz xǝⱨǝrlirigǝ makanlaxti.□

8

Tǝwratxunas Əzraning Tǝwrat-ⱪanun kitabini oⱪup berixi

1 Yǝttinqi ayƣa kǝlgǝndǝ, Israillarning ⱨǝmmisi ɵz xǝⱨǝrlirigǝ kelip orunlixip boldi. Bu qaƣda pütün halayiⱪ huddi bir adǝmdǝk bolup «Su ⱪowuⱪi» aldidiki mǝydanƣa yiƣilip, tǝwratxunas Əzradin Pǝrwǝrdigarning Musaning wastisi bilǝn Israilƣa tapiliƣan Tǝwrat-ⱪanun kitabini kǝltürüxni tǝlǝp ⱪildi. 2 Yǝttinqi ayning birinqi küni kaⱨin Əzra Tǝwrat-ⱪanun kitabini jamaǝtkǝ, yǝni ǝr-ayallar, xundaⱪla anglap qüxinǝlǝydiƣan barliⱪ kixilǝrning aldiƣa elip qiⱪti; □ 3 «Su ⱪowuⱪi»ning aldidiki mǝydanda, ǝtigǝndin qüxkiqǝ, ǝr-ayallarƣa, xundaⱪla anglap qüxinǝlǝydiƣan kixilǝrgǝ oⱪup bǝrdi. Pütkül jamaǝtning ⱪulaⱪliri Tǝwrat-ⱪanun kitabidiki sɵzlǝrdǝ idi. 4 Tǝwratxunas Əzra mǝhsus muxu ixⱪa ⱨazirlanƣan yaƣaq munbǝrgǝ qiⱪip turdi; uning ong tǝripidǝ turƣini Mattitiya, Xema, Anayaⱨ, Uriya, Ⱨilⱪiya bilǝn Maaseyaⱨlar idi; sol tǝripidǝ turƣini Pidaya, Mixaǝl, Malkiya, Ⱨaxom, Ⱨaxbaddana, Zǝkǝriya bilǝn Mǝxullam idi. 5 Əzra pütkül halayiⱪning kɵz aldida kitabni aqti, qünki u pütün halayiⱪtin egizdǝ turatti; u kitabni aqⱪanda, barliⱪ halayiⱪ ornidin ⱪopti. 6 Əzra uluƣ Huda bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa mǝdⱨiyǝlǝr oⱪuwidi, barliⱪ halayiⱪ ⱪollirini kɵtürüp jawabǝn: «Amin! Amin!» deyixti; andin tizlinip, pixanisini yǝrgǝ yeⱪip, Pǝrwǝrdigarƣa sǝjdǝ ⱪildi. 7 Andin keyin Lawiylardin Yǝxuya, Bani, Xǝrǝbiya, Yamin, Akkub, Xabbitay, Hodiya, Maaseyaⱨ, Kelita, Azariya, Yozabad, Ⱨanan wǝ Pelayalar halayiⱪⱪa Tǝwrat ⱪanunini qüxǝndürdi; jamaǝt ɵrǝ turatti. 8 Ular jamaǝtkǝ kitabtin Hudaning Tǝwrat-ⱪanunini jarangliⱪ oⱪup bǝrdi wǝ oⱪulƣanni qüxiniwelixi üqün uning mǝnisi wǝ ǝⱨmiyiti toƣrisida eniⱪ tǝbir bǝrdi.□

9 Waliy Nǝⱨǝmiya bilǝn tǝwratxunas kaⱨin Əzra wǝ hǝlⱪⱪǝ ⱪanunning mǝnisini ɵgitidiƣan Lawiylar pütkül jamaǝtkǝ: — Bügün Hudayinglar bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan muⱪǝddǝs kündur, yiƣa-zar ⱪilmanglar! — dedi. Qünki halayiⱪning ⱨǝmmisi Tǝwrat ⱪanunidiki sɵzlǝrni anglap yiƣa-zar ⱪilip ketixkǝnidi. 10 Andin Nǝⱨǝmiya ularƣa: — Silǝr berip nazu-nemǝtlǝrni yǝp, xǝrbǝtlǝrni iqinglar, ɵzigǝ yimǝk-iqmǝk tǝyyarliyalmiƣanlarƣa yemǝk-iqmǝk bɵlüp beringlar; qünki bügün Rǝbbimizgǝ atalƣan muⱪǝddǝs bir kündur. Ƣǝmkin bolmanglar; qünki Pǝrwǝrdigarning xadliⱪi silǝrning küqünglardur, dedi. 11 Lawiylarmu: — Bügün muⱪǝddǝs kün bolƣaqⱪa, tinqlininglar, ƣǝmkin bolmanglar! — dǝp jamaǝtni tinqlandurdi. 12 Jamaǝt ⱪaytip berip, yǝp-iqixti, baxⱪilarƣimu yimǝk-iqmǝk ülǝxtürüp bǝrdi, xad-huramliⱪⱪa qɵmdi; qünki ular berilgǝn tǝlim sɵzlirini qüxǝngǝnidi.

«Kǝpilǝr ⱨeyti» ɵtküzüx

13 Ətisi halayiⱪ iqidiki ⱪǝbilǝ kattiwaxliri, kaⱨinlar wǝ Lawiylar tǝwratxunas Əzraning yeniƣa yiƣilip, Tǝwrat ⱪanunidiki sɵzlǝrni tehimu qüxinip pǝm-parasǝtkǝ erixmǝkqi boldi. 14 Ular Tǝwrat ⱪanunida Pǝrwǝrdigar Musaning wastisi bilǝn Israillarƣa yǝttinqi aydiki ⱨeytta kǝpilǝrdǝ turuxi kerǝkliki pütülgǝnlikini uⱪti, ■ 15 xundaⱪla ɵzliri turuwatⱪan barliⱪ xǝⱨǝrlǝrdǝ wǝ Yerusalemda: «Silǝr taƣⱪa qiⱪip, zǝytun xehi bilǝn yawa zǝytun xahlirini, hadas ɵjmǝ xahlirini, horma dǝrǝhlirining xahlirini wǝ yopurmaⱪliri baraⱪsan dǝrǝh xahlirini ǝkilip, Tǝwratta yezilƣinidǝk kǝpilǝrni yasanglar» degǝnlikini tarⱪitip jarkalaxni buyruƣanliⱪini uⱪti. □ 16 Xuning bilǝn halayiⱪ qiⱪip xah ǝkilip ɵzliri üqün, ⱨǝrbiri ɵylirining ɵgziliridǝ, ⱨoylilirida, Hudaning ɵyidiki ⱨoylilarda, «Su ⱪowuⱪi»ning qong mǝydanida wǝ «Əfraim dǝrwazisi»ning qong mǝydanida kǝpilǝrni yasap tikti. 17 Sürgünlüktin ⱪaytip kǝlgǝn pütkül jamaǝt kǝpilǝrni yasap tikti wǝ xundaⱪla kǝpilǝrgǝ jaylaxti; Nunning oƣli Yǝxuaning künliridin tartip xu küngiqǝ Israillar undaⱪ ⱪilip baⱪmiƣanidi. Ⱨǝmmǝylǝn ⱪattiⱪ huxal boluxti. 18 Birinqi kündin ahirⱪi küngiqǝ Əzra ⱨǝrküni Hudaning Tǝwrat-ⱪanun kitabini oⱪudi. Ular yǝttǝ kün ⱨeyt ɵtküzdi; sǝkkizinqi küni bǝlgilimǝ boyiqǝ tǝntǝnilik ibadǝt yiƣilixi ɵtküzüldi.

9

Hǝlⱪning roza tutup gunaⱨini tonuxi

1 Xu ayning yigirmǝ tɵtinqi küni Israillar roza tutup, boz kiyip, üsti-bexiƣa topa qaqⱪan ⱨalda yiƣildi; 2 Israil nǝsli ɵzlirini barliⱪ yat taipilǝrdin ayrip qiⱪti, andin ɵrǝ turup ɵzlirining gunaⱨlirini wǝ ata-bowilirining ɵtküzgǝn ⱪǝbiⱨliklirini etirap ⱪildi. 3 Ular xu künning tɵttin biridǝ ɵz yeridǝ turup ɵzlirining Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarning Tǝwrat-ⱪanun kitabini oⱪudi; künning yǝnǝ tɵttin biridǝ ɵzlirining gunaⱨlirini tonudi wǝ Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa sǝjdǝ ⱪildi. 4 Lawiylardin Yǝxua, Bani, Kadmiyǝl, Xǝbaniya, Bunni, Xǝrǝbiya, Bani wǝ Kenanilar pǝlǝmpǝylǝrdǝ turup ɵzlirining Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa ünlük awaz bilǝn nida ⱪildi.□

Ⱨǝmdusana wǝ dua

5 Lawiy Yǝxua, Kadmiyǝl, Bani, Ⱨaxabiniya, Xǝrǝbiya, Hodiya, Xǝbaniya wǝ Pitaⱨiyalar: «Ornunglardin ⱪopup Hudayinglar bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturunglar» — dedi wǝ mundaⱪ dua-ⱨǝmdusana uⱪudi: —

«I Huda, insanlar Sening xanu-xǝwkǝtlik namingni uluƣlisun! Bǝrⱨǝⱪ, barliⱪ tǝxǝkkür-mǝdⱨiyilǝr namingƣa yetixmǝydu! 6 Sǝn, pǝⱪǝt Sǝnla Pǝrwǝrdigardursǝn; asmanlarni, asmanlarning asminini wǝ ularning barliⱪ ⱪoxunlirini, yǝr wǝ yǝr üstidiki ⱨǝmmini, dengizlar wǝ ular iqidiki ⱨǝmmini yaratⱪuqidursǝn; Sǝn bularning ⱨǝmmisigǝ ⱨayatliⱪ bǝrgüqisǝn, asmanlarning barliⱪ ⱪoxunliri Sanga sǝjdǝ ⱪilƣuqidur. □  ■ 7 Sǝn bǝrⱨǝⱪ Pǝrwǝrdigar Hudadursǝn, Sǝn Abramni talliding, uni Kaldiyǝning Ur xǝⱨiridin elip qiⱪting, uningƣa Ibraⱨim degǝn namni ata ⱪilding. □  ■ 8 Sǝn uning ⱪǝlbining Ɵzünggǝ sadiⱪ-ixǝnqilik ikǝnlikini kɵrüp, uning bilǝn ǝⱨdǝ tüzüp Ⱪanaaniylarning, Ⱨittiylarning, Amoriylarning, Pǝrizziylǝrning, Yǝbusiylarning wǝ Girgaxiylarning zeminini uning ǝwladliriƣa tǝⱪdim ⱪilip berixni wǝdǝ ⱪilding; Sǝn ⱨǝⱪⱪaniy bolƣanliⱪingdin, sɵzliringni ixⱪa axurdung.■

9 Sǝn ata-bowilirimizning Misirda jǝbir-zulum qekiwatⱪanliⱪini kɵrüp, ularning Ⱪizil dengiz boyidiki nalisiƣa ⱪulaⱪ salding. ■ 10 Sǝn Misirliⱪlarning ularƣa ⱪandaⱪ yoƣanqiliⱪ bilǝn muamilǝ ⱪilƣanliⱪini bilginingdin keyin Pirǝwn, uning barliⱪ hizmǝtqiliri wǝ uning zeminidiki barliⱪ hǝlⱪⱪǝ mɵjizilik alamǝt wǝ karamǝtlǝrni kɵrsitip, Ɵzüng üqün bügüngǝ ⱪǝdǝr saⱪlinip keliwatⱪan uluƣ bir nam-xɵⱨrǝtni tikliding. ■ 11 Sǝn yǝnǝ ata-bowilirimiz aldida dengizni bɵlüp, ular dengizning otturisidin ⱪuruⱪ yǝr üstidin mengip ɵtti; ularni ⱪoƣlap kǝlgǝnlǝrni qongⱪur dengiz tegigǝ taxlap ƣǝrⱪ ⱪiliwǝtting, huddi juxⱪunluⱪ dengizƣa taxlanƣan taxtǝk ƣǝrⱪ ⱪilding. ■ 12 Sǝn ularni kündüzi bulut tüwrüki bilǝn, keqisi ot tüwrüki bilǝn yetǝkliding, bular arⱪiliⱪ ularning mangidiƣan yolini yorutup bǝrding. ■ 13 Sǝn Sinay teƣiƣa qüxüp, asmanda turup ular bilǝn sɵzlixip, ularƣa toƣra ⱨɵküm, ⱨǝⱪiⱪiy ixǝnqlik ⱪanunlar, yahxi bǝlgilimilǝr wǝ ǝmrlǝrni ata ⱪilding. ■ 14 Sǝn ularƣa Ɵzüngning muⱪǝddǝs xabat kününgni tonuttung, ⱪulung Musaning wastisi bilǝn ularƣa ǝmrlǝr, bǝlgilimilǝr wǝ Tǝwrat ⱪanunini tapiliding. 15 Sǝn ularƣa aq ⱪalƣanda yesun dǝp asmandin nan, ussiƣanda iqsun dǝp ⱪoram taxtin su qiⱪirip bǝrding; Sǝn ularƣa berixkǝ ⱪolungni kɵtürüp ⱪǝsǝm ⱪilƣan ǝxu zeminni kirip igilǝnglar, deding. ■ 16 Lekin ular, yǝni ata-bowilirimiz mǝƣrulinip, boyni ⱪattiⱪliⱪ ⱪilip ǝmrliringgǝ ⱪulaⱪ salmidi. 17 Ular itaǝt ⱪilixni rǝt ⱪildi, Sening ularning otturisida yaratⱪan karamǝt mɵjiziliringni yad ǝtmidi, bǝlki boyni ⱪattiⱪliⱪ ⱪildi, asiyliⱪ ⱪilip, ⱪul ⱪilinƣan jayƣa kǝtmǝkqi bolup, ɵz aldiƣa yolbaxqi tiklidi. Lekin Sǝn ǝpuqan, meⱨir-xǝpⱪǝtlik ⱨǝm rǝⱨimdil, asan ƣǝzǝplǝnmǝydiƣan, zor meⱨir-muⱨǝbbǝtlik Tǝngridursǝn; xunga Sǝn ularni taxliwǝtmiding. ■ 18 Ular ⱨǝtta tehi ɵzlirigǝ bir ⱪuyma mozayni yasap: «Mana bu silǝrni Misirdin elip qiⱪⱪan ilaⱨ!» degǝn waⱪtida ⱨǝm ⱪattiⱪ kupurluⱪ ⱪilƣinida, ■ 19 Sǝn tolimu rǝⱨimdil bolƣanliⱪing üqün ularni yǝnila bayawanda taxlap ⱪoymiding; kündüzi bulut tüwrüki ularning üstidin neri kǝtmǝy, ularƣa yol baxlidi; keqisi ot tüwrükimu ulardin neri kǝtmǝy, ularƣa nur berip, mangidiƣan yolini kɵrsǝtti. ■ 20 Sǝn Ɵzüngning meⱨribanǝ Roⱨingni qüxürüp ularƣa tǝlim bǝrding; Sǝn ularning yeyixi üqün «manna»ni ayimiding, ussuzluⱪini ⱪandurux üqün suni bǝrding. ■ 21 Sǝn ularni bayawanda ⱪiriⱪ yil ⱪamdap kǝlding; ⱨeqnemisi kǝm bolmidi, kiyimliri konirimidi, putlirimu ixximidi. ■ 22 Sǝn padixaⱨliⱪlar wǝ taipilǝrni ularning ⱪoliƣa bǝrding, bularni ularning zeminiƣa qegralar ⱪilip bǝrding. Xuning bilǝn ular Siⱨon padixaⱨning zeminini, Ⱨǝxbonning padixaⱨining zeminini wǝ Baxan padixaⱨi Ogning zeminini igilidi. □  ■ 23 Sǝn ularning pǝrzǝnt-ǝwladlirini asmandiki yultuzlardǝk awuttung; Sǝn ularni ata-bowiliriƣa: «Silǝr bu zeminni igilǝxkǝ uningƣa kiringlar» dǝp tǝⱪdim ⱪilƣan zeminƣa baxlap kirding. ■ 24 Ularning ǝwladliri kirip u zeminni igilidi; Sǝn u zeminda turuwatⱪan Ⱪanaan aⱨalisini ularƣa beⱪindurdung ⱨǝm zemindiki padixaⱨlarni wǝ ularning ⱪǝbilǝ-ⱪowmlirini: «Silǝr ularƣa haliƣanqǝ muamilǝ ⱪilinglar» dǝp ularning ⱪoliƣa tapxurdung. ■ 25 Ular mustǝⱨkǝm xǝⱨǝrlǝrni, munbǝt yǝrlǝrni ixƣal ⱪilip, ⱨǝrhil esil buyumlarƣa tolƣan ɵylǝrgǝ, kolap ⱪoyulƣan ⱪuduⱪlarƣa, üzümzarliⱪlar, zǝytunluⱪlar wǝ intayin kɵp mewilik dǝrǝhlǝrgǝ igǝ boldi; yǝp-iqip sǝmrip, Sening zor meⱨribanliⱪingdin sɵyünüxti!

26 Lekin ular gǝdǝnkǝxlik ⱪilip Seningdin yüz ɵrüp, Tǝwrat ⱪanunungni arⱪisiƣa taxlidi, ularni yeningƣa yandurmaⱪ üqün agaⱨ-guwaⱨliⱪ yǝtküzgǝn pǝyƣǝmbǝrliringni ɵltürüp ǝxǝddiy kupurluⱪ ⱪildi. ■ 27 Xunga Sǝn ularni jǝbir-zulum salƣuqilarning ⱪoliƣa tapxurdung, dǝrwǝⱪǝ ular ularni ⱪiynidi; ular ⱪiynalƣan waⱪitlirida Sanga yalwuruxⱪanidi, Sǝn asmanlarda turup ularƣa ⱪulaⱪ salding, zor rǝⱨimdilliⱪing boyiqǝ ularƣa ⱪutⱪuzƣuqilarni ǝwǝtǝtting, ular bularni ǝzgüqilǝrning ⱪolidin ⱪutⱪuzatti. ■ 28 Lekin ular aramliⱪⱪa erixkǝndin keyin yǝnǝ Sening aldingda rǝzillik ⱪilixⱪa baxliwidi, Sǝn ularni yǝnǝ düxmǝnlirining ⱪoliƣa tapxurdung, ular ularning üstidin ⱨɵkümranliⱪ ⱪildi; ular yǝnǝ Sening aldingda nalǝ-pǝryat ⱪilixiwidi, Sǝn asmanlarda turup ⱪulaⱪ selip, rǝⱨimdilliⱪliring boyiqǝ ularni yenix-yenixlap ⱪutⱪuzdung. 29 Sǝn ularni Ɵzüngning Tǝwrat-ⱪanunungƣa ⱪaytixⱪa agaⱨlandurdung; lekin ular mǝƣrurlinip, ǝmrliringgǝ ⱪulaⱪ salmidi, ⱨɵkümliring aldida gunaⱨ ⱪildi (insan ⱨɵkümliringgǝ ǝmǝl ⱪilsa, ular xu sǝwǝbtin ⱨayatta bolidu). Ular jaⱨilliⱪ bilǝn boynini tolƣap, gǝdǝnkǝxlik ⱪilip sanga ⱪulaⱪ selixni rǝt ⱪildi. □  ■ 30 Ularƣa uzun yil sǝwr-taⱪǝt ⱪilding, Roⱨing pǝyƣǝmbǝrliringning wastisi bilǝn agaⱨ-guwaⱨliⱪ bǝrgǝn bolsimu, ular yǝnila ⱪulaⱪ salmidi; xunga Sǝn ularni ⱨǝrⱪaysi ǝl-yurtlardiki taipilǝrning ⱪoliƣa tapxurdung. ■ 31 Ⱨalbuki, Sǝn zor rǝⱨimdilliⱪliring tüpǝylidin ularning nǝslini pütünlǝy ⱪurutuwǝtmiding ⱨǝm ularni taxliwǝtmiding; qünki Sǝn meⱨir-xǝpⱪǝtlik ⱨǝm rǝⱨimdil Tǝngridursǝn.

32 Əmdi aⱨ Hudayimiz, ǝⱨdǝngdǝ turup ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbitingni kɵrsitidiƣan uluƣ, ⱪudrǝtlik wǝ dǝⱨxǝtlik Tǝngri, ǝmdi Seningdin bizning, padixaⱨlirimizning wǝ ǝmirlirimizning, kaⱨinlirimizning, pǝyƣǝmbǝrlirimizning, ata-bowilirimizning xundaⱪla Ɵzüngning barliⱪ hǝlⱪingning Asuriyǝ padixaⱨining zamanidin buyan bügüngiqǝ beximizƣa qüxkǝn barliⱪ azab-oⱪubǝtlǝrni kiqik ix dǝp ⱪarimasliⱪingni ɵtünimiz. 33 Beximizƣa kǝlgǝn barliⱪ ixta Sǝn adilsǝn; qünki Sening ⱪilƣining ⱨǝⱪiⱪǝt boyiqǝ boldi, bizning ⱪilƣinimiz rǝzilliktur. ■ 34 Padixaⱨlirimiz, ǝmirlirimiz, kaⱨinlirimiz bilǝn ata-bowilirimizning ⱨǝmmisi Sening Tǝwrat ⱪanunungƣa ǝmǝl ⱪilmay, ǝmrliringgǝ wǝ Sening ularƣa ispatlap bǝrgǝn agaⱨ-guwaⱨliⱪliringƣa ⱨeq ⱪulaⱪ salmidi. 35 Ular Sǝn ularƣa muyǝssǝr ⱪilƣan padixaⱨliⱪta turuxtin, ularƣa ata ⱪilƣan zor mǝmurqiliⱪtin wǝ xuningdǝk ularning aldiƣa yayƣan bu kǝng munbǝt zemindiki turmuxtin bǝⱨrimǝn boluwatⱪan bolsimu, lekin ular Sening ibadǝt-hizmitingdǝ bolmidi yaki ɵzlirining rǝzil ⱪilmixliridin yanmidi. 36 Mana, biz bügün ⱪullarmiz! Sǝn mewisi bilǝn nazu-nemǝtliridin yeyixkǝ ata-bowilirimizƣa tǝⱪdim ⱪilip bǝrgǝn zeminda tursaⱪmu, biz mana uningda ⱪul bolup ⱪalduⱪ! 37  Zemin Sǝn bizning gunaⱨlirimiz üqün bizni idarǝ ⱪilixⱪa bekitkǝn padixaⱨlarƣa mol mǝⱨsulatlirini berip turidu; ular bǝdǝnlirimizni ⱨǝm qarwa mallirimizni ɵz mǝyliqǝ baxⱪurup keliwatidu; biz zor dǝrd-ǝlǝmdǝ bolduⱪ».

38 «— Biz mana muxu barliⱪ ixlar tüpǝyli muⱪim bir ǝⱨdini tüzüp yezip qiⱪtuⱪ; ǝmirlirimiz, Lawiylirimiz bilǝn kaⱨinlirimiz buningƣa ɵz mɵⱨürlirini basti».

10

Mɵⱨür basⱪanlar

1 Buningƣa birinqi bolup mɵⱨür basⱪanlar Ⱨaⱪaliyaning oƣli, waliy Nǝⱨǝmiya bilǝn Zǝdǝkiya idi; □ 2 Andin kaⱨinlardin Seraya, Azariya, Yǝrǝmiya, 3 Paxhur, Amariya, Malkiya, 4 Ⱨattux, Xǝbaniya, Malluⱪ, 5 Ⱨarim, Mǝrǝmot, Obadiya, 6 Daniyal, Ginniton, Baruⱪ, 7 Mǝxullam, Abiya, Miyamin, 8 Maaziyaⱨ, Bilgay, Xemayalar; ular kaⱨinlar idi.

9 Lawiylardin: — Azaniyaning oƣli Yǝxua, Ⱨenadadning ǝwladliridin Binnui bilǝn Kadmiyǝl 10 wǝ ularning ⱪerindaxliridin Xǝbaniya, Hodiya, Kelita, Pelaya, Ⱨanan, 11 Mika, Rǝhob, Ⱨaxabiya, 12 Zakkor, Xǝrǝbiya, Xǝbaniya, 13 Hodiya, Bani, Beninu idi.

14 Jamaǝt baxliⱪliridin: Parox, Paⱨat-Moab, Elam, Zattu, Bani, 15 Bunni, Azgad, Bibay, 16 Adoniya, Bigway, Adin, 17 Ater, Ⱨǝzǝkiya, Azzur, 18 Hodiya, Ⱨaxum, Bizay, 19 Ⱨarif, Anatot, Nebay, 20 Magpiyax, Mǝxullam, Ⱨezir, 21 Mǝxǝzabǝl, Zadok, Yaddua, 22 Pilatiya, Ⱨanan, Anaya, 23 Ⱨoxiya, Ⱨananiya, Ⱨaxxub, 24 Ⱨallohǝx, Pilha, Xobǝk, 25 Rǝⱨum, Ⱨaxabnaⱨ, Maaseyaⱨ, 26 Ahiyaⱨ, Ⱨanan, Anan, 27 Malluⱪ, Ⱨarim, Baanaⱨlar idi.

Əⱨdining mǝzmuni: — Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilix

28 Ⱪalƣan hǝlⱪ: — Kaⱨinlar, Lawiylar, dǝrwaziwǝnlǝr, ƣǝzǝlkǝxlǝr, ibadǝthanining hizmǝtkarliri wǝ xuningdǝk ɵzlirini zeminlardiki taipilǝrdin ayrip qiⱪip, Hudaning Tǝwrat ⱪanuniƣa ⱪaytⱪanlarning ⱨǝrbiri wǝ ularning ayalliri wǝ oƣul-ⱪiz pǝrzǝntliri ⱪatarliⱪ ⱨidayǝt tepip yorutulƣanlarning ⱨǝmmisi 29 ɵz ⱪerindaxliri bolƣan mɵtiwǝrlǝr bilǝn ⱪoxulup: «Ɵzimizni ⱪarƣix ⱪǝsimi bilǝn ǝⱨdigǝ baƣlap, Hudaning ⱪuli Musa arⱪiliⱪ jakarliƣan Tǝwrat ⱪanunida mengip, Rǝbbimiz Pǝrwǝrdigarning barliⱪ ǝmirliri, ⱨɵküm-bǝlgilimilirini tutup ǝmǝl ⱪilimiz; 30 ⱪizlirimizni bu yurttiki yat ǝlliklǝrgǝ yatliⱪ ⱪilmaymiz ⱨǝm oƣullirimizƣimu ularning ⱪizlirini elip bǝrmǝymiz; ■ 31 bu yurttiki yat ǝlliklǝr xabat künidǝ mal-tawar wǝ axliⱪlirini ǝkilip satmaⱪqi bolsa, xabat künliri yaki ⱨǝrⱪaysi baxⱪa muⱪǝddǝs künlǝrdimu ulardin ⱪǝt’iy ⱨeqnemǝ setiwalmaymiz; ⱨǝr yǝttinqi yili yǝrni teriⱪsiz aⱪ ⱪaldurimiz ⱨǝm barliⱪ ⱪǝrzlǝrni kǝqürüm ⱪilimiz» — deyixti.■

Muⱪǝddǝs ɵygǝ tǝⱪdim berix toƣrisidiki bǝlgilimilǝr

32 Biz yǝnǝ ɵzimizgǝ ⱨǝrbir adǝm ⱨǝr yili Hudayimizning ɵyining hizmǝt hirajiti üqün üqtin bir xǝkǝl kümüx berixkǝ bǝlgilimilǝrni bekittuⱪ; 33 bu pul «tizilidiƣan tǝⱪdim nan»lar, daimiy axliⱪ ⱨǝdiyǝlǝr, daimiy kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar, xabat küni bilǝn yengi aylardiki kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar, ⱪǝrǝli bekitilgǝn ⱨeytlarda ⱪilinidiƣan kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar üqün, ⱨǝrhil muⱪǝddǝs buyumlar üqün, Israilƣa kafarǝt kǝltüridiƣan gunaⱨ ⱪurbanliⱪliri üqün, xuningdǝk Hudayimizning ɵyidiki barliⱪ hizmǝtlǝrning hirajiti üqün ixlitilsun dǝp bǝlgilǝndi. ■ 34 Biz yǝnǝ ata jǝmǝtlirimiz boyiqǝ kaⱨinlar, Lawiylar wǝ hǝlⱪ arisida qǝk taxlap, ⱨǝr yili bǝlgilǝngǝn ⱪǝrǝldǝ Hudayimizning ɵyigǝ Tǝwrat ⱪanunida pütülginidǝk Pǝrwǝrdigar Hudayimizning ⱪurbangaⱨida ⱪalax üqün otun yǝtküzüp berix nɵwǝtlirini bekittuⱪ; 35 yǝnǝ ⱨǝr yili etizimizdiki tunji pixⱪan ⱨosulni, ⱨǝmmǝ mewilik dǝrǝhlǝrning tunji pixⱪan mewilirini Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ yǝtküzüp berixni, ■ 36 xundaⱪla Tǝwrat ⱪanunida pütülginidǝk, tunji oƣlimizni wǝ kala, ⱪoy-oƣlaⱪ padiliridin tunji qarpiyimizni Hudaning ɵyigǝ apirip, u ɵydǝ wǝzipǝ ɵtǝwatⱪan kaⱨinlarƣa ǝpkelixni, ■ 37 ⱨǝrbir yengi hemirning dǝslǝp pixⱪan nanliridin birni, xundaⱪla barliⱪ «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ»lirimizni tǝⱪdim ⱪilixni, ⱨǝrhil dǝrǝhlǝrdin dǝslǝpki pixⱪan mewilǝrni, yengi xarab, yengi zǝytun meyini Hudayimizning ɵyining hǝzinǝ-ambarliriƣa apirip berixni, yǝni kaⱨinlarƣa yǝtküzüp berixni, xuningdǝk etizlirimizdin qiⱪⱪan ⱨosulning ondin biri bolƣan ɵxrini Lawiylarƣa berixni bekittuⱪ; Lawiylar bizning teriⱪqiliⱪⱪa tayinidiƣan xǝⱨǝrlirimizdin qiⱪⱪan ⱨosulning ondin biri bolƣan ɵxrini tapxuruwalsun dǝp bekittuⱪ; □  ■ 38 xuningdǝk, Lawiylar qiⱪⱪan ⱨosulning ondin birini tapxuruwalƣan qaƣda Ⱨarunning ǝwladliridin kaⱨin bolƣan birsi ular bilǝn billǝ bolsun, Lawiylar ǝxu ondin bir ülüxning yǝnǝ ondin bir ülüxini ayrip Hudaning ɵyigǝ, uning hǝzinǝ-ambarliriƣa saⱪlaxⱪa tapxursun dǝp bǝlgiliduⱪ. ■ 39 Israillar bilǝn Lawiylar axliⱪtin, yengi xarabtin, yengi zǝytun meyidin «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» ⱪilip muⱪǝddǝs jaydiki ǝswab-üskünilǝr saⱪlinidiƣan hǝzinǝ-ambarlarƣa, yǝni wǝzipǝ ɵtǝydiƣan kaⱨin, dǝrwaziwǝn wǝ ƣǝzǝlkǝxlǝr turidiƣan jayƣa tapxuruxi kerǝk. Biz Hudayminizning ɵyining ⱨajǝtliridin ⱨǝrgiz ɵzimizni tartmaymiz!□

11

Mǝnsǝpdarlar bilǝn puⱪralarning jaylixixi

1 U qaƣda hǝlⱪ iqidiki ǝmirlǝr Yerusalemda turatti; ⱪalƣan puⱪralar qǝk taxlinix bilǝn ondin biri muⱪǝddǝs xǝⱨǝr Yerusalemda olturaⱪlixip, ⱪalƣan ondin toⱪⱪuzi baxⱪa xǝⱨǝrlǝrdǝ olturaⱪlaxti. 2 Ɵz ihtiyari bilǝn Yerusalemda olturaⱪlixixⱪa otturiƣa qiⱪⱪanlarƣa bolsa, jamaǝt ularƣa bǝht-bǝrikǝt tilidi. 3-4 Yǝⱨudiyǝ ɵlkisidin, Yerusalemƣa makanlixip ⱪalƣan bǝg-ǝmirlǝr tɵwǝndikidǝk (Israillar, kaⱨinlar, Lawiylar, ibadǝthana hizmǝtkarliri wǝ Sulaymanning hizmǝtkarlirining ǝwladliri Yǝⱨudiyǝ xǝⱨǝrliridǝ, ⱨǝrbiri ɵz tǝwǝlikidǝ makanlaxⱪan bolsimu, Yǝⱨudalardin wǝ Binyaminlardin bǝziliri Yerusalemda makanlaxti): — Bularning iqidǝ, Yǝⱨudalardin: — Pǝrǝzning ǝwladidin bolƣan Uzziyaning oƣli Ataya; Uzziya Zǝkǝriyaning oƣli, Zǝkǝriya Amariyaning oƣli, Amariya Xǝfatiyaning oƣli, Xǝfatiya Maⱨalalelning oƣli idi. 5 Yǝnǝ Baruⱪning oƣli Maaseyaⱨ; Baruⱪ Kol-Ⱨozǝⱨning oƣli, Kol-Ⱨozǝⱨ Ⱨazayaning oƣli, Ⱨazaya Adayaning oƣli, Adaya Yoaribning oƣli, Yoarib Zǝkǝriyaning oƣli, Zǝkǝriya Xilonining oƣli. □ 6 Yerusalemƣa makanlaxⱪan barliⱪ Pǝrǝz jǝmǝtidikilǝr jǝmiy tɵt yüz atmix sǝkkiz kixi bolup, ⱨǝmmisi ǝzimǝtlǝr idi.

7 Binyaminning ǝwladliridin: — Mǝxullamning oƣli Sallu; Mǝxullam Yoǝdning oƣli, Yoǝd Pidayaning oƣli, Pidaya Kolayaning oƣli, Kolaya Maaseyaⱨning oƣli, Maaseyaⱨ Itiyǝlning oƣli, Itiyǝl Yǝxayaning oƣli. 8 Uningƣa ǝgǝxkǝnlǝr, Gabbay wǝ Sallay idi; xularƣa munasiwǝtlik jǝmiy toⱪⱪuz yüz yigirmǝ sǝkkiz kixi idi. □ 9 Zikrining oƣli Yoel ularni baxⱪuridiƣan ǝmǝldar idi; Sinuaⱨning oƣli Yǝⱨuda xǝⱨǝrning muawin ⱨakimi idi.□

10 Kaⱨinlardin: — Yoaribning oƣli Yǝdaya bilǝn Yaⱪin, 11 xundaⱪla Hudaning ɵyining bax ƣojidari Seraya; Seraya Ⱨilⱪiyaning oƣli, Ⱨilⱪiya Mǝxullamning oƣli, Mǝxullam Zadokning oƣli, Zadok Merayotning oƣli, Merayot Ahitubning oƣli idi; 12 yǝnǝ uning ⱪerindaxliridin ibadǝthanidiki hizmǝttǝ bolƣanlardin jǝmiy sǝkkiz yüz yigirmǝ ikki kixi bar idi; yǝnǝ Yǝroⱨamning oƣli Adaya bar idi; Yǝroⱨam Pelaliyaning oƣli, Pelaliya Amzining oƣli, Amzi Zǝkǝriyaning oƣli, Zǝkǝriya Paxhurning oƣli, Paxhur Malkiyaning oƣli idi; 13 uning ⱪerindaxlirining ⱨǝmmisi jǝmǝt baxliⱪi bolup, jǝmiy ikki yüz ⱪiriⱪ ikki kixi idi; yǝnǝ Azarǝlning oƣli Amaxsay bar idi; Azarǝl Ahzayning oƣli, Ahzay Mǝxillimotning oƣli, Mǝxillimot Immǝrning oƣli idi; 14 yǝnǝ ularning ⱪerindaxliridin, palwan-ǝzimǝtlǝrdin, jǝmiy bir yüz yigirmǝ sǝkkiz kixi bar idi; Gedolimning oƣli Zabdiyǝl ularni baxⱪuridiƣan ǝmǝldar idi.

15 Lawiylardin: — Ⱨaxxubning oƣli Xemaya bar idi; Ⱨaxxub Azrikamning oƣli, Azrikam Ⱨaxabiyaning oƣli, Ⱨaxabiya Bunnining oƣli idi; 16 yǝnǝ Lawiylarning ⱪǝbilǝ baxliⱪliri bolƣan Xabbitay bilǝn Yozabad bolup, Hudaning ɵyining texidiki ixlarƣa mǝs’ul idi. 17 Yǝnǝ Mikaning oƣli Mattaniya dua waⱪitlirida tǝxǝkkür-rǝⱨmǝtlǝr eytixⱪa yetǝkqilik ⱪilatti; Mika Zabdining oƣli, Zabdi Asafning oƣli idi; Bakbukiya ⱪerindaxliri iqidǝ muawinliⱪ wǝzipisini ɵtǝytti; yǝnǝ Xammuaning oƣli Abda bar idi; Xammua Galalning oƣli, Galal Yǝdutunning oƣli idi. 18 Muⱪǝddǝs xǝⱨǝrdǝ turuwatⱪan Lawiylarning ⱨǝmmisi ikki yüz sǝksǝn tɵt kixi idi.

19 Dǝrwaziwǝnlǝrdin: — dǝrwazilarda kɵzǝttǝ turidiƣan Akkub bilǝn Talmon wǝ ularning ⱪerindaxliri bar idi; ular jǝmiy bir yüz yǝtmix ikki kixi idi.

20 Ⱪalƣan Israillar, kaⱨinlar, Lawiylar Yǝⱨudiyǝ xǝⱨǝrliridǝ, ⱨǝrbiri ɵz mirasida makanlaxti.

21 Ibadǝthanining hizmǝtkarliri bolsa Ofǝl dɵngigǝ makanlaxti; ibadǝthanining hizmǝtkarlirini Ziha bilǝn Gixpa baxⱪurdi.□

22 Yerusalemda Lawiylarni baxⱪurƣuqi Banining oƣli Uzzi idi; Bani Ⱨaxabiyaning oƣli, Ⱨaxabiya Mattaniyaning oƣli, Mattaniya Mikaning oƣli idi — demǝk, Uzza Asafning ǝwladliridin, yǝni Hudaning ɵyidiki hizmǝtkǝ mǝs’ul bolƣan ƣǝzǝlkǝxlǝrdin idi. 23 Qünki padixaⱨ ular toƣruluⱪ yarliⱪ qüxürgǝn bolup, ƣǝzǝlkǝxlǝrning ⱨǝr künlük ozuⱪ-tülükini, xundaⱪla ɵtǝydiƣan wǝzipisini bekitkǝnidi.□

24 Yǝⱨudaning oƣli Zǝraⱨning ǝwladliridin Mǝxǝzabǝlning oƣli Pitaⱨiya puⱪralarning barliⱪ ixlirida padixaⱨning mǝsliⱨǝtqisi idi.□

25 Yeza-ⱪixlarⱪlar wǝ ularƣa tǝwǝ ǝtrapidiki jaylarda Yǝⱨudalardin bǝziliri turatti; Kiriat-Arba wǝ uning tǝwǝsidiki yeza-kǝntlǝrdǝ, Dibon wǝ uning tǝwǝsidiki yeza-kǝntlǝrdǝ, Yǝkabziyǝl wǝ uning tǝwǝsidiki yeza-kǝntlǝrdǝ, 26 xundaⱪla Yǝxua, Moladaⱨ, Bǝyt-Pǝlǝt, 27 Ⱨazar-Xual, Bǝǝr-Xeba wǝ uning tǝwǝsidiki yeza-kǝntlǝrdǝ, 28 Ziklag, Mikona wǝ uning tǝwǝsidiki yeza-kǝntlǝrdǝ, 29 Ən-Rimmon, Zoraⱨ, Yarmut, □ 30 Zanoaⱨ, Adullam wǝ bu ikki yǝrgǝ tǝwǝ ⱪixlaⱪlarda, Laⱪix wǝ uningƣa tǝwǝ yǝrlǝrdǝ, Azikaⱨ wǝ uningƣa tǝwǝ yeza-kǝntlǝrdǝ makanlaxti; ular makanlaxⱪan yǝrlǝr Bǝǝr-Xebadin taki Ⱨinnom jilƣisiƣa ⱪǝdǝr sozuldi.

31 Binyaminlar bolsa Geba, Mikmax, Ayja, Bǝyt-Əl wǝ uning tǝwǝsidiki yeza-kǝntlǝrdǝ, □ 32 bǝziliri Anatot, Nob, Ananiya, 33 Ⱨazor, Ramaⱨ, Gittaim, 34 Ⱨadid, Zǝboim, Niballat, 35 Lod, Ono, xundaⱪla Ⱨünǝrwǝnlǝr jilƣisida makanlaxⱪanidi.

36 Əslidǝ Yǝⱨudiyǝgǝ tǝyinlǝngǝn Lawiylar ⱪisimliridin bǝziliri Binyamin ⱪǝbilisining zeminiƣa makanlaxti.

12

Birinqi «ⱪaytix»ta ⱪaytip kǝlgǝn kaⱨinlar wǝ Lawiylar

1 Xealtiyǝlning oƣli Zǝrubbabǝl wǝ Yǝxua bilǝn birliktǝ sürgünlüktin qiⱪⱪan kaⱨin wǝ Lawiylar tɵwǝndikilǝr: — kaⱨinlar Seraya, Yǝrǝmiya, Əzra, □ 2 Amariya, Malluⱪ, Ⱨattux, 3 Xekaniya, Rǝⱨum, Mǝrǝmot, 4 Iddo, Ginnitoy, Abiya, □ 5 Miyamin, Maadiya, Bilgaⱨ, 6 Xemaya, Yoarib, Yǝdaya, 7 Sallo, Amok, Ⱨilⱪiya wǝ Yǝdaya. Bular bolsa Yǝxuaning künliridǝ kaⱨin bolƣanlar wǝ ularning ⱪerindaxlirining jǝmǝt baxliⱪliri idi.

8 Lawiylardin bolsa Yǝxua, Binnuiy, Kadmiyǝl, Xǝrǝbiya, Yǝⱨuda, Mattaniyalar; Mattaniya wǝ uning ⱪerindaxliri tǝxǝkkür-rǝⱨmǝtlǝr eytixⱪa mǝs’ul boldi. 9 Ularning ⱪerindaxliri Bakbukiya bilǝn Unni nɵwiti boyiqǝ ular bilǝn udulmu’udul hizmǝttǝ turatti.

10 Yǝxuadin Yoyakim tɵrǝldi, Yoyakimdin Əliyaxib tɵrǝldi, Əliyaxibtin Yoyada tɵrǝldi, □ 11 Yoyadadin Yonatan tɵrǝldi, Yonatandin Yaddua tɵrǝldi. 12 Yoyakimning künliridǝ kaⱨinlardin jǝmǝt baxliⱪi bolƣanlar munular: — Seraya jǝmǝtigǝ Meraya; Yǝrǝmiya jǝmǝtigǝ Ⱨananiya; 13 Əzra jǝmǝtigǝ Mǝxullam; Amariya jǝmǝtigǝ Yǝⱨoⱨanan; 14 Meliku jǝmǝtigǝ Yonatan; Xǝbaniya jǝmǝtigǝ Yüsüp; □ 15 Ⱨarim jǝmǝtigǝ Adna; Merayot jǝmǝtigǝ Ⱨǝlkay; 16 Iddo jǝmǝtigǝ Zǝkǝriya; Ginniton jǝmǝtigǝ Mǝxullam; 17 Abiya jǝmǝtigǝ Zikri; Minyamin bilǝn Moadiyalarning jǝmǝtigǝ Piltay; 18 Bilgaⱨ jǝmǝtigǝ Xammua; Xemaya jǝmǝtigǝ Yǝⱨonatan; 19 Yoarib jǝmǝtigǝ Mattinay; Yǝdaya jǝmǝtigǝ Uzzi; 20 Sallay jǝmǝtigǝ Kallay; Amok jǝmǝtigǝ Ebǝr; □ 21 Ⱨilⱪiya jǝmǝtigǝ Ⱨasabiya; Yǝdaya jǝmǝtigǝ Nǝtanǝl.

22 Əliyaxib, Yoyada, Yoⱨanan wǝ Yadduaning künliridǝ Lawiylarning jǝmǝt baxliⱪliri tizimlanƣan wǝ ohxaxla, Pars padixaⱨi Darius tǝhttiki qaƣlarƣiqǝ kaⱨinlarmu tizimlinip kǝlgǝn. 23 Jǝmǝt baxliⱪi bolƣan Lawiylar taki Əliyaxibning nǝwrisi Yoⱨananning waⱪtiƣiqǝ tǝzkirinamidǝ tizimlinip kǝlgǝn. □  ■ 24 Lawiylarning jǝmǝt baxliⱪi bolƣan Ⱨasabiya, Xǝrǝbiya, Kadmiyǝlning oƣli Yǝxualar ⱪerindaxliri bilǝn udulmu’udul turup, Hudaning adimi Dawutning ǝmri boyiqǝ nɵwǝtlixip mǝdⱨiyǝ-munajat, tǝxǝkkür-rǝⱨmǝtlǝr eytip turatti. 25 Mattaniya, Bakbukiya, Obadiya, Mǝxullam, Talmon bilǝn Akkublar dǝrwaziwǝnlǝr bolup, sepil ⱪowuⱪlirining ambarliriƣa ⱪaraytti.

26 Bu kixilǝr Yozadakning nǝwrisi, Yǝxuaning oƣli Yoyakimning künliridǝ, xuningdǝk waliy Nǝⱨǝmiya bilǝn tǝwratxunas kaⱨin Əzraning künliridǝ wǝzipigǝ tǝyinlǝngǝn.□

Yengi sepilning Hudaƣa atap tapxuruluxi

27 Yerusalem sepilini Hudaƣa atap tapxurux murasimi ɵtküzülidiƣan qaƣda, jamaǝt Lawiylarni turƣan ⱨǝrⱪaysi jaylardin izdǝp tepip, ularni tǝxǝkkür-rǝⱨmǝtlǝr eytix, ƣǝzǝl oⱪux, qang, tǝmbur wǝ qiltarlarni qelixⱪa, huxal-huramliⱪ bilǝn atap tapxurulux murasimi ɵtküzüxkǝ Yerusalemƣa elip kǝldi. 28 Ƣǝzǝlkǝxlar Yerusalemning ǝtrapidiki tüzlǝngliktin, Nitofatliⱪlarning yeza-kǝntliridin, 29 Bǝyt-Gilgaldin, Geba bilǝn Azmawǝt etizliⱪliridin yiƣilƣanidi; qünki ƣǝzǝlkǝxlar Yerusalemning tɵt ǝtrapiƣa ɵzlirigǝ mǝⱨǝllǝ-ⱪixlaⱪlar ⱪuruwalƣanidi. 30 Kaⱨinlar bilǝn Lawiylar ɵzlirini paklidi, andin hǝlⱪni wǝ sepil dǝrwazilirini ⱨǝm sepilning ɵzinimu paklidi.

31 Mǝn Nǝⱨǝmiya Yǝⱨudaning ǝmirlirini baxlap sepilƣa qiⱪip, tǝxǝkkür-ⱨǝmdusana oⱪuydiƣan ikki qong ǝtrǝt adǝmni uyuxturdum, bir ǝtrǝt sepilning ong tǝripidǝ «Tezǝk ⱪowuⱪi»ƣa ⱪarap mangdi, 32 ularning arⱪisidin Ⱨoxaya bilǝn Yǝⱨudaning ǝmirlirining yerimi mangdi; 33 yǝnǝ Azariya, Əzra, Mǝxullam, 34 Yǝⱨuda, Binyamin, Xemaya, Yǝrǝmiyamu mangdi; 35 xuningdǝk kaⱨinlarning oƣulliridin bǝziliri ⱪolliriƣa kanay alƣan ⱨalda mangdi: — Ulardin Yonatanning oƣli Zǝkǝriya bar idi (Yonatan Xemayaning oƣli, Xemaya Mattaniyaning oƣli, Mattaniya Mikayaning oƣli, Mikaya Zakkurning oƣli, Zakkur Asafning oƣli idi). 36 Uning ⱪerindaxliridin Xemaya, Azarǝl, Milalay, Jilalay, Maayi, Nǝtanǝl, Yǝⱨuda, Ⱨananiyalar bar idi; ular ⱪolliriƣa Hudaning adimi Dawutning sazlirini elixⱪanidi; tǝwratxunas Əzra ularning bexida mangƣanidi. 37 Ular «Bulaⱪ ⱪowuⱪi»ƣa kelip «Dawutning xǝⱨiri»ning pǝlǝmpiyigǝ qiⱪip, «Dawutning ordisi»din ɵtüp, künqiⱪix tǝrǝptiki «Su ⱪowuⱪi»ƣa kǝldi.

38 Tǝxǝkkür-ⱨǝmdusana oⱪuydiƣan ikkinqi ǝtrǝt sol tǝrǝp bilǝn mangdi, mǝn wǝ jamaǝtning yerimi ularning arⱪidin mengip, sepil üstidǝ «Humdanlar munari»din ɵtüp, udul «Kǝng sepil»ƣiqǝ mengip,□ 39 «Əfraim ⱪowuⱪi», «Kona ⱪowuⱪ», «Beliⱪ ⱪowuⱪi» üstidin ɵtüp, «Ⱨananiyǝl munari» wǝ «Yüzning munari»din ɵtüp, udul «Ⱪoy ⱪowuⱪi»ƣa kelip, andin «Ⱪarawullar ⱪowuⱪi»da tohtiduⱪ. □ 40 Andin tǝxǝkkür-ⱨǝmdusana oⱪuydiƣan ikki ǝtrǝt adǝm Hudaning ɵyidǝ ɵz orunlirida turdi; mǝn bilǝn ǝmǝldarlarning yerimimu xu yǝrdǝ turduⱪ; 41 kaⱨinlardin Eliakim, Maaseyaⱨ, Minyamin, Migaya, Əlyoyinay, Zǝkǝriya bilǝn Ⱨananiyalar karnaylirini elip turuxti; 42 yǝnǝ Maaseyaⱨ, Xemaya, Əliazar, Uzzi, Yǝⱨoⱨanan, Malkiya, Elam bilǝn Ezǝrmu turuxti; ƣǝzǝlkǝxlǝr Yizraⱪiyaning yetǝkqilikidǝ jarangliⱪ ƣǝzǝl oⱪuxti. 43 Xu küni jamaǝt naⱨayiti qong kɵlǝmlik ⱪurbanliⱪlarni sundi ⱨǝm bǝk huxal bolup ketixti, qünki Huda ularni zor xadliⱪ bilǝn xadlandurƣanidi; ayallar bilǝn balilarmu xundaⱪ xadlandi; Yerusalemdiki bu huxalliⱪ sadaliri yiraⱪ-yiraⱪlarƣa anglandi.

Lawiylar bilǝn kaⱨinlarƣa kerǝklik nǝrsilǝrning ⱨazirlinixi

44 U qaƣda bir ⱪisim kixilǝr kɵtürmǝ ⱪurbanliⱪlar, dǝslǝpki pixⱪan ⱨosullar wǝ ɵxrilǝrni saⱪlaydiƣan hǝzinǝ-ambarlarƣa mǝs’ul boluxⱪa tǝyinlǝndi; ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrlǝrdiki etizliⱪlardin, Tǝwrat ⱪanunida kaⱨinlarƣa wǝ Lawiylarƣa berixkǝ bǝlgilǝngǝn ülüxlǝr xu yǝrdǝ saⱪlinatti. Qünki Yǝⱨuda hǝlⱪi ɵz hizmitidǝ turuwatⱪan kaⱨinlar bilǝn Lawiylardin huxal idi. 45  Kaⱨinlar bilǝn Lawiylar, ƣǝzǝlkǝxlǝr bilǝn dǝrwaziwǝnlǝrmu, ɵz Hudasining tapiliƣan wǝzipisini wǝ xuningdǝk paklax wǝzipisining ⱨǝmmisini Dawutning wǝ uning oƣli Sulaymanning ǝmri boyiqǝ ɵtǝytti. ■ 46 Qünki ⱪǝdimdǝ, Dawutning wǝ Asafning künliridǝ, ƣǝzǝlkǝxlǝrgǝ yetǝkqilik ⱪilixⱪa ⱨǝm Hudaƣa tǝxǝkkür-ⱨǝmdusana küylirini oⱪuxⱪa yetǝkqilǝr bolƣanidi. 47 Zǝrubbabǝlning künliridǝ wǝ Nǝⱨǝmiyaning künliridǝ ƣǝzǝlkǝxlǝrning wǝ dǝrwaziwǝnlǝrning ülüxlirini, ⱨǝr künlük tǝminatini pütkül Israil hǝlⱪi berǝtti; ular yǝnǝ Lawiylar üqün muⱪǝddǝs ⱨesablanƣan nǝrsilǝrni ülǝxtürüp berǝtti; Lawiylarmu muⱪǝddǝs ⱨisablanƣan nǝrsilǝrdin Ⱨarunning ǝwladliriƣa berip turatti.

13

Ammoniylar bilǝn Moabiylarning muⱪǝddǝs ɵygǝ kirixigǝ ruhsǝt ⱪilinmasliⱪi

1 Xu kündǝ Musaning kitabi jamaǝt aldida oⱪup berildi, kitabta: Ammoniylar bilǝn Moabiylar mǝnggü Hudaning jamaitigǝ kirmisun, ■ 2 Qünki ular Israillarni ozuⱪluⱪ wǝ su ǝkilip ⱪarxi almay, ǝksiqǝ ularni ⱪarƣaxⱪa Balaamni yalliwalƣan; ⱨalbuki, Hudayimiz u ⱪarƣaxlarni bǝht-bǝrikǝtkǝ aylanduriwǝtkǝn, dǝp yezilƣan sɵzlǝr qiⱪti. □  ■ 3 Xundaⱪ boldiki, jamaǝt bu ⱪanun sɵzlirini anglap barliⱪ xalƣut kixilǝrni ilƣap qiⱪiriwǝtti.

Tobiyaning ɵy saymanlirining qiⱪirip taxlinixi

4 Bu ixtin awwal, Hudayimizning ɵyining hǝzinisini baxⱪuruxⱪa mǝs’ul kaⱨin Əliyaxib Tobiyaning tuƣⱪini bolup, □ 5 uningƣa kǝngri bir ɵyni tǝyyarlap bǝrgǝnidi. Xu ɵydǝ ilgiri axliⱪ ⱨǝdiyǝlǝr, mǝstiki, ⱪaqa-ⱪuqa, xuningdǝk Lawiylar, ƣǝzǝlkǝxlǝr wǝ dǝrwaziwǝnlǝrgǝ berixkǝ buyrulƣan axliⱪ ɵxrilǝr, yengi xarab wǝ yengi zǝytun meyi, xundaⱪla kaⱨinlarƣa atalƣan «kɵtürmǝ ⱪurbanliⱪ»lar saⱪlinatti. 6 Bu waⱪitlarda mǝn Yerusalemda ǝmǝs idim; qünki Babil padixaⱨi Artahxaxtaning ottuz ikkinqi yili mǝn padixaⱨning yeniƣa ⱪaytip kǝtkǝnidim; bir mǝzgildin keyin mǝn yǝnǝ padixaⱨtin ruhsǝt elip 7 Yerusalemƣa ⱪaytip barsam, Əliyaxibning Hudaning ɵyidiki ⱨoylilarda Tobiyaƣa ɵy ⱨazirlap bǝrgǝnlikidǝk rǝzil ixni uⱪtum. 8 Bu ix meni ⱪattiⱪ azablidi, mǝn Tobiyaning ɵyidiki barliⱪ ɵy jaⱨazlirini ⱪoymay talaƣa taxlatⱪuziwǝttim. 9 Mǝn yǝnǝ ǝmr ⱪilip, u ɵylǝrni paklatⱪuzup, andin Hudaning ɵyidiki ⱪaqa-ⱪuqa, axliⱪ ⱨǝdiyǝlǝr bilǝn mǝstikni u yǝrgǝ ǝkirgüzüp ⱪoydum.

Lawiylarƣa ⱨǝdiyǝ ⱪilinidiƣan ɵxrilǝrning yengiwaxtin bekitilixi

10 Mǝn yǝnǝ hǝⱪlǝrning Lawiylarning elixⱪa tegixlik ülüxlirini bǝrmigǝnlikini, ⱨǝtta wǝzipigǝ ⱪoyulƣan Lawiylar bilǝn ƣǝzǝlkǝxlǝrning ⱨǝrbirining ɵz yǝr-etizliⱪiƣa ⱪeqip kǝtkǝnlikini bayⱪidim; 11 xunga mǝn ǝmǝldarlar bilǝn soⱪuxup, ularni ǝyiblǝp: — Nemixⱪa Hudaning ɵyi xundaⱪ taxliwetildi?! — dǝp, Lawiylarni yiƣip ularni ilgiriki orniƣa yengiwaxtin turƣuzdum. □ 12 Andin barliⱪ Yǝⱨudiyǝ hǝlⱪi axliⱪ ɵxrisini, yengi xarab wǝ yengi zǝytun meyini hǝzinǝ-ambarliriƣa elip kelip tapxurdi. 13 Mǝn hǝzinǝ-ambarlarƣa mǝs’ul boluxⱪa hǝziniqi-ambarqilarni tǝyinlidim; ular kaⱨin Xǝlǝmiya, tǝwratxunas Zadok bilǝn Lawiylardin bolƣan Pidaya idi; ularning ⱪol astida Mattaniyaning nǝwrisi, Zakkurning oƣli Ⱨanan bar idi; qünki bularning ⱨǝmmisi sadiⱪ, ixǝnqlik dǝp ⱨesablinatti; ularning wǝzipisi ⱪerindaxliriƣa tegixlik ülüxlǝrni ülǝxtürüp berix idi.

14 — «Aⱨ Hudayim, muxu ix yüzisidin meni yad ǝyligǝysǝn, Hudayimning ɵyi wǝ uningƣa ait hizmǝtlǝr üqün kɵrsǝtkǝn meⱨrimni ɵqürüwǝtmigǝysǝn!»□

Hǝlⱪⱪǝ xabat künini ⱨɵrmǝtlǝxni jekilǝx

15 Xu künlǝrdimu mǝn Yǝⱨudiyǝdǝ bǝzilǝrning xabat künliridǝ xarab kɵlqǝklirini qǝylǝwatⱪinini, ɵnqilǝrni baƣlap, bularni wǝ xuningdǝk xarab, üzüm, ǝnjür wǝ ⱨǝrhil yüklǝrni exǝklǝrgǝ artip, toxup yürgǝnlikini kɵrdüm; ular bularni Yerusalemƣa xabat künidǝ elip kirdi; ularning muxu ax-tülüklǝrni setip yürgǝn küni mǝn ularni guwaⱨliⱪ berip agaⱨlandurup ⱪoydum.

16 Yǝnǝ Yǝⱨudiyǝdǝ turuwatⱪan bǝzi Turluⱪlar beliⱪ wǝ ⱨǝrhil mal-tawarlarni toxup kelip xabat küni Yǝⱨudiyǝliklǝrgǝ satidikǝn, yǝnǝ kelip bularni Yerusalemda satidikǝn! □ 17 Xu sǝwǝbtin mǝn Yǝⱨudiyǝ ǝmirliri bilǝn soⱪuxup, ularni ǝyiblǝp: — Silǝrning xabat künini bulƣap, rǝzil ix ⱪilƣininglar nemisi? ■ 18 Ilgiri ata-bowanglar ohxax ixni ⱪilƣan ǝmǝsmu, xuning bilǝn Hudayimiz bizning beximizƣa wǝ bu xǝⱨǝrgǝ ⱨazirⱪi bu balayi’apǝtni yaƣdurƣan ǝmǝsmu? Əmdi silǝr xabat künini bulƣap, Israilning bexiƣa Hudaning ƣǝzipini tehimu yaƣduridiƣan boldunglar, dedim.

19 Xunga, xundaⱪ boldiki, xabat künidin ilgiri, gugum sayisi Yerusalem ⱪowuⱪliriƣa qüxkǝn waⱪtida, mǝn xǝⱨǝr ⱪowuⱪlirini etixni buyrudum wǝ xuningdǝk xabat küni ɵtüp kǝtküqǝ ⱪowuⱪlarni aqmasliⱪ toƣrisida buyruⱪ qüxürdum. Mǝn yǝnǝ ⱨeqⱪandaⱪ yükning toxulup ⱪowuⱪlardin kirgüzülmǝsliki üqün hizmǝtkarlirimning bǝzilirini xǝⱨǝr ⱪowuⱪliriƣa kɵzǝtqi ⱪilip turƣuzup ⱪoydum. □ 20 Xundaⱪ bolsimu sodigǝrlǝr wǝ ⱨǝrhil mal-tawar satidiƣanlar bir-ikki ⱪetim Yerusalemning sirtida tünidi. 21 Mǝn ularni agaⱨlandurup: — Silǝr nemixⱪa sepilning aldida tünǝysilǝr? Yǝnǝ xundaⱪ ⱪilidiƣan bolsanglar, mǝn üstünglarƣa ⱪol salimǝn, dewidim, ular xuningdin baxlap xabat künidǝ kǝlmidi. □ 22 Andin xabat künining muⱪǝddǝslikini saⱪlax üqün, mǝn Lawiylarƣa: — Ɵzünglarni paklanglar; andin kelip sepil dǝrwazilirini beⱪinglar, dedim.

— «I Hudayim, muxu ix yüzisidinmu meni yad ǝyligǝysǝn, Ɵzüngning zor ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiting bilǝn meni ayiƣaysǝn!»

Yat ǝlliklǝr bilǝn nikaⱨlinixning mǝn’i ⱪilinixi

23 Xu künlǝrdǝ mǝn yǝnǝ Axdod, Ammon wǝ Moab ⱪizlirini hotunluⱪⱪa alƣan bǝzi Yǝⱨudalarni bayⱪidim. 24 Ularning pǝrzǝntlirining yerimi Axdodqǝ sɵzlǝydikǝn (wǝ yaki yuⱪiriⱪi ǝllǝrning birining tilida sɵzlǝydiƣan) wǝ Yǝⱨudiy tilida xɵzliyǝlmǝydikǝn. 25 Mǝn ularni soⱪuxup ǝyiblidim, ularni ⱪarƣidim, bir nǝqqisini urup qaq-saⱪallirini yuldum, Hudaning nami bilǝn ⱪǝsǝm iqküzüp: — Silǝrning ⱪizliringlarni ularning oƣulliriƣa bǝrmǝysilǝr, oƣulliringlarƣimu, ɵzünglarƣimu ulardin ⱪiz almaysilǝr! 26 Israil padixaⱨi Sulayman muxundaⱪ ixlarda gunaⱨ sadir ⱪilƣan ǝmǝsmu? Nurƣun ǝllǝr arisida uningƣa ohxax ⱨeqⱪandaⱪ padixaⱨ yoⱪ idi; u ɵz Hudasi tǝripidin sɵyülgǝn, Huda uni pütkül Israil üstigǝ padixaⱨ ⱪilip tikligǝn bolsimu, lekin ⱨǝtta unimu yat ǝllik ayallar azdurup gunaⱨⱪa patⱪuzƣan. ■ 27 Əmdi silǝrning gepinglarƣa kirip bundaⱪ qong rǝzillik ⱪilip, yat ǝllik ⱪizlarni elip Hudayimizƣa wapasizliⱪ ⱪilimizmu? — dedim.

28 Bax kaⱨin Əliyaxibning nǝwrisi, Yoyadaning oƣulliridin biri Ⱨoronluⱪ Sanballatning küy’oƣli idi; mǝn uni yenimdin ⱪoƣliwǝttim.

29 — «I Hudayim, Sǝn ularni yadingda tutⱪaysǝn, qünki ular kaⱨinliⱪⱪa daƣ tǝgkügüqilǝr, kaⱨinliⱪ ⱨǝm Lawiylarƣa tǝwǝ ǝⱨdinimu bulƣiƣuqilardur!».

30 Xuning bilǝn mǝn ularni yat ǝlliklǝrning bulƣaxliridin neri ⱪilip paklandurdum wǝ kaⱨinlar bilǝn Lawiylarning wǝzipilirinimu yengiwaxtin bǝlgilǝp, ⱨǝrkimni ɵzining ixiƣa igǝ ⱪildim. 31 Mǝn yǝnǝ ɵz waⱪtida otun-yaƣaq elip kelinixi wǝ dǝslǝpki ⱨosulni yǝtküzüp turuxⱪimu adǝm orunlaxturdum.

«Aⱨ Hudayim, meni yadingda tutup, manga xapaǝt kɵrsǝtkǝysǝn!».

□ 1:1 «yigirminqi yili» — Pars padixaⱨi Artahxaxtaning yigirminqi yilini kɵrsitidu (2:1ni kɵrüng).

■ 1:5 Mis. 20:6; 34:7; Qɵl. 14:18; Ⱪan. 5:10; Zǝb. 86:15; 103:8; 145:8-9; Dan. 9:4

■ 1:8-9 Ⱪan. 4:25, 26, 27; 30:2, 3, 4

□ 2:7 «Əfrat dǝryasining u ⱪeti...» — mǝzkur kitabta muxu yǝdin baxlap «dǝrya» «Əfrat dǝryasi»ni kɵrsitidu. «U ⱪeti...» — dǝryaning ƣǝrbiy tǝripi. «...meni taki Yǝⱨudiyǝgǝ barƣuqǝ ɵtkili ⱪoyux» — yaki «...sǝpirimdǝ meni alƣa sürüx».

■ 2:8 Dan. 9:25

□ 2:10 «Tobiya degǝn ǝmǝldar» — ibraniy tilida «Tobiya degǝn ⱪul».

□ 3:1 «Yüzning munari» — baxⱪa hil tǝrjimilǝr: — «Ⱨammeaⱨning munari» yaki «Meaⱨning munari». «muⱪǝddǝs dǝp bekitti» — nemixⱪa xundaⱪ bekitidu? Uning «Ⱪoy ⱪowuⱪi» dǝp atilixning sǝwǝbi bǝlkim ibadǝthanida sunulidiƣan ⱪurbanliⱪlar (kɵpinqisi ⱪoylar, ǝlwǝttǝ) xu dǝrwazidin xǝⱨǝrgǝ elip kirilǝtti. Xunga ⱪurbanliⱪlarning kirix yolini «muⱪǝddǝs» dǝp bekitix tolimu muwapiⱪ idi — demǝk, xu dǝrwazidin ⱪurbanliⱪlardin baxⱪa ⱨeqⱪandaⱪ nǝrsilǝrni elip kirixkǝ bolmaytti.

□ 3:4 «Ⱨakozning...» — yaki «Kozning...».

□ 3:6 «Pasiyaning oƣli Yǝⱨoda» — yaki «Pasiyaning oƣli Yoyada».

□ 3:7 «Dǝrya» — Əfrat dǝryasi. «Mǝlatiya, Meronotluⱪ Yadon ⱨǝmdǝ Dǝryaning bu ƣǝrbiy tǝripidiki waliylarning baxⱪuruxi astidiki Gibeonluⱪlar bilǝn Mizpaⱨliⱪlar yasidi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Mǝlatiya... wǝ Yadon yasidi; bular Dǝryaning ƣǝrbiy tǝripidiki waliylar idarǝ ⱪilidiƣan Gibeonluⱪlar wǝ Mizpaⱨliⱪlar idi».

□ 3:8 «... ongxap yasidi» — yaki «...suwap qiⱪti».

□ 3:15 «xaⱨanǝ baƣning yenidiki Siloam kɵli» — muxu yǝrdǝ ibraniy tilida «xaⱨanǝ baƣning yenidiki Xelaⱨ kɵli» deyilidu.

□ 3:18 «Baway» — yaki «Binnuiy».

□ 3:21 «Ⱨakozning nǝwrisi» — yaki «Kozning nǝwrisi».

□ 3:26 «ibadǝthana hizmǝtkarliri» — ibraniy tilida «Nǝtaniylar».

□ 3:31 «udulidiki sepil doⱪmuxining balihanisiƣiqǝ» — yaki «udulidiki sepil doⱪmuxiƣa qiⱪix yoliƣiqǝ» yaki «udulidiki sepil doⱪmuxidiki pǝlǝmpǝygiqǝ».

□ 4:2 «Ular ɵzlirini xundaⱪ mustǝⱨkǝmlimǝkqimu?» — yaki «ular ɵz mǝyliqǝ xundaⱪ ketiwǝrsǝ bolamdu?» yaki «ɵzlirigǝ tayinip bu ixni ⱪilalamdu?». Tekistning ibraniy tilini qüxinix sǝl tǝs. «Topa dɵwiliri iqidin kɵyüp kǝtkǝn taxlarni kolap qiⱪirip ularƣa jan kirgüzǝmdikǝn?» — bu mǝshirǝ sɵzliri iqidǝ bir-birigǝ zit kelidiƣan ixlar bar. Ⱪariƣanda, gǝrqǝ Sanballat mazaⱪ ⱪilƣini bilǝn, uning ⱪuruluxⱪa bolƣan ƣǝzipi uningda bu ix püttürülüxi mumkin, degǝndǝk birhil ⱪorⱪunqning barliⱪiƣa ispat bolidu.

□ 4:12 «ⱪaysi tǝrǝpkǝ ⱪarisanglar, ular xu tǝrǝptin kelip silǝrgǝ ⱨujum ⱪilmaⱪqi!» — ǝsli ayǝtning kɵqürülmisi kǝmtük bolƣaqⱪa, mǝnisini jayida qiⱪirix tǝs bolup ⱪaldi; xunga muxu Yǝⱨudiylarning eytⱪan sɵzlirining birnǝqqǝ hil tǝrjimiliri bar. Lekin asasiy mǝnilirining ⱨǝmmisi düxmǝnlǝrning ⱨǝrtǝrǝplimǝ ⱪǝstlǝxlirini kɵrsitidu.

■ 4:20 Mis. 14:25; Ⱪan. 1:30; 28:7

□ 4:23 «ⱨǝrbiri ⱨǝtta suƣa barƣandimu ɵzining yaraƣlirini eliwalatti» — yaki «ⱨǝrbiri ong ⱪolidin yaraƣlirini qüxürüxmidi» yaki «ⱨǝrbirǝylǝn pǝⱪǝt yuyunƣandila kiyimlirini salatti». Əyni tekist kǝmtüktǝk kɵrünidu.

□ 5:4 «Padixaⱨning etizlirimiz wǝ üzümzarliⱪlirimiz üstigǝ salƣan baj-seliⱪni tapxuruxⱪa pul ⱪǝrz alduⱪ» — yaki «padixaⱨning baj-seliⱪini tɵlǝxkǝ etizlirimiz wǝ üzümzarliⱪlirimizni rǝnigǝ berip pul ⱪǝrz alduⱪ».

■ 5:7 Mis. 22:24

□ 5:10 «Mǝnmu, ⱪerindaxlirim wǝ hizmǝtkarlirim ularƣa pul wǝ axliⱪ ɵtnǝ berip turup ɵsüm alsaⱪ alattuⱪ» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: — (1) «mǝnmu, ⱪerindaxlirim, hizmǝtkarlirimmu ularƣa pul wǝ axliⱪ ɵtnǝ berip turuwatimiz» yaki: — (2) «mǝnmu, ⱪerindaxlirim, hizmǝtkarlirimmu ularƣa pul wǝ axliⱪ ɵtnǝ berip turayli». Nǝⱨǝmiyaning harakteri bǝk sehiy bolƣaqⱪa, bǝlkim ɵsümsiz ɵtnǝ-ⱪǝrzni kɵp bǝrgǝn boluxi mumkin idi. Uning üstigǝ, ⱪerindaxlarƣa ɵtnǝ berip ɵsüm elix Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ nazil ⱪilinƣiniƣa hilapliⱪ («Mis.» 22:25, «Pǝnd.» 15:5). Xunga bu ikkinqi hil tǝrjimini toƣra ǝmǝs, dǝp ⱪaraymiz. «mundaⱪ ɵsüm elixtin waz keqǝyli!» — yaki «muxundaⱪ ⱪǝrzgǝ rǝni elixtin waz keqǝyli!».

□ 5:11 «...bügün ularning etizlirini, üzümzarliⱪ, zǝytunzarliⱪ wǝ ɵylirini ⱪayturup beringlar...» — muxu etiz ⱪatarliⱪ mülüklǝr ǝslidǝ ⱪǝrz-ɵtnilǝrgǝ «rǝnǝ» süpitidǝ ⱪoyulƣan bolup, ⱪǝrz igiliri ularni tartiwalƣan bolsa kerǝk. «pul, axliⱪ...wǝ yengi zǝytun maylirining ɵsümini» — ibraniy tilida «pul, axliⱪ, ...wǝ yengi zǝytun maylirining yüzdin biri» yaki «ɵsümi bir pirsǝnt» — ⱪandaⱪ tǝrjimǝ ⱪilinixtin ⱪǝt’iynǝzǝr, muxu sɵzlǝr qoⱪum ɵsümning ɵzini kɵrsitixi kerǝk.

□ 5:12 «Mǝn kaⱨinlarni qaⱪirtip kelip, ularni ... xundaⱪ ijra ⱪilixⱪa ⱪǝsǝm iqküzdüm» — kaⱨinlar ǝslidǝ ⱪǝrz igiliri ǝmǝs; ularning mǝs’uliyiti baxⱪilarning xu wǝdisini ada ⱪilixiƣa nazarǝtqilik ⱪilixtin ibarǝt idi. Əslidǝ kaⱨinlar ɵsüm berix toƣruluⱪ muⱪǝddǝs ⱪanun-bǝlgilimilǝrni bilixi kerǝk idi, xundaⱪla bundaⱪ wǝziyǝtkǝ yol ⱪoymasliⱪi kerǝk idi.

□ 5:15 «ⱪiriⱪ xǝkǝl kümüx» — «xǝkǝl» eƣirliⱪ miⱪdari, bir xǝkǝl kümüx bolsa bǝlkim 11.4 gram idi. Muxu yǝrdǝ «ⱪiriⱪ xǝkǝl» bǝlkim ⱨǝrküni hǝlⱪtin alƣan pulni kɵrsitixi mumkin.

■ 5:19 Nǝⱨ. 13:22

□ 6:2 «Kǝfirim kǝntidǝ» — yaki «kǝntlǝrning biridǝ».

□ 6:6 «Gǝxǝm» — ibraniy tilida muxu yǝrdǝ «Gaxmu» — Gǝxǝmning yǝnǝ bir xǝkli.

□ 6:10 «Xemaya ɵzini ɵz ɵyigǝ ⱪamiwalƣanidi — ɵzini ⱪamiwelixning sǝwǝbi eniⱪ ǝmǝs; «rǝsimiy napak» bolƣanliⱪi yaki ⱪǝsǝm iqkǝnliki sǝwǝb bolƣan boluxi mumkin.

□ 6:13 «Xundaⱪ ⱪilƣan bolsam, namimni bulƣap meni ⱪarilaxⱪa xikayǝt ⱪilalaydiƣan bolatti» — Sanballat wǝ Tobiyaning bu ǝⱪli heli ⱨiylǝ-mikirlik idi. Nǝⱨǝmiya kaⱨin ǝmǝs; xunga (1) u ibadǝthaniƣa napak ⱨalda yaki eⱨtiyatsizliⱪ bilǝn kirsǝ gunaⱨ ɵtküzüxi mumkin idi; (2) «muⱪǝddǝs jay»ning ɵzigǝ kirgǝn bolsa gunaⱨi tehimu eƣir bolatti; ⱪaysila ǝⱨwalda bolsun ɵz hǝlⱪi aldidiki nam-abruyi qüxkǝn bolatti wǝ xuning tüpǝylidin ⱪurulux ixi tohtitilƣan bolatti.

□ 7:2 «inim Ⱨanan» — Nǝⱨǝmiyaning inisi 1:2, 3dǝ tilƣa elinidu. «Mǝn inim Ⱨanani bilǝn ... Ⱨananiyani Yerusalemni baxⱪuruxⱪa ⱪoydum» — Yerusalemni baxⱪuruxⱪa adǝmlǝrni ⱪoyux, Nǝⱨǝmiyaning Artahxaxtaning yeniƣa ⱪaytmaⱪqi ikǝnlikini kɵrsitixi mumkin (2:6ni kɵrüng). «Ⱨananiya ixǝnqlik adǝm bolup...» — ibraniy tilida «u ixǝnqlik adǝm bolup..». Bǝzi alimlar «u» Ⱨananini kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu.

□ 7:3 «dǝrwaziwǝnlǝr yenida turup kɵzǝt ⱪilisun» — ibraniy tilida «ular yenida turup kɵzǝt ⱪilisun». «xuningdǝk Yerusalemda turuwatⱪanlardin ⱪarawullar kɵzǝt nɵwǝtlirigǝ ⱪoyulup bekitilsun; ⱨǝrbir adǝm ɵzining bir kɵzitigǝ mǝs’ul bolsun, xundaⱪla ⱨǝrbirining kɵziti ɵz ɵyining udulida bolsun, dǝp tapilidim» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «xuningdǝk Yerusalemning ⱪowuⱪliri qüx waⱪtida oquⱪ turmisun; ⱪowuⱪlar etilgǝndǝ, baldaⱪliri taⱪalƣinida dǝrwaziwǝnlǝr yenida turup kɵzǝt ⱪilisun; Yerusalemda turuwatⱪanlardin ⱪarawullar elinip, kɵzǝt nɵwǝtlirigǝ ⱪoyup bekitilsun; bǝzilǝr alaⱨidǝ nɵwǝttiki kɵzǝttǝ tursun, bǝzilǝr ɵz ɵyining udulida kɵzǝttǝ tursun». Yǝnǝ baxⱪa birnǝqqǝ hil tǝrjimiliri uqrixi mumkin.

□ 7:6 «Tɵwǝndikilǝr... ǝsli Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsar tǝripidin sürgün ⱪilinƣanlardin...» — bu tizimlik bilǝn «Əzra» 2-babtiki tizimlik otturisida adǝmlǝrning isimliri, sani wǝ tizimlik tǝrtipidǝ bǝzidǝ azraⱪ pǝrⱪlǝr bar. Bu pǝrⱪlǝr ikki tizimlikning ⱨǝⱪiⱪǝt ikǝnlikigǝ tehimu ispat beridu. Ikkinqi tizimlikni Yerusalemda, birinqi tizimlikni Babilda ⱪilƣan boluxi mumkin. Ikkinqi tizimlik ahirida Yerusalemƣa yetip kelip olturaⱪlaxⱪanlarni kɵrsitidu; birinqi tizimliktǝ hatirilǝngǝn bǝziliri xübⱨisizki, keyin niyitidin eynip, Yerusalemƣa barmay ⱪalƣan yaki barƣandin keyin, yǝnǝ Babilƣa ⱪaytip kǝtkǝnidi; xundaⱪla Yerusalemƣa ⱪaytix yolida ɵlgǝnlǝr boluximu mumkin. Əslidiki tizimlikkǝ hatirilǝnmigǝn bolsimu, lekin keyin Yerusalemƣa barimǝn dǝp «ⱪaytix»ⱪa ⱪatnaxⱪanlarmu bar bolsa kerǝk; ular ikkinqi tizimlikkǝ hatirilǝngǝn.

■ 7:6 Əzra 2

□ 7:24 «Ⱨarif» — «Əzra» 2:18dǝ «Yoraⱨ».

□ 7:25 «Gibeon» — «Əzra» 2:20dǝ «Gibbar».

□ 7:37 «Lod, Ⱨadid wǝ Ononing ǝwladliri...» — yaki «Lodluⱪlar, Ⱨadidliⱪlar wǝ Onoluⱪlar...».

□ 7:43 «Hodwaⱨ» — «Əzra» 2:40dǝ «Hodawiya».

□ 7:46 «ibadǝthana hizmǝtkarliri» — ibraniy tilida «Nǝtiniylar». Mǝnisi bǝlkim «beƣixlanƣanlar». Ularning ǝjdadliri bǝlkim «Gibeonluⱪlar» idi. «Yǝxua» 9:27ni wǝ «1Tar.» 9:2ni kɵrüng.

□ 7:47 «Siya» — «Əzra» 2:47dǝ «Siyaⱨa».

□ 7:52 «Nǝfussǝsim» — «Əzra» 2:50dǝ «Nǝfussim».

□ 7:54 «Bazlit» — yaki «Bazlut» «Əzra» 2:52.

□ 7:57 «Perida» — yaki «Peruda» «Əzra» 2:55.

□ 7:59 «Amon» — yaki «Ami» «Əzra» 2:57.

□ 7:63 «Kozning ǝwladliri» — yaki «Ⱨakkozning ǝwladliri».

□ 7:65 «Waliy» — ibraniy tilidiki «Tirxata», ǝslidǝ Pars tili bolup, mǝnisi bǝlkim «janabliri». «urim wǝ tummim» — alaⱨidǝ birhil taxlar. U kaⱨin kiygǝn «ǝfod»ning yanquⱪida (ⱪoxenda) turidu. Bu taxlar arⱪiliⱪ Israil hǝlⱪi Hudadin yol sorisa bolatti. «Mis.» 28:28-30ni kɵrüng. «urim wǝ tummimni kɵtürgüqi kaⱨin arimizda hizmǝttǝ bolƣuqǝ» — mǝnisi bǝlkim: (1) urim wǝ tummim Babilda sürgün bolƣan waⱪtida yoⱪap kǝtkǝn boluxi mumkin; (2) tepilƣini bilǝn ularƣa tǝbir berip mǝnisini qüxǝndüridiƣan kaⱨin tehi qiⱪmidi.

□ 7:66 «ⱪiriⱪ ikki ming üq yüz atmix kixi» — bu «Əzra» 2:64diki sanƣa ohxax; xübⱨisizki, bu Yerusalemƣa yetip kelip, Babilƣa ⱪaytmay, Yǝⱨudiyǝdǝ ⱨǝⱪiⱪiy olturaⱪlaxⱪanlarning sanidur.

□ 7:70 «darik» — (yaki «drahma») — muxu yǝrdǝ Pars imperiyǝsidiki birhil altun tǝnggǝ, bir darikning eƣirliⱪi 0.4-0.5 gram boluxi mumkin; muxu yǝrdǝ bu daslarning ⱪimmiti 0.4-0.5 kilogram altunƣa barawǝr idi.

□ 7:71 «mina» — birhil kümüx tǝnggǝ, 60 xǝkǝlgǝ yaki «talant»tin atmixtin birigǝ barawǝr idi. Muxu yǝrdǝ kümüxning jǝmiy eƣirliⱪi bǝlkim 800-1200 kilogramqǝ idi.

□ 7:73 «Xuningdin keyin kaⱨinlar, Lawiylar, dǝrwaziwǝnlǝr, ƣǝzǝlkǝxlǝr... xundaⱪla ⱪalƣan Israil hǝlⱪining ⱨǝmmisi ɵz xǝⱨǝrlirigǝ makanlaxti» — bu ayǝtning mǝnisi bǝlkim: (1) kaⱨinlar, Lawiylar ⱪatarliⱪlar ɵzigǝ yengiwaxtin tǝⱪsim ⱪilinƣan xǝⱨǝrliridǝ makan tutti, yaki Yerusalemdiki hizmǝttǝ bolux üqün Yerusalemƣa yeⱪin bolƣan, xundaⱪla ularƣa tǝⱪsim ⱪilinƣan xǝⱨǝrlǝrdǝ makanlaxti; (2) Lawiylardin baxⱪa Israillar, yǝni on ikki ⱪǝbilidin ⱪaytip kǝlgǝnlǝr ǝslidǝ ɵzigǝ has xǝⱨǝrlirigǝ makanlaxti yaki yengiwaxtin ularƣa tǝⱪsim ⱪilinƣan xǝⱨǝrlǝrdǝ makanlaxti. Kɵp xǝⱨǝr-yezilar wǝyran bolƣaqⱪa, yaki yat ǝllǝrning igidarqiliⱪi astida bolƣaqⱪa, bǝlkim ⱨǝrhil imkaniyǝt tǝng boluxi mumkin idi.

□ 8:2 «yǝttinqi ayning birinqi küni» — bu kün «kanaylar qelix ⱨeyti» idi. Adǝttǝ xü ⱨeyt üqün barliⱪ hǝlⱪning Yerusalemƣa yiƣilixining zɵrüriyiti bolmaytti; lekin yǝttinqi ayning oninqi künidiki «kafarǝt küni» wǝ keyinki «kǝpilǝr ⱨeyti»da (14-21-küni) yiƣilixi muⱪǝddǝs ⱪanunda tǝlǝp ⱪilinƣanidi.

□ 8:8 «Ular ... kitabtin Hudaning Tǝwrat-ⱪanunini jarangliⱪ oⱪup ... qüxiniwelixi üqün uning mǝnisi wǝ ǝⱨmiyiti toƣrisida eniⱪ tǝbir bǝrdi» — bu qüxǝndürüx jǝryani, xübⱨisizki, aramiy tiliƣa wǝ bǝlkim baxⱪa birnǝqqǝ tillarƣa tǝrjimǝ ⱪilixnimu ɵz iqigǝ alƣan.

■ 8:14 Mis. 23:16; Law. 23:34; Qɵl. 29:12-39; Ⱪan. 16:13, 14, 15

□ 8:15 «...Tǝwratta yezilƣinidǝk kǝpilǝrni yasanglar» degǝnlikini tarⱪitip jarkalaxni buyruƣanliⱪini uⱪti» — bǝlgilimǝ «Law.» 23:34-44, «Ⱪan.» 16:13-17ni kɵrüng.

□ 9:4 «Lawiylardin Yǝxua, Bani, Kadmiyǝl, Xǝbaniya, Bunni, Xǝrǝbiya, Bani wǝ Kenanilar pǝlǝmpǝylǝrdǝ turup,...» — yaki «Yǝxua, Bani, ... wǝ Kenanilar Lawiylarning pǝlǝmpiyidǝ turup,...».

□ 9:6 «Sǝn, pǝⱪǝt sǝnla Pǝrwǝrdigardursǝn» — ibraniy tilida: «Sǝn, pǝⱪǝt Sǝnla i Pǝrwǝrdigar, «U»dursǝn» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu. Muxu etiⱪadqilarƣa nisbǝtǝn pǝⱪǝt bir «U» bardur.

■ 9:6 Yar. 1; Zǝb. 146:6; Ros. 14:15; 17:24; Wǝⱨ. 14:7

□ 9:7 «Sǝn bǝrⱨǝⱪ Pǝrwǝrdigar Hudadursǝn» — ibraniy tilida: «Bǝrⱨǝⱪ, i Pǝrwǝrdigarhuda, Sǝn «U»dursǝn» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu. 6-ayǝtnimu kɵrüng. «uningƣa Ibraⱨim degǝn namni ata ⱪilding» — «Yar.» 17:1ni kɵrüng.

■ 9:7 Yar. 11:31, 32; 12:1

■ 9:8 Yar. 12:7; 13:15; 15:6,18; 17:8; 26:4

■ 9:9 Mis. 3:7; 14:10

■ 9:10 Mis. 7; 8; 9; 10; 11; 12; 14

■ 9:11 Mis. 14:22-31

■ 9:12 Mis. 13:21; 14:19; 40:38; Zǝb. 105:39

■ 9:13 Mis. 19:20; 20:1-21

■ 9:15 Mis. 16:14; 17:6; Qɵl. 20:9

■ 9:17 Mis. 34:7; Qɵl. 14:4,18; Zǝb. 86:5

■ 9:18 Mis. 32

■ 9:19 Mis. 13:22; 40:38

■ 9:20 Qɵl. 11:17; Yǝ. 5:12

■ 9:21 Ⱪan. 2:7; 8:4; 29:5

□ 9:22 «Siⱨon padixaⱨning zeminini, Ⱨǝxbonning padixaⱨining zeminini...» — yaki «Siⱨon padixaⱨning zeminini, yǝni Ⱨǝxbonning padixaⱨining zeminini...»

■ 9:22 Qɵl. 21:21, 33

■ 9:23 Yar. 22:17

■ 9:24 Yǝ. 1-13

■ 9:26 1Pad. 18:4; 19:10; 2Tar. 24:20, 21

■ 9:27 Ⱨak. 2:14-23

□ 9:29 «insan ⱨɵkümliringgǝ ǝmǝl ⱪilsa, ular xu sǝwǝbtin ⱨayatta bolidu» — bu ayǝttǝ kɵrsitilgǝn «ⱨayat» pǝⱪǝt jismaniy ⱨayatni ǝmǝs, bǝlki ⱨǝⱪiⱪiy, roⱨiy ⱨayatni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ. «Ular jaⱨilliⱪ bilǝn boynini tolƣap...» — ibraniy tilida «ular mürisini jaⱨil ⱪilip...».

■ 9:29 Law. 18:5; Əz. 20:11; Rim. 10:5; Gal. 3:12

■ 9:30 2Pad. 17:13; 2Tar. 36:15

■ 9:33 Ⱪan. 32:4; Dan. 9:14

□ 10:1 «Buningƣa birinqi bolup mɵⱨür basⱪanlar ... waliy Nǝⱨǝmiya bilǝn Zǝdǝkiya idi» — Zǝdǝkiyamu kaⱨin boluxi mumkin idi. 8-ayǝtni kɵrüng (Nǝⱨǝmiyadin baxⱪa bu tizimliktiki adǝmlǝr ⱨǝmmisi kaⱨinlar idi).

■ 10:30 Mis. 34:16; Ⱪan. 7:3

■ 10:31 Mis. 20:10; 23:10; 34:21; Law. 23:2; 25:2; Ⱪan. 5:1-15

■ 10:33 Qɵl. 28:29

■ 10:35 Mis. 23:19; Law. 19:23

■ 10:36 Mis. 13:2; Qɵl. 3:13; 8:17

□ 10:37 «ⱨǝrbir yengi hemirning dǝslǝp pixⱪan nanliridin birni» — buning baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «silǝr dǝslǝpki ⱨosuldin qiⱪⱪan undin,... (tǝⱪdim ⱪilixni bekittuⱪ)». Biraⱪ «Əz.» 44:30diki mǝnisidin ⱪariƣanda tǝrjimimiz toƣra boluxi mumkin.

■ 10:37 Law. 23:17; Qɵl. 15:19; 18:12, 24, 25; Ⱪan. 18:4

■ 10:38 Qɵl. 18:26

□ 10:39 «Israillar bilǝn Lawiylar axliⱪtin, yengi xarabtin,...» — ibraniy tilida muxu jümlining bexida «qünki» bardur.

□ 11:5 «Zǝkǝriya Xilonining oƣli» — bǝzi tǝrjimilǝrdǝ «Zǝkǝriya Xelaⱨning ǝwladliridin idi» dǝp tǝrjimǝ ⱪilinidu (Yar.» 46:12, «Qɵl.» 26:20ni kɵrüng).

□ 11:8 «xularƣa munasiwǝtlik jǝmiy toⱪⱪuz yüz yigirmǝ sǝkkiz kixi idi» — baxⱪa birnǝqqǝ hil tǝrjimiliri uqrixi mumkin.

□ 11:9 «Sinuaⱨ» — yaki «Ⱨasinoaⱨ».

□ 11:21 «Ofǝl» — («dɵng» degǝn mǝnidǝ) Yerusalemdiki egiz rayon idi.

□ 11:23 «ⱨǝr künlük ozuⱪ-tülükini, xundaⱪla...» — buning baxⱪa birhil tǝrjimisi «ⱨǝr künlük mǝs’uliyiti, yǝni...».

□ 11:24 «padixaⱨning mǝsliⱨǝtqisi» — ibraniy tilida «padixaⱨning yenida turƣuqi» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu. «Padixaⱨ» muxu yǝrdǝ Pars padixaⱨini kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

□ 11:29 «Zoraⱨ» — yaki «Zoreaⱨ».

□ 11:31 «Ayja» — «Ayja»ning yǝnǝ bir ismi «Ayi».

□ 12:1 «...kaⱨinlar Seraya, Yǝrǝmiya, Əzra,...» — bu Əzra «Əzra» degǝn kitabtiki «Əzra» ǝmǝs. «Tǝwratxunas Əzra» bolsa, Zǝrubbabǝldin 90 yildin keyin Yerusalemƣa kǝlgǝn.

□ 12:4 «Ginnitoy» — yaki «Ginniton».

□ 12:10 «Yoyada» — yaki «Yǝⱨoyada».

□ 12:14 «Meliku» — yaki «Malluⱪ». «Xǝbaniya» — bǝzi ⱪǝdimiy kɵqürmilǝrdǝ «Xekaniya» deyilidu.

□ 12:20 «Sallay» — yaki «Sallu».

□ 12:23 «Əliyaxibning nǝwrisi» — ibraniy tilida «Əliyaxibning oƣli». «tǝzkirinamǝ» — bu kitab Tǝwrattiki «Tarih-tǝzkirǝ» degǝn ⱪisim ǝmǝs; «Tarih-tǝzkirǝ»dǝ undaⱪ tizimlik yoⱪ.

■ 12:23 1Tar. 9:10-34

□ 12:26 «bu kixilǝr ... waliy Nǝⱨǝmiya bilǝn tǝwratxunas kaⱨin Əzraning künliridǝ wǝzipigǝ tǝyinlǝngǝn» — Lawiylar wǝ kaⱨinlarning nǝsǝbnamiliri nemixⱪa xunqǝ muⱨim? Ɵzining kelip qiⱪixi ispatlanmiƣanlar kaⱨinliⱪ hizmǝttǝ yaki ibadǝthanidiki Lawiylarƣa ait hizmǝttǝ boluxⱪa muyǝssǝr bolalmaytti. Bügüngǝ ⱪǝdǝr Yǝⱨudiylar arisida kimlǝr Lawiylardin, kimlǝr kaⱨinlar jǝmǝtidin ikǝnliki hatirilinip kǝlmǝktǝ.

□ 12:38 «sol tǝrǝp» — ibraniy tilida «tǝtür tǝrǝp».

□ 12:39 «Yüzning munari» — yaki «Meaⱨning munari». «Ⱪarawullar ⱪowuⱪi» — yaki «Zindan dǝrwazisi».

■ 12:45 1Tar. 25

■ 13:1 Ⱪan. 23:2, 4, 5

□ 13:2 «Hudayimiz u ⱪarƣaxlarni bǝht-bǝrikǝtkǝ aylanduriwǝtkǝn» — «Ⱪan.» 23:5ni kɵrüng. «Rut»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ xu ix toƣruluⱪ tohtilimiz.

■ 13:2 Qɵl. 22:5; Yǝ. 24:9

□ 13:4 «kaⱨin Əliyaxib Tobiyaning tuƣⱪini bolup...» — yaki «kaⱨin Əliyaxib Tobiya bilǝn ⱪoyuⱪ munasiwǝttǝ bolup...».

□ 13:11 «Lawiylarni yiƣip» — ibraniy tilida «ularni yiƣip».

□ 13:14 «uningƣa ait hizmǝtlǝr» — yaki «uning (yǝni, ibadǝthanining) hizmǝtqiliri».

□ 13:16 «Yǝⱨudiyǝdǝ turuwatⱪan..» — yaki «Yerusalemda turuwatⱪan..». Ibraniy tilida «xu yǝrdǝ turuwatⱪan..».

■ 13:17 Mis. 20:8; Law. 19:30

□ 13:19 «xabat künidin ilgiri» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, ottura xǝrⱪtǝ yengi kün kǝqtǝ, kün petixi bilǝn baxlinidu (mǝsilǝn, «Yar.» 1:5ni kɵrüng).

□ 13:21 «mǝn üstünglarƣa ⱪol salimǝn» — ibraniy tilida «üstünglarƣa bir ⱪol ǝwǝtimǝn» — Bu ibraniy tilida (yenik bir ipadǝ bolƣaqⱪa) yumurluⱪ gǝp idi.

■ 13:26 1Pad. 11:4; 1Pad. 3:13; 2Tar. 1:12

Əstǝr

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Əstǝr

1

Padixaⱨ Aⱨaxweroxning wǝzir-wuzralarƣa katta ziyapǝt berixi

1 Aⱨaxwerox (Ⱨindistandin Ⱨǝbǝxistanƣiqǝ bir yüz yigirmǝ yǝttǝ ɵlkigǝ ⱨɵkümranliⱪ ⱪilƣan Aⱨaxwerox)ning tǝhttiki künliridǝ xundaⱪ bir wǝⱪǝ boldi: —□

2 Xu künlǝrdǝ, u padixaⱨ Aⱨaxwerox Xuxan ⱪǝl’ǝsidiki xaⱨanǝ tǝhtidǝ olturƣinida, □ 3 u sǝltǝnǝt sürüp üqinqi yili barliⱪ ǝmirliri wǝ bǝg-ⱨakimliriƣa ziyapǝt bǝrdi; Pars wǝ Medianing ⱪoxuni, xuningdǝk ⱨǝrⱪaysi ɵlkilǝrning esilzadiliri wǝ bǝglirining ⱨǝmmisi uning ⱨuzuriƣa ⱨazir boldi. □ 4 U sǝltǝnitining bayliⱪining xanu-xǝwkiti wǝ ⱨǝywitining katta julasini kɵp künlǝr, yǝni bir yüz sǝksǝn kün kɵrgǝzmǝ ⱪildi. □ 5 Bu künlǝr ɵtüp kǝtkǝndin keyin padixaⱨ yǝnǝ Xuxan ⱪǝl’ǝsidiki barliⱪ hǝlⱪⱪǝ qong-kiqik demǝy, ordining qarbeƣidiki ⱨoylida yǝttǝ kün ziyapǝt bǝrdi. 6 U yǝr aⱪ wǝ kɵk kǝndir yiptin toⱪulƣan pǝrdilǝr bilǝn bezǝlgǝn bolup, bu pǝrdilǝr mǝrmǝr tax tüwrüklǝrgǝ bekitilgǝn kümüx ⱨalⱪilarƣa aⱪ rǝnglik kǝndir yip wǝ sɵsün yungluⱪ xoynilar bilǝn esilƣanidi; aⱪ ⱪaxtax wǝ aⱪ mǝrmǝr taxlar, sǝdǝp wǝ ⱪara mǝrmǝr taxlar yatⱪuzulƣan mǝydan üstigǝ altun-kümüxtin yasalƣan diwanlar ⱪoyulƣanidi. □ 7 Iqimliklǝr altun jamlarda tutup iqilǝtti; jamlar bir-birigǝ ohximaytti; xaⱨanǝ mǝy-xarablar padixaⱨning sǝltǝnitigǝ yarixa mol idi. 8 Xarab iqix ⱪaidisi boyiqǝ, zorlaxⱪa ruhsǝt ⱪilinmaytti; qünki padixaⱨ ordidiki barliⱪ ƣojidarlarƣa, ⱨǝrkimning iqixi ɵz haⱨixi boyiqǝ bolsun, dǝp bekitip bǝrgǝnidi.

9 Hanix Waxtimu padixaⱨ Aⱨaxweroxning ordisida ayallar üqün ziyapǝt bǝrdi.

Hanix Waxtining yarliⱪⱪa ⱪarxiliⱪ kɵrsitixi

10 Yǝttinqi küni Aⱨaxwerox padixaⱨ xarabtin kǝypi qaƣ bolƣinida, aldida hizmitidǝ turƣan Mǝⱨuman, Bizta, Ⱨarbona, Bigta, Abagta, Zetar, Karkas degǝn yǝttǝ ⱨǝrǝm’aƣisini □ 11 hanix Waxtining puⱪralar wǝ ǝmirlǝrning aldida güzǝllikini kɵrsǝtsun dǝp, uni hanixliⱪ tajini kiyip kelixkǝ qarⱪirƣili ǝwǝtti; qünki u tolimu qirayliⱪ idi. 12 Lekin ⱨǝrǝm’aƣiliri hanix Waxtiƣa padixaⱨning ǝmrini yǝtküzgǝndǝ, u kelixni rǝt ⱪildi; xuning bilǝn padixaⱨ intayin ƣǝzǝplinip, uning ⱪǝⱨri ɵrlidi.

Waxtining hanixliⱪtin ⱪalduruluxi

13 Xu waⱪitlarda padixaⱨning ixliri toƣruluⱪ ⱪanun-ǝⱨkamlarni pixxiⱪ bilgǝnlǝrdin mǝsliⱨǝt sorax aditi bar idi; xunga padixaⱨ wǝziyǝtni pixxiⱪ qüxinidiƣan danixmǝnlǝrdin soridi 14 (u qaƣda danixmǝnlǝrdin uning yenida Karxina, Xetar, Admata, Tarxix, Mǝrǝs, Marsena, Mǝmukan ⱪatarliⱪ yǝttǝ Pars bilǝn Medianing ǝmirliri bar idi; ular daim padixaⱨ bilǝn kɵrüxüp turatti, padixaⱨliⱪta ular aldinⱪi ⱪatarda turatti). □ 15 Padixaⱨ ulardin: — Hanix Waxti mǝnki padixaⱨ Aⱨaxweroxning ⱨǝrǝm’aƣilar arⱪiliⱪ yǝtküzgǝn ǝmrim boyiqǝ ix ⱪilmiƣini üqün uni ⱪanun boyiqǝ ⱪandaⱪ bir tǝrǝp ⱪilix kerǝk? — dǝp soridi.

16 Mǝmukan padixaⱨ wǝ ǝmirlǝrning aldida jawap berip: — Hanix Waxti aliylirining zitiƣa tegipla ⱪalmay, bǝlki padixaⱨimiz Aⱨaxweroxning ⱨǝrⱪaysi ɵlkiliridiki barliⱪ ǝmirlǝr wǝ barliⱪ puⱪralarningmu zitiƣa tǝgdi. 17 Qünki hanixning xu ⱪilƣini barliⱪ ayallarning ⱪuliⱪiƣa yǝtsǝ, ular «Padixaⱨ Aⱨaxwerox: «Hanixi Waxtini yenimƣa elip kelinglar» dǝp ǝmr ⱪilsa, u kǝlmǝptu!» dǝp ɵz ǝrlirini mǝnsitmǝydiƣan ⱪilip ⱪoyidu. 18 Pars wǝ Mediadiki mǝlikǝ-hanimlar hanixning bu ixini anglap, bügünla padixaⱨning barliⱪ bǝg-ǝmirlirigǝ xuningƣa ohxax dǝydiƣan bolidu, xuning bilǝn mǝnsitmǝslik wǝ hapiliⱪ üzülmǝydu. □ 19 Padixaⱨimƣa muwapiⱪ kɵrünsǝ, aliyliridin mundaⱪ bir yarliⱪ qüxürülsun, xuningdǝk u Parslar wǝ Medialarning mǝnggü ɵzgǝrtilmǝydiƣan ⱪanun-bǝlgilimiliri iqigǝ pütülgǝyki, Waxti ikkinqi padixaⱨ Aⱨaxweroxning ⱨuzuriƣa kǝlmigǝy; uning hanixliⱪ mǝrtiwisi uningdin yahxi birsigǝ berilgǝy. □ 20 Aliylirining jakarliƣan yarliⱪi pütün sǝltǝnitigǝ yetip anglanƣan ⱨaman (uning sǝltǝnitining zemini bipayan bolsimu), ayallarning ⱨǝrbiri ɵz erigǝ, mǝyli qong bolsun kiqik bolsun ularƣa ⱨɵrmǝt ⱪilidiƣan bolidu, — dedi.

21 Mǝmukanning bu gepi padixaⱨ bilǝn ǝmirlirini hux ⱪildi; padixaⱨ uning gepi boyiqǝ ix kɵrdi. 22 U padixaⱨning barliⱪ ɵlkilirigǝ, ⱨǝrbir ɵlgigǝ ɵz yeziⱪi bilǝn, ⱨǝrⱪaysi ǝl-millǝtkǝ ɵz tili bilǝn hǝtlǝrni ǝwǝtip: «Ⱨǝrbir ǝr kixi ɵz ailisi iqidǝ hojayin bolsun, xundaⱪla ɵz ana tili bilǝn sɵzlisun» degǝn ǝmrni qüxürdi. □

2

Yengi hanix tallax

1 Bu ixlar ɵtüp, padixaⱨ Aⱨaxweroxning ƣǝzipi besilƣanda, u Waxtini seƣinip, uning ⱪilƣinini ⱨǝm uning üstidin qiⱪirilƣan yarliⱪi ⱨǝⱪⱪidǝ ǝslǝp oylinip ⱪaldi. □ 2 Xu sǝwǝbtin padixaⱨning hizmitidǝ turƣan ƣojidarlar uningƣa: — Aliyliri üqün saⱨibjamal yax ⱪizlarni izdǝp tepip kǝltürgǝyla; 3 aliyliri padixaⱨliⱪidiki ⱨǝrⱪaysi ɵlkilǝrdǝ barliⱪ güzǝl ⱪizlarni yiƣip, Xuxan ⱪǝl’ǝsidiki ⱨǝrǝmsarayƣa kǝltürüxkǝ ǝmǝldarlarni tǝyingǝyla; ⱪizlar ordidiki ⱪiz-ayallarƣa mǝs’ul bolƣan ⱨǝrǝm’aƣisi Ⱨegayning ⱪoliƣa tapxurulƣay; ularƣa kerǝklik upa-ǝngliklǝr tǝminlǝngǝy. 4 Aliylirini sɵyündürgǝn ⱪiz Waxtining ornini besip hanix bolsun, dedi.

Bu gǝp padixaⱨni hux ⱪildi wǝ u xundaⱪ ⱪildi.

Əstǝrning ordiƣa kirgüzülüxi

5 Xuxan ⱪǝl’ǝsidǝ Binyamin ⱪǝbilisidin, Kixning ǝwrisi, Ximǝyning nǝwrisi, Yairning oƣli Mordikay isimlik bir Yǝⱨudiy bar idi 6 (Kix bolsa Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsar Yǝⱨuda padixaⱨi Yǝkoniyaⱨ bilǝn bir top kixilǝrni tutⱪun ⱪilip Yerusalemdin ǝkǝtkǝndǝ, ular bilǝn billǝ ǝsir ⱪilinip ketilgǝnidi). ■ 7 Mordikay ɵzining taƣisining ⱪizi Ⱨadassaⱨni (yǝni Əstǝr) beⱪip qong ⱪilƣanidi, qünki uning ata-anisi yoⱪ idi. Bu ⱪiz güzǝl, tǝⱪi-turⱪi kelixkǝn idi; ata-anisi ɵlüp kǝtkǝn bolƣaqⱪa Mordikay uni ɵz ⱪizi ⱪatarida beⱪip qong ⱪilƣanidi. 8 Padixaⱨning ǝmri wǝ yarliⱪi jakarlanƣandin keyin nurƣun ⱪizlar Xuxan ⱪǝl’ǝsigǝ kǝltürülüp Ⱨegayning ⱪoliƣa tapxuruldi; xundaⱪ boldiki, Əstǝrmu ordiƣa kǝltürülüp ordidiki ⱪiz-ayallarƣa mǝs’ul bolƣan Ⱨegayning ⱪoliƣa tapxuruldi. 9 Əstǝr Ⱨegayƣa yaⱪⱪan bolup, u uningƣa iltipat kɵrsǝtti; u tezla uningƣa upa-ǝnglik wǝ tegixlik yemǝkliklǝrni tǝminlidi ⱨǝm ordidin uningƣa tallanƣan yǝttǝ kenizǝkni bǝrdi; andin uni kenizǝkliri bilǝn ⱨǝrǝmsarayning ǝng esil jayidin orun bǝrdi. 10 Əstǝr ɵzining milliti wǝ tegi-tǝktini ⱨeqkimgǝ eytmidi, qünki Mordikay uningƣa buni axkarilimasliⱪni tapiliƣanidi. 11 Mordikay Əstǝrning ⱨal-ǝⱨwalidin hǝwǝr tepix wǝ uningƣa ⱪandaⱪ muamilǝ ⱪilinidiƣanliⱪini bilix üqün, ⱨǝrküni ⱨǝrǝmsarayning ⱨoylisi aldida aylinip yürǝtti. 12 Ⱪizlarƣa ait rǝsmiyǝt boyiqǝ, ⱨǝrbir ⱪizning ordiƣa kirip padixaⱨ Aⱨaxwerox bilǝn billǝ bolux nɵwitidin awwal, on ikki ay bǝdinini tazilixi kerǝk idi, qünki ⱪizlarning «tazilinix künliri» mundaⱪ yol bilǝn ada ⱪilinatti: — altǝ ay murmǝkki meyi bilǝn, altǝ ay ǝtir-ǝnglik wǝ xundaⱪla ⱪizlarning bǝdinini pakizlaydiƣan baxⱪa buyumlar bilǝn pǝrdaz ⱪilinixi kerǝk idi. 13 Ⱪiz padixaⱨning ⱨuzuriƣa kiridiƣan qaƣda mundaⱪ ⱪaidǝ bar idi: — Ordiƣa kirgǝndǝ uning nemǝ tǝlipi bolsa, xular ⱨǝrǝmsaraydin uningƣa berilǝtti. 14 Ⱪiz ahximi kirip ketip, ǝtisi ǝtigǝndǝ ⱪaytip qiⱪⱪanda ⱨǝrǝmsarayning «ikkinqi bɵlüm»igǝ ⱪayturulup, toⱪal-kenizǝklǝrgǝ mǝs’ul bolƣan padixaⱨning ⱨǝrǝm’aƣisi Xaaxƣazning ⱪoliƣa tapxurulatti; padixaⱨ u ⱪizƣa amraⱪ bolup ⱪelip, ismini atap qaⱪirmiƣuqǝ, u ikkinqi ordiƣa kirip padixaⱨ bilǝn billǝ bolmaytti. 15 Mordikayning taƣisi Abihailning ⱪizi Əstǝr, yǝni Mordikay ɵz ⱪizi ⱪilip beⱪiwalƣan ⱪizning padixaⱨ bilǝn billǝ boluxⱪa kirix nɵwiti kǝlgǝndǝ, u ⱪizlarƣa mǝs’ul bolƣan padixaⱨning ⱨǝrǝm’aƣisi Ⱨegay ɵzigǝ tǝyyarlap bǝrgǝn nǝrsilǝrdin baxⱪa ⱨeqnǝrsini tǝlǝp ⱪilmidi. Əstǝrni kɵrgǝnlǝrning ⱨǝmmisi uni yaⱪturup ⱪalatti.

Əstǝrning hanix ⱪilip tiklinixi

16 Padixaⱨ Aⱨaxwerox sǝltǝnǝt sürüp yǝttinqi yilining oninqi eyiƣa, yǝni Tǝbǝt eyiƣa kǝlgǝndǝ, Əstǝr uning bilǝn billǝ boluxⱪa xaⱨanǝ ordiƣa baxlap kirildi . □ 17 Padixaⱨ Əstǝrni baxⱪa barliⱪ ⱪizlardin yahxi kɵrüp ⱪalƣaqⱪa, xundaⱪla Əstǝr uning iltipati ⱨǝm amraⱪliⱪiƣa erixkǝn bolƣaqⱪa, padixaⱨ hanix tajini uning bexiƣa kiydürüp, uni Waxtining orniƣa hanix ⱪilip tiklidi. 18 Andin padixaⱨ ɵzining barliⱪ ǝmirliri wǝ bǝg-ⱨakimliriƣa Əstǝrning izzǝt-ⱨɵrmiti üqün katta ziyapǝt bǝrdi; u yǝnǝ ⱨǝrⱪaysi ɵlkilǝrgǝ baj-alwandin azad mǝzgil bolsun dǝp elan qiⱪardi ⱨǝmdǝ xaⱨanǝ bayliⱪliridin sehiyliⱪ bilǝn in’amlarni bǝrdi.□

Mordikayning suyiⱪǝstni pax ⱪilixi

19 Ikkinqi ⱪetim ⱪizlar xundaⱪ yiƣilƣan waⱪitta Mordikayning orda dǝrwazisida olturidiƣan orni bar bolƣanidi □ 20 (Əstǝr Mordikayning tapiliƣini boyiqǝ, ɵzining milliti wǝ tegi-tǝktini yǝnila baxⱪilarƣa eytmiƣanidi; qünki Əstǝr Mordikayning gepini ilgiri baⱪⱪan waⱪtida angliƣandǝk anglaytti). 21 U künlǝrdǝ, Mordikay orda dǝrwazisidiki ornida olturƣan waⱪtida, padixaⱨning Bigtan wǝ Tǝrǝx degǝn ikki dǝrwaziwǝn ⱨǝrǝm’aƣisi padixaⱨ Aⱨaxweroxⱪa ƣǝzǝplinip, uningƣa ⱪol selixni ⱪǝstlǝwatⱪanidi. 22 Bu suyiⱪǝstni Mordikay sezip ⱪelip, uni hanix Əstǝrgǝ eytti; Əstǝr bu ixni Mordikayning namida padixaⱨⱪa sɵzlǝp bǝrdi. 23 Bu ix sürüxtǝ ⱪiliniwidi, rast bolup qiⱪti wǝ u ikkisi darƣa esildi. Bu wǝⱪǝ padixaⱨning kɵz aldida tarih-tǝzkirǝ kitabida pütüldi.

3

Ⱨamanning Yǝⱨudiylarning nǝslini yoⱪitix suyiⱪǝsti

1 Bu ixlardin keyin padixaⱨ Aⱨaxwerox Agagiylardin bolƣan Ⱨammidataning oƣli Ⱨamanning mǝnsipini ɵstürdi; padixaⱨ uning ornini ɵstürüp, ɵzi bilǝn billǝ ixlǝydiƣan barliⱪ ǝmirlǝrningkidin yuⱪiri ⱪildi. 2 Padixaⱨ uning ⱨǝⱪⱪidǝ ǝmr ⱪilƣaqⱪa, orda dǝrwazisida turƣan padixaⱨning barliⱪ ǝmǝldarliri Ⱨamanning aldida tǝzim ⱪilip bax uratti; lekin Mordikay bolsa Ⱨamanƣa nǝ tǝzim ⱪilmidi, nǝ bax urmidi. □
3 Orda dǝrwazisida turƣan padixaⱨning hizmǝtkarliri Mordikaydin: — Sili nemixⱪa padixaⱨning ǝmrigǝ hilapliⱪ ⱪilidila? — dǝp soraytti. 4 Xundaⱪ boldiki, ular ⱨǝr küni nǝsiⱨǝt ⱪilixⱪan bolsimu, u ⱪulaⱪ salmiƣandin keyin, ular: — Ⱪeni, Mordikayning ⱪilƣan bu ixiƣa yol ⱪoyulamdu-yoⱪ, bir kɵrǝyliqu, dǝp buni Ⱨamanƣa eytti; qünki u ularƣa ɵzining Yǝⱨudiy ikǝnlikini eytⱪanidi. □ 5 Ⱨaman Mordikayning ɵzigǝ bax urup tǝzim ⱪilmiƣanliⱪini kɵrüp ⱪattiⱪ ƣǝzǝplǝndi. 6 Lekin u «Mordikayning üstigǝ ⱪol selixni kiqikkinǝ bir ix» dǝp ⱨesablidi; qünki ular Mordikayning millitini uningƣa dǝp ⱪoyƣanidi; xunga Ⱨaman Aⱨaxweroxning pütkül padixaⱨliⱪidiki Yǝⱨudiylarni, yǝni Mordikayning hǝlⱪini biraⱪla yoⱪitix yolini izdǝp yürdi.

Ⱨamanning Yǝⱨudiylarning nǝslini ⱪurutuwetixni ⱪǝstlixi

7 Padixaⱨ Aⱨaxweroxning on ikkinqi yili birinqi ayda, yǝni Nisan eyida, birsi Ⱨamanning aldida ⱪutluⱪ ay-künni bekitix üqün ⱨǝr kün, ⱨǝr ay boyiqǝ «pur», yǝni qǝk taxliwidi, on ikkinqi ayƣa, yǝni «Adar eyi»ƣa qiⱪti. □ 8 Ⱨaman padixaⱨ Aⱨaxweroxⱪa: — Padixaⱨliⱪlirining ⱨǝrⱪaysi ɵlkiliridiki ǝl-millǝtlǝr arisida qeqilip yaxawatⱪan bir hǝlⱪ bar; ularning ⱪanun-bǝlgilimiliri baxⱪa hǝlⱪlǝrningkigǝ ohximaydu, ular aliylirining ⱪanun-bǝlgilimilirigimu boysunmaydu; xunga ularning yaxixiƣa yol ⱪoyux aliyliriƣa ⱨeq payda yǝtküzmǝydu. 9 Əgǝr padixaⱨimƣa layiⱪ kɵrünsǝ, ularni yoⱪitix toƣruluⱪ yarliⱪ pütüp qüxürgǝyla; mana mǝn ɵz yenimdin on ming talant kümüxni aliylirining hǝzinilirigǝ selix üqün padixaⱨliⱪning ixlirini baxⱪuridiƣan hadimlarning ⱪoliƣa tapxurimǝn, dedi.□

10 Xuning bilǝn padixaⱨ ɵzining barmiⱪidin üzükni siyrip qiⱪirip, Yǝⱨudiylarning rǝⱪibi, Agagiy Ⱨammidataning oƣli Ⱨamanƣa berip: 11 — Xu kümüxlǝrni ɵzünggǝ in’am ⱪildim, u hǝlⱪnimu sanga tapxurdum, ularni ⱪandaⱪ ⱪilixni halisang, xundaⱪ ⱪil! — dedi.□

Padixaⱨning Ⱨamanning Yǝⱨudiylarning nǝslini ⱪurutuxiƣa ruhsǝt ⱪilixi

12 Andin birinqi ayning on üqinqi küni padixaⱨning mirziliri qaⱪirilip, yarliⱪ Ⱨamanning barliⱪ tapiliƣini boyiqǝ pütüldi; u ⱨǝrⱪaysi ɵlkilǝrgǝ ɵz yeziⱪida, ⱨǝrⱪaysi ǝl-millǝtkǝ ɵz tilida yazdurulup, ⱨǝrbir ɵlkilǝrning waliyliriƣa, ⱨǝrbir ǝl-millǝtning ǝmirlirigǝ ǝwǝtildi; yarliⱪ padixaⱨ Aⱨaxweroxning namida pütülgǝn bolup, uning üzük mɵⱨüri bilǝn peqǝtlǝndi. 13 Yarliⱪ mǝktupliri qaparmǝnlǝrning ⱪoli bilǝn padixaⱨliⱪning ⱨǝrⱪaysi ɵlkilirigǝ yǝtküzüldi; uningda bir kün iqidǝ — On ikkinqi ayning, yǝni Adar eyining on üqinqi küni ⱪeri-yax, balilar wǝ ayallar demǝy, barliⱪ Yǝⱨudiylarni ⱪoymay ⱪirip, ɵltürüp, nǝsli ⱪurutuwetilsun, ularning mal-mülki olja ⱪilinsun, deyilgǝnidi. 14 Xu yarliⱪ ⱨǝrbir ɵlkidǝ jakarlinix üqün, xundaⱪla xu küni ⱨǝrbir hǝlⱪ xundaⱪ ⱪilixⱪa tǝyyar bolup turuxi üqün, mǝktupning kɵqürmǝ nushiliri ⱨǝrbir ǝl-millǝtkǝ elan ⱪilinmaⱪqi boldi. 15 Qaparmǝnlǝr padixaⱨning ǝmri boyiqǝ dǝrⱨal yolƣa qiⱪti; yarliⱪ Xuxan ⱪǝl’ǝsining ɵzidimu elan ⱪilindi. Bu qaƣda padixaⱨ Ⱨaman bilǝn xarab iqixkǝ olturƣanidi. Lekin Xuxan xǝⱨiridikilǝr dǝkkǝ-dükkigǝ qɵmüp ketixti.

4

Yǝⱨudiylarning yarliⱪ tüpǝylidin ⱪayƣuƣa qɵmüxi wǝ roza tutuxi

1 Mordikay boluwatⱪan ixlardin hǝwǝr tapⱪandin keyin eginlirini yirtip, üstigǝ bɵz artip, wǝ usti-bexiƣa kül qeqip, xǝⱨǝrning otturisiƣa qiⱪip naⱨayiti ⱪattiⱪ wǝ ǝlǝmlik pǝryad kɵtürdi. 2 U orda dǝrwazisi aldiƣa kelip tohtap ⱪaldi; qünki boz yepinƣan ⱨǝrⱪandaⱪ adǝmning orda dǝrwazisidin kirixigǝ ruhsǝt yoⱪ idi. 3 Padixaⱨning ǝmri wǝ yarliⱪi yǝtküzülgǝn ⱨǝrⱪaysi ɵlkilǝrdǝ Yǝⱨudiylar arisida ⱪattiⱪ nalǝ-pǝryad kɵtürüldi; ular roza tutup, kɵz yexi ⱪilip, yiƣa-zar ⱪildi; nurƣun kixilǝr boz yepinip küldǝ eƣinap yetixti.

Mordikayning Əstǝrdin padixaⱨtin rǝⱨim tilixini tǝlǝp ⱪilixi

4 Əstǝrning hizmitidǝ bolƣan dedǝkliri wǝ ⱨǝrǝm’aƣiliri bu ixni uningƣa eytiwidi, hanixning kɵngli intayin eƣir boldi; Mordikayning bozni taxlap, kiyiwelixiƣa kiyim-keqǝk qiⱪartip bǝrdi, lekin Mordikay ⱪobul ⱪilmidi. 5 Xuning bilǝn Əstǝr ɵzining hizmitidǝ boluxⱪa padixaⱨ tǝyinlǝp ǝwǝtkǝn ⱨǝrǝm’aƣiliridin Ⱨataⱪ isimlik birini qaⱪirip, uni Mordikayning ⱪexiƣa berip, bu ixning zadi ⱪandaⱪ ix ikǝnlikini, nemǝ sǝwǝbtin boluwatⱪanliⱪini ting-tinglap kelixkǝ ǝwǝtti. 6 Xuning bilǝn Ⱨataⱪ orda dǝrwazisi aldidiki mǝydanƣa kelip Mordikay bilǝn kɵrüxti. 7 Mordikay bexiƣa kǝlgǝn ⱨǝmmǝ ixni, Ⱨaman Yǝⱨudiylarning nǝslini ⱪurutuwetix üqün padixaⱨning hǝzinilirigǝ tapxuruxⱪa wǝdǝ ⱪilƣan kümüxning sanini ⱪaldurmay eytip bǝrdi. 8 Mordikay yǝnǝ Ⱨataⱪⱪa Xuxanda jakarlanƣan, Yǝⱨudiylarni yoⱪitix toƣrisidiki yarliⱪning kɵqürmisini Əstǝrning kɵrüp beⱪixiƣa yǝtküzüp berixkǝ tapxurdi ⱨǝmdǝ uningƣa Əstǝrgǝ ǝⱨwalni qüxǝndürüp, ordiƣa kirip padixaⱨ bilǝn kɵrüxüp ɵz hǝlⱪi üqün padixaⱨtin ɵtünüp iltija ⱪilip beⱪixⱪa ündǝxni tapilidi. 9 Ⱨataⱪ ⱪaytip kelip Mordikayning gǝplirini Əstǝrgǝ yǝtküzdi. 10 Əstǝr Ⱨataⱪⱪa Mordikayƣa eytidiƣan gǝplǝrni tapxurup, uni Mordikayning yeniƣa yǝnǝ ǝwǝtti: —

11 «Padixaⱨning barliⱪ hizmǝtkarliri wǝ ⱨǝrⱪaysi ɵlkǝ hǝlⱪliri, mǝyli ǝr bolsun ayal bolsun, qaⱪirtilmay turup iqki ⱨoyliƣa, padixaⱨning ⱨuzuriƣa ɵz mǝyliqǝ kirsǝ, padixaⱨ uningƣa iltipat kɵrsitip altun ⱨasisini tǝnglǝp ɵlümdim kǝqürüm ⱪilmisa, undaⱪta u kixigǝ nisbǝtǝn bexiƣa qüxidiƣan birla ⱪanun-bǝlgilimǝ bardur: — u ɵlüm jazasini tartidu. Ⱨazir mening padixaⱨ bilǝn kɵrüxüxkǝ qaⱪirtilmiƣinimƣa ottuz kün boldi».

12 Əstǝrning sɵzliri Mordikayƣa yǝtküzülüwidi, 13 Mordikay munu gǝplǝrni Əstǝrgǝ yǝtküzüxni ⱨawalǝ ⱪildi: —

«Sǝn kɵnglüngdǝ mǝn ordida yaxawatimǝn, xunga barliⱪ baxⱪa Yǝⱨudiylardin bihǝtǝr bolup ⱪutulimǝn, dǝp hiyal ǝylimǝ. 14 Əgǝr bu qaƣda sǝn jim turuwalsang, Yǝⱨudiylarƣa baxⱪa tǝrǝptin mǝdǝt wǝ nijat qiⱪixi mumkin; lekin u qaƣda sǝn ɵz ata jǝmǝting bilǝn ⱪoxulup yoⱪitilisǝn. Kim bilsun, sening hanixliⱪ mǝrtiwisigǝ erixkining dǝl bügünki muxundaⱪ pǝyt üqün bolƣanmu?».□

15 Əstǝr Mordikayƣa mundaⱪ dǝp jawab ⱪayturdi: — 16 «Sǝn berip, Xuxandiki barliⱪ Yǝⱨudiylarni yiƣⱪin; mening üqün roza tutup, üq keqǝ-kündüz ⱨeq yemǝnglar, ⱨeq iqmǝnglar; mǝn ⱨǝm dedǝklirimmu xundaⱪ roza tutimiz. Andin keyin mǝn ⱪanunƣa hilapliⱪ ⱪilip padixaⱨning ⱨuzuriƣa kirimǝn, manga ɵlüm kǝlsǝ, ɵlǝy!».

17 Xuning bilǝn Mordikay u yǝrdin ketip, Əstǝrning tapiliƣinidǝk ⱪildi.

5

Əstǝrning ziyapǝt ɵtküzüp padixaⱨ bilǝn Ⱨamanni meⱨman ⱪilixi

1 Üqinqi küni Əstǝr xaⱨanǝ kiyimlirini kiyip, ordining iqkiriki ⱨoylisiƣa kirip, padixaⱨning ɵylirining udulida turdi; padixaⱨ bolsa ɵz xaⱨanǝ ɵyidiki tǝhtidǝ, ɵydin dǝrwaziƣa ⱪarap olturatti. 2 Padixaⱨ hanix Əstǝrning ⱨoylida turƣinini kɵrdi; hanix uning nǝziridǝ iltipat tapⱪaq, u ⱪolidiki altun ⱨasisini uningƣa tǝnglidi. Əstǝr aldiƣa kelip xaⱨanǝ ⱨasining uqiƣa ⱪolini tǝgküzdi. 3 Padixaⱨ uningdin: — I hanixim Əstǝr, birǝr ixing barmidi? Nemǝ tǝliping bar? Ⱨǝtta padixaⱨliⱪimning yerimini tǝlǝp ⱪilsangmu xu sanga berilidu, dedi.

4 — Əgǝr aliyliriƣa layiⱪ kɵrünsǝ, padixaⱨimning Ⱨamanni elip ɵzlirigǝ tǝyyarliƣan ziyapitimgǝ dahil bolup ⱪǝdǝm tǝxrip ⱪilixlirini ɵtünimǝn, — dedi Əstǝr.

5 Padixaⱨ: — Tez berip Ⱨamanni ⱪiqⱪirip kelinglar, Əstǝrning deginidǝk ⱪilinsun, — dedi. Xuning bilǝn padixaⱨ Ⱨamanni elip Əstǝr tǝyyarliƣan ziyapǝtkǝ bardi. 6 Dastihan üstidǝ xarab iqiliwatⱪanda padixaⱨ Əstǝrgǝ: — Nemǝ tǝliping bar? U sanga berilidu; nemǝ iltijaying bar? Ⱨǝtta padixaⱨliⱪimning yerimini tǝlǝp ⱪilsangmu xundaⱪ ⱪilinidu, dedi. 7 Əstǝr uningƣa jawab berip: — Mening tǝlipim wǝ iltijayim bolsa, — 8 Mubada mǝn aliylirining nǝziridǝ iltipatⱪa erixkǝn bolsam, xundaⱪla padixaⱨimƣa mening tǝlimni ijabǝt ⱪilix ⱨǝm iltijayimni orundax muwapiⱪ kɵrünsǝ, aliylirining Ⱨamanni birgǝ elip ǝtǝ silǝrgǝ tǝyyarlaydiƣan ziyapitimgǝ yǝnǝ bir ⱪetim dahil boluxlirini ɵtünimǝn; ǝtǝ mǝn qoⱪum padixaⱨimning ǝmri boyiqǝ ix ⱪilimǝn, — dedi.

Ⱨamanning dar tǝyyarlixi

9 Xu küni Ⱨaman kɵnglidǝ yayrap, huxal-huram ⱪaytip qiⱪti; lekin Mordikayning orda dǝrwazisida uning aldida nǝ ornidin ⱪopmay nǝ midirlimay olturƣanliⱪini kɵrgǝndǝ, kɵngli uningƣa ⱪattiⱪ ⱪǝⱨr-ƣǝzǝpkǝ toldi. 10 Lekin Ⱨaman ƣǝzipini besiwelip, ɵyigǝ kǝldi-dǝ, dost-aƣinilirini wǝ hotuni Zǝrǝxni qaⱪirtip, 11 ɵzining bayliⱪlirining xan-xǝripi, pǝrzǝntlirining kɵplüki, xundaⱪla padixaⱨning ɵzini ⱪandaⱪ ɵstürüp barliⱪ ⱨɵrmǝt-izzǝtkǝ sazawǝr ⱪilƣanliⱪi, ɵzini ⱪandaⱪ ⱪilip padixaⱨning ⱨǝmmǝ ǝmirliri wǝ ǝmǝldarliridin üstün mǝrtiwigǝ igǝ ⱪilƣanliⱪi toƣrisida bir-birlǝp sɵzlǝp kǝtti.

12 Ⱨaman yǝnǝ: — Silǝrgǝ desǝm, hanix Əstǝr meningdin baxⱪa meⱨman qillimay, pǝⱪǝt padixaⱨ bilǝn ikkimiznila ɵzi tǝyyarliƣan ziyapǝtkǝ qilliƣanidi, ǝtimu meni padixaⱨ bilǝn billǝ ɵzi tǝyyarlǝydiƣan ziyapǝtkǝ qillidi. 13 Xuƣinisi, orda dǝrwazisida olturƣan ⱨeliⱪi Mordikay degǝn Yǝⱨudiyni kɵrginimdǝ, bularning ⱨǝmmisi manga tolimu mǝnisiz tuyulidu, dedi.

14 Andin ayali Zǝrǝx wǝ barliⱪ dost-aƣiniliri uningƣa jawab berip: — Əllik gǝz egizliktiki dardin birni tǝyyarlap, ǝtǝ ǝtigǝndǝ padixaⱨtin Mordikayni darƣa esixni tǝlǝp ⱪilsila bolmidimu, xuningdin keyin huxal yayriƣan ⱨalda padixaⱨ bilǝn billǝ ziyapǝtkǝ baridila, deyixti. Bu gǝp Ⱨamanni hux ⱪiliwǝtti, xuning bilǝn u dar yasitip ⱪoydi.

6

Padixaⱨning Mordikayning hizmǝt kɵrsǝtkǝnlikini, lekin uningƣa ⱨǝⱪ bǝrmigǝnlikini bilixi

1 Xu küni keqisi padixaⱨning uyⱪusi ⱪeqip, tarih-tǝzkirinamini ǝkǝldürdi wǝ bular uning aldida oⱪup berildi. 2 Bir yǝrdǝ: «Padixaⱨning Bigtana, Tǝrǝx dǝydiƣan orda dǝrwazisini baⱪidiƣan ikki ⱨǝrǝm’aƣisi bar idi, ular padixaⱨ Aⱨaxweroxⱪa ⱪol selixⱪa ⱪǝstligǝndǝ, Mordikay bu ixni pax ⱪilip hǝwǝr yǝtküzgǝn, dǝp pütülgǝnidi.

3 Padixaⱨ: — Bu ix üqün Mordikayƣa ⱪandaⱪ nam-xɵⱨrǝt wǝ izzǝt-ikram nail ⱪilindi? — dǝp soridi.

— U ⱨeq nemigǝ erixmidi, — dǝp jawap berixti padixaⱨning yenidiki hizmǝttǝ bolƣan ƣulamliri.

4 — Orda ⱨoylisida kim bar? — dǝp soridi padixaⱨ. Bu qaƣda Ⱨaman padixaⱨtin Mordikayni ɵzi tǝyyarlap ⱪoyƣan darƣa esixni tǝlǝp ⱪilƣili kelip, ordining taxⱪiriⱪi ⱨoylisiƣa kirgǝnidi. □

5 — Mana, Ⱨaman ⱨoylida turidu, — deyixti padixaⱨning ƣulamliri uningƣa.

— Kirsun, — dedi padixaⱨ. 6 Ⱨaman kiriwidi, padixaⱨ uningdin: — Padixaⱨ izzǝt-ⱨɵrmitini ⱪilixni yahxi kɵrgǝn kixigǝ nemǝ ixlarni ⱪilixi kerǝk? — dǝp soriwidi, Ⱨaman kɵnglidǝ: «Padixaⱨ izzǝt-ⱨɵrmitini ⱪilixni yahxi kɵrgǝn kixi meningdin baxⱪa yǝnǝ kim bolatti?» — dǝp oylidi-dǝ 7 padixaⱨⱪa:

— Padixaⱨ izzǝt-ⱨɵrmitini ⱪilixni yahxi kɵrgǝn kixigǝ 8 padixaⱨim daim kiyidiƣan xaⱨanǝ kiyim-keqǝk wǝ daim minidiƣan arƣimaⱪ, yǝni bexiƣa xaⱨanǝ taj-bǝlgǝ taⱪalƣan arƣimaⱪ elip kelinip, 9 xaⱨanǝ kiyim bilǝn arƣimaⱪni padixaⱨning ǝng muⱨtǝrǝm ǝmirliridin birigǝ tutⱪuzsun, u kiyimni padixaⱨim izzǝt-ⱨɵrmitini ⱪilixni yahxi kɵrgǝn kixigǝ kiygüzüp wǝ uni arƣimaⱪⱪa mindürüp xǝⱨǝr mǝydan-koqilirini aylandursun wǝ uning aldida: «Ⱪaranglar! Padixaⱨ izzǝt-ⱨɵrmitini ⱪilixni yahxi kɵrgǝn kixigǝ muxundaⱪ muamilǝ ⱪilinidu!» dǝp jakarlap mangsun, — dedi.

10 Xuning bilǝn padixaⱨ Ⱨamanƣa: — Tez berip deginingdǝk xaⱨanǝ kiyim bilǝn arƣimaⱪni ǝpkǝl, orda dǝrwazisining aldida olturƣan awu Yǝⱨudiy Mordikayƣa dǝl sɵzüngdǝk ⱪilƣin; sening degǝnliringning birǝrsimu kǝm bolup ⱪalmisun! — dedi.

11 Xundaⱪ ⱪilip Ⱨaman xaⱨanǝ kiyim bilǝn arƣimaⱪni ǝkelip, aldi bilǝn Mordikayƣa xaⱨanǝ kiyimni kiygüzdi, andin uni arƣimaⱪⱪa mindürüp, xǝⱨǝr mǝydan-koqilirini aylandurdi wǝ uning aldida: — «Mana, padixaⱨ izzǝt-ⱨɵrmitini ⱪilixni yahxi kɵrgǝn kixigǝ muxundaⱪ muamilǝ ⱪilinidu!» dǝp jakarlap mangdi. 12 Mordikay yǝnila orda dǝrwazisining aldiƣa ⱪaytip bardi; Ⱨaman bolsa ƣǝm-ⱪayƣuƣa petip, bexini qümkigǝn ⱨalda aldirap-tenǝp ɵz ɵyigǝ ⱪaytip kǝtti. □ 13 Ⱨaman hotuni Zǝrǝxkǝ wǝ barliⱪ dost-aƣinilirigǝ bexiƣa kǝlgǝnlirining ⱨǝmmisini eytip bǝrdi. Andin uning danixmǝnliri bilǝn hotuni Zǝrǝx buni anglap uningƣa: — Mordikayning aldida yengilixⱪa baxlaptila; u ǝgǝr Yǝⱨudiylarning nǝslidin bolsa, uni yengǝlmǝyla, ǝksiqǝ sɵzsiz uning aldida mǝƣlup bolidila, deyixti. 14 Ular tehi Ⱨaman bilǝn sɵzlixiwatⱪan qeƣida, padixaⱨning ⱨǝrǝm’aƣiliri kelip Ⱨamanni Əstǝr tǝyyarliƣan ziyapǝtkǝ berixⱪa aldiratti.

7

Əstǝrning padixaⱨⱪa Ⱨamanning yaman ƣǝrizini eytixi

1 Xuning bilǝn padixaⱨ bilǝn Ⱨaman hanix Əstǝrning ziyapitigǝ dahil boluxⱪa kǝldi. □ 2 Padixaⱨ ikkinqi ⱪetimliⱪ ziyapǝt üstidǝ xarab iqiliwatⱪanda Əstǝrdin: — I hanix Əstǝr, nemǝ tǝliping bar? U sanga ijabǝt ⱪilinidu. Nemǝ iltimasing bar? Ⱨǝtta padixaⱨliⱪimning yerimini iltimas ⱪilsangmu xundaⱪ ⱪilinidu, — dedi.

3 — Əgǝr nǝzǝrliridǝ iltipatⱪa erixkǝn bolsam, i aliyliri, wǝ padixaⱨimƣa muwapiⱪ kɵrünsǝ, mening iltimasim ɵz jenimni ayiƣayla, xuningdǝk mening tǝlipim ɵz hǝlⱪimni saⱪliƣayla; 4 qünki biz, yǝni mǝn wǝ mening hǝlⱪim birgǝ yoⱪitilip, ⱪirilip, nǝslimizdin ⱪurutuluxⱪa setiwetilduⱪ. Əgǝr biz ⱪul wǝ dedǝklikkǝ setiwetilgǝn bolsaⱪ, süküt ⱪilƣan bolattim; lekin padixaⱨimning tartidiƣan ziyininimu düxmǝn tɵlǝp berǝlmǝytti, — dǝp jawap bǝrdi Əstǝr.□

5 Padixaⱨ Aⱨaxwerox hanix Əstǝrdin: — Bundaⱪ ⱪilixⱪa petinƣan kixi kim ikǝn? U ⱪǝyǝrdǝ?! — dǝp soridi. Əstǝr jawabǝn: —

6 Bu düxmǝn wǝ zǝⱨǝrhǝndǝ mana muxu rǝzil Ⱨaman! — dewidi, Ⱨaman padixaⱨ bilǝn hanix aldida xu zamatla dǝkkǝ-dükkigǝ qüxti.

Ⱨamanning ɵzi tǝyyarliƣan darƣa esilixi

7 Xuning bilǝn padixaⱨ ⱪǝⱨri-ƣǝzǝpkǝ kelip ziyapǝt-xarab üstidin turdi-dǝ, qaribaƣⱪa qiⱪip kǝtti; Ⱨaman bolsa hanix Əstǝrdin jenini tilǝxkǝ ⱪaldi; qünki u padixaⱨning ɵzigǝ jaza bǝrmǝy ⱪoymaydiƣan niyǝtkǝ kǝlgǝnlikini kɵrüp yǝtkǝnidi. 8 Padixaⱨ qaribaƣdin ziyapǝt-xarab dastihiniƣa ⱪaytip kǝlginidǝ Ⱨamanning ɵzini Əstǝr yɵlǝngǝn diwanƣa taxliƣiniqǝ turƣinini kɵrdi-dǝ: —

— Ⱪara, uning ordida mening aldimdila hanixⱪa zorluⱪ ⱪilƣiliwatⱪinini?! — dewidi, bu sɵz padixaⱨning aƣzidin qiⱪixi bilǝnla adǝmlǝr Ⱨamanning bax-kɵzini qümkǝp ⱪoydi. □ 9 Padixaⱨning aldida turuwatⱪan ⱨǝrǝm’aƣiliridin Ⱨarbona isimlik birsi: — Yǝnǝ bir ix bar, mana, Ⱨaman aliylirining ⱨayati üqün gǝp ⱪilƣan Mordikayni esix üqün, ǝllik gǝz igizliktǝ yasatⱪan dar tǝyyar turidu, u dar ⱨazir muxu Ⱨamanning ⱨoylisida, dewidi, padixaⱨ: — Ⱨamanni uningƣa esinglar! — dedi. 10 Xuning bilǝn ular Ⱨamanni u Mordikayƣa tǝyyarlap ⱪoyƣan darƣa asti; xuning bilǝn padixaⱨning ƣǝzipi besildi.

8

Mordikayning yuⱪiri mǝrtiwigǝ ɵstürülüxi

1 Padixaⱨ Aⱨaxwerox xu küni Yǝⱨudiylarning düxmini Ⱨamanning ɵy-zeminini iltipat ⱪilip hanix Əstǝrgǝ bǝrdi; Mordikaymu padixaⱨning ⱨuzuriƣa kǝltürüldi, qünki Əstǝr ɵzining Mordikay bilǝn tuƣⱪan ikǝnlikini padixaⱨⱪa dǝp bǝrgǝnidi. 2 Padixaⱨ ɵzining Ⱨamandin ⱪayturuwalƣan üzükini qiⱪirip Mordikayƣa bǝrdi, Əstǝrmu Mordikayni Ⱨamanning ɵy-jayini baxⱪuruxⱪa ⱪoydi.

Əstǝrning padixaⱨtin Ⱨamanning suyiⱪǝstini bikar ⱪilixni tilixi

3 Əstǝr yǝnǝ padixaⱨning aldiƣa kelip ayiƣiƣa yiⱪilip, kɵzigǝ yax alƣan ⱨalda padixaⱨtin Agagiylardin bolƣan Ⱨaman kǝltürüp qiⱪⱪan balayi’apǝtni ⱨǝm uning Yǝⱨudiylarni yoⱪitix suyiⱪǝstini bikar ⱪilixni yelinip ɵtündi. 4 Padixaⱨ altun ⱨasisini Əstǝrgǝ tǝngliwidi, Əstǝr ornidin ⱪopup padixaⱨning aldida turdi.

5 — Əgǝr aliyliri maⱪul kɵrsǝ, ǝgǝr mǝn padixaⱨning aldida iltipatⱪa erixkǝn bolsam, ǝgǝr padixaⱨim bu ixni toƣra dǝp ⱪarisa, xuningdǝk mǝndin mǝmnun bolsa, yarliⱪ qüxürüp Agagiylardin Ⱨammidataning oƣli Ⱨaman yazƣan mǝktuplarni, yǝni padixaⱨimning ⱨǝrⱪaysi ɵlkisidiki Yǝⱨudiylarni yoⱪitix toƣrisidiki mǝktuplarni bikar ⱪilidiƣan bir yarliⱪ yezilixini tilǝymǝn. □ 6 Qünki mǝn ɵz hǝlⱪimgǝ qüxidiƣan bu balayi’apǝtkǝ ⱪandaⱪmu qidap ⱪarap turalaymǝn? Ɵz tuƣⱪanlirimning yoⱪitilixiƣa ⱪandaⱪmu qidap ⱪarap turalaymǝn? — dedi Əstǝr padixaⱨⱪa.

7 Padixaⱨ Aⱨaxwerox hanix Əstǝr bilǝn Yǝⱨudiy Mordikayƣa: — Mana, Ⱨaman Yǝⱨudiylarƣa ziyankǝxlik ⱪilmaⱪqi bolƣaqⱪa, mǝn uning ɵy-zeminini Əstǝrgǝ bǝrdim wǝ uning ɵzini ular darƣa asti. □ 8 Əmdi silǝr ɵzünglarning toƣra tapⱪini boyiqǝ mening namimda Yǝⱨudiylar üqün bir yarliⱪ yezip, mening üzük mɵⱨürümni besinglar; qünki padixaⱨning namida yezilƣan, padixaⱨning üzük mɵⱨüri besilƣan yarliⱪni ⱨeqkim bikar ⱪilalmaydu, dedi.□

9 Xu qaƣda, üqinqi ayda, yǝni Siwan eyining yigirmǝ üqinqi küni, padixaⱨning mirzilirining ⱨǝmmisi qaⱪirip kelindi. Ular Mordikayning barliⱪ buyruƣini boyiqǝ yarliⱪ yazdi; yarliⱪ Yǝⱨudalarning ixi toƣruluⱪ Ⱨindistandin Ⱨǝbǝxstanƣiqǝ bir yüz yigirmǝ yǝttǝ ɵlkining waliyliriƣa, ɵlkǝ baxliⱪi wǝ bǝglirigǝ yezilƣan bolup, mǝktuplar ⱨǝrⱪaysi ɵlkigǝ ɵz yeziⱪi bilǝn, ⱨǝrⱪaysi ǝl-millǝtlǝrgǝ ɵz tili bilǝn, xundaⱪla Yǝⱨudiylarƣa ɵz yeziⱪi bilǝn, ɵz tilida pütülgǝnidi. □ 10 Mordikay yarliⱪni padixaⱨ Aⱨaxweroxning namida yezip, uningƣa padixaⱨning üzük mɵⱨürini basti; yarliⱪ mǝktuplirini padixaⱨliⱪning atliⱪliri bilǝn, yǝni tolparlarƣa, at ⱪeqirlarƣa wǝ tɵgilǝrgǝ mingǝn qǝwǝndazlar arⱪiliⱪ ⱨǝrⱪaysi jaylarƣa yollidi. □ 11 Yarliⱪta: «Padixaⱨ ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrlǝrdiki Yǝⱨudiylarning uyuxup, ɵz ⱨayatini ⱪoƣdixiƣa, xundaⱪla ɵzlirigǝ düxmǝnlik ⱪilidiƣan ⱨǝr millǝt wǝ ⱨǝr ⱪaysi ɵlkilǝrdiki küqlǝrni, jümlidin ularning bala-qaⱪilirini ⱪoymay yoⱪitixiƣa, ⱪirixiƣa, nǝslini ⱪurutuxiƣa, xundaⱪla mal-mülkini olja ⱪilixiƣa ijazǝt berildi; 12 bu ix bir kündǝ, yǝni on ikkinqi ayning, yǝni Adar eyining on üqinqi küni padixaⱨ Aⱨaxweroxning ⱨǝrⱪaysi ɵlkiliridǝ ijra ⱪilinsun» dǝp pütülgǝnidi.

13 Yarliⱪ ⱨǝrⱪaysi ɵlkigǝ ǝwǝtilip, pǝrman süpitidǝ elan ⱪilinsun, Yǝⱨudiylarning ǝxu küni düxmǝnliridin intiⱪam elixⱪa tǝyyarlinip ⱪoyuxi üqün yarliⱪning kɵqürülmisi ⱨǝrⱪaysi ǝl-millǝtlǝrgǝ uⱪturulsun, dǝp bekitildi. 14 Xuning bilǝn qǝwǝndazlar tolparlarƣa wǝ ⱪeqirlarƣa minip padixaⱨning buyruⱪi boyiqǝ jiddiy yolƣa atlandi; yarliⱪ Xuxan ⱪǝl’ǝsidimu jakarlandi.

15 Mordikay kɵk wǝ aⱪ rǝnglik xaⱨanǝ kiyim kiyip, bexiƣa katta altun tajni taⱪap, sɵsün rǝng kǝndir yepinqini yepinip, padixaⱨning ⱨuzuridin qiⱪti; Xuxan xǝⱨǝrdiki hǝlⱪ huxalliⱪⱪa qɵmüp tǝntǝnǝ ⱪilixti. 16 Yǝⱨudiylar yoruⱪluⱪ, xad-huramliⱪ wǝ izzǝt-ikramƣa muyǝssǝr boldi. 17 Ⱨǝrⱪaysi ɵlkǝ, ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrlǝrdǝ, padixaⱨning ǝmr-yarliⱪi yetip barƣanliki yǝrlǝrdǝ, Yǝⱨudiylar xad-huramliⱪⱪa qɵmüp, ziyapǝt ⱪilip mubarǝk bir künni ɵtküzüxti; nurƣun yǝrlik aⱨalilǝr ɵzlirini Yǝⱨudiy deyixiwaldi; qünki Yǝⱨudiylardin ⱪorⱪux wǝⱨimisi ularni besiwalƣanidi.□

9

Yǝⱨudiylarning ɵz düxmǝnlirini mǝƣlup ⱪilixi

1 On ikkinqi ay, yǝni Adar eyining on üqinqi küni, padixaⱨning ǝmri bilǝn yarliⱪi ijra ⱪilinixⱪa az ⱪalƣan qaƣda, yǝni Yǝⱨudiylarning düxmǝnliri ularning üstidin ƣalib kelixkǝ ümid ⱪilip kütkǝn küni, ǝksiqǝ Yǝⱨudiylarning ɵz düxmǝnlirining üstidin ƣalib kelidiƣan künigǝ aylinip kǝtti. 2 Yǝⱨudiylar padixaⱨ Aⱨaxweroxning ⱨǝrⱪaysi ɵlkiliridiki ɵzliri turuxluⱪ xǝⱨǝrlǝrdǝ ularƣa ⱪǝst ⱪilmaⱪqi bolƣanlarƣa ⱨujum ⱪilix üqün yiƣilixⱪa baxlidi; ⱨeqkim ularning aldida turalmaytti; ulardin bolƣan ⱪorⱪunq ⱨǝrbir ǝl-millǝtni basⱪanidi. 3 Ⱨǝrⱪaysi ɵlkilǝrdiki bǝglǝr, waliylar, ɵlkǝ baxliⱪliri, xundaⱪla padixaⱨning ixlirini ijra ⱪilƣuqilarning ⱨǝmmisi Yǝⱨudiylarni ⱪollidi; qünki Mordikaydin bolƣan ⱪorⱪunq ularni basⱪanidi. 4 Qünki Mordikay degǝn kixi ordida intayin nopuzluⱪ bolup, nam-xɵⱨriti ⱨǝmmǝ ɵlkilǝrgǝ tarⱪalƣanidi; uning ⱨoⱪuⱪi barƣanseri qongiyip ketiwatatti. 5 Xuning bilǝn Yǝⱨudiylar ɵzlirining ⱨǝmmǝ düxmǝnlirini ⱪiliqlap, ⱪirƣin ⱪilip yoⱪatti; ɵzlirigǝ ɵq bolƣanlarƣa ⱪandaⱪ ⱪilixni halisa xundaⱪ ⱪildi. 6 Xuxan ⱪǝl’ǝsidila Yǝⱨudiylar bǝx yüz adǝmni ⱪǝtl ⱪilip yoⱪatti. 7 Ular yǝnǝ Parxandata, Dalfon, Aspata, 8 Porata, Adaliya, Aridata, 9 Parmaxta, Arisay, Ariday wǝ Wayizatani ⱪǝtl ⱪildi; 10 bu on adǝm Ⱨammidataning nǝwrisi, Yǝⱨudiylarning düxmini bolƣan Ⱨamanning oƣli idi; lekin ular ularning mal-mülkini olja ⱪilixⱪa ⱪol salmidi. 11 Xu küni Xuxan ⱪǝl’ǝsidǝ ⱪǝtl ⱪilinƣan adǝm sani padixaⱨⱪa mǝlum ⱪilindi. 12 Padixaⱨ hanix Əstǝrgǝ: — Yǝⱨudiylar Xuxan ⱪǝl’ǝsidǝ bǝx yüz adǝmni ⱪǝtl ⱪilip yoⱪitiptu, yǝnǝ Ⱨamanning on oƣlini ⱪǝtl ⱪiptu; ular padixaⱨning baxⱪa ɵlkiliridǝ nemǝ ⱪildikin? Əmdi nemǝ iltimasing bar? U sanga berilidu. Yǝnǝ nemǝ tǝliping bar? Umu bǝja ǝylinidu, — dedi.

13 — Aliyliriƣa muwapiⱪ kɵrünsǝ, Xuxandiki Yǝⱨudiylarning ǝtimu bügünki yarliⱪta deyilgǝndǝk ix ⱪilixiƣa ⱨǝmdǝ Ⱨamanning on oƣlining jǝsǝtlirini darƣa esip ⱪoyuxⱪa ijazǝt bǝrgǝyla, dedi Əstǝr.

14 Padixaⱨ xundaⱪ ⱪilixⱪa buyruⱪ qüxürdi; yarliⱪ Xuxan ⱪǝl’ǝsidǝ qiⱪirilƣanda, kixilǝr Ⱨamanning on oƣlini darƣa esip ⱪoyuxti. 15 Adar eyining on tɵtinqi küni Xuxandiki Yǝⱨudiylar yǝnǝ yiƣilip üq yüz adǝmni ɵltürdi; lekin ularning mal-mülkini olja ⱪilixⱪa ⱪol salmidi.

16 Padixaⱨning ⱨǝrⱪaysi baxⱪa ɵlkiliridiki ⱪalƣan Yǝⱨudiylar yiƣilip ɵz janlirini saⱪlaxⱪa sǝptǝ turup ɵzlirigǝ ɵq bolƣanlardin jǝmiy yǝtmix bǝx ming adǝmni ɵltürdi, ǝmma ularning mal-mülkini olja ⱪilixⱪa ⱪol salmidi. Xuning bilǝn ular düxmǝnliridin ⱪutulup aramliⱪⱪa muyǝssǝr boldi. 17 Bu Adar eyining on üqinqi künidiki ix idi; on tɵtinqi küni ular aram aldi, xu künni ziyapǝt berip xadlinidiƣan kün ⱪilip bekitti.

18 Lekin Xuxandiki Yǝⱨudiylar bolsa on üqinqi, on tɵtinqi künliri toplixip jǝng ⱪildi; on bǝxinqi küni ular aram aldi, xu künni ziyapǝt berip xadlinidiƣan kün ⱪilip bekitti. 19 Xu sǝwǝbtin sǝⱨradiki Yǝⱨudiylar, yǝni yeza-ⱪixlaⱪlarda turuwatⱪan Yǝⱨudiylar Adar eyining on tɵtinqi künini ziyapǝt berip xadlinidiƣan mubarǝk kün bekitip, bir-birigǝ sowƣa-salam berixidiƣan boldi.

20 Mordikay bu wǝⱪǝlǝrni hatirilǝp ⱨǝmdǝ Aⱨaxweroxning ⱨǝrⱪaysi ɵlkilirining yiraⱪ-yeⱪin jaylirida turuwatⱪan barliⱪ Yǝⱨudiylarƣa mǝktuplarni yollidi. 21 Xundaⱪ ⱪilip u ularning arisida ⱨǝryili Adar eyining on tɵt, on bǝxinqi künini bayram ⱪilip ɵtküzülsun dǝp bekitti; 22 u bu ikki künni Yǝⱨudiylarning düxmǝndin ⱪutulup aramliⱪⱪa erixkǝn küni süpitidǝ, xu ayni ularning ⱪayƣu-ⱨǝsriti xadliⱪⱪa, yiƣa-zarliri mubarǝk küngǝ aylanƣan ay süpitidǝ ǝslǝp, bu ikki künni ziyapǝt ⱪilip xadlinidiƣan, kɵpqilik bir-birigǝ salam-sowƣa beridiƣan, kǝmbǝƣǝllǝrgǝ hǝyr-eⱨsan ⱪilidiƣan kün ⱪilixⱪa buyrudi. 23 Xu sǝwǝbtin Yǝⱨudiylar dǝslǝp baxliƣan xu ⱨeytni dawamlaxturuxⱪa wǝ xuningdǝk Mordikayning ularƣa yazƣanlirinimu orunlaydiƣanƣa wǝdǝ berixti. 24 Qünki ǝslidǝ barliⱪ Yǝⱨudiylarning küxǝndisi bolƣan Agagiy Ⱨammidataning oƣli Ⱨaman Yǝⱨudiylarni ⱨalak ⱪilixni ⱪǝstligǝn, xundaⱪla ularni nǝslidin ⱪurutup yoⱪatmaⱪqi bolup «pur», yǝni qǝk taxliƣanidi. 25 Lekin bu ix padixaⱨning ⱪuliⱪiƣa yǝtkǝndǝ, padixaⱨ mǝktuplarni yezip, Ⱨaman ⱪǝstligǝn rǝzil ix, yǝni uning Yǝⱨudiylarni ⱪǝst ⱪilƣan ixi uning ɵz bexiƣa yansun, dǝp yarliⱪ qüxürdi; ⱨǝm kixilǝr uni wǝ uning oƣullirini darƣa asti.□  ■

«Purim» bayrimining kelip qiⱪix tarihi

26 Xunglaxⱪa, kixilǝr «pur» (qǝk) degǝn isim boyiqǝ bu ikki künni «Purim bayrimi» dǝp atidi; xunga Yǝⱨudiylar ǝxu hǝttǝ pütülgǝnliri boyiqǝ, ⱨǝm kɵrgǝn, ⱨǝm baxtin ɵtküzgǝnlirigǝ asasǝn, □ 27 ɵzliri, ǝwladliri ⱨǝmdǝ ɵzliri bilǝn birlǝxkǝn barliⱪ kixilǝrning pütülgǝn ǝⱨkamni tutup, bǝlgilǝngǝn waⱪitta ǝxu ikki künni ⱨǝr yili mǝnggü üzüldürmǝy bayram ⱪilixini ⱪarar ⱪildi, 28 xundaⱪla bu ikki kün ⱨǝrbir dǝwrdǝ, ⱨǝrbir jǝmǝt-ailidǝ, ⱨǝrⱪaysi ɵlkǝ, ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrdǝ hatirilinip tǝbriklnip tursun wǝ «Purim bayrimi» bolidiƣan muxu künlǝrning tǝbriklinixi Yǝⱨudiy hǝlⱪi iqidǝ mǝnggü üzülüp ⱪalmisun, hatirilǝx paaliyǝtliri ularning uruⱪ-nǝsli arisidinmu yoⱪap kǝtmisun, dǝp ⱪarar ⱪildi.

29 Andin Abihailning ⱪizi, hanix Əstǝr wǝ Yǝⱨudiy Mordikay Yǝⱨudiylarƣa yazƣan «Purim bayrimi» toƣrisidiki xu ikkinqi hǝtni toluⱪ ⱨoⱪuⱪi bilǝn tǝkitlǝp, yǝnǝ bir hǝtni yollidi. 30 Mordikay hatirjǝmlik wǝ ⱨǝⱪiⱪǝtning sɵzlirini yǝtküzidiƣan mǝktuplarni Aⱨaxweroxning padixaⱨliⱪidiki bir yüz yigirmǝ yǝttǝ ɵlkidiki barliⱪ Yǝⱨudiylarƣa ǝwǝtip, 31 Xu «Purim» künliri bǝlgilǝngǝn waⱪitlirida ɵtküzülsun, xuningdǝk Yǝⱨudiy Mordikay wǝ hanix Əstǝrning tapiliƣanliri boyiqǝ, xundaⱪla ularning ɵz-ɵzigǝ wǝ nǝsligǝ bekitkǝnliri boyiqǝ ǝyni waⱪittiki tutulƣan rozilar wǝ kɵtürülgǝn nida-pǝryadlar ǝslǝp hatirilǝnsun, dǝp tǝkitlidi. □ 32 Əstǝrning yarliⱪi «Purim bayrimi»diki xu ixlarni bekitip bǝrdi; bu ix tarihnamiƣimu pütüldi.

10

Mordikayning xɵⱨriti wǝ utuⱪi

1 Padixaⱨ Aⱨaxwerox ⱪuruⱪluⱪ wǝ dengiz aralliridiki aⱨalilǝrning ⱨǝmmisigǝ alwan tɵligüzǝtti. 2 Uning nopuz-ⱨǝywiti wǝ ⱪudritini ayan ⱪilƣan barliⱪ ⱪilƣan-ǝtkǝnliri, xundaⱪla Mordikayning padixaⱨning ɵstürüxi bilǝn erixkǝn katta xɵⱨriti toƣrisidiki tǝpsilatlar Media wǝ Pars padixaⱨlirining tarih-tǝzkiriliridǝ pütülgǝn ǝmǝsmu? 3 Qünki Yǝⱨudiy Mordikayning mǝrtiwisi padixaⱨ Aⱨaxweroxtin keyinla ikkinqi orunda turatti; u daim ɵz hǝlⱪ-millitining bǝhtini kɵzlǝp, barliⱪ nǝslidikilǝrgǝ aman-esǝnlik tilǝk sɵzlirini ⱪilatti, Yǝⱨudiylarning arisida zor izzǝt-ⱨɵrmǝt tepip, ⱪerindaxlirining ⱪǝdirlixigǝ erixkǝnidi.

□ 1:1 «Aⱨaxwerox» — Pars imperatori bolƣan muxu «Aⱨaxwerox» «Ksǝrksis I»ning ɵzi xu (miladiyǝdin ilgiri 486-464-yillar). Ispat barki, «Aⱨaxwerox» (pars tilida «Aⱨaxwerox», grek tilida «Ksǝrksis» deyilidu) degǝn sɵz kixining ismi bolmastin, bǝlki Pars imperatorining omumiy bir unwani idi. «Ⱨǝbǝxstan» — ⱨazirⱪi Efiopiyǝ.

□ 1:2 «Xuxan» — gaⱨi waⱪitlarda «Suza» dǝp atilidu.

□ 1:3 «Medianing ⱪoxuni» — bǝzi alimlar bu sɵzni «Medianing ⱪoxun sǝrdarliri» dǝp qüxinidu.

□ 1:4 «U ... ziyapǝt bǝrdi... ...sǝltǝnitining bayliⱪining xanu-xǝwkiti wǝ ⱨǝywitining katta julasini... kɵrgǝzmǝ ⱪildi» — bǝzi tarihxunaslar xu katta ziyapǝtning mǝⱪsiti Pars imperiyǝsining Jawan (Gretsiyǝ)gǝ tajawuz ⱪilixini pilanlax wǝ tǝyyarliⱪ kɵrüx üqün idi, dǝp ⱪaraydu.

□ 1:6 «aⱪ ⱪaxtax» — yaki «ⱪizil mǝrmǝr».

□ 1:10 «yǝttǝ ⱨǝrǝm’aƣisi» — ⱨǝrǝm’aƣiliri ordidiki nurƣun ixlarda muⱨim orunda turidiƣan hizmǝtqilǝr bolup, kɵp ⱨallarda ular orda toⱪallirini baxⱪurux ixiƣa mǝs’ul bolatti. Ular piqiwetilgǝn ǝrlǝr bolup, ⱪizlarƣa qeⱪilmaytti wǝ pǝrzǝntmu ⱪalduralmaytti.

□ 1:14 «daim padixaⱨ bilǝn kɵrüxüp turatti» — ibraniy tilida «daim padixaⱨning yüzini kɵrüp turatti».

□ 1:18 «...hapiliⱪ üzülmǝydu» — ibraniy tilida «....hapaliⱪ kupayǝ bolidu» yaki «...hapaliⱪ yetǝrlik bolidu!».

□ 1:19 «Parslar wǝ Medialarning mǝnggü ɵzgǝrtilmǝydiƣan ⱪanun-bǝlgilimiliri iqigǝ pütülgǝyki...» — oⱪurmǝnlǝrgǝ ayanki, Pars-Мedia imperiyǝsining barliⱪ ⱪanunliri qiⱪirilƣandin keyin ⱪǝt’iy ɵzgǝrtixkǝ, bikar ⱪilixⱪa bolmaydu, dǝp bekitilgǝn.

□ 1:22 «ɵz ana tili bilǝn sɵzlisun» — bu sɵzning mǝⱪsiti bǝlkim ǝr kixining ɵz ɵyidǝ ⱪaysi tilning ixlitilixigǝ ⱨoⱪuⱪi bar dǝp tǝkitlǝx üqün bolsa kerǝk.

□ 2:1 «ǝslǝp oylinip ⱪaldi» — ibraniy tilida bu sɵzlǝrdin birhil puxaymanning puriⱪi qiⱪidu.

■ 2:6 2Pad. 24:14

□ 2:16 «yǝttinqi yilining oninqi eyi» — «Əstǝr» degǝn kitabta aylar ǝgǝr san boyiqǝ elinƣan bolsa, ibraniy kalendaridiki waⱪitni kɵrsitidu. Əgǝr aylar ismi bilǝn elinƣan bolsa, Pars kalendaridiki waⱪitni kɵrsitidu. Uxbu ayǝttiki waⱪit tǝhminǝn miladiyǝdin ilgiriki 478-yilning on ikkinqi eyiƣa toƣra kelidu.

□ 2:18 «baj-alwandin azad mǝzgil bolsun dǝp elan qiⱪardi» — yaki «dǝm elix bolsun dǝp elan qiⱪardi». Ibraniy tilida ««bir «azad» jakarlidi».

□ 2:19 «Ikkinqi ⱪetim ⱪizlar xundaⱪ yiƣilƣan waⱪit» — bu «yiƣilix» degǝnning nemǝ ikǝnliki ⱨazir eniⱪ ǝmǝs. Bǝzi alimlar padixaⱨ Əstǝrni hanix dǝp tikligǝndin keyin, ikkinqi bir toⱪalni almaⱪqi idi, dǝp ⱪaraydu. «Mordikayning orda dǝrwazisida olturidiƣan orni bar idi» degǝn sɵzlǝr Mordikayning mǝnsǝpdar bolup tiklǝngǝnlikini kɵrsitidu. Qünki xu künlǝrdǝ mǝlum jayning ǝmǝldarliri yaki aⱪsaⱪalliri, xundaⱪla soraⱪqilar ix bejirix üqün xǝⱨǝr dǝrwazisida yaki orda dǝrwazisida olturatti.

□ 3:2 «...Mordikay bolsa Ⱨamanƣa nǝ tǝzim ⱪilmidi, nǝ bax urmidi» — Mordikayning tǝzim ⱪilmasliⱪi yaki bax urmasliⱪining sǝwǝbi bǝlkim Tǝwrattiki «Ⱪan.» 25:17-19diki hatirǝ tüpǝylidin bolsa kerǝk. Ⱨaman Amalǝk idi, Amalǝklǝr bolsa Israilning kona rǝⱪibi idi. Ⱨaman ǝslidǝ Samuil pǝyƣǝmbǝr ɵltürgǝn Amalǝk bolƣan Agag padixaⱨning ǝwladi bolƣaqⱪa, bǝlkim Yǝⱨudiy hǝlⱪigǝ tehimu ɵq boluxi mumkin («Mis.» 17:8-16, «1Sam.» 15:17-23, «Ⱪan.» 25:17-19ni kɵrüng). Mǝlum bir kixigǝ tǝzim ⱪilix Tǝwratⱪa hilap ix ǝmǝs. Tǝwrat dǝwridǝ Israillar ɵz padixaⱨliriƣa xundaⱪ tǝzim ⱪilatti yaki gaⱨi waⱪitlarda bir-birigǝ tǝzim ⱪilatti. «Yar.» 23:7, «1Sam.» 24:8, «2Sam.» 14:4, «1Pad.» 1:16ni kɵrüng. U «butpǝrǝslik» ⱨesablanmaytti.

□ 3:4 «Mordikayning ⱪilƣan bu ixiƣa yol ⱪoyulamdu-yoⱪ, bir kɵrǝyliqu?» — ibraniy tilida «Mordikayning ixliri turalamdu-yoⱪ, bir kɵrǝyliqu?» deyilidu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «Ⱪeni Mordikay gepidǝ ahiriƣiqǝ qing turalamdikin, bir kɵrǝyliqu?».

□ 3:7 ««pur», yǝni qǝk ... on ikkinqi ayƣa, yǝni «Adar eyi»ƣa qiⱪti» — qǝkning on ikkinqi ayƣa qiⱪixi intayin ajayib ix idi. Biz xu ix toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

□ 3:9 «on ming talant» — bir «talant»ning toptoƣra ⱪanqilik ikǝnliki ⱨazir bizgǝ namǝlum, Pars imperiyǝsi boyiqǝ bǝlkim 34-45 kilogram boluxi mumkin; xunga 10000 talant kümüx bǝlkim az degǝndǝ 340 tonniqǝ bolatti; bu pǝwⱪul’addǝ kɵp pul padixaⱨning yilliⱪ kirimining üqtin ikki ⱪismiƣa barawǝr bolup, para ⱨesablinatti; xübⱨisizki, muxu para bǝlkim Yǝⱨudiy hǝlⱪi yoⱪitilsa, ular tapxuridiƣan bajlarning orniƣa bolsun dǝp berilgǝn; lekin u Yǝⱨudiylar tapxuruxⱪa tegixlik bajdin helila kɵp idi. Ⱨaman «hǝlⱪ»ning Yǝⱨudiy hǝlⱪi ikǝnlikini tilƣa elixⱪa petinalmidi; qünki burunⱪi Pars imperatorliri Yǝⱨudiy hǝlⱪigǝ qong ⱨɵrmǝt bildürüp kǝlgǝnidi.

□ 3:11 «Xu kümüxlǝrni ɵzünggǝ in’am ⱪildim» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Əmdi bu sening pulung bolƣandin keyin, ⱪobul ⱪilay».

□ 4:14 «...sǝn ɵz ata jǝmǝting bilǝn ⱪoxulup yoⱪitilisǝn» — ǝgǝr Huda Yǝⱨudiylarni baxⱪa yol bilǝn ⱪutⱪuzsa, Əstǝrning ǝⱨwali bǝribir naⱨayiti hǝtǝrlik bolatti. Qünki xu qaƣⱪiqǝ ordidikilǝrdin heli kɵp adǝmlǝr uning Mordikayƣa tuƣⱪan wǝ xundaⱪla Yǝⱨudiy millitidin ikǝnlikini bilgǝn boluxi mumkin idi.

□ 6:4 «Orda ⱨoylisida kim bar?» — yaki «orda ⱨoylisiƣa kirgǝn axu kixi kim?».

□ 6:12 «orda dǝrwazisining aldiƣa ⱪaytip bardi» — bu sɵz bǝlkim ǝmǝldarliⱪ wǝzipisini ⱪaytidin baxliƣanliⱪini kɵrsitixi mumkin.

□ 7:1 «...Əstǝrning ziyapitigǝ dahil boluxⱪa kǝldi» — ibraniy tilida «... Əstǝrning ziyapitigǝ iqixkǝ kǝldi».

□ 7:4 «Əgǝr biz ⱪul wǝ dedǝklikkǝ setiwetilgǝn bolsaⱪ, süküt ⱪilƣan bolattim; lekin padixaⱨimning tartidiƣan ziyininimu düxmǝn tɵlǝp berǝlmǝytti» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «Əgǝr biz ⱪul wǝ dedǝklikkǝ setiwetilgǝn bolsaⱪ, mǝn süküt ⱪalattim; qünki biz tartidiƣan külpǝtning padixaⱨni awarǝ ⱪilƣuqiliki yoⱪ idi». «Düxmǝn padixaⱨimning tartidiƣan ziyininimu tɵlǝp berǝlmǝytti» degǝnning mǝnisi bǝlkim birinqidin, Yǝⱨudiylar ⱪul-dedǝk ⱪilinsa baj tɵlimǝytti; ikkinqidin, Huda Ibraⱨimƣa: «Kim sǝn wǝ ǝwladliringni ⱪarƣiƣan bolsa mǝn uni ⱪarƣaymǝn, sǝn wǝ ǝwladliringni kim bǝrikǝtligǝn bolsa mǝn uni berikǝtlǝymǝn» dǝp wǝdǝ ⱪilƣanidi («Yar.» 12:2-3). Kim Yǝⱨudiy hǝlⱪigǝ ziyankǝxlik ⱪilsa, Hudaning jazasini tartidu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

□ 7:8 «bax-kɵzini qümkǝp ⱪoydi» — bǝlkim ɵlüm jazasiƣa mǝⱨkum ⱪilinƣanlar padixaⱨning yüzini kɵrmisun dǝp xundaⱪ ⱪilƣan bolsa kerǝk.

□ 8:5 «xuningdǝk mǝndin mǝmnun bolsa...» — ibraniy tilida «uning kɵz aldida uni mǝmnun ⱪilƣudǝk bolsam...».

□ 8:7 «Yǝⱨudiylarƣa ziyankǝxlik ⱪilmaⱪqi bolƣaqⱪa,...» — ibraniy tilida «Yǝⱨudiylarƣa ⱪolini uzartmaⱪqi bolƣaqⱪa,...».

□ 8:8 «...qünki padixaⱨning namida yezilƣan, padixaⱨning üzük mɵⱨüri besilƣan yarliⱪni ⱨeqkim bikar ⱪilalmaydu» — bu Pars imperiyǝsidiki asas ⱪanun idi. Dǝl xu sǝwǝbtin ǝslidiki yarliⱪning ɵzini biwasitǝ bikar ⱪilixⱪa bolmaytti. Buning ornida uning aⱪiwitining aldini elix tǝdbiri kɵrsitilgǝn ikkinqi bir yarliⱪ yezilixi kerǝk bolatti.

□ 8:9 «Ⱨǝbǝxstan» — ⱨazirⱪi Efiopiyǝ.

□ 8:10 «at ⱪeqirlarƣa wǝ tɵgilǝrgǝ...» — yaki «alaⱨidǝ beⱪip keliniwatⱪan atlarƣa...». Bu ayǝttiki ulaƣlarning hillirining birnǝqqǝ hil tǝrjimiliri uqrixi mumkin.

□ 8:17 «ɵzlirini Yǝⱨudiy deyixiwaldi» — yaki «ɵzliri Yǝⱨudiy boluxti».

□ 9:25 «Lekin bu ix padixaⱨning ⱪuliⱪiƣa yǝtkǝndǝ...» — ibraniy tilida: «Lekin u padixaⱨning aldiƣa kǝlgǝndǝ» deyilidu. Xunga bǝzi tǝrjimilǝrdǝ: «Lekin u (Əstǝr) padixaⱨning aldiƣa kirgǝndǝ,...» deyilidu.

■ 9:25 Əst. 8:8

□ 9:26 «Purim» — «qǝk taxlax» degǝn mǝnisi.

□ 9:31 «...ǝyni watittiki tutulƣan rozilar wǝ kɵtürülgǝn nida-pǝryadlar ǝslǝp hatirilǝnsun» — bu jümlining baxⱪa birhil tǝrjimisi: «...hǝlⱪlǝr huddi ɵzliri wǝ ǝwladliri üqün roza tutux wǝ ⱪariliⱪ tutux waⱪtini bǝlgilǝxni ⱪarar ⱪilƣandǝk». Lekin bizningqǝ bu sɵzlǝr qoⱪum Əstǝr wǝ Xuxandiki Yǝⱨudiylarning roza tutup pütkül hǝlⱪi üqün kɵtürgǝn nida-pǝryadlirini ǝslǝxni kɵrsitidu.

Ayup

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

Ayup

1

Ihlasmǝnlik ⱨǝm awatliⱪ

1 «Uz» degǝn yurtta, Ayup isimlik bir adǝm yaxiƣanidi. Bu adǝm bolsa ⱪusursiz, durus, Hudadin ⱪorⱪidiƣan, yamanliⱪtin ɵzini yiraⱪ tutidiƣan adǝm idi. ■

2 Uningdin yǝttǝ oƣul wǝ üq ⱪiz tuƣuldi. 3 Uning yǝttǝ ming ⱪoy, üq ming tɵgǝ, bǝx yüz jüp kala, bǝx yüz mada exǝk ⱪatarliⱪ mal-mülki bar idi. Uning malayliri bǝk kɵp idi; u xǝrⱪliⱪlǝr iqidǝ ⱨǝmmidin uluƣ idi.

4 Uning oƣulliri nɵwǝt boyiqǝ bekitkǝn kündǝ ɵz ɵyidǝ baxⱪilar üqün dastihan selip ziyapǝt ⱪilatti. Bu künlǝrdǝ ular adǝm ǝwǝtip üq singlisini ular bilǝn billǝ tamaⱪlinixⱪa qaⱪiritatti. 5 Ularning xu ziyapǝt künliri ayaƣlixi bilǝn Ayup adǝm ǝwǝtip ularni Huda aldida paklinixⱪa orunlaxturatti. U tang sǝⱨǝrdǝ ornidin turup ularning saniƣa asasǝn kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlarni ⱪilatti. Qünki Ayup: «Balilirim gunaⱨ ⱪilip ⱪoyup, kɵnglidǝ Hudaƣa biⱨɵrmǝtlik ⱪilip ⱪoyamdikin» dǝp oylaytti. Ayup ⱨǝrdaim ǝnǝ xundaⱪ ⱪilip turatti. □

Ərxtiki birinqi ⱪetimliⱪ kengǝx; Xǝytan soⱪunup kiridu

6 Bir küni, Hudaning oƣulliri Pǝrwǝrdigarning ⱨuzuriƣa ⱨazir boldi. Xǝytanmu ularning arisiƣa kiriwaldi. □ 7 Pǝrwǝrdigar Xǝytandin: — Nǝdin kǝlding? — dǝp soridi.

Xǝytan Pǝrwǝrdigarƣa jawabǝn: — Yǝr yüzini kezip paylap, uyaⱪ-buyaⱪlarni aylinip qɵrgilǝp kǝldim, dedi.■

8 Pǝrwǝrdigar uningƣa: — Mening ⱪulum Ayupⱪa diⱪⱪǝt ⱪilƣansǝn? Yǝr yüzidǝ uningdǝk mukǝmmǝl, durus, Hudadin ⱪorⱪidiƣan ⱨǝm yamanliⱪtin yiraⱪ turidiƣan adǝm yoⱪ, — dedi.

9 Xǝytan Pǝrwǝrdigarƣa jawabǝn: — Ayup Hudadin bikardin bikar ⱪorⱪmiƣandu? 10  Ɵzüng uning ɵzi, ailisidikiliri ⱨǝm uning ⱨǝmmǝ nǝrsisining ǝtrapiƣa ⱪaxa ⱪoyƣan ǝmǝsmu? Sǝn uning ⱪoliƣa bǝrikǝt ata ⱪilding, xuning bilǝn uning tǝǝlluⱪati tǝrǝp-tǝrǝptin güllinip awumaⱪta. □ 11  Əgǝr Sǝn ⱪolungni sozup, uning ⱨǝmmǝ nǝrsilirigǝ tegip ⱪoysang, u Sǝndin yüz ɵrüp, Seni tillimisa Xǝytan bolmay ketǝy! — dedi.

12  Pǝrwǝrdigar Xǝytanƣa: — Mana, uning ⱨǝmmǝ nǝrsisini sening ⱪolungƣa tutⱪuzdum! Biraⱪ uning ɵzigǝ tǝgküqi bolma! — dedi.

Xundaⱪ ⱪilip Xǝytan Pǝrwǝrdigarning ⱨuzuridin qiⱪip kǝtti.

Birinqi sinaⱪ

13 Bir küni, Ayupning oƣul-ⱪizliri qong akisining ɵyidǝ tamaⱪ yǝp, xarab iqip olturatti. 14  Bir hǝwǝrqi Ayupning yeniƣa kelip uningƣa: — Kalilar bilǝn yǝr ⱨǝydǝwatattuⱪ, exǝklǝr ǝtrapta otlawatatti; 15  Xebaliⱪlar ⱨujum ⱪilip kala-exǝklǝrni bulap kǝtti. Ixlǝwatⱪan yaxlarni ⱪiliqlap ɵltüriwǝtti. Yalƣuz mǝnla ⱪutulup ⱪelip, siligǝ hǝwǝr yǝtküzüxkǝ nesip boldi, — dedi.

16  Bu adǝmning gepi tehi tügimǝy turupla, yǝnǝ birsi yügürüp kelip Ayupⱪa: — Asmandin Hudaning oti qüxüp ⱪoylar wǝ ixlǝwatⱪan yaxlarni kɵydüriwǝtti; yalƣuz mǝnla ⱪutulup ⱪaldim, siligǝ hǝwǝr yǝtküzüxkǝ nesip boldum, — dedi.

17  Bu adǝmning gepi tehi tügimǝy turupla, yǝnǝ birsi yügürüp kelip Ayupⱪa: — Kaldiylǝr üq tǝrǝptin ⱨujum ⱪilip tɵgilǝrni bulap elip kǝtti, ixlǝwatⱪan yaxlarni ⱪiliqlap ɵltürüwǝtti; yalƣuz mǝnla ⱪutulup ⱪaldim, siligǝ hǝwǝr yǝtküzüxkǝ nesip boldum, — dedi.

18  Bu adǝmning gepi tehi tügimǝy turupla, yǝnǝ birsi yügürüp kelip Ayupⱪa: — Oƣulliri wǝ ⱪizliri qong akisining ɵyidǝ tamaⱪ yǝp, xarab iqip olturƣinida, 19  tuyuⱪsiz, qɵldin ⱪattiⱪ bir boran qiⱪip ɵyning tɵt bulungini ⱪattiⱪ soⱪup, ɵy ƣulap qüxüp yaxlarni ɵltürüwǝtti; yalƣuz mǝnla ⱪutulup ⱪaldim, siligǝ hǝwǝr yǝtküzüxkǝ nesip boldum, — dedi.

20  Ayup bolsa buni anglap ornidin dǝs turup, tonini yirtip, qeqini qüxüriwetip, ɵzini yǝrgǝ taxlap Hudaƣa ibadǝt ⱪildi: —

21  Mǝn apamning ⱪorsiⱪidin yalingaq qüxkǝn, u yǝrgimu yalingaq ⱪaytimǝn; ⱨǝmmini Pǝrwǝrdigar manga bǝrgǝn, ǝmdi Pǝrwǝrdigar mǝndin elip kǝtti; Pǝrwǝrdigarning namiƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturulsun! — dedi.■

22  Bularning ⱨǝmmisidǝ Ayup gunaⱨ ⱪilmidi wǝ yaki Hudani ⱨeqⱪandaⱪ nalayiⱪliⱪ bilǝn ǝyiblimidi.

2

Ərxtiki ikkinqi ⱪetimliⱪ kengǝx; Xǝytan yǝnǝ soⱪunup kiridu; ikkinqi sinaⱪ

1 Yǝnǝ bir küni, Hudaning oƣulliri Pǝrwǝrdigarning ⱨuzuriƣa ⱨazir boluxⱪa kǝldi. Xǝytanmu ularning arisiƣa kiriwaldi.□

2 Pǝrwǝrdigar Xǝytandin: — Nǝdin kǝlding? — dǝp soridi. Xǝytan Pǝrwǝrdigarƣa jawabǝn: — Yǝr yüzini kezip paylap, uyaⱪ-buyaⱪlarni aylinip qɵrgilǝp kǝldim, — dedi.

3 Pǝrwǝrdigar uningƣa: — Mening ⱪulum Ayupⱪa diⱪⱪǝt ⱪilƣansǝn? Yǝr yüzidǝ uningdǝk mukǝmmǝl, durus, Hudadin ⱪorⱪidiƣan ⱨǝm yamanliⱪtin yiraⱪ turidiƣan adǝm yoⱪ. Mǝyli sǝn Meni uni bikardin-bikar yutuwetixkǝ dǝwǝt ⱪilƣan bolsangmu, u yǝnila sadaⱪǝtlikidǝ qing turuwatidu, — dedi.

4 Xǝytan Pǝrwǝrdigarƣa jawabǝn: — Ⱨǝr adǝm ɵz jenini dǝp terisini berixkimu razi bolidu, ⱨǝtta ⱨǝmmǝ nemisinimu berixkǝ tǝyyardur; □ 5 Biraⱪ Sǝn ⱨazir ⱪolungni sozup uning sɵngǝk-ǝtlirigǝ tǝgsǝng, u Sǝndin yüz ɵrüp tillimisa Xǝytan bolmay ketǝy! — dedi.

6 Pǝrwǝrdigar Xǝytanƣa: — Mana, u ⱨazir sening ⱪolungda turuwatidu! Biraⱪ uning jeniƣa tǝgmǝ! — dedi.

7 Xundaⱪ ⱪilip Xǝytan Pǝrwǝrdigarning ⱨuzuridin qiⱪip, Ayupning bǝdinini tapinidin bexiƣiqǝ intayin azabliⱪ ⱨürrǝk-ⱨürrǝk yarilar bilǝn toxⱪuziwǝtti.□

8 Ayup bolsa bǝdinini tatilax-ƣirdax üqün bir sapal parqisini ⱪoliƣa elip, küllükkǝ kirip olturdi. □ 9 Ayali uningƣa: — Əjǝba sǝn tehiqǝ ɵz sadaⱪǝtlikingdǝ qing turuwatamsǝn? Hudani ⱪarƣa, ɵlüpla tügǝx! — dedi.□

10  Lekin Ayup uningƣa: — Sǝn ⱨamaⱪǝt ayallardǝk gǝp ⱪiliwatisǝn. Biz Hudaning yahxiliⱪini ⱪobul ⱪilƣanikǝnmiz, ǝjǝba uningdin kǝlgǝn külpǝtnimu ⱪobul ⱪiliximiz kerǝk ǝmǝsmu? — dedi. Ixlarda Ayup eƣizda ⱨeqⱪandaⱪ gunaⱨ ɵtküzmidi.

Ayupning üq dostining uni yoⱪlap kelixi

11  Ayupning dostliridin üqǝylǝn uningƣa qüxkǝn külpǝttin hǝwǝrdar boldi. Ular, yǝni Temanliⱪ Elifaz, Xuhaliⱪ Bildad wǝ Naamatliⱪ Zofar degǝn kixilǝr bolup, ɵz yurtliridin qiⱪip, Ayupⱪa ⱨesdaxliⱪ bildürüx ⱨǝm tǝsǝlli berix üqün uning yeniƣa berixⱪa billǝ kelixkǝnidi.

12  Ular kelip yiraⱪtinla uningƣa ⱪariwidi, uni toniyalmay ⱪaldi-dǝ, awazlirini kɵtürüp yiƣlap taxlidi. Ⱨǝrbiri ɵz tonlirini yirtiwetip, topa-qanglarni asmanƣa etip ɵz baxliriƣa qeqixti. 13  Ular uning bilǝn billǝ daⱪ yǝrdǝ yǝttǝ keqǝ-kündüz olturdi, uningƣa ⱨeqkim gǝp ⱪilmidi; qünki ular uning dǝrd-ǝlimining intayin azabliⱪ ikǝnlikini kɵrüp yǝtkǝnidi.

3

Ayupning sɵzlixi — uning ⱨayatⱪa lǝnǝt oⱪup, ɵlümgǝ intizar boluxi

1-2  Yǝttǝ kündin keyin, Ayup eƣiz eqip ǝⱨwaliƣa ⱪarita ɵzining kɵrüwatⱪan künigǝ lǝnǝt oⱪup mundaⱪ dedi: —■

3 «Mǝn tuƣulƣan axu kün bolmiƣan bolsa boptikǝn!

«Oƣul bala apiridǝ boldi!» deyilgǝn xu keqǝ bolmiƣan bolsa boptikǝn!□

4 Xu künni zulmǝt ⱪapliƣan bolsa boptikǝn!

Ərxtǝ turƣan Tǝngri kɵz aldidin xu künni yoⱪitiwǝtkǝn bolsa boptikǝn,

Ⱪuyax nuri uning üstigǝ qüxürülmisǝ boptikǝn!

5 Xu künni ⱪarangƣuluⱪ ⱨǝm ɵlümning kɵlǝnggisi ɵz ⱪoyniƣa alsa boptikǝn!

Bulutlar uni yutup kǝtsǝ boptikǝn,

Xu künni kün ⱪarangƣulatⱪuqilar ⱪorⱪitip kǝtküziwǝtkǝn bolsa boptikǝn!□

6 Xu kǝqni — Zulmǝt tutup kǝtsǝ boptikǝn;

Xu kün yil iqidiki baxⱪa künlǝr bilǝn billǝ xatlanmisa boptikǝn!

Xu kün ayning bir küni bolup sanalmisa boptikǝn!

7 Mana, xu keqidǝ tuƣut bolmisa boptikǝn!

U keqidǝ ⱨeqⱪandaⱪ xad-huramliⱪ awaz yangrimisa boptikǝn!

8 Künlǝrgǝ lǝnǝt ⱪilƣuqilar xu küngǝ lǝnǝt ⱪilsa boptikǝn!

Lewiatanni ⱪozƣaxⱪa petinalaydiƣanlar xu küngǝ lǝnǝt ⱪilsa boptikǝn!□

9  Xu kün tang sǝⱨǝrdiki yultuzlar ⱪarangƣulaxsa boptikǝn!

U kün ⱪuyax nurini biⱨudǝ kütsǝ boptikǝn!

Xu kün sübⱨining ⱪapaⱪlirining eqilixini biⱨudǝ kütsǝ boptikǝn!

10  Qünki xu kün meni kɵtürgǝn baliyatⱪuning ixiklirini ǝtmigǝn,

Mening kɵzlirimni dǝrd-ǝlǝmni kɵrǝlmǝs ⱪilmiƣan.

11  Aⱨ, nemixⱪa anamning ⱪorsiⱪidin qüxüpla ɵlüp kǝtmigǝndimǝn?!

Nemixⱪa ⱪorsaⱪtin qiⱪⱪandila nǝpǝstin ⱪalmiƣandimǝn?

12  Nemixⱪa meni ⱪobul ⱪilidiƣan etǝklǝr bolƣandu?

Nemixⱪa meni emitidiƣan ǝmqǝklǝr bolƣandu?

13  Muxular bolmiƣan bolsa, undaⱪta mǝn mǝnggü tinq yetip ⱪalattim,

Mǝnggülük uyⱪuƣa kǝtkǝn bolattim, xu qaƣda aram tapⱪan bolattim.

14  Xu qaƣda ɵzliri üqünla hilwǝt jaylarƣa mazar salƣan yǝr yüzidiki padixaⱨlar ⱨǝm mǝsliⱨǝtqilǝr bilǝn,□

15  Yaki altun yiƣⱪan,

Ɵyliri kümüxkǝ tolƣan bǝg-xaⱨzadilǝr bilǝn bolattim;

16  Ⱪorsaⱪtin mǝzgilsiz qüxüp kǝtkǝn yoxurun balidǝk,

Nurni kɵrmǝy qaqrap kǝtkǝn balidǝk ⱨayat kǝqürmigǝn bolattim.

17  Axu yǝrdǝ rǝzillǝr awariqiliktin haliy bolidu,

Axu yǝrdǝ ⱨalidin kǝtkǝnlǝr aram tapidu;□

18  Axu yǝrdǝ ǝsirlǝr raⱨǝttǝ jǝm bolidu,

Ular ǝzgüqilǝrning awazini anglimaydu;

19  Ƣeriblarmu ⱨǝm uluƣlarmu axu yǝrdǝ turidu,

Ⱪul bolsa hojayinidin azad bolidu.

20 Japa tartⱪuqiƣa nemǝ dǝp nur berilidu?

Nemixⱪa dǝrd-ǝlǝmgǝ qɵmgǝnlǝrgǝ ⱨayat berilidu?

21  Ular tǝxnaliⱪ bilǝn ɵlümni kütidu,

Biraⱪ u kǝlmǝydu;

Ular ɵlümni yoxurun gɵⱨǝrni kezip izdigǝndinmu ǝwzǝl bilidu,

22  Ular gɵrni tapⱪanda zor huxal bolup,

Xad-huramliⱪⱪa qɵmidu.

23 Ɵz yoli eniⱪsiz adǝmgǝ,

Yǝni Tǝngrining tosiⱪi selinƣan adǝmgǝ nemixⱪa nur wǝ ⱨayat berilidu?

24  Xunga tamiⱪimning orniƣa nalilirim kelidu;

Mening ⱪattiⱪ pǝryadlirim xarⱪiratmidǝk xarⱪiraydu.

25  Qünki mǝn dǝl ⱪorⱪⱪan wǝⱨxǝt ɵz beximƣa qüxti;

Mǝn dǝl ⱪorⱪidiƣan ix manga kǝldi.

26  Mǝndǝ ⱨeq aramliⱪ yoⱪtur!

Ⱨǝm ⱨeq hatirjǝm ǝmǝsmǝn!

Ⱨeq tinq-amanliⱪim yoⱪtur!

Biraⱪ parakǝndiqilik ⱨaman üstümgǝ qüxmǝktǝ!».

4

Elifazning sɵz ⱪilixi •••• «Adǝm Hudaning aldida ⱨǝⱪⱪaniy bolalmaydu»

1 Temanliⱪ Elifaz jawabǝn mundaⱪ dedi: —

2 «Birsi sǝn bilǝn sɵzlǝxmǝkqi bolsa, eƣir alamsǝn?

Biraⱪ kim aƣziƣa kǝlgǝn gǝpni yutuwatalaydu?

3 Ⱪara, sǝn kɵp adǝmlǝrgǝ tǝlim-tǝrbiyǝ bǝrgǝn adǝmsǝn,

Sǝn jansiz ⱪollarƣa küq bǝrgǝnsǝn,

4 Sɵzliring dǝldǝngxip aran mangidiƣanlarni riƣbǝtlǝndürgǝn,

Tizliri pükülgǝnlǝrni yɵligǝnsǝn.

5 Biraⱪ ⱨazir nɵwǝt sanga kǝldi,

Xuningliⱪ bilǝn ⱨalingdin kǝtting,

Balayi’apǝt sanga tegixi bilǝn,

Sǝn alaⱪzadǝ bolup kǝtting.□

6 Ihlasmǝnliking tayanqing bolup kǝlmigǝnmu?

Yolliringdiki durusluⱪ ümidingning asasi ǝmǝsmidi?

7 Esinggǝ al, kim bigunaⱨ turup wǝyran bolup baⱪⱪan?

Duruslarning ⱨayati nǝdǝ üzülüp ⱪalƣan?□

8 Mǝn kɵrginimdǝk, gunaⱨ bilǝn yǝr aƣdurup awariqilik teriƣanlar,

Ohxaxla ⱨosul alidu.■

9 Tǝngrining bir nǝpisi bilǝnla ular gumran bolidu,

Uning ƣǝzipining partlixi bilǝn ular yoⱪilip ketidu.□  ■

10  Xirning ⱨɵrkirǝxliri,

Ⱨǝm ǝxǝddiy xirning awazi bar bolsimu,

Xir arslanlirining qixliri sundurulidu;□

11  Batur xir bolsa ow tapalmay yoⱪilixⱪa yüzlinidu,

Qixi xirning küqükliri qeqilip ketidu.

12  — Mana, manga bir sɵz ƣayibanǝ kǝldi,

Ⱪuliⱪimƣa bir xiwirliƣan awaz kirdi,

13 Tün keqidiki ƣayibanǝ kɵrünüxlǝrdin qiⱪⱪan oylarda,

Adǝmlǝrni qongⱪur uyⱪu basⱪanda,

14  Ⱪorⱪunq wǝ titrǝkmu meni basti,

Sɵngǝk-sɵngǝklirimni titritiwǝtti;

15  Kɵz aldimdin bir roⱨ ɵtüp kǝtti;

Bǝdinimdiki tüklirim ⱨürpiyip kǝtti.□

16  U roⱨ ornida midirlimay turdi, biraⱪ turⱪini kɵrǝlmidim;

Kɵz aldimda bir gǝwdǝ turuptu;

Xiwirliƣan bir awaz anglandi: —□

17  «Insan balisi Tǝngridin ⱨǝⱪⱪaniy bolalamdu?

Adǝm ɵz Yaratⱪuqisidin pak bolalamdu?□

18  Mana, U Ɵz ⱪulliriƣa ixǝnmigǝn,

Ⱨǝtta pǝrixtilirinimu «Nadanliⱪ ⱪilƣan!» dǝp ǝyibligǝn yǝrdǝ,■

19  Uli topilardin bolƣan insanlar,

Laydin yasalƣan ɵylǝrdǝ turƣuqilar ⱪandaⱪ bolar!?

Ular pǝrwanidinmu asanla yanjilidu!□

20  Ular tang bilǝn kǝq ariliⱪida kukum-talⱪan bolidu;

Ular ⱨeqkim nǝzirigǝ almiƣan ⱨalda mǝnggügǝ yoⱪilidu.□

21  Ularning qedir tanisi yulup taxlanƣanƣu?

Ular ⱨeq danaliⱪⱪa tehi erixmǝyla ɵlüp ketidu!». □

5

Elifazning sɵzini dawamlaxturuxi

1 Ⱪeni, iltija ⱪilip baⱪ, sanga jawab ⱪilƣuqi barmikin?

Muⱪǝddǝslǝrning ⱪaysisidin panaⱨ tilǝysǝn?□

2 Qünki ǝhmǝⱪning aqqiⱪi ɵzini ɵltüridu,

Ⱪǝⱨri nadanning jeniƣa zamin bolidu.□

3 Mǝn ɵz kɵzüm bilǝn ǝhmǝⱪning yiltiz tartⱪanliⱪini kɵrgǝnmǝn;

Lekin xu ⱨaman uning makanini «Lǝnǝtkǝ uqraydu!» dǝp bildim,□

4 Uning baliliri amanliⱪtin yiraⱪtur;

Ular xǝⱨǝr dǝrwazisida sot ⱪilinƣanda basturuldi;

Ularƣa ⱨeqkim ⱨimayiqi bolmaydu.

5 Uning ⱨosulini aqlar yǝp tügitidu;

Ular ⱨǝtta tikǝn arisida ⱪalƣanlirinimu elip tügitidu;

Ⱪiltaⱪqimu uning mal-mülüklirini yutuwelixⱪa tǝyyar turidu.

6 Qünki awariqilik ǝzǝldin topidin ünüp qiⱪmaydu,

Külpǝtmu yǝrdin ɵsüp qiⱪⱪanmu ǝmǝs.

7 Biraⱪ uqⱪun yuⱪiriƣa uqidiƣandǝk,

Insan külpǝt tartixⱪa tuƣulƣandur.□

8 Ornungda mǝn bolsam, Tǝngriƣila murajiǝt ⱪilattim,

Mǝn iximni Hudayimƣila tapxuriwetǝttim.

9 U ⱨesabsiz karamǝtlǝrni,

San-sanaⱪsiz mɵjizilǝrni yaritidu.■

10  U yǝrgǝ yamƣur tǝⱪdim ⱪilidu;

U dala üstigǝ su ǝwǝtip beridu.■

11  U pǝs orunda turidiƣanlarning mǝrtiwisini üstün ⱪilidu;

Matǝm tutⱪanlar amanliⱪⱪa kɵtürülidu.■

12 U ⱨiyligǝrlǝrning niyǝtlirini bikar ⱪiliwetidu,

Nǝtijidǝ ular ixini püttürǝlmǝydu.□  ■

13  U mǝkkarlarni ɵz ⱨiyligǝrlikidin tuzaⱪⱪa alidu;

Əgrilǝrning nǝyrǝngliri eⱪitip ketilidu.□  ■

14  Kündüzdǝ ular ⱪarangƣuluⱪⱪa uqraydu;

Qüxtǝ tün keqidǝk silaxturup mangidu.■

15  Biraⱪ u miskinlǝrni mǝkkarlarning ⱪiliqi wǝ aƣzidin ⱪutⱪuzidu,

Ularni küqlüklǝrning qanggilidin ⱪudrǝtlik ⱪoli bilǝn ⱪutⱪuzidu.

16  Xunga, ajizlar üqün ümid tuƣulidu,

Ⱪǝbiⱨlik aƣzini yumidu.■

17  Ⱪara, Tǝngri ibrǝt bǝrgǝn adǝm bǝhtliktur,

Xunga, Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirning tǝrbiyisigǝ sǝl ⱪarima jumu!■

18  Qünki U adǝmni yarilanduridu, andin yarini tangidu;

U sanjiydu, biraⱪ Uning ⱪolliri yǝnǝ saⱪaytidu.■

19  U seni altǝ ⱪiyinqiliⱪtin ⱪutⱪuzidu;

Ⱨǝtta yǝttǝ külpǝttǝ ⱨeqⱪandaⱪ yamanliⱪ sanga tǝgmǝydu.□  ■

20  Aqarqiliⱪta U sening ülüminggǝ,

Uruxta U sanga urulƣan ⱪiliq zǝrbisigǝ nijatkar bolidu.

21  Sǝn zǝⱨǝrlik tillarning zǝrbisidimu baxpanaⱨliⱪ iqigǝ yoxurunisǝn,

Wǝyranqiliⱪ kǝlgǝndǝ uningdin ⱨeq ⱪorⱪmaydiƣan bolisǝn.

22  Wǝyranqiliⱪ wǝ ⱪǝⱨǝtqilik aldida külüpla ⱪoyisǝn;

Yǝr yüzidiki ⱨaywanlardinmu ⱨeq ⱪorⱪmaysǝn.

23  Sǝn daladiki taxlar bilǝn ǝⱨdidax bolisǝn;

Yawayi ⱨaywanlarmu sǝn bilǝn inaⱪ ɵtidu.■

24  Sǝn qediringning tinq-amanliⱪta bolidiƣanliⱪini bilip yetisǝn;

Mal-mülküngni editlisǝng, ⱨǝmmǝ nemǝngning tǝl ikǝnlikini bayⱪaysǝn.

25  Nǝsling kɵp bolidiƣanliⱪini,

Pǝrzǝntliringning ot-qɵptǝk kɵp ikǝnlikini bilisǝn.□

26  Sǝn ɵz waⱪtidila yetilip yiƣilƣan bir baƣ buƣdaydǝk,

Pǝⱪǝt waⱪit-saiting pixip yetilgǝndila yǝrlikinggǝ kirisǝn.

27  Biz ɵzimiz buni tǝkxürüp kɵrgǝnmiz — ular ⱨǝⱪiⱪǝtǝn xundaⱪtur.

Xunga ɵzüng anglap bil, bularni ɵzünggǝ tǝtbiⱪlap oylap baⱪ».

6

Ayup yǝnǝ sɵzlǝydu — «Mening dadlixim ⱨǝⱪ»

1 Ayup jawabǝn mundaⱪ dedi: —

2 «Aⱨ, mening dǝrdlik zarlirim tarazida ɵlqǝnsǝ!

Aⱨ, beximƣa qüxkǝn barliⱪ bala-ⱪaza bular bilǝn billǝ tarazilansa!□

3 Xundaⱪ ⱪilinsa u ⱨazir dengizdiki ⱪumdin eƣir bolup qiⱪidu;

Xuning üqün sɵzlirim tǝlwilǝrqǝ boluwatidu.■

4 Qünki Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirning oⱪliri manga sanjilip iqimdǝ turuwatidu,

Ularning zǝⱨirini roⱨim iqmǝktǝ,

Tǝngrining wǝⱨimiliri manga ⱪarxi sǝp tüzüp ⱨujum ⱪiliwatidu.□  ■

5 Yawa exǝk ot-qɵp tapⱪanda ⱨangramdu?

Kala bolsa yǝm-hǝxǝk üstidǝ mɵrǝmdu?

6 Tuz bolmisa tǝmsiz nǝrsini yegili bolamdu?

Ham tuhumning eⱪining tǝmi barmu?

7 Jenim ularƣa tǝgsimu sǝskinip ketidu,

Ular manga yirginqlik tamaⱪ bolup tuyulidu.

8 Aⱨ, mening tǝxna bolƣinim kǝlsidi!

Tǝngri intizarimni ijabǝt ⱪilsidi!

9 Aⱨ, Tǝngri meni yanjip taxlisun!

U ⱪolini ⱪoyuwetip jenimni üzüp taxlaxⱪa muwapiⱪ kɵrsidi!

10  Xundaⱪ bolsa, manga tǝsǝlli bolatti,

Ⱨǝtta rǝⱨimsiz aƣriⱪlarda ⱪiynalsammu, xadlinattim;

Qünki Muⱪǝddǝs Bolƣuqining sɵzliridin tanmiƣan bolattim!□

11  Mǝndǝ ɵlümni kütküdǝk yǝnǝ ⱪanqilik maƣdur ⱪaldi?

Mening sǝwr-taⱪǝtlik bolup ⱨayatimni uzartiximning nemǝ nǝtijisi bolar?

12  Mening küqüm taxtǝk qingmu?

Mening ǝtlirim mistin yasalƣanmidi?

13  Ɵzümgǝ yardǝm bǝrgüdǝk maƣdurum ⱪalmidi ǝmǝsmu?

Ⱨǝrⱪandaⱪ ǝⱪil-tǝdbir mǝndin ⱪoƣliwetilgǝn ǝmǝsmu?

Buradǝrlirining Ayupni daƣda ⱪoyuxi

14  Ümidsizlinip ketiwatⱪan kixigǝ dosti meⱨribanliⱪ kɵrsǝtmiki zɵrürdur;

Bolmisa u Ⱨǝmmigǝ ⱪadirdin ⱪorⱪuxtin waz keqixi mumkin.□

15  Biraⱪ buradǝrlirim waⱪitliⱪ «aldamqi eriⱪ» süyidǝk,

Manga ⱨeligǝrlik bilǝn muamilǝ ⱪilmaⱪta;

Ular suliri eⱪip tügigǝn eriⱪⱪa ohxaydu.□

16  Erigǝn muz suliri eriⱪⱪa kirgǝndǝ ular ⱪaridap ketidu,

Ⱪarlar ularning iqidǝ yoⱪilip ketidu,

17  Ular pǝsilning illixi bilǝn ⱪurup ketidu;

Ⱨawa issip kǝtkǝndǝ, izidin yoⱪilip ketidu.□

18  Sǝpǝrdaxlar mangƣan yolidin qiⱪip, eriⱪⱪa burulidu;

Ular eriⱪni boylap mengip, qɵldǝ ezip ɵlidu.

19  Temaliⱪ karwanlarmu eriⱪ izdǝp mangdi;

Xebaliⱪ sodigǝrlǝrmu ularƣa ümid bilǝn ⱪaridi;□

20  Biraⱪ ular ixǝnginidin ümidsizlinip nomusta ⱪaldi;

Ular axu yǝrgǝ kelixi bilǝn parakǝndiqilikkǝ uqridi.

21  Mana silǝr ularƣa ohxax manga tayini yoⱪ bolup ⱪaldinglar;

Silǝr ⱪorⱪunqluⱪ bir wǝⱨimini kɵrüpla ⱪorⱪup ketiwatisilǝr.

22  Mǝn silǝrgǝ: «Manga beringlar»,

Yaki: «Manga mal-mülükliringlardin ⱨǝdiyǝ ⱪilinglar?» — degǝnni ⱪaqan dǝp baⱪⱪan?□

23  Yaki: «Meni ezitⱪuqining ⱪolidin ⱪutⱪuzunglar!»

Yaki «Zorawanlarning ⱪolidin gɵrügǝ pul bǝrsǝnglar!» dǝp baⱪⱪanmu?

24  Manga ɵgitip ⱪoyunglar, süküt ⱪilimǝn;

Nǝdǝ yoldin qiⱪⱪanliⱪimni manga kɵrsitip beringlar.

25  Toƣra sɵzlǝr nemidegǝn ɵtkür-ⱨǝ!

Biraⱪ ǝyibliringlar zadi nemini ispatliyalaydu?!□

26  Ümidsizlǝngǝn kixining gǝpliri ɵtüp ketidiƣan xamaldǝk tursa,

Pǝⱪǝt sɵzlǝrnila ǝyiblimǝkqimusilǝr?□

27  Silǝr yetim-yesirlarning üstidǝ qǝk taxlixisilǝr!

Dost-buradiringlar üstidǝ sodilixisilǝr!□

28  Əmdi manga yüz turanǝ ⱪarap beⱪinglar;

Aldinglardila yalƣan sɵz ⱪilalamdim?

29  Ɵtünimǝn, boldi ⱪilinglar, gunaⱨ bolmisun;

Rast, ⱪaytidin oylap beⱪinglar,

Qünki ɵzümning toƣriliⱪim tarazida turidu.□

30  Tilimda hataliⱪ barmu?

Tilim yamanliⱪni zadi tetiyalmasmu?

7

Insanlarning turmux azabliri

1 Insanƣa zeminda jǝwrǝ-japa qekidiƣan turmux bekitilgǝn ǝmǝsmu?

Uning künliri bir mǝdikarningkigǝ ohxax ǝmǝsmu?

2 Ⱪul kǝqⱪurunning sayisigǝ tǝxna bolƣandǝk,

Mǝdikar ɵz ǝmgikining ⱨǝⱪⱪini kütkǝndǝk,

3 Mana biⱨudǝ aylar manga bekitilgǝn,

Ƣǝxlikkǝ tolƣan keqilǝr manga nesip ⱪilinƣan.□

4 Mǝn yatⱪinimda: «Ⱪaqan ⱪoparmǝn?» dǝp oylaymǝn,

Biraⱪ kǝq uzundin uzun bolidu,

Tang atⱪuqǝ pütün bir keqǝ mǝn tolƣinip yatimǝn.

5 Ətlirim ⱪurtlar ⱨǝm topa-qanglar bilǝn ⱪaplandi,

Terilirim yerilip, yiringlap kǝtti.□

6 Künlirim bapkarning mokisidinmu ittik ɵtidu,

Ular ümidsizlik bilǝn ayaƣlixay dǝp ⱪaldi.□

7  Aⱨ Huda, mening jenim bir nǝpǝsla halas.

Kɵzüm yahxiliⱪni ⱪaytidin kɵrmǝydiƣanliⱪi esingdǝ bolsun;■

8 Meni Kɵrgüqining kɵzi ikkinqi ⱪetim manga ⱪarimaydu,

Sǝn nǝziringni üstümgǝ qüxürginingdǝ, mǝn yoⱪalƣan bolimǝn.□

9 Bulut ƣayib bolup, ⱪayta kɵrünmigǝndǝk,

Ohxaxla tǝⱨtisaraƣa qüxkǝn adǝm ⱪaytidin qiⱪmaydu.□

10  U yǝnǝ ɵz ɵyigǝ ⱪaytmaydu,

Ɵz yurti uni ⱪayta tonumaydu.

11  Xunga mǝn aƣzimni yummay,

Roⱨimning dǝrd-ǝlimi bilǝn sɵz ⱪilay,

Jenimning azabidin zarlaymǝn.

12  Nemixⱪa Sǝn üstümdin kɵzǝt ⱪilisǝn?

Mǝn hǝtǝrlik bir dengizmu-ya?

Yaki dengizdiki bir ǝjdiⱨamumǝn?□

13  Mǝn: «Aⱨ, yatⱪan ornum manga raⱨǝt beridu,

Kɵrpǝm nalǝ-pǝryadimƣa dǝrman bolidu» — desǝm,

14  Əmdi Sǝn qüxlǝr bilǝn meni ⱪorⱪutiwatisǝn,

Ƣayibanǝ alamǝtlǝr bilǝn manga wǝⱨimǝ salisǝn.

15  Xuning üqün boƣuluxumni, ɵlümni,

Bu sɵngǝklirimgǝ ⱪarap olturuxtin artuⱪ bilimǝn.□

16  Mǝn ɵz jenimdin toydum;

Mening mǝnggügǝ yaxiƣum yoⱪ,

Meni mǝylimgǝ ⱪoyiwǝtkin,

Mening künlirim biⱨudidur.□  ■

17 Insan balisi nemidi?

Sǝn nemixⱪa uni qong bilisǝn,

Nemǝ dǝp uningƣa kɵngül berisǝn?■

18 Ⱨǝr ǝtigǝndǝ uni sürüxtürüp kelisǝn,

Ⱨǝr nǝpǝs uni sinaysǝn!

19  Ⱪaqanƣiqǝ meningdin nǝziringni almaysǝn,

Manga ⱪaqanƣiqǝ aƣzimdiki seriⱪ suni yutuwalƣudǝk aram bǝrmǝysǝn?

20  Mǝn gunaⱨ ⱪilƣan bolsammu,

i insaniyǝtni Kɵzǝtküqi, Sanga nemǝ ⱪiliptimǝn?!

Mǝn Sanga yük bolup ⱪaldimmu?

Buning bilǝn meni Ɵzünggǝ zǝrbǝ nixani ⱪilƣansǝnmu?

21 Sǝn nemixⱪa mening itaǝtsizlikimni kǝqürüm ⱪilip,

Gunaⱨimni saⱪit ⱪilmaysǝn?

Qünki mǝn pat arida topining iqidǝ uhlaymǝn;

Sǝn meni izdǝp kelisǝn, lekin mǝn mǝwjut bolmaymǝn».□

8

Xuhaliⱪ Bildad sɵzlǝydu — Ilgiriki dǝwrlǝrdiki azab-oⱪubǝtlǝr toƣruluⱪ guwaⱨliⱪ

1 Andin Xuhaliⱪ Bildad jawabǝn mundaⱪ dedi: —

2 «Sǝn ⱪaqanƣiqǝ muxularni sɵzlǝysǝn?

Aƣzingdiki sɵzlǝr küqlük xamaldǝk ⱪaqanƣiqǝ qiⱪidu?

3 Tǝngri adalǝtni burmiliƣuqimu?

Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir adilliⱪni burmilamdu?■

4 Sening baliliring Uning aldida gunaⱨ ⱪilƣan bolsa,

U ularnimu itaǝtsizlikining jazasiƣa tapxurƣan, halas.□

5 Biraⱪ ǝgǝr ɵzüng ⱨazir qin kɵnglüngdin Tǝngrini izdisǝngla,

Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirƣa iltija ⱪilsangla,■

6 Əgǝr sǝn sap dil ⱨǝm durus bolƣan bolsang,

Xübⱨisizki, U sǝn üqün oyƣinidu,

Qoⱪum sening ⱨǝⱪⱪaniyliⱪingƣa tolƣan turalƣungni güllǝndüridu.

7 Sǝn dǝslǝptǝ etibarsiz ⱪaralƣan bolsangmu,

Biraⱪ sǝn ahirida qoⱪum tehimu güllinisǝn.

8 Xunga sǝndin ɵtünǝyki, ɵtkǝnki dǝwrlǝrdin sorap baⱪⱪin,

Ularning ata-bowilirining izdinixlirigimu kɵngül ⱪoyƣin■

9 (Qünki biz bolsaⱪ tünügünla tuƣulƣanmiz;

Künlirimiz pǝⱪǝt bir sayǝ bolƣaqⱪa, ⱨeqnemini bilmǝymiz).□  ■

10  Sanga kɵrsǝtmǝ berip ɵgǝtǝlǝydiƣan ular ǝmǝsmu?

Ular ɵz kɵnglidikini sanga sɵzlimǝmdu?

11  Latⱪa bolmisa yekǝnlǝr egiz ɵsǝlǝmdu?

Ⱪomuxluⱪtiki ot-qɵplǝr susiz ɵsǝlǝmdu?

12  Ular yexil peti bolup, tehiqǝ orulmiƣan bolsimu,

Ⱨǝrⱪandaⱪ ot-qɵptin tez tozup ketidu.■

13  Tǝngrini untuƣan kixilǝrning ⱨǝmmisining aⱪiwǝtliri mana xundaⱪtur;

Iplaslarning ümidi mana xundaⱪ yoⱪⱪa ketǝr.■

14  Qünki uning tayanƣini qürük bir nǝrsǝ, halas;

Uning ixǝngini bolsa ɵmüqükning toridur, halas.

15  U ɵz uwisiƣa yɵlinidu, biraⱪ u mǝzmut turmaydu;

U uni qing tutuwalƣan bolsimu, biraⱪ u bǝrdaxliⱪ berǝlmǝydu.

16  U ⱪuyax astida kɵkligǝn bolsimu,

Uning pilǝkliri ɵz beƣini ⱪapliƣan bolsimu,

17  Uning yiltizliri tax dɵwisigǝ qirmixip kǝtkǝn bolsimu,

U taxlar arisida orun izdigǝn bolsimu,

18  Lekin Huda uni ornidin yuliwǝtsǝ,

Axu yǝr uningdin tenip: «Mǝn seni kɵrmigǝn!» — dǝydu.□

19  Mana uning yolining xadliⱪi!

Uningdin keyin orniƣa baxⱪiliri tupraⱪtin ünidu.

20  Ⱪara, Huda durus adǝmni taxlimaydu,

Yaki yamanliⱪ ⱪilƣuqilarning ⱪolini tutup ularni yɵlimǝydu.□

21  U yǝnǝ sening aƣzingni külkǝ bilǝn,

Lǝwliringni xadliⱪ awazliri bilǝn tolduridu,

22  Sanga nǝprǝtlǝngǝnlǝrgǝ xǝrmǝndilik qaplinidu,

Əskilǝrning qediri yoⱪitilidu».

9

Ayup bǝrgǝn jawabi — «Insan balisi ⱪandaⱪ ⱪilip Huda aldida adil bolalaydu?»

1 Ayup jawabǝn mundaⱪ dedi: —

2 Way, seningla toƣra, dunyani ⱨǝⱪiⱪǝtǝn sǝn degǝndǝk dǝp bilimǝn!

Biraⱪ insan balisi ⱪandaⱪ ⱪilip Tǝngri aldida ⱨǝⱪⱪaniy bolalisun?■

3 Ⱨǝtta ǝgǝr birsi uning bilǝn dǝwalixixⱪa petinalisa,

Xu kixi mǝsililǝrning mingdin birigimu jawab berǝlmǝydu.□

4 Uning ⱪǝlbidǝ qongⱪur danaliⱪ bardur,

U zor küq-ⱪudrǝtkǝ igidur;

Kimmu Uningƣa ⱪarxi qiⱪip, yürikini tom ⱪilip,

Keyin tinq-aman ⱪalƣan?

5 U taƣlarni ƣǝzipidǝ ƣulatⱪanda,

Ularƣa ⱨeq bildürmǝyla ularni yulup taxlaydu.

6 U yǝr-zeminni tǝwritip ɵz ornidin ⱪozƣitidu,

Xuning bilǝn uning tüwrükliri titrǝp ketidu.

7 U ⱪuyaxⱪa kɵtürülmǝ dǝp sɵz ⱪilsila, u ⱪopmaydu;

U halisa yultuzlarningmu nurini peqǝtlǝp ⱪoyalaydu.

8 Asmanlarni kǝng yayƣuqi pǝⱪǝt udur,

U dengiz dolⱪunliri üstigǝ dǝssǝp yüridu.■

9 U yǝttǝ ⱪaraⱪqi yultuz, Orion yultuz türkümi wǝ ⱪǝlb yultuz topini,

Jǝnubiy yultuz türkümlirinimu yaratⱪan.□

10  U ⱨesabliƣusiz uluƣ ixlarni,

Sanap tügitǝlmǝydiƣan karamǝt ixlarni ⱪilidu.■

11  Ⱪara, U yenimdin ɵtidu, biraⱪ mǝn Uni kɵrmǝymǝn;

U ɵtüp ketidu, biraⱪ Uni bayⱪiyalmaymǝn.□

12 Mana, U elip ketidu, kim Uni Ɵz yolidin yanduralisun?

Kim Uningdin: «Nemǝ ⱪiliwatisǝn» dǝp soraxⱪa petinalisun?□

13  Tǝngri ƣǝzipini ⱪayturuwalmaydu;

Raⱨabning yardǝmqiliri Uning ayiƣiƣa bax egidu.□

14  Xundaⱪ turuⱪluⱪ, mǝn ⱪandaⱪmu uningƣa jawab berǝlǝyttim.

Mǝn munazirǝ ⱪilƣudǝk ⱪandaⱪ sɵzlǝrni talliyalayttim?

15  Mubada mǝn ⱨǝⱪⱪaniy bolsammu,

Mǝn yǝnila Uningƣa jawab berǝlmǝyttim;

Mǝn pǝⱪǝt sotqimƣa iltijala ⱪilalayttim.

16  Mǝn Uningƣa iltija ⱪilƣan wǝ U manga jawab bǝrgǝn bolsimu,

Mǝn tehi Uning sadayimni angliƣanliⱪiƣa ixǝnq ⱪilalmiƣan bolattim;

17  U boran-qapⱪunlar bilǝn meni ezidu,

U yarilirimni sǝwǝbsiz awutmaⱪta.

18  U manga ⱨǝtta nǝpǝs elixⱪimu ruhsǝt bǝrmǝydu,

Əksiqǝ U manga dǝrd-ǝlǝmni yükliwǝtti.

19  Küq-ⱪudrǝt toƣrisida gǝp ⱪilsaⱪ, mana, Uningdin küqlük yǝnǝ baxⱪa kim bar?

Adalǝtkǝ kǝlsǝk, kim Uni sotⱪa qaⱪiralisun?!□

20  Mǝn ɵzümni aⱪlimaⱪqi bolsam, ɵz aƣzim ɵzümni gunaⱨⱪa paturar,

Ⱪosursiz bolƣan bolsam, U yǝnila meni ǝgri dǝp bekitǝr.□

21  Biraⱪ mǝn ǝslidǝ eyibsiz idim.

Mǝyli, ɵzümning ⱪandaⱪ bolidiƣanliⱪim bilǝn pǝrwayim pǝlǝk!

Ɵz jenimdin toydum!

22  Ⱨǝmmǝ ix ohxax ikǝn; xunga mǝn dǝymǝnki,

U duruslarnimu, yamanlarnimu ohxaxla yoⱪitidu.□  ■

23  Tuyuⱪsiz bexiƣa ⱪaza kelip ɵlsǝ,

U bigunaⱨlarƣa ⱪilinƣan bu sinaⱪⱪa ⱪarap külidu.□

24  Yǝr yüzi yamanlarning ⱪoliƣa tapxuruldi;

Biraⱪ U sotqilarning kɵzlirini bu adalǝtsizlikni kɵrǝlmǝydiƣan ⱪilip ⱪoyidu;

Muxundaⱪ ⱪilƣuqi U bolmay, yǝnǝ kim bolsun?

25  Mening künlirim yǝltapanning yügürüxidinmu tez ɵtidu;

Ular mǝndin ⱪeqip ketidu,

Ularning ⱨeqⱪandaⱪ yahxiliⱪi yoⱪtur.■

26  Ular ⱪomux kemilǝrdǝk qapsan ɵtüp ketidu;

Alƣur bürküt owni tutⱪili xungƣuƣandǝk tez mangidu.□

27  Əgǝr: «Nalǝ-pǝryadtin tohtap,

Qirayimni tutuldurmay hux qiray bolay» desǝmmu,

28  Mǝn yǝnila azablirimning ⱨǝmmisidin ⱪorⱪup yürimǝn;

Qünki Seni meni bigunaⱨ ⱨesablimaydu dǝp bilimǝn.□

29  Mǝn ⱨaman ǝyiblik adǝm bolsam,

Mǝn biⱨudǝ japa tartip nemǝ ⱪilay?

30  Ⱨǝtta ⱪar süyi bilǝn yuyunup,

Ⱪolumni xunqǝ pakizliƣan bolsammu,■

31  Sǝn yǝnila meni ǝwrǝzgǝ qɵmüldürisǝnki,

Ɵz kiyimimmu mǝndin nǝprǝtlinidiƣan bolidu!

32  Qünki U mǝn Uningƣa jawab berǝligüdǝk, manga ohxax adǝm ǝmǝs.

Mening Uning bilǝn sotta dǝwalaxⱪuqilikim yoⱪtur.□  ■

33  Otturimizda ⱨǝr ikkimizni ɵz ⱪoli bilǝn tǝng tutidiƣan kelixtürgüqi bolsidi!□

34  U Ɵzining tayiⱪini mǝndin yiraⱪ ⱪilsun,

Uning wǝⱨimisi meni ⱪorⱪatmisun;■

35  Xundila mǝn Uningdin ⱪorⱪmay sɵzliyǝlǝyttim;

Biraⱪ ǝⱨwalim undaⱪ ǝmǝstur!

10

Seƣiz lay kulalqi bilǝn sɵzlixidu

1 Mǝn ɵz jenimdin nǝprǝtlinimǝn;

Ɵz dǝrdimni tɵküwalay;

Ⱪǝlbimdiki aⱨ-zarimni sɵzliwalay.

2 Mǝn Tǝngrigǝ: «Mening gunaⱨimni bekitmǝ; manga kɵrsǝtkinki,

Sǝn zadi nemǝ üqün mǝn bilǝn dǝwalixisǝn?

3 Adǝmni ǝzgining,

Ɵz ⱪolung bilǝn yaratⱪiningni qǝtkǝ ⱪaⱪⱪining Sanga paydiliⱪmu?

Yamanlarning suyiⱪǝstigǝ nur qaqⱪining yahximu?□

4 Sening kɵzüng insanningkidǝk ajizmu?

Sǝn adǝmlǝr kɵrgǝndǝk hirǝ kɵrǝmsǝn?□

5 Sening künliring ɵlidiƣan insanning künliridǝk qǝklikmu?

Sening yilliring insanning yilliridǝk ⱪisⱪimu?□

6-7 Sǝn mening rǝzil adǝm ǝmǝslikimni bilip turup,

Sening ⱪolungdin ⱪutuldurƣudǝk ⱨeqkimning yoⱪluⱪini bilip turup,

Nemixⱪa mening hataliⱪimni sorap yürisǝn?

Nemixⱪa mening gunaⱨimni sürüxtürisǝn?» — dǝymǝn.

8  — Sǝn Ɵz ⱪolliring bilǝn meni xǝkillǝndürüp, bir gǝwdǝ ⱪilip yaratⱪansǝn;

Biraⱪ Sǝn meni yoⱪatmaⱪqisǝn!

9 Sǝn layni yasiƣandǝk meni yasiƣiningni esingdǝ tutⱪaysǝn, dǝp yelinimǝn;

Sǝn meni yǝnǝ tupraⱪⱪa ⱪayturamsǝn?■

10  Sǝn ustiliⱪ bilǝn meni süttǝk ⱪuyup qayⱪap,

Meni irimqiktǝk uyutⱪan ǝmǝsmu?□  ■

11  Sǝn terǝ ⱨǝm ǝt bilǝn meni kiyindürgǝnsǝn,

Ustihan ⱨǝm pǝy bilǝn birlǝxtürüp meni toⱪuƣansǝn.

12  Sǝn manga ⱨayat ⱨǝm meⱨir-xǝpⱪǝt tǝⱪdim ⱪilƣansǝn,

Sǝn sɵygüng bilǝn roⱨimdin hǝwǝr alding.□

13  Biraⱪ bu ixlar Sening ⱪǝlbingdǝ yoxuruⱪluⱪ idi;

Bularning ǝslidǝ ⱪǝlbingdǝ püküklikini bilimǝn.

14  Gunaⱨ ⱪilƣan bolsam, Sǝn meni kɵzitip yürgǝn bolatting;

Sǝn mening ⱪǝbiⱨlikimni jazalimay ⱪoymaytting.

15  Rǝzil ⱨesablanƣan bolsam, manga bala kelǝtti!

Ⱨǝm yaki ⱨǝⱪⱪaniy ⱨesablansammu, ⱪattiⱪ nomusⱪa qɵmüp, azabⱪa qɵmginimdǝ,

Beximni yǝnila kɵtürüxkǝ jür’ǝt ⱪilalmayttim;

16  Ⱨǝtta beximni kɵtürüxkǝ jür’ǝt ⱪilsammu,

Sǝn ǝxǝddiy xirdǝk mening peyimgǝ qüxǝtting;

Sǝn manga karamǝt küqüngni arⱪa-arⱪidin kɵrsitǝtting.■

17  Sǝn meni ǝyiblǝydiƣan guwaⱨqiliringni ⱪaytidin aldimƣa kǝltürisǝn;

Manga ⱪaritilƣan ƣǝzipingni zor ⱪilisǝn;

Küqliring manga ⱪarxi dolⱪunlap kǝlmǝktǝ.□

18  Sǝn ǝslidǝ nemixⱪa meni baliyatⱪudin qiⱪarƣansǝn?

Kaxki, mǝn qaqrap kǝtkǝn bolsam, ⱨeq adǝm meni kɵrmǝs idi!■

19  Mǝn ⱨeqⱪaqan bolmiƣan bolattim!

Baliyatⱪudin biwasitǝ gɵrgǝ apirilƣan bolattim!

20-22  Mening azƣinǝ künlirim tügǝy degǝn ǝmǝsmu?

Xunga mǝn barsa kǝlmǝs yǝrgǝ barƣuqǝ,

— Ⱪarangƣuluⱪ, ɵlüm sayǝ bolƣan zeminƣa,

— Zulmǝt bir zeminƣa, yǝni ⱪarangƣuluⱪning ɵzining zeminiƣa,

Ɵlüm sayisining zeminiƣa,

Tǝrtipsiz, ⱨǝtta ɵz nuri ⱪapⱪarangƣu ⱪilinƣan xu zeminƣa barƣuqǝ,

Manga azraⱪ jan kirix üqün,

Ixingni bir dǝⱪiⱪǝ tohtat, mǝndin neri bol!».

11

Zofarning birinqi sɵzi — «sahta adǝmlǝrning aⱪiwiti»

1 Andin Naamatliⱪ Zofar jawabǝn mundaⱪ dedi: —□

2 «Gǝp mundaⱪ kɵp tursa, uni jawabsiz ⱪaldurƣili bolmas?

Sɵzmǝn kixi ɵzini aⱪlisa bolamdu?

3 Sening sǝpsǝtǝliring kɵpqilikning aƣzini tuwaⱪlisa bolamdu?

Sǝn mazaⱪ ⱪilip sɵzligǝndin keyin, ⱨeqkim bu ixni yüzünggǝ salmisunmu?

4 Qünki sǝn: «Mening ǝⱪidilirim saptur,

Mǝn sǝn Hudaning aldida pakmǝn» — deding.□

5 Aⱨ, Tǝngri gǝp ⱪilsidi!

Aƣzini eqip seni ǝyiblisidi!

6 Xundaⱪ ⱪilip U danaliⱪning sirlirini sanga eqip bǝrsidi!

Qünki danaliⱪ ikki tǝrǝpliktur!

Tǝngrining gunaⱨingning heli bir ⱪismini kɵtüriwetip, ulardin ɵtidiƣanliⱪini obdan bilip ⱪoy!□

7 Sǝn Tǝngrini izdigǝn tǝⱪdirdimu Uni tüptin tonuyalamsǝn?!

Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirning qǝksizlikini qüxinip yetǝlǝmsǝn?

8  Bundaⱪ danaliⱪ asmandin egizdur, uningƣa erixixkǝ nemǝ amaling bar?

U tǝⱨtisaradin qongⱪurdur, sǝn nemini bilǝlǝysǝn?

9 Uning uzunluⱪi yǝr-zemindin uzundur,

Kǝngliki dengiz-okyanlardin kǝngdur.

10  U ɵtüp ketiwetip, adǝmni ⱪamisa, uni soraⱪⱪa qaⱪirsa, kimmu Uni tosalisun?

11  Qünki U sahta adǝmlǝrni obdan bilidu,

U tǝkxürmǝy turupla aldamqiliⱪni alliⱪaqan kɵrüp bolƣan.□  ■

12  «Insan tuƣulup bir yawa exǝkning tǝhiyigǝ aylanƣuqǝ,

Nadan adǝm dana bolur!».□  ■

13 Biraⱪ sǝn bolsang, ǝgǝr ⱪǝlbingni toƣrilatsang,

Ⱪolungni Hudaƣa ⱪarap sozsang,

14  Ⱪolungdiki ⱪǝbiⱨlikni ɵzüngdin neri ⱪilsang,

Qedirliringda ⱨeq yamanliⱪni turƣuzmisangla,

15  Sǝn u qaƣda yüzüngni ⱪusursiz kɵtürüp yürisǝn,

Tǝwrǝnmǝs, ⱪorⱪunqsiz bolisǝn;

16  Japayingni untuysǝn,

Ⱨǝtta eⱪip ɵtüp kǝtkǝn suni oyliƣandǝk ularni ǝslǝysǝn;

17  Künliring qüxtiki nurdin yoruⱪ bolidu,

Seni ⱨazir ⱪarangƣuluⱪ basⱪini bilǝn, tangdǝk parlaⱪ bolisǝn.■

18  Ümiding bar bolƣaqⱪa, sǝn ⱨimayigǝ igǝ bolisǝn,

Sǝn ǝtrapingƣa hatirjǝm ⱪarap aram elip olturisǝn.■

19  Rast, sǝn yatⱪiningda, ⱨeqkimning wǝswǝsisi bolmaydu,

Əksiqǝ nurƣunliƣan kixilǝr sening ⱨimmitingni izdǝp kelidu.□  ■

20  Biraⱪ rǝzillǝrning kɵzliri nuridin ketidu,

Ularƣa ⱪeqixⱪa ⱨeq yol ⱪalmaydu,

Ularning ümidi nǝpisi tohtaxtin ibarǝt bolidu, halas». □  ■

12

Ayup yǝnǝ sɵz ⱪilidu •••• «Hudaning küq-ⱪudriti, Uning adilliⱪi wǝ kɵrünüxtǝ bolƣan adilsizliⱪi»

1 Ayup jawabǝn mundaⱪ dedi: —

2 Silǝr bǝrⱨǝⱪ ǝl-ǝⱨlisilǝr!

Ɵlsǝnglar ⱨekmǝtmu silǝr bilǝn billǝ ketidu!

3 Meningmu silǝrdǝk ɵz ǝⱪlim bar,

Əⱪildǝ silǝrdin ⱪalmaymǝn;

Bunqilik ixlarni kim bilmǝydu?!

4 Mǝn ɵz dostlirimƣa mazaⱪ obyekti boldum;

Mǝndǝk Tǝngrigǝ iltija ⱪilip, duasi ijabǝt bolƣan kixi,

Ⱨǝⱪⱪaniy, durus bir adǝm mazaⱪ ⱪilindi!■

5 Raⱨǝttǝ olturƣan kixilǝr kɵnglidǝ ⱨǝrⱪandaⱪ külpǝtni nǝzirigǝ almaydu;

Ular: «Külpǝtlǝr putliri teyilix aldida turƣan kixigila tǝyyar turidu» dǝp oylaydu.□

6 Ⱪaraⱪqilarning qedirliri awatlixidu;

Tǝngrigǝ ⱨaⱪarǝt kǝltüridiƣanlar aman turidu;

Ular ɵzining ilaⱨini ɵz alⱪinida kɵtüridu.□  ■

7 Əmdi ⱨaywanlardinmu sorap baⱪ,

Ular sanga ɵgitidu,

Asmandiki uqar-ⱪanatlarmu sanga dǝydu;

8 Wǝ yaki yǝr-zeminƣa gǝp ⱪilsangqu,

Umu sanga ɵgitidu;

Dengizdiki beliⱪlar sanga sɵz ⱪilidu.

9 Bularning ⱨǝmmisini Pǝrwǝrdigarning ⱪoli ⱪilƣanliⱪini kim bilmǝydu?

10 Barliⱪ jan igiliri, barliⱪ ǝt igiliri,

Jümlidin barliⱪ insanning nǝpisi uning ⱪolididur.

11  Eƣizda taamni tetiƣandǝk,

Ⱪulaⱪmu sɵzining toƣriliⱪini sinap baⱪidu ǝmǝsmu?■

12  Yaxanƣanlarda danaliⱪ rast tepilamdu?

Künlirining kɵp boluxi bilǝn yorutulux kelǝmdu?

13  Uningdila danaliⱪ ⱨǝm ⱪudrǝt bar;

Uningdila yolyoruⱪ ⱨǝm yorutux bardur.□

14  Mana, U harab ⱪilsa, ⱨeqkim ⱪaytidin ⱪurup qiⱪalmaydu;

U ⱪamap ⱪoyƣan adǝmni ⱨeqkim ⱪoyuwetǝlmǝydu.■

15  Mana, U sularni tohtitiwalsa, sular ⱪurup ketidu,

U ularni ⱪoyup bǝrsǝ, ular yǝr-zeminni besip wǝyran ⱪilidu.

16  Uningda küq-ⱪudrǝt, qin ⱨekmǝtmu bar;

Aldiƣuqi, aldanƣuqimu uningƣa tǝwǝdur.

17  U mǝsliⱨǝtqilǝrni yalingaq ⱪildurup, yalap elip ketidu,

Soraⱪqilarni rǝswa ⱪilidu.■

18 U padixaⱨlar ǝl-ǝⱨligǝ salƣan kixǝnlǝrni yexidu,

Andin xu padixaⱨlarni yalingaqlap, qatraⱪlirini lata bilǝnla ⱪaldurup xǝrmǝndǝ ⱪilidu.□

19  U kaⱨinlarni yalingayaƣ mangdurup elip ketidu;

U küq-ⱨoⱪuⱪdarlarni aƣduridu.□

20  U ixǝnqlik ⱪaralƣan zatlarning aƣzini etidu;

Aⱪsaⱪallarning ǝⱪlini elip ketidu.■

21  U aⱪsɵngǝklǝrning üstigǝ ⱨaⱪarǝt tɵkidu,

U palwanlarning bǝlweƣini yexip ularni küqsiz ⱪilidu.□  ■

22  U ⱪarangƣuluⱪtiki qongⱪur sirlarni axkarilaydu;

U ɵlümning sayisini yorutidu.■

23  U ǝl-yurtlarni uluƣlaxturidu ⱨǝm andin ularni gumran ⱪilidu;

Əl-yurtlarni kengǝytidu, ularni tarⱪitidu.■

24  U zemindiki ǝl-jamaǝtning kattiwaxlirining ǝⱪlini elip ketidu;

Ularni yolsiz dǝxt-bayawanda sǝrsan ⱪilip azduridu.■

25  Ular nursizlandurulup ⱪarangƣuluⱪta yolni silaxturidu,

U ularni mǝst bolup ⱪalƣan kixidǝk galdi-guldung mangduridu.

13

Ayupning dostliriƣa sɵzlǝxtin tohtap, yǝnǝ Hudaƣa ⱪarap sɵzlixi

1 Mana, mening kɵzüm bularning ⱨǝmmisini kɵrüp qiⱪⱪan;

Mening ⱪuliⱪim bularni anglap qüxǝngǝn.

2 Silǝrning bilgǝnliringlarni mǝnmu bilimǝn;

Mening silǝrdin ⱪelixⱪuqilikim yoⱪ.

3 Biraⱪ mening arzuyum Ⱨǝmmigǝ ⱪadir bilǝn sɵzlixixtur,

Mening Huda bilǝn munazirǝ ⱪilƣum kelidu.□

4 Silǝr bolsanglar tɵⱨmǝt qapliƣuqilar,

Ⱨǝmminglar yaramsiz tewipsilǝr. ■

5 Silǝr pǝⱪǝtla süküttǝ turƣan bolsanglar’idi!

Bu silǝr üqün danaliⱪ bolatti!■

6 Mening munazirǝmgǝ ⱪulaⱪ selinglar,

Lǝwlirimdiki muⱨakimilǝrni anglap beⱪinglar.

7 Silǝr Hudaning wakalǝtqisi süpitidǝ boluwelip biadil sɵz ⱪilamsilǝr?

Uning üqün ⱨiylǝ-mikirlik gǝp ⱪilmaⱪqimusilǝr?■

8 Uningƣa yüz-hatirǝ ⱪilip huxamǝt ⱪilmaⱪqimusilǝr?!

Uningƣa wakalitǝn dǝwa sorimaⱪqimusilǝr?

9 U iq-baƣringlarni ahturup qiⱪsa, silǝr üqün yahxi bolattimu?

Insan balisini aldiƣandǝk uni aldimaⱪqimusilǝr?

10  Silǝr yüz-hatirǝ ⱪilip yoxurunqǝ huxamǝt ⱪilsanglar,

U qoⱪum silǝrni ǝyiblǝydu.□

11  Buningdin kɵrǝ Uning ⱨǝywisining silǝrni ⱪorⱪatⱪini,

Uning wǝⱨimisining silǝrgǝ qüxkini tüzük ǝmǝsmu?

12  Pǝnd-nǝsiⱨǝtinglar pǝⱪǝt külgǝ ohxax sɵzlǝr, halas;

Silǝr ixǝnq baƣliƣan istiⱨkaminglar pǝⱪǝt lay istiⱨkamlar, halas.□

13  Meni ihtiyarimƣa ⱪoyuwetip zuwan sürmǝnglar, meni gǝp ⱪilƣili ⱪoyunglar.

Beximƣa ⱨǝrnemǝ kǝlsǝ kǝlsun!

14  Ⱪandaⱪla bolmisun, jenim bilǝn tǝwǝkkul ⱪilimǝn,

Mǝn jenimni alⱪinimƣa elip ⱪoyimǝn!□

15  U jenimni alsimu mǝn yǝnila Uni kütimǝn, Uningƣa tayinimǝn;

Biraⱪ ⱪandaⱪla bolmisun mǝn tutⱪan yollirimni Uning aldida aⱪlimaⱪqimǝn; □  ■

16  Bundaⱪ ⱪilixim manga nijatliⱪ bolidu;

Qünki iplas bir adǝm uning aldiƣa baralmaydu.

17 Sɵzlirimni diⱪⱪǝt bilǝn anglanglar,

Bayanlirimƣa obdan ⱪulaⱪ selinglar.

18  Mana, mǝn ɵz dǝwayimni tǝrtipliⱪ ⱪilip tǝyyar ⱪildim;

Mǝn ɵzümning ⱨǝⱪiⱪǝtǝn aⱪlinidiƣanliⱪimni bilimǝn.

19  Mǝn bilǝn bǝs-munazirǝ ⱪilidiƣan ⱪeni kim barkin?

Ⱨazir süküt ⱪilƣan bolsam, tiniⱪtin tohtiƣan bolattim!□

20  Aⱨ Huda! Manga pǝⱪǝt ikki ixnila ⱪilip bǝrgin;

Xundaⱪ bolƣandila, mǝn ɵzümni Sǝndin ⱪaqurmaymǝn:■

21 — Ⱪolungni mǝndin yiraⱪ ⱪilƣin;

— Wǝⱨimǝng meni ⱪorⱪatmisun.□

22  Andin meni sot ⱪilixⱪa qaⱪir, mǝn sanga jawab berimǝn;

Yaki mǝn Sanga dǝwayimdin sɵz ⱪilsam, Sǝnmu manga jawab berisǝn.

Ayup dǝwasini dawamlaxturidu

23  Mening ⱪǝbiⱨliklirim ⱨǝm gunaⱨlirim zadi ⱪanqilik?

Itaǝtsizlikim ⱨǝm gunaⱨimni manga kɵrsitip bǝr!

24  Nemixⱪa didaringni mǝndin yoxurisǝn?

Nemixⱪa meni Ɵz düxmining dǝp bilding?■

25  Uyaⱪ-buyaⱪⱪa uquruwetilidiƣan anqiki bir yopurmaⱪni wǝⱨimigǝ salmaⱪqimusǝn?

Ⱪurup kǝtkǝn pahalni ⱪoƣlimaⱪqimusǝn?

26  Qünki Sǝn mening üstümdin zǝⱨǝrdǝk ǝrzlǝrni yazisǝn,

Sǝn yaxliⱪimdiki ⱪǝbiⱨliklirimni manga ⱪayturuwatisǝn.■

27-28 Mǝn qirip kǝtkǝn bir nǝrsǝ,

Mǝn pǝⱪǝt küyǝ yegǝn bir kiyimla bolƣinim bilǝn,

Lekin Sǝn mening putlirimni kixǝnlǝysǝn,

Ⱨǝmmǝ yollirimni kɵzitip yürisǝn;

Tapanlirimƣa mangmasliⱪ üqün qǝk sizip ⱪoyƣansǝn. ■

14

Ɵlümdin keyin ⱪandaⱪ bolidu?

1 Anidin tuƣulƣanlarning künliri azdur,

Palakǝt uningƣa yardur.■

2 U güldǝk dunyaƣa kelip andin tozuydu,

U ⱪuyax aldidin sayigǝ ohxax ⱪeqip ketidu.■

3 Biraⱪ Sǝn tehi xundaⱪ bir ajiz bolƣuqiƣa kɵzüngni tikip,

Meni Ɵz aldingƣa soraⱪⱪa tartiwatamsǝn?□  ■

4 Kim napak nǝrsilǝrdin pak nǝrsini qiⱪiralaydu? — ⱨeqkim!□  ■

5  Insanning künliri bekitilgǝndikin,

Uning aylirining sani Sening ilkingdǝ bolƣandikin,

Sǝn uning ɵtsǝ bolmaydiƣan qǝklirini bekitkǝndikin,■

6 Uning bir’az dǝm elixi üqün uningdin kɵzüngni elip ⱪaqⱪin,

Xuning bilǝn mǝdikardǝk uningƣa ɵz künliridin sɵyünüx nesip bolsun!□  ■

7 Qünki dǝrǝh kesiwetilgǝndin keyin, ⱪayta ɵsüxtin ümid bar;

Buningliⱪ bilǝn uning yumran bihliri tügǝp kǝtmǝydu;

8 Uning yiltizi yǝrdǝ ⱪurup kǝtkǝn bolsimu,

Uning kɵtiki topida ɵlüp kǝtkǝn bolsimu,

9 Biraⱪ suning puriⱪi bilǝnla u yǝnǝ kɵkiridu,

Yumran ot-qɵptǝk yengi bihlarni qiⱪiridu.

10  Biraⱪ adǝm bolsa ɵlidu, ilajsiz ongda yatidu, bǝrⱨǝⱪ,

Insan nǝpǝstin ⱪalidu, andin nǝdǝ bolidu?

11  Dengizdiki sular parƣa aylinip tügǝp kǝtkǝndǝk,

Dǝryalar ⱪaƣjirap ⱪurup kǝtkǝndǝk,

12  Ohxaxla adǝm yetip ⱪalsila ⱪaytidin turmaydu;

Asmanlar yoⱪimiƣuqǝ, ular oyƣanmaydu, uyⱪudin turmaydu.

13  Aⱨ, tǝⱨtisaraƣa meni yoxurup ⱪoysang idi,

Ƣǝziping ɵtüp kǝtküqǝ meni mǝhpiy saⱪlap ⱪoysang idi,

Meni esinggǝ alidiƣan bir waⱪit-saǝtni manga bekitip bǝrsǝng idi!□

14  Adǝm ɵlsǝ, ⱪayta yaxamdu?

Xundaⱪ bolsa manga xundaⱪ ɵzgirix waⱪti kǝlgüqǝ,

Muxu japaƣa tolƣan künlirim ɵtküqǝ, sǝwr-taⱪǝt bilǝn kütǝttim!□

15  Xundaⱪ bolsa Sǝn meni qaⱪirsang, jawab berǝttim;

Sǝn Ɵz ⱪolung bilǝn yaratⱪiningƣa ümid-arzuyung bolatti.□

16  Biraⱪ Sǝn ⱨazir ⱨǝrbir dǝssigǝn ⱪǝdǝmlirimni sanap,

Gunaⱨimni kɵzitiwatisǝnƣu!□  ■

17  Itaǝtsizlikim haltiƣa selinip peqǝtlǝndi,

Gunaⱨlirimni dɵwǝ-dɵwǝ ⱪilip saⱪlap ⱪoydung.□

18 Dǝrwǝⱪǝ taƣmu yimirilip yoⱪalƣandǝk,

Tax ɵz ornidin tǝwrinip kǝtkǝndǝk,

19  Sular tax-xeƣillarni upritip yoⱪatⱪandǝk,

Topanlar zemindiki topini süpürüp kǝtkǝndǝk,

Sǝn adǝmning ümidini yoⱪ ⱪilisǝn.

20  Sǝn mǝnggügǝ uning üstidin ƣalib kelisǝn,

Xunga u dunyadin ketidu; uning qirayini tutuldurisǝn,

Uni Ɵz yeningdin yiraⱪ ⱪilisǝn.

21  Uning oƣulliri ⱨɵrmǝtkǝ erixidu, biraⱪ u buni bilmǝydu;

Ular pǝs ⱪilinsimu,

Biraⱪ uning bulardinmu hǝwiri bolmaydu.

22  U pǝⱪǝt ɵz tenidiki aƣriⱪidinla azablinidu,

U kɵnglidǝ ɵzi üqünla ⱨǝsrǝt-nadamǝt qekidu. □

15

Elifaz yǝnǝ sɵzlǝydu — Yamanlarning aⱪiwiti

1 Temanliⱪ Elifaz buningƣa jawabǝn mundaⱪ dedi: —

2 Danixmǝn kixining ⱪuruⱪ xamaldǝk sǝpsǝtǝ bilǝn jawab berixi toƣrimu?

Danixmǝn ⱪorsiⱪini issiⱪ mǝxriⱪ xamili bilǝn toyƣuzsa bolamdu?

3 Paydisiz sɵzlǝr bilǝn,

Tayini yoⱪ gǝplǝr bilǝn munazirilixixi muwapiⱪmu?

4 Bǝrⱨǝⱪ, sǝn iman-ihlasni yoⱪ ⱪiliwǝtmǝkqisǝn,

Hudaning aldida dua-istiⱪamǝtkǝ tosalƣu bolisǝn.

5 Qünki ⱪǝbiⱨliking aƣzingƣa sɵz salidu,

Sǝn mǝkkarlarning tilini tallap ⱪollinisǝn.

6 Mǝn ǝmǝs, bǝlki ɵz aƣzing ɵzüngning gunaⱨingni bekitidu,

Ɵz lǝwliring sanga ⱪarxi guwaⱨliⱪ beridu.□

7 Sǝn insanlar iqidǝ tunji bolup tuƣulƣanmu?

Sǝn taƣ-dawanlardin awwal apiridǝ bolƣanmu?

8 Tǝngrining mǝhpiy kengixini anglap kǝlgǝnmusǝn?

Danaliⱪ sǝn bilǝnla qǝklinǝmdu?■

9 Sǝn bilgǝnlǝrni bizning bilmǝydiƣanlirimiz barmu?

Sǝn qüxǝngǝnni bizning qüxǝnmǝydiƣinimiz barmu?

10  Aⱪsaⱪallar ⱨǝm ⱪerilar bizning tǝripimizdǝ turidu,

Ular sening atangdinmu yaxta qongdur.□  ■

11  Tǝngrining tǝsǝlliliri,

Yǝni sanga mulayimliⱪ bilǝn eytⱪan muxu sɵz sǝn üqün azliⱪ ⱪilamdu?

12  Nemixⱪa kɵngülning kǝynigǝ kirip ketisǝn?

Kɵzüngni nemigǝ parⱪiritisǝn?

13  Xundaⱪ ⱪilip sǝn roⱨingni Tǝngrigǝ ⱪarxi turƣuzdung,

Eƣizingdin xundaⱪ sɵzlǝrning qiⱪixiƣa yol ⱪoyuwatisǝn!

14  Insan nemǝ idi? Ɵz-ɵzini pakliyaliƣudǝk?

Anidin tuƣulƣan adǝm balisi nemǝ idi? Ⱨǝⱪⱪaniy bolaliƣudǝk?■

15  Ⱪara, Huda Ɵz muⱪǝddǝslirigimu ixǝnmigǝn yǝrdǝ,

Asmanlarmu uning nǝziridǝ pak bolmiƣan yǝrdǝ,□  ■

16  Yirginqlik bolƣan, sesip kǝtkǝn,

Ⱪǝbiⱨlikni su iqkǝndǝk iqidiƣan insan balisi zadi ⱪandaⱪ bolar?□

17  Mǝn sanga kɵrsitǝy, manga ⱪulaⱪ sal;

Kɵzüm kɵrgǝnni bayan ⱪilmaⱪqimǝn.

18  Danixmǝnlǝr ata-bowiliridin bularni angliƣan,

Yoxurmay bularni bayan ⱪilƣan: —

19  (Pǝⱪǝt xularƣila, yǝni ata-bowiliriƣila yǝr-zemin tapxurulƣanidi,

Ularning arisidin yat adǝm ɵtüxkǝ petinalmaytti)□

20  — Rǝzil adǝm barliⱪ künliridǝ azablinidu,

Zalim kixigǝ yillar sanaⱪliⱪla bekitilgǝndur.□

21  Uning ⱪuliⱪiƣa wǝⱨimilǝrning awazi kiridu,

Bayaxatliⱪida bulangqi uning ustigǝ besip qüxidu.■

22  Ⱪarangƣuluⱪtin ⱪutuluxⱪa uning kɵzi yǝtmǝydu,

U ⱪiliq bilǝn qepilixⱪa saⱪlanƣandur.

23  U ax izdǝp: «Zadi nǝdin tepilar?» dǝp yolda tenǝp yüridu,

U zulmǝt künining uningƣa yeⱪinlaxⱪanliⱪini bilidu.□  ■

24  Dǝrd-ǝlǝm ⱨǝm azab uningƣa wǝⱨimǝ ⱪilidu,

Ⱨujumƣa tǝyyar bolƣan padixaⱨtǝk uning üstidin ƣǝlibǝ ⱪilidu.

25  Qünki u Tǝngrigǝ ⱪarxi ⱪolini kɵtürgǝn,

Ⱨǝmmigǝ ⱪadirƣa küq kɵrsǝtmǝkqi bolƣan,

26  Xunga u boynini ⱪattiⱪ ⱪilip,

Kɵp ⱪǝwǝtlik ⱪalⱪanni kɵtürüp uningƣa ⱪarap etilidu.

27  Yüzini yaƣ basⱪan bolsimu,

Beⱪinliri sǝmrǝp kǝtkǝn bolsimu,

28  U harabǝ xǝⱨǝrlǝrdǝ,

Adǝm ⱪonƣusi kǝlmǝydiƣan,

Kesǝk düwiliri boluxⱪa bekitilgǝn ɵylǝrdǝ yaxaydu;□

29  U ⱨeq beyimaydu,

Uning mal-mülki bolsa üzülüp ⱪalidu,

Uning tǝǝlluⱪatliri zemin üstidǝ kengǝymǝydu.

30  U ⱪarangƣuluⱪtin ⱪeqip ⱪutulalmaydu,

Yalⱪun uning xahlirini kɵydürüp ⱪurutidu,

Hudaning bir nǝpisi bilǝn u dunyadin ketidu.□

31  U sahtiliⱪⱪa tayanmisun!

U aldinip kǝtkǝn, xunga sahtiliⱪning ɵzi uning in’ami bolidu;

32  Uning küni tehi toxmay turupla,

Uning xehi tehi kɵkirip bolmayla, bu ixlar ǝmǝlgǝ axurulidu.■

33  Üzüm teli silkinip, tong üzümlǝr qüxürüwetilgǝndǝk,

Zǝytun dǝrihining qeqiki eqilipla tɵkülüp kǝtkǝndǝk bolidu.□

34  Qünki iplaslarning jǝmǝti tuƣmas bolidu,

Ot para yegǝnlǝrning qedirlirini kɵydüriwetidu.

35  Biraⱪ ular ⱨǝrdaim yamanliⱪni oylap, ⱪǝbiⱨlik tuƣduridu,

Kɵnglidǝ ⱨaman ⱨiylǝ-mikir tǝyyarlaydu. ■

16

Ayup yǝnǝ jawab beridu — Ərxtǝ turidiƣan Guwaⱨqi

1 Andin Ayup jawabǝn mundaⱪ dedi: —

2 Mǝn muxundaⱪ gǝplǝrni kɵp angliƣanmǝn;

Silǝr ⱨǝmminglar azab yǝtküzidiƣan ajayib tǝsǝlli bǝrgüqi ikǝnsilǝr-ⱨǝ!■

3 Mundaⱪ watildap ⱪilƣan gǝpliringlarning qeki barmu?

Silǝrgǝ mundaⱪ jawab berixkǝ zadi nemǝ ⱪutratⱪuluⱪ ⱪildi?

4 Halisamla ɵzüm silǝrgǝ ohxax sɵz ⱪilalayttim;

Silǝr mening ornumda bolidiƣan bolsanglar,

Mǝnmu sɵzlǝrni baƣlaxturup eytip, silǝrgǝ zǝrbǝ ⱪilalaytim,

Beximnimu silǝrgǝ ⱪaritip qayⱪiyalayttim!

5 Ⱨalbuki, mǝn ǝksiqǝ aƣzim bilǝn silǝrni riƣbǝtlǝndürǝttim,

Lǝwlirimning tǝsǝllisi silǝrgǝ dora-dǝrman bolatti.

6 Lekin mening sɵzlixim bilǝn azabim azaymaydu;

Yaki gepimni iqimgǝ yutuwalisammu, manga nemǝ aramqiliⱪ bolsun?

7 Biraⱪ U meni ⱨalsizlandürüwǝtti;

Xundaⱪ, Sǝn pütkül ailǝmni wǝyran ⱪiliwǝtting!□

8 Sǝn meni ⱪamalliding!

Xuning bilǝn ǝⱨwalim manga guwaⱨliⱪ ⱪilmaⱪta;

Mening oruⱪ-ⱪaⱪxal bǝdinim ornidin turup ɵzümni ǝyiblǝp guwaⱨliⱪ ⱪilidu!□

9 Uning ƣǝzipi meni titma ⱪilip,

Meni ow oljisi ⱪilidu;

U manga ⱪarap qixini ƣuqurlitidu;

Mening düxminimdǝk kɵzini alayitip manga tikidu.□  ■

10  Adǝmlǝr manga ⱪarap mazaⱪ ⱪilixip aƣzini aqidu;

Ular nǝprǝt bilǝn mǝngzimgǝ kaqatlaydu;

Manga ⱨujum ⱪilay dǝp sǝp tüzidu.

11  Huda meni ǝskilǝrgǝ tapxurƣan;

Meni rǝzillǝrning ⱪoliƣa taxliwǝtkǝnikǝn.

12  Əslidǝ mǝn tinq-amanliⱪta turattim, biraⱪ u meni paqaⱪlidi;

U boynumdin silkip bitqit ⱪiliwǝtti,

Meni Ɵz nixani ⱪilƣanikǝn.■

13  Uning oⱪyaqiliri meni ⱪapsiwaldi;

Ⱨeq ayimay U üqǝy-baƣrimni yirtip,

Ɵtümni yǝrgǝ tɵküwǝtti.

14  U u yǝr-bu yerimgǝ üsti-üstilǝp zǝhim ⱪilip bɵsüp kiridu;

U palwandǝk manga ⱪarap etilidu.

15  Terǝmning üstigǝ bɵz rǝht tikip ⱪoydum;

Ɵz izzǝt-ⱨɵrmitimni topa-qangƣa selip ⱪoydum.□
  ■

16-17 Gǝrqǝ ⱪolumda ⱨeqⱪandaⱪ zorawanliⱪ bolmisimu,

Duayim qin dilimdin bolƣan bolsimu,

Yüzüm yiƣa-zaridin ⱪizirip kǝtti;

Ⱪapaⱪlirimni ɵlüm sayisi basti.□

18  Aⱨ, yǝr-zemin, ⱪenimni yapmiƣin!

Nalǝ-pǝryadim tohtaydiƣanƣa jay bolmiƣay!□

19  Biraⱪ mana, asmanlarda ⱨazirmu manga xaⱨit Bolƣuqi bar!

Ərxlǝrdǝ manga kapalǝt Bolƣuqi bar!

20  Ɵz dostlirim meni mazaⱪ ⱪilƣini bilǝn,

Biraⱪ kɵzüm tehiqǝ Tǝngrigǝ yax tɵkmǝktǝ.□

21  Aⱨ, insan balisi dosti üqün kelixtürgüqi bolƣandǝk,

Tǝngri bilǝn adǝm otturisidimu kelixtürgüqi bolsidi!■

22  Qünki yǝnǝ birnǝqqǝ yil ɵtüxi bilǝnla,

Mǝn barsa ⱪaytmas yolda mengip ⱪalimǝn.□

17

1 Mening roⱨim sunuⱪ,

Künlirim tügǝy dǝydu,

Gɵrlǝr meni kütmǝktǝ.□

2 Ətrapimda aldamqi mazaⱪ ⱪilƣuqilar bar ǝmǝsmu?

Kɵzümning ularning eqitⱪuluⱪiƣa tikilip turuxtin baxⱪa amali yoⱪtur.

3 Aⱨ, jenim üqün Ɵzüng haliƣan kapalǝtni elip Ɵzüngning aldida manga borun bolƣaysǝn;

Sǝndin baxⱪa kim meni ⱪollap borun bolsun?□

  ■

4 Qünki Sǝn dostlirimning kɵnglini yoruⱪluⱪtin ⱪaldurƣansǝn;

Xunga Sǝn ularni ƣǝlibidinmu mǝⱨrum ⱪilisǝn!

5 Ƣǝniymǝt alay dǝp dostliriƣa pǝxwa atⱪan kixining bolsa,

Ⱨǝtta balilirining kɵzlirimu kor bolidu.

6 U meni ǝl-yurtlarning aldida sɵz-qɵqǝkkǝ ⱪoydi;

Mǝn kixilǝr yüzümgǝ tüküridiƣan adǝm bolup ⱪaldim.■

7 Dǝrd-ǝlǝmdin kɵzüm torlixip kǝtti,

Barliⱪ ǝzalirim kɵlǝnggidǝk bolup ⱪaldi.

8 Bu ixlarni kɵrüp duruslar ⱨǝyranuⱨǝs bolidu;

Bigunaⱨlar iplaslarƣa ⱪarxi turuxⱪa ⱪozƣilidu.

9 Biraⱪ ⱨǝⱪⱪaniy adǝm ɵz yolida qing turidu,

Ⱪoli pak yüridiƣan adǝmning küqi tohtawsiz ulƣiyidu.□

10  Əmdi ⱪeni, ⱨǝmminglar, yǝnǝ kelinglar;

Aranglardin birmu dana adǝm tapalmaymǝn.■

11  Künlirim ahirlixay dǝp ⱪaptu,

Muddialirim, kɵnglümdiki intizarlar üzüldi.■

12  Bu adǝmlǝr keqini kündüzgǝ aylandurmaⱪqi;

Ular ⱪarangƣuluⱪⱪa ⱪarap: «Nur yeⱪinlixiwatidu» deyixiwatidu.□

13  Əgǝr kütsǝm, ɵyüm tǝⱨtisara bolidu;

Mǝn ⱪarangƣuluⱪⱪa ornumni raslaymǝn.□

14  «Qirip ketixni: «Sǝn mening atam!»,

Ⱪurtlarni: «Apa! Aqa!» dǝp qaⱪirimǝn!□

15  Undaⱪta ümidim nǝdǝ?

Xundaⱪ, ümidimni kim kɵrǝlisun?

16  Ümidim tǝⱨtisaraning tɵmür pǝnjiriliri iqigǝ qüxüp ketidu!

Biz birliktǝ topiƣa kirip ketimiz! □  ■

18

Bildadmu «Yamanlarning yaman aⱪiwiti» toƣruluⱪ sɵz ⱪilidu

1 Xuhaliⱪ Bildad jawabǝn mundaⱪ dedi: —

2 Sǝndǝk adǝmlǝr ⱪaqanƣiqǝ mundaⱪ sɵzlǝrni tohtatmaysilǝr?

Silǝr obdan oylap beⱪinglar, andin biz sɵz ⱪilimiz.

3 Biz nemixⱪa silǝrning aldinglarda ⱨaywanlar ⱨesablinimiz?

Nemixⱪa aldinglarda ǝhmǝⱪ tonulimiz?□

4 Ⱨǝy ɵzüngning ƣǝzipidǝ ɵzüngni yirtⱪuqi, seni dǝpla yǝr-zemin taxliwetilǝmdu?!

Taƣ-taxlar ɵz ornidin kɵtürülüp ketǝmdu?!□
  ■

5 Ⱪandaⱪla bolmisun, yaman adǝmning qiriƣi ɵqürülidu,

Uning ot-uqⱪunliri yalⱪunlimaydu.

6 Qediridiki nur ⱪarangƣuluⱪⱪa aylinidu,

Uning üstigǝ asⱪan qiriƣi ɵqürülidu.

7 Uning mǝzmut ⱪǝdǝmliri ⱪisilidu,

Ɵzining nǝsiⱨǝtliri ɵzini mollaⱪ atⱪuzidu.

8 Qünki ɵz putliri ɵzini torƣa ǝwǝtidu,

U dǝl torning üstigǝ dǝssǝydiƣan bolidu.

9 Ⱪiltaⱪ uni tapinidin iliwalidu,

Tuzaⱪ uni tutuwalidu.■

10  Yǝrdǝ uni kütidiƣan yoxurun arƣamqa bar,

Yolida uni tutmaⱪqi bolƣan bir ⱪapⱪan bar.

11  Uni ⱨǝr tǝrǝptin wǝⱨimilǝr besip ⱪorⱪitiwatidu,

Ⱨǝm ular uni iz ⱪoƣlap ⱪoƣlawatidu.■

12  Maƣdurini aqarqiliⱪ yǝp tügǝtti;

Palakǝt uning yenida paylap yüridu.□  ■

13  Ɵlümning qong balisi uning terisini yǝwatidu;

Uning ǝzalirini xoraydu.□

14 U ɵz qediridiki amanliⱪtin yulup taxlinidu,

Ɵlümning tunjisi uni «wǝⱨimilǝrning padixaⱨi»ning aldiƣa yalap apiridu.■

15  Ɵyidikilǝr ǝmǝs, bǝlki baxⱪilar uning qedirida turidu;

Turalƣusining üstigǝ günggürt yaƣdurulidu.□

16  Uning yiltizi tegidin ⱪurutulidu;

Üstidiki xahliri kesilidu.

17  Uning ǝslimisimu yǝr yüzidikilǝrning esidin kɵtürülüp ketidu,

Sirtlarda uning nam-abruyi ⱪalmaydu.□  ■

18 U yoruⱪluⱪtin ⱪarangƣuluⱪⱪa ⱪoƣliwetilgǝn bolup,

Bu dunyadin ⱨǝydiwetilidu.

19  Əl-yurtta ⱨeqⱪandaⱪ pǝrzǝntliri yaki ǝwladliri ⱪalmaydu,

U musapir bolup turƣan yǝrlǝrdimu nǝsli ⱪalmaydu.■

20  Uningdin keyinkilǝr uning künigǝ ⱪarap alaⱪzadǝ bolidu,

Huddi aldinⱪilarmu qɵqüp kǝtkǝndǝk.□

21  Mana, ⱪǝbiⱨ adǝmning makanliri xübⱨisiz xundaⱪ,

Tǝngrini tonumaydiƣan kixiningmu orni qoⱪum xundaⱪtur. □

19

Ayup yǝnǝ sɵz ⱪilidu: — «Mǝn Hudani kɵrimǝn!»

1 Ayup jawabǝn mundaⱪ dedi: —

2 «Silǝr ⱪaqanƣiqǝ jenimni azablimaⱪqisilǝr,

Ⱪaqanƣiqǝ meni sɵz bilǝn ǝzmǝkqisilǝr?

3 Silǝr meni on ⱪetim harlidinglar;

Manga uwal ⱪilixⱪa nomus ⱪilmaysilǝr.□

4 Əgǝr mening sǝwǝnlikim bolsa,

Mǝn ǝmdi uning dǝrdini tartimǝn.

5 Əgǝr silǝr meningdin üstünlük talaxmaⱪqi bolsanglar,

Yüzüm aldida xǝrm-ⱨayani kɵrsitip meni ǝyiblimǝkqi bolsanglar,

6 Əmdi bilip ⱪoyunglarki, manga uwal ⱪilƣan Tǝngri ikǝn,

U tori bilǝn meni qirmaxturup tartti;

7 Ⱪara, mǝn nalǝ-pǝryad kɵtürüp «Zorawanliⱪ!» dǝp warⱪiraymǝn,

Biraⱪ ⱨeqkim anglimaydu;

Mǝn warⱪiraymǝn, biraⱪ manga adalǝt kǝlmǝydu.

8 U yolumni meni ɵtüwalmisun dǝp qit bilǝn tosup ⱪoydi,

Ⱪǝdǝmlirimgǝ ⱪarangƣuluⱪ saldi.

9 U mǝndin xan-xǝripimni mǝⱨrum ⱪildi,

Beximdin tajni tartiwaldi.

10 U manga ⱨǝr tǝrǝptin buzƣunqiliⱪ ⱪiliwatidu, mǝn tügǝxtim;

Ümidimni U dǝrǝhni yulƣandǝk yuluwaldi.

11  Ƣǝzipini manga ⱪaritip ⱪozƣidi,

Meni Ɵz düxmǝnliridin ⱨesablidi.■

12  Uning ⱪoxunliri sǝp tüzüp atlandi,

Pǝlǝmpǝylirini yasap manga ⱨujum ⱪildi,

Ular qedirimni ⱪorxawƣa elip bargaⱨ tikiwaldi.

13  U ⱪerindaxlirimni mǝndin neri ⱪildi,

Tonuxlirimning meⱨrini mǝndin üzdi.■

14  Tuƣⱪanlirim mǝndin yatlixip kǝtti,

Dost-buradǝrlirim meni unutti.

15  Ɵyümdǝ turƣan musapirlar, ⱨǝtta dedǝklirimmu meni yat adǝm dǝp ⱨesablaydu;

Ularning nǝziridǝ mǝn musapir bolup ⱪaldim.□

16  Mǝn qakirimni qaⱪirsam, u manga jawab bǝrmǝydu;

Xunga mǝn uningƣa aƣzim bilǝn yelinixim kerǝk.□

17  Tiniⱪimdin ayalimning ⱪusⱪusi kelidu,

Aka-ukilirim sesiⱪliⱪimdin bizar.□

18 Ⱨǝtta kiqik balilar meni kǝmsitidu;

Ornumdin turmaⱪqi bolsam, ular meni ⱨaⱪarǝtlǝydu.■

19  Mening sirdax dostlirimning ⱨǝmmisi mǝndin nǝprǝtlinidu,

Mǝn sɵygǝnlǝr mǝndin yüz ɵridi.■

20  Ət-terilirim ustihanlirimƣa qaplixip turidu,

Jenim ⱪil üstidǝ ⱪaldi.□  ■

21  Aⱨ, dostlirim, manga iqinglar aƣrisun, iqinglar aƣrisun!

Qünki Tǝngrining ⱪoli manga kelip tǝgdi.

22  Silǝr nemixⱪa Tǝngridǝk manga ziyankǝxlik ⱪilisilǝr?

Silǝr nemixⱪa ǝtlirimgǝ xunqǝ toymaysilǝr!□

Ⱪutⱪuzƣuqi toƣruluⱪ bexarǝt

23  Aⱨ, mening sɵzlirim yezilsidi!

Ular bir yazmiƣa pütüklük bolƣan bolatti!

24  Ular tɵmür ⱪǝlǝm bilǝn ⱪoƣuxun iqigǝ yezilsidi!

Əbǝdil’ǝbǝd tax üstigǝ oyup pütülgǝn bolatti!□

25  Biraⱪ mǝn xuni bilimǝnki, ɵzümning Ⱨǝmjǝmǝt-Ⱪutⱪuzƣuqim ⱨayattur,

U ahirǝt künidǝ yǝr yüzidǝ turup turidu!□
  ■

26  Ⱨǝm mening bu terǝ-ǝtlirim buzulƣandin keyin,

Mǝn yǝnila tenimdǝ turup Tǝngrini kɵrimǝn!□

27  Uni ɵzümla ǝyni ⱨalda kɵrimǝn,

Baxⱪa adǝmning ǝmǝs, bǝlki ɵzümning kɵzi bilǝn ⱪaraymǝn;

Aⱨ, ⱪǝlbim buningƣa xunqǝ intizardur!□

28  Əgǝr silǝr: «Ixning yiltizi uningdidur,

Uni ⱪandaⱪ ⱪilip ⱪistap ⱪoƣliwetǝlǝymiz?!» — desǝnglar,□

29  Əmdi ɵzünglar ⱪiliqtin ⱪorⱪⱪininglar tüzük!

Qünki Hudaning ƣǝzipi ⱪiliq jazasini elip kelidu,

Xuning bilǝn silǝr Hudaning sotining ⱪuruⱪ gǝp ǝmǝslikini bilisilǝr».

20

Zofarmu yamanlarning aⱪiwiti üstidǝ sɵz ⱪilidu

1 Andin Naamatliⱪ Zofar jawabǝn mundaⱪ dedi: —

2 «Meni biaram ⱪilƣan hiyallar jawab berixkǝ ündǝwatidu,

Qünki ⱪǝlbim biaramliⱪta ɵrtǝnmǝktǝ.□

3 Mǝn manga ⱨaⱪarǝt kǝltürüp, meni ǝyiblǝydiƣan sɵzlǝrni anglidim,

Xunga mening roⱨ-zeⱨnim meni jawab berixkǝ ⱪistidi.

4 Sǝn xuni bilmǝmsǝnki,

Yǝr yüzidǝ Adǝm’atimiz apiridǝ bolƣandin beri,

5 Rǝzillǝrning ƣalibǝ tǝntǝnisi ⱪisⱪidur,

Iplaslarning huxalliⱪi birdǝmliktur.■

6 Undaⱪ kixining xan-xǝripi asmanƣa yǝtkǝn bolsimu,

Bexi bulutlarƣa taⱪaxsimu,

7 Yǝnila ɵzining poⱪidǝk yoⱪap ketidu;

Uni kɵrgǝnlǝr: «U nǝdidur?» dǝydu.

8 U qüxtǝk uqup ketidu,

Ⱪayta tapⱪili bolmaydu;

Keqidiki ƣayibanǝ alamǝttǝk u ⱨǝydiwetilidu.

9 Uni kɵrgǝn kɵz ikkinqi uni kɵrmǝydu,

Uning turƣan jayi uni ⱪayta uqratmaydu.

10  Uning oƣulliri miskinlǝrgǝ xǝpⱪǝt ⱪilixⱪa mǝjburlinidu;

Xuningdǝk u ⱨǝtta ɵz ⱪoli bilǝn bayliⱪlirini ⱪayturup beridu.

11  Uning ustihanliri yaxliⱪ maƣduriƣa tolƣan bolsimu,

Biraⱪ uning maƣduri uning bilǝn billǝ topa-qangda yetip ⱪalidu.

12  Gǝrqǝ rǝzillik uning aƣzida tatliⱪ tetiƣan bolsimu,

U uni til astiƣa yoxurƣan bolsimu,

13  U uni yutⱪusi kǝlmǝy meⱨrini üzǝlmisimu,

U uni aƣzida ⱪaldursimu,□

14  Biraⱪ uning ⱪarnidiki tamiⱪi ɵzgirip,

Kobra yilanning zǝⱨǝrigǝ aylinidu.

15  U bayliⱪlarni yutuwetidu, biraⱪ ularni yanduridu;

Huda ularni axⱪazinidin qiⱪiriwetidu.

16  U kobra yilanning zǝⱨǝrini xoraydu,

Qar yilanning nǝxtiri uni ɵltüridu.

17  U ⱪaytidin eriⱪ-ɵstǝnglǝrgǝ ⱨǝwǝs bilǝn ⱪariyalmaydu,

Bal wǝ seriⱪ may bilǝn aⱪidiƣan dǝryalardin ⱨuzurlinalmaydu.

18 U erixkǝnni yutalmay ⱪayturidu,

Tijarǝt ⱪilƣan paydisidin u ⱨeq ⱨuzurlinalmaydu.

19  Qünki u miskinlǝrni ezip, ularni taxliwǝtkǝn;

U ɵzi salmiƣan ɵyni igiliwalƣan.

20  U aqkɵzlüktin ǝsla zerikmǝydu,

U arzuliƣan nǝrsiliridin ⱨeqⱪaysisini saⱪlap ⱪalalmaydu.□

21  Uningƣa yutuwalƣudǝk ⱨeqnǝrsǝ ⱪalmaydu,

Xunga uning bayaxatliⱪi mǝnggülük bolmaydu.

22  Uning toⱪⱪuzi tǝl bolƣanda, tuyuⱪsiz ⱪisilqiliⱪⱪa uqraydu;

Ⱨǝrbir ezilgüqining ⱪoli uningƣa ⱪarxi qiⱪidu.

23  U ⱪorsiⱪini toyƣuziwatⱪinida,

Huda dǝⱨxǝtlik ƣǝzipini uningƣa qüxüridu;

U ƣizaliniwatⱪanda ƣǝzipini uning üstigǝ yaƣduridu.

24  U tɵmür ⱪoraldin ⱪeqip ⱪutulsimu,

Biraⱪ mis oⱪya uni sanjiydu.

25  Tǝgkǝn oⱪ kǝynidin tartip qiⱪiriwelginidǝ,

Yaltiraⱪ oⱪ uqi ɵttin qiⱪiriwelginidǝ,

Wǝⱨimilǝr uni basidu.□

26  Zulmǝt ⱪarangƣuluⱪ uning bayliⱪlirini yutuwetixkǝ tǝyyar turidu,

Insan püwlimigǝn ot uni yutuwalidu,

Uning qedirida ⱪelip ⱪalƣanlirinimu yutuwetidu.□

27  Asmanlar uning ⱪǝbiⱨlikini axkarilaydu;

Yǝr-zeminmu uningƣa ⱪarxi ⱪozƣilidu.

28  Uning mal-dunyasi elip ketilidu,

Hudaning ƣǝzǝplik künidǝ kǝlkün ulƣiyip ɵy-bisatini ƣulitidu.□

29  Hudaning rǝzil adǝmgǝ bǝlgiligǝn nesiwisi mana xundaⱪtur,

Bu Huda uningƣa bekitkǝn mirastur». □

21

Ayup yǝnǝ sɵz ⱪilidu — Hudaning jaⱨanni idarǝ ⱪilixi

1 Ayup jawabǝn mundaⱪ dedi: —

2 «Gǝplirimgǝ ⱪulaⱪ selinglar,

Bu silǝrning manga bǝrgǝn «tǝsǝlliliringlar»ning ornida bolsun!

3 Sɵz ⱪiliximƣa yol ⱪoysanglar;

Sɵz ⱪilƣinimdin keyin, yǝnǝ mazaⱪ ⱪiliweringlar!

4 Mening xikayitim bolsa, insanƣa ⱪaritiliwatamdu?

Roⱨim ⱪandaⱪmu bitaⱪǝt bolmisun?

5 Manga obdan ⱪaranglarqu? Silǝr qoⱪum ⱨǝyran ⱪalisilǝr,

Ⱪolunglar bilǝn aƣzinglarni etiwalisilǝr.

6 Mǝn bu ixlar üstidǝ oylansamla, wǝⱨimigǝ qɵmimǝn,

Pütün ǝtlirimni titrǝk basidu.□

7 Nemixⱪa yamanlar yaxiweridu,

Uzun ɵmür kɵridu,

Ⱨǝtta zor küq-ⱨoⱪuⱪluⱪ bolidu?■

8 Ularning nǝsli ɵz aldida,

Pǝrzǝntliri kɵz aldida mǝzmut ɵsidu,□

9 Ularning ɵyliri wǝⱨimidin aman turidu,

Tǝngrining tayiⱪi ularning üstigǝ tǝgmǝydu.

10  Ularning kaliliri jüplǝnsǝ uruⱪlimay ⱪalmaydu,

Iniki mozaylaydu,

Moziyinimu taxlimaydu.

11  Rǝzillǝr kiqik balilirini ⱪoy padisidǝk talaƣa qiⱪiriweridu,

Ularning pǝrzǝntliri taⱪlap-sǝkrǝp ussul oynap yüridu.

12  Ular dap ⱨǝm qiltarƣa tǝngkǝx ⱪilidu,

Ular nǝyning awazidin xadlinidu.

13  Ular künlirini awatqiliⱪ iqidǝ ɵtküzidu,

Andin kɵzni yumup aqⱪuqila tǝⱨtisaraƣa qüxüp ketidu.□

14  Ⱨǝm ular Tǝngrigǝ: «Bizdin neri bol,

Bizning yolliring bilǝn tonuxⱪimiz yoⱪtur!» — dǝydu,■

15  — «Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirning hizmitidǝ boluxning ǝrzigüdǝk nǝri bardu?

Uningƣa dua ⱪilsaⱪ bizgǝ nemǝ payda bolsun?!».■

16  Ⱪaranglar, ularning bǝhti ɵz ⱪolida ǝmǝsmu?

Biraⱪ yamanlarning nǝsiⱨiti mǝndin neri bolsun!□  ■

17  Yamanlarning qiriƣi ⱪanqǝ ⱪetim ɵqidu?

Ularni ɵzlirigǝ layiⱪ külpǝt basamdu?

Huda ƣǝzipidin ularƣa dǝrdlǝrni bɵlüp berǝmdu?■

18  Ular xamal aldidiki engizƣa ohxax,

Ⱪara ⱪuyun uqurup ketidiƣan pahalƣa ohxaxla yoⱪamdu?

19  Tǝngri uning ⱪǝbiⱨlikini baliliriƣa qüxürüxkǝ ⱪalduramdu?

Huda bu jazani uning ɵzigǝ bǝrsun, uning ɵzi buni tetisun!

20  Ɵzining ⱨalakitini ɵz kɵzi bilǝn kɵrsun;

Ɵzi Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirning ⱪǝⱨrini tetisun!□

21  Qünki uning bekitilgǝn yil-ayliri tügigǝndin keyin,

U ⱪandaⱪmu yǝnǝ ɵz ɵydikiliridin ⱨuzur-ⱨalawǝt alalisun?

22  Tǝngri kattilarning üstidinmu ⱨɵküm ⱪilƣandin keyin,

Uningƣa bilim ɵgitǝlǝydiƣan adǝm barmidur?!□  ■

23  Birsi saⱪ-salamǝt, pütünlǝy ƣǝm-ǝndixsiz, azadiliktǝ yilliri toxⱪanda ɵlidu;

24  Beⱪinliri süt bilǝn semiz bolidu,

Ustihanlirining yiliki heli nǝm turidu.

25  Yǝnǝ birsi bolsa aqqiⱪ armanda tügǝp ketidu;

U ⱨeqⱪandaⱪ raⱨǝt-paraƣǝt kɵrmigǝn.

26  Ular bilǝn billǝ topa-qangda tǝng yatidu,

Ⱪurutlar ularƣa qaplixidu.■

27  — Mana, silǝrning nemini oylawatⱪanliⱪinglarni,

Meni ⱪarilax niyǝtliringlarni bilimǝn.□

28  Qünki silǝr mǝndin: «Esilzadining ɵyi nǝgǝ kǝtkǝn?

Rǝzillǝrning turƣan qedirliri nǝdidur?» dǝp sorawatisilǝr.□

29  Silǝr yoluqilardin xuni sorimidinglarmu?

Ularning xu bayanliriƣa kɵngül ⱪoymidinglarmu?□

30  Demǝk, «Yaman adǝm palakǝt künidin saⱪlinip ⱪalidu,

Ular ƣǝzǝp künidin ⱪutulup ⱪalidu!» — dǝydu.■

31  Kim rǝzilning tutⱪan yolini yüz turanǝ ǝyiblǝydu?

Kim uningƣa ɵz ⱪilmixi üqün tegixlik jazasini yegüzidu?

32  Əksiqǝ, u ⱨǝywǝt bilǝn yǝrlikigǝ kɵtürüp mengilidu,

Uning ⱪǝbrisi kɵzǝt astida turidu.

33  Jilƣining qalmiliri uningƣa tatliⱪ bilinidu;

Uning aldidimu sansiz adǝmlǝr kǝtkǝndǝk,

Uning kǝynidinmu barliⱪ adǝmlǝr ǝgixip baridu.

34  Silǝr nemixⱪa manga ⱪuruⱪ gǝp bilǝn tǝsǝlli bǝrmǝkqi?

Silǝrning jawabliringlarda pǝⱪǝt sahtiliⱪla tepilidu! □

22

Elifaz yǝnǝ sɵz ⱪilidu: — •••• Hata pǝrǝzlǝr — Ayupⱪa ⱪaritilƣan ⱨujumlar

1 Andin Temanliⱪ Elifaz mundaⱪ dedi: —

2 Adǝm Hudaƣa ⱪandaⱪmu payda kǝltürǝlisun?

Dana adǝmlǝrmu Uningƣa nemǝ payda kǝltürǝlisun?

3 Sǝn ⱨǝⱪⱪaniy bolsangmu, Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirƣa nemǝ bǝⱨrǝ berǝlǝytting?

Yolliring ǝyibsiz bolƣan tǝⱪdirdimu, sǝn Uningƣa nemǝ ƣǝniymǝtlǝrni elip kelǝlǝysǝn?□

4 Uning seni ǝyiblǝydiƣanliⱪi,

Wǝ Uning sanga xikayǝtlǝr yǝtküzidiƣini sening ihlasmǝn bolƣining üqünmu-ya?

5 Sening rǝzilliking zor ǝmǝsmu?

Sening gunaⱨliring ⱨesabsiz ǝmǝsmu?

6 Sǝn ⱪerindaxliringdin sǝwǝbsiz kepillik alƣansǝn;

Sǝn yalangtüxlǝrni kiyim-keqǝkliridin mǝⱨrum ⱪiliwǝtkǝnsǝn.■

7 Ⱨalsizlanƣanlarƣa su bǝrmiding,

Aq ⱪalƣanlarƣa axnimu ayap bǝrmiding,

8 Gǝrqǝ sǝn yǝr-zeminlik bolƣan ⱪoli uzun adǝm bolsangmu,

Yǝr-zemin tutup ⱨɵrmǝtlinip kǝlgǝn adǝm bolsangmu,

9 Sǝn tul hotunlarnimu ⱪuruⱪ ⱪol yandurƣansǝn,

Yetim-yesirlarning ⱪolinimu yanjitiwǝtkǝnsǝn.□

10  Mana xu sǝwǝbtin ǝtrapingda tuzaⱪlar yatidu,

Uxtumtut pǝyda bolƣan wǝⱨimimu seni basidu.

11  Xu sǝwǝbtinmu seni ⱪarangƣuluⱪ besip kɵrǝlmǝs ⱪildi,

Bir kǝlkün kelip seni ƣǝrⱪ ⱪildi.

12  Tǝngri ǝrxalaning qoⱪⱪisida turidu ǝmǝsmu?

Əng egiz yultuzlarning nǝⱪǝdǝr aliy ikǝnlikigǝ ⱪarap baⱪ!

13  Biraⱪ sǝn: «Tǝngri nemini bilidu?

U rast xunqǝ zulmǝt ⱪarangƣuluⱪta birnemini pǝrⱪ etǝlǝmdu?!» dǝwatisǝn.

14  Yǝnǝ: «Ⱪoyuⱪ bulutlar uni tosiwalidu,

Xunga U pǝlǝk üstidǝ aylinip mangƣinida bizni kɵrmǝydu!» — dǝysǝn.

15  Yaman adǝmlǝr mangƣan kona yolni sǝnmu tutiwerǝmsǝn?

16  Ular waⱪti toxmay turupla elip ketilgǝn,

Ularning ulliri kǝlkün tǝripidin eⱪitilip ketilgǝn.□

17  Ular Tǝngrigǝ: «Bizdin neri bol!»

Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir bizni nemǝ ⱪilalisun?» — dǝytti.■

18  Biraⱪ ularning ɵylirini esil nǝrsilǝr bilǝn toldurƣan dǝl Uning Ɵzidur,

Mǝn bolsam yamanlarning nǝsiⱨitidin yiraⱪlaxⱪanmǝn!□  ■

19  Ⱨǝⱪⱪaniylar ularning bǝrbat bolƣanliⱪini kɵrüp xadlinidu;

Bigunaⱨlar ularni mazaⱪ ⱪilip: — ■

20  «Bizgǝ ⱪarxi qiⱪⱪuqilar xübⱨisiz wǝyran bolidu,

Ot ularning bayliⱪlirini yutuwǝtmǝmdu?» — dǝydu.

21  Xunga Hudaƣa boysunup Uni tonusang,

Xu qaƣdila sǝn aman bolisǝn;

Xuning bilǝn sanga amǝt kelidu.

22  Uning aƣzidin kǝlgǝn nǝsiⱨǝtnimu ⱪobul ⱪil,

Uning sɵzlirini kɵnglünggǝ püküp ⱪoy.□

23  Sǝn Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirning yeniƣa ⱪaytip kǝlsǝng, muⱪǝrrǝrki,

Ⱪaytidin ⱪurulup qiⱪalaysǝn;

Əgǝr sǝn ⱪǝbiⱨlikni qedirliringdin yiraⱪlaxtursang,■

24  Əgǝr sǝn altunungni topa-qang üstigǝ taxliyalisang,

Ofirdiki altunungni xiddǝtlik eⱪinning taxliriƣa ⱪoxuwǝtsǝng,□

25  Undaⱪta Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirning Ɵzi sanga altun bolidu.

Sening üqün sǝrhil kümüxmu bolidu.

26  U qaƣda sǝn Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirdin sɵyünisǝn,

Yüzüngni Tǝngrigǝ ⱪarap kɵtürǝlǝysǝn.

27  Sǝn Uningƣa dua ⱪilsang, U ⱪulaⱪ salidu,

Xundaⱪla sǝnmu iqkǝn ⱪǝsǝmliringgǝ ǝmǝl ⱪilisǝn.

28  Sǝn ⱪarar ⱪilƣan ix ǝmǝlgǝ axidu,

Yolliring üstigǝ nur qüxidu.

29  Adǝmlǝr pǝs ⱪilinƣanda, sǝn ularƣa: «Ornunglardin turunglar!» dǝysǝn,

Xuning bilǝn Huda qirayi sunƣanlarni ⱪutⱪuzidu.■

30  U ⱨǝtta gunaⱨi bar adǝmnimu ⱪutⱪuzidu,

U ⱪolungdiki ⱨalalliⱪtin ⱪutⱪuzulidu. □

23

Ayup jawab beridu — Ixǝnq-etiⱪadning guman bilǝn bolƣan kürixi

1 Ayup jawabǝn mundaⱪ dedi: —

2 «Bügünmu xikayitim aqqiⱪtur;

Uning meni basⱪan ⱪoli aⱨ-zarlirimdinmu eƣirdur!□

3 Aⱨ, Uni nǝdin tapalaydiƣanliⱪimni bilgǝn bolsam’idi,

Undaⱪta Uning olturidiƣan jayiƣa barar idim!

4 Xunda mǝn Uning aldida dǝwayimni bayan ⱪilattim,

Aƣzimni munazirilǝr bilǝn toldurattim,

5 Mǝn Uning manga bǝrmǝkqi bolƣan jawabini bilǝlǝyttim,

Uning manga nemini demǝkqi bolƣanliⱪini qüxinǝlǝyttim.

6 U manga ⱪarxi turup zor küqi bilǝn mening bilǝn talixamti?

Yaⱪ! U qoⱪum manga ⱪulaⱪ salatti.

7 Uning ⱨuzurida ⱨǝⱪⱪaniy bir adǝm uning bilǝn dǝwalixalaytti;

Xundaⱪ bolsa, mǝn ɵz Sotqim aldida mǝnggügiqǝ aⱪlanƣan bolattim.

8 Əpsus, mǝn alƣa ⱪarap mangsammu, lekin U u yǝrdǝ yoⱪ;

Kǝynimgǝ yansammu, Uning sayisinimu kɵrǝlmǝymǝn.□

9 U sol tǝrǝptǝ ix ⱪiliwatⱪanda, mǝn Uni bayⱪiyalmaymǝn;

U ong tǝrǝptǝ yoxurunƣanda, mǝn Uni kɵrǝlmǝymǝn;□

10  Biraⱪ U mening mangidiƣan yolumni bilip turidu;

U meni tawliƣandin keyin, altundǝk sap bolimǝn.□

11  Mening putlirim uning ⱪǝdǝmlirigǝ qing ǝgǝxkǝn;

Uning yolini qing tutup, ⱨeq qǝtnimidim.■

12  Mǝn yǝnǝ Uning lǝwlirining buyruⱪidin bax tartmidim;

Mǝn Uning aƣzidiki sɵzlǝrni ɵz kɵngüldikilirimdin ⱪimmǝtlik bilip ⱪǝdirlǝp kǝldim.□

13  Biraⱪ Uning bolsa birla muddiasi bardur, kimmu Uni yolidin buruyalisun?

U kɵnglidǝ nemini arzu ⱪilƣan bolsa, xuni ⱪilidu.■

14  Qünki U manga nemini iradǝ ⱪilƣan bolsa, xuni bǝrⱨǝⱪ wujudⱪa qiⱪiridu;

Mana muxu hildiki ixlar Uningda yǝnǝ nurƣundur.

15  Xunga mǝn Uning aldida dǝkkǝ-dükkigǝ qüximǝn;

Bularni oylisamla, mǝn Uningdin ⱪorⱪup ketimǝn.□

16  Qünki Tǝngri kɵnglümni ajiz ⱪilƣan,

Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir meni sarasimigǝ salidu.

17  Ⱨalbuki, mǝn ⱪarangƣuluⱪ iqidǝ ujuⱪturulmidim,

Wǝ yaki yüzümni oriwalƣan zulmǝt-ⱪarangƣuluⱪⱪimu ⱨeq süküt ⱪilmidim. □

24

Miskinlik wǝ jinayǝt

1  — Nemixⱪa Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir soraⱪ künlirini bekitmǝydu?

Nemixⱪa Uni tonuƣanlar Uning xu künlirini bikardin-bikar kütidu?

2 Mana, adǝmlǝr pasil ⱪilinƣan taxlarni yɵtkiwetidu;

Ular zorawanliⱪ bilǝn baxⱪilarning padilirini bulap-talap ɵzliri oquⱪ-axkara baⱪidu;□  ■

3 Ular yetim-yesirlarning exikini bulap ⱨǝydǝp ketidu;

Ular tul hotunning kalisini kepillik üqün eliwalidu.□

4 Ular miskinlǝrni yoldin neri ittiriwetidu;

Xuning bilǝn zemindiki ezilgǝnlǝrning ⱨǝmmisi mɵküxüwalidu.■

5 Mana, ular dǝxt-bayawanlardiki yawayi exǝklǝrdǝk,

Tang sǝⱨǝrdǝ olja izdǝx «hizmiti»gǝ qiⱪidu;

Janggal ular wǝ ularning baliliri üqün yemǝklik tǝminlǝydu.□

6 Ular yamanning kaliliri üqün dalada ot-qɵp oridu,

Uning üqün axⱪan-taxⱪan üzümlirini teriydu;□

7 Ular keqini kiyimsiz yalang ɵtküzidu,

Soƣuⱪta bolsa yepinƣudǝk kiyimi yoⱪtur.

8 Ular taƣⱪa yaƣⱪan yamƣurlar bilǝn süzmǝ bolup ketidu,

Panaⱨsizliⱪidin taxni ⱪuqaⱪlixidu.

9 Adǝmlǝr atisiz balilarni ǝmqǝktin bulap ketidu,

Ular miskinlǝrdin bowaⱪlarni kepillikkǝ alidu.□

10  Miskinlǝr bolsa kiyimsiz, yeling ɵtidu,

Baxⱪilar üqün buƣday baƣlirini kɵtürsimu, yǝnila aq ⱪalidu;■

11  Ular baxⱪilarning ɵyidǝ zǝytunlarni qǝylǝp yaƣ qiⱪarƣan bolsimu,

Ⱨoylilirida xarab kɵlqikini qǝyligǝn bolsimu,

Yǝnila ussuzluⱪta ⱪalidu.■

12  Xǝⱨǝrdin adǝmlǝrning aⱨ-zarliri qiⱪip turidu,

Ⱪiliq yegǝnlǝrning janliri nalǝ-pǝryad kɵtüridu;

Biraⱪ Tǝngri ⱨeqkimning iplasliⱪini ǝyiblimǝydu.□

13  — Nurƣa ⱪarxi isyan kɵtüridiƣanlarmu bar;

Ular nurning yollirini bilmǝydu,

Uning tǝriⱪiliridǝ turmaydu.

14  Ⱪatil tang nuri kelixi bilǝn ornidin turup,

Kǝmbǝƣǝllǝr wǝ miskinlǝrni ɵltüridu;

Keqidǝ u oƣridǝk yüridu.□  ■

15  Zinahormu «Meni ⱨeq kɵz kɵrmǝydu» dǝp zawal waⱪtini kütidu,

Baxⱪilar meni tonumisun dǝp ayalning qümbilini yüzigǝ tartiwalidu.■

16  Ⱪarangƣuluⱪta oƣrilar ɵyning tamlirini kolap texidu;

Kündüzdǝ ular ɵzlirini ɵz ɵyigǝ ⱪamap ⱪoyidu;

Ular nurni tonumaydu.■

17  Ular üqün tang sǝⱨǝr ɵlüm sayisidǝk tuyulidu;

Ular ⱪap-ⱪarangƣuluⱪning wǝⱨimilirini dost tutidu.□

18  Ular sularning yüzidiki kɵpüklǝrdǝk yoⱪap kǝtsun!

Ularning yǝr-zemindiki nesiwisi lǝnǝt ⱪilinƣanki,

Xunga ulardin ⱨeqkim üzümzarliⱪⱪa yǝnǝ mangmisun!□

19  Ⱪurƣaⱪqiliⱪ ⱨǝm tomuz issiⱪ ⱪar sulirinimu yǝp tügitidu;

Tǝⱨtisaramu ohxaxla gunaⱨ ⱪilƣanlarni yǝp tügǝtsun!

20  Uni, tuƣⱪan anisimu untusun!

Ⱪurt xɵlgǝylirini eⱪitip uni yesun!

Əskǝ ⱨeq elinmisun!

Xuning bilǝn ⱨǝⱪⱪaniysizliⱪ dǝrǝhtǝk kesilsun!□

21  U balisi yoⱪ tuƣmaslardin olja alidu,

U tul hotunlarƣimu ⱨeq xǝpⱪǝt kɵrsǝtmǝydu.

22  Biraⱪ Huda Ɵz ⱪudriti bilǝn mundaⱪ küq-ⱨoⱪuⱪi barlarning künini uzartidu;

Ular ⱨǝtta ⱨayatidin ümidsizlǝnsimu ⱪaytidin ornidin turidu.□

23  Huda yǝnila ularni amanliⱪta muⱪimlaxturidu,

Xunga ular hatirjǝm bolidu;

U ularning yollirini kɵzdǝ tutⱪan ǝmǝsmu?□

24  Ularning mǝrtiwisi birdǝmlik ɵstürülidu,

Andin ular yoⱪ bolidu;

Ular ongda ⱪaldurulidu, andin baxⱪa adǝmlǝrgǝ ohxaxla yiƣip elip ketilidu;

Ular pǝⱪǝtla pixⱪan sǝrhil buƣday baxaⱪliridǝk kesilip ketidu.□

25  Bu ixlar mundaⱪ bolmisa, ⱪeni kim meni yalƣanqi dǝp ispatliyalaydu.

Mening gǝplirimni kim ⱪuruⱪ gǝp deyǝlǝydu?».

25

Bildad yǝnǝ sɵzlǝydu — Hudaning uluƣluⱪi

1 Xuhaliⱪ Bildad jawabǝn mundaⱪ dedi: —

2 «Uningda ⱨɵkümranliⱪ ⱨǝm ⱨǝywǝt bardur;

U asmanlarning ⱪǝridiki ixlarnimu tǝrtipkǝ salidu.□

3 Uning ⱪoxunlirini sanap tügǝtkili bolamdu?

Uning nuri kimning üstigǝ qüxmǝy ⱪalar?

4 Əmdi insan balisi ⱪandaⱪmu Tǝngrining aldida ⱨǝⱪⱪaniy bolalisun?

Ayal zatidin tuƣulƣanlar ⱪandaⱪmu pak bolalisun?■

5 Mana, Uning nǝziridǝ ⱨǝtta aymu yoruⱪ bolmiƣan yǝrdǝ,

Yultuzlarmu pak bolmiƣan yǝrdǝ,■

6 Ⱪurt bolƣan insan,

Sazang bolƣan adǝm balisi uning aldida ⱪandaⱪ bolar?». □  ■

26

Ayupning ahirⱪi sɵzliri — Bildadni ǝyiblǝx

1 Ayup Bildadⱪa jawabǝn mundaⱪ dedi: —

2 «Maƣdursiz kixigǝ ⱪaltis yardǝmlǝrni beriwǝtting!

Bilǝkliri küqsiz adǝmni karamǝt ⱪutⱪuzuwǝtting!

3 Əⱪli yoⱪ kixigǝ ⱪaltis nǝsiⱨǝtlǝrni ⱪiliwǝtting!

Wǝ uningƣa alamǝt bilimlǝrni namayan ⱪiliwǝtting!

4  Sǝn zadi kimning mǝditi bilǝn bu sɵzlǝrni ⱪilding?

Sǝndin qiⱪiwatⱪini kimning roⱨi?

Hudaning uluƣluⱪi — Ayupning bayani

5  — «Ərwaⱨlar, yǝni su astidikilǝr,

Xundaⱪla u yǝrdǝ barliⱪ turuwatⱪanlar tolƣinip ketidu;

6 Bǝrⱨǝⱪ, Hudaning aldida tǝⱨtisaramu yepinqisiz kɵrünidu,

Ⱨalakǝtningmu yapⱪuqi yoⱪtur.■

7 U yǝrning ximaliy ⱪutupini alǝm boxluⱪiƣa sozƣan,

U yǝr xarini boxluⱪ iqidǝ muǝllǝⱪ ⱪilƣan;□  ■

8 U sularni ⱪoyuⱪ bulutliri iqigǝ yiƣidu,

Bulut ularning eƣirliⱪi bilǝnmu yirtilip kǝtmǝydu.

9 U ayning yüzini yapidu,

U bulutliri bilǝn uni tosidu.□  ■

10  U sularning üstigǝ qǝmbǝr sizip ⱪoyƣan,

Buning bilǝn U yoruⱪluⱪ ⱨǝm ⱪarangƣuluⱪning qegrasini bekitkǝn.□  ■

11  Asmanlarning tüwrükliri tǝwrǝp ketidu,

Uning ǝyibini anglapla alaⱪzadǝ bolup ketidu.

12  U dengizni ⱪudriti bilǝn tinqlanduridu;

Ɵz ⱨekmiti bilǝn Raⱨabni parǝ-parǝ ⱪilip yanjiwetidu.□  ■

13  Uning Roⱨi bilǝn asmanlar bezǝlgǝn,

Uning ⱪoli tez ⱪaqⱪan ǝjdiⱨani sanjiydu. □
  ■

14  Mana, bu ixlar pǝⱪǝt uning ⱪilƣanlirining kiqikkinǝ bir ⱪismidur, halas;

Uning sɵz-kalamidin anglawatⱪinimiz naⱨayiti pǝs bir xiwirlax, halas!

Uning pütkül zor ⱪudritining güldürmamisini bolsa kimmu qüxinǝlisun?!». □

27

Ayupning ⱪaytidin ɵz ⱨǝⱪ-sǝmimiylikini bayan ⱪilixi

1 Ayup bayanini dawamlaxturup mundaⱪ dedi: —

2 «Mening ⱨǝⱪⱪimni tartiwalƣan Tǝngrining ⱨayati bilǝn,

Jenimni aƣritⱪan Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirning ⱨǝⱪⱪi bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki,□

3 Tenimdǝ nǝpǝs bolsila,

Tǝngrining bǝrgǝn Roⱨi dimiƣimda tursila,

4 Lǝwlirimdin ⱨǝⱪⱪaniysiz sɵzlǝr qiⱪmaydu,

Tilim aldamqiliⱪ bilǝn ⱨeq xiwirlimaydu!□

5 Silǝrningkini toƣra deyix mǝndin yiraⱪ tursun!

Jenim qiⱪⱪanƣa ⱪǝdǝr durusluⱪumni ɵzümdin ayrimaymǝn!

6 Adilliⱪimni qing tutuwerimǝn, uni ⱪoyup bǝrmǝymǝn,

Wijdanim yaxiƣan ⱨeqbir künümdǝ meni ǝyiblimisun!□

7 Mening düxminim rǝzillǝrgǝ ohxax bolsun,

Manga ⱪarxi qiⱪⱪanlar ⱨǝⱪⱪaniysiz dǝp ⱪaralsun.□

8 Qünki Tǝngri iplas adǝmni üzüp taxliƣanda,

Uning jenini alƣanda,

Uning yǝnǝ nemǝ ümidi ⱪalar?■

9 Balayi’apǝt uni besip qüxkǝndǝ,

Tǝngri uning nalǝ-pǝryadini anglamdu?■

10  U Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirdin sɵyünǝmdu?

U ⱨǝrdaim Tǝngrigǝ iltija ⱪilalamdu?□

11  Mǝn Tǝngrining ⱪolining ⱪilƣanliri toƣrisida silǝrgǝ mǝlumat berǝy;

Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirda nemǝ barliⱪini yoxurup yürmǝymǝn.

12  Mana silǝr alliburun bularni kɵrüp qiⱪtinglar;

Silǝr nemixⱪa axundaⱪ pütünlǝy ⱪuruⱪ hiyalliⱪ bolup ⱪaldinglar?

13  Rǝzil adǝmlǝrning Tǝngri bekitkǝn aⱪiwiti xundaⱪki,

Zorawanlarning Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirdin alidiƣan nesiwisi xundaⱪki: —■

14  Uning baliliri kɵpǝysǝ, ⱪiliqlinix üqünla kɵpiyidu;

Uning pǝrzǝntlirining neni yetixmǝydu.□  ■

15  Uning ɵzidin keyin ⱪalƣan adǝmliri ɵlüm bilǝn biwasitǝ dǝpnǝ ⱪilinidu,

Buning bilǝn ⱪalƣan tul hotunliri matǝm tutmaydu.□
  ■

16  U kümüxlǝrni topa-qangdǝk yiƣip dɵwilisimu,

Kiyim-keqǝklǝrni laydǝk kɵp yiƣsimu,

17  Bularning ⱨǝmmisini tǝyyarlisimu,

Biraⱪ kiyimlǝrni ⱨǝⱪⱪaniylar kiyidu;

Bigunaⱨlarmu kümüxlǝrni bɵlüxidu.■

18  Uning yasiƣan ɵyi pǝrwanining ƣozisidǝk,

Üzümzarning kɵzǝtqisi ɵzigǝ salƣan kǝpidǝk box bolidu.

19  U bay bolup yetip dǝm alƣini bilǝn,

Biraⱪ ǝng ahirⱪi ⱪetim keliduki,

Kɵzini aqⱪanda, ǝmdi tügǝxtim dǝydu.■

20  Wǝⱨimilǝr kǝlkündǝk bexiƣa kelidu;

Kǝqtǝ ⱪara ⱪuyun uni qanggiliƣa alidu.□  ■

21  Xǝrⱪ xamili uni uqurup ketidu;

Xiddǝt bilǝn uni ornidin elip yiraⱪⱪa etip taxlaydu.□

22  Boran uni ⱨeq ayimay, bexiƣa urulidu;

U uning qanggilidin ⱪutulux üqün ⱨǝ dǝp urunidu;

23  Biraⱪ xamal uningƣa ⱪarap qawak qalidu,

Uni ornidin «ux-ux» ⱪilip ⱪoƣliwetidu».□

28

Danaliⱪni izdǝx

1  — «Xübⱨisizki, kümüx tepilidiƣan kanlar bar,

Altunning tawlinidiƣan ɵz orni bardur;□

2 Tɵmür bolsa yǝr astidin ⱪeziwelinidu,

Mis bolsa taxtin eritilip elinidu.

3 Insanlar yǝr astidiki ⱪarangƣuluⱪⱪa qǝk ⱪoyidu;

U yǝr ⱪǝrigiqǝ qarlap yürüp,

Ⱪarangƣuluⱪⱪa tǝwǝ, ɵlümning sayisidǝ turƣan taxlarni izdǝydu.□

4 U yǝr yüzidikilǝrdin yiraⱪ jayda tik bolƣan ⱪuduⱪni kolaydu;

Mana xundaⱪ adǝm ayaƣ basmaydiƣan, untulƣan yǝrlǝrdǝ ular arƣamqini tutup boxluⱪta pulanglap yüridu,

Kixilǝrdin yiraⱪta esilip turidu.

5 Axliⱪ qiⱪidiƣan yǝr,

Tǝkti kolanƣanda bolsayalⱪundǝk kɵrünidu;

6 Yǝrdiki taxlar arisidin kɵk yaⱪutlar qiⱪidu,

Uningda altun rudisimu bardur.

7 U yolni ⱨeqⱪandaⱪ alƣur ⱪux bilmǝydu,

Ⱨǝtta sarning kɵzimu uningƣa yǝtmigǝn.

8 Ⱨakawur yirtⱪuqlarmu u yǝrni ⱨeq dǝssǝp baⱪmiƣan,

Əxǝddiy xirmu u jaydin ⱨeqⱪaqan ɵtüp baⱪmiƣan.

9 Insan balisi ⱪolini qaⱪmaⱪ texining üstigǝ tǝgküzidu,

U taƣlarni yiltizidin ⱪomuriwetidu.

10  Taxlar arisidin u ⱪanallarni qapidu;

Xundaⱪ ⱪilip uning kɵzi ⱨǝrhil ⱪimmǝtlik nǝrsilǝrni kɵridu;□

11  Yǝr astidiki eⱪinlarni texip kǝtmisun dǝp ularni tosuwalidu;

Yoxurun nǝrsilǝrni u axkarilaydu.□

12  Biraⱪ danaliⱪ nǝdin tepilar?

Yorutuluxning makani nǝdidu?

13  Insan baliliri uning ⱪimmǝtliklikini ⱨeq bilmǝs,

U tiriklǝrning zeminidin tepilmas.

14  Yǝr tegi: «Mǝndǝ ǝmǝs» dǝydu,

Dengiz bolsa: «Mǝn bilǝnmu billǝ ǝmǝstur» dǝydu.■

15  Danaliⱪni sap altun bilǝn setiwalƣili bolmaydu,

Kümüxnimu uning bilǝn bir tarazida tartⱪili bolmas.■

16  Ⱨǝtta Ofirda qiⱪidiƣan altun, aⱪ ⱨeⱪiⱪ yaki kɵk yaⱪut bilǝnmu bir tarazida tartⱪili bolmaydu.□

17  Altun wǝ hrustalnimu uning bilǝn selixturƣili bolmaydu,

Esil altun ⱪaqa-ⱪuqilar uning bilǝn ⱨeq almaxturulmas.

18  U ünqǝ-marjan, hrustalni adǝmning esidin qiⱪiridu;

Danaliⱪni elix ⱪizil yaⱪutlarni elixtin ǝwzǝldur.

19  Efiopiyǝdiki seriⱪ yaⱪut uningƣa yǝtmǝs,

Seriⱪ altunmu uning bilǝn bǝslixǝlmǝydu.

20 Undaⱪta, danaliⱪ nǝdin tepilidu?

Yorutuluxning makani nǝdidu?■

21  Qünki u barliⱪ ⱨayat igilirining kɵzidin yoxurulƣan,

Asmandiki uqar-ⱪanatlardinmu yoxurun turidu.

22  Ⱨalakǝt wǝ ɵlüm pǝⱪǝtla: «Uning xɵⱨritidin hǝwǝr alduⱪ» dǝydu.■

23  Uning mangƣan yolini qüxinidiƣan,

Turidiƣan yerini bilidiƣan pǝⱪǝtla bir Hudadur.

24  Qünki Uning kɵzi yǝrning ⱪǝrigiqǝ yetidu,

U asmanning astidiki barliⱪ nǝrsilǝrni kɵridu.

25  U xamallarning küqini taraziƣa salƣanda,

Dunyaning sulirini ɵlqigǝndǝ,■

26  Yamƣurlarƣa ⱪanuniyǝt qüxürginidǝ,

Güldürmamining qaⱪmiⱪiƣa yolini bekitkinidǝ,

27 U qaƣda U danaliⱪⱪa ⱪarap uni bayan ⱪilƣan;

Uni nǝmunǝ ⱪilip bǝlgiligǝn;

Xundaⱪ, U uning bax-ayiƣiƣa ⱪarap qiⱪip,□

28 Insanƣa: «Mana, Rǝbdin ⱪorⱪux danaliⱪtur;

Yamanliⱪtin yiraⱪlixix yorutuluxtur» — degǝn». □  ■

29

Ilgiriki bǝhtlik künlǝrni ǝslǝx

1 Ayup bayanini dawamlaxturup mundaⱪ dedi: —

2 «Aⱨ, ǝⱨwalim ilgiriki aylardikidǝk bolsidi,

Tǝngri mǝndin hǝwǝr alƣan künlǝrdikidǝk bolsidi!□

3 U qaƣda Uning qiriƣi beximƣa nur qaqⱪan,

Uning yoruⱪluⱪi bilǝn ⱪarangƣuluⱪtin ɵtüp kǝtkǝn bolattim!

4 Bu ixlar mǝn ⱪiran waⱪtimda,

Yǝni Tǝngri qedirimda manga sirdax dost bolƣan waⱪitta bolƣanidi!□

5 Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir mǝn bilǝn billǝ bolƣan,

Mening yax balilirim ǝtrapimda bolƣan;

6 Mening basⱪan ⱪǝdǝmlirim seriⱪ mayƣa qɵmülgǝn;

Yenimdiki tax mǝn üqün zǝytun may dǝryasi bolup aⱪⱪan;□

7 Xǝⱨǝr dǝrwazisiƣa qiⱪⱪan waⱪtimda,

Kǝng mǝydanda ornum tǝyyarlanƣanda,□

8 Yaxlar meni kɵrüpla ǝyminip ɵzlirini qǝtkǝ alatti,

Ⱪerilar bolsa ornidin turatti,

9 Xaⱨzadilǝrmu gǝptin tohtap,

Ⱪoli bilǝn aƣzini etiwalatti.

10  Aⱪsɵngǝklǝrmu tinqlinip,

Tilini tangliyiƣa qapliwalatti.

11  Ⱪulaⱪ sɵzümni anglisila, manga bǝht tilǝytti,

Kɵz meni kɵrsila manga yahxi guwaⱨliⱪ berǝtti.

12  Qünki mǝn manga ⱨimayǝ bol dǝp yelinƣan ezilgüqilǝrni,

Panaⱨsiz ⱪalƣan yetim-yesirlarnimu ⱪutⱪuzup turattim.■

13  Ⱨalak bolay degǝn kixi manga bǝht tilǝytti;

Mǝn tul hotunning kɵnglini xadlandurup nahxa yangratⱪuzattim.

14  Mǝn ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni ton ⱪilip kiyiwaldim,

U meni ɵz gǝwdisi ⱪildi.

Adalǝtlikim manga yepinqa ⱨǝm sǝllǝ bolƣan.■

15  Mǝn korƣa kɵz bolattim,

Tokurƣa put bolattim.

16  Yoⱪsullarƣa ata bolattim,

Manga natonux kixining dǝwasinimu tǝkxürüp qiⱪattim.□

17  Mǝn adalǝtsizning ⱨinggayƣan qixlirini qeⱪip taxlayttim,

Oljisini qixliridin elip ketǝttim.□

18  Ⱨǝm: «Mening künlirim ⱪumdǝk kɵp bolup,

Ɵz uwamda raⱨǝt iqidǝ ɵlimǝn» dǝyttim;

19  Ⱨǝm: «Yiltizim sularƣiqǝ tartilip baridu,

Xǝbnǝm pütün keqiqǝ xehimƣa qaplixip yatidu;

20  Xɵⱨritim ⱨǝrdaim mǝndǝ yengilinip turidu,

Ⱪolumdiki oⱪyayim ⱨǝrdaim yengi bolup turidu» dǝyttim.□

21  Adǝmlǝr manga ⱪulaⱪ salatti, kütüp turatti;

Nǝsiⱨǝtlirini anglay dǝp süküt iqidǝ turatti.

22  Mǝn gǝp ⱪilƣandin keyin ular ⱪayta gǝp ⱪilmaytti,

Sɵzlirim ularning üstigǝ xǝbnǝm bolup qüxǝtti.

23  Ular yamƣurlarni kütkǝndǝk meni kütǝtti,

Kixilǝr waⱪtida yaƣⱪan «keyinki yamƣur»ni ⱪarxi alƣandǝk sɵzlirimni aƣzini eqip iqǝtti!□

24  Ümidsizlǝnginidǝ mǝn ularƣa ⱪarap külümsirǝyttim,

Yüzümdiki nurni ular yǝrgǝ qüxurmǝytti.□

25  Mǝn ularƣa yolini tallap kɵrsitip berǝttim,

Ularning arisida kattiwax bolup olturattim,

Ⱪoxunliri arisida turƣan padixaⱨdǝk yaxayttim,

Biraⱪ buning bilǝn matǝm tutidiƣanlarƣa tǝsǝlli yǝtküzgüqimu bolattim». □

30

Ⱨazirⱪi bǝhtsiz künlǝr

1  — «Biraⱪ ⱨazir bolsa, yaxlar meni mazaⱪ ⱪilidu,

Ularning dadilirini ⱨǝtta padamni baⱪidiƣan itlar bilǝn billǝ ixlǝxkǝ yol ⱪoyuxnimu yaman kɵrǝttim.

2 Ularning maƣduri kǝtkǝndin keyin,

Ⱪolidiki küq manga nemǝ payda yǝtküzǝlisun?

3 Yoⱪsuzluⱪ ⱨǝm aqliⱪtin yiglǝp kǝtkǝn,

Ular uzundin buyan qɵldǝrǝp kǝtkǝn dǝxt-bayawanda ⱪuruⱪ yǝrni ƣajaydu.

4 Ular ǝmǝn-xiwaⱪni qatⱪallar arisidin yulidu,

Xumbuyining yiltizlirinimu terip ɵzlirigǝ nan ⱪilidu.

5 Ular ǝl-yurtlardin ⱨǝydiwetilgǝn bolidu,

Kixilǝr ularni kɵrüpla oƣrini kɵrgǝndǝk warⱪirap tillaydu.

6 Xuning bilǝn ular sürlük jilƣilarda ⱪonup,

Taxlar arisida, ƣarlar iqidǝ yaxaxⱪa mǝjbur bolidu.

7 Qatⱪalliⱪ arisida ular ⱨangrap ketidu,

Tikǝnlǝr astida ular dügdiyip olturixidu;

8 Nadanlarning, nam-abruyisizlarning baliliri,

Ular zemindin sürtoⱪay ⱨǝydiwetilgǝn.

9 Mǝn ⱨazir bolsam bularning ⱨǝjwiy nahxisi,

Ⱨǝtta sɵz-qɵqikining dǝstiki bolup ⱪaldim!■

10  Ular mǝndin nǝprǝtlinip,

Mǝndin yiraⱪ turup,

Yüzümgǝ tükürüxtinmu yanmaydu.■

11  Qünki Huda mening ⱨayat rixtimni üzüp, meni japaƣa qɵmdürgǝn,

Xuning bilǝn xu adǝmlǝr aldimda tizginlirini eliwǝtkǝn.

12  Ong yenimda bir top qüprǝndǝ yaxlar ornidin turup,

Ular putumni turƣan yeridin ittiriwǝtmǝkqi,

Ular sepilimƣa ⱨujum pǝlǝmpǝylirini kɵtürüp turidu;□

13  Ular yolumni buzuwetidu,

Ularning ⱨeq yɵlǝnqüki bolmisimu,

Ⱨalakitimni ilgiri sürmǝktǝ.

14  Ular sepilning kǝng bɵsük jayidin bɵsüp kirgǝndǝk kirixidu;

Wǝyranilikimdin paydilinip qong taxlardǝk domilap kirixidu.□

15  Wǝⱨimilǝr burulup meni ɵz nixani ⱪilƣan;

Xuning bilǝn ⱨɵrmitim xamal ɵtüp yoⱪ bolƣandǝk ⱨǝydiwetildi,

Awatqiliⱪimmu bulut ɵtüp kǝtkǝndǝk ɵtüp kǝtti.

16  Ⱨazir bolsa jenim ⱪaqidin tɵkülüp kǝtkǝndǝk;

Azabliⱪ künlǝr meni tutuwaldi.

17  Keqilǝr bolsa, manga sɵngǝklirimgiqǝ sanjimaⱪta;

Aƣriⱪlirim meni qixlǝp dǝm almaydu.

18  Aƣriⱪlar zor küqi bilǝn manga kiyim-keqikimdǝk boldi;

Ular kɵnglikimning yaⱪisidǝk manga qaplixiwaldi.□

19  Huda meni sazliⱪⱪa taxliwǝtkǝn,

Mǝn topa-qangƣa wǝ külgǝ ohxax bolup ⱪaldim.

20  Mǝn Sanga nalǝ-pǝryad kɵtürmǝktimǝn,

Biraⱪ Sǝn manga jawab bǝrmǝysǝn;

Mǝn ornumdin tursam, Sǝn pǝⱪǝtla manga ⱪarapla ⱪoyisǝn.

21 Sǝn ɵzgirip manga bir zalim boldung;

Ⱪolungning küqi bilǝn manga zǝrbǝ ⱪiliwatisǝn;

22  Sǝn meni kɵtürüp Xamalƣa mindürgǝnsǝn;

Boran-qapⱪunda tǝǝlluⱪatimni yoⱪ ⱪiliwǝtkǝnsǝn.□

23  Qünki Sǝn meni ahirida ɵlümgǝ,

Yǝni barliⱪ ⱨayat igilirining «yiƣilix ɵyi»gǝ kǝltürüwatisǝn.■

24  U ⱨalak ⱪilƣan waⱪtida kixilǝr nalǝ-pǝryad kɵtürsimu,

U ⱪolini uzatⱪanda, duaning dǝrwǝⱪǝ ⱨeqⱪandaⱪ nǝtijisi yoⱪ;□

25  Mǝn künliri tǝs kixi üqün yiƣlap dua ⱪilƣan ǝmǝsmu?

Namratlar üqün jenim azablanmidimu?□  ■

26  Mǝn ɵzüm yahxiliⱪ kütüp yürginim bilǝn, yamanliⱪ kelip ⱪaldi;

Nur kütkinim bilǝn, ⱪarangƣuluⱪ kǝldi.

27  Iqim ⱪazandǝk ⱪaynap, aramliⱪ tapmaywatidu;

Azabliⱪ künlǝr manga yüzlǝndi.□

28  Mǝn ⱪuyax nurini kɵrmǝymu ⱪaridap yürmǝktimǝn;

Halayiⱪ arisida mǝn ornumdin turup, nalǝ-pǝryad kɵtürimǝn.□

29  Mǝn qilbɵrilǝrgǝ ⱪerindax bolup ⱪaldim,

Ⱨuwⱪuxlarning ⱨǝmraⱨi boldum.□  ■

30 Terǝm ⱪariyip mǝndin ajrap ketiwatidu,

Sɵngǝklirim ⱪiziⱪtin kɵyüp ketiwatidu. ■

31  Qiltarimdin matǝm mǝrsiyǝsi qiⱪidu,

Neyimning awazi ⱨaza tutⱪuqilarning yiƣisiƣa aylinip ⱪaldi». □

31

Ɵzini aⱪlax üqün ⱪǝsǝm iqix

1 «Mǝn kɵzüm bilǝn ǝⱨdilǝxkǝn;

Xuning üqün mǝn ⱪandaⱪmu ⱪizlarƣa ⱨǝwǝs ⱪilip kɵz taxlap yürǝy?□

2 Undaⱪ ⱪilsam üstümdiki Tǝngridin alidiƣan nesiwǝm nemǝ bolar?

Ⱨǝmmigǝ ⱪadirdin alidiƣan mirasim nemǝ bolar?

3 Bu gunaⱨning nǝtijisi ⱨǝⱪⱪaniysizlarƣa bala-ⱪaza ǝmǝsmu?

Ⱪǝbiⱨlik ⱪilƣanlarƣa külpǝt ǝmǝsmu?

4 U mening yollirimni kɵrüp turidu ǝmǝsmu?

Ⱨǝrbir ⱪǝdǝmlirimni sanap turidu ǝmǝsmu?■

5 Əgǝr sahtiliⱪⱪa ⱨǝmraⱨ bolup mangƣan bolsam’idi!

Əgǝr putum aldamqiliⱪ bilǝn billǝ boluxⱪa aldiriƣan bolsa,

6 (Mǝn adilliⱪ mizaniƣa ⱪoyulƣan bolsam’idi!

Undaⱪta Tǝngri ǝyibsizlikimdin hǝwǝr alalaytti!)

7 Əgǝr ⱪǝdimim yoldin qiⱪⱪan bolsa, kɵnglüm kɵzümgǝ ǝgixip mangƣan bolsa,

Əgǝr ⱪolumƣa ⱨǝrⱪandaⱪ daƣ qaplaxⱪan bolsa,

8 Undaⱪta mǝn teriƣanni baxⱪa birsi yesun!

Bihlirim yulunup taxliwetilsun!□

9 Əgǝr ⱪǝlbim mǝlum bir ayaldin azdurulƣan bolsa,

Xu niyǝttǝ ⱪoxnamning ixik aldida paylap turƣan bolsam,■

10 Ɵz ayalim baxⱪilarning tügminini tartidiƣan küngǝ ⱪalsun,

Baxⱪilar uni ayaⱪ asti ⱪilsun.□

11  Qünki bu ǝxǝddiy nomusluⱪ gunaⱨtur;

U soraⱪqilar tǝripidin jazalinixi kerǝktur.

12  Bu gunaⱨ bolsa adǝmni ⱨalak ⱪilƣuqi ottur;

U mening barliⱪ tapⱪanlirimni yulup alƣan bolatti.

13  Əgǝr ⱪulumning yaki dedikimning manga ⱪarita ǝrzi bolƣan bolsa,

Ularning dǝwasini kɵzümgǝ ilmiƣan bolsam,

14  Undaⱪta Tǝngri meni soraⱪⱪa tartixⱪa ornidin turƣanda ⱪandaⱪ ⱪilimǝn?

Əgǝr U mǝndin soal-soraⱪ alimǝn dǝp kǝlsǝ,

Mǝn Uningƣa ⱪandaⱪ jawab berimǝn?■

15  Meni baliyatⱪuda apiridǝ ⱪilƣuqi ularnimu apiridǝ ⱪilƣan ǝmǝsmu.

Mǝn bilǝn u ikkimizni anilirimizning baliyatⱪusida tɵrǝldürgüqi bir ǝmǝsmu?■

16  Əgǝr miskinlǝrni ɵz arzu-ümidliridin tosⱪan bolsam,

Əgǝr tul hotunning kɵz nurini ⱪarangƣulaxturƣan bolsam,

17 Yaki ɵzümning bir qixlǝm nenimni yalƣuz yegǝn bolsam,

Uni yetim-yesir bilǝn billǝ yemigǝn bolsam

18  (Əmǝliyǝttǝ yax waⱪtimdin tartip oƣli ata bilǝn billǝ bolƣandǝk umu mǝn bilǝn billǝ turƣanidi,

Apamning ⱪorsiⱪidin qiⱪⱪandin tartipla tul hotunning yɵlǝnqüki bolup kǝldim),

19  Əgǝr kiyim-keqǝk kǝmlikidin ⱨalak bolay degǝn birigǝ,

Yaki qapansiz bir yoⱪsulƣa ⱪarap olturƣan bolsam,

20  Əgǝr uning bǝlliri kiyimsiz ⱪelip manga bǝht tilimigǝn bolsa,

Əgǝr u ⱪozilirimning yungida issinmiƣan bolsa,

21  Əgǝr xǝⱨǝr dǝrwazisi aldida «Ⱨɵküm qiⱪarƣanlar arisida mening yɵlǝnqüküm bar» dǝp,

Yetim-yesirlarƣa ziyankǝxlik ⱪilixⱪa ⱪol kɵtürgǝn bolsam,

22  Undaⱪta mürǝm taƣiⱪidin ajrilip qüxsun!

Bilikim ügisidin sunup kǝtsun!

23  Qünki Tǝngri qüxürgǝn balayi’apǝt meni ⱪorⱪunqⱪa salmaⱪta idi,

Uning ⱨǝywitidin undaⱪ ixlarni ⱪǝt’iy ⱪilalmayttim.

24  Əgǝr altunƣa ixinip uni ɵz tayanqim ⱪilƣan bolsam,

Yaki sap altunƣa: «Yɵlǝnqükümsǝn!» degǝn bolsam,■

25  Əgǝr bayliⱪlirim zor bolƣanliⱪidin,

Yaki ⱪolum alƣan ƣǝniymǝttin xadlinip kǝtkǝn bolsam,■

26  Əgǝr mǝn ⱪuyaxning julasini qaqⱪanliⱪini kɵrüp,

Yaki ayning aydingda mangƣanliⱪini kɵrüp,■

27  Kɵnglüm astirtin azdurulƣan bolsa,

Xundaⱪla bularƣa qoⱪunup aƣzim ⱪolumni sɵygǝn bolsa,

28  Bumu soraⱪqi aldida gunaⱨ dǝp ⱨesablinatti,

Qünki xundaⱪ ⱪilƣan bolsam mǝn yuⱪirida turƣuqi Tǝngrigǝ wapasizliⱪ ⱪilƣan bolattim.

29  Əgǝr manga nǝprǝtlǝngǝn kixining ⱨalakitigǝ ⱪariƣinimda xadlinip kǝtkǝn bolsam,

Bexiƣa külpǝt qüxkǝnlikidin huxal bolƣan bolsam —■

30  (Əmǝliyǝttǝ u tügǝxsun dǝp ⱪarƣap, uning ɵlümini tilǝp aƣzimni gunaⱨ ɵtküzüxkǝ yol ⱪoymiƣanmǝn)■

31  Əgǝr qedirimdikilǝr mǝn toƣruluⱪ: «Hojayinimizning dastihinidin yǝp toyunmiƣan ⱪeni kim bar?» demigǝn bolsa,□

32  (Musapirlardin koqida ⱪalƣini ǝzǝldin yoⱪtur;

Qünki ixikimni ⱨǝrdaim yoluqilarƣa eqip kǝlgǝnmǝn)■

33  Əgǝr Adǝm’atimizdǝk itaǝtsizliklirimni yapⱪan,

Ⱪǝbiⱨlikimni kɵnglümgǝ yoxurƣan bolsam,

34  Ⱨǝmdǝ xuning üqün pütkül halayiⱪ aldida uning axkarilinixidin ⱪorⱪup yürgǝn bolsam,

jǝmiyǝtning kǝmsitixliri manga wǝⱨimǝ ⱪilƣan bolsa,

Xuning bilǝn mǝn talaƣa qiⱪmay yürgǝn bolsam,... □

35 — Aⱨ, manga ⱪulaⱪ salƣuqi birsi bolsidi!

Mana, imzayimni ⱪoyup berǝy;

Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir manga jawab bǝrsun!

Rǝⱪibim mening üstümdin ǝrz yazsun!□

36  Xu ǝrzni zimmǝmgǝ artattim ǝmǝsmu?

Qoⱪum tajlardǝk beximƣa kiyiwalattim.

37  Mǝn Uningƣa ⱪǝdǝmlirimning pütün sanini ⱨesablap berǝttim;

Xaⱨzadidǝk mǝn Uning aldiƣa barattim.□

38  Əgǝr ɵz etizlirim manga ⱪarxi guwaⱨ bolup quⱪan kɵtürsǝ,

Uning qünǝkliri bilǝn birgǝ yiƣlaxsa,

39  Qünki qiⱪarƣan mewisini ⱨǝⱪ tɵlimǝy yegǝn bolsam,

Ⱨɵddigǝrlǝrni ⱨalsizlandurup nǝpisini tohtatⱪan bolsam,

40  Undaⱪta buƣdayning ornida xumbuya ɵssun!

Arpining ornida mǝstǝk ɵssun.

Mana xuning bilǝn mǝn Ayupning sɵzliri tamam wǝssalam!» □

32

Yax yigit Elihu sɵz ⱪilidu •••• U Hudaning Roⱨidin kǝlgǝn tǝlim toƣrisida sɵzlǝydu •••• «Ⱨǝmmigǝ ⱪadirning Roⱨi adǝmgǝ tǝlim beridu»

1 Xuning bilǝn bu üq kixi Ayupⱪa jawab berixtin tohtidi; qünki ular Ayupning ⱪarixida ɵzini ⱨǝⱪⱪaniy dǝp tonuydiƣanliⱪini bildi.

2 Andin Buziliⱪ Ramning ailisidin bolƣan Barahǝlning oƣli Elihu isimlik yigitning ƣǝzipi ⱪozƣaldi; uning ƣǝzipi Ayupⱪa ⱪarita ⱪozƣaldi, qünki u Hudani ǝmǝs, bǝlki ɵzini toƣra ⱨesabliƣanidi; □ 3 Uning ƣǝzipi Ayupning üq dostliriƣimu ⱪaritildi, qünki ular Ayupⱪa rǝddiyǝ bǝrgüdǝk sɵz tapalmay turup, yǝnila uni gunaⱨkar dǝp bekitkǝnidi. 4 Biraⱪ Elihu bolsa Ayupⱪa jawab berixni kütkǝnidi, qünki bu tɵtǝylǝnning kɵrgǝn künliri ɵzidin kɵp idi. 5 Elihu bu üq dostning aƣzida ⱨeqⱪandaⱪ jawabi yoⱪluⱪini kɵrgǝndin keyin, uning ƣǝzipi ⱪozƣaldi.

6 Xuning bilǝn Buziliⱪ Barahǝlning oƣli Elihu eƣiz eqip jawabǝn mundaⱪ dedi: —

«Mǝn bolsam yax, silǝr bolsanglar yaxanƣansilǝr;

Xundaⱪ bolƣaqⱪa mǝn tartinip, bilgǝnlirimni silǝrgǝ ayan ⱪilixtin ⱪorⱪup kǝldim.■

7 Mǝn: «Yexi qong bolƣanlar awwal sɵzlixi kerǝk;

Yillar kɵpǝysǝ, adǝmgǝ danaliⱪni ɵgitidu», dǝp ⱪarayttim;□

8 Biraⱪ ⱨǝrbir insanda roⱨ bar;

Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirning nǝpisi uni ǝⱪil-idrakliⱪ ⱪilip yorutidu.□  ■

9 Lekin qonglarning dana boluxi natayin;

Ⱪerilarning toƣra ⱨɵküm qiⱪaraliximu natayin.■

10  Xunga mǝn: «Manga ⱪulaⱪ selinglar» dǝymǝn,

Mǝnmu ɵz bilginimni bayan ǝylǝy.

11  Mana, silǝr toƣra sɵzlǝrni izdǝp yürgininglarda,

Mǝn sɵzliringlarni kütkǝnmǝn;

Silǝrning munazirǝnglarƣa ⱪulaⱪ salattim;

12  Xundaⱪ, silǝrgǝ qin kɵnglümdin ⱪulaⱪ saldim;

Biraⱪ silǝrdin ⱨeqⱪaysinglar Ayupⱪa rǝddiyǝ bǝrmidinglar,

Ⱨeqⱪaysinglar uning sɵzlirigǝ jawab berǝlmidinglarki,

13  Silǝr: «Ⱨǝⱪiⱪǝtǝn danaliⱪ taptuⱪ!» deyǝlmǝysilǝr;

Insan ǝmǝs, bǝlki Tǝngri uningƣa rǝddiyǝ ⱪilidu.□

14  Uning jǝnggǝ tizilƣan ⱨujum sɵzliri manga ⱪaritilƣan ǝmǝs;

Ⱨǝm mǝn bolsam silǝrning gǝpliringlar boyiqǝ uningƣa jawab bǝrmǝymǝn

15  (Bu üqǝylǝn ⱨǝyranuⱨǝs bolup, ⱪayta jawab berixmidi;

Ⱨǝmmǝ sɵz ulardin uqup kǝtti.

16  Mǝn kütüp turattim, qünki ular gǝp ⱪilmidi, bǝlki jimjit ɵrǝ turup ⱪayta jawab bǝrmidi);□

17  Əmdi ɵzümning nɵwitidǝ mǝn jawab berǝy,

Mǝnmu bilginimni kɵrsitip berǝy.

18  Qünki dǝydiƣan sɵzlirim liⱪ toldi;

Iqimdiki Roⱨ manga türtkǝ boldi;□

19  Mana, ⱪorsiⱪim eqilmiƣan xarab tulumiƣa ohxaydu;

Yengi xarab tulumliri partlap ketidiƣandǝk partlaydiƣan boldi.

20  Xunga mǝn sɵz ⱪilip iqimni boxitay;

Mǝn lǝwlirimni eqip jawab berǝy.

21  Mǝn ⱨeqkimgǝ yüz-hatirǝ ⱪilmaymǝn;

Wǝ yaki ⱨeq adǝmgǝ huxamǝt ⱪilmaymǝn.

22  Mǝn huxamǝt ⱪilixni ɵgǝnmigǝnmǝn; undaⱪ bolidiƣan bolsa,

Yaratⱪuqum qoⱪum tezla meni elip ketidu». □

33

Elihuning birinqi bayani — Huda adǝmlǝrgǝ bǝrgǝn tǝrbiyilǝr

1 «Əmdiliktǝ, i Ayup, bayanlirimƣa ⱪulaⱪ salƣaysǝn,

Sɵzlirimning ⱨǝmmisini anglap qiⱪⱪaysǝn.

2 Mana ⱨazir lǝwlirimni aqtim,

Aƣzimda tilim gǝp ⱪilidu.

3 Sɵzlirim kɵnglümdǝk durus bolidu,

Lǝwlirim sap bolƣan tǝlimni bayan ⱪilidu.□

4 Tǝngrining Roⱨi meni yaratⱪan;

Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirning nǝpisi meni janlanduridu.□

5 Jawabing bolsa, manga rǝddiyǝ bǝrgin;

Sɵzliringni aldimƣa sǝpkǝ ⱪoyup jǝnggǝ tǝyyar turƣin!

6 Mana, Tǝngri aldida mǝn sanga ohxax bǝndimǝn;

Mǝnmu laydin xǝkillǝndürülüp yasalƣanmǝn.■

7 Bǝrⱨǝⱪ, mǝn sanga ⱨeq wǝⱨimǝ salmaⱪqi ǝmǝsmǝn,

Wǝ yaki mǝn salƣan yük sanga besim bolmaydu.□

8 Sǝn dǝrwǝⱪǝ ⱪuliⱪimƣa gǝp ⱪildingki,

Ɵz awazing bilǝn: —■

9 «Mǝn ⱨeq itaǝtsiz bolmay pak bolimǝn;

Mǝn sap, mǝndǝ ⱨeq gunaⱨ yoⱪ...

10  Mana, Huda mǝndin sǝwǝb tepip ⱨujum ⱪilidu,

U meni Ɵz düxmini dǝp ⱪaraydu;■

11  U putlirimni kixǝnlǝrgǝ salidu,

Ⱨǝmmǝ yollirimni kɵzitip yüridu» — degǝnlikingni anglidim.□

  ■

12  Mana, mǝn sanga jawab berǝyki,

Bu ixta geping toƣra ǝmǝs;

Qünki Tǝngri insandin uluƣdur.

13  Sǝn nemixⱪa uning bilǝn dǝwalixip: —

U Ɵzi ⱪilƣan ixliri toƣruluⱪ ⱨeq qüxǝnqǝ bǝrmǝydu» dǝp yürisǝn?□

14  Qünki Tǝngri ⱨǝⱪiⱪǝtǝn gǝp ⱪilidu;

Bir ⱪetim, ikki ⱪetim,

Lekin insan buni sǝzmǝydu;□

15 Qüx kɵrgǝndǝ, keqidiki ƣayibanǝ alamǝttǝ,

— (Ⱪattiⱪ uyⱪu insanlarni basⱪanda,

Yaki orun-kɵrpiliridǝ ügdǝk basⱪanda) —

16 — Xu qaƣlarda U insanlarning ⱪuliⱪini aqidu,

U ularƣa bǝrgǝn nǝsiⱨǝtni ularning yürikigǝ mɵⱨürlǝydu.□

17  Uning mǝⱪsiti adǝmlǝrni yaman yolidin yanduruxtur,

Insanni tǝkǝbburluⱪtin saⱪlaxtur;□

18  Buning bilǝn Huda adǝmning jenini kɵz yǝtmǝs ⱨangdin yandurup, saⱪlaydu,

uning ⱨayatini ⱪiliqlinixtin ⱪoƣdaydu.

19  Yaki bolmisa, u orun tutup yetip ⱪalƣinida aƣriⱪ bilǝn,

Sɵngǝklirini ɵz-ara soⱪuxturup biaram ⱪilix bilǝn,

Tǝrbiyǝ ⱪilinidu.

20  Xuning bilǝn uning pütün wujudi taamdin nǝprǝtlinidu,

Uning jeni ⱨǝrhil nazu-nemǝtlǝrdin ⱪaqidu.■

21  Uning eti kɵzdin yoⱪilip ketidu,

Əslidǝ kɵrünmǝydiƣan sɵngǝkliri bɵrtüp qiⱪidu.

22  Buning bilǝn jeni kɵz yǝtmǝs ⱨangƣa yeⱪin kelidu,

Ⱨayati ⱨalak ⱪilƣuqi pǝrixtilǝrgǝ yeⱪinlixidu;

23  Biraⱪ, ǝgǝr uning bilǝn bir tǝrǝptǝ turidiƣan kelixtürgüqi bir pǝrixtǝ bolsa,

Yǝni mingining iqidǝ birsi bolsa,

— Insan balisiƣa toƣra yolni kɵrsitip beridiƣan kelixtürgüqi bolsa,□

24  Undaⱪta Huda uningƣa xǝpⱪǝt kɵrsitip: «Uni ⱨangdin qüxüp ketixtin ⱪutⱪuzup ⱪoyƣin,

Qünki Mǝn nijat-ⱪutuluxⱪa kapalǝt aldim» — dǝydu.□

25  Buning bilǝn uning ǝtliri baliliⱪ waⱪtidikidin yumran bolidu;

U yaxliⱪiƣa ⱪaytidu.

26  U Tǝngrigǝ dua ⱪilidu, U xǝpⱪǝt ⱪilip uni ⱪobul ⱪilidu,

U huxal-huram tǝntǝnǝ ⱪilip Uning didarini kɵridu,

Ⱨǝmdǝ Huda uning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪini ɵzigǝ ⱪayturidu.■

27  U adǝmlǝr aldida küy eytip: —

«Mǝn gunaⱨ ⱪildim,

Toƣra yolni burmiliƣanmǝn,

Biraⱪ tegixlik jaza manga berilmidi!□

28  U roⱨimni ⱨangƣa qüxüxtin ⱪutⱪuzdi,

Jenim nurni ⱨuzurlinip kɵridu» — dǝydu.

29  Mana, bu ǝmǝllǝrning ⱨǝmmisini Tǝngri adǝmni dǝp,

Ikki ⱨǝtta üq mǝrtǝm ayan ⱪilidu,□

30  Mǝⱪsiti uning jenini ⱨangdin yandurup ⱪutⱪuzuxtur,

Uni ⱨayatliⱪ nuri bilǝn yorutux üqündur.■

31  I Ayup, manga ⱪulaⱪ salƣaysǝn;

Ününgni qiⱪarma, mǝn yǝnǝ sɵz ⱪilay.

32  Əgǝr sɵzliring bolsa, manga jawab ⱪiliwǝrgin;

Sɵzligin! Qünki imkaniyǝt bolsila mening seni aⱪliƣum bar.

33  Bolmisa, meningkini anglap oltur;

Süküt ⱪilƣin, mǝn sanga danaliⱪni ɵgitip ⱪoyay».

34

Elihuning ikkinqi bayani — Ayupni yǝnǝ ǝyiblǝx, Yaratⱪuqining harakterini tǝswirlǝx

1 Elihu yǝnǝ jawabǝn mundaⱪ dedi: —

2 «I danixmǝnlǝr, sɵzlirimni anglanglar,

I tǝjribǝ-sawaⱪliⱪ adǝmlǝr, manga ⱪulaⱪ selinglar.

3 Eƣiz taam tetip baⱪⱪandǝk,

Ⱪulaⱪ sɵzning tǝmini sinap baⱪidu.■

4 Ɵzimiz üqün nemining toƣra bolidiƣanliⱪini bayⱪap tallayli;

Arimizda nemining yahxi bolidiƣanliⱪini bilǝyli!

5 Qünki Ayup: «Mǝn ⱨǝⱪⱪaniydurmǝn»,

Wǝ: «Tǝngri mening ⱨǝⱪⱪimni bulap kǝtkǝn» — dǝydu.□  ■

6 Yǝnǝ u: «Ⱨǝⱪⱪimgǝ ziyan yǝtküzidiƣan, yalƣan gǝpni ⱪilixim toƣrimu?

Ⱨeq asiyliⱪim bolmiƣini bilǝn, manga sanjilƣan oⱪ zǝhmigǝ dawa yoⱪ» — dǝydu,□  ■

7 Ⱪeni, Ayupⱪa ohxaydiƣan kim bar?!

Uningƣa nisbǝtǝn baxⱪilarni ⱨaⱪarǝtlǝx su iqkǝndǝk addiy ixtur.□

8 U ⱪǝbiⱨlik ⱪilƣuqilarƣa ⱨǝmraⱨ bolup yüridu,

U rǝzillǝr bilǝn billǝ mangidu.□

9 Qünki u: «Adǝm Hudadin sɵyünsǝ,

Bu uningƣa ⱨeqⱪandaⱪ paydisi yoⱪ» dedi.□

10  Xunga, i danixmǝnlǝr, manga ⱪulaⱪ selinglar;

Rǝzillik Tǝngridin yiraⱪta tursun! Yamanliⱪ Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirdin neri bolsun!■

11  Qünki U adǝmning ⱪilƣanlirini ɵzigǝ ⱪayturidu,

Ⱨǝr bir adǝmgǝ ɵz yoli boyiqǝ tegixlik nesiwǝ tapⱪuzidu.■

12  Dǝrⱨǝⱪiⱪǝt, Tǝngri ⱨeq ǝskilik ⱪilmaydu,

Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir ⱨɵkümni ⱨǝrgiz burmilimaydu.

13  Kim Uningƣa yǝr-zeminni amanǝt ⱪilƣan?

Kim Uni pütkül jaⱨanni baxⱪuruxⱪa tǝyinlidi?□

14  U pǝⱪǝt kɵnglidǝ xu niyǝtni ⱪilsila,

Ɵzining Roⱨini ⱨǝm nǝpisini Ɵzigǝ ⱪayturuwalsila,□  ■

15  Xuan barliⱪ ǝt igiliri birgǝ nǝpǝstin ⱪalidu,

Adǝmlǝr topa-qangƣa ⱪaytidu.□  ■

16  Sǝn danixmǝn bolsang, buni angla!

Sɵzlirimning sadasiƣa ⱪulaⱪ sal!

17  Adalǝtkǝ ɵq bolƣuqi ⱨɵküm sürǝlǝmdu?

Sǝn «Ⱨǝmmidin Adil Bolƣuqi»ni gunaⱨkar bekitǝmsǝn?!□  ■

18  U bolsa padixaⱨni: «Yarimas!»,

Mɵtiwǝrlǝrni: «Rǝzillǝr» degüqidur.□

19  U nǝ ǝmirlǝrgǝ ⱨeq yüz-hatirǝ ⱪilmaydu,

Nǝ baylarni kǝmbǝƣǝllǝrdin yuⱪiri kɵrmǝydu;

Qünki ularning ⱨǝmmisini U Ɵz ⱪoli bilǝn yaratⱪandur.□  ■

20  Kɵzni yumup aqⱪuqǝ ular ɵtüp ketidu,

Tün yerimida hǝlⱪlǝrmu tǝwrinip dunyadin ketidu;

Adǝmning ⱪolisiz uluƣlar elip ketilidu.

21 Qünki Uning nǝzǝri adǝmning yollirining üstidǝ turidu;

U insanning bar ⱪǝdǝmlirini kɵrüp yüridu.■

22  Xunga ⱪǝbiⱨlik ⱪilƣuqilarƣa yoxurunƣudǝk ⱨeq ⱪarangƣuluⱪ yoⱪtur,

Ⱨǝtta ɵlümning sayisidimu ular yoxurunalmaydu.□  ■

23  Qünki Tǝngri adǝmlǝrni aldiƣa ⱨɵküm ⱪilixⱪa kǝltürüx üqün,

Ularni uzunƣiqǝ kɵzitip yürüxining ⱨajiti yoⱪtur.□

24  U küqlüklǝrni tǝkxürüp olturmayla parǝ-parǝ ⱪiliwetidu,

Ⱨǝm baxⱪilarni ularning orniƣa ⱪoyidu;

25  Qünki ularning ⱪilƣanliri uningƣa eniⱪ turidu;

U ularni keqidǝ ɵriwetidu, xuning bilǝn ular yanjilidu.

26  U yamanlarni halayiⱪ aldida kaqatliƣandǝk ularni uridu,

27  Qünki ular uningƣa ǝgixixtin bax tartⱪan,

Uning yolliridin ⱨeqbirini ⱨeq ǝtiwarlimiƣan.■

28  Ular xundaⱪ ⱪilip miskinlǝrning nalǝ-pǝryadini Uning aldiƣa kirgüzidu,

Xuning bilǝn U ezilgüqilǝrning yalwuruxini anglaydu.□

29  U süküttǝ tursa, kim aƣrinip ⱪaⱪxisun.

Mǝyli ǝldin, mǝyli xǝhstin bolsun,

Əgǝr U xǝpⱪitini kɵrsǝtmǝy yüzini yoxuruwalsa, kim Uni kɵrǝlisun?□

30  Uning mǝⱪsiti iplaslar ⱨɵkümranliⱪ ⱪilmisun,

Ular ǝl-ǝⱨlini damiƣa qüxürmisun degǝnliktur.

31  Qünki buning bilǝn ulardin birsi Tǝngrigǝ: «Mǝn tǝkǝbburluⱪ ⱪilƣanmǝn;

Mǝn toƣrini yǝnǝ burmilimaymǝn;

32  Ɵzüm bilmiginimni manga ɵgitip ⱪoyƣaysǝn;

Mǝn yamanliⱪ ⱪilƣan bolsam, mǝn ⱪayta ⱪilmaymǝn» — desǝ,□

33  Sǝn Uning bekitkinini rǝt ⱪilƣanliⱪing üqün,

U pǝⱪǝt sening pikring boyiqila insanning ⱪilƣanlirini Ɵzigǝ ⱪayturuxi kerǝkmu.

Mǝn ǝmǝs, sǝn ⱪarar ⱪilixing kerǝktur;

Əmdi bilgǝnliringni bayan ⱪilsangqu!

34  Əⱪli bar adǝmlǝr bolsa,

Gepimni angliƣan dana kixi bolsa: —

35  «Ayup sawatsizdǝk gǝp ⱪildi;

Uning sɵzliridǝ ǝⱪil-parasǝttin ǝsǝr yoⱪ» — dǝydu.

36  Ayup rǝzil adǝmlǝrdǝk jawab bǝrgǝnlikidin,

Ahirƣiqǝ sinalsun!□

37  Qünki u ɵz gunaⱨining üstigǝ yǝnǝ asiyliⱪni ⱪoxidu;

U arimizda aⱨanǝt bilǝn qawak qelip, Tǝngrigǝ ⱪarxi sɵzlǝrni kɵpǝytmǝktǝ».

35

Elihuning üqinqi bayani — «Huda keqidǝ at ⱪilƣan nahxilar»

1 Elihu yǝnila jawab berip mundaⱪ dedi: —

2 «Sǝn muxu gepingni, yǝni «Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪim Tǝngriningkidin üstündur» deginingni toƣra dǝp ⱪaramsǝn?□

3 Xundaⱪ bolƣanliⱪi üqün sǝn: «Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪning manga nemǝ paydisi bolsun?

Gunaⱨ ⱪilmiƣinimning gunaⱨ ⱪilƣinimƣa ⱪariƣanda artuⱪqiliⱪi nǝdǝ?» dǝp soriding .□  ■

4 Ɵzüm sɵzlǝr bilǝn sanga jawab berǝy,

Sanga ⱨǝm sǝn bilǝn billǝ bolƣan ülpǝtliringgǝ jawab berǝy;□

5 Asmanlarƣa ⱪarap baⱪⱪin;

Pǝlǝktiki bulutlarƣa sǝpsalƣin;

Ular sǝndin yuⱪiridur.

6 Əgǝr gunaⱨ ⱪilƣan bolsang, undaⱪta Tǝngrigǝ ⱪaysi ziyankǝxlikni ⱪilalaytting?

Jinayǝtliring kɵpǝysimu, undaⱪta uningƣa ⱪandaⱪ ziyanlarni salalar iding?

7 Sǝn ⱨǝⱪⱪaniy bolƣan tǝⱪdirdimu, Uningƣa nemǝ berǝlǝytting?

U sening ⱪolungdin nemimu alar-ⱨǝ?□  ■

8 Sening ǝskilikliring pǝⱪǝt sǝndǝk bir insanƣila,

Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪing bolsa pǝⱪǝt insan baliliriƣila tǝsir ⱪilidu, halas.

9 Adǝmlǝr zulum kɵpiyip kǝtkǝnlikidin yalwuridu;

Küqlüklǝrning besimi tüpǝylidin ular nalǝ-pǝryad kɵtüridu.□

10  Biraⱪ ⱨeqkim: «Keqilǝrdǝ insanlarƣa nahxa ata ⱪilƣuqi yaratⱪuqum Tǝngrini nǝdin izdixim kerǝk?» demǝydu.

11  Uning bizgǝ ɵgitidiƣini yǝr-zemindiki ⱨaywanlarƣa ɵgitidiƣinidin kɵp,

Ⱨǝm asmandiki uqar-ⱪanatlarƣa ɵgitidiƣinidin artuⱪ ǝmǝsmu?

12  Ular nalǝ-pǝryad kɵtüridu, biraⱪ rǝzil adǝmlǝrning ⱨakawurluⱪining tǝsiri tüpǝylidin,

Uni Huda ijabǝt ⱪilmaydu.□  ■

13  Bǝrⱨǝⱪ, Tǝngri ⱪuruⱪ duaƣa ⱪulaⱪ salmiƣan yǝrdǝ,

Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir muxularƣa ǝⱨmiyǝt bǝrmigǝn yǝrdǝ,

14  Sǝn: «Mǝn Uni kɵrǝlmǝymǝn» desǝng, U ⱪandaⱪ ⱪulaⱪ salsun?

Dǝwaying tehi Uning aldida turidu,

Xunga Uni kütüp turƣin.□

15  Biraⱪ U ⱨazir towa ⱪilix pursiti berip, Ɵz ƣǝzipini tehi tɵkmigǝn ǝⱨwalda,

Ayup ɵzining tǝkǝbburluⱪini bilmǝmdiƣandu?□
  ■

16  Qünki Ayup ⱪuruⱪ gǝp üqün aƣzini aqⱪan,

U tuturuⱪsiz sɵzlǝrni kɵpǝytkǝn».

36

Elihuning tɵtinqi bayani: — Azablardin alƣan tǝrbiyǝ

1 Elihu sɵzini dawamlaxturup mundaⱪ dedi: —

2 «Meni birdǝm sɵzligili ⱪoysang,

Mǝn yǝnǝ Tǝngrigǝ wakalitǝn ⱪilidiƣan sɵzümning barliⱪini sanga ayan ⱪilimǝn.

3 Bilimni yiraⱪlardin elip kǝltürimǝn,

Adǝmlǝrni Yaratⱪuqimni ⱨǝⱪⱪaniy dǝp ⱨesablaydiƣan ⱪilimǝn.□

4 Mening gepim ⱨǝⱪiⱪǝtǝn yalƣan ǝmǝstur;

Bilimi mukǝmmǝl birsi sǝn bilǝn billǝ bolidu.□

5 Mana, Tǝngri degǝn uluƣdur,

Biraⱪ U ⱨeqkimni kǝmsitmǝydu;

Uning qüxinixi qongⱪurdur, mǝⱪsitidǝ qing turidu.□  ■

6 U yamanlarni ⱨayat saⱪlimaydu;

Biraⱪ ezilgǝnlǝr üqün adalǝt yürgüzidu.□

7 U ⱨǝⱪⱪaniylardin kɵzini elip kǝtmǝydu,

Bǝlki ularni mǝnggügǝ padixaⱨlar bilǝn tǝhttǝ olturƣuzidu,

Xundaⱪ ⱪilip ularning mǝrtiwisi üstün bolidu.■

8 Wǝ ǝgǝr ular kixǝnlǝngǝn bolsa,

Japaning asaritigǝ tutulƣan bolsa,

9 Undaⱪta U ularƣa ⱪilƣanlirini,

Ularning itaǝtsizliklirini,

Yǝni ularning kɵrǝnglǝp kǝtkǝnlikini ɵzlirigǝ kɵrsǝtkǝn bolidu.

10  Xuning bilǝn U ⱪulaⱪlirini tǝrbiyigǝ eqip ⱪoyidu,

Ularni yamanliⱪtin ⱪaytixⱪa buyruydu.

11 Ular ⱪulaⱪ selip Uningƣa boysunsila

Ular ⱪalƣan künlirini awatqiliⱪta,

Yillirini huxluⱪta ɵtküzidu.

12  Biraⱪ ular ⱪulaⱪ salmisa, ⱪiliqlinip dunyadin ketidu,

Bilimsiz ⱨalda nǝpǝstin tohtap ⱪalidu.

13  Biraⱪ kɵngligǝ iplasliⱪni pükkǝnlǝr yǝnila adawǝt saⱪlaydu;

U ularƣa asarǝt qüxürgǝndimu ular yǝnila tilawǝt ⱪilmaydu.

14  Ular yax turupla jan üzidu,

Ularning ⱨayati bǝqqiwazlar arisida tügǝydu.□  ■

15  Biraⱪ U azab tartⱪuqilarni azablardin bolƣan tǝrbiyǝ arⱪiliⱪ ⱪutⱪuzidu,

U ular har bolƣan waⱪtida ularning ⱪuliⱪini aqidu.

16  U xundaⱪ ⱪilip senimu azarning aƣzidin ⱪistangqiliⱪi yoⱪ kǝng bir yǝrgǝ jǝlp ⱪilƣan bolatti;

Undaⱪta dastihining mayƣa toldurulƣan bolatti.□  ■

17  Biraⱪ sǝn ⱨazir yamanlarƣa ⱪaritilƣan tegixlik jazalarƣa toldurulƣansǝn;

Xunga Hudaning ⱨɵkümi ⱨǝm adaliti seni tutuwaldi.□

18  Ƣǝzipingning ⱪaynap ketixining seni mazaⱪⱪa baxlap ⱪoyuxidin ⱨuxyar bol;

Undaⱪta ⱨǝtta zor kapalǝtmu seni ⱪutⱪuzalmaydu.

19  Yaki bayliⱪliring,

Yaki küqüngning zor tirixixliri,

Ɵzüngni azab-oⱪubǝttin neri ⱪilalamdu?

20  Keqigǝ ümid baƣlima,

Qünki u qaƣda hǝlⱪ ɵz ornidin yoⱪilip ketidu.□

21  Ⱨuxyar bol, ǝskilikkǝ burulup kǝtmǝ;

Qünki sǝn ⱪǝbiⱨlikni dǝrdkǝ sǝwr boluxning ornida talliƣansǝn.

22  Mana, Tǝngri küq-ⱪudriti tüpǝylidin üstündur;

Uningdǝk ɵgǝtküqi barmu?□

23  Kim Uningƣa mangidiƣan yolni bekitip bǝrgǝnidi?

Wǝ yaki Uningƣa: «Yaman ⱪilding?» deyixkǝ petinalaydu?■

24  Insanlar tǝbriklǝydiƣan Hudaning ǝmǝllirini uluƣlaxni untuma!

25  Ⱨǝmmǝ adǝm ularni kɵrgǝndur;

Insan baliliri yiraⱪtin ularƣa ⱪarap turidu».

Hudaning karamǝt ǝmǝlliri — •••• Uning zor ⱨǝywisi dǝⱨxǝtlik ⱪara ⱪuyunda ayan bolidu

26  « — Bǝrⱨǝⱪ, Tǝngri uluƣdur, biz Uni qüxinǝlmǝymiz,

Uning yillirining sanini tǝkxürüp eniⱪliƣili bolmaydu.■

27  Qünki U suni tamqilardin xümürüp qiⱪiridu;

Ular parƣa aylinip andin yamƣur bolup yaƣidu.

28  Xundaⱪ ⱪilip asmanlar yamƣurlarni ⱪuyup berip,

Insan baliliri üstigǝ molqiliⱪ yaƣduridu.

29  Biraⱪ kim bulutlarning toⱪuluxini,

Uning samawi qedirining gümbür-gümbür ⱪilidiƣanliⱪini qüxinǝlisun?

30  Mana, U qaⱪmiⱪi bilǝn ǝtrapini yoruⱪ ⱪilidu,

Ⱨǝtta dengiz tǝktinimu yoruⱪ ⱪilidu.□

31  U bular arⱪiliⱪ hǝlⱪlǝr üstidin ⱨɵküm qiⱪiridu;

Ⱨǝm ular arⱪiliⱪmu mol axliⱪ beridu.■

32  U ⱪollirini qaⱪmaⱪ bilǝn tolduridu,

Uningƣa uridiƣan nixanni buyruydu.

33  Hudaning güldürmamisi uning kelidiƣanliⱪini elan ⱪilidu;

Ⱨǝtta kalilarmu sezip, uni elan ⱪilidu. □

37

Elihuning tɵtinqi bayanining dawami — Hudaning karamǝt ǝmǝllirini kɵrsǝtkǝnlirini ayan ⱪilix •••• Ⱪara ⱪuyunning yeⱪinlixixi

1 Xundaⱪ, yürikimmu buni anglap tǝwrinip ketiwatidu,

Yürikim ⱪepidin qiⱪip ketǝy, dedi.

2 Mana angliƣina! Uning ⱨɵrkirigǝn awazini,

Uning aƣzidin qiⱪiwatⱪan güldürmama awazini angla!□  ■

3 U awazini asman astidiki pütkül yǝrgǝ,

Qaⱪmiⱪini yǝrning ⱪǝrigiqǝ yǝtküzidu.

4 Qaⱪmaⱪtin keyin bir awaz ⱨɵrkirǝydu;

Ɵz ⱨǝywitining awazi bilǝn u güldürlǝydu,

Awazi anglinixi bilǝnla ⱨeq ayanmay qaⱪmaⱪlirinimu ⱪoyuwetidu.

5 Tǝngri awazi bilǝn karamǝt güldürlǝydu,

Biz qüxinǝlmǝydiƣan nurƣun ⱪaltis ixlarni ⱪilidu.■

6 Qünki u ⱪarƣa: «Yǝrgǝ yaƣ!»,

Ⱨǝm ⱨɵl-yeƣinƣa: «Küqlük yamƣur bol!» dǝydu.■

7 U barliⱪ insanni ɵzining yaratⱪanliⱪini bilsun dǝp,

Ⱨǝmmǝ adǝmning ⱪolini bular bilǝn tosup ⱪoyidu;□

8 Yawayi ⱨaywanlar ɵz uwisiƣa kirip ketidu,

Ɵz ⱪonalƣusida turƣuzulidu.

9 Boran-qapⱪun koⱨiⱪaptin kelidu,

Ⱨǝm soƣuⱪ-zimistan taratⱪuqi xamallardin kelidu.□

10 Tǝngrining nǝpisi bilǝn muz ⱨasil bolidu;

Bipayan sular ⱪetip ⱪalidu.■

11 U yǝnǝ ⱪoyuⱪ bulutlarƣa mol nǝmlik yüklǝydu,

U qaⱪmaⱪ kɵtüridiƣan bulutni kǝng yeyip ⱪoyidu.

12 Ular pütkül yǝr-zemin yüzidǝ U buyruƣan ixni ijra ⱪilix üqün,

Uning yolyoruⱪliri bilǝn ⱨǝryaⱪⱪa burulidu.

13 Yaki tǝrbiyǝ tayiⱪi boluxi üqün,

Yaki Ɵz dunyasi üqün,

Yaki Ɵz rǝⱨimdillikini kɵrsitix üqün U bulutlirini kǝltüridu.□  ■

14 I Ayup, buni anglap ⱪoy,

Tǝngrining karamǝt ǝmǝllirini tonup yetip xük tur.□

15 Tǝngrining bulutlarni ⱪandaⱪ sǝptǝ turƣuzƣanliⱪini bilǝmsǝn?

Uning bulutining qaⱪmiⱪini ⱪandaⱪ qaⱪturidiƣanliⱪinimu bilǝmsǝn?

16 Bulutlarning ⱪandaⱪ ⱪilip boxluⱪta muǝllǝⱪ turidiƣanliⱪini,

Bilimi mukǝmmǝl Bolƣuqining karamǝtlirini bilǝmsǝn?

17 Ⱨǝy, Uning ⱪandaⱪ ⱪilip yǝr-zeminni jǝnubdiki xamal bilǝn tinqlandurup,

Seni kiyim-keqikingning ottǝk issitⱪinini bilǝmsǝn?

18 Sǝn Uningƣa ⱨǝmraⱨ bolup asmanni huddi ⱪuyup qiⱪarƣan ǝynǝktǝk,

Mustǝⱨkǝm ⱪilip yayƣanmiding?!■

19 Uningƣa nemini deyiximiz kerǝklikini bizgǝ ɵgitip ⱪoyƣin!

Ⱪarangƣuluⱪimiz tüpǝylidin biz dǝwayimizni jayida sǝpkǝ ⱪoyalmaymiz.

20 Uningƣa «Mening Sanga gepim bar» deyix yahximu?

Undaⱪ degüqi adǝm yutulmay ⱪalmaydu!

21-23 Əmdi xamallar kelip bulutlarni tarⱪitiwetidu,

Biraⱪ bulutlar arisidiki ⱪuyax nuriƣa adǝmlǝr biwasitǝ ⱪarap turalmaydu.

Ⱪuyaxning altun rǝnggi ximal tǝrǝptinmu pǝyda bolidu;

Tǝngrining ⱨuzurida dǝⱨxǝtlik ⱨǝywǝt bardur.

Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirni bolsa, biz Uni mɵlqǝrliyǝlmǝymiz;

Ⱪudriti ⱪaltistur, Uning adaliti uluƣ, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi qongⱪur,

Xunga U adǝmlǝrgǝ zulum ⱪilmaydu.□  ■

24  Xunga adǝmlǝr Uningdin ⱪorⱪidu;

Kɵnglidǝ ɵzini dana qaƣlaydiƣanlarƣa U ⱨeq etibar ⱪilmaydu».□

38

Pǝrwǝrdigarning Ɵzi Ayupⱪa jawab beridu — Ayupning soallirining yǝxmisi

1 Andin Pǝrwǝrdigar ⱪara ⱪuyun iqidin Ayupⱪa jawab berip mundaⱪ dedi: —

2 «Nǝsiⱨǝtni tuturuⱪsiz sɵzlǝr bilǝn hirǝlǝxtürgǝn zadi kim?□  ■

3 Ərkǝktǝk belingni qing baƣla;

Xunda Mǝn sǝndin soray,

Andin sǝn Meni hǝwǝrdar ⱪil!□

4 Mǝn yǝr-zeminni apiridǝ ⱪilƣinimda, sǝn zadi nǝdǝ iding?

Bularni qüxǝngǝn bolsang, bayan ⱪiliwǝr.■

5 Kim yǝr-zeminning ɵlqimini bekitkǝn?

— Sǝn buni bilmǝmsǝn?

Kim uning üstigǝ tana tartip ɵlqigǝn?

6-7 Tang sǝⱨǝrdiki yultuzlar billǝ küy eytixⱪan waⱪtida,

Hudaning oƣulliri huxalliⱪtin tǝntǝnǝ ⱪilixⱪan waⱪtida,

Yǝr-zeminning ulliri nǝgǝ paturulƣan?

Kim uning burjǝk texini salƣan?□

8 Baliyatⱪudin qiⱪⱪandǝk, dengiz süyi bɵsüp qiⱪⱪanda,

Kim uni dǝrwazilar iqigǝ bǝnd ⱪilƣan?■

9 Mǝn bulutni dengizning kiyimi ⱪilƣanda,

Wǝ ⱪap-ⱪarangƣuni uning zakisi ⱪilƣanda,

10  Mǝn uning üqün pasil kǝskǝn waⱪitta,

Uni qǝklǝp baldaⱪlarni ⱨǝm dǝrwazilarni salƣanda,

11  Yǝni uningƣa: «Muxu yǝrgiqǝ barisǝn, pasildin ɵtmǝ,

Sening tǝkǝbbur dolⱪunliring muxu yǝrdǝ tohtisun» degǝndǝ, sǝn nǝdǝ iding?□

12  Sǝn tuƣulƣandin beri sǝⱨǝrni «Qiⱪ» dǝp buyrup baⱪⱪanmusǝn?

Sǝn tang sǝⱨǝrgǝ ɵzi qiⱪidiƣan jayini kɵrsǝtkǝnmusǝn?

13  Sǝn xundaⱪ ⱪilip sǝⱨǝrgǝ yǝr yüzining ⱪǝrinimu yorutⱪuzup ⱨɵküm sürgüzüp,

Xundaⱪla rǝzillǝrni titritip yǝr-zemindin ⱪoƣlatⱪuzƣanmusǝn?□

14  Xuning bilǝn yǝr-zemin seƣiz layƣa besilƣan mɵⱨür izliridǝk ɵzgǝrtilidu;

Kiygǝn kiyimdǝk ⱨǝmmǝ eniⱪ bolidu;□

15  Ⱨǝm xuning bilǝn rǝzillǝrning «nur»i ulardin elip ketilidu;

Kɵtürülgǝn bilǝklǝr sundurulidu.□

16  Dengizdiki bulaⱪlarƣa sǝpǝr ⱪilip yǝtkǝnmusǝn?

Okyanlarning ⱪǝridǝ mengip baⱪⱪanmusǝn?

17  Ɵlümning dǝrwaziliri sanga axkarilanƣanmu?

Ɵlüm sayisining dǝrwazilirini kɵrgǝnmusǝn?

18  Əⱪling yǝr-zeminning qongluⱪiƣa yǝtkǝnmu?

Ⱨǝmmisini bilgǝn bolsang eniⱪ bayan ⱪil!

19  Nur turuxluⱪ jayƣa baridiƣan yol nǝdǝ?

Ⱪarangƣuluⱪning bolsa, ǝsliy orni nǝdǝ?

20  Sǝn buni bilip ularni ɵz qegrasiƣa apiralamsǝn?

Ularning ɵyigǝ mangidiƣan yollarni bilip yetǝlǝmsǝn?

21  Ⱨǝǝ, rast, sǝn bilisǝn, qünki sǝn ularning qaƣliridin ilgiri tuƣulƣansǝn,

Künliringning sani dǝrⱨǝⱪiⱪǝt kɵptin kɵptur!

22  Ⱪar ⱪaqilanƣan hǝzinilǝrgǝ kirip kɵrdüngmu.

Mɵldür ambirlirinimu kɵrüp baⱪtingmu?

23  Bularni azab-oⱪubǝtlik zamanƣa ⱪaldurdum,

Jǝng wǝ urux küni üqün tǝyyarlap ⱪoydum.□

24  Qaⱪmaⱪ degǝn ⱪandaⱪ yol bilǝn yerilidu?

Xǝrⱪ xamili yǝr yüzidǝ ⱪandaⱪ yol bilǝn tarⱪitilidu?

25  Yamƣur kǝlkünining qüxidiƣan ⱪanilini qepip tǝyyarliƣan kimdu?

Güldürmamining qaⱪmiⱪi üqün yol tǝyyarliƣan kimdu?□

26  Xundaⱪ ⱪilip yamƣur ⱨeq adǝm yoⱪ bolƣan yǝr yüzigǝ,

Ⱨeq adǝmzatsiz dǝxt-bayawanƣa yaƣdurulmamdu?

27  Xuning bilǝn qɵllǝxkǝn, ⱪurƣaⱪ tupraⱪlar ⱪandurulidu,

Ot-qɵp bih urup kɵklǝp qiⱪmamdu?□
  ■

28  Yamƣurning atisi barmu?

Xǝbnǝmni kim tuƣⱪandu?

29  Muz bolsa kimning baliyatⱪusidin qiⱪidu?

Asmandiki aⱪ ⱪirawni bolsa kim dunyaƣa kǝltüridu?

30  Xu qaƣda su ⱪetip taxtǝk bolidu,

Qongⱪur dengizlarning yüzi ⱪetip tutaxturulidu.

31  «Ⱪǝlb yultuzlar topi»ning baƣlimini baƣliyalamsǝn?

Orionning rixtilirini boxitalamsǝn?□  ■

32  «On ikki Zodiak yultuz türkümliri»ni ɵz pǝslidǝ elip qiⱪiralamsǝn?

«Qong Eyiⱪ türkümi»ni Küqükliri bilǝn yetǝkliyǝlǝmsǝn?□

33  Asmanning ⱪanuniyǝtlirini bilip yǝtkǝnmusǝn?

Asmanning yǝr üstigǝ süridiƣan ⱨɵkümlirini sǝn bǝlgilǝp ⱪoyƣanmu?■

34  Sǝn awazingni kɵtürüp bulutlarƣiqǝ yǝtküzüp,

Yamƣur yaƣdurup ɵzüngni ⱪiyan-taxⱪinlarƣa basturalamsǝn?

35  Sǝn qaⱪmaⱪlarni buyrup ɵz yoliƣa mangduralamsǝn?

Uning bilǝn ular: «Mana biz!» dǝp sanga jawab berǝmdu?

36  Adǝmning iq-baƣriƣa danaliⱪ beƣixlap kirgüzgǝn kimdu?

Əⱪilgǝ qüxinix ⱪabiliyitini bǝrgǝn kimdu?■

37  Bulutlarni danaliⱪ bilǝn saniƣan kim?

Asmanlardiki su tulumlirini tɵkidiƣan kim?

38  Buning bilǝn topa-qanglarni ⱪaturup uyul ⱪildurƣan,

Qalmilarni bir-birigǝ qaplaxturƣuzƣan zadi kim?

Ⱨaywanatlarning ⱨayatliⱪ sirliri

39  «Qixi xir üqün ow owlap yürǝmsǝn,

Xir küqüklirining ixtiⱨasini ⱪanduramsǝn?■

40 Ular uwilirida zongziyip yürgǝn waⱪtida,

Qatⱪalliⱪ iqidǝ turup tuzaⱪ ⱪoyup, sǝn ularƣa olja berǝlǝmsǝn?

41  Yemi kǝmqil bolup, ezip ketip yiraⱪⱪa ketip ⱪalƣanda,

Baliliri Tǝngrigǝ iltija ⱪilip nalǝ-pǝryad kɵtürgǝndǝ,

Taƣ ⱪaƣiliri ⱨǝm baliliri üqün yǝmni tǝminligǝn kimdu? ■

39

Ⱨaywanatlarning ⱨayatliⱪ sirliri — dawami

1 Sǝn taƣdiki yawa ɵqkilǝrning ⱪaqan tuƣidiƣanliⱪini bilǝmsǝn?

Jǝrǝnlǝrning baliliƣanliⱪini kɵzitip baⱪⱪanmusǝn?■

2 Ularning boƣaz bolƣili nǝqqǝ ay bolƣanliⱪini saniyalamsǝn?

Ularning balilaydiƣan waⱪtidin hǝwiring barmu?

3 Ular ⱪǝddini püküp, yetip balilirini tuƣidu,

Ular ɵzidiki tolƣaⱪni qiⱪirip taxlaydu;

4 Ularning baliliri küqlinip yetilidu,

Ular dalada ɵsüp, anisining yenidin qiⱪip ⱪaytip kǝlmǝydu.□

5 Yawa exǝkni dalaƣa ⱪoyuwetip ǝrkinlikkǝ qiⱪarƣan kim?

Xax exǝkning nohtilirini yexiwǝtkǝn kim?□

6 Qɵl-bayawanni uning ɵyi ⱪilƣanmǝn,

Xorluⱪnimu uning turalƣusi ⱪilƣanmǝn.■

7 U xǝⱨǝrning ⱪiyⱪas-sürǝnliridin yiraⱪ turup uni mazaⱪ ⱪilidu;

U exǝkqining warⱪirixinimu anglimaydu.

8 U taƣlarni ɵz yayliⱪim dǝp kezidu,

Xu yǝrdiki ⱨǝmmǝ gül-giyaⱨni izdǝp yüridu.

9 Yawa kala bolsa hizmitinggǝ kirixkǝ razi bolamdu?

Sening oⱪurungning yenida turuxⱪa unamdu?□

10  Yawa kalini tana bilǝn baƣlap, tapⱪa qüxürǝlǝmsǝn?!

U sanga ǝgixip jilƣilarda mengip tirna tartamdu?

11  Uning küqi zor bolƣanliⱪi üqün uningƣa tayinamsǝn?

Əmgikingni uningƣa amanǝt ⱪilamsǝn?

12  Danliringni ɵygǝ kɵtürüp ǝkilixni uningƣa tapxuramsǝn?

«Danlirimni haminimƣa yiƣixturidu» dǝp uningƣa ixǝnǝmsǝn?

Tɵgiⱪux

13  Tɵgiⱪux ⱪanatlirini xadliⱪ bilǝn ⱪaⱪidu,

Biraⱪ bular lǝylǝkning ⱪanat uqliri ⱨǝm pǝylirigǝ yetǝmdu? □

14  U tuhumlirini yǝrgǝ taxlap ⱪoyidu,

Tuhumlirim topida issitilsun, dǝydu.

15  Ularning tasadipiy dǝssilip yanjilidiƣanliⱪini,

Dalidiki birǝr ⱨaywanning asanla ularni dǝssǝp-qǝylǝydiƣanliⱪini untuydu.

16  Balilirini ɵzining ǝmǝstǝk baƣrini ⱪattiⱪ ⱪilidu;

Uning tuƣutining ǝjri bikarƣa ketidu,

Biraⱪ u pisǝnt ⱪilmiƣandǝk turidu.□

17  Qünki Tǝngri uni kǝm ǝⱪil ⱪilƣan,

Uningƣa danaliⱪni bǝrmigǝn.

18  Ⱨalbuki, u yügürüx aldida mǝydisini yuⱪiriƣa kɵtürginidǝ,

At ⱨǝm atliⱪlarni kǝmsitip mazaⱪ ⱪilidu. □

At

19  Sǝn atⱪa küq beƣixliƣanmiding?

Sǝn uning boyniƣa yǝlpünüp turidiƣan yaylini kiygüzgǝnmiding?

20 Sǝn uni ⱨǝywǝtlik purⱪuxliri bilǝn adǝmni ⱪorⱪutidiƣan,

Qekǝtkidǝk sǝkrǝydiƣan ⱪilalamsǝn?

21  U ǝxǝddiylik bilǝn yǝr tatilap-zohqup,

Ɵz küqidin xadlinip ketidu,

Ⱪoralliⱪ ⱪoxun bilǝn jǝng ⱪilixⱪa atlinidu.

22  U ⱪorⱪunqⱪa nisbǝtǝn külüpla ⱪoyidu,

Ⱨeqnemidin ⱪorⱪmaydu;

Ⱪiliqning bisidin u yanmaydu.

23  Oⱪdan, julaliⱪ nǝyzǝ,

Gɵrzimu uning yenida xaraⱪxiydu,

24  U yǝrni aqqiⱪ ⱨǝm ƣǝzǝp bilǝn yutuwetidu,

Jǝng kanayini bir anglapla ⱨayajanlinip ⱪin-ⱪiniƣa patmay ketidu.

25  Kanaylarning awazi bilǝnla u: «Ayⱨay!» dǝydu,

U jǝngni yiraⱪtin purap bolidu.

U sǝrkǝrdilǝrning towlaxlirini, jǝngqilǝrning warⱪiraxlirini huxalliⱪ bilǝn anglaydu.

Sar wǝ bürküt

26  Sar sening ǝⱪling bilǝn uqamdu,

Ⱪanatlirini jǝnubⱪa ⱪarap kerǝmdu?□

27  Bürküt buyruⱪung bilǝn yuⱪiriƣa pǝrwaz ⱪilip kɵtürülǝmdu,

Uwisini yuⱪiriƣa salamdu?■

28  U ⱪoram taxning üstidǝ makanlixidu,

U taƣning qoⱪⱪisiƣa ⱪonidu,

Tik ⱪiyanimu turalƣusi ⱪilidu.

29  Xu yǝrdin u owni paylap bayⱪiwalidu,

Kɵzliri yiraⱪ-yiraⱪlarni kɵzitidu.

30  Uning baliliri ⱪan xoraydu;

Ɵltürülgǝnlǝr nǝdǝ bolsa, u xu yǝrdǝ bolidu». □  ■

40

Pǝrwǝrdigar Ayupⱪa yǝnǝ sɵz ⱪilidu

1 Pǝrwǝrdigar Ayupⱪa yǝnǝ jawabǝn: —

2 «Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir bilǝn dǝwalaxidiƣan kixi uningƣa tǝrbiyǝ ⱪilmaⱪqimu?

Tǝngrini ǝyibligüqi kixi jawab bǝrsun!» — dedi.□

3 Ayup bolsa Pǝrwǝrdigarƣa jawabǝn: —

4 «Mana, mǝn ⱨeqnemigǝ yarimaymǝn;

Sanga ⱪandaⱪ jawab berǝlǝymǝn?

Ⱪolum bilǝn aƣzimni etip gǝptin ⱪalay;■

5 Bir ⱪetim dedim, mǝn yǝnǝ jawab bǝrmǝymǝn;

Xundaⱪ, ikki ⱪetim desǝm mǝn ⱪayta sɵzlimǝymǝn» — dedi. □

Pǝrwǝrdigar kinayilik sɵz ⱪilidu

6 Andin Pǝrwǝrdigar ⱪara ⱪuyun iqidin Ayupⱪa jawab berip mundaⱪ dedi: —

7 «Ərkǝktǝk belingni qing baƣla,

Andin Mǝn sǝndin soray;

Sǝn Meni hǝwǝrdar ⱪilƣin.

8 Sǝn dǝrwǝⱪǝ Mening ⱨɵkümimni pütünlǝy bikarƣa kǝtküzmǝkqimusǝn?

Sǝn ɵzüngni ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilimǝn dǝp, Meni natoƣra dǝp ǝyiblimǝkqimusǝn?■

9 Sening Tǝngrining bilikidǝk küqlük bir biliking barmu?

Sǝn Uningdǝk awaz bilǝn güldürliyǝlǝmsǝn?

10  Ⱪeni, ⱨazir ɵzüngni xan-xǝrǝp ⱨǝm salapǝt bilǝn beziwal!

Ⱨǝywǝt ⱨǝm kɵrkǝmlik bilǝn ɵzüngni kiyindürüp,

11  Ƣǝzipingning ⱪǝⱨrini qeqip taxliƣin,

Xuning bilǝn ⱨǝrbir tǝkǝbburning kɵzigǝ tikilip ⱪarap,

Andin uni pǝslǝxtürgin.□

12  Rast, ⱨǝrbir tǝkǝbburning kɵzigǝ tikilip ⱪarap,

Andin uni boysundurƣin,

Rǝzillǝrni ɵz ornida dǝssǝp yǝr bilǝn yǝksan ⱪil!□

13  Ularni birgǝ topiƣa kɵmüp ⱪoy,

Yoxurun jayda ularning yüzlirini kepǝn bilǝn etip ⱪoyƣin;

14  Xundaⱪ ⱪilalisang, Mǝn seni etirap ⱪilip mahtaymǝnki,

«Ong ⱪolung ɵzüngni ⱪutⱪuzidu!».

Begemottin alƣan sawaⱪ

15  Mǝn sening bilǝn tǝng yaratⱪan begemotni kɵrüp ⱪoy;

U kalidǝk ot-qɵp yǝydu.□

16  Mana, uning belidiki küqini,

Ⱪorsaⱪ muskulliridiki ⱪudritini ⱨazir kɵrüp ⱪoy!

17  U ⱪuyruⱪini kedir dǝrihidǝk egidu,

Uning yotiliridiki singirliri bir-birigǝ qing toⱪup ⱪoyulƣan.

18  Uning sɵngǝkliri mis turubidǝktur,

Put-ⱪolliri tɵmür qoⱪmaⱪlarƣa ohxaydu.

19  U Tǝngri yaratⱪan janiwarlarning bexidur,

Pǝⱪǝt uning Yaratⱪuqisila uningƣa Ɵz ⱪiliqini yeⱪinlaxturalaydu.□

20  Taƣlar uningƣa yemǝklik tǝminlǝydu;

U yǝrdǝ uning yenida daladiki ⱨǝrbir ⱨaywanlar oynaydu.

21  U sǝdǝpgül dǝrǝhlikining astida yatidu,

Ⱪomuxluⱪ ⱨǝm sazliⱪning salⱪinida yatidu.

22  Sǝdǝpgüllüklǝr ɵz sayisi bilǝn uni yapidu;

Ɵstǝngdiki tallar uni orap turidu.

23  Ⱪara, dǝrya texip ketidu, biraⱪ u ⱨeq ⱨoduⱪmaydu;

Ⱨǝtta Iordandǝk bir dǝryamu uning aƣziƣa ɵrkǝxlǝp urulsimu, yǝnila hatirjǝm turiweridu.

24  Uning aldiƣa berip uni tutⱪili bolamdu?

Uni tutup, andin burnini texip qülük ɵtküzgili bolamdu? □

41

Lewiatandin alƣan sawaⱪ

1 Lewiatanni ⱪarmaⱪ bilǝn tartalamsǝn?

Uning tilini arƣamqa bilǝn baƣlap basalamsǝn?□

2 Uning burniƣa ⱪomux qülükni kirgüzǝlǝmsǝn?

Uning engikini tɵmür nǝyzǝ bilǝn texǝlǝmsǝn?

3 U sanga arⱪa-arⱪidin iltija ⱪilamdu?

Yaki sanga yawaxliⱪ bilǝn sɵz ⱪilamdu?

4 U sǝn bilǝn ǝⱨdǝ tüzüp,

Xuning bilǝn sǝn uni mǝnggü malay süpitidǝ ⱪobul ⱪilalamsǝn?

5 Sǝn uni ⱪuxⱪaqni oynatⱪandǝk oynitamsǝn?

Dedǝkliringning ⱨuzuri üqün uni baƣlap ⱪoyamsǝn?

6 Tijarǝtqilǝr uning üstidǝ sodilixamdu?

Uni sodigǝrlǝrgǝ bɵlüxtürüp berǝmdu?

7 Sǝn uning pütkül terisigǝ atarnǝyzini sanjiyalamsǝn?

Uning bexiƣa qanggak bilǝn sanjiyalamsǝn?!

8 Ⱪolungni uningƣa birla tǝgküzgǝndin keyin,

Bu jǝngni ǝslǝp ikkinqi undaⱪ ⱪilƣuqi bolmaysǝn!

9 Mana, «uni boysundurimǝn» degǝn ⱨǝrⱪandaⱪ ümid biⱨudiliktur;

Ⱨǝtta uni bir kɵrüpla, ümidsizlinip yǝrgǝ ⱪarap ⱪalidu ǝmǝsmu?

10  Uning jeniƣa tegixkǝ petinalaydiƣan ⱨeqkim yoⱪtur;

Undaⱪta Mening aldimda turmaⱪqi bolƣan kimdur?□

11  Asman astidiki ⱨǝmmǝ nǝrsǝ Mening tursa,

Mening aldimƣa kim kelip «manga tegixlikini bǝrginǝ» dǝp baⱪⱪan ikǝn,

Mǝn uningƣa ⱪayturuxⱪa tegixlikmu?□  ■

12  Lewiatanning ǝzaliri,

Uning zor küqi,

Uning tüzülüxining güzǝlliki toƣruluⱪ,

Mǝn süküt ⱪilip turalmaymǝn.

13  Kim uning sawutluⱪ tonini salduruwetǝlisun?

Kim uning ⱪox engiki iqigǝ kiriwalalisun?□

14  Kim uning yüz dǝrwazilirini aqalalisun?

Uning qixliri ǝtrapida wǝⱨimǝ yatidu.

15 Ⱪasiraⱪlirining sǝpliri uning pǝhridur,

Ular bir-birigǝ qing qaplaxturulƣanki,□

16  Bir-birigǝ xamal kirmǝs yeⱪin turidu.

17  Ularning ⱨǝrbiri ɵz ⱨǝmraⱨliriƣa qaplaxⱪandur;

Bir-birigǝ ziq yepixturulƣan, ⱨeq ayrilmastur.

18  Uning qüxkürüxliridin nur qaⱪnaydu,

Uning kɵzliri sǝⱨǝrdiki ⱪapaⱪtǝktur.

19  Uning aƣzidin otlar qiⱪip turidu;

Ot uqⱪunliri sǝkrǝp qiⱪidu.

20  Ⱪomux gülhanƣa ⱪoyƣan ⱪaynawatⱪan ⱪazandin qiⱪⱪan ⱨordǝk,

Uning burun tɵxükidin tütün qiⱪip turidu;

21  Uning nǝpisi kɵmürlǝrni tutaxturidu,

Uning aƣzidin bir yalⱪun qiⱪidu.

22  Boynida zor küq yatidu,

Wǝⱨimǝ uning aldida sǝkrixip oynaydu.

23  Uning ǝtliri ⱪat-ⱪat birlǝxtürülüp qing turidu;

Üstidiki ⱪasiraⱪliri yepixturulup, midirlimay turidu.

24  Uning yüriki bǝǝyni taxtǝk mustǝⱨkǝm turidu,

Ⱨǝtta tügmǝnning asti texidǝk mǝzmut turidu.

25  U ornidin ⱪozƣalsa, palwanlarmu ⱪorⱪup ⱪalidu;

Uning tolƣinip xawⱪunlixidin alaⱪzadǝ bolup ketidu.□

26  Birsi ⱪiliqni uningƣa tǝgküzsimu, ⱨeq ünümi yoⱪ;

Nǝyzǝ, atarnǝyzǝ wǝ yaki qanggaⱪ bolsimu bǝribir ünümsizdur.

27  U tɵmürni samandǝk,

Misni por yaƣaqtǝk qaƣlaydu.

28  Oⱪya bolsa uni ⱪorⱪitip ⱪaqⱪuzalmaydu;

Salƣa taxliri uning aldida pahalƣa aylinidu.

29  Toⱪmaⱪlarmu pahaldǝk ⱨeqnemǝ ⱨesablanmaydu;

U nǝyzǝ-xǝxbǝrning tǝnglinixigǝ ⱪarap külüp ⱪoyidu.□

30  Uning asti ⱪismi bolsa ɵtkür sapal parqiliridur;

U lay üstigǝ qong tirna bilǝn tatiliƣandǝk iz ⱪalduridu.□

31  U dengiz-okyanlarni ⱪazandǝk ⱪaynitiwetidu;

U dengizni ⱪazandiki mǝlⱨǝmdǝk waraⱪxitidu;

32  U mangsa mangƣan yoli parⱪiraydu;

Adǝm buȥƣunlarni kɵrüp qongⱪur dengizni ap’aⱪ qaqliⱪ boway dǝp oylap ⱪalidu.

33  Yǝr yüzidǝ uning tǝngdixi yoⱪtur,

U ⱨeq ⱪorⱪmas yaritilƣan.

34  U büyüklǝrning ⱨǝrⱪandiⱪiƣa jür’ǝt bilǝn nǝzǝr selip, ⱪorⱪmaydu;

U barliⱪ mǝƣrur ⱨaywanlarning padixaⱨidur». □

42

Pǝrwǝrdigarƣa sirdax dost bolux

1 Ayup Pǝrwǝrdigarƣa jawab berip mundaⱪ dedi: —

2 «Ⱨǝmmǝ ixni ⱪilalaydiƣiningni,

Ⱨǝrⱪandaⱪ muddiayingni tosiwalƣili bolmaydiƣinini bildim!

3 «Nǝsiⱨǝtni tuturuⱪsiz sɵzlǝr bilǝn hirǝlǝxtürgǝn kim?»

Bǝrⱨǝⱪ, mǝn ɵzüm qüxǝnmigǝn ixlarni dedim,

Mǝn ǝⱪlim yǝtmǝydiƣan tilsimat ixlarni eyttim.□  ■

4 Anglap baⱪⱪaysǝn, sɵzlǝp berǝy;

Mǝn Sǝndin soray, Sǝn meni hǝwǝrdar ⱪilƣaysǝn.

5 Mǝn ⱪuliⱪim arⱪiliⱪ hǝwiringni angliƣanmǝn,

Biraⱪ ⱨazir kɵzüm Seni kɵriwatidu.□

6 Xuning üqün mǝn ɵz-ɵzümdin nǝprǝtlinimǝn,

Xuning bilǝn topa-qanglar wǝ küllǝr arisida towa ⱪildim». □

Əsligǝ kǝltürülüx

7 Pǝrwǝrdigar Ayupⱪa bu sɵzlǝrni ⱪilƣandin keyin xundaⱪ boldiki, Pǝrwǝrdigar Temanliⱪ Elifazƣa mundaⱪ dedi: —

«Mening ƣǝzipim sanga ⱨǝm ikki dostungƣa ⱪarap ⱪozƣaldi; qünki silǝr Mening toƣramda Ɵz ⱪulum Ayup toƣra sɵzligǝndǝk sɵzlimidinglar.□ 8 Biraⱪ ⱨazir ɵzünglar üqün yǝttǝ torpaⱪ ⱨǝm yǝttǝ ⱪoqⱪarni elip, ⱪulum Ayupning yeniƣa berip, ɵz-ɵzünglar üqün kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ sununglar; ⱪulum Ayup silǝr üqün dua ⱪilidu; qünki Mǝn uni ⱪobul ⱪilimǝn; bolmisa, Mǝn ɵz nadanliⱪliringlarni ɵzünglarƣa ⱪayturup berǝy; qünki silǝr Mening toƣramda ⱪulum Ayup toƣra sɵzligǝndǝk toƣra sɵzlimidinglar».□

9 Xuning bilǝn Temanliⱪ Elifaz, Xuhaliⱪ Bildad wǝ Naamatliⱪ Zofar üqǝylǝn berip Pǝrwǝrdigar ularƣa deginidǝk ⱪildi; ⱨǝmdǝ Pǝrwǝrdigar Ayupning duasini ⱪobul ⱪildi.

10  Xuning bilǝn Ayup dostliri üqün dua ⱪiliwidi, Pǝrwǝrdigar uni azab-ⱪiyinqiliⱪliridin ⱪayturup, ǝsligǝ kǝltürdi; Pǝrwǝrdigar Ayupⱪa burunⱪidin ikki ⱨǝssǝ kɵp bǝrdi. □ 11  Xuning bilǝn uning barliⱪ aka-uka, aqa-singil wǝ uningƣa ilgiri dost-aƣinǝ bolƣanlarning ⱨǝmmisi uning yeniƣa kǝldi. Ular uning ɵyidǝ olturup uning bilǝn billǝ tamaⱪlandi; uningƣa ⱨesdaxliⱪ ⱪilixip, Pǝrwǝrdigar uningƣa kǝltürgǝn barliⱪ azab-oⱪubǝtlǝr toƣrisida tǝsǝlli berixti; ⱨǝmdǝ ⱨǝrbir adǝm uningƣa bir tǝnggidin kümüx, birdin altun ⱨalⱪa berixti. □ 12  Pǝrwǝrdigar Ayupⱪa keyinki künliridǝ burunⱪidin kɵprǝk bǝht-bǝrikǝt ata ⱪildi; uning on tɵt ming ⱪoyi, altǝ ming tɵgisi, bir ming ⱪoxluⱪ kalisi, bir ming mada exiki bar boldi. 13  Uningdin yǝnǝ yǝttǝ oƣul, üq ⱪiz tuƣuldi. □
14  U ⱪizlirining birinqisining ismini «Yemimaⱨ», ikkinqisining ismini «Kǝziyǝ», üqinqisining ismini «Kǝrǝn-hapuⱪ» dǝp ⱪoydi. □

15  Pütkül zeminda Ayupning ⱪizliridǝk xunqǝ güzǝl ⱪizlarni tapⱪili bolmaytti; atisi ularni aka-ukiliri bilǝn ohxax mirashor ⱪildi.□

16  Bu ixlardin keyin Ayup bir yüz ⱪiriⱪ yil yaxap, ɵz oƣullirini, oƣullirining oƣullirini, ⱨǝtta tɵtinqi ǝwladⱪiqǝ, yǝni ǝwrilirinimu kɵrgǝn. 17  Xuning bilǝn Ayup yaxinip, künliridin ⱪanaǝt tepip alǝmdin ɵtti.

■ 1:1 Ayup 2:3

□ 1:5 «Ayup adǝm ǝwǝtip ularni Huda aldida paklinixⱪa orunlaxturatti» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Ayup ularni qaⱪirixⱪa adǝm ǝwǝtip, ularni Huda aldida paklanduratti». «paklinix» — ǝyni qaƣdiki ⱪurbanliⱪ ⱪilix üqün «adǝmni paklandurrux»ning ⱪandaⱪ elip berilidiƣanliⱪi bizgǝ namǝlum. Bǝlkim yuyundurulup, pakiz kiyimlǝrni kiydürüx degǝndǝk ix boluxi mumkin. «kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ» — ⱪǝdimki zamanlarda mǝlum bir ⱨaywan (ⱪoy, kala, ⱪatarliⱪ)ni soyup, uning ⱪenini yǝrgǝ eⱪitiwetip, andin uning pütün tenini Hudaƣa atap kɵydürüxtin ibarǝttur. Bu hil ⱪurbanliⱪ gunaⱨni tilǝx yaki Hudaƣa ibadǝt ⱪilix mǝⱪsitidǝ ⱪilinidu. «Hudaƣa biⱨɵrmǝtlik ⱪilix» — muxu sɵz ibraniy tilida «baruⱪ» dǝp elinidu. «Baruⱪ» adǝttǝ «bǝrikǝt, bǝht» degǝn mǝnini bildüridu. Xu dǝwrdǝ adǝmlǝr bir-biri bilǝn hoxlaxⱪanda «bǝrikǝtlik bolsun» dǝp bǝht tilǝytti. Xu sǝwǝbtin «bǝht tilǝx» («baruⱪ») «hoxlixix»ni bildürüpmu ⱪelixi mumkin idi. Demǝk, muxu yǝrdǝ bu ibarǝ «Balilirim Hudadin hoxlixip («huddi widalaxⱪandǝk») ayrilip ketǝmdikin» degǝn mǝnidǝ boluxi mumkin.

□ 1:6 «Hudaning oƣulliri» — muxu yǝrdǝ eⱨtimal muⱪǝddǝs pǝrixtilǝrni kɵrsitidu. 38:7ni kɵrüng. «Xǝytanmu ularning arisiƣa kiriwaldi» — Huda nemǝ üqün Xǝytanning ɵzining ⱨuzuriƣa kirip, ɵzini ǝrkinlik bilǝn ⱨaⱪarǝtlixigǝ yol ⱪoyidu? Bu muⱨim mǝsilǝ toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 1:7 1Pet. 5:8

□ 1:10 «ǝtrapiƣa ⱪaxa ⱪoyƣan» — yaki «ǝtrapiƣa tosaⱪ ⱪoyƣan».

■ 1:21 Top. 5:14; 1Tim. 6:7

□ 2:1 «Hudaning oƣulliri» — 1:6, 38:7 wǝ izaⱨatlarni yǝnǝ kɵrüng.

□ 2:4 «Ⱨǝr adǝm ɵz ⱨayatini saⱪlap ⱪelix üqün terisini berixkimu razi bolidu» — ibraniy tilida: «Ⱨǝr adǝm ɵz ⱨayatini saⱪlap ⱪelix üqün terining orniƣa terǝ berixkimu razi bolidu» degǝn ibarǝ ixlitilgǝn — mǝnisi bǝlkim biz tǝrjimǝ ⱪilƣinimizdǝk boluxi kerǝk.

□ 2:7 «intayin azabliⱪ ⱨürrǝk-ⱨürrǝk yarilar» — bu kesǝlning ⱪaysi kesǝl ikǝnlikini eniⱪ dǝp berix ⱪiyin. Bǝzi dohturlar uni «yawa qeqǝk kesili» dǝp ⱪaraydu.

□ 2:8 «küllükkǝ kirip olturux» — ⱪǝdimki zamanlarda matǝm tutux yaki ⱪattiⱪ ⱪayƣuni bildürüx üqün adǝmlǝr kül dɵwisidǝ olturatti. Ⱪǝdimki xǝⱨǝrlǝrning sirtida adǝttǝ qong bir «kül dɵwisi» bolidu, Ayup xu kül dɵwisi üstigǝ olturƣan boluxi mumkin.

□ 2:9 «Hudani ⱪarƣa!» — Ayupning ayalining uningƣa Hudani ⱪarƣa dǝp bu nǝsiⱨǝt ⱪilixi, muxu arⱪiliⱪ Huda tǝripidin jening elinsun degǝn mǝnidǝ. «Hudani ⱪarƣa!» — Ibraniy tilida «baruⱪ» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu, «Huda bilǝn hoxlixix», «Hudadin waz keqix» degǝndǝk mǝnilǝrdǝ. 1:5diki izaⱨatni kɵrüng. «ɵlüpla tügǝx!» — ibraniy tilida «ɵlüwǝrgin!».

■ 3:1-2 Yǝr. 15:10; 20:14

□ 3:3 «Oƣul bala apiridǝ boldi!» — bu gǝpni pǝrixtilǝr ⱪilƣan boluxi mumkin.

□ 3:5 «kün ⱪarangƣulatⱪuqilar» — buning nemǝ ikǝnlikigǝ ⱨazir birnemǝ deyix tǝs. Bǝlkim jadugǝrlǝrning bir hil jadugǝrlikni ixlitip künni ⱪarangƣulitixⱪa intilidiƣanliⱪini kɵrisitixi mumkin.

□ 3:8 «Lewiatan» — qongⱪur dengiz astida yaxaydiƣan ⱪorⱪunqluⱪ ǝjdiⱨaƣa ohxap ketidiƣan ⱨaywan. «Lewiatanni ⱪozƣax» bolsa, bǝzi kona mǝdǝniyǝtlǝrdǝ: «bu yoƣan ⱨaywanni ⱪozƣap ornidin turƣuzup pütün ⱪuyaxni tosup yepip, ⱪarangƣuluⱪ qüxürǝlǝymiz» degǝn kɵzⱪaraxtur. Ayupning ɵzi mundaⱪ «ⱪarangƣulaxturux usuli»ƣa ixǝnmǝsliki mumkin, biraⱪ xeirlik tǝkitlǝx üqün bu selixturmini ixlitidu. Demǝk, Ayup muxu yǝrdǝ ɵzi tuƣulƣan künining muxu ǝjdiⱨaƣa ohxax ⱪorⱪunqluⱪliⱪini wǝ taⱪabil turuxning intayin tǝslikini bildürmǝkqi bolƣan boluxi mumkin.

□ 3:14 «ɵzliri üqünla hilwǝt jaylarƣa mazar salƣan yǝr yüzidiki padixaⱨlar ⱨǝm mǝsliⱨǝtqilǝr» — bu ayǝttiki «mazar» bǝlkim Misirdiki qong eⱨramlarni kɵrsitixi mumkin. Mǝyli qong, ⱨǝywǝtlik bolsimu, bǝribir adǝmni ɵlümdin ⱪoƣdiyalmaydu. Bu jümlini yǝnǝ «ɵzi üqünla ⱨazir harablixip kǝtkǝn jaylarni ⱪurƣan padixaⱨlar...» dǝp tǝrjimǝ ⱪilƣili bolidu.

□ 3:17 «Axu yǝrdǝ rǝzillǝr ⱨalidin kǝtkǝnlǝr aram tapidu» — muxu yǝrdǝ Ayupning sɵzi Hudaning adalitidin gumanlinixiƣa yeⱪin kelidu. U, rǝzillǝr baxⱪa adǝmlǝrgǝ ohxax gɵrdǝ tǝng bolup ohxax dǝm alalaydu, dǝwatⱪandǝk mǝnidǝ sɵzlǝydu.

□ 4:5 «Balayi’apǝt sanga tegixi bilǝn, sǝn alaⱪzadǝ bolup kǝtting!» — demǝy turalmaymizki, Elifazning «Balayi’apǝt sanga tegixi bilǝn» degini Ayupning eqinixliⱪ ǝⱨwalini naⱨayiti yenik qaƣliƣan bir sɵzdur.

□ 4:7 «Esinggǝ al, kim bigunaⱨ turup wǝyran bolup baⱪⱪan? Duruslarning ⱨayati nǝdǝ üzülüp ⱪalƣan?» — Elifazning bayani, xübⱨisizki, ⱪiyamǝt künidǝ ǝmǝlgǝ axurulidu. Biraⱪ bundaⱪ sɵzlǝrning bu dunyada ⱨǝrdaim ǝmǝlgǝ axuruluxi natayin. Ayupning dostlirining ⱨǝmmisi: «Bu dunyada gunaⱨ sadir ⱪilƣan ⱨǝrⱪandaⱪ adǝmgǝ külpǝt kǝltürülidu; Ayupⱪa külpǝt kǝldi; xunga u qoⱪum mǝlum bir eƣir gunaⱨni ⱪilƣan» dǝp pǝrǝz ⱪilidu. Bu kɵzⱪaraxni Ayup ⱪobul ⱪilmisimu, lekin bundaⱪ gǝplǝr uni intayin azablaydu ⱨǝm uni Hudaning adalitidin gumanlinixⱪa türtkǝ bolidu. Ularning sɵzliridin ⱪariƣanda, Ayup wǝ uning dǝwridikilǝrning ⱪiyamǝt küni toƣrisida asasǝn hǝwiri yoⱪ idi.

■ 4:8 Ayup 15:35; Zǝb. 7:14-16; Pǝnd. 22:8; Yǝx. 59:4; Ⱨox. 10:13; Gal. 6:7, 8

□ 4:9 «nǝpisi» — «nǝpsi» ǝmǝs.

■ 4:9 Yǝx. 11:4

□ 4:10 «Xirning ⱨɵrkirǝxliri, ⱨǝm ǝxǝddiy xirning awazi bar bolsimu,...» — baxⱪa bir hil tǝrjimisi: «Xirning ⱨɵrkirǝxliri ⱨǝm ǝxǝddiy xirning awazi jim bolidu...».

□ 4:15 «bir roⱨ ɵtüp kǝtti» — andin bu roⱨ Elifazƣa gǝp ⱪilidu. «Ayup» 1-2-babtiki hǝwǝrdin ⱪariƣanda, roⱨning gepi yalƣan bolƣaqⱪa, bu roⱨ Xǝytandin kǝlgǝn yaman bir roⱨ ikǝnlikigǝ bizdǝ ⱪilqǝ guman yoⱪ. Tɵwǝndiki izaⱨatlarnimu kɵrüng.

□ 4:16 «Xiwirliƣan bir awaz anglandi» — baxⱪa bir hil tǝrjimisi: «süküt iqidǝ bir awaz anglandi».

□ 4:17 «Insan balisi Tǝngridin ⱨǝⱪⱪaniy bolalamdu?» — baxⱪa bir hil tǝrjimisi: «Insan balisi Tǝngri aldida ⱨǝⱪⱪaniy bolalamdu?».

■ 4:18 Ayup 15:15; 2Pet. 2:4

□ 4:19 «Laydin yasalƣan ɵylǝrdǝ turƣuqilar ⱪandaⱪ bolar!?» — roⱨ eytⱪan bu sɵzlǝr (17-21-ayǝtlǝr) pütünlǝy yalƣan xikayǝt sɵzliridur; qünki biz kitabning bexida Hudaning Ayupni «Mening ⱪulum Ayup» dǝp atap uningƣa bolƣan ixǝnqisi toƣrisidiki hatirilǝrni kɵrǝlǝymiz. Ⱨǝmmǝ roⱨlarning sɵzining toƣra boluxi natayin! Xuning üqün tǝkitlǝymizki, barliⱪ «roⱨlarning sɵzliri»ni, xundaⱪla insanlarning sɵzlirinimu muⱪǝddǝs yazmilar (Tǝwrat, Zǝbur, Injil)diki toluⱪ ⱨǝⱪiⱪǝtlǝrgǝ asasǝn tǝkxürüp ispatlax tolimu zɵrürdur. «Ular pǝrwanidinmu asanla yanjilidu!» — roⱨning muxu sɵzining kɵqmǝ mǝnisi: Insan balisi Hudaning aldida ⱨeqnemǝ ⱨesablanmaydu, xunga Hudaning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪiƣa adǝmning ǝⱪli ⱪilqǝ yǝtmǝydu, degǝnliktur. Demǝk, insanlar Hudaning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪini ⱪǝt’iy qüxinǝlmǝydu. Biraⱪ Ayupning ⱪarixi undaⱪ ǝmǝstur. Ayup: — Gǝrqǝ adǝm wǝ Hudaning arisida insanlarning gunaⱨi sǝwǝbidin zor ⱨang pǝyda bolƣan bolsimu, insanlarning bǝribir ɵz wijdanida ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ toƣrisidiki birhil ƣil-pal kɵrünidiƣan qüxǝnqisi bolidu, dǝp ⱪaraydu.

□ 4:20 «Ular ⱨeqkim nǝzirigǝ almiƣan ⱨalda mǝnggügǝ yoⱪilidu» — roⱨning bu sɵzi yǝnila bir aldamqiliⱪtur; Injilƣa asǝsǝn, Huda ⱨǝtta ⱪuqⱪaqning yǝrgǝ yiⱪilƣininimu nǝzirigǝ alidu.

□ 4:21 «Ular... ⱨeq danaliⱪⱪa tehi erixmǝyla ɵlüp ketidu!» — Elifaz adǝmning ⱨayatini qedirƣa ohxitidu; qedirning taniliri yulunƣada qedir dǝrⱨal ƣulap ketidu. Elifazning bu sɵzigǝ ⱪariƣanda, ⱨayatning bir mǝⱪsiti danaliⱪⱪa erixixtur. Mǝlum nuⱪtidin eytⱪanda bu sɵzning asasi bar.

□ 5:1 «Muⱪǝddǝslǝr» — muxu yǝrdǝ bǝlkim muⱪǝddǝs pǝrixtilǝrni kɵrsitidu.

□ 5:2 «Ⱪǝⱨri nadanning jeniƣa zamin bolidu» — yaki «Kɵrmǝsliki nadanning jeniƣa zamin bolidu». Elifazning bu sɵzining mǝnisi: Ayupning aqqiⱪlinip, Hudaƣa ⱪaⱪxixi hǝtǝrlik ix; Huda uningƣa jawab kǝlmigǝn yǝrdǝ, Huda wǝ insanning ariliⱪida turidiƣan bir «kelixtürgüqi»dinmu yardǝm tilǝx pütünlǝy biⱨudǝ ix, degǝnlik boluxi mumkin.

□ 5:3 «Lekin xu ⱨaman uning makanini «lǝnǝtkǝ uqraydu!» dǝp bildim» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Lekin mǝn dǝrⱨal uning makaniƣa lǝnǝt oⱪudum».

□ 5:7 «Insan külpǝt tartixⱪa tuƣulƣandur» — yaki «Insan japa tartixⱪimu tuƣulƣandur». Kirix sɵzimizdǝ eytⱪinimizdǝk, oⱪurmǝnlǝrning esidǝ bolsunki, Ayupning üq dostining bǝrgǝn pikirliridǝ heli kɵp hataliⱪ yǝrliri bar. Keyin Huda xu hata gǝpliri üqün ularni ǝyiblǝydu. 42:7-9ni kɵrüng.

■ 5:9 Ayup 9:10; Zǝb. 72:18; Rim. 11:33

■ 5:10 Zǝb. 104:10

■ 5:11 1Sam. 2:7; Zǝb. 113:7, 8

□ 5:12 «U ⱨiyligǝrlǝrning niyǝtlirini bikar ⱪiliwetidu, nǝtijidǝ ular ixini püttürǝlmǝydu» — bu ayǝt Injilda («1Kor.» 1:19) rosul Pawlus tǝripidin nǝⱪil kǝltürülgǝn, xunga xübⱨisizki uni toƣra dǝp bilimiz.

■ 5:12 Nǝⱨ. 4:9; Zǝb. 33:10; Yǝx. 8:10

□ 5:13 «U mǝkkarlarni ɵz ⱨiyligǝrlikidin tuzaⱪⱪa alidu» — Elifazning bu jümlisimu Injilda («1Kor.» 3:19) rosul Pawlus tǝripidin nǝⱪil kǝltürülgǝn, xunga xübⱨisizki unimu toƣra dǝp bilimiz.

■ 5:13 1Kor. 3:19

■ 5:14 Ⱪan. 28:29

■ 5:16 Zǝb. 107:42

■ 5:17 Pǝnd. 3:11, 12; Ibr. 12:5; Yaⱪ. 1:12; Wǝⱨ. 3:19

■ 5:18 Ⱪan. 32:39; 1Sam. 2:6; Ⱨox. 6:1

□ 5:19 «... altǝ ⱪiyinqiliⱪ... yǝttǝ külpǝttǝ ... » — bu «altǝ... yǝttǝ...» degǝn ibarǝ «ⱨǝrhil..., ⱨǝrⱪandaⱪ...» degǝnni bildüridu.

■ 5:19 Zǝb. 91

■ 5:23 Ⱨox. 2:20

□ 5:25 «Nǝsling kɵp bolidiƣanliⱪini, pǝrzǝntliringning ot-qɵptǝk kɵp ikǝnlikini bilisǝn» — Elifaz Ayupning on balisidin ⱨǝm barliⱪ mal-mülkidin ayrilip ⱪalƣanliⱪini pütünlǝy esidin qiⱪirip ⱪoyƣandǝk ⱪilatti.

□ 6:2 «... Aⱨ, beximƣa qüxkǝn barliⱪ bala-ⱪaza bular , yǝni dǝrdlik zarlirim bilǝn billǝ tarazilansa!» — Ayupning bu sɵzi: «dǝrdlik zarlirim» wǝ beximƣa qüxkǝn bala-ⱪazalar tarazada selixturulsa, ǝmǝliyǝttǝ mening zarlirimning az ikǝnliki kɵrünidu, degǝn mǝnini ɵz iqigǝ elixi mumkin.

■ 6:3 Pǝnd. 27:3

□ 6:4 «Ularning zǝⱨirini roⱨim iqmǝktǝ» — yaki, «Ularning zǝⱨǝri roⱨimni yǝp ketidu».

■ 6:4 Zǝb. 38:1-3

□ 6:10 «Ⱨǝtta ... xadlinattim; qünki Muⱪǝddǝs Bolƣuqining sɵzliridin tanmiƣan bolattim!» — Ayupning bundaⱪ oylixi: «Əgǝr ⱨazir Huda mening jenimni alsa, mǝn Uningdin yüz ɵrümigǝn mana muxu qaƣdila alsa boptikǝn; biraⱪ bu azab-oⱪubǝtlǝr dawamlaxturulsa, mǝndǝ nemǝ ɵzgirixlǝr bolar, mǝn Hudadin tanimǝnmu ⱪandaⱪ? Xunga yahxisi U ⱨazir meni ǝpkǝtsǝ, ⱪattiⱪ bir zǝrbǝ bilǝn ǝpkǝtsǝ mǝyli» degǝndǝk mǝnini beridu.

□ 6:14 «Ümidsizlinip ketiwatⱪan kixigǝ dosti meⱨribanliⱪ kɵrsǝtmiki zɵrürdur; bolmisa ...» — ayǝtning baxⱪa birnǝqqǝ tǝrjimiliri bar. Bularning biri: «Ⱨǝtta u Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirdin ⱪorⱪuxtin ayrilƣan bolsimu, ümidsizlinip ketiwatⱪan kixigǝ dosti meⱨribanliⱪ kɵrsǝtmiki zɵrürdur».

□ 6:15 «aldamqi eriⱪ» — qɵl bayawanda tuyuⱪsiz eⱪixtin tohtaydiƣan eriⱪ. Yoluqilarning muxundaⱪ eriⱪⱪa ixinixi intayin hǝtǝrlik, ǝlwǝttǝ. 20-21-ayǝtlǝrni kɵrüng.

□ 6:17 «Ⱨawa issip kǝtkǝndǝ, izidin yoⱪilip ketidu» — demǝk, ǝng kerǝk bolƣan waⱪitta bu eriⱪlar ƣayib bolidu.

□ 6:19 «Xebaliⱪ sodigǝrlǝrmu ularƣa ümid bilǝn ⱪaridi» — yaki «Xebaliⱪ sodigǝrlǝrmu ularƣa uqraxni ümid ⱪilatti».

□ 6:22 «Manga mal-mülükliringlardin ⱨǝdiyǝ ⱪilinglar?» — degǝnni ⱪaqan dǝp baⱪⱪan?» — Ayup u dostliriƣa ⱨeqⱪaqan ⱪǝrzdar bolup baⱪmiƣan. U: «Silǝrdin pul yaki mal-mülük kütkinim yoⱪ, silǝrdin kütkinim pǝⱪǝt azraⱪ ⱨesdaxliⱪ yaki meⱨribanliⱪ, halas» demǝkqi.

□ 6:25 «Biraⱪ ǝyibliringlar zadi nemini ispatliyalaydu?» — xu waⱪitⱪiqǝ Ayupning üq dosti arisidin pǝⱪǝt Elifaz sɵz ⱪilƣan. Ayup «ǝyibliringlar» (kɵplük xǝkli) degǝn sɵzi bilǝn ularƣa: «Silǝr yenimƣa kelixtin awwal ǝⱨwalim toƣruluⱪ til biriktürüwalƣan ohxaysilǝr» dǝp puritiwatidu.

□ 6:26 «Ümidsizlǝngǝn kixining gǝpliri ɵtüp ketidiƣan xamaldǝk tursa,...» — Ayup bu gǝpliri bilǝn ɵzümning bǝzi sɵzlirimning ⱨǝddidin exip kǝtkǝnlikini bilimǝn, dǝp etirap ⱪilƣan bolsa kerǝk. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Silǝr pǝⱪǝt sɵzlǝrnila ǝyiblimǝkqimusilǝr, ümidsizlǝngǝn kixining gǝpliri naⱨayiti ɵtüp ketidiƣan bir xamaldǝkla dǝp ⱪarimaⱪqisilǝr?».

□ 6:27 «Dost-buradiringlar üstidǝ sodilixisilǝr!» — baxⱪa birhil mǝnisi: «Silǝr dost-buradǝrlǝr üqün ora kolixisilǝr».

□ 6:29 «Qünki ɵzümning toƣriliⱪim tarazida turidu» — yaki: «Qünki bu ixta ⱨǝⱪ mǝn tǝrǝptidur».

□ 7:3 «Mana biⱨudǝ aylar manga bekitilgǝn,...» — bu jümlǝ Ayupning azabi axu küngiqǝ bǝlkim birnǝqqǝ ay uzartilƣanliⱪini kɵrsitidu. Uning dostlirining Ayupning ⱪexiƣa kǝlgüqǝ ⱪilƣan sǝpiri uzun bolƣan bolsa kerǝk.

□ 7:5 «Ətlirim ⱪurtlar ⱨǝm topa-qanglar bilǝn...» — yaki «Ətlirim ⱪurtlar ⱨǝm ⱪaⱪaq-qaⱪalar bilǝn...».

□ 7:6 «Künlirim bapkarning mokisidinmu ittik ɵtidu» — bapkarning mokisi intayin tez, tohtimay ⱨǝrikǝt ⱪilidu. «Ular ümidsizlik bilǝn...» — ibraniy tilida «ümidsizlik» wǝ «yip» aⱨangdax sɵz. Ayup muxu ayǝttǝ ɵz ⱨayatini toⱪulidiƣan gilǝmgǝ ohxitip, «yip tohtap ⱪalƣudǝk» demǝkqi.

■ 7:7 Ayup 8:9; 10:9; 14:1, 2, 3; 16:22; Zǝb. 90:5, 6, 9; 102:11; 103:15; 144:4; Yǝx. 40:6; Yaⱪ. 4:14; 1Pet. 1:24

□ 7:8 «Sǝn nǝziringni üstümgǝ qüxürginingdǝ, mǝn yoⱪalƣan bolimǝn» — bu 7-8-ayǝttǝ, 21-ayǝtkǝ ohxax, Ayup «I Huda, Sǝn baldur manga rǝⱨim ⱪilmisang, keqikip ⱪalisǝn!» degǝndǝk ⱪilatti.

□ 7:9 «Tǝⱨtisara» — muxu yǝrdǝ «tǝⱨtisara» (ibraniy tilida «xeol») degǝn yǝr «yǝr astidiki saray» (yǝni, «tǝkt saray»), ɵlgǝnlǝrning roⱨliri barƣan jayni kɵrsitidu. Eniⱪ turuptiki, Ayupning bu sɵzlǝrni eytⱪanda gɵrdin tirildürülüx toƣrisida hǝwiri kɵp ǝmǝs idi.

□ 7:12 «Nemixⱪa Sǝn üstümdin kɵzǝt ⱪilisǝn?» — Ayup: «Mǝn alǝmning amanliⱪiƣa birhil hǝwp yǝtküzǝmdim-ya?» dǝp Hudadin sorimaⱪqi ohxaydu.

□ 7:15 «... boƣuluxumni, ɵlümni, bu sɵngǝklirimgǝ ⱪarap olturuxtin artuⱪ bilimǝn» — Ayupning kesili, bǝlkim, boƣnuⱪux kesili (dǝm siⱪilix kesili) boluxi mumkin. Bu ayǝt yǝnǝ mundaⱪmu tǝrjimǝ ⱪilinidu, yǝni: «Gelimni siⱪⱪuqi bolsa boynumni, ɵlüm bolsa sɵngǝklirimni tallidi».

□ 7:16 «Mening künlirim biⱨudidur» — yaki «Mening künlirim bir nǝpǝs, halas!».

■ 7:16 Zǝb. 62:9; 144:4

■ 7:17 Zǝb. 8:4; 144:3; Ibr. 2:6

□ 7:21 «...sǝn meni izdǝp kelisǝn, lekin mǝn mǝwjut bolmaymǝn» — 7-bab, 7-8-ayǝt üqün berilgǝn izaⱨatnimu kɵrüng. Muxu yǝrdǝ, Ayupning iqidiki etiⱪad ⱨǝm gumanning bir-birigǝ bolƣan kürixi kɵrünidu. Ayup bir tǝrǝptin Hudani düxminimdǝk ix ⱪildi, lekin yǝnǝ bir tǝrǝptin U kǝlgüsidǝ Ɵz dostini izdigǝndǝk meni izdǝp kelidu, biraⱪ tapalmaydu, dǝydu.

■ 8:3 Ⱪan. 32:4; 2Tar. 19:7; Dan. 9:14

□ 8:4 «Sening baliliring Uning aldida gunaⱨ ⱪilƣan bolsa, U ularnimu itaǝtsizlikining jazasiƣa tapxurƣan, halas» — Bildadning bu bayani rǝⱨimsizlik bilǝn ⱪilinƣan sɵzlǝrdur; bu sɵzlǝr Ayupning yarisiƣa tuz sepip uni tehimu azabⱪa salidu. Qünki Ayupning ⱨǝsriti dǝl muxu ix tüpǝylidin boluwatatti; biraⱪ Bildadning Ayupning balilirining ɵtküzgǝn birǝr gunaⱨi toƣrisida ⱨeqⱪandaⱪ ispati yoⱪtur. Biz bolsaⱪ, uning balilirining ǝmǝliyǝttǝ ɵz gunaⱨi sǝwǝbidin ɵlmigǝnlikini bilimiz.

■ 8:5 Ayup 22:23

■ 8:8 Ⱪan. 4:32

□ 8:9 «Künlirimiz pǝⱪǝt bir sayǝ...» — Bildadning bu degini, uning u dǝwridiki ata-bowilirining (ɵzining zamani bilǝn selixturƣanda) intayin uzun ɵmürlük bolƣanliⱪini kɵrsitixi mumkin. (Tǝwrattiki «Yaritilix» ⱪismiƣa asasǝn, Adǝm’atimizdin baxlap Nuⱨ pǝyƣǝmbǝrning dǝwrigiqǝ nurƣun adǝmlǝr birnǝqqǝ yüz yil yaxiƣanidi).

■ 8:9 Yar. 47:9; 1Tar. 29:15; Ayup 7:5, 6, 7; Zǝb. 39:5, 13; 102:11; 144:4

■ 8:12 Zǝb. 129:5-6; Yǝr. 17:6

■ 8:13 Ayup 11:20; 18:14; Zǝb. 112:10; Pǝnd. 10:28

□ 8:18 «... Lekin Huda uni ornidin yuliwǝtsǝ, axu yǝr uningdin tenip: «Mǝn seni kɵrmigǝn!» — dǝydu» — muxu yǝrlǝrdǝ Bildad Ayup uqriƣan balayi’apǝtni xu birnǝqqǝ ixⱪa ohxatⱪan boluxi mumkin: — awwal -15-ayǝttǝ, u «yamanlarning ɵyining ƣulap ketixi» toƣruluⱪ sɵzlǝydu; ikkinqi, 16-ayǝttiki «pilǝklǝr» degǝn sɵz, ibraniy tilida «pǝrzǝntlǝr»nimu kɵrsitidu. Üqinqi, muxu ayǝttǝ bǝlkim «axu yǝr» degǝn sɵz Ayupning yurtdaxlirini kɵrsitidu; ular uni qǝtkǝ ⱪeⱪip: «Sǝndǝk Huda lǝnǝt ⱪilƣan adǝmni tonumaymiz» degǝn mǝnilǝrdimu eytilƣan boluxi mumkin.

□ 8:20 «... yamanliⱪ ⱪilƣuqilarning ⱪolini tutup ularni yɵlimǝydu» — yaki «...yamanliⱪ ⱪilƣuqilarni ⱪoliƣa küq bǝrmǝydu».

■ 9:2 Ayup 14:4; 25:4; Zǝb. 143:2

□ 9:3 «Ⱨǝtta ǝgǝr birsi uning bilǝn dǝwalixixⱪa petinalisa, xu kixi mǝsililǝrning mingdin birigimu jawab berǝlmǝydu» — buning yǝnǝ baxⱪa ikki hil tǝrjimisi boluxi mumkin: (1) «Əgǝr Huda birsi bilǝn dǝwalixixni layiⱪ kɵrsǝ, u kixi mingdin bir mǝsiligimu jawab berǝlmǝydu»; (2) «Əgǝr Huda birsi bilǝn dǝwalixixni layiⱪ kɵrsǝ, Huda u kixining mingdin bir mǝsilisigimu jawab bǝrmǝydu».

■ 9:8 Yar. 1:6

□ 9:9 «Jǝnubiy yultuz türkümlirinimu yaratⱪan» — yaki: «Jǝnubiy asmandiki hǝzinilǝrni yaratⱪan».

■ 9:10 Ayup 5:9; Zǝb. 72:18; 77:14; 86:10; Rim. 11:33

□ 9:11 «U yenimdin ɵtidu» — yaki: «U yenimdin ɵtsǝ». «U ɵtüp ketidu» — yaki: «U ɵtüp kǝtsǝ».

□ 9:12 «U elip ketidu» — yaki: «U elip kǝtsǝ» yaki «U bulap kǝtsǝ».

□ 9:13 «Raⱨab» — «Raⱨab»ning mundaⱪ üq hil mǝnǝ mumkinqiliki bar: — (1) ⱨakawurluⱪ; (2) Misir imperiyǝsining yǝnǝ bir ismi (ⱪǝdimki dunyada ⱨakawwurluⱪta dangⱪi qiⱪⱪan); (3) ǝng qong mumkinqiliki bar mǝnisi xuki, dengizdiki zor, ⱪorⱪunqluⱪ bir ⱨaywanning ismi. Bu yoƣan ⱨaywanning yǝnǝ bir ismi «lewiatan» boluxi mumkin (yuⱪiriⱪi 3-bab, 8-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng). U Muⱪǝddǝs Kitabtiki baxⱪa birnǝqqǝ yǝrlǝrdǝ Xǝytanning bir simwolidur. Xunga muxu yǝrdǝ «Raⱨabning yardǝmqiliri» bǝlkim Xǝytanning yardǝmqilirini kɵrsǝtgǝn boluxi mumkin.

□ 9:19 «Adalǝtkǝ kǝlsǝk, kim uni sotⱪa qaⱪiralisun?!» — ǝsli tekistni qüxinix sǝl tǝx. Baxⱪa hil tǝrjimiliri boluxi mumkin.

□ 9:20 «... Ⱪosursiz bolƣan bolsam, u yǝnila meni ǝgri dǝp bekitǝr» — Ayupⱪa mubada Hudaning aldida ɵzini aⱪlax pursiti kǝlsimu, u Hudaning zor küq-ⱪudriti bilǝn aƣzining eqilmas ⱪilinixidin, yaki ⱨǝtta «maxina adǝmdǝk» ɵz aƣzi bilǝn ɵzini ǝyiblǝp ketixidin ⱪorⱪidu. «Huda ⱨǝmmidin küqlük, xunga U adil» degǝn kɵzⱪarax dunyadiki ⱨǝrbir zalimning: «Küq-ⱨoⱪuⱪ degǝn ⱨǝⱪtur» degǝn kɵzⱪarixiƣa yeⱪin kelidu. Ayup muxu yǝrdǝ «Huda manga undaⱪ muamilǝ ⱪilsa, adil bolmaydu» demǝkqi bolidu. Kitabning keyinki ⱪisimlirida, Hudaning ⱨǝm ⱨǝmmidin küqlük ⱨǝm xuning bilǝn birgǝ pütünlǝy adil ikǝnliki aydinglixidu.

□ 9:22 «... mǝn dǝymǝnki, u duruslarnimu, yamanlarnimu ohxaxla yoⱪitidu» — naⱨayiti eniⱪki, bu babtiki 14-ayǝttin 34-ayǝtkiqǝ Ayup Hudaning namini bir ⱪetimmu tilƣa almay, pǝⱪǝt Uni: «U... Uning... Uni... Sǝn....» dǝp ataydu. Bǝlkim u Hudaning zor küq-ⱪudiritigǝ ⱨǝm ɵzining ⱨazirⱪi ⱪorⱪunqluⱪ ǝⱨwalini qongⱪur oylap, bǝk ⱪorⱪup kǝtkǝn bolsa kerǝk.

■ 9:22 Top. 9:2, 3; Mal. 3:14

□ 9:23 «... U bigunaⱨlarƣa ⱪilinƣan bu sinaⱪⱪa ⱪarap külidu» — bu ayǝt Ayupning jan aqqiⱪidin, xundaⱪla Hudaƣa bolƣan gumanidin eytⱪan bayanlirining iqidǝ ǝng ⱪattiⱪi boluxi mumkin.

■ 9:25 Ayup 7:6, 7

□ 9:26 «ⱪomux kemilǝr» — ⱪǝdimki Misirda kɵp ixlitilgǝn, Nil dǝryasida naⱨayiti tez mangidiƣan birhil kemǝ.

□ 9:28 «... Seni meni bigunaⱨ ⱨesablimaydu dǝp bilimǝn» — Ayup yǝnila Hudaning adalitidin gumanlinidu. 31-ayǝttǝ bolsa uning ümidi bǝlkim ǝng tɵwǝn dǝrijigǝ qüxkǝn boluxi mumkin.

■ 9:30 Yǝr. 2:22

□ 9:32 «Qünki U ... manga ohxax adǝm ǝmǝs. Mening Uning bilǝn sotta dǝwalaxⱪuqilikim yoⱪtur» — bu bayan bǝlkim kitabtiki soralƣan ǝng qongⱪur soal boluxi mumkin; demǝk, adǝm Huda bilǝn ⱪandaⱪmu kelixǝlisun?

■ 9:32 Top. 6:10; Yǝr. 49:19

□ 9:33 «Otturimizda ... kelixtürgüqi bolsidi!» — Ayup: Adǝm bilǝn Hudaning otturisida turidiƣan, bir ⱪoli bilǝn Hudani tutidiƣan, bir ⱪoli bilǝn insanni tutidiƣan kelixtürgüqi bolsidi! dǝp eytⱪan bu kelixtürgüqi Injilda dǝl Əysa Mǝsiⱨning ɵzi ikǝnliki ayan ⱪilinidu («1Tim.» 2:5)

■ 9:34 Ayup 13:20; 33:7

□ 10:3 «Ɵz ⱪolung bilǝn yaratⱪiningni qǝtkǝ ⱪaⱪⱪining Sanga paydiliⱪmu?» — Ayup bǝlkim: — «Sǝn manga ⱨǝm pütün insanƣa xunqǝ yahxi ǝjringni singdurgǝnikǝnsǝn, nemixⱪa bu yahxi nǝrsǝnggǝ xundaⱪ ziyan yǝtküzisǝn?» demǝkqi. U tɵwǝndiki 8-12-ayǝtlǝrdǝ bu sɵzining mǝnisini kengǝytidu.

□ 10:4 «Sening kɵzüng insanningkidǝk ajizmu?» — ibraniy tilida: «Sening kɵzliri ǝtlik kɵzlǝrmu?».

□ 10:5 «sening künliring ... qǝklikmu? Sening yilliring insanning yilliridǝk ⱪisⱪimu?» — Ayup bu jümliliridǝ ⱨǝmmǝ imkaniyǝtni ottura ⱪoyidu; andin u ⱨǝmmisini degüdǝk qǝtkǝ ⱪaⱪidu — Huda adǝmni ǝzginigǝ huxalmu-ya? U adǝmdǝk kaltǝ pǝmlikmu-ya, yaki uning ɵmri ⱪisⱪa bolup ɵzini jazalaxⱪa ülgürǝlmǝmdu-ya? (undaⱪ bolmisa, mǝn zadi nemixⱪa xundaⱪ azabⱪa ⱪaldurulimǝn?) dǝp oylaydu Ayup.

■ 10:9 Yar. 2:7; 3:19

□ 10:10 «Sǝn ... meni irimqiktǝk uyutⱪan ǝmǝsmu?» — Ayupning «meni süttǝk ⱪuyup qayⱪap, ... irimqiktǝk uyutⱪan» degǝn sɵzliri Hudaning ɵz tenini xunqǝ ajayibliⱪ bilǝn murǝkkǝp yaratⱪanliⱪini bildüridu.

■ 10:10 Zǝb. 139:15,16

□ 10:12 «Sǝn sɵygüng bilǝn...» — ibraniy tilida: «sǝn yoⱪlixing bilǝn...». «... Sǝn sɵygüng bilǝn roⱨimdin hǝwǝr alding» — 8-12-ayǝttǝ, Ayup Hudaning insanning tenini xunqǝ karamǝt ustiliⱪ bilǝn birlǝxtürüp yasap, xǝpⱪǝt-sɵygü kɵrsǝtkǝndin keyin, Hudaning ⱨǝrbir adǝmgǝ nisbǝtǝn uluƣ, karamǝt bir pilani boluxi kerǝk, dǝp ⱪaraydu. Biraⱪ Ayup ɵzining ixida mundaⱪ ajayib pilanni kɵrǝlmǝy, ǝksiqǝ Hudaning uning barliⱪini astin-üstün ⱪiliwǝtkǝnlikini kɵrüp ⱪorⱪup ketip: «Biraⱪ bu ixlar sening ⱪǝlbingdǝ yoxuruⱪluⱪ idi» (13-ayǝt) dǝp, Huda mening dostum ǝmǝs, düxminim bolup qiⱪⱪan dǝp gumanlinidu. Ayupning Hudaning dostluⱪidin mǝⱨrum bolƣanmǝn degǝn ⱨessiyati wǝ uningda Hudaning uning bilǝn billǝ bolƣanliⱪ sezimining yoⱪluⱪi, xübⱨisizki uning üqün ⱨǝmmidin azabliⱪ ix idi.

■ 10:16 Yǝx. 38:13; Yiƣ. 3:10

□ 10:17 «Meni ǝyiblǝydiƣan guwaⱨqiliring» — Ayupning bu degini, bǝlkim, Hudaning uni «Sǝn gunaⱨ ⱪilding, xunga jazalanding» dǝp ǝyiblǝydiƣan birnǝqqǝ guwaⱨqini orunlaxturƣan, dǝp kɵrsǝtmǝkqi; guwaⱨqilar bolsa, uning üq dostini, ɵz bexiƣa qüxkǝn külpǝtlǝrni ⱨǝmdǝ kesǝlning azablirini ɵz iqigǝ alsa kerǝk.

■ 10:18 Ayup 3:11

□ 11:1 «Naamatliⱪ Zofar» — Ayupⱪa sɵz ⱪilidiƣan uning üqinqi dostidur. Biz Ayupning bu üq dostini selixturidiƣan bolsaⱪ, Elifaz ǝdǝblikrǝk, baxⱪilardin sǝl meⱨribandǝk kɵrünidu; sɵz ⱪilix tǝrtipidin ⱪariƣanda, uning yexi bǝlkim ǝng qong, ahirda sɵzlǝydiƣan Zofar ǝng kiqik boluxi mumkin. Elifaz ɵz tǝjribisini, yǝni ɵzining kɵrgǝn ƣayibanǝ alamitini bǝkrǝk tǝkitlǝydu; Bildad bolsa ǝn’ǝniqi bolup, ilgiriki dǝwrdikilǝr mǝyli nemǝ degǝn bolmisun, xu toƣra dǝp ⱪaraydu; Zofar bolsa ⱨessiyatqan, ⱪopal, ammibab maⱪal-tǝmsillǝrgǝ amraⱪ, «Jamaǝtning pikri bǝribir toƣridur» dǝp ⱪaraydu (3-ayǝttimu «kɵpqilik» degǝn sɵz tǝkitlinidu). Bǝzidǝ uning gǝp-sɵzliridin yamanlarning jazalinixidin uning naⱨayiti ⱨuzur alidiƣanliⱪi qiⱪip turidu.

□ 11:4 «Mening ǝⱪidilirim saptur» — ǝmǝliyǝttǝ Ayup bundaⱪ sɵz ⱪilmidi.

□ 11:6 «Tǝngrining gunaⱨingning heli bir ⱪismini kɵtüriwetip, ulardin ɵtidiƣanliⱪini obdan bilip ⱪoy!» — Zofarning bu sɵzliri: «Huda gunaⱨliringning birnǝqqisini esidin qiⱪirip, pǝⱪǝt ularning bir ⱪismining tegixlik jazasini sanga qüxürüwatidu», degǝn mǝnini bildüridu.

□ 11:11 «U tǝkxürmǝy turupla aldamqiliⱪni alliⱪaqan kɵrüp bolƣan» — yǝnǝ bir hil tǝrjimisi: «Wǝ adǝmlǝr bayⱪiyalmaydiƣan gunaⱨinimu kɵrǝlǝydu».

■ 11:11 Zǝb. 10:11, 14; 35:21-23; 94:11

□ 11:12 «Insan tuƣulup bir yawa exǝkning tǝhiyigǝ aylanƣuqǝ, nadan adǝm dana bolur!» — bu ayǝtning yǝnǝ ikki hil tǝrjimisi: «Nadan kixi danaliⱪⱪa erixmǝs, insan tuƣulƣanda yawa exǝkning tǝhiyigǝ ohxaxtur, halas» yaki «Yawa exǝkning tǝhiyi tuƣulup insanƣa aylanƣuqǝ, nadan bir adǝm dana bolur». Bu sɵz bǝlkim axu dǝwrdiki bir maⱪal bolsa kerǝk.

■ 11:12 Ayup 5:8; 22:21; Top. 3:18

■ 11:17 Zǝb. 37:6; 92:14; 112:4; Pǝnd. 4:18

■ 11:18 Law. 26:5

□ 11:19 «... Əksiqǝ nurƣunliƣan kixilǝr sening ⱨimmitingni izdǝp kelidu» — muxu gǝpning ajayib yeri xuki, ahirda Zofarning ɵzi Ayupning ⱨimmitigǝ ⱨajǝtmǝn bolidu (42-bab).

■ 11:19 Law. 26:6; Zǝb. 3:5-6; 4:8; Pǝnd. 3:24

□ 11:20 «Ularning ümidi nǝpisi tohtaxtin ibarǝt bolidu, halas» — Zofarning bu sɵzi Ayupⱪa ⱪaritilƣan ⱨeqⱪandaⱪ ⱨesdaxliⱪ bolmiƣan bir agaⱨlandurux bolup: «Mundaⱪ ketiwǝrsǝng, sǝndǝ pǝⱪǝt nǝpisingni tohtitixtin baxⱪa ümid ⱪalmaydu» degǝnlik.

■ 11:20 Ayup 8:13,14; 18:14

■ 12:4 Ayup 16:10; 17:2; 21:3; 30:1; Pǝnd. 14:2

□ 12:5 «Raⱨǝttǝ olturƣan kixilǝr... : «külpǝtlǝr putliri teyilix aldida turƣan kixigila tǝyyar turidu» dǝp oylaydu» — ǝsli tekistni qüxinix sǝl tǝs. Baxⱪa hil tǝrjimilirimu uqrixi mumkin.

□ 12:6 «Ular ɵzining ilaⱨini ɵz alⱪinida kɵtüridu» — demǝk, ular butpǝrǝslar. Baxⱪa bir hil tǝrjimisi: «Tǝngri ⱨǝtta ularning ⱪoliƣa molqiliⱪ beridu».

■ 12:6 Ayup 21:7; Zǝb. 73:11, 12; Yǝr. 12:1; Ⱨab. 1:3, 4

■ 12:11 Ayup 6:30; 34:3

□ 12:13 «Uningdila» — Hudadila, demǝkqi.

■ 12:14 Ayup 9:12; 11:10; Wǝⱨ. 3:7

■ 12:17 2Sam. 15:31; 17:14,23; Yǝx. 19:12; 29:14; 1Kor. 1:19

□ 12:18 «U padixaⱨlar ǝl-ǝⱨligǝ salƣan kixǝnlǝrni yexidu, andin xu padixaⱨlarni yalingaqlap, ... xǝrmǝndǝ ⱪilidu» — muxu padixaⱨlar mustǝbit boluxi natayin; ular puⱪrilarƣa salƣan kixǝnlǝrni bǝlkim adilliⱪ bilǝn salƣan boluxi mumkin. Baxⱪa birnǝqqǝ hil tǝrjimilirimu uqrixi mumkin.

□ 12:19 «kaⱨinlar» — hǝlⱪⱪǝ wakalitǝn ⱪurbanliⱪ ⱪilƣuqilar, ular üqün dua ⱪilƣuqilar.

■ 12:20 Ayup 32:9; Yǝx. 3:2, 3

□ 12:21 «U aⱪsɵngǝklǝrning üstigǝ ⱨaⱪarǝt tɵkidu, U palwanlarning bǝlweƣini yexip ularni küqsiz ⱪilidu» — muxu aⱪsɵngǝk, palwanlar ǝslidǝ mǝlum bir gunaⱨ yaki zalimliⱪni ⱪilƣanliⱪi natayin. Ayup bu yǝrdǝ: Huda taxⱪi kɵrünüxtǝ sǝwǝbsiz ⱨalda bu esilzadǝ kixilǝrgǝ ⱨǝrhil külpǝt qüxüridu ⱨǝm xuning bilǝn bir waⱪitta, baxⱪa nurƣun kixilǝrni ⱪiyinqiliⱪⱪa duqar ⱪilidu, demǝkqi bolƣan boluxi mumkin. Qünki «aⱪsaⱪallarning ǝⱪli elip ketilgǝn» deyix arⱪiliⱪ ularning mǝsliⱨǝt beridiƣan adǝmliriningmu ǝⱨwalining hǝtǝrlik ikǝnlikidin bexarǝt beridu. Bu palakǝtlǝr mǝlum bir gunaⱨdin qiⱪⱪan boluximu yaki undaⱪ bolmasliⱪimu mumkin. Ayupning yuⱪiriⱪi sɵzlirigǝ ⱪariƣanda 23-25-ayǝtlǝrdǝ deyilgǝn awatqiliⱪ ⱨǝm külpǝtlǝr ohxaxla yüz bǝrgǝndǝk kɵrinidu.

■ 12:21 Zǝb. 107:40

■ 12:22 Mat. 10:26; 1Kor. 4:5

■ 12:23 Zǝb. 107:38

■ 12:24 Zǝb. 107:4-5, 40

□ 13:3 «...mening Huda bilǝn munazirǝ ⱪilƣum kelidu» — yaki «...mening Huda bilǝn dǝwalaxⱪum kelidu».

■ 13:4 Ayup 16:2

■ 13:5 Pǝnd. 17:28

■ 13:7 Ayup 17:5; 32:21; 36:4

□ 13:10 «.... Silǝr yüz-hatirǝ ⱪilip yoxurunqǝ huxamǝt ⱪilsanglar, u qoⱪum silǝrni ǝyiblǝydu» — Ayupning sɵzliri iqidǝ adǝmni ⱨǝyran ⱪalduridiƣan nurƣun mǝnilǝr ipadilinidu. Ayupning bu bayani ulardin intayin gǝwdilik bolƣan bir misal ⱨesablinidu. U üq dostiƣa naⱨayiti kǝskin ⱨalda Hudaƣa huxamǝtqilik ⱪilixⱪa bolmaydiƣanliⱪini bildüridu. 12-babta u Hudaning adalitidin gumanlinip turup sɵzligǝn bolsimu, biraⱪ u muxu yǝrdǝ Huda ⱨǝⱪiⱪǝtni intayin ǝtiwarlaydu. Huda durus, lilla gǝpni bǝk sɵyidu, kixilǝrning Hudaƣa wakalǝtqi boluwelip, ɵzining yaki baxⱪilarning qirayliⱪ pikrini ipadilixigǝ ⱪǝt’iy bolmaydu, degǝn kɵzⱪaraxni ipadilǝydu. Hudaning ⱨɵrmitigǝ layiⱪ sɵzlǝrni ⱪilix üqün, Uning insanƣa bǝrgǝn wǝⱨiysini asas ⱪilix ⱨǝm xuning bilǝn bir waⱪitta realliⱪtin ⱪǝt’iy ayrilmay turup, bu dunyadiki kɵrünǝrlik pakitlarƣa yüzlinix zɵrürdur. Mǝyli Hudaƣa, mǝyli baxⱪilarƣa huxamǝtlik yaki yalƣan gǝp ⱪilixⱪa ⱪǝt’iy bolmaydu. U üq dostiƣa agaⱨlanduriduki, Hudaƣa huxamǝtqilik ⱪilsa, Huda ularni jazalaydu. Bu gǝp Ayupning Hudaning adalitigǝ ⱪǝt’iy ixǝngǝnlikini kɵrsitidu ⱨǝm uning ⱨazirⱪi etiⱪadi ⱨǝm gumani arisidiki iqidǝ bolƣan kürǝxni bizgǝ ayan ⱪilidu.

□ 13:12 «Silǝr ixǝnq baƣliƣan istiⱨkaminglar pǝⱪǝt lay istiⱨkamlar...» — yaki «Silǝr ixǝnq baƣliƣan jawablar pǝⱪǝt lay istiⱨkamlar...».

□ 13:14 «Ⱪandaⱪla bolmisun, jenim bilǝn tǝwǝkkul ⱪilimǝn» — sɵzmusɵz bolsa: «Ⱪandaⱪla bolmisun (yani «nemixⱪa») ǝtlirimni qiximda elip kürǝx ⱪilimǝn?» — u ɵzini kǝskin kürǝx ⱪilmaⱪqi bolƣan bir ⱨaywanƣa ohxitidu. «Mǝn jenimni alⱪinimƣa elip ⱪoyimǝn!» — yaki: «Nemixⱪa jenimni alⱪinimƣa elip ⱪoydum?».

□ 13:15 «U jenimni alsimu mǝn yǝnila Uni kütimǝn, Uningƣa tayinimǝn...» — bu ayǝt Ayupning etiⱪadⱪa ǝng tolƣan bayanliridin biri. Ibraniy tilida «kütüx» wǝ «tayinix» bir peil bilǝnla ipadilinidu.

■ 13:15 Zǝb. 23:4; Pǝnd. 14:32

□ 13:19 «Mǝn bilǝn bǝs-munazirǝ ⱪilidiƣan ⱪeni kim barkin? Ⱨazir süküt ⱪilƣan bolsam, tiniⱪtin tohtiƣan bolattim!» — bu tekistning tɵt hil tǝrjimisi yaki qüxǝnqisi bar: — (1) Ayup birǝrsining ɵzi bilǝn bǝs-munazirǝ ⱪilalaydiƣanliⱪiƣa ixǝnmǝydu; ⱨǝtta birsi bǝs-munazirigǝ qiⱪsila: «Mǝn Uning soaliƣa pisǝnt ⱪilmay, bu dunyadin ketimǝn» degǝndǝk; (2) ...undaⱪ adǝm qiⱪsa, mǝn gǝp ⱪilmay süküttǝ ɵlüp ketixkǝ razimǝn!; (3) U kimning ɵzini ǝyiblixidin ⱪǝt’iynǝzǝr, süküt ⱪilixⱪa ⱪǝt’iy unimaydu; (4) Birsining ɵzi bilǝn yǝnǝ bǝs-munazirǝ ⱪilƣusi bolsa, tez boluxi kerǝk, qünki u pat arida dunyadin ketidu. Biz üqinqisini ixlǝttuⱪ.

■ 13:20 Ayup 9:34; 33:7

□ 13:21 «Manga pǝⱪǝt ikki ixnila ⱪilip bǝrgin... ⱪolungni mǝndin yiraⱪ ⱪilƣin; — wǝⱨimǝng meni ⱪorⱪatmisun» — birinqi ix bolsa, Hudaning Ɵz ⱪolini uningdin yiraⱪ ⱪilixi bilǝn u azraⱪ dǝm alalaydu; ikkinqi ix, Hudaning wǝⱨimisi bolmisa u jür’ǝtlik bolup sɵz ⱪilidu, degǝnlik.

■ 13:24 Ayup 16:9; 19:11; 33:10; Yiƣ. 2:5

■ 13:26 Zǝb. 25:7

■ 13:27-28 Ayup 33:11

■ 14:1 Zǝb. 90:5-6, 9-10; 102:11; 103:15; 144:4; Yaⱪ. 4:14

■ 14:2 Ayup 8:9; Zǝb. 90:5-6, 9-10; 102:11; 103:15; 144:4; Yǝx. 40:6; 1Pet. 1:24

□ 14:3 «Meni Ɵz aldingƣa soraⱪⱪa tartiwatamsǝn?» — yaki «Uni Ɵz aldingƣa soraⱪⱪa tartiwatamsǝn?».

■ 14:3 Ayup 7:17,18; 10:20

□ 14:4 «Kim napak nǝrsilǝrdin pak nǝrsini qiⱪiralaydu? — ⱨeqkim!» — demǝk, insan balisi Hudaning aldida ⱪandaⱪ ⱪilip pak bolalaydu ⱨǝm ⱪobul ⱪilinalaydu? Ayupning ɵzi 19-babta bexarǝt ⱪilip bu soalƣa jawab beridu.

■ 14:4 Yar. 5:3; Zǝb. 51:5-7; Yⱨ. 3:6; Rim. 5:12; Əf. 2:3

■ 14:5 Ayup 7:1

□ 14:6 «Uning bir’az dǝm elixi üqün ... mǝdikardǝk uningƣa ɵz künliridin sɵyünüx nesip bolsun!» — Ayupning degini boyiqǝ insanlarƣa adǝttiki turmuxning (mǝdikarningkidǝk) japasi kupayǝ, xunga u bu japaliⱪ ⱨayat künliridin azraⱪⱪinǝ ⱨuzur alsun, «bu adǝttiki japaƣa tehimu kɵp japa artmiƣaysǝn» degǝn mǝnidǝ.

■ 14:6 Ayup 7:1, 2, 16, 19; 10:20

□ 14:13 «tǝⱨtisara» — ɵlgǝnlǝrning roⱨliri baridiƣan jayni kɵrsitidu. Yǝnila 7-bab, 9-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

□ 14:14 «Adǝm ɵlsǝ, ⱪayta yaxamdu? Xundaⱪ bolsa ... sǝwr-taⱪǝt bilǝn kütǝttim!» — Ayupning insanning ülümdin (yǝni tǝⱨtisaradin) tirilixi toƣrisida hǝwiri yoⱪ. Biraⱪ u bundaⱪ ix bolsila, nǝⱪǝdǝr yahxi bolatti, undaⱪ ümid wǝ sǝwr-taⱪǝt bilǝn Hudaning orunlaxturuxini («xundaⱪ ɵzgirix»ni) kütǝttim, dǝydu. Keyin u ɵzining tirilixi toƣruluⱪ bexarǝt beridu (19-babta).

□ 14:15 «Xundaⱪ bolsa ... Sǝn Ɵz ⱪolung bilǝn yaratⱪiningƣa ümid-arzuyung bolatti» — Ayup yǝnila Hudaning Ɵzi tüjüpilǝp yaratⱪan ⱨǝmmǝ insanƣa bolƣan ajayib ümid-arzusiƣa etiⱪad ⱪilƣanliⱪini bildüridu.

□ 14:16 «Biraⱪ Sǝn ⱨazir ⱨǝrbir dǝssigǝn ⱪǝdǝmlirimni sanap...» — yaki «Qünki Sǝn ⱨazir ⱨǝrbir dǝssigǝn ⱪǝdǝmlirimni sanap...».

■ 14:16 Ayup 31:4; 34:21; Zǝb. 56:8; 139:1-5; Pǝnd. 5:21; Yǝr. 32:19

□ 14:17 «Itaǝtsizlikim haltiƣa selinip peqǝtlǝndi...» — bǝzi tǝrjimanlar Ayupning muxu sɵzlirining mǝnisini, Huda Ayupning gunaⱨlirini yapⱪanikǝn, dǝp ⱪaraydu. Biz ǝksiqǝ, Ayupning muxu sɵzining mǝnisini Huda uni tehimu ǝyiblǝx üqün gunaⱨlirini dɵwǝ-dɵwǝ ⱪilip peqǝtlǝp saⱪlap ⱪoyƣan, dǝp qüxinimiz.

□ 14:22 «U pǝⱪǝt ɵz tenidiki aƣriⱪidinla azablinidu, ... ⱨǝsrǝt-nadamǝt qekidu» — Ayup muxu yǝrdǝ insan gɵrgǝ qüxkǝndin keyin ɵz tenining qirip kǝtkǝnlikini ⱨes ⱪilip ⱪiynilidu, dǝp oyliƣan boluxi mumkin.

□ 15:6 «Ɵz lǝwliring sanga ⱪarxi guwaⱨliⱪ beridu» — Elifaz muxu yǝrdǝ Ayupning Huda aldida jazalanƣan gunaⱨi ⱨǝm ⱨakawurluⱪi uning ɵz aƣzi bilǝn ⱪilƣan aqqiⱪ ⱨǝm ɵtkür sɵzliridǝ kɵrünidu, demǝkqi. Biraⱪ Elifaz bilǝn ikki dostining Ayupning aƣzidin qiⱪⱪan xu aqqiⱪ ɵtkür sɵzlǝrgǝ mǝs’uliyiti bar.

■ 15:8 Rim. 11:34

□ 15:10 «Aⱪsaⱪallar ⱨǝm ⱪerilar bizning tǝripimizdǝ turidu... » — Elifaz ilgiriki dǝwrlǝrdiki ata-bowilirining kɵzⱪarixini ɵziningkigǝ ohxax dǝp ⱪarawatidu.

■ 15:10 Ayup 32:7

■ 15:14 1Pad. 8:46; 2Tar. 6:36; Ayup 14:4; Zǝb. 14:2-3; 51:5; Pǝnd. 20:9; Top. 7:20; 1Yuⱨa. 1:8,10

□ 15:15 «Ⱪara, Huda Ɵz muⱪǝddǝslirigimu ixǝnmigǝn yǝrdǝ...» — muxu yǝrdiki «muⱪǝddǝslǝr» Hudaning pǝrixtilirini kɵrsǝtsǝ kerǝk. Elifaz ⱨeliⱪi yaman roⱨning ǝslidǝ uningƣa degǝn gǝplirigǝ (4:15-21) ixinip , ⱪaytilaydu.

■ 15:15 Ayup 4:18; 25:5

□ 15:16 «Ⱪǝbiⱨlikni su iqkǝndǝk iqkǝn bir adǝm» — muxu gǝp, xübⱨisizki, Ayupning ɵzini kɵrsitidu.

□ 15:19 «Pǝⱪǝt xularƣila, yǝni ata-bowiliriƣila yǝr-zemin tapxurulƣanidi, ularning arisidin yat adǝm ɵtüxkǝ petinalmaytti» — Elifaz bu sɵz bilǝn bu ata-bowilarning Huda aldida ⱨǝⱪⱪaniy bolƣanliⱪini, xunga Huda ularning yǝr-zeminini yat adǝmlǝrning basturup kirixidin ⱪoƣdiƣanliⱪini kɵrsǝtmǝkqi; xuning bilǝn ularning mǝdiniyiti urux-jedǝlning dǝhligǝ uqrimay, tǝdriji tǝrǝⱪⱪiy ⱪilip, bilimi pǝlligǝ yǝtkǝnidi, demǝkqi boluxi mumkin.

□ 15:20 «Rǝzil adǝm barliⱪ künliridǝ azablinidu, zalim kixigǝ yillar sanaⱪliⱪla bekitilgǝndur» — bu sɵz ⱨǝm tɵwǝndiki 35-ayǝtkiqǝ bolƣan sɵzlǝrning ⱨǝmmisi Ayupⱪa biwasitǝ ⱪaritilip deyilgǝn boluxi mumkin.

■ 15:21 1Tes. 5:3

□ 15:23 «U ax izdǝp: «Zadi nǝdin tepilar?» dǝp yolda tenǝp yüridu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «U yoldin tenip ketip, ⱪorultazlar üqün yǝm bolidu».

■ 15:23 Ayup 18:12; Zǝb. 109:10

□ 15:28 «U harabǝ xǝⱨǝrlǝrdǝ..., kesǝk düwiliri boluxⱪa bekitilgǝn ɵylǝrdǝ yaxaydu» — ⱪǝdimdǝ bǝzi xǝⱨǝrlǝr Hudaning lǝniti bilǝn wǝyran bolƣan bolup, Hudaning lǝnitigǝ uqriƣan bu jaylarda adǝttiki kixilǝr ularni ⱪaytidin ⱪurup u yǝrdǝ olturaⱪlixixⱪa petinalmaytti. Biraⱪ (Elifazning deyixiqǝ) bu rǝzil kixilǝr (jümlidin Ayupning ɵzi?) Hudadin ⱪorⱪmay undaⱪ yǝrlǝrdǝ turuxtin bax tartmaytti.

□ 15:30 «Hudaning bir nǝpisi bilǝn u dunyadin ketidu» — ibraniy tilida «Uning bir nǝpisi bilǝn u dunyadin ketidu».

■ 15:32 Ayup 22:16; Zǝb. 55:23

□ 15:33 «Üzüm teli silkinip, tong üzümlǝr qüxürüwetilgǝndǝk...» — adǝttǝ üzüm teli pixmiƣan üzümlirini taxlimaydu. Biraⱪ Elifaz xu ohxitixi bilǝn, mundaⱪ adǝmlǝrning ixliri tehi ⱨeq pixmiƣan bolup bikarƣa ketidu, demǝkqi.

■ 15:35 Zǝb. 7:14; Yǝx. 59:4; Ⱨox. 10:13

■ 16:2 Ayup 13:4

□ 16:7 «Biraⱪ U meni ⱨalsizlandürüwǝtti; xundaⱪ, Sǝn pütkül ailǝmni wǝyran ⱪiliwǝtting! — 8 wǝ 9-ayǝttiki «U» wǝ «Sǝn» Hudani kɵrsitidu.

□ 16:8 «Sǝn meni ⱪamalliding!» — yaki: «Sǝn meni ⱪurutuwǝtting!». «Xuning bilǝn ǝⱨwalim manga guwaⱨliⱪ ⱪilmaⱪta!» — Ayupning xu biqarǝ ǝⱨwali: «Sǝn qoⱪum eƣir bir gunaⱨ ⱪilƣansǝn, bolmisa bu külpǝt bexingƣa qüxmigǝn bolatti» dǝp ɵzigǝ guwaⱨliⱪ ⱪilƣandǝk ⱪilidu.

□ 16:9 «Uning ƣǝzipi meni titma ⱪilip,...» — yaki «U tumxuⱪi bilǝn meni titma ⱪilip,...». Muxu yǝrdǝ Ayup Hudani ɵzigǝ yirtⱪuq ⱨaywandǝk zǝrbǝ ⱪiliwatidu, dǝp eytmaⱪqi.

■ 16:9 Ayup 10:16,17; 13:24

■ 16:12 Ayup 7:20; Yiƣ. 3:12

□ 16:15 «Terǝmning üstigǝ bɵz rǝht tikip ⱪoydum; ɵz izzǝt-ⱨɵrmitimni topa-qangƣa selip ⱪoydum» — bu ayǝttiki «bɵz rǝht» ⱪǝdimki zamanlarda adǝmning ⱪattiⱪ matǝm tutux, puxayman ⱪilix yaki towa ⱪilixinimu ipadilǝytti. Muxu yǝrdǝ, xübⱨisizki, «matǝm tutux»ni bildürmǝkqi. «Ɵz izzǝt-ⱨɵrmitimni topa-qangƣa selip ⱪoydum» degini ibraniy tilida «Münggüzümni topa-qangƣa selip ⱪoydum» degǝnliktur. Kalining yaki buⱪining münggüzi adǝmning küq-ⱪudriti ⱨǝm abruyining simwoli bolidu.

■ 16:15 Ayup 30:19

□ 16:16-17 «Ⱪapaⱪlirimni ɵlüm sayisi basti» — yaki «Zulmǝtlik ⱪarangƣuluⱪ sayisi basti».

□ 16:18 «Nalǝ-pǝryadim tohtaydiƣanƣa jay bolmiƣay!» — demǝk, «Ijabǝt bolmiƣuqǝ pǝryadim ⱨǝrdaim ⱨǝm Hudaƣa ⱨǝm adǝmlǝrgǝ awariqilik bolsun».

□ 16:20 «Ɵz dostlirim meni mazaⱪ ⱪilƣini bilǝn...» — ayǝtning birinqi ⱪismining yǝnǝ birhil tǝrjimisi, «Manga wakalǝt bolƣuqi mening dostum ikǝn».

■ 16:21 Ayup 31:35; Top. 6:10; Yǝx. 45:9; Rim. 9:20

□ 16:22 «Yǝnǝ birnǝqqǝ yil ɵtüxi bilǝnla, mǝn barsa ⱪaytmas yolda mengip ⱪalimǝn» — Ayup bǝzidǝ «bu dunyadin pat arida ketimǝn» dǝp, bǝzidǝ «birnǝqqǝ yil azablar meni kütidu» dǝp oylaydu. U birinqi imkaniyǝtni nisbǝtǝn yahxi dǝp ⱪaraydu, ǝlwǝttǝ.

□ 17:1 «mening roⱨim sunuⱪ» — yaki «Nǝpisim siⱪilip kǝtti».

□ 17:3 «Aⱨ, jenim üqün Ɵzüng haliƣan kapalǝtni elip Ɵzüngning aldida manga borun bolƣaysǝn» — bu sɵzlǝr Hudaƣa eytilƣan, ǝlwǝttǝ. «Borun» (kepil bolƣuqi) — ⱪǝdimki zamanlarda, birsi mǝlum bir ixta ǝyiblǝngüqi bolsa, sotqi ⱨɵküm ⱪilƣuqǝ ǝyiblǝngüqi waⱪitliⱪ ǝrkin bolalmaydu, bǝlki ⱪamap ⱪoyulidu. Biraⱪ uning mǝlum bir dosti uningƣa kapalǝt berixkǝ razi bolsa, ǝyiblǝngüqi ǝrkin yüriwǝrsǝ bolidu. Kapalǝt bǝrgüqi uning ⱪeqip kǝtmǝslikigǝ toluⱪ kapalǝt bǝrgǝn boluxi kerǝk idi. Əgǝr ⱪeqip kǝtsǝ uning ornida ǝrkinliktin mǝⱨrum bolidu; andin ⱨɵküm ⱪilinƣandin keyin (ɵz dosti gunaⱨkar dǝp ⱨesablanƣan bolsa) dostining ornida tegixlik jazani ɵz üstigǝ alƣan bolidu. Kapalǝt bǝrgüqi bolsa ⱨɵrmǝtkǝ sazawǝr, jamaǝtning ixǝnqisigǝ igǝ bolƣan boluxi kerǝk, ǝlwǝttǝ. Xunga Ayup muxu yǝrdǝ ɵzining ⱨǝm dostliri tǝripidin ⱨǝm Huda tǝripidin ǝyiblǝngüqi ikǝnlikini ⱨes ⱪilip: «Huda, Sǝn meni bu ixlarda ǝyibligüdǝk yeri yoⱪ dǝp bilisǝn, xunga mǝn üqün kapalǝp bolalmamsǝn?» — degǝndǝk jasarǝtlik dua ⱪilidu. (Bǝzi alimlar bu sɵzning baxⱪa bir qüxǝnqisi bar dǝp ⱪaraydu. Ularning pikriqǝ, Ayup 2-ayǝttǝ: — «Ətrapimdikilǝr aldamqi, mazaⱪ ⱪilƣuqilar bolmisa Ayup bolmay ketǝy! Kɵzümning... amali yoⱪtur» degǝn ⱪǝsǝmni iqidu; 3-ayǝttǝ u Hudadin bu ⱪǝsǝmni ada ⱪilixⱪa (kimning toƣra bolsa uni aⱪlax, kimning hata bolsa uni jazalaxⱪa) kapalǝtqi ⱨǝm guwaⱨqi boluxni ɵtünidu, andin 4-ayǝttǝ (xu alimlarning pikriqǝ) uIltijasining Huda tǝripidin bejirilixini ɵtünidu: «Qünki Sǝn dostlirimning kɵnglini yoruⱪluⱪtin ⱪaldurƣansǝn; xunga Sǝn ularni ƣǝlibidinmu mǝⱨrum ⱪilmisang bolmaydu!» — degǝndǝk).

■ 17:3 2Kor. 5:19

■ 17:6 Ayup 30:9

□ 17:9 «... Ⱪoli pak yüridiƣan adǝmning küqi tohtawsiz ulƣiyidu» — Ayupning etiⱪadi yǝnila urƣup texip turidu. Muxu yǝrdǝ u Hudaning ɵz düxmini bolup qiⱪⱪanliⱪini ⱨes ⱪilƣini bilǝn, ⱪandaⱪla bolmisun ɵzining ⱨǝⱪⱪaniy yolda qing turidiƣanliⱪini eytip, Huda ahirda ⱨǝmmǝ ixlirimni ongxaydu, dǝp bexarǝt beridu.

■ 17:10 Ayup 6:29

■ 17:11 Ayup 7:6; 9:25

□ 17:12 «Bu adǝmlǝr keqini kündüzgǝ aylandurmaⱪqi; ular ⱪarangƣuluⱪⱪa ⱪarap: «Nur yeⱪinlixiwatidu» deyixiwatidu» — Ayup dostlirimni ⱨǝⱪiⱪǝtni yormilap, aⱪni ⱪara, ⱪarini aⱪ dǝwatidu, xundaⱪla manga ⱪuruⱪ ümidlǝrni («Nur yeⱪinlixidu!» dǝp) yǝtküzmǝkqi, dǝydu.

□ 17:13 «Tǝⱨtisara» — 7-bab, -9-ayǝt wǝ xu ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

□ 17:14 «Mening atam!» — bu ibarining ⱪǝdimdǝ «Begim!» «Tǝⱪsir!» degǝn mǝnisimu bar idi.

□ 17:16 «tǝⱨtisara» — 7-bab, -9-ayǝt wǝ xu ayǝtning izaⱨatini kɵrüng. «Ümidim tǝⱨtisaraning tɵmür pǝnjiriliri iqigǝ qüxüp ketidu! Biz birliktǝ topiƣa kirip ketimiz!» — bu jümlining soal jümlǝ xǝklidǝ ⱪilinƣan tǝrjimisimu uqraydu: «Ümidim tǝⱨtisaraning tɵmür pǝnjiriliri iqigǝ qüxüp ⱪalarmu? Biz birliktǝ topiƣa kirip ketǝrmizmu?».

■ 17:16 Ayup 3:17,18,19; 30:23,24

□ 18:3 «Biz nemixⱪa silǝrning aldinglarda ⱨaywanlar ⱨesablinimiz?» — «silǝr» degǝn sɵzgǝ ⱪariƣanda, Bildadning bu sɵzining pǝⱪǝt Ayupⱪila ⱪilinƣan ǝmǝslikini bildüridu. Ularning yenida gǝp angliƣuqilardin bǝzilǝr Ayupning jasarǝtlik sɵzlirini anglap uningƣa ⱪol ⱪoydimu-ya?

□ 18:4 «Ⱨǝy ɵzüngning ƣǝzipidǝ ɵzüngni yirtⱪuqi, seni dǝpla ... taƣ-taxlar ɵz ornidin kɵtürülüp ketǝmdu?!» — Ayup 16-bab, 9-ayǝttǝ, «U (Huda)ning ƣǝzipi meni titma ⱪildi» degǝn. Bildad, xübⱨisizki, bu gǝpni mazaⱪ ⱪilip: «Sening yirtilixing Hudaning ƣǝzipi bilǝn ǝmǝs, bǝlki ɵz-ɵzüngning ƣǝzipi bilǝndur» demǝkqi. Bildad yǝnǝ Huda insandin uluƣ ⱨǝm aliy bolƣaqⱪa, Ayup uning bilǝn didarlixay, ⱨuzuriƣa kirip uning bilǝn sɵzlixǝy dǝp ɵz ǝⱪlidin adaxⱪan, dǝp mazaⱪ ⱪilidu — demǝkqi. Bildad «Insanning Huda bilǝn biwasitǝ sɵzlixixi, kɵrüxüxi zadi mumkin ǝmǝs» degǝn kɵzⱪaraxta bolidu. Biraⱪ Ayup ahirida ⱨǝⱪiⱪǝtǝn Huda bilǝn kɵrüxidu; uning üstigǝ biz Ayupni Hudani ɵzining ǝng yeⱪin ⱨǝmraⱨi dǝp bilgǝn kixi, dǝp kɵrǝlǝymiz (29:4).

■ 18:4 Ayup 13:14; Zǝb. 113:6; Yǝx. 54:10; Mat. 10:29-31; Rim. 8:32

■ 18:9 Ayup 5:5

■ 18:11 Ayup 15:21; Yǝr. 6:25; 46:5; 49:29

□ 18:12 «Maƣdurini aqarqiliⱪ yǝp tügǝtti» — baxⱪa bir hil tǝrjimisi «Balayi’apǝt uni yutuwetixkǝ aqkɵzlük bilǝn kütiwatidu...»

■ 18:12 Ayup 15:23

□ 18:13 «ɵlümning qong balisi» — bǝlkim birhil kesǝlni (Ayupning kesilini?) kɵrsitidu.

■ 18:14 Ayup 8:13, 14; 11:20; Pǝnd. 10:28

□ 18:15 «...baxⱪilar uning qedirida turidu» — yaki « ...ot uning qedirida turidu».

□ 18:17 «Sirtlarda...» — yaki: «Yaylaⱪlarda...» yaki «Dalada...».

■ 18:17 Zǝb. 109:13; Pǝnd. 10:7

■ 18:19 Yǝx. 14:22; Yǝr. 22:30

□ 18:20 «Huddi aldinⱪilar qɵqüp kǝtkǝndǝk» — Bildad eytⱪan «aldinⱪilar»ning ɵz dǝwridiki rǝzil adǝmlǝrning ǝⱨwaliƣa ⱪarap qɵqüp kǝtkǝnlikini kɵrsitixi mumkin. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Mǝxriⱪtikilǝr uning künigǝ ⱪarap alaⱪzadǝ bolidu, mǝƣribtikilǝr uning künigǝ ⱪarap alaⱪzadǝ bolidu, mǝxriⱪtikilǝrmu qɵqüp ketidu».

□ 18:21 «Mana, ⱪǝbiⱨ adǝmning makanliri xübⱨisiz xundaⱪ, Tǝngrini tonumaydiƣan kixiningmu orni qoⱪum xundaⱪtur» — Bildadning bu sɵzliridǝ: «ⱪǝbiⱨ adǝm», «Tǝngrini tonumaydiƣan kixi» degini, «sǝn Ayuptin baxⱪa kixi ǝmǝs» demǝkqi.

□ 19:3 «Silǝr meni on ⱪetim harlidinglar» — muxu yǝrdiki «on ⱪetim» degini «nurƣun ⱪetim»ning birhil ipadisi.

■ 19:11 Ayup 13:24; 16:9; 33:10; Yiƣ. 2:5

■ 19:13 Zǝb. 31:11-12; 38:11-12; 69:8; 88:8, 18

□ 19:15 «ɵyümdǝ turƣan musapirlar» — yaki «ɵyümdiki meⱨmanlar». «ⱨǝtta dedǝklirimmu meni yat adǝm dǝp ⱨesablaydu» — Ayupning ɵyidǝ turƣan musapirlar (bǝlkim ǝslidǝ uning ⱨimayisigǝ erixip uning hizmǝtqiliri bolƣanlar) ⱨazir uni yat adǝm, musapir dǝp ⱪaraydu.

□ 19:16 «Mǝn qakirimni qaⱪirsam, u manga jawab bǝrmǝydu; xunga mǝn uningƣa aƣzim bilǝn yelinixim kerǝk» — Ayupning ǝslidǝ qakiriƣa buyruⱪ berix üqün sɵz ⱪilixi bǝlkim ⱨajǝtsiz idi, uning bir imasi yaki ⱪarap ⱪoyuxi kupayǝ idi.

□ 19:17 «Aka-ukilirim» — ibraniy tilida «Anamning baliyatⱪusidiki oƣullar». «Aka-ukilirim sesiⱪliⱪimdin bizar» — yaki «Aka-ukilirim yelinixlirimdin bizar».

■ 19:18 Ayup 30:1

■ 19:19 Zǝb. 41:9; 55:12-14

□ 19:20 «Jenim ⱪil üstidǝ ⱪaldi» — ibraniy tilini sɵzmusɵz tǝrjimǝ ⱪilsaⱪ: «Jenim qixlirimning terisining üstidila ⱪaldi».

■ 19:20 Ayup 30:30; Zǝb. 102:5; Yiƣ. 4:8

□ 19:22 «Silǝr nemixⱪa ǝtlirimgǝ xunqǝ toymaysilǝr!» — ǝrǝblǝr (wǝ bǝlkim ibraniylar) bǝzidǝ «adǝmning etini yeyix» degǝnni «adǝmgǝ tɵⱨmǝt qaplax» degǝn mǝnidǝ ixlitidu. Ayupning dostliri uning azablirini az dǝp, uning azabliriƣa yǝnǝ «Huda seni taxliwǝtti» degǝn wǝⱨimini artip ⱪoyƣan.

□ 19:24 «Aⱨ, mening sɵzlirim yezilsidi! ... ... Əbǝdil’ǝbǝd tax üstigǝ oyup pütülgǝn bolatti!» — uning bu arzusi (23-24-ayǝt) ǝmǝlgǝ axuruldi. Biz ⱨazir uning Muⱪǝddǝs Kitabƣa pütüklük sɵzlirini oⱪuwatimiz (baxⱪa hil tǝrjimisi uqrixi mumkin).

□ 19:25 «...ɵzümning Ⱨǝmjǝmǝt-Ⱪutⱪuzƣuqim ⱨayattur» — Ayup ǝslidǝ 9-babta Huda ⱨǝm ɵzümning otturisida kelixtürgüqi bir «ǝlqi» yaki «ariqi» bolsa idi, degǝn intizarini bildürdi. U ⱨazir bu yǝrdǝ ɵzining mundaⱪ bir «kelixtürgüqi»sining ⱨǝⱪiⱪǝtǝn barliⱪini jakarlaydu; ibraniy tilida «goel» («ⱨǝmjǝmǝt-ⱪutⱪuzƣuqi») degǝn bu sɵz, adǝttǝ birsi mǝlum awariqilikkǝ uqriƣanda, uningƣa tuƣⱪanqiliⱪ (ⱨǝmjǝmǝtlik) ⱪilip uni ⱪutⱪuzux üqün «bǝdǝl tɵlǝydiƣan ⱪutⱪuzƣuqi tuƣⱪini»ni bilduridu. Bu Ⱪutⱪuzƣuqi-Nijatkarining bolƣanliⱪining nǝtijisi bolsa: — U kǝlgüsidǝ ɵz kɵzi bilǝn Hudasini kɵrǝlǝydu ⱨǝmdǝ xu qaƣda Huda uning bexiƣa qüxkǝnliri toƣrisida uningƣa jawab beridiƣanliⱪidin ibarǝttur. Bu bayan intayin ⱨǝyran ⱪalarliⱪ, ⱨǝm bǝzi jǝⱨǝtlǝrdin Ayupning bayanlirining iqidǝ uning etiⱪadining ǝng yuⱪiri pǝllisi süpitidǝ julalinip turidu. «Goel» toƣruluⱪ yǝnǝ «Rut»tiki «kirix sɵz» wǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. «U ahirǝt künidǝ yǝr yüzidǝ turup turidu!» — yaki: «U ahirⱪi bolƣuqi bolup yǝr yüzidǝ turidu».

■ 19:25 Mis. 6:6; Law. 25:47-49; Ayup 33:23-24; Yuⱨ. 11:25; 1Kor. 15:20-22

□ 19:26 «Mǝn yǝnila tenimdǝ turup Tǝngrini kɵrimǝn!» — muxu yǝrdǝ ǝsli tekistni qüxinix sǝl tǝs. «Mǝn tenimdin sirt (demǝk, roⱨ tǝndin kǝtkǝndin keyin) Hudani kɵrimǝn!» degǝn baxⱪa bir hil tǝrjimisi bar. Bu hil tǝrjimǝ toƣra bolsa, undaⱪta uning mǝnisi «Ⱨazirⱪi tenimdin sirt...» degǝnlik bolsa kerǝk. Mǝyli ⱪaysi hil mǝnidǝ eytilƣan bolsun, Ayupning kɵzi ɵzining Hudasini kɵrüxigǝ yǝtkǝn.

□ 19:27 «Aⱨ, ⱪǝlbim buningƣa xunqǝ intizardur!» — muxu yǝrdǝ sɵzmusɵz tǝrjimǝ ⱪilsaⱪ: «Mening bɵrǝklirim (yürǝklirim, demǝk) iqimdǝ tügǝy dǝp ⱪaldi!». Ibraniylar üqün, «bɵrǝklǝr» adǝmning ⱨessiyatlirining, wijdaniningmu qongⱪur yiltizidur. Xuning bilǝn bu jümlǝ, Ayupning Hudani kɵrüxtin ibarǝt zor intizariƣa ɵzining bǝrdaxliⱪ berǝlmǝywatⱪanliⱪini bildürgǝn boluxi mumkin.

□ 19:28 «Əgǝr silǝr: «Ixning yiltizi uningdidur, uni ⱪandaⱪ ⱪilip ⱪistap ⱪoƣliwetǝlǝymiz?!» — desǝnglar,...» — Ayup ɵz dostlirining «Ayupning yoxurun gunaⱨlirini pax ⱪilmiƣuqǝ ⱨǝrgiz boldi ⱪilmayli» degǝn pozitsiyidǝ turuwatⱪanliⱪini bildürmǝkqi.

□ 20:2 «Meni biaram ⱪilƣan hiyallar jawab berixkǝ ündǝwatidu, qünki ⱪǝlbim biaramliⱪta ɵrtǝnmǝktǝ» — Zofarning bir ixlarƣa bǝkmu jiddiylixip ketidiƣan harakteri bu sɵzliridin qiⱪip turidu.

■ 20:5 Zǝb. 37:35,36

□ 20:13 «U uni yutⱪusi kǝlmǝy meⱨrini üzǝlmisimu,...» — ibraniy tilida «uni ayap meⱨrini üzǝlmisimu». Demǝk, aƣzida ⱪalduriwǝrmǝkqi bolidu. «U uni , yǝni rǝzillikni aƣzida ⱪaldursimu...» — Zofarning bu bayani intayin zǝⱨǝrhǝndilikkǝ tolƣan bolup, bu sɵzlǝr xübⱨisizki, Ayupni biwasitǝ ǝyiblǝx üqün ⱪaritilidu; u: «rǝzillik aƣzida tatliⱪ tetiƣan» wǝ «uni til astiƣa yoxurƣan», ⱨǝm 20-ayǝttiki «Miskinlǝrni ezip, ularni taxliwǝtkǝn», «ɵzi salmiƣan bir ɵyni ɵzi igiliwalƣan» dǝp tǝswirligǝn kixi dǝl Ayuptin baxⱪa kixi ǝmǝs idi.

□ 20:20 «U aqkɵzlüktin ǝsla zerikmǝydu» — ibraniy tilida: «Uning axⱪazini ⱨeq hatirjǝmlikni bilmǝydu». Oⱪurmǝnlǝr 22-24-ayǝtlǝrning baxⱪa hil tǝrjimilirini uqritixi mumkin.

□ 20:25 «Yaltiraⱪ oⱪ uqi ɵttin qiⱪiriwelginidǝ, wǝⱨimilǝr uni basidu» — Zofar yaman adǝmlǝrning kǝlgüsidiki azabliridin bǝk ⱨuzurlinidiƣandǝk ⱪilatti.

□ 20:26 «Insan püwlimigǝn ot» — Hudaning Ɵzining otini kɵrsǝtsǝ kerǝk.

□ 20:28 «Uning mal-dunyasi elip ketilidu» — yaki «Kǝlkün ɵyini eⱪitip ketidu».

□ 20:29 «Hudaning rǝzil adǝmgǝ bǝlgiligǝn nesiwisi mana xundaⱪtur, bu Huda uningƣa bekitkǝn mirastur» — Zofarning bayanliri jǝmlǝxtürülginidǝ, u degǝn «rǝzil adǝm» ǝmǝliyǝttǝ tɵt-bǝx pütünlǝy baxⱪa-baxⱪa yol bilǝn ɵlgǝn!

□ 21:6 «Mǝn bu ixlar üstidǝ oylansamla, wǝⱨimigǝ qɵmimǝn, pütün ǝtlirimni titrǝk basidu» — Ayupning bundaⱪ ⱪorⱪup ketixi uning tɵwǝndiki sɵzliri bilǝn qüxǝndürülidu. Ayup taki ɵzini palakǝt basⱪanƣa ⱪǝdǝr Hudani Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir, pütünlǝy adil ⱨǝm pütünlǝy meⱨriban dǝp ixinip kǝlgǝnidi. Biraⱪ u ǝmdiliktǝ baxⱪa bir ⱪorⱪunqluⱪ eⱨtimalliⱪⱪa yüzlinixkǝ mǝjbur boluwatatti. Huda rasttinla adalǝtlik, rasttinla yahximu? Jaⱨandiki bǝzi ǝⱨwallar buningƣa tǝtür guwaⱨliⱪ beriwatⱪandǝk ⱪilatti. Yaman adǝmlǝr beyip kitiwatidu, durus adǝmlǝr eziliwatidu. Huda bu ixlarƣa pisǝnt ⱪilmamdu? U ǝslidǝ tǝsǝwwur ⱪilmiƣan bu eⱨtimalliⱪlar uni ⱨazir intayin ⱪorⱪitiwatatti.

■ 21:7 Zǝb. 17:9-12; 73:12; Yǝr. 12:1; Ⱨab. 1:16

□ 21:8 «Ularning , yǝni yamanlarning nǝsli ɵz aldida, pǝrzǝntliri kɵz aldida mǝzmut ɵsidu» — Ayup Zofarning baya ⱪilƣan sɵzlirini hulasǝ ⱪilip, ularƣa rǝddiyǝ beridu; yamanlar yoⱪalmaydu, ularning pǝrzǝntliri «Ɵz bayliⱪlirini miskinlǝrgǝ ⱪayturidu» ǝmǝs, bǝlki ular ɵz aldiƣa rawaj tapidu.

□ 21:13 «Ular künlirini awatqiliⱪ iqidǝ ɵtküzidu, andin kɵzni yumup aqⱪuqila tǝⱨtisaraƣa qüxüp ketidu» — Ayup bundaⱪ yamanlar ɵmürwayǝt azadiliktǝ yaxiƣandin keyin ⱨeq azablanmay, ⱨeq jazalanmay dunyadin ketidu, dǝwatidu. «Andin kɵzni yumup aqⱪuqila tǝⱨtisaraƣa qüxüp ketidu» degǝnning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Ular hatirjǝmliktǝ tǝⱨtisaraƣa qüxidu».

■ 21:14 Ayup 22:17

■ 21:15 Mis. 5:2; Mal. 3:14

□ 21:16 «Ⱪaranglar, ularning bǝhti ɵz ⱪolida ǝmǝsmu?» — baxⱪa bir hil tǝrjimisi: «Ⱪaranglar, ularning awatliⱪi ɵz ⱪoli bilǝn kǝlmǝs» (awatliⱪi Hudadin kǝlgǝn, demǝkqi).

■ 21:16 Ayup 22:18

■ 21:17 Ayup 20:29; Zǝb. 11:5-6

□ 21:20 «Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirning ⱪǝⱨrini tetisun!» — ibraniy tilida «Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirning ⱪǝⱨrini iqsun!».

□ 21:22 «kattilar» — ibraniy tilida «aliylar». Bǝlkim muxu yǝrdǝ pǝrixtilǝrni kɵrsitixi mumkin. «Uningƣa bilim ɵgitǝlǝydiƣan adǝm barmidur?!» — Ayup ularning «Yamanlar tezla jazalinidu» degǝnlirining natoƣriliⱪini ispatliƣanidi. Biraⱪ u ⱨazir: «Silǝrning bu sɵzliringlarda qing turiwelixinglar «Huda bizning pikrimizni anglap andin bu ixlarni xundaⱪ orunlaxturuxi kerǝk» degǝnlikkǝ barawǝr» demǝkqi.

■ 21:22 Yǝx. 40:13; Rim. 11:34; 1Kor. 2:16

■ 21:26 Ayup 17:14

□ 21:27 «... silǝrning nemini oylawatⱪanliⱪinglarni, meni ⱪarilax niyǝtliringlarni bilimǝn» — dostlirining sɵzlirining kɵpinqisi daritma gǝp; biraⱪ, heli roxǝnki, bu yǝrdǝ Ayupⱪa ⱪaritip ⱨujum ⱪilinidu.

□ 21:28 «Silǝr mǝndin: «Esilzadining ɵyi nǝgǝ kǝtkǝn?» dǝp sorawatisilǝr» — ularning muxu «esilzadǝ» degini, xübⱨisizki, Ayupni kɵrsitidu. «Silǝr mǝndin: «... Rǝzillǝrning turƣan qedirliri nǝdidur?» dǝp sorawatisilǝr» — Ayup yǝnǝ muxu yǝrdǝ: Silǝrning bu soalliringlar meni daritip kɵrsitidiƣanliⱪini bilimǝn, dǝwatidu.

□ 21:29 «Silǝr yoluqilardin xuni sorimidinglarmu?» — Zofar: «Iplaslarning huxalliⱪi birdǝmliktur», xundaⱪla bu ix «yǝr yüzidǝ Adǝm’atimiz apiridǝ bolƣandin beri» ⱨǝmmǝ adǝmgǝ ayan — degǝn. Biraⱪ Ayup yiraⱪ yurtlarƣa berip kǝlgǝnlǝrning bayanliri baxⱪiqǝ, dǝydu.

■ 21:30 Pǝnd. 16:4

□ 21:34 «Silǝr nemixⱪa manga ⱪuruⱪ gǝp bilǝn tǝsǝlli bǝrmǝkqi? Silǝr yoluqilardin xuni sorimidinglarmu?» — oⱪurmǝnlǝr bayⱪisunki, Ayupning üq dosti awwal sǝl eƣir-besiⱪraⱪ sɵz ⱪilidu, andin gǝp ⱪilƣanseri aqqiⱪ ⱨǝm tǝlwǝlik bilǝn sɵzlǝydu; Ayup bolsa awwal intayin tǝlwilǝrqǝ wǝ jiddiyliⱪta sɵz ⱪilƣan bolsimu, lekin uning sɵzliri barƣanseri tǝmkin bolidu.

□ 22:3 «... Yolliring ǝyibsiz bolƣan tǝⱪdirdimu, sǝn uningƣa nemǝ ƣǝniymǝtlǝrni elip kelǝlǝysǝn?» — 1-bab, 8-ayǝttǝ, Hudaning Ayuptin alƣan raziliⱪi, hursǝnliki naⱨayiti roxǝn bayan ⱪilinidu. Yǝnǝ kelip, Tǝwratning «Yaritilix» degǝn ⱪismida biz Hudaning insanlarning gunaⱨlliri tüpǝylidin bolƣan intayin azablinidiƣanliⱪi toƣrisida hǝwǝrdar bolimiz. Xunga Elifazning 2-ayǝt wǝ 3-ayǝttiki bu sɵzlirining tolimu hata ikǝnlikini biliximiz lazim.

■ 22:6 Mis. 22:26, 27; Ⱪan. 24:6, 10-13

□ 22:9 «Sǝn ... yetim-yesirlarning ⱪolinimu yanjitiwǝtkǝnsǝn» — xuni qongⱪur qüxiniximiz kerǝkki, Elifazning bu xikayǝtliri pütünlǝy asassizdur.

□ 22:16 «Ular waⱪti toxmay turupla ..., ularning ulliri kǝlkün tǝripidin eⱪitilip ketilgǝn» — bu yǝrdǝ Nuⱨ pǝyƣǝmbǝrning dǝwridǝ topan eⱪitip kǝtkǝn rǝzil adǝmlǝr kɵrstilgǝn boluxi mumkin.

■ 22:17 Ayup 21:14

□ 22:18 «Ularning ɵylirini esil nǝrsilǝr bilǝn toldurƣan dǝl uning ɵzidur» — Elifaz muxu yǝrdǝ Ayupning «Yamanlar bǝzidǝ beyip awatlixidu» degǝn pikrining toƣriliⱪini azraⱪ ⱪobul ⱪilƣandǝk ⱪilƣini bilǝn yǝnila: «Yamanlar tez bǝrbat bolidu» dǝydu.

■ 22:18 Ayup 21:16

■ 22:19 Zǝb. 107:42

□ 22:22 « Hudaning aƣzidin kǝlgǝn nǝsiⱨǝtnimu ⱪobul ⱪil,...» — Elifaz ɵzining baya degǝn gǝplirini «Hudaning aƣzidin kǝlgǝn nǝsiⱨǝt» dǝp ⱪarisa kerǝk.

■ 22:23 Ayup 8:5, 6

□ 22:24 «Əgǝr sǝn ... Ofirdiki altunungni xiddǝtlik eⱪinning taxliriƣa ⱪoxuwǝtsǝng» — Elifaz bǝlkim Ayupni altunlarƣa intayin aq kɵz adǝm dǝp ⱪaraydu. Uning bu sɵzlirining nurƣun adǝmlǝrgǝ payda yǝtküzǝlǝydiƣini bilǝn, Ayup aq kɵz adǝm bolmiƣaqⱪa, uningƣa ⱨeq yardǝm bǝrmǝydu. Bu ayǝttǝ deyilgǝn «Ofirdiki altun» naⱨayiti esil bir hil altunni kɵrsitidu.

■ 22:29 Pǝnd. 29:23

□ 22:30 «U ⱨǝtta gunaⱨi bar adǝmnimu ⱪutⱪuzidu, u ⱪolungdiki ⱨalalliⱪtin ⱪutⱪuzulidu» — ⱪiziⱪ ix xuki, Elifazning ɵzi ahirda Ayupning duasi arⱪiliⱪ ⱪutⱪuzulidu (42-bab).

□ 23:2 «Bügünmu xikayitim aqqiⱪtur» — bu ayǝttiki «bügün» degǝn sɵz Ayupning dostliri bilǝn bolƣan munazirilirining birnǝqqǝ kün dawamlaxⱪanliⱪiƣa ispat bolidu. Elifaz 22-bab, 29-ayǝttǝ «Huda qirayi sunƣanlarni ⱪutⱪuzidu» degǝnidi. Ayup yǝnǝ bu yǝrdǝ Elifaz eytⱪan «Xikayǝt (ǝrz)» degǝn sɵzini ⱪǝstǝn ixlitip ɵzini «qirayi sunƣanlardin» ǝmǝslikini kɵrsǝtmǝkqi bolƣan boluxi mumkin.

□ 23:8 «Əpsus, mǝn alƣa ⱪarap mangsammu, lekin U u yǝrdǝ yoⱪ; kǝynimgǝ yansammu, Uning sayisinimu kɵrǝlmǝymǝn» — yǝnǝ birhil tǝrjimisi: «Biraⱪ mǝn xǝrⱪⱪǝ mangimǝn, lekin U u yǝrdǝ yoⱪ; ƣǝrbkǝ yansammu, Uning sayisinimu kɵrǝlmǝymǝn».

□ 23:9 «U sol tǝrǝptǝ ... U ong tǝrǝptǝ yoxurunƣanda, mǝn Uni kɵrǝlmǝymǝn» — Ayup ɵz ǝⱨwalidin Hudaning yahxiliⱪliridin ⱨeqⱪandaⱪ ispat kɵrǝlmǝydu wǝ Hudaning ⱨazir uningƣa nisbǝtǝn nemini ⱪiliwatⱪanliⱪini ⱨeq bilmǝydu.

□ 23:10 «Biraⱪ U mening mangidiƣan yolumni bilip turidu» — bu ayǝtning birinqi ⱪismining yǝnǝ bir hil tǝrjimisi: «U (Huda) Ɵzining manga bolƣan yolini bilidu». Xübⱨisizki, Ayupning bundaⱪ degini yǝnila uning etiⱪadining ǝng parlaⱪ bayanliridin biri ⱨesablinidu. Biz yǝnila uningƣa ⱪayil bolmay turalmaymiz.

■ 23:11 Ayup 31:4-8

□ 23:12 «...Uning aƣzidiki sɵzlǝrni ɵz kɵngüldikilirimdin ⱪimmǝtlik bilip...» — yaki «...Uning aƣzidiki sɵzlǝrni ɵz nǝpsimdin ⱪimmǝtlik bilip...».

■ 23:13 Zǝb. 33:9; 115:3; 135:6

□ 23:15 «Bularni , yǝni 14-ayǝttiki «muxu hildiki ixlar»ni oylisamla, mǝn Uningdin ⱪorⱪup ketimǝn» — Ayup ǝmdi nemixⱪa Huda aldida biaram bolup, ɵz ixlirini oylisa ⱪorⱪup ketidu? 14-ayǝttǝ u Huda uning üqün bekitilgǝn ixlar (yǝni uning ⱨazir tartiwatⱪan azab-oⱪubǝtlǝr) toƣrisida sɵz ⱪilƣandin keyin, u: «Uningda nurƣunliƣan muxundaⱪ ixlar bardur» dǝydu — demǝk, u: «Mening ⱨazirƣiqǝ tartⱪan azablirimdin yǝnǝ nurƣun «muxundaⱪ ixlar» aldimda barmikin?» dǝp intayin ⱪiynilidu.

□ 23:17 «Ⱨalbuki, mǝn ⱪarangƣuluⱪ iqidǝ ujuⱪturulmidim, wǝ yaki yüzümni oriwalƣan zulmǝt-ⱪarangƣuluⱪⱪimu ⱨeq süküt ⱪilmidim» — bu ayǝtning ǝsli tǝkistini qüxinix sǝl tǝs. Yǝnǝ bir hil tǝrjimisi: «Qünki mǝn ⱪarangƣuluⱪ qüxkǝndǝ jandin üzülmiginim bilǝn, U mening yüzümni zulmǝt-ⱪarangƣuluⱪtin ⱪoƣdap ⱪutⱪuzmiƣan».

□ 24:2 «Mana, adǝmlǝr pasil ⱪilinƣan taxlarni yɵtkiwetidu» — muxu bab 1-12-ayǝttiki «adǝmlǝr» bǝlkim qɵl-bayawanda turuwatⱪan miskin jinayǝtqilǝrni kɵrsitidu (bolupmu 5-12-ayǝtlǝrni kɵrüng). «...taxlarni yɵtkiwetidu» — yaki «taxlarni yɵtkǝp ketidu».

■ 24:2 Ⱪan. 19:14; 27:17; Pǝnd. 22:28; 23:10

□ 24:3 «Ular tul hotunning kalisini kepillik üqün eliwalidu» — bu kalisi bǝlkim ⱨǝm süt üqün ⱨǝm yǝr ⱨǝydǝx üqünmu ixlitilidu.

■ 24:4 Pǝnd. 28:28

□ 24:5 «...ular dǝxt-bayawanlardiki yawayi exǝklǝrdǝk,...» — bu yaman adǝmlǝr xǝⱨǝr-yezilardin ⱨǝydiwetilgǝn bolup, dǝxt-bayawanda jan beⱪixtin baxⱪa amali yoⱪ idi.

□ 24:6 «Ular yamanning kaliliri üqün dalada ot-qɵp oridu, uning üqün axⱪan-taxⱪan üzümlirini teriydu» — roxǝnki, yǝr igisi bolƣan muxu rǝzil adǝm bu «qüprǝndilǝr»gǝ ɵz axliⱪ ⱨosulini elixta yaki üzüm ⱨosulini üzüxtǝ ⱨeq ixǝnmǝydu.

□ 24:9 «Ular miskinlǝrdin bowaⱪlarni kepillikkǝ alidu» — yaki «Ular miskinlǝrdin kepillik alidu».

■ 24:10 Law. 19:13

■ 24:11 Ⱪan. 25:4; Yaⱪ. 5:4

□ 24:12 «... Biraⱪ Tǝngri ⱨeqkimning iplasliⱪini ǝyiblimǝydu» — keyin Ayup bu sɵzidin ⱨǝm muxuningƣa ohxax baxⱪa sɵzliridin towa ⱪilip: «Nǝsiⱨǝtni tuturuⱪisiz sɵzlǝr bilǝn hirǝlǝxtürgǝn kim?» dǝp sɵzidin yanidu (42-bab). Biraⱪ bu babtiki 1-12-ayǝtlǝrdin roxǝn qüxinimizki, u mundaⱪ kixilǝrning, ⱨǝtta uningdin yiraⱪ turƣan ezilgüqilǝrning ǝⱨwaliƣa iqini aƣritip kɵngül bɵlǝtti.

□ 24:14 «Ⱪatil tang nuri kelixi bilǝn ornidin turup, kǝmbǝƣǝllǝr wǝ miskinlǝrni ɵltüridu» — bǝlkim tang sǝⱨǝrdiki ƣuwaliⱪtin ⱨǝm kixining bihǝstǝlikidin paydilinip yoxurun zǝrbǝ ⱪilip bulap-talaydu.

■ 24:14 Zǝb. 10:8, 9

■ 24:15 Zǝb. 10:10-11; Pǝnd. 7:8, 9

■ 24:16 Ayup 38:15; Yⱨ. 3:20

□ 24:17 «Ular üqün tang sǝⱨǝr ɵlüm sayisidǝk tuyulidu» — yaki «Tang sǝⱨǝr ular üqün ⱪap-ⱪarangƣuluⱪ bolidu».

□ 24:18 «Ular sularning yüzidiki kɵpüklǝrdǝk yoⱪap kǝtsun!» — 18-20-ayǝtlǝrdiki peillarni buyruⱪ xǝklidǝ yaki kǝlgüsi zaman xǝklidǝ tǝrjimǝ ⱪilixⱪa bolidu. Xunga -18-20-ayǝtlǝrning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Ular sularning yüzidiki kɵpüklǝrdǝk yoⱪap ketidu; ularning yǝr-zemindiki nesiwisi lǝnǝt ⱪilinƣan, xuning bilǝn ulardin ⱨeqkim üzümzarliⱪⱪa yǝnǝ mangmaydu... ⱪatarliⱪ» bolidu. Biraⱪ biz tǝrjimimizni aldi-kǝynidiki ayǝtlǝrgǝ maslaxturup alduⱪ.

□ 24:20 «Ⱪurt xɵlgǝylirini eⱪitip uni yesun!» — yaki: «Ⱪurt uning jorisi bolsun!».

□ 24:22 «...Ular ⱨǝtta ⱨayatidin ümidsizlǝnsimu ⱪaytidin ornidin turidu» — bu ayǝttiki ǝsli tekistni qüxinix sǝl tǝs. Baxⱪa hil tǝrjimiliri uqrixi mumkin.

□ 24:23 «U ularning yollirini kɵzdǝ tutⱪan ǝmǝsmu?» — Ayup muxu yǝrdǝ Hudaning yamanlarning yollirini kɵzdǝ tutⱪini bilǝn ularni alaⱨidǝ jazalimaydiƣanliⱪini, bǝlki ularni adǝttikidǝk ɵlüm künigǝ saⱪlaydiƣanliⱪini kɵrsǝtmǝkqi boluxi mumkin.

□ 24:24 «Ular , yǝni yamanlar pǝⱪǝtla pixⱪan sǝrhil buƣday baxaⱪliridǝk kesilip ketidu» — Ayup yǝnila, yamanlarning ⱨeq jazalanmay ⱨayatning pǝyzini sürüp andin pixⱪan sǝrhil buƣdaydǝk ⱨeq azablanmay bu dunyadin ketidiƣanliⱪini kɵrsǝtsǝ kerǝk.

□ 25:2 «U asmanlarning ⱪǝridiki ixlarnimu tǝrtipkǝ salidu» — Bildadning bu sɵzliri bǝlkim Xǝytanning ǝslidǝ Hudaƣa ⱪarxiliⱪ ⱪilip ǝrxtǝ isyan kɵtürgǝnlikini, andin Hudaning Xǝytanni ǝrxtin ⱨǝydiwetip, ǝrxtiki ixlarni ⱪaytidin tǝrtipkǝ kǝltürgǝnlikini kɵrsitidu.

■ 25:4 Ayup 4:17, 18, 19; 15:14, 15, 16

■ 25:5 Ayup 15:15

□ 25:6 «Sazang bolƣan adǝm balisi uning aldida ⱪandaⱪ bolar?» — dostlirining Ayupⱪa ǝng ahiri bǝrgǝn jawabi Bildadning bu sɵzliridur. Uning bayani bǝk ⱪisⱪa bolup, «yamanlarning aⱪiwiti» toƣrisida gǝp ⱪilmaydu, pǝⱪǝtla Hudaning uluƣluⱪini sɵzlǝydu. Ⱪariƣanda ular yǝnila Ayupning realliⱪⱪa yüzlinidiƣan sɵzlirigǝ jawab tapalmaydu.

■ 25:6 Ayup 4:19; Zǝb. 22:6

■ 26:6 Zǝb. 139:8, 11, 12; Pǝnd. 15:11; Ibr. 4:13

□ 26:7 «U yǝrning ximaliy ⱪutupini alǝm boxluⱪiƣa sozƣan» — ibraniy tilida: — «U ximaliy tǝrǝplǝr alǝm boxluⱪida sozƣan». Bu ibarining yǝrning ximalini ǝmǝs, bǝlki asmanning ximalidiki tǝrǝplǝrni kɵrsitixi mumkinqilikimu bar. «yǝr xari» — ǝyni tekisttǝ «yǝr». Biraⱪ heli roxǝnki, Ayup yǝr-zeminning mutlǝⱪ ayrim turidiƣan bir jisim ikǝnlikidin toluⱪ hǝwǝrdar idi.

■ 26:7 Zǝb. 104:2

□ 26:9 «U ayning yüzini yapidu» — yaki «U tǝhti bolƣan ǝrxning yüzini yapidu».

■ 26:9 Ayup 9:8; Zǝb. 104:2, 3

□ 26:10 «Buning bilǝn u yoruⱪluⱪ ⱨǝm ⱪarangƣuluⱪning qegrasini bekitkǝn» — ilim-pǝn jǝⱨǝttinmu, bu sɵzlǝrning top-toƣra ikǝnliki ispatlanƣan.

■ 26:10 Yar. 1:9; Ayup 38:8; Zǝb. 33:7; 104:5-9; Pǝnd. 8:29; Yǝr. 5:22

□ 26:12 «U dengizni ⱪudriti bilǝn tinqlanduridu» — «tinqlanduridu» degǝnning ikki hil tǝrjimisi bar: — «tinqlanduridu» yaki «dolⱪunlitidu». Biraⱪ «dolⱪunlitidu» bolsa keyinki ayǝt bilǝn maslaxmaydu. «Raⱨab» — «Raⱨab»ning üq hil mǝnisi bar. 9-bab, 13-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng. Muxu yǝrdǝ, xübⱨisizki, dengizdiki axu zor, ⱪorⱪunqluⱪ ⱨaywanni kɵrsitidu, ⱨǝm xuning bilǝn bir waⱪitta u Xǝytanning bir kɵrünüxidur. Bu ayǝt bǝlkim Xǝytanning dǝslǝptǝ Hudaƣa ⱪarxiliⱪ ⱪilip isyan kɵtürgǝnlikini, andin Hudaning uni ǝrxtin ⱨǝydǝp dengizƣa taxliƣanliⱪini kɵrsitidu, xundaⱪla ǝng ahirida uni bitqit ⱪiliwetidiƣanliⱪidin bexarǝt ⱪilidu. 13-ayǝtni ⱨǝm izaⱨatinimu kɵrüng.

■ 26:12 Yǝx. 51:15

□ 26:13 «tez ⱪaqⱪan ǝjdiⱨa — yaki «yorƣilima ǝjdiⱨa». «tez ⱪaqⱪan ǝjdiⱨa» — bǝlkim yuⱪiriⱪi «lewiatan»ni (9-izaⱨatni kɵrüng) yaki Xǝytanning ɵzini kɵrsitidu. Əgǝr ikkinqi mǝnisi toƣra bolsa, bu Tǝwrattiki «Yaritilix» 3-babtiki bexarǝt bilǝn ohxaydu. Demǝk, ahirda Huda Ɵz Mǝsiⱨi arⱪiliⱪ Xǝytanni pütünlǝy mǝƣlub ⱪilidu. Bǝzi alimlar: «U Ɵz ⱪoli bilǝn «ǝjdiⱨa yultuz türkümi»ni yasiƣan» dǝpmu tǝrjimǝ ⱪilidu.

■ 26:13 Zǝb. 33:6

□ 26:14 «Bu ixlar pǝⱪǝt uning ⱪilƣanlirining kiqikkinǝ bir ⱪismidur, halas» — ibraniy tilida «Bu ixlar pǝⱪǝt uning yollirining ǝng qetidiki burjiki, halas». «Uning pütkül zor ⱪudritining güldürmamisini bolsa kimmu qüxinǝlisun?!» — Ayupning bu üq dosti Huda ⱨǝmmidin uluƣ wǝ aliy bolƣanliⱪi üqün Uningƣa yeⱪinlixix mumkin ǝmǝs, dǝp ⱪaraydu. Biraⱪ Ayup üqün (gumanliⱪ nuⱪti’inǝzǝrdin ǝmǝs, etiⱪadning nuⱪti’inǝziridin sɵzligǝn waⱪitlarda) Hudaning uluƣluⱪi Uning insanni paklap Ɵzigǝ yeⱪinlaxturux imkaniyitini yaritip beridu. Xunga u Hudaning uluƣluⱪidin xadlinidu.

□ 27:2 «Mening ⱨǝⱪⱪimni tartiwalƣan Tǝngrining ⱨayati bilǝn...» — Ayupning muxu yǝrdǝ «(Huda) mening ⱨǝⱪⱪimni tartiwalƣan» degini bǝlkim Hudaning ⱨeq sǝwǝbni kɵrsǝtmǝy uni jazalap, uningdin «adalǝtkǝ bolƣan ⱨǝⱪⱪi»ni yaki uning bu ixlar toƣruluⱪ «dǝwalixix» pursitini «tartiwalƣan»liⱪini kɵrsitidu.

□ 27:4 «Mening ⱨǝⱪⱪimni tartiwalƣan Tǝngrining ⱨayati bilǝn, jenimni aƣritⱪan Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirning ⱨǝⱪⱪi bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, ... lǝwlirim... tilim aldamqiliⱪ bilǝn ⱨeq xiwirlimaydu!» — bu ⱪǝsǝm (2-4-ayǝt) bǝlkim pütkül Muⱪǝddǝs Kitab iqidǝ ǝng ajayib, ǝng ƣǝlitǝ ⱪǝsǝm ⱨesablinixi mumkin. U Huda ⱨǝⱪⱪimni tartiwalƣan ⱨǝm jenimni aƣritⱪan degini bilǝn, yǝnila Hudaning ⱨǝⱪⱪidǝ ⱪǝsǝm iqidu. Kɵrünüxtǝ qong ziddiyǝt bardǝk ⱪilsimu, biraⱪ uning ⱨǝrbir sɵzining tegidǝ uning qongⱪur etiⱪadi ipadilinip turidu.

□ 27:6 «... Wijdanim yaxiƣan ⱨeqbir künümdǝ meni ǝyiblimisun!» — 5- ⱨǝm 6-ayǝttiki bayanlarning ikki mǝnisi bar: — birinqidin, mǝyli yamanlarning yolliri awatlaxⱪan bolsimu, Ayup durus, diyanǝtlik boluxⱪa intilixini ⱨǝrgiz taxlimaydu; ikkinqidin, uning ⱪarixiqǝ «Ⱨǝmmǝ gunaⱨini Hudaƣa etirap ⱪilip towa ⱪilix bilǝn ɵz wijdanimƣa hilapliⱪ ⱨeq ix ⱪalmidi; ǝgǝr xundaⱪ ⱪilmiƣan bolsam, yalƣan eytattim» degǝn idiyisini ipadilǝydu.

□ 27:7 «Manga ⱪarxi qiⱪⱪanlar ⱨǝⱪⱪaniysiz dǝp ⱪaralsun» — Ayup «Meni ⱨǝⱪⱪaniysiz degüqilǝr (Huda adil bolsa) ɵzliri ⱨǝⱪⱪaniysiz dǝp ⱪarilixi kerǝk» dǝp tilǝydu. Kona ⱪanunlarƣa asasǝn, birsi baxⱪa birawƣa yalƣandin jinayǝt qaplisa, yalƣanliⱪi ispatlinixi bilǝn u dǝl xu jinayǝtkǝ tegixlik jaza bilǝn jazalinixi kerǝk idi. Huda Ayupni ⱨǝⱪⱪaniy dǝp ispatlisa, üq dostining gunaⱨi bar degǝnlik. Xuning üqün bu sɵz ⱨǝm uning bir tiliki ⱨǝm dostliriƣa bolƣan sǝmimiy agaⱨlanduruxi bolup ⱪalidu.

■ 27:8 Mat. 16:26; Luⱪa 12:20

■ 27:9 Ayup 35:12; Zǝb. 18:41; 66:18; 109:7; Pǝnd. 1:28; 28:9; Yǝx. 1:15; 16:12; Yǝr. 14:12; Əz. 8:18; Mik. 3:4; Yⱨ. 9:31; Yaⱪ. 4:3

□ 27:10 Rǝzil adǝm Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirdin sɵyünǝmdu? U ⱨǝrdaim Tǝngrigǝ iltija ⱪilalamdu?» — Ayupⱪa nisbǝtǝn Hudaning uning ⱪexida ⱨazir bolƣanliⱪi, uning Huda bilǝn alaⱪidǝ boluxi uning ⱨayatidiki ǝng bǝhtlik ixtur. Bu bayanida u yamanlarda undaⱪ huxalliⱪning yoⱪluⱪini, mundaⱪlarning Hudaƣa iltija ⱪilalmaydiƣanliⱪini bayⱪiƣanliⱪini ayan ⱪilidu. Diⱪⱪǝt ⱪiliximizƣa ǝrziyduki, Ayup nurƣun ⱪetim Hudaƣa iltija ⱪilip sɵzlǝydu, baxⱪilarƣa sɵz ⱪilixtin tohtap turup Hudaƣa biwasitǝ gǝp ⱪilidu. Biraⱪ uning üq dosti (ⱨǝm ahirida sɵzligǝn Elihu) bir ⱪetimmu Hudaƣa biwasitǝ sɵzlimǝydu.

■ 27:13 Ayup 20:29

□ 27:14 « Rǝzil adǝmning baliliri kɵpǝysǝ, ⱪiliqlinix üqünla kɵpiyidu; uning pǝrzǝntlirining neni yetixmǝydu» — Ayupning yamanlarning aⱪiwitini tǝswirligǝn ⱨǝm xundaⱪla dostlirining sɵzigǝ sǝl ⱪoxulƣandǝk pozitsiyisini bildürgǝn bu bayani uning bayanliri iqidǝ qüxinixkǝ ǝng tǝs bolƣan bayanlardur. Qünki bu sɵzlǝrning mǝnisi eniⱪ bolƣini bilǝn, uning ilgiriki degǝnlirigǝ ⱪarimuⱪarxi bolup qiⱪidu. Ilgiri u: «Yamanlar jazalanmasliⱪining sǝwǝbi nemǝ? Nemixⱪa xunqǝ kɵp rǝzillǝr ⱨeq jazalanmay miskinlǝrni haliƣanqǝ ezidu? Bǝzidǝ yamanlar pexkǝllikkǝ uqraydu, biraⱪ gunaⱨsizlarmu ohxaxla uqraydu; ⱨeqⱪandaⱪ tǝrtipni bayⱪiƣili bolmaydu» — degǝndǝk sɵzlǝrni ⱪilƣanidi. Mana bu bayanlarda «Uning baliliri kɵpǝysǝ, ⱪiliqlinix üqünla kɵpiyidu; uning pǝrzǝntlirining neni yetixmǝydu...» degǝn sɵzlǝr eytilidu. Bu zadi ⱪandaⱪ gǝp? Biz bu mǝsiligǝ nisbǝtǝn xundaⱪ ⱪaraymizki, Ayupning realliⱪⱪa yüzlinixtiki jüriti muxu yǝrdǝ ɵz-ɵzigǝ tǝsǝlli berix üqün sǝl ajizliⱪ ⱪilƣan boluxi mumkin. Biz «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ bu ix toƣruluⱪ yǝnǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 27:14 Ⱪan. 28:41; Ⱨox. 9:13

□ 27:15 «Ⱪalƣan adǝmliri ɵlüm bilǝn biwasitǝ dǝpnǝ ⱪilinidu» — «ɵlüm» muxu yǝrdǝ bǝlkim birhil waba yaki birhil eƣir kesǝlni kɵrsitidu. «biwasitǝ dǝpnǝ ⱪilinidu» — demǝk, ⱨeqⱪandaⱪ daƣduƣisiz tezdin dǝpnǝ ⱪilinidu. Bǝlkim yuⱪumluⱪ kesǝl yaki waba bilǝn ɵlgǝn bolsa kerǝk. «...ⱪalƣan tul hotunliri matǝm tutmaydu» — bǝlkim balayi’apǝt ularƣa yeⱪinlixixi bilǝn yaki ohxax sǝwǝb bilǝn rǝsmiy matǝm tutuxⱪa ülgürǝlmǝydu. Buningdin kɵrüwelixⱪa boliduki, Ayupning pǝⱪǝt bir ayali bar idi ⱨǝm «bir ǝr, bir hotunluⱪ» boluxni ⱪuwwǝtligǝn (29-babnimu kɵrüng). Uning deyixiqǝ, yamanlar kɵp hotunluⱪ boluxi mumkin.

■ 27:15 Zǝb. 78:64

■ 27:17 Pǝnd. 28:8; Top. 2:26

■ 27:19 Zǝb. 49:16-20

□ 27:20 «Kǝqtǝ ⱪara ⱪuyun uni qanggiliƣa alidu» — Ayupning «ⱪara ⱪuyun»ni tilƣa elixi xundaⱪ bir ⱪara ⱪuyunning yiraⱪtin keliwatⱪanliⱪini puritidu. 38-babta bu ⱪara ⱪuyun ularning üstigǝ qüxidu.

■ 27:20 Ayup 15:21; 18:11

□ 27:21 «Xǝrⱪ xamili uni uqurup ketidu» — Pǝlǝstindǝ «xǝrⱪ xamili» ǝwjigǝ qiⱪⱪan waⱪtida intayin ⱪorⱪunqluⱪ, ǝxǝddiy bolup pütün dǝrǝhlǝrnimu yulup yiraⱪlarƣa taxliwetǝlǝydu.

□ 27:23 «Biraⱪ xamal ... uni ornidin «ux-ux» ⱪilip ⱪoƣliwetidu» — «ux-ux ⱪilix» mǝshirǝ ⱪilixni bildüridu.

□ 28:1 «Altunning tawlinidiƣan ɵz orni bardur» — yaki «altunning qayⱪilidiƣan ɵz orni bardur». Danaliⱪ tǝwsiyǝ ⱪilinƣan 28-babtiki bu güzǝl xeirni bǝzi alimlar Ayupning ɵz sɵzi ǝmǝs, bǝlki kitabning yazƣuqisi tekistkǝ ⱪisturup ⱪoxⱪan bir xeir, dǝp ⱪaraydu. Buning mǝⱪsiti, oⱪurmǝnlǝrning ⱨǝⱪiⱪiy danaliⱪni tǝⱨlil ⱪilixiƣa yardǝm bolsun degǝn süpǝttǝ xeirni otturiƣa ⱪoyƣan. Biz bu pikirgǝ ⱪayil bolduⱪ. Bu pikirgǝ bir ispat, 29-bab: — «Ayup bayanini dawamlaxturup mundaⱪ dedi: —» degǝn sɵzlǝr bilǝn baxlinidu, ⱪariƣanda 27:23-ayǝt bilǝn baƣliⱪ. Baxⱪa alimlar bu bayanlar Ayupning ɵz aƣzidin qiⱪⱪan bayanlardur, «1-ayǝtning «xübⱨisizki» (yaki «qünki») degǝn baƣliƣuqi bilǝn baxlinixi buningƣa ispat bolalaydu», dep ⱪaraydu. Ⱪaysi pikir toƣra boluxidin ⱪǝt’iynǝzǝr, bu babtiki ⱨǝⱪiⱪǝtlǝr xübⱨisizki Ayupning etiⱪadining ⱨǝm u muyǝssǝr bolƣan wǝⱨiylirining tegi ⱨǝm uli bolƣanidi. Keyin biz mǝzkur kitabni yazƣuqining kim ikǝnliki toƣruluⱪ qüxǝnqǝ berimiz.

□ 28:3 «Insanlar yǝr astidiki ⱪarangƣuluⱪⱪa qǝk ⱪoyidu» — demǝk, insanlar yaⱪutlarni izdǝxtǝ yǝr astidiki ⱪarangƣuluⱪni qiraƣlar bilǝn yorutidu; 4-5-ayǝtlǝrdǝ ularning arƣamqilarƣa esilip yǝr astiƣa qüxüp hǝtǝrgǝ tǝwǝkkül ⱪilƣanliⱪi tǝswirlinidu.

□ 28:10 «Taxlar arisidin u ⱪanallarni qapidu» — bu ⱪanallar bǝlkim yǝr astidiki suni tonillardin qiⱪirix üqün kolanƣan.

□ 28:11 «Yǝr astidiki eⱪinlarni texip kǝtmisun dǝp ularni tosuwalidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «U eⱪinlarning mǝnbilirini izdǝp tapidu».

■ 28:14 Ayup 28:22

■ 28:15 Pǝnd. 3:14; 8:11, 19; 16:16

□ 28:16 «Ofirda qiⱪidiƣan altun» — Ofir degǝn yǝrdiki altun naⱨayiti sap idi.

■ 28:20 Ayup 28:12

■ 28:22 Ayup 28:14

■ 28:25 Pǝnd. 8:29

□ 28:27 «U qaƣda Huda danaliⱪⱪa ⱪarap uni bayan ⱪilƣan» — buning mǝnisi bǝlkim Hudaning dunyaning yaritilixi arⱪiliⱪ danaliⱪni bayan ⱪilƣanliⱪini ɵz iqigǝ alidu.

□ 28:28 «Mana, Rǝbdin ⱪorⱪux danaliⱪtur; yamanliⱪtin yiraⱪlixix yorutuluxtur» — bu babtiki sɵzlǝr insan balilirining yǝr astida esil taxlarni izdixini tǝnⱪid ⱪilƣan ǝmǝs, bǝlki ularning u ixta ixlǝtkǝn parasitigǝ ⱨǝm jüritigǝ ⱪayil bolƣan. Biraⱪ mǝyli adǝmning ⱪanqǝ parasiti, ⱪanqǝ jüriti bolsun, ɵzining bu hususiyǝtlirigila tayansa danaliⱪⱪa erixmǝydu; pǝⱪǝtla Rǝb Pǝrwǝrdigardin ǝyminixkǝ baxlisila, danaliⱪⱪa erixixkimu baxlaydu; yamanliⱪtin towa ⱪilip yiraⱪlaxsila, yorutuluxⱪa baxlaydu. Bu xübⱨisizki, Ayupning etiⱪadining ⱨǝm u muyǝssǝr bolƣan wǝⱨiylirining tegi ⱨǝm uli bolƣanidi.

■ 28:28 Zǝb. 111:10; Pǝnd. 1:7; 9:10

□ 29:2 «Aⱨ, ǝⱨwalim ilgiriki aylardikidǝk bolsidi!» — bu bayanƣa ⱪariƣanda, Ayupni balayi’apǝt basⱪanliⱪiƣa birnǝqqǝ ay bolƣanidi.

□ 29:4 «... ⱪiran waⱪtimda, yǝni Tǝngri qedirimda manga sirdax dost bolƣan waⱪitta bolƣanidi!» — eniⱪ turuptuki, Ayup ǝsli Huda bilǝn yeⱪin dostluⱪta ɵtkǝnidi. Ⱨeqⱪandaⱪ gumanimiz yoⱪki, bu dostluⱪning sezimidin mǝⱨrum bolux uningƣa nisbǝtǝn ǝng azabliⱪ ix boldi.

□ 29:6 «... Yenimdiki tax mǝn üqün zǝytun may dǝryasi bolup aⱪⱪan» — bu ayǝttǝ kɵrsitilgini Ayupning ilgiri intayin bay ⱨalini tǝswirlǝydu.

□ 29:7 «Kǝng mǝydanda ornum tǝyyarlanƣanda» — xǝⱨǝrning (qong) dǝrwazisi yaki uning aldidiki mǝydan bolsa xǝⱨǝrning aⱪsaⱪalliri ⱨǝm ⱪaziliri yiƣilidiƣan, dǝwalarni anglaydiƣan jay idi.

■ 29:12 Zǝb. 72:12-14; Pǝnd. 21:13

■ 29:14 Yǝx. 59:17; Əf. 6:10-17; 1Tes. 5:8

□ 29:16 «Manga natonux kixining dǝwasinimu tǝkxürüp qiⱪattim» — Ayupning bu aditi naⱨayiti az uqraydiƣan pǝzilǝt bolup, Ayupning intayin aliyjanab ikǝnlikini ispatlaydu. Uning mana muxundaⱪ ixliri tüpǝylidinmu nurƣun düxmǝnliri pǝyda bolƣan boluxi mumkin.

□ 29:17 «Mǝn adalǝtsizning ⱨinggayƣan qixlirini qeⱪip taxlayttim, oljisini qixliridin elip ketǝttim» — Ayupning pǝziliti ⱨǝrgiz hiyalpǝrǝslǝrning qirayliⱪ nǝzǝriyiliri ǝmǝs.

□ 29:20 «Ⱪolumdiki oⱪyayim ⱨǝrdaim yengi bolup turidu» dǝyttim» — «oⱪya» muxu yǝrdǝ bǝlkim adilliⱪ üqün kürǝx ⱪilidiƣan ɵz baturliⱪining, jüritining simwoli boluxi mumkin.

□ 29:23 «keyinki yamƣur» — Pǝlǝstindǝ 3-ayda yaƣidu. U ǝtiyazliⱪ ziraǝtlǝrni pixurux rolini oynaydu. Xunga ⱨǝrbir deⱨⱪan «keyinki yamƣur»ƣa tǝxnadur, ular uni bǝk ⱪǝdirlǝydu.

□ 29:24 «Ümidsizlǝnginidǝ mǝn ularƣa ⱪarap külümsirǝyttim, yüzümdiki nurni ular yǝrgǝ qüxurmǝytti» — ǝsli tekistni qüxinix sǝl tǝs. Bǝlkim uning mǝnisi: «Mening ularƣa ümid yǝtküzidiƣan yüzümning nuri mǝƣlup bolƣan ǝmǝs» — demǝk, mǝn ularƣa bǝrgǝn ümid yoⱪⱪa qiⱪⱪan ǝmǝs, demǝkqi. Baxⱪa bir hil tǝrjimisi: «Mening yüz nurum ularƣa qeqilixi bilǝnla ular ⱪayta ümidsizlǝnmidi». Ikki hil tǝrjimining mǝnisi bir-birigǝ yeⱪin. Baxⱪa hil tǝrjimilirimu uqrixi mumkin.

□ 29:25 «Mǝn ularƣa yolini tallap kɵrsitip berǝttim...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Mǝn ularƣa ⱨakim boluxⱪa tallanƣanidim; ...». «...Ularning arisida ... ⱪoxunliri arisida turƣan padixaⱨdǝk yaxayttim, biraⱪ buning bilǝn matǝm tutidiƣanlarƣa tǝsǝlli yǝtküzgüqimu bolattim» — gǝrqǝ uning mǝrtiwisi bǝk yuⱪiri bolsimu, u ⱨeqⱪaqan ⱨakawurluⱪ ⱪilmiƣanidi, ǝksiqǝ pexkǝllikkǝ uqriƣiqilarƣa tǝsǝlli ⱨǝm yardǝmlǝrni berip turatti.

■ 30:9 Ayup 17:6; Zǝb. 69:11-12; Yiƣ. 3:14, 63

■ 30:10 Ayup 19:19

□ 30:12 «Ong yenimda bir top qüprǝndǝ yaxlar ornidin turup...» — bu yaxlar bǝlkim yuⱪirida deyilgǝn miskinlǝrdin baxⱪa bir top kixilǝr boluxi mumkin.

□ 30:14 «Ular , yǝni axu yaxlar sepilning kǝng bɵsük jayidin bɵsüp kirgǝndǝk kirixidu... qong taxlardǝk domilap kirixidu» — ǝgǝr (biz 2-babta izaⱨat ⱪilƣinimizdǝk) Ayup xǝⱨǝr sirtidiki qong kül dɵwisidǝ olturƣan bolsa, u mundaⱪ yaxlarning mazaⱪ ⱪilixidin ⱨeq ⱪoƣdiƣuqisiz ⱪalidu. Buningdin baxⱪa yaxlar bǝlkim uning ⱨazirⱪi ajizliⱪidin paydilinip, u ǝslidǝ bir tǝrǝp ⱪilƣan ixlarni ⱨazir ɵz mǝnpǝitigǝ buraydu.

□ 30:18 «Aƣriⱪlar zor küqi bilǝn manga kiyim-keqikimdǝk boldi; ular kɵnglikimning yaⱪisidǝk manga qaplixiwaldi» — baxⱪa bir hil tǝrjimisi: — «Zor küq bilǝn kiyim-keqikim makqiyip kǝtti; manga kɵnglǝkning yaⱪisi qaplixip kǝtti», ǝsli tekistni qüxinix sǝl tǝs. Yǝnǝ baxⱪa birhil tǝrjimisi: «U (Huda) zor küq bilǝn kiyim-keqikimni tutuwaldi; u manga kɵnglikimning yaⱪisi qaplaxⱪandǝk meni baƣlap ⱪoydi».

□ 30:22 «Sǝn meni kɵtürüp Xamalƣa mindürgǝnsǝn; boran-qapⱪunda tǝǝlluⱪatimni yoⱪ ⱪiliwǝtkǝnsǝn» — oylaymizki, ⱪara ⱪuyun asta-asta ularƣa yeⱪinlixiwatidu.

■ 30:23 Ibr. 9:27

□ 30:24 «U ⱨalak ⱪilƣan waⱪtida kixilǝr nalǝ-pǝryad kɵtürsimu, U ⱪolini uzatⱪanda, duaning dǝrwǝⱪǝ ⱨeqⱪandaⱪ nǝtijisi yoⱪ» — bu jümlini üq hil tǝrjimǝ ⱪilixⱪa bolidu. Birinqisi, yuⱪiriⱪi tǝrjimǝ. Ikkinqisi bolsa, «Xübⱨisizki adǝm dǝrd-ǝlǝmdin nalǝ-pǝryad kɵtürginidǝ, wǝyran ⱪilinƣan kixigǝ kim ⱪol tǝgküzüp ziyankǝxlik ⱪilidu?». Üqinqi hil tǝrjimisi «Adǝm yiⱪilip ketiwatⱪinida ⱪolini midirlitip ⱪoymamdu? U ⱨalak bolay deginidǝ nalǝ-pǝryad kɵtürüxkǝ bolmamdu?». Əsli ibraniyqǝ tekistni qüxinix sǝl tǝs.

□ 30:25 «Mǝn künliri tǝs kixi üqün yiƣlap dua ⱪilƣan ǝmǝsmu? Namratlar üqün jenim azablanmidimu?» — ǝmdi kim Ayup üqün yiƣlaydu? Nemǝ terisang xuni orisǝn, degǝn gǝp toƣrimu?

■ 30:25 Zǝb. 35:13,14; Rim. 12:15

□ 30:27 «Iqim ⱪazandǝk ⱪaynap, aramliⱪ tapmaywatidu; azabliⱪ künlǝr manga yüzlǝndi» — uning aldida ⱨeq ümid ⱪalmiƣandǝk ⱪilatti.

□ 30:28 «Mǝn ⱪuyax nurini kɵrmǝymu ⱪaridap yürmǝktimǝn» — buning ikki mǝnisi bar: (1) Ayupning teni kesǝldin ⱪaridap kǝtti; (2) u ɵzi ailisidikilǝr üqün matǝm tutup ⱪara kiyim kiygǝn. Bu ikki ǝⱨwal tǝng boluxi mumkin.

□ 30:29 «Ⱨuwⱪuxlarning...» — yaki «tɵgiⱪuxlarning...». «Mǝn qilbɵrilǝrgǝ ⱪerindax bolup ⱪaldim, ⱨuwⱪuxlarning ⱨǝmraⱨi boldum» — qilbɵrilǝr ⱨǝm ⱨuwⱪuxlar qɵl-bayawanlarda Ayuptǝk yiganǝ yaxaydu; ikkilisi Ayuptǝk naⱨayiti mungluⱪ nalǝ-pǝryad kɵtüridu.

■ 30:29 Ayup 17:14; Zǝb. 102:6; Mik. 1:8

■ 30:30 Zǝb. 119:83; Yiƣ. 4:8; 5:10

□ 30:31 «Neyimning...» — yǝni, «Mening «nǝy»imning...»

□ 31:1 «Mǝn kɵzüm bilǝn ǝⱨdilǝxkǝn; xuning üqün mǝn ⱪandaⱪmu ⱪizlarƣa ⱨǝwǝs ⱪilip kɵz taxlap yürǝy?» — mana biz bu yǝrdin Ayupning ɵzining birdin bir ⱨǝmriyi bolƣan ayaliƣa sadiⱪ bolup ɵtkǝnlikini kɵrüwalalaymiz. U ɵz ayaliƣa pǝⱪǝt sirttin ⱪariƣandila ǝmǝs, bǝlki qin yürikidin sadaⱪǝtmǝn idi. U bu babta nixan ⱪilƣan pǝzilǝt, Mǝsiⱨ Əysa Injilda tǝlǝp ⱪilƣan pǝzilǝtkǝ naⱨayiti yeⱪin kelidu (yǝni, adǝmning ⱪǝlb-oylirini baxⱪuridiƣan ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ ⱨǝm meⱨir-muⱨǝbbǝt). Injil, «Matta» 5-7-babni kɵrüng.

■ 31:4 2Tar. 16:9; Ayup 34:21; Pǝnd. 5:21; 15:3; Yǝr. 32:19

□ 31:8 «Bihlirim yulunup taxliwetilsun!» — «bihlirim» degǝn sɵzning «balilirim» degǝn kɵqmǝ mǝnisimu bar.

■ 31:9 Ayup 24:15; Pǝnd. 7:25

□ 31:10 «Ɵz ayalim baxⱪilarning tügminini tartidiƣan küngǝ ⱪalsun» — baxⱪa bir hil tǝrjimisi: «Ayalim baxⱪa birsi bilǝn billǝ bolsun».

■ 31:14 Zǝb. 44:20-21

■ 31:15 Ayup 34:19; Pǝnd. 14:31; 17:5

■ 31:24 Mar. 10:24; 1Tim. 6:17

■ 31:25 Zǝb. 62:10

■ 31:26 Ⱪan. 4:19

■ 31:29 Pǝnd. 17:5

■ 31:30 Mat. 5:44; Rim. 12:14

□ 31:31 «Əgǝr qedirimdikilǝr mǝn toƣruluⱪ: «hojayinimizning dastihinidin yǝp toyunmiƣan ⱪeni kim bar?» demigǝn bolsa...» — dǝrwǝⱪǝ, Ayupning bu gepi ⱨǝm xuningƣa ohxax nurƣun sɵzliri ⱨǝⱪiⱪǝt bolmiƣan bolsa, ǝmdi ɵz yurtidikilǝr, qedirdikilǝr uni anglapla guwaⱨliⱪ ⱪilip dǝrⱨal inkar ⱪilatti.

■ 31:32 Ibr. 13:2; 1Pet. 4:9

□ 31:34 «Əgǝr Adǝm’atimizdǝk itaǝtsizliklirimni yapⱪan... ... jǝmiyǝtning kǝmsitixliri manga wǝⱨimǝ ⱪilƣan bolsa, xuning bilǝn mǝn talaƣa qiⱪmay yürgǝn bolsam,...» — (33-34-ayǝt) ǝslidǝ Adǝm’atimiz gunaⱨini Hudadin yoxurmaⱪqi bolup dǝrǝhlǝr iqigǝ mɵküwalƣanidi. Əmiliyǝttǝ adǝm ɵz gunaⱨlirini Hudaning aldida oquⱪ-axkara etirap ⱪilsila dǝrⱨal uning yardimigǝ erixǝlǝydu. Xundaⱪ ⱪaraymizki, Ayup muxu yǝrdǝ «Əgǝr gunaⱨ ⱪilƣan bolsam, Hudaning aldida etirap ⱪilattim; undaⱪta halayiⱪtin ⱨeq ⱪorⱪmayttim» demǝkqi. Bǝzi adǝmlǝrning gunaⱨ ⱪilmasliⱪining birdinbir sǝwǝbi baxⱪilarning kɵrüp ⱪalmasliⱪi üqün bolidu — yǝni halayiⱪning pikridin bolƣan ⱪorⱪunqisidinla, halas. Ayup ⱨǝrgiz bundaⱪ hildiki adǝmlǝrdin ǝmǝs, ⱨǝrdaim Hudani ɵz aldida ǝng aliy orunƣa ⱪoyidu.

□ 31:35 «Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir manga jawab bǝrsun! Rǝⱪibim mening üstümdin ǝrz yazsun!» — biz «mening rǝⱪibim» degǝn bu sɵzni yǝnila Hudani kɵrsitidu, dǝp tǝⱨlil ⱪilimiz. Yǝnǝ bǝzi xǝrⱨqilǝr uni Ayupning üq dostlini kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu.

□ 31:37 «Mǝn uningƣa ⱪǝdǝmlirimning pütün sanini ⱨesablap berǝttim» — «Uningƣa» yǝni Hudaƣa, demǝkqi.

□ 31:40 «Arpining ornida mǝstǝk ɵssun!» — «mǝstǝk» buƣdayƣa ziyan yǝtküzidiƣan birhil ɵsümlük; yǝnǝ «kürmǝk» dǝpmu atilidu.

□ 32:2 «Buziliⱪ... Elihu» — toƣruluⱪ: «Buz» dǝp atilidiƣan bu jǝmǝtning Edom milliti bilǝn, yǝni «Ɵlük Dengiz»ning xǝrⱪ tǝripidǝ turidiƣan bir millǝt bilǝn munasiwiti bar idi. Elihu bǝlkim bu jǝmǝttikilǝrdin bolƣan boluxi mumkin. Bu adǝm dǝslǝptǝ bizgǝ tonuxturulmiƣan; biraⱪ u qoⱪum bu tɵtǝylǝnning yenida ularning gǝplirini anglap olturƣanlardin biri idi.

■ 32:6 Ayup 32:4, 7; 15:10

□ 32:7 «Yexi qong bolƣanlar» — ibraniy tilida «künliri kɵp bolƣanlar». «Yillar kɵpǝysǝ, adǝmgǝ danaliⱪni ɵgitidu» — yaki «Yaxanƣan adǝm kixilǝrgǝ danaliⱪni ɵgitidu».

□ 32:8 «Biraⱪ ⱨǝrbir insanda roⱨ bar; Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirning nǝpisi uni ǝⱪil-idrakliⱪ ⱪilip yorutidu» — xübⱨisizki, Elihuning bu sɵzi u qüxinip yǝtkǝn qong ⱨǝⱪiⱪǝtlǝrning biridur. Tɵtǝylǝn jümlidin Ayupning ɵzimu buni tilƣa kɵp almiƣan. Elihu Hudaning Roⱨi (Muⱪǝddǝs Roⱨ) ⱨǝrbir insanƣa ɵzining roⱨi ⱨǝm wijdani arⱪiliⱪ wǝⱨiy berip, sɵz ⱪilip sawaⱪ ɵgitidu degǝn tǝlimni beridu. Insanning Hudaning Roⱨining tǝlimini anglimaydiƣanliⱪining sǝwǝbliri toƣrisida u keyin azraⱪ sɵzlǝydu.

■ 32:8 Ayup 12:13; 38:36; Pǝnd. 2:6; Top. 2:26; Dan. 1:17; 2:21

■ 32:9 Ayup 12:12

□ 32:13 «Silǝr: «ⱨǝⱪiⱪǝtǝn danaliⱪ taptuⱪ!» deyǝlmǝysilǝr; insan ǝmǝs, bǝlki Tǝngri uningƣa rǝddiyǝ ⱪilidu» — Elihu: Üq dostning Ayupning sɵzigǝ rǝddiyǝ bǝrgüdǝk jawabni tapalmiƣanliⱪining bir sǝwǝbi ularning ɵz pikri-tǝjribisigǝ tayanƣanliⱪi, Hudaning ɵzidinla biwasitǝ danaliⱪ izdimigǝnlikidin boldi, dǝp ⱪaraydu. Uning kɵzⱪarixi bu jǝⱨǝttin toƣra boluxi mumkin.

□ 32:16 «Bu üqǝylǝn ⱨǝyranuⱨǝs bolup, ... Mǝn kütüp turattim, qünki ular ... Jimjit ɵrǝ turup ⱪayta jawab bǝrmidi» — bu sɵzlǝr (15-16-ayǝt) bizgǝ kitabning yazƣuqisining, yǝni bu ixlarni hatiriligüqining kim ikǝnlikigǝ nisbǝtǝn yip uqi tǝminlǝydu. Kitabtiky nǝsriy (xeiriyǝt xǝklidǝ bolmiƣan) ⱪisimlarda pǝⱪǝt bu yǝrdila «mǝn» degǝn almaxni uqritimiz. Xunga biz xundaⱪ ⱪaraymizki, mǝzkur kitabni yazƣuqi Elihu boluxi kerǝk. Biz uning ǝrxtǝ bolƣan kengǝxlǝrdin ⱪandaⱪ hǝwǝrdar bolƣanliⱪini bilmǝymiz. Xunisi eniⱪki, u ɵzi bayan ⱪilƣandǝk «ⱨǝrbir adǝmgǝ tǝlim bǝrgüqi bolƣan Hudaning Roⱨi»ning wǝⱨiysi arⱪiliⱪ xu ixlarni bilgǝn; xuning bilǝn u bu ixlarni hatirǝ ⱪaldurƣan bolsa kerǝk.

□ 32:18 «Iqimdiki Roⱨ manga türtkǝ boldi» — Elihu ikkinqi ⱪetim Muⱪǝddǝs Roⱨning tǝsirini tilƣa alidu. U Ayupⱪa bǝrmǝkqi bolƣan tǝlimini dǝl muxu Roⱨtin kǝlgǝn, demǝkqi.

□ 32:22 «Mǝn huxamǝt ⱪilixni ɵgǝnmigǝnmǝn; undaⱪ bolidiƣan bolsa, yaratⱪuqum qoⱪum tezla meni elip ketidu» — xübⱨisizki, ⱨeqkimgǝ yüz-hatirǝ ⱪilmasliⱪ toƣridur; bu lilla gǝp ⱪilixtiki aldinⱪi bir xǝrt. Biraⱪ Elihu Ayupning «Hudaƣa huxamǝt ⱪilix» gunaⱨtur, degǝn sɵzini (7:11-13ni kɵrüng) qüxǝnmigǝndǝk ⱪilatti; xunga Elihu pǝⱪǝtla «adǝmgǝ huxamǝt ⱪilix» toƣrisida sɵzlǝydu.

□ 33:3 «Sɵzlirim kɵnglümdǝk durus bolidu, lǝwlirim sap bolƣan tǝlimni bayan ⱪilidu» — biz Elihuning sɵzlirining bǝzilirini naⱨayiti durus, xundaⱪla Hudaning Roⱨining tǝlimi bilǝn kǝlgǝn, dǝp ⱪarisaⱪmu, bǝzi jaylarda u yǝnila ɵz natiⱪliⱪi bilǝn sɵz ⱪilidu. Əgǝr bizning Elihu mǝzkur kitabning yazƣuqisi degǝn pikrimiz toƣra bolidiƣan bolsa, u jǝzmǝn bu jǝⱨǝttǝ ɵz kǝmqilikini sǝzmǝy ⱪalmaydu. Xundaⱪtimu u biz üqün bu ǝmǝliy sɵⱨbǝtni tǝswirlǝp ⱪaldurƣan; ɵzining nemǝ degǝnlikinimu (sɵzmǝn bolsimu)biz üqün sǝmimiylik bilǝn hatirilǝydu. Bǝzidǝ biz ⱨǝtta uning sɵzliridin uni bir ⱨakawur adǝm ohxaydu dǝp pǝrǝz ⱪilip ⱪalimiz. Ⱨalbuki, bizmu bilip yetiximiz kerǝkki, mǝlum kixining sɵzmǝn bolup kǝtkǝnliki bilǝn gǝplirining ⱨǝmmisi ⱪuruⱪ boluxi natayin. Biz ⱨǝmmǝ adǝmning sɵzini sǝwr-taⱪǝt ⱨǝm diⱪⱪǝt bilǝn angliximizƣa toƣra kelidu. Buningdin sirt, Elihuning xeir xǝkildǝ bolƣan bayanliri baxⱪa sɵzligüqilǝrning xeiriy sǝwiyisigǝ yǝtmǝydu. Bu yǝnǝ uning bizgǝ bu ǝmǝliy ixlarni, ǝmǝliy bayanlarni ǝyni-ǝyni ⱪǝyt ⱪilƣanliⱪini ispatlaydu.

□ 33:4 «Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirning nǝpisi meni janlanduridu» — yaki «Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirning nǝpisi manga jan bǝrgǝn».

■ 33:6 Ayup 9:35; 23:10

□ 33:7 «Bǝrⱨǝⱪ, mǝn sanga ⱨeq wǝⱨimǝ salmaⱪqi ǝmǝsmǝn» — Elihu muxu yǝrdǝ Ayupⱪa baxⱪilarning sɵzlirining eƣir kǝlgǝnlikini, xundaⱪla uning ɵzining bǝzi hiyalliridin ⱪorⱪup kǝtkǝnlikini azraⱪ sezip, uni hatirjǝm ⱪilmaⱪqi bolƣan boluxi mumkin.

■ 33:8 Ayup 10:7; 16:17; 23:10,11; 27:5

■ 33:10 Ayup 13:24; 16:9; 19:11

□ 33:11 «Ayupning «Mǝn ⱨeq itaǝtsiz bolmay pak bolimǝn; mǝn sap, mǝndǝ ⱨeq gunaⱨ yoⱪ... Mana, Huda mǝndin sǝwǝb tepip ... Ⱨǝmmǝ yollirimni kɵzitip yüridu» — degǝnlikingni anglidim» — (9-11-ayǝtlǝr) Elihu Ayupⱪa: «Ⱪuliⱪimƣa mundaⱪ gǝp ⱪilding» dǝp uning ⱪilƣan üq gepini ǝyiblǝydu. Birinqisi sɵz: «Mǝn ⱨeq itaǝtsiz bolmay pak bolimǝn; mǝn sap, mǝndǝ ⱨeq gunaⱨ yoⱪ...». Əmǝliyǝttǝ, Ayup bu sɵzlǝrni ⱪilmiƣan; u pǝⱪǝt Hudaƣa: «Ⱨǝrbir gunaⱨimni etirap ⱪilip kǝqürüm ⱪilindim, ⱨazir wijdanimƣa hilap ⱨeq gunaⱨimning barliⱪini bilmǝymǝn» degǝndǝk sɵzlǝrni ⱪilƣan. Bu sɵz ɵzini pütünlǝy sap, pütünlǝy bigunaⱨ, degǝnlik ǝmǝs, ǝlwǝttǝ. Elihu muxu yǝrdǝ hataliⱪ ɵtküzidu. Ikkinqisi sɵz: «Mana, Huda sǝwǝb tepip manga ⱨujum ⱪilidu, U meni Ɵz düxmini dǝp ⱪaraydu» — Bu sɵz rastla 13:24dǝ wǝ yǝnǝ 14:7dǝ tepilidu. Üqinqisi sɵz: «U mening putlirimni kixǝnlǝrgǝ salidu, ⱨǝmmǝ yollirimni kɵzitip yüridu» — bu sɵz 13:27dǝ tepilidu.

■ 33:11 Ayup 13:27; 14:16

□ 33:13 «Sǝn nemixⱪa ... — «U Ɵzi ⱪilƣan ixliri toƣruluⱪ ⱨeq qüxǝnqǝ bǝrmǝydu» dǝp yürisǝn?» — Ayup ǝslidǝ «U Ɵzi ⱪilƣan ixliri toƣruluⱪ ⱨeq qüxǝnqǝ bǝrmǝydu» demigǝn; bǝlki u Hudaning bǝzi ⱪilƣan ixlirini, bolupmu ɵz bexiƣa qüxürgǝnlirini qüxǝndürmǝydiƣanliⱪini eytⱪanidi. Elihuningmu muxu yeridǝ hataliⱪi bar. Baxⱪa bir hil tǝrjimisi: «Sǝn nemixⱪa uning bilǝn dǝwalixip: — «U insanning ⱨǝmmǝ sɵzlirigǝ ⱨeq jawab bǝrmǝydu» dǝp yürisǝn?».

□ 33:14 «Bir ⱪetim, ikki ⱪetim» — bǝlkim «birnǝqqǝ ⱪetim» wǝ xuningdǝk «ⱨǝrhil yol bilǝn» degǝnni kɵrsitidiƣan bir ibarǝ boluxi mumkin.

□ 33:16 «... U insanlarning ⱪuliⱪini aqidu, U ularƣa bǝrgǝn nǝsiⱨǝtni ularning yürikigǝ mɵⱨürlǝydu» — biz Elihuning bu sɵzini naⱨayiti ǝⱨmiyiti bar dǝp ⱪaraymiz. U Huda Ɵz Roⱨi arⱪiliⱪ insanƣa sɵzlirini yǝtküzüp nǝsiⱨǝt ⱪilidu, dǝydu; ǝgǝr insan bu sɵzlǝrgǝ ⱪulaⱪ salmisa, Huda yǝnila xǝpⱪiti bilǝn qüxlǝr arⱪiliⱪ insan ⱪuliⱪini eqip bu agaⱨlanduruxlirini ⱨǝm nǝsiⱨitini bekitip mɵⱨürlǝydu. Ikkinqi ⱪurning baxⱪa bir hil tǝrjimisi: «U ularni agaⱨlar bilǝn ⱪorⱪitidu».

□ 33:17 «Uning mǝⱪsiti adǝmlǝrni yaman yolidin yanduruxtur, insanni tǝkǝbburluⱪtin saⱪlaxtur» — Elihuning qüxǝndürüxi boyiqǝ eytⱪanda, insanning ǝng qong mǝsilisi tǝkǝbburluⱪtin ibarǝt. Huda Ɵz iltipati arⱪiliⱪ awwal insanƣa Roⱨi arⱪiliⱪ nǝsiⱨǝt ⱪilidu; anglimisa u qüxlǝr arⱪiliⱪ nǝsiⱨǝtni bekitidu; yǝnǝ anglimisa kesǝllik yaki baxⱪa müxküllüklǝr bilǝn adǝmni agaⱨlandurup, uni ⱨalakǝttin yanduridu (18-22-ayǝtlǝr). Bu jazalax ǝmǝs, bǝlki Hudaning muⱨǝbbitidin qiⱪⱪan tǝrbiyidur; U mana muxular arⱪiliⱪ insanni ɵz tǝkǝbburluⱪining aⱪiwitidin ⱪoƣdap ⱪalidu. Elihuning bu tǝlimi insan üqün zor ǝⱨmiyǝtkǝ igǝ; Elihuning tǝlimi Ayupning ǝⱨwali toƣrisida qüxǝnqǝ bǝrmigǝn bilǝn, uning sɵzlirining Ayupⱪa azraⱪ paydisi tǝgkǝn bolsa kerǝk; azab-oⱪubǝtlǝr bolsa, dǝrwǝⱪǝ ⱪǝlbidiki tǝkǝbburluⱪni axkarilaydu. Ayupning ahirida ⱪilƣan towiliri asasǝn ɵz tǝkǝbburluⱪiƣa nisbǝtǝn bolƣan (42-bab).

■ 33:20 Zǝb. 107:18

□ 33:23 «Əgǝr uning bilǝn bir tǝrǝptǝ turidiƣan kelixtürgüqi bir pǝrixtǝ bolsa...» — «pǝrixtǝ» degǝn sɵz ǝmǝliyǝttǝ «hǝwǝr yǝtküzguqi» degǝn mǝnidǝ. Tǝwrat birinqi ⱪisim («Yaritilix») «Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi»ni bizgǝ tonuxturidu; bu Pǝrixtǝ birdinbir, naⱨayiti sirliⱪ zat. Uni kɵrgǝnlǝrmu: «Biz Hudaning Ɵzini kɵrgǝn» deyixidu. Bu Pǝrixtǝ «Uz yeri»dǝ turƣan Ismail ⱨǝm anisi Ⱨǝjǝrgǝ kɵrünüp ularni ussuzluⱪtin ⱪutⱪuzƣan. Ⱨeq bolmiƣanda, Elihu muxu yǝrdǝ adǝmni gunaⱨtin ⱪutⱪuzux hizmiti pǝⱪǝt insan ⱨǝm Huda otturisida turidiƣan, xundaⱪla insandin üstün turidiƣan mundaⱪ bir zat tǝripidin bolidu, dǝydu. Bu «Hudaning Pǝrixtisi» Elihu «mingdin bir» degǝn bu Pǝrixtǝ Ayup ilgiri bexarǝt ⱪilƣan «Kelixtürgüqi» ⱨǝm «Ⱪutⱪuzƣuqum» degǝn zattin baxⱪa birsi ǝmǝs. Elihu bu yǝrdǝ bizgǝ yǝnila naⱨayiti ǝⱨmiyǝtlik tǝlim ⱨǝm karamǝt bir bexarǝtni beriwatidu. «Insan balisiƣa toƣra yolni kɵrsitip beridiƣan ...» — yaki «Insan balisiƣa uning (demǝk, Hudaning) ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi kɵrsitip beridiƣan...».

□ 33:24 «... Mǝn nijat-ⱪutuluxⱪa kapalǝt aldim» — ibraniy tilida «... Mǝn nijat-ⱪutuluxⱪa kapalǝt taptim».

■ 33:26 Zǝb. 50:15; Yǝx. 58:9

□ 33:27 «U adǝmlǝr aldida küy eytip: ...» — yaki «U adǝmlǝrgǝ ⱪarap:...» yaki «U adǝmlǝr aldida etirap ⱪilip:...».

□ 33:29 «Ikki, ⱨǝtta üq mǝrtǝm ayan ⱪilidu» — «ikki, üq mǝrtǝm» degǝn sɵz adǝttǝ «birnǝqqǝ mǝrtǝm»ni kɵrsitidu. Demǝk, üq ⱪetim bilǝn tohtimaydu; bu bayan Hudaning bizgǝ bolƣan qongⱪur meⱨri-xǝpⱪitini ayan ⱪilidu; biraⱪ ⱨeqkim bu pakittin paydilinay dǝp Hudaning sǝwr-taⱪitini Sinimisun, bu intayin hǝtǝrlik ix, ǝlwǝttǝ!

■ 33:30 Zǝb. 56:13

■ 34:3 Ayup 12:11

□ 34:5 «... Ayup: «Mǝn ⱨǝⱪⱪaniydurmǝn», wǝ: «Tǝngri mening ⱨǝⱪⱪimni bulap kǝtkǝn» — dǝydu» — Ayup «Mǝn ⱨǝⱪⱪaniy» degǝn sɵzni biwasitǝ eytmiƣan bolsimu, dǝrwǝⱪǝ uning gǝp-sɵzliridin xu mǝnǝ qiⱪip turidu. «Huda mening ⱨǝⱪⱪimni tartiwalƣan» degǝn sɵzni u 27:2dǝ eytⱪan. «Mening ⱨǝⱪⱪim» degǝn sɵz toƣruluⱪ xu ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

■ 34:5 Ayup 27:2

□ 34:6 «Yǝnǝ u (Ayup): «... Ⱨeq asiyliⱪim bolmiƣini bilǝn, manga sanjilƣan oⱪ zǝhmigǝ dawa yoⱪ» — dǝydu» — dǝrwǝⱪǝ, Ayup 6:4dǝ Huda meni oⱪ etip yarilandurdi, degǝn. Biraⱪ bizningqǝ u Elihuning ɵzini muxu yǝrdǝ ǝyibligini boyiqǝ: «Huda meni yalƣan gǝp ⱪilixⱪa mǝjburlaydu» dǝp eytⱪan ǝmǝs. Oⱪurmǝnlǝr ɵzi bu sɵzning toƣra yaki natoƣra ikǝnlikini oyliyalaydu.

■ 34:6 Ayup 6:4

□ 34:7 «Uningƣa (Ayupⱪa) nisbǝtǝn baxⱪilarni ⱨaⱪarǝtlǝx su iqkǝndǝk addiy ixtur» — Ayupning (ⱪattiⱪ azabtin degǝn) bǝzi sɵzliri intayin aqqiⱪlanƣanliⱪidin eytilƣini bilǝn, bizningqǝ «Baxⱪilarni ⱨaⱪarǝtlǝx uningƣa nisbǝtǝn su iqkǝndǝk addiy ixtur» degǝn bu sɵz ⱨǝddidin exip kǝtkǝn.

□ 34:8 «U (Ayup) ⱪǝbiⱨlik ⱪilƣuqilarƣa ⱨǝmraⱨ bolup ... rǝzillǝr bilǝn billǝ mangidu» — Elihuning bu gepigǝ ispat barmu? Bizningqǝ yoⱪ. Biraⱪ bu sɵz kɵqmǝ mǝnidǝ eytilƣan bolsa «Ayup eƣizda yamanlarning yolida mangidu» degǝn mǝnidimu boluxi mumkin.

□ 34:9 «Qünki u: «Adǝm Hudadin sɵyünsǝ, bu uningƣa ⱨeqⱪandaⱪ paydisi yoⱪ» dedi» — bizningqǝ, Ayup bu sɵzni demigǝn; u ɵzining rǝzillǝr ⱨeq jazalanmay, yamanliⱪini ⱪiliweridiƣanliⱪini kɵrgǝnlikini eytⱪan; biraⱪ u yǝnǝ ɵzining ularning yaman yolida ⱨǝrgiz mangmaydiƣanliⱪini eniⱪ eytⱪan; xunga Elihuning bu gepi sǝl adil bolmidi, dǝp ⱪaraymiz.

■ 34:10 Ⱪan. 32:4; 2Tar. 19:7; Ayup 8:3; 36:23; Zǝb. 92:15; Rim. 9:14

■ 34:11 Zǝb. 62:12; Pǝnd. 24:12; Yǝr. 17:10; 32:19; Əz. 7:27; 33:20; Mat. 16:27; Rim. 2:6; 1Kor. 3:8; 2Kor. 5:10; Əf. 6:8; Kol. 3:25; 1Pet. 1:17; Wǝⱨ. 22:12

□ 34:13 «Kim Uningƣa yǝr-zeminni amanǝt ⱪilƣan? Kim Uni pütkül jaⱨanni baxⱪuruxⱪa tǝyinlidi?» — Elihuning bu munazirisi (10-13), bǝlkim, Huda xunqǝ yuⱪiri orunda turƣandin keyin, Uningƣa ⱨeq adǝm para yegüzǝlmǝydu, Uning ⱨɵkümigǝ ⱨeqⱪandaⱪ tǝsir yǝtküzǝlmǝydu, degǝnlik. Biraⱪ u ǝgǝr: «Huda bizdin intayin yuⱪiri turƣaqⱪa, Uning adilliⱪi biz tonuƣan ⱨǝm qüxinidiƣan adilliⱪtin pütünlǝy baxⱪiqǝ, pütünlǝy baxⱪa harakterida» demǝkqi bolsa, biz uning bu pikrigǝ ⱪoxulmaymiz.

□ 34:14 «Ɵzining Roⱨini ⱨǝm nǝpisini Ɵzigǝ ⱪayturuwalsila,...» — yaki «Ɵzi (Huda) uning roⱨini ⱨǝm nǝpisi Ɵzigǝ ⱪayturuwalsila...»

■ 34:14 Zǝb. 104:28-29; Top. 12:7

□ 34:15 «U pǝⱪǝt kɵnglidǝ xu niyǝtni ⱪilsila, ɵzining Roⱨini ⱨǝm nǝpisini ɵzigǝ ⱪayturuwalsila, xuan barliⱪ ǝt igiliri birgǝ nǝpǝstin ⱪalidu, adǝmlǝr topa-qangƣa ⱪaytidu (14-15)» — demǝk, Huda insanni yaratⱪandin keyin, ⱨǝmmǝ ix «aptomatik ⱨalda» dawamlaxmaydu. Huda ⱨǝrdaim, ⱨǝr nǝpisidǝ insandin hǝwǝr alidu — bolmisa u ⱨayat ⱪalmaydu.

■ 34:15 Yar. 3:19; Top. 12:7

□ 34:17 «Adalǝtkǝ ɵq bolƣuqi ⱨɵküm sürǝlǝmdu?» — degǝn bu mǝsilǝ «Ayup» degǝn bu kitabning tüp mǝsilisi ⱨesablinidu. Bu yǝrdǝ Elihu bu retorik soalƣa ⱨeqⱪandaⱪ jawab yaki ispat bǝrmǝydu. Küq-ⱨoⱪuⱪluⱪ boluxning, adalǝtlik boluxⱪa barawǝr boluxi natayin. Huda Ɵzining yahxiliⱪini, meⱨir-muⱨǝbbitini, ⱨǝmmǝ sɵzigǝ bolƣan wapadarliⱪini, toluⱪ adalitini bolsa ⱪilƣan ixliri arⱪiliⱪ ispatlaydu. Bolupmu Zǝbur ⱨǝm Injilƣa asasǝn, Huda ahirda Ɵzi barliⱪ ⱪilƣan ⱨɵkümlirini ⱨǝrbir insanƣa eniⱪ namayan ⱪilidu; xu küni Hudaning adil ⱨɵkümlirigǝ ⱨeqkim rǝddiyǝ berǝlmǝydu; u qaƣda Uning mutlǝⱪ adilliⱪi ⱨǝmmǝ insanƣa ispatlinip toluⱪ ayan bolidu.

■ 34:17 Yar. 18:25; Ayup 5:18; 8:3; 21:22; Rim. 3:5

□ 34:18 «U bolsa padixaⱨni: «Yarimas!», mɵtiwǝrlǝrni: «Rǝzillǝr» degüqidur» — buning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Padixaⱨlarƣa: «Yarimas!», mɵtiwǝrlǝrgǝ: «Rǝzillǝr!» degili bolamdu?»

□ 34:19 «U nǝ ǝmirlǝrgǝ ⱨeq yüz-hatirǝ ⱪilmaydu, nǝ baylarni kǝmbǝƣǝllǝrdin yuⱪiri kɵrmǝydu; qünki ularning ⱨǝmmisini U Ɵz ⱪoli bilǝn yaratⱪandur» — Ayup bu gǝpni angliƣanda gǝp ⱪilƣan bolsa: «Mǝn Hudaning mening ixlirimni dǝl axundaⱪ bitǝrǝplik bir tǝrǝp ⱪilixini kütmǝktimǝn!» deyixi mumkin idi. Elihuning bu gepi uningƣa anqǝ tǝsǝlli berǝlmǝydu.

■ 34:19 Ⱪan. 10:17; 2Tar. 19:7; Ayup 37:24; Ros. 10:34; Rim. 2:11; Gal. 2:6; Əf. 6:9; Kol. 3:25; 1Pet. 1:17

■ 34:21 2Tar. 16:9; Ayup 31:4; Zǝb. 34:15-17; Pǝnd. 5:21; 15:3; Yǝr. 16:17; 32:19

□ 34:22 «Xunga ⱪǝbiⱨlik ⱪilƣuqilarƣa yoxurunƣudǝk ⱨeq ⱪarangƣuluⱪ yoⱪtur... ular yoxurunalmaydu» — demǝk, Huda barliⱪ ixlarni biraⱪla kɵrǝligǝqkǝ, uning sotqi boluxⱪa toluⱪ salaⱨiyiti bar.

■ 34:22 Zǝb. 139:11-12; Am. 9:2, 3; Ibr. 4:13

□ 34:23 «Qünki Tǝngri adǝmlǝrni aldiƣa ⱨɵküm ⱪilixⱪa ... uzunƣiqǝ kɵzitip yürüxining ⱨajiti yoⱪtur» — bu ayǝtning baxⱪa hil tǝrjimiliri uqrixi mumkin.

■ 34:27 Zǝb. 28:4-5; Yǝx. 5:12

□ 34:28 «Ular (rǝzillǝr) xundaⱪ ⱪilip miskinlǝrning nalǝ-pǝryadini uning aldiƣa kirgüzidu, ... U (Huda) ezilgüqilǝrning yalwuruxini anglaydu» — Elihu bǝlkim bu sɵzlirini Ayupⱪa daritip eytidu: «Sǝn mundaⱪ rǝzil ixlarni ⱪilƣanmu?».

□ 34:29 «U süküttǝ tursa, kim aƣrinip ⱪaⱪxisun?» — ayǝtning birinqi ⱪismining baxⱪa birhil tǝrjimisi «U ixlarni tinqlandursa, kim aƣrinip ⱪaⱪxisun?». Ayǝtning ikkinqi ⱪismida, «Hudaning Ɵz yüzini yoxurƣanliⱪi», xübⱨisizki, uning kixilǝrgǝ mǝlum birhil jaza-sawaⱪ berixini bildüridu.

□ 34:32 «...Ɵzüm bilmiginimni manga ɵgitip ⱪoyƣaysǝn; mǝn yamanliⱪ ⱪilƣan bolsam, mǝn ⱪayta ⱪilmaymǝn» — Elihu xübⱨisizki, Ayupni xundaⱪ bir iⱪrarni (31-32-ayǝttiki sɵzlǝr bilǝn) ⱪilixⱪa dǝwǝt ⱪiliwatidu. Biraⱪ Ayupta tǝkǝbburluⱪ bolƣini bilǝn, u ⱨǝrgizmu «iplas» yaki «munapiⱪ»lardin ǝmǝs.

□ 34:36 «Ayup rǝzil admlǝrdǝk jawab bǝrgǝn...» — Elihuning bu sɵzi bolsa naⱨayiti eƣir xikayǝt ⱨesablinidu. Tɵwǝndǝ Elihu Ayupni «asiyliⱪ ⱪilƣan» dǝpmu ǝyiblǝydu. Biraⱪ dǝrd-ǝlǝmdin, ümidsizliktin, ⱪattiⱪ aƣriⱪlardin qiⱪⱪan aqqiⱪ ⱨǝm gumanliⱪ gǝpni «asiyliⱪ» degili ⱨǝrgiz bolmaydu. Bu jǝⱨǝttǝ Elihu sǝl ⱨǝddidin ixipraⱪ sɵzligǝn. «U ahirƣiqǝ sinalsun!» deyixmu «bir yanda azadǝ olturƣan» kixilǝr üqün demǝkkǝ asan gǝptur!

□ 35:2 «Sǝn (Ayup) muxu gepingni, yǝni «Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪim Tǝngriningkidin üstündur» deginingni toƣra dǝp ⱪaramsǝn?» — bu sɵzmu bǝk ⱪattiⱪ eytilƣan. Ayup ǝslidǝ «Mǝn ⱨǝⱪⱪaniy» degini ⱨǝm Hudaning adalitidin bǝzi gumanliⱪ gǝplǝrni ⱪilƣini bilǝn, ǝmǝliyǝttǝ ⱪap yürǝklik ⱪilip «Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪim Tǝngriningkidin üstün» degǝn gǝpni ⱪilip baⱪmiƣan. Oⱪurmǝnlǝr ɵziliri birnemǝ desun.

□ 35:3 «...sǝn (Ayup): «Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪning manga nemǝ paydisi bolsun? Gunaⱨ ⱪilmiƣinimning gunaⱨ ⱪilƣinimƣa ⱪariƣanda artuⱪqiliⱪi nǝdǝ?» dǝp soriding» — Elihu yuⱪirida Ayupni ǝyiblǝp: «Sǝn «Adǝm Hudadin sɵyünsǝ, buning uningƣa ⱨeqⱪandaⱪ paydisi bolmaydu» degǝnsǝn» (9:34) deginini ⱨazir tǝkrarlaydu.

■ 35:3 Ayup 34:9

□ 35:4 «Sanga ⱨǝm sǝn bilǝn billǝ bolƣan ülpǝtliringgǝ jawab berǝy» — «ülpǝtliring» degǝn sɵz bǝlkim Ayupning üq dostini ǝmǝs, bǝlki uning bilǝn ohxax kɵzⱪaraxta bolƣanlarni (ⱨazirmu Ayupning yenida olturƣanlarni?) kɵrisitixi mumkin.

□ 35:7 «Sǝn ⱨǝⱪⱪaniy bolƣan tǝⱪdirdimu, Uningƣa nemǝ berǝlǝytting? U sening ⱪolungdin nemimu alar-ⱨǝ?» — Elihuning bu kɵzⱪarixi Elifazningkigǝ (22:3-ayǝttiki) ohxaydu. Biz yǝnila awwalⱪi ayǝttiki izaⱨatni tǝkrarlaymiz: — «1:8-ayǝttǝ, Hudaning Ɵzidǝ Ayuptin alƣan raziliⱪi, hursǝnliki naⱨayiti gǝwdilinip turidu. Xuning bilǝn bir waⱪitta biz Tǝwrattiki «Yaritilix» degǝn ⱪisimda Hudaning insanning tüpǝylidin bolƣan azabliridin hǝwǝrdar bolimiz. Huda gǝrqǝ uluƣluⱪ igisi bolsimu, U yǝnila bizdin hursǝnlik izdǝydu yaki bizdin rǝnjiydu ⱨǝm azablinidu. Xuning üqün Elihuning 5-8-ayǝttiki bu sɵzliri intayin hata eytilƣan sɵzlǝrdur».

■ 35:7 Ayup 22:2; Zǝb. 16:2; Rim. 11:35

□ 35:9 «Küqlüklǝrning besimi tüpǝylidin...» — ibraniy tilida «Küqlüklǝrning biliki tüpǝylidin...».

□ 35:12 «Ular (ezilgǝnlǝr) nalǝ-pǝryad kɵtüridu, biraⱪ rǝzil adǝmlǝrning ⱨakawurluⱪining tǝsiri tüpǝylidin, uni Huda ijabǝt ⱪilmaydu» — Elihu bǝlkim jǝmiyǝt arisidiki yamanlarning ⱨakawurluⱪi mǝlum bir dǝrijidin exip kǝtkǝn bolsa, jǝmiyǝtning ularni qǝklimigǝn sǝwǝnlikmu bar boluxi mumkin, demǝkqi. Undaⱪta pütkül jǝmiyǝt, jümlidin bǝzi bigunaⱨ kixilǝrmu ularning wǝjidin Hudaning tǝrbiyǝ-jazalixiƣa uqrimay ⱪalmaydu, demǝkqi. Uning gepining orunluⱪ yeri boluxi mumkin. Biraⱪ Ayup (mǝyli uning ⱨakawur yeri bolsun) bu «rǝzillǝr»ning ⱪatariƣa kirmǝydu.

■ 35:12 Ayup 27:9; Pǝnd. 1:28; 15:29; Yǝx. 1:15; Yǝr. 11:11; Yⱨ. 9:31

□ 35:14 «Dǝwaying tehi Uning aldida turidu, xunga Uni kütüp turƣin» — 23:8-10ni kɵrüng. Elihu aldida eytⱪan sɵzliri bilǝn Ayupni asassiz ǝyibligǝn bolsimu, «Dǝwaying tehi Uning aldida turidu, xunga Uni kütüp turƣin» degǝn bu sɵz, xübⱨisizki, Ayupⱪa dǝl jayida ⱪilinƣan sɵzdur. Elihu ⱨeq bolmiƣanda, Ayupning ⱨǝⱪiⱪǝtǝn bir «dǝwasi» barliⱪini etirap ⱪilidu. Ayǝtning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir muxularƣa ǝⱨmiyǝt bǝrmigǝn yǝrdǝ (13-ayǝt), sening: «Mǝn Uni kɵrǝlmǝymǝn; dǝwayim Uning aldida turidu, mǝn Uni kütüwatimǝn» deginingdin keyin ⱪandaⱪ bolar?».

□ 35:15 «Biraⱪ U ... Ɵz ƣǝzipini tehi tɵkmigǝn ǝⱨwalda, Ayup ɵzining tǝkǝbburluⱪini bilmǝmdiƣandu?» — bu sɵzmu bǝk ⱪattiⱪ eytilƣan sɵz bolup, Ayupni intayin tǝkǝbbur adǝm dǝp jǝzmlǝxtüridu. Biraⱪ Ayup gǝrqǝ Hudaƣa ⱪarita bǝzi aqqiⱪ, azabliⱪ gǝplǝrni ⱪilƣan bolsimu, u yǝnila Hudadin ǝyminidiƣan kixi idi. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Yǝnǝ kelip, sǝn tehi: «Uning ƣǝzipi ⱨeq jaza bǝrmǝydu, U asiyliⱪni ⱨeq nǝzǝrigǝ almaydu» dǝysǝn!»

■ 35:15 Ayup 11:6

□ 36:3 «Bilimni yiraⱪlardin elip kǝltürimǝn...» — Elihu beridiƣan misallarni «yiraⱪlardin» almaⱪqi — demǝk, uzun tarih ⱨǝm tǝbiǝttin almaⱪqi.

□ 36:4 «Bilimi mukǝmmǝl birsi» — Elihu ɵzini bǝk yuⱪiri qaƣlisa kerǝk; qünki u 37-babta dǝl bu sɵzlǝr bilǝn Hudaning Ɵzini tǝswirlǝydu.

□ 36:5 «Biraⱪ U ⱨeqkimni kǝmsitmǝydu» — Elihuning ayǝttiki bu birinqi jümlisini alaⱨidǝ ǝⱨmiyǝtlik dǝp ⱪariƣinimiz bilǝn u yǝnila uning 35-bab -7-ayǝttiki bayaniƣa sǝl zit kelidu.

■ 36:5 Ayup 9:4; 12:13, 16; 37:23; 38:23

□ 36:6 «U yamanlarni ⱨayat saⱪlimaydu; biraⱪ ezilgǝnlǝr üqün adalǝt yürgüzidu» — Elihu ǝslidǝ «Mǝn silǝrning (üq dostning) gǝpliringlar boyiqǝ uningƣa jawab bǝrmǝymǝn» degini bilǝn, u yǝnila bu ayǝttǝ ularning addiy hulasilirigǝ ⱪaytip kǝldi.

■ 36:7 Zǝb. 33:18; 34:15-16; 113:8

□ 36:14 «bǝqqiwazlar» — ibraniy tilida bu sɵz «ⱨǝzilǝk ǝr paⱨixǝ»ni kɵrsitidu.

■ 36:14 Ayup 22:16

□ 36:16 «U (Huda) xundaⱪ ⱪilip senimu azarning aƣzidin ⱪistangqiliⱪi yoⱪ kǝng bir yǝrgǝ jǝlp ⱪilƣan bolatti; undaⱪta dastihining mayƣa toldurulƣan bolatti» — Elihuning 8-15-ayǝttiki bǝrgǝn tǝlimi xuki, nurƣun azab-oⱪubǝtlǝr ǝmiliyǝttǝ jazalax ǝmǝs, bǝlki Hudaning tǝrbiyisi bolidu. Xübⱨisizki, bu tǝlimning ǝⱨmiyiti bar. Biraⱪ u yǝnila Ayupning asasiy ǝⱨwalini qüxǝnmǝydu. U tɵwǝndǝ (17-ayǝttǝ) yǝnila Ayupni hata ǝyiblǝydu.

■ 36:16 Zǝb. 23:5

□ 36:17 «Biraⱪ sǝn ⱨazir yamanlarƣa ⱪaritilƣan tegixlik jazalarƣa toldurulƣansǝn; xunga Hudaning ⱨɵkümi ⱨǝm adaliti seni tutuwaldi» — 17-21-ayǝtlǝrning baxⱪa hil tǝrjimiliri uqrixi mumkin. Əsli tekistni qüxinix sǝl tǝs.

□ 36:20 «Keqigǝ ümid baƣlima» — bu tolimu sǝlbiy mǝnidǝ ixlitilgǝn. Bǝlkim Elihu: Ayup baxⱪilar ɵzini kɵrmǝydiƣan, ɵzi yaman ixlarni ⱪilalaydiƣan waⱪitni ümid bilǝn kütmǝktǝ, demǝkqi boluxi mumkin.

□ 36:22 «Mana, Tǝngri küq-ⱪudriti tüpǝylidin üstündur; Uningdǝk ɵgǝtküqi barmu?» — Elihuning tǝlimidiki intayin yahxi nuⱪta xuki, Hudaning «ɵgǝtküqi»dur, U dǝl Ɵzining Roⱨi arⱪiliⱪ insanƣa yolyoruⱪ beridu.

■ 36:23 Ⱪan. 32:4; 2Tar. 19:7; Ayup 8:3; 34:10; Rim. 9:14

■ 36:26 Zǝb. 90:2; 92:8; 93:2; 102:12; Yǝx. 63:16; Yiƣ. 5:19; Dan. 6:27; Ibr. 1:12

□ 36:30 «Mana, U qaⱪmiⱪi bilǝn ǝtrapini yoruⱪ ⱪilidu, ⱨǝtta dengiz tǝktinimu yoruⱪ ⱪilidu» — qaⱪmaⱪ dengizning qongⱪur yǝrlirigǝ texip yetidu.

■ 36:31 Ayup 37:13

□ 36:33 «Hudaning güldürmamisi uning kelidiƣanliⱪini elan ⱪilidu; ⱨǝtta kalilarmu sezip, uni elan ⱪilidu» — Ayup 28-babta boran-qapⱪun degǝn sɵzni tilƣa alƣan. Buning bir sǝwǝbi bir boran-qapⱪunning ⱨǝⱪiⱪǝtǝn ularƣa yeⱪinlixiwatⱪanliⱪini angliƣini boluxi mumkin. Əmdi Elihuning boran-qapⱪunni tǝpsiliy tǝswirlixining sǝwǝbi ⱨazirning ɵzidǝ boran (ǝmǝliyǝttǝ ⱪara ⱪuyun)ning ularning bexiƣa qüxüwatⱪinini kɵrsǝtkǝn boluxi mumkin. 38:1ni kɵrüng.

□ 37:2 «Uning aƣzidin qiⱪiwatⱪan güldürmama awazi» — ibraniy tilida «Uning aƣzidin qiⱪiwatⱪan ƣurⱪiraxliri» yaki «Uning aƣzidin qiⱪiwatⱪan gürgirǝxliri».

■ 37:2 Zǝb. 29:3-4

■ 37:5 Ayup 5:9; 9:10; 36:26

■ 37:6 Zǝb. 147:16

□ 37:7 «U ⱨǝmmǝ adǝmning ⱪolini bular bilǝn tosup ⱪoyidu» — ⱪar yaki ⱪattiⱪ yamƣur yaƣsa, adǝmlǝr hizmǝt ⱪilixⱪa sirtⱪa qiⱪalmaydu, yawayi ⱨaywanlarmu qiⱪalmaydu. Biz bu addiy ixtin sawaⱪ eliximiz kerǝk. Biz «Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir» ǝmǝsmiz, ⱪolimiz ⱨǝm bilimimiz qǝklik, Hudaning zor küq-ⱪudriti aldida kǝmtǝrlǝxkinimiz tüzük.

□ 37:9 «taratⱪuqi xamallar...» — bu sɵz bǝlkim mǝlum bir xamalning mǝhsus atalƣusi boluxi kerǝk. Baxⱪa bir hil tǝrjimisi «Soƣuⱪ-zimistan ximaldin kelidu».

■ 37:10 Ayup 38:29, 30; Zǝb. 147:17, 18

□ 37:13 «Yaki tǝrbiyǝ tayiⱪi boluxi üqün, yaki Ɵz dunyasi üqün, yaki Ɵz rǝⱨimdillikini kɵrsitix üqün u bulutlirini kǝltüridu» — Elihuning «yaki Ɵz dunyasi üqün» degǝn bu ibarisi sǝl sirliⱪ. Yaƣidiƣan yamƣurning «tǝrbiyǝ tayiⱪi boluxi üqün» yaki «Ɵz rǝⱨimdilliⱪini kɵrsitix üqün» degǝnning mǝniliri eniⱪ, biraⱪ «Ɵz dunyasi üqün» nemini kɵrisitdu? Hudaning mǝⱪsǝtliri awwalⱪi birinqisi ⱨǝm ikkinqisidǝ insanlarƣa mǝrkǝzlǝxkǝn bolup, Hudaning «Ɵz dunyasi üqün» degǝn mǝⱪsitini uning Ɵz dunyasidin ⱨuzur elixi üqün desǝk bolamdu-bolmamdu? Hudaning ⱨǝrbir ⱪilidiƣan Ixi insanlar üqünla boluxi kerǝkmu? — keyinki bablarda Hudaning insanlar bilǝn biwasitǝ munasiwiti yoⱪ birⱪanqǝ ixliri tilƣa elinidu. Mundaⱪ ixlarning alaⱨidiliki toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ sɵzlǝymiz.

■ 37:13 Mis. 9:18,23; 1Sam. 12:18,19; Əzra 10:9; Ayup 36:31

□ 37:14 «I Ayup, buni anglap ⱪoy, Tǝngrining karamǝt ǝmǝllirini tonup yetip xük tur» — bǝlkim u Ayupni ularning üstidiki boran-qapⱪunning karamǝtlirini bayⱪaxⱪa ündǝydu.

■ 37:18 Yar. 1:6

□ 37:21-23 «Əmdi xamallar kelip bulutlarni tarⱪitiwetidu, biraⱪ bulutlar arisidiki ⱪuyax nuriƣa adǝmlǝr biwasitǝ ⱪarap turalmaydu» — Elihuning bu sɵzimu sirliⱪ. Tǝrjimǝ ⱪilix tǝs bolƣini bilǝn, xǝrⱨimizqǝ u Ayupning ǝⱨwalini ⱨazirⱪi bu bulutluⱪ, tutuⱪ (boran-qapⱪunluⱪ) küngǝ ohxatmaⱪqi bolsa kerǝk. Huda bulutlarni tarⱪitip tuyuⱪsiz kɵrünsǝ, Ayup ⱪuyaxⱪa biwasitǝ ⱪariyalmiƣanƣa ohxax uningƣimu ⱪariyalmaytti, demǝkqi. Biraⱪ Hudaning ⱨǝywiti, kɵrkǝmliki ⱨǝmmǝ tǝrǝptin, ⱨǝtta ximal tǝripidin pǝyda bolidu, dǝydu. Elihuning bayanining baxⱪa hil mǝnilirimu bar boluxi mumkin.

■ 37:21-23 Ayup 9:4; 12:13, 16; 36:5; Zǝb. 93:1; 99:4

□ 37:24 «Xunga adǝmlǝr Uningdin ⱪorⱪidu; kɵnglidǝ ɵzini dana qaƣlaydiƣanlarƣa U ⱨeq etibar ⱪilmaydu» — baxⱪa ikki hil tǝrjimisimu bar: — «Xunga adǝmlǝr Uningdin ⱪorⱪidu; U kɵnglidǝ danaliⱪ barlarƣa etiwar ⱪilamdu?» wǝ yaki «Xunga, adǝmlǝr, Uningdin ⱪorⱪunglar! Xübⱨisizki, kɵnglidǝ danaliⱪ barlar Uningdin ǝyminidu!».

□ 38:2 «Nǝsiⱨǝtni tuturuⱪsiz sɵzlǝr bilǝn hirǝlǝxtürgǝn zadi kim?» — Pǝrwǝrdigarning bu soali kimni kɵrsitidu? Keyinki 42-babta Ayupmu soalƣa jawabǝn: «Nǝsiⱨǝtni tuturuⱪsiz sɵzlǝr bilǝn hirǝlǝxtürgǝn kim? Xuning bilǝn mǝn qüxǝnmigǝnlirimni dǝp saldim, adǝmning ǝⱪli yǝtmǝydiƣan tilsimat ixlarni eytip taxlidim» dǝp jawabkarliⱪni ɵzigǝ alidu. Ayup ɵzi xundaⱪ degini bilǝn, Huda bu sɵzni ⱪilƣanda ahirⱪi ⱪetimⱪi sɵzligüqi Elihu idi. Kɵrginimizdǝk uning bǝzi gǝpliri dǝl jayida eytilƣan, ⱨǝtta bexarǝt bolƣini bilǝn, uningmu sɵzidǝ hataliⱪ az ǝmǝs. Dostlarning sɵzliridimu hataliⱪ kɵp idi. Xunga biz Hudaning bu sɵzi Ayup, Elihu wǝ Ayupning üq dostidin ibarǝt bǝxǝylǝnni ɵz iqigǝ alidu, dǝp ⱪaraymiz.

■ 38:2 Ayup 42:3

□ 38:3 «Ərkǝktǝk belingni qing baƣla» — «ⱨǝⱪiⱪiy ǝrkǝk» yaki «ⱨǝⱪiⱪiy oƣul bala» degǝnning nemǝ ikǝnliki Huda aldida turƣandila andin bilinidu. Hudaning aldida turup Uningƣa jawab berǝlmǝydiƣan, ɵzining mǝs’uliyitini ɵz zimmisigǝ elixtin bax tartⱪan kixi ǝrkǝk ǝmǝstur.

■ 38:4 Pǝnd. 8:29

□ 38:6-7 «Hudaning oƣulliri» — 1-babtiki izaⱨatimizdǝk, bǝlkim muⱪǝddǝs pǝrixtilǝrni kɵrsitidu. «Tang sǝⱨǝrdiki yultuzlar» bolsa bizningqǝ ohxaxla pǝrixtilǝrni kɵrsitidu. Pǝrixtilǝrning yultuzlar bilǝn ziq munasiwiti bardur.

■ 38:8 Yar. 1:9; Ayup 26:10; Zǝb. 33:7; 104:6-9; Pǝnd. 8:29; Yǝr. 5:22

□ 38:11 «Sening tǝkǝbbur dolⱪunliring muxu yǝrdǝ tohtisun» — dengiz-okyanlar ⱨǝm yǝr-zeminning ariliⱪidiki tǝngpungluⱪ ǝmǝliyǝttǝ naⱨayiti nazuk bir ix. Yǝr yüzining üqtin ikkisi dengiz. Geologiyǝ ilmi dunyayimizning ilgiri pütünlǝy dengiz astida yatⱪanliⱪini ispatlaydu. Tǝwrattiki «Yaritilix» degǝn ⱪisimda Hudaning yǝr-zeminni dengizdin egizlitixi ⱨǝm dengizdin ayriwetixi hatirilǝngǝn. Nuⱨ pǝyƣǝmbǝr dǝwridiki kǝlkündin keyin Huda dunyani ahirǝtkiqǝ ikkinqi ⱪetim axundaⱪ dunyawiy kǝlkün bilǝn qɵmüldürmǝymǝn, dǝp insaniyǝtkǝ wǝdǝ bǝrgǝn.

□ 38:13 «Sǝn xundaⱪ ⱪilip sǝⱨǝrgǝ yǝr yüzining ⱪǝrinimu yorutⱪuzup ⱨɵküm sürgüzüp...» — ibraniy tilida «sǝn xundaⱪ ⱪilip sǝⱨǝrgǝ yǝr yüzining ⱪǝrinimu tutⱪuzup». «Sǝn ... sǝⱨǝrgǝ yǝr yüzining ⱪǝrinimu yorutⱪuzup ⱨɵküm sürgüzüp, xundaⱪla rǝzillǝrni titritip yǝr-zemindin ⱪoƣlatⱪuzƣanmusǝn?» — toluⱪ ayǝtning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «... Sǝn xundaⱪ ⱪilip, sǝⱨǝr nuriƣa yǝr yüzining burjǝklirini tutⱪuzup, rǝzillǝrni zemindin silkip taxlatⱪuziwǝtkǝnmusǝn?» (bu hil tǝrjimǝ toƣra bolsa, yǝr-zemin yotⱪanƣa ohxitilidu; nurning kelixi huddi yotⱪanni silkigǝndǝk, rǝzillǝrni ⱪoƣdaydiƣan ⱪarangƣuluⱪni yoⱪitidu).

□ 38:14 «Xuning bilǝn yǝr-zemin seƣiz layƣa besilƣan mɵⱨür izliridǝk ɵzgǝrtilidu» — keqidǝ ⱨǝrbir nǝrsining xǝkli eniⱪ kɵrünmǝydu, ǝlwǝttǝ. Ⱪuyax nuri astida ⱨǝr yǝrning xǝkli oquⱪ kɵrünidu.

□ 38:15 «Ⱨǝm xuning bilǝn rǝzillǝrning «nur»i ulardin elip ketilidu; kɵtürülgǝn bilǝklǝr sundurulidu» — demǝk, rǝzillǝr üqün ⱪarangƣuluⱪ ularning «nur»i, «kündüz»i, yǝni «hizmǝt ⱪilix» waⱪti bolidu. Tang sǝⱨǝr kelixi bilǝn ularning «nuri» elip ketilidu, xunglaxⱪa ular yaman ixlarni ⱪiliwǝrmǝydu, bǝlki jazalaxⱪa uqraydu. Bu sɵz yǝnǝ ⱪiyamǝt künining nurining kelixi bilǝn, ⱨazirⱪi gunaⱨliⱪ dunyaning ⱪarangƣuluⱪini buzup taxlaydiƣanliⱪinimu kɵrsǝtkǝn bir bexarǝt bolsa kerǝk.

□ 38:23 «Bularni azab-oⱪubǝtlik zamanƣa ⱪaldurdum, jǝng wǝ urux küni üqün tǝyyarlap ⱪoydum» — 22- ⱨǝm 23-ayǝttǝ Hudaning ⱪar wǝ mɵldürni adǝmlǝrning rǝzillikini qǝklǝxkǝ wǝ yaki insanƣa tǝrbiyǝ berixkǝ ⱪoral süpitidǝ ixlitidiƣanliⱪi kɵrsitilidu.

□ 38:25 «Yamƣur kǝlkünining qüxidiƣan ⱪanilini qepip tǝyyarliƣan kimdu?» — yamƣurning yǝr yüzining mǝlum bir yerigǝ qüxidiƣanliⱪini, baxⱪa bir yerigǝ qüxmǝydiƣanliⱪini Huda awwal alaⱨidǝ bekitkǝnlikini kɵrsitidu.

□ 38:27 «Yamƣur ... ⱨeq adǝmzatsiz dǝxt-bayawanƣa yaƣdurulidu... Ot-qɵp bih urup kɵklǝp qiⱪmamdu? (26-27-ayǝt)» — Hudaning ⱪilidiƣan nurƣun ixlirining kɵrünüxtǝ adǝmlǝr bilǝn munasiwiti yoⱪtǝk ⱪilidu ⱨǝm adǝmning kɵzigǝ kɵrünmǝydu. Ⱨazirⱪi tǝbiiy pǝnlǝrgǝ asasǝn bilimizki, ǝslidǝ kerǝksiz dǝp ⱪaralƣan ⱨaywanlar ⱨǝm ɵsümlüklǝr tǝbiǝtning tǝngpungluⱪini asraxⱪa tolimu kerǝk. Dunyadiki bǝzi kiqikkinǝ ixlar tǝbiiy muⱨit tǝngpungluⱪiƣa qong tǝsir yǝtküzidu. Buningdin sirt, Huda Ayupⱪa: «Mǝn adǝmzatsiz dǝxt-bayawanda ɵskǝn gül-giyaⱨlarning güzǝllikidin (mǝyli sanga ⱨeq ǝⱨmiyǝtsiz bolsimu) ⱨuzur alƣum bolsa, sening nemǝ karing? Wǝ Mǝn ǝgǝr sǝn kɵrǝlmǝydiƣan ⱨǝm mǝⱪsitimni qüxǝnmǝydiƣan xunqǝ kɵp ixlarni ⱪilsam, ɵzüngning ixlirida ⱪilƣanlirimni qüxǝnmigǝn bolsangmu, sening baxⱪa ixliringda kɵrsǝtkǝn muⱨǝbbitimgǝ ⱪarap Manga tayinip ixǝnsǝng bolmamdu? Əgǝr bu ixlar pǝⱪǝt Ɵzümningla raziliⱪim üqün bolsa sǝnmu razi bolamsǝn?» — degǝndǝk bolsa kerǝk. Biz ahirda bu temida yǝnǝ tohtilip ɵtimiz.

■ 38:27 Zǝb. 107:35

□ 38:31 «Ⱪǝlb yultuzlar topi» — bu türkümning yultuzlirining dǝrwǝⱪǝ bir-birigǝ baƣlinip turuxida sirliⱪ bir küq bar. Orion yultuz türkümidiki bǝzi yultuzlarning bir-birigǝ baƣlinidiƣan sirliⱪ küqimu bar.

■ 38:31 Ayup 9:9; Am. 5:8

□ 38:32 «Qong Eyiⱪ türkümi» — bu yultuz türkümi «Yǝttǝ Ⱪaraⱪqi» yaki «Yǝttǝ Ⱪozuⱪ» dǝpmu atilidu.

■ 38:33 Yǝr. 31:35

■ 38:36 Ayup 32:8; Top. 2:26; Dan. 1:17

■ 38:39 Zǝb. 104:21

■ 38:41 Zǝb. 147:9; Mat. 6:26

■ 39:1 Zǝb. 29:9

□ 39:4 «Ular (yawa ɵqkilǝr) dalada ɵsüp, anisining yenidin qiⱪip ⱪaytip kǝlmǝydu» — keyinki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdiki sɵⱨbitimizni kɵrüng.

□ 39:5 «Xax exǝk» — bu bǝlkim «yawa exǝk»ning yǝnǝ birhil atilixi boluxi mumkin. Ərǝblǝr uni yawayi ⱨaywanlar arisida ⱪoƣlap tutux ǝng ⱪiyin dǝp ⱪaraydu. «nohtiliri» — yaki «asarǝtliri».

■ 39:6 Ayup 24:5; Yǝr. 2:24

□ 39:9 «Yawa kala» yaki «awraⱪ» — ǝpsus, biz ⱨazir bu ⱨǝywǝtlik ⱨaywanlarni kɵrǝlmǝymiz. 1627-yili ularning nǝsli ⱪuriƣan. Bu ⱨaywan naⱨayiti yoƣan bolup, intayin küqlük idi. Uningdin bolƣan ⱨaywanlardin pǝⱪǝt pil wǝ su etila bar idi. Uni boyunturuⱪⱪa qetip ixⱪa selix ⱨǝrgiz mumkin ǝmǝs, ǝlwǝttǝ!

□ 39:13 «Tɵgiⱪux ⱪanatlirini xadliⱪ bilǝn ⱪaⱪidu, biraⱪ bular lǝylǝkning ⱪanat uqliri ⱨǝm pǝylirigǝ yetǝmdu?» — bizning tǝrjimimiz toƣra bolsa u «Tɵgiⱪuxning qirayliⱪ ⱪanatliri bolƣini bilǝn, u ⱨeq uqalmaydu, lǝylǝk qirayliⱪ uqidu» degǝn mǝnidǝ (lǝylǝk bolsa qong, aliqipar, küqlük bir ⱪux). Yǝnǝ bir hil tǝrjimisi: «Ⱪanat uqliri ⱨǝm pǝyliri meⱨribanliⱪni bildürǝmdu?», yǝni «Tɵgiⱪuxning ⱪanatliri meⱨribanliⱪni kɵrsǝtmǝydu, qünki u ɵz tuhumlirini yǝrgǝ salƣandin keyin ular bilǝn bǝzidǝ kari bolmaydu» degǝn mǝnidǝ bolidu. Tɵgiⱪux toƣruluⱪ keyinki sɵⱨbitimizni kɵrüng.

□ 39:16 «Balilirini ɵzining ǝmǝstǝk baƣrini ⱪattiⱪ ⱪilidu; uning tuƣutining ǝjri bikarƣa ketidu, biraⱪ u pisǝnt ⱪilmiƣandǝk turidu» — ǝgǝr baxⱪa ⱨaywanlar tɵgiⱪuxning uwisini bayⱪap ⱪalƣan bolsa, tɵgiⱪux ular tuhumlirimni yemisun dǝp, bǝzidǝ ɵzi tuhumlirini dǝssǝp qeⱪiwetidu. Keyinki sɵⱨbitimiznimu kɵrüng.

□ 39:18 «U yügürüx aldida mǝydisini yuⱪiriƣa kɵtürginidǝ, at ⱨǝm atliⱪlarni kǝmsitip mazaⱪ ⱪilidu» — tɵgiⱪux intayin tez yügürǝlǝydu, qɵldǝ yaki ⱪumluⱪta bolsa attin ittik mangalaydu. Uni owlax intayin tǝs.

□ 39:26 «Sar sening ǝⱪling bilǝn uqamdu, ⱪanatlirini jǝnubⱪa ⱪarap kerǝmdu?» — bu ayǝt, bǝlkim, sarning pǝsillik kɵqüxini kɵrsitidu.

■ 39:27 Yǝr. 49:16; Ob. 4

□ 39:30 «Ɵltürülgǝnlǝr nǝdǝ bolsa, u xu yǝrdǝ bolidu» — bürküt ⱨǝm sar toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. «Mat.» 24:28nimu kɵrüng.

■ 39:30 Mat. 24:28; Luⱪa 17:37

□ 40:2 «Tǝngrini ǝyibligüqi kixi jawab bǝrsun!» — Ayup Hudani ⱨǝⱪiⱪǝtǝn (Uning muⱨǝbbitidin gumanlinip) ǝyibligǝn. Biraⱪ Huda uning sǝmimiylikini üq dostning qirayliⱪ gepidin yahxi kɵridiƣandǝk ⱪilatti.

■ 40:4 Zǝb. 39:9-10

□ 40:5 «Bir ⱪetim dedim.... ikki ⱪetim desǝm...» — Ayupning bu kǝmtǝrlik sɵzi bǝlkim «Mening sɵzlirim kɵplikidin alliburun qǝktin exip kǝtti» degǝnlik boluxi mumkin.

■ 40:8 Zǝb. 51:4, 6; Rim. 3:4

□ 40:11 «Ƣǝzipingning ⱪǝⱨrini qeqip taxliƣin, xuning bilǝn ⱨǝrbir tǝkǝbburning kɵzigǝ tikilip ⱪarap, andin uni pǝslǝxtürgin» — Hudaning küq-ⱪudriti ⱨǝm ƣǝzipi pǝⱪǝtla ⱨǝⱪⱪaniy mǝⱪsǝttǝ bolidu, ⱨǝrgiz haliƣanqǝ pǝⱪǝt insanlarning mǝjburiy «ibadǝt»iƣa erixix üqün ǝmǝs. Mǝsilǝn, muxu yǝrdǝ tǝkǝbburlarni dǝrⱨal ⱨalak ⱪilix ǝmǝs, ularƣa sǝwr-taⱪitini kɵrsitip, rǝⱨim-xǝpⱪǝtkǝ erixix pursitini yaritip awwal: «Tǝkǝbburlarni pǝslǝxtürüx»tǝ ixlitilidu.

□ 40:12 «Rast, ⱨǝrbir tǝkǝbburning kɵzigǝ tikilip ⱪarap, andin uni boysundurƣin, rǝzillǝrni ɵz ornida dǝssǝp yǝr bilǝn yǝksan ⱪil!» — Huda Ayupni Ɵz alimining tǝhtigǝ olturuxⱪa tǝklip ⱪilidu. Ayup bu orunda olturƣinida toƣra ⱨɵküm qiⱪiralamdu, qiⱪiralmamdu? Bu ix pǝⱪǝtla küq-ⱪudrǝt mǝsilisi ǝmǝs. Adǝmdǝ «tǝkǝbburlar»ni pǝslǝxtürüp, «rǝzillǝrni ɵz ornida dǝssǝp yǝr bilǝn yǝksan ⱪilip» jazaliƣudǝk danaliⱪmu bolmisa, ⱨǝmmǝ ixni bilgǝn bolmisa wǝ pütünlǝy adil bolmisa bolmaydu. Hudaning rǝzillǝrning yǝr yüzigǝ ⱨɵküm sürüxidǝ Ɵz mǝⱪsiti ⱨǝm pilani bar. Əmdi uning bu pilanini qüxǝnmisǝ, ⱨǝrbir adǝmning ǝⱨwalini ǝtrapliⱪ bilmisǝ, hata ⱨɵküm qiⱪarmay ⱪalmaydu. Huda toƣruluⱪ Injilda deyilgǝndǝk: «Rǝbbimiz Ɵz wǝdisini (yǝni rǝzillikni jazalax, Ɵzining ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilƣan kixilirini Ɵz yeniƣa elixⱪa bolƣan wǝdisini) orundaxni (bǝzilǝrning «keqiktürdi» dǝp oyliƣinidǝk) keqiktürgini yoⱪ, bǝlki ⱨeqkimning ⱨalak boluxini halimay, ⱨǝmmǝ insanning towa ⱪilixiƣa kirixini arzulap, silǝrgǝ kǝngqilik ⱪilip waⱪitni sozmaⱪta» («2Pet.» 3:9). Yamanlarning keyinrǝk towa ⱪilixini kim bilǝlǝydu? Buni bilidiƣan pǝⱪǝt Hudadur. Ayupning ⱪiyamǝt künidin asasǝn hǝwiri yoⱪ, ⱨǝm Huda muxu yǝrdǝ uningƣa u toƣrisida ⱨeqnǝrsǝ demigǝn.

□ 40:15 «Begemot» — ibraniy tilidiki bir sɵz. Uyƣur tiliƣa bu sɵz ǝrǝbqidin ⱪobul ⱪilinƣan bolup, «su eti» degǝn ⱨaywanni kɵrsitidu. Biraⱪ muxu ayǝtlǝr tǝswir ⱪilƣan ⱨaywan «su eti» ǝmǝs. Mǝsilǝn, 16-ayǝttǝ uning ⱪuyruⱪining kedir dǝrihidǝk qong ⱨǝm uzun bolidiƣanliⱪi kɵrsitilidu. 19-ayǝttǝ uning ⱨaywanlar iqidǝ ǝng qongi ikǝnliki kɵrsitilidu — demǝk, u birhil intayin qong othor ⱨaywan. Uning toƣrisidiki ayǝtlǝrni yiƣip, yǝkün qiⱪarsaⱪ, ⱨazir nǝsli ⱪuriƣan «brontosawr»ni (dinozawrning bir türi) kɵrsitixi mumkin. Bu zor qong ⱨaywanning uzunluⱪi 20 metr, eƣirliⱪi 100 tonna qiⱪatti. Ⱨazirⱪi zamandiki alimlarning bolsa bǝlkim bu hulasigǝ ⱪarxi qiⱪix mumkinqiliki bolƣini bilǝn, bu tǝswir ɵzi Ayupning dǝwridǝ bu atalmix «tarihning ilgiri»diki ⱨaywanning uning bilǝn zamandax bolƣanliⱪiƣa ⱪaltis ispat kɵrsitidu.

□ 40:19 «Pǝⱪǝt uning Yaratⱪuqisila uningƣa Ɵz ⱪiliqini yeⱪinlaxturalaydu» — bu ayǝtning ikkinqi ⱪismini qünixix tǝs. Baxⱪa hil tǝrjimisimu uqrixi mumkin.

□ 40:24 «...Uni tutup, andin burnini texip qülük ɵtküzgili bolamdu?» — begemotning ǝⱨmiyiti toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 41:1 «Lewiatan» — yuⱪiriⱪi 3-bab, 8-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

□ 41:10 «Uning jeniƣa tegixkǝ petinalaydiƣan ⱨeqkim yoⱪtur; undaⱪta Mening aldimda turmaⱪqi bolƣan kimdur?» — lewiatan insanƣa ɵgitidiƣan ǝng uluƣ ix Hudaning Ɵz ⱨǝywisini gǝwdilǝndürüxtur; insanlar lewiatanning uluƣluⱪini ⱨǝm tilsim kɵrkǝmlikigǝ ⱪarap Hudadin ǝyminixi kerǝktur. Oⱪurmǝnlǝrning «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüxini ümid ⱪilimiz.

□ 41:11 «Mening aldimƣa kim kelip «manga tegixlikini bǝrginǝ» dǝp baⱪⱪan ikǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «manga kim awwal bir nǝrsǝ bǝrgǝnikǝn, andin «manga tegixlikini bǝrginǝ» dǝp baⱪⱪan ikǝn?».

■ 41:11 Mis. 19:5; Ⱪan. 10:14; Zǝb. 24:1; 50:12; Rim. 11:35; 1Kor. 10:26, 28

□ 41:13 «...Kim uning ⱪox engiki iqigǝ kiriwalalisun?» — baxⱪa nǝqqǝ hil tǝrjimiliri bar, mǝsilǝn: — «...Kim uning ikki ⱪur qixliri iqigǝ kiriwalalisun?» yaki «...Kim uningƣa yügǝnni yeⱪinlaxturalisun?».

□ 41:15 «Ⱪasiraⱪlirining sǝpliri uning pǝhridur, ular bir-birigǝ qing qaplaxturulƣanki...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Uning pütün dümbisi ⱪasiraⱪlardur, ular bir-birigǝ qing qaplaxturulƣanki...»

□ 41:25 «Uning tolƣinip xawⱪunlixidin alaⱪzadǝ bolup ketidu» — baxⱪa birnǝqqǝ hil tǝrjimiliri uqrixi mumkin.

□ 41:29 «xǝxbǝr» — bexi tikǝndǝk bolƣan uzun birhil nǝyzǝ.

□ 41:30 «Uning asti ⱪismi bolsa ɵtkür sapal parqiliridur» — yaki «Uning asti ⱪismi bolsa, bǝǝyni ⱪiyiⱪ taxlardur».

□ 41:34 «U barliⱪ mǝƣrur ⱨaywanlarning padixaⱨidur» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «U barliⱪ mǝƣrur bolƣuqilarning padixaⱨidur». Oⱪurmǝnlǝrning lewiatandin alƣan sawaⱪlar toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»diki sɵⱨbitimizni kɵrüxini ümid ⱪilimiz.

□ 42:3 ««Nǝsiⱨǝtni tuturuⱪsiz sɵzlǝr bilǝn hirǝlǝxtürgǝn kim?» Bǝrⱨǝⱪ, mǝn ɵzüm qüxǝnmigǝn ixlarni dedim...» — Ayup Hudaning (38:2) soriƣan soaliƣa jawab bǝrginidǝ, Hudaning Ɵzigǝ ǝsli tǝnbiⱨ bǝrgǝn sɵzlirini ⱪobul ⱪilip hataliⱪini iⱪrar ⱪilip, jawab berip: — «Mǝn!» degǝndǝk, ɵzigǝ bu jawabkarliⱪni alidu. Biraⱪ yuⱪirida deginimizdǝk, uning üq dosti ⱨǝm Elihumu ohxaxla «nǝsiⱨǝtni tuturuⱪsiz sɵzlǝr bilǝn hirǝlǝxtürgǝn» idi, dǝp ⱪaraymiz.

■ 42:3 Ayup 38:2; Zǝb. 40:5; 131:1; 138:6; 139:6

□ 42:5 «Anglap baⱪⱪaysǝn, sɵzlǝp berǝy; mǝn Sǝndin soray, Sǝn meni hǝwǝrdar ⱪilƣaysǝn» — bǝzi xǝrⱨqilǝr bu sɵzlǝrni Hudaningki (38:3, 40:7), Ayup pǝⱪǝt ularni nǝⱪil kǝltürüp ǝslitidu, dǝp ⱪaraydu. Lekin bizningqǝ Ayup ularni ɵzining qin kɵnglidiki gepi ⱪilip ixlitidu.

□ 42:6 «Topa-qanglar wǝ küllǝr arisida towa ⱪildim» — ⱪǝdimdǝ ⱪattiⱪ towa ⱪilix, puxayman ⱪilix, matǝm tutuxlar «topa-qanglar wǝ küllǝr arisida» olturux arⱪiliⱪ bildürülǝtti.

□ 42:7 «Mening ƣǝzipim ... ⱪozƣaldi; qünki silǝr Mening toƣramda Ɵz ⱪulum Ayup toƣra sɵzligǝndǝk sɵzlimidinglar» — Hudaning bu sɵzi, bolupmu «Mening ⱪulum Ayup Mening toƣramda toƣra sɵzligǝn» degini, bizgǝ aqⱪuq bolup, üq dostning wǝ Ayupning bayanliridin toƣra wǝ natoƣra yǝrlirini pǝrⱪ etix üqün ⱨalⱪiliⱪ rol oyniƣusi.

□ 42:8 «Ⱪulum Ayup silǝr üqün dua ⱪilidu» — roxǝnki, Huda Ayupⱪa ixinidu, kɵzi Ayupning dosti üqün dua ⱪilixⱪa razi bolidiƣanliⱪiƣa yetidu.

□ 42:10 «Pǝrwǝrdigar uni azab-ⱪiyinqiliⱪliridin ⱪayturup, ǝsligǝ kǝltürdi» — ibraniy tilida: «Pǝrwǝrdigar Ayupni ǝsirlikidin ǝsligǝ kǝltürdi».

□ 42:11 «ⱨǝrbir adǝm uningƣa bir tǝnggidin kümüx, birdin altun ⱨalⱪa berixti» — axu waⱪitta bǝlkim tǝnggǝ-tilladǝk pul yoⱪ, pǝⱪǝt altun-kümüx parqiliri boluxi mumkin.

□ 42:13 «Uningdin yǝnǝ yǝttǝ oƣul, üq ⱪiz tuƣuldi» — Pǝrwǝrdigar Ayupⱪa «tirilix» toƣruluⱪ biwasitǝ ⱨeqⱪandaⱪ gǝp ⱪilmidi. Biraⱪ tekisttǝ (10-ayǝt) mundaⱪ deyilidu: — «Pǝrwǝrdigar uningƣa burunⱪidin ikki ⱨǝssǝ kɵp bǝrdi». Ⱨaywanlarning sani bolsa ikki ⱨǝssǝ dǝrijidǝ kɵpǝytildi. Mǝsilǝn, ǝslidǝ uning yǝttǝ ming ⱪoyi bar idi; ⱨazir uning on tɵt ming ⱪoyi bar boldi, ⱪatarliⱪlar. Biraⱪ ǝslidǝ uning «on balisi, yǝni yǝttǝ oƣli, üq ⱪizi» bar idi; ⱨazir bolsa uning on tɵt oƣli, altǝ ⱪizi bar bolux kerǝkⱪu? Əmǝliyǝttǝ u ⱪiyamǝt künidǝ ⱪaytidin ǝslidiki yǝttǝ oƣli, üq ⱪizi bilǝn jǝm bolidu. Xu qaƣda u ⱨǝⱪiⱪǝtǝn on baliliⱪla ǝmǝs, bǝlki yigirmǝ baliliⱪ bolidu. Ayup yengi balilirining oninqisi bilǝn tohtap ⱪelixi bilǝn, bǝlkim bu «ikki ⱨǝssǝ» degǝn ix kǝlgüsidǝ qoⱪum bir tirilixni kɵrsitidu, mǝn ǝslidiki on sɵyümlük balamdin pǝⱪǝt waⱪitliⱪ ayrildim, dǝp oylaxⱪa baxliƣan bolsa kerǝk. Xunga bizningqǝ tirilix toƣruluⱪ bu ixlardin bexarǝt aldi. Demǝk, «Pǝrwǝrdigar uningƣa burunⱪidin ikki ⱨǝssǝ kɵp bǝrdi» — ⱪiyamǝt küni Ayup ularning tirildürülüxi bilǝnla yǝnila huxalliⱪ bilǝn ular bilǝn jǝm bolup, on tɵt oƣli, altǝ ⱪizi bilǝn didarlixip, «yengi asman, yengi zemin»da billǝ olturup ƣizalinidu.

□ 42:14 «Yemimaⱨ» — «pahtǝk» degǝn mǝnidǝ. «Kǝziyǝ» — «darqin» (huxpuraⱪliⱪ bir hil ǝtir) degǝn mǝnidǝ. «Kǝrǝn-hapuⱪ» — «sürmǝ münggüz» (sürmigǝ tolƣan bir münggüz) degǝn mǝnidǝ.

□ 42:15 «atisi ularni aka-ukiliri bilǝn ohxax mirashor ⱪildi» — bǝlkim yengi ailisi üqün minnǝtdarliⱪini bildürüx, yaki uning ⱨazirⱪi bayliⱪlirining molluⱪini bildürüx üqün xundaⱪ ⱪilƣan.

Zǝbur

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

49

50

51

52

53

54

55

56

57

58

59

60

61

62

63

64

65

66

67

68

69

70

71

72

73

74

75

76

77

78

79

80

81

82

83

84

85

86

87

88

89

90

91

92

93

94

95

96

97

98

99

100

101

102

103

104

105

106

107

108

109

110

111

112

113

114

115

116

117

118

119

120

121

122

123

124

125

126

127

128

129

130

131

132

133

134

135

136

137

138

139

140

141

142

143

144

145

146

147

148

149

150

Zǝbur

1

Birinqi Bɵlüm •••• 1-küy •••• Itaǝtmǝn adǝmning bǝhti

1 Rǝzillǝrning gepi boyiqǝ mangmaydiƣan,

Gunaⱨkarlarning yolida turmaydiƣan,

Mǝshirǝ ⱪilƣuqining ornida olturmaydiƣan adǝm bǝht tapur!■

2 Uning hursǝnliki pǝⱪǝt Pǝrwǝrdigarning tǝwrat-ⱪanunidilidur;

U Pǝrwǝrdigarning ⱪanunini keqǝ-kündüz seƣinip oylaydu.■

3 U huddi eriⱪ boyiƣa tikilgǝn,

Ɵz pǝslidǝ mewisini beridiƣan,

Yopurmaⱪliri solaxmaydiƣan dǝrǝhtǝktur;

U nemila ⱪilsa ronaⱪ tapidu.□  ■

4 Rǝzil adǝmlǝr bolsa undaⱪ bolmas;

Ular huddi xamal uquriwǝtkǝn tozandǝktur.■

5 Xuning üqün rǝzillǝr soraⱪ künidǝ tik turalmaydu,

Gunaⱨkarlar ⱨǝⱪⱪaniylarning jamaitidǝ ⱨeq bexini kɵtürüp turalmaydu.

6 Qünki Pǝrwǝrdigar ⱨǝⱪⱪaniylarning yolini kɵngligǝ pükkǝn;

Rǝzillǝrning yoli bolsa yoⱪilidu.

2

2-küy •••• Hudaning Mǝsiⱨi barliⱪ ǝllǝrni idarǝ ⱪilidu

1 Əllǝr nemixⱪa quⱪan salidu?

Nemǝ üqün hǝlⱪlǝr bikardin-bikar suyiⱪǝst oylaydu?□  ■

2 Dunyadiki padixaⱨlar sǝpkǝ tizilip,

Əmǝldarlar ⱪara niyǝt ǝylixip,

Pǝrwǝrdigar wǝ Uning Mǝsiⱨi bilǝn ⱪarxilixip: — □

3 «Ularning qǝklimilirini qɵrüwetǝyli,

Ularning asarǝtlirini buzup taxlayli!» — deyixidu.□

4 Asmanda olturƣuqi külidu,

Rǝb ularni mazaⱪ ⱪilidu;

5 Ⱨǝm aqqiⱪida ularƣa sɵzlǝp,

Ⱪǝⱨri bilǝn ularni wǝⱨimigǝ selip: —

6 «Ɵzüm bolsam Zionda, yǝni muⱪǝddǝs teƣimda,

Ɵzüm mǝsiⱨ ⱪilƣan padixaⱨni tiklidim».□

Huda tǝyinligǝn Mǝsiⱨ-Padixaⱨ sɵz ⱪilidu

7 «Mǝn ǝrxtiki pǝrmanni jakarlaymǝnki,

Pǝrwǝrdigar manga: —

«Sǝn Mening oƣlum;

Ɵzüm seni bügünki kündǝ tuƣuldurdum;■

8 Mǝndin sora, Mǝn sanga miras boluxⱪa ǝllǝrni,

Tǝǝlluⱪung boluxⱪa yǝr yüzini qǝt-qǝtlirigiqǝ berimǝn;■

9 Sǝn tɵmür tayaⱪ bilǝn ularni bitqit ⱪiliwetisǝn;

Sapal qinini kukum-talⱪan ⱪilƣandǝk, sǝn ularni parǝ-parǝ ⱪiliwetisǝn» — dedi».□  ■

10 Əmdi, ⱨǝy padixaⱨlar, ǝⱪildar bolunglar!

Jaⱨandiki soraⱪqilar sawaⱪ elinglar;

11 Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪux bilǝn uning hizmitidǝ bolunglar;

Titrǝk iqidǝ huxallininglar!□

12 Oƣulning ƣǝzipining ⱪozƣalmasliⱪi üqün,

Uni sɵyünglar;

Qünki uning ƣǝzipi sǝlla ⱪaynisa,

Yolunglardila ⱨalak bolisilǝr;

Uningƣa tayanƣanlar nǝⱪǝdǝr bǝhtliktur!□  ■

3

3-küy •••• Sǝⱨǝrdiki dua

1 Dawut ɵz oƣli Abxalomdin ⱪeqip yürgǝn künlǝrdǝ yazƣan küy: —

I Pǝrwǝrdigar, meni ⱪistawatⱪanlar nǝⱪǝdǝr kɵpiyip kǝtkǝn,

Mǝn bilǝn ⱪarxilixiwatⱪanlar nemidegǝn kɵp!□  ■

2 Nurƣunlar mǝn toƣruluⱪ: —

«Hudadin uningƣa ⱨeq nijat yoⱪtur!» deyixiwatidu.

Selaⱨ!□

3 Biraⱪ Sǝn, i Pǝrwǝrdigar, ǝtrapimdiki ⱪalⱪandursǝn;

Xan-xǝripim ⱨǝm beximni yɵligüqidursǝn!□

4 Awazim bilǝn mǝn Pǝrwǝrdigarƣa nida ⱪilimǝn,

U muⱪǝddǝs teƣidin ijabǝt beridu.

Selaⱨ.

5 Mǝn bolsam yattim, uhlidim;

Oyƣandim, qünki Pǝrwǝrdigar manga yar-yɵlǝk bolidu.■

6 Meni ⱪorxap sǝp tüzgǝn tümǝnligǝn adǝmlǝr bolsimu,

Mǝn ulardin ⱪorⱪmaymǝn!■

7 I Pǝrwǝrdigar, ornungdin tur!

Meni ⱪutⱪuz, i Hudayim!

Mening barliⱪ düxmǝnlirimning tǝstikigǝ salƣaysǝn;

Rǝzillǝrning qixlirini qeⱪiwǝtkǝysǝn!

8 Nijatliⱪ bolsa Pǝrwǝrdigardindur;

Bǝrikiting Ɵz hǝlⱪingdǝ bolsun!

Selaⱨ!■

4

4-küy •••• Keqidiki dua

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup, tarliⱪ sazlar bilǝn oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan küy. —

Mǝn nida ⱪilƣinimda, manga jawab bǝrgǝysǝn,

I manga ⱨǝⱪⱪaniyliⱪim ata ⱪilƣuqi Huda!

Besim astida ⱪalƣanda Sǝn meni kǝngriqilikkǝ qiⱪarding;

Manga meⱨir-xǝpⱪǝt kɵrsitip, duayimni angla!□

2 I insan baliliri, silǝr mening xan-xǝripimni ⱪaqanƣiqǝ aⱨanǝtkǝ ⱪaldurisilǝr?

Ⱪaqanƣiqǝ biⱨudilikni sɵyüp,

Yalƣanni izdǝp yürisilǝr?

Selaⱨ.□

3 Biraⱪ xuni bilip ⱪoyunglarki,

Pǝrwǝrdigar ihlasmǝnlǝrni Ɵzigǝ has ⱪilƣan;

Mǝn Uningƣa nida ⱪilƣinimda, Pǝrwǝrdigar anglaydu.

4 Aqqiⱪinglarƣa berilip, gunaⱨ ⱪilmanglar;

Ɵz ornunglarda yetip, ⱪǝlbinglarda qongⱪur oylinip,

Süküt ⱪilinglar.

Selaⱨ.■

5 Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn ⱪurbanliⱪlarni ⱪilinglar,

Wǝ Pǝrwǝrdigarƣa tayininglar.■

6 Kɵp hǝlⱪ: — «Kim bizgǝ yahxiliⱪ kɵrsitǝlisun?» — dǝp sorimaⱪta;

Jamalingning nuri üstimizgǝ qüxsun, i Pǝrwǝrdigar!

7 Axliⱪ wǝ yengi xarabliri molqiliⱪ bolƣanlarning huxalliⱪidinmu,

Mening ⱪǝlbimni bǝkrǝk huxalliⱪⱪa toldurdung.

8 Mǝn yatay, ⱨǝm hatirjǝmliktǝ uhliwalay;

Qünki meni bihǝtǝrliktǝ yaxatⱪuqi pǝⱪǝtla Sǝn, i Pǝrwǝrdigar!■

5

5-küy •••• Sǝⱨǝrdiki ümid

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup, nǝylǝr bilǝn oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan küy: —

Mening sɵzlirimgǝ ⱪulaⱪ salƣaysǝn, i Pǝrwǝrdigar,

Mening aⱨlirimƣa kɵngül bɵlgǝysǝn.

2 Kɵtürgǝn pǝryadlirimni angla, mening Padixaⱨim, mening Hudayim,

Qünki sangila dua ⱪilimǝn.

3 I Pǝrwǝrdigar, sǝⱨǝrdǝ Sǝn awazimni anglaysǝn;

Mǝn sǝⱨǝrdǝ ɵzümni Sanga ⱪaritimǝn,

Yuⱪiriƣa kɵz tikimǝn.□

4 Qünki Sǝn rǝzilliktin ⱨuzur alƣuqi ilaⱨ ǝmǝsdursǝn;

Yamanliⱪ ⱨǝrgiz Sǝn bilǝn billǝ turmaydu.

5 Poqi-tǝkǝbburlar kɵzüng aldida turalmaydu;

Ⱪǝbiⱨlik ⱪilƣuqilarning ⱨǝmmisi Sanga yirginqliktur.

6 Yalƣan sɵzligüqilǝrning ⱨǝmmisini ⱨalak ⱪilisǝn;

Pǝrwǝrdigar ⱪanhor, aldamqi kixilǝrgǝ nǝprǝt ⱪilur.

7 Biraⱪ mǝn bolsam, meⱨri-xǝpⱪitingning kǝngriqilikidin ɵyünggǝ kirimǝn;

Sanga bolƣan ǝyminixtin muⱪǝddǝs ibadǝthanangƣa ⱪarap sǝjdǝ ⱪilimǝn;

8 Meni ɵq kɵrgǝnlǝr tüpǝylidin Ɵz ⱨǝⱪⱪaniyliⱪing bilǝn meni yetǝkligǝysǝn, i Pǝrwǝrdigar;

Yolungni aldimda tüz ⱪilƣin.

9 Qünki ularning aƣzida ⱨeqⱪandaⱪ sǝmimiylik yoⱪtur;

Ularning iqki dunyasi bolsa pasiⱪliⱪtur,

Ularning galliri eqilƣan ⱪǝbridǝk sesiⱪtur,

Ular tili bilǝn huxamǝt ⱪiliwatidu.■

10 Ularning gunaⱨini bekitkǝysǝn, i Huda;

Ular ɵz pilanliri bilǝn ɵzliri mollaⱪ atsun;

Ularni ɵzlirining nurƣunliƣan itaǝtsizlikliri bilǝn ⱨǝydǝp qiⱪarƣaysǝn;

Qünki ular Sanga asiyliⱪ ⱪildi.■

11 Xundaⱪ ⱪilƣanda Sanga tayanƣanlarning ⱨǝmmisi xadlinidu;

Ular mǝnggü xadliⱪ bilǝn tǝntǝnǝ ⱪilidu;

Sǝn ularni ⱪoƣdaysǝn;

Sening namingni sɵygǝnlǝr seningdin yayraydu.

12 Qünki Sǝn, i Pǝrwǝrdigar, ⱨǝⱪⱪaniy adǝmgǝ bǝht ata ⱪilisǝn;

Uni xapaiting bilǝn ⱪalⱪan kǝbi oraysǝn.

6

6-küy •••• Ⱪayƣu iqidiki dua

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup, tarliⱪ sazlar ⱨǝm sǝkkiz tarliⱪ arfa bilǝn oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan küy: —

Pǝrwǝrdigar, ƣǝziping tutⱪanda meni ǝyiblimǝ;

Ⱪǝⱨring kǝlgǝndǝ meni ǝdǝplimǝ.□

2 Manga xapaǝt ⱪilƣin, i Pǝrwǝrdigar, qünki mǝn zǝiplixip kǝttim;

I Pǝrwǝrdigar, meni saⱪaytⱪin, qünki mening ustihanlirim wǝⱨimigǝ qüxti.■

3 Mening jenim dǝⱨxǝtlik dǝkkǝ-dükkigǝ qüxti;

I Pǝrwǝrdigar, ⱪaqanƣiqǝ xundaⱪ bolidu?

4 Yenimƣa ⱪayt, i Pǝrwǝrdigar, jenimni azad ⱪilƣaysǝn,

Ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiting üqün meni ⱪutⱪuzƣin.

5 Qünki ɵlümdǝ bolsa Sanga seƣinixlar yoⱪ;

Tǝⱨtisarada kim Sanga tǝxǝkkürlǝrni eytsun?□

6 Mening uⱨ tartixlirimdin maƣdurum ⱪalmidi;

Tün boyi orun-kɵrpǝmni kɵlqǝk ⱪilimǝn;

Yaxlirim bilǝn kariwitimni qɵktürimǝn.

7 Dǝrdlǝrdin kɵzüm hirǝlixip kǝtti;

Barliⱪ küxǝndilirim tüpǝylidin kɵzüm kardin qiⱪiwatidu.

8 I ⱪǝbiⱨlik ⱪilƣuqilar, ⱨǝmminglar mǝndin neri bolunglar;

Qünki Pǝrwǝrdigar yiƣa awazimni anglidi.■

9 Pǝrwǝrdigar tilawitimni anglidi;

Pǝrwǝrdigar duayimni ijabǝt ⱪilidu;

10 Düxmǝnlirimning ⱨǝmmisi yǝrgǝ ⱪarap ⱪalidu, ular zor parakǝndiqilikkǝ duqar bolidu;

Tuyuⱪsiz kǝynigǝ yenip hijalǝttǝ ⱪalidu.

7

7-küy •••• Huda Ɵz ⱨǝⱪⱪaniyliⱪini kɵrsǝtkǝy!

1-2 Dawutning «Xiggaon»i: — Kux isimlik bir Binyaminliⱪning sɵzliri toƣruluⱪ eytⱪan küyi: —

I Pǝrwǝrdigar, mening Hudayim, mǝn Sanga tayandim;

Ulardin biri xirdǝk meni titma-titma ⱪiliwǝtmisun,

Ⱪutⱪuzƣuqi yoⱪluⱪidin paydilinip meni eziwǝtmisun,

Meni barliⱪ ⱪoƣliƣuqilardin ⱪutⱪuzƣin,

Ulardin halas ⱪilƣin;□

3 I Pǝrwǝrdigar Hudayim, ǝgǝr ⱪolumda ⱪǝbiⱨlik ⱪilƣan bolsam,

Əgǝr xundaⱪ ⱪilƣan bolsam: —

4 Əgǝr mǝn bilǝn inaⱪ ɵtküqigǝ yamanliⱪ ⱪayturƣan bolsam,

— (Əksiqǝ mǝn bilǝn bikardin-bikar düxmǝnlǝxkǝnnimu ⱪutⱪuzdum) —□

5 — Undaⱪta, düxmǝn meni ⱪoƣlap tutuwalsun,

U jenimni qǝylǝp yǝr bilǝn yǝksan ⱪilsun,

Xɵⱨritimni tupraⱪⱪa kɵmsun!

6 I Pǝrwǝrdigar, ƣǝziping bilǝn ornungdin turƣin,

Meni ǝzgǝnlǝrning ⱪǝⱨrigǝ taⱪabil turuxⱪa ⱪǝddingni rusliƣin,

Wǝ mening üqün oyƣanƣin;

Sǝn sot wǝ ⱨɵkümni bekitkǝnidingƣu!

7 Hǝlⱪlǝrdin bolƣan jamaǝt ǝtirapingƣa olixidu;

Sǝn ular üqün pǝlǝktiki ornungƣa ⱪaytip barƣaysǝn.□

8 Pǝrwǝrdigar hǝlⱪlǝrning üstidin ⱨɵküm qiⱪiridu;

I Pǝrwǝrdigar, ɵz ⱨǝⱪⱪaniyliⱪim boyiqǝ,

Wǝ ɵzümdǝ bolƣan durusliⱪim boyiqǝ,

Manga ⱨɵküm qiⱪarƣaysǝn.

9 Aⱨ, rǝzillǝrning yamanliⱪi ahirlaxsun!

Ⱨǝⱪⱪaniy adǝmni qing turƣuzƣaysǝn;

I, adǝm ⱪǝlblirini ⱨǝm iqlirini siniƣuqi ⱨǝⱪⱪaniy Huda! □  ■

10 Mening ⱪalⱪinim bolsa,

Durus niyǝtliklǝrni ⱪutⱪuzƣuqi Hudadidur;

11 Huda adil sotqidur,

U kün boyi gunaⱨtin rǝnjiydiƣan Ilaⱨtur;

12 Birsi yaman yolidin yanmisa,

U ⱪiliqini bilǝydu,

Ya oⱪini tartip bǝtlǝp ⱪoyidu.

13 Xundaⱪ adǝmlǝr üqün U ɵlüm ⱪorallirini tǝyyarlidi;

U oⱪlirini kɵydürgüqi oⱪ ⱪildi.

14 Mana, muxundaⱪ kixilǝr tolƣaⱪta ⱪǝbiⱨlik tuƣmaⱪqi,

Uning boyida ⱪalƣini yamanliⱪtur;

Uning tuƣⱪini bolsa sahtiliⱪtur.■

15 U bir orini kolap, uni qongⱪur ⱪildi;

U ɵzi koliƣan oriƣa yiⱪilip qüxti.■

16 Ɵzining yamanliⱪi bexiƣa ⱪaytip kelidu,

Ɵz zorawanliⱪi bolsa ɵz üstigǝ ⱪaytip qüxidu.

17 Mǝn Pǝrwǝrdigarni ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi bilǝn mǝdⱨiyǝlǝymǝn,

Ⱨǝmmidin yuⱪiri turƣuqi Pǝrwǝrdigarning namini yangritip, küy ⱪilip eytimǝn.

8

8-küy •••• Hudaning insan balisiƣa bolƣan uluƣ pilani

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup, «Gittif»ta orunlansun dǝp, Dawut yazƣan küy: —

I, Ɵz ⱨǝywǝngni asmanlardinmu yuⱪiri tikligǝn Pǝrwǝrdigar Rǝbbimiz,

Pütkül yǝr yüzidǝ naming xunqǝ xǝrǝpliktur!□

2 Ɵz rǝⱪibliring tüpǝylidin,

Düxmǝn wǝ ⱪisasqilarning aƣzini etixkǝ,

Bowaⱪlar wǝ ǝmgüqilǝrning aƣzidin küq tiklidingsǝn.■

3 Mǝn barmaⱪliringning yasiƣini bolƣan asmanliringƣa,

Sǝn mǝzmut bekitkǝn ay-yultuzlarƣa ⱪariƣinimda,

4 Sǝn insanni seƣinidikǝnsǝn,

Əmdi adǝm degǝn nemǝ idi?

Sǝn uning yeniƣa kelip yoⱪlaydikǝnsǝn,

Insan balisi ⱪanqilik nemǝ idi?■

5 Qünki Sǝn uning ornini pǝrixtilǝrningkidin azƣinǝ tɵwǝn bekittingsǝn,

Sǝn uningƣa xan-xǝrǝp wǝ xɵⱨrǝtlǝrni taj ⱪilip bǝrding.□

6 Uni ⱪolungning yasiƣanlirini idarǝ ⱪilixⱪa tikliding;

Sǝn barliⱪ nǝrsilǝrni uning puti astiƣa ⱪoyƣansǝn,■

7 Jümlidin barliⱪ ⱪoy-kalilar,

Daladiki barliⱪ janiwarlar,

8 Asmandiki uqar-ⱪanatlar,

Dengizdiki beliⱪlar,

Dengizlarning yolliridin ɵtküqilǝrning barliⱪini puti astiƣa ⱪoydung.

9 I Pǝrwǝrdigar Rǝbbimiz, pütkül yǝr yüzidǝ naming nemidegǝn xǝrǝplik-ⱨǝ!

9

9-küy •••• Huda Ɵz xǝripi ⱨǝm adalitini kɵrsǝtkǝy!

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup, «Mut-Labbǝn» degǝn aⱨangda oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan küy: —

Mǝn Sǝn Pǝrwǝrdigarni pütün ⱪǝlbim bilǝn mǝdⱨiyǝlǝymǝn;

Mǝn Sening ⱪilƣan barliⱪ karamǝtliringni bayan ⱪilay;□

2 Mǝn Sǝndin huxal bolup xadlinimǝn;

Sening namingni nahxa ⱪilip eytimǝn, i Ⱨǝmmidin Aliy!

3 Mening düxmǝnlirimning kǝynigǝ yenixliri bolsa,

Dǝl ularning sening didaring aldida yiⱪilip, yoⱪilixidin ibarǝt bolidu.

4 Qünki Sǝn mening ⱨǝⱪⱪim ⱨǝm dǝwayimni soriding;

Sǝn tǝhtkǝ olturup, ⱨǝⱪⱪaniylarqǝ sotliding.

5 Sǝn ǝllǝrgǝ tǝnbiⱨ berip, rǝzillǝrni ⱨalak ⱪilding;

Sǝn ularning namini mǝnggügǝ ɵqürüwǝtkǝnsǝn.

6 I düxminim! Ⱨalakǝtliring mǝnggülük boldi!

Sǝn xǝⱨǝrlirini yulup taxliwǝtting,

Ⱨǝtta ularning namlirimu yoⱪap kǝtti;

7 Biraⱪ Pǝrwǝrdigar mǝnggügǝ olturup ⱨɵküm süridu;

U Ɵz tǝhtini sot ⱪilixⱪa tǝyyarlap bekitkǝn;

8 Alǝmni ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn sot ⱪilƣuqi Udur;

Hǝlⱪlǝrning üstidin U adilliⱪ bilǝn ⱨɵküm qiⱪiridu;■

9 Ⱨǝm U Pǝrwǝrdigar ezilgüqilǝrgǝ egiz panaⱨ,

Xundaⱪla azabliⱪ künlǝrdǝ egiz panaⱨdur.■

10 Namingni bilgǝnlǝr bolsa Sanga tayinidu;

Qünki Sǝn, i Pǝrwǝrdigar, Ɵzüngni izdigǝnlǝrni ⱨǝrgiz taxliƣan ǝmǝssǝn.

11 Zionda turƣuqi Pǝrwǝrdigarƣa küylǝrni yangritinglar!

Uning ⱪilƣanlirini hǝlⱪlǝr arisida bayan ⱪilinglar;

12 Qünki tɵkülgǝn ⱪanning soriⱪini ⱪilƣuqi udur,

U dǝl xundaⱪ kixilǝrni ǝslǝydu,

Har ⱪilinƣanlarning nalǝ-pǝryadlirini U untuƣan ǝmǝs.

13 Manga xǝpⱪǝt kɵrsǝtkin, i Pǝrwǝrdigar,

Mening ɵqmǝnlǝrdin kɵrgǝn horluⱪlirimƣa nǝzǝr salƣinki,

Meni ɵlüm dǝrwaziliri aldidin kɵtürgǝysǝn;

14 Xundaⱪ ⱪilƣanda mǝn Zion ⱪizining dǝrwazilirida turup,

Sanga tǝǝlluⱪ barliⱪ mǝdⱨiyilǝrni jakarlaymǝn;

Mǝn nijatliⱪ-ⱪutⱪuzuxungda xadlinimǝn.□

15 Əllǝr bolsa ɵzliri koliƣan oriƣa ɵzliri qüxüp kǝtti,

Ɵzliri yoxurup ⱪoyƣan torƣa puti ⱪapsilip ⱪaldi.■

16 Pǝrwǝrdigar qiⱪarƣan ⱨɵkümi bilǝn tonular;

Rǝzil adǝmlǝr ɵz ⱪolida yasiƣini bilǝn ilinip ⱪaldi.

Higgaon — Selaⱨ.□

17 Rǝzillǝr,

Yǝni Hudani untuƣan barliⱪ ǝllǝr,

Yandurulup, tǝⱨtisaraƣa taxlinidu.□

18 Qünki namratlar mǝnggügǝ ǝstin qiⱪirilmaydu;

Mɵminlǝrning ümidi mǝnggü ɵqmǝy, turiweridu.

19 I Pǝrwǝrdigar, ornungdin turƣin;

Adǝm balilirining ƣǝlibǝ ⱪilixiƣa yol ⱪoymiƣin;

Ⱨuzurung aldida barliⱪ ǝllǝr sotlansun.

20 Ularni dǝkkǝ-dükkigǝ qüxür, i Pǝrwǝrdigar;

Əllǝr ɵzlirini biz pǝⱪǝt adǝm baliliri halas, dǝp bilsun!

Selaⱨ!

10

10-küy •••• — 10-küy 9-küy dawami •••• 1-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng

1 Nemixⱪa, i Pǝrwǝrdigar, yiraⱪta turisǝn?

Nemixⱪa azabliⱪ künlǝrdǝ ɵzüngni yoxurisǝn?□

2 Rǝzil adǝmlǝr tǝkǝbburluⱪi bilǝn ajiz mɵminlǝrni tap basturup ⱪoƣlap yüridu;

Ular ɵzliri tapⱪan ⱨiylilǝr bilǝn ilinip, bablinidu.□  ■

3 Qünki rǝzillǝr ɵz arzu-ⱨǝwǝsliri bilǝn mahtinidu;

Aq kɵzlǝr üqün bǝht tilǝydu;

Pǝrwǝrdigarni bolsa kɵzigǝ ilmaydu.□

4 Ular qirayidin ⱨakawurluⱪ yaƣdurup,

Hudani izdimǝydu;

Ular barliⱪ hiyallirida: «Ⱨeqbir Huda yoⱪtur!» dǝydu.■

5 Ularning yolliri ⱨǝmixǝ rawan bolidu;

Sening ⱨɵkümliring ularning nǝziridin yiraⱪ wǝ üstün turidu;

Ularning rǝⱪibliri bolsa, ularƣa ⱪarap «tüfi!» dǝp mazaⱪ ⱪilidu.

6  Rǝzil adǝm kɵnglidǝ: «Mǝn ⱨeq tǝwrǝnmǝy turiwerimǝn!

Dǝwrdin-dǝwrgǝ ⱨeq muxǝⱪⱪǝtkǝ uqrimaymǝn» — dǝydu.

7 Uning aƣzi ⱪarƣax, aldamqiliⱪ ⱨǝm zulumƣa tolƣan;

Tili astida ǝskilik wǝ ⱪǝbiⱨlik yatidu.■

8 U mǝⱨǝllilǝrdǝ yoxurunqǝ marap olturidu;

U pinⱨan jaylarda gunaⱨsizlarni ɵltürüwetidu;

Kɵzliri yoⱪsullarni kɵzlǝydu;

9 U qatⱪalliⱪida yatⱪan xirdǝk yoxurunqǝ paylap yatidu;

U mɵminlǝrni tutuwelix üqün yoxurunqǝ marap yatidu;

Mɵminlǝrni tutuwelip, ularni ɵz toriƣa qüxüridu.

10  Yoⱪsullar ezilidu, pükülidu;

Dǝrdmǝnlǝr uning yawuzluⱪliri bilǝn yiⱪilidu.□

11 U kɵnglidǝ: «Tǝngri buni untup ⱪaldi,

U yüzini yepiwelip, ⱪarimaydu;

Buni ⱨǝrgiz kɵrmǝydu» — dǝydu.□  ■

12 Ornungdin turƣin, i Pǝrwǝrdigar;

I Tǝngrim, ⱪolungni kɵtürgin;

Ezilgǝn mɵminlǝrni untuma!

13 Rǝzil adǝm nemixⱪa Sǝn Hudani kɵzigǝ ilmaydu?

U kɵnglidǝ: «Huda buni sürüxtürmǝydu!» — dǝydu.

14 Sǝn buni kɵrgǝnsǝn;

Sǝn Ɵz ⱪolung bilǝn yamanliⱪ ⱨǝm zulumni ɵzlirigǝ ⱪayturux üqün,

Ɵzüng bularni kɵzlǝp yürisǝn;

Dǝrdmǝnlǝr ɵzlirini Sanga amanǝt ⱪilidu;

Qünki Sǝn yetim-yesirlǝrgǝ yar-yɵlǝk bolup kǝlgǝnsǝn;

15 Rǝzil, yaman adǝmning bilikini sunduruwǝtkǝysǝn;

Uning rǝzillikini birmubir sürüxtürüp, üzül-kesil yoⱪatⱪaysǝn.

16 Pǝrwǝrdigar ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ padixaⱨdur;

Imansiz ǝllǝr bolsa Pǝrwǝrdigarning zeminidin yoⱪilar.□  ■

17-18 Pǝrwǝrdigar, Sǝn ajiz mɵminlǝrning armanlirini anglaysǝn;

Ularning dilini toⱪ ⱪilisǝn;

Yetim-yesirlar wǝ ezilgüqilǝr üqün adalǝtni yaⱪlap,

Yǝr yüzidiki insanlarning ajiz-mɵminlǝrgǝ ⱪaytidin wǝⱨimǝ salƣuqi bolmasliⱪi üqün,

Ⱪuliⱪingni ding tutisǝn.■

11

11-küy •••• «Ⱪeni, ⱪaqmamsǝn?»

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan küy: —

Pǝrwǝrdigarni baxpanaⱨim ⱪildim;

Əmdi silǝr ⱪandaⱪmu manga: «Ⱪuxtǝk ɵz teƣingƣa uqup ⱪaq!

2 Qünki mana, rǝzillǝr kamanni tartip,

Ⱪarangƣuluⱪtin kɵngli duruslarƣa ⱪaritip atmaⱪqi bolup,

Ular oⱪni kiriqⱪa selip ⱪoydi;

3 «Ullar ⱨalak ⱪilinsa,

Əmdi ⱨǝⱪⱪaniylar nemimu ⱪilar?»» — dǝwatisilǝr?□

4 Pǝrwǝrdigar Ɵzining muⱪǝddǝs ibadǝthanisididur,

Pǝrwǝrdigarning tǝhti asmanlardidur;

U nǝzǝr salidu,

Uning sǝzgür kɵzliri insan balilirini kɵzitip, sinaydu.□

5 Pǝrwǝrdigar ⱨǝⱪⱪaniy adǝmni sinaydu;

Rǝzillǝrgǝ wǝ zorawanliⱪⱪa huxtarlarƣa u iq-iqidin nǝprǝtlinidu.

6 U rǝzillǝrgǝ ⱪapⱪanlar, ot wǝ günggürtni yaƣduridu;

Piȥƣirim ⱪiziⱪ xamal ularning ⱪǝdǝⱨidiki nesiwisi bolidu.□

7 Qünki Pǝrwǝrdigar ⱨǝⱪⱪaniydur;

Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ Uning amriⱪidur;

Kɵngli duruslar Uning didarini kɵridu.

12

12-küy •••• Rǝzil dunyadin saⱪlax

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup, xeminit bilǝn oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan küy: —

Ⱪutⱪuzƣaysǝn, Pǝrwǝrdigar, qünki ihlasmǝn adǝm tügǝp kǝtti;

Adǝmlǝr arisidin sadiⱪ mɵminlǝr ƣayip boldi.□

2 Ⱨǝrbirsi ɵz yeⱪinliriƣa yalƣan eytidu;

Huxamǝtqi lǝwlǝrdǝ, alikɵngüllük bilǝn sɵzlixidu.

3 Pǝrwǝrdigar barliⱪ huxamǝtqi lǝwlǝrni,

Ⱨakawurlarqǝ sɵzlǝydiƣan tilni kesiwǝtkǝy!

4 Ular: «Tilimiz bilǝn ƣǝlibǝ ⱪilimiz;

Lǝwlirimiz bolsa ɵzimizningkidur;

Kim bizgǝ Rǝb bolalisun?» — dǝydu.

5 «Ezilgüqi ajizlarni basⱪan zulum wǝjidin,

Miskinlǝrning aⱨuzarliri wǝjidin,

Ⱨazirla ornumdin turay» — dǝydu Pǝrwǝrdigar,

«Mǝn ularƣa, ular zariⱪip kütkǝn azadliⱪni yǝtküzimǝn».□

6 Pǝrwǝrdigarning sɵzliri bolsa sap sɵzlǝrdur;

Ular yǝttǝ ⱪetim saplaxturulƣan,

Sapal ⱪazanda tawlanƣan kümüxtǝktur.■

7 Sǝn Pǝrwǝrdigar, ularni saⱪlaysǝn;

Sǝn mɵminlǝrni muxu dǝwrdin mǝnggügǝ ⱪoƣdaysǝn;□

8  Qünki rǝzil adǝmlǝr ⱨǝryanda ƣadiyip yürüxidu,

Pǝskǝxlik insan baliliri arisida aliyjanabliⱪ dǝp mahtalmaⱪta!

13

13-küy •••• Ⱪaqanƣiqǝ, i Pǝrwǝrdigar?

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan küy: —

I Pǝrwǝrdigar, ⱪaqanƣiqǝ?

Sǝn meni mǝnggügǝ untumsǝn?

Ⱪaqanƣiqǝ didaringni mǝndin yoxurisǝn?

2 Ⱪaqanƣiqǝ ⱨǝrküni ⱪayƣurup, ⱪǝlbimdǝ?

Ⱪaqanƣiqǝ düxminim mǝndin xadlinip ƣalib yüridu?

3 Manga ⱪara, manga jawab bǝrgin, i Pǝrwǝrdigar Hudayim!

Ɵlüm uyⱪusi meni besip kǝlgüqǝ,

Kɵzümni yorutⱪaysǝn,

4 Düxminimning: «Mǝn küqiyip uning üstidin ƣǝlibǝ ⱪildim» demǝsliki üqün,

Rǝⱪiblirim sǝntürülgǝnlikimni kɵrüp xadlanmasliⱪi üqün,

kɵzümni yorutⱪaysǝn!

5 Biraⱪ mǝn bolsam Sening ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbitinggǝ ɵzümni tapxurdum;

Yürikim Sening nijatliⱪingdin xadlinidu;

6 Mǝn Pǝrwǝrdigarƣa nahxa eytimǝn;

Qünki U manga zor meⱨribanliⱪni kɵrsǝtti.

14

14-küy •••• Ⱪarangƣu dunya

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan küy: —

Əhmǝⱪ kixi kɵnglidǝ: «Ⱨeqbir Huda yoⱪ» — dǝydu.

Ular qiriklixip,

Yirginqlik ⱪǝbiⱨlikni ⱪilixti;

Ularning iqidǝ meⱨribanliⱪ ⱪilƣuqi yoⱪtur;■

2 Pǝrwǝrdigar ǝrxtǝ turup, adǝm balilirini kɵzitip:

«Bu insanlarning arisida insapni qüxinidiƣan birǝrsi barmidu?

Hudani izdǝydiƣanlar barmidu?

3 Ⱨǝmmǝ adǝm yoldin qiⱪti,

Ⱨǝmmǝ adǝm qiriklixip kǝtti,

Meⱨribanliⱪ ⱪilƣuqi yoⱪ, ⱨǝtta birimu yoⱪtur.

4 Nanni yegǝndǝk Mening hǝlⱪimni yutuwalƣan bu ⱪǝbiⱨlik ⱪilƣuqilar ⱨeqnemini bilmǝmdu?» — dǝydu.

Ular Pǝrwǝrdigarƣa ⱨeqbir iltija ⱪilmaydu.

5 Mana ularni ƣayǝt zor ⱪorⱪunq basti;

Qünki Huda ⱨǝⱪⱪaniylarning dǝwrididur.

6 «Silǝr ezilgǝnlǝrning kɵngligǝ pükkǝn ümidini yoⱪ ⱪilmaⱪqi bolisilǝr;

Biraⱪ Pǝrwǝrdigar uning baxpanaⱨidur!»□

7 Aⱨ, Israilning nijatliⱪi Ziondin qiⱪip kǝlgǝn bolsa idi!

Pǝrwǝrdigar Ɵz hǝlⱪini asarǝttin qiⱪirip,

Azadliⱪⱪa erixtürgǝn qaƣda,

Yaⱪup xadlinidu,

Israil huxallinidu!□

15

15-küy •••• Kim Huda aldida turalaydu?

1 Dawut yazƣan küy: —

Pǝrwǝrdigar, kim qediringda turalaydu?

Kim pak-muⱪǝddǝs teƣingda makanlixidu?

2 Kimki tamamǝn durusluⱪta mangsa,

Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni yürgüzsǝ,

Kɵnglidǝ ⱨǝⱪiⱪǝtni sɵzlisǝ;■

3 Tili bilǝn gǝp toxumisa,

Ɵz yeⱪiniƣa yamanliⱪ ⱪilmisa,

Ⱪoxnisining ǝyibini kolap aqmisa,

4 Pǝs adǝmni kɵzgǝ ilmisa,

Pǝrwǝrdigardin ǝyminidiƣanlarni ⱨɵrmǝtlisǝ,

Ɵzigǝ ziyanliⱪ bolƣan tǝⱪdirdimu iqkǝn ⱪǝsimini ɵzgǝrtmisǝ,

5 Pulni hǝⱪlǝrgǝ ɵsümgǝ bǝrmisǝ,

Bigunaⱨlarning ziyiniƣa para almisa;

Kimki muxularni ⱪilsa,

Mǝnggügǝ tǝwrǝnmǝs.

16

16-küy •••• Ahirǝtkiqǝ Hudaƣa baƣliƣan qǝksiz ümid

1 Dawut yazƣan «Mihtam» küyi:

Meni saⱪliƣin, i Tǝngri,

Qünki mǝn Sanga tayinimǝn.□

2 Mening jenim Pǝrwǝrdigarƣa: «Sǝn mening Rǝbbimdursǝn;

Sǝndin baxⱪa mening bǝht-saaditim yoⱪtur» — dedi.□  ■

3 Yǝr yüzidiki muⱪǝddǝs bǝndiliring bolsa,

Ular aliyjanablardur,

Ular mening ⱨǝmmǝ huxalliⱪimdur.

4 Kim baxⱪa ilaⱨni izdǝxkǝ aldirisa,

Ularning dǝrdliri kɵpiyip ketidu.

Ƣǝyriy ilaⱨlarƣa atap ⱨǝdiyǝ ⱪanlirini tɵkmǝymǝn,

Ularning namlirini tilimƣimu almaymǝn.

5 Pǝrwǝrdigar bolsa mening mirasim ⱨǝm ⱪǝdǝⱨimdiki nesiwǝmdur;

Qǝk taxlinip erixkǝn nesiwǝmni ɵzüng saⱪlaysǝn;□  ■

6  Nesiwǝmni bǝlgiligǝn siziⱪlar manga güzǝl yǝrlǝrni bekitkǝndur;

Bǝrⱨǝⱪ, mening güzǝl mirasim bardur!□

7 Manga nǝsiⱨǝt bǝrgǝn Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturimǝn;

Ⱨǝtta keqilǝrdimu wijdanim manga ɵgitidu.□

8 Mǝn Pǝrwǝrdigarni ⱨǝrdaim kɵz aldimdin kǝtküzmǝymǝn;

U ong yenimda bolƣaqⱪa,

Mǝn ⱨǝrgiz tǝwrǝnmǝymǝn.■

9 Xunga mening ⱪǝlbim xadlandi,

Mening roⱨim tehimu kɵtürülidu,

Mening tenim aman-esǝnliktǝ turidu;□

10 Qünki jenimni tǝⱨtisarada ⱪaldurmaysǝn,

Xundaⱪla Sening Muⱪǝddǝs Bolƣuqingni qirixtin saⱪlaysǝn.□  ■

11 Sǝn manga ⱨayat yolini kɵrsitisǝn;

Ⱨuzurungda tolup taxⱪan xad-huramliⱪ bardur;

Ong ⱪolungda mǝnggülük bǝⱨrǝ-lǝzzǝtlǝrmu bardur.

17

17-küy •••• Tǝkǝbburlarning besimidin ⱪutⱪuzƣaysǝn!

1 Dawutning duasi: —

Ⱨǝⱪⱪaniy tǝlǝpni angla, i Pǝrwǝrdigar, mening nidayimƣa kɵngül ⱪoyƣin;

Mening duayimƣa ⱪulaⱪ salƣin,

U yalƣanqi lǝwlǝrdin qiⱪⱪan ǝmǝs.

2 Ⱨuzurungdin ⱨɵkümüm qiⱪirilƣay!

Kɵzüng nemǝ durus ikǝnlikini pǝrⱪ ǝtkǝy!

3 Sǝn mening ⱪǝlbimni siniƣansǝn,

Sǝn keqidimu manga yeⱪinlixip kɵzǝtting;

Sǝn meni tawlap kɵzüngdin kǝqürdingsǝn,

Meningdin ⱨeqbir sǝwǝnlik tapalmiding;

Kɵnglümdǝ: Aƣzim itaǝtsizlik ⱪilmisun! — dǝp niyǝt ⱪildim.

4 Adǝm balilirining ⱨayattiki ixlirida,

Lǝwliringdin qiⱪⱪan sɵzlǝr bilǝn zorawanlarning yolliridin ɵzümni neri ⱪildim.

5 Mening ⱪǝdǝmlirim yolliringdin qiⱪmiƣan,

Putlirim teyilip kǝtmigǝn.

6 Mǝn Sanga iltija ⱪildim,

Qünki tilǝklirimni ijabǝt ⱪilisǝn, i Tǝngrim;

Manga ⱪulaⱪ salƣin,

Sɵzlirimni angliƣin.

7 I, Ɵzünggǝ tayanƣanlarni ⱪarxi qiⱪⱪuqilardin ong ⱪolung bilǝn Ⱪutⱪuzƣuqi,

Karamǝtliringni kɵrsitip, ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbitingni ayan ⱪilƣaysǝn!□

8 Meni kɵz ⱪariquⱪungdǝk saⱪliƣaysǝn;

Ⱪanatliring sayisidǝ meni yoxurƣaysǝn;

9 Meni bulimaⱪqi bolƣan rǝzil adǝmlǝrdin,

Meni ⱪorxiwalƣan ǝxǝddiy küxǝndilirimdin yoxurƣin;

10 Ularning baƣrini may ⱪaplap, ⱪetip kǝtkǝn;

Ularning eƣizliri tǝkǝbburlarqǝ sɵzlǝydu;□

11 Ular yolimizni toriwelip,

Bizni yǝrgǝ uruxⱪa kɵzini alaytip, □

12 Oljiƣa aq kɵzlük bilǝn tikilgǝn xirdǝk,

Yoxurun jaylarda marap yüridiƣan yax xirdǝktur.

13 Ornungdin turƣaysǝn, i Pǝrwǝrdigar,

Uning yolini tosup, yǝr bilǝn yǝksan ⱪilƣaysǝn,

Jenimni rǝzil adǝmdin ⱪutⱪuzƣin, ⱪiliqing bilǝn;

14  Meni Ɵz ⱪolung bilǝn kixilǝrdin,

Yǝni muxu dǝwrdiki kixilǝrdin ⱪutⱪuzƣin;

Ularning nesiwisi bolsa muxu dunyadiladur;

Sǝn ularning ⱪarnini nemǝtliring bilǝn toldurisǝn;

Ularning kɵngli pǝrzǝntliri bilǝn ⱪandi,

Baliliriƣa bayliⱪlirini ⱪalduridu.

15 Mǝn bolsam, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪta yüzünggǝ ⱪariƣuqi bolimǝn;

Oyƣanƣinimda, Sening didaringdin sɵyünimǝn!□

18

18-küy •••• Alǝmqǝ ⱪutⱪuzux

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup oⱪulsun dǝp, Pǝrwǝrdigarning ⱪuli Dawut yazƣan küy; Pǝrwǝrdigar uni barliⱪ düxmǝnliridin ⱨǝm Saul padixaⱨning ⱪolidin ⱪutⱪuzƣan küni, u Pǝrwǝrdigarƣa munu küyning sɵzlirini eytti: —

Aⱨ, Pǝrwǝrdigarim, mening küq-ⱪudritim,

Mǝn seni sɵyimǝn!

2 Pǝrwǝrdigar mening hada teƣim, mening ⱪorƣinim, mening nijatkarimdur!

Mening Tǝngrim, mening ⱪoram texim, mǝn Uningdin ⱨimayǝ tapimǝn;

U mening ⱪalⱪinim, mening ⱪutⱪuzƣuqi münggüzüm, mening egiz munarimdur!□

3 Mǝdⱨiyilǝrgǝ layiⱪ Pǝrwǝrdigarƣa nida ⱪilimǝn,

Xunda düxmǝnlirimdin ⱪutⱪuzulimǝn;

4 Ɵlümning asarǝtliri meni ⱪorxiwaldi,

Ihlassizlarning yamrap ketixi meni ⱪorⱪitiwǝtti;□

5 Tǝⱨtisaraning taniliri meni qirmiwaldi,

Ɵlüm sirtmaⱪliri aldimƣa kǝldi.

6 Ⱪiynalƣinimda mǝn Pǝrwǝrdigarƣa nida ⱪildim,

Hudayimƣa pǝryad kɵtürdüm;

U ibadǝthanisidin awazimni anglidi,

Mening pǝryadim Uning ⱨuzuriƣa kǝldi,

Uning ⱪuliⱪiƣa kirdi.

7 Xu qaƣ yǝr-zemin tǝwrǝp, silkinip kǝtti,

Taƣlarning ulliri dǝⱨxǝtlik tǝwrǝndi, silkinip kǝtti;

Qünki U ƣǝzǝplǝndi.□

8 Uning dimiƣidin is ɵrlǝp turatti,

Aƣzidin qiⱪⱪan ot ⱨǝmmisini yutuwǝtti;

Uningdin kɵmür qoƣliri qiⱪti;□

9 U asmanlarni tǝzim ⱪildurup qüxti,

Puti asti tum ⱪarangƣuluⱪ idi.

10 Bir kerubni minip pǝrwaz ⱪildi,

Xamalning ⱪanatlirida ƣuyuldap uqup kǝldi.□

11 U ⱪarangƣuluⱪni ɵzining yoxurunidiƣan jayi ⱪildi,

Sularning ⱪarangƣusini,

Asmanlarning ⱪoyuⱪ bulutlirini,

Ɵz ǝtrapida qediri ⱪildi.

12 Uning aldidiki yoruⱪluⱪtin,

Ⱪoyuⱪ bulutlar, mɵldür, otluⱪ qoƣlar qiⱪip ɵtti;

13 Pǝrwǝrdigar asmanda güldürlidi;

Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqi awazini yangratti,

Mɵldür wǝ otluⱪ qoƣlar bilǝn.

14 Bǝrⱨǝⱪ, U oⱪlirini etip, düxmǝnlirimni tarⱪitiwǝtti;

Qaⱪmaⱪlarni qaⱪturup, ularni ⱪiyⱪas-quⱪanƣa saldi;□

15 Xuning bilǝn dengizlarning tǝkti kɵrünüp ⱪaldi,

Alǝmning ulliri axkarilandi,

Tǝnbiⱨing bilǝn,

Dimiƣingdin qiⱪⱪan nǝpǝsning zǝrbisi bilǝn, i Pǝrwǝrdigar.

16 U yuⱪiridin ⱪolini uzitip, meni tutti;

Meni uluƣ sulardin tartip aldi.

17 U meni küqlük düxminimdin,

Ⱨǝm manga ɵqmǝnlik ⱪilƣuqilardin ⱪutⱪuzdi;

Qünki ular mǝndin küqlük idi.

18 Külpǝtkǝ uqriƣan künümdǝ, ular manga ⱪarxi ⱨujumƣa ɵtti;

Biraⱪ Pǝrwǝrdigar mening tayanqim idi.

19 U meni kǝngri-azadǝ bir jayƣa elip qiⱪardi;

U meni ⱪutⱪuzdi, qünki U mǝndin hursǝn boldi.

20 Pǝrwǝrdigar ⱨǝⱪⱪaniyliⱪimƣa ⱪarap manga iltipat kɵrsǝtti;

Ⱪolumning ⱨalalliⱪini U manga ⱪayturdi;

21 Qünki Pǝrwǝrdigarning yollirini tutup kǝldim;

Rǝzillik ⱪilip Hudayimdin ayrilip kǝtmidim;

22 Qünki Uning barliⱪ ⱨɵkümliri aldimdidur;

Mǝn Uning bǝlgilimilirini ɵzümdin neri ⱪilmidim;

23 Mǝn Uning bilǝn ƣubarsiz yürdum,

Ɵzümni gunaⱨtin neri ⱪildim;

24 Xuning üqün Pǝrwǝrdigar ⱨǝⱪⱪaniyliⱪimƣa ⱪarap,

Kɵz aldidiki ⱪolumning ⱨalalliⱪiƣa ⱪarap, ⱪilƣanlirimni ⱪayturdi.□

25 Wapadar-meⱨribanlarƣa Ɵzüngni wapadar-meⱨriban kɵrsitisǝn;

Ƣubarsizlarƣa Ɵzüngni ƣubarsiz kɵrsitisǝn;

26 Sap dilliⱪlarƣa Ɵzüngni sap dilliⱪ kɵrsitisǝn;

Tǝtürlǝrgǝ Ɵzüngni tǝtür kɵrsitisǝn;

27 Qünki ajiz mɵmin hǝlⱪni ⱪutⱪuzƣuqi Ɵzüngdursǝn;

Biraⱪ tǝkǝbbur kɵzlǝrni xǝrmǝndǝ ⱪilisǝn;

28 Qiriƣimni julaliⱪ ⱪilƣan Sǝndursǝn;

Pǝrwǝrdigar Hudayim meni basⱪan ⱪarangƣuluⱪni nurlanduridu;

29 Qünki Sǝn arⱪiliⱪ düxmǝn ⱪoxuni arisidin yügürüp ɵttüm;

Sǝn Hudayim arⱪiliⱪ mǝn sepildin atlap ɵttüm.□

30 Tǝngrim — Uning yoli mukǝmmǝldur;

Pǝrwǝrdigarning sɵzi sinap ispatlanƣandur;

U Ɵzigǝ tayanƣanlarning ⱨǝmmisigǝ ⱪalⱪandur.

31 Qünki Pǝrwǝrdigardin baxⱪa yǝnǝ kim ilaⱨtur?

Bizning Hudayimizdin baxⱪa kimmu ⱪoram taxtur?

32 Yǝni belimni küq-ⱪuwwǝt bilǝn oriƣuqi Tǝngri,

Yolumni tüptüz, mukǝmmǝl ⱪilƣuqi Tǝngridur;

33 U mening putlirimni keyikningkidǝk uqⱪur ⱪilidu,

Xuning bilǝn meni egiz jaylirimda turƣuzidu;

34 Ⱪollirimni urux ⱪilixⱪa ɵgitidu,

Xunglaxⱪa bilǝklirim mis kamanni kerǝlǝydu;

35 Sǝn manga nijatliⱪing bolƣan ⱪalⱪanni ata ⱪilding,

Nening ong ⱪolung meni yɵlidi;

Sening mulayim kǝmtǝrliking meni uluƣ ⱪildi.

36 Sǝn ⱪǝdǝmlirim astidiki jayni kǝng ⱪilding,

Mening putlirim teyilip kǝtmidi.

37 Mǝn düxmǝnlirimni ⱪoƣlap yǝttim;

Ular ⱨalak bolmiƣuqǝ ⱨeq yanmidim.

38 Ⱪaytidin ornidin turalmas ⱪilip ularni yanjiwǝttim,

Ular putlirim astida yiⱪildi.

39 Sǝn jǝng ⱪilixⱪa küq bilǝn belimni baƣliding;

Sǝn manga ⱨujum ⱪilƣanlarni putum astida egildürdüng;

40 Düxmǝnlirimni kɵz aldimda arⱪisiƣa yandurup ⱪaqⱪuzdung,

Xuning bilǝn manga ɵqmǝnlǝrni yoⱪattim.

41 Ular pǝryad kɵtürdi, biraⱪ ⱪutⱪuzidiƣan ⱨeqkim yoⱪ idi;

Ⱨǝtta Pǝrwǝrdigarƣa nida ⱪildi, Umu ularƣa jawab bǝrmidi.

42 Mǝn ularƣa soⱪⱪa berip, xamal uqurƣan topidǝk ⱪiliwǝttim;

Koqidiki patⱪaⱪtǝk, ularni tɵküwǝttim.

43 Sǝn meni hǝlⱪning nizaliridin ⱪutⱪuzƣansǝn;

Sǝn meni ǝllǝrning bexi ⱪilƣansǝn;

Manga yat bolƣan bir hǝlⱪ hizmitimdǝ bolmaⱪta.□

44 Sɵzümni anglapla ular manga itaǝt ⱪilidu;

Yat ǝldikilǝr manga biqarilǝrqǝ tǝslim bolidu;

45 Yat ǝldikilǝr qüxkünlixip ketidu;

Ular ɵz istiⱨkamliridin titrigǝn ⱨalda qiⱪip kelidu;

46 Pǝrwǝrdigar ⱨayattur!

Mening Ⱪoram Texim mubarǝklǝnsun!

Nijatliⱪim bolƣan Huda ⱨǝmmidin aliydur, dǝp mǝdⱨiyilǝnsun!

47 U, mǝn üqün toluⱪ ⱪisas alƣuqi Tǝngri,

Hǝlⱪlǝrni manga boysundurƣan Hudadur;

48 U meni düxmǝnlirimdin ⱪutⱪuzƣan;

Bǝrⱨǝⱪ, Sǝn meni manga ⱨujum ⱪilƣanlardin yuⱪiri kɵtürdüng;

Zorawan adǝmdin Sǝn meni ⱪutuldurdung.

49 Xuning üqün mǝn ǝllǝr arisida Sanga rǝⱨmǝt eytimǝn, i Pǝrwǝrdigar;

Namingni uluƣlap küylǝrni eytimǝn;

50  Pǝrwǝrdigar Ɵzi tikligǝn padixaⱨⱪa zor nusrǝtlǝrni beƣixlaydu;

Ɵzi mǝsiⱨ ⱪilƣiniƣa,

Yǝni Dawutⱪa ⱨǝm uning nǝsligǝ mǝnggügǝ ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbitini kɵrsitidu.□

19

19-küy •••• Alǝm ⱨǝm Tǝwrat Hudaning xǝripidur!

1 Dawut yazƣan küy: —

Ərxlǝr Tǝngrining uluƣluⱪini jakarlaydu,

Asman gümbizi Uning ⱪoli yasiƣanlirini namayan ⱪilidu;

2 Ularning sɵzliri kün-künlǝr dǝryadǝk eⱪiwatidu;

Keqǝ-keqilǝp ular bilimni ayan ⱪiliwatidu.□

3 Tilsiz ⱨǝm awazsiz bolsimu, ularning sadasi alǝmgǝ anglanmaⱪta.□

4 Ularning ɵlqǝm tanisi yǝr yüzidǝ tartilmaⱪta;

Ularning sɵzliri alǝmning qetigiqǝ yǝtmǝktǝ.

Ularning iqidǝ Huda ⱪuyax üqün qedir tikkǝn,□  ■

5  Ⱪuyax ⱨujrisidin toyƣa qiⱪⱪan yigittǝk qiⱪidu,

Bǝygigǝ qüxidiƣan palwandǝk xadlinidu;■

6 Asmanlarning bir qetidin ɵrlǝydu,

Jaⱨanning u qetigiqǝ qɵrgilǝydu,

Uning ⱨararitidin ⱨeqⱪandaⱪ mǝhluⱪat yoxurunalmaydu.

7 Pǝrwǝrdigarning tǝwrat-ⱪanuni mukǝmmǝldur,

U insan wujudini yengilaydu;

Pǝrwǝrdigar bǝrgǝn ⱨɵküm-guwaⱨlar muⱪim-ixǝnqlik ,

U nadanlarni dana ⱪilidu.□  ■

8 Pǝrwǝrdigarning kɵrsǝtmiliri durus,

U ⱪǝlbni xadlanduridu;

Pǝrwǝrdigarning pǝrmanliri yoruⱪluⱪtur,

U kɵzlǝrni nurlanduridu.□

9 Pǝrwǝrdigardin ǝyminix pak ixtur, u mǝnggü dawamlixidu;

Pǝrwǝrdigarning ⱨɵkümliri ⱨǝⱪtur,

Ⱨǝrbiri tamamǝn ⱨǝⱪⱪaniyǝttur.

10 Ular altundin, bǝrⱨǝⱪ kɵp sap altundin ⱪimmǝtliktur;

Ⱨǝsǝldin, ⱨǝsǝl jǝwⱨiridin xerindur;■

11 Ular bilǝn ⱪulung oyƣitilidu;

Insan ularƣa riayǝ ⱪilixta qing tursa qong mukapat bardur.

12 Kim ɵz hataliⱪlirini bilip yetǝlisun?

Meni bilip-bilmǝy ⱪilƣan gunaⱨlirimdin saⱪit ⱪilƣaysǝn;

13 Ɵz ⱪul-qakaringni baxbaxtaⱪ gunaⱨlardin tartⱪaysǝn;

Bu gunaⱨlarni manga hojayin ⱪildurmiƣaysǝn;

Xuning bilǝn mǝn ⱪusursiz bolimǝn,

Eƣir gunaⱨtin haliy bolƣaymǝn.

14 I Pǝrwǝrdigar, mening Ⱪoram Texim wǝ Ⱨǝmjǝmǝt-Nijatkarim,

Aƣzimdiki sɵzlǝr, ⱪǝlbimdiki oylinixlar nǝziringdǝ mǝⱪbul bolƣay!□

20

20-küy •••• Israil hǝlⱪi Huda Mǝsiⱨ ⱪilƣan padixaⱨning ƣǝlibisi üqün dua ⱪilidu

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan küy: —

Külpǝtlik kündǝ Pǝrwǝrdigar sanga ijabǝt ⱪilƣay!

Yaⱪupning Hudasining nami seni egizdǝ aman saⱪliƣay!□

2 U Ɵz muⱪǝddǝs jayidin sanga mǝdǝt ǝwǝtkǝy,

Ziondin sanga küq-ⱪuwwǝt bǝrgǝy;

3 Barliⱪ «axliⱪ ⱨǝdiyǝ»liringni yad ⱪilƣay,

Kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪingni ⱪobul ⱪilƣay!

Selaⱨ!

4 Kɵnglüngdiki tǝxnaliⱪlarni sanga ata ⱪilƣay,

Kɵnglünggǝ pükkǝn barliⱪ arzuliringni ǝmǝlgǝ axurƣay.

5 Bizlǝr ƣǝlibǝngni tǝbriklǝp tǝntǝnǝ ⱪilimiz,

Hudayimizning namida tuƣlirimizni tiklǝymiz;

Pǝrwǝrdigar barliⱪ tǝlǝpliringni ǝmǝlgǝ axurƣay!

6 Ⱨazir bildimki, Pǝrwǝrdigar Ɵzi mǝsiⱨ ⱪilƣinini ⱪutⱪuzidu;

Muⱪǝddǝs ǝrxliridin uningƣa ⱪudrǝtlik ⱪutⱪuzƣuqi ⱪolini uzartip jawab beridu.□

7 Bǝzilǝr jǝng ⱨarwiliriƣa,

Bǝzilǝr atlarƣa tayinidu;

Biraⱪ biz bolsaⱪ Pǝrwǝrdigar Hudayimizning namini yad etimiz;

8 Ular tizi püklinip yiⱪildi;

Biraⱪ biz bolsaⱪ, ⱪǝddimizni ruslap tik turimiz.

9 I Pǝrwǝrdigar, padixaⱨⱪa ƣǝlibǝ bǝrgǝysǝn;

Nida ⱪilƣinimizda bizgǝ ijabǝt ⱪilƣaysǝn!□

21

21-küy •••• Huda tikligǝn padixaⱨ toƣruluⱪ bir küy

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan küy: —

Padixaⱨ ⱪudritingdin xadlinidu, i Pǝrwǝrdigar;

Ƣǝlibǝ-nijatliⱪingdin u nǝⱪǝdǝr hursǝn bolidu!

2 Sǝn uning kɵngül tilikini uningƣa ata ⱪilding,

Lǝwlirining tǝlipini rǝt ⱪilƣan ǝmǝssǝn.

Selaⱨ!

3 Qünki Sǝn esil bǝrikǝtlǝr bilǝn uni ⱪarxi alding;

Uning bexiƣa sap altun taj kiydürdüng.

4 U Sǝndin ɵmür tilisǝ, Sǝn uningƣa bǝrding,

Yǝni uzun künlǝrni, taki ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ bǝrding.

5 U Sening bǝrgǝn ƣǝlibǝ-nijatliⱪingdin zor xǝrǝp ⱪuqti;

Sǝn uningƣa izzǝt-ⱨǝywǝt ⱨǝm xanu-xǝwkǝt ⱪondurdung.

6 Sǝn uning ɵzini mǝnggülük bǝrikǝtlǝr ⱪilding;

Didaringning xadliⱪi bilǝn uni zor hursǝn ⱪilding;□

7 Qünki padixaⱨ Pǝrwǝrdigarƣa tayinidu;

Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqining ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiti bilǝn u ⱨeq tǝwrǝnmǝydu.

8 Sening ⱪolung barliⱪ düxmǝnliringni tepip, axkarǝ ⱪilidu;

Ong ⱪolung Sanga ɵqmǝnlik ⱪilƣanlarni tepip axkarǝ ⱪilidu;□

9 Sening didaring kɵrüngǝn kündǝ, ularni yalⱪunluⱪ humdanƣa salƣandǝk kɵydürisǝn;

Pǝrwǝrdigar dǝrƣǝzǝp bilǝn ularni yutuwetidu;

Ot ularni kɵydürüp tügitidu.

10 Ularning tuhumini jaⱨandin,

Nǝsillirini kixilik dunyadin ⱪuritisǝn;

11 Qünki ular Sanga yamanliⱪ ⱪilixⱪa urundi;

Ular rǝzil bir nǝyrǝngni oylap qiⱪⱪini bilǝn,

Əmma ƣǝlibǝ ⱪilalmidi.

12 Qünki Sǝn ularni kǝynigǝ buruluxⱪa mǝjbur ⱪilding;

Sǝn ularning yüzigǝ ⱪarap oⱪyayingni qǝnlǝysǝn.

13 I Pǝrwǝrdigar, Ɵz küqüng bilǝn uluƣluⱪungni namayan ⱪilƣaysǝn;

Xuning bilǝn biz nahxa eytip ⱪudritingni mǝdⱨiyilǝymiz.

22

22-küy •••• Əng eƣir azab-oⱪubǝttǝ ⱪilƣan dua •••• Bexarǝtlik küy •••• 1-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup, «Ayjǝlǝt-haxxaⱨar» (tang sǝⱨǝrdǝ kǝlgǝn mǝdǝt) degǝn aⱨangda oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan küy: —

«Aⱨ Ilaⱨim, Ilaⱨim, nemixⱪa mǝndin waz kǝqting?

Sǝn nemixⱪa meni ⱪutⱪuzuxtin xunqǝ yiraⱪsǝn?

Nemixⱪa ⱪattiⱪ pǝryadlirimdin xunqǝ yiraⱪ turisǝn,□  ■

2 Hudayim, kündüzdǝ nida ⱪildim, lekin Sǝn ⱨeq jawab ⱪilmaysǝn;

Keqidimu mǝn xundaⱪ pǝryad ⱪilixtin aram alalmaymǝn.□  ■

3 Biraⱪ i Israilning mǝdⱨiyilirini ɵz makaning ⱪilƣuqi,

Sǝn degǝn pak-muⱪǝddǝstursǝn!

4 Ata-bowilirimiz seni tayanqi ⱪilƣan,

Ular sanga tayanƣan, sǝn ularni ⱪutⱪuzƣan.

5 Ular Sanga nida ⱪilixliri bilǝn ⱪutulƣan;

Sanga tayinix bilǝn ularning ümidi ⱨeq yǝrdǝ ⱪalƣan ǝmǝs.■

6 Biraⱪ mǝn bolsam adǝm ǝmǝs, bir ⱪurtmǝn,

Insan tǝripidin tɵⱨmǝt bilǝn rǝswayialǝm ⱪilinƣanmǝn,

Halayiⱪ tǝripidin kǝmsitilgǝnmǝn.□  ■

7 Meni kɵrgǝnlǝrning ⱨǝmmisi mazaⱪ ⱪilip külidu,

Baxlirini silkixip aƣzilirini pürüxtürüp: ■

8 «U Pǝrwǝrdigarƣa ɵzini tapxurƣan ǝmǝsmu?!

Əmdi Pǝrwǝrdigar uni ⱪutⱪuzsun!

Pǝrwǝrdigar uningdin hursǝn bolsa ǝgǝr,

Uni ⱪutuldursun!» — deyixidu.■

9 Biraⱪ meni apamning ⱪorsiⱪidin qiⱪarƣuqi ɵzüngdursǝn;

Ⱨǝtta ǝmqǝktiki waⱪtimdimu meni ɵzünggǝ tayandurƣansǝn;

10 Tuƣulƣinimdin tartipla, mǝn ɵzümni ⱪoynungƣa taxliƣanmǝn;

Anamning baliyatⱪusidiki waⱪtimdila, Sǝn mening Tǝngrim bolup kǝlgǝnsǝn.■

11 Mǝndin yiraⱪlaxma;

Qünki riyazǝt meni ⱪistap kǝldi;

Manga yardǝmdǝ bolƣuqi yoⱪtur.

12 Nurƣun buⱪilar meni ⱪorxiwaldi;

Baxanning küqlük buⱪiliri meni oriwaldi;□

13 Ular adǝmni titma ⱪilƣuqi ⱨɵrkirǝwatⱪan xirdǝk,

Aƣzilirni qong eqip manga tikilip turidu.

14 Mǝn tɵkülgǝn sudǝk boldum,

Ⱨǝmmǝ sɵngǝklirim izidin qiⱪip kǝtti;

Yürikim momdǝk erip kǝtti,

Iq-baƣrimda zǝiplixip erip kǝtti.

15 Ⱪaƣjirap kǝtkǝn sapal parqisidǝk maƣdurum ⱪalmidi,

Tilim tangliyimƣa qaplixip kǝtti,

Sǝn Pǝrwǝrdigar meni ɵlümning topa-qangliriƣa ⱪoyƣansǝn.■

16 Ƣaljir itlar manga olaxti,

Bir top rǝzillǝr meni ⱪistap kelip,

Mening ⱪolum wǝ putumni sanjip tǝxti.■

17 Sɵngǝklirimning ⱨǝmmisini saniyalaymǝn,

Ustihanlirim manga tikilip ⱪarap turƣandǝk ⱪilidu.

18 Ular kiyimlirimni ɵz arisida ülǝxtürüwatidu,

Kɵnglikimgǝ erixix üqün qǝk taxlixiwatidu.□  ■

19 Biraⱪ, i Pǝrwǝrdigar, mǝndin yiraⱪlaxma!

I Küq-Ⱪudritim bolƣuqim, yardǝmgǝ tez kǝlgǝysǝn!

20 Jenimni ⱪiliqtin ⱪutⱪuzƣin,

Mening yalƣuz jenimni itning qanggilidin ⱪutuldurƣin.□

21 Meni xirning aƣzidin ⱪutⱪuzƣin;

Xundaⱪ, Sǝn iltijalirimni ijabǝt ⱪilip yawa kalilarning münggüzliridin ⱪutⱪuzƣansǝn!□

22 Mǝn Sening namingni ⱪerindaxlirimƣa elan ⱪilimǝn;

Qong jamaǝt iqidǝ turup Sanga bolƣan mǝdⱨiyilirimni jakarlaymǝn;■

23 Pǝrwǝrdigardin ǝymǝngüqilǝr, Uni mǝdⱨiyilǝnglar!

Yaⱪupning barliⱪ nǝsilliri, Uningƣa xan-xǝrǝp kǝltürünglar!

Israilning pütün ǝwladliri, Uningdin ǝymininglar.□

24 Qünki U ezilgüqining axu harlinixlirini nǝziridin saⱪit ⱪilƣan ǝmǝs,

Yaki Uningdin ⱨeq yirgǝngǝn ǝmǝs;

Uningdin Ɵz wisalini ⱨeq yoxurƣan ǝmǝs;

Bǝlki U iltija ⱪilip awazini kɵtürginidǝ,

Uningƣa ⱪulaⱪ selip angliƣan.

25 Qong jamaǝt iqidǝ manga oⱪulƣan mǝdⱨiyilǝr Ɵzüngdindur,

Hudadin ǝymǝngüqilǝrning aldida iqkǝn ⱪǝsǝmlirimni ixⱪa axurimǝn;□  ■

26 Ajiz mɵminlǝr ⱪorsiⱪi toyƣuqǝ tamaⱪlinidu;

Pǝrwǝrdigarni izdigǝnlǝr Uni mǝdⱨiyǝlǝydu;

Silǝrning ⱪǝlbinglar mǝnggü yaxnaydu!□  ■

27 Zeminning ǝng qetidikilǝrmu bu ixni ⱪǝlbidǝ tutup , towa ⱪilip Pǝrwǝrdigarning aldiƣa kelidu;

Əl-millǝtlǝrning barliⱪ jǝmǝtliri aldingda ibadǝt ⱪilidu;■

28 Qünki padixaⱨliⱪ Pǝrwǝrdigarƣila tǝwǝdur;

U ǝl-millǝtlǝr arisida ⱨɵküm sürgüqidur.

29 Jaⱨandiki baylarmu Uning aldidin yǝp-iqip, ibadǝt ⱪilidu;

Tupraⱪⱪa kirǝy dǝp ⱪalƣanlarmu, ⱨǝtta ɵz jenini saⱪliyalmaydiƣanlarmu Uningƣa sǝjdǝ ⱪilidu;□

30 Kǝlgüsidiki bir ǝwlad Uning hizmitidǝ bolidu;

Bu ǝwlad Rǝb üqün Ɵz pǝrzǝntliri ⱨesablinidu.■

31 Keyin ular kelip, xu qaƣda tuƣulidiƣan bir ⱪowmƣa Uning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪini jakarlap xuni elan ⱪiliduki,

«U buni ǝmǝlgǝ axurdi!»■

23

23-küy •••• Pǝrwǝrdigar meni baⱪⱪuqi padiqimdur! •••• 1-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng

1 Dawut yazƣan küy: —

Pǝrwǝrdigar meni baⱪⱪuqi Padiqimdur,

Moⱨtaj ǝmǝsmǝn ⱨeq nǝrsigǝ;□  ■

2 U meni yumran qɵplǝrdǝ yatⱪuzup dǝm aldurar;

Tinq aⱪidiƣan sularni boylitip baⱪidu;

3 U wujudumni yengilaydu;

U ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ yolida Ɵz nami üqün yetǝklǝydu;□

4 Ⱨǝtta mǝn ɵlüm sayisi bolƣan jilƣidin ɵtsǝmmu,

Ⱨeq yamanliⱪtin ⱪorⱪmaymǝn;

Qünki Sǝn mǝn bilǝn billidursǝn;

Sening ⱨasang ⱨǝm tayiⱪing manga tǝsǝllidur.■

5 Meni har ⱪilƣuqilarning kɵz aldida manga kǝng dastihan salisǝn;

Mening beximni may bilǝn mǝsiⱨ ⱪilisǝn;

Ⱪǝdǝⱨim taxidu;

6 Bǝrⱨǝⱪ, barliⱪ künlirimdǝ yahxiliⱪ wǝ ɵzgǝrmǝs xǝpⱪǝt manga ǝgixip ⱨǝmraⱨ bolidu;

Mǝnggüdin-mǝnggügǝ Pǝrwǝrdigarning dǝrgaⱨida yaxaymǝn!□

24

24-küy •••• Pǝrwǝrdigarning ƣǝlibisi

1 Dawut yazƣan küy: —

Pǝrwǝrdigarƣa mǝnsüptur, jaⱨan wǝ uningƣa tolƣan ⱨǝmmǝ mǝwjudatlar;

Uningƣa tǝǝlluⱪtur yǝr yüzi wǝ uningda turiwatⱪanlarmu;■

2 Qünki jaⱨanning ulini qongⱪur dengizlar üstigǝ orunlaxturup,

Yǝrni sular üstigǝ ornatⱪan Udur.

3 Pǝrwǝrdigarning teƣiƣa kim qiⱪalaydu?

Uning muⱪǝddǝs jayiƣa kim kirip turalaydu? ■

4 — Ⱪolliri gunaⱨtin pakiz, dili sap,

Ⱪuruⱪ nǝrsilǝrgǝ tǝlmürüp ⱪarimiƣan,

Yalƣan ⱪǝsǝm ⱪilmiƣan kixi kirǝlǝydu. □

5 Bundaⱪ kixi bolsa Pǝrwǝrdigardin bǝhtni,

Ɵz nijatliⱪi bolƣuqi Hudadin ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni tapxuruwalidu wǝ uni kɵtürüp yüridu;□

6 Bu dǝwr Uni izdigüqi dǝwrdur,

Yǝni Sening didaringni izdigüqilǝr, i Yaⱪupning Hudasi!

Selaⱨ!□

7 I ⱪowuⱪlar, bexinglarni kɵtürünglar!

Kǝng eqilinglar!

I mǝnggülük ixiklǝr, kɵtürülünglar!

Xuning bilǝn xan-xǝrǝp igisi Padixaⱨ kiridu!□

8 Xan-xǝrǝp igisi Padixaⱨ degǝn kim?

U Pǝrwǝrdigardur, u küqlük wǝ ⱪudrǝtliktur!

Pǝrwǝrdigar, jǝng mǝydanida ⱪudrǝtliktur!

9 I ⱪowuⱪlar, bexinglarni kɵtürünglar!

Kǝng eqilinglar!

I mǝnggülük ixiklǝr, bexinglarni kɵtürünglar!

Xuning bilǝn xan-xǝrǝp igisi Padixaⱨ kiridu!

10 Xan-xǝrǝp igisi Padixaⱨ degǝn kim?

Samawiy ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar bolsa, xan-xǝrǝp igisi Padixaⱨtur!

Selaⱨ!

25

25-küy •••• Yetǝklǝx wǝ baxpanaⱨ bolux ⱨǝⱪⱪidǝ dua •••• 1-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng

1 Dawut yazƣan küy.

Pǝrwǝrdigar, jenim Sanga tǝlmürüp ⱪaraydu;□

2 Sanga tayinimǝn, i Hudayim;

Meni yǝrgǝ ⱪaritip hijalǝttǝ ⱪaldurmiƣaysǝn;

Wǝ yaki düxmǝnlirimni üstümdin ƣalib ⱪilip xadlandurmiƣaysǝn;■

3 Bǝrⱨǝⱪ, Seni kütküqilǝrdin ⱨeqⱪaysisi xǝrmǝndǝ bolmas;

Biraⱪ ⱨeqbir sǝwǝbsiz hainliⱪ ⱪilƣuqilar xǝrmǝndǝ bolidu.■

4 Meni Sening izliringni bilidiƣan ⱪilƣaysǝn, i Pǝrwǝrdigar;

Yolliringni manga ɵgitip ⱪoyƣaysǝn.■

5 Meni ⱨǝⱪiⱪitingdǝ mangdurup, manga ɵgǝtkǝysǝn;

Qünki ɵzüng mening nijatliⱪim bolƣan Hudayimdursǝn;

Mǝn kün boyi Sanga ⱪarap tǝlmürimǝn;

6 Ɵz rǝⱨimdilliⱪliringni, ɵzgǝrmǝs meⱨirliringni yadingƣa kǝltürgǝysǝn, i Pǝrwǝrdigar!

Qünki ular ǝzǝldin tartip bar bolup kǝlgǝndur;■

7 Mening yaxliⱪimdiki gunaⱨlirimni,

Xundaⱪla itaǝtsizliklirimni esinggǝ kǝltürmigǝysǝn;

Ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiting, meⱨribanliⱪing bilǝn, meni esinggǝ kǝltürgǝysǝn, i Pǝrwǝrdigar;

8 Pǝrwǝrdigar meⱨriban wǝ durustur;

Xunga U gunaⱨkarlarni durus yolƣa salidu.

9 Mɵminlǝrni yahxi-yamanni pǝrⱪ etixkǝ U yetǝklǝydu;

Mɵminlǝrgǝ Ɵz yolini ɵgitidu.

10 Uning ǝⱨdisi wǝ ⱨɵküm-guwaⱨlirini tutⱪanlarning ⱨǝmmisigǝ nisbǝtǝn,

Pǝrwǝrdigarning barliⱪ yolliri ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbǝt wǝ ⱨǝⱪiⱪǝttur.

11 Ɵz naming üqün, i Pǝrwǝrdigar,

Ⱪǝbiⱨlikim intayin eƣir bolsimu,

Sǝn uni kǝqüriwǝtkǝnsǝn.

12 Kimki Pǝrwǝrdigardin ǝymǝnsǝ,

Huda Ɵzi talliƣan yolda uningƣa ⱨǝⱪiⱪǝtni ɵgitidu;

13 Uning jeni azadǝ-yahxiliⱪta yaxaydu,

Uning nǝsli yǝr yüzigǝ miras bolidu.

14 Pǝrwǝrdigar Ɵzidin ǝyminidiƣanlar bilǝn sirdaxtur;

U ularƣa Ɵz ǝⱨdisini kɵrsitip beridu.

15 Mening kɵzlirim ⱨǝmixǝ Pǝrwǝrdigarƣa tikilip ⱪaraydu;

Qünki U putlirimni tordin qiⱪiriwetidu.

16 Manga ⱪarap meⱨir-xǝpⱪǝt kɵrsǝtkǝysǝn;

Qünki mǝn ƣeribanǝ, dǝrdmǝndurmǝn.

17 Kɵnglümning azarliri kɵpiyip kǝtti;

Meni basⱪan ⱪismaⱪlardin qiⱪarƣaysǝn.

18 Dǝrdlirimni, azablirimni nǝziringgǝ alƣin,

Barliⱪ gunaⱨlirimni kǝqürgǝysǝn!

19 Mening düxmǝnlirimni nǝziringgǝ alƣin,

Qünki ular kɵptur;

Ular manga qongⱪur ɵqmǝnlik bilǝn nǝprǝtlinidu.

20 Jenimni saⱪliƣaysǝn, meni ⱪutⱪuzƣaysǝn;

Meni xǝrmǝndiliktǝ ⱪaldurmiƣaysǝn;

Qünki mǝn Seni baxpanaⱨim ⱪildim.

21 Kɵngül sapliⱪi wǝ durusluⱪ meni ⱪoƣdiƣay;

Qünki mǝn Sanga ümid baƣlap kütüwatimǝn.□

22 I Huda, Israilni barliⱪ külpǝtliridin ⱪutⱪuzup ⱨɵrlükkǝ qiⱪarƣaysǝn!

26

26-küy •••• Barliⱪ rǝzilliktin yiraⱪlixixⱪa intilix

1 Dawut yazƣan küy: —

Mǝn üqün ⱨɵküm qiⱪarƣaysǝn, i Pǝrwǝrdigar;

Qünki mǝn ɵz durusluⱪumda turup mangdim;

Mǝn Pǝrwǝrdigarƣa tayinip kǝlgǝnmǝn;

Mǝn teyilip kǝtmǝymǝn.□  ■

2 Meni sinap baⱪⱪaysǝn, i Pǝrwǝrdigar, meni tǝkxürüp baⱪⱪin;

Wijdanimni, ⱪǝlbimni tawliƣaysǝn;□

3 Qünki ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbitingni kɵz aldimda tutⱪanmǝn;

Mǝn ⱨǝⱪiⱪitingni ɵzümgǝ yetǝkqi ⱪilip mangdimmǝn.

4 Mǝn yalƣanqilar bilǝn ⱨǝmdastihan olturmidim;

Sahtipǝzlǝrgǝ ⱨǝmraⱨ boluxⱪa kirmǝymǝn.■

5 Yamanliⱪ ⱪilƣuqilar jamaitidin yirginimǝn;

Rǝzillǝr bilǝnmu olturmaymǝn.

6 Ⱪollirimni gunaⱨsizliⱪta yuyimǝn;

Xunda, ⱪurbangaⱨingni aylinip yürǝlǝymǝn.

7 Wǝ ⱨǝm tǝxǝkkürlǝrni anglitimǝn;

Barliⱪ karamǝtliringni jakarlaymǝn.

8 I Pǝrwǝrdigar, makaning bolƣan ɵyni,

Xan-xǝriping turƣan jayni sɵyüp kǝldim;

9 Jenimni gunaⱨkarlar bilǝn,

Ⱨayatimni ⱪanhorlar bilǝn billǝ elip kǝtmigǝysǝn;

10 Ularning ⱪolida suyiⱪǝstlǝr bardur,

Ong ⱪoli parilǝrgǝ toldi.

11 Mǝn bolsam, durusluⱪumda mengip yüriwerimǝn;

Meni ⱨɵrlükkǝ qiⱪirip ⱪutⱪuzƣaysǝn,

Manga meⱨir-xǝpⱪǝt kɵrsǝtkǝysǝn.□

12 Putum bolsa tüptüz jayda turidu;

Jamaǝtlǝr arisida turup Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyilǝr ⱪayturimǝn.

27

27-küy •••• Hudani kütkin!

1 Dawut yazƣan küy: —

Pǝrwǝrdigar mening nurum wǝ nijatliⱪimdur;

Mǝn yǝnǝ kimdin ⱪorⱪay?

Pǝrwǝrdigar ⱨayatimning ⱪorƣinidur;

Mǝn kimning aldida titrǝy? ■

2 Yamanliⱪ ⱪilƣuqilar «Uning ǝtlirini yǝyli» dǝp manga ⱨujum ⱪilƣanda,

Rǝⱪiblirim, düxmǝnlirim manga yeⱪinlaxⱪanda,

Putlixip, yiⱪildi ular.

3 Zor ⱪoxun bargaⱨ ⱪurup meni ⱪorxawƣa alsimu,

Ⱪǝlbimdǝ ⱨeq ⱪorⱪunq yoⱪ;

Manga urux ⱪozƣisimu, yǝnila hatirjǝm turiwerimǝn.

4 Pǝrwǝrdigardin birla nǝrsini tilǝp kǝldim;

Mǝn xuningƣa intilimǝktimǝnki: —

Ɵmür boyi Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ bolsam,

Pǝrwǝrdigarning güzǝllikigǝ ⱪarap yürsǝm,

Uning ibadǝthanisida turup, yetǝklixigǝ muyǝssǝr bolsam, dǝymǝn.□

5 Beximƣa kün qüxkǝndǝ, U meni sayiwini astiƣa alidu;

Meni qedirining iqidǝ aman saⱪlap yoxuruwalidu.

U meni uyultax üstigǝ muⱪim turƣuzidu.

6 Xunga ⱨazir ǝtrapimdiki düxmǝnlirim aldida bexim yuⱪiri kɵtürülidu.

Uning muⱪǝddǝs qedirida tǝntǝnǝ ⱪilip ⱪurbanliⱪlar sunimǝn;

Nahxa-küylǝr eytimǝn, munajatlarni eytimǝn Pǝrwǝrdigarƣa!

7 Nida ⱪilƣinimda awazimni angliƣaysǝn, i Pǝrwǝrdigar;

Manga meⱨir-xǝpⱪǝt kɵrsitip, ijabǝt ⱪilƣaysǝn.

8 Ɵz kɵnglüm: «Uning didarini izdǝnglar!» dǝydu;

Didaringni, i Pǝrwǝrdigar, ɵzüm izdǝymǝn.

9 Mǝndin Ɵzüngni ⱪaqurmiƣaysǝn!

Ƣǝzǝplǝngǝndǝ ⱪulungni neri ⱪoƣlimiƣaysǝn;

Sǝn meningdin yardimingni ayimay kǝlding;

Sǝn mǝndin ayrilmiƣaysǝn, meni taxliwǝtmigǝysǝn, i Nijatkarim Huda!□

10 Ata-anam meni taxliwǝtsimu,

Pǝrwǝrdigar meni ⱪuqiⱪiƣa alidu. □

11 Manga Ɵz yolungni ɵgǝtkǝysǝn, i Pǝrwǝrdigar;

Küxǝndilirim paylap yürmǝktǝ,

Meni tüz yolƣa baxliƣaysǝn.■

12 Meni rǝⱪiblirimning mǝyligǝ tapxurmiƣaysǝn,

Qünki manga ⱪara qaplaxmaⱪqi bolƣan yalƣanqilar heli kɵptur,

Ularning nǝpǝslirimu zorawanliⱪtur.

13 Aⱨ, Pǝrwǝrdigarning meⱨribanliⱪini tiriklǝrning zeminidǝ kɵrüxkǝ kɵzüm yǝtmigǝn bolsa...!

14 Pǝrwǝrdigarni tǝlmürüp kütkin!

Jigǝrlik bol, ⱪǝlbing mǝrdanǝ bolsun!

Xundaⱪ ⱪil, Pǝrwǝrdigarni tǝlmürüp kütkin!■

28

28-küy •••• Pǝrwǝrdigarƣa tayinix

1 Dawut yazƣan küy: —

I Pǝrwǝrdigar, Sanga nida ⱪilimǝn;

I mening Ⱪoram Texim, manga süküt ⱪilmiƣaysǝn;

Qünki Sǝn jimjit turuwalisang,

Mǝn qongⱪur ⱨangƣa qüxidiƣanlarƣa ohxaxla bolimǝn.■

2 Sanga pǝryad kɵtürginimdǝ,

Sening muⱪǝddǝs kalamhanangƣa ⱪolumni kɵtürginimdǝ,

Mening iltijalirimning sadasini angliƣaysǝn!□

3 Meni rǝzillǝr wǝ ⱪǝbiⱨlik ⱪilƣuqilar bilǝn billǝ taxliwǝtmigǝysǝn;

Ular aƣzida yeⱪinliri bilǝn dostanǝ sɵzlǝxsimu,

Kɵnglidǝ ɵqmǝnlik bardur.■

4 Ularning ⱪilmixliriƣa ⱪarap,

Ixlirining yamanliⱪiƣa ⱪarap ix tutⱪaysǝn;

Ⱪolining ⱪilƣanliri boyiqǝ ɵzlirigǝ yandurƣaysǝn;

Tegixlik jazani ɵzlirigǝ ⱪayturƣaysǝn.

5 Qünki ular nǝ Pǝrwǝrdigarning ⱪilƣanlirini,

Nǝ ⱪollirining ixligǝnlirini ⱨeq nǝzirigǝ almaydu,

Pǝrwǝrdigar ularni ƣulitip, ⱪaytidin bax kɵtürgüzmǝydu.

6 Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturulsun;

Qünki U mening iltijalirimning sadasini angliƣan.

7 Pǝrwǝrdigar mening küqüm, mening ⱪalⱪinimdur;

Mening kɵnglüm uningƣa ixǝndi,

Xuning bilǝn yardǝm taptim;

Xunga kɵnglüm zor xadlinidu,

Ɵz küyüm bilǝn mǝn Uni mǝdⱨiyilǝymǝn.

8 Pǝrwǝrdigar Ɵz hǝlⱪining küqidur,

Xundaⱪla mǝsiⱨ ⱪilƣiniƣa ⱪutⱪuzƣuqi ⱪorƣandur.□

9 Ɵz hǝlⱪingni ⱪutⱪuzƣaysǝn,

Mirasingni bǝrikǝtlik ⱪilƣaysǝn;

Ularni padiqidǝk beⱪip ozuⱪlandurƣaysǝn,

Mǝnggügǝ ularni kɵtürüp yürgǝysǝn.□

29

29-küy •••• Pǝrwǝrdigarning ⱨǝywisi

1 Dawut yazƣan küy: —

Pǝrwǝrdigarƣa bǝrgǝysilǝr, i Ⱪudrǝtlik Bolƣuqining pǝrzǝntliri,

Pǝrwǝrdigarƣa xanu-xǝwkǝt, küq bǝrgǝysilǝr!□  ■

2 Pǝrwǝrdigarƣa Ɵz namiƣa layiⱪ xanu-xǝwkǝt bǝrgǝysilǝr;

Pǝrwǝrdigarƣa pak-muⱪǝddǝslikning güzǝllikidǝ sǝjdǝ ⱪilinglar!

3 Pǝrwǝrdigarning sadasi qongⱪur sular üstidǝ ⱨɵküm süridu;

Xan-xǝrǝp igisi bolƣan Tǝngri güldürmamilarni yangritidu;

Pǝrwǝrdigar büyük dengizlar üstidǝ ⱨɵküm süridu.■

4 Pǝrwǝrdigarning sadasi küqlüktur;

Pǝrwǝrdigarning sadasi ⱨǝywǝtkǝ tolƣandur;

5 Pǝrwǝrdigarning sadasi kedir dǝrǝhlirini sunduriwetidu;

Bǝrⱨǝⱪ, Pǝrwǝrdigar Liwandiki kedirlarni sunduriwetidu.

6 U ularni mozay oynaⱪlawatⱪandǝk oynaⱪlitidu;

Yawa kalining balisi oynaⱪlawatⱪandǝk, U Liwan wǝ Sirion teƣini oynaⱪlitidu.□

7 Pǝrwǝrdigarning sadasi qaⱪmaⱪlarning yalⱪunlirini xahlitiwetidu;□

8 Pǝrwǝrdigarning sadasi qɵl-jǝzirini zilziligǝ salidu;

Pǝrwǝrdigar Ⱪǝdǝxtiki qɵl-jǝzirini zilziligǝ salidu;□

9 Pǝrwǝrdigarning sadasi dub dǝrǝhlirini ⱨǝryan tolƣitidu,

Ormanliⱪlarni yalingaqlaydu;

Uning muⱪǝddǝs ibadǝthanisida bolƣan ⱨǝmmisi «xanu-xǝwkǝt!» dǝp tǝntǝnǝ ⱪilidu. □

10 Pǝrwǝrdigar topan üstigǝ ⱨɵkümranliⱪ ⱪilip olturidu;

Bǝrⱨǝⱪ, Pǝrwǝrdigar mǝnggügǝ padixaⱨ bolup ⱨɵküm sürüp olturidu.□

11 Pǝrwǝrdigar Ɵz hǝlⱪigǝ ⱪudrǝtni bǝhx etidu;

Ɵz hǝlⱪini aman-hatirjǝmlik bilǝn bǝrikǝtlǝydu.

30

30-küy •••• Pǝrwǝrdigarning Dawutning kerilip kǝtkǝnlikini jazalap, andin saⱪaytixi

1 Muⱪǝddǝs ibadǝthanini Hudaƣa ataxni tǝbriklǝp, Dawut yazƣan küy: —

Mǝn Seni aliy dǝp uluƣlaymǝn, i Pǝrwǝrdigar,

Qünki Sǝn meni pǝstin yuⱪiri kɵtürdüng,

Düxmǝnlirimni üstümdin huxallandurmiding.

2 I Pǝrwǝrdigar Hudayim, mǝn Sanga nalǝ kɵtürdüm,

Sǝn meni saⱪaytting.

3 I Pǝrwǝrdigar, Sǝn tǝⱨtisaradin jenimni elip qiⱪting,

Ⱨangƣa qüxidiƣanlar arisidin manga ⱨayat berip saⱪliding.

4 Pǝrwǝrdigarƣa küy eytinglar, i Uning ihlasmǝn bǝndiliri,

Uning pak-muⱪǝddǝslikini yad etip tǝxǝkkür eytinglar.■

5 Qünki Uning ƣǝzipi dǝⱪiⱪidǝ ɵtüp ketidu,

Xapaiti bolsa ɵmürwayǝt bolidu;

Yiƣa-zar keqiqǝ ⱪonup ⱪalsimu,

Huxalliⱪ tang sǝⱨǝr bilǝn tǝng kelidu.

6 Mǝn bolsam ɵz raⱨǝt-paraƣitimdǝ: «Mǝnggügǝ tǝwrǝnmǝy muⱪim turimǝn» — dedim.

7 Pǝrwǝrdigar, xapaiting bilǝn, mening teƣimni mustǝⱨkǝm turƣuzƣaniding;

Əmma Sǝn didaringni ⱪaqurup yoxurdung;

Mǝn alaⱪzadǝ bolup kǝttim;

8 Mǝn Sanga nalǝ-pǝryad kɵtürdüm, i Pǝrwǝrdigar;

Mǝn Sǝn Rǝbkǝ iltija ⱪildim: —

9 — Mening ⱪenim tɵkülüp, ⱨangƣa kirsǝm nemǝ paydisi bardur?

Topa-qang Seni mǝdⱨiyilǝmdu? U ⱨǝⱪiⱪitingni jakarliyalamdu?□

10 Angliƣaysǝn, i Pǝrwǝrdigar, manga xǝpⱪǝt kɵrsǝtkǝysǝn;

I Pǝrwǝrdigar, manga yardǝmdǝ bolƣaysǝn!

11 Sǝn matǝm ⱪayƣusini ussul oynaxlarƣa aylandurdung;

Ⱨaziliⱪ bɵz kiyimimni salduriwetip,

Manga huxalliⱪni bǝlwaƣ ⱪilip baƣliding;

12 Xunga mening roⱨim süküt ⱪilmay,

Sanga küylǝr oⱪusun!

I Pǝrwǝrdigar, mening Hudayim, Sanga ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ tǝxǝkkürlǝrni eytimǝn!□

31

31-küy •••• Besim astida

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan küy: —

Sǝn Pǝrwǝrdigarni, mǝn baxpanaⱨ ⱪildim;

Meni ⱨeqⱪaqan yǝrgǝ ⱪaritip ⱪoymiƣaysǝn;

Ɵz ⱨǝⱪⱪaniyliⱪing bilǝn meni azad ⱪilip ⱪutⱪuzƣaysǝn;■

2 Manga ⱪulaⱪ salƣaysǝn, meni tezrǝk ⱪutⱪuzuwalƣaysǝn;

Manga ⱪoram tax,

Ɵzümni ⱪoƣdaydiƣan ⱪorƣanliⱪ ⱪǝl’ǝ bolƣaysǝn.

3 Qünki Sǝn mening uyultexim, mening ⱪorƣinimdursǝn;

Xunga Ɵz naming üqün meni yetǝkligǝysǝn, meni baxliƣaysǝn.

4 Manga yoxurun selinƣan tuzaⱪtin ⱪǝdǝmlirimni tartⱪaysǝn;

Qünki Sǝn mening baxpanaⱨimdursǝn.

5 Mǝn roⱨimni ⱪolungƣa tapxurdum;

Sǝn manga nijatliⱪ ⱪilip ⱨɵrlükkǝ qiⱪarƣansǝn, i Pǝrwǝrdigar, ⱨǝⱪ Tǝngri.■

6 Yalƣan ilaⱨlarƣa qoⱪunidiƣanlardin yirginip kǝldim;

Mǝn bolsam Pǝrwǝrdigarƣa etiⱪad ⱪilimǝn.

7 Ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiting bilǝn huxal bolup xadlinimǝn;

Qünki mening harliⱪimni kɵrdüngsǝn;

Jenimning azap-oⱪubǝtliridin hǝwǝr tapting.

8 Meni düxmǝnlirimning ⱪoliƣa qüxürmiding,

Bǝlki putlirimni kǝngri jayƣa turƣuzdung.

9 I Pǝrwǝrdigar, manga rǝⱨim-xǝpⱪǝt kɵrsǝtkǝysǝn,

Qünki beximƣa külpǝt qüxti;

Dǝrd-ǝlǝmdin kɵzüm tügüxǝy dǝp ⱪaldi,

Jenim, wujudummu xundaⱪ.□

10 Ⱨayatim ⱪayƣu-ⱨǝsrǝt bilǝn,

Yillirim ƣǝm-ƣussǝ bilǝn uprawatidu.

Gunaⱨim tüpǝylidin maƣdurum ketǝy dǝp ⱪaldi,

Ustihanlirim sizip kǝtti.

11 Mǝn rǝⱪiblirimning iza-aⱨanitigǝ ⱪaldim,

Yeⱪinlirim aldida tehimu xundaⱪ;

Tonuxlirimƣimu bir wǝⱨimǝ boldum;

Koqida meni kɵrgǝnlǝrmu mǝndin dajip ⱪaqidu. ■

12 Ⱨǝmmǝylǝn meni ɵlgǝn adǝmdǝk, kɵnglidin qiⱪirip taxlaxti;

Puquⱪ qinidǝk bolup ⱪaldim.

13 Qünki nurƣunlarning tɵⱨmǝtlirini anglidim,

Wǝⱨimǝ tǝrǝp-tǝrǝplǝrdǝ turidu;

Ular manga ⱨujum ⱪilixⱪa mǝsliⱨǝtlixiwatidu,

Jenimni elixⱪa ⱪǝst ⱪilixiwatidu.

14 Biraⱪ mǝn Sanga tayinimǝn, i Pǝrwǝrdigar;

«Sǝn mening Hudayim!» — dedim.

15 Mening künlirim Sening ⱪolungdidur;

Meni düxmǝnlirimning ⱪolidin ⱨǝm manga ziyankǝxlik ⱪilƣuqilardin ⱪutⱪuzƣaysǝn.

16 Ⱪulungƣa didaringning jilwisini qüxürgǝysǝn;

Ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiting bilǝn manga nijatliⱪ ata ⱪilƣaysǝn.

17 I Pǝrwǝrdigar, meni yǝrgǝ ⱪaritip ⱪoymiƣaysǝn;

Qünki mǝn Sanga iltija ⱪildim;

Rǝzillǝr yǝrgǝ ⱪarap ⱪalsun;

Ularning tǝⱨtisarada zuwani tutulsun;

18 Yalƣan lǝwlǝr zuwandin ⱪalsun!

Ular ⱨǝⱪⱪaniylarni haliƣanqǝ mazaⱪ ⱪilip tǝkǝbburluⱪ bilǝn sɵzlimǝktǝ!

19 Ɵzüngni baxpanaⱨ ⱪilƣanlar üqün insan balilirining kɵz aldida kɵrsǝtkǝn iltipatliring,

Yǝni Ɵzüngdin ⱪorⱪidiƣanlar üqün, saⱪliƣan iltipat-nemǝtliring nǝⱪǝdǝr moldur!■

20 Sǝn ularni insanlarning suyiⱪǝstliridin Ɵz ⱨuzurungdiki yoxurun dalda jayƣa alisǝn;

Sǝn ularni til-aⱨanǝtlǝrdin sayiwiningdǝ yoxurup ⱪoyisǝn.

21 Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyilǝr yollansun!

Qünki U ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbitini zulmǝtlik bir xǝⱨǝrdǝ ajayib nimayǝn ⱪildi! □

22 Qünki mǝn dǝkkǝ-dükkidǝ ⱨoduⱪup: —

Seni, meni kɵzidin qiⱪirip ⱪoydimikin, dǝp ⱪorⱪⱪanidim;

Ⱨalbuki, mǝn nalǝ kɵtürüp yelinƣinimda, pǝryadimƣa ⱪulaⱪ salding.

23 Pǝrwǝrdigarni sɵyünglar, i Uning barliⱪ mɵmin bǝndiliri!

Pǝrwǝrdigar Ɵzigǝ sadiⱪlarni ⱪoƣdaydu,

Ⱨǝm tǝkǝbburluⱪ bilǝn ix ⱪilƣuqilarning ⱪilmixlirini ɵz bexiƣa ⱨǝssilǝp ⱪayturidu!

24 I Pǝrwǝrdigarni tǝlmürüp kütkǝnlǝr,

Jigǝrlik bol, ⱪǝlbing mǝrdanǝ ⱪilinsun!■

32

32-küy •••• Gunaⱨni etirap ⱪilip, Hudadin kǝqürüm sorax; •••• Huda jawabǝn bexarǝt beridu

1 Dawut yazƣan «Masⱪil»: —

Itaǝtsizlikliri kǝqürüm ⱪilinƣan,

Gunaⱨliri yepilƣan kixi bǝhtliktur!□  ■

2 Pǝrwǝrdigar rǝzillikliri bilǝn ⱨesablaxmaydiƣan,

Roⱨida ⱨeqⱪandaⱪ ⱨiylilik yoⱪ kixi bǝhtliktur!

3 Mǝn gunaⱨimni iⱪrar ⱪilmay, süküttǝ turuwalƣanidim,

Kün boyi aⱨu-piƣan iqidǝ,

Sɵngǝklirim qirip kǝtti;

4 Qünki meni basⱪan ⱪolung manga keqǝ-kündüz eƣir boldi;

Yazdiki ⱪurƣaⱪqiliⱪtǝk yilikim ⱪaƣjirap kǝtti.

Selaⱨ!□

5 Əmdi gunaⱨimni Sening aldingda etirap ⱪildim,

Ⱪǝbiⱨlikimni Sǝndin yoxuriwǝrmǝydiƣan boldum;

Mǝn: «Pǝrwǝrdigarƣa asiyliⱪlirimni etirap ⱪilimǝn» — dedim,

Xuning bilǝn Sǝn mening rǝzil gunaⱨimni kǝqürüm ⱪilding.

Selaⱨ!■

6 Xunga Seni tapalaydiƣan pǝyttǝ,

Ⱨǝrbir ihlasmǝn Sanga dua bilǝn iltija ⱪilsun!

Qong topanlar ɵrlǝp, texip kǝtkǝndǝ,

Sular xu kixigǝ ⱨǝrgiz yeⱪinlaxmaydu.□

7 Sǝn mening dalda jayimdursǝn;

Sǝn meni zulumdin saⱪlaysǝn;

Ətrapimni nijatliⱪ nahxiliri bilǝn ⱪaplaysǝn!

Selaⱨ.■

8 — «Mǝn sǝn mengixⱪa tegixlik yolda seni yetǝklǝymǝn ⱨǝm tǝrbiylǝymǝn;

Mening kɵzüm üstüngdǝ boluxi bilǝn sanga nǝsiⱨǝt ⱪilimǝn.□

9 Əⱪli yoⱪ bolƣan at yaki exǝktǝk bolma;

Ularni qǝklǝxkǝ tizginlǝydiƣan yügǝn bolmisa,

Ular ⱨǝrgiz sanga yeⱪin kǝlmǝydu».■

10 Rǝzillǝrgǝ qüxüdiƣan ⱪayƣu-ⱨǝsrǝtlǝr kɵptur,

Biraⱪ meⱨir-xǝpⱪǝtlǝr Pǝrwǝrdigarƣa tayanƣan kixini qɵridǝydu;

11 I ⱨǝⱪⱪaniylar, Pǝrwǝrdigar bilǝn xadlinip hursǝn bolunglar;

Kɵngli duruslar, huxalliⱪtin tǝntǝnǝ ⱪilinglar!

33

33-küy •••• Pǝrwǝrdigarning meⱨribanliⱪi jaⱨanƣa tolƣan

1 Əy ⱨǝⱪⱪaniylar, Pǝrwǝrdigar üqün tǝntǝnǝ ⱪilinglar!

Mǝdⱨiyilǝx duruslar üqün güzǝl ixtur.■

2 Rawab bilǝn Pǝrwǝrdigarni mǝdⱨiyilǝnglar;

Ontarƣa tǝngkǝx bolup, uningƣa küylǝrni eytinglar.□

3 Uningƣa atap yengi bir munajat-nahxini eytinglar;

Maⱨirliⱪ bilǝn qelip, awazinglarni yuⱪiri yangritinglar.■

4 Qünki Pǝrwǝrdigarning sɵzi bǝrⱨǝⱪtur;

Uning barliⱪ ixliri wǝdilirigǝ sadaⱪǝtliktur.

5 U ⱨǝⱪⱪaniyǝt ⱨǝm adalǝtni yahxi kɵrgüqidur;

Yǝr-zemin Pǝrwǝrdigarning meⱨribanliⱪi bilǝn tolƣandur.■

6 Pǝrwǝrdigarning sɵzi bilǝn asmanlar yaritilƣan,

Uning aƣzidiki nǝpǝs bilǝn ularning barliⱪ ⱪoxunlirimuyaritilƣandur;□  ■

7 U dengizdiki sularni bir yǝrgǝ yiƣip dɵwilǝydu;

U okyanlarni ambarlar iqidǝ saⱪlap turidu;□

8 Pütkül yǝr yüzidikilǝr Pǝrwǝrdigardin ǝymǝnsun;

Dunyadiki pütün jan igiliri Uningdin ⱪorⱪup, ⱨɵrmǝtlisun;

9 Qünki Uning bir sɵzi bilǝnla ix püttürülgǝnidi;

Uning bir ǝmri bilǝnla degǝnliri bǝrpa ⱪilinƣanidi.

10 Pǝrwǝrdigar ǝllǝrning pilanini tosiwetidu;

U ⱪowmlarning hiyallirini bikar ⱪiliwetidu.■

11 Pǝrwǝrdigarning nǝsiⱨǝti mǝnggügǝ turidu;

Ⱪǝlbidiki oyliri dǝwrdin-dǝwrgǝ ixⱪa axurulidu.■

12 «Pǝrwǝrdigar bizning Hudayimizdur» dǝydiƣan ⱪowm bǝhtliktur!

Yǝni Ɵz mirasi boluxⱪa talliƣan hǝlⱪ bǝhtliktur!■

13 Pǝrwǝrdigar ǝrxtin yǝrgǝ nǝzǝr salidu,

U pütkül insanlarni kɵrüp turidu.

14 Turalƣusidin yǝr yüzidikilǝrning ⱨǝmmisigǝ ⱪaraydu;

15 U ularning ⱨǝrbirining ⱪǝlblirini Yasiƣuqidur;

Ularning barliⱪ ixlirini dǝngsǝp qiⱪⱪuqidur.

16 Padixaⱨ bolsa ⱪoxunlirining kɵplüki bilǝn ƣalib bolalmaydu;

Palwan ɵzining zor küqi bilǝn ɵzini ⱪutⱪuzalmaydu;

17 Tolparƣa tayinip hǝwp-hǝtǝrdin ⱪutⱪuzulux biⱨudiliktur,

U zor küqi bilǝn ⱨeqkimni ⱪutⱪuzalmaydu;

18-19 Mana, ularning jenini ɵlümdin ⱪutⱪuzux üqün,

Ⱪǝⱨǝtqiliktǝ ularni ⱨayat saⱪlax üqün,

Pǝrwǝrdigarning kɵzi Ɵzidin ǝyminidiƣanlarning üstidǝ turidu,

Ɵzining ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbitigǝ ümid baƣliƣanlarning üstidǝ turidu.■

20 Bizning jenimiz Pǝrwǝrdigarƣa tǝlmüridu;

Bizning yardǝmqimiz,

Bizning ⱪalⱪinimiz U bolidu.

21 Xunga Uning bilǝn ⱪǝlbimiz xadlinip ketidu;

Qünki Uning muⱪǝddǝs namiƣa tayinip ixǝnduⱪ.

22 I Pǝrwǝrdigar, biz Sangila ümid baƣliƣinimizdǝk,

Sening ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbitingmu üstimizdǝ bolƣay!

34

34-küy •••• Hudaning meⱨribanliⱪiƣa mǝdⱨiyǝ •••• «elipbǝ tǝrtipilik» küy •••• 1-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

1 Dawut yazƣan küy: —

(Dawut Abimǝlǝk padixaⱨning aldida yürüx-turuxini baxⱪiqǝ ⱪiliwalƣanda, Abimǝlǝk uni ⱨǝydiwǝtkǝn waⱪitta yazƣan)

|א| Mǝn ⱨǝrⱪandaⱪ waⱪitlarda Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturimǝn;

Uni mǝdⱨiyilǝx aƣzimdin qüxmǝydu.□  ■

2 |ב| Ⱪǝlbim Pǝrwǝrdigarni iptiharlinip mǝdⱨiyǝlǝydu,

Mɵminlǝr buni anglap xadliⱪta bolidu.

3 |ג| Mǝn bilǝn billǝ Pǝrwǝrdigarni uluƣlanglar,

Birliktǝ Uning namiƣa mǝdⱨiyilǝr yangritayli.

4 |ד| Pǝrwǝrdigarni izdidim,

U mening duayimni ijabǝt ⱪildi,

Meni basⱪan barliⱪ wǝⱨimǝ-ⱪorⱪunqlirimdin ⱪutⱪuzdi.

5 |ה| Mɵminlǝr Uningƣa tǝlmürüp nurlandi;

|ו|Yüzliri yǝrgǝ ⱪaritilmidi.

6 |ז| Mǝn peⱪir-biqarǝ Uningƣa nida ⱪildi,

Pǝrwǝrdigar anglap, meni ⱨǝmmǝ awariqiliklǝrdin ⱪutⱪuzdi.

7 |ח| Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi Uningdin ǝyminidiƣanlarni ⱪoƣdap ǝtrapiƣa qedirini tikidu,

Ularni ⱪutⱪuzidu.□

8 |ט| Pǝrwǝrdigarning meⱨribanliⱪini tetip, bilgin,

Uningƣa ixinip tayanƣan adǝm nemidegǝn bǝhtliktur!

9 |י| I Uning muⱪǝddǝs bǝndiliri, Pǝrwǝrdigardin ǝymininglar!

Qünki Uningdin ǝyminidiƣanlarning ⱨeq nǝrsisi kǝm bolmas.

10 |כ| Küqlük arslanlar ozuⱪsiz ⱪelip aq ⱪalsimu,

Əmma Pǝrwǝrdigarni izdigüqilǝrning ⱨeqbir yahxi nǝrsisi kǝm bolmas.■

11 |ל| Kelinglar balilirim, manga ⱪulaⱪ selinglar;

Mǝn silǝrgǝ Pǝrwǝrdigardin ǝyminixni ɵgitip ⱪoyay.

12 |מ| Ⱨayatni ǝtiwarlaydiƣan kixi kim?

Kimning uzun wǝ yahxi künlǝrni kɵrgüsi bar?■

13 |נ| Undaⱪta tilingni yamanliⱪtin tartip yür,

Lǝwliring mǝkkarliⱪtin neri bolsun;

14 |ס| Yamanliⱪtin ayrilip yiraⱪ bolup, güzǝl ǝmǝllǝrni ⱪilip yür;

Aman-hatirjǝmlikni izdǝp, uni ⱪoƣlap yür.□

15 |ע| Pǝrwǝrdigarning kɵzi ⱨǝⱪⱪaniylarning üstidǝ turidu,

Uning ⱪuliⱪi ularning iltijaliriƣa oquⱪ turidu;■

16 |פ| Pǝrwǝrdigarning qirayi rǝzillik ⱪilƣuqilarƣa ⱪarxi qiⱪar,

Ularning ⱨǝrⱪandaⱪ nam-hatirilirini yǝr yüzidin elip taxlar;

17 |צ| Ⱨǝⱪⱪaniylar iltija ⱪilidu,

Pǝrwǝrdigar anglaydu, ularni barliⱪ azab-muxǝⱪⱪǝtliridin ⱪutⱪuzidu;

18 |ק| Pǝrwǝrdigar kɵngli sunuⱪlarƣa yeⱪindur,

Roⱨi ezilgǝnlǝrni ⱪutⱪuzidu.□  ■

19 |ר| Ⱨǝⱪⱪaniylar duq kǝlgǝn awariqiliklǝr kɵptur;

Biraⱪ Pǝrwǝrdigar ularni bularning ⱨǝmmisidin ⱪutⱪuzidu.■

20 |ש| U ⱨǝⱪⱪaniyning sɵngǝklirini saⱪ ⱪalduridu,

Ulardin birsimu sunup kǝtmǝydu.■

21 |ח| Yamanliⱪning ɵzi rǝzillǝrni ɵltüridu;

Ⱨǝⱪⱪaniylarƣa nǝprǝtlinidiƣanlar gunaⱨta ⱪalidu.

22 |פ| Pǝrwǝrdigar Ɵz ⱪullirining janlirini bǝdǝl tɵlǝp ⱨɵrlükkǝ qiⱪiridu;

Uningƣa tayanƣanlardin ⱨeqkimgǝ gunaⱨ bekitilmǝydu.□

35

35-küy •••• Ziyankǝxlik ⱨǝm aⱨanǝttǝ ⱪalƣanda ⱪilƣan dua

1 Dawut yazƣan küy: —

I Pǝrwǝrdigar, mǝn bilǝn elixⱪanlar bilǝn elixⱪaysǝn;

Manga jǝng ⱪilƣanlarƣa jǝng ⱪilƣaysǝn!

2 Ⱪolungƣa sipar wǝ ⱪalⱪan alƣin;

Manga yardǝmgǝ ornungdin turƣaysǝn;

3 Nǝyzini suƣurup, meni ⱪoƣlawatⱪanlarning yolini tosⱪaysǝn;

Mening jenimƣa: «Mǝn sening nijatliⱪingdurmǝn!» — degǝysǝn!

4 Mening ⱨayatimƣa qang salmaⱪqi bolƣanlar yǝrgǝ ⱪaritilip xǝrmǝndǝ bolƣay;

Manga ⱪǝst ǝyligǝnlǝr kǝynigǝ yandurulup rǝswa bolƣay.■

5 Ular goya xamalda uqⱪan samandǝk tozup kǝtkǝy;

Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi ularni tarⱪitiwǝtkǝy! ■

6 Ularning yoli ⱪarangƣu wǝ teyilƣaⱪ bolƣay,

Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi ularni ⱪoƣliwǝtkǝy!

7 Qünki ular manga orunsiz ora-tuzaⱪ tǝyyarlidi;

Jenimni sǝwǝbsiz elixⱪa ular uni kolidi.

8 Ⱨalakǝt tuydurmastin ularning bexiƣa qüxkǝy,

Ɵzi yoxurun ⱪurƣan torƣa ɵzi qüxkǝy,

Ⱨalakǝtkǝ yiⱪilƣay.

9 U qaƣda jenim Pǝrwǝrdigardin sɵyünidu,

Uning nijatliⱪ-ⱪutⱪuzuxidin xadlinidu!

10 Mening ⱨǝmmǝ ustihanlirim: — «I Pǝrwǝrdigar, kimmu Sanga tǝngdax kelǝlisun?» — dǝydu,

— «Sǝn ezilgǝn mɵminlǝrni küqlüklǝrning qanggilidin,

Ezilgǝnlǝr ⱨǝm yoⱪsullarni ularni buliƣuqilardin tartiwelip ⱪutⱪuzisǝn».

11 Yawuz, yalƣan guwaⱨqilar ⱪopup,

Hǝwirim bolmiƣan gunaⱨlar bilǝn üstümdin xikayǝt ⱪilmaⱪta.

12 Ular mening yahxiliⱪimƣa yamanliⱪ ⱪilip,

Meni panaⱨsiz yetim ⱪilip ⱪoyƣanidi!

13 Lekin mǝn bolsam, ular kesǝl bolƣanda,

Bɵzni yɵgǝp kiyiwaldim;

Ularni dǝp roza tutup, ɵzümni tɵwǝn ⱪildim;

Əmdi duayim bolsa ⱨazir baƣrimƣa yenip kǝldi!□

14 Mǝn bu ixlardin dost yaki ⱪerindiximning bexiƣa qüxkǝn ixⱪa ohxax mǝyüslinip yürdum,

Mǝn ɵz anisiƣa ⱨaza tutⱪandǝk, beximni selip yürdüm.

15 Biraⱪ mǝn putlixip kǝtkinimdǝ,

Ular huxal boluxup kǝtkǝnidi,

Bir yǝrgǝ jǝm boldi;

Dǝrwǝⱪǝ jǝm boluxup muxu zorawanlar manga ⱪarxi qiⱪixti,

Biraⱪ hǝwirim yoⱪ idi.

Ular meni parǝ-parǝ ⱪilix üqün tohtimay zǝrbǝ berixti.

16 Huddi bir qixlǝm poxkal üstidǝ qaⱪqaⱪ wǝ talax ⱪilƣan hudasizlardǝk,

Ular manga qixlirini ƣuqurlitip hiris ⱪilixti.□

17 I Rǝb, ⱪaqanƣiqǝ pǝrwa ⱪilmaysǝn?

Jenimni ularning ⱨalakitidin ⱪutⱪuzƣaysǝn,

Mening birdinbir ⱨayatimni muxu yirtⱪuq xirlarning aƣzidin tartiwalƣaysǝn!

18 Zor jamaǝt arisida mǝn Sanga tǝxǝkkür eytimǝn;

Nurƣunliƣan hǝlⱪ arisida Seni mǝdⱨiyilǝymǝn.■

19 Yalƣan sǝwǝb bilǝn manga rǝⱪib bolƣanlarni üstümdin xadlandurmiƣaysǝn;

Mǝndin sǝwǝbsiz nǝprǝtlǝngǝnlǝrni ɵzara kɵz ⱪisixturmiƣaysǝn!■

20 Ular dostanǝ sɵz ⱪilmaydu,

Zemindiki tinqliⱪpǝrwǝrlǝrgǝ pitnǝ-iƣwa toⱪumaⱪta.

21 Ular manga ⱪarap eƣizini yoƣan eqip:

«Way-way! Kütkünimizni ɵz kɵzimiz bilǝn kɵrüwalduⱪ!» — deyixidu.

22 I Pǝrwǝrdigar, Sǝn bularni kɵrüp qiⱪting, süküt ⱪilmiƣaysǝn;

I Rǝb, mǝndin Ɵzüngni yiraⱪlaxturmiƣaysǝn;

23 Ⱪozƣalƣaysǝn,

Mǝn üqün ⱨɵküm qiⱪirixⱪa oyƣanƣaysǝn,

I mening Hudayim — Rǝbbim!

24 Mening ixim üstidǝ ɵz ⱨǝⱪⱪaniyliⱪing boyiqǝ ⱨɵküm qiⱪarƣaysǝn, i Pǝrwǝrdigar Hudayim;

Ularni mening onguxsizliⱪimdin xadlandurmiƣaysǝn!

25 Ular kɵnglidǝ: «Waⱨ! Waⱨ! Əjǝb obdan boldi!» — deyixmisun;

Yaki: «Uni yutuwǝttuⱪ!» — deyixmisun.

26 Mening ziyinimdin huxal bolƣanlar yǝrgǝ ⱪaritilip xǝrmǝndǝ bolƣay;

Meningdin ɵzlirini üstün tutⱪuqilarning kiyim-keqiki hijalǝt wǝ nomussuzluⱪ bolsun!

27 Mening ⱨǝⱪⱪaniyliⱪimdin sɵyüngǝnlǝr tǝntǝnǝ ⱪilip xadlansun!

Ular ⱨǝmixǝ: «Ɵz ⱪulining aman-esǝnlikigǝ sɵyüngǝn Pǝrwǝrdigar uluƣlansun!» — degǝy.□

28 Xu qaƣda mening tilim kün boyi ⱨǝⱪⱪaniyliⱪing toƣruluⱪ sɵzlǝydu, mǝdⱨiyilǝrni yangritidu.

36

36-küy •••• Gunaⱨkar insan wǝ Hudaning meⱨribanliⱪi

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup oⱪulsun dǝp, Pǝrwǝrdigarning ⱪuli Dawut yazƣan küy: —

Rǝzil adǝmning asiyliⱪi mening ⱪǝlbimdǝ bir bexarǝtni pǝyda ⱪilidu: —

«Uning nǝziridǝ Hudadin ⱪorⱪidiƣan ix yoⱪtur!».□

2 Qünki u ɵz-ɵzini mahtayduki,

U ɵz-ɵzigǝ: — «Mǝndǝ gunaⱨ tepilmas, ⱪilƣinim yirginqlik ix ǝmǝstur!» — dǝydu. □

3 Aƣzidiki sɵzlǝr ⱪǝbiⱨlik wǝ ⱨiyligǝrliktur;

Pǝzilǝtlik ix ⱪilix parasitidin u alliburun mǝⱨrumdur.

4 U ornida yatⱪandimu gunaⱨni kɵzlǝydu;

U durus bolmiƣan yolƣa mengixni iradǝ ⱪilidu;

Yamanliⱪtin ⱨeq nǝprǝtlǝnmǝydu.

5 I Pǝrwǝrdigar, ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiting ǝrxlǝrgǝ taⱪixidu;

Ⱨǝⱪiⱪǝt-sadiⱪliⱪing bulutlarƣa yetidu!■

6 Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪing büyük taƣlardǝk,

Ⱨɵkümliring tilsimatliⱪ qongⱪur dengizlardǝktur.

I Pǝrwǝrdigar, Sǝn adǝmlǝr wǝ ⱨaywanlarni saⱪliƣuqidursǝn;

7 Sening ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiting nǝⱪǝdǝr ⱪimmǝtliktur, i Huda!

Xunga insan baliliri ⱪanatliring sayisidǝ panaⱨlinidu.

8 Ular ɵyüngdiki mol dastihandin toyƣuqǝ bǝⱨrimǝn bolidu;

Sǝn ularƣa ⱨuzur-ⱨalawǝtliringning dǝryasidin iqküzisǝn.

9 Qünki Sǝndila bardur ⱨayatliⱪ buliⱪi;

Nurungda bolup nurni kɵrimiz.

10 Aⱨ, Ɵzüngni tonup, bilgǝnlǝrgǝ muⱨǝbbitingni,

Kɵngli duruslarƣimu ⱨǝⱪⱪaniyliⱪingni kɵrsitixni dawamlaxturƣaysǝn.

11 Tǝkǝbburlarning putining manga ⱨujum ⱪilixiƣa yol ⱪoymiƣaysǝn;

Rǝzillǝrning ⱪoli meni ornumdin ⱪoƣliwǝtmisun;

12 Mana, yamanliⱪ ⱪilƣuqilar yiⱪildi!

Ƣulitiwetildi, ornidin ⱪayta turalmaydu!

37

37-küy •••• Yahxilar bilǝn yamanlarning tǝⱪdiri •••• «elipbǝ tǝrtiplik» küy

1 Dawut yazƣan küy: —

|א| Yamanliⱪ ⱪilƣuqilar tüpǝylidin ɵzüngni kɵydürmǝ,

Nakǝslǝrgǝ ⱨǝsǝt ⱪilma.■

2 Qünki ular ot-qɵplǝrdǝk tezla üzüp taxlinidu,

Yumran ɵsümlüklǝrgǝ ohxax tozup ketidu.

3 |ב| Pǝrwǝrdigarƣa tayan, tirixip yahxiliⱪ ⱪil,

Zeminda makanlixip yaxap, Uning wapa-ⱨǝⱪiⱪitini ozuⱪ bilip ⱨuzurlan.□

4 «Pǝrwǝrdigarni hursǝnlikim» dǝp bilgin,

U arzu-tilǝkliringgǝ yǝtküzidu.

5 |ג| Yolungni Pǝrwǝrdigarƣa amanǝt ⱪil;

Uningƣa tayan, U qoⱪum tilikingni ijabǝt ⱪilidu.■

6 |ד| U ⱨǝⱪⱪaniyliⱪingni nurdǝk,

Adalitingni qüxtiki ⱪuyaxtǝk qaⱪnitidu.

7 |ד| Pǝrwǝrdigarning aldida tinq bolup, Uni sǝwrqanliⱪ bilǝn küt;

Ⱨaramdin ronaⱪ tapⱪan adǝm tüpǝylidin,

Yaman niyǝtliri ixⱪa axidiƣan kixi tüpǝylidin ɵzüngni kɵydürmǝ.

8 |ה| Aqqiⱪingdin yan, ƣǝzǝptin ⱪayt,

Ɵzüngni kɵydürmǝ;

U pǝⱪǝt seni yamanliⱪⱪa elip baridu.

9 Qünki yamanliⱪ ⱪilƣuqilar zemindin üzüp taxlinidu;

Pǝrwǝrdigarƣa tǝlmürüp kütkǝnlǝr bolsa,

Zeminƣa igidarqiliⱪ ⱪilidu.

10 |ו|: Kɵzni yumup aqⱪuqila, rǝzil adǝm ⱨalak bolidu;

Uning makaniƣa sǝpselip ⱪarisang, u yoⱪ bolidu.

11 Biraⱪ yawax-mɵminlǝr zeminƣa mirasliⱪ ⱪilidu,

Wǝ qǝksiz arambǝhxliktin ⱨuzurlinidu.■

12 |ז| Rǝzil adǝm ⱨǝⱪⱪaniyƣa ⱪǝst ⱪilidu;

Uningƣa qixlirini ƣuqurlitip hiris ⱪilidu;

13 Lekin Rǝb uningƣa ⱪarap külidu;

Qünki Rǝb uning bexiƣa kelidiƣan künni kɵridu.

14 |ח| Yawaxlar wǝ yoⱪsullarni yiⱪitix üqün,

Yoli duruslarni ⱪirip taxlax üqün,

Rǝzillǝr ⱪiliqini ƣilipidin suƣurup elip,

Oⱪyasining kiriqini tartip tǝyyarlidi.

15 Lekin ⱪiliqi bolsa ɵz yürikigǝ sanjilidu,

Oⱪyaliri sunduruwetilidu.

16 |ט| Ⱨǝⱪⱪaniylardiki «az»,

Kɵpligǝn yamanlarning bayliⱪliridin ǝwzǝldur.

17 Qünki rǝzillǝrning bilǝkliri sundurulidu;

Lekin Pǝrwǝrdigar ⱨǝⱪⱪaniylarni yɵlǝydu;

18 |י| Pǝrwǝrdigar kɵngli duruslarning künlirini bilidu;

Ularning mirasi mǝnggügǝ bolidu.

19 Ular eƣir künlǝrdǝ yǝrgǝ ⱪarap ⱪalmaydu;

Ⱪǝⱨǝtqiliktimu ular toⱪ yüridu.

20 |כ| Biraⱪ rǝzillǝr ⱨalak bolidu;

Pǝrwǝrdigar bilǝn ⱪarxilaxⱪuqilar qimǝnzardiki gül-giyaⱨdǝk tozup ketidu;

Ular tügǝydu;

Is-tütündǝk tarⱪilip tügǝydu.□

21 |ל| Rǝzil adǝm ɵtnǝ elip ⱪayturmaydu;

Əmma ⱨǝⱪⱪaniy adǝm meⱨribanliⱪ bilǝn ɵtnǝ beridu;

22 Qünki Pǝrwǝrdigar rǝⱨmǝt ⱪilƣanlar zeminƣa igǝ bolidu,

Biraⱪ uning lǝnitigǝ uqriƣanlar üzüp taxlinidu;

23 |מ| Mǝrdanǝ adǝmning ⱪǝdǝmliri Pǝrwǝrdigar tǝripidindur;

Rǝb uning yolidin hursǝn bolidu. □

24 U teyilip kǝtsimu, yiⱪilip qüxmǝydu;

Qünki Pǝrwǝrdigar uning ⱪolini tutup yɵlǝp turidu.

25 |נ| Mǝn yax idim, ⱨazir ⱪerip ⱪaldim;

Lekin ⱨǝⱪⱪaniylarning taxliwetilgǝnlikini,

Yaki pǝrzǝntlirining nan tiligǝnlikini ǝsla kɵrgǝn ǝmǝsmǝn;

26 U kün boyi mǝrd-meⱨriban bolup ɵtnǝ beridu;

Uning ǝwladlirimu hǝlⱪⱪǝ bǝrikǝt yǝtküzidu.

27 |ס| Yamanliⱪni taxlanglar, yahxiliⱪ ⱪilinglar,

Mǝnggü yaxaysilǝr!

28 Qünki Pǝrwǝrdigar adalǝtni sɵyidu,

U Ɵz mɵmin bǝndilirini taxlimaydu;

Ular mǝnggügǝ saⱪlinidu;

|ע| Lekin rǝzillǝrning ǝwladliri üzüp taxlinidu.

29 Ⱨǝⱪⱪaniylar yǝr-jaⱨanƣa igǝ bolidu,

Əbǝdil’ǝbǝdgiqǝ uningda makan tutup yaxaydu.

30 |פ| Ⱨǝⱪⱪaniy adǝmning aƣzi danaliⱪ jakarlaydu;

Uning tili adil ⱨɵkümlǝrni sɵzlǝydu;

31 Ⱪǝlbidǝ Hudaning muⱪǝddǝs ⱪanuni turidu;

Uning ⱪǝdǝmliri teyilip kǝtmǝs.□  ■

32 |צ| Rǝzillǝr ⱨǝⱪⱪaniy adǝmni paylap yüridu;

Ular uni ɵltürgüdǝk pǝytni izdǝp yüridu.

33 Lekin Pǝrwǝrdigar uni düxmǝnning qanggiliƣa qüxürmǝydu;

Yaki ⱨɵkümdǝ uni gunaⱨⱪa pütmǝydu.

34 |ק| Pǝrwǝrdigarni tǝlmürüp küt,

Uning yolini qing tutⱪin;

U sening mǝrtiwǝngni kɵtürüp, zeminƣa igǝ ⱪilidu ,

Rǝzillǝr ⱨalak ⱪilinƣanda,

Sǝn buni kɵrisǝn.

35 |ר| Mǝn rǝzil adǝmning zomigǝrlik ⱪiliwatⱪinini kɵrdüm,

U huddi ayniƣan baraⱪsan yapyexil dǝrǝhtǝk ronaⱪ tapⱪan.□

36 Biraⱪ u ɵtüp kǝtti,

Mana, u yoⱪ boldi;

Mǝn uni izdisǝmmu, u tepilmaydu.

37 |ש| Mukǝmmǝl adǝmgǝ nǝzǝr sal,

Durus insanƣa ⱪara!

Qünki bundaⱪ adǝmning ahir kɵridiƣini arambǝhx hatirjǝmlik bolidu.

38 Itaǝtsizlǝr bolsa birliktǝ ⱨalak bolixidu;

Ularning kelǝqiki üzülidu;

39 |ח| Biraⱪ ⱨǝⱪⱪaniylarning nijatliⱪi Pǝrwǝrdigardindur;

U eƣir künlǝrdǝ ularning küqlük panaⱨidur.

40 Pǝrwǝrdigar yardǝm ⱪilip ularni saⱪlaydu;

U ularni rǝzillǝrdin saⱪlap ⱪutⱪuzidu;

Qünki ular Uni baxpanaⱨi ⱪilidu.

38

38-küy •••• Eƣirqiliⱪta ⱪalƣan kixining iltija duasi

1 Dawut yazƣan küy: —

(Əslimǝ üqün)

I Pǝrwǝrdigar, ƣǝzipingdǝ tǝnbiⱨ bǝrmigǝysǝn,

Ⱪǝⱨringdǝ meni jazalimiƣaysǝn! ■

2 Qünki oⱪliring meni zǝhimlǝndürüp sanjidi,

Ⱪolung üstümdin ⱪattiⱪ basti.

3 Ⱪattiⱪ ƣǝziping tüpǝylidin ǝtlirimdǝ ⱨeq saⱪliⱪ yoⱪ,

Gunaⱨim tüpǝylidin ustihanlirimda aram yoⱪtur.

4 Qünki gunaⱨlirim boyumdin taxti;

Ular kɵtürǝlmigüsiz eƣir yüktǝk meni besiwaldi.

5 Əhmǝⱪliⱪimdin jaraⱨǝtlirim sesip, xǝlwǝrǝp kǝtti.

6 Azabtin bǝllirim tolimu pükülüp kǝtti,

Kün boyi ƣǝmgǝ petip yürimǝn!

7 Qatiraⱪlirim otⱪa toldi,

Ətlirimning saⱪ yeri yoⱪtur.

8 Mǝn tolimu ⱨalsirap, ezilip kǝttim;

Ⱪǝlbimdiki azab-ⱪayƣu tüpǝylidin ⱨɵrkirǝymǝn.

9 Rǝb, barliⱪ arzuyum kɵz aldingdidur;

Uⱨ tartixlirim Sǝndin yoxurun ǝmǝs;

10 Yürikim jiƣildap, ⱨalimdin kǝttim;

Kɵzlirimning nuri ɵqti.

11 Yar-buradǝrlirimmu meni urƣan waba tüpǝylidin, ɵzlirini mǝndin tartti;

Yeⱪinlirimmu mǝndin yiraⱪ ⱪaqti.

12 Jenimni almaⱪqi bolƣanlar tuzaⱪ ⱪuridu;

Manga ziyanni ⱪǝstligǝnlǝr zǝⱨirini qaqmaⱪta;

Ular kün boyi ⱨiylǝ-mikirlǝrni oylimaⱪta.

13 Lekin mǝn gas adǝmdǝk anglimaymǝn,

Gaqa adǝmdǝk aƣzimni aqmaymǝn;

14 Bǝrⱨǝⱪ, mǝn angliyalmaydiƣan gaslardǝk bolup ⱪaldim;

Aƣzimda ⱪilidiƣan rǝddiyǝ-tǝnbiⱨ yoⱪ.

15 Qünki ümidimni Sǝn Pǝrwǝrdigarƣa baƣlidim;

Rǝb Hudayim, Sǝn iltijayimƣa ijabǝt ⱪilisǝn.

16 Qünki mǝn: — «Ular mening üstümgǝ qiⱪip mahtanmiƣay;

Bolmisa, putlirim teyilip kǝtkǝndǝ, ular xadlinidu» — dedim mǝn.

17 Qünki mǝn dǝldǝngxip, tügixǝy dǝp ⱪaldim,

Azabim kɵz aldimdin kǝtmǝydu.

18 Qünki mǝn ɵz yamanliⱪimni iⱪrar ⱪilimǝn;

Gunaⱨim üstidǝ ⱪayƣurimǝn. ■

19 Lekin düxmǝnlirim juxⱪun ⱨǝm küqlüktur;

Ⱪara qaplap, manga nǝprǝtlǝngǝnlǝrning sani nurƣundur.

20 Wapaƣa japa ⱪilidiƣanlar bolsa, mǝn bilǝn ⱪarxilixidu;

Qünki mǝn yahxiliⱪni kɵzlǝp, intilimǝn.

21 I Pǝrwǝrdigar, mǝndin waz kǝqmigǝysǝn!

I Hudayim, mǝndin yiraⱪlaxmiƣaysǝn!

22 I Rǝb, mening nijatliⱪim,

Manga qapsan yardǝm ⱪilƣaysǝn!

39

39-küy •••• Hudaning tǝrbiyisini qüxinip yetix

1 Nǝƣmiqilǝrning bexi Yǝdutunƣa tapxurulƣan, Dawut yazƣan küy: —

«Tilim gunaⱨ ⱪilmisun dǝp,

Yollirimƣa diⱪⱪǝt ⱪilimǝn;

Rǝzillǝr kɵz aldimda bolsa, mǝn aƣzimƣa bir kɵxǝk salimǝn» — degǝnidim.□

2 Mǝn süküt ⱪilip, zuwan sürmidim,

Ⱨǝtta yahxiliⱪ toƣrisidiki sɵzlǝrnimu aƣzimdin qiⱪarmidim;

Biraⱪ dil azabim tehimu ⱪozƣaldi.□

3 Kɵnglümdǝ zǝrdǝm ⱪaynidi,

Oylanƣanseri ot bolup yandi;

Andin tilim ihtiyarsiz sɵzlǝp kǝtti.

4 I Pǝrwǝrdigar, ɵz ǝjilimni,

Künlirimning ⱪanqilik ikǝnlikini manga ayan ⱪilƣin;

Ajiz insan balisi ikǝnlikimni manga bildürgin.

5 Mana, Sǝn künlirimni pǝⱪǝt nǝqqǝ ƣeriqla ⱪilding,

Sening aldingda ɵmrüm yoⱪ ⱨesabididur.

Bǝrⱨǝⱪ, barliⱪ insanlar tik tursimu, pǝⱪǝt bir tiniⱪla, halas.

Selaⱨ. ■

6 Bǝrⱨǝⱪ, ⱨǝrbir insanning ⱨayati huddi bir kɵlǝnggidur,

Ularning aldirap-saldiraxliri biⱨudǝ awariqiliktur;

Ular bayliⱪlarni toplaydu, lekin keyin bu bayliⱪlarni kimning ⱪoliƣa juƣlinidiƣanliⱪini bilmǝydu.

7 I Rǝb, ǝmdi mǝn nemini kütimǝn?

Mening ümidim sangila baƣliⱪtur.

8 Meni barliⱪ asiyliⱪlirimdin ⱪutⱪuzƣaysǝn,

Meni ⱨamaⱪǝtlǝrning mǝshirisigǝ ⱪaldurmiƣaysǝn.

9 Süküt ⱪilip zuwan sürmidim;

Qünki mana, muxu jazani Ɵzüng yürgüzgǝnsǝn.

10 Meni salƣan wabayingni mǝndin neri ⱪilƣaysǝn;

Qünki ⱪolungning zǝrbisi bilǝn tügixǝy dǝp ⱪaldim.

11 Sǝn tǝnbiⱨliring bilǝn kixini ɵz yamanliⱪi üqün tǝrbiyiliginingdǝ,

Sǝn huddi nǝrsilǝrgǝ küyǝ ⱪurti qüxkǝndǝk, uning izzǝt-ƣururini yoⱪ ⱪiliwetisǝn;

Bǝrⱨǝⱪ, ⱨǝrbir adǝm bir tiniⱪla, halas. Selaⱨ.

12 I Pǝrwǝrdigar, duayimni angliƣaysǝn,

Pǝryadimƣa ⱪulaⱪ salƣaysǝn!

Kɵz yaxlirimƣa süküt ⱪilmiƣaysǝn!

Qünki mǝn pütkül ata-bowilirimdǝk,

Sening aldingda yaⱪa yurtluⱪ, musapirmǝn, halas!■

13 Manga tikkǝn kɵzüngni mǝndin neri ⱪilƣaysǝnki,

Mǝn barsa kǝlmǝs jayƣa kǝtküqǝ,

Meni bir’az bolsimu raⱨǝttin bǝⱨrimǝn ⱪilƣaysǝn.

40

40-küy •••• Bexarǝt — Dawutning ǝwladi bolƣan Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨ, Dawut arⱪiliⱪ kelidu

1 Dawut yazƣan küy: —

Pǝrwǝrdigarƣa tǝlmürüp, küttüm, küttüm;

U manga egilip pǝryadimni anglidi.

2 U meni ⱨalakǝt orikidin,

Xundaⱪla patⱪaⱪ laydin tartiwaldi,

Putlirimni uyultax üstigǝ turƣuzup,

Ⱪǝdǝmlirimni mustǝⱨkǝm ⱪildi.

3 U aƣzimƣa yengi nahxa-munajatni,

Yǝni Hudayimizni mǝdⱨiyilǝxlǝrni saldi;

Nurƣun hǝlⱪ buni kɵrüp, ⱪorⱪidu,

Ⱨǝm Pǝrwǝrdigarƣa tayinidu.

4 Tǝkǝbburlardin yardǝm izdimǝydiƣan,

Yalƣanqiliⱪⱪa ezip kǝtmǝydiƣan,

Bǝlki Pǝrwǝrdigarni ɵz tayanqisi ⱪilƣan kixi bǝhtliktur!

5 I Pǝrwǝrdigar Hudayim,

Sening biz üqün ⱪilƣan karamǝtliring wǝ oy-niyǝtliringni barƣanseri kɵpǝytip, san-sanaⱪsiz ⱪilƣansǝn,

Kimmu ularni bir-birlǝp ⱨesablap Ɵzünggǝ rǝⱨmǝt ⱪayturup bolalisun!

Ularni sɵzlǝp baxtin-ahir bayan ⱪilay desǝm,

Ularni sanap tügitix mumkin ǝmǝs.□

6 Nǝ ⱪurbanliⱪ, nǝ ax ⱨǝdiyǝlǝr Sening tǝlǝp-arzuyung ǝmǝs,

Biraⱪ Sǝn manga sǝzgür ⱪulaⱪlarni ata ⱪilding;

Nǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ, nǝ gunaⱨ ⱪurbanliⱪini tǝlǝp ⱪilmiding;□  ■

7 Xunga jawab bǝrdimki —

«Mana mǝn kǝldim!» — dedim.

Oram yazma dǝsturda mǝn toƣruluⱪ pütülgǝn: — □

8 «Hudayim, Sening kɵnglüngdiki iradǝng mening hursǝnlikimdur;

Sening Tǝwrat ⱪanunung ⱪǝlbimgǝ pütüklüktur».■

9 Büyük jamaǝt arisida turup mǝn ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni jakarlidim;

Mana bularni ɵzümdǝ ⱪilqǝ elip ⱪalƣum yoⱪtur,

I Pǝrwǝrdigar, Ɵzüng bilisǝn.■

10 Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪingni ⱪǝlbimdǝ yoxurup yürmidim;

Wapadarliⱪingni wǝ nijatliⱪingni jakarlidim;

Ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiting wǝ ⱨǝⱪiⱪitingni büyük jamaǝtkǝ ⱨeq yoxurmastin bayan ⱪildim.

11 I Pǝrwǝrdigar, meⱨribanliⱪliringni mǝndin ayimiƣaysǝn;

Ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiting wǝ ⱨǝⱪiⱪiting ⱨǝrdaim meni saⱪliƣay!

12 Qünki sansiz külpǝtlǝr meni oriwaldi;

Ⱪǝbiⱨliklirim meni besiwelip, kɵrǝlmǝydiƣan boldum;

Ular beximdiki qeqimdin kɵp,

Jasaritim tügixip kǝtti.

13 Meni ⱪutⱪuzuxni toƣra tapⱪaysǝn, i Pǝrwǝrdigar!

I Pǝrwǝrdigar, tez kelip, manga yardǝm ⱪilƣaysǝn!

14 Mening ⱨayatimƣa qang salmaⱪqi bolƣanlar biraⱪla yǝrgǝ ⱪaritilip rǝswa ⱪilinsun;

Mening ziyinimdin hursǝn bolƣanlar kǝynigǝ yandurulup xǝrmǝndǝ bolƣay.■

15 Meni: — «Waⱨ! Waⱨ!» dǝp mǝshirǝ ⱪilƣanlar ɵz xǝrmǝndilikidin alaⱪzadǝ bolup kǝtsun!

16 Biraⱪ Seni izdigüqilǝrning ⱨǝmmisi Sǝndǝ xadlinip huxal bolƣay!

Nijatliⱪingni sɵygǝnlǝr ⱨǝmixǝ: «Pǝrwǝrdigar uluƣlansun» deyixkǝy!

17 Mǝn ezilgǝn ⱨǝm yoⱪsul bolsammu,

Biraⱪ Rǝb yǝnila meni yad etidu;

Sǝn mening Yardǝmqim, mening azad ⱪilƣuqim;

I Hudayim, keqikmǝy kǝlgǝysǝn!

41

41-küy •••• Aƣriⱪning duasi

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan küy: —

Ƣerib-ajizlarƣa ƣǝmhorluⱪ ⱪilƣan kixi nǝⱪǝdǝr bǝhtlik-ⱨǝ!

Eƣir künlǝrdǝ Pǝrwǝrdigar uningƣa panaⱨ bolidu. □

2 Pǝrwǝrdigar uni ⱪoƣdap, uni aman saⱪlaydu;

U zeminda turup bǝhtiyar yaxaydu;

Sǝn uni düxmǝnlirining ihtiyariƣa qüxürmǝysǝn!

3 Orun tutup zǝiplixip yatⱪinida, Pǝrwǝrdigar uningƣa dǝrman bolidu;

Sǝn uning yatⱪan orun-kɵrpilirini raslap tüzǝxtürüp turisǝn.□

4 Mǝn iltija ⱪilip: — «I Pǝrwǝrdigar, manga meⱨribanliⱪ kɵrsǝtkǝysǝn,

Jenimƣa xipaliⱪ bǝrgǝysǝn;

Qünki mǝn aldingda gunaⱨ ⱪildim» — dedim. □

5 Düxmǝnlirim mǝn toƣruluⱪ: —

«U ⱪaqanmu ɵlüp, nami-nǝsli ⱪurup ketǝr?» — dǝp manga yamanliⱪ tilǝydu.

6 Birsi meni kɵrgili kǝlgǝn bolsa,

U aldamqi sɵzlǝrni ⱪilidu;

Ular kǝynimdin kɵnglidǝ xumluⱪ toplap,

Andin sirtlarƣa qiⱪip xu ixlarni tarⱪitip po atidu;

7 Manga ɵq bolƣanlarning ⱨǝmmisi manga ⱪarita ɵzara kusurlixidu,

Ular manga ziyankǝxlik ⱪǝstidǝ bolidu.

8 Ular: «Uning bexiƣa jin-xǝytandin bir kesǝl qaplaxti;

Əmdi u orun tutup yetip ⱪaldi;

U ⱪaytidin turalmaydu» — deyixidu.

9 Ⱨǝtta sirdixim dǝp ixǝngǝn ⱪǝdinas dostum,

Mǝn bilǝn ⱨǝmdastihan bolup tuzumni yegǝnmu manga put atti.□  ■

10 Biraⱪ Sǝn Pǝrwǝrdigar, manga rǝⱨim ⱪilƣaysǝn;

Düxmǝnlirimdin intiⱪam elixⱪa,

Meni turƣuzƣaysǝn;

11 Düxminimning üstümdin ƣǝlibǝ ⱪilip xadlanmiƣinidin,

Seni mǝndin sɵyünidu, dǝp bilimǝn.

12 Biraⱪ manga kǝlsǝk, durus bolƣanliⱪimdin, sǝn meni yɵlǝysǝn;

Sǝn meni mǝnggü Ɵz ⱨuzurungda ⱪǝd kɵtürütküzüp turƣuzisǝn.

13 Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarƣa ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturulƣay!

Amin! Amin!

42

Ikkinqi Bɵlüm •••• 42-küy •••• Hudaƣa tǝxna bolƣan musapirning duasi

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup oⱪulsun dǝp, Koraⱨning oƣulliri üqün yezilƣan «Masⱪil»: —

Keyik eriⱪlardiki suƣa tǝxna bolƣandǝk,

Jenim sanga tǝxnadur, i Huda.□

2 Mening jenim Hudaƣa, ⱨayat Tǝngrigǝ intizardur;

Aⱨ, mǝn ⱪaqanmu Hudaning ⱨuzurida kɵrünüxkǝ müyǝssǝr bolimǝn?■

3 Mening keqǝ-kündüz yeginim kɵz yaxlirim bolup kǝlgǝn;

Hǝⱪlǝr kün boyi mǝndin: «Hudaying ⱪǝyǝrdǝ?» dǝp soraydu.■

4 Ɵtkǝn künlǝrni ǝslǝp,

Jenimning dǝrdlirini tɵküwatimǝn

(Mǝn kɵpqilik bilǝn ketiwetip,

Hudaning ɵyigǝ tǝntǝnǝ ⱪilip mengip,

Huxalliⱪta Ⱨǝmdusana oⱪup, nahxa eytip,

Ⱨeytni tǝbrikligǝn top-top ⱪoxundǝk, jamaǝt bilǝn billǝ barattim!).

5 — I jenim, Sǝn tenimdǝ nemixⱪa bundaⱪ ⱪayƣurisǝn?

Nemixⱪa iqimdǝ bundaⱪ mǝyüslinip kǝtting?

Hudaƣa ümid baƣla;

Qünki Uning jamalidin qiⱪⱪan nijatliⱪtin,

Mǝn Uni yǝnila uluƣlaymǝn, — Mening Hudayimni!■

6 Jenim iqimdǝ mǝyüslinip kǝtti;

Xunga mǝn Seni seƣinimǝn;

Ⱨǝtta musapirliⱪta Iordan dǝryasi boyidiki wadilarda,

Ⱨǝrmon taƣlirida, Mizar teƣidimu Seni seƣinimǝn.

7 Sening xarⱪiratmiliringning awazliriƣa,

Qongⱪur ⱨang bilǝn qongⱪur ⱨang maslixip ⱨɵrkirimǝktǝ.

Sening ⱨǝmmǝ dolⱪunliring ⱨǝm ⱪaynam-taxⱪinliring meni ƣǝrⱪ ⱪildi.

8 Kündüzi Pǝrwǝrdigar ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbitini manga buyruydu,

Keqiliri Uning nahxisi,

Wǝ ⱨǝm ⱨayatim bolƣan Tǝngrigǝ ⱪilƣan dua manga ⱨǝmraⱨ bolidu.

9 Mǝn Ⱪoram Texim bolƣan Hudaƣa: —

«Meni nemixⱪa untup ⱪalding?

Mǝn nemixⱪa düxmǝnning zulumiƣa uqrap,

Ⱨǝmixǝ azab qekip yürüwatimǝn?» — dǝymǝn.■

10 Sɵngǝklirimni ǝzgǝndǝk rǝⱪiblirim meni mǝshirǝ ⱪilip ǝyiblǝydu;

Ular kün boyi mǝndin: «Hudaying ⱪǝyǝrdǝ?» — dǝp sorimaⱪta.

11 I jenim, tenimdǝ nemixⱪa bundaⱪ ⱪayƣurisǝn?

Nemixⱪa iqimdǝ bundaⱪ mǝyüslinip kǝtting?

Hudaƣa ümid baƣla;

Qünki mǝn Uni yǝnila mǝdⱨiyilǝymǝn,

Yǝni qirayimƣa salamǝtlik, nijatliⱪ ata ⱪilƣuqi Hudayimni mǝdⱨiyilǝymǝn!

U mening Hudayimdur!

43

43-küy •••• Sǝrgǝrdanning duasi •••• 1-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng

1 I Pǝrwǝrdigar, mǝn toƣruluⱪ ⱨɵküm qiⱪarƣaysǝn,

Dǝwayimni ǝⱪidisiz bir hǝlⱪ aldida soriƣaysǝn;

Meni ⱨiyligǝr ⱨǝm ⱪǝbiⱨ adǝmdin ⱪutuldurƣaysǝn. □

2 Qünki Sǝn panaⱨgaⱨim bolƣan Hudadursǝn;

Nemixⱪa meni taxlawǝtkǝnsǝn?

Nemixⱪa düxmǝnning zulumiƣa uqrap,

Ⱨǝmixǝ azab qekip yüriwatimǝn?» — dǝymǝn.■

3 Ɵz ⱨǝⱪiⱪiting wǝ nurungni ǝwǝtkin,

Ular meni yetǝkligǝy!

Meni muⱪǝddǝs teƣingƣa,

Makaningƣa elip kǝlgǝy! □

4 Xuning bilǝn mǝn Hudaning ⱪurbangaⱨi aldiƣa baray,

Yǝni mening qǝksiz huxluⱪum bolƣan Tǝngrining yeniƣa baray;

Bǝrⱨǝⱪ, qiltar qelip Seni mǝdⱨiyilǝymǝn, i Huda, mening Hudayim!

5 I jenim, sǝn nemixⱪa bundaⱪ ⱪayƣurisǝn?

Nemixⱪa iqimdǝ bundaⱪ biaram bolup ketisǝn?

Hudaƣa ümid baƣla!

Qünki mǝn Uni yǝnila mǝdⱨiyilǝymǝn,

Yǝni qirayimƣa salamǝtlik, nijatliⱪ ata ⱪilƣuqi Hudayimni mǝdⱨiyilǝymǝn!□  ■

44

44-küy •••• Mǝƣlubiyǝttin keyinki munajat

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup oⱪulsun dǝp, Koraⱨning oƣulliri üqün yezilƣan «Masⱪil»:—

I Huda, ɵz ⱪulaⱪlirimiz bilǝn angliduⱪ,

Atilirimiz bizgǝ bayan ⱪilip,

Ɵz künliridǝ, yǝni ⱪǝdimki zamanlarda Sening ⱪilƣan zor ixliringni uⱪturƣanidi;

2 Sǝn ata-bowilirimizning aldida Ɵz ⱪolung bilǝn yat ǝllǝrni ⱪoƣliwetip,

Ularning zeminiƣa ata-bowilirimizni orunlaxturdung;

Yat ⱪowmlarƣa apǝt qüxürüp, ularni tarⱪitiwǝtting.□  ■

3 Bǝrⱨǝⱪ, bowilirimiz zeminni ɵz ⱪiliqi bilǝn alƣini yoⱪ,

Ɵz biliki bilǝn ɵzlirini ⱪutⱪuzƣinimu yoⱪ;

Bu bǝlki Sening ong ⱪolung, Sening biliking wǝ jamalingning nurining ⱪilƣinidur;

Qünki Sǝn ulardin hursǝnlik tapting.

4 Sǝn Ɵzüng mening padixaⱨimdursǝn, i Huda,

Sǝn Yaⱪup üqün ƣǝlibilǝr buyruƣuqidursǝn.□

5 Sǝn arⱪiliⱪ biz rǝⱪiblirimizni ⱨǝydiwetimiz;

Naming bilǝn ɵzimizgǝ ⱪarxi turƣanlarni qǝylǝymiz;

6 Qünki ɵz oⱪyayimƣa tayanmaymǝn,

Ⱪiliqimmu meni ⱪutⱪuzalmaydu.

7 Qünki Sǝn bizni rǝⱪiblirimizdin ⱪutⱪuzdung,

Bizgǝ ɵq bolƣanlarni yǝrgǝ ⱪaratting.

8 Hudani kün boyi iptiharlinip mahtaymiz;

Namingni ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ mǝdⱨiyilǝymiz.

Selaⱨ!

9 Biraⱪ Sǝn ⱨazir bizni taxlawetip aⱨanǝtkǝ ⱪaldurdung;

Ⱪoxunlirimiz bilǝn jǝnggǝ billǝ qiⱪmaysǝn. ■

10 Sǝn rǝⱪiblirimiz aldida bizni qekindürdüng;

Bizni ɵqmǝnlǝrgǝ haliƣanqǝ talan-taraj ⱪildurdung.

11 Soyuxⱪa tapxurulƣan ⱪoylardǝk, bizni ularƣa tapxurdung,

Əllǝr arisiƣa bizni tarⱪitiwǝtting.

12 Sǝn Ɵz hǝlⱪingni bikarƣa setiwǝtting,

Uning ⱪimmitidin Ɵzüng ⱨeq beyip kǝtmiding;

13 Sǝn bizni ⱪoxna ǝllǝrning mǝshirisigǝ ⱪaldurƣansǝn;

Ətrapimizdikilǝrgǝ aⱨanǝt, zangliⱪ obyekti ⱪildingsǝn.■

14 Sǝn bizni ǝllǝr arisida sɵz-qɵqǝkkǝ ⱪoydungsǝn,

Yat ⱪowmlar bizgǝ bax qayⱪixip ⱪaraxmaⱪta.

15-16 Mǝshirǝ ⱨǝm kupurluⱪ eytⱪuqilarning awazi tüpǝylidin,

Düxmǝnlǝr wǝ ɵq alƣuqilar tüpǝylidin,

Kün boyi uyatim aldimdin kǝtmǝydu,

Yüzümning nomusi meni qirmiwaldi.

17 Mana bularning ⱨǝmmisi beximizƣa qüxti;

Biraⱪ biz Seni untumiduⱪ,

Yaki ǝⱨdǝnggǝ ⱨeq asiyliⱪ ⱪilmiduⱪ;

18 Ⱪǝlbimiz ⱨeq yanmidi, Sanga sadaⱪǝtsizlik ⱪilmiduⱪ,

Ⱪǝdǝmlirimiz yolungdin ⱨeq ezip kǝtmidi.

19 Biraⱪ Sǝn bizni qilbɵrilǝr makanida ǝzding,

Bizgǝ ɵlüm sayisini qaplaxturdung.

20 Əgǝr biz Hudayimizning namini untuƣan bolsaⱪ,

Yaki yat bir ilaⱨⱪa ⱪol kɵtürgǝn bolsaⱪ,

21 Huda Sǝn qoⱪum buni sürüxtǝ ⱪilmas idingmu,

Ⱪǝlbtiki sirlarni bilip turidiƣan tursang?

22 Biraⱪ Sǝn tüpǝyli biz kün boyi ⱪirilmaⱪtimiz;

Boƣuzlinixni kütüp turƣan ⱪoylar kǝbi ⱨesablanmaⱪtimiz.■

23 Oyƣan, i rǝb! Nemixⱪa uhlap yatisǝn?

Ornungdin tur, bizni mǝnggügǝ taxlawǝtmigǝysǝn!

24 Nemixⱪa yüzüngni bizdin yoxurisǝn?

Nemixⱪa külpǝtlirimizgǝ, uqriƣan zulumlirimizƣa pisǝnt ⱪilmaysǝn?

25 Ⱪariƣina, jenimiz tupraⱪta beƣirlap yüridu;

Tenimiz yǝrgǝ qaplaxti;

26 Ornungdin turup bizgǝ yardǝmdǝ bolƣaysǝn!

Ɵzüngning ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiting sǝwǝbidin,

Bizlǝrni ⱨɵrlükkǝ qiⱪarƣaysǝn!

45

45-küy •••• Padixaⱨning toy munajiti •••• 1-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup, «Nilupǝrlǝr» degǝn aⱨangda oⱪulsun dǝp, Koraⱨning oƣulliriƣa tapxurulƣan, «sɵyümlük yar üqün» degǝn «Masⱪil» munajat-nahxa: —

Ⱪǝlbimdin güzǝl ix toƣrisida sɵzlǝr urƣup qiⱪmaⱪta;

Padixaⱨⱪa beƣixliƣan munajitimni eytimǝn;

Tilim goya maⱨir xairning ⱪǝlimidur;□

2 Insan baliliri iqidǝ sǝn ǝng güzǝldursǝn;

Lǝwliring xapaǝt bilǝn toldurulƣandur;

Xunga Huda sanga mǝnggügǝ rǝⱨmǝt ⱪildi.

3 I büyük bolƣuqi,

Ⱪiliqingni asⱪin yeningƣa,

Ⱨǝywiting wǝ xanu-xǝwkiting bilǝn!

4 Ⱨǝⱪiⱪǝt, kǝmtǝrlik ⱨǝm adalǝtni alƣa sürüxkǝ atlanƣiningda,

Xanu-xǝwkǝt iqidǝ ƣǝlibǝ bilǝn alƣa bas!

Xuning bilǝn ong ⱪolung ɵzünggǝ karamǝt ⱪorⱪunqluⱪ ixlarni kɵrsitidu!■

5 Sening oⱪliring ɵtkürdur,

Ular padixaⱨning düxmǝnlirining yürikigǝ sanjilidu;

Pütün ǝllǝr ayiƣingƣa yiⱪitilidu.

6 Sening tǝhting, i Huda, ǝbǝdil’ǝbǝdliktur;

Padixaⱨliⱪingdiki Xaⱨanǝ ⱨasang, adalǝtning ⱨasisidur.□  ■

7 Sǝn ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni sɵyüp, rǝzillikkǝ nǝprǝtlinip kǝlgǝnsǝn;

Xunga Huda, yǝni sening Hudaying, seni ⱨǝmraⱨliringdin üstün ⱪilip xadliⱪ meyi bilǝn mǝsiⱨ ⱪildi.□  ■

8 Sening kiyimliringdin murmǝkki, muǝttǝr wǝ darqin ⱨidi kelidu;

Pil qixi sarayliridiki sazǝndilǝrning tarliⱪ sazliri seni hursǝn ⱪilidu. ■

9 Padixaⱨlarning mǝlikiliri ⱨɵrmǝtlik kenizǝkliringning ⱪatarididur;

Hanixing Ofirdiki sap altun zibu-zinǝtlǝrni taⱪap ong ⱪolungda turidu;□

10 «Angliƣin, i ⱪizim, kɵrgin, sɵzlirimgǝ ⱪulaⱪ salƣin;

Ɵz ⱪǝbilǝng wǝ ata jǝmǝtingni untup ⱪal!

11 Xuning bilǝn padixaⱨ güzǝl jamalingƣa mǝptun bolidu;

U sening hojang, sǝn uningƣa sǝjdǝ ⱪil».

12 Tur xǝⱨirining ⱪizi aldingda sowƣa bilǝn ⱨazir bolidu;

Halayiⱪ arisidiki baylar sening xapaitingni kütidu;□  ■

13 Xaⱨanǝ ⱪizning iqki dunyasi pütünlǝy parlaⱪtur,

Uning kiyimlirimu zǝr bilǝn kǝxtilǝngǝn;□

14 U kǝxtilik kiyimlǝr bilǝn padixaⱨning ⱨuzuriƣa kǝltürülidu;

Kǝynidin uningƣa ⱪoldax kenizǝklǝrmu billǝ yeningƣa elip kelinidu;□

15 Ular huxal-huram, xadliⱪ iqidǝ baxlap kelinidu;

Ular birliktǝ padixaⱨning ordisiƣa kirixidu.

16 «Ata-bowiliringning orniƣa oƣulliring qiⱪidu;

Sǝn ularni pütkül jaⱨanƣa ⱨakim ⱪilisǝn.□

17 Mǝn sening namingni ǝwladdin-ǝwladⱪa yad ǝtküzimǝn;

Xunglaxⱪa barliⱪ ⱪowmlar seni ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ mǝdⱨiyilǝydu».

46

46-küy •••• Huda baxpanaⱨtur

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup, «Pak ⱪizlar üqün» degǝn aⱨangda oⱪulsun dǝp, Koraⱨning oƣulliri üqün yezilƣan küy: —

Huda panaⱨgaⱨimiz wǝ ⱪudritimizdur;

Külpǝtlǝr qüxkǝn ⱨaman ⱨazir bolidiƣan bir yardǝmqidur. □

2-3 Xunga yǝr-zemin ɵngtürülüp, taƣlar gümürülüp dengiz tǝglirigǝ qüxüp kǝtsimu,

Uning dolⱪunliri xawⱪunlinip ⱪaynam bolsimu,

Ɵrkǝxliri bilǝn taƣlar silkinip kǝtsimu,

Ⱪorⱪmaymiz.

Selaⱨ.

4 Hudaning xǝⱨirini — Yǝni Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqi makanlaxⱪan muⱪǝddǝs jayni,

Hursǝn ⱪilidiƣan eⱪinliri xahliƣan bir dǝrya bardur.

5 Huda uning otturisididur;

U yǝr ⱨǝrgiz tǝwrimǝydu;

Huda tang etix bilǝnla uningƣa yardǝmgǝ kelidu.

6  Barliⱪ ǝllǝr ⱪaynap, padixaⱨliⱪlar titrǝp kǝtti;

U awazini ⱪoyuwǝtkǝn ⱨaman,

Yǝr erip ketidu.

7 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar biz bilǝn billǝ;

Yaⱪupning Hudasi egiz ⱪorƣinimizdur!

Selaⱨ!

8 Kelinglar, Pǝrwǝrdigarning ⱪilƣanlirini kɵrünglar!

U yǝr yüzidǝ ⱪilƣan karamǝt wǝyranqiliⱪlarni kɵrünglar!□

9 U, jaⱨanning u qetigiqǝ bolƣan uruxlarni tohtitidu;

U oⱪyalarni sunduridu,

Nǝyzilǝrni oxtuwetidu,

Jǝng ⱨarwilirini otta kɵydüriwetidu.

10 U: «Tohtax, mening Huda ikǝnlikimni bilip ⱪoyux!

Mǝn pütkül ǝllǝr arisida uluƣlinimǝn;

Mǝn yǝr yüzidǝ “büyük” dǝp ⱪarilimǝn» — dǝydu.

11 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar biz bilǝn billǝ,

Yaⱪupning Hudasi bizning egiz ⱪorƣinimizdur!

47

47-küy •••• Huda mǝnggü ƣǝlibǝ ⱪilƣuqidur

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup oⱪulsun dǝp, Koraⱨning oƣulliri üqün yezilƣan küy: —

Barliⱪ ⱪowmlar, Hudani alⱪixlanglar!

Uningƣa yuⱪiri awazinglar bilǝn huxalliⱪ tǝntǝnisini yangritinglar!

2 Qünki Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqi, Pǝrwǝrdigar, dǝⱨxǝtlik wǝ ⱨǝywǝtliktur,

Pütkül jaⱨanni soriƣuqi büyük Padixaⱨtur. □

3 U bizgǝ hǝlⱪlǝrni boysundurup,

Bizni ǝl-millǝtlǝr üstigǝ ⱨakim ⱪilidu.□

4 U biz üqün mirasimizni tallap,

Yǝni Ɵzi sɵygǝn Yaⱪupning pǝhri bolƣan zeminni bekitip bǝrdi.

Selaⱨ!

5 Huda tǝntǝnǝ sadasi iqidǝ,

Pǝrwǝrdigar sunay sadasi iqidǝ yuⱪiriƣa kɵtürüldi;

6 Hudaƣa nahxa-küy eytinglar, nahxa-küy eytinglar!

Padixaⱨimizƣa nahxa-küy eytinglar, nahxa-küy eytinglar!

7 Huda pütkül jaⱨanning padixaⱨidur;

Zeⱨninglar bilǝn uningƣa nahxa-küy eytinglar!

8 Huda ǝllǝr üstidǝ ⱨɵküm süridu;

U Ɵzining pak-muⱪǝddǝslikining tǝhtidǝ olturidu.

9 Əl-yurtlarning kattiliri jǝm bolup,

Ibraⱨimning Hudasining hǝlⱪigǝ ⱪoxuldi;

Qünki jaⱨandiki barliⱪ ⱪalⱪanlar Hudaƣa tǝwǝdur;

U nǝⱪǝdǝr aliydur!□

48

48-küy •••• Zion — Hudaning xǝⱨiri

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup oⱪulsun dǝp, Koraⱨning oƣulliri üqün yezilƣan küy: —

Uluƣdur Pǝrwǝrdigar,

Hudayimizning xǝⱨiridǝ, Uning muⱪǝddǝsliki turƣan taƣda,

U zor mǝdⱨiyǝlǝrgǝ layiⱪtur!

2 Egizlikidin kɵrkǝm, Zion teƣi,

Pütkül jaⱨanning hursǝnlikidur;

Ximaliy tǝrǝpliri güzǝldur,

Büyük padixaⱨning xǝⱨiridur!□  ■

3 Huda ⱪorƣanlirida turidu,

Bu yǝrdǝ U egiz panaⱨgaⱨ dǝp tonulidu;

4 Mana, padixaⱨlar yiƣildi,

Ular xǝⱨǝrni besip ɵtüp, jǝm boldi.

5  Xǝⱨǝrni kɵrüpla ular alaⱪzadǝ boldi;

Dǝkkǝ-dükkigǝ qüxüp bǝdǝr ⱪeqixti.

6 U yǝrdǝ ularni titrǝk basti,

Tolƣaⱪ yegǝn ayaldǝk ular azablandi;

7 Sǝn Tarxixtiki kemilǝrni xǝrⱪ xamili bilǝn wǝyran ⱪiliwǝtting.□

8 Ⱪuliⱪimiz angliƣanni,

Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning xǝⱨiridǝ,

Hudayimizning xǝⱨiridǝ,

Biz ⱨazir ɵz kɵzimiz bilǝn xundaⱪ kɵrduⱪ;

Huda mǝnggügǝ uni mustǝⱨkǝm ⱪilidu.

Selaⱨ.

9 Biz sening muⱪǝddǝs ibadǝthanang iqidǝ turup, i Huda,

Ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbitingni seƣinduⱪ.

10 Namingƣa layiⱪtur,

Jaⱨanning qǝt-qǝtlirigiqǝ yǝtküzülgǝn mǝdⱨiyiliring, i Huda;

Sening ong ⱪolung ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn tolƣan.

11 Sening adil ⱨɵkümliringdin,

Zion teƣi xadlanƣay!

Yǝⱨuda ⱪizliri huxal bolƣay!□

12 Zion teƣini aylinip mengip,

Ətrapida sǝyli ⱪilinglar;

Uning munarlirini sanap beⱪinglar;

13 Keyinki ǝwladⱪa uni bayan ⱪilix üqün,

Sepil-istiⱨkamlirini kɵngül ⱪoyup kɵzitinglar,

Ⱪorƣanlirini kɵzdin kǝqürünglar.

14 Qünki bu Huda ǝbǝdil’ǝbǝd bizning Hudayimizdur;

U ɵmürwayǝt bizning yetǝkqimiz bolidu!

49

49-küy •••• Pütün insanƣa berilgǝn nǝsiⱨǝt-agaⱨlandurux

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup oⱪulsun dǝp, Koraⱨning oƣulliri üqün yezilƣan küy: —

I barliⱪ hǝlⱪlǝr, kɵngül ⱪoyup anglanglar!

Yǝr yüzidǝ turuwatⱪanlar, ⱪulaⱪ selinglar!

2 Mǝyli addiy puⱪra, ya esilzadilǝr,

Ya bay, ya gadaylar bolsun, ⱨǝmminglar anglanglar!

3 Aƣzim danaliⱪni sɵzlǝydu,

Dilim ǝⱪilgǝ uyƣun ixlarni oylap qiⱪidu.□

4 Ⱪuliⱪim ⱨekmǝtlik tǝmsilni zǝn ⱪoyup anglaydu,

Qiltar qelip sirliⱪ sɵzni eqip berimǝn.■

5 Eƣir künlǝrdǝ, meni ⱪiltaⱪⱪa qüxürmǝkqi bolƣanlarning ⱪǝbiⱨlikliri ǝtrapimda bolsimu,

Mǝn nemixⱪa ⱪorⱪidikǝnmǝn?

6 Ular bayliⱪliriƣa tayinidu,

Mal-mülüklirining zorluⱪi bilǝn qongqiliⱪ ⱪilidu;

7-9 Insan mǝnggügǝ yaxap,

Gɵr-ⱨangni kɵrmǝsliki üqün,

Ⱨeqkim ɵz buradǝrining ⱨayatini pul bilǝn ⱪayturuwalalmaydu;

Wǝ yaki Hudaƣa uning jenini ⱪutuldurƣudǝk baⱨani berǝlmǝydu;

(Qünki uning jenining baⱨasi intayin ⱪimmǝt,

Wǝ bu baⱨa boyiqǝ bolƣanda, mǝnggügǝ ⱪǝrz tapxuruxi kerǝktur)□

10 Ⱨǝmmigǝ ayanki, danixmǝn adǝmlǝrmu ɵlidu;

Ⱨǝmmǝ adǝm bilǝn tǝng, nadan wǝ ⱨamaⱪǝtlǝr billǝ ⱨalak bolidu,

Xundaⱪla ular mal-dunyasini ɵzgilǝrgǝ ⱪaldurup ketidu.

11 Ularning kɵnglidiki oy-pikirlǝr xundaⱪki:

«Ɵy-imaritimiz mǝnggügǝ,

Makan-turalƣulirimiz dǝwrdin-dǝwrgiqǝ bolidu»;

Ular ɵz yǝrlirigǝ isimlirini nam ⱪilip ⱪoyidu.□

12 Biraⱪ insan ɵzining nam-izzitidǝ turiwǝrmǝydu,

U ⱨalak bolƣan ⱨaywanlardǝk ketidu.

13 Ularning muxu yoli dǝl ularning nadanliⱪidur;

Lekin ularning kǝynidin dunyaƣa kǝlgǝnlǝr, yǝnila ularning eytⱪan sɵzlirigǝ apirin oⱪuydu.

Selaⱨ.

14 Ular ⱪoylardǝk tǝⱨtisaraƣa yatⱪuzulidu;

Ɵlüm ularni ɵz ozuⱪi ⱪilidu;

Ətisi sǝⱨǝrdǝ duruslar ularning üstidin ⱨɵküm yürgüzidu;

Ularning güzǝlliki qiritilixⱪa tapxurulidu;

Tǝⱨtisara bolsa ularning ⱨǝywǝtlik makanidur!□

15 Biraⱪ Huda jenimni tǝⱨtisaraning ilkidin ⱪutⱪuzidu;

Qünki U meni ⱪobul ⱪilidu.

Selaⱨ.

16 Birsi beyip ketip,

ailǝ-jǝmǝtining abruyi ɵsüp kǝtsimu,

Ⱪorⱪma;

17 Qünki u ɵlgǝndǝ ⱨeqnǝrsisini elip ketǝlmǝydu;

Uning xɵⱨriti uning bilǝn billǝ gɵrgǝ qüxmǝydu.

18 Gǝrqǝ u ɵmür boyi ɵzini bǝhtlik qaƣliƣan bolsimu,

(Bǝrⱨǝⱪ, kixilǝr ronaⱪ tapⱪiningda, ǝlwǝttǝ seni ⱨaman mahtaydu)

19 Ahiri berip, u yǝnila ata-bowilirining yeniƣa ketidu;

Ular mǝnggügǝ yoruⱪluⱪni kɵrǝlmǝydu.

20 Insan izzǝt-abruyda bolup, lekin yorutulmisa,

Ⱨalak bolidiƣan ⱨaywanlarƣa ohxax bolidu, halas.

50

50-küy •••• Samawiy Sotqi sükütini buzup sɵzlǝydu: — •••• «ⱨǝⱪiⱪiy ibadǝt» degǝn nemǝ?

1 Asaf yazƣan küy: —

Ⱪadir Huda, yǝni Pǝrwǝrdigar eƣiz eqip,

Künqiⱪixtin künpetixⱪiqǝ yǝr yüzidikilǝrgǝ murajiǝt ⱪildi. □  ■

2 Güzǝllikning jǝwⱨiri bolƣan Zion teƣidin,

Huda julalidi.

3 Hudayimiz kelidu, U ⱨǝrgizmu süküt iqidǝ turmaydu;

Uning aldida yǝwǝtküqi ot kelidu;

Uning ǝtrapida zor boran-qapⱪun ⱪaynaydu. □

4 Ɵz hǝlⱪini soraⱪ ⱪilix üqün,

U yuⱪiridin asmanlarni,

Yǝrnimu guwaⱨliⱪⱪa qaⱪiridu: —

5 «Mening mɵmin bǝndilirimni,

Yǝni Mǝn bilǝn ⱪurbanliⱪ arⱪiliⱪ ǝⱨdǝ tüzgüqilǝrni ⱨuzurumƣa qaⱪirip yiƣinglar!»

6 Asmanlar uning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪini elan ⱪilidu,

Qünki Huda Ɵzi soraⱪ ⱪilƣuqidur!

Selaⱨ.

7 «Anglanglar, i hǝlⱪim, Mǝn sɵz ⱪilay;

I Israil, Mǝn sanga ⱨǝⱪiⱪǝtni eytip ⱪoyayki,

Mǝnki Huda, sening Hudayingdurmǝn.

8 Ⱨazir ǝyibliginim sening ⱪurbanliⱪliring sǝwǝbidin,

Yaki ⱨǝmixǝ aldimda sunulidiƣan kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪliring sǝwǝbidin ǝmǝs; □

9 Mǝn sening eƣilingdin ⱨeqbir ɵküzni,

Ⱪotanliringdin ⱨeqbir tekini almaⱪqi ǝmǝsmǝn.

10 Qünki ormanliⱪlardiki barliⱪ ⱨaywanatlar Manga mǝnsuptur,

Mingliƣan taƣdiki mal-waranlarmu Meningkidur;

11 Taƣlardiki pütün uqar-ⱪanatlarni bilimǝn,

Daladiki barliⱪ janiwarlar Meningkidur.

12 Ⱪarnim aqsimu sanga eytmaymǝn;

Qünki alǝm wǝ uningƣa tolƣan ⱨǝmmǝ nǝrsilǝr Meningkidur. ■

13 Əjǝba, Mǝn ɵküzning gɵxini yǝmdimǝn?

Tekining ⱪenini iqǝmdimǝn?

14 Ⱪurbanliⱪ süpitidǝ Hudaƣa tǝxǝkkürlǝrni eyt;

Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqiƣa ⱪilƣan wǝdǝnggǝ wapa ⱪil. ■

15 Bexingƣa kün qüxkǝndǝ Manga murajiǝt ⱪil;

Mǝn seni ⱪutuldurimǝn,

Sǝn bolsang Meni uluƣliƣaysǝn».

16 Lekin rǝzillǝrgǝ Huda xundaⱪ dǝydu: —

«Mening ǝmirlirimni bayan ⱪilixⱪa nemǝ ⱨǝⱪⱪing bar?

Əⱨdǝmni tilƣa alƣudǝk sǝn kim iding?

17 Sǝn Mening tǝlimlirimdin yirgǝnding,

Sɵzlirimni rǝt ⱪilding ǝmǝsmu?□

18 Oƣrini kɵrsǝng, sǝn uningdin zoⱪ alding,

Zinahorlar bilǝn xerik boldung;

19 Aƣzingdin yaman gǝp qüxmǝydu;

Tiling yalƣanqiliⱪni toⱪuydu.

20 Ɵz ⱪerindixingning yaman gepini ⱪilip olturisǝn,

Anangning oƣliƣa tɵⱨmǝt ⱪilisǝn.

21 Sǝn bu ixlarni ⱪilƣiningda, Mǝn ün qiⱪarmidim;

Dǝrwǝⱪǝ, sǝn Meni ɵzünggǝ ohxax dǝp oyliding;

Lekin Mǝn seni ǝyiblǝp,

Bu ixlarni kɵz aldingda ǝyni boyiqǝ sanga kɵrsitimǝn.

22 — I, Tǝngrini untuƣanlar, buni kɵngül ⱪoyup anglanglar!

Bolmisa, silǝrni parǝ-parǝ ⱪiliwetimǝn;

Ⱨeqkim silǝrni ⱪutⱪuzalmaydu.

23 Biraⱪ ⱪurbanliⱪ süpitidǝ rǝⱨmǝt eytⱪanlarning ⱨǝrⱪaysisi Manga xǝrǝp kǝltüridu;

Xundaⱪ ⱪilip, uningƣa Ɵz nijatliⱪimni kɵrsitiximgǝ yol tǝyyarliƣan bolidu.□

51

51-küy •••• Eƣir gunaⱨ üqün kǝqürüm tilǝx duasi

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan küy. Bu küy Natan pǝyƣǝmbǝr uning yeniƣa kelip, uni Bat-Xeba bilǝn bolƣan zinahorluⱪi toƣruluⱪ ǝyibligǝndin keyin yezilƣan: —

Ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiting bilǝn, i Huda, manga meⱨir-xǝpⱪǝt kɵrsǝtkǝysǝn!

Rǝⱨimdilliⱪliringning kɵplüki bilǝn asiyliⱪlirimni ɵqürüwǝtkǝysǝn!□  ■

2 Meni ⱪǝbiⱨlikimdin yiltizimƣiqǝ yuwǝtkǝysǝn,

Gunaⱨimdin meni taziliƣaysǝn.

3 Qünki mǝn asiyliⱪlirimni tonup iⱪrar ⱪildim;

Gunaⱨim ⱨǝmixǝ kɵz aldimda turidu.

4 Sening aldingda, pǝⱪǝt Sening aldingdila gunaⱨ ɵtküzüp,

Nǝziringdǝ rǝzil bolƣan ixni sadir ⱪildim;

Xu wǝjidin, Sǝn meni ǝyiblǝp sɵzlisǝng, adilliⱪing ispatlinidu;

Meni soraⱪ ⱪilƣiningda, Ɵzüngning pakliⱪi ispatlinidu.

5 Mana, mǝn tuƣulƣinimdila, yamanliⱪta idim,

Anamning ⱪarnida pǝyda bolƣinimdila mǝn gunaⱨta boldum.

6 Bǝrⱨǝⱪ, Sǝn adǝmlǝrning qin ⱪǝlbidin sǝmimiylik tǝlǝp ⱪilisǝn;

Iqimdiki yoxurun jaylirimda Sǝn manga danaliⱪni bildürisǝn.

7 Meni gunaⱨlirimdin zofa bilǝn taziliƣaysǝn,

Ⱨǝm mǝn pak bolimǝn;

Meni pakpakiz yuƣaysǝn, mǝn ⱪardinmu aⱪ bolimǝn.□  ■

8 Manga xad-huram awazlarni anglatⱪaysǝn;

Xuning bilǝn Sǝn ǝzgǝn ustihanlirim yǝnǝ xadlinidu.

9 Gunaⱨlirimdin qirayingni yoxurup,

Yamanliⱪlirimni ɵqüriwǝtkǝysǝn.

10 Mǝndǝ pak ⱪǝlb yaratⱪaysǝn, i Huda;

Wujumdiki sadiⱪ roⱨimni yengiliƣaysǝn.

11 Meni ⱨuzurungdin qiⱪiriwǝtmigǝysǝn;

Meningdin Muⱪǝddǝs Roⱨingni ⱪayturuwalmiƣaysǝn.

12 Aⱨ, nijatliⱪingdiki xadliⱪni manga yengibaxtin ⱨes ⱪildurƣaysǝn;

Itaǝtmǝn roⱨ arⱪiliⱪ meni yɵligǝysǝn.□

13 Buning bilǝn mǝn itaǝtsizlǝrgǝ yolliringni ɵgitǝy,

Wǝ gunaⱨkarlar yeningƣa ⱪaytidu.

14 Ⱪan tɵküx gunaⱨidin meni ⱪutuldurƣaysǝn,

I Huda, manga nijatliⱪ bǝrgüqi Huda,

Xuning bilǝn tilim ⱨǝⱪⱪaniyliⱪingni yangritip küylǝydu.

15 I Rǝbbim, lǝwlirimni aqⱪaysǝn,

Aƣzim mǝdⱨiyiliringni bayan ⱪilidu.

16 Qünki Sǝn ⱪurbanliⱪni hux kɵrmǝysǝn;

Bolmisa sunar idim;

Kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlardinmu hursǝnlik tapmaysǝn.

17 Huda ⱪobul ⱪilidiƣan ⱪurbanliⱪlar sunuⱪ bir roⱨtur;

Sunuⱪ wǝ ezilgǝn ⱪǝlbni Sǝn kǝmsitmǝysǝn, i Huda;

18 Xapaiting bilǝn Zionƣa meⱨribanliⱪni kɵrsǝtkǝysǝn;

Yerusalemning sepillirini yengibaxtin bina ⱪilƣaysǝn!

19 U qaƣda Sǝn ⱨǝⱪⱪaniyliⱪtin bolƣan ⱪurbanliⱪlardin, kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlardin,

Pütünlǝy kɵydürülgǝn kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlardin hursǝnlik tapisǝn;

U qaƣda adǝmlǝr ⱪurbangaⱨingƣa buⱪa-ɵküzlǝrni tǝⱪdim ⱪilixidu.

52

52-küy •••• Hudaning ⱨɵkümi wǝ xǝpⱪiti

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan «Masⱪil»; Edomluⱪ Doǝg Saul padixaⱨning yeniƣa berip: «Dawut Ahimǝlǝkning ɵyigǝ kirdi» dǝp ayƣaⱪqiliⱪ ⱪilƣandin keyin yezilƣan: —

I noqi batur,

Nemǝ üqün rǝzillikingdin mahtinisǝn?

Tǝngrining ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiti mǝnggülüktur. □  ■

2 Ɵtkür ustira kǝbi,

Tiling zǝⱨǝr qaqmaⱪqi,

U yalƣanqiliⱪ toⱪuwatidu.

3 Sǝn yahxiliⱪning ornida yamanliⱪni,

Ⱨǝⱪ sɵzlǝxning ornida yalƣanqiliⱪni yahxi kɵrisǝn;

4 Ⱨaman adǝmni nabut ⱪilidiƣan sɵzlǝrni yahxi kɵrisǝn, i aldamqi til!□

5 Bǝrⱨǝⱪ, Tǝngri ohxaxla seni mǝnggügǝ yoⱪitidu;

U seni tutuwalidu, yǝni ɵz qediringdin tartip qiⱪidu;

Tiriklǝrning zeminidin seni yiltizingdin ⱪomurup taxlaydu.

Selaⱨ.

6 Ⱨǝⱪⱪaniylar buni kɵrüp ⱪorⱪuxidu,

Wǝ uni mǝshirǝ ⱪilip külüp: —

7 «Ⱪaranglar, Hudani ɵz yɵlǝnqisi ⱪilmiƣan adǝm,

Pǝⱪǝt ɵz bayliⱪlirining kɵplükigǝ tayanƣan adǝm;

U aq kɵzlüki bilǝn küqlǝndi» — dǝydu.

8 Mǝn bolsam Hudaning ɵyidǝ ɵskǝn baraⱪsan zǝytun dǝrǝhtǝkmǝn,

Mǝn Hudaning ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbitigǝ mǝnggügǝ tayinimǝn. □

9 Mǝn Sanga ǝbǝdil’ǝbǝd tǝxǝkkür eytimǝn;

Qünki Sǝn bu ixlarni ⱪildingsǝn;

Mɵmin bǝndiliring aldida namingƣa tǝlmürüp kütimǝn;

Muxundaⱪ ⱪilix ǝladur.□

53

53-küy •••• Ⱪarangƣu dunya

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup oⱪulsun dǝp, Mahalat aⱨangida Dawut yazƣan «Masⱪil»:

Əhmǝⱪ kixi kɵnglidǝ: «Ⱨeqbir Huda yoⱪ» — dǝydu.

Ular qiriklixip,

Nǝprǝtlik ⱪǝbiⱨ ixlarni ⱪilixti;

Ularning iqidǝ meⱨribanliⱪ ⱪilƣuqi yoⱪtur.□  ■

2 Huda ǝrxtǝ turup, insan balilirini kɵzitip:

«Bu insanlarning arisida, insapni qüxinidiƣan birǝrsi barmidu?

Hudani izdǝydiƣanlar barmidu?■

3 Ⱨǝmmǝ adǝm yoldin qiⱪti,

Ⱨǝmmǝ adǝm qiriklixip kǝtti,

Meⱨribanliⱪ ⱪilƣuqi yoⱪtur, ⱨǝtta birimu.

4 Nanni yegǝndǝk Mening hǝlⱪimni yutuwalƣan,

Ⱪǝbiⱨlik ⱪilƣuqilarning bilimi yoⱪmidu?» — dǝydu.

Ular Pǝrwǝrdigarƣa ⱨeqbir iltija ⱪilmaydu.

5 Ⱪorⱪⱪudǝk ⱨeq ix bolmisimu,

Mana ularni ƣayǝt zor ⱪorⱪunq basti;

Qünki Huda seni ⱪorxawƣa alƣanlarning ustihanlirini parqilap qeqiwǝtti;

Sǝn ularni hijilliⱪⱪa ⱪoydung;

Qünki Huda ularni nǝziridin saⱪit ⱪildi.

6 Aⱨ, Israilning nijatliⱪi Ziondin qiⱪip kǝlgǝn bolsa idi!

Huda Ɵz hǝlⱪini asaritidin qiⱪirip, azadliⱪⱪa erixtürgǝn qaƣda,

Yaⱪup xadlinidu,

Israil huxal bolidu!

54

54-küy •••• Satⱪunluⱪⱪa uqriƣanda ⱪilƣan dua

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup, tarliⱪ sazlar bilǝn oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan «Masⱪil» (Zif xǝⱨiridikilǝr Saul padixaⱨning yeniƣa berip: «Dawut bizning muxu yurtimizƣa mɵküwalƣan, sili bilmǝmdila?» dǝp ayƣaⱪqiliⱪ ⱪilƣandin keyin yezilƣan):

I Huda, Ɵz naming bilǝn meni ⱪutⱪuzƣaysǝn;

Zor ⱪudriting bilǝn dǝwayimni soriƣaysǝn. □  ■

2 I Huda, duayimni angliƣaysǝn;

Aƣzimdiki sɵzlǝrgǝ ⱪulaⱪ salƣaysǝn.

3 Qünki yat adǝmlǝr manga ⱨujum ⱪilixⱪa ornidin turdi;

Zomigǝrlǝr mening jenimni owlimaⱪta;

Ular Hudani nǝzirigǝ ⱨeq ilmaydu.

Selaⱨ.□

4 Ⱪara, Huda manga yardǝm ⱪilƣuqidur;

Rǝb jenimni yɵlǝydiƣanlar arisididur.

Selaⱨ.

5 U düxmǝnlirimning yamanliⱪini ɵzigǝ ⱪayturidu;

I Huda, Ɵz ⱨǝⱪiⱪiting bilǝn ularni üzüp taxliƣaysǝn.

6 Mǝn Sanga halis ⱪurbanliⱪlar sunimǝn;

Namingni mǝdⱨiyǝlǝymǝn, i Pǝrwǝrdigar;

Xundaⱪ ⱪilix ǝladur.□

7 Qünki U meni barliⱪ bala-ⱪazalardin ⱪutⱪuzdi;

Düxmǝnlirimning mǝƣlubiyitini ɵz kɵzum bilǝn kɵrdüm.

55

55-küy •••• Satⱪunluⱪⱪa uqriƣanning dǝrd-ǝlǝmlirini tɵküx duasi

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup, tarliⱪ sazlar bilǝn oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan «Masⱪil»: —

I Huda, duayimni angliƣaysǝn;

Tilikimdin ɵzüngni ⱪaqurmiƣaysǝn,

2 Manga ⱪulaⱪ selip, jawab bǝrgǝysǝn;

Mǝn dad-pǝryad iqidǝ kezip,

Aⱨ-zar qekip yürimǝn;

3 Sǝwǝbi düxmǝnning tǝⱨditliri, rǝzillǝrning zulumliri;

Ular beximƣa awariqiliklǝrni tɵkidu;

Ular ƣǝzǝplinip manga adawǝt saⱪlaydu.

4 Iqimdǝ yürikim tolƣinip kǝtti;

Ɵlüm wǝⱨxǝtliri wujudumni ⱪaplidi.

5 Ⱪorⱪunq wǝ titrǝk beximƣa qüxti,

Dǝⱨxǝt meni qɵmküwaldi.

6 Mǝn: — «Kǝptǝrdǝk ⱪanitim bolsiqu kaxki,

Uqup berip aramgaⱨ tapar idim» — dedim.

7 — «Yiraⱪ jaylarƣa ⱪeqip,

Qɵl-bayawanlarda makanlixar idim;

Selaⱨ.

8 Boran-qapⱪunlardin,

Ⱪara ⱪuyundin ⱪeqip, panaⱨgaⱨƣa aldirar idim!».

9 Ularni yutuwǝtkǝysǝn, i Rǝb;

Tillirini bɵlüwǝtkǝysǝn;

Qünki xǝⱨǝr iqidǝ zorawanliⱪ ⱨǝm jedǝlhorluⱪni kɵrdüm.

10 Ular keqǝ-kündüz sepillǝr üstidǝ ƣadiyip yürmǝktǝ;

Xǝⱨǝr iqini ⱪabaⱨǝt wǝ xumluⱪ ⱪaplidi.

11 Ⱨaram arzu-ⱨǝwǝslǝr uning iqidǝ turidu,

Sahtiliⱪ wǝ ⱨiylǝ-mikirlik, koqilardin kǝtmǝydu.

12 Əgǝr düxmǝn meni mǝshirǝ ⱪilƣan bolsa, uningƣa sǝwr ⱪilattim;

Biraⱪ meni kǝmsitip, ɵzini mahtiƣan adǝm manga ɵqmǝnlǝrdin ǝmǝs idi;

Əgǝr xundaⱪ bolƣan bolsa, uningdin ɵzümni ⱪaqurattim;

13 Lekin buni ⱪilƣan sǝn ikǝnlikingni — Mening buradirim, sirdixim, ǝziz dostum bolup qiⱪixingni oylimaptimǝn!

14 Halayiⱪⱪa ⱪetilip, Hudaning ɵyigǝ ikkimiz billǝ mangƣaniduⱪ,

Ɵzara xerin paranglarda bolƣaniduⱪ;□

15 Muxundaⱪ satⱪunlarni ɵlüm tuyuⱪsiz qɵqitiwǝtsun!

Ular tǝⱨtisaraƣa tirik qüxkǝy!

Qünki ularning makanlirida, ularning arisida rǝzillik turmaⱪta.

16 Lekin mǝn bolsam, Hudaƣa nida ⱪilimǝn;

Pǝrwǝrdigar meni ⱪutⱪuzidu.

17 Ətigini, ahximi wǝ qüxtǝ,

Dǝrdimni tɵküp pǝryad kɵtürimǝn;

U jǝzmǝn sadayimƣa ⱪulaⱪ salidu.

18 U manga ⱪarxi ⱪilinƣan jǝngdin meni aman ⱪilidu;

Gǝrqǝ kɵp adǝmlǝr meni ⱪorxawƣa alƣan bolsimu.

19 Tǝngri — ǝzǝldin tǝhttǝ olturup kǝlgüqi!

U nalǝmni anglap ularni bir tǝrǝp ⱪilidu;

(Selaⱨ)

Qünki ularda ⱨeq ɵzgirixlǝr bolmidi;

Ular Hudadin ⱨeq ⱪorⱪmaydu.

20  Ⱨeliⱪi buradirim ɵzi bilǝn dost bolƣanlarƣa muxt kɵtürdi;

Ɵz ǝⱨdisini buzup taxlidi.

21 Aƣzi seriⱪ maydinmu yumxaⱪ,

Biraⱪ kɵngli jǝngdur uning;

Uning sɵzliri yaƣdinmu siliⱪ,

Əmǝliyǝttǝ suƣurup alƣan ⱪiliqlardur.

22 Yüküngni Pǝrwǝrdigarƣa taxlap ⱪoy,

U seni yɵlǝydu;

U ⱨǝⱪⱪaniylarni ⱨǝrgiz tǝwrǝtmǝydu.□

23 Biraⱪ, sǝn Huda axu rǝzillǝrni ⱨalakǝt ⱨangiƣa qüxürisǝn;

Ⱪanhorlar wǝ ⱨiyligǝrlǝr ɵmrining yeriminimu kɵrmǝydu;

Biraⱪ mǝn bolsam, sanga tayinimǝn.

56

56-küy •••• Ziyankǝxlikkǝ uqriƣuqining duasi

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup, «Hilwǝttiki dub dǝrǝhliridiki pahtǝk» degǝn aⱨangda oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan «Mihtam» küy (Filistiylǝr Gat xǝⱨiridǝ uni ǝsirgǝ alƣanda yezilƣan): —

I Huda, manga xǝpⱪǝt kɵrsǝtkǝysǝn,

Qünki insanlarning nǝpsi yoƣinap meni ⱪoƣlimaⱪta;

Kün boyi ular mǝn bilǝn jǝng ⱪilip meni basmaⱪta;■

2 Meni kɵzligǝn rǝⱪiblirimning nǝpsi yoƣinap kün boyi meni ⱪoƣlimaⱪta;

Manga ⱨǝywǝ ⱪilip jǝng ⱪilƣuqilar intayin kɵptur!

3 Mǝn ⱪorⱪⱪan künümdǝ,

Mǝn Sanga tayinimǝn.

4 Mǝn sɵz-kalamini uluƣ dǝp mǝdⱨiyǝlǝydiƣan Hudaƣa,

Hudaƣila tayinimǝn;

Mǝn ⱪorⱪmaymǝn;

Naⱨayiti bir ǝt igisi meni nemǝ ⱪilalisun?

5 Ular kün boyi sɵzlirimni burmilaydu,

Ularning barliⱪ oyi manga ziyankǝxlik ⱪilixtur;

6 Ular top bolup adǝmni ⱪǝstilixip, yoxurunidu;

Peyimgǝ qüxüp, jenimni elixni kütidu.

7  Gunaⱨ bilǝn gunaⱨni yepip ⱪaqsa bolamdu?

Ƣǝziping bilǝn ǝllǝrni yǝrgǝ urƣaysǝn, i Huda!

8 Mening sǝrsanliⱪlirimni ɵzüng sanap kǝlgǝn;

Kɵzdin aⱪⱪan yaxlirimni tulumungƣa toplap saⱪliƣaysǝn;

Bular dǝptiringdǝ pütüklük ǝmǝsmu?

9 Xuning bilǝn mǝn Sanga nida ⱪilƣan kündǝ,

Düxmǝnlirim qekinidu;

Mǝn xuni bildimki — Huda mǝn tǝrǝptidur!

10 Hudani — Uning sɵz-kalamini uluƣlaymǝn!

Pǝrwǝrdigarni — Uning sɵz-kalamini uluƣlaymǝn!

11 Hudanila tayanqim ⱪildim —

Mǝn ⱪorⱪmaymǝn, naⱨayiti xu bir insan meni nemǝ ⱪilalisun?■

12 Sanga ⱪilƣan wǝdilirimgǝ wapa ⱪilimǝn, i Huda;

Sanga tǝxǝkkür ⱪurbanliⱪlirini sunimǝn.

13 Qünki Sǝn jenimni ɵlümdin ⱪutuldurƣansǝn;

Sǝn putlirimni putlixixtin saⱪlimamsǝn?

Xuning bilǝn mǝn Hudaning ⱨuzurida, tiriklǝr turidiƣan yoruⱪluⱪta mangimǝn.

57

57-küy •••• Eƣir künlǝrdiki etiⱪad

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup, «Ⱨalak ⱪilmiƣaysǝn» degǝn aⱨangda oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan «Mihtam» küyi, (u Saul padixaⱨtin ⱪeqip, ɵngkürdǝ yoxurunuwalƣan qaƣda yezilƣan): —

I Huda, manga xǝpⱪǝt kɵrsǝtkǝysǝn,

Manga xǝpⱪǝt kɵrsǝtkǝysǝn,

Qünki jenim Seni panaⱨim ⱪildi.

Muxu balayi’apǝt ɵtüp kǝtküqǝ, ⱪanatliring sayisidǝ panaⱨ tapimǝn. □  ■

2 Hudaƣa, yǝni Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqiƣa,

Ɵzüm üqün ⱨǝmmini orunlaydiƣan Tǝngrigǝ nida ⱪilimǝn;

3 U ǝrxtin yardǝm ǝwǝtip meni ⱪutⱪuzidu;

Manga ⱪarap nǝpsi yoƣinap, meni ⱪoƣlawatⱪanlarni U rǝswa ⱪilidu;

Selaⱨ;

Huda Ɵz meⱨir-xǝpⱪiti wǝ ⱨǝⱪiⱪitini ǝwǝtidu!

4 Jenim xirlar arisida ⱪaldi;

Mǝn nǝpisi yalⱪun kǝbi bolƣanlar arisida yatimǝn!

Adǝm baliliri —

Ularning qixliri nǝyzǝ-oⱪlardur,

Ularning tili — ɵtkür ⱪiliqtur!

5 I Huda, ǝrxlǝrdin yuⱪiri uluƣlanƣaysǝn,

Xan-xǝriping yǝr yüzini ⱪapliƣay!■

6 Ular ⱪǝdǝmlirimgǝ tor ⱪurdi;

Jenim egilip kǝtti;

Ular mening yolumƣa orǝk koliƣanidi,

Lekin ɵzliri iqigǝ qüxüp kǝtti.■

7 Iradǝm qing, i Huda, iradǝm qing;

Mǝn mǝdⱨiyǝ nahxilarni eytip,

Bǝrⱨǝⱪ Seni küylǝymǝn!■

8 Oyƣan, i roⱨim!

I nǝƣmǝ-sazlirim, oyƣan!

Mǝn sǝⱨǝr ⱪuyaxinimu oyƣitimǝn! □

9 Mǝn hǝlⱪ-millǝtlǝr arisida seni uluƣlaymǝn, i Rǝb;

Əllǝr arisida Seni küylǝymǝn! ■

10 Qünki ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiting ǝrxlǝrgǝ yǝtküdǝk uluƣdur;

Ⱨǝⱪiⱪiting bulutlarƣa taⱪaxti. ■

11 I Huda, ǝrxlǝrdin yuⱪiri uluƣlanƣaysǝn,

Xan-xǝriping yǝr yüzini ⱪapliƣay!

58

58-küy •••• Zalim ⱨɵkümranlarni Huda jazaliƣay!

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup, «Ⱨalak ⱪilmiƣaysǝn» degǝn aⱨangda oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan «Mihtam» küyi: —

I ⱪudrǝt igiliri, silǝr ⱨǝⱪiⱪǝtǝn adalǝtni sɵzlǝwatamsilǝr?

I insan baliliri, adil ⱨɵküm qiⱪiramsilǝr?□

2 Yaⱪ, silǝr kɵnglünglǝrdǝ yamanliⱪ tǝyyarlaysilǝr;

Yǝr yüzidǝ ɵz ⱪolunglar bilǝn ⱪilidiƣan zorawanliⱪni ɵlqǝwatisilǝr.

3 Rǝzillǝr anisining ⱪorsiⱪidila ezip ketidu;

Ular tuƣulupla yoldin adixip, yalƣan sɵzlǝydu.

4 Ularning zǝⱨiri yilanning zǝⱨiridur;

Ular ɵz ⱪuliⱪini pütük ⱪilƣan gas kobra yilandǝk,■

5 Mǝyli yilanqilar xunqǝ qirayliⱪ seⱨirlisimu,

U nǝy awaziƣa ⱪǝt’iy ⱪulaⱪ salmaydu.□

6 I Huda, ularning aƣzidiki qixlirini sunduruwǝtkǝysǝn!

Muxu yax xirlarning tongkay qixlirini qeⱪiwǝtkǝysǝn, i Pǝrwǝrdigar!

7 Ular eⱪip kǝtkǝn sulardǝk ɵtüp kǝtkǝy;

Ular oⱪlarni qǝnlǝp atⱪanda,

Oⱪliri uqsiz bolup kǝtkǝy!

8 Ⱪululǝ yol mangƣanda izi yoⱪilip kǝtkǝndǝk,

Ular yoⱪap kǝtsun;

Ayalning qüxüp kǝtkǝn ⱨamilisidǝk,

Ular kün kɵrmisun!

9 Ⱪazan yantaⱪlarning issiⱪini sǝzgüqǝ,

(Mǝyli ular yumran peti, yaki ot tutaxⱪan bolsun)

U ularni tozutiwetidu.□

10 Ⱨǝⱪⱪaniy adǝm Hudaning intiⱪamini kɵrgǝndǝ huxal bolidu;

Ɵz izlirini rǝzillǝrning ⱪenida yuyidu.

11 Xunga adǝmlǝr: «Dǝrwǝⱪǝ, ⱨǝⱪⱪaniylar üqün in’am bardur;

Dǝrwǝⱪǝ yǝr yüzidǝ ⱨɵküm yürgüzgüqi bir Huda bardur» — dǝydu.

59

59-küy

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup, «Ⱨalak ⱪilmiƣaysǝn» degǝn aⱨangda oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan «Mihtam» küyi; (bu küy Saul padixaⱨ Dawutning ɵyini kɵzlǝxkǝ paylaⱪqilarni ǝwǝtip, uni ɵltürüwǝtmǝkqi bolƣan qaƣda yezilƣan): —

I Hudayim, düxmǝnlirimning qanggilidin ⱪutⱪuzƣaysǝn;

Manga ⱪarxi turƣanlardin meni egizdǝ aman saⱪliƣaysǝn.□  ■

2 Meni yamanliⱪ ⱪilƣuqilar qanggilidin ⱪutⱪuzuwalƣaysǝn,

Ⱪanhor adǝmlǝrdin meni ⱪutⱪuzƣaysǝn.

3 Qünki mana, ular jenimni elix üqün paylimaⱪta,

Zorawanlar manga ⱪarxi top boluxup ⱪǝstlǝxmǝktǝ;

Bu ⱪilƣini mǝndǝ bolƣan birǝr asiyliⱪ üqün ǝmǝs,

Yaki gunaⱨim üqün ǝmǝs, i Pǝrwǝrdigar;

4 Mǝndǝ ⱨeq sǝwǝnlik bolmisimu, ular yügürüp manga ⱪarxi sǝp salidu;

Mening yardimimgǝ kelixkǝ oyƣan,

Ⱨalimni nǝziringgǝ alƣaysǝn.

5 I Pǝrwǝrdigar, samawiy ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Huda, Israilning Hudasi,

Barliⱪ ǝl-yurtlarni sotlap-jazalaxⱪa ornungdin turƣaysǝn;

Ⱪǝstlǝxni niyǝt ⱪilƣüqilarning ⱨeqⱪaysisiƣa rǝⱨim ⱪilmiƣaysǝn.

Selaⱨ.

6 Ular keqisi ⱪaytip kelip, ƣaljir ittǝk ƣaȥ-ƣuȥ ⱪilip,

Xǝⱨǝrni aylinip laƣaylap yürmǝktǝ.□

7 Ⱪara, ularning aƣzidin eⱪiwatⱪan xɵlgǝylirini!

Lǝwliridin ⱪiliqlar qiⱪip turidu;

Ular: «Kim angliyalaydu?» — dǝydu.■

8 Lekin Sǝn Pǝrwǝrdigar ularni mǝshirǝ ⱪilisǝn;

Barliⱪ ǝllǝrni mazaⱪ ⱪilisǝn!■

9 I mening küqüm Bolƣuqi!

Mǝn Sanga tǝlmürüp ⱪarap yürimǝn;

Qünki Huda mening yuⱪiri panaⱨgaⱨimdur.

10 Manga ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbitini kɵrsǝtküqi Huda mening aldimda mangidu;

Huda manga düxmǝnlǝrning mǝƣlubiyitini kɵrsitidu.

11 Biraⱪ, i Huda, bularni ⱪǝtl ⱪilmay turƣay;

Bolmisa mening hǝlⱪim Seni untuydu.

Ɵz küqüng bilǝn ularni sǝrsan ⱪilƣaysǝn,

Ularning bexini eƣirlaxturƣaysǝn;

I Rǝb, bizning ⱪalⱪinimiz!

12 Ularning aƣzining buzuⱪluⱪi tüpǝylidin,

Lǝwlirining sɵzliri tüpǝylidin,

Ulardin qiⱪiwatⱪan ⱪarƣaxlar ⱨǝm aldamqiliⱪlar tüpǝylidin,

Ular ɵz tǝkǝbburluⱪi iqidǝ tuzaⱪⱪa qüxkǝy!

13 Ƣǝziping bilǝn bu ixlarƣa hatimǝ bǝrgǝysǝn,

Hatimǝ bǝrgǝysǝn!

Xuning bilǝn ular yoⱪ bolidu;

Xuning bilǝn yǝr yüznining qǝt-qǝtlirigiqǝ Hudaning ⱨǝⱪiⱪǝtǝn Yaⱪupⱪa ⱨɵkümdarliⱪ ⱪilidiƣanliⱪi ayan bolƣay!

Selaⱨ.□

14 Dǝrwǝⱪǝ, ular ⱨazirƣiqǝ keqisi ⱪaytip kelip, ƣaljir ittǝk ƣaȥ-ƣuȥ ⱪilip,

Xǝⱨǝrni aylinip laƣaylap yüridu.

15 Itlardǝk ular ozuⱪ izdǝp ⱨǝr yǝrdǝ ⱪatraydu;

Ⱪarni toymiƣuqǝ ⱨuwlap yürmǝktǝ;

16 Lekin mǝn bolsam ⱪudritingni küylǝymǝn,

Bǝrⱨǝⱪ, sǝⱨǝrlǝrdǝ ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbitingni nahxa ⱪilip yangritimǝn;

Qünki Sǝn mǝn üqün yuⱪiri ⱪorƣan,

Eƣir künlirimdǝ panaⱨgaⱨ bolup kǝlgǝnsǝn.

17 I mening küqüm Bolƣuqi, Sanga küylǝrni eytimǝn;

Qünki Huda mening yuⱪiri ⱪorƣinimdur,

Manga ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbǝt kɵrsǝtküqi Hudayimdur.

60

60-küy •••• Mǝƣlubiyǝttin keyinki dua

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup, «Guwaⱨliⱪ nilupǝri» degǝn aⱨangda oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan «Mihtam» küyi: —

(Dawut Aram-Naⱨaraim wǝ Aram-Zobaⱨdiki Suriyǝliklǝr bilǝn jǝng ⱪilƣanda, uning sǝrdari bolƣan Yoab jǝnggǝ ⱪayta berip, «Xor wadisi»da Edomdikilǝrdin on ikki ming ǝskǝrni ⱪiliqliƣan qaƣda yezilƣan)

I Huda, Sǝn bizni qǝtkǝ ⱪaⱪting;

Bizni parǝ-parǝ ⱪiliwǝtting,

Sǝn bizdin rǝnjiding;

Əmdi bizni yeningƣa ⱪayturƣin!□  ■

2 Sǝn zeminni tǝwritip yeriwǝtkǝniding;

Əmdi uning bɵsüklirini saⱪaytⱪaysǝn;

Qünki u dǝldǝngxip kǝtti!

3 Sǝn Ɵz hǝlⱪinggǝ külpǝt-harliⱪlarni kɵrgüzdüng;

Sǝn bizgǝ alaⱪzadilikning xarabini iqküzdüng.

4 Sǝn Ɵzüngdin ǝyminidiƣanlarƣa tuƣ tiklǝp bǝrgǝnsǝn;

U ⱨǝⱪiⱪǝtni ayan ⱪilixⱪa kɵtürülidu.

(Selaⱨ).□

5 Ɵz sɵygǝnliring nijatliⱪ tepixi üqün,

Ong ⱪolung bilǝn ⱪutⱪuzƣaysǝn,

Duayimni ijabǝt ⱪilƣaysǝn.■

6 Huda Ɵz pak-muⱪǝddǝslikidǝ xundaⱪ degǝn: —

«Mǝn tǝntǝnǝ ⱪilimǝn,

Mǝn Xǝkǝm diyarini bɵlüp berimǝn,

Sukkot wadisini tǝⱪsim ⱪilixⱪa ɵlqǝymǝn. □

7 Gilead Manga mǝnsuptur,

Manassǝⱨmu Manga mǝnsuptur;

Əfraim bolsa beximdiki dubulƣamdur,

Yǝⱨuda Mening ǝmr-pǝrman qiⱪarƣuqimdur;□

8 Moab Mening yuyunux jawurumdur;

Edomƣa qoruⱪumni taxlaymǝn;

Filistiyǝ, Mening sǝwǝbimdin tǝntǝnǝ ⱪilinglar!»□

9 Kim Meni bu mustǝⱨkǝm xǝⱨǝrgǝ baxlap kirǝlisun? Kim Meni Edomƣa elip baralisun?

10 I Huda, Sǝn bizni rasttinla qǝtkǝ ⱪaⱪtingmu?

Ⱪoxunlirimiz bilǝn billǝ jǝnggǝ qiⱪmamsǝn?

11 Bizni zulumlardin ⱪutuluxⱪa yardǝmlǝxkǝysǝn,

Qünki insanning yardimi bikardur!

12 Huda arⱪiliⱪ biz qoⱪum baturluⱪ kɵrsitimiz;

Bizgǝ zulum ⱪilƣuqilarni qǝyligüqi dǝl U Ɵzidur!

61

61-küy •••• «Mǝndin yuⱪiri Ⱪoram Tax»

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup, tarliⱪ sazlar bilǝn oⱪulsun dǝp Dawut yazƣan küy: —

I Huda, pǝryadimni angliƣaysǝn;

Duayimƣa ⱪulaⱪ salƣaysǝn!

2 Yǝrning qǝt-qǝtliridǝ turup,

Yürikim zǝiplixip kǝtkǝndǝ,

Mǝn Sanga murajiǝt ⱪilimǝn: —

Sǝn meni ɵzümdin yuⱪiri Ⱪoram Taxⱪa yetǝklǝysǝn! □

3 Qünki Sǝn manga panaⱨgaⱨ,

Düxminim aldida mustǝⱨkǝm munar bolup kǝlgǝnsǝn.

4 Mǝn qediringni mǝnggülük turalƣum ⱪilimǝn;

Ⱪanatliring sayisidǝ panaⱨ tapimǝn.

Selaⱨ.

5 Qünki Sǝn, i Huda, ⱪǝsǝmlirimni angliding;

Ɵzüngdin ǝyminidiƣanlarƣa tǝwǝ mirasni mangimu bǝrdingsǝn.□

6 Padixaⱨning künlirigǝ kün ⱪoxup uzartisǝn;

Uning yilliri dǝwrdin-dǝwrgiqǝ bolidu.□

7 U Hudaning aldida mǝnggü ⱨɵküm süridu;

Uni aman saⱪlaxⱪa muⱨǝbbǝt wǝ ⱨǝⱪiⱪǝtni bekitip tǝminligǝysǝn;

8 Xuning bilǝn aldingda iqkǝn ⱪǝsǝmlirimgǝ ⱨǝr küni ǝmǝl ⱪilimǝn;

Mǝn namingni mǝnggü küylǝymǝn!

62

62-küy •••• Hudani tǝlmürüp kütüx

1 Nǝƣmiqilǝrning bexi Yǝdutunƣa tapxurulƣan, Dawut yazƣan küy: —

Jenim Hudaƣila ⱪarap süküttǝ kütidu;

Mening nijatliⱪim uningdindur. □

2 Pǝⱪǝt Ula mening ⱪoram texim wǝ mening nijatliⱪim,

Mening yuⱪiri ⱪorƣinimdur;

Mǝn unqilik tǝwrinip kǝtmǝymǝn.□

3 Silǝr ⱪaqanƣiqǝ xu ajiz bir insanƣa ⱨujum ⱪilisilǝr?

Ⱨǝmminglar ⱪingƣiyip ⱪalƣan tamni,

Irƣanglap ⱪalƣan ⱪaxani ƣulatⱪandǝk, uni ƣulatmaⱪqisilǝr?

4 Uni xɵⱨrǝt-ⱨǝywitidin qüxürüwetixtin baxⱪa, ularning ⱨeq mǝsliⱨǝti yoⱪtur;

Yalƣanqiliⱪlardin hursǝn ular;

Aƣzida bǝht tiligini bilǝn,

Ular iqidǝ lǝnǝt oⱪuydu.

Selaⱨ.

5 I jenim, Hudaƣila ⱪarap süküttǝ kütkin;

Qünki mening ümidim Uningdindur.

6 Pǝⱪǝt U mening ⱪoram texim ⱨǝm mening nijatliⱪim,

Mening yuⱪiri ⱪorƣinimdur;

Mǝn tǝwrinip kǝtmǝymǝn.

7 Nijatliⱪim ⱨǝm xan-xɵⱨritim Hudaƣa baƣliⱪtur;

Mening küqüm bolƣan ⱪoram tax, mening panaⱨgaⱨim Hudadidur.

8 I halayiⱪ, Uningƣa ⱨǝrdaim tayininglar!

Uning aldida iq-baƣringlarni tɵkünglar;

Huda bizning panaⱨgaⱨimizdur!

Selaⱨ.

9 Addiy bǝndilǝr pǝⱪǝt bir tiniⱪ,

Esilzadilǝrmu bir aldam sɵz halas;

Taraziƣa selinsa ularning ⱪilqǝ salmiⱪi yoⱪ,

Bir tiniⱪtinmu yeniktur.

10 Zomigǝrlikkǝ tayanmanglar;

Bulangqiliⱪtin ham hiyal ⱪilmanglar,

Bayliⱪlar awusimu, bularƣa kɵnglünglarni ⱪoymanglar;

11 Huda bir ⱪetim eytⱪanki,

Mundaⱪ deginini ikki ⱪetim anglidimki: —

«Küq-ⱪudrǝt Hudaƣa mǝnsuptur».

12 Ⱨǝm i Rǝb, Sanga ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbǝtmu mǝnsuptur;

Qünki Sǝn ⱨǝrbir kixigǝ ɵz ǝmiligǝ yarixa ⱪayturisǝn.■

63

63-küy •••• Hudaƣa intizar bolux

1 Dawut yazƣan küy (u Yǝⱨudadiki qɵl-bayawanda bolƣan qaƣda yezilƣan): —

I Huda, Sǝn mening ilaⱨimdursǝn,

Tǝxnaliⱪ bilǝn Seni izdidim!

Mǝn ⱪurƣaⱪ, qangⱪaⱪ, susiz zeminda turup,

Jenim Sanga intizar, ǝtlirim tǝlmürüp intilarki —■

2 Muⱪǝddǝs jayingda Sanga kɵz tikip ⱪariƣinimdǝk,

Mǝn yǝnǝ zor ⱪudriting wǝ uluƣluⱪungni kɵrsǝm!

3 Ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiting ⱨayattinmu ǝzizdur;

Lǝwlirim Seni mǝdⱨiyilǝydu;

4 Xu sǝwǝbtin tirik bolsamla, Sanga tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ oⱪuymǝn,

Sening namingda ⱪollirimni kɵtürimǝn.

5 Jenim nazunemǝtlǝrdin ⱨǝm mayliⱪ gɵxlǝrdin ⱪanaǝtlǝngǝndǝk ⱪanaǝtlǝndi;

Aƣzim eqilip hux lǝwlirim Sanga mǝdⱨiyilǝrni yangritidu;□

6 Ornumda yetip Seni ǝsliginimdǝ,

Tün keqilǝrdǝ Seni seƣinip oylinimǝn.

7 Qünki Sǝn manga yardǝmdǝ bolup kǝlgǝnsǝn;

Sening ⱪaniting sayisidǝ xad-huramliⱪta nahxilarni yangritimǝn.

8 Mening jenim Sanga qing qaplixip mangidu,

Sening ong ⱪolung meni yɵlimǝktǝ.

9 Biraⱪ jenimni yoⱪitixⱪa izdǝwatⱪanlar yǝr tǝktilirigǝ qüxüp ketidu.

10 Ularning ⱪeni ⱪiliq tiƣida tɵkülidu,

Ular qilbɵrilǝrgǝ yǝm bolidu.

11 Lekin padixaⱨ Hudadin xadlinidu;

Uning nami bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilƣanlarning ⱨǝmmisi roⱨlinip xadlinidu;

Qünki yalƣan sɵzligüqilǝrning zuwani tuwaⱪlinidu.

64

64-küy •••• Amanliⱪ tilǝx duasi

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan küy: —

I Huda, aⱨlirimni kɵtürgǝndǝ, meni angliƣaysǝn!

Ⱨayatimni düxmǝnning wǝⱨxilikidin ⱪuƣdiƣaysǝn!

2 Ⱪara niyǝtlǝrning yoxurun suyiⱪǝstliridin,

Yamanliⱪ ǝyligüqi ⱪaƣa-ⱪuzƣunlardin aman ⱪilƣaysǝn.

3-4 Ular tillirini ⱪiliqtǝk ɵtkür bilidi;

Mukǝmmǝl adǝmni yoxurun jaydin etix üqün,

Ular oⱪini bǝtligǝndǝk zǝⱨǝrlik sɵzini tǝyyarlidi.

Ular ⱪilqǝ ǝymǝnmǝy tuyuⱪsiz oⱪ qiⱪiridu.

5 Ular bǝtniyǝttǝ bir-birini riƣbǝtlǝndürüp,

Yoxurun tuzaⱪ ⱪuruxni mǝsliⱨǝtlixip,

«Bizni kim kɵrǝlǝytti?» — deyixmǝktǝ.

6 Ular ⱪǝbiⱨlikkǝ intilip: —

«Biz izdinip, ǝtrapliⱪ bir tǝdbir tepip qiⱪtuⱪ!» — dǝydu;

Insanning iq-baƣri wǝ ⱪǝlbi dǝrwǝⱪǝ qongⱪur wǝ bilip bolmas bir nǝrsidur!

7 Lekin Huda ularƣa oⱪ atidu;

Ular tuyuⱪsiz zǝhimlinidu.

8 Ular ɵz tili bilǝn putlixidu;

Ularni kɵrgǝnlǝrning ⱨǝmmisi ɵzini neri tartidu.□

9 Ⱨǝmmǝ adǝmni ⱪorⱪunq basidu;

Ular Hudaning ixlirini bayan ⱪilidu,

Bǝrⱨǝⱪ, ular uning ⱪilƣanlirini oylinip sawaⱪ alidu.

10 Ⱨǝⱪⱪaniylar Pǝrwǝrdigarda huxal bolup,

Uningƣa tayinidu;

Kɵngli durus adǝmlǝr roⱨlinip xadlinidu.

65

65-küy •••• Mǝdⱨiyǝ wǝ tǝxǝkkür

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan küy-nahxa: —

Zionda, mǝdⱨiyǝ süküt iqidǝ Seni kütidu, i Huda;

Sanga ⱪilƣan wǝdǝ ǝmǝlgǝ axurulidu.□

2 I, dua Angliƣuqi, Sening aldingƣa barliⱪ ǝt igiliri kelidu.

3 Gunaⱨliⱪ ixlar, asiyliⱪlirimiz,

Kǝlkün basⱪandǝk mǝndin ƣalip kelidu;

Lekin Sǝn ularni yepip kǝqürüm ⱪilisǝn;□

4 Sǝn tallap Ɵzünggǝ yeⱪinlaxturƣan kixi nemidegǝn bǝhtlik!

U ⱨoyliliringda makanlixidu;

Bizlǝr Sening makaningning, yǝni muⱪǝddǝs ibadǝthanangning bǝrikitidin ⱪanaǝt tapimiz;

5 Sǝn ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni namayan ⱪilidiƣan karamǝt wǝ dǝⱨxǝt ixlar bilǝn bizgǝ jawab,

I nijatliⱪimiz bolƣan Huda,

Pütkül yǝr-dengizlarning qǝt-qǝtliridikilǝrgiqǝ tayanqi Bolƣuqi!

6 Beling ⱪudrǝt bilǝn baƣlanƣan bolup,

Küqüng bilǝn taƣlarni bǝrpa ⱪilƣansǝn;

7 Dengizlarning ɵrkǝxligǝn xawⱪunlirini,

Dolⱪunlarning xawⱪunlirini,

Ⱨǝmdǝ ǝllǝrning quⱪanlirini tinjitⱪuqisǝn!

8 Jaⱨanning qǝt-qǝtliridǝ turuwatⱪanlar karamǝtliringdin ⱪorⱪidu;

Sǝn künqiⱪixtikilǝrni, künpetixtikilǝrni xadlandurisǝn;

9 Yǝr yüzining ƣemini yǝp yoⱪlap kelip, uni suƣirisǝn,

Uni tolimu munbǝtlǝxtürisǝn.

Hudaning dǝrya-eriⱪliri suƣa tolƣandur;

Xundaⱪ ⱪilip sularni tǝyyarlap,

Kixilǝrni axliⱪ bilǝn tǝminlǝysǝn.

10 Terilƣu etizlarning qɵnǝklirini suƣa ⱪandurisǝn,

Ⱪirlirini taraxlaysǝn,

Tupraⱪni mol yeƣinlar bilǝn yumxitisǝn;

Uningda üngǝnlǝrni bǝrikǝtlǝysǝn.

11 Sǝn nemǝtliringni yilning ⱨosuliƣa taj ⱪilip ⱪoxup berisǝn;

Ⱪǝdǝmliringdin bayaxatliⱪ ⱨǝryanƣa tamidu;

12 Daladiki yaylaⱪlarƣimu tamidu;

Taƣ-dawanlar xat-horamliⱪni ɵzlirigǝ bǝlwaƣ ⱪilidu;

13 Kɵklǝmlǝr ⱪoy padiliri bilǝn kiyingǝn,

Jilƣilar maysilarƣa ⱪaplinidu;

Ular huxalliⱪ bilǝn tǝntǝnǝ ⱪilidu,

Bǝrⱨǝⱪ, ular nahxilarni yangritixidu!

66

66-küy •••• Ibadǝtkǝ türtkǝ bolidiƣan guwaⱨliⱪ

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup, tarliⱪ sazlar bilǝn oⱪulsun dǝp, küy-nahxa: —

Pütkül jaⱨan, huxalliⱪ bilǝn Hudaƣa tǝntǝnǝ ⱪilinglar!

2 Uning namining uluƣluⱪini nahxa ⱪilip jakarlanglar,

Uning mǝdⱨiyilirini xǝrǝplik ⱪilinglar!

3 Hudaƣa: «Sening ⱪilƣanliring nǝⱪǝdǝr ⱪorⱪunqluⱪtur!

Ⱪudriting zor bolƣaq,

Düxmǝnliring aldingda zǝiplixip tǝslim bolidu;

4 Barliⱪ yǝr yüzidikilǝr Sanga sǝjdǝ ⱪilip,

Seni küylǝp, nahxa eytixidu;

Ular namingni küylǝp nahxa ⱪilip eytidu» — dǝnglar!

Selaⱨ!

5 Kelinglar, Hudaning ⱪilƣanlirini kɵrünglar;

Insan baliliri aldida ⱪilƣan karamǝtliri ⱪorⱪunqluⱪtur.

6 U dengizni ⱪuruⱪluⱪⱪa aylandurdi;

Əjdadlirimiz dǝryadinmu piyadǝ ɵtti;

Biz u yǝrdǝ uningdin hursǝn bolduⱪ. ■

7 U ⱪudriti bilǝn mǝnggü ⱨɵküm süridu;

Uning kɵzliri ǝllǝrni kɵzitip turidu;

Asiyliⱪ ⱪilƣuqilar mǝƣrurlanmisun!

Selaⱨ!■

8 I ⱪowmlar, Hudayimizƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ eytinglar;

Uningƣa bolƣan mǝdⱨiyǝ-ⱨǝmdusanalarni yangritinglar!

9 U jenimizni ⱨayatliⱪ iqigǝ tikkǝn,

Putlirimizni teyilduruxlarƣa yol ⱪoymaydu.

10 Qünki Sǝn, i Huda, bizni siniding;

Kümüxni otta tawliƣandǝk bizni tawliding.

11 Sǝn bizni torƣa qüxürdung;

Belimizgǝ eƣir yükni yükliding.

12 Hǝⱪlǝrni beximizƣa mindürdüng;

Biz ot wǝ kǝlkünni besip ɵttuⱪ;

Sǝn ahir bizni kǝngriqilikkǝ qiⱪarding.

13 Mǝn kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlarni elip ɵyünggǝ kirǝy;

Sanga ⱪilƣan ⱪǝsǝmlirimgǝ ǝmǝl ⱪilimǝn;

14 Bǝrⱨǝⱪ, beximƣa kün qüxkǝndǝ lǝwlirim qiⱪarƣan,

Eƣizim eytⱪan wǝdilirimni ǝmǝlgǝ axurimǝn.

15 Mǝn Sanga bordaⱪ mallarni kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilip sunimǝn,

Ⱪoqⱪarlarning yeƣini hux puritip kɵydürimǝn;

Ɵküz wǝ ɵqkilǝrni ǝkilip sunimǝn.

Selaⱨ!

16 Hudadin ǝymingüqi ⱨǝmminglar, kelinglar, ⱪulaⱪ selinglar!

Uning mǝn üqün ⱪilƣan karamǝtlirini bayan ⱪilimǝn;

17 Aƣzim eqip uningƣa pǝryad kɵtürdüm,

Uning uluƣluⱪini jakarliƣan mǝdⱨiyilǝr tilimda boldi.

18 Kɵnglümdǝ gunaⱨni kɵzlǝp yürgǝn bolsam,

Rǝb duayimni anglimiƣan bolatti.

19 Biraⱪ Huda anglidi;

U duayimƣa ⱪulaⱪ saldi.

20 Hudaƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ yaƣdurulsun!

U mening duayimni yandurmidi,

Ⱨǝm mǝndin ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbitini elip kǝtmidi!

67

67-küy •••• Dunya üqün nijatliⱪ bardur!

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup, tarliⱪ sazlar bilǝn qelinsun, dǝp yezilƣan küy-nahxa: —

Huda bizgǝ meⱨir-xǝpⱪǝt kɵrsitip, bizni bǝrikǝtlǝp,

Ɵz jamalining nurini üstimizgǝ qaqⱪay!

Selaⱨ!■

2 Xundaⱪ ⱪilƣanda yolung pütkül jaⱨanda,

Ⱪutuldurux-nijatliⱪing barliⱪ ǝllǝr arisida ayan bolidu.

3 Barliⱪ ⱪowmlar Seni mǝdⱨiyiligǝy, i Huda;

Barliⱪ ⱪowmlar Seni mǝdⱨiyiligǝy!

4 Jimi ⱪowmlar huxalliⱪ bilǝn tǝntǝnǝ ⱪilip küyligǝy,

Qünki Sǝn hǝlⱪ-millǝtlǝrgǝ adilliⱪ bilǝn ⱨɵküm qiⱪirisǝn,

Yǝr yüzidiki taipilǝrni, Sǝn yetǝklǝysǝn;

Selaⱨ.

5 Barliⱪ ⱪowmlar Seni mǝdⱨiyiligǝy, i Huda;

Barliⱪ ⱪowmlar Seni mǝdⱨiyiligǝy!

6 Wǝ yǝr-zemin kɵklirini ündüridu;

Huda, bizning Hudayimiz, bizni bǝrikǝtlǝydu;

7 Huda bizni bǝrikǝtlǝydu;

Xuning bilǝn yǝr yüzndikilǝr qǝt-yaⱪilarƣiqǝ uningdin ǝyminixidu!

68

68-küy •••• Ƣǝlibǝ munajiti

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan küy-nahxa: —

Huda ornidin turdi, düxmǝnlirini tiripirǝn ⱪiliwetidu!

Uningƣa ɵqmǝnlǝr Uning aldidin bǝdǝr ⱪaqidu! ■

2 Is-tütǝk uqurulƣandǝk, ularni uqurup yoⱪitisǝn,

Mom otta eritilgǝndǝk,

Rǝzillǝr Hudaning aldida ⱨalak bolidu.

3 Biraⱪ ⱨǝⱪⱪaniylar huxallinidu,

Ular Huda aldida roⱨlinip,

Tǝntǝnǝ ⱪilip xadlinidu.

4 Hudaƣa küylǝr eytinglar,

Uning namini nahxa ⱪilip yangritinglar;

Qɵl-bayawanlarƣa Mingüqigǝ bir yolni kɵtürüp yasanglar;

Uning nami «Yaⱨ»dur;

Uning aldida xadlininglar.□

5 Yetimlarƣa ata bolƣuqi,

Tul hotunlarning dǝwasini soriƣuqi,

Ɵz muⱪǝddǝs makanida turƣan Hudadur.

6 Huda ƣeriblarni ɵy-oqaⱪliⱪ ⱪilidu;

U mǝⱨbuslarni awatliⱪⱪa qiⱪiridu;

Lekin asiylarni ⱪaƣjiraⱪ yǝrdǝ ⱪalduridu.

7 I Huda, Ɵz hǝlⱪingning aldida mangƣiningda,

Qɵl-bayawandin ɵtüp sǝpǝr ⱪilƣiningda,

— (Selaⱨ) —

8 Hudaning ⱨuzuri aldida,

Yǝni Israilning Hudasining ⱨuzuri aldida,

Yǝr-jaⱨan tǝwrinip,

Asmanlarmu yeƣin yaƣdurdi;

Awu Sinay teƣimu tǝwrinip kǝtti.■

9 Sǝn, i Huda, Ɵz mirasing bolƣan zemin-hǝlⱪ üstigǝ hasiyǝtlik bir yamƣur yaƣdurdung;

Ular ⱨalsizlanƣanda ularni küqlǝndürdüng.

10 Sening baⱪⱪan padang u yǝrgǝ makanlaxti;

Meⱨribanliⱪing bilǝn mɵminlǝr üqün tǝyyarliⱪ ⱪilding, i Huda!□

11 Rǝb ǝmr ⱪildi;

Uni jakarliƣuqi ⱪiz-ayallar nemidegǝn zor bir ⱪoxundur!

12 «Padixaⱨlar ⱨǝm ⱪoxunliri bǝdǝr ⱪeqixti, bǝdǝr ⱪeqixti!» — deyixti;

Ɵydǝ olturƣan ⱪiz-ayallar bolsa oljilarni bɵlixiwalidu;

13 Silǝr ⱪoy baⱪⱪanda padilar arisida yatⱪan bolsanglarmu,

Zemininglar ǝmdi ⱪanatliriƣa kümüx sǝpkǝn,

Pǝyliri parⱪiraⱪ altun bilǝn bezǝlgǝn pahtǝktǝk bolidu;□

14 Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir Huda padixaⱨlarni zeminda tiripirǝn ⱪiliwǝtkǝndǝ,

Yǝr Zalmon teƣidiki ⱪardǝk aⱪirip kǝtti.

15 Baxan teƣi ⱪudrǝtlik bir taƣ,

Baxan teƣi egiz qoⱪⱪiliri kɵp bir taƣdur;□  

Israiliyǝning taƣ-jilƣiliri

16 Əy egiz qoⱪⱪiliⱪ taƣlar,

Nemǝ üqün Huda Ɵz makani ⱪilixni haliƣan taƣⱪa ⱨǝsǝt bilǝn ⱪaraysilǝr?

Dǝrwǝⱪǝ, Pǝrwǝrdigar xu taƣda mǝnggü turidu! □  ■

17 Hudaning jǝng ⱨarwiliri tümǝn-tümǝn,

Milyon-milyondur;

Rǝb ular arisida turidu;

Sinay teƣidiki muⱪǝddǝs jayda turidu.□  ■

18 Sǝn yuⱪiriƣa kɵtürüldung,

Insanlarni tutⱪun ⱪilƣuqilarni Ɵzüng ǝsir ⱪilip elip kǝtting;

Yaⱨ Huda ularning arisida turuxi üqün,

Ⱨǝtta asiyliⱪ ⱪilƣanlar arisida turuxi üqünmu,

Sǝn insan arisida turup iltipatlarni ⱪobul ⱪilding.□  ■

19 Rǝb mǝdⱨiyilǝnsun;

Qünki U ⱨǝr küni yüklirimizni kɵtürmǝktǝ;

Yǝni nijatliⱪimiz bolƣan Tǝngri!

Selaⱨ.□

20 Bizning Tǝngrimiz birdinbir nijatkar Tǝngridur;

Rǝbgǝ, yǝni Pǝrwǝrdigarƣila, ɵlümgǝ baƣliⱪ ixlar tǝwǝdur.□

21 Bǝrⱨǝⱪ, Huda Ɵz düxmǝnlirining bexini yaridu,

Ɵz gunaⱨlirida dawamliⱪ ketiweridiƣanlarning qaqliⱪ kallisini U qaⱪidu. □

22 Rǝb mundaⱪ dedi: «Ɵz hǝlⱪimni Baxan diyaridinmu,

Dengizlarning qongⱪur jayliridinmu ⱪayturup kelimǝn; □  ■

23 Xundaⱪ ⱪilip sǝn hǝlⱪimning puti ⱪanƣa,

Yǝni düxmǝnliringning ⱪeniƣa milinidu,

Itliringning tili buningdinmu nesiwisini yalaydu».

24 Ular Sening mangƣanliringni kɵrdi, i Huda;

Yǝni mening Ilaⱨim, mening Padixaⱨimning muⱪǝddǝs jayiƣa kirip mangƣanlirini kɵrdi;□

25 Aldingda munajatqilar, kǝyningdǝ qalƣuqilar mangdi,

Otturisida dapqi ⱪizlar bar idi:

26 «Jamaǝtlǝrdǝ Huda Rǝbgǝ tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ eytinglar,

— I Israil bulaⱪliridin qiⱪⱪanlar!» — deyixti.

27 U yǝrdǝ ularning baxlamqisi bolƣan kiqik Binyamin ⱪǝbilisi mangidu;

Yǝⱨuda ǝmirliri, zor bir top adǝmlǝr,

Zǝbulunning ǝmirliri, Naftalining ǝmirlirimu bar.

28 Sening Hudaying küqüngni buyrup bekitkǝn;

Ɵzüng biz üqün ⱪilƣiningni mustǝⱨkǝmligǝysǝn, i Huda!

29 Yerusalemdiki muⱪǝddǝs ibadǝthanang wǝjidin,

Padixaⱨlar Sanga atap ⱨǝdiyǝlǝrni elip kelidu;■

30 Aⱨ, ⱨeliⱪi ⱪomuxluⱪtiki yirtⱪuq janiwarni,

Küqlüklǝrning topini,

Taipilǝrdiki torpaⱪlarnimu ǝyibligǝysǝn;

Andin ularning ⱨǝrbiri kümüx tǝnggilǝrni ǝkilip Sanga tiz püküxidu;

Uruxhumar hǝlⱪlǝrni tiripirǝn ⱪiliwǝtkǝysǝn! □

31 Mɵtiwǝr ǝlqilǝr Misirdin kelidu,

Efiopiyǝ bolsa Hudaƣa ⱪarap ⱪollirini tezdin kɵtüridu.

32 I yǝr yüzidiki ǝl-yurtlar, Hudani nahxa bilǝn mǝdⱨiyilǝnglar;

Rǝbni mǝdⱨiyilǝp küylǝrni eytinglar!

(Selaⱨ)

33 Asmanlarning üstigǝ,

Ⱪǝdimdin bar bolƣan asmanlarning üstigǝ Mingüqi toƣruluⱪ küy eytinglar!

Mana, U awazini anglitidu,

Uning awazi küqlüktur!

34 Hudani küqlük dǝp bilip jakarlanglar,

Uning ⱨǝywisi Israil üstidǝ,

Uning küqi bulutlarda turidu;

35 I Huda, muⱪǝddǝs jayliringdin sürlük kɵrünisǝn!

Israilning birdinbir Tǝngrisi!

Hǝlⱪⱪǝ küq-ⱪudrǝt bǝrgüqi bolsa, Udur!

Hudaƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ oⱪulsun!

69

69-küy •••• Zor dǝrd-ǝlǝm wǝ azablardin keyinki ƣǝlibǝ

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup, «Nilupǝrlǝr» degǝn aⱨangda oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan küy: —

Meni ⱪutⱪuzƣaysǝn, i Huda!

Sular jenimdin ɵtti;

2 Turƣudǝk jay yoⱪ qongⱪur patⱪaⱪliⱪⱪa qɵküp kǝttim;

Suning qongⱪur yerigǝ qüxüp kǝttim,

Kǝlkün meni ƣǝrⱪ ⱪildi.

3 Pǝryadlirimdin ⱨalimdin kǝttim;

Gallirim ⱪurup kǝtti;

Hudayimƣa tǝlmürüp, kɵzümdin ketǝy dǝp ⱪaldim;

4 Sǝwǝbsiz manga ɵq bolƣanlar qaqlirimdinmu kɵptur;

Meni yoⱪatmaⱪqi bolƣanlar,

Ⱪara qaplap mǝn bilǝn düxmǝnlixidiƣanlar küqlüktur;

Xu qaƣda ɵzüm bulimiƣan nǝrsini ⱪayturimǝn. □

5 I Huda, mening nadanliⱪim ɵzünggǝ ayan;

Mening ⱪǝbiⱨliklirim Sǝndin yoxurun ǝmǝstur.

6 Mening sǝwǝbimdin, i Rǝb, samawiy ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar,

Ɵzünggǝ umid baƣlap kütkǝnlǝr yǝrgǝ ⱪarap ⱪalmiƣay;

I Israilning Hudasi, Ɵzüngni izdigüqilǝr mening sǝwǝbimdin xǝrmǝndǝ bolmiƣay;

7 Qünki Seni dǝp mǝn rǝswaqiliⱪⱪa uqridim;

Xǝrmǝndilik yüzümgǝ qaplandi.

8 Mǝn ɵz ⱪerindaxlirimƣa yat,

Anamning baliliriƣa yaⱪa yurtluⱪ boldum.

9 Qünki meni muⱪǝddǝs ɵyünggǝ bolƣan otluⱪ muⱨǝbbǝt qulƣuwalƣanidi;

Sanga ⱨaⱪarǝt ⱪilƣanlarning ⱨaⱪarǝtlirimu mening üstümgǝ qüxti;□  ■

10 Mǝn yiƣlidim, jenim roza tutti,

Bumu manga ǝyib dǝp ⱪaraldi.

11 Mǝn bɵzni kiyimim ⱪilip kiysǝm,

Xuning bilǝn ularning sɵz-qɵqikigǝ ⱪaldim.□

12 Xǝⱨǝr ⱪowuⱪida olturƣanlarning tǝnǝ gepigǝ ⱪaldim,

Mǝyhorlarning nahxisining temisi boldum.

13 Biraⱪ mǝn xǝpⱪitingni kɵrsǝtkǝn waⱪtingda duayimni sanga nixanlidim, i Pǝrwǝrdigar;

I Huda, ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbitingning zorluⱪidin,

Nijatliⱪ ixǝnqidǝ manga jawab bǝrgǝysǝn; □

14 Meni patⱪaⱪliⱪtin ⱪutⱪuzuwalƣaysǝn,

Meni qɵktürmigǝysǝn;

Manga ɵqmǝn bolƣanlardin,

Suning qongⱪur yeridin ⱪutuldurƣaysǝn;

15 Kǝlkün suliriƣa meni ƣǝrⱪ ⱪildurmiƣaysǝn;

Dengiz tǝglirigimu meni yutⱪuzmiƣaysǝn;

Tegi yoⱪ ⱨangning meni ⱨap etip aƣzini yumuwelixiƣa yol ⱪoymiƣaysǝn!

16 Duayimni ijabǝt ⱪilƣaysǝn, i Pǝrwǝrdigar,

Qünki ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiting yahxidur;

Mol rǝⱨimdilliⱪing bilǝn manga yüzlǝngǝysǝn;

17 Jamilingni ⱪulungdin yoxurmiƣaysǝn;

Qünki beximƣa kün qüxti;

Tezdin manga jawab bǝrgǝysǝn.

18 Jenimƣa yeⱪinlaxⱪaysǝn,

Uningƣa ⱨǝmjǝmǝt-ⱪutⱪuzƣuqi bolƣaysǝn;

Düxmǝnlirim aldida meni ⱨɵrlükkǝ qiⱪarƣaysǝn;

19 Ɵzüng mening rǝswaliⱪta ⱨǝm ⱨɵrmǝtsizliktǝ ⱪalƣinimni,

Ⱪandaⱪ ⱨaⱪarǝtlǝnginimni bilisǝn;

Rǝⱪiblirimning ⱨǝmmisi Ɵzünggǝ ayandur.

20 Ⱨaⱪarǝt ⱪǝlbimni parǝ ⱪildi;

Mǝn ⱪayƣuƣa qɵmüp kǝttim;

Azƣinǝ ⱨesdaxliⱪⱪa tǝlmürgǝn bolsammu, yoⱪ boldi;

Tǝsǝlli bǝrgüqilǝrnimu izdidim, lekin birsinimu uqritalmidim.

21 Bǝrⱨǝⱪ, ular ozuⱪumƣa ɵt süyi,

Ussuzluⱪumƣa sirkini bǝrdi. ■

22 Ularning dastihini ɵzlirigǝ ⱪiltaⱪ,

Ularning ⱨalawiti ⱪapⱪan bolƣay.■

23 Kɵzliri torlixip kɵrmǝydiƣan bolup kǝtkǝy;

Bǝl-putlirini titrǝkkǝ salƣaysǝn;■

24 Ⱪǝⱨringni ularning üstigǝ qüxürgǝysǝn,

Ƣǝzipingning otliri ularƣa tutaxⱪay;

25 Ularning makani harabǝ bolƣay,

Qedirliri qɵldǝrǝp ⱪalƣay; ■

26 Qünki ular Sǝn urƣanƣa tehimu ziyankǝxlik ⱪilmaⱪta;

Sǝn zǝhimlǝndürgǝnlǝrning azabiƣa gǝp bilǝn azab ⱪoxmaⱪta.

27 Ularning gunaⱨiƣa gunaⱨ ⱪoxⱪaysǝn,

Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪingning nesiwisigǝ ularni erixtürmigǝysǝn.

28 Ular ⱨayatliⱪ dǝptiridin ɵqürülgǝy;

Ⱨǝⱪⱪaniylarning ⱪatariƣa pütülmigǝy.

29 Biraⱪ mǝn bolsam bir ezilgǝn dǝrdmǝn;

Nijatliⱪing, i Huda, meni yuⱪiriƣa kɵtürüp ⱪutⱪuzƣay;

30 Mǝn munajat oⱪup Hudaning namini mǝdⱨiyilǝymǝn;

Tǝxǝkkürlǝr bilǝn uni uluƣlaymǝn;

31 Bu bolsa Pǝrwǝrdigarni hursǝn ⱪilix üqün,

Ɵküz tǝⱪdim ⱪilƣandin ǝwzǝldur;

Münggüz-tuyaⱪliri saⱪ torpaⱪ bǝrgǝndinmu artuⱪtur.

32 Yawax mɵminlǝr buni kɵrüp huxal bolidu;

Hudani izdigǝnlǝr —

Ⱪǝlbinglar yengilinidu.

33 Qünki Pǝrwǝrdigar yoⱪsullarning iltijasini anglaydu,

Ɵzigǝ tǝwǝ ǝsir ⱪilinƣanlarni u kǝmsitmǝydu;

34 Asman-zemin Uni mǝdⱨiyilisun!

Dengiz-okyanlar ⱨǝm ularda yürgüqi barliⱪ janiwarlar Uni mǝdⱨiyiligǝy!

35 Qünki Huda Zionni ⱪutⱪuzidu;

Yǝⱨudaning xǝⱨǝrlirini ⱪayta bina ⱪilidu;

Ular axu yǝrdǝ olturaⱪlixip, igilik tiklǝydu.

36 Uning ⱪullirining nǝsilliri uningƣa miras bolidu,

Uning namini sɵygǝnlǝr u yǝrlǝrdǝ makanlixidu.

70

70-küy •••• «Pǝrwǝrdigar, tez kǝlgǝysǝn!»

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup, «ǝslitix üqün» oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan küy: —

Pǝrwǝrdigar, meni ⱪutⱪuzuxⱪa aldiriƣaysǝn!

Pǝrwǝrdigar, tez kelip manga yardǝm ⱪilƣaysǝn!■

2 Mening jenimni izdǝwatⱪanlar yǝrgǝ ⱪaritilip rǝswa ⱪilinsun;

Mening ziyinimdin hursǝn bolƣanlar kǝynigǝ yandurulup xǝrmǝndǝ bolƣay.■

3 Meni: — «Waⱨ! Waⱨ!» dǝp mǝshirǝ ⱪilƣanlar ɵz xǝrmǝndilikidin kǝynigǝ yanƣay!

4 Biraⱪ Seni izdigüqilǝrning ⱨǝmmisi Sǝndǝ xadlinip huxal bolƣay!

Nijatliⱪingni sɵygǝnlǝr ⱨǝmixǝ: «Huda uluƣlansun» deyixkǝy.

5 Biraⱪ mǝn ezilgǝnmǝn, ⱨǝm yoⱪsulmǝn;

Yenimƣa tezdin kǝl, i Huda!

Sǝn mening yardǝmqim, mening azad ⱪilƣuqim;

I Pǝrwǝrdigar, keqikmǝy kǝlgǝysǝn!

71

71-küy •••• Ⱪeriƣanda eytⱪan dua

1 Sǝndin, Pǝrwǝrdigardin panaⱨ tapimǝn;

Meni ⱨǝrgiz yǝrgǝ ⱪaratmiƣaysǝn. ■

2 Ɵz ⱨǝⱪⱪaniyliⱪingda meni ⱪutuldurƣaysǝn;

Manga ⱪulaⱪ salƣaysǝn,

Meni ⱪutⱪuzƣaysǝn!

3 Manga ɵzüm daim panaⱨlinidiƣan turalƣu ⱪoram tax bolƣaysǝn;

Sǝn meni ⱪutⱪuzuxⱪa buyruⱪ qüxürgǝysǝn;

Qünki Sǝn egiz texim, ⱪorƣinimdursǝn.

4 Hudayim, meni rǝzillǝrning ⱪolidin,

Ⱨǝⱪⱪaniyǝtsiz, rǝⱨimsiz adǝmdin azad ⱪilƣaysǝn;

5 Qünki Sǝn mening ümidimdursǝn, i Rǝb Pǝrwǝrdigar,

Yaxliⱪimdin tartipla mening tayanqimdursǝn;

6 Baliyatⱪudiki waⱪittin baxlap mǝn Sanga tayinip kǝldim,

Ɵzüng meni anamning ⱪarnidin qiⱪarƣuqisǝn;

Mǝdⱨiyǝmning temisi bolsa ⱨǝrdaim Sǝn toƣruluⱪtur.□

7 Mǝn nurƣunlarƣa ƣǝyriy yaki karamǝt sanaldim;

Qünki Sǝn mening mustǝⱨkǝm panaⱨgaⱨimdursǝn. □

8 Aƣzim kün boyi mǝdⱨiyiliring ⱨǝm xan-xǝripinggǝ tolidu;

9 Əmdi ⱪeriƣinimda meni taxlimiƣaysǝn;

Maƣdurum kǝtkinidǝ, mǝndin waz kǝqmigǝysǝn.

10 Qünki düxmǝnlirim manga ⱪarxi sɵzlixidu;

Jenimni elixⱪa kɵzlǝwatⱪanlar ⱪǝstlixip: —

11 «Huda uningdin waz kǝqti;

Uni ⱪoƣlap tutuwelinglar,

Qünki ⱪutuldurudiƣanlar yoⱪtur» — deyixidu.

12 I Huda, mǝndin yiraⱪlaxmiƣaysǝn;

I Hudayim, manga yardǝmgǝ tez kǝlgǝysǝn!

13 Jenimƣa küxǝndǝ bolƣanlar xǝrmǝndǝ bolup yoⱪitilisun;

Ziyinimƣa intilgǝnlǝr rǝswaliⱪ ⱨǝm xǝrmǝndiqilik bilǝn ⱪaplansun;■

14 Biraⱪ mǝn bolsam, izqil ümidtǝ bolimǝn,

Seni tehimu mǝdⱨiyilǝymǝn.

15 Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪing, nijatliⱪing aƣzimda kün boyi bayan ⱪilinidu;

Bular san-sanaⱪsizdur, bilginimdin kɵp artuⱪtur.

16 Mǝn Rǝb Pǝrwǝrdigarning büyük ixlirini jakarliƣan ⱨalda kelimǝn;

Sening ⱨǝⱪⱪaniyliⱪingni yad etip jakarlaymǝn —

Pǝⱪǝt Seningkinila!□

17 I Huda, Sǝn yaxliⱪimdin tartip manga ɵgitip kǝlgǝnsǝn;

Bügüngǝ ⱪǝdǝr Sening ⱪilƣan karamǝt ixliringni jakarlap keliwatimǝn.

18 Əmdi ⱨazir mǝn ⱪerip, aⱪ qaqliⱪ bolƣinimda, i Huda,

Mǝn bu dǝwrgǝ küqlük bilikingni jakarliƣuqǝ,

Kelǝr ǝwladning ⱨǝmmisigǝ ⱪudritingni ayan ⱪilƣuqǝ,

Meni taxliwǝtmigǝysǝn!

19 I uluƣ karamǝt ixlarni ⱪilƣan Huda,

Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪing pǝlǝkkǝ taⱪaxti;

Sanga kimmu ohxax bolalisun!

20 Sǝn manga kɵp ⱨǝm eƣir külpǝtlǝrni kɵrsǝtkǝnikǝnsǝn,

Meni ⱪaytidin yengilaysǝn, yǝr tǝgliridin ⱪayturup elip qiⱪisǝn;

21 Sǝn mening izzǝt-ⱨɵrmitimni tehimu yuⱪiri ⱪilip,

Ⱨǝr tǝrǝptin manga tǝsǝlli berisǝn.

22 Mǝn Seni rawab qelip mǝdⱨiyilǝymǝn,

Sening ⱨǝⱪiⱪitingni mǝdⱨiyilǝymǝn, i Hudayim;

Qiltar qelip Seni küylǝymǝn, i Sǝn, Israilning Muⱪǝddisi!□

23 Sanga küylǝr eytⱪinimda, lǝwlirim tǝntǝnǝ ⱪilidu,

Ɵzüng ⱨɵrlükkǝ qiⱪarƣan jenimmu xundaⱪ roⱨlinip eytidu;

24 Tilim kün boyi ⱨǝⱪⱪaniyliⱪing toƣrisida sɵzlǝydu;

Qünki manga yamanliⱪ ⱪilmaⱪqi bolƣanlar yǝrgǝ ⱪaritilip rǝswa ⱪilinidu.

72

72-küy •••• Tǝhtkǝ olturidiƣan padixaⱨning oƣli toƣruluⱪ dua-tilǝwǝt ⱨǝm bexarǝt •••• 1-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng

1 Sulayman üqün: —

I Huda, padixaⱨⱪa ⱨɵkümliringni tapxurƣaysǝn;

Padixaⱨning oƣliƣa Ɵz ⱨǝⱪⱪaniyliⱪingni bǝrgǝysǝn. □

2 Xundaⱪ bolƣanda u Ɵz hǝlⱪing üqün ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn,

Sanga tǝwǝ ezilgǝn mɵminlǝr üqün adilliⱪ bilǝn ⱨɵküm qiⱪiridu;

3 Taƣlar hǝlⱪⱪǝ tinq-amanliⱪ elip kelidu,

Edirliⱪlarmu ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn xundaⱪ ⱪilidu.

4 Padixaⱨ hǝlⱪ arisidiki ezilgǝnlǝrgǝ adil ⱨɵkümlǝrni qiⱪiridu;

U namratlarning balilirini ⱪutⱪuzidu,

Zalimlarni bitqit ⱪilidu.

5 Xundaⱪ bolƣanda kün wǝ ay yoⱪ bolup kǝtmisila,

Əwladtin-ǝwladⱪa hǝlⱪ Sǝndin ǝyminidu.□  ■

6 U bolsa goya yengidin orƣan otlaⱪⱪa yaƣⱪan yamƣurdǝk,

Yǝr suƣiridiƣan ⱨɵl-yeƣinlardǝk qüxidu.■

7 Uning künliridǝ ⱨǝⱪⱪaniylar ronaⱪ tapidu;

Ay yoⱪ bolƣuqǝ tinq-amanliⱪ texip turidu.

8 U dengizdin-dengizlarƣiqǝ,

Əfrat dǝryasidin yǝr yüzining qǝtlirigiqǝ ⱨɵküm süridu.□

9 Qɵl-bayawanda yaxawatⱪanlar uning aldida bax ⱪoyidu;

Uning düxmǝnliri topilarni yalaydu.

10 Tarxixning wǝ arallarning padixaⱨliri uningƣa ⱨǝdiyǝlǝr tǝⱪdim ⱪilidu,

Xeba wǝ Sebaning padixaⱨlirimu sowƣatlar sunidu. □

11 Dǝrwǝⱪǝ, barliⱪ padixaⱨlar uning aldida sǝjdǝ ⱪilidu;

Pütkül ǝllǝr uning hizmitidǝ bolidu;

12 Qünki u pǝryad kɵtürgǝn yoⱪsullarni,

Panaⱨsiz ezilgǝnlǝrni ⱪutulduridu; ■

13 U yoⱪsul-ajizlarƣa iqini aƣritidu,

Yoⱪsullarning jenini ⱪutⱪuzidu;

14 Ularning jenini zulum-zomigǝrliktin ⱨɵrlükkǝ qiⱪiridu,

Ularning ⱪeni uning nǝziridǝ ⱪimmǝtliktur.

15  Padixaⱨ yaxisun!

Xebaning altunliridin uningƣa sunulidu;

Uning üqün dua tohtawsiz ⱪilinidu;

Uningƣa kün boyi bǝht tilinidu;

16 Yǝr yüzidiki ⱨosul mol bolidu,

Ⱨǝtta taƣ qoⱪⱪiliridimu xundaⱪ bolidu.

Miƣ-miƣ qüxkǝn mewilǝr Liwandiki ormanlardǝk tǝwrinidu;

Xǝⱨǝrdikilǝr bolsa daladiki ot-yexilliⱪtǝk güllinidu;

17 Uning nami mǝnggügǝ ɵqmǝydu,

Uning nami ⱪuyax yoⱪalƣuqǝ turidu;

Adǝmlǝr uning bilǝn ɵzlirigǝ bǝht tilǝydu,

Barliⱪ ǝllǝr uni bǝhtlik dǝp atixidu.

18 Israilning Hudasi, Pǝrwǝrdigar Hudaƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ bolƣay!

Karamǝt ixlarni Yaratⱪuqi yalƣuz Udur!

19 Uning xǝrǝplik namiƣa mǝnggügǝ tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ oⱪulsun!

Uning xan-xɵⱨriti pütkül dunyani ⱪapliƣay! Amin! Wǝ amin!

20 Yǝssǝning oƣli Dawutning dualiri xuning bilǝn tamam boldi. □

73

Üqinqi bɵlüm •••• 73-küy •••• Hatalaxⱪinini tonup yetix

1 Asaf yazƣan küy: —

Dǝrwǝⱪǝ Huda Israilƣa,

Ⱪǝlbi sap bolƣanlarƣa meⱨribandur;

2 Lekin ɵzüm bolsam, putlixip yiⱪilip qüxüxkǝ tasla ⱪaldim;

Ayaƣlirim teyilip kǝtkili ⱪil ⱪaldi;

3 Qünki rǝzillǝrning ronaⱪ tapⱪanliⱪini kɵrüp,

Ⱨakawurlarƣa ⱨǝsǝt ⱪildim;■

4 Qünki ular ɵlümidǝ azablar tartmaydu,

Əksiqǝ teni mǝzmut wǝ saƣlam turidu.□

5 Ular insanƣa has japani kɵrmǝydu,

Yaki hǝⱪlǝrdǝk balayi’apǝtkǝ uqrimaydu.

6 Xunga mǝƣrurluⱪ marjandǝk ularƣa esilidu,

Zorluⱪ-zomigǝrlik tondǝk ularƣa qaplixidu.

7 Ular sǝmrip kǝtkǝnlikidin kɵzliri tompiyip qiⱪti;

Ularning ⱪǝlbidiki hiyalǝtlǝr ⱨǝddidin exip ketidu.

8 Baxⱪilarni mǝshirǝ ⱪilip zǝⱨǝrlik sɵzlǝydu;

Ⱨalini üstün ⱪilip diwinip, doⱪ ⱪilidu.

9 Ular aƣzini pǝlǝkkǝ ⱪoyidu,

Ularning tilliri yǝr yüzini kezip yüridu.

10 Xunga Hudaning hǝlⱪi muxularƣa mayil bolup,

Ularning degǝnlirini su iqkǝndǝk ahiriƣiqǝ iqip: —

11 «Tǝngri ⱪandaⱪ bilǝlǝytti?»,

«Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqida bilim barmu?» — dǝydu.

12 Mana bular rǝzillǝrdur;

Ular bu dunyada raⱨǝt-paraƣǝtni kɵridu,

Bayliⱪlarni toplaydu.

13 «Aⱨ, ⱨǝⱪiⱪǝtǝn bikardin-bikar kɵnglümni paklanduruptimǝn,

Gunaⱨsiz turup ⱪolumni artuⱪqǝ yuyup kǝptimǝn;

14 Bikarƣa kün boyi japa qekiptimǝn;

Xundimu ⱨǝr sǝⱨǝrdǝ wijdanning ǝyibigǝ uqrap kǝldim!».

15 Biraⱪ mǝn: — «Bundaⱪ desǝm,

Bu dǝwrdiki pǝrzǝntliringgǝ asiyliⱪ ⱪilƣan bolmamdimǝn?» — dedim.□

16 Ularni kallamdin ɵtküzǝy desǝm,

Kɵzümgǝ xundaⱪ eƣir kɵründi.

17 Tǝngrining muⱪǝddǝs jayliriƣa kirgüqǝ xundaⱪ oylidim;

Kirgǝndila yamanlarning aⱪiwitini qüxǝndim.

18 Dǝrwǝⱪǝ Sǝn ularni teyilƣaⱪ yǝrlǝrgǝ orunlaxturisǝn,

Ularni yiⱪitip parǝ-parǝ ⱪiliwetisǝn.

19 Ular kɵzni yumup aqⱪuqila xunqǝ parakǝndǝ bolidu,

Dǝⱨxǝtlǝr ularni besip yoⱪitidu!

20 Sǝn i Rǝb, qüxtin oyƣanƣandǝk oyƣinip,

Ornungdin turup ularning siyaⱪini kɵzgǝ ilmaysǝn.

21 Yürǝklirim ⱪaynap,

Iqlirim sanjilƣandǝk bolƣan qaƣda,

22 Ɵzümni ⱨeqnemǝ bilmǝydiƣan bir ⱨamaⱪǝt,

Aldingda bir ⱨaywan ikǝnlikimni bilip yǝttim.

23 Ⱨalbuki, mǝn ⱨǝmixǝ Sǝn bilǝn billǝ;

Sǝn meni ong ⱪolumdin tutup yɵliding;

24 Ɵz nǝsiⱨǝting bilǝn meni yetǝklǝysǝn,

Xan-xǝripngni namayan ⱪilƣandin keyin,

Ahirida Sǝn meni ɵzünggǝ ⱪobul ⱪilisǝn.

25 Ərxtǝ Sǝndin baxⱪa mening kimim bar?

Yǝr yüzidǝ bolsa Sǝndin baxⱪa ⱨeqkimgǝ intizar ǝmǝsmǝn.

26 Ətlirim ⱨǝm ⱪǝlbim zǝiplixidu,

Lekin Huda ⱪǝlbimdiki ⱪoram tax ⱨǝm mǝnggülük nesiwǝmdur!

27 Qünki mana, Sǝndin yiraⱪ turƣanlar ⱨalak bolidu;

Wapasizliⱪ ⱪilƣan paⱨixǝ ayaldǝk Sǝndin waz kǝqkǝnlǝrning ⱨǝrbirini yoⱪitisǝn.

28 Biraⱪ mǝn üqün, Hudaƣa yeⱪinlixix ǝwzǝldur!

Uning barliⱪ ⱪilƣan ixlirini jakarlax üqün,

Rǝb Pǝrwǝrdigarni tayanqim ⱪildim.□

74

74-küy •••• Tajawuzqiliⱪⱪa uqriƣan qaƣdiki azabliⱪ dua

1 Asaf yazƣan «Masⱪil»: —

I Huda, Sǝn nemixⱪa mǝnggügǝ bizni taxliwǝtting?

Nemixⱪa ƣǝzipingni tütün qiⱪarƣandǝk Ɵz yayliⱪingdiki ⱪoyliringƣa qiⱪirisǝn?□

2 Ɵzüng rǝnǝ tɵlǝp azad ⱪilƣan jamaitingni,

Yǝni Ɵz mirasing boluxⱪa ⱪǝdimdǝ ularƣa ⱨǝmjǝmǝt bolup ⱪutⱪuzƣan ⱪǝbilini,

Ɵzüng makan ⱪilƣan Zion teƣini yadingƣa kǝltürgǝysǝn!

3 Ⱪǝdǝmliringni muxu mǝnggülük harabliⱪlarƣa ⱪaratⱪaysǝn,

Düxmǝnlǝr muⱪǝddǝs jayingda gumran ⱪilƣan barliⱪ nǝrsilǝrgǝ ⱪariƣaysǝn;

4 Rǝⱪibliring jamaǝtgaⱨingning otturisida ⱨɵr-pɵr ⱪilidu;

Mɵjizatlar saⱪlanƣan orunƣa ular ɵz tuƣlirini tikti. □

5 Ⱨǝrbiri ɵzlirini kɵrsitixip, palta oynitip orman kǝsküqidǝk,

6 Ular ⱨazir muⱪǝddǝs jayingdiki nǝⱪixlǝrni ala ⱪoymay, palta-bolⱪilar bilǝn qeⱪiwǝtti;

7 Ular muⱪǝddǝs jayingƣa ot ⱪoydi;

Ɵz namingdiki makanni bulƣap, yǝr bilǝn tǝng ⱪiliwǝtti. ■

8 Ular kɵnglidǝ: «Biz bularning ⱨǝmmisini yoⱪitayli» dǝp,

Tǝngrining zemindiki jamaǝtgaⱨlirining ⱨǝrbirini kɵydürüwǝtti.□

9 Bizgǝ ǝslǝtmǝ bolƣan mɵjizatlarni ⱨeq kɵrǝlmǝymiz;

Pǝyƣǝmbǝrlǝrmu kǝlmǝskǝ kǝtti;

Arimizdimu bu ixlarning ⱪaqanƣiqǝ bolidiƣanliⱪini bilidiƣan birsi yoⱪtur. □

10 Ⱪaqanƣiqǝ, i Huda, rǝⱪibing Seni mǝshirǝ ⱪilidu?

Düxmǝn namingni mǝnggügǝ ⱨaⱪarǝtlǝmdu?

11 Sǝn ⱪolungni, yǝni ong ⱪolungni nemixⱪa tartiwalisǝn?

Ⱪolungni ⱪoynungdin elip, ularni yoⱪatⱪaysǝn!

12 Biraⱪ Huda ⱪǝdimdin padixaⱨim bolup kǝlgǝn,

Yǝr yüzining otturisida ⱪutⱪuzuxlarni elip barƣuqi Udur.□

13 Sǝn dengiz süyini küqüng bilǝn bɵldung,

Sulardiki ǝjdiⱨalarning baxlirini yarding. ■

14 Dengizdiki lewiatanning baxlirini qeⱪip,

Uning gɵxini ozuⱪ ⱪilip qɵldiki yawayilarƣa bɵlüp bǝrding. □

15 Yǝrni yerip bulaⱪlarni, eriⱪlarni aⱪⱪuzdung,

Sǝn tohtimay eⱪiwatⱪan dǝryalarni ⱪurutuwǝtting. □  ■

16 Kün Sening, tünmu Seningkidur;

Ay bilǝn ⱪuyaxni orunlaxturdung. ■

17 Yǝr yüzining qegralirini bǝlgiliding;

Yaz bilǝn ⱪixni — Sǝn xǝkillǝndürdüng.

18 Xuni esingdǝ tutⱪaysǝn, i Pǝrwǝrdigar: —

Bir düxmǝn Seni mǝshirǝ ⱪildi,

Ⱨamaⱪǝt bir hǝlⱪ namingni ⱨaⱪarǝtlidi.

19 Pahtikingni yirtⱪuq ⱨaywanlarƣa tutup bǝrmigǝysǝn;

Ezilgǝn mɵminliringning ⱨayatini mǝnggü untumiƣaysǝn.

20 Ɵz ǝⱨdǝnggǝ ⱪariƣaysǝn,

Qünki zemindiki ⱪarangƣu bulung-puqⱪaⱪlar zorluⱪ-zumbuluⱪning turalƣuliri bilǝn toldi.

21 Ezilgüqilǝrni nomus bilǝn yandurmiƣaysǝn;

Ezilgǝnlǝr, yoⱪsullar namingni mǝdⱨiyiligǝy.

22 Ornungdin turƣin, i Huda,

Ɵz dǝwayingni soriƣaysǝn;

Ⱨamaⱪǝt kixining Ɵzüngni kün boyi mǝshirǝ ⱪiliwatⱪinini esingdǝ tutⱪaysǝn.

23 Düxmǝnliringning quⱪanlirini untumiƣaysǝn;

Sanga ⱪarxi ⱪozƣalƣanlarning dawrangliri tohtimay kɵtürülmǝktǝ.

75

75-küy •••• Adil soraⱪqi Huda

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa «Ⱨalak ⱪilmiƣaysǝn» degǝn aⱨangda oⱪulsun dǝp tapxurulƣan, Asafning küy-nahxisi: —

Sanga tǝxǝkkür eytimiz, i Huda, tǝxǝkkür eytimiz!

Qünki naming bizgǝ yeⱪindur;

Buni, ⱪilƣan karamǝtliring ispatlap jakarlaydu.

2  Mǝnki Pǝrwǝrdigar: — «Mǝn bekitkǝn waⱪitni ihtiyarimƣa alƣinimda,

Adalǝt bilǝn soraⱪ ⱪilimǝn;

3 Yǝr ⱨǝm yǝrning üstidǝ turuwatⱪanlar tǝwrinip tursimu,

Uning tüwrüklirini turƣuzƣuqi Ɵzümdurmǝn» — dedi.

Selaⱨ.

4 Mahtanƣanlarƣa: — «Mahtanmanglar»,

Ⱨǝm rǝzillǝrgǝ «Münggüzüngni kɵtürmǝ» — dedim; □

5  «Münggüzüngni yuⱪiri kɵtürmǝ;

Boynungni ⱪattiⱪ ⱪilip ƣadiyip sɵzlimǝ!»

6 Qünki kɵtürülüx xǝrⱪtin yaki ƣǝrbtin ǝmǝs,

Yaki jǝnubtinmu kǝlmǝydu; □

7 Qünki Huda sotqidur;

U birsini kɵtüridu, birsini qüxüridu.

8 Qünki Pǝrwǝrdigarning ⱪolida bir ⱪǝdǝⱨ turidu;

Uningdiki xarab kɵpüklixiwatidu;

U ǝbjǝx xarab bilǝn toldi;

Huda uningdin tɵkidu;

Dǝrwǝⱪǝ yǝr yüzidiki barliⱪ rǝzillǝr uning duƣini ⱪoymay iqiwetidu;

9 Mǝn bolsam, mǝnggügǝ guwaⱨliⱪ berimǝn: —

Yaⱪupning Hudasiƣa küylǝrni eytimǝn.

10 «Mǝn rǝzillǝrning münggüzlirining ⱨǝmmisini kesip taxlaymǝn;

Biraⱪ ⱨǝⱪⱪaniylarning münggüzliri kɵtürülidu!».□

76

76-küy •••• Pǝrwǝrdigar ǝllǝrdin ⱨesab alidu

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa, tarliⱪ sazlarda qelinsun dǝp tapxurulƣan, Asafning küy-nahxisi: —

Yǝⱨudada Huda tonulƣandur;

Uning nami Israilda uluƣdur.

2 Uning panaⱨiy jayi Salemda,

Zion teƣida Uning makani bar. □

3 U yǝrdǝ U otluⱪ oⱪlarni,

Ⱪalⱪan, ⱪiliq ⱨǝm jǝng ⱪorallirini qeⱪip taxlidi.

Selaⱨ.

4 Ɵzüng ow-olja taƣliridin nǝⱪǝdǝr xǝrǝplik, nǝⱪǝdǝr ǝlasǝn!□

5 Baturlar bulandi;

Ular uzun uyⱪuƣa kǝtti;

Palwanlarning ⱨeqⱪaysisi ɵz ⱪolini kɵtürǝlmidi.

6 Sening ǝyiblixing bilǝn, i Yaⱪupning Hudasi,

Jǝng ⱨarwisi ⱨǝm atlar ɵlüktǝk uhlitildi.

7 Sǝndin, Sǝndin ⱪorⱪux kerǝktur;

Ƣǝzǝplǝnginingdǝ kim aldingda turalisun?

8-9 Yǝr yüzidiki barliⱪ yawax mɵminlǝrni ⱪutⱪuzux üqün,

Sǝn Huda soraⱪ ⱪilixⱪa ornungdin turƣan waⱪtingda,

Asmandin ⱨɵkümni qiⱪirip anglatⱪuzdung;

Yǝr bolsa wǝⱨimigǝ qüxüp, süküt ⱪildi.

Selaⱨ.

10 Qünki insanlarning ⱪǝⱨri Sanga xɵⱨrǝt kǝltüridu;

Ularning ⱪalƣan ⱪǝⱨri Sanga bǝlwaƣ bolidu.□

11 Pǝrwǝrdigar Hudayinglarƣa ⱪǝsǝm ⱪilip, ǝmǝl ⱪilinglar;

Uning ǝtrapidiki yurttikilǝr ⱪorⱪuxi kerǝk bolƣuqiƣa ⱨǝdiyǝlǝr sunsun;

12 U ǝmirlǝrningmu roⱨini sunduridu;

U yǝr yüzidiki padixaⱨlarƣa dǝⱨxǝtliktur.

77

77-küy •••• Dǝrdmǝn dǝrdini tɵküp tǝsǝlli tapidu

1 Nǝƣmiqilǝrning bexi Yǝdutunƣa tapxurulƣan, Asaf yazƣan küy: —

Awazim Hudaƣa kɵtürüldi, mǝn pǝryad ⱪilimǝn;

Awazim Hudaƣa kɵtürüldi, U manga ⱪulaⱪ salidu. □

2 Beximƣa kün qüxkǝndǝ, mǝn Rǝbni izdidim;

Keqiqǝ ⱪolumni duaƣa kɵtürüp, box ⱪoymidim;

Jenim tǝsǝllini halimay rǝt ⱪildi.

3 Mǝn Hudani ǝslǝp seƣindim, aⱨ-zar ⱪildim;

Seƣinip oylinip, roⱨim parakǝndǝ boldi.

Selaⱨ.

4 Sǝn mening kɵzümni yumdurmiding;

Qongⱪur ƣǝxlik ilkidǝ bolƣanliⱪimdin sɵzliyǝlmǝyttim.

5 Mǝn: «Kona zamandiki künlǝrni,

Ⱪǝdimki yillarni hiyal ⱪilimǝn;

6 Keqilǝrdǝ eytⱪan nahxamni ǝslǝymǝn;

Kɵnglümdǝ qongⱪur hiyal sürimǝn» — dedim;

Roⱨim intilip izdimǝktǝ idi;

7 — «Rǝb mǝnggügǝ taxliwetǝmdu?

U ⱪaytidin iltipat kɵrsǝtmǝmdu?

8 Uning ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiti ǝmdi mǝnggügǝ tügǝp kǝttimu?

Uning wǝdisi ǝwladtin-ǝwladⱪiqǝ inawǝtsiz bolamdu?

9 Tǝngri meⱨir-xǝpⱪitini kɵrsitixni üntudimu?

U ƣǝzǝplinip Ɵz rǝⱨimdilliⱪini tohtitiwǝttimu?».

Selaⱨ.

10-11 Andin mǝn mundaⱪ dedim: — «Bundaⱪ desǝm bolmaydu, bu etiⱪadimning ajizliⱪi ǝmǝsmu!

Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqining ong ⱪolining yillirini,

Yǝni Yaⱨning ⱪilƣanlirini — yad etimǝn;

Ⱪǝdimdin buyanⱪi karamǝtliringni ǝslǝymǝn.

12 Sening barliⱪ ixligǝnliring üstidǝ seƣinip oylinimǝn;

Sening ⱪilƣanliring üstidǝ istiⱪamǝt ⱪilimǝn;

13 I Huda, yolung bolsa pak-muⱪǝddǝsliktidur;

Hudadǝk uluƣ bir ilaⱨ barmidur?

14 Mɵjizilǝr Yaratⱪuqi Ilaⱨdursǝn;

Əl-millǝtlǝr ara Sǝn küqüngni namayan ⱪilding.

15 Ɵz biliking bilǝn Ɵz hǝlⱪingni,

Yǝni Yaⱪup wǝ Yüsüpning pǝrzǝntlirini ⱨɵrlükkǝ qiⱪarƣansǝn;

Selaⱨ.□  ■

16 Sular Seni kɵrdi, i Huda, sular Seni kɵrdi;

Titrǝk ularni basti,

Dengiz tǝgliri patiparaⱪ boldi.□

17 Ⱪara bulutlar sularni tɵküwǝtti;

Asmanlar zor sadasini anglatti;

Bǝrⱨǝⱪ, Sening oⱪliring tǝrǝp-tǝrǝpkǝ etildi.■

18 Güldürmamangning awazi ⱪara ⱪuyunda idi,

Qaⱪmaⱪlar jaⱨanni yorutti;

Yǝr yüzi alaⱪzadǝ bolup tǝwrǝndi. ■

19 Sening yolung okyan-dengizlarda,

Ⱪǝdǝmliring qongⱪur sulardidur,

Ayaƣ izliringni tapⱪili bolmaydu.

20 Sǝn ⱪoy padisini baⱪⱪandǝk,

Musa wǝ Ⱨarunning ⱪoli bilǝn Ɵz hǝlⱪingni yetǝkliding».■

78

78-küy •••• Tarihning tepixmaⱪliri •••• 1-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng

1 Asaf yazƣan «Masⱪil»: —

I Mening hǝlⱪim, tǝlimimni anglanglar,

Aƣzimdiki sɵzlǝrgǝ ⱪulaⱪ selinglar. □

2 Mǝn aƣzimni bir tǝmsil bilǝn aqimǝn,

Ⱪǝdimki tepixmaⱪlarni elan ⱪilimǝn.□  ■

3 Biz bularni angliƣan, bilgǝn,

Ata-bowilirimiz ularni bizgǝ eytip bǝrgǝn.

4 Biz bularni ularning ǝwladliridin yoxurmaymiz,

Kelidiƣan dǝwrgǝ Pǝrwǝrdigarning mǝdⱨiyilirini,

Uning küq-ⱪudritini,

Uning ⱪilƣan karamǝt ixlirini bayan ⱪilimiz.

5 Qünki U Yaⱪupta bir agaⱨ-guwaⱨni bekitkǝn,

Israilda bir ⱪanunni ornatⱪan;

U ata-bowilirimizƣa bularni ɵz pǝrzǝntlirigǝ ɵgitixni buyruƣan;■

6 Xundaⱪ ⱪilip kelǝr dǝwr,

Yǝni tuƣulidiƣan balilarmu bularni bilsun,

Ularmu ornidin turup ɵz baliliriƣa bularni ɵgǝtsun;

7 Pǝrzǝntliri ümidini Hudaƣa baƣlisun,

Tǝngrining ⱪilƣanlirini untumisun,

Bǝlki Uning ǝmrlirigǝ kirsun;

8 Ular ata-bowiliriƣa ohximisun dǝp,

Yǝni jaⱨil ⱨǝm asiy bir dǝwr,

Ɵz ⱪǝlbini durus ⱪilmiƣan,

Roⱨi Tǝngrigǝ wapaliⱪta turmiƣan bir dǝwrgǝ ohximisun dǝp, U xundaⱪ buyruƣandur.■

9 Mana Əfraimning ǝwladliri,

Ⱪorallanƣan oⱪyaqilar bolsimu,

Jǝng künidǝ sǝptin yandi.

10 Ular Hudaning ǝⱨdisini tutmidi,

Bǝlki Uning Tǝwrat-ⱪanunida mengixni rǝt ⱪildi.

11 Ular Uning ⱪilƣanlirini,

Ɵzlirigǝ kɵrsǝtkǝn karamǝtlirini untudi.

12 U Misirning zeminida, Zoanning dalasida,

Ularning ata-bowilirining kɵz aldida mɵjizilǝrni kɵrsǝtkǝnidi;

13 U dengizni bɵlüwetip,

Ularni otturisidin ɵtküzgǝn;

Sularni dɵwǝ-dɵwǝ ⱪilip tiklidi.■

14 U kündüzdǝ bulut bilǝn,

Keqidǝ ot nuri bilǝn ularni yetǝklidi.■

15 Qɵl-bayawanda taxlarni yeriwǝtti,

Qongⱪur surlardin urƣup qiⱪⱪandǝk iqimlikni mol ⱪildi;■

16 U hada taxtin ɵstǝng-eⱪinlarni ⱨasil ⱪildi,

Suni dǝryalardǝk aⱪⱪuzdi.

17 Biraⱪ ular yǝnǝ Uning aldida gunaⱨ ⱪiliwǝrdi,

Qɵldǝ Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqiƣa asiyliⱪ ⱪildi.

18 Ular kɵnglidǝ Tǝngrini sinidi,

Nǝpsini ⱪanduruxⱪa yemǝklikni tǝlǝp ⱪildi.

19 Ular Hudani ⱨaⱪarǝtlǝp: — «Tǝngri qɵl-dǝxttǝ dastihan salalamdu?■

20 Mana U ⱪoram taxni uruwidi,

Sular urƣup,

Eⱪinlar bulaⱪtǝk texip qiⱪti;

Əmdi U bizgǝ nanmu berǝlǝmdu?

Ɵz hǝlⱪini gɵx bilǝn tǝminliyǝlǝmdu?» — deyixti.□  ■

21 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar anglap, ƣǝzǝplǝndi;

Yaⱪupⱪa ot tutaxti,

Israilƣa aqqiⱪi kɵtürüldi; ■

22 Qünki ular Hudaƣa ixǝnmidi,

Uning nijatliⱪiƣa ular tayanmidi,

23 U ǝrxtin bulutlarni buyrup,

Asman dǝrwazilirini aqⱪanidi;

24 U ular üstigǝ «manna»ni yaƣdurup,

Ularƣa ǝrxtiki axliⱪni bǝrgǝnidi;□  ■

25 Xuning bilǝn insanlar küq igilirining nenini yegǝnidi;

U ularƣa ⱪanƣuqǝ ozuⱪni ǝwǝtkǝnidi. □  ■

26 Əmdi U asmanda xǝrⱪ xamili qiⱪirip,

Küqi bilǝn jǝnub xamilinimu elip kǝldi; ■

27 U gɵxni qang-tozandǝk ular üstigǝ qüxürdi,

Dengizlar saⱨilidiki ⱪumlardǝk uqar-ⱪanatlarni yaƣdurdi.

28 U bularni ularning bargaⱨining otturisiƣa,

Qedirlirining ǝtrapiƣa qüxürdi.

29 Ular boluxiqǝ yǝp toyuxti,

Qünki ularning nǝpsi tartⱪinini Huda ularƣa kǝltürgǝnidi.

30 Lekin ular nǝpsi tartⱪinidin tehi zerikmǝyla,

Gɵxni eƣizlirida tehi qaynawatⱪinidila,

31 Hudaning ƣǝzipi ularƣa ⱪarita ⱪozƣaldi;

U ulardin ǝng ⱪamǝtliklirini ⱪiriwǝtti,

Israilning sǝrhil yaxlirini yǝrgǝ uruwǝtti.■

32 Mana, xundaⱪ bolsimu,

Ular yǝnila dawamliⱪ gunaⱨ ⱪiliwǝrdi,

Uning mɵjizilirigǝ tehiqila ixǝnmidi;

33 Xunga U ularning künlirini biⱨudiliktǝ,

Yillirini dǝkkǝ-dükkilik iqidǝ tügǝtküzdi.

34 U ularni ɵltürgili turƣanda,

Andin ular Uni izdidi;

Ular yolidin yenip, intilip Tǝngrini izdidi;

35 Ular Hudaning ularning uyultexi ikǝnlikini,

Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqi Tǝngrining ularning ⱨǝmjǝmǝt-ⱪutⱪuzƣuqisi ikǝnlikini esigǝ kǝltürdi.

36 Biraⱪ ular aƣzi bilǝn Uningƣa huxamǝt ⱪildi,

Tili bilǝn Uningƣa yalƣan sɵz ⱪildi;

37 Qünki ularning kɵngli Uningƣa sadiⱪ bolmidi,

Ular Uning ǝⱨdisini qing tutmidi.

38 Biraⱪ U yǝnila rǝⱨimdil idi;

Ⱪǝbiⱨlikini kǝqürüp, ularni yoⱪatmidi;

U ⱪayta-ⱪayta Ɵz ƣǝzipidin yandi,

U ⱪǝⱨrini ⱪozƣiƣini bilǝn ⱨǝmmini tɵkmidi.

39 U ularning pǝⱪǝt ǝt igiliri,

Kǝtsǝ ⱪaytip kǝlmǝs bir nǝpǝs ikǝnlikini yad ǝtti.

40 Ular qɵl-dǝxttǝ xunqǝ kɵp ⱪetim Uning aqqiⱪini kǝltürdi.

Xunqǝ kɵp ⱪetim bayawanda kɵngligǝ azar bǝrdi!

41 Bǝrⱨǝⱪ, ular ⱪaytidin yoldin qǝtnǝp Tǝngrini sinidi,

Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqining yürikini zedǝ ⱪildi.

42-43 Ular Uning ⱪolini ǝslimidi;

Ularni zomigǝrning qanggilidin ⱨɵrlükkǝ ⱪutⱪuzƣan künini,

Ⱪandaⱪ ⱪilip Misirda karamǝtlǝrni yaritip,

Zoan dalasida mɵjizilǝrni kɵrsǝtkinini esidin qiⱪardi.

44 U Misirliⱪlarning dǝryalirini, eⱪinlirini ⱪanƣa aylandurup,

Ularni iqǝlmǝs ⱪilip ⱪoydi;■

45 Ularning arisiƣa nǝxtǝrlik qiwinlarni top-topi bilǝn ǝwǝtti,

Ⱨalak ⱪilar paⱪilarni mangdurdi;■

46 Ularning ziraǝtlirini kepinǝk ⱪurtliriƣa tutup berip,

Mǝⱨsulatlirini qekǝtkilǝrgǝ bǝrdi;■

47 Üzüm tallirini mɵldür bilǝn urdurup,

Ənjürlirini ⱪiraw bilǝn üxxütiwǝtti. ■

48 U kalilirini mɵldürgǝ soⱪturup,

Mallirini qaⱪmaⱪ otlirida kɵydüriwǝtti.

49 U ularƣa ƣǝzipining dǝⱨxǝtlikini —

Ⱪǝⱨrini, aqqiⱪini ⱨǝm eƣir külpǝtlǝrni,

Balayi’apǝt elip kelidiƣan bir türküm pǝrixtilǝrnimu qüxürdi.

50 U Ɵz ƣǝzipi üqün bir yolni tüzlǝp ⱪoydi;

Ularning jenini ɵlümdin ayimay,

Bǝlki ⱨayatini wabaƣa tapxurdi; ■

51 U Misirda barliⱪ tunji tuƣulƣan balilarni,

Ⱨamning qedirlirida ularning ƣururi bolƣan tunji oƣul balilirini ⱪiriwǝtti.■

52 U padiqidǝk Ɵz hǝlⱪini Misirdin sǝpǝrgǝ atlandurup,

Qɵl-bayawandin ularni ⱪoy padisidǝk baxlap mangdi;

53 Ularni aman-esǝn yetǝkligǝqkǝ,

Ular ⱪorⱪunqtin haliy bolup mangdi;

Düxmǝnlirini bolsa, dengiz yutup kǝtti. ■

54 U ularni Ɵz muⱪǝddǝs zeminining qegrasiƣa,

Ong ⱪoli igiliwalƣan bu taƣliⱪⱪa elip kǝldi.

55 U ǝllǝrni ularning aldidin ⱪoƣliwetip,

Zemin üstigǝ tana tartⱪuzup ɵlqǝp, ularƣa tǝⱪsim ⱪildi;

Israil ⱪǝbililirini ularning qedirliriƣa olturaⱪlaxturdi.■

56 Biraⱪ ular Hudani, Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqini sinap aqqiⱪlandurdi,

Uning tapxurƣan guwaⱨ-agaⱨlirini tutmidi;

57 Bǝlki ata-bowliridǝk yoldin teyip asiyliⱪ ⱪildi,

Hain oⱪyadǝk ⱪeyip kǝtti.

58 Ular egizliktǝ ⱪurƣan ibadǝtgaⱨlar bilǝn Uning ƣǝzipini ⱪozƣidi,

Oyma butliri bilǝn Uning yürikini ɵrtidi.■

59 Huda ularni anglap ƣǝzǝplǝndi,

Israildin intayin yirgǝndi.

60 U Xiloⱨdiki makanini,

Yǝni U insan arisida turƣan qedirni taxlap kǝtti,□

61 Ɵzining ⱪudrǝt bǝlgisini bulap ketixkǝ,

Xan-xǝripini ixƣaliyǝtqilǝrning ⱪoliƣa bǝrdi; □  ■

62 Ɵz hǝlⱪini ⱪiliqⱪa tapxurdi,

Ɵzining mirasi bolƣanlardin intayin ƣǝzǝplǝndi.

63 Ot ularning yigitlirini yalmidi,

Ⱪizliri toy nahxilirida mahtalmaytti.

64 Ularning kaⱨinliri ⱪiliq astida yiⱪildi,

Lekin tul hotunliri ⱨaza tutmidi.□  ■

65 Andin Rǝb birsi uyⱪudin oyƣandǝk oyƣandi,

Xarabtin jasarǝtlǝngǝn palwandǝk towlidi.

66 U rǝⱪiblirini urup qekindürüp,

Ularni tügimǝs rǝswaƣa ⱪaldurdi. □  ■

67 Yüsüpning qedirini xallap, rǝt ⱪildi;

Əfraim ⱪǝbilisini tallimidi;□

68 Bǝlki Yǝⱨuda ⱪǝbilisini,

Yahxi kɵrgǝn Zion teƣini tallidi.

69  Xu yǝrdǝ muⱪǝddǝs jayini taƣ qoⱪⱪiliridǝk,

Yǝr-zeminni ǝbǝdiy ornatⱪandǝk mǝzmut bina ⱪildi;

70 U Ɵz ⱪuli Dawutni tallap,

Uni ⱪoy ⱪotanliridin qaⱪiriwaldi; ■

71 Ⱪozilirini emitidiƣan saƣliⱪlarni ǝgixip beⱪixtin ayrip,

Uni Ɵz hǝlⱪi Yaⱪupni, mirasi bolƣan Israilni beⱪixⱪa qiⱪardi. ■

72 Dawut ularni ⱪǝlbidiki durusluⱪi bilǝn baⱪti,

Ⱪolining ǝpqilliki bilǝn ularni yetǝklidi.

79

79-küy •••• Yurtni basⱪan balayi’apǝttin kɵtürülgǝn nalǝ-zar

1 Asaf yazƣan küy: —

I Huda, ǝllǝr Ɵz mirasingƣa bɵsüp kirdi;

Ular Sening muⱪǝddǝs ibadǝthanangni bulƣidi;

Yerusalemni dɵwǝ-dɵwǝ harabilǝrgǝ aylandurdi. □

2 Ular ⱪulliringning jǝsǝtlirini asmandiki uqar-ⱪanatlarƣa yǝm ⱪilip,

Mɵmin bǝndiliringning ǝtlirini daladiki ⱨaywanatlarƣa taxlap bǝrdi.

3 Ular hǝlⱪingning ⱪanlirini Yerusalem ǝtrapida sudǝk aⱪⱪuzdi,

Jǝsǝtlirini kɵmgili birǝr adǝmmu ⱪaldurmidi.

4 Ⱪoxnilirimiz aldida rǝswaƣa ⱪalduⱪ,

Ətrapimizdikilǝrgǝ mǝshirǝ wǝ mazaⱪ obyekti bolduⱪ.■

5 Ⱪaqanƣiqǝ, i Pǝrwǝrdigar?

Sǝn mǝnggügǝ ƣǝzǝplinǝmsǝn?

Sening yüriking ot bolup ɵrtiniwerǝmdu? □  ■

6 Ⱪǝⱨringni Seni tonumiƣan ǝllǝr üstigǝ,

Namingni bilmigǝn padixaⱨliⱪlar üstigǝ tɵkkǝysǝn! ■

7 Qünki ular Yaⱪupni yalmap,

Uning makanini harabilikkǝ aylanduruwǝtti.

8 Ata-bowilirimizning ⱪǝbiⱨliklirini bizgǝ ⱨesablimiƣaysǝn;

Rǝⱨimdilliⱪliring bizning yenimizƣa qapsan kǝlgǝy!

Qünki biz intayin pǝs ǝⱨwalƣa qüxürülduⱪ. ■

9 Ɵz namingning xɵⱨriti üqün bizgǝ yardǝm ⱪilƣaysǝn, i nijatliⱪimizning Hudasi,

Naming üqün bizni ⱪutⱪuzƣaysǝn, gunaⱨlirimizni kafarǝt ⱪilip kǝqürgǝysǝn;

10 Əllǝr nemixⱪa: «Ularning Hudasi ⱪǝyǝrdǝ?» dǝp mazaⱪ ⱪilixidu?

Ⱪulliring tɵkkǝn ⱪan ⱪǝrzining ⱨesabi ǝllǝr arisida, kɵz aldimizda ⱪilinsun.

11 Əsirlǝrning aⱨ-zarliri aldingƣa kǝlgǝy;

Bilikingning uluƣluⱪi bilǝn, ɵlümgǝ buyrulƣanlarni saⱪliƣaysǝn.

12 I Rǝb, yat ⱪoxnilirimizning Sanga ⱪilƣan zor ⱨaⱪaritini yǝttǝ ⱨǝssǝ ⱪoxup ɵzlirigǝ,

Yǝni ularning iqi-baƣriƣa ⱪayturƣaysǝn;

13 Xundaⱪ ⱪilip, Sening hǝlⱪing — Ɵzüng baⱪⱪan ⱪoyliring bolƣan bizlǝr,

Sanga mǝnggügǝ tǝxǝkkürlǝr eytimiz,

Əwladtin ǝwladⱪiqǝ Sening mǝdⱨiyiliringni ayan ⱪilimiz.

80

80-küy •••• Huda yolida yurtning güllinixi üqün dua •••• 1-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng

1 «Nilupǝrlǝr» degǝn aⱨangda; bir guwaⱨliⱪ; Asaf yazƣan küy: —

Ⱪulaⱪ salƣaysǝn, i Israilning padiqisi,

Yüsüpni ⱪoy padisidǝk beⱪip yetǝkligüqi;

I kerublar otturisida Olturƣuqi,

Nurlanƣaysǝn!□

2 Əfraim, Binyamin, Manassǝⱨlǝrning aldida ⱪudritingni ⱪozƣiƣaysǝn,

Bizlǝrni ⱪutⱪuzƣili kǝlgǝysǝn!

3 I Huda, bizni Ɵz yeningƣa ⱪayturƣaysǝn!

Jamalingning nurini qaqⱪaysǝn, xunda biz ⱪutⱪuzulimiz!■

4 I Pǝrwǝrdigar, samawiy ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Huda,

Hǝlⱪingning dualiriƣa bolƣan ƣǝziping ⱪaqanƣiqǝ yalⱪunlap turidu?

5 Sǝn kɵz yaxlirini ularƣa ozuⱪ ornida ⱪilding,

Kɵz yaxlirini ⱪaqa-ⱪaqilap ularƣa iqküzdung.

6 Bizni ⱪoxnilirimizƣa talaxⱪa ⱪoydung;

Düxmǝnlirimiz bizni mǝshirǝ ⱪilixidu.□  ■

7 I samawiy ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Huda,

Bizni Ɵz yeningƣa ⱪayturƣaysǝn!

Jamalingning nurini qaqⱪaysǝn, xunda biz ⱪutⱪuzulimiz!

8 Sǝn Misirdin bir tüp üzüm kɵqitini elip kǝlding;

Yat ǝllǝrni ⱨǝydiwetip, orniƣa uni tikting. ■

9 Uning aldida yǝrni kǝng aqting;

U qongⱪur yiltiz tartip, pütün zeminƣa yeyildi.

10 Uning sayisi taƣlarni ⱪaplidi;

Ƣolliri ⱪudrǝtlik kedir dǝrǝhliridǝk ɵsti;□

11 U xahlirini dengizƣiqǝ,

Pilǝklirini Əfrat dǝryasi boyliriƣiqǝ uzartti.

12 Sǝn nemixⱪa uning ⱪaxalirini buzup,

Mewisini ɵtüp ketiwatⱪanlarning üzüp elixiƣa yol ⱪoydung?

13 Mana ormanliⱪtiki yawa tongguzlar uni yeriwatidu,

Daladiki ⱨaywanatlar uningdin ozuⱪlinidu.

14 I samawiy ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Huda, Sǝndin ɵtünimizki,

Yenimizƣa ⱪaytⱪaysǝn!

Ərxtin ⱨalimizƣa nǝzǝr salƣaysǝn,

Kelip bu üzüm telidin hǝwǝr alƣaysǝn!□

15 Yǝni ong ⱪolung tikkǝn bu yiltizdin,

Ɵzüng üqün mǝzmut yetixtürgǝn bu oƣlungdin hǝwǝr alƣaysǝn!

16 Mana u otta kɵydürüldi,

Kesiwetildi;

Yüzüngdiki tǝnbiⱨiy ⱪarixingni kɵrüp ular ⱨalak bolmaⱪta;

17 Ⱪolungni ong ⱪolungdiki adǝmgǝ,

Yǝni Ɵzüng üqün mǝzmut yetixtürgǝn Insan oƣliƣa ⱪondurƣaysǝn;□  ■

18 Xundaⱪ ⱪilƣanda biz Sǝndin ⱨǝrgiz qekinmǝymiz;

Bizni yengiliƣaysǝn, xunda biz namingni qaⱪirip Sanga iltija ⱪilimiz.

19 I Pǝrwǝrdigar, samawiy ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Huda,

Bizni Ɵz yeningƣa ⱪayturƣaysǝn!

Jamalingning nurini qaqⱪaysǝn, xunda biz ⱪutⱪuzulimiz!

81

81-küy •••• Ⱨeyt-bayramda Hudaning guwaⱨ-hitabini Israilƣa ǝslitix

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup «Gittif»ta qelinsun dǝp, Asaf yazƣan küy: —

Küq-ⱪuwwitimiz bolƣan Hudaƣa küy eytip yangritinglar,

Yaⱪupning Hudasiƣa xadlinip tǝntǝnǝ ⱪilinglar! □

2 Nahxini yangritip, dapni elip,

Yeⱪimliⱪ qiltar ⱨǝm rawabni qelinglar!

3 Yengi ayda, bǝlgilǝngǝn waⱪitta,

Bayram-ⱨeyt künimizdǝ naƣra-sunay qelinglar!

4 Qünki bu Israil üqün bekitilgǝn bǝlgilimǝ,

Yaⱪupning Hudasining bir pǝrmanidur.

5 U Misir zeminida yürüx ⱪilƣanlirida,

(Xu yǝrdǝ biz qüxǝnmǝydiƣan bir tilni anglap yürǝttuⱪ)

U buni Yüsüpkǝ guwaⱨ ⱪilip bǝrdi;□

6 — «Uning mürisini yüktin saⱪit ⱪildim,

Uning ⱪoli sewǝt kɵtürüxtin azad boldi;

7 Ⱪistaⱪqiliⱪta nida ⱪilding,

Mǝn seni azad ⱪildim;

Güldürmama qiⱪⱪan mǝhpiy jaydin sanga jawab bǝrdim;

«Mǝribaⱨ» suliri boyida seni sinidim».

Selaⱨ.□

8 — «Tingxa, hǝlⱪim, Mǝn seni guwaⱨlar bilǝn agaⱨlandurmǝn;

I Israil, Manga ⱪulaⱪ salsang idi!

9 Arangda yat ilaⱨ bolmisun,

Yat ǝldiki ilaⱨⱪa bax ǝgmigin!

10 Seni Misirdin elip qiⱪⱪan Pǝrwǝrdigar Hudayingdurmǝn;

Aƣzingni yoƣan aq, Mǝn uni toldurimǝn.

11 — Biraⱪ hǝlⱪim sadayimƣa ⱪulaⱪ salmidi,

Israilning Manga baƣlanƣusi yoⱪ idi;

12 Xunga Mǝn ularni ɵz tǝrsaliⱪiƣa ⱪoyuwǝttim;

Ular ɵz mǝsliⱨǝtliri bilǝn mengiwerǝtti.

13 — Aⱨ, Mening hǝlⱪim Manga ⱪulaⱪ salsa idi!

Israil Mening yollirimda yürsǝ idi!

14 Ularning düxmǝnlirini tezla egildürǝr idim,

Ⱪolumni rǝⱪiblirigǝ burap, ularni basar idim.

15 Pǝrwǝrdigarƣa nǝprǝtlǝngüqilǝr Uning aldida zǝiplixip boysunar idi;

Ularning xu ahiriti mǝnggügǝ bolatti;

16 Sanga ax-buƣdayning ǝng esilini yegüzǝr idim,

Bǝrⱨǝⱪ, ⱪoram taxtin ⱨǝsǝl aⱪⱪuzup seni ⱪandurar idim».□

82

82-küy •••• Hudaning aliy soti

1 Asaf yazƣan küy: —

Huda Ɵz ilaⱨiy mǝjlisidǝ turup riyasǝtqilik ⱪilidu,

U ilaⱨlar arisida ⱨɵküm qiⱪiridu;□

2 — Ⱪaqanƣiqǝ silǝr naⱨǝⱪ ⱨɵküm qiⱪirisilǝr,

Ⱪaqanƣiqǝ rǝzillǝrgǝ yüz-hatirǝ ⱪilisilǝr?

Selaⱨ.

3 Gadaylar wǝ yetim-yesirlarning dǝwasini soranglar,

Ezilgǝnlǝr ⱨǝm ⱨajǝtmǝnlǝrgǝ adalǝtni kɵrsitinglar;□

4 Miskinlǝr ⱨǝm namratlarni ⱪutⱪuzunglar,

Ularni rǝzillǝrning qanggilidin azad ⱪilinglar!■

5 Ular bularni bilmǝy wǝ qüxǝnmǝy zulmǝttǝ kezip yürmǝktǝ,

Xunga yǝrning ulliri tǝwrǝnmǝktǝ.

6 Mǝn eyttim: — «Silǝr ilaⱨlarsilǝr,

Ⱨǝmminglar Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqining oƣulliri silǝr;

7 Xundaⱪ bolsimu silǝr insanƣa ohxax ɵlisilǝr,

Ⱨǝrⱪandaⱪ ǝmir-bǝgkǝ ohxaxla yiⱪilisilǝr».□

8 — Turƣin, i Huda, yǝr-yüzini soraⱪ ⱪilƣaysǝn!

Qünki Sǝn barliⱪ ǝllǝrgǝ waris bolƣuqisǝn!□  ■

83

83-küy •••• Düxmǝnlǝrning suyiⱪǝstliri ⱨǝⱪⱪidǝ dua

1 Asafning küy-nahxisi: —

I Huda, ün qiⱪarmay turuwalma,

Jim turuwalma, süküt ⱪilip turuwalma, i Tǝngrim!

2 Qünki mana, Sening düxmǝnliring dawrang ⱪilmaⱪta,

Sanga ɵqmǝnlǝr bax kɵtürmǝktǝ.

3 Ular ⱪuwluⱪ bilǝn Sening hǝlⱪinggǝ suyiⱪǝst ⱪilidu,

Sening ⱨimayǝ ⱪilip ⱪǝdirligǝnliring bilǝn ⱪarxilixixni mǝsliⱨǝtlixidu.

4 Ular: — «Yürünglar, ularni millǝt ⱪataridin yoⱪ ⱪilayli!

Israilning nami ikkinqi tilƣa elinmisun!» — demǝktǝ.

5 Ular ⱨǝmnǝpǝs, ⱨǝmdil mǝsliⱨǝtlǝxti;

Ular Sanga ⱪarxi ittipaⱪ tüzdi.

6 Mana, Edom wǝ Ismaillarning qedirliri,

Moab ⱨǝm Ⱨagriylar;

7 Gǝbal, Ammon, wǝ Amalǝk;

Filistiyǝ ⱨǝmdǝ Tur aⱨaliliri,

8 Asuriyǝmu ularƣa ⱪoxuldi;

Ular Lut oƣulliriƣa yar-yɵlǝk bolup kǝlgǝn.

Selaⱨ.□

9 Sǝn Kixon dǝryasida Midiyaniylarƣa,

Siseraƣa wǝ Yabinƣa ⱪandaⱪ taⱪabil turƣan bolsang,

Ularƣimu xundaⱪ ⱪilƣaysǝn;

10 Bular Ən-Dor yezisida ⱪirilƣanidi,

Yǝr üqün tizǝk-oƣutⱪa aylanƣanidi.

11 Ularning ǝmirlirini Orǝb wǝ Zeǝbkǝ,

Ularning daⱨiylirini Zǝbaⱨ ⱨǝm Zalmunnaƣa ohxax ⱪilƣaysǝn;□

12 Qünki ular: «Hudaning qimǝn-yaylaⱪlirini ɵzimizgǝ mülük ⱪiliwalayli!» — dǝp eytⱪan.

13 I Hudayim, ularni domilinidiƣan ⱪamƣaⱪtǝk,

Xamalda uqurulƣan saman kǝbi soruwǝtkǝysǝn.

14 Ot ormanliⱪⱪa tutaxⱪanƣa ohxax,

Yalⱪun taƣlarni kɵydürgǝngǝ ohxax,

15 Sǝn yǝnǝ ularni borining bilǝn ⱪoƣliƣaysǝn,

Ⱪara ⱪuyuning bilǝn wǝⱨimigǝ salƣaysǝn;

16 Ularning Sening namingni izdixi üqün,

Ularning yüzlirini xǝrm-ⱨaya bilǝn qɵmdürgǝysǝn, i Pǝrwǝrdigar!

17 Ular nomustin ǝbǝdiy xǝrmǝndǝ bolsun,

Jaⱨanƣa rǝswa bolup yoⱪitilsun.

18 Ular bilsunki,

Naming Pǝrwǝrdigar bolƣan Sǝnla pütkül jaⱨandiki Əng Aliy Bolƣuqidursǝn.

84

84-küy •••• Pǝrwǝrdigarning ⱨuzurini seƣinix

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup, «Gittif»ta qelinsun dǝp, Koraⱨning oƣulliri üqün yezilƣan küy: —

Makanliring nǝⱪǝdǝr ǝzizdur,

Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar!□

2 Jenim Pǝrwǝrdigarning ⱨoyliliriƣa tǝxna bolup,

Seƣinip ⱨǝtta ⱨalidin ketidu,

Dilim wǝ ǝtlirim ⱨayat Tǝngrigǝ tǝlmürüp nida ⱪilidu;■

3 Mana, ⱨǝtta mubarǝk ⱪuqⱪaqmu bir makanni tapⱪan,

Ⱪarliƣaqmu ɵzigǝ ⱨǝm bala tuƣidiƣan uwa yasaydiƣan jayni tapⱪan,

— Yǝni Sening ⱪurbangaⱨliringdin,

I samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar,

— Mening Padixaⱨim, mening Hudayim!

4 Sening ɵyüngdǝ turuwatⱪanlar bǝhtliktur!

Ular üzlüksiz Seni mǝdⱨiyilǝydu.

Selaⱨ.

5 Küq-ⱪudriti Sǝndin bolƣan kixi bǝhtliktur —

Ⱪǝlbidǝ kɵtürülmǝ yollar bolƣanlar;□

6 Yiƣa wadisidin ɵtkǝndǝ,

Ular uni bulaⱪliⱪⱪa aylandurar;

Bǝrⱨǝⱪ, küz yamƣurliri uni bǝrikǝtlǝrgǝ tolduridu.□

7 Ular küqigǝ-küq ulap mengiweridu;

Ⱨǝrbiri Zionƣa yetip kelip, Hudaning ⱨuzurida ⱨazir bolidu.

8 I samawiy ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, duayimni angliƣaysǝn;

I Yaⱪupning Hudasi, ⱪulaⱪ salƣaysǝn!

Selaⱨ.

9 Ⱪara, i ⱪalⱪinimiz bolƣan Huda,

Ɵzüng mǝsiⱨ ⱪilƣiningning yüzigǝ iltipat bilǝn ⱪariƣin!□

10 Qünki Sening ⱨoyliliringda ɵtkǝn bir kün

Baxⱪa yǝrdǝ ɵtkǝn ming kündin ǝladur;

Rǝzillǝrning qedirliridǝ yaxiƣandin kɵrǝ,

Hudayimning ɵyining bosuƣisida turƣinim yahxidur.□

11 Pǝrwǝrdigar Huda ⱪuyax wǝ ⱪalⱪandur,

Pǝrwǝrdigar xapaǝt wǝ xan-xɵⱨrǝt bǝhx etidu;

Durus mangƣanlardin U ⱨǝrⱪandaⱪ iltipatni ⱨeq ayimaydu;

12 Samawiy ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar,

Bǝhtliktur Sanga tayanƣan insan!■

85

85-küy •••• Israilning üzül-kesil towa ⱪilixi üqün meⱨir-xǝpⱪǝt tǝlǝp ⱪilix

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup oⱪulsun dǝp, Koraⱨning oƣulliri üqün yezilƣan küy: —

Sǝn Ɵz zeminingƣa iltipat kɵrsitip,

Yaⱪupni sürgünlüktin ⱪayturƣaniding, i Pǝrwǝrdigar.

2 Hǝlⱪingning ⱪǝbiⱨlikini kǝqürüm ⱪilip,

Barliⱪ gunaⱨlirini yapⱪaniding.

Selaⱨ.

3 Sǝn pütün ⱪǝⱨringni iqinggǝ ⱪayturuwelip,

Ƣǝzipingning ǝxǝddiylikidin yanƣanidingsǝn.

4 Əmdi bizni Ɵz yeningƣa ⱪayturƣaysǝn, i nijatliⱪimiz bolƣan Huda!

Bizgǝ bolƣan aqqiⱪingƣa ⱨay bǝrgǝysǝn!□

5 Sǝn bizgǝ ǝbǝdiy ƣǝzǝplinǝmsǝn?

Əwladtin-ǝwladⱪiqǝ ƣǝzipingni sozamsǝn?

6 Hǝlⱪing Ɵzüngdin xadlinixi üqün,

Bizni ⱪaytidin yengilimamsǝn?■

7 Bizgǝ ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbitingni kɵrsǝtkǝysǝn, i Pǝrwǝrdigar,

Bizgǝ nijatliⱪingni ata ⱪilƣaysǝn!

8 Tǝngri Pǝrwǝrdigarning nemilǝrni dǝydiƣanliⱪiƣa ⱪulaⱪ salay;

Qünki U Ɵz hǝlⱪigǝ, Ɵz mɵmin bǝndilirigǝ aman-hatirjǝmlikni sɵzlǝydu;

Ular yǝnǝ ⱨamaⱪǝtlikkǝ ⱪaytmisun!

9 Zeminimizda xan-xɵⱨrǝtning turuxi üqün,

Dǝrⱨǝⱪiⱪǝt, Uningdin ǝyminidiƣanlarƣa Uning nijatliⱪi yeⱪindur;

10 Ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbǝt wǝ ⱨǝⱪiⱪǝt ɵzara kɵrüxti;

Ⱨǝⱪⱪaniyǝt wǝ aman-hatirjǝmlik bir-birini sɵyüxti;□  ■

11 Ⱨǝⱪiⱪǝt yǝrdin ünüp qiⱪmaⱪta,

Ⱨǝⱪⱪaniyǝt ǝrxlǝrdin ⱪaraydu.

12 Pǝrwǝrdigar bǝrikǝt beridu,

Zeminimiz ⱨosulini beridu;■

13 Ⱨǝⱪⱪaniyǝt Uning aldida mangidu,

Uning ⱪǝdǝmlirigǝ yol ⱨazirlaydu!□

86

86-küy •••• Yalƣuzluⱪta, ⱪiynalƣan kündǝ xapaǝt tilǝx

1 Dawutning duasi:

Ⱪuliⱪingni mǝn tǝrǝpkǝ tutⱪin, i Pǝrwǝrdigar, manga jawab bǝrgǝysǝn;

Qünki mǝn ezilgǝn wǝ ⱨajǝtmǝndurmǝn.

2 Jenimni saⱪliƣaysǝn,

Qünki mǝn Sanga mɵmindurmǝn;

I Sǝn Hudayim, Sanga tayanƣan ⱪulungni ⱪutⱪuzƣaysǝn;

3 Manga meⱨir-xǝpⱪǝt kɵrsǝtkǝysǝn, i Rǝb,

Qünki mǝn kün boyi Sanga nida ⱪilimǝn.

4 Ⱪulungning jenini xad ⱪilƣin,

Qünki jenim Sanga tǝlmürüp ⱪaraydu;

5 Qünki Sǝn Rǝb, meⱨriban, kǝqürümqan Sǝn!

Ɵzǝnggǝ iltija ⱪilƣanlarning ⱨǝmmisigǝ zor meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsǝtküqidursǝn!

6 Mening duayimƣa ⱪulaⱪ salƣin, i Pǝrwǝrdigar,

Yelinixlirimning sadasini angliƣaysǝn;

7 Beximƣa kün qüxkǝndǝ,

Mǝn Sanga iltija ⱪilimǝn,

Qünki Sǝn manga jawab berisǝn.■

8 Ilaⱨlar arisida Sening tǝngdixing yoⱪtur, i Rǝb;

Ⱪilƣan ixliringningmu tǝngdixi yoⱪtur.□  ■

9 Sǝn yaratⱪan barliⱪ ǝllǝr kelip sening aldingda sǝjdǝ ⱪilidu, i Rǝb,

Namingni uluƣlaydu.

10 Qünki Sǝn naⱨayiti büyüksǝn,

Mɵjizilǝrni Yaratⱪuqidursǝn;

Sǝn Hudadursǝn, yalƣuz Sǝnla.

11 Ɵz yolungni manga ɵgǝtkǝysǝn, i Pǝrwǝrdigar,

Wǝ Sening ⱨǝⱪiⱪitingdǝ yürimǝn;

Namingƣa ⱨɵrmǝt-ǝyminixtǝ boluxum üqün, ⱪǝlbimni pütün ⱪilƣaysǝn.■

12 Ya Rǝbbim Huda, pütün ⱪǝlbim bilǝn Seni mǝdⱨiyilǝymǝn,

Əbǝdil’ǝbǝd namingni uluƣlaymǝn.

13 Qünki manga bolƣan meⱨir-muⱨǝbbiting zordur,

Sǝn tǝⱨtisaraning tǝgliridin jenimni ⱪutⱪuzisǝn;

14 I Huda, tǝkǝbburlar manga ⱪarxi kɵtürüldi,

Əxǝddiylǝrning jamaiti jenimni izdimǝktǝ,

Ular Seni nǝzirigǝ almǝydu!■

15 Əmma Sǝn, Rǝb, rǝⱨimdil wǝ xǝpⱪǝtlik Ilaⱨsǝn,

Asanliⱪqǝ aqqiⱪlanmaysǝn,

Meⱨir-muⱨǝbbǝt ⱨǝm ⱨǝⱪiⱪǝt-sadiⱪliⱪing texip turidu.■

16 Mǝn tǝrǝpkǝ burulup, xǝpⱪǝt kɵrsǝtkǝysǝn;

Ɵz ⱪulungƣa küqüngni bǝrgǝysǝn,

Dedikingning oƣlini ⱪutⱪuzƣaysǝn!

17 Manga ɵqmǝnlǝrning uni kɵrüp hijil boluxi üqün,

Iltipatingni kɵrsitidiƣan bir alamǝtni manga kɵrsǝtkin;

Qünki Sǝn Pǝrwǝrdigar, manga yardǝm ⱪilding,

Manga tǝsǝlli berip kǝlgǝnsǝn.

87

87-küy •••• Zionning uluƣluⱪi

1 Koraⱨning oƣulliri üqün yezilƣan küy-nahxa: —

Uning uli bolsa muⱪǝddǝs taƣlardidur.□

2 Pǝrwǝrdigar Zionning dǝrwazilirini sɵyidu,

Yaⱪupning barliⱪ makan-jayliridinmu ǝwzǝl kɵridu;

3 Sening xǝripinggǝ uluƣ ixlar eytilmaⱪta, i Hudaning xǝⱨiri!

Selaⱨ.

4 «Meni tonup bilgǝnlǝr arisida Raⱨab bilǝn Babilni tilƣa alimǝn;

Mana Filistiyǝ, Tur bilǝn Efiopiyǝ;

Mana bu adǝm xu yǝrdǝ tuƣulƣan» — dǝymǝn.□

5 Bǝrⱨǝⱪ, Zion toƣruluⱪ xundaⱪ eytilidu: —

«Bu adǝm, palanqi-pokunqi uningda tuƣulƣan,

Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqining Ɵzi uni mustǝⱨkǝmlǝydu».

6 Hǝlⱪ-ⱪowmlarni hatiriliginidǝ Pǝrwǝrdigar: —

«Bu kixi bu yǝrdǝ tuƣulƣan» — dǝp alaⱨidǝ hatirigǝ yezip ⱪoyidu.

Selaⱨ.□

7 Nahxiqilar, ussulqilar xuni tǝng eytidu: —

«Mening barliⱪ bulaⱪ-mǝnbǝlirim seningdidur!»□

88

88-küy •••• Tum ⱪarangƣuluⱪ

1 Koraⱨning oƣulliri üqün yezilƣan küy-nahxa: —

Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup, «Mahalat-leanot» aⱨangida oⱪulsun dǝp, Əzraliⱪ Ⱨeman yazƣan «Masⱪil»: —

I Pǝrwǝrdigar, nijatliⱪim bolƣan Huda,

Keqǝ-kündüz Sanga nalǝ ⱪilip kǝldim.□

2 Duayim Sening aldingƣa kirip ijabǝt bolsun;

Nidayimƣa ⱪulaⱪ salƣaysǝn;

3 Qünki dǝrdlǝrdin jenim toyƣan,

Ⱨayatim tǝⱨtisaraƣa yeⱪinlaxⱪan,

4 Ⱨangƣa qüxüwatⱪanlar ⱪatarida ⱨesablinimǝn;

Küq-madari ⱪuruƣan adǝmdǝk bolup ⱪaldim.

5 Ɵlüklǝr arisiƣa taxlanƣanmǝn,

Ⱪirilip ⱪǝbridǝ yatⱪanlardǝk;

Sǝn ularni yǝnǝ ǝslimǝysǝn,

Ular ⱪolungdin üzüp elinip yiraⱪ ⱪilinƣan.□

6 Sǝn meni ⱨangning ǝng tegigǝ,

Zulmǝtlik jaylarƣa, dengizning qongⱪur yǝrlirigǝ qɵmdürdüng.

7 Ⱪǝⱨring üstümgǝ eƣir yüktǝk basti,

Barliⱪ dolⱪunliring bilǝn meni ⱪiyniding.

8 Mǝndin dost-buradǝrlirimni yiraⱪlaxturdung;

Ularni mǝndin yirgǝndürdüng;

Mǝn ⱪamalƣanmǝn, ⱨeq qiⱪalmaymǝn.

9 Kɵzlirim azab-oⱪubǝttin hirǝlǝxti;

Ⱨǝr küni Sanga nida ⱪilimǝn, i Pǝrwǝrdigar,

Ⱪollirimni Sanga kɵtürüp kǝldim.

10 Ɵlüklǝrgǝ mɵjizǝ kɵrsitǝrsǝnmu?

Mǝrⱨumlar ornidin turup Sanga tǝxǝkkür eytarmu?

11 Ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiting ⱪǝbridǝ bayan ⱪilinarmu?

Ⱨalakǝt diyarida sadiⱪliⱪ-ⱨǝⱪiⱪiting mahtilarmu?

12 Karamǝtliring zülmǝttǝ tonularmu?

Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪing «untulux zemini»dǝ bilinǝrmu?

13 Biraⱪ mǝn bolsam, Pǝrwǝrdigar, Sanga pǝryad kɵtürimǝn,

Tang sǝⱨǝrdǝ duayim aldingƣa kiridu.

14 I Pǝrwǝrdigar, nemigǝ jenimni taxliwǝtting?

Nemigǝ jamalingni mǝndin yoxurdung?

15 Yaxliⱪimdin tartip mǝn ezilgǝn, bimardurmǝn;

Wǝⱨxǝtliringni kɵrüwerip ⱨeq ⱨalim ⱪalmidi.

16 Ⱪǝⱨring üstümdin ɵtti;

Wǝⱨimiliring meni nabut ⱪildi.

17 Ular kün boyi taxⱪin suliridǝk meni orawaldi,

Tamamǝn meni qɵmdürdi.

18 Jan dostlirimni, aƣinilirimni meningdin yiraⱪlaxturdung,

Mening ǝziz dostum bolsa ⱪarangƣuluⱪtur!□

89

89-küy •••• Hudaning Dawut üqün bekitkǝn mǝnggülük ǝⱨdisi — nemixⱪa mǝƣlubiyǝt ⱨǝm munⱪǝrzlik bolidu?

1 Əzraⱨliⱪ Etan yazƣan «Masⱪil»: —

Pǝrwǝrdigarning ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbitini ǝbǝdiy küylǝymǝn,

Aƣzimda dǝwrdin-dǝwrgiqǝ ⱨǝⱪiⱪǝt-sadaⱪitingni ayan ⱪilimǝn.□

2 Qünki mǝn: Ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbǝt mǝnggügǝ tiklinip mangidu,

Sǝn ⱨǝⱪiⱪǝt-sadaⱪitingni ǝrxiǝlada mustǝⱨkǝmlǝwatisǝn — dǝp bildim;

3 Sǝn dedingki: —

«Mǝn talliwalƣinim bilǝn ǝⱨdǝ tüzgǝnmǝn;

Ⱪulum Dawutⱪa ⱪǝsǝm ⱪildim: —

4 Sening ǝwladingni mǝnggü dawam ⱪildurimǝn,

Tǝhtingni ǝwladtin-ǝwladⱪa ⱪurup qiⱪimǝn».

Selaⱨ.

5 Ⱨǝm asmanlarmu Sening mɵjiziliringni tǝbriklǝydu, i Pǝrwǝrdigar,

Muⱪǝddǝslǝrning jamaitidǝ ular ⱨǝⱪiⱪǝt-sadaⱪitingni mǝdⱨiyilǝydu;□  ■

6 Qünki asmanlarda Pǝrwǝrdigarning tǝngdixi barmu?

Ⱪudrǝt Igisining oƣulliri arisida Pǝrwǝrdigarƣa ohxaydiƣan kim bar?

7 Tǝngrining ⱨǝywisi muⱪǝddǝslǝrning mǝjlisidikilǝrni ⱪattiⱪ titritidu,

Uning ǝtrapidikilǝrning ⱨǝmmisi üqün U ⱪorⱪunqluⱪtur.

8 I Pǝrwǝrdigar, samawiy ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Huda,

Ⱪudrǝtlik Yaⱨ,

Sanga ohxaydiƣan kim bar?

Ətrapingda ⱨǝⱪiⱪǝt-sadaⱪiting turuⱪluⱪtur.

9 Dengizning mǝƣrurluⱪi üstidin ⱨɵküm sürisǝn,

Dolⱪunliri ɵrkǝxligǝndǝ, sǝn ularni tinqlandurisǝn;

10 Raⱨabni ɵlgüdǝk yanjidingsǝn,

Küqlük biliking bilǝn düxmǝnliringni tiripirǝn ⱪilip tarⱪitiwǝtting.□

11 Asmanlar seningki, yǝrmu Seningkidur,

Jaⱨan ⱨǝm uningƣa tolƣan ⱨǝmmini bǝrpa ⱪilding.■

12 Ximal wǝ jǝnubni, ularni yaratⱪansǝn,

Tabor wǝ Ⱨǝrmon qoⱪⱪiliri namingni yangritip küylǝr.

13 Ⱪudrǝtlik bilǝk seningkidur;

Küqlüktur Sening ⱪolung, ong ⱪolung ⱨǝm kɵtürüklüktur.

14 Tǝhtingning uli ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ ⱨǝm adalǝttur,

Muⱨǝbbǝt ⱨǝm ⱨǝⱪiⱪǝt-sadaⱪǝt daim didaring aldida mangidu.■

15 Tǝntǝnǝ sadasini bilgǝn hǝlⱪ bǝhtliktur;

Ular Sening jamalingning nurida mangidu, i Pǝrwǝrdigar!□

16 Ular namingda kün boyi xad bolar,

Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪingda ular kɵtürüldi.

17 Qünki ularning küqining xan-xǝripi ɵzüngdursǝn,

Sening iltipating bilǝn münggüzimiz kɵtürülidu.□

18 Qünki Pǝrwǝrdigar bizning ⱪalⱪinimiz,

Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqi Xaⱨimizdur.□

19 Sǝn burun Ɵz mɵmin bǝndǝnggǝ ƣayibanǝ alamǝttǝ kɵrünüp sɵz ⱪilip xuni degǝnidingsǝn: —

«Mǝn bir ǝzimǝt üstigǝ yardimimni ⱪondurdum,

Əl arisidin mǝn talliwalƣan birsini kɵtürdüm;□

20 Ⱪulum Dawutni taptim,

Muⱪǝddǝs meyim bilǝn Mǝn uni mǝsiⱨ ⱪilip tiklidim.■

21 Ⱪolum uningƣa yar boluxⱪa bekitilgǝn,

Bilikim uni küqlǝndüridu.

22 Düxmǝn uningdin ⱨeq alwan-seliⱪ almaydu,

Pǝskǝx adǝm uni ⱪistimaydu;■

23 Bǝlki Mǝn rǝⱪiblirini uning aldida yanjiymǝn,

Uni ɵq kɵrgǝnlǝrni yǝr bilǝn yǝksan ⱪilimǝn;

24 Ɵz ⱨǝⱪiⱪǝt-sadaⱪitim ⱨǝm meⱨir-muⱨǝbbitim uningƣa yar bolar,

Ⱨǝm Mening namim bilǝn uning münggüzi kɵtürülidu.

25 Mǝn uning ⱪolini dengiz üstidǝ,

Ong ⱪolini dǝryalar üstidǝ ⱪoyimǝn.

26 U Meni qaⱪirip dǝyduki: —

«Sǝn mening Atam, mening Tǝngrim,

Nijatliⱪim bolƣan ⱪoram teximdursǝn!».■

27 Mǝn yǝnǝ uni Mening tunji oƣlum dǝp,

Dunya padixaⱨliridin ǝng yuⱪurisi ⱪilimǝn.■

28 Mening muⱨǝbbitimni uning üqün ǝbǝdiy ⱪaldurimǝn,

Mening ǝⱨdǝm uning bilǝn mǝⱨkǝm turidu;

29 Mǝn uning nǝslini ǝbǝdiylǝxtürimǝn,

Uning tǝhtini asmanning künliridǝk dawam ⱪildurimǝn.

30 Mubada oƣulliri Tǝwrat-ⱪanunumdin qiⱪip,

Ⱨɵkümlirim boyiqǝ yürmisǝ,■

31 Bǝlgilimilirimni buzsa,

Əmrlirimgǝ itaǝt ⱪilmisa,

32 — U waⱪitta itaǝtsizlikini tayaⱪ bilǝn,

Gunaⱨini yara-jaraⱨǝt bilǝn jazalaymǝn.

33 Lekin muⱨǝbbitimni uningdin üzüp ⱪoymaymǝn,

Ⱨǝⱪiⱪǝt-sadaⱪitimgǝ hiyanǝt ⱪilmaymǝn;

34 Mǝn tüzgǝn ǝⱨdǝmni ǝsla buzmaymǝn,

Lǝwlirimdin qiⱪⱪanlirini ⱨeq ɵzgǝrtmǝymǝn.

35 Mǝn bir ⱪetim pak-muⱪǝddǝslikimgǝ ⱪǝsǝm iqtim —

Dawutⱪa ⱪǝti yalƣan sɵzlimǝymǝn: —■

36 «Uning ǝwladi ǝbǝdiy dawamlixar;

Uning tǝhti kɵz aldimdiki ⱪuyax kǝbi turar;■

37 U ay kǝbi mǝnggülük mustǝⱨkǝmlinǝr,

Asmandiki turƣun guwaⱨqidǝk mǝzmut turar».

Selaⱨ.□

38 Biraⱪ Sǝn bularni qǝtkǝ ⱪeⱪip, tenip kǝtting;

Sǝn mǝsiⱨ ⱪilƣan padixaⱨⱪa ⱪattiⱪ ƣǝzǝplǝnding.■

39 Ⱪulung bilǝn tüzgǝn ǝⱨdidin waz kǝqting,

Uning tajini yǝrgǝ taxlap daƣ tǝgküzdung.

40 Uning barliⱪ tam-pasillirini yiⱪitip,

Ⱪǝl’ǝlirini harabilikkǝ aylandurdung.■

41 Yoldin ɵtüwatⱪanlarning ⱨǝmmisi uni bulimaⱪta,

U barliⱪ ⱪoxniliri aldida rǝswa boldi.■

42 Uni ǝzgǝnlǝrning ong ⱪolini yuⱪiri kɵtürdüng,

Pütkül düxmǝnlirini huxal ⱪilding.

43 Bǝrⱨǝⱪ, Sǝn uning ⱪiliqining bisini ⱪayriwǝtting,

Jǝngdǝ uni tik turƣuzmiding.

44 Uning julaliⱪini yoⱪitip,

Uning tǝhtini yǝrgǝ ɵrüwǝttingsǝn.■

45 Yaxliⱪ künlirini Sǝn ⱪisⱪartting,

Uni hijalǝtkǝ qɵmdürdüng.

Selaⱨ.

46 Ⱪaqanƣiqǝ, i Pǝrwǝrdigar?

Ɵzüngni ǝbǝdiy yoxuriwerǝmsǝn?

Ⱪǝⱨring ot kǝbi mǝnggü yanarmu?

47 Manga nisbǝtǝn, ɵmürning ⱪis ikǝnlikini ǝstǝ tutⱪin!

Nemixⱪimu barliⱪ insan balilirini biⱨudilikkǝ yaratⱪansǝn?

48 Ⱪeni, ⱪaysi adǝm yaxap ɵlümni kɵrmǝydikǝn?

U jenini tǝⱨtisaraning qanggilidin ⱪutⱪuzalamdikǝn?

Selaⱨ.■

49 Sǝn ⱨǝⱪiⱪǝt-sadaⱪitingdǝ Dawutⱪa ⱪǝsǝm iqkǝn,

Awwalⱪi meⱨir-muⱨǝbbǝtlǝr ⱪǝyǝrdǝ ⱪaldi, ya Rǝbbim?■

50 Ⱪulliring uqrawatⱪan mǝshirilǝrni yad ǝtkǝysǝn, i Rǝb —

Mǝn iqimdǝ pütkül küqlük ǝllǝrning mazaⱪlirini kɵtürüp yürimǝn —

51 Düxmǝnliringning Ɵzüng mǝsiⱨ ⱪilƣanning ⱪǝdǝmlirini ⱪanqilik mǝshiriliginini,

I Pǝrwǝrdigar, yad ǝtkǝysǝn!

52 Pǝrwǝrdigarƣa mǝnggügǝ tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturulsun!

Amin! Amin!

90

Tɵtinqi bɵlüm •••• 90-küy •••• Ⱨayatni ⱪǝdirlǝydiƣan danaliⱪ

1 Hudaning adimi bolƣan Musaning duasi: —

Ya Rǝbbim,

Sǝn barliⱪ dǝwrdǝ bizgǝ makan bolup keliwatisǝn;

2 Taƣlar wujudⱪa kǝlmǝstin burun,

Sǝn yǝr wǝ alǝmni xǝkillǝndürmǝstin burun,

Əzǝldin ǝbǝdgiqǝ Tǝngridursǝn.

3 Sǝn insanni tupraⱪⱪa aylandurup: —

«Ⱨǝy, insan baliliri, ⱪaytinglar!» — dǝysǝn.

4 Mana, Sening nǝziringdǝ ming yil —

Ɵtüp kǝtkǝn tünügünki bir kün,

Tündiki bir jesǝktur, halas.

5 Sǝn adǝmlǝrni su taxⱪinidǝk elip ketisǝn,

Ular ɵtüp kǝtkǝn bir uyⱪudǝk,

Tang sǝⱨǝrdǝ ünüp qiⱪⱪan ot-qɵpkǝ ohxaydu —

6 Ətigǝndǝ ular kɵkirip ünidu,

Keqisi bolsa kesilip, solixip ketǝr.

7 Qünki biz ƣǝziping bilǝn yoⱪaymiz,

Ⱪǝⱨring bilǝn dǝkkǝ-dükkidǝ ⱪalimiz.

8 Sǝn ⱪǝbiⱨliklirimizni kɵz aldingƣa,

Yoxurun ⱪilmixlirimizni jamalingning nuri aldiƣa ⱪoydung.

9 Barliⱪ künlirimiz dǝrƣǝziping astida ɵtüp ketidu,

Yillirimizni bir uⱨ tartix bilǝnla tügitimiz.

10 Ɵmrimizning yilliri yǝtmix yil,

Maƣdurimiz bar bolsa sǝksǝn yil;

Biraⱪ ularning pǝhri japa wǝ biⱨudiliktur;

Ⱨayat tezlik bilǝn üzǝr,

Mana, biz uqup kǝttuⱪ.

11 Sanga bolƣan ⱨɵrmǝt-ǝyminixning az-kɵplükigǝ ⱪarap ⱨesablinidiƣan,

Aqqiⱪingning xidditini kim bilsun?

12 Xunga kɵnglimizni danaliⱪⱪa ⱪoyuximiz üqün,

Künlirimizni sanaxni bizgǝ ɵgǝtkǝysǝn!

13 Yenimizƣa ⱪaytⱪaysǝn, i Pǝrwǝrdigar, Seni ⱪaqanƣiqǝ...?!

Ⱪulliringƣa rǝⱨim ⱪilƣaysǝn!

14 Bizni ǝtigǝndǝ ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiting bilǝn ⱪandurƣaysǝn;

Undaⱪta barliⱪ künlirimizdǝ küylǝrni yangritip xadlinimiz.

15 Sǝn bizni japaƣa qɵmgǝn künlǝrgǝ asasǝn,

Külpǝtni kɵrgǝn yillirimizƣa asasǝn yǝnǝ hursǝn ⱪilƣin!

16 Uluƣ ixliring ⱪulliringƣa kɵrüngǝy,

Xanu-xǝwkiting ularning oƣulliriƣimu axkara bolƣay!

17 Pǝrwǝrdigar Hudayimizning xerin mǝrⱨǝmiti üstimizdǝ bolƣay,

Ⱪolimizning ixlirini üstimizgǝ bǝrikǝtlik ⱪilƣaysǝn,

Bǝrⱨǝⱪ, ⱪolimizning ixlirini bǝrikǝtlik ⱪilƣaysǝn!

91

91-küy •••• Hudaning ⱨǝrhil yamanliⱪtin, jin-xǝytanlardin ⱪoƣdixi

1 Əng Aliy Bolƣuqining mǝhpiy jayida turƣuqi,

Ⱨǝmmigǝ ⱪadirning sayisidǝ aramhuda yaxaydu.

2 Mǝn Pǝrwǝrdigarni: —

«Mening baxpanaⱨim, Mening ⱪorƣinim;

Mening Hudayim, Uningƣa tayinimǝn» — dǝymǝn.

3 Bǝrⱨǝⱪ, U ⱪiltaⱪqining toziⱪidin seni ⱪutulduridu,

Xum waba-ⱪazadin ⱨǝm halas etidu.■

4 U pǝyliri bilǝn seni yapidu;

Ⱪanatliri astida panaⱨ tapisǝn;

Uning ⱨǝⱪiⱪiti sanga ⱪalⱪan ⱨǝm istiⱨkamdur.■

5 Sǝn nǝ keqidiki wǝⱨimidin,

Nǝ kündüzi uquwatⱪan oⱪtin,■

6 Nǝ ⱪarangƣuluⱪta kǝzgüqi wabadin,

Nǝ qüx waⱪtida wǝyranqiliⱪ ⱪilƣuqi ⱨalakǝttin ⱪorⱪmaysǝn.

7 Sening yeningda mingi yiⱪilip,

Ong yeⱪingda on mingi ƣulap qüxsimu,

Lekin bala-ⱪaza sanga yeⱪinlaxmaydu.

8 Sǝn pǝⱪǝt kɵzliring bilǝn beⱪip,

Pasiⱪlarƣa berilgǝn jazani kɵrisǝn.

9 Pǝrwǝrdigarni panaⱨim dǝp bilgining üqün,

Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqini makan ⱪilƣining üqün,

10 Bexingƣa ⱨeq palakǝt qüxmǝydu,

Ⱨeq waba qediringƣa yeⱪinlaxmaydu.

11 U Ɵz pǝrixtilirigǝ sening ⱨǝⱪⱪingdǝ ǝmr ⱪilidu,

Xuning bilǝn ular pütkül yolliringda seni saⱪlaydu.■

12 Ayiƣing taxⱪa urulup kǝtmǝsliki üqün,

Ular seni ⱪollirida kɵtürüp yüridu.■

13 Xir wǝ kobra yilan üstidin besip ɵtisǝn,

Arslan wǝ ǝjdiⱨani dǝssǝp-qǝylǝysǝn.■

14 «U Manga muⱨǝbbitini baƣliƣanliⱪi üqün,

Mǝn uni ⱪutuldurimǝn;

U namimni tǝn alƣini üqün yuⱪirida saⱪlaymǝn.

15 U Manga nida ⱪilidu, Mǝn uningƣa jawab berimǝn;

Eƣir kün uni basⱪanda uning bilǝn billǝ bolimǝn;

Mǝn uni halas ⱪilip, izzǝt-ⱨɵrmǝtkǝ sazawǝr ⱪilimǝn.

16 Uzaⱪ ɵmür bilǝn uni ⱪandurimǝn,

Ⱨǝm nijatliⱪimni uningƣa kɵrsitimǝn».

92

92-küy •••• Mǝdⱨiyǝ

1 Xabat küni üqün bir küy-nahxa: —

Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür eytix,

Namingni küylǝx ǝladur, i Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqi!□

2 Ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbitingni sǝⱨǝrdǝ,

Keqilǝrdǝ bolsa, ⱨǝⱪiⱪǝt-sadaⱪitingni jakarlax,

3 On tarliⱪ saz wǝ rawabni qelip,

Qiltar bilǝn mungluⱪ aⱨangda qelix ǝladur!

4 Qünki Sǝn Pǝrwǝrdigar, Ɵz ⱪilƣining arⱪiliⱪ meni hursǝn ⱪilding,

Ⱪolliringning ⱪilƣanliri bilǝn mǝn roⱨlinip nahxa eytimǝn.

5 Pǝrwǝrdigar, ⱪilƣan ixliring nemidegǝn uluƣdur!

Oyliring naⱨayiti qongⱪurdur!

6 Biƣǝm kixi buni bilmǝs,

Ⱨamaⱪǝt buni qüxǝnmǝs,■

7 Rǝzillǝr ot-qɵptǝk ayniƣanda,

Ⱪǝbiⱨlik ⱪilƣuqilarning ⱨǝmmisi güllǝngǝndǝ,

Mǝnggü ⱨalak bolup ketidiƣanlar xulardur!□

8 Lekin Sǝn, i Pǝrwǝrdigar, ǝbǝdil’ǝbǝd üstün turisǝn.

9 Qünki mana düxmǝnliring, i Pǝrwǝrdigar,

Mana düxmǝnliring yoⱪilidu;

Barliⱪ ⱪǝbiⱨlik ⱪilƣuqilar tiripirǝn ⱪiliwetilidu!

10 Münggüzümni yawayi buⱪiningkidǝk kɵtürisǝn;

Bexim yengi may sürkǝp, mǝsiⱨ ⱪilinidu.

11 Meni ⱪǝst ⱪilƣanlarning mǝƣlubiyitini ɵz kɵzum kɵridu;

Manga ⱪarxilixixⱪa ⱪozƣalƣan rǝzillik ⱪilƣuqilarning tǝn bǝrgǝnlikinimu ⱪuliⱪim anglaydu.

12 Ⱨǝⱪⱪaniy adǝm horma dǝrihi kǝbi güllǝp-yaxnaydu;

U Liwandiki kedr dǝrihidǝk ɵsidu.■

13 Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ tikilgǝnlǝr,

Hudayimizning ⱨoylilirida güllinidu;

14 Ular ⱪeriƣandimu yǝnǝ mewǝ beridu,

Suluⱪ ⱨǝm yexil ular;

15 Xuning bilǝn ular Pǝrwǝrdigar durustur, dǝp ispatlaydu;

U mening ⱪoram teximdur,

Uningda ⱨeq naⱨǝⱪlik yoⱪtur!

93

93-küy •••• Pǝrwǝrdigar ⱪudrǝtlik ⱨɵkümrandur

1 Pǝrwǝrdigar ⱨɵküm süridu!

U ⱨǝywǝtni kiyim ⱪilip kiygǝn;

Pǝrwǝrdigar kiyingǝn,

U belini ⱪudrǝt bilǝn baƣliƣan;

Bǝrⱨǝⱪ, xunga dunya mǝzmut ⱪilinƣan,

U tǝwrǝnmǝs ǝsla.

2 Sening tǝhting ⱪǝdimdila bǝrpa ⱪilinƣan;

Sǝn ǝzǝldin bar bolƣuqisǝn!

3 Kǝlkün-taxⱪinlar ɵz sadasini kɵtürdi, i Pǝrwǝrdigar,

Kǝlkün-taxⱪinlar ɵz sadasini kɵtürdi!

Kǝlkün-taxⱪinlar urƣuqi dolⱪunlirini yuⱪiri kɵtürdi!

4 Kɵp sularning xawⱪunliridin,

Dengiz-okyandiki ⱪudrǝtlik dolⱪunlardin,

Üstün turƣan Pǝrwǝrdigar ⱪudrǝtliktur!□

5 Sening agaⱨ-guwaⱨliⱪliring nemidegǝn ixǝnqliktur!

Künlǝr yoⱪ bolƣuqǝ, i Pǝrwǝrdigar,

Ɵyünggǝ pak-muⱪǝddǝslik ǝbǝdil’ǝbǝd rawadur.

94

94-küy •••• Intiⱪam alƣuqi Huda adil sotlisun!

1 I itiⱪamlar alƣuqi Tǝngri, Pǝrwǝrdigar!

I intiⱪamlar alƣuqi Tǝngri, parliƣaysǝn!

2 Kɵtürülgin, Ɵzüngni kɵtürgin, i jaⱨanni Soraⱪ Ⱪilƣuqi,

Mǝƣrurlarƣa jazasini bǝrgin!

3 Ⱪaqanƣiqǝ rǝzillǝr, i Pǝrwǝrdigar,

Ⱪaqanƣiqǝ rǝzillǝr tǝntǝnǝ ⱪilip yüriweridu?

4 Ⱪaqanƣiqǝ ⱨakawurlarqǝ sɵzlǝp walaⱪxiydu,

Ⱪǝbiⱨlik ⱪilƣuqilarning ⱨǝmmisi yoƣan gǝp ⱪilip yüridu?

5 Ular hǝlⱪingni ezidu, i Pǝrwǝrdigar,

Sening mirasingƣa jǝbir-japa salmaⱪta.

6 Tul ayal wǝ ƣerip-musapirlarni ⱪirip,

Yetim-yesirlǝrni ɵltürüp: —

7 «Yaⱨ kɵrmǝydu»,

«Yaⱪupning Hudasi kɵngül bɵlmǝydu», — dǝydu.■

8 Silǝr kɵngül ⱪoyunglar, i ǝlning ⱨamaⱪǝtliri!

Əhmǝⱪlǝr, ⱪaqan dana bolisilǝr?■

9 Ⱪulaⱪni tikligüqining Ɵzi anglimamdu?

Kɵzni Yasiƣuqining Ɵzi kɵrmǝmdu?■

10 Əllǝrni tǝrbiyiligüqi,

Insanƣa ǝⱪil-bilim ɵgǝtküqining Ɵzi adǝmni ǝyiblimǝmdu?

11 Pǝrwǝrdigar insanning oy-hiyallirining tutami yoⱪluⱪini bilidu.■

12 Sǝn tǝrbiyiligǝn adǝm bǝhtliktur, i Yaⱨ,

Yǝni Sǝn Tǝwrat-ⱪanunungdin ǝⱪil ɵgitidiƣan kixi bǝhtliktur!

13 Xundaⱪ ⱪilip, taki pasiⱪlar üqün orǝk kolanƣuqǝ —

Sǝn uni yaman künlǝrdin hatirjǝm saⱪlaysǝn.

14 Qünki Pǝrwǝrdigar Ɵz hǝlⱪini tǝrk ǝtmǝydu,

Yaki Ɵz mirasidin waz kǝqmǝydu.■

15 Qünki ⱨɵküm-pǝrman ⱨoⱪuⱪi ⱨaman adalǝtkǝ ⱪaytidu,

Barliⱪ dili duruslar bolsa, uning kǝynidin mangidu.□

16 Mǝn üqün yamanlar bilǝn ⱪarxilixixⱪa kim ornidin turidu?

Mǝn üqün ⱪǝbiⱨlik ⱪilƣuqilar bilǝn ⱪarxilixixiⱪa kim mǝydanƣa qiⱪidu?

17 Əgǝr Pǝrwǝrdigar manga yardǝmdǝ bolmiƣan bolsa,

Jenim baldur qiⱪip süküt diyarida yatar idi.□

18 Ayiƣim putlixay deginidǝ,

Ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiting, i Pǝrwǝrdigar, meni yɵlidi.

19 Iqimdiki kɵpligǝn ƣǝm-ǝndixilǝr arisida,

Sening tǝsǝlliliring jenimni sɵyündürdi.

20 Insapsizliⱪni ⱪanunƣa aylanduridiƣan,

Aq kɵz olturƣan bir tǝht,

Sǝn bilǝn alaⱪidǝ bolamdu?

21 Ular ⱨǝⱪⱪaniylarning jeniƣa ⱨujum ⱪilixⱪa yiƣilidu,

Bigunaⱨ ⱪanni tɵkidiƣan ⱨɵkümlǝrni qiⱪarmaⱪta.

22 Biraⱪ Pǝrwǝrdigar mening egiz ⱪorƣinim bolidu;

Ⱨǝ, mening Hudayim panaⱨ Ⱪoram Teximdur.

23 U ularning ⱪǝbiⱨlikini ɵz bexiƣa salidu,

Ularning ɵz yawuzluⱪliri bilǝn ularni üzüp taxlaydu,

Bǝrⱨǝⱪ, Pǝrwǝrdigar Hudayimiz ularni üzüp taxlar.

95

95-küy •••• Ⱨǝⱪiⱪiy ibadǝt ⱪilix üqün anglax kerǝk

1 Kelinglar, Pǝrwǝrdigarni yangritip küylǝyli,

Nijatliⱪimiz bolƣan Ⱪoram Teximizƣa tǝntǝnǝ ⱪilayli!

2 Tǝxǝkkürlǝr bilǝn uning aldiƣa kelǝyli,

Uningƣa küylǝr bilǝn tǝntǝnǝ ⱪilayli!

3 Qünki Pǝrwǝrdigar — büyük bir ilaⱨtur,

Pütkül ilaⱨlar üstidiki büyük bir Padixaⱨtur.□

4 Yǝrning tǝgliri Uning ⱪolididur,

Taƣlarning qoⱪⱪilirimu Uningkidur.

5 Dengiz Uningki, U uni yaratⱪan;

Ⱪuruⱪluⱪni Uning ⱪolliri xǝkillǝndürdi.

6 Kelinglar, Uningƣa bax urup sǝjdǝ ⱪilayli,

Pǝrwǝrdigar Yaratⱪuqimiz aldida tiz pükǝyli!

7 Qünki U bizning Hudayimizdur,

Biz bolsaⱪ Uning yayliⱪidiki hǝlⱪ,

Uning ⱪoli baⱪidiƣan ⱪoylarmiz.

Bügün, ǝgǝr Uning awazini anglisanglar,■

8 Əyni qaƣlarda Mǝribaⱨda bolƣandǝk, qɵl-bayawandiki Massaⱨda bolƣan kündǝk,

Yürikinglarni jaⱨil ⱪilmanglar!□  ■

9 Mana xu yǝrdǝ ata-bowiliringlar Meni sinidi, ispatlidi ⱨǝm ⱪilƣinimni kɵrdi.■

10 Mǝn ⱪiriⱪ yil xu dǝwrdin bizar bolup: —

«Bular kɵnglidǝ adaxⱪan bir hǝlⱪtur,

Mening yollirimni ⱨeq bilip yǝtmigǝn» — dedim.■

11 Xunga Mǝn ƣǝzǝplinip ⱪǝsǝm iqip: —

«Ular ⱨǝrgiz Mening aramgaⱨimƣa kirmǝydu» — dedim.□

96

96-küy •••• Alǝm Igisi kelidu!

1 Pǝrwǝrdigarƣa atap yengi nahxa eytinglar!

Pütkül yǝr yüzi, Pǝrwǝrdigarni küylǝnglar!■

2 Pǝrwǝrdigarƣa nahxa eytinglar, namiƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturunglar,

Nijatliⱪini ⱨǝr küni elan ⱪilinglar!

3 Uning xan-xɵⱨritini ǝllǝr arisida,

Uning mɵjizilirini barliⱪ hǝlⱪlǝr arisida jakarlanglar!

4 Qünki Pǝrwǝrdigar uluƣ, zor mǝdⱨiyǝlǝrgǝ layiⱪtur!

U barliⱪ ilaⱨlardin üstün, Uningdin ⱪorⱪux kerǝktur;□

5 Qünki barliⱪ hǝlⱪlǝrning ilaⱨliri — Butlar halas,

Biraⱪ Pǝrwǝrdigar asman-pǝlǝkni yaratⱪandur.□

6 Xanu-xǝwkǝt wǝ ⱨǝywǝt Uning aldida,

Muⱪǝddǝs jayida ⱪudrǝt wǝ güzǝllik kɵrünidu.

7 Pǝrwǝrdigarƣa tǝǝlluⱪini bǝrgǝysilǝr, i ǝl-ⱪǝbililǝr,

Pǝrwǝrdigarƣa xan-xɵⱨrǝt wǝ ⱪudrǝtni bǝrgǝysilǝr!□

8 Pǝrwǝrdigarƣa Ɵz namiƣa layiⱪ xan-xɵⱨrǝtni bǝrgǝysilǝr;

Sowƣa-salam elip ⱨoyliliriƣa kiringlar!

9 Pǝrwǝrdigarƣa pak-muⱪǝddǝslikning güzǝllikidǝ sǝjdǝ ⱪilinglar;

Pütkül yǝr-yüzi, Uning aldida titrǝnglar!□  ■

10 Əllǝr arisida elan ⱪilinglar: —

«Pǝrwǝrdigar ⱨɵküm süridu!

Xunga mana, dunya mǝzmut ⱪilinƣan, u tǝwrǝnmǝs ǝsla.

U adilliⱪ bilǝn hǝlⱪlǝr üstidǝ ⱨɵküm qiⱪiridu.

11 Asmanlar xadlansun, yǝr-jaⱨan hux bolsun,

Dengiz-okyan wǝ uningƣa tolƣan ⱨǝmmǝ quⱪan selip jux ursun!

12 13 Dalalar ⱨǝm ulardiki ⱨǝmmǝ yayrisun!

U qaƣda ormandiki pütkül dǝrǝhlǝr Pǝrwǝrdigar aldida yangritip nahxa eytidu;

Qünki mana, U kelidu!

U jaⱨanni soraⱪ ⱪilixⱪa kelidu;

U alǝmni adilliⱪ bilǝn,

Hǝlⱪlǝrni Ɵz ⱨǝⱪiⱪǝt-sadaⱪitidǝ soraⱪ ⱪilidu.■

97

97-küy •••• Pǝrwǝrdigarning sǝltǝniti kelidu!

1 Pǝrwǝrdigar ⱨɵküm süridu!

Yǝr-zemin hux bolsun,

Kɵpligǝn arallar xadlansun!■

2 Bulutlar wǝ ⱪarangƣuluⱪ Uning ǝtrapididur,

Ⱨǝⱪⱪaniyǝt wǝ adalǝt tǝhtining ulidur;

3 Uning aldida ot yalⱪuni yüridu,

Ətraptiki düxmǝnlirini kɵydürüp taxlaydu;

4 Uning qaⱪmaⱪliri jaⱨanni yorutti,

Yǝr buni kɵrüp titrǝp kǝtti;■

5 Pǝrwǝrdigarning aldida,

Pütkül zeminning igisining aldida,

Taƣlar momdǝk erip ketidu.

6 Asmanlar Uning ⱨǝⱪⱪaniyitini jakarlaydu,

Barliⱪ hǝlⱪlǝr Uning xan-xǝripini kɵridu.■

7 Oyma ⱨǝykǝllǝrgǝ qoⱪunƣanlar,

Butlar bilǝn mahtinip yürgüqilǝrning ⱨǝmmisi uyatta ⱪalidu.

Barliⱪ ilaⱨlar, Uningƣa sǝjdǝ ⱪilinglar!□

8 Sening ⱨɵkümliring sǝwǝbidin, i Pǝrwǝrdigar,

Zion anglap xadlandi,

Yǝⱨuda ⱪizliri hux boldi.

9 Qünki Sǝn Pǝrwǝrdigar pütkül yǝr yüzi üstidiki ǝng aliysidursǝn;

Sǝn barliⱪ ilaⱨlardin nǝⱪǝdǝr yuⱪiridursǝn!

10 Pǝrwǝrdigarni sɵygǝnlǝr, yamanliⱪtin nǝprǝtlininglar!

U mɵmin bǝndilirining jenidin hǝwǝr alidu,

Rǝzillǝrning qanggilidin halas ⱪilidu.■

11 Ⱨǝⱪⱪaniylar üqün nur,

Dili duruslar üqün xadliⱪ terilƣandur;

12 Pǝrwǝrdigardin xadlininglar, i ⱨǝⱪⱪaniylar,

Uning pak-muⱪǝddǝslikini yad etip tǝxǝkkür eytinglar!

98

98-küy •••• Pǝrwǝrdigar pütkül dunyaƣa ⱨɵkümranliⱪ ⱪilixⱪa kelidu!

1 Dawut yazƣan küy: —

Pǝrwǝrdigarƣa atap yengi nahxa eytinglar;

Qünki U karamǝt mɵjizilǝrni yaratti;

Uning ong ⱪoli ⱨǝm muⱪǝddǝs biliki

Ɵzigǝ zǝpǝr-nijat kǝltürdi.

2 Pǝrwǝrdigar Ɵz nijatliⱪini ayan ⱪildi;

Ⱨǝⱪⱪaniyitini ǝllǝrning kɵz aldida axkara kɵrsǝtti.

3 U Israil jǝmǝtigǝ bolƣan meⱨir-muⱨǝbbitini ⱨǝm ⱨǝⱪiⱪǝt-sadaⱪitini esigǝ aldi,

Zeminning qǝt-yaⱪilirimu Hudayimizning nijatliⱪini kɵrdi.

4 Pǝrwǝrdigarƣa awazinglarni kɵtürünglar, pütkül yǝr yüzi;

Tǝntǝnǝ ⱪilip awazinglarni kɵtürünglar, nahxa eytinglar!

5 Pǝrwǝrdigarƣa qiltar qelip nahxa eytinglar,

Qiltar bilǝn, küyning sadasi bilǝn!

6 Kanay ⱨǝm sunay awazliri bilǝn,

Padixaⱨ bolƣan Pǝrwǝrdigar aldida tǝntǝnǝ ⱪilinglar;

7 Dengiz-okyan ⱨǝm uningƣa tolƣan ⱨǝmmǝ jux urup,

Jaⱨan ⱨǝm uningda yaxawatⱪanlar xawⱪunlisun!

8 Kǝlkün-taxⱪinlar qawak qalsun;

Pǝrwǝrdigar aldida taƣlar ⱪoxulup tǝntǝnǝ ⱪilip nahxa eytsun;

9 Qünki mana, U yǝrni soraⱪ ⱪilixⱪa kelidu;

U alǝmni adilliⱪ bilǝn,

Hǝlⱪlǝrni Ɵz ⱨǝⱪiⱪǝt-sadaⱪitidǝ soraⱪ ⱪilidu.

99

99-küy •••• Muⱪǝddǝs Hudaƣa mǝdⱨiyǝ

1 Pǝrwǝrdigar ⱨɵküm süridu!

Hǝlⱪlǝr titrisun!

U kerublar otturisida olturidu;

Yǝr-jaⱨan zilziligǝ kǝlsun!

2 Pǝrwǝrdigar Zionda büyüktur,

U barliⱪ hǝlⱪlǝr üstidǝ turidiƣan aliydur.

3 Ular uluƣ wǝ sürlük namingni mǝdⱨiyilǝydu;

U pak-muⱪǝddǝstur!

4 Padixaⱨning ⱪudriti adalǝtkǝ beƣixlanƣandur;

Ɵzüng durusluⱪni mǝⱨkǝm ornatⱪansǝn;

Sǝn Yaⱪup arisida adalǝt wǝ ⱨǝⱪⱪaniyǝt yürgüzgǝn.

5 Pǝrwǝrdigar Hudayimizni uluƣlanglar!

Tǝhtipǝri aldida egilip sǝjdǝ ⱪilinglar —

U muⱪǝddǝstur!

6 Uning kaⱨinliri arisida Musa wǝ Ⱨarun bar idi,

Namini qaⱪirƣanlar iqidǝ Samuilmu ⱨazir idi;

Ular Pǝrwǝrdigarƣa iltija ⱪilip, qaⱪirdi,

U ularƣa jawab bǝrdi.

7 Huda bulut tüwrükidǝ ularƣa sɵzlidi;

Ular U tapxurƣan agaⱨ-guwaⱨliⱪlarƣa ⱨǝm nizam-bǝlgilimigǝ ǝmǝl ⱪilixatti.

8 I Pǝrwǝrdigar Hudayimiz, Sǝn ularƣa jawab bǝrding;

Yaman ⱪilmixliriƣa yarixa jaza bǝrgǝn bolsangmu,

Sǝn ularni kǝqürgüqi Ilaⱨ iding.

9 Pǝrwǝrdigar Hudayimizni uluƣlanglar!

Uning muⱪǝddǝs teƣida egilip sǝjdǝ ⱪilinglar!

Qünki Pǝrwǝrdigar Hudayimiz muⱪǝddǝstur!

100

100-küy •••• Pütkül yǝr yüzi Pǝrwǝrdigarƣa mǝdⱨiyǝ yangritinglar!

1 Tǝxǝkkür eytix üqün yezilƣan küy: —

I pütkül yǝr-jaⱨan, Pǝrwǝrdigarƣa awazinglarni kɵtürünglar!

2 Huxalliⱪ bilǝn Pǝrwǝrdigarning hizmitidǝ bolunglar,

Ⱨuzuriƣa tǝntǝnǝ-nahxilar bilǝn yeⱪinlixinglar!

3 Bilip ⱪoyunglarki, Pǝrwǝrdigar ⱨǝⱪ Hudadur;

Bizni yaratⱪan Uning Ɵzidur, biz ǝmǝs!

Biz uning hǝlⱪidurmiz,

Ɵz yayliⱪida baⱪⱪan ⱪoyliridurmiz.□  ■

4 Dǝrwaziliriƣa tǝxǝkkür eytixlar bilǝn,

Ⱨoyliliriƣa mǝdⱨiyǝlǝr bilǝn kiringlar;

Uni mǝdⱨiyilǝp, namiƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturunglar!

5 Qünki Pǝrwǝrdigar meⱨribandur;

Uning meⱨir-muⱨǝbbiti ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ,

Uning ⱨǝⱪiⱪǝt-sadaⱪiti ǝwladtin-ǝwladⱪiqidur!

101

101-küy •••• Adil padixaⱨ boluxⱪa bǝl baƣlax

1 Dawut yazƣan küy: —

Mǝn ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbǝt ⱨǝm adalǝt toƣruluⱪ nahxa eytimǝn,

Seni, i Pǝrwǝrdigar, nahxilar bilǝn küylǝymǝn.

2 Mǝn mukǝmmǝl yolda eⱨtiyat bilǝn ix kɵrimǝn;

Sǝn ⱪaqanmu yenimƣa kelisǝn!?

Ɵz ɵy-ordamda sap kɵngül bilǝn yürimǝn.

3 Ⱨeq pasiⱪ nǝrsini kɵz aldimƣa kǝltürmǝymǝn,

Yoldin qǝtnigǝnlǝrning ⱪilmixliriƣa nǝprǝtlinimǝn;

Bundaⱪlar manga ⱨeq yepixmas ǝsla.

4 Əgri kɵngül meningdin yiraⱪ ketidu,

Ⱨeq rǝzillikni tonuƣum yoⱪtur.

5 Kimki ɵz yeⱪinining kǝynidin tɵⱨmǝt ⱪilƣan bolsa,

Mǝn uni yoⱪitimǝn;

Nǝziri üstün, dili tǝkǝbbur adǝmni mǝn siƣdurmaymǝn;

6 Kɵzlirim zemindiki mɵminlǝrdidur,

Ular ordamda mǝn bilǝn billǝ tursun!

Kim mukǝmmǝl yolda mangsa, u mening hizmitimdǝ bolidu.

7 Aldamqiliⱪ yürgüzgǝnlǝrning ɵy-ordamda orni bolmaydu,

Yalƣan sɵzligǝnlǝr kɵz aldimda turmaydu.

8 Pǝrwǝrdigarning xǝⱨiridin yamanliⱪ ⱪilƣuqilarni üzüp taxlax üqün,

Ⱨǝr sǝⱨǝrdǝ zemindiki barliⱪ rǝzil adǝmlǝrni yoⱪitimǝn.□

102

102-küy

1 Ezilgǝnning duasi: U ⱨalidin kǝtkǝndǝ, dad-pǝryadini Pǝrwǝrdigar aldiƣa tɵkkǝndǝ: —

Duayimni angliƣaysǝn, i Pǝrwǝrdigar;

Pǝryadim aldingƣa yetip kirsun!

2 Yüzüngni mǝndin ⱪaqurmiƣaysǝn;

Ⱪisilƣan künümdǝ manga ⱪulaⱪ salƣaysǝn;

Mǝn nida ⱪilƣan kündǝ, manga tez jawab bǝrgin!

3 Mana, künlirim is-tütǝktǝk tügǝp ketidu,

Ustihanlirim otun-qoƣlarƣa ohxax kɵydi!■

4 Yürikim zǝhmǝ yǝp qɵplǝr hazan bolƣandǝk ⱪurup kǝtti,

Ⱨǝtta nenimni yeyixni untudum.

5 Mǝn aⱨu-zar tartⱪanliⱪimdin,

Ətlirim süngǝklirimgǝ qaplixip ⱪaldi.

6 Qɵl-bayawandiki saⱪiyⱪuxtǝk,

Wǝyranqiliⱪta ⱪonup yürgǝn ⱨuwⱪuxⱪa ohxaymǝn.

7 Uhlimay sǝgǝk turup kɵzǝttimǝn;

Ɵgzidǝ yalƣuz ⱪalƣan ⱪuxⱪaq kǝbimǝn.

8 Düxmǝnlirim kün boyi meni mǝshirǝ ⱪilmaⱪta,

Meni ⱨaⱪarǝtligǝnlǝr ismimni lǝnǝt ornida ixlǝtmǝktǝ.

9-10 Ⱪǝⱨring ⱨǝm aqqiⱪing tüpǝylidin,

Külni nan dǝp yǝwatimǝn,

Iqimlikimni kɵz yexim bilǝn arilaxturimǝn;

Qünki Sǝn meni kɵtürüp, andin yǝrgǝ urdung.

11 Künlirim ⱪuyax uzartⱪan kɵlǝnggidǝk yoⱪulay dǝp ⱪaldi,

Ɵzüm bolsam qɵplǝr hazan bolƣandǝk ⱪurup kǝttim.□

12 Lekin Sǝn, Pǝrwǝrdigar, ǝbǝdiy turisǝn,

Sening nam-xɵⱨriting dǝwrdin-dǝwrgiqidur.

13 Sǝn ornungdin turisǝn,

Zionƣa rǝⱨim ⱪilisǝn;

Qünki uningƣa xǝpⱪǝt kɵrsitix waⱪti kǝldi,

Ⱨǝ, waⱪit-saiti yetip kǝldi!

14 Qünki ⱪulliring uning taxliridin hursǝnlik tapidu,

Ⱨǝm tupriⱪiƣimu iqini aƣritidu;

15 Əllǝr Pǝrwǝrdigarning namidin,

Yǝr yüzidiki xaⱨlar xan-xǝripingdin ǝyminidu.

16 Mana, Pǝrwǝrdigar Zionni ⱪaytidin ⱪurƣanda,

U Ɵz xan-xǝripidǝ kɵrünidu!

17 U ƣerib-miskinning duasiƣa etibar beridu;

Ularning duasini ⱨǝrgiz kǝmsitmǝydu.

18 Bular kǝlgüsi bir ǝwlad üqün hatirilinidu;

Xuning bilǝn kǝlgüsidǝ yaritilidiƣan bir hǝlⱪ Yaⱨni mǝdⱨiyǝlǝydu;□

19-20 Qünki U ǝsirlǝrning aⱨ-zarlirini anglay dǝp,

Ɵlümgǝ buyrulƣanlarni azad ⱪilay dǝp,

Egizdiki muⱪǝddǝs jayidin engixip nǝzǝr saldi,

Ərxlǝrdin Pǝrwǝrdigar yǝrgǝ ⱪaridi;

21-22 Xundaⱪ ⱪilip, ular Pǝrwǝrdigarning hizmitidǝ bolayli degǝndǝ,

Yǝni ǝl-mǝmlikǝtlǝr jǝm yiƣilƣan waⱪtida —

Pǝrwǝrdigarning nami Zionda,

Uning xǝrǝpliri Yerusalemda jakarlinidu!

23 Biraⱪ U meni yolda maƣdursizlandurup,

Künlirimni ⱪisⱪartti.

24 Mǝn: «Tǝngrim, ɵmrümning yerimida meni elip kǝtmǝ!» — dedim.

— «Sening yilliring dǝwrdin dǝwrgiqidur,□

25 Sǝn yǝrni ǝlmisaⱪtinla bǝrpa ⱪilƣansǝn,

Asmanlarni ⱨǝm ⱪolliring yasiƣandur;

26 Ular yoⱪ bolup ketidu,

Biraⱪ Sǝn dawamliⱪ turiwerisǝn;

Ularning ⱨǝmmisi kiyimdǝk konirap ketidu;

Ularni kona ton kǝbi almaxtursang,

Xunda ular kiyim-keqǝk yǝnggüxlǝngǝndǝk yǝnggüxlinidu.

27 Biraⱪ Sǝn ɵzgǝrmigüqidursǝn,

Yilliringning tamami yoⱪtur.

28 Ⱪulliringning balilirimu turiweridu,

Ularning ǝwladi ⱨuzuringda mǝzmut yaxaydu!».

103

103-küy •••• «Hudaning meⱨribanliⱪiƣa tǝxǝkkür eytix»

1 Dawut yazƣan küy: —

Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür ⱪaytur, i jenim;

I pütün wujudum, Uning muⱪǝddǝs namiƣa tǝxǝkkür ⱪaytur!

2 Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür ⱪaytur, i jenim,

Untuma uning barliⱪ meⱨrimbanliⱪ-bǝrikǝtlirini;

3 U pütkül ⱪǝbiⱨlikliringni kǝqüridu,

Barliⱪ kesǝlliringgǝ dawa ⱪilidu;

4 Ⱨayatingni ⱨangdin ⱨɵrlükkǝ ⱪutⱪuzidu,

Bexingƣa meⱨir-muⱨǝbbǝt ⱨǝm rǝⱨimdilliⱪlarni taj ⱪilip kiygüzidu.

5 Kɵnglüngni nazunemǝtlǝr bilǝn ⱪanduridu;

Yaxliⱪing bürkütningkidǝk yengilinidu.□

6 Pǝrwǝrdigar barliⱪ ezilgǝnlǝr üqün ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ ⱨǝm adalǝtni yürgüzidu;

7 U Ɵz yollirini Musaƣa,

Ⱪilƣanlirini Israillarƣa namayan ⱪilƣan.

8 Pǝrwǝrdigar rǝⱨimdil wǝ xǝpⱪǝtliktur,

U asanliⱪqǝ aqqiⱪlanmaydu,

Uning meⱨir-muⱨǝbbiti texip turidu.■

9 U uzunƣiqǝ ǝyiblǝwǝrmǝydu,

Yaki ta mǝnggügǝ ƣǝzipidǝ turiwǝrmǝydu.■

10 U bizgǝ gunaⱨlirimizƣa ⱪarita muamilidǝ bolƣan ǝmǝs,

Bizgǝ ⱪǝbiⱨliklirimizgǝ ⱪarita tegixlikini yandurƣan ǝmǝs.

11 Asman yǝrdin ⱪanqilik egiz bolsa,

Uningdin ⱪorⱪidiƣanlarƣa bolƣan muⱨǝbbitimu xunqilik zordür.

12 Xǝrⱪ ƣǝrbtin ⱪanqilik yiraⱪta bolsa,

Bizdiki asiyliⱪlarnimu xunqǝ yiraⱪlaxturdi.

13 Ata baliliriƣa ⱪandaⱪ kɵyüngǝn bolsa,

Pǝrwǝrdigarmu Ɵzidin ⱪorⱪidiƣanlarƣa xundaⱪ meⱨribandur.

14 Qünki U Ɵzi bizning jismimizni bilidu,

Tupraⱪtin ikǝnlikimizni U esigǝ alidu.

15 Insan bolsa — uning künliri ot-qɵpkǝ ohxaydu,

Daladiki güldǝk ünüp qiⱪip qeqǝklǝydu;■

16 Uning üstidin xamal uqup ɵtidu,

U yoⱪ bolidu, ǝsliy makanimu uni ⱪayta tonumaydu.

17-18 Lekin Ɵzidin ⱪorⱪidiƣanlarƣa,

Ɵz ǝⱨdisigǝ wapa ⱪilƣanlarƣa,

Kɵrsǝtmilirini orunlax üqün ularni esidǝ tutⱪanlarƣa,

Pǝrwǝrdigarning meⱨir-muⱨǝbbiti ǝzǝldin ǝbǝdgiqǝ,

Ⱨǝⱪⱪaniyiti ǝwladtin ǝwladlirigiqidur.■

19 Pǝrwǝrdigar tǝhtini ǝrxtǝ ⱪurƣan,

Uning sǝltǝniti ⱨǝmmining üstidin ⱨɵküm süridu;

20 I sɵzigǝ ⱪulaⱪ salƣuqi,

Kalamini ijra ⱪilƣuqi, ⱪudriti zor bolƣan Uning pǝrixtiliri,

Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturunglar!

21 I silǝr, Uning barliⱪ ⱪoxunliri,

Iradisini ada ⱪilƣuqi hizmǝtkarliri,

Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturunglar!■

22 I, Uning barliⱪ yasiƣanliri,

Ⱨɵkümranliⱪi astidiki barliⱪ jaylarda Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturunglar!

I mening jenim, Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür ⱪaytur!

104

104-küy •••• Hudaning yaratⱪanliⱪidin ⱨuzurlinix

1 Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪaytur, i jenim!

I Pǝrwǝrdigar Hudayim, intayin uluƣsǝn;

Xanu-xǝwkǝt wǝ ⱨǝywǝt bilǝn kiyingǝnsǝn;

2 Libas bilǝn pürkǝngǝndǝk yoruⱪluⱪⱪa pürkǝngǝnsǝn,

Asmanlarni qedir pǝrdisi kǝbi yayƣansǝn.■

3 U yuⱪiriⱪi rawaⱪlirining limlirini sularƣa ornatⱪan,

Bulutlarni jǝng ⱨarwisi ⱪilip,

Xamal ⱪanatliri üstidǝ mangidu;■

4 U pǝrixtilirini xamallar,

Hizmǝtkarlirini ot yalⱪuni ⱪilidu.■

5 Yǝrni U ulliri üstigǝ ornatⱪan;

U ǝsla tǝwrinip kǝtmǝydu.■

6 Libas bilǝn oralƣandǝk, uni qongⱪur dengizlar bilǝn oriƣansǝn,

Sular taƣlar qoⱪⱪiliri üstidǝ turdi.□

7 Sening tǝnbiⱨing bilǝn sular bǝdǝr ⱪaqti,

Güldürmamangning sadasidin ular tezdin yandi;

8 Taƣlar ɵrlǝp qiⱪti,

Wadilar qüxüp kǝtti,

Sular Sǝn bekitkǝn jayƣa qüxüp kǝtti.□

9 Ular texip, yǝrni yǝnǝ ⱪaplimisun dǝp,

Sǝn ularƣa qǝklimǝ ⱪoyƣansǝn.

10  Tǝngri wadilarda bulaⱪlarni eqip urƣutidu,

Suliri taƣlar arisida aⱪidu.

11 Daladiki ⱨǝrbir janiwarƣa ussuluⱪ beridu,

Yawayi exǝklǝr ussuzluⱪini ⱪanduridu.

12 Kɵktiki ⱪuxlar ularning boyida ⱪonidu,

Dǝrǝh xahliri arisida sayraydu.

13 U yuⱪiridiki rawaⱪliridin taƣlarni suƣiridu;

Yǝr Sening yasiƣanliringning mewiliridin ⱪandurulidu!

14 U mallar üqün ot-qɵplǝrni,

Insanlar üqün kɵktatlarni ɵstüridu,

Xundaⱪla nanni yǝrdin qiⱪiridu;

15 Adǝmning kɵnglini hux ⱪilidiƣan xarabni,

Insan yüzini parⱪiritidiƣan mayni qiⱪiridu;

Insanning yürikigǝ nan bilǝn ⱪuwwǝt beridu;

16 Pǝrwǝrdigarning dǝrǝhliri,

Yǝni Ɵzi tikkǝn Liwan kedir dǝrǝhliri su iqip ⱪanaǝtlinidu.

17 Ənǝ axular arisiƣa ⱪuxlar uwa yasaydu,

Lǝylǝk bolsa, arqa dǝrǝhlirini makan ⱪilidu.

18 Egiz qoⱪⱪilar taƣ ɵqkilirining,

Tik yarlar suƣurlarning panaⱨi bolidu.□

19 Pǝsillǝrni bekitmǝk üqün U ayni yaratti,

Ⱪuyax bolsa petixini bilidu.

20 Sǝn ⱪarangƣuluⱪ qüxürisǝn, tün bolidu;

Ormandiki janiwarlarning ⱨǝmmisi uningda xipir-xipir kezip yüridu.

21 Arslanlar olja izdǝp ⱨɵrkirǝydu,

Tǝngridin ozuⱪ-tülük sorixidu;■

22 Ⱪuyax qiⱪipla, ular qekinidu,

Ⱪaytip kirip uwilirida yatidu.

23 Insan bolsa ɵz ixiƣa qiⱪidu,

Ta kǝqkiqǝ meⱨnǝttǝ bolidu.

24 I Pǝrwǝrdigar, yasiƣan ⱨǝrhil nǝrsiliring nǝⱪǝdǝr kɵptur!

Ⱨǝmmisini ⱨekmǝt bilǝn yaratⱪansǝn,

Yǝr yüzi ijat-bayliⱪliring bilǝn toldi.

25 Ənǝ büyük bipayan dengiz turidu!

Uningda san-sanaⱪsiz ƣuȥ-ƣuȥ janiwarlar,

Qong wǝ kiqik ⱨaywanlar bar.

26 Xu yǝrdǝ kemilǝr ⱪatnaydu,

Uningda oynaⱪlisun dǝp sǝn yasiƣan lewiatanmu bar;□

27 Waⱪtida ozuⱪ-tülük bǝrgin dǝp,

Bularning ⱨǝmmisi Sanga ⱪaraydu.■

28 Ularƣa bǝrginingdǝ, teriwalidu,

Ⱪolungni aqⱪiningdila, ular nazunemǝtlǝrgǝ toyidu.

29 Yüzüngni yoxursang, ular dǝkkǝ-dükkigǝ qüxidu,

Roⱨlirini alsang, ular jan üzüp,

Yǝnǝ tupraⱪⱪa ⱪaytidu.■

30 Roⱨingni ǝwǝtkiningdǝ, ular yaritilidu,

Yǝr-yüzi yengi bir dǝwr bilǝn almixidu.

31 Pǝrwǝrdigarning xan-xɵⱨriti ǝbǝdiydur,

Pǝrwǝrdigar Ɵz yaratⱪanliridin hursǝn bolidu.

32 U yǝrgǝ baⱪⱪinida, yǝr titrǝydu,

Taƣlarƣa tǝgkinidǝ, ular tütün qiⱪiridu.

33 Ⱨayatla bolidikǝnmǝn, Pǝrwǝrdigarƣa nahxa eytimǝn;

Wujudum bolsila Hudayimni küylǝymǝn.■

34 U sürgǝn oy-hiyallirimdin sɵyünsǝ!

Pǝrwǝrdigarda huxallinimǝn!

35 Gunaⱨkarlar yǝr yüzidin tügitilidu,

Rǝzillǝr yoⱪ bolidu.

I jenim, Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪaytur!

Ⱨǝmdusana!□

105

105-küy •••• Huda Israil hǝlⱪigǝ kɵrsǝtkǝn mɵjizǝ ⱨǝm xapaǝtlǝrning tarihi

1 Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür eytinglar,

Uning namini qaⱪirip iltija ⱪilinglar,

Uning ⱪilƣanlirini hǝlⱪlǝr arisida ayan ⱪilinglar!□  ■

2 Uningƣa nahxilar eytip, Uni küylǝnglar;

Uning pütkül karamǝt mɵjiziliri üstidǝ seƣinip oylininglar.

3 Muⱪǝddǝs namidin pǝhirlinip danglanglar,

Pǝrwǝrdigarni izdigüqilǝrning kɵngli xadlansun!■

4 Pǝrwǝrdigarni ⱨǝmdǝ Uning küqini izdǝnglar,

Didar-ⱨuzurini tohtimay izdǝnglar.

5 Uning yaratⱪan mɵjizilirini,

Karamǝt-alamǝtlirini ⱨǝm aƣzidin qiⱪⱪan ⱨɵkümlirini ǝstǝ tutunglar,

6 I Uning ⱪuli Ibraⱨim nǝsli,

Ɵzi talliƣanliri, Yaⱪupning oƣulliri!

7 U, Pǝrwǝrdigar — Hudayimiz,

Uning ⱨɵkümliri pütkül yǝr yüzididur.

8 Ɵzi tüzgǝn ǝⱨdisini ǝbǝdiy yadida tutidu —

— Bu Uning ming ǝwladⱪiqǝ wǝdixlǝxkǝn sɵzidur, —

9 Yǝni Ibraⱨim bilǝn tüzgǝn ǝⱨdisi,

Isⱨaⱪⱪa iqkǝn ⱪǝsimidur.

10 U buni Yaⱪupⱪimu nizam dǝp jǝzmlǝxtürdi,

Israilƣa ǝbǝdiy ǝⱨdǝ ⱪilip berip: —□  ■

11 «Sanga Ⱪanaan zeminini berimǝn,

Uni mirasing bolƣan nesiwǝng ⱪilimǝn», — dedi,■

12 — Gǝrqǝ xu qaƣda ularning sani az,

Etiwarƣa elinmiƣan, xu yǝrdiki musapirlar bolsimu.■

13 Ular u yurttin bu yurtⱪa,

Bu ǝldin u ⱪǝbiligǝ kezip yürdi;

14 U ⱨeqkimning ularni ezixigǝ yol ⱪoymidi,

Ularni dǝp padixaⱨlarƣimu tǝnbiⱨ berip: —■

15 Mǝn mǝsiⱨ ⱪilƣanlirimƣa tǝgmǝ,

Pǝyƣǝmbǝrlirimgǝ yaman ix ⱪilma! — dedi.□

16 U axu yurtⱪa aqarqiliⱪni buyrudi,

Tirǝk bolƣan ax-nanni ⱪurutuwǝtti.□

17 U ulardin burun bir adǝmni ǝwǝtkǝnidi,

Yüsüp ⱪul ⱪilip setilƣanidi.□  ■

18 Uning putliri zǝnjirdǝ aƣridi,

Uning jeni tɵmürgǝ kirip ⱪisildi;

19 Xundaⱪla ta ɵzigǝ eytilƣan wǝⱨiy ǝmǝlgǝ axurulƣuqǝ,

Pǝrwǝrdigarning sɵz-kalami uni sinap tawlidi;

20 Pirǝwn adǝmlirini ǝwǝtip uni boxatⱪuzdi,

Ⱪowmlarning ⱨɵkümdari uni ⱨɵrlükkǝ qiⱪardi.

21 Uni ɵz ordisiƣa ƣojidar ⱪilip ⱪoydi,

Pütün mal-mülkigǝ baxliⱪ ⱪilip tǝyinlǝp,■

22 Ɵz wǝzirlirini uning ihtiyarida bolup tǝrbiyilinixkǝ,

Aⱪsaⱪalliriƣa danaliⱪ ɵgitixkǝ tapxurdi.

23 Xuning bilǝn Israil Misirƣa kǝldi,

Yaⱪuplar Ⱨamning zeminida musapir bolup yaxidi.□

24  Pǝrwǝrdigar Ɵz hǝlⱪini kɵp nǝsillik ⱪilip,

Əzgüqiliridin küqlük ⱪildi.■

25 U Misirliⱪlarning ⱪǝlbidǝ Ɵz hǝlⱪigǝ nǝprǝt ⱨasil ⱪildi,

Ularni Ɵz ⱪulliriƣa ⱨiylǝ-mikirlik boluxⱪa mayil ⱪildi.■

26 U Ɵz ⱪuli bolƣan Musani,

Ɵzining talliƣini Ⱨarunni yollidi.■

27 Ular Misirda ilaⱨiy alamǝtlǝrni ayan ⱪilip,

Ⱨam zeminida uning mɵjizilirini ornatti.■

28 Pǝrwǝrdigar ⱪarangƣuluⱪni ǝwǝtip,

Zeminni zulmǝtkǝ ⱪaplitiwǝtti;

Misirliⱪlar Uning ǝmrigǝ ⱪarxi turƣan ǝmǝsmu?□

29 U ularning sulirini ⱪanƣa aylandurdi,

Beliⱪlirini ⱪurutiwǝtti.

30 Ularning yǝrlirini miȥ-miȥ paⱪilar basti,

Xaⱨ-ǝmirlirining ⱨujriliriƣimu ular tolup kǝtti.

31 U bir sɵz bilǝnla, ƣuȥ-ƣuȥ qiwinlar besip kǝldi;

Ⱨǝmmǝ bulung-puqⱪaⱪlarda ƣing-ƣing uqar qümülilǝr.

32 U yamƣurning orniƣa mɵldür yaƣdurup,

Bu zeminƣa yalⱪunluⱪ ot qüxürdi.

33 U üzüm tallirini, ǝnjur dǝrǝhlirini urdi,

Zemindiki dǝrǝhlǝrni sunduruwǝtti.

34 U bir sɵz ⱪilixi bilǝnla, qekǝtkilǝr kǝldi,

Sansiz yutⱪur ⱨaxarǝtlǝr miȥildap,

35 Zeminida bar bolƣan giyaⱨlarni yutuwǝtti,

Etizlarning barliⱪ ⱨosullirini yǝp tügǝtti.

36  Ahirda zeminidiki barliⱪ tunji tuƣulƣanlarni,

Ularning ƣururi bolƣan birinqi oƣul balilirini ⱪiriwǝtti.■

37 Ɵz hǝlⱪini bolsa, altun-kümüxlǝrni kɵtürgüzüp qiⱪardi,

Ⱪǝbililiridǝ birsimu yiⱪilip qüxüp ⱪalƣini yoⱪ.

38 Ularning qiⱪⱪiniƣa Misir huxal boldi,

Qünki ularning wǝⱨimisi Misirliⱪlarƣa qüxti.■

39 U ularƣa bulutni sayiwǝn boluxⱪa,

Otni tündǝ nur boluxⱪa bǝrdi.

40 Ular soridi, U bɵdinilǝrni qiⱪardi,

Ularni samawiy nan bilǝn ⱪandurdi.

41 U taxni yardi, sular bulduⱪlap qiⱪti;

Ⱪaⱪasliⱪta dǝryadǝk aⱪti.

42 Qünki U bǝrgǝn muⱪǝddǝs sɵzini,

Ɵz ⱪuli Ibraⱨimni ǝstǝ tutti.■

43 U hǝlⱪini xad-huramliⱪ bilǝn,

Ɵz talliƣinini xadiyanǝ tǝntǝnilǝr bilǝn azadliⱪⱪa qiⱪardi.■

44 U ularƣa ǝllǝrning zeminlirini berip,

Ularni hǝlⱪlǝrning ǝjir-meⱨnǝtlirigǝ muyǝssǝr ⱪildi,

45 Bu, ularning Uning bǝlgilimilirini tutup,

Ⱪanunliriƣa itaǝt ⱪilixi üqün idi!

Ⱨǝmdusana!■

106

106-küy •••• Hudaning wapadarliⱪi wǝ sǝwr-taⱪiti; insanning wapasizliⱪi

1 Ⱨǝmdusana!

Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür eytinglar!

Qünki U meⱨribandur, ǝbǝdiydur Uning meⱨir-muⱨǝbbiti.□  ■

2 Pǝrwǝrdigarning ⱪudrǝtlik ⱪilƣanlirini kim sɵzlǝp berǝlǝydu?

Uning bar xan-xɵⱨritini kim jakarlap berǝlǝydu?

3 Bǝhtliktur adalǝtni tutⱪan,

Daim ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni yürgüzgǝn kixi!

4 Hǝlⱪinggǝ bolƣan ⱨimmiting bilǝn meni ǝsligǝysǝn, i Pǝrwǝrdigar;

Nijatliⱪing bilǝn yenimƣa kelip hǝwǝr alƣin!□

5 Xuning bilǝn, Sǝn talliƣanliringning bǝrikitini kɵrǝy,

Ɵz elingning xadliⱪi bilǝn xad bolay,

Ɵz mirasing bolƣan hǝlⱪing bilǝn pǝhirlinip, yayrap yürǝy!

6 Biz ata-bowilirimiz ⱪatarida gunaⱨ ɵtküzduⱪ,

Ⱪǝbiⱨlik ⱪilduⱪ, yamanliⱪ ǝyliduⱪ.■

7 Misirda turƣan ata-bowilirimiz mɵjiziliringni nǝzirigǝ almay,

Kɵp meⱨribanliⱪliringni esigǝ almidi;

Bǝlki dengizda, Ⱪizil Dengiz boyida isyan kɵtürdi.■

8 Biraⱪ U ⱪudritimni namayan ⱪilay dǝp,

Ɵz nami üqün ularni ⱪutⱪuzdi.■

9 Uning Ⱪizil Dengizƣa tǝnbiⱨ berixi bilǝn,

U ⱪupⱪuruⱪ boldi;

Huddi ⱪaƣjiraⱪ qɵllüktin yetǝklǝp mangƣandǝk,

U ularni dengiz tǝgliridin ⱪuruⱪ ɵtküzdi.■

10 Ularni ɵq kɵrgǝnlǝrning ⱪolidin ⱨɵrlükkǝ qiⱪardi,

Ularƣa ⱨǝmjǝmǝt bolup düxmǝn qanggilidin ⱪutⱪuzdi.

11 Yawlarni sular basti,

Ularning ⱨeqbirsi saⱪ ⱪalmidi.■

12 Xundila ular Uning sɵzlirigǝ ixǝnq ⱪildi;

Ular Uni küylidi.■

13 Ular Uning ⱪilƣanlirini xunqǝ tez untudi,

Nǝsiⱨǝtini kütmidi;

14 Bǝlki dalada aq kɵzlükkǝ baladǝk berildi,

Qɵl-bayawanda Tǝngrini sinidi.■

15 Xunga U soriƣinini ularƣa bǝrdi,

Biraⱪ jüdǝtküqi bir kesǝlni janliriƣa tǝgküzdi.■

16 Ular bargaⱨda Musaƣa ⱨǝsǝt ⱪildi,

Hudaning muⱪǝddǝs bǝndisi Ⱨarunnimu kɵrǝlmidi.■

17 Yǝr eqilip Datanni yutuwǝtti,

Abiramni adǝmliri bilǝn ⱪapsiwaldi.■

18 Əgǝxküqiliri arisida ot yeⱪildi;

Yalⱪun rǝzillǝrni kɵydüriwǝtti.■

19 Ular Ⱨorǝb teƣida mozay butni yasidi,

Ⱪuyma ⱨǝykǝlgǝ sǝjdǝ ⱪilip,■

20 Ɵzlirining pǝhir-xɵⱨriti bolƣuqining orniƣa,

Ot-qɵp yǝydiƣan ɵküzning süritini almaxturdi.

21 Misirda uluƣ ixlarni kɵrsǝtkǝn Nijatkari Tǝngrini ular untudi.

22 Dǝrwǝⱪǝ, Ⱨam diyarida mɵjizilǝr yaratⱪan,

Ⱪizil Dengiz boyida ⱪorⱪunqluⱪ ixlarni kɵrsǝtkǝn Hudani untudi.

23 U ularni ⱨalak ⱪilimǝn degǝnidi —

Ɵz talliƣini Musa ⱪǝⱨrini yandurux üqün Uning aldida ariqi bolup tik turmiƣan bolsa,

— Dǝrwǝⱪǝ xundaⱪ ⱪilƣan bolar idi.■

24 Ular yǝnǝ güzǝl zeminni kǝmsitip rǝt ⱪildi,

Uning wǝdisigǝ ixǝnmidi;■

25 Bǝlki qedirlirida ⱪaⱪxap yürüp,

Pǝrwǝrdigarning awaziƣa ⱪulaⱪ salmidi.

26 Xunga U ularƣa ⱪǝsǝm ⱪilip ⱪol kɵtürüp: —

Silǝrni qɵldǝ yiⱪitip tügǝxtürimǝn —■

27 Əwladliringlarnimu ǝllǝr arisida yiⱪitip tügǝxtürüp,

Yaⱪa yurtlar ara tarⱪitiwetimǝn» — dedi.■

28 Ular Baal-Peor butⱪa ɵzini etip qoⱪunup,

Ɵlüklǝrgǝ atiƣan ⱪurbanliⱪlarni yedi.□  ■

29 Ular ⱪilmixliri bilǝn Uning aqqiⱪini kǝltürdi,

Ular arisida waba ⱪozƣaldi;

30 Finiⱨas turdi-dǝ, ⱨɵküm yürgüzdi,

Xuning bilǝn waba tosuldi;

31 Bu ix Finiⱨasⱪa ⱨǝⱪⱪaniyǝt dǝp ⱨesablandi,

Uning nǝsligimu ǝwladidin ǝwladiƣiqǝ, ǝbǝdiy xundaⱪ ⱨesablandi.

32 Ular yǝnǝ Pǝrwǝrdigarni meribaⱨ suliri boyida ƣǝzǝpkǝ kǝltürdi,

Ularning sǝwǝbidin Musaƣimu zǝrǝr yǝtti;■

33 Qünki ular uning roⱨini teriktürdi,

Uning lǝwliri bihǝstiliktǝ gǝp ⱪilip saldi.□

34 Ular Pǝrwǝrdigarning ǝmrigǝ hilapliⱪ ⱪilip,

Xu yǝrdiki ⱪowmlarni yoⱪatmidi;

35 Bǝlki yat ǝllǝr bilǝn arilixip,

Ularning ⱪiliⱪlirini ɵgǝndi;■

36 Ularning butliriƣa qoⱪundi,

Bular ɵzlirigǝ bir tuzaⱪ bolup qiⱪti;

37 Qünki ular ɵz oƣul-ⱪizlirini soyup, jinlarƣa ⱪurbanliⱪⱪa beƣixlidi.■

38 Xundaⱪ ⱪilip ular bigunaⱨ ⱪanni,

Yǝni Ⱪanaandiki butlarƣa atap ⱪurbanliⱪ ⱪilip, ɵz oƣul-ⱪizlirining ⱪenini tɵkti;

Zemini ⱪanƣa bulƣinip kǝtti.■

39 Ular ɵz ⱪilmixliri bilǝn bulƣandi;

Ⱪiliⱪliri bilǝn paⱨixǝ ayaldǝk buzuldi.

40 Xunga Pǝrwǝrdigar Ɵz hǝlⱪidin ⱪattiⱪ ƣǝzǝplǝndi,

U Ɵz mirasidin yirgǝndi;

41 Ularni yat ǝllǝrning ⱪoliƣa bǝrdi,

Ularƣa ɵqmǝnlǝr ular üstidin ⱨɵkümranliⱪ ⱪildi.

42 Düxmǝnliri ularni ǝzdi,

Ular yaw ⱪoli astida egilip püküldi.

43 Kɵp ⱪetim Pǝrwǝrdigar ularni ⱪutⱪuzdi;

Biraⱪ ular bolsa, ɵz haⱨixliri bilǝn Uningƣa asiyliⱪ ⱪildi,

Ular ɵz ⱪǝbiⱨliki bilǝn pǝs ⱨalƣa qüxti.

44 Xundaⱪtimu U ularning nalǝ-pǝryadini angliƣanda,

Ularning jǝbir-japaliriƣa etibar bǝrdi;

45 Ⱨǝm ular bilǝn tüzgǝn ǝⱨdisini ǝslidi,

Zor meⱨir-xǝpⱪiti bilǝn, ƣǝzipidin yandi,□

46 U ularni sürgün ⱪilƣanlarning ⱪǝlbidǝ rǝⱨim oyƣatti.

47 Bizni ⱪutⱪuzƣaysǝn, i Pǝrwǝrdigar Hudayimiz!

Muⱪǝddǝs namingƣa tǝxǝkkür eytixⱪa,

Tǝntǝnǝ ⱪilip Seni mǝdⱨiyilǝxkǝ,

Bizni ǝllǝr arisidin yeningƣa yiƣiwalƣaysǝn!■

48 Israilning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa,

Əzǝldin ta ǝbǝdgiqǝ tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturulsun!

Pütkül hǝlⱪ «Amin» desun!

Ⱨǝmdusana! ■

107

Bǝxinqi Bɵlüm •••• 107-küy •••• Hudaning barliⱪ insanlarƣa kɵrsǝtkǝn meⱨribanliⱪi üqün tǝxǝkkür eytinglar!

1 Aⱨ, Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür eytinglar!

Qünki U meⱨribandur, ǝbǝdiydur Uning meⱨir-muⱨǝbbiti!■

2 Pǝrwǝrdigar yaw ⱪolidin ⱪutⱪuzƣanlar,

U ⱨǝmjǝmǝt bolup ⱪutⱪuzƣan hǝlⱪi buni dawamliⱪ bayan ⱪilsun —

3 Yǝni U xǝrⱪ bilǝn ƣǝrbtin, ximal bilǝn jǝnubtin,

Ⱨǝrⱪaysi yurtlardin yiƣiwelinƣanlar buni eytsun!□

4 Ular qɵl-bayawanni kezip pinⱨan yolda adaxti,

Adǝm makanlaxⱪan ⱨeqbir xǝⱨǝrni tapalmastin.

5 Aq ⱨǝmdǝ ussuz bolup,

Jeni qiⱪay dǝp ⱪaldi.

6 Andin Pǝrwǝrdigarƣa pǝryad ⱪildi,

U ularni muxǝⱪⱪǝtliridin azad ⱪildi.

7 Makanlaxⱪudǝk xǝⱨǝrgǝ yǝtküqǝ,

U ularni tüz yolda baxlidi.

8 Ular Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür eytsun!

Uning ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiti üqün,

Insan baliliriƣa kɵrsǝtkǝn mɵjiziliri üqün!

9 Qünki U qangⱪiƣan kɵngülni ⱪandurdi,

Aq ⱪalƣan janni esil nemǝtlǝr bilǝn toldurdi.

10 Zülmǝttǝ, ɵlüm kɵlǝnggisidǝ yaxiƣanlar,

Tɵmür kixǝn selinip, azab qǝkkǝnlǝrni bolsa,

11 (Qünki ular Tǝngrining ǝmirlirigǝ ⱪarxiliⱪ ⱪildi,

Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqining nǝsiⱨǝtini kǝmsitti)

12 — U ularni japa-muxǝⱪⱪǝt tartⱪuzup kǝmtǝr ⱪildi,

Ular putlixip yiⱪildi, ularƣa yardǝmgǝ birsimu yoⱪ idi.

13 Andin Pǝrwǝrdigarƣa yelinip pǝryad ⱪildi,

U ularni muxǝⱪⱪǝtliridin azad ⱪildi.

14 Ularni zulmǝt ⱨǝm ɵlüm sayisidin qiⱪirip,

Ularning zǝnjir-asarǝtlirini sundurup taxlidi.

15 Ular Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür eytsun!

Uning ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiti üqün,

Insan baliliriƣa kɵrsǝtkǝn mɵjiziliri üqün!

16 Mana U mis dǝrwazilarni parǝ-parǝ ⱪilip,

Tɵmür taⱪaⱪlarni kesip taxlidi.

17 Ⱨamaⱪǝtlǝr ɵz itaǝtsizlik yolliridin,

Ⱪǝbiⱨlikliridin azablarƣa uqraydu;

18 Kɵnglidǝ ⱨǝrhil ozuⱪ-tülüktin bizar bolup,

Ɵlüm dǝrwaziliriƣa yeⱪinlixidu.

19 Andin Pǝrwǝrdigarƣa yelinip pǝryad ⱪilidu,

U ularni muxǝⱪⱪǝtliridin azad ⱪilidu.

20 U sɵz-kalamini ǝwǝtip, ularni saⱪaytidu,

Ularni zawalliⱪliridin ⱪutⱪuzidu.

21 Ular Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür eytsun!

Uning ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiti üqün,

Adǝm baliliriƣa kɵrsǝtkǝn mɵjiziliri üqün!

22 Ⱪurbanliⱪ süpitidǝ tǝxǝkkürlǝr eytsun,

Uning ⱪilƣanlirini tǝntǝnilik nahxilar bilǝn bayan ⱪilsun!□
  ■

23 Kemilǝrdǝ dengizƣa qüxüp ⱪatniƣuqilar,

Uluƣ sularda tirikqilik ⱪilƣuqilar,■

24 Bular Pǝrwǝrdigarning ixliriƣa guwaⱨqidur,

Qongⱪur okyanda kɵrsǝtkǝn karamǝtlǝrni kɵrgüqidur.

25 Qünki U bir sɵz bilǝnla xiddǝtlik xamalni qiⱪirip,

Dolⱪunlirini ɵrkǝxlitidu;

26 Kemiqilǝr asman-pǝlǝk ɵrlǝydu,

Sularning tǝⱨtilirigǝ qüxidu,

Dǝⱨxǝttin ularning jeni erip ketidu.

27 Ular mǝst adǝmdǝk ǝlǝng-sǝlǝng irƣanglaydu,

Ⱨǝrⱪandaⱪ ǝⱪil-qarisi tügǝydu;

28 Andin Pǝrwǝrdigarƣa yelinip pǝryad ⱪilidu,

U ularni muxǝⱪⱪǝtliridin azad ⱪilidu.

29 U boranni tinqitidu,

Su dolⱪunlirimu jim bolidu.

30 Xuning bilǝn ular tinqliⱪidin xadlinidu;

U ularni tǝxna bolƣan aramgaⱨiƣa yetǝklǝp baridu.

31 Ular Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür eytsun!

Uning ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiti üqün,

Insan baliliriƣa kɵrsǝtkǝn mɵjiziliri üqün!

32 Ular hǝlⱪning jamaitidimu Uni uluƣlisun,

Aⱪsaⱪallar mǝjlisidǝ Uni mǝdⱨiyilisun.

33 U dǝryalarni qɵlgǝ,

Bulaⱪlarni ⱪaⱪasliⱪⱪa aylanduridu.

34 Aⱨalisining yamanliⱪi tüpǝylidin,

Ⱨosulluⱪ yǝrni xorluⱪ ⱪilidu.

35 U yǝnǝ qɵl-bayawanni kɵlgǝ,

Qangⱪaⱪ yǝrni bulaⱪlarƣa aylanduridu;■

36 Aqlarni xu yǝrgǝ jaylaxturup,

Ular olturaⱪlaxⱪan bir xǝⱨǝrni bǝrpa ⱪilidu;

37 Ular etizlarni ⱨǝydǝp-terip, üzümzarlarni bǝrpa ⱪilidu;

Bular ⱨosul-mǝⱨsulatni mol beridu.

38 U ularƣa bǝrikǝt beridu,

Xuning bilǝn ularning sani helila exip baridu,

U ularning mal-waranlirini ⱨeq azaytmaydu.

39 Ular yǝnǝ jǝbir-zulum, bala-ⱪaza ⱨǝm dǝrd-ǝlǝmgǝ yoluⱪup,

Sani aziyip, pükülidu.

40 U esilzadilǝr üstigǝ kǝmsitixlirini tɵkidu,

Yolsiz dǝxt-sǝⱨrada ularni sǝrgǝrdan ⱪilidu;

41 Lekin miskin adǝmni jǝbir-zulumdin yuⱪiri kɵtürüp saⱪlaydu,

Uning ailǝ-tawabatini ⱪoy padisidǝk kɵp ⱪilidu.■

42 Buni kɵngli duruslar kɵrüp xadlinidu;

Pasiⱪlarning aƣzi etilidu.■

43 Kimki dana bolsa, bularni bayⱪisun,

Pǝrwǝrdigarning meⱨir-xǝpⱪǝtlirini qüxǝnsun!

108

108-küy •••• Hudaning ƣǝlibisigǝ bolƣan tǝxna-tilawǝt

1 Dawutning küy-nahxisi: —

Iradǝm qing, i Huda, iradǝm qing;

Mǝn mǝdⱨiyǝ nahxilirini eytip,

Bǝrⱨǝⱪ, Seni küylǝymǝn, pütün roⱨim bilǝn!□

2 I nǝƣmǝ-sazlirim, oyƣan!

Mǝn sǝⱨǝr ⱪuyaxinimu oyƣitimǝn!

3 Hǝlⱪ-millǝtlǝr arisida Seni uluƣlaymǝn, i Pǝrwǝrdigar;

Əllǝr arisida Seni küylǝymǝn!

4 Qünki ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiting ǝrxlǝrgǝ yǝtküdǝk uluƣtur;

Ⱨǝⱪiⱪiting bulutlarƣa taⱪaxti. ■

5 I Huda, xan-xɵⱨriting ǝrxlǝrdin yuⱪiri uluƣlanƣay,

Xan-xǝriping yǝr yüzini ⱪapliƣay!

6 Ɵz sɵygǝnliringning nijatliⱪ tepixi üqün,

Ong ⱪolung bilǝn ⱪutⱪuzƣaysǝn,

Duayimni ijabǝt ⱪilƣaysǝn.

7 Huda Ɵz pak-muⱪǝddǝslikidǝ xundaⱪ degǝn: —

«Mǝn tǝntǝnǝ ⱪilimǝn,

Mǝn Xǝkǝm diyarini bɵlüp berimǝn,

Sukkot wadisini tǝⱪsim ⱪilixⱪa ɵlqǝymǝn.

8 Gilead Manga mǝnsuptur,

Manassǝⱨmu Manga mǝnsuptur;

Əfraim bolsa beximdiki dubulƣamdur,

Yǝⱨuda Mening ǝmr-pǝrman qiⱪarƣuqimdur;□

9 Moab Mening yuyunux jawurumdur;

Edomƣa qoruƣumni taxlaymǝn;

Mǝn Filistiyǝ üstidin tǝntǝnǝ ⱪilimǝn!».□

10 Kim Meni bu mustǝⱨkǝm xǝⱨǝrgǝ baxlap kirǝlisun?

Kim Meni Edomƣa elip baralisun?

11 I Huda, Sǝn bizni rasttinla qǝtkǝ ⱪaⱪtingmu?

Ⱪoxunlirimiz bilǝn billǝ jǝnggǝ qiⱪmamsǝn? ■

12 Bizni zulumlardin ⱪutuluxⱪa yardǝmlǝxkǝysǝn,

Qünki insanning yardimi bikardur!

13 Huda arⱪiliⱪ biz qoⱪum baturluⱪ kɵrsitimiz;

Bizgǝ zulum ⱪilƣuqilarni qǝyligüqi dǝl U Ɵzidur!

109

109-küy •••• Intiⱪam üqün oⱪulƣan dua

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan küy: —

I mǝdⱨiyǝmning Igisi Hudayim, jim turma!

2 Mana rǝzillǝrning aƣzi, mǝkkarlarning aƣzi kɵz aldimda yoƣan eqildi;

Ular yalƣanqi til bilǝn manga ⱪarxi sɵzlidi.

3 Nǝprǝtlik sɵzlǝr bilǝn meni qulƣap,

Ular bikardin-bikar manga zǝrbǝ bǝrmǝktǝ.■

4 Muⱨǝbbitim üqün ular manga ⱪarxi xikayǝtqi boldi,

Mǝn bolsam — duaƣa berildim.

5 Yahxiliⱪim üqün yamanliⱪ,

Sɵygüm üqün nǝprǝt ⱪayturdi.

6 Ⱨǝrbirining üstidǝ rǝzil bir adǝm tǝyinligǝysǝn,

Uning ong yenida bir dǝwagǝr tursun.■

7 U soraⱪ ⱪilinƣanda ǝyibdar bolup qiⱪsun,

Duasi gunaⱨ dǝp ⱨesablansun.■

8 Künliri ⱪisⱪa bolsun,

Mǝnsipini baxⱪisi igilisun.

9 Baliliri yetim ⱪalsun,

Hotuni tul bolsun.

10 Oƣulliri sǝrgǝrdan tilǝmqi bolsun,

Turƣan harabilikliridin nan izdǝp.

11 Jazanihor uning igiliki üstigǝ tor taxlisun,

Meⱨnǝt ǝjrini yatlar bulap-talisun.

12 Uningƣa meⱨribanliⱪ kɵrsitidiƣan birsi bolmisun,

Yetim ⱪalƣan baliliriƣa iltipat ⱪilƣuqi bolmisun.

13 Uning nǝsli ⱪurutulsun;

Kelǝr ǝwladida namliri ɵqürülsun.

14 Ata-bowilirining ⱪǝbiⱨlikining ǝyibliri Pǝrwǝrdigarning yadida ⱪalsun,

Anisining gunaⱨi ɵqürülmisun.

15 Bularning ǝyibliri daim Pǝrwǝrdigarning kɵz aldida bolsun,

Xuning bilǝn U ularning nam-ǝmilini yǝr yüzidin ɵqürüp taxlaydu.■

16 Qünki rǝzil kixi meⱨribanliⱪ kɵrsitixni ⱨeq esigǝ kǝltürmidi,

Bǝlki ezilgǝn, yoⱪsul ⱨǝm dili sunuⱪlarni ɵltürmǝkkǝ ⱪoƣlap kǝldi.

17 U lǝnǝt oⱪuxⱪa amraⱪ idi,

Xunga lǝnǝt uning bexiƣa kelidu;

Bǝht tilǝxkǝ rayi yoⱪ idi,

Xunga bǝht uningdin yiraⱪ bolidu.

18 U lǝnǝtlǝrni ɵzigǝ kiyim ⱪilip kiygǝn;

Xunga bular aⱪⱪan sudǝk uning iq-baƣriƣa,

Maydǝk, sɵngǝklirigǝ kiridu;

19 Bular uningƣa yepinƣan tonidǝk,

Ⱨǝrdaim baƣlanƣan bǝlweƣidǝk qaplansun.

20 Bular bolsa meni ǝyibligüqilǝrgǝ Pǝrwǝrdigarning bekitkǝn mukapati bolsun!

Mening yaman gepimni ⱪilƣanlarning in’ami bolsun!

21 Biraⱪ Sǝn, Pǝrwǝrdigar Rǝbbim,

Ɵz naming üqün mening tǝripimdǝ bir ix ⱪilƣaysǝn,

Meⱨir-muⱨǝbbiting ǝla bolƣaqⱪa,

Meni ⱪutⱪuzƣaysǝn;

22 Qünki mǝn ezilgǝn ⱨǝm ⱨajǝtmǝndurmǝn,

Ⱪǝlbim hǝstǝ boldi.

23 Mǝn ⱪuyax uzartⱪan kɵlǝnggidǝk yoⱪilay dǝp ⱪaldim,

Qekǝtkǝ ⱪeⱪiwetilgǝndǝk qǝtkǝ ⱪeⱪiwetildim.

24 Roza tutⱪinimdin tizlirim ketidu,

Ətlirim sizip ketidu.

25 Xunglaxⱪa mǝn ular aldida rǝswa boldum;

Ular manga ⱪaraxⱪanda, bexini silkixmǝktǝ.

26 Manga yardǝmlǝxkǝysǝn, i Pǝrwǝrdigar Hudayim,

Ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiting boyiqǝ meni ⱪutⱪuzƣaysǝn;

27 Xuning bilǝn ular buning Sening ⱪolungdiki ix ikǝnlikini,

Buni ⱪilƣuqining Sǝn Pǝrwǝrdigar ikǝnlikini bilsun.

28 Ular lǝnǝt oⱪuwǝrsun, Sǝn bǝht ata ⱪilƣaysǝn;

Ular ⱨujum ⱪilixⱪa turƣanda, hijalǝttǝ ⱪalsun,

Biraⱪ ⱪulung xadlansun!

29 Meni ǝyibligüqilǝr hijalǝt bilǝn kiyinsun,

Ular ɵz xǝrmǝndilikini ɵzlirigǝ ton ⱪilip yepinsun.

30 Aƣzimda Pǝrwǝrdigarƣa zor tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪaytürimǝn;

Bǝrⱨǝⱪ, kɵpqilik arisida turup Uni mǝdⱨiyilǝymǝn;

31 Qünki ⱨajǝtmǝnning jenini gunaⱨⱪa bekitmǝkqi bolƣanlardin ⱪutⱪuzux üqün,

Pǝrwǝrdigar uning ong yenida turidu.

110

110-küy •••• Kǝlgüsidiki alǝmning Padixaⱨi — Dawutning ǝwladi Mǝsiⱨ

1 Dawut yazƣan küy: —

Pǝrwǝrdigar mening Rǝbbimgǝ: —

«Mǝn sening düxmǝnliringni tǝhtipǝring ⱪilƣuqǝ,

Ong yenimda olturƣin» — dedi.□

2 Pǝrwǝrdigar ⱪudritingni kɵrsitidiƣan xaⱨanǝ ⱨasangni Ziondin uzitidu;

Düxmǝnliring arisida ⱨɵküm sürgin!□

3 Küqüngni kɵrsitidiƣan kündǝ,

Ɵz hǝlⱪing halis ⱪurbanliⱪ kǝbi pida bolidu;

Muⱪǝddǝs ⱨǝywitingdǝ,

Xu yaxliⱪ dǝwringdikidǝk,

Sanga ⱨazirmu xǝbnǝmlǝr sǝⱨǝrning baliyatⱪusidin yengi qiⱪⱪandǝk qüxidu;□

4 Pǝrwǝrdigar xundaⱪ ⱪǝsǝm iqti,

Ⱨǝm buningdin yanmaydu: —

«Sǝn ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ Mǝlkizǝdǝkning tipidiki bir kaⱨindursǝn».□  ■

5 Ong tǝripingdǝ bolƣan Rǝb ƣǝzipini kɵrsǝtkǝn kündǝ padixaⱨlarni urup parǝ-parǝ ⱪiliwetidu;

6 U ǝllǝr arisida sotlaydu;

Jay-jaylarni jǝsǝtlǝr bilǝn tolduridu;

Kǝng zeminning bexini yaridu;■

7 U yolda eriⱪtin su iqidu;

U xunga kixining bexini yɵligüqi bolidu.□

111

111-küy •••• Hudaning uluƣluⱪini seƣinix •••• 1-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng

1 Ⱨǝmdusana!

Kɵngli duruslarning mǝxripidǝ,

Ⱨǝm jamaǝttǝ turup,

Pǝrwǝrdigarƣa pütün ⱪǝlbim bilǝn tǝxǝkkür eytimǝn.□

2 Pǝrwǝrdigarning yasiƣanliri uluƣdur;

Bulardin hursǝn bolƣanlar izdinip ularni sürüxtürmǝktǝ.

3 Uning ǝjri xǝrǝp wǝ ⱨǝywǝttur,

Uning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi mǝnggügǝ turidu.

4 U Ɵz mɵjizilirini yad ǝtküzidu;

Pǝrwǝrdigar muⱨǝbbǝtlik ⱨǝm rǝⱨimdilliktur.

5 U Ɵzidin ǝyminidiƣanlarni ax bilǝn tǝminlǝydu;

Ɵz ǝⱨdisini ⱨǝmixǝ yad etidu.

6 U ǝmǝlliridiki ⱪudritini Ɵz hǝlⱪigǝ kɵrsitip,

Baxⱪa ǝllǝrning miras-zeminini ularƣa tǝⱪdim ⱪildi.

7 Uning ⱪoli ⱪilƣanliri ⱨǝⱪiⱪǝt-sadaⱪǝt wǝ adilliⱪtur;

Uning barliⱪ kɵrsǝtmiliri ixǝnqliktur.

8 Bular ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ inawǝtliktur;

Ⱨǝⱪiⱪǝttǝ ⱨǝm durusluⱪta qiⱪirilƣandur.

9 U Ɵz hǝlⱪigǝ nijatliⱪ ǝwǝtti;

Ɵz ǝⱨdisini ǝmr ⱪilip mǝnggügǝ bekitti;

Muⱪǝddǝs ⱨǝm sürlüktur Uning nami.

10 Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪux danaliⱪning baxlinixidur;

Uning ⱨɵkümlirini tutⱪanlarning ⱨǝmmisi yorutulƣan adǝmlǝrdur;

Uning mǝdⱨiyisi mǝnggü turidu.

112

112-küy •••• Hudadin ǝyminidiƣan kixi •••• 1-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng

1 Ⱨǝmdusana!

Pǝrwǝrdigardin ǝyminidiƣan,

Uning ǝmrlirini zor hursǝnlik dǝp bilidiƣan adǝm bǝhtliktur!□  ■

2 Uning nǝsli zeminda turup küq-ⱪudrǝtlik bolidu;

Duruslarning dǝwri bǝhtlik bolidu.

3 Uning ɵyidǝ dɵlǝt ⱨǝm bayliⱪlar bolidu;

Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi mǝnggügǝ turidu.

4 Ⱪarangƣuluⱪta turƣan durus adǝmgǝ nur pǝyda bolidu;

U xǝpⱪǝtlik, rǝⱨimdil ⱨǝm ⱨǝⱪⱪaniydur.

5 Hǝyrhaⱨ, ɵtnǝ berip turidiƣan adǝmning bǝhti bolidu;

U ɵz ixlirini adilliⱪ bilǝn yürgüzidu.□

6 Bǝrⱨǝⱪ, u ǝbǝdiy tǝwritilmǝydu;

Ⱨǝⱪⱪaniy adǝm mǝnggügǝ ǝslinidu.

7 U xum hǝwǝrdin ⱪorⱪmaydu;

Uning kɵngli toⱪ ⱨalda, Pǝrwǝrdigarƣa tayanƣan.

8 Dili mǝⱨkǝm ⱪilinƣan, u ⱪorⱪmaydu;

Ahirida u rǝⱪiblirining mǝƣlubiyitini kɵridu.

9 U ɵziningkini mǝrdlǝrqǝ tarⱪatⱪan,

Yoⱪsullarƣa beridu;

Uning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi mǝnggügǝ turidu;

Uning münggüzi izzǝt-xɵⱨrǝt bilǝn kɵtürülidu.

10 Rǝzil adǝm buni kɵrüp qidimaydu,

Qixlirini ƣujurlitidu, u erip ketidu;

Rǝzillǝrning arzu-ⱨǝwisi yoⱪitilidu.

113

113-küy •••• Huda xǝpⱪitini kɵrsitix üqün Ɵzini tɵwǝn tutidu

1 Ⱨǝmdusana!

Mǝdⱨiyilǝnglar, i Pǝrwǝrdigarning ⱪulliri,

Pǝrwǝrdigarning namini mǝdⱨiyilǝnglar!

2 Ⱨazirdin baxlap, ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ,

Pǝrwǝrdigarning namiƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturulsun!■

3 Kün qiⱪardin kün patarƣa,

Pǝrwǝrdigarning nami mǝdⱨiyilinixkǝ layiⱪtur!■

4 Pǝrwǝrdigar ǝllǝrdin yuⱪiri kɵtürüldi;

Xan-xǝripi ǝrxlǝrdin yuⱪiridur.

5 Kimmu Pǝrwǝrdigar Hudayimizƣa tǝng bolalisun —

Ɵz makani yuⱪirida bolsimu,

6 Asmanlarƣa ⱨǝm yǝrgǝ ⱪarax üqün,

Ɵzini tɵwǝn ⱪilƣuqiƣa?

7 Namrat kixini U topa-qangdin kɵtüridu;

Ⱪiƣliⱪtin yoⱪsulni yuⱪirilitidu;■

8 Uni esilzadilǝr ⱪatariƣa,

Yǝni Ɵz hǝlⱪining esilzadiliri arisiƣa olturƣuzidu;

9 U tuƣmas ayalni ɵygǝ orunlaxturup,

Uni oƣullarning huxal anisi ⱪilidu.

Ⱨǝmdusana!

114

114-küy •••• Hudaning Israil hǝlⱪining Misirdin qiⱪixida ularƣa namayan ⱪilƣan uluƣluⱪi

1 Israil Misirdin,

Yaⱪup jǝmǝti yat tilliⱪ ǝllǝrdin qiⱪⱪanda, ■

2 Xu qaƣda Yǝⱨuda Hudaning muⱪǝddǝs jayi,

Israil uning sǝltiniti boldi,

3 Dengiz buni kɵrüp bǝdǝr ⱪaqti,

Iordan dǝryasi kǝynigǝ yandi;

4 Taƣlar ⱪoqⱪarlardǝk,

Dɵnglǝr ⱪozilardǝk oynaⱪlidi.

5 Əy dengiz, sǝn nemǝ boldung, ⱪaqⱪili?

Iordan dǝryasi, yolungdin yanƣili?

6 Taƣlar ⱪoqⱪarlardǝk,

Dɵnglǝr ⱪozilardǝk oynaⱪliƣili?

7 I yǝr yüzi, Rǝbning jamalidin,

Yaⱪupning Hudasining jamalidin tǝwrǝn;

8 U ⱪoram taxni kɵlqǝkkǝ,

Qaⱪmaⱪ texini mol bulaⱪ suliriƣa aylanduridu.□  ■

115

115-küy •••• Butlarƣa qoⱪunƣanlar ⱨǝm Hudaƣa ibadǝt ⱪilƣanlar

1 Bizgǝ ǝmǝs, i Pǝrwǝrdigar, bizgǝ ǝmǝs —

Ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiting üqün, ⱨǝⱪiⱪǝt-sadaⱪiting üqün,

Ɵz namingƣa xan-xǝrǝp kǝltürgǝysǝn.

2 Əllǝr nemixⱪa «Ularning Hudasi ⱪǝyǝrdǝ?» dǝp mazaⱪ ⱪilixidu?

3 Biraⱪ Hudayimiz bolsa ǝrxlǝrdidur;

Nemini halisa, U xuni ⱪilƣandur.

4 Ularning butliri bolsa pǝⱪǝt kümüx-altundin ibarǝt,

Insanning ⱪolliri yasiƣinidur, halas.

5 Ularning aƣzi bar, biraⱪ sɵzliyǝlmǝydu;

Kɵzliri bar, kɵrmǝydu;■

6 Ⱪulaⱪliri bar, anglimaydu,

Burni bar, puriyalmaydu;

7 Ⱪolliri bar, siliyalmaydu;

Putliri bar, mangalmaydu;

Kaniyidin ⱨeqbir sada qiⱪarmaydu.

8 Ularni yasiƣanlar ularƣa ohxaxtur,

Ularƣa tayanƣanlarmu xundaⱪtur.

9 I Israil, Pǝrwǝrdigarƣa tayininglar;

U silǝrgǝ yardǝm ⱪilƣuqinglar ⱨǝm ⱪalⱪininglardur.

10 I Ⱨarun jǝmǝti, Pǝrwǝrdigarƣa tayininglar;

U silǝrgǝ yardǝm ⱪilƣuqi ⱨǝm silǝrning ⱪalⱪininglardur.□

11 Pǝrdǝrdigardin ǝyminidiƣanlar, Pǝrwǝrdigarƣa tayininglar;

U silǝrgǝ yardǝm ⱪilƣuqi ⱨǝm ⱪalⱪininglardur.

12 Pǝrwǝrdigar bizni ǝslǝp kǝldi;

U bǝht ata ⱪilidu;

U Israil jǝmǝtigǝ bǝht ata ⱪilidu;

U Ⱨarun jǝmǝtigǝ bǝht ata ⱪilidu;

13 Pǝrwǝrdigardin ǝyminidiƣanlarƣa,

Qongliri ⱨǝm kiqiklirigimu bǝht ata ⱪilidu.

14 Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ ⱪoxlap beridu,

Silǝrgǝ ⱨǝm pǝrzǝntliringlarƣa;

15 Silǝrgǝ Pǝrwǝrdigar tǝripidin bǝht ata ⱪilinƣan,

Asman-zeminni Yaratⱪuqidin bǝrikǝtlǝngǝn!

16 Asmanlar bolsa Pǝrwǝrdigarning asmanliridur;

Biraⱪ zeminni bolsa insan baliliriƣa tapxurƣandur.

17 Ɵlüklǝr Yaⱨni mǝdⱨiyiliyǝlmǝydu,

Süküt diyariƣa qüxüp kǝtkǝnlǝrmu xundaⱪ;

18 Biraⱪ bizlǝr ⱨazirdin baxlap Yaⱨⱪa ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturimiz!

Ⱨǝmdusana!

116

116-küy •••• Hudaning iltipatiƣa guwaⱨliⱪ berix

1 Mǝn Pǝrwǝrdigarni sɵyimǝn,

Qünki U mening awazimni, yelinixlirimni angliƣan.

2 Qünki U ⱪuliⱪini manga saldi,

Xunga mǝn barliⱪ künlirimdǝ Uningƣa iltija ⱪilip qaⱪirimǝn.

3 Ɵlüm asarǝtliri meni qirmiwaldi;

Tǝⱨtisaraning dǝrdliri meni tutuwaldi;

Mǝn pexkǝllikkǝ yoluⱪtum, ǝlǝm tarttim;■

4 Xuning bilǝn mǝn Pǝrwǝrdigarning namiƣa tohtimay nida ⱪildim: —

«Sǝndin ɵtünimǝn, i Pǝrwǝrdigar,

Jenimni ⱪutuldurƣaysǝn!

5 Xǝpⱪǝtliktur Pǝrwǝrdigar, ⱨǝⱪⱪaniydur;

Hudayimiz rǝⱨimdildur.

6 Pǝrwǝrdigar nadanni saⱪlaydu;

Mǝn harab ǝⱨwalƣa qüxürüldum, U meni ⱪutⱪuzdi.

7 Ⱨǝy jenim, ⱪaytidin hatirjǝm bol;

Qünki Pǝrwǝrdigar sehiylik, meⱨribanliⱪ kɵrsǝtti;■

8 Qünki Sǝn jenimni ɵlümdin, kɵzlirimni yaxlardin,

Ayaƣlirimni putlixixtin ⱪutⱪuzƣansǝn.

9 Mǝn Pǝrwǝrdigar aldida tiriklǝrning zeminida mangimǝn;

10 Ixǝnginim üqün mundaⱪ sɵz ⱪilƣanmǝn: —

«Mǝn ⱪattiⱪ har ⱪilinƣanmǝn».□  ■

11 Jiddiylǝxkinimdin: — «adǝmlǝrning ⱨǝmmisi yalƣanqi!» — Degǝnmǝn.■

12 Manga kɵrsǝtkǝn barliⱪ yahxiliⱪlirini mǝn nemǝ bilǝn Pǝrwǝrdigarƣa ⱪayturimǝn?

13 — Nijatliⱪ ⱪǝdǝⱨini ⱪolumƣa alimǝn,

Wǝ Pǝrwǝrdigarning namini qaⱪirip iltija ⱪilimǝn;

14 Mǝn ⱪilƣan ⱪǝsǝmlirimni Pǝrwǝrdigar aldida ada ⱪilimǝn;

Bǝrⱨǝⱪ, Uning barliⱪ hǝlⱪi aldida ularni ada ⱪilimǝn.

15 Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ,

Ɵz mɵmin bǝndilirining ɵlümi ⱪimmǝtlik ixtur!

16 Aⱨ Pǝrwǝrdigar, mǝn bǝrⱨǝⱪ Sening ⱪulungdurmǝn;

Mǝn Sening ⱪulungdurmǝn, dedikingning oƣli ikǝnmǝn;

Sǝn mening asarǝtlirimni yǝxkǝnsǝn;

17 Mǝn Sanga tǝxǝkkür ⱪurbanliⱪlirini sunimǝn,

Pǝrwǝrdigarning namini qaⱪirip iltija ⱪilimǝn;□

18 Mǝn ⱪilƣan ⱪǝsǝmlirimni Pǝrwǝrdigar aldida ada ⱪilimǝn;

Bǝrⱨǝⱪ, Uning barliⱪ hǝlⱪi aldida ularni ada ⱪilimǝn;

19 Pǝrwǝrdigarning ɵyining ⱨoylilirida,

Sening otturungda turup, i Yerusalem,

Ⱪǝsǝmlirimni ada ⱪilimǝn!

Ⱨǝmdusana!

117

117-küy •••• Hudaning pütkül dunyaƣa bolƣan muⱨǝbbiti

1 Pǝrwǝrdigarni mǝdⱨiyilǝnglar, barliⱪ ǝllǝr;

Ⱨǝmmǝ hǝlⱪlǝr, Uni mahtanglar!■

2 Qünki bizgǝ baƣliƣan ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiti ƣǝlibiliktur;

Ⱨǝm Pǝrwǝrdigarning ⱨǝⱪiⱪǝt-sadaⱪiti mǝnggülüktur!

Ⱨǝmdusana!

118

118-küy •••• «Pǝrwǝrdigarning namida kǝlgüqigǝ mubarǝk bolsun!»

1 Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür eytinglar, qünki U meⱨribandur;

Uning meⱨir-muⱨǝbbiti mǝnggüdur!

2 Israil: «Uning meⱨir-muⱨǝbbiti mǝnggüdur» — desun!

3 Ⱨarun jǝmǝti: «Uning meⱨir-muⱨǝbbiti mǝnggüdur» — desun!

4 Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪidiƣanlar: «Uning meⱨir-muⱨǝbbiti mǝnggüdur» — desun!

5 Ⱪistaⱪta ⱪelip Yaⱨƣa nida ⱪildim;

Yaⱨ jawab berip, meni kǝngri-azadiliktǝ turƣuzdi.

6 Pǝrwǝrdigar mǝn tǝrǝptidur, mǝn ⱪorⱪmaymǝn;

Insan meni nemǝ ⱪilalisun?■

7 Pǝrwǝrdigar manga yardǝm ⱪilƣuqilar arisida bolup, mening tǝripimdidur;

Ɵqmǝnlirimning mǝƣlubiyitini kɵrimǝn.

8 Pǝrwǝrdigarni baxpanaⱨim ⱪilix,

Insanƣa tayinixtin ǝwzǝldur;■

9 Pǝrwǝrdigarni baxpanaⱨim ⱪilix,

Əmirlǝrgǝ tayinixtin ǝwzǝldur.

10 Barliⱪ ǝllǝr meni ⱪorxiwaldi;

Biraⱪ Pǝrwǝrdigarning nami bilǝn ularni ⱨalak ⱪilimǝn;□  ■

11 Ular meni ⱪorxiwaldi; bǝrⱨǝⱪ, ⱪorxiwaldi;

Biraⱪ Pǝrwǝrdigarning nami bilǝn mǝn ularni ⱨalak ⱪilimǝn;

12 Ular ⱨǝrilǝrdǝk meni ⱪorxiwaldi;

Ular yeⱪilƣan yantaⱪ otidǝk tezla ɵqürülidu;

Qünki Pǝrwǝrdigarning nami bilǝn mǝn ularni ⱨalak ⱪilimǝn.

13 Sǝn düxmǝn meni zǝrb bilǝn ittǝrding,

Yiⱪilƣili tas ⱪaldim;

Biraⱪ Pǝrwǝrdigar manga yardǝmdǝ boldi.

14 Küqüm wǝ nahxam bolsa Yaⱨdur;

U mening nijatliⱪim boldi!

15 Ⱨǝⱪⱪaniylarning qedirlirida xadliⱪ wǝ nijatliⱪning tǝntǝniliri yangritilmaⱪta;

Pǝrwǝrdigarning ong ⱪoli zǝpǝr ⱪuqmaⱪta!

16 Pǝrwǝrdigarning ong ⱪoli egiz kɵtürülgǝn!

Pǝrwǝrdigarning ong ⱪoli zǝpǝr ⱪuqmaⱪta!■

17 Mǝn ɵlmǝymǝn, bǝlki yaxaymǝn,

Yaⱨning ⱪilƣanlirini jakarlaymǝn.

18 Pǝrwǝrdigar manga ⱪattiⱪ tǝrbiyǝ bǝrgǝn bolsimu,

Biraⱪ U meni ɵlümgǝ tapxurmidi.

19 Ⱨǝⱪⱪaniyǝt dǝrwazilirini manga eqip beringlar;

Mǝn kirimǝn, Yaⱨni mǝdⱨiyilǝymǝn.■

20 Bu Pǝrwǝrdigarning dǝrwazisidur;

Ⱨǝⱪⱪaniylar buningdin kiridu!

21 Mǝn sanga tǝxǝkkür eytimǝn;

Qünki Sǝn manga jawab ⱪayturdung,

Ⱨǝm mening nijatliⱪim boldung.

22 Tamqilar taxliwǝtkǝn tax bolsa,

Burjǝk texi bolup tiklǝndi.□  ■

23 Bu ix Pǝrwǝrdigardindur,

Bu kɵzimiz aldida karamǝt boldi.■

24 Bu Pǝrwǝrdigar yaratⱪan kündur;

Biz uningda xadlinip hursǝn bolimiz.

25 Ⱪutⱪuzƣaysǝn, i Pǝrwǝrdigar, Sǝndin ɵtünimǝn;

Sǝndin ɵtünimǝn, bizni yaxnatⱪaysǝn!□  ■

26 Pǝrwǝrdigarning namida Kǝlgüqigǝ mubarǝk bolsun!

Biz Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ turup sanga «Mubarǝk!» dǝp towliduⱪ.

27 Pǝrwǝrdigar Tǝngridur;

U üstimizgǝ nur bǝrgǝn;

Ⱨeytliⱪ ⱪurbanliⱪni tanilar bilǝn baƣlanglar,

— Ⱪurbangaⱨning münggüzlirigǝ ilip baƣlanglar.□

28 Sǝn mening Ilaⱨimdursǝn,

Mǝn Sanga tǝxǝkkür eytimǝn;

Mening Hudayim, mǝn Seni uluƣlaymǝn.

29 Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür eytinglar;

Qünki U meⱨribandur;

Uning meⱨir-muⱨǝbbiti mǝnggüdur!

119

119-küy •••• Hudaning sɵz-kalami gɵⱨǝrdur! •••• «Elipbǝ tǝrtipilik» küy — 1-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng

1 |א| (Alǝf) Yolda mukǝmmǝl bolƣanlar,

Pǝrwǝrdigar Tǝwrat-ⱪanunida mangidiƣanlar bǝhtliktur!□  ■

2 Uning agaⱨ-guwaⱨlirini tutⱪanlar,

Uni qin ⱪǝlbi bilǝn izdigǝnlǝr,

3 Ⱨeqbir ⱨǝⱪsizliⱪni ⱪilmiƣanlar bǝhtliktur!

Ular uning yollirida mangidu.

4 Kɵrsǝtmiliringgǝ ǝstayidil ǝmǝl ⱪiliximiz üqün,

Ɵzüng ularni bekitkǝnsǝn.

5 Aⱨ, yollirimning yɵnilixi bǝlgilimiliringgǝ ǝmǝl ⱪilixⱪa bekitilgǝy!

6 Xuning bilǝn barliⱪ ǝmr-pǝrmanliringni ǝtiwarlisam,

Mǝn yǝrgǝ ⱪarap ⱪalmaymǝn.

7 Sening ⱨǝⱪⱪaniy ⱨɵkümliringni ɵginip,

Durus kɵngüldin Sanga tǝxǝkkür eytimǝn.

8 Mǝn bǝlgilimiliringni qoⱪum tutimǝn;

Meni pütünlǝy taxliwǝtmigǝysǝn!

9 |ב| (Bǝt) Yax bir yigit ⱪandaⱪ ⱪilip ɵz yolini pak tutalaydu?

Sening sɵz-kalamingni anglap ǝmǝl ⱪilix bilǝnla.

10 Pütün ⱪǝlbim bilǝn mǝn Seni izdidim;

Meni ǝmrliringdin adaxturmiƣaysǝn;

11 Gunaⱨ ⱪilip Sanga ⱪarxi qiⱪmasliⱪim üqün,

Sɵzüngni kɵnglümgǝ mǝⱨkǝm püküwaldim.

12 Mubarǝkdursǝn Pǝrwǝrdigar,

Manga Ɵz bǝlgilimiliringni ɵgǝtkǝysǝn.

13 Lǝwlirim bilǝn mǝn bayan ⱪilimǝn,

Aƣzingdiki barliⱪ ⱨɵkümliringni.

14 Türlük bayliⱪlardin xadlanƣandǝk,

Agaⱨ-guwaⱨliⱪliringƣa ǝgǝxkǝn yolda xadlandim.

15 Mǝn kɵrsǝtmiliring üstidǝ seƣinip oylinimǝn;

Izliringƣa ⱪarap oylinimǝn.

16 Bǝlgilimiliringni hursǝnlik dǝp bilimǝn;

Sɵz-kalamingni untumaymǝn.

17 |ג| (Gimǝl) Ⱪulungƣa meⱨribanliⱪni kɵrsǝtkǝysǝn, xuning bilǝn mǝn yaxaymǝn,

Kalamingƣa boysunimǝn.■

18 Tǝwrat-ⱪanunungdin karamǝt sirlarni kɵrüxüm üqün,

Kɵzlirimni aqⱪaysǝn!

19 Mǝn bu dunyada musapirmǝn;

Əmrliringni mǝndin yoxurmiƣaysǝn.■

20 Ⱨɵkümliringgǝ ⱨǝrⱪaqan intizar bolup,

Yürikim ezilip ketǝy dǝp ⱪaldi.

21 Sǝn lǝnǝtkǝ buyrulƣan tǝkǝbburlarƣa tǝnbiⱨ berisǝn,

Ular ǝmrliringdin adixip ketidu.

22 Mǝndin aⱨanǝt ⱨǝm mǝshirini yiraⱪⱪa kǝtküzgǝysǝn;

Qünki agaⱨ-guwaⱨliⱪliringni tutimǝn.

23 Əmirlǝr olturup yaman gepimni ⱪilixmaⱪta;

Sening ⱪulung bolsa bǝlgilimiliring üstidǝ seƣinip oylaydu.

24 Sening agaⱨ-guwaⱨliⱪliring mening hursǝnlikim,

Mening mǝsliⱨǝtqilirimdur.■

25 |ד| (Dalǝt) Mening jenim tupraⱪⱪa yepixⱪan;

Sɵz-kalaming boyiqǝ meni yengilandurƣaysǝn.

26 Ɵz yollirimni aldingda oquⱪ bayan ⱪildim,

Sǝn manga jawab bǝrding;

Manga bǝlgilimiliringni ɵgǝtkǝysǝn.■

27 Meni kɵrsǝtmiliringning yolini qüxinidiƣan ⱪilƣaysǝn,

Andin mǝn karamǝtliring üstidǝ seƣinip oylinimǝn.

28 Jenim ⱪayƣu bilǝn erip ketidu;

Sɵz-kalaming boyiqǝ meni küqlǝndürgǝysǝn.

29 Mǝndin aldamqi yolni neri ⱪilƣaysǝn;

Xǝpⱪǝt ⱪilip manga Tǝwrat-ⱪanunungni beƣixliƣaysǝn;

30 Mǝn ⱨǝⱪiⱪǝt-sadaⱪǝt yolini talliwaldim;

Ⱨɵkümliringni aldimda ⱪoydum.

31 Agaⱨ-guwaⱨliringni qing tutimǝn;

Pǝrwǝrdigar, meni uyatⱪa ⱪaldurmiƣaysǝn.

32 Sǝn mening ⱪǝlbimni kǝng-azadǝ ⱪilixing bilǝn,

Əmrliring yoliƣa ǝgixip yügürimǝn.

33 |ה| (He) I Pǝrwǝrdigar, bǝlgilimiliringning yolini manga ayan ⱪilƣaysǝn;

Mǝn uni ahirƣiqǝ tutimǝn.

34 Meni yorutⱪaysǝn, mǝn Tǝwrat-ⱪanunungni tutimǝn,

Xundaⱪla pütün ⱪǝlbim bilǝn uningƣa ǝmǝl ⱪilimǝn.

35 Meni ǝmrliringning yolida mangidiƣan ⱪilƣaysǝn;

Qünki ularni hursǝnlik dǝp bilimǝn.

36 Mening ⱪǝlbimni xǝhsiy mǝnpǝǝtkǝ ǝmǝs,

Bǝlki agaⱨ-guwaⱨliⱪliringƣa mayil ⱪilƣaysǝn.

37 Kɵzlirimni sahtini kɵrüxtin yandurƣaysǝn;

Meni yolungda janlandurƣaysǝn;

38 Sǝn ⱪulungƣa bolƣan wǝdǝngni ǝmǝlgǝ axurƣaysǝn;

Xuning bilǝn hǝⱪlǝr Sǝndin ǝyminidu.□

39 Mǝn ⱪorⱪⱪan xǝrmǝndilikni neri kǝtküzgǝysǝn;

Qünki Sening ⱨɵkümliring ǝladur.

40 Mana, mǝn kɵrsǝtmiliringgǝ tǝxna bolup kǝldim;

Ɵz ⱨǝⱪⱪaniyitingdǝ meni janlandurƣaysǝn;

41 |ו|: (Waw) Wǝ meⱨir-muⱨǝbbǝtliring yenimƣa kǝlsun, i Pǝrwǝrdigar;

Wǝdǝng boyiqǝ nijatliⱪing yenimƣa kǝlsun;□

42 Xunda mǝndǝ meni mǝshirǝ ⱪilƣuqiƣa bǝrgüdǝk jawab bolidu;

Qünki sɵzünggǝ tayinimǝn.

43 Wǝ aƣzimdin ⱨǝⱪiⱪǝtning sɵzini elip taxlimiƣaysǝn;

Qünki ⱨɵkümliringgǝ ümid baƣlidim;

44 Xunda mǝn Sening Tǝwrat-ⱪanunungni ⱨǝr ⱪaqan tutimǝn,

Bǝrⱨǝⱪ, ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ tutimǝn;

45 Xunda mǝn azadiliktǝ mangimǝn;

Qünki kɵrsǝtmiliringni izdidim.

46 Xunda mǝn padixaⱨlar aldida agaⱨ-guwaⱨliⱪliring toƣruluⱪ sɵzlǝymǝn,

Bu ixlarda mǝn yǝrgǝ ⱪarap ⱪalmaymǝn.

47 Wǝ ǝmrliringni hursǝnlik dǝp bilimǝn,

Qünki ularni sɵyüp kǝldim;

48 Mǝn sɵyüp kǝlgǝn ǝmrliringgǝ ⱪollirimni sozup intilimǝn,

Wǝ bǝlgilimiliring üstidǝ seƣinip oylinimǝn.□

49 |ז| (Zain) Sǝn ⱪulungƣa bǝrgǝn sɵzüngni,

Yǝni manga ümid beƣixliƣan kalamingni ǝsligǝysǝn.

50 U bolsa dǝrdimgǝ bolƣan tǝsǝllidur;

Qünki sɵz-wǝdǝng meni janlandurdi.

51 Tǝkǝbburlar ǝxǝddiy ⱨaⱪarǝtligini bilǝn,

Lekin Tǝwrat-ⱪanunungdin ⱨeq qǝtnimidim.

52 Ⱪǝdimdǝ bekitilgǝn ⱨɵkümliringni yadimƣa kǝltürdüm, i Pǝrwǝrdigar,

Xundaⱪ ⱪilip ɵzümgǝ tǝsǝlli bǝrdim.

53 Tǝwrat-ⱪanunungni taxliwǝtkǝn rǝzillǝr wǝjidin,

Otluⱪ ƣǝzǝp mǝndǝ ⱪaynap taxti.

54 Musapir bolup turƣan jayimda,

Kɵrsǝtmiliring mening nahxilirim boldi.

55 Keqidǝ, i Pǝrwǝrdigar, namingni ǝslǝp yürdum,

Tǝwrat-ⱪanunungni tutup kǝldim.■

56 Mǝn buningƣa nesip boldum,

Qünki mǝn kɵrsǝtmiliringkǝ itaǝt ⱪilip kǝldim.

57 |ח| (Hǝt) Ɵzüng mening nesiwǝmdursǝn, i Pǝrwǝrdigar;

«Sening sɵz-kalamingni tutay» — dedim.□

58 Mǝn pütün ⱪǝlbim bilǝn didaringƣa intilip yelindim;

Wǝdǝng boyiqǝ manga xapaǝt kɵrsǝtkǝysǝn.□

59 Mǝn yolliring üstidǝ oylandim,

Ayaƣlirimni agaⱨ-guwaⱨliⱪliringƣa ⱪaritip buridim.

60 Mǝn aldiridim, ⱨeq keqikmidim,

Sening ǝmrliringgǝ ǝmǝl ⱪilixⱪa.

61 Rǝzillǝrning asarǝtliri meni qirmiwalƣini bilǝn,

Mǝn Tǝwrat-ⱪanunungni ⱨeq untumidim.

62 Ⱨǝⱪⱪaniy ⱨɵkümliring üqün,

Tün keqidǝ tǝxǝkkür eytⱪili ⱪopimǝn.

63 Mǝn Sǝndin ⱪorⱪidiƣanlarning,

Kɵrsǝtmiliringgǝ ǝgǝxkǝnlǝrning ⱨǝmmisining ülpitidurmǝn.

64 Jaⱨan, i Pǝrwǝrdigar, Sening ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiting bilǝn toldi;

Manga bǝlgilimiliringni ɵgǝtkǝysǝn.

65 |ט| (Tǝt) Sɵz-kalaming boyiqǝ, i Pǝrwǝrdigar,

Ɵz ⱪulungƣa meⱨribanliⱪni kɵrsitip kǝlgǝnsǝn.

66 Manga obdan pǝrⱪ etixni wǝ bilimni ɵgǝtkǝysǝn;

Qünki mǝn ǝmrliringgǝ ixǝndim.

67 Mǝn azabⱪa uqraxtin burun yoldin azƣan,

Biraⱪ ⱨazir sɵzüngni tutimǝn.

68 Sǝn meⱨribandursǝn, meⱨribanliⱪ ⱪilisǝn,

Manga bǝlgilimiliringni ɵgǝtkǝysǝn.

69 Tǝkǝbburlar manga ⱪara qaplaxti;

Biraⱪ kɵrsǝtmiliringgǝ pütün ⱪǝlbim bilǝn itaǝt ⱪilimǝn.

70 Ularning ⱪǝlbi tuymas bolup kǝtti;

Biraⱪ mǝn bolsam Tǝwrat-ⱪanunungni hursǝnlik dǝp bilimǝn.□

71 Azabⱪa uqriƣinim yahxi boldi,

Xuning bilǝn bǝlgilimiliringni ɵgǝndim.

72 Mǝn üqün aƣzingdiki ⱪanun-tǝlim,

Mingliƣan altun-kümüx tǝnggidin ǝwzǝldur.■

73 |י| (Yod) Sening ⱪolliring meni yasiƣan, meni mustǝⱨkǝmlidi;

Meni yorutⱪaysǝn, ǝmrliringni ɵginimǝn.■

74 Sǝndin ǝyminidiƣanlar meni kɵrüp xadlinidu;

Qünki mǝn sɵz-kalamingƣa ümid baƣlap kǝldim.

75 I Pǝrwǝrdigar, Sening ⱨɵkümliringning ⱨǝⱪⱪaniy ikǝnlikini,

Wapadarliⱪingdin meni azabⱪa salƣiningni bilimǝn.□

76 Aⱨ, ⱪulungƣa bǝrgǝn wǝdǝng boyiqǝ,

Ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiting tǝsǝlliyim bolsun.

77 Mening yaxixim üqün,

Rǝⱨimdilliⱪliring yenimƣa kǝlsun;

Qünki Tǝwrat-ⱪanunung mening hursǝnlikimdur.

78 Tǝkǝbburlar hijalǝttǝ ⱪalsun;

Qünki ular manga yalƣanqiliⱪ bilǝn tǝtürlük ⱪilƣan;

Mǝn bolsam, kɵrsǝtmiliring üstidǝ seƣinip oylinimǝn.

79 Sǝndin ǝyminidiƣanlar mǝn tǝrǝpkǝ burulup kǝlsun;

Agaⱨ-guwaⱨliⱪliringni bilgǝnlǝrmu xundaⱪ bolsun.

80 Kɵnglüm bǝlgilimiliringdǝ mukǝmmǝl bolsun;

Xuning bilǝn yǝrgǝ ⱪarap ⱪalmaymǝn.

81 |כ| (Kaf) Jenim nijatliⱪingƣa tǝlmürüp ⱨalidin ketǝy dǝwatidu;

Mǝn sɵz-kalamingƣa ümid baƣlidim.

82 Kɵzüm sɵz-wǝdǝnggǝ tǝlmürüp tügixǝy dedi,

«Sǝn ⱪaqanmu manga tǝsǝlli berǝrsǝn» — dǝp.

83 Qünki mǝn islinip ⱪurup kǝtkǝn tulumdǝk boldum,

Biraⱪ bǝlgilimiliringni untumaymǝn.

84 Ⱪulungning künliri ⱪanqǝ bolidu?

Manga ziyankǝxlik ⱪilƣanlarni ⱪaqan jazalaysǝn?

85 Tǝkǝbburlar manga orilarni koliƣan;

Bu ixlar Tǝwratingƣa muhaliptur;

86 Sening barliⱪ ǝmrliring ixǝnqliktur;

Ular yolsizliⱪ bilǝn meni ⱪistimaⱪta;

Manga yardǝm ⱪilƣaysǝn!

87 Ular meni yǝr yüzidin yoⱪatⱪili ⱪil ⱪaldi;

Biraⱪ mǝn bolsam, kɵrsǝtmiliringdin waz kǝqmidim.

88 Ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiting boyiqǝ meni janlandurƣaysǝn,

Wǝ aƣzingdiki agaⱨ-guwaⱨliⱪliringni tutimǝn.

89 |ל| (Lamǝd) Mǝnggügǝ, i Pǝrwǝrdigar,

Sɵz-kalaming ǝrxlǝrdǝ bekitilgǝndur.

90 Sening sadaⱪiting dǝwrdin-dǝwrgiqidur;

Sǝn yǝr-zeminni muⱪim bekitkǝnsǝn, u mǝwjut bolup turidu.■

91 Sening ⱨɵküm-ⱪanuniyǝtliring bilǝn bular bügünki kündimu turidu;

Qünki barliⱪ mǝwjudatlar Sening hizmitingdidur.□

92 Sening Tǝwrat-ⱪanunung hursǝnlikim bolmiƣan bolsa,

Azabimda yoⱪap ketǝr idim.

93 Mǝn Sening kɵrsǝtmiliringni ⱨǝrgiz untumaymǝn;

Qünki muxular arⱪiliⱪ manga ⱨayatliⱪ bǝrding;

94 Mǝn Seningkidurmǝn, meni ⱪutⱪuzƣaysǝn;

Qünki mǝn kɵrsǝtmiliringni izdǝp kǝldim.

95 Rǝzillǝr meni ⱨalak ⱪilixni kütmǝktǝ;

Biraⱪ mǝn agaⱨ-guwaⱨliringni kɵnglümdǝ tutup oylaymǝn.

96 Mǝn ⱨǝmmǝ mukǝmmǝllikning qeki bar dǝp bilip yǝttim;

Biraⱪ Sening ǝmr-kalaming qǝksiz kǝngdur!

97 |מ| (Mǝm) Aⱨ, mening Tǝwrat-ⱪanunungƣa bolƣan muⱨǝbbitim nǝⱪǝdǝr qongⱪurdur!

Kün boyi u mening seƣinip oylaydiƣinimdur.

98 Əmrliring ⱨǝrdaim mǝn bilǝn billǝ turƣaqⱪa,

Meni düxmǝnlirimdin dana ⱪilidu;

99 Barliⱪ ustazlirimdin kɵp yorutulƣanmǝn,

Qünki agaⱨ-guwaⱨliring seƣiniximdur.

100 Mǝn ⱪerilardin kɵprǝk qüxinimǝn,

Qünki kɵrsǝtmiliringgǝ itaǝt ⱪilip kǝldim.

101 Sɵz-kalamingƣa ǝmǝl ⱪilixim üqün,

Ayaƣlirimni ⱨǝmmǝ yaman yoldin tarttim.□

102 Ⱨɵkümliringdin ⱨeq qiⱪmidim;

Qünki manga ɵgǝtkǝn Sǝn ɵzüngdursǝn.

103 Sɵzliring tilimƣa xunqǝ xerin tetiydu!

Aƣzimda ⱨǝsǝldin tatliⱪtur!■

104 Kɵrsǝtmiliringdin mǝn yorutuldum;

Xunga barliⱪ sahta yolni ɵq kɵrimǝn.

105 |נ| (Nun) Sɵz-kalaming ayiƣim aldidiki qiraƣ,

Yolumƣa nurdur.

106 Ⱪǝsǝm iqtim, ǝmǝl ⱪilimǝnki,

Mǝn ⱨǝⱪⱪaniy ⱨɵkümliringni tutimǝn.■

107 Zor azab-oⱪubǝtlǝrni qǝktim, i Pǝrwǝrdigar;

Sɵz-kalaming boyiqǝ meni janlandurƣaysǝn.

108 Ⱪobul ⱪilƣaysǝn, i Pǝrwǝrdigar, aƣzimdiki halis ⱪurbanliⱪlarni,

Manga ⱨɵkümliringni ɵgǝtkǝysǝn.□

109 Jenimni aliⱪinimda daim elip yürimǝn,

Biraⱪ Tǝwrat-ⱪanunungni pǝⱪǝt untumaymǝn.

110 Rǝzillǝr mǝn üqün ⱪiltaⱪ ⱪurdi;

Biraⱪ kɵrsǝtmiliringdin adaxmidim.

111 Agaⱨ-guwaⱨliⱪliringni miras ⱪilip mǝnggügǝ ⱪobul ⱪildim;

Qünki ular kɵnglümning xadliⱪidur.

112 Mǝn kɵnglümni bǝlgilimiliringgǝ mǝnggügǝ ǝmǝl ⱪilixⱪa,

Yǝni ahirƣiqǝ ǝmǝl ⱪilixⱪa mayil ⱪildim.

113 |ס| (Samǝⱪ) Ala kɵngüllǝrni ɵq kɵrüp kǝldim;

Sɵyginim bolsa, Tǝwrat-ⱪanunungdur.□

114 Sǝn mening dalda jayim, mening ⱪalⱪanimdursǝn;

Sɵz-kalamingƣa ümid baƣlidim.

115 Mǝn Hudayimning ǝmrlirigǝ ǝmǝl ⱪilixim üqün,

Mǝndin neri bolunglar, i rǝzillik ⱪilƣuqilar!

116 Yaxixim üqün,

Wǝdǝng boyiqǝ meni yɵligǝysǝn;

Ümidimning aldida meni yǝrgǝ ⱪaratmiƣaysǝn.

117 Meni ⱪollap ⱪuwwǝtligǝysǝn, xunda mǝn aman-esǝn yürimǝn;

Wǝ bǝlgilimiliringni ⱨǝrdaim ⱪǝdirlǝymǝn.

118 Bǝlgilimiliringdin azƣanlarning ⱨǝmmisini nǝziringdin saⱪit ⱪilding;

Qünki ularning aldamqiliⱪi ⱪuruⱪtur.

119 Sǝn yǝr yüzidiki barliⱪ rǝzillǝrni daxⱪaldǝk xallap tazilaysǝn;

Xunga mǝn agaⱨ-guwaⱨliⱪliringni sɵyimǝn.

120 Ətlirim Seningdin bolƣan ǝyminixtin titrǝydu;

Ⱨɵkümliringdin ⱪorⱪup yürimǝn.

121 |ע| (Ayin) Mǝn durus ⱨɵkümlǝrni wǝ adalǝtni yürgüzdum;

Meni ǝzgüqilǝrgǝ taxlap ⱪoymiƣaysǝn;

122 Ɵz ⱪulung üqün yahxiliⱪⱪa kapalǝt bolƣaysǝn;

Tǝkǝbburlarƣa meni ǝzgüzmigǝysǝn.

123 Kɵzüm nijatliⱪingƣa tǝxna bolup,

Ⱨǝm ⱨǝⱪⱪaniyiting toƣruluⱪ wǝdǝnggǝ tǝlmürüp tügixǝy dǝp ⱪaldi;

124 Ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiting bilǝn ⱪulungƣa muamilǝ ⱪilƣaysǝn;

Bǝlgilimiliringni manga ɵgǝtkǝysǝn.

125 Mǝn Sening ⱪulungdurmǝn;

Agaⱨ-guwaⱨliⱪliringni bilip yetixim üqün meni yorutⱪaysǝn.

126 Pǝrwǝrdigar ⱨǝrikǝtkǝ kelix waⱪti kǝldi!

Qünki ular Tǝwrat-ⱪanunungni bikar ⱪiliwetidu.

127 Xu sǝwǝbtin ǝmrliringni altundin artuⱪ sɵyimǝn,

Sap altundin artuⱪ sɵyimǝn;

128 Xunga ⱨǝmmǝ ixlarni baxⱪuridiƣan barliⱪ kɵrsǝtmiliringni toƣra dǝp bilimǝn;

Barliⱪ sahta yolni ɵq kɵrimǝn.

129 |פ| (Pe) Agaⱨ-guwaⱨliⱪliring karamǝttur;

Xunga jenim ularƣa ǝgixidu.

130 Sɵzliringning yeximi nur elip kelidu;

Nadanlarnimu yorutidu.■

131 Aƣzimni eqip ⱨasirap kǝttim,

Qünki ǝmrliringgǝ tǝxna bolup kǝldim.

132 Namingni sɵygǝnlǝrgǝ bolƣan aditing boyiqǝ,

Jamalingni mǝn tǝrǝpkǝ ⱪaritip xǝpⱪǝt kɵrsǝtkǝysǝn.

133 Ⱪǝdǝmlirimni sɵzüng bilǝn toƣriliƣaysǝn;

Üstümgǝ ⱨeq ⱪǝbiⱨlikni ⱨɵküm sürgüzmigǝysǝn.

134 Meni insanning zulumidin ⱪutuldurƣaysǝn,

Xuning bilǝn Sening kɵrsǝtmiliringgǝ itaǝt ⱪilimǝn.

135 Jamalingning nurini ⱪulungning üstigǝ qaqturƣaysǝn;

Manga bǝlgilimiliringni ɵgǝtkǝysǝn.■

136 Kɵzlirimdin yax eriⱪliri aⱪidu,

Qünki insanlar Tǝwrat-ⱪanunungƣa boysunmaydu.

137 |צ| (Tsadǝ) Ⱨǝⱪⱪaniydursǝn, i Pǝrwǝrdigar;

Ⱨɵkümliring toƣridur.

138 Sǝn agaⱨ-guwaⱨliⱪliringni ⱨǝⱪⱪaniyliⱪta buyruƣan;

Ular tolimu ixǝnqliktur!

139 Otluⱪ muⱨǝbbitim ɵzümni yoⱪitidu,

Qünki meni har ⱪilƣuqilar sɵzliringgǝ pisǝnt ⱪilmaydu.

140 Sɵzüng toluⱪ sinap ispatlanƣandur;

Xunga ⱪulung uni sɵyidu.■

141 Mǝn teriⱪtǝkturmǝn, kǝmsitilgǝnmǝn,

Biraⱪ kɵrsǝtmiliringni untumaymǝn.

142 Sening ⱨǝⱪⱪaniyiting ǝbǝdiy bir ⱨǝⱪⱪaniyǝttur,

Tǝwrat-ⱪanunung ⱨǝⱪiⱪǝttur.

143 Pexkǝllik wǝ azab manga qirmixiwaldi;

Biraⱪ ǝmrliring mening hursǝnliklirimdur.

144 Sening agaⱨ-guwaⱨliⱪliringning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi ǝbǝdiydur;

Yaxiƣin dǝp, meni yorutⱪaysǝn.

145 |ק| (Kof) Mǝn pütün ⱪǝlbim bilǝn Sanga nida ⱪildim, i Pǝrwǝrdigar;

Manga jawab bǝrgǝysǝn;

Mǝn bǝlgilimiliringni tutimǝn.

146 Mǝn Sanga nida ⱪilimǝn;

Meni ⱪutⱪuzƣaysǝn; agaⱨ-guwaⱨliⱪliringƣa ǝgiximǝn.

147 Mǝn tang atmay ornumdin turup pǝryad kɵtürimǝn;

Sɵz-kalamingƣa ümid baƣlidim.■

148 Wǝdiliring üstidǝ seƣinip oylinix üqün,

Tündiki jesǝklǝr almaxmay turup kɵzüm eqilidu.■

149 Ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiting boyiqǝ awazimni angliƣaysǝn;

I Pǝrwǝrdigar, ⱨɵkümliring boyiqǝ meni janlandurƣaysǝn.

150 Ⱪǝbiⱨ niyǝtkǝ ǝgǝxkǝnlǝr manga yeⱪinlaxti,

Ular Tǝwrat-ⱪanunungdin yiraⱪtur.

151 I Pǝrwǝrdigar, Sǝn manga yeⱪin turisǝn;

Barliⱪ ǝmrliring ⱨǝⱪiⱪǝttur.

152 Uzundin beri agaⱨ-guwaⱨliⱪliringdin ɵgǝndimki,

Ularni mǝnggügǝ inawǝtlik ⱪilƣansǝn.

153 |ר| (Rǝx) Mening har bolƣinimni kɵrgǝysǝn, meni ⱪutuldurƣaysǝn;

Qünki Tǝwrat-ⱪanunungni untumidim.

154 Mening dǝwayimni soriƣaysǝn, ⱨǝmjǝmǝt bolup meni ⱪutⱪuzƣaysǝn;

Wǝdǝng boyiqǝ meni janlandurƣaysǝn.

155 Nijatliⱪ rǝzillǝrdin yiraⱪtur;

Qünki ular bǝlgilimiliringni izdimǝydu.

156 Rǝⱨimdilliⱪliring kɵptur, i Pǝrwǝrdigar;

Ⱨɵkümliring boyiqǝ meni janlandurƣaysǝn.

157 Manga ziyankǝxlik ⱪilƣuqilar ⱨǝm meni har ⱪilƣuqilar kɵptur;

Biraⱪ agaⱨ-guwaⱨliⱪliringdin ⱨeq qǝtnimidim.

158 Mǝn asiyliⱪ ⱪilƣuqilarƣa ⱪarap yirgǝndim,

Qünki ular sɵzüngni tutmaydu.□

159 Sening kɵrsǝtmiliringni xunqǝ sɵygǝnlikimni kɵrgǝysǝn;

Ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiting boyiqǝ meni janlandurƣaysǝn, i Pǝrwǝrdigar.

160 Sɵz-kalamingni mujǝssǝmligǝndǝ andin ⱨǝⱪiⱪǝt bolur;

Sening ⱨǝrbir adil ⱨɵkümüng ǝbǝdiydur.□

161 |ש| (Xiyn) Əmirlǝr bikardin-bikar manga ziyankǝxlik ⱪilidu;

Biraⱪ yürikim kalaming aldidila titrǝydu.

162 Birsi zor olja tapⱪandǝk,

Wǝdǝngdin huxallinimǝn.

163 Sahtiliⱪtin nǝprǝtlinip yirginimǝn;

Sɵyginim Tǝwrat-ⱪanunungdur.

164 Ⱨǝⱪⱪaniy ⱨɵkümliring tüpǝylidin,

Kündǝ yǝttǝ ⱪetim Seni mǝdⱨiyilǝymǝn.

165 Tǝwratingni sɵygǝnlǝrning zor hatirjǝmliki bar;

Ⱨeq nǝrsǝ ularni putliyalmas.

166 Mǝn nijatliⱪingƣa ümid baƣlap küttüm, i Pǝrwǝrdigar,

Əmrliringgǝ ǝmǝl ⱪilip.

167 Jenim agaⱨ-guwaⱨliⱪliringƣa ǝgixidu,

Ularni intayin sɵyimǝn.

168 Barliⱪ yollirim aldingda bolƣaq,

Kɵrsǝtmiliring ⱨǝm agaⱨ-guwaⱨliⱪliringƣa ǝgiximǝn.

169 |ח| (Taw) Mening pǝryadim aldingƣa yeⱪin kǝlsun, i Pǝrwǝrdigar;

Kalaming boyiqǝ meni yorutⱪaysǝn.

170 Yelinixim aldingƣa kǝlsun;

Wǝdǝng boyiqǝ meni ⱪutuldurƣaysǝn.

171 Manga bǝlgilimiliringni ɵgitixing üqün,

Lǝwlirimdin mǝdⱨiyilǝr urƣup qiⱪidu.

172 Tilim sɵzüngni küylǝp nahxa eytidu,

Qünki ǝmrliringning ⱨǝmmisi ⱨǝⱪⱪaniydur.

173 Ⱪolung manga yardǝmgǝ tǝyyar bolsun;

Qünki mǝn kɵrsǝtmiliringni talliwaldim.

174 Mǝn nijatliⱪingƣa tǝlmürüp tǝxna bolup kǝldim, i Pǝrwǝrdigar;

Sening Tǝwrating mening hursǝnlikimdur.

175 Jenim yaxisun, u Seni mǝdⱨiyilǝydu,

Sening ⱨɵkümliring manga yardǝm ⱪilsun.

176 Mǝn yoldin adaxⱪan ⱪoydǝk tǝmtirǝp ⱪaldim;

Ⱪulungni izdigǝysǝn;

Qünki ǝmrliringni untup ⱪalƣinim yoⱪ.■

120

120-küy •••• Uruxⱪaⱪ hǝlⱪ arisida

1 «Yuⱪiriƣa qiⱪix nahxisi»

Beximƣa kün qüxkǝndǝ mǝn Pǝrwǝrdigarƣa nida ⱪildim;

U manga jawab bǝrdi.□

2 I Pǝrwǝrdigar, jenimni yalƣan sɵzlǝydiƣan lǝwlǝrdin,

Aldamqi tildin ⱪutuldurƣaysǝn.■

3 Sanga nemǝ berilidu,

Sanga nemǝ ⱪoxuluxi kerǝk,

Əy aldamqi til?

4 — Palwan atⱪan ɵtkür oⱪlar,

Arqa qoƣliri sanga tǝgsun!■

5 Mǝxǝk diyarida musapir bolup yaxiƣinimƣa,

Kedar qedirliri arisida turƣinimƣa ⱨalimƣa way!□

6 Mǝn tinqliⱪⱪa ɵqlǝr arisida uzundin buyan turuwatimǝn;

7 Mǝn tinqliⱪpǝrwǝrmǝn;

Biraⱪ gǝp ⱪilsam, ular uruximizla, dǝydu.

121

121-küy •••• Rǝb ⱨimayǝ ⱪilƣuqimdur

1 «Yuⱪiriƣa qiⱪix nahxisi»

Kɵzlirimni taƣlar tǝrǝpkǝ kɵtürüp ⱪaraymǝn;

Mening yardimim ⱪǝyǝrdin kelur?

2 Mening yardimim Pǝrwǝrdigardindur;

Asman-zeminni Yaratⱪuqidindur.

3 U putungni ⱨeq teyildurmaydu;

Seni saⱪliƣuqi ⱨeq mügdimǝydu!

4 Mana, ⱪara, Israilni saⱪliƣuqi ⱨǝm mügdimǝydu, ⱨǝm uhlimaydu!

5 Pǝrwǝrdigar sening saⱪliƣuqingdur;

Pǝrwǝrdigar ong yeningdiki sayiwǝndur.

6 Ⱪuyax kündüzdǝ, ay keqidǝ sanga zǝrǝr yǝtküzmǝydu;

7 Pǝrwǝrdigar barliⱪ yamanliⱪtin seni saⱪlaydu;

U jeningni saⱪlaydu;

8 Pǝrwǝrdigar qiⱪixingni, kirixingni,

Buningdin keyin ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ saⱪlaydu.

122

122-küy •••• Yerusalemning bǝhtidin huxal bolux

1 «Yuⱪiriƣa qiⱪix nahxisi»

Ular manga: «Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ qiⱪayli» — deginidǝ,

Xadlandim.

2 Putlirimiz dǝrwaziliring iqidǝ turuxⱪa nesip boldi, i Yerusalem!

3 I Yerusalem, sǝn jipsilaxturulup rǝtlik selinƣan bir xǝⱨǝrdursǝn;

4 Ⱪǝbililǝr u yǝrgǝ qiⱪidu,

Yaⱨning ⱪǝbililiri qiⱪidu;

Israilƣa berilgǝn kɵrsǝtmǝ boyiqǝ,

Pǝrwǝrdigarning namiƣa tǝxǝkkür eytix üqün qiⱪidu.□

5 Qünki u yǝrdǝ ⱨɵküm qiⱪirixⱪa tǝhtlǝr selindi,

Dawutning jǝmǝtidikilǝrgǝ tǝhtlǝr selindi.

6 Yerusalemning aman-hatirjǝmlikini izdǝp dua ⱪilinglar;

Seni sɵygǝnlǝr ronaⱪ tapidu.□

7 Istiⱨkamliring iqidǝ aman-hatirjǝmlik bolsun,

Ordiliring iqidǝ awat-aramliⱪ bolsun!

8 Ⱪerindaxlirim ⱨǝm yar-buradǝrlirim üqün,

Mǝn: «Aman-hatirjǝmlik iqingdǝ bolsun» — dǝymǝn.

9 Pǝrwǝrdigar Hudayimizning ɵyi üqün,

Sening ronaⱪ tepixingƣa intilimǝn!

123

123-küy •••• Zor harliⱪ astida

1 «Yuⱪiriƣa qiⱪix nahxisi»

I ǝrxlǝrdǝ Turƣuqisǝn,

Sanga beximni kɵtürüp ⱪaraymǝn;□  ■

2 Mana, ⱪulliringning kɵzi ɵz hojayinining ⱪolliriƣa ⱪandaⱪ ⱪariƣan bolsa,

Dedǝklǝrning kɵzi ɵz saⱨibǝsining ⱪolliriƣa ⱪandaⱪ ⱪariƣan bolsa,

Bizning kɵzimiz Pǝrwǝrdigar Hudayimizƣa xundaⱪ ⱪaraydu.

Ta bizgǝ xǝpⱪǝt kɵrsǝtküqǝ ⱪaraydu.

3 Bizgǝ xǝpⱪǝt kɵrgüzgǝysǝn, i Pǝrwǝrdigar,

Bizgǝ xǝpⱪǝt kɵrgüzgǝysǝn;

Qünki biz yǝtküqǝ horluⱪ tartⱪanmiz.

4 Jenimiz ƣojamlarning mazaⱪlirini,

Ⱨakawurlarning horluⱪlirini yǝtküqǝ tartⱪandur.

124

124-küy •••• Ⱪutulux üqün rǝⱨmǝtlǝr

1 «Yuⱪiriƣa qiⱪix nahxisi»

Əgǝr biz tǝrǝptǝ turƣini Pǝrwǝrdigar bolmiƣan bolsa,

— Aⱨ, Israil xundaⱪ desun —

2 Biz tǝrǝptǝ turƣini Pǝrwǝrdigar bolmiƣan bolsa,

Kixilǝr bizgǝ ⱨujumƣa ⱪozƣalƣanda,

3 Ularning ƣǝzipi bizgǝ tutaxⱪanda,

— Xu qaƣda ular bizni tirik yutuwetǝtti;

4  Xu qaƣda sular bizni ƣǝrⱪ ⱪiliwetǝtti;

Kǝlkün beximizdin ɵtǝtti;

5 Dawalƣuƣan sular beximizdin ɵtǝtti!

6 Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ bolƣay!

Ularning qixliriƣa ow boluxⱪa bizni ⱪoyup bǝrmidi.

7 Jenimiz tutⱪuqilarning basmiⱪidin ⱪeqip qiⱪⱪan ⱪuxtǝk ⱪaqti;

Basmaⱪ sundurulup, biz ⱪaqtuⱪ!■

8 Erixkǝn yardimimiz Pǝrwǝrdigarning namididur,

Asman-zemin Yaratⱪuqining namididur!■

125

125-küy •••• Hudaning zor ⱨimayisi

1 «Yuⱪiriƣa qiⱪix nahxisi»

Pǝrwǝrdigarƣa tayanƣanlar Zion teƣidǝktur;

Uni tǝwrǝtkili bolmaydu,

U mǝnggülük turidu.

2 Yerusalem! Taƣlar uning ǝtrapini oruƣan,

Ⱨǝm Pǝrwǝrdigar ⱨazirdin ta ǝbǝdgiqǝ Ɵz hǝlⱪining ǝtrapini oraydu.

3 Qünki rǝzillǝrning ⱨoⱪuⱪ ⱨasisi ⱨǝⱪⱪaniylarning nesiwisini baxⱪurmaydu;

Bolmisa ⱨǝⱪⱪaniylarmu ⱪollirini ⱪǝbiⱨlikkǝ uzartixi mumkin.

4 Pǝrwǝrdigar, meⱨribanlarƣa meⱨribanliⱪ ⱪilƣaysǝn;

Kɵngli duruslarƣimu xundaⱪ bolsun.

5 Biraⱪ ǝgri yollarƣa burulup kǝtkǝnlǝrni bolsa,

Pǝrwǝrdigar ularni ⱪǝbiⱨlik ⱪilƣuqilar bilǝn tǝng xallaydu.

Israilƣa aman-hatirjǝmlik bolƣay!

126

126-küy •••• Sürgün boluxtin azad bolux

1 «Yuⱪiriƣa qiⱪix nahxisi»

Pǝrwǝrdigar Ziondin sürgün bolƣanlarni ⱪayturup kǝlgǝndǝ,

Biz qüx kɵrgǝndǝkla bolduⱪ;□

2 Aƣzimiz külkigǝ,

Tilimiz xadlinixⱪa toldi;

Xu tapta ǝllǝr arisida ular: —

«Pǝrwǝrdigar ularƣa zor ixlarni ⱪilip bǝrdi» — deyixti.■

3 Pǝrwǝrdigar dǝrwǝⱪǝ biz üqün zor ixlarni ⱪildi,

Biz bulardin xadlinimiz.

4 Jǝnubtiki ⱪuruⱪ eriⱪlar xar-xar sularƣa aylandurulƣandǝk,

Biz tutⱪunlarnimu ɵz ǝrkimizgǝ ⱪayturƣaysǝn, i Pǝrwǝrdigar;□

5 Kɵz yaxlirini eⱪitip teriƣanlar xadliⱪ bilǝn orar;

6 Yiƣlap yürüp qaqidiƣan uruⱪni kɵtürgǝn kixi,

Bǝrⱨǝⱪ, xadliⱪ-tǝntǝnǝ bilǝn oriƣan baƣlirini kɵtürüp ⱪaytip kelidu.

127

127-küy •••• Huda bǝrgǝn nesiwǝni ⱨeqkim tartiwalalmaydu

1 «Yuⱪiriƣa qiⱪix nahxisi»; Sulayman yazƣan küy: —

Pǝrwǝrdigar Ɵzi ɵy salmisa,

Salƣuqilar bikardin-bikar uningƣa ǝjir singdüridu;

Pǝrwǝrdigar xǝⱨǝrni saⱪlimisa,

Kɵzǝtqilǝr bikardin-bikar oyƣaⱪ turidu.

2 Silǝrning sǝⱨǝrdǝ ornunglardin ⱪopuxunglar,

Kǝq bolƣanda yetixinglar,

Japa-muxǝⱪⱪǝtni nandǝk yegininglar bikardin-bikardur;

Qünki U Ɵz sɵyginigǝ uyⱪuni beridu.□

3 Mana, balilar Pǝrwǝrdigardin bolƣan mirastur,

Baliyatⱪuning mewisi Uning mukapatidur;

4 Yaxliⱪta tapⱪan balilar,

Baturning ⱪolidiki oⱪlardǝk bolidu.

5 Oⱪdeni muxular bilǝn tolƣan adǝm bǝhtliktur;

Xǝⱨǝr dǝrwazisida turup düxmǝnlǝr bilǝn sɵzlixiwatⱪinida,

Ular yǝrgǝ ⱪarap ⱪalmaydu.□

128

128-küy •••• Hudadin ǝyminidiƣan kixining bǝhtliki

1 «Yuⱪiriƣa qiⱪix nahxisi»

Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪidiƣanlar,

Uning yollirida mangidiƣanlarning ⱨǝrbiri bǝhtliktur!

2 Qünki sǝn ɵz ⱪolungning ǝjrini yǝysǝn;

Bǝhtlik bolisǝn, ronaⱪ tapisǝn;

3 Ayaling bolsa ɵyüng iqidǝ mewilik üzüm telidǝk bolidu;

Baliliring dastihaningni qɵridǝp, zǝytun dǝrǝhliridǝk tizilip olturidu;

4 Mana, Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪidiƣan kixi xundaⱪ bǝhtni kɵridu.

5 Pǝrwǝrdigar sanga Zion teƣidin bǝht ata ⱪilƣay;

Sǝn ɵmrüng boyiqǝ Yerusalemning awatliⱪini kɵrgǝysǝn;

6 Pǝrzǝntliringning pǝrzǝntlirini kɵrgǝysǝn;

Israilƣa aram-tinqliⱪ bolƣay!

129

129-küy •••• Uzun dawam ⱪilƣan japa-muxǝⱪⱪǝtni ǝslǝx

1 «Yuⱪiriƣa qiⱪix nahxisi»

«Yaxliⱪimdin tartip ular kɵp ⱪetim meni har ⱪilip kǝldi» —

— Aⱨ, Israil ⱨazir buni desun —

2 «Ular yaxliⱪimdin tartip kɵp ⱪetim meni har ⱪilip kǝldi,

Biraⱪ üstümdin ƣǝlibǝ ⱪilƣan ǝmǝs.

3 Ⱪox ⱨǝydigüqilǝr dümbǝmdǝ ⱨǝydigǝn,

Qɵnǝklirini intayin uzun tartⱪan».

4 Pǝrwǝrdigar ⱨǝⱪⱪaniydur;

U rǝzillǝrning asarǝtlirini sunduruwǝtti;

5 Ular xǝrmǝndǝ bolup arⱪisiƣa yandurulsun,

Ziondin nǝprǝtlinidiƣanlarning ⱨǝmmisi!

6 Ular ɵgzidǝ ünüp qiⱪⱪan qɵptǝk bolsun;

Üzülmǝy turupla solixip ketidiƣan;■

7 Ot-qɵp oriƣuqiƣa uningdin bir tutammu qiⱪmaydu;

Baƣ baƣliƣuqiƣa bir ⱪuqaⱪmu qiⱪmaydu;

8 Ɵtüp ketiwatⱪanlarmu: «Pǝrwǝrdigarning bǝrikiti üstünglarda bolƣay;

Pǝrwǝrdigarning nami bilǝn silǝrgǝ bǝht tilǝymiz!» — degǝn salamni ⱨeq bǝrmǝydu.□

130

130-küy •••• Azabliⱪ pǝryad

1 «Yuⱪiriƣa qiⱪix nahxisi»

Qongⱪur yǝrlǝrdin Sanga pǝryad kɵtürimǝn, i Pǝrwǝrdigar;

2 I Rǝb, awazimni angliƣaysǝn;

Ⱪulaⱪliringni yelinix sadayimƣa salƣaysǝn;

3 Əgǝr Sǝn Yaⱨ, ⱪǝbiⱨliklǝrni sürüxtürüp sanisang,

Əmdi Rǝb, kim tik turalaydu?■

4 Biraⱪ Sǝndǝ mǝƣpirǝt-kǝqürüm bardur;

Xunga Sǝndin ǝyminixkǝ bolidu.■

5 Pǝrwǝrdigarni kütüwatimǝn;

Jenim kütüwatidu;

Uning sɵzigǝ ümid baƣlidim.■

6 Tün jesǝkqilirining sǝⱨǝrgǝ bolƣan tǝxnasidin artuⱪ,

Bǝrⱨǝⱪ, tün jesǝkqilirining sǝⱨǝrgǝ bolƣan tǝxnasidin artuⱪ,

Jenim Rǝbkǝ tǝxna bolup kütmǝktǝ.■

7 I Israil, Pǝrwǝrdigarƣa ümid baƣlanglar;

Qünki Pǝrwǝrdigarda ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbǝt bardur;

Uningda zor nijatliⱪlarmu bar;

8 U Israilni barliⱪ ⱪǝbiⱨlikliridin bǝdǝl tɵlǝp ⱪutⱪuzidu.

131

131-küy •••• Kǝmtǝrlikkǝ intilix

1 «Yuⱪiriƣa qiⱪix nahxisi»; Dawut yazƣan küy: —

I Pǝrwǝrdigar, kɵnglüm tǝkǝbbur ǝmǝs,

Nǝzirimmu üstün ǝmǝs;

Mǝn qong ixlar bilǝnmu,

Yaki qamim yǝtmǝydiƣan karamǝt ixlar bilǝnmu mǝxƣul bolmaymǝn;■

2 Bǝrⱨǝⱪ, anisining ⱪuqiⱪida yatⱪan ǝmqǝktin ayrilƣan balidǝk,

Ɵz jenimni besiwelip tinqlandurdum;

Kɵnglüm iqimdǝ ǝmqǝktin ayrilƣan balidǝktur.

3 Israil Pǝrwǝrdigarƣa ümid baƣlisun;

Ⱨazirdin baxlap, ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ!

132

132-küy •••• Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪi wǝ Hudaning Dawutⱪa bolƣan wǝdisi •••• 1-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng

1 «Yuⱪiriƣa qiⱪix nahxisi»

I Pǝrwǝrdigar, Dawut üqün u tartⱪan barliⱪ jǝbir-japalarni yad ǝtkǝysǝn;□

2 U Pǝrwǝrdigarƣa ⱪandaⱪ ⱪǝsǝm iqkǝn,

Yaⱪuptiki ⱪudrǝt Igisigǝ ⱪandaⱪ wǝdǝ ⱪilƣan: —

3-5 «Pǝrwǝrdigarƣa turar jayni,

Yaⱪupning ⱪudrǝtlik Igisigǝ makanni tapmiƣuqǝ,

Ɵyümdiki ⱨujriƣa kirmǝymǝn,

Kariwattiki kɵrpǝmgǝ qiⱪmaymǝn,

Kɵzümgǝ uyⱪuni,

Ⱪapaⱪlirimƣa mügdǝxni bǝrmǝymǝn».■

6 Mana, biz uning hǝwirini Əfrataⱨda angliduⱪ;

Uni ormanliⱪ etizlardin taptuⱪ;□

7 Uning turar jayliriƣa berip kirǝyli,

Uning tǝhtipǝri aldida sǝjdǝ ⱪilayli;

8 Ornungdin turƣin, i Pǝrwǝrdigar,

Sǝn ⱪudritingning ipadisi ǝⱨdǝ sanduⱪung bilǝn,

Ɵz aramgaⱨingƣa kirgin!

9 Kaⱨinliring ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn kiyindürülsun,

Mɵmin bǝndiliring tǝntǝnilik awazni yangratsun!

10 Ⱪulung Dawut üqün,

Ɵzüng mǝsiⱨ ⱪilƣiningning yüzini yandurmiƣaysǝn;□

11 Pǝrwǝrdigar Ɵz ⱨǝⱪiⱪiti bilǝn Dawutⱪa xu ⱪǝsǝmni ⱪildi,

U uningdin ⱨeq yanmaydu: —

U: — «Ɵz puxtingdin qiⱪⱪan mewidin birsini tǝhtingdǝ olturƣuzimǝn;■

12 Pǝrzǝntliring Mening ǝⱨdǝmni,

Ⱨǝm Mǝn ularƣa ɵgitidiƣan agaⱨ-guwaⱨlirimni tutsa,

Ularning pǝrzǝntliri mǝnggügǝ tǝhtingdǝ olturidu» — degǝn.

13 Qünki Pǝrwǝrdigar Zionni talliƣan;

U Ɵz makani üqün uni haliƣan.

14 Mana U: — «Bu mǝnggügǝ bolidiƣan aramgaⱨimdur;

Muxu yǝrdǝ turimǝn;

Qünki Mǝn uni halaymǝn.■

15 Mǝn uning rizⱪini intayin zor bǝrikǝtlǝymǝn;

Uning yoⱪsullirini nan bilǝn ⱪandurimǝn;

16 Uning kaⱨinliriƣa nijatliⱪni kiygüzimǝn,

Uning mɵmin bǝndiliri xadliⱪtin tǝntǝnilik awazni yangritidu.■

17 Mǝn bu yǝrdǝ Dawutning münggüzini bihlandurimǝn;

Ɵzümning mǝsiⱨ ⱪilƣinim üqün yoruⱪ bir qiraƣ bekitkǝnmǝn;■

18 Uning düxmǝnlirigǝ xǝrmǝndilikni kiygüzimǝn;

Əmma uning kiygǝn taji bexida ronaⱪ tapidu» — dedi.

133

133-küy •••• Birlikning bǝhti

1 «Yuⱪiriƣa qiⱪix nahxisi»; Dawut yazƣan küy: —

Ⱪara, mana, ⱪerindaxlar birliktǝ turux nemidegǝn yahxi, nemidegǝn xerindur!

2 U Ⱨarunning bexiƣa tɵkülüp, saⱪilidin aⱪⱪan awu ⱪimmǝtlik maydǝk,

U Ⱨarunning saⱪilidin eⱪip,

Kiyim-keqǝkning yaⱪisiƣa qüxkǝn ⱪimmǝtlik mayƣa ohxaydu;□

3 U yǝnǝ Ⱨǝrmon teƣidiki xǝbnǝmning Zion taƣliriƣa qüxüxigǝ ohxaydu;

Qünki xu yǝrdǝ Pǝrwǝrdigar bǝrikǝtni —

Yǝni mǝnggülük ⱨayatni buyruƣan!□

134

134-küy •••• Ibadǝt

1 «Yuⱪiriƣa qiⱪix nahxisi»

Mana, Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturunglar,

I, keqiqǝ Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ turidiƣan,

Pǝrwǝrdigarning barliⱪ ⱪulliri!

2 Muⱪǝddǝs jayda turup ⱪolliringlarni kɵtürüp Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturunglar!

3 Asman-zeminni Yaratⱪuqi Pǝrwǝrdigar silǝrni Ziondin bǝrikǝtligǝy!□

135

135-küy •••• Hudaning ⱪilƣan uluƣ ǝmǝlliri üqün ibadǝt

1 Ⱨǝmdusana! Pǝrwǝrdigarning namini mǝdⱨiyilǝnglar,

Uni mǝdⱨiyilǝnglar, Pǝrwǝrdigarning ⱪulliri!

2 Uni mǝdⱨiyilǝnglar, Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ turƣanlar,

Hudayimizning ⱨoylilirida turƣanlar!

3 Yaⱨni mǝdⱨiyilǝnglar, qünki Pǝrwǝrdigar meⱨribandur;

Uning namiƣa küy eytinglar;

Qünki muxundaⱪ ⱪilix xerindur;

4 Qünki Yaⱨ Yaⱪupni Ɵziningki boluxⱪa,

Israilni Ɵz mirasi boluxⱪa talliwaldi.■

5 Qünki ɵzüm bilimǝnki, Pǝrwǝrdigar uluƣdur;

Rǝbbimiz barliⱪ ilaⱨlardin üstündur.□

6 Pǝrwǝrdigar nemǝ ixni muwapiⱪ kɵrgǝn bolsa,

U asmanlarda,

Zeminda,

Dengizlarda ⱨǝm uning barliⱪ tǝgliridimu xuni ⱪilƣandur.

7 U yǝr qǝtliridin bulut-tumanlarni ɵrlitidu;

Yamƣurlarƣa qaⱪmaⱪlarni ⱨǝmraⱨ ⱪilidu;

Xamalni Ɵz hǝziniliridin qiⱪiridu.■

8 U Misirdiki tunji oƣullarni ⱨalak ⱪildi,

Insanlarning bolsun, ⱨaywanlarning bolsun ⱨǝmmini urup ⱨalak ⱪildi.■

9 U alamǝtlǝrni, mɵjizilǝrni aranglarƣa ǝwǝtti, i Misir;

Pirǝwn wǝ uning ⱨǝmmǝ ⱪulliri üstigǝ ǝwǝtti.■

10 U uluƣ ǝllǝrni uruwǝtti,

Ⱪudrǝtlik padixaⱨlarni ɵltürüwǝtti;■

11 Amoriylarning padixaⱨi Siⱨonni,

Baxanning padixaⱨi Ogni,

Ⱪanaandiki barliⱪ padixaⱨliⱪlarni uruwǝtti.

12 Ularning zeminini miras ⱪilip,

Ɵz hǝlⱪi Israilƣa miras boluxⱪa tǝⱪdim ⱪildi.■

13 Sening naming, Pǝrwǝrdigar, mǝnggügǝ,

Xɵⱨrǝt-hatirǝng dǝwrdin-dǝwrgiqidur.■

14 Qünki Pǝrwǝrdigar Ɵz hǝlⱪining dǝwasini soraydu;

Ɵz ⱪulliriƣa rǝⱨim ⱪilidu.■

15 Əllǝrning butliri bolsa pǝⱪǝtla kümüx-altundin ibarǝttur,

Ularni insanning ⱪolliri yasiƣandur, halas.■

16 Ularning aƣzi bar, biraⱪ sɵzlimǝydu;

Kɵzliri bar, biraⱪ kɵrmǝydu;

17 Ⱪulaⱪliri bar, biraⱪ anglimaydu,

Aƣzida ⱨeq nǝpǝs yoⱪtur.

18 Ularni yasiƣanlar ularƣa ohxap ⱪalidu,

Ularƣa tayanƣanlarmu xundaⱪtur.

19 Israil jǝmǝti, Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturunglar;

Ⱨarun jǝmǝti, Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturunglar;

20 Lawiy jǝmǝti, Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturunglar;

Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪidiƣanlar, Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturunglar!

21 Yerusalemda makanlaxⱪan Pǝrwǝrdigarƣa Ziondin tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ eytilsun!

Ⱨǝmdusana!

136

136-küy •••• Pǝrwǝrdigarning muⱨǝbbitigǝ tǝxǝkkür eytinglar!

1 Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür eytinglar, U meⱨribandur;

Qünki Uning muⱨǝbbiti mǝnggülüktur;

2 Ilaⱨlarning ilaⱨiƣa tǝxǝkkür eytinglar,

Qünki Uning muⱨǝbbiti mǝnggülüktur;□

3 Rǝblǝrning Rǝbbigǝ tǝxǝkkür eytinglar,

Qünki Uning muⱨǝbbiti mǝnggülüktur;

4 Zor karamǝtlǝrni birdinbir Yürgüzguqigǝ tǝxǝkkür eytinglar,

Qünki Uning muⱨǝbbiti mǝnggülüktur;

5 Əⱪil-parasǝt arⱪiliⱪ asmanlarni Yasiƣuqiƣa tǝxǝkkür eytinglar,

Qünki Uning muⱨǝbbiti mǝnggülüktur;■

6 Zeminni sular üstidǝ sozup Turƣuzƣuqiƣa tǝxǝkkür eytinglar,

Qünki Uning muⱨǝbbiti mǝnggülüktur;■

7 Uluƣ nur jisimlirini Yasiƣuqiƣa tǝxǝkkür eytinglar,

Qünki Uning muⱨǝbbiti mǝnggülüktur;■

8 Kündüzni baxⱪuridiƣan ⱪuyaxni Yasiƣuqiƣa tǝxǝkkür eytinglar,

Qünki Uning muⱨǝbbiti mǝnggülüktur;■

9 Keqini baxⱪurdiƣan ay ⱨǝm yultuzlarni Yasiƣuqiƣa tǝxǝkkür eytinglar,

Qünki Uning muⱨǝbbiti mǝnggülüktur;

10 Ularning tunjilirini urup, Misirƣa zǝrb bǝrgüqigǝ tǝxǝkkür eytinglar,

Qünki Uning muⱨǝbbiti mǝnggülüktur;■

11 Israilni ular arisidin qiⱪarƣuqiƣa tǝxǝkkür eytinglar,

Qünki Uning muⱨǝbbiti mǝnggülüktur;■

12 Küqlük ⱪol ⱨǝm uzatⱪan bilǝk bilǝn ularni Qiⱪarƣuqiƣa tǝxǝkkür eytinglar,

Qünki Uning muⱨǝbbiti mǝnggülüktur;■

13 Ⱪizil dengizni bɵlǝk-bɵlǝk Bɵlgüqigǝ tǝxǝkkür eytinglar,

Qünki Uning muⱨǝbbiti mǝnggülüktur;■

14 Ⱨǝm Israilni uning otturisidin Ɵtküzgüqigǝ tǝxǝkkür eytinglar,

Qünki Uning muⱨǝbbiti mǝnggülüktur;

15 Ⱪizil dengizda Pirǝwnni ⱪoxunliri bilǝn süpürüp taxliƣuqiƣa tǝxǝkkür eytinglar,

Qünki Uning muⱨǝbbiti mǝnggülüktur;■

16 Ɵz hǝlⱪini qɵl-bayawandin Yetǝkligüqigǝ tǝxǝkkür eytinglar,

Qünki Uning muⱨǝbbiti mǝnggülüktur;■

17 Büyük padixaⱨlarni Uruwǝtküqigǝ tǝxǝkkür eytinglar,

Qünki Uning muⱨǝbbiti mǝnggülüktur;■

18 Ⱨǝm mǝxⱨur padixaⱨlarni Ɵltürgüqigǝ tǝxǝkkür eytinglar,

Qünki Uning muⱨǝbbiti mǝnggülüktur;

19 Jümlidin Amoriylarning padixaⱨi Siⱨonni Ɵltürgüqigǝ tǝxǝkkür eytinglar,

Qünki Uning muⱨǝbbiti mǝnggülüktur;

20 — Ⱨǝm Baxan padixaⱨi Ogni Ɵltürgüqigǝ tǝxǝkkür eytinglar,

Qünki Uning muⱨǝbbiti mǝnggülüktur;■

21 Ularning zeminini miras üqün Bǝrgüqigǝ tǝxǝkkür eytinglar,

Qünki Uning muⱨǝbbiti mǝnggülüktur;■

22 Buni bǝndisi Israilƣa miras ⱪilip bǝrgüqigǝ tǝxǝkkür eytinglar,

Qünki Uning muⱨǝbbiti mǝnggülüktur;

23 Ⱨalimiz harab ǝⱨwalda, bizlǝrni Əsligüqigǝ tǝxǝkkür eytinglar,

Qünki Uning muⱨǝbbiti mǝnggülüktur;

24 Bizni ǝzgǝnlǝrdin ⱪutuldurƣuqiƣa tǝxǝkkür eytinglar,

Qünki Uning muⱨǝbbiti mǝnggülüktur;

25 Barliⱪ ǝt igilirigǝ ozuⱪ Bǝrgüqigǝ tǝxǝkkür eytinglar,

Qünki Uning muⱨǝbbiti mǝnggülüktur;

26 Ərxlǝrdiki Tǝngrigǝ tǝxǝkkür eytinglar,

Qünki Uning muⱨǝbbiti mǝnggülüktur!

137

137-küy •••• Babilda sürgün boluxning dǝrd-ǝlimi

1 Babildiki dǝrya-eriⱪlar boyida biz olturduⱪ;

Zionni ǝsliginimizdǝ, bǝrⱨǝⱪ yiƣa kɵtürduⱪ;

2 Qiltarimizni arisidiki sɵgǝtlǝrgǝ esip ⱪoyduⱪ.

3 Qünki bizni sürgün ⱪilƣanlar bizdin nahxa tǝlǝp ⱪildi;

Bizni zarlatⱪuqilar bizdin tamaxa tǝlǝp ⱪilip: —

«Ⱨǝy, Zion nahxiliridin birni bizgǝ eytⱪina» — deyixti.■

4 Yaⱪa yurtta turup Pǝrwǝrdigarning nahxisini ⱪandaⱪmu eytayli?

5 Əy Yerusalem, mǝn seni untusam,

Ong ⱪolum maⱨaritini untusun!□

6 Seni ǝslimisǝm,

— Yerusalemni ǝng qong hursǝnlikimdin ǝwzǝl kɵrmisǝm —

Tilim tanglayimƣa qaplixip ⱪalsun!

7 I Pǝrwǝrdigar, Edom baliliridin ⱨesab alƣanda, Yerusalemning bexiƣa qüxkǝn künini yadingƣa kǝltürgǝysǝn;

Qünki ular: «Uni yǝr bilǝn yǝksan ⱪilinglar,

Uliƣiqǝ yǝr bilǝn yǝksan ⱪilinglar!» deyixti.■

8 I bulinix aldida turƣan Babil ⱪizi,

Bizgǝ ⱪilƣan ⱪilmixliringni ɵzünggǝ ⱪayturƣuqi bǝhtliktur!■

9 Bowaⱪliringni elip taxⱪa atⱪuqi kixi bǝhtliktur!

138

138-küy •••• Xǝpⱪǝtkǝ rǝⱨmǝtlǝr

1 Dawut yazƣan küy: —

Pütün ⱪǝlbim bilǝn Sanga tǝxǝkkür eytimǝn;

Barliⱪ ilaⱨlar aldida Seni küylǝymǝn.□

2 Pak-muⱪǝddǝslikingning ibadǝthanisiƣa ⱪarap bax urimǝn,

Ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiting ⱨǝm ⱨǝⱪiⱪǝt-sadaⱪiting üqün namingni tǝbriklǝymǝn;

Qünki Sǝn pütün nam-xɵⱨritingdinmu bǝkrǝk, wǝdǝngdǝ turidiƣiningni uluƣ ⱪilƣansǝn.□

3 Sanga nida ⱪilƣan künidǝ, manga jawab bǝrgǝnsǝn;

Jenimƣa küq kirgüzüp, meni riƣbǝtlǝndürgǝnsǝn.

4 Aƣzingdiki sɵzlǝrni angliƣanda, i Pǝrwǝrdigar,

Jaⱨandiki barliⱪ xaⱨlar Seni mǝdⱨiyilǝydu;

5 Ular Pǝrwǝrdigarning yollirida yürüp nahxa eytidu,

Qünki uluƣdur Pǝrwǝrdigarning xan-xǝripi.

6 Qünki Pǝrwǝrdigar aliydur;

Biraⱪ U ⱨali boxlarƣa nǝzǝr salidu;

Tǝkǝbbularni bolsa U yiraⱪtin tonup yetidu.■

7 Zulmǝt-muxǝⱪⱪǝtlǝr arisida mangƣan bolsammu,

Sǝn meni janlandurisǝn;

Düxmǝnlirimning ƣǝzipini tosuxⱪa ⱪolungni uzartisǝn,

Ong ⱪolung meni ⱪutⱪuzidu.

8 Pǝrwǝrdigar manga tǝwǝ ixlarni pütküzidu;

Meⱨir-muⱨǝbbiting, i Pǝrwǝrdigar, mǝnggülüktur;

Ɵz ⱪolliring yasiƣanni taxlap kǝtmigǝysǝn!

139

139-küy •••• Huda ⱪǝlbni Bilgüqidur

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan küy: —

I Pǝrwǝrdigar, Sǝn meni tǝkxürüp qiⱪting,

Ⱨǝm meni bilip yǝtting;

2 Ɵzüng olturƣinimni, turƣinimnimu bilisǝn;

Yiraⱪta turuⱪluⱪ kɵnglümdikini bilisǝn.

3 Basⱪan ⱪǝdǝmlirimni, yatⱪanlirimni ɵtkǝmǝngdin ɵtküzdung;

Barliⱪ yollirim Sanga ayandur.

4 Bǝrⱨǝⱪ, tilimƣa bir sɵz kelǝ-kǝlmǝstinla, i Pǝrwǝrdigar,

Mana Sǝn buni ǝyni boyiqǝ bilmǝy ⱪalmaysǝn.

5 Sǝn meni aldi-kǝynimdin orap turisǝn,

Ⱪolungni mening üstümgǝ ⱪondurƣansǝn.

6 Bundaⱪ bilim manga xunqilik tilsimat bilinidu!

Xundaⱪ yüksǝkki, mǝn uni bilip yetǝlmǝydikǝnmǝn.

7 Roⱨingdin neri boluxⱪa nǝlǝrgimu baralayttim?

Ⱨuzurungdin ɵzümni ⱪaqurup nǝlǝrgǝ baralayttim?

8 Asmanlarƣa qiⱪsam, mana Sǝn axu yǝrdǝ;

Tǝⱨtisarada orun salsammu, mana Sǝn xu yǝrdǝ;■

9 Sǝⱨǝrning ⱪanatlirini elip uqup,

Dengizning ǝng qǝt yǝrliridǝ tursam,

10 Ⱨǝtta axu jayda ⱪolung meni yetǝklǝydu,

Ong ⱪolung meni yɵlǝydu.

11 Mǝn: «Ⱪarangƣuluⱪ meni yapsa,

Ətrapimdiki yoruⱪluⱪ qoⱪum keqǝ bolidu» — desǝm,

12 Ⱪarangƣuluⱪmu Sǝndin yoxurunalmaydu,

Keqimu Sanga kündüzdǝk aydingdur,

Ⱪarangƣuluⱪmu Sanga yoruⱪtǝktur.

13 Bǝrⱨǝk, Sǝn mening iqlirimni yasiƣansǝn;

Anamning ⱪorsiⱪida meni toⱪuƣansǝn;□

14 Mǝn Seni mǝdⱨiyilǝymǝn,

Qünki mǝn sürlük wǝ karamǝt yasalƣanmǝn;

Sening ⱪilƣanliring karamǝt tilsimattur;

Buni jenim obdan bilidu.

15 Mǝn yoxurun jayda yasalƣinimda,

Yǝr tǝgliridǝ ǝpqillik bilǝn toⱪulup xǝkillǝndürülginimdǝ,

Ustihanlirim Sǝndin yoxurun ǝmǝs idi.■

16 Əzalirim tehi apiridǝ bolmiƣan künlǝrdǝ,

Ular yasiliwatⱪan künlǝrdǝ,

Kɵzüng tehi xǝkillǝnmigǝn jismimni kɵrüp yǝtkǝnidi;

Ularning ⱨǝmmisi alliburun dǝptiringdǝ yezilƣanidi.□

17 Aⱨ Tǝngrim, oyliring manga nǝⱪǝdǝr ⱪimmǝtliktur!

Ularning yiƣindisi xunqǝ zordur!

18 Ularni sanay desǝm, ular dengizdiki ⱪumlardinmu kɵptur;

Uyⱪudin kɵzümni aqsam, mǝn yǝnila Sǝn bilǝn billidurmǝn!□

19 Aⱨ, Sǝn rǝzillǝrni ɵltürüwǝtsǝng iding, i Huda!

Ⱪanhor kixilǝr, mǝndin yiraⱪ bolux!

20 Qünki ular Sening toƣruluⱪ ⱨiylilik bilǝn sɵzlǝydu;

Sening xǝⱨǝrliring ular tǝripidin azduruldi.□

21 Sanga ɵqmǝn bolƣanlarƣa, i Pǝrwǝrdigar, mǝnmu ɵqⱪu?

Sanga ⱪarxi qiⱪⱪanlarƣa mǝnmu yirginimǝnƣu?

22 Ularƣa qix-tirniⱪimƣiqǝ ɵqturmǝn;

Ularni ɵz düxmǝnlirim dǝp ⱨesablaymǝn.

23 Meni kɵzitip tǝkxürgǝysǝn, i Tǝngrim!

Mening ⱪǝlbimni bilip yǝtkǝysǝn!

Meni sinap, ƣǝmlik oylirimni bilgǝysǝn;■

24 Mǝndǝ Ɵzünggǝ azar bǝrgüdǝk yolning bar-yoⱪluⱪini kɵrgǝysǝn;

Wǝ meni mǝnggülük yolungda yetǝkligǝysǝn!

140

140-küy •••• Aⱨanǝtqilǝr ⱨǝm zomigǝrlǝr arisida

1 Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup oⱪulsun dǝp, Dawut yazƣan küy: —

Rǝzil adǝmdin, i Pǝrwǝrdigar, meni azad ⱪilƣaysǝn;

Zorawan kixidin meni saⱪliƣaysǝn.

2 Ular kɵnglidǝ yamanliⱪlarni oylimaⱪta;

Ular ⱨǝr küni jǝm boluxup urux qiⱪarmaⱪqi.

3 Tilini yilanningkidǝk ittik ⱪilidu;

Kobra yilanning zǝⱨiri lǝwliri astida turidu;

Selaⱨ.■

4 Rǝzil adǝmning ⱪolliridin meni aman ⱪiliƣaysǝn, i Pǝrwǝrdigar;

Putlirimni putlaxni ⱪǝstlǝydiƣan zorawan kixidin saⱪliƣaysǝn.

5 Tǝkǝbburlar mǝn üqün ⱪiltaⱪ, tanilarni yoxurup tǝyyarlidi;

Yol boyida tor yaydi,

Mǝn üqün tuzaⱪlarni saldi;

Selaⱨ.■

6 Mǝn Pǝrwǝrdigarƣa: «Sǝn mening Tǝngrimdursǝn» — dedim;

Yelinixlirim sadasiƣa ⱪulaⱪ salƣaysǝn, i Pǝrwǝrdigar;

7 Pǝrwǝrdigar Rǝb nijatliⱪimning küqidur;

Sǝn jǝng künidǝ beximni yepip ⱪoƣdiƣansǝn.

8 Rǝzil adǝmning ümidini ijabǝt ⱪilmiƣaysǝn, i Pǝrwǝrdigar;

Ularning ⱨiylilirini aⱪⱪuzmiƣaysǝn;

Bolmisa ɵzlirini qong tutuwalidu.

Selaⱨ.

9 Meni ⱪorxiwalƣanlarning bolsa,

Lǝwliridin qiⱪⱪan xumluⱪ ularning ɵz bexiƣa qüxsun;□

10 Üstigǝ qoƣlar yaƣdurulsun;

Ular otⱪa,

Ⱪaytidin qiⱪalmiƣudǝk ⱨanglarƣa taxliwetilsun;

11 Tili qeⱪimqi adǝmning yǝr yüzidǝ orni bolmisun;

Balayi’apǝt zorawanlarni tügǝxküqǝ owlaydu;

12 Mǝn bilimǝnki, Pǝrwǝrdigar ezilgǝnlǝrning dǝwasini soraydu,

Yoⱪsulning ⱨǝⱪⱪini elip beridu;

13 Bǝrⱨǝⱪ, ⱨǝⱪⱪaniylar namingƣa tǝxǝkkür eytidu;

Kɵngli duruslar ⱨuzurungda yaxaydu.

141

141-küy •••• Rǝzillik bilǝn murǝssǝ ⱪilƣili bolmaydu

1 Dawut yazƣan küy: —

Pǝrwǝrdigar, mǝn Sanga nida ⱪildim;

Yenimƣa tezdin kǝlgǝysǝn;

Sanga nida ⱪilƣinimda awazimni angliƣaysǝn.

2 Duayimni angliƣiningda, Sanga sunulƣan huxbuydǝk yeⱪimliⱪ bolsun,

Ⱪolumning kɵtürülüxi sunulƣan kǝqlik ⱪurbanliⱪtǝk ⱪobul bolsun.□  ■

3 Aƣzim aldida kɵzǝtqi turƣuzƣaysǝn, i Pǝrwǝrdigar;

Lǝwlirim dǝrwazisini saⱪliƣaysǝn;

4 Kɵnglümni ⱨeqⱪandaⱪ yaman ixⱪa,

Ⱪǝbiⱨlik ⱪilƣuqilarƣa xerik bolup, rǝzillik ⱪilixⱪa mayil ⱪilmiƣaysǝn.

Meni ularning nemǝtliridin ⱨeq yegüzmigǝysǝn!

5 Ⱨǝⱪⱪaniy adǝm meni ursun —

Bu manga meⱨribanliⱪtur;

Manga tǝnbiⱨ bǝrsun —

Bu bolsa, bexim rǝt ⱪilmaydiƣan, ⱪuyulƣan esil maydǝk bolidu.

Qünki mening duayim yǝnila xularning rǝzilliklirigǝ ⱪarxi bolidu.□

6 Ularning ⱨakimliri tik yarlardin taxliwetilgǝndǝ,

Hǝlⱪ mening sɵzlirimni anglaydu;

Qünki bu sɵzlǝr xerindur.□

7 Birsi otun yarƣanda yǝrgǝ qeqilƣan yerindilardǝk,

Mana, ustihanlirimiz tǝⱨtisara ixiki aldida qeqiwetildi;□  ■

8 Bǝrⱨǝⱪ, kɵzlirim Sangila tikilip ⱪaraydu, Pǝrwǝrdigar Rǝbbim;

Sanga tayinimǝn;

Jenimni harab ⱪilip taxliwǝtmigǝysǝn.

9 Ularning manga salƣan ⱪiltiⱪidin,

Ⱪǝbiⱨlik ⱪilƣuqilarning tuzaⱪliridin meni saⱪliƣaysǝn;

10 Rǝzillǝr ɵzining torliriƣa yiⱪilsun,

Mǝn bolsam — ɵtüp ketimǝn.

142

142-küy •••• Yar-yɵlǝksizliktiki dua

1 Dawut ƣarda yoxurunup turƣan waⱪitta yazƣan «Masⱪil»: —

Mǝn Pǝrwǝrdigarƣa awazimni anglitip nalǝ-pǝryad kɵtürimǝn;

Pǝrwǝrdigarƣa awazim bilǝn yelinimǝn;□

2 Uning aldida dad-zarlirimni tɵkimǝn;

Uningƣa awariqilikimni eytimǝn.

3 Roⱨim iqimdǝ tügixǝy dǝp ⱪalƣanda,

Xu qaƣda basⱪan yolumni bilgǝnsǝn;

Mǝn mangƣan yolda ular manga ⱪiltaⱪ saldi.■

4 Ong yenimƣa ⱪarap baⱪⱪaysǝn;

Ətrapimda meni tonuydiƣan adǝm yoⱪtur;

Panaⱨgaⱨ yoⱪap kǝtti;

Ⱨeq adǝm jenimƣa kɵyünmǝydu.

5 Mǝn Sanga pǝryad kɵtürdüm, i Pǝrwǝrdigar;

Sanga: «Sǝn mening Baxpanaⱨimsǝn,

Tiriklǝrning zeminida bolƣan Nesiwǝmdursǝn» — dedim.■

6 Mening pǝryadimƣa ⱪulaⱪ salƣaysǝn;

Qünki mǝn intayin harab ǝⱨwalƣa qüxürüldum;

Meni ⱪoƣliƣuqilirimdin ⱪutuldurƣaysǝn;

Qünki ular mǝndin küqlüktur.■

7 Sening namingni tǝbriklixim üqün,

Jenimni türmidin qiⱪarƣaysǝn;

Ⱨǝⱪⱪaniylar ǝtrapimda olixidu;

Qünki Sǝn manga zor meⱨribanliⱪ kɵrsitisǝn.

143

143-küy •••• Roⱨim tügixǝy dǝp ⱪaldi!

1 Dawut yazƣan küy: —

Pǝrwǝrdigar, duayimni angliƣaysǝn;

Yelinixlirimƣa ⱪulaⱪ salƣaysǝn;

Ⱨǝⱪiⱪǝt-sadaⱪitingdǝ ⱨǝm ⱨǝⱪⱪaniyitingdǝ manga jawab bǝrgǝysǝn.

2 Ɵz ⱪulungni soraⱪⱪa tartixⱪa turmiƣaysǝn;

Qünki nǝziringdǝ tiriklǝrning ⱨeqbiri ⱨǝⱪⱪaniy ispatlanmaydu.■

3 Qünki düxmǝn jenimƣa ziyankǝxlik ⱪilmaⱪta,

U ⱨayatimni dǝpsǝndǝ ⱪildi;

Meni huddi ɵlgili uzun bolƣanlardǝk,

Ⱪarangƣu jaylarda turuxⱪa mǝjbur ⱪilidu.

4 Xunga roⱨim iqimdǝ tügixǝy dǝp ⱪaldi;

Iqimdǝ ⱪǝlbim sundi.

5 Mǝn ⱪǝdimki künlǝrni ǝslǝymǝn;

Sening barliⱪ ⱪilƣanliring üstidǝ seƣinip oylinimǝn;

Ⱪolliring ixligǝnlirini hiyalimdin ɵtküzimǝn.■

6 Ⱪollirimni Sanga ⱪarap sozup intilimǝn;

Jenim qangⱪiƣan zemindǝk Sanga tǝxnadur.

Selaⱨ.

7 Manga tezdin jawab bǝrgǝysǝn, i Pǝrwǝrdigar;

Roⱨim ⱨalidin ketidu;

Didaringni mǝndin yoxurmiƣaysǝn;

Bolmisa mǝn ⱨangƣa qüxidiƣanlardǝk bolimǝn.

8 Meⱨir-muⱨǝbbitingni tang sǝⱨǝrdǝ anglatⱪaysǝn;

Qünki tayanƣinim Sǝn;

Mengixim kerǝk bolƣan yolni manga bildürgǝysǝn;

Qünki jenim Sanga tǝlmürüp ⱪaraydu;■

9 Meni ⱪutuldurƣaysǝn, i Pǝrwǝrdigar, düxmǝnlirimdin;

Baxpanaⱨ izdǝp Sening yeningƣa ⱪaqimǝn.

10 Ɵz iradǝnggǝ ǝmǝl ⱪiliximⱪa meni ɵgǝtkǝysǝn;

Qünki Sǝn mening Hudayimdursǝn;

Sening meⱨriban Roⱨing meni tüptüz zeminda yetǝkligǝy;□

11 Ɵz nam-xɵⱨriting üqün meni janlandurƣaysǝn, i Pǝrwǝrdigar;

Ɵz ⱨǝⱪⱪaniyitingdǝ jenimni awariqiliktin azad ⱪilƣaysǝn.

12 Ⱨǝm meⱨir-xǝpⱪitingdǝ düxmǝnlirimni üzüp taxliwǝtkǝysǝn;

Jenimni har ⱪilƣanlarning ⱨǝmmisini ⱨalak ⱪilƣaysǝn;

Qünki mǝn Sening ⱪulungdurmǝn.■

144

144-küy •••• Padixaⱨning nijatliⱪi — hǝlⱪning bǝhti

1 Dawut yazƣan küy: —

Ⱪollirimƣa jǝng ⱪilixni,

Barmaⱪlirimƣa uruxni ɵgitidiƣan,

Mening Ⱪoram Texim Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturulsun!■

2 Mening ɵzgǝrmǝs xǝpⱪitim wǝ mening ⱪorƣinim,

Mening egiz munarim wǝ nijatkarim,

Mening ⱪalⱪinim wǝ tayanƣinim, mǝn Uningdin ⱨimayǝ tapimǝn;

U Ɵz hǝlⱪimni ⱪol astimda boysundurƣuqidur!■

3 I Pǝrwǝrdigar, Sǝn uningdin hǝwǝr alidikǝnsǝn, adǝm degǝn zadi nemǝ?

Uning toƣruluⱪ oylaydikǝnsǝn, insan balisi degǝn nemǝ?■

4 Adǝm bolsa bir nǝpǝsturla, halas;

Uning künliri ɵtüp ketiwatⱪan bir kɵlǝnggidur, halas.■

5 I Pǝrwǝrdigar, asmanlarni egildürüp qüxkǝysǝn;

Taƣlarƣa tegip ulardin is-tütǝk qiⱪarƣaysǝn;■

6 Qaⱪmaⱪlarni qaⱪⱪuzup ularni tarⱪitiwǝtkǝysǝn;

Oⱪliringni etip ularni ⱪiyⱪas-sürǝngǝ salƣaysǝn;■

7 Yuⱪiridin ⱪolliringni uzitip,

Meni azad ⱪilƣaysǝn;

Meni uluƣ sulardin,

Yaⱪa yurttikilǝrning qanggilidin qiⱪarƣaysǝn.

8 Ularning aƣzi ⱪuruⱪ gǝp sɵzlǝydu,

Ong ⱪoli aldamqi ⱪoldur.□

9 I Huda, mǝn Sanga atap yengi nahxa eytimǝn;

Ontarƣa tǝngkǝx bolup Sanga küylǝrni eytimǝn.□

10 Sǝn padixaⱨlarƣa nijatliⱪ-ƣǝlibǝ beƣixlaysǝn;

Ⱪulung Dawutni ǝjǝllik ⱪiliqtin ⱪutuldurisǝn.

11 Meni ⱪutuldurƣaysǝn, yat yurttikilǝrning ⱪolidin azad ⱪilƣaysǝn;

Ularning aƣzi ⱪuruⱪ gǝp sɵzlǝydu,

Ong ⱪoli aldamqi ⱪoldur.

12 Xundaⱪ ⱪilip oƣullirimiz yaxliⱪida puhta yetilgǝn kɵqǝtlǝrgǝ ohxaydu,

Ⱪizlirimiz ordiqǝ nǝⱪixlǝngǝn tüwrüklǝrdǝk bolidu;

13 Axliⱪ ambarlirimiz toldurulup,

Türlük-türlük ozuⱪlar bilǝn tǝminlǝydiƣan,

Ⱪoylirimiz otlaⱪlirimizda minglap, tümǝnlǝp ⱪozilaydiƣan;

14 Kalilirimiz boƣaz bolidiƣan;

Ⱨeqkim besip kirmǝydiƣan, ⱨeqkim jǝnggǝ qiⱪmaydiƣan;

Koqilirimizda ⱨeq jedǝl-ƣowƣa bolmaydiƣan; □

15 Əⱨwali xundaⱪ bolƣan hǝlⱪ nemidegǝn bǝhtliktur!

Hudasi Pǝrwǝrdigar bolƣan hǝlⱪ bǝhtliktur!

145

145-küy •••• Hudaning ⱪilƣan uluƣ ǝmǝllirini keyinki ǝwladⱪa bayan ⱪilix •••• «Elipbǝ tǝrtipilik» küy

1 Mǝdⱨiyǝ: Dawut yazƣan küy: —

|א| Mǝn Seni mǝdⱨiyilǝp uluƣlaymǝn, Hudayim, i Padixaⱨ;

Namingƣa ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturimǝn.

2 |ב| Ⱨǝrküni Sanga tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturimǝn,

Namingƣa ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturimǝn!

3 |ג| Uluƣdur Pǝrwǝrdigar, zor mǝdⱨiyilǝrgǝ layiⱪtur!

Uning uluƣluⱪini sürüxtürüp bolƣili bolmas;■

4 |ד| Bir dǝwr yengi bir dǝwrgǝ Sening ⱪilƣanliringni mahtaydu;

Ular ⱪudrǝtlik ⱪilƣanliringni jakarlaydu;■

5 |ה| Mǝn ⱨǝywitingning xǝrǝplik julaliⱪini,

Wǝ karamǝt mɵjiziliringni seƣinip sɵzlǝymǝn;

6 |ו|: Xuning bilǝn ular ⱪorⱪunqluⱪ ixliringning ⱪudritini bayan ⱪilidu;

Mǝnmu uluƣ ǝmǝlliringni jakarlaymǝn!

7 |ז| Ular zor meⱨribanliⱪingni ǝslǝp, uni mubarǝklǝp tarⱪitidu,

Ⱨǝⱪⱪanliyliⱪing toƣruluⱪ yuⱪiri awazda küylǝydu.■

8 |ח| Pǝrwǝrdigar meⱨir-xǝpⱪǝtlik ⱨǝm rǝⱨimdildur;

Asan ƣǝzǝplǝnmǝydu, U zor meⱨir-muⱨǝbbǝtliktur;■

9 |ט| Pǝrwǝrdigar ⱨǝmmigǝ meⱨribandur;

Uning rǝⱨimdilliⱪliri barqǝ yaratⱪanlirining üstididur;

10 |י| Sening barliⱪ yasiƣanliring Seni mǝdⱨiyilǝydu, i Pǝrwǝrdigar,

Sening mɵmin bǝndiliring Sanga tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturidu.

11 |כ| Ular padixaⱨliⱪingning xǝripidin hǝwǝr yǝtküzidu,

Küq-ⱪudritingni sɵzlǝydu;

12 |ל| Xundaⱪ ⱪilip insan baliliriƣa ⱪudrǝtlik ixliring,

Padixaⱨliⱪingning xǝrǝplik ⱨǝywisi ayan ⱪilinidu.

13 |מ| Sening padixaⱨliⱪing ǝbǝdiy padixaⱨliⱪtur,

Sǝltǝniting ǝwladtin-ǝwladⱪiqidur.□

14 |ס| Pǝrwǝrdigar yiⱪilay degǝnlǝrning ⱨǝmmisini yɵlǝydu,

Egilip ⱪalƣanlarning ⱨǝmmisini turƣuzidu.

15 |ע| Ⱨǝmmǝylǝnning kɵzliri Sanga tikilip kütidu;

Ularƣa ɵz waⱪtida rizⱪini tǝⱪsim ⱪilip berisǝn;■

16 |פ| Ⱪolungni eqixing bilǝnla,

Barliⱪ jan igilirining arzusini ⱪandurisǝn.

17 |צ| Pǝrwǝrdigar barliⱪ yollirida ⱨǝⱪⱪaniydur,

Yasiƣanlirining ⱨǝmmisigǝ muⱨǝbbǝtliktur.

18 |ק| Pǝrwǝrdigar Ɵzigǝ nida ⱪilƣanlarning ⱨǝmmisigǝ yeⱪindur,

Ɵzigǝ ⱨǝⱪiⱪǝttǝ nida ⱪilƣanlarning ⱨǝmmisigǝ yeⱪindur;

19 |ר| U Ɵzidin ǝyminidiƣanlarning arzusini ǝmǝlgǝ axuridu;

Ularning pǝryadini anglap ularni ⱪutⱪuzidu.

20 |ש| Pǝrwǝrdigar Ɵzini sɵygǝnlǝrning ⱨǝmmisidin hǝwǝr alidu;

Rǝzillǝrning ⱨǝmmisini yoⱪitidu.

21 |ת| Aƣzim Pǝrwǝrdigarning mǝdⱨiyisini eytidu;

Barliⱪ ǝt igiliri ǝbǝdil’ǝbǝd uning muⱪǝddǝs namiƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturƣay!

146

146-küy •••• Huda mǝdⱨiyilǝnsun!

1 Ⱨǝmdusana!

I jenim, Pǝrwǝrdigarni mǝdⱨiyilǝ!

2 Mǝn ⱨayat bolsamla, Pǝrwǝrdigarni mǝdⱨiyilǝymǝn;

Wujudum bar bolsila Hudayimƣa küy eytimǝn.

3 Esilzadilǝrgimu,

Insan balisiƣimu tayanmanglar,

Ularda ⱨeq mǝdǝt-nijatliⱪ yoⱪtur.■

4 Mana, uning nǝpisi ketidu,

U ɵz tupriⱪiƣa ⱪaytip ketidu;

Xu kündila arzu-niyǝtliri yoⱪap ketidu.□

5 Yaⱪupning Tǝngrisi mǝdǝtkari bolƣan adǝm,

Pǝrwǝrdigar Hudasini ɵz ümidi ⱪilƣan adǝm bǝhtliktur!

6 U asmanlarni, zeminni,

Dengizni ⱨǝm uningda bar mǝwjudatlarni yaratⱪandur;

U ⱨǝⱪiⱪǝt-sadaⱪǝttǝ mǝnggü turidu;

7 Ezilgüqilǝr üqün U ⱨɵküm süridu;

Aq ⱪalƣanlarƣa nan beridu.

Pǝrwǝrdigar mǝⱨbuslarni azad ⱪilidu;

8 Pǝrwǝrdigar korlarning kɵzlirini aqidu;

Pǝrwǝrdigar egilip ⱪalƣanlarni turƣuzidu;

Pǝrwǝrdigar ⱨǝⱪⱪaniylarni sɵyidu.■

9 Pǝrwǝrdigar musapirlardin hǝwǝr alidu;

Yetim-yesirlǝrni, tul hotunni yɵlǝydu;

Biraⱪ rǝzillǝrning yolini ǝgri-bügri ⱪilidu.

10 Pǝrwǝrdigar mǝnggügǝ ⱨɵküm süridu;

I Zion, sening Hudaying dǝwrdin-dǝwrgiqǝ ⱨɵküm süridu!

Ⱨǝmdusana!■

147

147-küy •••• Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir Hudaƣa ⱨǝmdusanalar eytilsun!

1 Ⱨǝmdusana! Yaⱨni mǝdⱨiyilǝnglar!

Bǝrⱨǝⱪ, bundaⱪ ⱪilix xerindur;

Hudayimizni küylǝnglar!

Mǝdⱨiyǝ oⱪux insanƣa yarixidu.■

2 Pǝrwǝrdigar Yerusalemni bina ⱪilmaⱪta;

Israilning sürgün ⱪilinƣanlirini U yiƣip kelidu;□

3 U kɵngli sunuⱪlarni dawalaydu;

Ularning yarilirini tangidu.■

4 U yultuzlarning sanini sanaydu;

Ularning ⱨǝmmisigǝ bir-birlǝp isim ⱪoyidu.□  ■

5 Uluƣdur Rǝbbimiz, zor ⱪudrǝtliktur;

Uning qüxinixi qǝksizdur.

6 Pǝrwǝrdigar yawax mɵminlǝrni yɵlǝp kɵtüridu;

Rǝzillǝrni yǝrgiqǝ tɵwǝn ⱪilidu.

7 Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkürlǝr bilǝn nahxa eytinglar;

Küylǝrni qiltarƣa tǝngxǝp eytinglar!

8 U asmanni bulutlar bilǝn ⱪaplitidu,

Zeminƣa yamƣurni bekitidu,

Taƣlarda ot-qɵplǝrni ɵstüridu;■

9 Mallarƣa ozuⱪ,

Taƣ ⱪaƣisining qüjiliri zarliƣanda, ularƣa ozuⱪ beridu;

10 At küqidin U zoⱪ almaydu;

Adǝmning qǝbdǝs putlirini hursǝnlik dǝp bilmǝydu;

11 Pǝrwǝrdigar bǝlki Ɵzidin ǝyminidiƣanlarni,

Ɵzining ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbitigǝ ümid baƣliƣanlarni hursǝnlik dǝp bilidu.

12 Pǝrwǝrdigarni mahtanglar, i Yerusalem;

Hudayingni mǝdⱨiyilǝ, i Zion.

13 Qünki U dǝrwaziliringning taⱪaⱪlirini mǝⱨkǝm ⱪilidu;

Seningdǝ turuwatⱪan pǝrzǝntliringgǝ bǝht-bǝrikǝt bǝrdi.

14 U qǝt-qegraliringda aram-tinqliⱪ yürgüzidu,

Seni buƣdayning esili bilǝn ⱪanaǝtlǝndüridu.

15 U Ɵz ǝmr-bexarǝtlirini yǝr yüzigǝ ǝwǝtidu;

Uning sɵz-kalami intayin tez yügüridu.■

16 U aⱪ ⱪarni yungdǝk beridu,

Ⱪirawni küllǝrdǝk tarⱪitidu.

17 Uning muzini nan uwaⱪliridǝk ⱪilip parqiliwetidu;

Uning soƣuⱪi aldida kim turalisun?

18 U sɵzini ǝwǝtip, ularni eritidu;

Uning xamilini qiⱪirip, sularni aⱪⱪuzidu.

19 U Ɵz sɵz-kalamini Yaⱪupⱪa,

Bǝlgilimilirini ⱨǝm ⱨɵkümlirini Israilƣa ayan ⱪilidu;

20 U baxⱪa ⱨeqbir ǝlgǝ mundaⱪ muamilǝ ⱪilmiƣandur;

Uning ⱨɵkümlirini bolsa, ular bilip baⱪⱪan ǝmǝs.

Ⱨǝmdusana!■

148

148-küy •••• Pütkül alǝm, Pǝrwǝrdigarni uluƣlanglar!

1 Ⱨǝmdusana!

Pǝrwǝrdigarni asmanlardin mǝdⱨiyilǝnglar;

Yuⱪiri jaylarda Uni mǝdⱨiyilǝnglar;■

2 Uni mǝdⱨiyilǝnglar, barliⱪ pǝrixtiliri;

Uni mǝdⱨiyilǝnglar, barliⱪ ⱪoxunliri!

3 Uni mǝdⱨiyilǝnglar, i ⱪuyax ⱨǝm ay,

Uni mǝdⱨiyilǝnglar, ⱨǝmmǝ parlaⱪ yultuzlar;

4 Uni mǝdⱨiyilǝnglar, asmanlarning asmanliri,

Asmandin yuⱪiri jaylaxⱪan sular!

5 Bular Pǝrwǝrdigarning namini mǝdⱨiyilisun;

Qünki U buyruƣan ⱨaman, ular yaratilƣandur;■

6 U ularni ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ turƣuzdi;

Ular üqün waⱪti ɵtmǝydiƣan bǝlgilimini buyruƣan.■

7 Pǝrwǝrdigarni zemindin mǝdⱨiyilǝnglar,

Dengizdiki barliⱪ ǝjdiⱨalar, dengizning barliⱪ tǝgliri;

8 Ot, mɵldüz, ⱪar, tuman,

Uning sɵzigǝ ǝmǝl ⱪilidiƣan judunluⱪ xamal;

9 Taƣlar ⱨǝm barliⱪ dɵnglǝr,

Mewilik dǝrǝhlǝr, barliⱪ kedir dǝrǝhliri,

10 Yawayi ⱨaywanlar, barliⱪ mal-waranlar,

Ɵmiligüqilǝr ⱨǝm uqar-ⱪanatlar;

11 Jaⱨan padixaⱨliri wǝ barliⱪ ⱪowmlar,

Əmirlǝr ⱨǝm yǝr yüzidiki barliⱪ ⱨakim-sotqilar;

12 Ⱨǝm yigitlǝr ⱨǝm ⱪizlar,

Bowaylar wǝ yaxlar, —

13 Ⱨǝmmisi Pǝrwǝrdigarning namini mǝdⱨiyilisun;

Qünki pǝⱪǝtla Uning nami aliydur;

Uning ⱨǝywiti yǝr ⱨǝm asmandin üstün turidu.■

14 Ⱨǝm U Ɵz hǝlⱪining münggüzini,

Yǝni barliⱪ muⱪǝddǝs bǝndilirining mǝdⱨiyisini egiz kɵtürgüzgǝn;

Ular Israil baliliri,

Ɵzigǝ yeⱪin bir hǝlⱪtur!

Ⱨǝmdusana!□  ■

149

149-küy •••• Ⱪiyamǝt künidiki ƣǝlibǝ üqün mǝdⱨiyilǝnglar!

1 Ⱨǝmdusana!

Pǝrwǝrdigarƣa atap yengi bir nahxini oⱪunglar;

Mɵmin bǝndilǝrning jamaitidǝ Uning mǝdⱨiyisini eytinglar!

2 Israil ɵz Yaratⱪuqisidin xadlansun;

Zion oƣulliri ɵz Padixaⱨidin hux bolƣay!■

3 Ular Uning namini ussul bilǝn mǝdⱨiyilisun;

Uningƣa küylǝrni dap ⱨǝm qiltarƣa tǝngxǝp eytsun!■

4 Qünki Pǝrwǝrdigar Ɵz hǝlⱪidin sɵyünǝr;

U yawax mɵminlǝrni nijatliⱪ bilǝn bezǝydu;

5 Uning mɵmin bǝndiliri xan-xǝrǝptǝ roⱨlinip xad bolƣay,

Orunlirida yetip xad awazini yangratⱪay!□

6 Aƣzida Tǝngrigǝ yüksǝk mǝdⱨiyiliri bolsun,

Ⱪollirida ⱪox bisliⱪ ⱪiliq tutulsun;■

7 Xuning bilǝn ular ǝllǝr üstidin ⱪisas,

Hǝlⱪlǝrgǝ jaza bǝja yürgüzidu;

8 Əllǝrning padixaⱨlirini zǝnjirlǝr bilǝn,

Aⱪsɵngǝklirini tɵmür kixǝnliri bilǝn baƣlaydu;■

9 Ularning üstigǝ pütülgǝn ⱨɵkümni bǝja kǝltüridu —

Uning barliⱪ mɵmin bǝndiliri muxu xǝrǝpkǝ nesip bolidu!

Ⱨǝmdusana!■

150

150-küy •••• Ahirida — pǝⱪǝt Ⱨǝmdusana!

1 Ⱨǝmdusana!

Tǝngrini Uning muⱪǝddǝs jayida mǝdⱨiyilǝnglar;

Ⱪudriti parlap turidiƣan ǝrxlǝrdǝ Uni mǝdⱨiyilǝnglar;■

2 Uni ⱪudrǝtlik ixliri üqün mǝdⱨiyilǝnglar;

Ƣayǝt uluƣluⱪi üqün Uni mǝdⱨiyilǝnglar;

3 Uni burƣa sadasi bilǝn mǝdⱨiyilǝnglar;

Uni rawab ⱨǝm qiltar bilǝn mǝdⱨiyilǝnglar;

4 Uni dap ⱨǝm ussul bilǝn mǝdⱨiyilǝnglar;

Uni tarliⱪ sazlar ⱨǝm nǝy bilǝn mǝdⱨiyilǝnglar;

5 Uni jarangliⱪ qanglar ⱨǝm yangraⱪ qanglar bilǝn mǝdⱨiyilǝnglar;

6 Barliⱪ nǝpǝs igiliri Yaⱨni mǝdⱨiyilisun!

Ⱨǝmdusana!

■ 1:1 Zǝb. 26:4-5; Pǝnd. 1:10, 15; 4:14, 15; 1Kor. 15:33; Əf. 5:11

■ 1:2 Ⱪan. 6:6-9; 17:19; Yǝ. 1:8; Zǝb. 112:1; 119:1

□ 1:3 «U nemila ⱪilsa ronaⱪ tapidu» — bu yǝrdiki «u», Hudaning yolida mangidiƣan adǝmlǝrni kɵrsitidu.

■ 1:3 Yǝr. 17:8

■ 1:4 Ayup 21:18; Zǝb. 35:5; Yǝx. 17:13; 29:5; Ⱨox. 13:3

□ 2:1 «Əllǝr nemixⱪa quⱪan salidu?» — Zǝburdiki küylǝrdǝ, «ǝllǝr» yaki «yat ǝllǝr» bolsa, Israil hǝlⱪidin baxⱪa ⱨǝrbir hǝlⱪ-millǝtni kɵrsitidu.

■ 2:1 Ros. 4:25

□ 2:2 «Pǝrwǝrdigar wǝ Uning Mǝsiⱨi» — «Mǝsiⱨ» muxu yǝrdǝ, kona bir ɵrp-adǝtkǝ ⱪaritilƣan. Tǝwrattiki bǝlgilimidǝ, yengi padixaⱨ tiklinix murasimida bexiƣa puraⱪliⱪ zǝytun meyi ⱪuyulatti. Bu «mǝsiⱨ ⱪilix» («mǝsiⱨlǝx») dǝp atalƣan. «Yǝxaya» kitab, 61-babta «mǝsiⱨ ⱪilix» degǝn sɵz bolsa, kelidiƣan Ⱪutⱪuzƣuqining wujudiƣa may ǝmǝs, bǝlki Muⱪǝddǝs Roⱨ ⱪuyulidiƣanliⱪini kɵrsitidu. Muxu ayǝttimu ohxaxla, «Mǝsiⱨ» Muⱪǝddǝs Roⱨ bilǝn «mǝsiⱨ ⱪilinƣan adǝm»ni kɵrsitidu.

□ 2:3 «Ularning qǝklimilirini qɵrüwetǝyli, Ularning asarǝtlirini buzup taxlayli!» — «Ular» «Huda wǝ Uning Mǝsiⱨi»ni kɵrsitidu.

□ 2:6 «Zion.., yǝni muⱪǝddǝs teƣim..» — «Zion teƣi» Yerusalem wǝ muⱪǝddǝs ibadǝthana bu taƣ üstigǝ ⱪurulƣan. «Zion» (yaki «Sion») ǝslidǝ «kɵrünǝrlik» degǝn mǝnidǝ. U Hudaning Ɵz hǝlⱪigǝ ⱨimayǝ bolƣanliⱪiƣa simwol ⱪilinidu. «Ɵzüm mǝsiⱨ ⱪilƣan padixaⱨni tiklidim» — yuⱪiridiki 2-ayǝttiki, «Mǝsiⱨ» toƣrisidiki izaⱨatni kɵrüng.

■ 2:7 Ros. 13:33; Ibr. 1:5; 5:5

■ 2:8 Zǝb. 22:27; 72:8

□ 2:9 «Sǝn tɵmür tayaⱪ bilǝn ularni bitqit ⱪiliwetisǝn» — yaki: «Sǝn tɵmür tayaⱪ bilǝn ularni baxⱪurisǝn».

■ 2:9 Wǝⱨ. 2:27; 19:15

□ 2:11 «Titrǝk iqidǝ huxallininglar!» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «titrǝk iqidǝ yaxanglar!».

□ 2:12 «Uni (Oƣulni) sɵyünglar» — buning mǝnisi bǝlkim «Hudaning oƣli bilǝn ǝplixiwelinglar». «Qünki uning ƣǝzipi sǝlla ⱪaynisa...» — yǝnǝ birhil tǝrjimisi «Qünki uning ƣǝzipi tezla ⱪozƣilidu...».

■ 2:12 Zǝb. 34:8; Pǝnd. 16:20; Yǝx. 30:18; Yǝr. 17:7; Rim. 9:33; 10:11; 1Pet. 2:6

□ 3:1 «Dawut ɵz oƣli Abxalomdin ⱪeqip yürgǝn künlǝrdǝ...» — muxu wǝⱪǝ, «2Sam.» 15-18-babta hatirilǝngǝn.

■ 3:1 2Sam. 15,16,17,18

□ 3:2 «Hudadin uningƣa ⱨeq nijat yoⱪtur!» — demisǝkmu, «nijat» «(Hudadin kǝlgǝn) ⱪutⱪuzux» degǝnni bildüridu. «Selaⱨ» — muxu sɵz bǝlkim küy qalƣan waⱪtida muzikidiki bir «pauza»ni kɵrsitixi mumkin; xuning bilǝn uning: — «Tohta, oylan!» degǝn imasi boluxi mumkin.

□ 3:3 «Xan-xǝripim ⱨǝm beximni yɵligüqidursǝn!» — «mening xan-xǝripim» degǝn ibarǝ ikki bisliⱪ sɵz bolup, bǝlkim: (1) Dawutning mǝdⱨiyisining temisi Huda Ɵzidur; (2) Hudaning Dawutning ɵz Hudasi bolƣanliⱪi, bu naⱨayiti pǝhirlik, xǝrǝplik ixtur, degǝn ikki mǝnini bildürüxi mumkin.

■ 3:5 Zǝb. 4:8

■ 3:6 Zǝb. 27:3

■ 3:8 Pǝnd. 21:31; Yǝx. 43:11; Yǝr. 3:23; Ⱨox. 13:4; Wǝⱨ. 7:10; 19:1

□ 4:1 «Nǝƣmiqilǝrning bexi» — yaki «Bax sazqi». Dawut ibadǝthanida ɵzining ⱨǝm baxⱪilarning küylirini oⱪux üqün mǝhsus horqilar ⱨǝm sazqilarni orunlaxturƣan. Muxu yǝrdiki «bax sazqi» xübⱨisizki xularni baxⱪuridiƣan adǝmni kɵrsitidu. Dawut bax sazqining muxu küyni ɵz muzikisi bilǝn ibadǝthanida oⱪuxini orunlaxturعan bolsa kerǝk. «I manga ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ ata ⱪilƣuqi Huda!» — ibraniy tilida: «I ⱨǝⱪⱪaniyliⱪimning Hudasi!». Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «I mǝn üqün adalǝtni soriƣuqi Huda!»

□ 4:2 «Ⱪaqanƣiqǝ biⱨudilikni sɵyüp, yalƣanni izdǝp yürisilǝr?» — bu ayǝt bǝlkim «yalƣan ilaⱨ»lar, yǝni butlar toƣruluⱪ eytilƣan. Sɵzligüqining «mening xan-xǝripim» degini bolsa, Hudadur. Muxu adǝmlǝr uni sɵyüp, uni izdǝxning ornidaButlarni izdǝydu.

■ 4:4 Əf. 4:26

■ 4:5 Ⱪan. 33:19; Zǝb. 51:16-19

■ 4:8 Law. 26:5; Ⱪan. 12:10; 33:28; Zǝb. 3:6

□ 5:3 «I Pǝrwǝrdigar, sǝⱨǝrdǝ Sǝn awazimni anglaysǝn;...» — «sǝⱨǝrdǝ» degǝn sɵzgǝ ⱪarap bǝzi alimlar 3-, 4- ⱨǝm 5-küylǝr, Dawutning Abxalomdin ⱪeqix jǝryanidiki üq kün iqidiki dualiri, dǝp ⱪaraydu (3-küydǝ «kǝq» ⱨǝm «sǝⱨǝr» bar, 4-dǝ bolsa «kǝq», 5-dǝ «sǝⱨǝr» bar).

■ 5:9 Zǝb. 12:2-3; 36:1-3; 52:2; 62:4; Rim. 3:13

■ 5:10 Zǝb. 7:14-15; 9:15-16; 35:7-8; 59:12

□ 6:1 «sǝkkiz tarliⱪ arfa» — baxⱪa bir tǝrjimisi «sǝkkiz ǝnlik küy».

■ 6:2 Zǝb. 38:3

□ 6:5 «Tǝⱨtisarada kim sanga tǝxǝkkürlǝrni eytsun?» — «tǝⱨtisara» ɵlgüqilǝrning roⱨliri ⱪiyamǝt künini kütidiƣan jay (ibraniy tilida «xeol» deyilidu).

■ 6:8 Mat. 7:23; 25:41; Luⱪa 13:27

□ 7:1-2 «Dawutning «Xiggaon»i» — «Xiggaon» bǝlkim «dolⱪunluⱪ», «otluⱪ», «axiⱪliⱪ bilǝn» degǝn mǝnidǝ bolup, bu sɵz küyning eytilidiƣan aⱨangini bildüridu. «Kux isimlik bir Binyaminliⱪning sɵzliri» — «Kux» degǝn kixi toƣruluⱪ baxⱪa hǝwirimiz yoⱪ. Ⱨeq bolmiƣanda u Dawutⱪa ziyankǝxlik ⱪilmaⱪqi bolƣan.

□ 7:4 «... (Əksiqǝ mǝn bilǝn bikardin-bikar düxmǝnlǝxkǝnnimu ⱪutⱪuzdum) —...» — «baxⱪa birhil tǝrjimisi: «...Yaki manga azar ⱪilƣuqini bikardin-bikar buliƣan bolsam, ...».

□ 7:7 «Sǝn ular üqün pǝlǝktiki ornungƣa ⱪaytip barƣaysǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Ularning üstidin ⱨɵküm sürgin».

□ 7:9 «adǝm ⱪǝlblirini ⱨǝm iqlirini siniƣuqi» — «iqliri» degǝn sɵz ibraniy tilida «bɵrǝkliri» deyilidu.

■ 7:9 1Tar. 28:9; Yǝr. 11:20; 17:10; 20:12; Wǝⱨ. 2:23

■ 7:14 Ayup 15:35; Yǝx. 59:4

■ 7:15 Ayup 4:8; Zǝb. 9:15; 10:2; 35:7-8; 94:13; 119:85; Pǝnd. 5:22; 26:27; Top. 10:8

□ 8:1 ««Gittif»ta orunlansun dǝp...» — «Gittif» alimlarning pǝrziqǝ «Gat» xǝⱨiridin qiⱪⱪan birhil saz.

■ 8:2 Mat. 21:16

■ 8:4 Ayup 7:17; Zǝb. 144:3; Ibr. 2:6

□ 8:5 «Sǝn uning ornini pǝrixtilǝrningkidin azƣinǝ tɵwǝn bekittingsǝn...» — baxⱪa ikki hil tǝrjimisi bar: (1) «Sǝn uning ornini Hudaningkidin azƣinǝ tɵwǝn bekitkǝnsǝn»; (2) «Sǝn uning ornini pǝrixtilǝrningkidin bir mǝzgillikla tɵwǝn ⱪilƣansǝn».

■ 8:6 1Kor. 15:27

□ 9:1 ««Mut-Labbǝn» degǝn aⱨangda oⱪulsun dǝp» — «Mut-Labbǝn» bǝlkim «oƣulning ɵlümi» degǝn mǝnidǝ.

■ 9:8 Zǝb. 96:13; 98:9

■ 9:9 Zǝb. 37:39; 46:1-3; 91:1-2

□ 9:14 «...mǝn Zion ⱪizining dǝrwazilirida turup,... » — «Zion ⱪizi» Yerusalemni kɵrsitidu.

■ 9:15 Zǝb. 7:16; Pǝnd. 5:22

□ 9:16 «Higgaon — Selaⱨ» — «Higgaon» bǝlkim «seƣinip oylinix» degǝnni bildüridu; xundaⱪla yǝnǝ bǝlkim: — «muzika pǝs awazliⱪ boluxi kerǝk» degǝnni bildürüxi mumkin.

□ 9:17 «...yandurulup, tǝⱨtisaraƣa taxlinidu» — «tǝⱨtisara» toƣruluⱪ 6-küy, 5-ayǝttiki izaⱨatni, xundaⱪla «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng.

□ 10:1 «Nemixⱪa, i Pǝrwǝrdigar, yiraⱪta turisǝn? Nemixⱪa azabliⱪ künlǝrdǝ ɵzüngni yoxurisǝn?» — 10-küyning 9-küy bilǝn sirliⱪ alaⱪisi bar; 9-küy ⱨǝm 10-küydiki ayǝtlǝr ibraniy tilida alaⱨidǝ xǝkilgǝ igǝ. Ibraniy yeziⱪida 22 ⱨǝrp bar. Bu ikki küydiki taⱪ ayǝtlǝrning ⱨǝrbiri ibraniy elipbǝ tǝrtipigǝ asasǝn yengi ⱨǝrp bilǝn baxlinidu (mǝsilǝn, uyƣur tili bolsa, a-, ǝ-, b- ⱪatarliⱪ ⱨǝrplǝr bilǝn baxlanƣanƣa ohxax). 9-küy ⱨǝm 10-küyni bir-birigǝ baƣliƣanda, toluⱪ «elipbǝlik nusha» pǝyda bolidu. Keyin muxundaⱪ küyni «elipbǝ tǝrtipilik» küy dǝp ataymiz.

□ 10:2 «Ular ɵzliri tapⱪan ⱨiylilǝr bilǝn ilinip, bablinidu» — yaki «Ajizlar ularning ⱨiyliliri bilǝn ilinip ⱪalidu».

■ 10:2 Zǝb. 7:16; 9:15-16; Pǝnd. 5:22

□ 10:3 «Aq kɵzlǝr üqün bǝht tilǝydu; Pǝrwǝrdigarni bolsa kɵzigǝ ilmaydu» — yaki «Aq kɵzlǝr adǝmni tillap, Pǝrwǝrdigarni qǝtkǝ ⱪaⱪidu».

■ 10:4 Zǝb. 14:1-3; 53:1-3

■ 10:7 Rim. 3:14

□ 10:10 «Dǝrdmǝnlǝr uning yawuzluⱪliri bilǝn yiⱪilidu» — «yawuzluⱪliri» bǝlkim kɵqmǝ mǝnidǝ bolup, xirning küqlük putlirini yaki qixlirini wǝ yaki owqilarning torlirini (9-ayǝt) kɵrsitixi mumkin.

□ 10:11 «U yüzini yepiwelip, ⱪarimaydu» —yaki «U yüzini yepip ⱪarimaydu» yaki «U yüzini yoxurup ⱪarimaydu»

■ 10:11 Zǝb. 64:5; 73:11; 94:7

□ 10:16 «Imansiz ǝllǝr bolsa Pǝrwǝrdigarning zeminidin yoⱪilar» — ibraniy tilida «ǝllǝr» muxu yǝrdǝ Hudaning yolini rǝt ⱪilidiƣan yat ǝllǝrni kɵrsitidu. «Pǝrwǝrdigarning zemini» — ibraniy tilida «uning zemini». Hudaning bu zemini bolsa, Israilƣa miras ⱪilƣan Ⱪanaan zemini (Pǝlǝstin)dur.

■ 10:16 Zǝb. 29:10; 93:1; 145:13; 146:10; Yǝr. 10:10; Yiƣ. 5:19; Dan. 3:33; 6:27; 1Tim. 1:17

■ 10:17-18 Yǝx. 57:1

□ 11:3 «Ullar ⱨalak ⱪilinsa,..» — «Ullar» jamaǝtning yaki jǝmiyǝtning ullirini kɵrsitidu.

□ 11:4 «Uning sǝzgür kɵzliri insan balilirini kɵzitip, sinaydu» — «Uning sǝzgür kɵzliri» ibraniy tilida «uning kɵz ⱪapaⱪliri».

□ 11:6 «Piȥƣirim ⱪiziⱪ Xamal ularning ⱪǝdǝⱨidiki nesiwisi bolidu» — «ularning ⱪǝdǝⱨidiki nesiwisi» kinayilik, ⱨǝjwiy gǝp.

□ 12:1 «xeminit bilǝn oⱪulsun dǝp...» — «xeminitx» bǝlkim, «sǝkkiz tarliⱪ saz» yaki «sǝkkiz notiliⱪ küy» degǝn mǝnidǝ.

□ 12:5 «Mǝn ularƣa, ular zariⱪip kütkǝn azadliⱪni yǝtküzimǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Ularni «tüfi!» dǝp mazaⱪ ⱪilƣuqilardin azad ⱪilimǝn»

■ 12:6 2Sam. 22:31; Zǝb. 18:30; 19:8; 119:140; Pǝnd. 30:5

□ 12:7 «Sǝn Pǝrwǝrdigar, ularni saⱪlaysǝn» — «ular» 5-ayǝttǝ tilƣa elinƣan «ezilgǝnlǝr» wǝ «miskinlǝr»ni kɵrsitidu.

■ 14:1 Zǝb. 10:4; 53:1-3; Rim. 3:10

□ 14:6 «Biraⱪ Pǝrwǝrdigar uning baxpanaⱨidur!» — yaki «Qünki Pǝrwǝrdigar uning baxpanaⱨidur!». Bizningqǝ «biraⱪ» toƣra kelidu — demǝk, Huda Ɵz hǝlⱪining bozǝk ⱪilinƣiniƣa ⱪarap, ularni ⱪoƣlaxⱪa ⱨǝrikǝt ⱪilidu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Gǝrqǝ Pǝrwǝrdigar uning baxpanaⱨi bolsa!»

□ 14:7 «Israil huxallinidu!» — «Israil» toƣruluⱪ — oⱪurmǝnlǝr Tǝwrattiki «Yaritilix» degǝn ⱪisimni oⱪuƣan bolsa, esidǝ boliduki, Huda ⱨǝzriti Yaⱪupning ismini «Israil»ƣa ɵzgǝrtkǝn. Yǝⱨudiy hǝlⱪi (Israillar) Yaⱪupning ǝwladliridin ibarǝt. Xunga Tǝwrattiki baxⱪa yǝrlǝrdǝ yaki Zǝburda «Yaⱪup» yaki «Israil» adǝttǝ Yǝⱨudiylar, yǝni Israil hǝlⱪini kɵrsitidu. Əgǝr tekist ⱨǝzriti Yaⱪup (Israil)ning ɵzini kɵrsǝtkǝn bolsa, izaⱨat berimiz.

■ 15:2 Zǝb. 24:4; Yǝx. 33:15

□ 16:1 «Dawut yazƣan «Mihtam» küy» — «Mihtam» bǝzi alimlarning pǝrziqǝ «ünsiz dua» yaki «yoxurun gɵⱨǝr» degǝn mǝnidǝ.

□ 16:2 «Sǝndin baxⱪa mening bǝht-saaditim yoⱪtur» — baxⱪa birhil tǝrjimisi — «Mening yahxiliⱪim (ⱨǝrgiz) seningkigǝ yǝtmǝydu».

■ 16:2 Ayup 22:2; 35:7; Rim. 11:35

□ 16:5 «Pǝrwǝrdigar bolsa mening mirasim ⱨǝm ⱪǝdǝⱨimdiki nesiwǝmdur» — Hudaning «Ɵz hǝlⱪining mirasi» bolƣanliⱪi toƣruluⱪ «Yar.» 15:1, «Qɵl.» 18:20, «Zǝb.» 73:26ni wǝ izaⱨatlirini kɵrüng. «Qǝk taxlinip erixkǝn nesiwǝmni ɵzüng saⱪlaysǝn» — Israillar Yǝxua pǝyƣǝmbǝrning yetǝkqiliki bilǝn Ⱪanaan (Pǝlǝstin) zeminini igiligǝn waⱪtida, ⱨǝr ⱪǝbilining, ⱨǝr ailining tǝǝlluⱪi qǝk taxlax bilǝn bekitilgǝn («Yǝ.» 18-19-bab). Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ tapxurulƣan ⱪanun boyiqǝ, bu tǝǝlluⱪat bolsa mǝnggügǝ muxu ailǝ ǝwladliriƣa miras ⱪaldurulidu.

■ 16:5 Yiƣ. 3:24

□ 16:6 «Nesiwǝmni bǝlgiligǝn siziⱪlar manga güzǝl yǝrlǝrni bekitkǝndur» — yuⱪiriⱪi 5-ayǝttiki qǝk bǝlgiligǝn jay siziⱪlar bilǝn bekitilgǝn. Dawut bǝlkim muxu sɵzlǝrni kɵqmǝ mǝnidǝ ixlitip: «Ⱨayatim wǝ turmuxumni ⱨǝr jǝⱨǝttin Huda yahxi bekitkǝn» — demǝkqi bolsa kerǝk.

□ 16:7 «Ⱨǝtta keqilǝrdimu wijdanim manga ɵgitidu» — «wijdanim» ibraniy tilida «bɵrǝklirim» degǝn sɵz bilǝn bildürülidu.

■ 16:8 Ros. 2:25

□ 16:9 «Mening roⱨim tehimu kɵtürülidu» — «roⱨim» ibraniy tilida «xan-xǝripim» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

□ 16:10 «Qünki jenimni tǝⱨtisarada ⱪaldurmaysǝn» — Tǝwrat wǝ Injil boyiqǝ, «dozah» yaki «jǝⱨǝnnǝm» pǝⱪǝtla ahirǝt künidin keyin baxlinidu. Uningdin ilgiri, ɵlüp kǝtkǝn adǝmlǝrning roⱨi bir orunƣa, yǝni «tǝⱨtisara»ƣa baridu. Mǝsiⱨ Əysa krestkǝ mihlanƣandin keyin, «tǝⱨtisara»da qong bir ɵzgirix yüz bǝrdi. Bu yǝrdǝ biz u toƣruluⱪ tohtalmaymiz. Biraⱪ muxu ayǝttǝ, Dawut pǝyƣǝmbǝr «Mǝsiⱨ» (Ⱪutⱪuzƣuqi)ning gɵrdǝ turmay tirildürülidiƣanliⱪini aldin eytⱪan. «Tǝbirlǝr»nimu kɵrüng. «Sening Muⱪǝddǝs Bolƣuqing» — Muⱪǝddǝs Kitabta, «muⱪǝddǝs» «uluƣ» ǝmǝs, bǝlki «mutlǝⱪ pak», «Hudaƣa has», «pütünlǝy Hudaƣa atalƣan» degǝn mǝnini bildüridu. «Muⱪǝddǝs Bolƣuqing» qoⱪum Mǝsiⱨni kɵrsitidu. «Sening Muⱪǝddǝs Bolƣuqingni qirixtin saⱪlaysǝn» — ibraniy tilida «Sening Muⱪǝddǝs Bolƣuqingni qirixni kɵrgüzmǝysǝn». Demǝk, gɵrgǝ ⱪoyulƣan bolsimu, teni qirimaydu (tez tirildürülidu).

■ 16:10 Ros. 2:31; 13:35

□ 17:7 «ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbitingni ayan ⱪilƣaysǝn!» — «ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiting» ǝslidǝ kɵplük xǝklidǝ «ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbitinglar».

□ 17:10 «Ularning baƣrini may ⱪaplap, ⱪetip kǝtkǝn...» — bu ibarǝ ularning intayin tǝkǝbburluⱪi, baxⱪilarƣa ⱨeq kɵngül bɵlmǝydiƣanliⱪi, ularni kɵzgǝ ilmaydiƣanliⱪini kɵrsitidu.

□ 17:11 «Bizni yǝrgǝ uruxⱪa kɵzini alaytip,...» — yaki «Meni yǝrgǝ uruxⱪa kɵzini alaytip,...».

□ 17:15 «...Oyƣanƣinimda, Sening didaringdin sɵyünimǝn!» — «oyƣanƣinimda» ɵlümdin oyƣinip, tirilgǝndǝ, demǝk.

□ 18:2 «mening ⱪutⱪuzƣuqi münggüzüm» — ibraniy tilida «nijatliⱪimning münggüzi».

□ 18:4 «Ihlassizlarning yamrap ketixi meni ⱪorⱪitiwǝtti» — ibraniy tilida «Ihlassizlarning ⱪiyan-taxⱪinliri meni ⱪorⱪitiwǝtti».

□ 18:7 «...Taƣlarning ulliri dǝⱨxǝtlik tǝwrǝndi, silkinip kǝtti; qünki U ƣǝzǝplǝndi...» — bu küydiki sɵzlǝr tǝdrijiy ⱨalda Dawutning ɵzining ǝⱨwalidin ayrilip, Dawutning bolƣusi ǝwladi Mǝsiⱨning ⱨayatiƣa ɵtidu. Küydǝ Mǝsiⱨning ⱨayati, japa-muxǝⱪⱪǝt tartidiƣanliⱪi, ahirida uning xan-xǝrǝpkǝ erixidiƣanliⱪi wǝ pütkül alǝmgǝ padixaⱨ bolidiƣanliⱪi kɵrsitilidu. Demǝk, bu küyning ɵzi uluƣ bir bexarǝttur.

□ 18:8 «Uningdin kɵmür qoƣliri qiⱪti» — yaki «Uningdin kɵmür qoƣliri tutaxturuldi».

□ 18:10 «Bir kerubni minip pǝrwaz ⱪildi» — «kerub» intayin küqlük birhil ⱪanatliⱪ pǝrixtǝ. «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng.

□ 18:14 «U oⱪlirini etip, düxmǝnlirimni tarⱪitiwǝtti» — ibraniy tilida «U oⱪlirini etip, ularni tarⱪitiwǝtti». 17-ayǝtni kɵrüng.

□ 18:24 «Pǝrwǝrdigar ⱨǝⱪⱪaniyliⱪimƣa ⱪarap, kɵz aldidiki ⱪolumning ⱨalalliⱪiƣa ⱪarap, ⱪilƣanlirimni ⱪayturdi» — xübⱨisizki, muxu 19-24-ayǝtlǝrdǝ Mǝsiⱨning pak-ƣubarsizliⱪi, gunaⱨsizliⱪi bexarǝt ⱪilinidu. Dawut ɵzi toƣruluⱪ bu sɵzlǝrni ⱨǝrgiz deyǝlmǝytti. Mǝsilǝn, 25-küy, 7-ayǝt wǝ 51-küyni kɵrüng.

□ 18:29 «Sǝn arⱪiliⱪ düxmǝn ⱪoxuni arisidin yügürüp ɵttüm» — «yügürüp ɵttüm» degǝn sɵzlǝr «bɵsüp ɵttüm» degǝn mǝnini ɵz iqigǝ alidu.

□ 18:43 «Sǝn meni hǝlⱪning nizaliridin ⱪutⱪuzƣansǝn» — xübⱨisizki, muxu bexarǝttǝ eytilƣan «hǝlⱪ» Dawut padixaⱨning ɵz ⱪowmi bolƣan Yǝⱨudiy hǝlⱪini kɵrsitidu.

□ 18:50 «Ɵzi mǝsiⱨ ⱪilƣiniƣa, Yǝni Dawutⱪa ⱨǝm uning nǝsligǝ...» — «Mǝsiⱨ ⱪilƣini» yǝni «Mǝsiⱨ» toƣruluⱪ 2-küydiki izaⱨatlarni kɵrüng.

□ 19:2 «Ularning sɵzliri kün-künlǝr dǝryadǝk eⱪiwatidu» — «ular» ǝrxlǝr wǝ asman gümbizini kɵrsitidu. «Ularning sɵzliri kün-künlǝr dǝryadǝk eⱪiwatidu; keqǝ-keqilǝp ular bilimni ayan ⱪiliwatidu» — ayǝtning baxⱪa birhil tǝrjimisi «Kün baxⱪa bir küngǝ gǝplirini tɵkidu, keqǝ baxⱪa bir keqigǝ sɵz ⱪilmaⱪta».

□ 19:3 «Tilsiz ⱨǝm awazsiz bolsimu, ularning sadasi alǝmgǝ anglanmaⱪta» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «Alǝmdǝ ⱨǝrⱪandaⱪ bir til ularning sadasini anglap qüxinǝlǝydu».

□ 19:4 «Ularning ɵlqǝm tanisi yǝr yüzidǝ tartilmaⱪta» — bu «ɵlqǝm tanisi» bǝlkim insanning tǝsǝwwur-oylirini ɵlqigüqi boluxi mumkin.

■ 19:4 Rim. 10:18

■ 19:5 Top. 1:5

□ 19:7 «Pǝrwǝrdigarning tǝwrat-ⱪanuni mukǝmmǝldur» — «Tǝwrat-ⱪanun» tooƣruluⱪ: «Tǝwrat» (toraⱨ) ibraniy tili bolup, muxu yǝrdǝ «ⱪanun, tǝlim, yolyoruⱪ» degǝn mǝnidǝ ixlitilidu. «Tǝwrat ⱪanuni» degǝn ibarǝ adǝttǝ Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ kǝltürülgǝn Tǝwrattiki «Yaritilix», «Misirdin qiⱪix», «Lawiylar» «Qɵl-Bayawandiki sǝpǝr» ⱨǝm «Ⱪanun xǝrⱨi» degǝn aldinⱪi bǝx ⱪisimning ⱪanun-pǝrmanliⱪ mǝzmunini kɵrsitidu.

■ 19:7 2Sam. 22:31; Zǝb. 18:30

□ 19:8 «Pǝrwǝrdigarning pǝrmanliri yoruⱪluⱪtur» — yaki «Pǝrwǝrdigarning pǝrmanliri roxǝndur» yaki «Pǝrwǝrdigarning pǝrmanliri paktur».

■ 19:10 Zǝb. 119:72,103,127; Pǝnd. 8:11

□ 19:14 «I Pǝrwǝrdigar, mening Ⱪoram Texim wǝ Ⱨǝmjǝmǝt-Nijatkarim» — «Ⱨǝmjǝmǝt-Nijatkar» yaki «ⱨǝmjǝmǝt-ⱪutⱪuzƣuqi» toƣruluⱪ: — Ibraniy tilida «goel» degǝn bu sɵzning alaⱨidǝ mǝnisi bar. Birsi kǝmbǝƣǝl bolup, ɵzini ⱪulluⱪⱪa setiwǝtkǝn bolsa yaki baxⱪa ⱪiyin ǝⱨwalƣa uqrap mal-mülükini satⱪan bolsa, Musa pǝyƣǝmbǝr tapxuruwalƣan ⱪanunƣa asasǝn, muxu kixining ɵzining yeⱪin uruⱪ-tuƣⱪanliri, ⱨǝmjǝmǝtliri bu kixini ⱨɵrlükkǝ qiⱪirip ⱪutⱪuzux ⱨoⱪuⱪi bar idi. Demǝk, «ⱨǝmjǝmǝt-ⱪutⱪuzƣuqi» ɵz ⱪerindixini ⱨɵr ⱪilmaⱪqi bolsa, uni ⱪutⱪuzalaytti. Ⱨoⱪuⱪni ixlitix «ⱨǝmjǝmǝt-ⱪutⱪuzƣuqi»ning ɵz ihtiyarliⱪi bilǝn bolatti, ǝlwǝttǝ. Birsi ɵz uruⱪ-tuƣⱪiniƣa «ⱨǝmjǝmǝt-ⱪutⱪuzƣuqi» bolup uni ⱪutⱪuzmaⱪqi bolsa, ⱨeqkim uni tosalmaytti. Xunga pǝyƣǝmbǝrlǝr Hudaning ⱪutⱪuzƣuqi ikǝnlikini bayan ⱪilix üqün pat-pat dǝl muxu sɵzni ixlitidu. Demǝk, Huda Ɵz bǝndisigǝ yaki hǝlⱪigǝ «ⱨǝmjǝmǝt»lik ⱪilip, ularning «goel»i, yǝni «ⱨǝmjǝmǝt-ⱪutⱪuzƣuqi»si bolidu. Uning Ɵz hǝlⱪini ⱪutⱪuzuxi Ɵz ihtiyariliⱪi bilǝn, ǝlwǝttǝ!

□ 20:1 «Yaⱪupning Hudasining nami seni egizdǝ aman saⱪliƣay!» — «Yaⱪupning Hudasi» degǝn muxu ibaridǝ «Yaⱪup» ⱨǝm ⱨǝzriti Yaⱪupning ɵzini ⱨǝmdǝ uningdin qiⱪⱪan Israil hǝlⱪinimu kɵrsitidu.

□ 20:6 «Pǝrwǝrdigar Ɵzi mǝsiⱨ ⱪilƣini» — yǝni Israilning padixaⱨi; muxu yǝrdǝ Dawutni kɵrsitidu. Biraⱪ xübⱨisizki, bu küy bir bexarǝt bolup, kǝlgüsidiki Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨnimu kɵrsitidu. 2-küydiki izaⱨatlarni wǝ «Tǝbirlǝr»nimu kɵrüng.

□ 20:9 «I Pǝrwǝrdigar, padixaⱨⱪa ƣǝlibǝ bǝrgǝysǝn; nida ⱪilƣinimizda bizgǝ ijabǝt ⱪilƣaysǝn!» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «I Pǝrwǝrdigar, ƣǝlbigǝ erixtürgǝysǝn! Biz nida ⱪilƣan kündǝ Padixaⱨ bizgǝ jawab bǝrgǝy!»

□ 21:6 «Sǝn uning ɵzini mǝnggülük bǝrikǝtlǝr ⱪilding» — bu sɵz bǝlkim Dawutning ǝwladi bolƣan, kǝlgüsidiki Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨning Hudaning Ibraⱨimƣa bǝrgǝn ǝng uluƣ wǝdisini ǝmǝlgǝ axuridiƣanliⱪini kɵrsitixi mumkin. Xu wǝdǝ: «Sǝn ɵzüng baxⱪilarƣa bǝht-bǝrikǝt bolisǝn ... Sǝn arⱪiliⱪ yǝr yüzidiki barliⱪ ailǝ wǝ ⱪǝbililǝrgǝ bǝht-bǝrikǝt ata ⱪilinidu» deyilidu («Yar.» 12:1-3dǝ hatirilǝngǝn). Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Sǝn uningƣa mǝnggülük bǝrikǝtlǝrni bekitting».

□ 21:8 «Sening ⱪolung barliⱪ düxmǝnliringni tepip, ... Ong ⱪolung Sanga ɵqmǝnlik ⱪilƣanlarni tepip axkarǝ ⱪilidu...» — 8-ayǝttin baxlap, bexarǝtlik sɵzlǝr biwasitǝ padixaⱨⱪa eytilƣan bolsa kerǝk. Roxǝnki, bu ayǝtlǝr padixaⱨ Dawutning ǝwladi bolƣan, kǝlgüsidiki Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨni kɵrsitidu.

□ 22:1 «Izaⱨat» — Dawut pǝyƣǝmbǝr ⱨayatida nurƣun azab-oⱪubǝtlǝrni tartⱪan bolsimu, lekin u bu küydǝ eytilƣan xunqiwala eƣir azab-oⱪubǝtlǝrni tartⱪan ǝmǝs. Xunga xübⱨisizki, Dawut ɵzidin keyinki birsining tartidiƣan azablirini kɵrsǝtkǝn bolsa kerǝk. Oⱪurmǝnlǝr bu azablarning kimgǝ ⱪaritilƣanliⱪi toƣruluⱪ ɵzliri hulasigǝ kǝlsun. ««ayjǝlǝt-haxxaⱨar» (tang sǝⱨǝrdǝ kǝlgǝn mǝdǝt)» — bǝzi alimlar: «Tang sǝⱨǝrdiki qixi jǝrǝn» dǝp tǝrjimǝ ⱪilidu. Bu bǝlkim küyning temisining ⱨǝm uning aⱨangining nami bolsa kerǝk.

■ 22:1 Mat. 27:46; Mar. 15:34

□ 22:2 «Keqidimu mǝn xundaⱪ pǝryad ⱪilixtin aram alalmaymǝn» — yaki «keqidimu mǝn pǝryad ⱪilsam, biraⱪ aram tapmaymǝn»

■ 22:2 Mat. 27:45

■ 22:5 Zǝb. 25:2-3; 31:1; Yǝx. 49:23; Rim. 9:33

□ 22:6 «mǝn bolsam adǝm ǝmǝs, bir ⱪurtmǝn» — ibraniy tilida «ⱪurt» «kokkus ilikus» (ⱪizil ⱪurt) degǝn ⱪurtni kɵrsitidu. Bu hil ⱪurtning qixisi tuhumliƣanda ɵzini dǝrǝhkǝ qaplaxturup, salƣan tuhumlirini ɵz bǝdini bilǝn ⱪoƣdaydu. Xundaⱪ ⱪilip u ɵlgüqǝ qaplaxⱪan yǝrdin midirlimay turidu. Ɵlüxi bilǝn uningdin ⱪipⱪizil bir suyuⱪluⱪ qiⱪip, ⱨǝmmǝ ǝtrapini ⱪizil ⱪilidu. Adǝmlǝr bu ⱪizil suyuⱪluⱪni boyaⱪ üqün ixlitidu. Bu ixlar Mǝsiⱨ Əysaning krestkǝ mihlinixiƣa bexarǝt bolmamdu?

■ 22:6 Yǝx. 41:14

■ 22:7 Mat. 27:39

■ 22:8 Mat. 27:43

■ 22:10 Yǝx. 49:1

□ 22:12 «Baxanning küqlük buⱪiliri meni oriwaldi» — Pǝlǝstinning Baxan rayonidiki buⱪilar yoƣan, küqlük idi. Bu yǝrdǝ yaman adǝmlǝr ⱨǝm ularning kǝynidǝ turƣan yaman jin-roⱨlarni kɵrsǝtsǝ kerǝk.

■ 22:15 Yⱨ. 19:28

■ 22:16 Mat. 27:35; Mar. 15:24; Luⱪa 23:33; Yⱨ. 19:23,37; 20:25

□ 22:18 «Kɵnglikimgǝ erixix üqün qǝk taxlixiwatidu» — yaki «Qapinimƣa erixix üqün qǝk taxlixiwatidu».

■ 22:18 Luⱪa 23:34; Yⱨ. 19:24

□ 22:20 «Mening yalƣuz jenim» — yaki «Mening kiqik jenim» yaki «Mening ⱪimmǝtlik jenim». Sɵzligüqi eƣir yalƣuzluⱪ ⱨes ⱪiliwatⱪan bolsa kerǝk.

□ 22:21 «...iltijalirimni ijabǝt ⱪilip yawa kalilarning münggüzliridin ⱪutⱪuzƣansǝn!» — «yawa kala» ⱨazir nǝsli ⱪuruƣan. Ular ǝsli intayin küqlük, adǝttiki kalidin ikki ⱨǝssǝ qong idi. Muxu yǝrdǝ «yawa kalilar» ǝxǝddiy rǝzil adǝmlǝrgǝ yaki jin-xǝytanlarƣa simwol bolidu.

■ 22:22 Ibr. 2:12

□ 22:23 «Yaⱪupning barliⱪ nǝsilliri» — Israil hǝlⱪi, ǝlwǝttǝ. «Israilning ǝwladliri» — Huda Yaⱪupning ismini «Israil»ƣa ɵzgǝrtkǝn, xuning bilǝn u «Israil ⱪowmining ǝjdadi» bolƣan.

□ 22:25 «Qong jamaǝt iqidǝ manga oⱪulƣan mǝdⱨiyilǝr Ɵzüngdindur» — baxⱪa ikki hil tǝrjimisi «Qong jamaǝttǝ mening mǝdⱨiyilirimning temisi Sǝndin qiⱪⱪandur...» yaki «Qong jamaǝttǝ mening Sanga mǝdⱨiyilǝrni oⱪuxⱪa muyǝssǝr bolƣanliⱪim Sǝndin qiⱪⱪandur...».

■ 22:25 Zǝb. 18:49; 35:18; 52:9; 111:1

□ 22:26 «Ajiz mɵminlǝr ⱪorsiⱪi toyƣuqǝ tamaⱪlinidu» — «tamaⱪlinidu» degǝn bu sɵz muxu yǝrdǝ ⱨeyt ⱪurbanliⱪliridin yaki «tǝxǝkkür ⱪurbanliⱪliri» («rǝⱨmǝt ⱪurbaliⱪliri»)din tamaⱪlinixni kɵrsitixi mumkin.

■ 22:26 Ⱪan. 4:29; Zǝb. 69:32; 149:4; Yǝx. 25:6; Zǝf. 2:2; Yⱨ. 11:26

■ 22:27 Zǝb. 2:8; 72:10-11; 86:9

□ 22:29 «Jaⱨandiki baylarmu ...» — ibraniy tilida «Jaⱨandiki semizlǝrmu...» — kɵqmǝ mǝnisi «baylar» boluxi mumkin. «tupraⱪⱪa kirǝy dǝp ⱪalƣanlarmu, ⱨǝtta ɵz jenini saⱪliyalmaydiƣanlarmu Uningƣa sǝjdǝ ⱪilidu» — demǝk, ⱨǝm baylar ⱨǝm miskinlǝr (küydǝ bexarǝt berilgǝn ixlar tüpǝylidin) Hudaƣa ibadǝt ⱪilidu.

■ 22:30 Yǝx. 53:8, 10; Yǝx. 8:18: Zǝb.89:29; Mat. 1:1; Yⱨ 12:24; Rim. 5:18, 19; 1Pet. 2:9

■ 22:31 Zǝb. 52:9; 102:18; Luⱪa 24:46, 47; Rim. 3:22-25

□ 23:1 «Bu uluƣ küy toƣruluⱪ izaⱨat» — Pǝlǝstindiki ⱪoylar bilǝn padiqining munasiwiti naⱨayiti yeⱪin. U ular bilǝn keqǝ-kündüz billǝ bolidu, ularƣa isim ⱪoyidu. Yengi yaylaⱪⱪa kɵqkǝndǝ, padiqi ⱪoylarning bexida mengip, ularni qaⱪirip yetǝklǝydu; ularning bexi tikǝnliktǝ yarilinip ⱪalsa, padiqi may bilǝn sürüp «mǝsiⱨ ⱪilidu»; bǝzi padiqilar ⱨǝtta amraⱪ ⱪoyliriƣa alaⱨidǝ ⱪǝdǝⱨtin xarab iquridu.

■ 23:1 Yǝx. 40:11; Yǝr. 23:4; Əz. 34:23; Yⱨ. 10:11; 1Pet. 2:25; Wǝⱨ. 7:17

□ 23:3 «U wujudumni yengilaydu» — «yengilaydu» ibraniy tilida bu sɵz «towiƣa ⱪayturidu» yaki «towa ⱪilduridu» degǝn mǝnini ɵz iqigǝ alidu.

■ 23:4 Zǝb. 3:6; 118:6

□ 23:6 «barliⱪ künlirimdǝ yahxiliⱪ wǝ ɵzgǝrmǝs xǝpⱪǝt manga ǝgixip ⱨǝmraⱨ bolidu» —yaki «barliⱪ künlirimdǝ manga ǝgixip ⱨǝmraⱨ bolƣan ɵzgǝrmǝs xǝpⱪǝt nemidigǝn yahxi!». «mǝnggüdin-mǝnggügǝ Pǝrwǝrdigarning dǝrgaⱨida yaxaymǝn!» — «Pǝrwǝrdigarning dǝrgaⱨi» ibraniy tilida «Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ». Dawut bu küyni yazƣanda Yerusalemdiki muⱪǝddǝs ibadǝthana tehi mǝwjut ǝmǝs idi.

■ 24:1 Mis. 19:5; Ⱪan. 10:14; Ayup 41:3; Zǝb. 50:12; 1Kor. 10:26,28

■ 24:3 Zǝb. 15:1; Yǝx. 33:14,15

□ 24:4 «Ⱪuruⱪ nǝrsilǝrgǝ tǝlmürüp ⱪarimiƣan» — «ⱪuruⱪ nǝrsilǝr» butlarni kɵrsitidu.

□ 24:5 «... tapxuruwalidu wǝ uni kɵtüridu» — bu ikki peil ibraniy tilida birla peil bilǝn ipadilinidu.

□ 24:6 «...Yǝni Sening didaringni izdigüqilǝr, i Yaⱪupning Hudasi!» — yǝnǝ birhil tǝrjimisi «Yǝni Sening didaringni izdigüqilǝr bolƣan Yaⱪuptin ibarǝttur».

□ 24:7 «I ⱪowuⱪlar, bexinglarni kɵtürünglar! Kǝng eqilinglar! I mǝnggülük ixiklǝr, kɵtürülünglar!» — ⱪǝdimki zamanlarda ⱪowuⱪlar eqilƣanda yuⱪiridin kɵtürülǝtti.

□ 25:1 «25-küy toƣruluⱪ izaⱨat» — 25-küy «elipbǝ tǝrtipilik» bir küy. Küydǝ 22 ayǝt bolup, ibraniy tilida alaⱨidǝ xǝkilgǝ igǝ. Ibraniy yeziⱪida 22 ⱨǝrp bar. Küydiki 22 ayǝtning ⱨǝrbiri ibraniy elipbǝ tǝrtipigǝ asasǝn yengi ⱨǝrp bilǝn baxlinidu (mǝsilǝn, uyƣur tilida ⱨǝrplǝr a-, ǝ-, b- tǝrtipidǝ baxlanƣanƣa ohxax). Biz bundaⱪ küylǝrni «elipbǝ tǝrtipilik küy» dǝp ataymiz.

■ 25:2 Zǝb. 22:4-5; 31:1; 34:5

■ 25:3 Yǝx. 28:16; Rim. 10:11

■ 25:4 Zǝb. 27:11; 86:11; 119:33

■ 25:6 Zǝb. 103:17; 106:1; 107:1; 117:2; 136; Yǝr. 33:11

□ 25:21 «Qünki mǝn Sanga ümid baƣlap kütüwatimǝn» — yaki «Qünki sanga tǝlmürüp ⱪaraymǝn».

□ 26:1 «Mǝn Pǝrwǝrdigarƣa tayinip kǝlgǝnmǝn; mǝn teyilip kǝtmǝymǝn» — yǝnǝ birhil tǝrjimisi «Mǝn ⱨeq tǝwrǝnmǝs Pǝrwǝrdigarƣa tayinip kǝldim».

■ 26:1 Zǝb. 7:8

□ 26:2 «wijdanim» — yaki «niyǝtlirim». Bu sɵz ibraniy tilida «bɵrǝklǝr» degǝn bilǝn ipadilinidu.

■ 26:4 Ayup 31:5; Zǝb. 1:1

□ 26:11 «Meni ⱨɵrlükkǝ qiⱪirip ⱪutⱪuzƣaysǝn» — muxu «ⱨɵrlükkǝ qiⱪirix» gunaⱨning asaritidin ⱪutⱪuzuxni kɵrsitidu.

■ 27:1 Yǝx. 10:17; 60:19,20; Mik. 7:8; Luⱪa 1:79; Yⱨ. 1:4; 8:12; Wǝⱨ. 21:23

□ 27:4 «... Ɵmür boyi Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ bolsam, ... Uning ibadǝthanisida turup, yetǝklixigǝ muyǝssǝr bolsam» — Dawut pǝyƣǝmbǝrning zamanida «Hudaning ɵyi», yǝni «muⱪǝddǝs ibadǝthana» tehi selinmiƣanidi (oƣli Sulayman keyin yasidi). Ibadǝthana Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ yasalƣan «muⱪǝddǝs qedir» idi. Xuning bilǝn Dawutning «muⱪǝddǝs ibadǝthana» degini bǝlkim roⱨiy jǝⱨǝttin, yǝni Hudaning Ɵz ⱨuzur-dǝrgaⱨini kɵrsitidu, dǝp qüxiniximiz kerǝk.

□ 27:9 «Mǝndin Ɵzüngni ⱪaqurmiƣaysǝn!» — ibraniy tilida «Yüzüngni mǝndin yoxurmiƣaysǝn!».

□ 27:10 «Ata-anam meni taxliwǝtsimu,...» — Dawut Saul padixaⱨ tǝripidin ⱪoƣlanƣan. Saul uni «jinayǝtqi» dǝp ⱨesabliƣan qaƣlirida, Dawut ata-anisi tǝripidin bir mǝzgil qǝtkǝ ⱪeⱪilƣan boluxi mumkin idi. Keyin ular uning bilǝn billǝ boldi. Tǝwrat «1Sam.» 21-, -22-babni kɵrüng.

■ 27:11 Zǝb. 25:4-5, 9, 12; 86:11; Zǝb. 119.

■ 27:14 Yǝx. 25:9; 33:2; Ⱨab. 2:3

■ 28:1 Zǝb. 30:3; 35:22; 143:7

□ 28:2 «Sening muⱪǝddǝs kalamhanangƣa ⱪolumni kɵtürginimdǝ» — «kalamhana» muⱪǝddǝs qedirdiki «ǝng muⱪǝddǝs jay»ni kɵrsitidu. Nemixⱪa muxu yǝrdǝ «ǝng muⱪǝddǝs jay» «kalamhana» deyilidu? Sǝwǝbi, «ǝng muⱪǝddǝs jay» iqidǝ «ǝⱨdǝ sanduⱪi» yatidu, «ǝⱨdǝ sanduⱪi» iqidǝ Huda Israil bilǝn tüzgǝn ǝⱨdinamǝ (Hudaning sɵz-kalami) saⱪlaⱪliⱪ idi.

■ 28:3 Zǝb. 12:1-2; Yǝr. 9:7

□ 28:8 «Pǝrwǝrdigar ... mǝsiⱨ ⱪilƣiniƣa ⱪutⱪuzƣuqi ⱪorƣandur» — Hudaning «mǝsiⱨ ⱪilƣini»: — (1) Huda Israillar üstigǝ tikligǝn padixaⱨ; (2) ahirda u dunyaƣa ǝwǝtidiƣan Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨni kɵrstidu. «Mǝsiⱨ» toƣruluⱪ 2-küydiki izaⱨatlarni ⱨǝm «Tǝbirlǝrni» kɵrüng.

□ 28:9 «Ɵz hǝlⱪingni ⱪutⱪuzƣaysǝn, mirasingni bǝrikǝtlik ⱪilƣaysǝn;...» — Hudaning Ɵz hǝlⱪi dǝl Ɵzining mirasi ikǝnliki Muⱪǝddǝs Kitabta kɵp yǝrlǝrdǝ tilƣa elinidu.

□ 29:1 «Pǝrwǝrdigarƣa bǝrgǝysilǝr,... Pǝrwǝrdigarƣa xanu-xǝwkǝt, küq bǝrgǝysilǝr!» — bu sirliⱪ sɵzning mǝnisi nemǝ? Mǝnisi qoⱪum xuki, Hudaning hǝlⱪi uningƣa ixinip tayanƣaqⱪa, xundaⱪla mǝdⱨiyǝ oⱪuƣaqⱪa, Huda ularning ⱨayatida Ɵz küq-ⱪudritini (xundaⱪla Ɵz xan-xǝripini) kɵrsitixigǝ xarait beridu.

■ 29:1 Zǝb. 96:7, 8

■ 29:3 Mis. 9:23

□ 29:6 «Sirion teƣi» — Liwanning ǝng egiz taƣ qoⱪⱪisi, yǝnǝ bir nami «Ⱨǝrmon».

□ 29:7 «Pǝrwǝrdigarning sadasi qaⱪmaⱪlarning yalⱪunlirini xahlitiwetidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «Pǝrwǝrdigarning sadasi ot yalⱪunlirini yirtiwetidu». Biraⱪ aldi-kǝynidiki sɵzlǝrgǝ ⱪariƣanda, qaⱪmaⱪlarni kɵrsitixi mumkin.

□ 29:8 «Pǝrwǝrdigar Ⱪǝdǝxtiki qɵl-jǝzirini zilziligǝ salidu» — «Liwan taƣliri» (6-ayǝt) — Ⱪanaan (Pǝlǝstin)ning ximal tǝripi, «Ⱪǝdǝxtiki qɵl-jǝzirǝ» uning jǝnubiy tǝripi.

□ 29:9 «Pǝrwǝrdigarning sadasi dub dǝrǝhlirini ⱨǝryan tolƣitidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «Pǝrwǝrdigarning sadasi marallarƣa oƣlaⱪlarni tuƣdurƣuzidu».

□ 29:10 «Pǝrwǝrdigar topan üstigǝ ⱨɵkümranliⱪ ⱪilip olturidu» — «topan» bǝlkim Nuⱨ pǝyƣǝmbǝr dǝwridiki topanni kɵrsitidu, bu yǝrdǝ kɵqmǝ mǝnidǝ bolup, dunyadiki ⱪalaymiⱪanqiliⱪnimu kɵrsitidu.

■ 30:4 Zǝb. 97:12

□ 30:9 «Mening ⱪenim tɵkülüp, ⱨangƣa kirsǝm nemǝ paydisi bardur?» — Dawutning kesili (2- ⱨǝm 3-ayǝtni kɵrüng) bǝlkim bir yaridin bolƣanmu, yaki ɵzining ⱪanax kesili barmidi?

□ 30:12 «xunga mening roⱨim süküt ⱪilmay,...» — «roⱨim» bu yǝrdǝ ibraniy tilida «xan-xǝripim» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 31:1 Zǝb. 22:4-5; 25:2, 3; 71:1, 2; Yǝx. 49:23

■ 31:5 Luⱪa 23:46

□ 31:9 «...Jenim, wujudummu xundaⱪ» — yaki «Jenim, iqimmu xundaⱪ».

■ 31:11 Ayup 19:13; Zǝb. 38:11

■ 31:19 Yǝx. 64:3; 1Kor. 2:9

□ 31:21 «Qünki U ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbitini zulmǝtlik bir xǝⱨǝrdǝ ajayib nimayǝn ⱪildi! » — ayǝtning baxⱪa birnǝqqǝ hil tǝrjimiliri bar, mǝsilǝn «zulmǝtlik bir xǝⱨǝrdǝ» degǝnning birnǝqqǝ tǝrjimiliri bar. Bizningqǝ Dawut Saul padixaⱨning ziyankǝxlikidin ⱪaqⱪanda, yat yurtlarda musapir bolƣan waⱪitlirini ǝslǝwatidu. Mǝsilǝn, «1Sam.» 21-, 27-babni kɵrüng.

■ 31:24 Zǝb. 27:14

□ 32:1 «Dawut yazƣan «Masⱪil»» — «Masⱪil» degǝn sɵzning mǝnisi bizgǝ namǝlum; bǝzi alimlar uni «tǝrbiyilik» bildüridu, dǝp ⱪaraydu; yǝni bǝzilǝr uni «maⱨirliⱪ bilǝn eytilsun» degǝnni bildüridu, dǝp ⱪaraydu.

■ 32:1 Rim. 4:6, 7

□ 32:4 «Selaⱨ!» — mǝnisi eniⱪ ǝmǝs. Zǝburdiki ⱨǝrbir küy nahxa ⱪilip eytilƣan waⱪitta, «Selaⱨ» bǝlkim pǝdidiki birdǝm tohtaxni (pauz) kɵrsitip, «tohta, oylan» degǝn mǝnidǝ ixlitilixi mumkin.

■ 32:5 Zǝb. 38:18; 51:3; Pǝnd. 28:13; 1Yuⱨa. 1:9

□ 32:6 «Xunga seni tapalaydiƣan pǝyttǝ, ⱨǝrbir ihlasmǝn Sanga dua bilǝn iltija ⱪilsun!» — «xunga» degǝn muxu muⱨim sɵz Hudaning kǝqürümini izdigǝn adǝmgǝ ümid berixi kerǝk (5-ayǝtni kɵrüng). «Qong topanlar ɵrlǝp texip kǝtkǝndǝ, sular xu kixigǝ yeⱪinlaxmaydu» — muxu sɵzlǝr oⱪurmǝnlǝrgǝ Nuⱨ pǝyƣǝmbǝrning dǝwridiki topanni ǝslitidu. Topan kelixtin burun Hudani izdigǝnlǝr üqün «Hudani tapalaydiƣan pǝyt» bolidu; lekin topan besip kǝlgǝndin keyin Hudani izdǝydiƣan ⱨeqⱪandaⱪ pursǝt ⱪalmaydu.

■ 32:7 Zǝb. 27:5; 31:20

□ 32:8 «Mening kɵzüm üstüngdǝ boluxi bilǝn...» — (1) Huda Ɵzini sɵygǝnlǝrni ⱨǝrdaim kɵzidǝ tutidu; (2) ⱪǝdimdǝ padixaⱨlar hizmǝtqilirigǝ pǝⱪǝt kɵz ixariti bilǝnla yol kɵrsitǝtti.

■ 32:9 Pǝnd. 26:3; Yaⱪ. 3:3

■ 33:1 Zǝb. 92:1; 135:3; 147:1

□ 33:2 «Rawab bilǝn Pǝrwǝrdigarni mǝdⱨiyilǝnglar» — «rawab» bu ayǝttǝ ⱨǝm Zǝburdiki baxⱪa ayǝtlǝrdǝ ixlitilgǝndǝ, «rawab» degǝn sɵz rawabⱪa ohxap ketidiƣan bir sazni kɵrsitidu. «Ontarƣa tǝngkǝx bolup, uningƣa küylǝrni eytinglar» — «ontar» on tarliⱪ qiltardǝk bir saz.

■ 33:3 Zǝb. 40:3; 96:1; 98:1; 144:9; Yǝx. 42:10; Wǝⱨ. 5:9; 14:3

■ 33:5 Zǝb. 45:7; 119:64; Ibr. 1:9

□ 33:6 «ularning (asmanlarning) barliⱪ ⱪoxunliri» — bir tǝrǝptin ⱪuyax, ay, yultuzlarni kɵrsǝtsǝ, yǝnǝ bir tǝrǝptin barliⱪ pǝrixtilǝrni kɵrsitidu.

■ 33:6 Yar. 1:6, 7

□ 33:7 «U dengizdiki sularni bir yǝrgǝ yiƣip dɵwilǝydu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «U dengizdiki sularni küplǝrgǝ yiƣidu». «U okyanlarni ambarlar iqidǝ saⱪlap turidu» — bu ayǝtning mǝnisi sirliⱪ bolƣini bilǝn, Hudaning sularni toluⱪ idarǝ ⱪilidiƣanliⱪini kɵrsǝtkǝnlikidin ⱨeqⱪandaⱪ xübⱨǝ yoⱪ.

■ 33:10 Yǝx. 19:3

■ 33:11 Pǝnd. 19:21; 21:30; Yǝx. 46:10

■ 33:12 Zǝb. 65:4; 144:15

■ 33:18-19 Ayup 36:7; Zǝb. 34:15; 1Pet. 3:12

□ 34:1 « א alǝf, ibraniy tilidiki birinqi ⱨǝrp» — bu küy «elipbǝ tǝrtipilik» küy. Ⱨǝrbir ayǝt aldida ibraniy ⱨǝrplǝr kɵrsitilidu (10-küygǝ berilgǝn, «elipbǝ tǝrtipilik küy» toƣruluⱪ izaⱨatnimu kɵrüng). «Mǝn ⱨǝrⱪandaⱪ waⱪitlarda Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturimǝn» — «tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturux» degǝn sɵz ibraniy tilida «(Hudaƣa) rǝⱨmǝt eytix», «uni uluƣlax» degǝn mǝnidǝ kelidu, uning yǝnǝ «Hudani hursǝn ⱪilix» degǝn mǝnisimu bar. «Tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturux» degǝnning ibraniy tilidiki xǝkli ǝrǝb tilidiki «mubarǝklǝx» degǝn sɵzgǝ ohxap ketidu; demǝk, Hudaƣa ««barǝk» (bǝrikǝt) yǝtküzüx».

■ 34:1 1Sam. 21:13

□ 34:7 ««Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi» yaki «Pǝrwǝrdigarning Əlqisi»» — Tǝwrat dǝwridǝ intayin alaⱨidǝ bir xǝhs idi. «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng. «Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi» bǝzi ixlarda Hudaning ornida kɵrünǝtti (mǝsilǝn, «Yar.» 16:7-14, 18-babni, «Tǝbirlǝr»nimu kɵrüng).

■ 34:10 Ayup 4:11

■ 34:12 1Pet. 3:10

□ 34:14 «Aman-hatirjǝmlikni izdǝp...» — yaki «ⱨǝmmǝylǝn bilǝn inaⱪ ɵtüxkǝ tirixip,...».

■ 34:15 Ayup 36:7; Zǝb. 33:18; 1Pet. 3:12

□ 34:18 «Pǝrwǝrdigar kɵngli sunuⱪlarƣa yeⱪindur, roⱨi ezilgǝnlǝrni ⱪutⱪuzidu» — bu ayǝttiki «kɵngli sunuⱪlar» ⱨǝmdǝ «roⱨi ezilgǝnlǝr», xübⱨisizki, towa ⱪilƣanlarni kɵrsitidu.

■ 34:18 2Tim. 3:11

■ 34:19 2Tim. 3:12

■ 34:20 Yⱨ. 19:36

□ 34:22 «Pǝrwǝrdigar Ɵz ⱪullirining janlirini bǝdǝl tɵlǝp ⱨɵrlükkǝ qiⱪiridu» — bu yǝrdǝ ixlǝtkǝn peil («bǝdǝl tɵlǝp ⱨɵrlükkǝ qiⱪiridu») adǝttǝ ⱪullarni (mǝlum baⱨada) ⱪulluⱪtin azad ⱪilix, ⱨɵr ⱪilixni bildüridu.

■ 35:4 Zǝb. 40:14; 70:2-3

■ 35:5 Ayup 21:18; Zǝb. 1:4; Yǝx. 29:5; Ⱨox. 13:3

□ 35:13 « ... ular kesǝl bolƣanda, bɵzni yɵgǝp kiyiwaldim» — «bɵz kiyim»ni kiyiwelix (ⱨaza tutⱪandǝk) ɵzi yaki baxⱪilar üqün ⱪattiⱪ dua ⱪilixning birhil ipadisi idi. «... duayim bolsa ⱨazir baƣrimƣa yenip kǝldi!» — bu ibarining mǝnisi bǝlkim: — (1) Huda jawab bǝrmigǝn bolsimu (kesǝl adǝm saⱪaymidi), biraⱪ dua ⱪilƣuqini bǝrikǝtlidi; yaki (2) dǝrwǝⱪǝ kesǝl adǝm saⱪaydi, biraⱪ ⱪerixⱪandǝk dua ⱪilƣuqiƣa ziyankǝxlik ⱪildi. Bizningqǝ 2-imkaniyǝt toƣridur.

□ 35:16 «Huddi bir qixlǝm poxkal üstidǝ qaⱪqaⱪ wǝ talax ⱪilƣan hudasizlardǝk,...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «Huddi bir qixlǝm poxkal üstidǝ qaⱪqaⱪ wǝ huddi ǝzwǝylǝp mazaⱪ ⱪilƣuqi ǝhlaⱪsizlardǝk,...».

■ 35:18 Zǝb. 40:9,10; 111:1

■ 35:19 Yⱨ. 15:25

□ 35:27 «Mening ⱨǝⱪⱪaniyliⱪimdin sɵyüngǝnlǝr tǝntǝnǝ ⱪilip xadlansun! Ular ⱨǝmixǝ: «Ɵz ⱪulining aman-esǝnlikigǝ sɵyüngǝn Pǝrwǝrdigar uluƣlansun!» — degǝy» — Dawut pǝyƣǝmbǝr muxu ayǝttǝ bǝlkim ɵzidin keyin kelidiƣan, ɵz ǝjdadi bolƣan Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨ toƣruluⱪ bexarǝt beridu.

□ 36:1 «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli Dawut yazƣan küy» — ibraniy tilida: «Pǝrwǝrdigarning ⱪulining, Dawutning küyi».

□ 36:2 «U ɵz-ɵzigǝ: — «Mǝndǝ gunaⱨ tepilmas, ⱪilƣinim yirginqlik ix ǝmǝstur!» — dǝydu» — bǝlkim u ɵzini aldimaⱪqi bolup: «Mening gunaⱨim anqǝ eƣir ǝmǝs», demǝkqi. Toluⱪ ayǝtning yǝnǝ birhil tǝrjimisi: «Uning gunaⱨining yirginqliki axkarilanƣan bolsimu, u yǝnila ɵz ɵzini mahtaydu».

■ 36:5 Zǝb. 57:10; 108:4

■ 37:1 Pǝnd. 23:17; 24:1

□ 37:3 «Uning wapa-ⱨǝⱪiⱪitini ozuⱪ bilip ⱨuzurlan» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «wapaliⱪ-sadiⱪliⱪⱪa intilgin».

■ 37:5 Zǝb. 22:9-10; 55:22; Pǝnd. 16:3; Mat. 6:25; Luⱪa 12:22; 1Pet. 5:7

■ 37:11 Mat. 5:5

□ 37:20 «Ular tügǝydu; is-tütündǝk tarⱪilip tügǝydu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Ular tügǝydu; ⱪozilarning yeƣidǝk kɵyüp ketidu».

□ 37:23 «Rǝb uning yolidin hursǝn bolidu» — yaki: «U (mǝrdanǝ kixi) uning (yǝni, Rǝbning) yolidin hursǝn bolidu».

□ 37:31 «Ⱪǝlbidǝ Hudaning muⱪǝddǝs ⱪanuni turidu» — ibraniy tilida «Ⱪǝlbidǝ Hudasining muⱪǝddǝs ⱪanuni turidu».

■ 37:31 Zǝb. 40:8; Yǝx. 51:7

□ 37:35 «Mǝn rǝzil adǝmning zomigǝrlik ⱪiliwatⱪinini kɵrdüm, u huddi ayniƣan baraⱪsan yapyexil dǝrǝhtǝk ronaⱪ tapⱪan» — demǝk, rǝzil adǝm zomigǝrlik yoli bilǝn sirtidin ⱪariƣanda qirayliⱪ qong bir dǝrǝhtǝk baraⱪsan bolidu.

■ 38:1 Zǝb. 6:1

■ 38:18 Zǝb. 32:5

□ 39:1 «Yǝdutun» — Dawut pǝyƣǝmbǝr «mǝdⱨiyǝ Hori»ning yetǝkqisi dǝp bekitkǝn kixini kɵrsitidu («1Tar.» 16:41ni kɵrüng). «Nǝƣmiqilǝrning bexi Yǝdutunƣa tapxurulƣan» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Nǝƣmiqilǝrning yetǝkqisigǝ tapxurulup, «Yǝdutun» (mǝdⱨiyilǝx degǝn mǝnidǝ) aⱨangida oⱪulsun dǝp...».

□ 39:2 «Ⱨǝtta yahxiliⱪ toƣrisidiki sɵzlǝrnimu aƣzimdin qiⱪarmidim» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Ⱨǝrⱪandaⱪ paydisiz sɵzdin ⱪaldim».

■ 39:5 Zǝb. 62:9-10; 144:4

■ 39:12 Law. 25:23; 1Tar. 29:15; Zǝb. 119:19; Ibr. 11:13; 1Pet. 2:11

□ 40:5 «Kimmu ularni bir-birlǝp ⱨesablap ɵzünggǝ rǝⱨmǝt ⱪayturup bolalisun!» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Kimmu Sanga tǝngdax bolup seni tosalisun?!».

□ 40:6 «...Sǝn manga sǝzgür ⱪulaⱪlarni ata ⱪilding» — baxⱪa birhil tǝrjimisi boluxi mumkin: «sǝn mening ⱪulaⱪlirimni sanjiding». Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ qüxürülgǝn muⱪǝddǝs ⱪanun boyiqǝ, bir ⱪulning ɵz hojayiniƣa mǝnggü hizmǝttǝ bolƣusi bolsa, buni bǝlgilǝx üqün hojayin uning ⱪuliⱪiƣa bigiz sanjiydu («Mis.» 21-babni kɵrüng). Bu hil tǝrjimǝ toƣra bolsa, bu Mǝsiⱨning Hudaƣa mǝnggülük sadiⱪliⱪini bildüridiƣan sɵzdur. «Nǝ ⱪurbanliⱪ, nǝ ax ⱨǝdiyǝlǝr... nǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ, nǝ gunaⱨ ⱪurbanliⱪini tǝlǝp ⱪilmiding» — «Law.» 1-7-babta tǝlǝp ⱪilinƣan bǝx hil asasiy ⱪurbanliⱪlarning ⱨǝmmisi muxu 6-ayǝttǝ tilƣa elinidu.

■ 40:6 Law. 2:1; 3:1; 4:13; Ibr. 10:5-12

□ 40:7 «Oram yazma dǝsturda mǝn toƣruluⱪ pütülgǝn» — «oram yazma dǝstur» Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn muⱪǝddǝs ⱪanunni kɵrsitidu.

■ 40:8 Zǝb. 37:31; Yǝx. 51:7

■ 40:9 Zǝb. 35:18; 111:1

■ 40:14 Zǝb. 35:4,26; 70:2; 71:13

□ 41:1 «Ƣerib-ajizlarƣa» —ibraniy tilida: «Ƣerib-ajiz kixigǝ».

□ 41:3 «Sǝn uning yatⱪan orun-kɵrpilirini raslap tüzǝxtürüp turisǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Sǝn uni yatⱪan ornidin turƣuzup ǝsligǝ kǝltürisǝn».

□ 41:4 «Qünki mǝn aldingda gunaⱨ ⱪildim» — ibraniy tilida «Qünki mǝn aldingda gunaⱨkar boldum» degǝn tǝrjimisi bolidu.

□ 41:9 «Mǝn bilǝn ⱨǝmdastihan bolup tuzumni yegǝn...» — ibraniy tilida «Mǝn bilǝn ⱨǝmdastihan bolup nenimni yegǝn...».

■ 41:9 Yⱨ. 13:18

□ 42:1 «Koraⱨning oƣulliri üqün yezilƣan «Masⱪil»» — «Koraⱨ» Musa wǝ Ⱨarun pǝyƣǝmbǝrgǝ ⱪarxi isyan kɵtürgǝn kixi. Biraⱪ kɵrünüp turiduki, uning ǝwladliri Hudaning yolida mangatti. Ular bǝlkim «kaⱨin» (ⱪurbanliⱪ ⱪilƣuqi) bolup, muⱪǝddǝs ibadǝthanida ibadǝt hizmitidǝ Zǝburdiki yeⱪimliⱪ mǝdⱨiyǝ nahxilirini eytix bilǝn xuƣullanƣan. Bu küydin ⱪariƣanda, yazƣuqi Israilning ximaliy padixaⱨliⱪidiki Liwan degǝn hilwǝt taƣliⱪ rayoniƣa sürgün ⱪilinƣan. «Masⱪil» — «Masⱪil»ning mǝnisi bizgǝ namǝlum; bǝzi alimlar uni «tǝrbiyilik» degǝnni bildüridu, dǝp ⱪaraydu; yǝni bǝzilǝr uni «maⱨirliⱪ bilǝn eytilsun» degǝnni bildüridu, dǝp ⱪaraydu.

■ 42:2 Zǝb. 63:1-2

■ 42:3 Zǝb. 80:5

■ 42:5 Zǝb. 43:5

■ 42:9 Zǝb. 35:11-17; 38:6; 43:2

□ 43:1 «Izaⱨat» — kɵp alimlar 42- ⱨǝm 43-küy ǝslidǝ bir küy idi, dǝp ⱪaraydu.

■ 43:2 Zǝb. 35:11-17; 38:6; 42:10

□ 43:3 «Makaningƣa elip kǝlgǝy!» — ibraniy tilida «Makanliringƣa elip kǝlgǝy!».

□ 43:5 «Qünki mǝn Uni yǝnila mǝdⱨiyilǝymǝn, yǝni qirayimƣa salamǝtlik, nijatliⱪ ata ⱪilƣuqi Hudayimni mǝdⱨiyilǝymǝn!» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Qünki Uning jamalidin qiⱪⱪan nijatliⱪ bilǝn, mǝn Uni yǝnila uluƣlaymǝn, mening Hudayim!».

■ 43:5 Zǝb. 42:5,11

□ 44:2 «Yat ⱪowmlarƣa apǝt qüxürüp, ularni (demǝk, yat ǝllǝrni) tarⱪitiwǝtting» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Yat ⱪowmlarƣa apǝt qüxürdung, biraⱪ ularni (demǝk, ɵz hǝlⱪingni) ronaⱪ tapⱪuzdung».

■ 44:2 Mis. 15:17; Zǝb. 80:8-9

□ 44:4 «Sǝn Yaⱪup üqün ƣǝlibilǝr buyruƣuqidursǝn» — bu yǝrdǝ «Yaⱪup» Israil hǝlⱪini kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

■ 44:9 Zǝb. 60:3; 74:1; 89:38-39; 108:11

■ 44:13 Zǝb. 79:4; 80:6; Yǝr. 24:9

■ 44:22 Rim. 8:36

□ 45:1 «izaⱨat» — gǝrqǝ bu küy Sulaymanning toy künini tǝbriklǝxkǝ yezilƣan bolsimu, uningdiki sɵzlǝr bexarǝt bolup, alǝmning padixaⱨi bolidiƣan Mǝsiⱨnimu aldin’ala kɵrsitidu. «padixaⱨⱪa beƣixliƣan munajitimni eytimǝn» — ibraniy tilida «padixaⱨⱪa beƣixliƣan ǝsirimni eytimǝn».

■ 45:4 Zǝk. 9:9

□ 45:6 «Sening tǝhting, i Huda, ǝbǝdil’ǝbǝdliktur» — Injildiki «ibraniylarƣa» degǝn ⱪisimda (1-babta) kɵrsǝtkǝndǝk, bu sɵzlǝr (xundaⱪla keyinki 7-ayǝtkiqǝ) bexarǝtlik süpǝttǝ padixaⱨning ɵzigǝ (yǝni Mǝsiⱨkǝ) eytilidu («Ibr.» 1:8-9).

■ 45:6 Ibr. 1:8

□ 45:7 «Xunga Huda ... seni ... xadliⱪ meyi bilǝn mǝsiⱨ ⱪildi» — «mǝsiⱨ ⱪilix» toƣruluⱪ 2-küydiki izaⱨatlarni ⱨǝm «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng.

■ 45:7 Yǝx. 61:1-2; Ros. 10:38

■ 45:8 Yǝx. 61:1-2; Ros. 10:38

□ 45:9 «ⱨɵrmǝtlik kenizǝkliringning ⱪatarididur» — yaki «mɵⱨtǝrrǝm meⱨmanliringning ⱪatarididur».

□ 45:12 «Tur xǝⱨirining ⱪizi» — Tur xǝⱨiridiki puⱪralarni kɵrsitixi mumkin.

■ 45:12 Zǝb. 72:10-11

□ 45:13 «Xaⱨanǝ ⱪizning iqki dunyasi pütünlǝy parlaⱪtur» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Padixaⱨning ⱪizi iqki ⱨujrida xǝrǝpliktur».

□ 45:14 «Kǝynidin uningƣa ⱪoldax kenizǝklǝrmu billǝ yeningƣa elip kelinidu» — «yeningƣa» toy ⱪiliwatⱪan padixaⱨning yenini kɵrsǝtsǝ kerǝk.

□ 45:16 «Ata-bowiliringning orniƣa oƣulliring qiⱪidu; sǝn ularni pütkül jaⱨanƣa ⱨakim ⱪilisǝn...» — bu sɵzlǝr (16- ⱨǝm 17-ayǝt) padixaⱨⱪa biwasitǝ eytilidu.

□ 46:1 «Pak ⱪizlar üqün» — ibraniy tilida «Alamot» deyilidu. Baxⱪa birhil mǝnisi: «Ayallarning yuⱪiri awazliⱪ küyi üqün yezilƣan» degǝn boluxi mumkin.

□ 46:8 «... U (Pǝrwǝrdigar) yǝr yüzidǝ ⱪilƣan karamǝt wǝyranqiliⱪlarni kɵrünglar» — Pǝrwǝrdigarning «wǝyranqiliⱪ»lirining intayin ijabiy nǝtijisi bar — 9-ayǝtni kɵrüng.

□ 47:2 «...Pǝrwǝrdigar, dǝⱨxǝtlik wǝ ⱨǝywǝtliktur» — ibraniy tilida «dǝⱨxǝtlik» ⱨǝm «ⱨǝywǝtlik» bir sɵz bilǝnla ipadilinidu.

□ 47:3 «... Bizni ǝl-millǝtlǝr üstigǝ ⱨakim ⱪilidu» — ibraniy tilida: — «...Əl-millǝtlǝrni putimiz astida ⱪilidu».

□ 47:9 «...jaⱨandiki barliⱪ ⱪalⱪanlar Hudaƣa tǝwǝdur» — «ⱪalⱪanlar» bǝlkim dunyadiki barliⱪ ⱪoral-yaraⱪlarni kɵrsitidu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «padixaⱨlar».

□ 48:2 «Ximaliy tǝrǝpliri güzǝldur» — yǝnǝ birhil tǝrjimisi «Zafon teƣi qoⱪⱪiliridǝk güzǝldur». Kona butpǝrǝslik riwayǝtliri boyiqǝ, «Zafon teƣi» dunyadiki ǝng egiz, ǝng muⱪǝddǝs, ǝng uluƣ jay idi. Mumkinqiliki barki, küy muǝllipi muxu yǝrdǝ Zionni uningƣa ohxitidu.

■ 48:2 Mat. 5:35

□ 48:7 «Tarxixtiki kemilǝr» — bu ayǝt bǝlkim bir bexarǝttur. Dunyadiki barliⱪ padixaⱨlar jǝm bolup Yerusalemƣa ⱨujum ⱪilmaⱪqi. Ularƣa Tarxixtiki kemilǝrmu (kona zamanlarda ǝng küqlük kemilǝr) yardǝm beridu. Biraⱪ Huda Ɵz xǝⱨirini ⱪoƣdap ularni ⱨalak ⱪilidu.

□ 48:11 «Yǝⱨuda ⱪizliri huxal bolƣay!» — «Yǝⱨuda ⱪizliri» bu yǝrdǝ Yǝⱨudaning xǝⱨǝr-yezilirini kɵrsitidu.

□ 49:3 «Aƣzim danaliⱪni sɵzlǝydu» — ibraniy tilida «Aƣzim danaliⱪlarni sɵzlǝydu».

■ 49:4 Zǝb. 78:2; Mat. 13:35

□ 49:7-9 «Wǝ bu baⱨa boyiqǝ bolƣanda, mǝnggügǝ ⱪǝrz tapxuruxi kerǝktur» — yǝnǝ birhil tǝrjimisi: «Wǝ muxu baⱨa bolsa, uni ǝbǝdiy tɵliyǝlmǝydu».

□ 49:11 «Ularning kɵnglidiki oy-pikirlǝr xundaⱪki: «Ɵy-imaritimiz mǝnggügǝ...»; Ular ɵz yǝrlirigǝ isimlirini nam ⱪilip ⱪoyidu» — toluⱪ ayǝtning yǝnǝ birhil tǝrjimisi «Ular yǝrlirigǝ ɵz isimlirini nam ⱪilip ⱪoyƣini bilǝn, ularning xu yǝrliri dǝwrdin-dǝwrgiqǝ ularning yatidiƣan jayi, yǝni ularning ⱪǝbriliri bolidu, halas».

□ 49:14 «Ətisi sǝⱨǝrdǝ duruslar ularning üstidin ⱨɵküm yürgüzidu» — «ǝtisi sǝⱨǝr» bu yǝrdǝ, xübⱨisizki, ⱪiyamǝt küni, yǝni ɵlümdin tirilix künini kɵrsitidu. «Ular ⱪoylardǝk tǝⱨtisaraƣa yatⱪuzulidu... Tǝⱨtisara bolsa ularning ⱨǝywǝtlik makanidur!» — toluⱪ ayǝtning baxⱪa birnǝqqǝ hil tǝrjimilǝr uqrixi mumkin.

□ 50:1 «Asaf yazƣan küy» — «Asaf» Dawut padixaⱨning dǝwridǝ muⱪǝddǝs ibadǝthanida Hudani mǝdⱨiyǝlǝx hizmitidǝ nǝƣmiqilǝrning bexi idi. U bǝlkim muⱪǝddǝs ibadǝthanidiki «Hudani mǝdⱨiyilǝx mǝdrisi»ning asasqisi boluxi mumkin. Zǝburdiki «Asaf yazƣan küy» deyilgǝn küylǝrning bǝzilirini Asaf ɵzi yazƣan, bǝzilirini, xübⱨisizki, baxⱪilar uning ⱨɵrmitigǝ uning nami bilǝn yazƣan.

■ 50:1 1Tes. 4:14-17

□ 50:3 «... Uning ǝtrapida zor boran-qapⱪun ⱪaynaydu» — bǝzi alimlar bu jümlidiki «Uning» «Hudaning» ǝmǝs, bǝlki «otning» kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu.

□ 50:8 «Ⱨazir ǝyibliginim sening ⱪurbanliⱪliring sǝwǝbidin... ǝmǝs» — muxu yǝrdǝ «ⱪurbanliⱪ» ibraniy tilida «zebaⱨ». Bu hil ⱪurbanliⱪ Hudaƣa alaⱨidǝ rǝⱨmǝt eytix mǝⱪsitidǝ, Huda bilǝn ǝⱨdǝ ⱪilƣanda yaki Hudaƣa mǝhsus ⱪǝsǝm iqkǝndǝ ⱪilinidiƣan ⱪurbanliⱪ. Uningdin ⱪurbanliⱪ sunƣuqi wǝ kaⱨin yeyixkǝ bolatti. «... kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪliring sǝwǝbidin ǝmǝs» — «kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ» ibraniy tilida «olaⱨ». Bu hil ⱪurbanliⱪ Hudaƣa bolƣan sapIbadǝtni bildürüx yolida, ⱪurbanliⱪning ⱨǝmmisi kɵydürülǝtti; demǝk, nǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilƣuqi kaⱨin, nǝ ⱪurbanliⱪ sunƣuqi adǝm uning kiqikkinǝ bir parqǝ gɵxinimu yemǝytti («Law.» 1-babni kɵrüng).

■ 50:12 Mis. 19:5; Ⱪan. 10:14; Ayup 41:3; Zǝb. 24:1; 1Kor. 10:26,28

■ 50:14 Ⱪan. 23:22; Ayup 22:27; Zǝb. 76:11; Top. 5:3, 4, 5

□ 50:17 «... Sɵzlirimni rǝt ⱪilding ǝmǝsmu?» — ibraniy tilida: «Sɵzlirimni arⱪangƣa taxliwǝtting ǝmǝsmu?».

□ 50:23 «... Xundaⱪ ⱪilip, uningƣa Ɵz nijatliⱪimni kɵrsitiximgǝ yol tǝyyarliƣan bolidu» — ibraniy tilida: «Xundaⱪ ⱪilip, uningƣa Hudaning nijatliⱪini kɵrsitiximgǝ yol tǝyyarliƣan bolidu». Bizningqǝ sɵzligüqi Mǝsiⱨdur (22-ayǝtnimu kɵrüng).

□ 51:1 «Bu küy Natan pǝyƣǝmbǝr uning yeniƣa kelip, uni Bat-Xeba bilǝn bolƣan zinahorluⱪi toƣruluⱪ ǝyibligǝndin keyin yezilƣan» — bu ixlar Tǝwrat, «2Sam.» 11-12-babta hatirilǝngǝn.

■ 51:1 2Sam. 11:4; 12:1

□ 51:7 «Meni gunaⱨlirimdin zofa bilǝn taziliƣaysǝn» — «zofa» (yǝni lepǝkgül) toƣruluⱪ: bǝzi «gunaⱨni yuƣuqi ⱪurbanliⱪ (gunaⱨ ⱪurbanliⱪi)»larda ⱪurbanliⱪning ⱪenini yaki uning bilǝn munasiwǝtlik pakizlax süyini gunaⱨkar adǝmning tenigǝ sepix üqün zofa ixlitilǝtti.

■ 51:7 Law. 14:4, 6; Qɵl. 19:6,18

□ 51:12 «Itaǝtmǝn Roⱨ arⱪiliⱪ meni yɵligǝysǝn» — «Itaǝtmǝn roⱨ» Hudaning Muⱪǝddǝs Roⱨi uning roⱨida itaǝtmǝnlikni ⱨasil ⱪilidu, xuning bilǝn uning roⱨi ««itaǝtmǝn bir roⱨ» bolidu.

□ 52:1 «Edomluⱪ Doǝg Saul padixaⱨning yeniƣa berip: «Dawut Ahimǝlǝkning ɵyigǝ kirdi» dǝp ayƣaⱪqiliⱪ ⱪilƣandin keyin yezilƣan» — xu qaƣda Saul padixaⱨ Dawut pǝyƣǝmbǝrni ɵltürmǝkqi idi. Dawut pǝyƣǝmbǝr ⱪeqip, Abimǝlǝk degǝn bir kaⱨin (yǝni Hudaning ibadǝthanisidiki hizmǝtqisi)ning ɵyi aldiƣa kelip yardǝm soridi. Abimǝlǝk yardǝm bǝrdi. Keyin Saul padixaⱨ Abimǝlǝk wǝ uning ailisidikilǝrni pütünlǝy degüdǝk ⱪiriwǝtti (Tǝwrat «1Sam.» 21-, 22-bab). «...Nemǝ üqün rǝzillikingdin mahtinisǝn? Tǝngrining ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiti mǝnggülüktur» — baxⱪa hil tǝrjimiliri: — (1) «... Nemixⱪa kün boyi mahtinisǝn, Tǝngri aldida yirginqlik boldungsǝn»; (2) «... Nemixⱪa mɵmin bǝndilǝrgǝ yǝtküzgǝn ziyandin mahtinisǝn? Kün boyi tiling ⱨalakǝtni oylaydu».

■ 52:1 1Sam. 22:9-23

□ 52:4 «Ⱨaman adǝmni nabut ⱪilidiƣan sɵzlǝr» — ibraniy tilida «Ⱨaman adǝmni yutuwetidiƣan sɵzlǝr».

□ 52:8 «Mǝn bolsam Hudaning ɵyidǝ ɵskǝn baraⱪsan zǝytun dǝrǝhtǝkmǝn» — «zǝytun dǝrihi» ǝng uzun ɵmürlük dǝrǝhlǝrdin biri.

□ 52:9 «Mɵmin bǝndiliring aldida namingƣa tǝlmürüp kütimǝn; muxundaⱪ ⱪilix ǝladur» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «Mɵmin bǝndilǝr aldida namingni tǝlmürüp kütimǝn; qünki naming ǝwzǝldur».

□ 53:1 «Mahalat aⱨangida Dawut yazƣan «Masⱪil»» — «mahalat»ning mǝnisi bizgǝ namǝlum.

■ 53:1 Zǝb. 10:4; 14:1; Rim. 3:12

■ 53:2 Rim. 3:11

□ 54:1 «Zif xǝⱨiridikilǝr Saul padixaⱨning yeniƣa berip: «Dawut bizning muxu yurtimizƣa mɵküwalƣan, sili bilmǝmdila?» dǝp ayƣaⱪqiliⱪ ⱪilƣandin keyin yezilƣan» — bu wǝⱪǝlǝr «1Sam.» 23:14-29-ayǝtlǝrdǝ bayan ⱪilinidu.

■ 54:1 1Sam. 23:19-28; 26:1

□ 54:3 «Yat adǝmlǝr ... ornidin turdi» — yaki «Tǝkǝbbur adǝmlǝr ... ornidin turdi».

□ 54:6 «Mǝn Sanga halis ⱪurbanliⱪlar sunimǝn» — «halis ⱪurbanliⱪlar»: Musa pǝyƣǝmbǝr tüzgǝn nizam boyiqǝ, «halis ⱪurbanliⱪ» Hudaning kɵrsǝtkǝn mǝlum iltipati yaki xǝpⱪiti üqün rǝⱨmǝtlǝrni bildüridiƣan birhil ⱪurbanliⱪ.

□ 55:14 «Halayiⱪⱪa ⱪetilip, Hudaning ɵyigǝ ikkimiz billǝ mangƣaniduⱪ, ɵzara xerin paranglarda bolƣaniduⱪ» — Dawut ɵzigǝ uxtumtut hainliⱪ ⱪilƣan kixi bilǝn bolƣan ilgiriki dostluⱪ munasiwitini esigǝ kǝltüridu.

□ 55:22 «Yüküngni Pǝrwǝrdigarƣa taxlap ⱪoy» — «yüküng» ibraniy tilida «amanǝt ⱪilinƣining» yaki «sanga tapxurulƣan».

■ 56:1 1Sam. 21:12,13,14

■ 56:11 Zǝb. 118:6

□ 57:1 «Dawut yazƣan «Mihtam» küyi» — «Mihtam» 16-küydiki izaⱨatni kɵrüng. «U Saul padixaⱨtin ⱪeqip, ɵngkürdǝ yoxurunuwalƣan qaƣda yezilƣan» — bu wǝⱪǝlǝr «1Sam.» 24-babta bayan ⱪilinidu.

■ 57:1 1Sam. 22:1; 24:4

■ 57:5 Zǝb. 108:5

■ 57:6 Zǝb. 7:15-16; 9:16

■ 57:7 Zǝb. 108:1-5

□ 57:8 «Oyƣan, i roⱨim!» — bu ayǝttiki «roⱨim» ibraniy tilidiki «xan-xǝripim» degǝn sɵzning tǝrjimsi. «Nǝƣmǝ-sazlirim!» ibraniy tilida «lira (rawabdǝk bir saz) wǝ qiltar»ni bildüridu.

■ 57:9 Zǝb. 18:49; 22:22; 108:3

■ 57:10 Zǝb. 36:5-6; 108:4

□ 58:1 «Silǝr ⱨǝⱪiⱪǝtǝn adalǝtni sɵzlǝwatamsilǝr?» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Adalǝt zuwansiz bolup ⱪaldimu? Nemixⱪa sɵzlimǝysilǝr?». Buningƣa ohxap ketidiƣan baxⱪa birnǝqqǝ tǝrjimilǝr bar. Bǝlkim sürgün bolƣan Dawutning kɵzdǝ tutⱪini (ǝsli ɵzini ⱨɵrmǝtlǝydiƣan) ordidiki ǝmǝldarlarning uning dǝwasini Saul padixaⱨ aldida sɵzlimigini.

■ 58:4 Zǝb. 140:3

□ 58:5 «Mǝyli yilanqilar xunqǝ qirayliⱪ seⱨirlisimu» — «yilanqi»: qelip yilanlarni oynitidiƣan kixi.

□ 58:9 «Ⱪazan yantaⱪlarning issiⱪini sǝzgüqǝ, (mǝyli ular yumran peti, yaki ot tutaxⱪan bolsun) u ularni tozutiwetidu» — toluⱪ ayǝtning birnǝqqǝ hil tǝrjimiliri bar; ularning ⱨǝmmisining omumiy mǝnisi bu tǝrjimigǝ ohxap ketidu.

□ 59:1 «Bu küy Saul padixaⱨ Dawutning ɵyini kɵzlǝxkǝ paylaⱪqilarni ǝwǝtip, uni ɵltürüwǝtmǝkqi bolƣan qaƣda yezilƣan» —Bu wǝⱪǝ «1Sam.» 19-babta bayan ⱪilinidu.

■ 59:1 1Sam. 19:12

□ 59:6 «Ular («ⱪǝstlǝxni niyǝt ⱪilƣüqilar») keqisi ⱪaytip kelip, ƣaljir ittǝk ƣaȥ-ƣuȥ ⱪilip, xǝⱨǝrni aylinip laƣaylap yürmǝktǝ» — kona Ⱪanaan (Pǝlǝstin) xǝⱨǝrliridǝ ow izdigǝn itlar bǝlkim kündüzdǝ kixilǝrning jay-ⱨoyliliriƣa kirixkǝ petinalmaytti, pǝⱪǝt adǝmlǝr uhliƣanda kiridu. Dawut halayiⱪ sɵygǝn adǝm bolƣaqⱪa, uni ɵltürmǝkqi bolƣan kixilǝr bǝlkim kündüzdǝ ⱪol selixⱪa petinalmaytti, pǝⱪǝt keqidǝ uning ɵyigǝ besip kiridu.

■ 59:7 Zǝb. 10:11; 55:21; 57:4; 94:7

■ 59:8 Zǝb. 2:4

□ 59:13 «Xuning bilǝn yǝr yüznining qǝt-qǝtlirigiqǝ Hudaning ⱨǝⱪiⱪǝtǝn Yaⱪupⱪa ⱨɵkümdarliⱪ ⱪilidiƣanliⱪi ayan bolƣay!» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Xuning bilǝn ularƣa Hudaning ⱨǝⱪiⱪǝtǝn Yaⱪupⱪa ⱨǝm yǝrning qǝt-qǝtlirigiqǝ ⱨɵkümdarliⱪ ⱪilidiƣanliⱪi ayan bolƣay!».

□ 60:1 «Dawut Aram-Naⱨaraim wǝ Aram-Zobaⱨdiki Suriyǝliklǝr bilǝn jǝng ⱪilƣanda, uning sǝrdari bolƣan Yoab jǝnggǝ ⱪayta berip, «Xor wadisi»da Edomdikilǝrdin on ikki ming ǝskǝrni ⱪiliqliƣan qaƣda yezilƣan» — bu wǝⱪǝ Tǝwrat, «2Sam.» 8-babta bayan ⱪilinidu.

■ 60:1 2Sam. 8:3, 13; 1Tar. 18:3, 12; Zǝb. 44:9-10; 74:1; 108:11; 144:10

□ 60:4 «Sǝn Ɵzüngdin ǝyminidiƣanlarƣa tuƣ tiklǝp bǝrgǝnsǝn; u ⱨǝⱪiⱪǝtni ayan ⱪilixⱪa kɵtürülidu» — toluⱪ ayǝtning birnǝqqǝ hil tǝrjimiliri bar. Ayǝttiki ibraniy tilini qüxinix tǝs.

■ 60:5 Zǝb. 108:6-13

□ 60:6 «Huda Ɵz pak-muⱪǝddǝslikidǝ xundaⱪ degǝn...» — yaki «Huda Ɵz muⱪǝddǝs jayida xundaⱪ degǝn...» «Mǝn Xǝkǝm diyarini bɵlüp berimǝn, Sukkot wadisini (tǝⱪsim ⱪilixⱪa) ɵlqǝymǝn» — Hudaning muxu sɵzliri bǝlkim Yǝxua pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ, Ⱪanaan (Pǝlǝstin) zeminini Israillarƣa bɵlüp-bɵlüp tǝⱪsim ⱪilƣanliⱪini kɵrsitidu.

□ 60:7 «Əfraim bolsa beximdiki dubulƣamdur» — ibraniy tilida «Əfraim bolsa beximdiki ⱪoƣdiƣuqidur». «Yǝⱨuda Mening ǝmr-pǝrman qiⱪarƣuqimdur» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «Yǝⱨuda Mening xaⱨanǝ ⱨasamdur».

□ 60:8 «Moab Mening yuyunux jawurum» — bǝlkim Moabning Huda wǝ Uning hǝlⱪi üqün mǝynǝt hizmǝt ⱪilidiƣanliⱪini bildüridu. «Edomƣa qoruⱪumni taxlaymǝn» — ayaƣ kiyimni mǝlum yǝr üstigǝ taxlax axu yǝrgǝ igǝ bolƣanliⱪni bildürüxi mumkin; yaki bolmisa, Edomning ɵz igisining ayaƣlirini elip yiƣixturidiƣan ⱪuldǝk ikǝnlikini kɵrsitiximu mumkin. «Filistiyǝ, Mening sǝwǝbimdin tǝntǝnǝ ⱪilinglar!» — Dawut padixaⱨning dǝwridǝ Filistiyǝ Dawutⱪa, xundaⱪla Hudaning Ɵzigǝ boysunup, bǝhtlik ⱨayatⱪa igǝ bolƣan («2Sam.» 1:8ni, xundaⱪa «Yar.» 12:1-3nimy kɵrüng).

□ 61:2 «Mǝn ɵzümdindin yuⱪiri Ⱪoram Tax» — Hudani kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ. «Mǝndin yuⱪiri» degǝn ibarǝ bǝlkim Dawutning gǝrqǝ padixaⱨ bolsimu, «Ɵzümni naⱨayiti üstün, ⱪabilǝtlik adǝm ⱨesablimaymǝn, ⱨǝrdaim Hudadin yol sorixim kerǝk» degǝndǝk, ⱨǝmmimizni kiqik peilliⱪ boluxⱪa, ündǝydu.

□ 61:5 «Ɵzüngdin ǝyminidiƣanlarƣa tǝwǝ miras...» — ibraniy tilida «Namingdin ǝyminidiƣanlarƣa tǝwǝ miras...».

□ 61:6 «Padixaⱨning künlirigǝ kün ⱪoxup uzartisǝn; uning yilliri dǝwrdin-dǝwrgiqǝ bolidu» — Dawut ɵzi Israilƣa padixaⱨ bolup ⱪiriⱪ yil ⱨɵküm sürgǝn. Xübⱨisizki, u bu yǝrdǝ ɵz ǝwladi bolidiƣan Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨ toƣruluⱪ bexarǝt beridu.

□ 62:1 «Nǝƣmiqilǝrning bexi Yǝdutunƣa tapxurulƣan, Dawut yazƣan küy» — «Yǝdutun»: Dawut pǝyƣǝmbǝr «mǝdⱨiyǝ hori»ning yetǝkqisi dǝp bekitkǝn, Yǝdutun isimlik bir kixini kɵrsitidu («1Tar.» 16:41ni kɵrüng). Yǝnǝ birhil tǝrjimisi: «Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup, «Yǝdutun» (mǝdⱨiyilǝx degǝn mǝnidǝ) aⱨangida oⱪulsun dǝp Dawut yazƣan küy: —....».

□ 62:2 «Mǝn unqilik tǝwrinip kǝtmǝymǝn» — yaki baxⱪa birhil tǝrjimisi «Zor eƣirqiliⱪtimu tǝwrǝnmǝymǝn».

■ 62:12 Ayup 34:11; Pǝnd. 24:12; Yǝr. 32:19; Əz. 7:27; 33:20; Mat. 16:27; Rim. 2:6; 2Kor. 5:10; Əf. 6:8; Kol. 3:25; 1Pet. 1:17; Wǝⱨ. 22:12

■ 63:1 1Sam. 22:5; 23:14,15

□ 63:5 «Jenim nazunemǝtlǝrdin ⱨǝm mayliⱪ gɵxlǝrdin ⱪanaǝtlǝngǝndǝk ⱪanaǝtlǝndi» — Yǝⱨudiylar üqün mayliⱪ gɵx intayin esil tamaⱪ ⱨesablinidu.

□ 64:8 «Ularni kɵrgǝnlǝrning ⱨǝmmisi ɵzini neri tartidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «ularni kɵrgǝnlǝrning ⱨǝmmisi bexini silkiydu».

□ 65:1 «Zionda, mǝdⱨiyǝ süküt iqidǝ Seni kütidu, i Huda» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «Zionda, Sening aldingda, süküt bolidu, mǝdⱨiyimu bolidu».

□ 65:3 «Lekin sǝn ularni (yǝni gunaⱨliⱪ ixlar, asiyliⱪlirimizni) yepip kǝqürüm ⱪilisǝn» — ibraniy tilida «ularni yepip kafarǝt ⱪilisǝn». «Kafarǝt» degǝn ix toƣruluⱪ «Mis.» 29:33 wǝ izaⱨati, xundaⱪla «Tǝbirlǝr»nimu kɵrüng.

■ 66:6 Mis. 14:21-31; Yǝ. 3:14

■ 66:7 2Tar. 16:9; Ayup 28:24; Zǝb. 33:13-14

■ 67:1 Qɵl. 6:25; Zǝb. 4:6

■ 68:1 Qɵl. 10:35

□ 68:4 «Qɵl-bayawanlarƣa Mingüqi» — yaki «Bulutlarƣa Mingüqi...». Ⱪaysi mǝnisi toƣra bolsun Hudaning ɵzini kɵrsitidu. 7-ayǝtni kɵrüng.

■ 68:8 Mis. 19

□ 68:10 «Sening baⱪⱪan padang» — Israil hǝlⱪini kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

□ 68:13 «Silǝr ⱪoy baⱪⱪanda padilar arisida yatⱪan bolsanglarmu, zemininglar ǝmdi ⱪanatliriƣa kümüx sǝpkǝn, pǝyliri parⱪiraⱪ altun bilǝn bezǝlgǝn pahtǝktǝk bolidu» — bu ayǝtni ibraniy tilida qüxinix tǝs, ⱨǝrhil tǝrjimiliri bar. Mǝnisi bǝlkim, Israil hǝlⱪi ǝslidǝ kǝmbǝƣǝl ǝⱨwalda yaxiƣan bolsimu (ⱪoy baⱪⱪuqi bolup), Huda Pǝlǝstin zeminining ⱨǝmmǝ yerigǝ kɵp oljini (altun-kümüx ⱪatarliⱪlar) qeqip, ularni beyitti (14-ayǝtni kɵrüng).

□ 68:15 «Baxan teƣi ⱪudrǝtlik bir taƣ, Baxan teƣi egiz qoⱪⱪiliri kɵp bir taƣdur» — baxⱪa tǝrjimiliri: «Hudaning teƣi Baxan teƣidǝktur — kɵp qoⱪⱪiliⱪ bir taƣdǝk, Baxan teƣidǝktur» yaki «Baxan teƣi Hudaning teƣidur, Baxan teƣi egiz qoⱪⱪiliri kɵp bir taƣdur».

□ 68:16 «Huda Ɵz makani ⱪilixni haliƣan (talliƣan) taƣ» — Yerusalemdiki Zion teƣi.

■ 68:16 Zǝb. 87:1, 2; 132:13

□ 68:17 «Rǝb... Sinay teƣidiki muⱪǝddǝs jayda turidu» — buning mǝnisi bǝlkim: «Huda Sinay teƣida ⱪandaⱪ ⱪilƣan bolsa, U Yerusalemdiki (Zion teƣidiki) muⱪǝddǝs ibadǝthanisida turup xundaⱪ ⱪilixni dawamlaxturidu — demǝk, sürlük, xan-xǝrǝplik ⱨalǝttǝ bolup, pǝyƣǝmbǝrlǝr arⱪiliⱪ kalam-wǝⱨiylirini ayan ⱪilixni dawamlaxturidu» degǝndǝk.

■ 68:17 Ⱪan. 33:2

□ 68:18 «Sǝn yuⱪiriƣa kɵtürüldung, insanlarni tutⱪun ⱪilƣuqilarni ɵzüng ǝsir ⱪilip elip kǝtting; Yaⱨ Huda ularning arisida turuxi üqün, ⱨǝtta asiyliⱪ ⱪilƣanlar arisida turuxi üqünmu, Sǝn insan arisida turup iltipatlarni ⱪobul ⱪilding» — bu muⱨim ⱨǝm sirliⱪ ayǝtkǝ Injilda, «Əf.» 4-babta tǝbir berilidu; Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨ insan arisida ɵzi insan bolup, insanlarni tutⱪun ⱪilƣuqilar (yǝni gunaⱨ, ɵlüm wǝ jin-xǝytanlardin ibarǝt) üstidin ƣǝlibǝ ⱪilip, asmanlarƣa kɵtürülüp, insanlarni ⱪutⱪuzux ⱨǝm ularni (ixǝngǝn insalarni) Hudaning yengi bir «muⱪǝddǝs ibadǝthana»si ⱪilix üqün ǝrxtiki atisidin iltipatlarni ⱪobul ⱪilidu.

■ 68:18 Əf. 4:8; Qɵl. 17:21; Yǝ. 9:23; Əzra 8:20

□ 68:19 «...U ⱨǝr küni yüklirimizni kɵtürmǝktǝ» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «... U ⱨǝrküni üstimizgǝ yahxiliⱪlarni yüklǝydu».

□ 68:20 «Rǝbgǝ, yǝni Pǝrwǝrdigarƣila, ɵlümgǝ baƣliⱪ ixlar tǝwǝdur» — yaki baxⱪa birhil tǝrjimisi «Rǝbdǝ, yǝni Pǝrwǝrdigardila, ɵlümdin ⱪutulux yollirimu bar».

□ 68:21 «Ɵz gunaⱨlirida dawamliⱪ ketiweridiƣanlarning qaqliⱪ kallisini U (Huda) qaⱪidu» — «qaqliⱪ kalla»: bǝzi hǝlⱪlǝr: «Baxta qaq kɵp bolsa, küq kɵp bolidu» degǝn hurapiy kɵzⱪaraxni ⱪobul ⱪilƣan bolsa kerǝk.

□ 68:22 «Ɵz hǝlⱪimni Baxan diyaridinmu, dengizlarning qongⱪur jayliridinmu ⱪayturup kelimǝn» — «Ɵz hǝlⱪimni» ibraniy tilida «ularni» dǝp elinƣan. Biz «ularni» degǝn sɵzni «Ɵz hǝlⱪimni» dǝp tǝrjimǝ ⱪilduⱪ. Bǝzi alimlar «ular»ni Israilning düxmǝnliri dǝp ⱪaraydu (ular Huda xu düxmǝnlǝrni Israil ulardin ⱪisas alsun dǝp ⱪayturƣan, dǝp ⱪaraydu).

■ 68:22 Mis. 14:29; Qɵl. 21:33

□ 68:24 «Ular Sening mangƣanliringni kɵrdi, i Huda... Padixaⱨimning muⱪǝddǝs jayiƣa kirip mangƣanlirini kɵrdi» — bu ayǝttiki «ular» Hudaning düxmǝnlirini kɵrsitixi bolsa kerǝk. Hudaning «muⱪǝddǝs jayiƣa kirip mangƣanliri» degǝnni qüxinix üqün «Mis.» 40:16-38 wǝ «1Pad.» 8:1-11ni kɵrüng.

■ 68:29 1Pad. 10:10, 24, 25; 2Tar. 32:23; Zǝb. 72:10; 76:11-12

□ 68:30 «ⱪomuxluⱪtiki yirtⱪuq janiwar» — bǝlkim Misirni Nil dǝryasidiki timsaⱨⱪa ohxitidu.

□ 69:4 «Sǝwǝbsiz manga ɵq bolƣanlar qaqlirimdinmu kɵptur; meni yoⱪatmaⱪqi bolƣanlar, ⱪara qaplap mǝn bilǝn düxmǝnlixidiƣanlar küqlüktur; xu qaƣda ɵzüm bulimiƣan nǝrsini ⱪayturimǝn» — toluⱪ bexarǝttiki bu sirliⱪ sɵz Mǝsiⱨ krestkǝ mihlanƣan waⱪitta ǝmǝlgǝ axuruldi. «Xu qaƣda» Mǝsiⱨ Iblis insanlardin buliwalƣan amanliⱪni, insanlarning Huda bilǝn bolƣan inaⱪliⱪini insanlarƣa nijatliⱪ yolida ⱪayturup elip bǝrdi. Bu küydiki bexarǝtlǝrning ⱨǝmmisi Mǝsiⱨ wǝ uning jǝkkǝn azablirini wǝ azabliri arⱪiliⱪ ⱪazanƣan ƣǝlibisini kɵrsitidu.

□ 69:9 «Meni muⱪǝddǝs ɵyünggǝ bolƣan otluⱪ muⱨǝbbǝt qulƣuwalƣanidi» — «Yuⱨ.» 2:17ni kɵrüng.

■ 69:9 Yⱨ. 2:17; Rim. 15:3

□ 69:11 «Mǝn bɵzni kiyimim ⱪilip kiysǝm..» — «bɵz kiyim»ni kiyiwelix (ⱨaza tutⱪandǝk) ɵzi yaki baxⱪilar üqün ⱪattiⱪ dua ⱪilixning birhil ipadisi.

□ 69:13 «Nijatliⱪ ixǝnqidǝ manga jawab bǝrgǝysǝn» — ibraniy tilida «Nijatliⱪing ixǝnqidǝ manga jawab bǝrgǝysǝn».

■ 69:21 Mat. 27:34,48; Mar. 15:23; Yⱨ. 19:28,29

■ 69:22 Rim. 11:9

■ 69:23 Yǝx. 6:9; 29:10; 44:18; Rim. 11:10

■ 69:25 Ros. 1:20

■ 70:1 Zǝb. 40:13-17

■ 70:2 Zǝb. 35:4,26; 71:13

■ 71:1 Zǝb. 22:5; 25:2, 3; 31:1-3; Yǝx. 49:23

□ 71:6 «Ɵzüng meni anamning ⱪarnidin qiⱪarƣuqisǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «Anamning ⱪarnidila meni asriding».

□ 71:7 «Mǝn nurƣunlarƣa ƣǝyriy yaki karamǝt sanaldim; qünki Sǝn mening mustǝⱨkǝm panaⱨgaⱨimdursǝn» — demǝk, Dawutning tarihi nurƣun adǝmlǝrgǝ Hudaning wǝdisidǝ turidiƣanliⱪini ispatliƣan wǝ Hudaƣa tayinixⱪa riƣbǝt bolƣan.

■ 71:13 Zǝb. 35:4, 26; 40:14-15; 70:2-3

□ 71:16 «Mǝn Rǝb Pǝrwǝrdigarning büyük ixlirini jakarliƣan ⱨalda kelimǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Mǝn Rǝb Pǝrwǝrdigarning zor ⱪudriti bilǝn alƣa mangimǝn».

□ 71:22 «Mǝn Seni rawab qelip mǝdⱨiyilǝymǝn» — «rawab» muxu yǝrdǝ rawabⱪa intayin ohxap ketidiƣan bir hil saz.

□ 72:1 «I Huda, padixaⱨⱪa ⱨɵkümliringni tapxurƣaysǝn; padixaⱨning oƣliƣa Ɵz ⱨǝⱪⱪaniyliⱪingni bǝrgǝysǝn» — xübⱨisizki, bu uluƣ bexarǝtning toluⱪ mǝnisi Sulaymanning ɵzini ǝmǝs, bǝlki uning ǝwladi bolƣan Mǝsiⱨni kɵrsitidu. «Sulayman üqün» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «Sulaymanningki» yaki «Sulaymanƣa tǝwǝ».

□ 72:5 «Sǝndin ǝyminidu» — demǝk, Hudadin ǝyminidu.

■ 72:5 Zǝb. 89:36,37

■ 72:6 2Sam. 23:4

□ 72:8 «Əfrat dǝryasi» — ibraniy tilida pǝⱪǝt «Dǝrya» deyilidu. Xübⱨisi yoⱪki, bu ibarǝ Əfrat dǝryasini kɵrsitidu.

□ 72:10 «Tarxix.. arallar... Xeba...Seba...» — «Tarxix»ning dǝl ⱪaysi jay ikǝnliki ⱨazir eniⱪ ǝmǝs, Ispaniyǝ, ximaliy Afriⱪa yaki Əngliyǝni bildürüxi mumkin. Lekin xübⱨǝ yoⱪki, muxu ayǝttiki «Tarxix» ⱨǝm «arallar» dengizdiki ǝng qǝt yǝrlǝrni bildüridu. «Xeba ⱨǝm Seba» — ⱨazirⱪi Ərǝbistanda.

■ 72:12 Ayup 29:12

□ 72:20 «Dawutning dualiri xuning bilǝn tamam boldi» — bu küy Dawut pǝyƣǝmbǝrning ǝng ahirⱪi duasi boldi. Biraⱪ «Zǝbur»ning keyinki bɵlümliridǝ biz uning baxⱪa dua-küylirini uqritimiz.

■ 73:3 Ayup 21:7-15; Zǝb. 37:1; Yǝr. 12:1, 2

□ 73:4 «Qünki ular ɵlümidǝ azablar tartmaydu, ǝksiqǝ teni mǝzmut wǝ saƣlam turidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Qünki ularda tartⱪan azablar yoⱪ, ular teni mǝzmut wǝ saƣlamdur».

□ 73:15 «Bundaⱪ desǝm, bu dǝwrdiki pǝrzǝntliringgǝ asiyliⱪ ⱪilƣan bolmamdimǝn?» — Asaf Hudadin aƣrinip, gumanlirini xundaⱪ op’oquⱪ eytixning aⱪiwitini oylawatidu. Ɵzining bundaⱪ deyixi etiⱪadi ajizlarƣa nisbǝtǝn «asiyliⱪ» ⱨǝm ularni etiⱪadida putlaxturidiƣan ix, dǝp ⱪaraydu.

□ 73:28 «Uning barliⱪ ⱪilƣan ixlirini jakarlax üqün,...» — ibraniy tilida: «Sening uning barliⱪ ⱪilƣan ixlirini jakarlax üqün,...».

□ 74:1 «I Huda, Sǝn nemixⱪa mǝnggügǝ bizni taxliwǝtting? Nemixⱪa ƣǝzipingni tütün qiⱪarƣandǝk Ɵz yayliⱪingdiki ⱪoyliringƣa qiⱪirisǝn?» — bu küy bǝlkim Babil padixaⱨi Neboⱪadnisar miladiyǝdin ilgiriki 597-yili Yerusalemni, jümlidin muⱪǝddǝs ibadǝthanini wǝyran ⱪilip, kɵp Israillarni ǝsirgǝ elip Babilƣa sürgün ⱪilƣandin keyin yezilƣan.

□ 74:4 «mɵjizatlar saⱪlanƣan orunƣa ular (düxmǝnlǝr) ɵz tuƣlirini tikti» — Hudaning ibadǝhanidiki «muⱪǝddǝs jay»ida Israil hǝlⱪining tarihidiki birnǝqqǝ «mɵjizatlar» saⱪlinip kǝlgǝnidi. Mǝsilǝn, Musa pǝyƣǝmbǝr dǝwridiki ««manna»ƣa tolƣan altun ⱪaqa», «Ⱨarunning bihliƣan ⱨasisi» ⱪatarliⱪlar. Bularni wǝyran ⱪilip, düxmǝnlǝr axu yǝrdǝ ɵz tuƣlirini tikti. Ibraniy tilida «tuƣ» wǝ «karamǝt» degǝn sɵzlǝr birla sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 74:7 2Pad. 25:9

□ 74:8 «Ular kɵnglidǝ: «Biz bularning ⱨǝmmisini yoⱪitayli» dǝp, Tǝngrining zemindiki jamaǝtgaⱨlirining ⱨǝrbirini kɵydürüwǝtti» — Hudaning pǝⱪǝt birla (Sulayman ⱪurƣan) ibadǝthanisi bar idi. Biraⱪ uningdin ilgirimu Hudaƣa ibadǝt ⱪilidiƣan jaylar mǝwjut idi — mǝsilǝn: «Xiloⱨ» degǝn jayda «muⱪǝddǝs qedir» bar idi («Yǝ.» 18:1). Hudaning namini yoⱪitix üqün düxmǝnlǝr bularning ⱨǝmmisini kɵydürüwǝtti.

□ 74:9 «Pǝyƣǝmbǝrlǝrmu kǝlmǝskǝ kǝtti» — Babil padixaⱨi Neboⱪadnisar Daniyal ⱨǝm Əzakiyal pǝyƣǝmbǝrlǝrni sürgün ⱪilip Babilƣa baldur elip kǝtkǝnidi. Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝr bolsa bir türküm lükqǝklǝr tǝripidin Misirƣa elip ketilgǝnidi.

□ 74:12 «Yǝr yüzining otturisida ⱪutⱪuzuxlarni elip barƣuqi Udur» — «yǝr yüzining otturisi» bǝlkim «ottura xǝrⱪ»ni kɵrsitixi mumkin.

■ 74:13 Mis. 14:21-31

□ 74:14 «Dengizdiki lewiatanning baxlirini qeⱪip,...» — «lewiatan» dengiz qongⱪur tǝktidǝ yaxaydiƣan ⱪorⱪunqluⱪ ǝjdiⱨaƣa ohxap ketidiƣan ⱨaywan. Tɵwǝndiki izaⱨatni, «Tǝbirlǝr»nimu kɵrüng. «...Uning gɵxini ozuⱪ ⱪilip qɵldiki yawayilarƣa bɵlüp bǝrding» — «ǝjdiⱨalar» (13-ayǝt) ⱨǝm «lewiatan» — xübⱨisizki, bu yǝrdǝ jin-xǝytanlarning küq-ⱪudrǝtlirini kɵrsitidu. Huda Israilni Misirdin azad ⱪilƣanda, u muxu ⱪudrǝtlǝr üstidin ƣǝlibǝ ⱪildi. Muxu ayǝt boyiqǝ «lewiatan»ning bexi kɵp bolidu. Injil «Wǝⱨiy» ⱪismida uning bexi yǝttǝ ikǝnliki kɵrsitilidu. Tǝwrat «Ayup» 41-bab, 1-ayǝttiki, «Yǝx,» 27:1-ayǝttiki izaⱨatlirimizni ⱨǝm Injildiki «Wǝⱨiy» 12- ⱨǝm 13-bablarni kɵrüng.

□ 74:15 «Yǝrni yerip bulaⱪlarni, eriⱪlarni aⱪⱪuzdung, Sǝn tohtimay eⱪiwatⱪan dǝryalarni ⱪurutuwǝtting» — muxu wǝⱪǝlǝrning tǝpsilatlirini qüxinix üqün, Tǝwrattiki «Misirdin qiⱪix» ⱨǝm «Yǝxua» degǝn ⱪisimlarni kɵrüng.

■ 74:15 Mis. 17:5, 6; Qɵl. 20:11; Yǝ. 3:13; Zǝb. 105:41; Yǝx. 48:21

■ 74:16 Yar. 1:14-19

□ 75:4 «Münggüzüngni yuⱪiri kɵtürmǝ» — Tǝwratta, «münggüz»lǝr kɵp ⱨallarda adǝmlǝrning abruy-xɵⱨriti yaki küq-ⱪudritini bildüridu. Bu adǝmning bexidin ɵskǝn münggüz ǝmǝs, ǝlwǝttǝ!

□ 75:6 «... jǝnubtin ǝmǝs» — yaki «(jǝnubtiki) qɵl-bayawandin ǝmǝs».

□ 75:10 «Mǝn rǝzillǝrning münggüzlirining ⱨǝmmisini kesip taxlaymǝn; biraⱪ ⱨǝⱪⱪaniylarning münggüzliri kɵtürülidu!» — sɵzligüqi (muxu 10-ayǝttǝ) Hudaning Ɵzi yaki Dawut padixaⱨning ǝwladi bolƣan Mǝsiⱨ bolsa kerǝk.

□ 76:2 «Uning panaⱨiy jayi Salemda» — ibraniy tilida: «Uning uwisi Salemda». Bu sɵz bǝlkim Hudani xirƣa oxitidu. Tǝwrattiki «Ⱨoxiya» degǝn ⱪisimda Huda «Yǝⱨudaning xiri» dǝp atilidu. «Salem» — «Yerusalem»ning ⱪisⱪartip eytilixi.

□ 76:4 «ow-olja taƣliri» — bǝlkim top-top dɵwilǝngǝn ow-oljilarni kɵrsitidu.

□ 76:10 «Insanlarning ⱪǝⱨri Sanga xɵⱨrǝt kǝltüridu; ularning ⱪalƣan ⱪǝⱨri Sanga bǝlwaƣ bolidu» — bu sirliⱪ sɵz bǝlkim (1) Huda insanning barliⱪ asiyliⱪ-ⱪarxilixixlirini ahirida Ɵzining xɵⱨritigǝ ⱨǝm muddialiriƣa aylanduridu; (2) insanlarning Ɵz ⱪǝⱨri ɵzigǝ kǝltürgǝn külpǝtlǝr yenik bolup ⱪalƣan bolsa, «ⱪalƣan ⱪǝⱨr»ni Huda Ɵzi toluⱪlap jazalirini eƣirlaxturidu.

□ 77:1 «Nǝƣmiqilǝrning bexi Yǝdutunƣa tapxurulƣan, Asaf yazƣan küy...» — «Yǝdutun» Dawut pǝyƣǝmbǝr «mǝdⱨiyǝ hori»ning bexi dǝp bekitkǝn, Yǝdutun isimlik bir kixini kɵrsitidu («1Tar.» 16:41ni kɵrüng). Yǝnǝ birhil tǝrjimisi: «Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulƣan, «Yǝdutun» (mǝdⱨiyilǝx degǝn mǝnidǝ) aⱨangida oⱪulsun dǝp, Asaf yazƣan küy...».

□ 77:15 «Ɵz biliking bilǝn... Yaⱪup wǝ Yüsüpning pǝrzǝntlirini ⱨɵrlükkǝ qiⱪarƣansǝn» — ibraniy tilidiki peilning (gaal) muxu yǝrdǝ: «Yaⱪup wǝ Yüsüpning pǝrzǝntlirigǝ ⱨǝmjǝmǝt bolup, ⱨɵrlükkǝ qiⱪarƣansǝn» degǝn toluⱪ mǝnini bildüridu. «Gaal» wǝ «goel» toƣruluⱪ «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng.

■ 77:15 Mis. 15:11

□ 77:16 «Sular Seni kɵrdi, i Huda, sular Seni kɵrdi; titrǝk ularni basti, dengiz tǝgliri patiparaⱪ boldi» — Asaf ⱨazir «Misirdin qiⱪix»tiki ixlarni ǝslǝydu. «Sular» bu yǝrdǝ Israillar mɵjizǝ bilǝn ɵtkǝn «Ⱪizil dengiz»ni, andin Iordan dǝryasini kɵrsitidu.

■ 77:17 Mis. 14:21

■ 77:18 Mis. 14:24

■ 77:20 Zǝb. 78:53; 80:2; Ⱨab. 3:15; Mar. 6:48; Yⱨ. 6:19

□ 78:1 «I Mening hǝlⱪim, tǝlimimni anglanglar... ⱪǝdimki tepixmaⱪlarni elan ⱪilimǝn (2-ayǝt)» — oⱪurmǝnlǝr bu küy kɵrsǝtkǝn wǝⱪǝlǝrni Tǝwrattiki «Misirdin qiⱪix», «Qɵl-bayawandiki sǝpǝr», «Batur ⱨakimlar» ⱨǝm «Samuil (1)», «Samuil (2)» degǝn ⱪisimlardin tapalaydu.

□ 78:2 «... ⱪǝdimki tepixmaⱪlarni elan ⱪilimǝn» — «tepixmaⱪlar» toƣruluⱪ 1-ayǝttiki ixaⱨatni kɵrüng.

■ 78:2 Zǝb. 49:4; Mat. 13:35

■ 78:5 Ⱪan. 4:9; 6:7

■ 78:8 Mis. 32:9; 33:3, 5; 34:9; Ⱪan. 9:6, 13; 31:27

■ 78:13 Mis. 14:21

■ 78:14 Mis. 13:21; Zǝb. 105:39

■ 78:15 Mis. 17:6; Qɵl. 20:11; Zǝb. 105:41; 1Kor. 10:4

■ 78:19 Qɵl. 11:1, 4

□ 78:20 «Ular... (yǝni hǝlⱪ) mana U ⱪoram taxni uruwidi, sular urƣup, eⱪinlar bulaⱪtǝk texip qiⱪti; ǝmdi u bizgǝ nanmu berǝlǝmdu?» — deyixti» — bu wǝⱪǝ Tǝwrat, «Qɵl.» 11-babta bayan ⱪilinƣan.

■ 78:20 Mis. 17:6; Qɵl. 20:11

■ 78:21 Qɵl. 11

□ 78:24 «U ular üstigǝ «manna»ni yaƣdurup, ularƣa ǝrxtiki axliⱪni bǝrgǝnidi» — «manna» asmandin qüxidiƣan birhil ax idi. «Mis.» 16-babni kɵrüng.

■ 78:24 Mis. 16:14

□ 78:25 «... Insanlar küq igilirining nenini yegǝnidi» — « «küq igiliri» xübⱨisizki, pǝrixtilǝrni kɵrsitidu.

■ 78:25 Yⱨ. 6:31; 1Kor. 10:3

■ 78:26 Qɵl. 11:31

■ 78:31 Qɵl. 11:33; 1Kor. 10:5

■ 78:44 Mis. 7:20

■ 78:45 Mis. 8:2,20

■ 78:46 Mis. 10:13

■ 78:47 Mis. 9:23

■ 78:50 Mis. 9:6

■ 78:51 Mis. 12:29; Zǝb. 105:36

■ 78:53 Mis. 14:27,28; 15:10

■ 78:55 Yǝ. 13:7; Zǝb. 136:21,22

■ 78:58 Ⱪan. 32:16,21

□ 78:60 «U (Rǝb) Xiloⱨdiki makanini, Yǝni U insan arisida turƣan qedirni taxlap kǝtti» — 60-66-ayǝtlǝrdiki wǝⱪǝlǝr «1Sam.» 1-6-babta bayan ⱪilinƣan.

□ 78:61 «Ɵzining ⱪudrǝt bǝlgisini bulap ketixkǝ, xan-xǝripini ixƣaliyǝtqilǝrning ⱪoliƣa bǝrdi» — bu ayǝttǝ Hudaning «ⱪudrǝt bǝlgisi» wǝ «xan-xǝripi» Uning ǝⱨdǝ sanduⱪini kɵrsitidu.

■ 78:61 1Sam. 4:10,11

□ 78:64 «Ularning kaⱨinliri ⱪiliq astida yiⱪildi» — «kaⱨin» ibadǝthanida ⱪurbanliⱪ ⱪilix hizmitidǝ bolƣan mǝhsus hadim.

■ 78:64 1Sam. 4:11,18,19

□ 78:66 «U rǝⱪiblirini urup qekindürüp...» — bu jümlǝ ibraniy tilida ikki bisliⱪ. Ikkinqi mǝnisi «U rǝⱪiblirining kasisiƣa urup,..». Tǝwrat, «1Sam.» 5-babta, Huda butpǝrǝs Filistiyǝliklǝrgǝ waba qüxürüp, ularni buwasirlar bilǝn ⱪiynidi.

■ 78:66 1Sam. 5:6; 6:4

□ 78:67 «Rǝb... Yüsüpning qedirini xallap, rǝt ⱪildi; Əfraim ⱪǝbilisini tallimidi...» — 67-72-ayǝtlǝrdǝ, Hudaning Dawut pǝyƣǝmbǝrni Ɵz hǝlⱪining padixaⱨi boluxⱪa, Zion (Yerusalem)ni Ɵz muⱪǝddǝs ibadǝthanisining ⱪurulux jayi boluxⱪa tallax jǝryanini bayan ⱪilinidu. Ⱨǝzriti Dawut bolsa Yüsüp yaki Əfraim ⱪǝbililiridin ǝmǝs, bǝlki Yǝⱨuda ⱪǝbilisidin idi.

■ 78:70 1Sam. 16:11; 2Sam. 7:8

■ 78:71 2Sam. 5:2; 1Tar. 11:2

□ 79:1 «I Huda, ǝllǝr Ɵz mirasingƣa bɵsüp kirdi; ular Sening muⱪǝddǝs ibadǝthanangni bulƣidi; Yerusalemni dɵwǝ-dɵwǝ harabilǝrgǝ aylandurdi» — bu küy Babil padixaⱨi Neboⱪadnisar miladiyǝdin ilgiriki 597-yili Yerusalemni, jümlidin muⱪǝddǝs ibadǝthanini wǝyran ⱪilip, nurƣun Israillarni ǝsirgǝ elip Babilƣa elip kǝtkǝndin keyin yezilƣan bolsa kerǝk.

■ 79:4 Zǝb. 44:14; 80:6

□ 79:5 «Sening yüriking ot bolup ɵrtiniwerǝmdu? » — ibraniy tilida «Sening ⱨǝsiting ot bolup ɵrtiniwerǝmdu? ».

■ 79:5 Zǝb. 89:46

■ 79:6 Yǝr. 10:25

■ 79:8 Yǝx. 64:8

□ 80:1 «Ⱪulaⱪ salƣaysǝn, i Israilning padiqisi, Yüsüpni ⱪoy padisidǝk beⱪip yetǝkligüqi; i kerublar otturisida Olturƣuqi, nurlanƣaysǝn!» — bu küy bǝlkim Israilning jǝnubiy tǝripidǝ (jǝnubiy padixaⱨliⱪida, yǝni «Yǝⱨuda»da) miladiyǝdin ilgiriki 734-722 yillarda yezilƣan; xu waⱪitlarda Asuriyǝ imperiyǝsi Israil ximaliy padixaⱨliⱪiƣa bɵsüp kirip, bulangqiliⱪ ⱪilip, ularning kɵp adǝmlirini ǝsirgǝ aldi. Jǝnubiy padixaⱨliⱪtiki bir ⱪisim kixilǝr ǝpsuslinip, ximalidiki ⱪerindixliri üqün dua ⱪilidu. «kerublar otturisida Olturƣuqi» — Hudaning muⱪǝddǝs ibadǝthanisidiki «ǝng muⱪǝddǝs jay»da ǝⱨdǝ sanduⱪining ikki yenida altundin yasalƣan birdin «kerub», yǝni küqlük pǝrixtining seymasi turidu. Huda ǝslidǝ Ɵz ⱨuzurining bu ikki kerub otturisida boluxiƣa wǝdǝ ⱪilƣan.

■ 80:3 Zǝb. 4:6; 31:16; 67:1-2; Dan. 9:17

□ 80:6 «Bizni ⱪoxnilirimizƣa talaxⱪa ⱪoydung» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ: — «Sǝn bizni ⱪoxnimizƣa mazaⱪ obyekti ⱪilding» degǝn sɵzlǝr tepilidu.

■ 80:6 Zǝb. 44:13-14; 79:4

■ 80:8 Yǝx. 5; Yǝr. 2:21; Əz. 15; 17:3-10; Yⱨ. 15:1

□ 80:10 «ⱪudrǝtlik kedir dǝrǝhliridǝk..» — yaki «Tǝngrining kedir dǝrǝhliridǝk...».

□ 80:14 «... Kelip bu üzüm telidin hǝwǝr alƣaysǝn» — ibraniy tilida: — «...bu üzüm telini yoⱪliƣaysǝn» degǝn bilǝn ipadilinidu.

□ 80:17 «ong ⱪolungdiki adǝm... yǝni Ɵzüng üqün mǝzmut yetixtürgǝn Insan oƣli..» — «ong ⱪolungdiki adǝm», «Ɵzüng üqün mǝzmut yetixtürgǝn Insan oƣli» xübⱨisizki Mǝsiⱨ toƣruluⱪ aldin’ala eytilƣan bexarǝtlik sɵz.

■ 80:17 Zǝb. 110:1; Dan. 7:13, 14; Mat. 16:27; Ibr. 1:3; 8:1; 10:12; 12:1; 1Pet. 3:22

□ 81:1 «Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup «Gittif»ta qelinsun dǝp, Asaf yazƣan küy» — ««Gittif»»ning mumkinqiliki bar bir mǝnisi: «Gat xǝⱨirining sazi».

□ 81:5 «Xu yǝrdǝ biz qüxǝnmǝydiƣan bir tilni anglap yürǝttuⱪ» — ibraniy tilida «Xu yǝrdǝ mǝn qüxǝnmǝydiƣan bir tilni yürǝttim» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Bu bǝlkim Huda Ɵz hǝlⱪigǝ wakalitǝn sɵzlixini, ular bilǝn birgǝ boluxini kɵrsitixi mumkin. «U buni Yüsüpkǝ guwaⱨ ⱪilip bǝrdi» — «buni» bǝlkim 3-ayǝttǝ tilƣa elinƣan ⱨeytlarni, xundaⱪla xu ⱨeytlarni sazlar bilǝn jakarlaxni kɵrsǝtsǝ kerǝk.

□ 81:7 «... «Mǝribaⱨ» suliri boyida seni sinidim» — «Mǝribaⱨ» («elixix», «jedǝl») degǝn mǝnidǝ. «Mǝribaⱨ» ikki jayning ismi; xu yǝrlǝrdǝ bolƣan wǝⱪǝlǝrning birinqisi Tǝwrat «Mis.» 17-babta, ikkinqisi «Qɵl.» 20-babta hatirilǝngǝn.

□ 81:16 «Sanga ax-buƣdayning ǝng esilini yegüzǝr idim» — ibraniy tilida «U sanga ax-buƣdayning ǝng esilini yegüzǝr idi»,

□ 82:1 «Huda Ɵz ilaⱨiy mǝjlisidǝ turup riyasǝtqilik ⱪilidu, U ilaⱨlar arisida ⱨɵküm qiⱪiridu» — bizningqǝ, bu mǝjliskǝ ⱪatnaxⱪan «ilaⱨlar»ning Hudaning hǝlⱪigǝ sotqi bolƣan yaki Ɵz hǝlⱪi arisida ⱨoⱪuⱪ-mǝs’uliyiti bar adǝmlǝr ikǝnliki tɵwǝndiki ayǝtlǝrdin kɵrülidu. Mǝlum jǝⱨǝtlǝrdin, ular Hudadǝk adǝmlǝr üstidin ⱨɵküm qiⱪiridu; xuning üqün ular bu mǝs’uliyǝtning eƣirliⱪini obdan qüxinixi kerǝk. «u ilaⱨlar arisida ⱨɵküm qiⱪiridu» — baxⱪa xǝrⱨqilǝr bolsa «ilaⱨlar» degǝnni yǝr yüzidiki padixaⱨ-ⱨoⱪuⱪdarlarni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. Muzu xǝrⱨqilǝr 6-ayǝttiki «silǝr ilaⱨlar» degǝnni kinayilik sɵz dǝp ⱪaraydu; qünki xu dǝwrdiki padixaⱨlardin kɵp ⱪismi ɵzlirini «Huda» dǝp ⱪaraytti, hǝlⱪidin ɵzigǝ ibadǝt ⱪilixini tǝlǝp ⱪilatti. Lekin Rǝbbimizning «Yuⱨ.» 10:33-36dǝ eytⱪan xǝrⱨi boyiqǝ, bu sɵzlǝr kinayilik sɵz ǝmǝs; xunga yuⱪiriⱪi qüxǝndürüximiz toƣra, dǝp ⱪaraymiz.

□ 82:3 «...yetim-yesirlarning dǝwasi» — ibraniy tilida «... atisizlarning dǝwasi».

■ 82:4 Pǝnd. 24:11

□ 82:7 «Xundaⱪ bolsimu silǝr insanƣa ohxax ɵlisilǝr, ⱨǝrⱪandaⱪ ǝmir-bǝgkǝ ohxaxla yiⱪilisilǝr» — 1-ayǝt wǝ uningdiki izaⱨatni kɵrüng.

□ 82:8 «Sǝn barliⱪ ǝllǝrgǝ waris ⱪilisǝn» — bu sɵz bǝlkim Mǝsiⱨkǝ eytilixi mumkin.

■ 82:8 Zǝb. 2:8; Ibr. 1:2

□ 83:8 «Ular Lut oƣulliriƣa yar-yɵlǝk bolup kǝlgǝn» — «Lutning oƣulliri» Moab wǝ Ammon degǝn hǝlⱪlǝr bolup xǝkillǝngǝn.

□ 83:11 «Ularning ǝmirlirini Orǝb wǝ Zeǝbkǝ, Ularning daⱨiylirini Zǝbaⱨ ⱨǝm Zalmunnaƣa ohxax ⱪilƣaysǝn» — Sisera, Yabin, (9-ayǝt) Orǝb, Zeǝb, Zǝbaⱨ ⱨǝm Zalmunnaƣa qetixliⱪ wǝⱪǝlǝrni bilix üqün «Batur ⱨakimlar» 7-, 8-bablarni kɵrüng.

□ 84:1 «Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup, «Gittif»ta qelinsun dǝp» — «Gittif»ning mumkinqiliki bar bir mǝnisi: «Gat xǝⱨirining sazi».

■ 84:2 Zǝb. 42:2; 63:1-2

□ 84:5 «...ⱪǝlbidǝ kɵtürülmǝ yollar bolƣanlar» — «kɵtürülmǝ yollar» — kɵtürüp yasalƣan, Yerusalemƣa tawap ⱪilidiƣan yoluqilar mangidiƣan yollar bolsa kerǝk.

□ 84:6 «Yiƣa wadisidin ɵtkǝndǝ» — «Yiƣa wadisi» yaki «baka wadisi». Ibraniy tilida «baka» birinqidin «yiƣa»ni bildüridu, ikkinqidin bir hil üjmǝ dǝrihini bildüridu, yǝnǝ «yiƣlaydiƣan dǝrǝh» — kesilgǝn bolsa dǝrǝh süyi yiƣliƣandǝk qiⱪidu. Dawut pǝyƣǝmbǝr ikki ⱪetim bir «Baka wadisi» (yǝni «Rǝfayim jilƣisi»)da ƣǝlibǝ ⱪildi ⱨǝm axu yǝrdǝ uning üq jan-dosti jenini tǝwǝkkül ⱪilip uningƣa su elip kǝldi («2Sam.» 5-, 23-babta). «küz yamƣurliri uni bǝrikǝtlǝrgǝ tolduridu» — Ⱪanaanda (Pǝlǝstindǝ) küz yamƣurliri yǝrni ⱨǝydǝx, ⱨǝm uruⱪ selixⱪa tǝyyar ⱪilidu.

□ 84:9 «Ɵzüng mǝsiⱨ ⱪilƣiningning yüzigǝ iltipat bilǝn ⱪariƣin!» — «mǝsiⱨ ⱪilƣini», 2-küydiki izaⱨatlarni, xundaⱪla «Tǝbirlǝr»nimu kɵrüng.

□ 84:10 «Hudayimning ɵyining bosuƣisida turƣinim yahxidur» — yǝnǝ birhil tǝrjimisi: «Hudayimning ɵyidǝ ixikbaⱪar bolƣinim yahxidur».

■ 84:12 Zǝb. 2:12; 34:8

□ 85:4 «Əmdi bizni Ɵz yeningƣa ⱪayturƣaysǝn, i nijatliⱪimiz bolƣan Huda! Bizgǝ bolƣan aqqiⱪingƣa ⱨay bǝrgǝysǝn!» — Hudaning Israilƣa rǝⱨimdilliⱪ kɵrsitiwatⱪinini kɵrüp (3-ayǝtni kɵrüng), muxu küyning muǝllipi Hudadin Israilni üzül-kesil towa ⱪildurƣaysǝn, ularni Ɵz yeningƣa, xundaⱪla Ɵz yurtiƣa ⱪayturƣaysǝn, dǝp dua ⱪilixni baxlaydu.

■ 85:6 Zǝb. 71:20; 80:18; 138:7

□ 85:10 «Ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbǝt wǝ ⱨǝⱪiⱪǝt ɵzara kɵrüxti; ⱨǝⱪⱪaniyǝt wǝ aman-hatirjǝmlik bir-birini sɵyüxti» — bu sirliⱪ sɵzlǝr xübⱨisizki, Mǝsiⱨning ɵzini ⱪurbanliⱪ ⱪilƣinida, ǝmǝlgǝ axuruldi.

■ 85:10 Ibr. 7:2

■ 85:12 Zǝb. 67:6

□ 85:13 «Ⱨǝⱪⱪaniyǝt Uning aldida mangidu, uning ⱪǝdǝmlirigǝ yol ⱨazirlaydu!» — yǝnǝ birhil tǝrjimisi: «Ⱨǝⱪⱪaniyǝt Uning aldida mangidu, ⱨǝm ɵzini Uning ⱪǝdǝmlirigǝ ornitidu».

■ 86:7 Zǝb. 18:6; 50:15; 55:16-17

□ 86:8 «Ilaⱨlar arisida Sening tǝngdixing yoⱪtur, i Rǝb...» — bu ayǝt «ilaⱨlar»ning ⱨǝⱪiⱪiy mǝwjut ikǝnlikini etirap ⱪilmaydu, ǝlwǝttǝ.

■ 86:8 Ⱪan. 3:24; Zǝb. 136:4

■ 86:11 Zǝb. 25:4-5; 27:11; 119:33

■ 86:14 Zǝb. 54:3-5

■ 86:15 Mis. 34:6; Qɵl. 14:18; Nǝⱨ. 9:17; Zǝb. 103:8; 145:8; Yo. 2:13

□ 87:1 «Uning uli bolsa muⱪǝddǝs taƣlardidur» — «Uning uli» — Hudaning uli, demǝk.

□ 87:4 «... arisida Raⱨab bilǝn Babilni tilƣa alimǝn» — «Raⱨab» bu yǝrdǝ Misirni bildüridu (mǝnisi: «tǝkǝbbur». «Yǝx.» 30:7ni kɵrüng). ««Meni tonup bilgǝnlǝr arisida Raⱨab bilǝn Babilni tilƣa alimǝn... mana bu adǝm xu yǝrdǝ tuƣulƣan» — dǝymǝn» — sɵzligüqi Huda Ɵzi bolsa kerǝk.

□ 87:6 ««Bu kixi bu yǝrdǝ tuƣulƣan» — dǝp alaⱨidǝ hatirigǝ yezip ⱪoyidu» — bu sirliⱪ sɵz Hudaning Yǝⱨudiy bolmiƣan («yat ǝllik») Ɵzigǝ etiⱪad ⱪilƣuqilarni etiⱪadi arⱪiliⱪ «Ɵzümgǝ tǝwǝ adǝm, Ɵzümning ailǝmdiki adǝm» dǝp ⱨesablap, ularƣa iltipat ⱪilip: «Yerusalemda tuƣulƣan» dǝp ⱨesablaydiƣanliⱪini kɵrsitidu.

□ 87:7 «Mening barliⱪ bulaⱪ-mǝnbǝlirim seningdidur!» — «seningda» bǝlkim Zionda degǝn mǝnidǝ. Bǝzi alimlar mǝnisini «Huda Ɵzidǝ» dǝp ⱪaraydu.

□ 88:1 «Nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup, «Mahalat-leanot» aⱨangida oⱪulsun dǝp...» — «Mahalat-leanot»ning mǝnisi namǝlum; bǝzi alimlar «ajizliⱪtiki dǝrdlǝr» yaki «harliⱪtin qiⱪⱪan kesǝl» dǝp tǝrjimǝ ⱪilidu.

□ 88:5 «Ular ⱪolungdin üzüp elinip yiraⱪ ⱪilinƣan» — mǝnisi, bǝlkim: «Hudaning insanlarƣa daim kɵrsitidiƣan kɵyümidin ayriliƣan» degǝndǝk.

□ 88:18 «Mening ǝziz dostum bolsa ⱪarangƣuluⱪtur!» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «Yar-buradǝrlirim ⱪarangƣuluⱪⱪa kɵmülüp ⱪaldi».

□ 89:1 «Əzraⱨliⱪ Etan yazƣan «Masⱪil»: — ...» — ǝgǝr bu «Etan» Dawut padixaⱨning dǝwridǝ yaxiƣan («1Pad.» 4:31-ayǝttiki «Etan») bolsa, bu küy bexarǝt boluxi kerǝk. Undaⱪ bolmisa Dawutning hanidani tǝhttin mǝⱨrum bolƣandin keyin (Babilda sürgün bolƣandin keyin) baxⱪa bir Etan yazƣan.

□ 89:5 «Muⱪǝddǝslǝrning jamaitidǝ ular ⱨǝⱪiⱪǝt-sadaⱪitingni mǝdⱨiyilǝydu» — «muⱪǝddǝslǝr» ⱨǝm 6-ayǝttiki «ⱪudrǝt igisining oƣulliri» pǝrixtilǝrni kɵrsǝtsǝ kerǝk.

■ 89:5 Zǝb. 19:1-2

□ 89:10 «Raⱨabni ɵlgüdǝk yanjidingsǝn» — «Raⱨab» ⱨǝm dengiz ǝjdiⱨasi (jin-xǝytanlarning bir ipadisi) ⱨǝm Misirning bir lǝⱪimi idi. Mǝnisi «mǝƣrur»dur («Yǝx.» 30:7ni kɵrüng).

■ 89:11 Zǝb. 24:1, 2

■ 89:14 Zǝb. 85:13; 97:2

□ 89:15 «Tǝntǝnǝ sadasi» — yaki «Ƣalibiyǝtning warⱪirixi», yaki «Ⱨeytliⱪ tǝntǝnilǝr».

□ 89:17 «Sening iltipating bilǝn münggüzimiz kɵtürülidu» — «münggüz» mǝlum ǝlning yaki adǝmning xan-xǝripini, küq-ⱪudritini bildüridu.

□ 89:18 «Qünki Pǝrwǝrdigar bizning ⱪalⱪinimiz, Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqi Xaⱨimizdur» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Qünki ⱪalⱪinimiz Pǝrwǝrdigardin, Xaⱨimiz Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqidindur».

□ 89:19 «Sǝn burun Ɵz mɵmin bǝndǝnggǝ ƣayibanǝ alamǝttǝ kɵrünüp sɵz ⱪilip xuni degǝnidingsǝn...» — bu toƣruluⱪ «2Sam.» 7:8-17ni kɵrüng.

■ 89:20 1Sam. 16:1,13

■ 89:22 2Sam. 7:10

■ 89:26 2Sam. 7:14; Ibr. 1:4, 5

■ 89:27 Zǝb. 2:7; 72:11; Kol. 1:15-18

■ 89:30 2Sam. 7:14

■ 89:35 Ibr. 6:13,17,18

■ 89:36 Mat. 27:45

□ 89:37 «U ay kǝbi mǝnggülük mustǝⱨkǝmlinǝr, asmandiki turƣun guwaⱨqidǝk mǝzmut turar» — «asmandiki turƣun guwaⱨqi» yǝnǝ ayni kɵrsitiximu mumkin.

■ 89:38 Zǝb. 22:1; Mat. 27:46; Yǝx. 53:3-6, 10

■ 89:40 Zǝb. 80:12-13

■ 89:41 Zǝb. 80:12-13

■ 89:44 Yǝx. 53:7-8

■ 89:48 Zǝb. 49:6-12, 15

■ 89:49 2Sam. 7:15

■ 91:3 Zǝb. 124:7

■ 91:4 Zǝb. 57:1

■ 91:5 Ayup 5:19,20; Pǝnd. 3:25; Küy. 3:8

■ 91:11 Zǝb. 34:7; Mat. 4:6; Luⱪa 4:10

■ 91:12 Luⱪa 4:11

■ 91:13 Ayup 5:22,23

□ 92:1 «Xabat küni üqün bir küy-nahxa...» — «xabat küni» — xǝnbǝ küni, yǝni Huda Yǝⱨudiy hǝlⱪigǝ bekitkǝn aram elix küni.

■ 92:6 Zǝb. 94:8; Pǝnd. 12:1

□ 92:7 «Mǝnggü ⱨalak bolup ketidiƣanlar xulardur!» — yaki «Bu ularning ⱨalak boluxi üqün bolidu!».

■ 92:12 Ⱨak. 9:15; Ⱨox. 14:6

□ 93:4 «Dengiz-okyandiki ⱪudrǝtlik dolⱪunlar» — «dolⱪunlar» ibraniy tilida «qeⱪiwǝtküqilǝr».

■ 94:7 Zǝb. 10:11,13; 59:7

■ 94:8 Zǝb. 92:6; Pǝnd. 12:1

■ 94:9 Mis. 4:11

■ 94:11 1Kor. 3:20

■ 94:14 1Sam. 12:22; Rim. 11:1, 2

□ 94:15 «Qünki ⱨɵküm-pǝrman ⱨoⱪuⱪi ⱨaman adalǝtkǝ ⱪaytidu, barliⱪ dili duruslar bolsa, uning kǝynidin mangidu» — demǝk, adil padixaⱨ-ǝmirlǝr yǝnǝ ⱨoⱪuⱪ tutidu, yaki ⱨazir ⱨoⱪuⱪ tutuwatⱪan padixaⱨ towa ⱪilidu; andin durus adǝmlǝr ularni ⱪollaydu.

□ 94:17 «süküt diyari» — ɵlümni kɵrsitidu.

□ 95:3 «... Pǝrwǝrdigar — büyük bir ilaⱨtur, pütkül ilaⱨlar üstidiki büyük bir padixaⱨtur» — bu ayǝttiki «ilaⱨlar»: (1) taipilar qoⱪunidiƣan butlarni (ǝmǝliyǝttǝ ularning kǝynidǝ turƣan jin-xǝytanlarni — «Zǝb.» 96:4-5, «1Kor.» 8:4-6 wǝ 10:19-21ni kɵrüng) yaki (2) Hudaning sɵzigǝ mǝs’ul bolƣan Israil ⱨakimlirini kɵrsitixi mumkin.

■ 95:7 Zǝb. 100:3; Ibr. 3:7

□ 95:8 «Əyni qaƣlarda Mǝribaⱨda bolƣandǝk, qɵl-bayawandiki Massaⱨda bolƣan kündǝk, yürikinglarni jaⱨil ⱪilmanglar!» — «Mǝribaⱨ» wǝ «Massaⱨ» degǝn jaylarda Israillar Hudadin yüz ɵrüp, Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ ⱪarxi isyan-asiyliⱪ kɵtürgǝn. Bu wǝⱪǝlǝr «Mis.» 17-bab, «Qɵl.» 20-babta hatirilǝngǝn.

■ 95:8 Mis. 17:7; Qɵl. 20:1,3,13; Ⱪan. 6:16

■ 95:9 Ibr. 3:9

■ 95:10 Ibr. 3:17

□ 95:11 «Ular ⱨǝrgiz Mening aramgaⱨimƣa kirmǝydu» — «Mening aramgaⱨim» (1) Huda Israillarƣa wǝdǝ bǝrgǝn Ⱪanaan (Pǝlǝstin) zeminini kɵrsitidu. Misirdin qiⱪip qɵl-bayawanda ⱪiriⱪ yil sǝrsan bolup yürgǝn xu dǝwrdǝ Israillar itaǝtsizlik ⱪilip u zeminƣa kirmigǝn. (2) «Aramgaⱨ» pǝⱪǝt zeminnila ǝmǝs, bǝlki yǝnǝ Hudaning panaⱨi, yetǝkqiliki ⱨǝm xǝpⱪiti astida yaxaxni ɵz iqigǝ alidu (Injil, «Ibraniylarƣa», 4-babnimu kɵrüng).

■ 96:1 1Tar. 16:23-33

□ 96:4 «Uningdin ⱪorⱪux kerǝktur» — yaki «U dǝⱨxǝtlik-ⱪorⱪunqluⱪtur».

□ 96:5 «...barliⱪ hǝlⱪlǝrning ilaⱨliri — butlar halas» — «butlar» ibraniy tilida «ǝrzimǝslǝr».

□ 96:7 «Pǝrwǝrdigarƣa xan-xɵⱨrǝt wǝ ⱪudrǝtni bǝrgǝysilǝr!» — muxu sɵzlǝr bǝlkim xuni bildüriduki, Hudaƣa Ɵzigǝ layiⱪ xan-xǝrǝp kǝltürsǝk, bu ⱪilƣinimiz uningƣa biz arⱪiliⱪ Ɵz küq-ⱪudritini tehimu kɵrsitix imkaniyitini yaritidu.

□ 96:9 «... pak-muⱪǝddǝslikning güzǝllikidǝ sǝjdǝ ⱪilinglar» — yaki «... pak-muⱪǝddǝs eginlǝrni kiyip sǝjdǝ ⱪilinglar».

■ 96:9 Zǝb. 29:2

■ 96:12 Zǝb. 98:7-8; Wǝⱨ. 19:11

■ 97:1 Zǝb. 93:1; 96:10

■ 97:4 Zǝb. 77:16-18; Wǝⱨ. 4:5

■ 97:6 Zǝb. 19:1; 50:6

□ 97:7 «Oyma ⱨǝykǝllǝrgǝ qoⱪunƣanlar, butlar bilǝn mahtinip yürgüqilǝr...» — «butlar» ibraniy tilida «ǝrzimǝslǝr». «barliⱪ ilaⱨlar, uningƣa sǝjdǝ ⱪilinglar!» — «ilaⱨlar» bu yǝrdǝ, xundaⱪla 86-, 95-, 96- wǝ 97-küydǝ kɵrsitilgǝndǝk, pǝrixtilǝrni, yaki bolmisa butlarning kǝynidiki jin-xǝytanlarni kɵrsitidu. 94:3 wǝ izaⱨatini kɵrüng.

■ 97:10 Am. 5:15; Rim. 12:9

□ 100:3 «Bizni yaratⱪan Uning Ɵzidur, biz ǝmǝs!» — yǝnǝ birhil tǝrjimisi: «U bizni yaratⱪan, biz Uningkidurmiz».

■ 100:3 Zǝb. 95:6-7; Əz. 34:30, 31

□ 101:8 «Ⱨǝr sǝⱨǝrdǝ zemindiki barliⱪ rǝzil adǝmlǝrni yoⱪitimǝn» — demǝk, Dawut ⱨǝr ǝtigǝndǝ hǝlⱪning dǝwalirini sorap sot aqatti. Bu ix mukǝmmǝl bolmiƣan bolsimu, kǝlgüsidǝ Dawutning ǝwladi Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨning bundaⱪ ixni mukǝmmǝl ⱪilidiƣanliⱪiƣa ixinimiz. Dawutning xundaⱪ adil soraⱪ ⱪilixi Mǝsiⱨning kǝlgüsidiki soraⱪ ⱪilixiƣa bexarǝt bolidu.

■ 102:3 Zǝb. 37:20

□ 102:11 «Künlirim ⱪuyax uzartⱪan kɵlǝnggidǝk yoⱪulay dǝp ⱪaldi» — «ⱪuyax uzartⱪan kɵlǝnggidǝk» — ⱪuyax patⱪanda, kɵlǝnggilǝr uzirap, andin tuyuⱪsiz ƣayip bolidu.

□ 102:18 «Bular kǝlgüsi bir ǝwlad üqün hatirilinidu; xuning bilǝn kǝlgüsidǝ yaritilidiƣan bir hǝlⱪ Yaⱨni mǝdⱨiyǝlǝydu» — «Zǝb.» 22:30-31ni, «Yǝx.» 53:10ni kɵrüng.

□ 102:24 «Sening yilliring dǝwrdin dǝwrgiqidur...» — 24-28-ayǝtlǝrdiki sɵzlǝrni («Sening yilliring...» degǝn sɵzlǝrdin baxlap) Hudaning ⱪulining Hudaƣa eytⱪini ǝmǝs, bǝlki Hudaning Ɵz ⱪulining iltijasiƣa bǝrgǝn jawabi dǝp ⱪaraymiz. Ayǝtlǝrning baƣlinix jǝⱨǝtliridin xundaⱪ ⱪariduⱪ. Kona grekqǝ tǝrjimisidiki (LXXdiki) ⱪaraxmu xundaⱪ. Xunga bu sɵzlǝr Dawutning ǝwladi bolƣan Mǝsiⱨkǝ eytilƣan, dǝp ⱪaraymiz. Injil, «Ibr.» 1-babnimu kɵrüng. (Miladiyǝdin ilgiriki 3-ǝsirdǝ, Grek imperiyǝsidǝ tarilip kǝtkǝn kɵp Yǝⱨudiylar ibraniy tilini bilmǝytti. Ular Tǝwratni oⱪuyalmiƣaqⱪa, xu qaƣda ularni dǝp, Tǝwratning bir Grekqǝ tǝrjimisi ixlǝngǝn. Bu tǝrjimǝ «Sǝptuagint» deyilidu (ⱪisⱪiqǝ LXX)).

□ 103:5 «Kɵnglüngni nazunemǝtlǝr bilǝn ⱪanduridu» — baxⱪa birnǝqqǝ hil tǝrjimiliri arisida «Yilliringni nazunemǝtlǝr bilǝn ⱪanduridu» deyilidu.

■ 103:8 Mis. 34:6; Qɵl. 14:18; Ⱪan. 5:10; Nǝⱨ. 9:17; Zǝb. 86:15; 145:8; Yǝr. 32:18

■ 103:9 Yǝx. 57:16; Yǝx. 3:5

■ 103:15 Ayup 14:1, 2; Zǝb. 90:5, 6; Yaⱪ. 1:10, 11; 1Pet. 1:24

■ 103:17-18 Ⱪan. 7:9

■ 103:21 Yar. 32:1; 1Pad. 22:19; Əf. 3:10; Kol. 1:16

■ 104:2 Yar. 1:6; Ayup 26:7

■ 104:3 Zǝb. 18:10-11; Yǝx. 19:1; Wǝⱨ. 14:14

■ 104:4 Ibr. 1:7

■ 104:5 Ayup 26:7; 38:4, 5, 6; Zǝb. 24:1-2; 78:69

□ 104:6 «Libas bilǝn oralƣandǝk, uni qongⱪur dengizlar bilǝn oriƣansǝn, sular taƣlar qoⱪⱪiliri üstidǝ turdi» — bu ayǝt bǝlkim Nuⱨ pǝyƣǝmbǝr dǝwridiki topanni kɵrsitidu (9-ayǝtni kɵrüng). Bǝzi alimlar uni yaritilix jǝryanidiki üqinqi künini kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu.

□ 104:8 «Taƣlar ɵrlǝp qiⱪti, wadilar qüxüp kǝtti, sular Sǝn bekitkǝn jayƣa qüxüp kǝtti» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «Ular (sular) taƣlarƣa qiⱪip, wadilardin qüxüp, sǝn bekitkǝn jayƣa eⱪip kǝtti».

□ 104:18 «Tik yarlar suƣurlarning panaⱨi bolidu» — «suƣurlar» (yaki «siqⱪanlar») kiqik bir ⱨaywan.

■ 104:21 Ayup 38:39,40; Yǝx. 31:4

□ 104:26 «Uningda oynaⱪlisun dǝp sǝn yasiƣan lewiatanmu bar» — «lewiatan» — 74:14-ayǝttiki ⱨǝm «Ayup» 41:1-ayǝttiki izaⱨatlarni kɵrüng.

■ 104:27 Zǝb. 145:15

■ 104:29 Zǝb. 30:7

■ 104:33 Zǝb. 63:4; 146:2

□ 104:35 «Ⱨǝmdusana!» — bu yǝrdǝ (xundaⱪla Zǝburning baxⱪa yǝrliridǝ) «Ⱨǝmdusana» ibraniy tilidiki «Ⱨalleluyaⱨ», yǝni «Yaⱨni mǝdⱨiyilǝnglar» degǝn sɵzni bildüridu.

□ 105:1 «Uning (Pǝrwǝrdigarning) ⱪilƣanlirini hǝlⱪlǝr arisida ayan ⱪilinglar!» — bu uluƣ küydǝ «Yar.» 12-41 bablar, «Mis.» 1-24 bablardiki tarih kɵzdǝ tutulidu.

■ 105:1 1Tar. 16:8-22

■ 105:3 Zǝb. 34:2-3

□ 105:10 «U buni Yaⱪupⱪimu nizam dǝp jǝzmlǝxtürdi...» — bu yǝrdǝ «Yaⱪup» Yaⱪupning ɵzini (Israil hǝlⱪi ǝmǝs) kɵrsitidu.

■ 105:10 Yar. 28:13; 35:11; 1Tar. 16:17

■ 105:11 Yar. 13:15; 15:18

■ 105:12 1Tar. 16:19

■ 105:14 Yar. 35:5

□ 105:15 «Mǝn mǝsiⱨ ⱪilƣanlirimƣa tǝgmǝ, pǝyƣǝmbǝrlirimgǝ yaman ix ⱪilma!» — mǝsilǝn, «Yar.» 20:3-7.

□ 105:16 «U... tirǝk bolƣan ax-nanni ⱪurutuwǝtti» — sɵzmusɵz tǝrjimǝ ⱪilƣanda «U pütün nan (nanni kɵtüridiƣan) ⱨasisini sunduriwǝtti». Mumkinqiliki barki, ⱪǝdimki zamanlarda Yǝⱨudiy hǝlⱪi ɵz nanlirini bir ⱨasida (zihta tizilƣandǝk) kɵtürüp mangatti. Ⱨǝrⱨalda omumiy mǝnisi tǝrjimǝ ⱪilƣinimizdǝk bolsa kerǝk.

□ 105:17 «U ulardin burun bir adǝmni ǝwǝtkǝnidi» — Huda Yüsüpni ǝwǝtti. Əmǝliyǝttǝ Yüsüpning aka-ukilirining ɵzini Misirliⱪlarƣa ⱪul boluxⱪa setiwetixi dǝl Hudaning pilani idi; xunga «Huda Yüsüpni ǝwǝtti» degili bolidu.

■ 105:17 Yar. 37:28,36; 45:5

■ 105:21 Yar. 41:40

□ 105:23 «Xuning bilǝn Israil Misirƣa kǝldi, Yaⱪuplar Ⱨamning zeminida musapir bolup yaxidi» — bu ayǝttǝ «Israil» ⱨǝm «Yaⱪuplar» ⱨǝzriti Yaⱪup wǝ uning ailisidikilirini (xu qaƣda 70qǝ adǝm) kɵrsitidu.

■ 105:24 Mis. 1:7, 9

■ 105:25 Mis. 1:9,10,12

■ 105:26 Mis. 3:10; 4:12

■ 105:27 Mis. 7:9

□ 105:28 «Pǝrwǝrdigar ⱪarangƣuluⱪni ǝwǝtip, zeminni zulmǝtkǝ ⱪaplitiwǝtti; Misirliⱪlar Uning ǝmrigǝ ⱪarxi turƣan ǝmǝsmu?» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Pǝrwǝrdigar ⱪarangƣuluⱪni ǝwǝtip, ⱪarangƣuluⱪlar bolsa Uning buyruⱪiƣa ⱪarxiliⱪ kɵrsǝtmidi».

■ 105:36 Zǝb.78:51

■ 105:38 Mis. 12:33

■ 105:42 Yar. 15:14

■ 105:43 Mis. 14:8; Qɵl. 33:3

■ 105:45 Mis. 19:4, 5, 6; Ⱪan. 4:1, 40; 6:21, 22, 23, 24, 25

□ 106:1 «Pǝrwǝrdigar... meⱨribandur, ǝbǝdiydur Uning meⱨir-muⱨǝbbiti...» — bu küydǝ Tǝwrattiki «Mis.» 1-24-bablar, «Qɵl.» 11-17, 20-bablar, «Yǝxua», «Batur ⱨakimlar» ⱨǝm «Padixaⱨlar» degǝn ⱪisimlardiki tarih kɵzdǝ tutulidu.

■ 106:1 1Tar. 16:34-36; Zǝb. 107:1; 118:1; 136:1

□ 106:4 «Nijatliⱪing bilǝn yenimƣa kelip hǝwǝr alƣin!» — ibraniy tilida: «Nijatliⱪing bilǝn meni yoⱪliƣaysǝn» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

■ 106:6 Law. 26:40; Yǝr. 3:25; Dan. 9:5

■ 106:7 Mis. 14:11,12

■ 106:8 Mis. 9:16

■ 106:9 Mis. 14:21,22,29

■ 106:11 Mis. 14:27; 15:5

■ 106:12 Mis. 14:31; 15:1

■ 106:14 Mis. 16:3; Qɵl. 11:4,6,33; Zǝb. 78:18; 1Kor. 10:6

■ 106:15 Qɵl. 11:20, 33; Zǝb. 78:29-31; Yǝx. 10:16

■ 106:16 Qɵl. 16

■ 106:17 Qɵl. 16:31,32,33; Ⱪan. 11:6

■ 106:18 Qɵl. 16:35,46

■ 106:19 Mis. 32:4

■ 106:23 Mis. 32:11,32; Ⱪan. 9:13,14; 10:10

■ 106:24 Qɵl. 14:1, 2

■ 106:26 Qɵl. 14:28

■ 106:27 Zǝb. 44:10-14; Əz. 20:23

□ 106:28 «Ular Baal-Peor butⱪa ɵzini etip qoⱪunup, ɵlüklǝrgǝ atiƣan ⱪurbanliⱪlarni yedi» — «ɵlüklǝrgǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilix», «yaƣ puritix» ⱪatarliⱪ ⱨǝrⱪandaⱪ paaliyǝtlǝr Tǝwratta ⱪǝt’iy mǝn’i ⱪilinƣan.

■ 106:28 Qɵl. 25:3; 31:16; Wǝⱨ. 2:14

■ 106:32 Qɵl. 20:12; Zǝb. 95:8

□ 106:33 «Qünki ular uning roⱨini teriktürdi» — bǝzi tǝrjimilǝrdǝ «uning roⱨi» Musaning roⱨi ǝmǝs, bǝlki Hudaning Roⱨi dǝp qüxǝndürülidu. «... Ular uning roⱨini teriktürdi, uning lǝwliri bihǝstiliktǝ gǝp ⱪilip saldi» — «Qɵl.» 20:7-13ni kɵrüng.

■ 106:35 Ⱨak. 2:2; 3:5, 6

■ 106:37 Law. 18:21; Ⱪan. 12:31; 2Pad. 16:3; 17:17; 21:6; 2Tar. 28:3; 33:6

■ 106:38 Qɵl. 35:33

□ 106:45 «Zor meⱨir-xǝpⱪiti bilǝn,...» — ibraniy tilida: «Zor meⱨir-xǝpⱪǝtliri bilǝn...».

■ 106:47 1Tar. 16:35

■ 106:48 1Tar. 16:36

■ 107:1 Zǝb. 106:1; 118:1; 136:1

□ 107:3 «... U... ximal bilǝn jǝnubtin... yiƣiwelinƣanlar buni eytsun!» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «jǝnubtin» degǝnning ornida «dengizdin» deyilidu; yǝni «U... ximal bilǝn dengizdin... yiƣiwelinƣanlar buni eytsun!» deyilidu (ibraniy tilida ikki sɵzning pǝrⱪi qong ǝmǝs, yǝni «yami» bilǝn «Yamin»).

□ 107:22 «Ⱪurbanliⱪ süpitidǝ tǝxǝkkürlǝr eytsun,...» — yaki «Tǝxǝkkür ⱪurbanliⱪliri atisun,...». «Tǝxǝkkür ⱪurbanliⱪi» Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun bekitkǝn altǝ hil ⱪurbanliⱪlardin biri.

■ 107:22 Law. 7:12; Zǝb. 50:14

■ 107:23 Wǝⱨ. 18:17

■ 107:35 Yǝx. 41:18

■ 107:41 1Sam. 2:8; Zǝb. 113:7, 8

■ 107:42 Ayup 5:16; 22:19

□ 108:1 «Dawutning küy-nahxisi: —....» — oⱪurmǝnlǝr kɵrǝlǝyduki, bu küyning ayǝtliri 57-küydiki 7-11-ayǝtlǝr, 60-küydiki 5-12-ayǝtlǝrgǝ ohxap ketidu. Xunga bu ayǝtlǝrning izaⱨatliri muxu küygimu tǝwǝ, ǝlwǝttǝ. «... Seni küylǝymǝn, pütün roⱨim bilǝn!» — «roⱨim» muxu yǝrdǝ ibraniy tilidiki «mening xǝripim»ning tǝrjimisi.

■ 108:4 Zǝb. 36:5; 57:10

□ 108:8 «Əfraim bolsa beximdiki dubulƣamdur» — ibraniy tilida «Əfraim bolsa beximdiki ⱪoƣdiƣuqidur». «Yǝⱨuda Mening ǝmr-pǝrman qiⱪarƣuqimdur» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «Yǝⱨuda Mening xaⱨanǝ ⱨasa mdur».

□ 108:9 «Moab Mening yuyunux jawurum» — bǝlkim Moabning Huda wǝ Uning hǝlⱪi üqün mǝynǝt hizmǝt ⱪilidiƣanliⱪini bildüridu. «Edomƣa qoruⱪumni taxlaymǝn» — ayaƣ kiyimni mǝlum yǝr üstigǝ taxlax axu yǝrgǝ igǝ bolƣanliⱪni bildürüxi mumkin; yaki bolmisa, Edomning ɵz Igisining ayaƣlirini elip yiƣixturidiƣan ⱪuldǝk ikǝnlikini kɵrsitiximu mumkin. «Filistiyǝ, Mening sǝwǝbimdin tǝntǝnǝ ⱪilinglar!» — Dawut padixaⱨning dǝwridǝ Filistiyǝ Dawutⱪa, xundaⱪla Hudaning ɵzigǝ boysunup, bǝhtlik ⱨayatⱪa igǝ bolƣan («2Sam.» 8:1ni, xundaⱪa «Yar.» 12:1-3nimy kɵrüng).

■ 108:11 Zǝb. 60:1-3

■ 109:3 Zǝb. 69:4

■ 109:6 Zǝk. 3:1, 2

■ 109:7 Pǝnd. 15:8; 28:9

■ 109:15 Ayup 18:17; Zǝb. 34:16

□ 110:1 «Mǝn sening düxmǝnliringni tǝhtipǝring ⱪilƣuqǝ» — «tǝhtipǝr» padixaⱨ tǝhtkǝ olturƣanda puti turidiƣan jay.

□ 110:2 «Pǝrwǝrdigar ⱪudritingni kɵrsitidiƣan xaⱨanǝ ⱨasangni Ziondin uzitidu» — bu sɵzning mǝnisi bǝlkim: Huda yǝr yüzidǝ ɵz sǝltǝnitini ⱪurƣanda, tikligǝn padixaⱨ Mǝsiⱨning küq-ⱪudriti ⱨǝm ⱨoⱪuⱪi Yerusalemdin qiⱪip ⱨǝr yǝrgǝ yetip baridu.

□ 110:3 «Ɵz hǝlⱪing halis ⱪurbanliⱪ kǝbi pida bolidu» — «halis ⱪurbanliⱪ», 54-küy, 6-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng. «Muⱪǝddǝs ⱨǝywitingdǝ, xu yaxliⱪ dǝwringdikidǝk, sanga ⱨazirmu xǝbnǝmlǝr sǝⱨǝrning baliyatⱪusidin yengi qiⱪⱪandǝk qüxidu» — deⱨⱪanlarƣa mǝlum bolƣinidǝk, xǝbnǝm adǝttǝ pǝⱪǝt yapyexil otyaxlar wǝ dǝrǝhlǝrning üstigǝ qüxidu. Ⱪuruⱪ-ⱪaⱪxal bolup ⱪalƣan dǝrǝhlǝrgǝ qüxmǝydu. Kɵqmǝ mǝnisi, Mǝsiⱨ mǝnggügǝ yapyexil dǝrǝhtǝk yax turiweridu.

□ 110:4 «Sǝn ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ Mǝlkizǝdǝkning tipidiki bir kaⱨindursǝn» — Mǝlkizǝdǝk degǝn adǝm ⱨǝzriti Ibraⱨimƣa kaⱨin (Hudaƣa wǝkil bolup ⱪurbanliⱪni ⱪobul ⱪilƣuqi) bolƣan ⱨǝm Ibraⱨim alƣan oljidin ondin birini alƣan («Yar.» 14-bab). Demǝk, u Ibraⱨimdin uluƣ idi, xunglaxⱪa Ibraⱨimning ǝwladliridin bolƣan kaⱨinlardinmu uluƣ idi. «Yar.» 14-babta deyilginiqǝ, bu sirliⱪ adǝmning ata-anisi yoⱪ idi. Injil «Ibraniylarƣa», 8- ⱨǝm 10-babni kɵrüng. «Mǝlkizǝdǝk»ning mǝnisi: «Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪning padixaⱨi» «Amanliⱪ padixaⱨi». Undaⱪta bu yǝrdǝ «Sǝn ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ Mǝlkizǝdǝkning tipidiki bir kaⱨindursǝn» dǝp bekitilixi alǝmdǝ uning ǝng aliy kaⱨin dǝp bekitilgǝnlikini kɵrsitidu.

■ 110:4 Ibr. 5:6; 6:20; 7:17

■ 110:6 Wǝⱨ. 14:14-20; 16:14-16; 20:8-10

□ 110:7 «U yolda eriⱪtin su iqidu; u xunga kixining bexini yɵligüqi bolidu» — bu sirliⱪ gǝp bǝlkim Mǝsiⱨning kiqik peil ikǝnlikini, ⱨǝmdǝ ɵziningmu kiqik peil mɵminlǝrgǝ tǝsǝlli beridiƣanliⱪini kɵrsitidu. «U xunga kixining bexini yɵligüqi bolidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Xunga u (ɵz) bexini kɵtüridu».

□ 111:1 «Ⱨǝmdusana! Kɵngli duruslarning mǝxripidǝ, ⱨǝm jamaǝttǝ turup...» — bu küy «elipbǝ tǝrtipilik» küy. Biraⱪ ibraniy tilini tǝrjimǝ ⱪilix jǝryanida jümlǝ tǝrtiplirini ɵzgǝrtix kerǝkliki tüpǝylidin, «elipbǝlik» nushini kɵrsitǝlmiduⱪ.

□ 112:1 «Ⱨǝmdusana! Pǝrwǝrdigardin ǝyminidiƣan, Uning ǝmrlirini zor hursǝnlik dǝp bilidiƣan adǝm bǝhtliktur!...» — bu küy «elipbǝ tǝrtipilik» küy. Biraⱪ ibraniy tilini tǝrjimǝ ⱪilix jǝryanida jümlǝ tǝrtiplirini ɵzgǝrtix kerǝkliki tüpǝylidin, «elipbǝ tǝrtipilik» nushini kɵrsitǝlmiduⱪ.

■ 112:1 Zǝb. 1:1, 2

□ 112:5 «U ɵz ixlirini adilliⱪ bilǝn yürgüzidu» — baxⱪa ikki hil tǝrjimisi bar: — «U ɵz adilliⱪi bilǝn ɵz ixlirini yürüxtüridu» yaki «Dǝwada bolsa ⱨɵküm uning tǝripidǝ bolidu». Mumkinqiliki barki, yazƣuqi bu üq mǝnining ⱨǝmmisini kɵzdǝ tutⱪan.

■ 113:2 Dan. 2:20

■ 113:3 Mal. 1:11

■ 113:7 1Sam. 2:8; Zǝb. 107:41

■ 114:1 Mis. 13:3

□ 114:8 «U ⱪoram taxni kɵlqǝkkǝ, qaⱪmaⱪ texini mol bulaⱪ suliriƣa aylanduridu» — «qaⱪmaⱪ texi» taxlar iqidǝ ǝng ⱪattiⱪ tax ⱨesablinidu. «Ⱪan.» 8:15ni kɵrüng.

■ 114:8 Mis. 17:6; Qɵl. 20:11

■ 115:5 Ⱪan. 4:28; Yǝr. 10:3, 4, 5, 9-16

□ 115:10 «U silǝrgǝ yardǝm ⱪilƣuqi ⱨǝm silǝrning ⱪalⱪininglardur» — ibraniy tilida «U ularƣa yardǝm ⱪilƣuqi ⱨǝm ularning ⱪalⱪininglardur» deyilidu. 10-11-ayǝtlǝrdimu xundaⱪ.

■ 116:3 2Sam. 22:5, 6

■ 116:7 Zǝb. 13:6

□ 116:10 «Ixǝnginim üqün sɵz ⱪilƣanmǝn» — (yaki «Ixǝndim, xunga sɵz ⱪildim...») — buning mǝnisi, bǝlkim, mening Hudaƣa dǝrdimni tɵküxüm ⱨǝrgiz bikarƣa kǝtmǝydu, demǝkqi («2Kor.» 4:13nimu kɵrüng).

■ 116:10 2Kor. 4:13

■ 116:11 Rim. 3:4

□ 116:17 «Mǝn Sanga tǝxǝkkür ⱪurbanliⱪlirini sunimǝn» — «tǝxǝkkür ⱪurbanliⱪi» Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ bekitilgǝn yǝnǝ birhil ⱪurbanliⱪ («Law.» 7-babni kɵrüng).

■ 117:1 Rim. 15:11

■ 118:6 Rim. 8:31

■ 118:8 Zǝb. 62:8, 9; 146:3; Yǝr. 17:5, 7

□ 118:10 «Barliⱪ ǝllǝr meni ⱪorxiwaldi; biraⱪ Pǝrwǝrdigarning nami bilǝn ularni ⱨalak ⱪilimǝn;...» — bu küydiki 10-29-ayǝtlǝr kimni kɵrsǝtkǝnlikini oⱪurmǝnlǝr Injil, «Matta», «Markus» ⱨǝm «Luⱪa» ⱪismiliridiki ahirⱪi nǝqqǝ bablardin kɵrǝlǝydu.

■ 118:10 Zǝb. 18:43, 47, 48; Yǝx. 11:1-10; Rim. 15:12

■ 118:16 Luⱪa 1:51

■ 118:19 Yǝx. 26:2

□ 118:22 «Tamqilar taxliwǝtkǝn tax bolsa, burjǝk texi bolup tiklǝndi» — «Mat.» 20:42ni kɵrüng.

■ 118:22 Yǝx. 8:14; 28:16; Mat. 21:42; Mar. 12:10; Luⱪa 20:17; Ros. 4:11; Rim. 9:33; Əf. 2:20; 1Pet. 2:4, 7

■ 118:23 Yǝx. 29:14

□ 118:25 «Ⱪutⱪuzƣaysǝn, i Pǝrwǝrdigar!» — ibraniy tilida «Ⱨoxanna!» degǝn sɵz. «Mat.», 21:9ni kɵrüng.

■ 118:25 Mat. 21:9, 15; Mar. 11:9, 10; Yⱨ. 12:13

□ 118:27 «Ⱨeytliⱪ ⱪurbanliⱪni tanilar bilǝn baƣlanglar, — ⱪurbangaⱨning münggüzlirigǝ ilip baƣlanglar» — muⱪǝddǝs ibadǝthanidiki ⱪurbangaⱨning tɵt bürjikining ⱨǝrbirigǝ bir «münggüz» (ilmǝk) bekitilgǝn. «Muⱪǝddǝs qedir»ni kɵrsitidiƣan shemilarni kɵrüng.

□ 119:1 « א (Alǝf) Yolda mukǝmmǝl bolƣanlar, Pǝrwǝrdigar Tǝwrat-ⱪanunida mangidiƣanlar bǝhtliktur!» — bu 119-küy «elipbǝ tǝrtipilik» küy. Ⱨǝr sǝkkiz ayǝt bir guruppa bolidu. Ⱨǝrbir guruppidiki sǝkkiz ayǝt ohxax ⱨǝrb bilǝn baxlinidu, ⱨǝrbir guruppa (jǝmiy 22 guruppa) ibraniy tilining elipbǝlik tǝrtipi boyiqǝ yengi bir ⱨǝrp bilǝn baxlinidu. «Pǝrwǝrdigar Tǝwrat-ⱪanunida mangidiƣanlar bǝhtliktur!» — «Tǝwrat» (toraⱨ) degǝn sɵz ibraniy tili bolup, ǝslidǝ «yolyoruⱪ», «tǝrbiyǝ» degǝn mǝnidǝ, bu yǝrdǝ: «ⱪanun», «tǝlim», «Huda bǝrgǝn barliⱪ kitablar» degǝn omumiy mǝnidǝ ixlitilidu. Adǝttǝ Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ kǝltürülgǝn Tǝwrattiki «Yaritilix» «Misirdin qiⱪix» «Lawiyliⱪlar» «Qɵl-bayawandiki sǝpǝr» ⱨǝm «Ⱪanun xǝrⱨi» degǝn aldinⱪi bǝx ⱪisimni kɵrsitidu.

■ 119:1 Zǝb. 1:1

■ 119:17 Zǝb. 103:2; 116:7

■ 119:19 Yar. 47:9; 1Tar. 29:15; Zǝb. 39:12; Ibr. 11:13

■ 119:24 Zǝb. 43:3; 112:1; 119:35, 47, 77, 174;

■ 119:26 Zǝb. 25:4; 27:11; 86:11

□ 119:38 «Sǝn ⱪulungƣa bolƣan wǝdǝngni ǝmǝlgǝ axurƣaysǝn; Xuning bilǝn hǝⱪlǝr Sǝndin ǝyminidu» — baxⱪa birnǝqqǝ tǝrjimiliri bar, jümlidin: «Sening ǝyminixinggǝ berilgǝn ⱪulung üqün wǝdǝngni ǝmǝlgǝ axurƣaysǝn».

□ 119:41 « ו: (Waw) Wǝ meⱨir-muⱨǝbbǝtliring yenimƣa kǝlsun, i Pǝrwǝrdigar....» — muxu sǝkkiz ayǝt (41-48-ayǝt) ⱨǝmmisi ibraniy tilida: «waw» bilǝn baxlinidu; uyƣur tilidiki «wǝ» muxu «waw»din (ǝrǝb tilining wasitisi bilǝn) kǝlgǝn.

□ 119:48 «mǝn sɵyüp kǝlgǝn ǝmrliringgǝ ⱪollirimni sozup intilimǝn» — yaki «mǝn sɵyüp kǝlgǝn ǝmrliringgǝ ⱪollirimni sozup kɵtürimǝn».

■ 119:55 Zǝb. 16:7; 42:8

□ 119:57 «Ɵzüng mening nesiwǝmdursǝn, i Pǝrwǝrdigar; «Sening sɵz-kalamingni tutay» — dedim» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «Mening nesiwǝm, i Pǝrwǝrdigar, Sening sɵz-kalamingni tutuxtin ibarǝttur, — dedim».

□ 119:58 «Mǝn pütün ⱪǝlbim bilǝn didaringƣa intilip yelindim» — yaki «Mǝn pütün ⱪǝlbim bilǝn iltipatingƣa intilip yelindim».

□ 119:70 «Ularning ⱪǝlbi tuymas bolup kǝtti» — degǝn sɵz ibraniy tilida «Ularning ⱪǝlbi mayliⱪ bolup kǝtti» dǝp elinƣan.

■ 119:72 Zǝb. 19:10

■ 119:73 Ayup 10:9; Zǝb. 139:13-16

□ 119:75 «Sening ⱨɵkümliringning ⱨǝⱪⱪaniy ikǝnlikini ... bilimǝn» — ibraniy tilida «Sening ⱨɵkümliringning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪtur ... dǝp bilimǝn».

■ 119:90 Top. 1:4

□ 119:91 «Sening ⱨɵküm-ⱪanuniyǝtliring bilǝn bular bügünki kündimu turidu» — «bular» bolsa 89-ayǝttǝ tilƣa elinƣan Hudaning sɵz-kalami wǝ 90-ayǝttǝ tilƣa elinƣan yǝr-zemin bolsa kerǝk.

□ 119:101 «Ayaƣlirimni ⱨǝmmǝ yaman yoldin tarttim» — «tarttim» — ibraniy tilida «baƣlidim» yaki «qüxǝklidim».

■ 119:103 Zǝb. 19:10; Pǝnd. 8:11

■ 119:106 Nǝⱨ. 10:30

□ 119:108 «Aƣzimdiki halis ⱪurbanliⱪlar» — «halis ⱪurbanliⱪ» Musa pǝyƣǝmbǝr alaⱨidǝ bǝlgiligǝn birhil ⱪurbanliⱪ idi. Biraⱪ bu yǝrdǝ bu ibarǝ pǝⱪǝt kɵqmǝ mǝnidǝ ixlitilgǝn.

□ 119:113 «Ala kɵngüllǝr» — yaki «ǝstayidil ǝmǝslǝr».

■ 119:130 Zǝb. 19:7

■ 119:135 Zǝb. 4:6

■ 119:140 2Sam. 22:31; Zǝb. 12:6; 18:30; Pǝnd. 30:5

■ 119:147 Zǝb. 5:3; 88:13; 130:6

■ 119:148 Zǝb. 57:8; 63:1, 6

□ 119:158 «Mǝn asiyliⱪ ⱪilƣuqilarƣa ⱪarap yirgǝndim» — yaki «Mǝn asiyliⱪ ⱪilƣuqilarƣa ⱪarap azablandim».

□ 119:160 «Sɵz-kalamingni mujǝssǝmligǝndǝ andin ⱨǝⱪiⱪǝt bolur» — bu naⱨayiti muⱨim bir jümlǝ. Toluⱪ, ǝtrapliⱪ ⱨǝⱪiⱪǝtni pǝⱪǝt Muⱪǝddǝs Kitabtiki bir ayǝttinla bilgili bolmaydu, bǝlki kɵp ayǝtlǝrning yiƣindisi arⱪiliⱪla («mujǝssǝmligǝndǝ») andin «toluⱪ ⱨǝⱪiⱪǝt» yaki «ⱨǝr tǝrǝplik ⱨǝⱪiⱪǝt» qiⱪidu.

■ 119:176 Yǝx. 53:6; Luⱪa 15:4-7

□ 120:1 «Yuⱪiriƣa qiⱪix nahxisi» — bundaⱪ mawzuluⱪ küydin jǝmiy 15i bar. Buning mǝnisi toƣruluⱪ alimlarning üq hil pikri bar: (1) Yerusalemdiki ikkinqi ibadǝthana iqidǝ ⱨoyliƣa qiⱪidiƣan 15 pǝlǝmpǝy bar idi; ⱨeyt waⱪitlirida ⱨǝrbir pǝlǝmpǝydǝ tohtap bir küy eytilƣan. (2) Yerusalemƣa tawab ⱪilix ⱨeytiƣa barmaⱪqi (ibraniy tilida bu «qiⱪmaⱪqi» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu) bolƣan yoluqilar bu nahxilarni eytⱪan; (3) bu 15 küy Israillar Babil imperiyǝsidiki sürgünlüktin ⱪutulup qiⱪip, Yerusalemƣa ⱪaytip kǝlgǝnliki (ibraniy tilida «qiⱪⱪanliⱪi»)ni tǝbriklǝydiƣan nahxilar idi. Bizningqǝ üq pikirning ⱨǝmmisi toƣra boluxi mumkin.

■ 120:2 1Sam. 24:10; 26:19

■ 120:4 Zǝb. 11:2; 59:7

□ 120:5 «Mǝxǝk diyarida .... Kedar qedirliri arisida...» — «Mǝxǝk» — Israil zeminidin ǝng qǝt jay dǝp ⱨesablanƣan (bǝlkim ⱨazirⱪi muskwa yaki Türkiyǝ); Kedardikilǝr bolsa Israilning Ərǝb ⱪoxniliri ⱨǝm rǝⱪibliri idi. Bu yǝrdǝ ular bǝlkim Hudani etirap ⱪilmaydiƣan ⱨǝrhil ǝllǝrni bildüridu.

□ 122:4 «Ⱪǝbililǝr.. . Israilƣa berilgǝn kɵrsǝtmǝ boyiqǝ... qiⱪidu» — bu yolyoruⱪ-kɵrsǝtmǝ Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ berilgǝnidi. Ⱨeyt künliridǝ (yilda üq ⱪetim) Israil ⱪǝbililirining ǝrkǝkliri (ⱪiz-ayallar ihtiyarǝn) Yerusalemƣa qiⱪip ibadǝt ⱪilixi kerǝk idi.

□ 122:6 «Yerusalemning aman-hatirjǝmlikini izdǝp dua ⱪilinglar» — ibraniy tilida: «Yeruxalom»ning «xalom»i üqün dua ⱪilinglar». «Xalom» «tinq-amanliⱪ», «Yeruxalom» bolsa «Tinq-amanliⱪ xǝⱨǝr» degǝn mǝnidǝ (ibraniy tilida «xalom», ǝrǝb tilida «salam»).

□ 123:1 «Sanga beximni kɵtürüp ⱪaraymǝn» — ibraniy tilida: «Sanga kɵzlirimni kɵtürüp ⱪaraymǝn».

■ 123:1 Zǝb. 115:3

■ 124:7 Pǝnd. 6:5

■ 124:8 Zǝb. 121:2

□ 126:1 «Pǝrwǝrdigar Ziondin sürgün bolƣanlarni ⱪayturup kǝlgǝndǝ...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Pǝrwǝrdigar Zionning ǝⱨwalini ǝsligǝ ⱪayturƣanda...».

■ 126:2 Ayup 8:21

□ 126:4 «Jǝnubtiki ⱪuruⱪ eriⱪlar xar-xar sularƣa aylandurulƣandǝk...» — ⱪattiⱪ yamƣur yaƣƣandin keyin, Pǝlǝstinning jǝnub tǝripidiki süyi yoⱪ eriⱪ-dǝryalar yerim saǝt iqidila küqlük ⱨǝm hǝtǝrlik dawalƣuƣan dǝryalarƣa aylandurulidu. «Biz tutⱪunlarnimu ɵz ǝrkimizgǝ ⱪayturƣaysǝn, i Pǝrwǝrdigar» — bu ikkinqi «tutⱪunluⱪ» nemini bildüridu? Babil imperiyǝsigǝ sürgün bolƣan Yǝⱨudiylar azad bolup Pǝlǝstingǝ ⱪaytip kǝlgǝndin keyin, yǝnǝ bǝk eƣir muxǝⱪⱪǝtlǝr ⱨǝm ziyankǝxlikkǝ uqridi («Nǝⱨǝmiya» ⱨǝm «Əzra» ⱪisimlirini kɵrüng). «Tutⱪunluⱪ» bǝlkim kɵqmǝ mǝnidǝ bolup, u eƣir ǝⱨwalni kɵrsitidu.

□ 127:2 «Japa-muxǝⱪⱪǝtni nandǝk yegininglar bikardin-bikardur» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Japa-muxǝⱪⱪǝt bilǝn tapⱪan nanni yegininglar bikardin-bikardur». «Qünki U Ɵz sɵyginigǝ uyⱪuni beridu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Qünki U Ɵz sɵyginigǝ uhliƣan waⱪtida beridu».

□ 127:5 «Xǝⱨǝr dǝrwazisida turup düxmǝnlǝr bilǝn sɵzlixiwatⱪinida» — «xǝⱨǝr dǝrwazisi» halayiⱪ yiƣin aqidiƣan, jǝm bolidiƣan jay idi.

■ 129:6 Ayup 8:12; 40:10

□ 129:8 «Ɵtüp ketiwatⱪanlarmu: «Pǝrwǝrdigarning bǝrikiti üstünglarda bolƣay; Pǝrwǝrdigarning nami bilǝn silǝrgǝ bǝht tilǝymiz!» — degǝn salamni ⱨeq bǝrmǝydu.» — demǝk, muxu küydiki 4- ⱨǝm 5-ayǝtning mǝnisi: Rǝzil kixilǝrdin ⱨeq ⱨosul bolmaydu, ulardin ⱨeq yahxiliⱪ yaki bǝht-huxalliⱪ kǝlmǝydu yaki ularning bexiƣa qüxmǝydu.

■ 130:3 Zǝb. 143:2

■ 130:4 2Sam. 24:14

■ 130:5 Zǝb. 27:14; 40:1; 62:1; Ⱨab. 2:3

■ 130:6 Zǝb. 5:3; 119:147; 123:1, 2

■ 131:1 2Tar. 32:25; Zǝb. 101:4-5; Pǝnd. 6:17; 16:5

□ 132:1 «I Pǝrwǝrdigar, Dawut üqün u tartⱪan jǝbir-japalarni yad ǝtkǝysǝn;....» — bu küy birinqidin, Dawutning Pǝrwǝrdigar üqün ibadǝthana ⱪuruxⱪa iqkǝn ⱪǝsimini bildüridu ⱨǝm xu qaƣdiki Hudaning Dawutⱪa jawab berip ⱪilƣan wǝdisini («2Sam.» 7-bab) ǝslitidu; ikkinqidin, Dawutning keyin Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪini Kiriat-Yearim (yǝni Əfrataⱨ, ɵz yurti bolƣan Bǝyt-Lǝⱨǝmgǝ yeⱪin) degǝn jaydin ǝkilip, tǝntǝnilik ⱨalda Yerusalemƣa kirgüzgǝnlikinimu ǝslitidu. Bu küy bǝlkim Dawutning bir ǝwladi (Sulayman yaki uningdin keyinki birsi) padixaⱨ bolƣanda ⱪilƣan duasi boluxi mumkin. «Dawut ... tartⱪan barliⱪ jǝbir-japalar» — muxu yǝrdǝ bǝlkim Dawutning Huda üqün muⱪǝddǝs bir ɵyni yasaxⱪa bolƣan ǝjirini kɵrsitixi mumkin.

■ 132:3-5 1Tar. 15:1

□ 132:6 «...biz uning hǝwirini Əfrataⱨda angliduⱪ» — «uning hǝwiri» bǝlkim birinqidin Hudaning ǝⱨdǝ sanduⱪini kɵrsitidu; ikkinqidin bexarǝtlik ⱨalda Mǝsiⱨning Bǝyt-Lǝⱨǝmdǝ tuƣuluxini kɵrsitixi mumkin. «Uni ormanliⱪ etizlardin taptuⱪ» — yaki «Uni Yaarning etizliridin taptuⱪ». «Yaar» «Kiriat-Yearim» boluxi mumkin («1Sam.» 7:1ni kɵrüng).

□ 132:10 «Ⱪulung Dawut üqün, Ɵzüng mǝsiⱨ ⱪilƣiningning yüzini yandurmiƣaysǝn» — bǝlkim Dawutning padixaⱨ bolidiƣan ǝwladi üqün ⱪilƣan duasi. Hudaning «mǝsiⱨ ⱪilƣini» toƣruluⱪ yuⱪiriⱪi 2-küy wǝ izaⱨatlarni, xundaⱪla «Tǝbirlǝr»nimu kɵrüng.

■ 132:11 2Sam. 7:12; 1Pad. 8:25; 2Tar. 6:16; Luⱪa 1:69

■ 132:14 Zǝb. 68:16; 132:8

■ 132:16 2Tar. 6:41

■ 132:17 Luⱪa 1:69

□ 133:2 «U Ⱨarunning bexiƣa tɵkülüp, saⱪilidin aⱪⱪan awu ⱪimmǝtlik maydǝk, u Ⱨarunning saⱪilidin eⱪip, kiyim-keqǝkning yaⱪisiƣa qüxkǝn ⱪimmǝtlik mayƣa ohxaydu» — ⱨǝzriti Ⱨarunni bax kaⱨin ⱪilip tiklǝx üqün, u alaⱨidǝ puraⱪliⱪ mǝhsus may bilǝn «mǝsiⱨ ⱪilinƣan». Tǝwrat, «Mis.», 30:22-38-ayǝtlǝrni kɵrüng.

□ 133:3 «U yǝnǝ Ⱨǝrmon teƣidiki xǝbnǝmning Zion taƣliriƣa qüxüxigǝ ohxaydu....» — «Ⱨǝrmon teƣi» Pǝlǝstindiki ǝng egiz taƣ bolup, ǝtrapida ⱨǝrküni qüxkǝn xǝbnǝm intayin mol bolup, ⱨǝmmǝ janiwarni janlanduridu. U Zion taƣliridin 300 kilometr yiraⱪ. Zion teƣiƣa qüxidiƣan xǝbnǝm azdur; mol xǝbnǝm Zionƣa qüxsǝ, u zor wǝ ajayib bǝrikǝt bolatti, ǝlwǝttǝ.

□ 134:3 «...Pǝrwǝrdigar silǝrni Ziondin bǝrikǝtligǝy!» — ibraniy tilida «tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ⱪayturux» (1-ayǝt) ⱨǝm «bǝrikǝtlǝx» degǝnlǝr birla sɵz («barak») bilǝn ipadilinidu.

■ 135:4 Mis. 19:5; Ⱪan. 7:6; Tit. 2:14; 1Pet. 2:9

□ 135:5 «Pǝrwǝrdigar... barliⱪ ilaⱨlardin üstündur» — bu ayǝt «ilaⱨlar»ning ⱨǝⱪiⱪiy mǝwjut ikǝnlikini etirap ⱪilmaydu, ǝlwǝttǝ. 95:3 wǝ izaⱨatini kɵrüng.

■ 135:7 Yǝr. 10:13; 51:16

■ 135:8 Mis. 12:12,29; Zǝb. 78:51

■ 135:9 Mis. 7,8,9,10,14

■ 135:10 Yǝ. 12

■ 135:12 Zǝb. 78:55

■ 135:13 Mis. 3:15, Zǝb. 102:12

■ 135:14 Ⱪan. 32:36, Zǝb. 90:13

■ 135:15 Zǝb. 115:4

□ 136:2 «Ilaⱨlarning ilaⱨiƣa tǝxǝkkür eytinglar» — «ilaⱨlar» toƣruluⱪ 95:3 wǝ izaⱨatini kɵrüng.

■ 136:5 Yar. 1:1

■ 136:6 Zǝb. 24:1-2

■ 136:7 Yar. 1:14

■ 136:8 Yar. 1:16

■ 136:10 Mis. 12:29; Zǝb. 78:43,51

■ 136:11 Mis. 12:31,51; 13:3,17

■ 136:12 Mis. 6:6

■ 136:13 Mis. 14:21,22; Zǝb. 78:13

■ 136:15 Mis. 14:24

■ 136:16 Mis. 15,16,17,19; Zǝb. 78:52

■ 136:17 Qɵl. 21:24,25,34,35; Yǝ. 12:1; Zǝb. 135:10,11

■ 136:20 Ⱪan. 3:1-7

■ 136:21 Yǝ. 12:6

■ 137:3 Zǝb. 79:1

□ 137:5 «Ong ⱪolum maⱨaritini untusun!» — yaki «Ong ⱪolumni untuƣan bolsam!».

■ 137:7 Yǝr. 49:7; Əz. 25:12

■ 137:8 Yǝr. 50:15,29; Wǝⱨ. 18:6

□ 138:1 «Barliⱪ ilaⱨlar aldida Seni küylǝymǝn» — «ilaⱨlar» toƣruluⱪ 95:3 wǝ izaⱨatini kɵrüng.

□ 138:2 «Qünki Sǝn pütün nam-xɵⱨritingdinmu bǝkrǝk, wǝdǝngdǝ turidiƣiningni uluƣ ⱪilƣansǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «qpnki sǝn ɵz nam-xɵⱨriting ⱨǝm wǝdǝngni ⱨǝmmidin üstün ⱪilding». Lekin bizningqǝ mǝnisi xuki, Hudaƣa nisbǝtǝn ɵz wǝdisidǝ turux ⱨǝtta nam-xɵⱨritidin yuⱪiri turidu.

■ 138:6 Zǝb. 113:4-7

■ 139:8 Ayup 26:6; Am. 9:2, 3, 4; Ibr. 4:13

□ 139:13 «Bǝrⱨǝⱪ, Sǝn mening iqlirimni yasiƣansǝn» — yaki «Qünki Sǝn mening iqlirimni yasiƣansǝn». «Iqlirim» bolsa ibraniy tilida «bɵrǝklirim» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu (bǝzi waⱪitlarda bɵrǝklǝr wijdanni bildüridu). Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Bǝrⱨǝⱪ, Sǝn mening iqlirimgǝ igidursǝn».

■ 139:15 Ayup 10:8,10; Top. 11:5

□ 139:16 «Ularning ⱨǝmmisi alliburun dǝptiringdǝ yezilƣanidi» — yǝnǝ birhil tǝrjimisi: «Ular yoⱪ bolƣan waⱪitta, manga bekitilgǝn künlirimning ⱨǝmmisi dǝptiringdǝ yezilƣan».

□ 139:18 «Uyⱪudin kɵzümni aqsam, mǝn yǝnila Sǝn bilǝn billidurmǝn!» — «uyⱪudin kɵzümni aqsam» bu yǝrdǝ bǝlkim tirilix künini puritidu.

□ 139:20 «Sening xǝⱨǝrliring ular tǝripidin azduruldi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «sening düxmǝnliring namingni bikar ixlitidu».

■ 139:23 Ayup 31:6; Zǝb. 17:3; 26:2

■ 140:3 Zǝb. 58:4-5; Rim. 3:13

■ 140:5 Yǝr. 18:22

□ 140:9 «Meni ⱪorxiwalƣanlarning bolsa, lǝwliridin qiⱪⱪan xumluⱪ ularning ɵz bexiƣa qüxsun» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Meni ⱪorxiƣanlarning baxlamqiliriƣa bolsa, ɵz lǝwliridin qiⱪⱪan xumluⱪ ɵzlirigǝ qüxsun».

□ 141:2 «Ⱪolumning kɵtürülüxi sunulƣan kǝqlik ⱪurbanliⱪtǝk ⱪobul bolsun» — yaki «Ⱪolumning kɵtürülüxi sunulƣan kǝqlik axliⱪ ⱨǝdiyǝdǝk ⱪobul bolsun» — ibadǝthanida kaⱨinlar kǝqlik ⱪurbanliⱪ yaki ⱨǝdiyǝ sunuxtin awwal, ⱪoli bilǝn xu ⱪurbanliⱪ-ⱨǝdiyǝlǝrni Huda aldida kɵtürǝtti.

■ 141:2 Mis. 29:30; Wǝⱨ. 5:8; 8:3

□ 141:5 «Qünki mening duayim yǝnila xularning rǝzilliklirigǝ ⱪarxi bolidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Qünki mening duayim ularƣa (rǝzillǝrgǝ) külpǝt qüxkǝndǝ ular üqün dawamlixiweridu» (ibraniy tilida «yamanliⱪ» ⱨǝm «külpǝt» bir sɵz bilǝn ipadilinidu).

□ 141:6 «Hǝlⱪ mening sɵzlirimni anglaydu; qünki bu sɵzlǝr xerindur» — «xerin» bǝlkim muxu yǝrdǝ «jayida, orunluⱪ» degǝn mǝnidǝ.

□ 141:7 «Birsi otun yarƣanda yǝrgǝ qeqilƣan yerindilardǝk, mana, ustihanlirimiz tǝⱨtisara ixiki aldida qeqiwetildi» — ayǝtning birnǝqqǝ tǝrjimiliri bar. Ibraniy tilidiki nushisida, muxu sɵz intayin ihqam bolup, qüxinix tǝs.

■ 141:7 Əz. 37:1,11,12

□ 142:1 «Dawut ƣarda yoxurunup turƣan waⱪitta yazƣan «Masⱪil»: —....» — Dawut pǝyƣǝmbǝr Saul padixaⱨtin ⱪeqip, ikki ⱪetim ƣarda yoxurunƣan waⱪtidiki wǝⱪǝlǝr «Tǝwrat, «1Sam.» -22- ⱨǝm 24-babta yezliƣan.

■ 142:3 Zǝb. 77:3

■ 142:5 Zǝb. 16:5

■ 142:6 Zǝb. 41:2; 79:8; 116:6

■ 143:2 Rim. 3, 4; Gal. 3, 4

■ 143:5 Zǝb. 77:5-12

■ 143:8 Zǝb. 25:1

□ 143:10 «...meni tüptüz zeminda yetǝkligǝy» — yaki «..meni tüz kɵngüllǝrning zeminida yetǝkligǝy», «...meni diyanǝtlik zeminda yetǝkligǝy».

■ 143:12 Zǝb. 86:14-16; 116:16

■ 144:1 2Sam. 22:35; Zǝb. 18:34

■ 144:2 2Sam. 22:48; Zǝb. 18:47-48

■ 144:3 Ayup 7:17; Zǝb. 8:4; 31:7; Ibr. 2:6

■ 144:4 Ayup 8:9; 14:2, 3; Zǝb. 39:5-6; 62:9; 102:11; Yaⱪ. 4:14

■ 144:5 Zǝb. 18:7-9; 104:32

■ 144:6 1Sam. 7:10; 2Sam. 22:8; Zǝb. 18:13-14

□ 144:8 «Ong ⱪoli aldamqi ⱪoldur» — bǝlkim ⱪǝsǝm ⱪilƣanda ⱪolini yalƣandin kɵtürgǝn yaki baxⱪilar bilǝn kelixkǝndǝ yalƣandin ⱪollaxⱪan.

□ 144:9 «Ontarƣa tǝngkǝx bolup sanga küylǝrni eytimǝn» — «ontar» on tarliⱪ qiltardǝk bir saz.

□ 144:14 «Kalilirimiz boƣaz bolidiƣan...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Ulaƣlirimiz eƣir yüklǝrni kɵtüridiƣan....».

■ 145:3 Ayup 5:9; Zǝb. 48:1; 96:4; 150:2

■ 145:4 Ⱪan. 4:9; 6:7

■ 145:7 Zǝb. 119:171-172

■ 145:8 Mis. 34:6, 7; Qɵl. 14:18; Zǝb. 86:15; 103:8

□ 145:13 «izaⱨat» — yeⱪinda bǝzi kona kɵqürülmilǝrdin 13- wǝ -14-ayǝtning ariliⱪida: — « נ Pǝrwǝrdigar wǝdisidǝ qing turidu; barliⱪ yaratⱪanliriƣa meⱨribandur» degǝn mǝzmun bolƣan yǝnǝ bir nushisi tepilƣan (ibraniy tilida «Nun» bilǝn baxlinidu).

■ 145:15 Zǝb. 104:27

■ 146:3 Zǝb. 118:8, 9

□ 146:4 «U ɵz tupriⱪiƣa ⱪaytip ketidu» — ibraniy tilida: «adǝm» ⱨǝm «tupraⱪ, topa» bir sɵzdur.

■ 146:8 Zǝb. 145:14; 147:3; Mat. 9:30; Luⱪa 13:13; Yⱨ. 9:7,32

■ 146:10 Mis. 15:18; Zǝb. 145:13

■ 147:1 Zǝb. 33:1; 92:2; 135:3

□ 147:2 «Pǝrwǝrdigar Yerusalemni bina ⱪilmaⱪta; Israilning sürgün ⱪilinƣanlirini U yiƣip kelidu» — bu ayǝtkǝ ⱪariƣanda, muxu küy Israil Babilƣa sürgün bolƣanliⱪidin ⱪaytip kǝlgǝndin keyin yezilƣan.

■ 147:3 Mis. 15:26; Ayup 5:18

□ 147:4 «U... ularning ⱨǝmmisigǝ bir-birlǝp isim ⱪoyidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «U... ularni (yultuzlarni) ismilirini qaⱪirip opuⱪⱪa qiⱪiridu».

■ 147:4 Yǝx. 40:26

■ 147:8 Ayup 38:26, 27; Zǝb. 104:13-14; Ⱨox. 2:23, 24

■ 147:15 Zǝb. 33:9

■ 147:20 Ros. 14:16

■ 148:1 Luⱪa 2:14; Wǝⱨ. 5:13

■ 148:5 Yar. 1:6-31; Zǝb. 33:6, 9

■ 148:6 Ayup 14:5,13; 26:10; 38:33; Zǝb. 104:5; 119:91; Yǝr. 31:35; 33:25

■ 148:13 Pǝnd. 18:10; Yǝx. 12:4

□ 148:14 «Ɵz hǝlⱪining münggüzini, yǝni barliⱪ muⱪǝddǝs bǝndilirining mǝdⱨiyisi...» — Tǝwratta «münggüz» adǝttǝ adǝmning nam-xɵⱨriti yaki ⱨoⱪuⱪini bildüridu. Bu ayǝttǝ u Israilning Hudaƣa bolƣan mǝdⱨiyilirini bildüridu. Bu ayǝttiki «kɵtürüx» adǝmning ⱪoli bilǝn kɵtürüx ǝmǝs, bǝlki Huda ularning mǝdⱨiyǝ awazlirini kɵtürüxini bildüridu.

■ 148:14 Zǝb. 132:17

■ 149:2 Zǝb. 100:3

■ 149:3 Zǝb. 81:2-4

□ 149:5 «Orunlirida yetip xad awazini yangratⱪay!» — «orunlirida yetix» bǝlkim: — (1) Yǝⱨudiylarning ɵrp-adǝtliri boyiqǝ, ziyapǝtlǝrdǝ meⱨmanlar üqün kɵrpilǝr selinip, meⱨmanlar yeniqilap yetip dastihandin alidu; xunga muxu yǝrdǝ huxalliⱪ ziyapǝtlǝrni kɵrsitidu; (2) mɵmin bǝndilǝr xunqǝ huxal bolup, huxalliⱪidin uhliyalmaydu; (3) ɵzlirining aman-esǝn yetip-ⱪopuxliri üqün xadlinixi kerǝk.

■ 149:6 2Tes. 2:8; Ibr. 4:12; Wǝⱨ. 1:16

■ 149:8 Mat. 18:18

■ 149:9 Ⱪan. 4:6

■ 150:1 Yǝx. 6:3

Pǝnd-nǝsiⱨǝtlǝr

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

Pǝnd-nǝsiⱨǝtlǝr

1

Pǝnd-nǝsiⱨǝtlǝrning ⱪǝdir-ⱪimmiti

1 Israil padixaⱨi Dawutning oƣli Sulaymanning pǝnd-nǝsiⱨǝtliri: —■

2 Bu pǝnd-nǝsiⱨǝtlǝr sanga ǝⱪil-parasǝt, ǝdǝp-ǝhlaⱪni ɵgitip, seni ibrǝtlik sɵzlǝrni qüxinidiƣan ⱪilidu; 3 sanga danaliⱪ, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ, pǝm-parasǝt wǝ durusluⱪning yolyoruⱪ-tǝrbiyisini ⱪobul ⱪilduridu. 4 Bu pǝnd-nǝsiⱨǝtlǝr nadanlarni zerǝk ⱪilip, yaxlarni bilimlik wǝ sǝzgür ⱪilidu; 5 bularƣa ⱪulaⱪ selixi bilǝn danalar bilimini axuridu, yorutulƣan kixilǝr tehimu dana mǝsliⱨǝtkǝ erixidu, □ 6 xundaⱪla pǝnd-nǝsiⱨǝtlǝr ⱨǝm tǝmsillǝrning mǝnisini, danixmǝnlǝrning ⱨekmǝtliri ⱨǝm tilsim sɵzlirini qüxinidiƣan ⱪilinidu.

Yaxlarƣa nǝsiⱨǝt

7 Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪux bilimning baxlinixidur;

Əhmǝⱪlǝr danaliⱪni wǝ tǝrbiyini kɵzgǝ ilmaydu.■

8 I oƣlum, atangning tǝrbiyisigǝ ⱪulaⱪ sal, anangning sɵz-nǝsiⱨǝtidin ayrilma; 9 qünki ular sening bexingƣa taⱪalƣan gül qǝmbirǝk, boynungƣa esilƣan marjan bolidu.

10 I oƣlum, yamanlar seni azdursa, ularƣa ǝgǝxmigin.

11 Əgǝr ular: — Yür, tuzaⱪ ⱪurup adǝm ɵltürǝyli;

Yoxuruniwelip, birǝr bigunaⱨ kǝlgǝndǝ urayli!□

12 Tǝⱨtisaradǝk ularni yutuwetǝyli,

Saⱪ bolsimu, ⱨangƣa qüxkǝnlǝrdǝk ularni yiⱪitayli;□

13 Ulardin hilmuhil ⱪimmǝtlik mal-dunyaƣa igǝ bolup,

Ɵylirimizni olja bilǝn toldurimiz.

14 Biz bilǝn xerik bol,

Ⱨǝmyanimiz bir bolsun, desǝ, —

15 I oƣlum, ularƣa yoldax bolma,

Ɵzüngni ularning izidin neri ⱪil!□

16 Qünki ularning putliri rǝzillikkǝ yügüridu,

Ⱪolini ⱪan ⱪilix üqün aldiraydu.■

17 Ⱨǝrⱪandaⱪ uqar ⱪanat tuyup ⱪalƣanda tuzaⱪ ⱪoyux bikar awariqiliktur;

18 Lekin bular dǝl ɵz ⱪenini tɵküx üqün saⱪlaydu;

Ɵz janliriƣa zamin boluxni kütidu.

19 Nǝpsi yoƣinap kǝtkǝn ⱨǝrbir adǝmning yollirining aⱪiwiti mana xundaⱪ;

Ⱨaram mal-dunya ɵz igilirining jenini alidu.■

Danaliⱪ sadasi

20  Büyük danaliⱪ koqida oquⱪ-axkara hitab ⱪilmaⱪta,

Qong mǝydanlarda sadasini anglatmaⱪta.□

21 Koqa doⱪmuxlirida adǝmlǝrni qaⱪirmaⱪta,

Xǝⱨǝr dǝrwazilirida sɵzlirini jakarlimaⱪta: —

22 I saddilar, ⱪaqanƣiqǝ muxundaⱪ nadanliⱪⱪa berilisilǝr?

Mǝshirǝ ⱪilƣuqilar ⱪaqanƣiqǝ mǝshiriliktin ⱨuzur alsun?

Əhmǝⱪlǝr ⱪaqanƣiqǝ bilimdin nǝprǝtlǝnsun?!□

23 Tǝnbiⱨlirimgǝ ⱪulaⱪ selip mangƣan yolunglardin yanƣan bolsanglar idi!

Roⱨimni silǝrgǝ tɵküp berǝttim,

Sɵzlirimni silǝrgǝ bildürgǝn bolattim.

24 Lekin qaⱪirsam, anglimidinglar;

Ⱪolumni uzartsam, ⱨeqⱪaysinglar ⱪarimidinglar.■

25 Nǝsiⱨǝtlirimning ⱨǝmmisigǝ pǝrwa ⱪilmidinglar,

Tǝnbiⱨimni anglaxni ⱪilqǝ halimidinglar.

26 Xunga, bexinglarƣa bala-ⱪaza kǝlgǝndǝ külimǝn,

Wǝⱨimǝ silǝrgǝ yetixi bilǝn mǝshirǝ ⱪilimǝn.

27 Ⱨalakǝt elip kǝlgǝn wǝⱨimǝ üstünglǝrgǝ qüxkǝndǝ,

Wǝyranqiliⱪ silǝrgǝ ⱪuyuntazdǝk kǝlgǝndǝ,

Silǝr eƣir ⱪayƣuƣa wǝ azabⱪa muptila bolƣininglarda —■

28 U qaƣda muxu kixilǝr mǝndin ɵtünüp qaⱪiridu,

Mǝn pǝrwa ⱪilmaymǝn,

Meni tǝlmürüp izdisimu, tapalmaydu.

29 Ular bilimgǝ nǝprǝtlǝnginidin,

Pǝrwǝrdigardin ǝyminixni tallimiƣinidin,

30 Mening nǝsiⱨitimni ⱪilqǝ ⱪobul ⱪilƣusi yoⱪluⱪidin,

Tǝnbiⱨimgimu pǝrwa ⱪilmiƣininglardin,

31 Ular ɵz bexini yǝydu,

Ɵz ⱪǝstliridin toluⱪ azab tartidu;

32 Qünki saddilarning yoldin qiⱪixi ɵz jeniƣa zamin bolidu;

Əhmǝⱪlǝr raⱨǝtlik turmuxidin ɵzlirini ⱨalak ⱪilidu.

33 Lekin manga ⱪulaⱪ salƣanlar aman-esǝn yaxaydu,

Bala-ⱪazalardin, ƣǝm-ǝndixlǝrdin haliy bolup, hatirjǝm turidu.

2

Danaliⱪning mewisi

1 I oƣlum, ǝgǝr sɵzlirimni ⱪobul ⱪilsang,

Nǝsiⱨǝtlirimni ⱪǝlbinggǝ püksǝng,

2 Əgǝrdǝ danaliⱪⱪa ⱪulaⱪ salsang,

Yoruⱪluⱪⱪa erixixkǝ kɵngül bǝrsǝng,

3 Əgǝr ǝⱪil-parasǝtkǝ tǝxna bolup iltija ⱪilsang,

Yoruⱪluⱪⱪa erixix üqün yuⱪiri awazda yelinsang,

4 Əgǝr kümüxkǝ intilgǝndǝk intilsǝng,

Yoxurun gɵⱨǝrni izdigǝndǝk izdisǝng,■

5 Undaⱪta Pǝrwǝrdigardin ⱨǝⱪiⱪiy ⱪorⱪuxni bilidiƣan bolisǝn,

Wǝ sanga Hudani tonux nesip bolidu.

6 Qünki Pǝrwǝrdigar danaliⱪ bǝrgüqidur;

Uning aƣzidin bilim bilǝn yoruⱪluⱪ qiⱪidu.■

7 U durus yaxawatⱪanlar üqün mol ⱨekmǝt tǝyyarlap ⱪoyƣandur,

U wijdanliⱪ adǝmlǝr üqün ⱪalⱪandur.

8 U adilliⱪ ⱪilƣuqilarning yollirini asraydu,

Ihlasmǝn bǝndilirining yolini ⱪoƣdaydu.

9 U qaƣda ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ, adilliⱪ wǝ durusluⱪni,

Xundaⱪla ⱨǝrⱪandaⱪ güzǝl yolni qüxinidiƣan bolisǝn.

10 Danaliⱪ ⱪǝlbinggǝ kirixi bilǝnla,

Bilim kɵnglünggǝ yeⱪixi bilǝnla,

11 Pǝm-parasǝt seni ⱪoƣdaydu,

Yoruⱪluⱪ seni saⱪlaydu.

12 Ular seni yaman yoldin,

Tili zǝⱨǝr adǝmlǝrdin ⱪutⱪuzidu;

13 Yǝni toƣra yoldin qǝtnigǝnlǝrdin,

Ⱪarangƣu yollarda mangidiƣanlardin,

14 Rǝzillik ⱪilixni ⱨuzur kɵridiƣanlardin,

Yamanliⱪning ziyanlirini huxalliⱪ dǝp bilidiƣanlardin,

15 Yǝni ǝgri yollarda mangidiƣanlardin,

Ⱪingƣir yolda mangidiƣanlardin ⱪutⱪuzidu.

16  Danaliⱪ seni buzuⱪ ayaldin,

Yǝni xirin sɵzlǝr bilǝn azdurmaⱪqi bolƣan namǝⱨrǝm ayallardin ⱪutⱪuzidu.■

17  Bundaⱪ ayallar yax waⱪtida tǝgkǝn jorisini taxlap,

Huda aldidiki nikaⱨ ⱪǝsimini untuƣan wapasizlardindur.

18 Uning ɵyigǝ baridiƣan yol ɵlümgǝ apiridiƣan yoldur,

Uning mangidiƣan yolliri adǝmni ǝrwaⱨlar makaniƣa baxlaydu.

19 Uning ⱪexiƣa barƣanlarning birimu ⱪaytip kǝlgini yoⱪ,

Ulardin birimu ⱨayatliⱪ yolliriƣa erixkini yoⱪ.

20  Xularni qüxǝnsǝng yahxilarning yolida mangisǝn,

Ⱨǝⱪⱪaniylarning yollirini tutisǝn.

21 Qünki durus adǝm zeminda yaxap ⱪalalaydu,

Mukǝmmǝl kixi bu yǝrdǝ makanlixalaydu.■

22 Lekin rǝzillǝr zemindin üzüp taxlinidu,

Wapasizlar uningdin yuluwetilidu.■

3

Yaxlarƣa sǝmimiy agaⱨlandurux

1 I oƣlum, tǝlimimni untuma,

Degǝnlirimni ⱨǝmixǝ kɵnglüngdǝ qing tut.□

2 Qünki u sanga bǝrikǝtlik künlǝr, uzun ɵmür wǝ hatirjǝmlik ⱪoxup beridu.□  ■

3 Meⱨriban wǝ ⱨǝⱪ-sǝmimiy boluxtin waz kǝqmǝ,

Bularni boynungƣa esiwal,

Ⱪǝlbinggǝ pütiwal.□  ■

4 Xundaⱪ ⱪilƣanda Huda wǝ bǝndilǝrning nǝziridǝ iltipatⱪa layiⱪ bolisǝn, danixmǝn ⱨesablinisǝn.□

5 Ɵz ǝⱪlinggǝ tayanmay, Pǝrwǝrdigarƣa qin ⱪǝlbing bilǝn tayanƣin;

6 Ⱪandaⱪla ix ⱪilsang, Pǝrwǝrdigarni tonuxⱪa intil;

U sanga toƣra yollarni kɵrsitidu.□  ■

7 Ɵzüngni ǝⱪilliⱪ sanima;

Pǝrwǝrdigardin ǝyminip, yamanliⱪtin yiraⱪ bol.■

8 Xundaⱪ ⱪilƣiningda, bu ixlar dǝrdinggǝ dǝrman,

Ustihanliringƣa yilik bolidu.□

9 Pǝrwǝrdigarning ⱨɵrmitini ⱪilip mal-dunyayingdin ⱨǝdiyǝlǝrni sunƣin,

Etizingdin tunji qiⱪⱪan mǝⱨsulatliringdin Uningƣa atiƣin;■

10 Xundaⱪ ⱪilƣiningda, ambarliring axliⱪⱪa tolup taxidu,

Xarab kɵlqǝkliringdǝ yengi xarab exip-texip turidu.■

11 I oƣlum, Pǝrwǝrdigarning tǝrbiyisigǝ bipǝrwaliⱪ ⱪilma,

Uning tǝnbiⱨidin bǝzmǝ.■

12 Qünki, ata ǝziz kɵrgǝn oƣliƣa tǝnbiⱨ-tǝrbiyǝ bǝrgǝndǝk,

Pǝrwǝrdigar kimni sɵygǝn bolsa uningƣa tǝnbiⱨ-tǝrbiyǝ beridu.■

13 Danaliⱪⱪa muyǝssǝr bolƣan kixi,

Yoruⱪluⱪⱪa igǝ bolƣan kixi nemidegǝn bǝhtlik-ⱨǝ!

14 Qünki danaliⱪning paydisi kümüxning paydisidin kɵptur,

Ⱪimmiti sap altunningkidinmu ziyadidur.■

15 U lǝǝl-yaⱪutlardin ⱪimmǝtliktur,

Intizar bolƣan ⱨǝrⱪandaⱪ nǝrsǝngdin ⱨeqbirimu uningƣa tǝng kǝlmǝstur.■

16 Danaliⱪning ong ⱪolida uzun ɵmür,

Sol ⱪolida bayliⱪ wǝ xɵⱨrǝt bardur.

17 Uning yolliri sanga hux puraⱪ tuyulur,

Uning barliⱪ tǝriⱪiliri seni aram tapⱪuzur.

18 U ɵzini tapⱪan adǝmgǝ «ⱨayatliⱪ dǝrihi»dur,

Uni qing tutⱪan kixi nemidegǝn bǝhtlik!□

19 Pǝrwǝrdigar danaliⱪ bilǝn yǝr-zeminni bǝrpa ⱪildi,

Ⱨekmǝt bilǝn asmanni ornatti.

20 Uning bilimi bilǝn yǝrning qongⱪur ⱪatlamliri yerildi,

Ⱨǝmdǝ bulutlardin xǝbnǝm qüxti.□  ■

21 I oƣlum! Danaliⱪ bilǝn bilimni kɵzüngdin qiⱪarma,

Pixⱪan ⱨekmǝt wǝ pǝm-parasǝtni qing tut.

22 Xuning bilǝn ular jeningƣa jan ⱪoxidu,

Boynungƣa esilƣan esil marjandǝk sanga güzǝllik ⱪoxidu.

23 Xu qaƣda yolungda aman-esǝn mangalaysǝn,

Yolda putlaxmaysǝn.■

24 Yatⱪanda ⱨeq nemidin ⱪorⱪmaysǝn,

Yetixing bilǝnla tatliⱪ uhlaysǝn.■

25 Bexingƣa dǝⱨxǝtlik wǝⱨimǝ qüxkǝndǝ ⱪorⱪmiƣin,

Rǝzillǝrning wǝyranqiliⱪidin ƣǝm ⱪilmiƣin!□  ■

26 Qünki Pǝrwǝrdigar sening tayanqingdur,

U putungni ⱪapⱪanlardin neri ⱪilidu.

27 Pǝⱪǝt ⱪolungdin kǝlsila, ⱨajǝtmǝnlǝrdin yahxiliⱪni ayimiƣin.

28 Ⱪolum-ⱪoxniliring seningdin ɵtnǝ sorap kirsǝ, «Ⱪaytip ketip, ǝtǝ kǝlgin, ǝtǝ berǝy» — demigin.

29 Ⱪoxnangƣa ziyankǝxlik niyitidǝ bolma,

Qünki u sanga ixinip yeningda hatirjǝm yaxaydu.

30 Birsi sanga ziyan yǝtküzmigǝn bolsa,

Uning bilǝn sǝwǝbsiz majiralaxma.□

31 Zulumhor kixigǝ ⱨǝsǝt ⱪilma,

Uning yol-tǝdbirliridin ⱨeqnemini tallima.■

32 Qünki ⱪingƣir yollarni mangidiƣanlar Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ yirginqliktur,

Lekin Uning sirdax dostluⱪi durus yaxawatⱪan adǝmgǝ tǝǝlluⱪtur.■

33 Pǝrwǝrdigarning lǝniti rǝzillik ⱪilƣuqining ɵyididur,

Lekin U ⱨǝⱪⱪaniy adǝmning ɵyigǝ bǝht ata ⱪilur.■

34 Bǝrⱨǝⱪ, mǝshirǝ ⱪilƣuqilarni U mǝshirǝ ⱪilidu,

Lekin kiqik peil kixilǝrgǝ xǝpⱪǝt kɵrsitidu.■

35 Danalar xɵⱨrǝtkǝ warisliⱪ ⱪilidu,

Lekin ⱨamaⱪǝtlǝr rǝswa ⱪilinidu.□

4

Hikmǝt wǝ danaliⱪning paydisi

1 I oƣullar, atanglarning nǝsiⱨǝtlirini anglanglar,

Kɵngül ⱪoysanglar,

Yoruⱪluⱪⱪa erixisilǝr.

2 Qünki silǝrgǝ ɵgitidiƣanlirim yahxi bilimdur,

Kɵrsǝtmilirimdin waz kǝqmǝnglar.

3 Qünki mǝnmu atamning yumran balisi idim,

Anamning arzuluⱪ yalƣuz oƣli idim,■

4 Atam manga ɵgitip mundaⱪ dedi:

— Sɵzlirimni esingdǝ tut;

Kɵrsǝtmilirimgǝ riayǝ ⱪil,

Xuning bilǝn yaxnaysǝn.■

5 Danaliⱪni alƣin, ǝⱪil tap,

Eytⱪan sɵzlirimni untuma, ulardin qiⱪma.

6  Danaliⱪtin waz kǝqmǝ, u seni saⱪlaydu;

Uni sɵygin, u seni ⱪoƣdaydu.

7 Danaliⱪ ⱨǝmmǝ ixning bexidur;

Xunga danaliⱪni alƣin;

Barliⱪingni sǝrp ⱪilip bolsangmu, ǝⱪil tapⱪin.■

8  Danaliⱪni ǝzizligin, u seni kɵtüridu,

Uni qing ⱪuqaⱪliƣanda, seni ⱨɵrmǝtkǝ sazawǝr ⱪilidu.

9 Bexingƣa taⱪalƣan gül qǝmbirǝktǝk sanga güzǝllik elip kelidu,

Sanga xɵⱨrǝtlik taj in’am ⱪilidu.■

10 I oƣlum, ⱪulaⱪ salƣin, sɵzlirimni ⱪobul ⱪilƣin,

Xunda ɵmrüngning yilliri kɵp bolidu.

11 Mǝn sanga danaliⱪ yolini ɵgitǝy,

Seni durusluⱪ yolliriƣa baxlay.

12 Mangƣiningda ⱪǝdǝmliring qǝklǝnmǝydu,

Yügürsǝng yiⱪilip qüxmǝysǝn.■

13 Alƣan tǝrbiyǝngni qing tut,

Ⱪolungdin kǝtküzmigin;

Obdan saⱪliƣin uni,

Qünki u sening ⱨayatingdur.

14 Yaman adǝmlǝr mangƣan yolƣa kirmǝ,

Rǝzillǝrning izini basma.■

15 Ularning yolidin ɵzüngni ⱪaqur,

Yoliƣa yeⱪin yolima;

Uningdin yandap ɵtüp kǝt,

Neri kǝtkin.

16 Qünki yamanlar birǝr rǝzillik ⱪilmiƣuqǝ uhliyalmas,

Birǝrsini yiⱪitmiƣuqǝ uyⱪusi kǝlmǝs.

17 Yamanliⱪ ularning ozuⱪidur,

Zorawanliⱪ ularning xarabidur.

18 Lekin ⱨǝⱪⱪaniylarning yoli goya tang nuridur,

Kün qüx bolƣuqǝ barƣanseri yoruydu.

19 Yamanlarning yoli zulmǝt keqidǝk ⱪapⱪarangƣu,

Ular yiⱪilip, nemigǝ putlixip kǝtkinini bilmǝydu.

20 I oƣlum, sɵzlirimni kɵngül ⱪoyub angla,

Gǝplirimgǝ ⱪulaⱪ sal.

21 Ularni kɵzüngdǝ tutⱪin,

Yürikingning ⱪetida ⱪǝdirlǝp saⱪliƣin.

22 Qünki sɵzlirim tapⱪanlar üqün ⱨayattur,

Ularning pütün tenigǝ salamǝtliktur.■

23 Ⱪǝlbingni «ⱨǝmmidin ǝziz» dǝp sap tut,

Qünki barliⱪ ⱨayat ixliri ⱪǝlbtin baxlinidu.

24 Aƣzingni ǝgri gǝptin yiraⱪ tart,

Lǝwliring ezitⱪuluⱪtin neri bolsun.

25 Kɵzüngni aldingƣa tüz tikkin,

Nǝziringni aldingƣa toƣra taxla;

26 Mangidiƣan yolungni obdan oylanƣin,

Xundaⱪ ⱪilsang ixliring puhta bolidu.

27 Ongƣa, solƣa ⱪaymiƣin;

Ⱪǝdǝmliringni yamanliⱪ yolidin neri tart.■

5

Buzuⱪqiliⱪ-paⱨixiwazliⱪning aⱪiwiti balayi’apǝttur, sadiⱪliⱪning nǝtijisi bǝht-saadǝttur

1 I oƣlum, danaliⱪimƣa kɵngül ⱪoyƣin,

Idraklik sɵzlirimgǝ ⱪulaⱪ salƣin.

2 Xundaⱪ ⱪilƣiningda ixⱪa sǝzgürlük bilǝn ⱪaraydiƣan bolisǝn,

Lǝwliring pǝm-parasǝttin ayrilmaydu.

3 Qünki buzuⱪ hotunning aƣzidin ⱨǝsǝl tamidu,

Lǝwliri zǝytun yeƣidin siliⱪtur;■

4 Lekin uning aⱪiwiti kǝkridǝk aqqiⱪ,

Ikki bisliⱪ ⱪiliqtǝk ɵtkür.

5 Uning ⱪǝdǝmliri ɵlüm girdawiƣa elip baridu,

Tutⱪan yoli gɵrgǝ baxlaydu.□  ■

6 Ⱨayatliⱪ yolini ⱪilqǝ bilgüm yoⱪ dǝp,

Basⱪan ⱪǝdǝmliri turaⱪsiz bolidu,

Nǝgǝ baridiƣanliⱪini ⱨeq bilmǝydu.

7 Xunga, i oƣullirim, sɵzlirimni kɵngül ⱪoyup anglanglar,

Mening degǝnlirimdin qiⱪmanglar.

8 Undaⱪ hotundin yiraⱪ ⱪaq!

Ixiki aldiƣimu yeⱪin yolima!

9 Bolmisa, izzǝt-abruyungni baxⱪilarƣa tutⱪuzup ⱪoyisǝn,

Yaxliⱪ yilliringni rǝⱨimsizlǝrning ⱪoliƣa tapxurisǝn!■

10 Yat adǝmlǝr bayliⱪliring bilǝn ɵzini tolduridu,

Japaliⱪ ǝjirliringning mewisi yaⱪa yurtluⱪning ɵyigǝ ɵtüp ketidu;

11 Əjilingdǝ nalǝ-pǝryad kɵtürginingdǝ,

Əzayi-bǝdining yǝm bolƣanda,

12 Xu qaƣda sǝn: — «Aⱨ, nǝsiⱨǝtlǝrdin nemanqǝ nǝprǝtlǝngǝndimǝn!

Kɵnglümdǝ tǝnbiⱨlǝrni nemanqǝ kǝmsitkǝndimǝn!

13 Nemixⱪa ustazlirimning sɵzini anglimiƣandimǝn?

Manga tǝrbiyǝ bǝrgǝnlǝrgǝ ⱪulaⱪ salmiƣandimǝn?

14 jǝmiyǝttimu, jamaǝt aldidimu ⱨǝrhil nomusⱪa ⱪalƣandǝk boldum!» — dǝp ⱪalisǝn.□

15 Ɵzüngning kɵlqikingdiki suni iqkin,

Ɵz buliⱪingdin eⱪiwatⱪan sudin ⱨuzurlan.□

16 Bulaⱪliring urƣup ⱨǝr yǝrgǝ tarⱪilip kǝtsǝ bolamdu?

Eriⱪliringdiki sular koqilarda eⱪip yürsǝ bolamdu?

17 Bular sangila has bolsun,

Yat kixilǝrgǝ tǝgmisun!□

18 Buliⱪing bǝht-bǝrikǝtlik bolƣay!

Yaxliⱪingda alƣan hotunung bilǝn ⱨuzurlan.□

19 U qixi keyiktǝk qirayliⱪ! Jǝrǝndǝk sɵyümlük!

Uning baƣridin ⱨǝmixǝ ⱪanaǝttǝ bolƣaysǝn,

Uning ⱪaynaⱪ muⱨǝbbitidin daim huxalliⱪⱪa patⱪaysǝn.□

20 I oƣlum, nemixⱪa yat ayalƣa xǝyda bolisǝn?

Nemixⱪa yat hotunning ⱪoyniƣa ɵzüngni atisǝn?

21 Qünki insanning ⱨǝmmǝ ⱪilƣanliri Pǝrwǝrdigarning kɵz aldida axkaridur,

U uning ⱨǝmmǝ mangƣan yollirini taraziƣa selip turidu.■

22 Yaman adǝmning ɵz ⱪǝbiⱨlikliri ɵzini tuzaⱪⱪa qüxüridu,

U ɵz gunaⱨi bilǝn sirtmaⱪⱪa elinidu.

23 U yolyoruⱪtin mǝⱨrum bolƣanliⱪidin jenidin ayrilidu,

Qekidin axⱪan ⱨamaⱪǝtliki tüpǝylidin yoldin ezip ketidu.

6

Yǝnǝ birnǝqqǝ nǝsiⱨǝt

1 I oƣlum, ǝgǝr dostungƣa borun bolƣan bolsang,

Yat kixining ⱪǝrzini tɵlǝxkǝ ⱪol berixip wǝdǝ bǝrgǝn bolsang,□

2 Əgǝr ɵz sɵzüngdin ilinƣan bolsang,

Ɵz wǝdǝng bilǝn baƣlinip ⱪalsang,

3 U yeⱪiningning ⱪoliƣa qüxkǝnliking üqün,

Amal ⱪilip ɵzüngni uningdin ⱪutⱪuz —

Dǝrⱨal yeⱪiningning yeniƣa berip, ɵzüngni kǝmtǝr tutup xu ixtin haliy ⱪilixini ɵtünüp sora.

4 Jǝrǝn xikarqining ⱪolidin ⱪutuluxⱪa tirixⱪandǝk,

Ⱪux owqining ⱪolidin qiⱪixⱪa tirixⱪandǝk,

Ⱪutulmiƣuqǝ uhlap yatma,

Ⱨǝtta ügdǝp arammu alma.■

Qümülǝ

6 I ⱨurun, qɵmülining yeniƣa berip uningdin ɵgǝn,

Uning tirikqilik yolliriƣa ⱪarap dana bol.

7 Ularning baxliⱪi, ǝmǝldari, ⱨɵkümdari yoⱪ bolsimu,

8 Lekin ular yazda yilning eⱨtiyaji üqün ax topliwalidu,

Ⱨosul pǝslidǝ ozuⱪ tǝyyarliwalidu.

9 I ⱨurun, ⱪaqanƣiqǝ uhlap yatisǝn?

Ⱪaqan ornungdin turisǝn?■

10 Sǝn: — Birdǝm kɵz yumuwalay, birdǝm uhliwalay,

Birdǝm ⱪolumni ⱪoxturup yetiwalay, — dǝysǝn.

11 Lekin uhlap yatⱪanda, miskinlik ⱪaraⱪqidǝk kelip seni basidu,

Yoⱪsulluⱪ huddi ⱪoralliⱪ bulangqidǝk ⱨujumƣa ɵtidu.

12 Ərzimǝs, pǝyli buzuⱪ adǝm ⱨǝmmila yǝrdǝ yalƣan eytip, pǝslikni sɵzlǝydu.□

13 U kɵz ⱪisip,

Putliri bilǝn ixarǝ ⱪilip,

Barmaⱪliri bilǝn kɵrsitidu;

14 Kɵnglidǝ aldamqiliⱪla yatidu,

U daim rǝzillikning koyida bolidu,

Ⱨǝmmila yǝrdǝ jedǝl-majira teriydu.

15 Xunga uningƣa bekitilgǝn bala-ⱪaza uni tuyuⱪsiz basidu,

U biraⱪla dawaliƣusiz yanjilidu.

16 Pǝrwǝrdigar nǝprǝtlinidiƣan altǝ nǝrsǝ bar,

Bǝrⱨǝⱪ, yǝttǝ nǝrsǝ Uningƣa yirginqliktur.

17 Ular bolsa,

Tǝkǝbburluⱪ bilǝn ⱪaraydiƣan kɵz,

Yalƣan sɵzlǝydiƣan til,

Bigunaⱨlarning ⱪenini tɵküzidiƣan ⱪol,■

18 Suyiⱪǝst oylaydiƣan kɵngül,

Yamanliⱪ ⱪilixⱪa tez yügürǝydiƣan putlar,■

19 Yalƣan sɵzlǝydiƣan sahta guwaⱨqi,

Buradǝr-ⱪerindaxliri arisiƣa bɵlgünqilik salƣuqi kixidur.

Zinahorluⱪtin ɵzüngni tart

20 I oƣlum, atangning ǝmrigǝ ǝmǝl ⱪil;

Anangning kɵrsǝtmisidin qiⱪma.■

21 Ularning sɵzini ⱪǝlbinggǝ tengip,

Ularni boynungƣa marjandǝk ⱪilip esiwal.■

22 Yolƣa qiⱪⱪiningda ular seni yetǝklǝydu,

Uhliƣiningda ular seni saⱪlaydu,

Uyⱪudin oyƣanƣiningda ular seni hǝwǝrlǝndüridu.■

23 Qünki Hudaning pǝrmani yoruⱪ qiraƣ,

Uning muⱪǝddǝs ⱪanuni nurdur;

Tǝrbiyǝning tǝnbiⱨliri bolsa ⱨayatliⱪ yolidur.■

24 Ular seni buzuⱪ hotundin saⱪliƣuqi,

Yat hotunning xerin sɵzliridin yiraⱪ ⱪilƣuqidur.■

25 Uning guzǝllikigǝ kɵnglüngni baƣlimiƣin,

Uning ⱪax-kɵz oynitixi seni ǝsirgǝ almisun.

26 Qünki buzuⱪ ayallar tüpǝylidin adǝmlǝr bir parqǝ nanƣimu zar bolidu,

Yat adǝmning zinahor ayali bolsa kixining ⱪimmǝtlik jenini ɵzigǝ ow ⱪiliwalidu.

27 Otni ⱪoynungƣa salsang,

Ɵz kiyimingni kɵydürmǝmsǝn?

28 Qoƣning üstidǝ dǝssǝp mangsang putungni kɵydürmǝmsǝn?

29 Baxⱪilarning ayali bilǝn bir orunda yatidiƣan kixi xundaⱪ bolidu;

Kim uningƣa tegip kǝtsǝ aⱪiwitidin ⱪutulalmaydu.

30 Aq ⱪalƣanda ⱪorsiⱪini toyƣuzux üqün oƣriliⱪ ⱪilƣan kixini baxⱪilar kǝmsitmǝydu;

31 Xundaⱪ turuⱪluⱪ u tutulup ⱪalsa,

Igisigǝ yǝttini tɵlǝxkǝ toƣra kelidu;

U ɵz ɵyidiki ⱨǝmmǝ nǝrsisini tapxuridu.■

32 Ⱨalbuki, baxⱪilarning hotuni bilǝn zina ⱪilƣuqi uningdinmu bǝttǝr bolup, tolimu ƣǝplǝtliktur;

Undaⱪ ⱪilƣuqi ɵz-ɵzini ⱨalak ⱪilidu.

33 U zǝhmǝt yǝydu, xǝrmǝndǝ bolidu,

Uning rǝswasi ⱨeq ɵqürülmǝydu.

34 Qünki künlǝx oti ǝrni dǝrƣǝzǝpkǝ kǝltüridu,

Intiⱪam alƣan künidǝ u ⱨeq rǝⱨim ⱪilmaydu.

35 Tɵlǝm puli berǝy desǝngmu u ⱪobul ⱪilmaydu,

Ⱨǝrⱪanqǝ sowƣa-salam bǝrsǝngmu uni besiⱪturƣili bolmaydu.

7

1 I oƣlum, sɵzlirimgǝ ǝmǝl ⱪil,

Tapxuruⱪlirimni yürikingdǝ saⱪla.

2 Tapxuruⱪlirimƣa ǝmǝl ⱪilsang, yaxnaysǝn;

Tǝlimlirimni kɵz ⱪariquⱪungni asriƣandǝk asra.■

3 Ularni barmaⱪliringƣa tengip ⱪoy,

Ⱪǝlb tahtangƣa yeziwal.■

4 Danaliⱪni, sǝn ⱨǝdǝ-singlim, degin,

Pǝm-parasǝtni «tuƣⱪinim» dǝp qaⱪir.

5 Xundaⱪ ⱪilsang, ular seni yat hotundin yiraⱪlaxturidu,

Aƣzidin siliⱪ sɵz qiⱪidiƣan yoqun ayaldin neri ⱪilidu.■

Buzuⱪ hotun

6  Bir ⱪetim ɵyning derizǝ kɵznǝkliridin taxⱪiriƣa ⱪariƣinimda,

7 Birnǝqqǝ yax, sadda yigitlǝrni kɵrdüm,

Ularning iqidin bir ǝⱪilsizni kɵrüp ⱪaldim,

8 U koqa boylap buzuⱪ hotun turuxluⱪ doⱪmuxtin ɵtüp,

Andin uning ɵyi tǝrǝpkǝ ⱪarap mangdi.

9 Kǝqⱪurun ⱪarangƣu qüxkǝndǝ,

Zulmǝt keqǝ, ay ⱪarangƣusida ixiki aldidin ɵtti.

10 Mana, ɵydin bir hotun qiⱪip uni kütüwaldi;

Kiyimi paⱨixǝ ayallarningkidǝk bolup,

Niyiti ⱨiylǝ-mikir idi.

11 Aƣzi bixǝm-ⱨayasiz, naⱨayiti jaⱨil bir hotun,

U ɵyidǝ turmaydu,■

12 Birdǝ mǝⱨǝllidǝ, birdǝ mǝydanlarda,

U koqilardiki ⱨǝr doⱪmuxta paylap yüridu.

13 Ⱨeliⱪi yax yigitni tartip, uni sɵyüp,

Nomussizlarqǝ uningƣa: —

14 «Ɵyümdǝ «inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi» gɵxi bar,

Mǝn bügün Hudaƣa ⱪǝsǝm ⱪilƣan ⱪurbanliⱪni ⱪildim,□

15 Xunga mǝn sizni qaⱪirƣili qiⱪtim,

Didaringizƣa tǝlpünüp izdidim.

Əmdi sizni tepiwaldim!

16 Karwitimƣa Misirning kǝxtilik, yolluⱪ libas yapⱪuqlirini yaptim.

17 Orun-kɵrpilirimgǝ hux puraⱪ murmǝkki, muǝttǝr wǝ ⱪowzaⱪ darqinlarni qaqtim.■

18 Keling, tang atⱪuqǝ muⱨǝbbǝtlixǝyli, oynap ⱨuzurlinayli,

Kɵnglimiz ⱪanƣuqǝ ɵzara ǝyx-ixrǝt ⱪilayli,

19 Erim ɵydǝ yoⱪ, yiraⱪ sǝpǝrgǝ qiⱪip kǝtti.

20 U bir ⱨǝmyan pul elip kǝtti,

Ay tolƣuqǝ u ɵygǝ kǝlmǝydu» — dedi.

21 Ayal kɵp xerin sɵzliri bilǝn rasa ⱪiziⱪturdi,

Qirayliⱪ gǝpliri bilǝn uni ǝsir ⱪiliwaldi.■

22-23 Soyuxⱪa elip mangƣan ɵküzdǝk,

Ⱨamaⱪǝt kixi kixǝn bilǝn jazaƣa mangƣandǝk,

Ⱪiltaⱪⱪa qüxkǝn ⱪuxtǝk,

Yigit uning kǝynidin mangdi.

Jigirini oⱪ texip ɵtmiguqǝ,

U bu ixning ⱨayatiƣa zamin bolidiƣanliⱪini ⱨeq bilmǝydu.

24 I oƣullirim, sɵzlirimni kɵngül ⱪoyup anglanglar,

Degǝnlirimgǝ ⱪulaⱪ selinglar,

25 Ⱪǝlbinglarni bundaⱪ hotunning yoliƣa kǝtküzmǝnglar,

Uning aldam haltisiƣa qüxüp kǝtmǝnglar.

26 Bundaⱪ ayal nurƣun kixilǝrni yiⱪitip yarilandurƣan,

Uning boƣuzliƣan adǝmliri tolimu kɵptur,

27 Uning ɵyi bolsa tǝⱨtisaraning kirix eƣizidur,

Adǝmni «ⱨalakǝt meⱨmanhanisi»ƣa qüxürüx yolidur.□  ■

8

«Danaliⱪ» hitab ⱪilidu

1  Ⱪulaⱪ sal, danaliⱪ qaⱪiriwatmamdu?

Yoruⱪluⱪ sada qiⱪiriwatmamdu?■

2 Yollarning egiz jayliridin,

Doⱪmuxlardin u orun alidu,

3 Xǝⱨǝrgǝ kiridiƣan ⱪowuⱪlarning yenida,

Ⱨǝrⱪandaⱪ dǝrwaza eƣizlirida u murajiǝt ⱪilmaⱪta: —

4 «I mɵtiwǝrlǝr, silǝrgǝ murajǝt ⱪilimǝn,

Ⱨǝy, adǝm baliliri, sadani silǝr üqün ⱪilimǝn,

5 Gɵdǝk bolƣanlar, zerǝklikni ɵginiwelinglar,

Əhmǝⱪ bolƣanlar, yoruⱪluⱪⱪa erixinglar!□

6 Manga ⱪulaⱪ selinglar,

Qünki güzǝl nǝrsilǝrni dǝp berimǝn,

Aƣzimni eqip, durus ixlarni silǝrgǝ yǝtküzimǝn.

7 Eytⱪanlirim ⱨǝⱪiⱪǝttur,

Aƣzim rǝzilliktin nǝprǝtlinidu; □

8 Sɵzlirimning ⱨǝmmisi ⱨǝⱪ,

Ularda ⱨeqⱪandaⱪ ⱨiyligǝrlik yaki ǝgitmilik yoⱪtur.

9 Ularning ⱨǝmmisi qüxǝngǝnlǝr üqün eniⱪ,

Bilim alƣanlar üqün durus-toƣridur.

10 Kümüxkǝ erixkǝndin kɵrǝ, nǝsiⱨǝtlirimni ⱪobul ⱪilinglar,

Sap altunni elixtin kɵrǝ bilimni elinglar.

11 Qünki danaliⱪ lǝǝl-yaⱪutlardin ǝwzǝl,

Ⱨǝrⱪandaⱪ ǝtiwarliⱪ nǝrsǝngmu uningƣa tǝng kǝlmǝstur.■

12 Mǝn bolsam danaliⱪmǝn,

Zerǝklik bilǝn billǝ turimǝn,

Istiⱪamǝttin kelip qiⱪⱪan bilimni ayan ⱪilimǝn.□

13 Pǝrwǝrdigardin ǝyminix — Yamanliⱪⱪa nǝprǝtlinix demǝktur;

Tǝkǝbburluⱪ, mǝƣrurluⱪ, yaman yol ⱨǝm xum eƣizni ɵq kɵrimǝn.

14 Mǝndǝ obdan mǝsliⱨǝtlǝr, pixⱪan ⱨekmǝt bar;

Mǝn degǝn yoruⱪluⱪ, ⱪudrǝt mǝndidur.

15 Padixaⱨlar mǝn arⱪiliⱪ ⱨɵküm süridu,

Mǝnsiz ⱨakimlar adil ⱨɵküm qiⱪarmas.

16 Mǝn arⱪiliⱪla ǝmirlǝr idarǝ ⱪilidu,

Aliyjanablar, yǝr yüzidiki barliⱪ soraⱪqilar toƣra ⱨɵküm ⱪilidu.

17 Kimki meni sɵysǝ, mǝnmu uni sɵyimǝn,

Meni tǝlmürüp izdigǝnlǝr meni tapalaydu;

18 Mǝndǝ bayliⱪ, xɵⱨrǝt,

Ⱨǝtta konirimas, kɵqmǝs dɵlǝt wǝ ⱨǝⱪⱪaniyǝtmu bar.■

19 Mǝndin qiⱪⱪan mewǝ altundin,

Ⱨǝtta sap altundin ⱪimmǝtliktur,

Mǝndin alidiƣan daramǝt sap kümüxtinmu üstündur.■

20 Mǝn ⱨǝⱪⱪaniyǝt yoliƣa mangimǝn;

Adalǝt yolining otturisida yürimǝnki,

21 Meni sɵygǝnlǝrni ǝmǝliy nǝrsilǝrgǝ miras ⱪildurimǝn;

Ularning hǝzinilirini toldurimǝn.

22-23 Pǝrwǝrdigar ixlirini baxlixidila,

Ⱪǝdimdǝ yasiƣanliridin burunla,

Mǝn uningƣa tǝwǝdurmǝn. Əzǝldin tartipla — muⱪǝddǝmdǝ,

Yǝr-zemin yaritilmastila,

Mǝn tiklǝngǝnmǝn.□  ■

24 Qongⱪur ⱨanglar, dengiz-okyanlar apiridǝ boluxtin awwal,

Mǝn mǝydanƣa qiⱪirilƣanmǝn;

Mol su urƣup turidiƣan bulaⱪlar bolmastinla,

25-26 Egiz taƣlar ɵz orunliriƣa ⱪoyulmastinla, tɵpiliklǝr xǝkillǝnmǝstinla,

Pǝrwǝrdigar bipayan zemin, kǝng dalalarni,

Alǝmning ǝsliydiki topa-qanglirinimu tehi yaratmastinla,

Mǝn mǝydanƣa qiⱪirilƣanmǝn.

27-29 U asmanlarni bina ⱪiliwatⱪinida,

Dengiz yüzigǝ upuⱪ siziⱪini siziwatⱪinida,

Ərxtǝ bulutlarni orunlaxturup,

Qongⱪur dengizdiki bulaⱪ-mǝnbǝlǝrni mustǝⱨkǝmlǝwatⱪinida,

Dengiz sulirini bekitkǝn dairidin exip kǝtmisun dǝp pǝrman qüxüriwatⱪinida,

Bipayan zeminning ullirini ⱪuruwatⱪinida,

Mǝn u yǝrdǝ idim;■

30 Xu qaƣda goya usta bir ⱨünǝrwǝndǝk Uning yenida turƣanidim,

Mǝn ⱨǝrdaim Uning aldida xadlinattim, mǝn Uning kündilik dil’arami idim; ■

31 Mǝn Uning alimidin, yǝr-zeminidin xadlinip,

Dunyadiki insanlardin hursǝnlik tepip yürǝttim,

32 Xunga i balilar, ǝmdi manga ⱪulaⱪ selinglar;

Qünki yollirimni qing tutⱪanlar nǝⱪǝdǝr bǝht tapar!■

33 Alƣan nǝsiⱨǝtkǝ ǝmǝl ⱪilip,

Dana bolƣin, uni rǝt ⱪilma.

34 Sɵzümgǝ ⱪulaⱪ selip,

Ⱨǝrküni dǝrwazilirim aldidin kǝtmǝy,

Ixiklirim aldida meni kütidiƣan kixi nǝⱪǝdǝr bǝhtliktur!

35 Kimki meni tapsa ⱨayatni tapidu,

Pǝrwǝrdigarning xǝpⱪitigǝ nesip bolidu.■

36 Lekin manga gunaⱨ ⱪilƣan ⱨǝrkim ɵz jeniƣa ziyan kǝltüridu,

Meni yaman kɵrgǝnlǝr ɵlümni dost tutⱪan bolidu».□

9

Danaliⱪning sɵzining dawami, buzuⱪ hotunning sɵzliri

1 Danaliⱪ ɵzigǝ bir ɵy selip,

Uning yǝttǝ tüwrükini ornatti.

2 U mallirini soyup,

Esil xarablirini arilaxturup tǝyyarlap,

Ziyapǝt dastihinini yaydi;

3 Dedǝklirini meⱨman qaⱪirixⱪa ǝwǝtti,

Ɵzi xǝⱨǝrning ǝng egiz jaylirida turup:■

4 «I saddilar, bu yǝrgǝ kelinglar, — dǝp qaⱪiriwatidu;

Nadanlarƣa:

5 Ⱪeni, nanlirimdin eƣiz tegip,

Mǝn arilaxturup tǝyyarliƣan xarablardin iqinglar;

6 Nadanlar ⱪataridin qiⱪip, ⱨayatⱪa erixinglar,

Yoruⱪluⱪ yolida menginglar», — dǝwatidu.

7 Ⱨakawurlarƣa tǝnbiⱨ bǝrgüqi aⱨanǝtkǝ uqraydu,

Ⱪǝbiⱨlǝrni ǝyibligüqi ɵzigǝ daƣ kǝltüridu.

8 Ⱨakawurlarni ǝyiblimǝ, qünki u sanga ɵq bolup ⱪalidu;

Ⱨalbuki, dana kixini ǝyiblisǝng, u seni sɵyidu.■

9 Dana adǝmgǝ dǝwǝt ⱪilsang, ǝⱪli tehimu toluⱪ bolidu;

Ⱨǝⱪⱪaniy adǝmgǝ durus yol kɵrsǝtsǝng,

Bilimi tehimu axidu.

10 Pǝrwǝrdigardin ǝyminix danaliⱪning baxlinixidur,

Muⱪǝddǝs bolƣuqini tonux yoruⱪluⱪtur.■

11 Mǝn danaliⱪ sǝndǝ bolsam, künliringni uzartimǝn,

Ɵmrüngning yilliri kɵpiyǝr.■

12 Sǝndǝ danaliⱪ bolsa, paydini kɵridiƣan ɵzüngsǝn,

Danaliⱪni mazaⱪ ⱪilsang ziyan tartidiƣanmu ɵzüngsǝn.

13 Nadan hotun aƣzi bisǝrǝmjan, ǝⱪilsizdur,

Ⱨeqnemǝ bilmǝstur.■

14 U ixik aldida olturup,

Xǝⱨǝrning ǝng egiz jaylirida orun elip,

15 Udul ɵtüp ketiwatⱪanlarƣa:

16 «Kimki sadda bolsa, bu yǝrgǝ kǝlsun!» — dǝwatidu,

Wǝ ǝⱪilsizlǝrni:

17 «Oƣriliⱪqǝ iqkǝn su tatliⱪ bolidu,

Oƣrilap yegǝn nan tǝmlik bolidu!» — dǝp qarⱪiwatidu.■

18 Lekin qaⱪirilƣuqi ɵlüklǝrning uning ɵyidǝ yatⱪanliⱪidin bihǝwǝrdur,

Uning burunⱪi meⱨmanlirining alliⱪaqan tǝⱨtisaraning tǝglirigǝ qüxüp kǝtkǝnlikini u sǝzmǝs.□  ■

10

Padixaⱨ Sulaymanning ⱨekmǝtlik sɵzliri

1 Padixaⱨ Sulaymanning pǝnd-nǝsiⱨǝtliri: —

Dana oƣul atisini xad ⱪilar;

Əⱪilsiz oƣul anisini ⱪayƣu-ⱨǝsrǝtkǝ salar.■

2 Ⱨaram bayliⱪlarning ⱨeq paydisi bolmas;

Ⱨǝⱪⱪaniyǝt insanni ɵlümdin ⱪutuldurar.■

3 Pǝrwǝrdigar ⱨǝⱪⱪaniy adǝmning jenini aq ⱪoymas;

Lekin u ⱪǝbiⱨlǝrning nǝpsini boƣup ⱪoyar.

4 Ⱨurunluⱪ kixini gaday ⱪilar;

Ixqanliⱪ bolsa bayaxat ⱪilar.□  ■

5 Yazda ⱨosulni yiƣiwalƣuqi — dana oƣuldur;

Lekin orma waⱪtida uhlap yatⱪuqi — hijalǝtkǝ ⱪalduridiƣan oƣuldur.

6 Bǝrikǝt ⱨǝⱪⱪaniy adǝmning bexiƣa qüxǝr;

Əmma zorawanliⱪ yamanlarning aƣziƣa urar.□

7 Ⱨǝⱪⱪaniy adǝmning yadikari mubarǝktur;

Yamanlarning nami bolsa, sesiⱪ ⱪalar.

8 Dana adǝm yolyoruⱪ-nǝsiⱨǝtlǝrni ⱪobul ⱪilar;

Kot-kot, nadan kixi ɵz ayiƣi bilǝn putlixar.■

9 Ƣubarsiz yürgǝn kixining yürüx-turuxi turaⱪliⱪtur,

Yollirini ǝgri ⱪilƣanning kiri ahiri axkarilinidu.

10 Kɵz ixaritini ⱪilip yüridiƣanlar adǝmni daƣda ⱪaldurar;

Kot-kot, nadan kixi ɵz ayiƣi bilǝn putlixar.

11 Ⱨǝⱪⱪaniy adǝmning aƣzi ⱨayatliⱪ buliⱪidur,

Əmma zorawanliⱪ yamanning aƣziƣa urar.□  ■

12 Ɵqmǝnlik jedǝl ⱪozƣar;

Meⱨir-muⱨǝbbǝt ⱨǝmmǝ gunaⱨlarni yapar.■

13 Əⱪil-idraⱪlik adǝmning aƣzidin danaliⱪ tepilar;

Əⱪilsizning dümbisigǝ palaⱪ tegǝr.■

14 Dana adǝmlǝr bilimlǝrni ziyadǝ toplar;

Lekin ǝhmǝⱪning aƣzi uni ⱨalakǝtkǝ yeⱪinlaxturar.

15 Mal-dunyaliri goya mǝzmut xǝⱨǝrdǝk bayning kapalitidur;

Miskinni ⱨalak ⱪilidiƣan ix dǝl uning namratliⱪidur.

16 Ⱨǝⱪⱪaniylarning ǝjirliri janƣa jan ⱪoxar,

Ⱪǝbiⱨlǝrning ⱨosuli gunaⱨnila kɵpǝytixtur.□

17 Nǝsiⱨǝtni anglap uni saⱪliƣuqi ⱨayatliⱪ yoliƣa mangar;

Tǝnbiⱨlǝrni rǝt ⱪilƣan kixi yoldin azƣanlardur.

18 Adawǝt saⱪliƣan kixi yalƣan sɵzlimǝy ⱪalmas;

Tɵⱨmǝt qapliƣanlar ǝhmǝⱪtur.□

19 Gǝp kɵp bolup kǝtsǝ, gunaⱨtin haliy bolmas,

Lekin aƣziƣa igǝ bolƣan ǝⱪilliⱪtur.

20 Ⱨǝⱪⱪaniy adǝmning sɵzi huddi sap kümüx;

Yamanning oyliri tolimu ǝrzimǝstur.□

21 Ⱨǝⱪⱪaniy adǝmning sɵzliri nurƣun kixini ⱪuwwǝtlǝr;

Əhmǝⱪlǝr ǝⱪli kǝmlikidin ɵlǝr.

22 Pǝrwǝrdigarning ata ⱪilƣan bǝrikiti adǝmni dɵlǝtmǝn ⱪilar;

U bǝrikitigǝ ⱨeqbir japa-muxǝⱪⱪǝt ⱪoxmas.

23 Əhmǝⱪ ⱪǝbiⱨlikni tamaxa dǝp bilǝr;

Əmma danaliⱪ yorutulƣan kixining hursǝnlikidur.□  ■

24 Yaman kixi nemidin ⱪorⱪsa xuningƣa uqrar;

Ⱨǝⱪⱪaniy adǝmning arzusi ǝmǝlgǝ axurular.

25 Yaman adǝm ⱪuyundǝk ɵtüp yoⱪar;

Lekin ⱨǝⱪⱪaniy adǝm mǝnggülük uldǝktur.

26 Adǝm aqqiⱪ su yutuwalƣandǝk,

Kɵzigǝ is-tütǝk kirip kǝtkǝndǝk,

Ⱨurun adǝmni ixⱪa ǝwǝtkǝnmu xundaⱪ bolar.□

27 Pǝrwǝrdigardin ǝyminix ɵmürni uzun ⱪilar,

Yamanning ɵmri ⱪisⱪartilar.■

28 Ⱨǝⱪⱪaniy adǝmning ümidi hursǝnlik elip kelǝr;

Lekin rǝzilning kütkini yoⱪⱪa qiⱪar.■

29 Pǝrwǝrdigarning yoli durus yaxawatⱪanlarƣa baxpanaⱨdur;

Ⱪǝbiⱨlik ⱪilƣuqilarƣa bolsa ⱨalakǝttur.■

30 Ⱨǝⱪⱪaniylarning orni mustǝⱨkǝmdur;

Yamanlar zeminda uzun turmas.

31 Ⱨǝⱪⱪaniy adǝmning aƣzidin danaliⱪ qiⱪar;

Lekin xumluⱪ til kesip taxlinar.

32 Ⱨǝⱪⱪaniy adǝmning sɵzi kixigǝ mok huxyaⱪar;

Yaman adǝmning aƣzidin xumluⱪ qiⱪar.

11

1 Yalƣan taraza Pǝrwǝrdigarƣa yirginqliktur;

Adil jing texi Uni hursǝn ⱪilar.■

2 Tǝkǝbburluⱪ bilǝn birgǝ xǝrmǝndiqilik ǝgixip kelǝr;

Lekin danaliⱪ kiqik peillarƣa ⱨǝmraⱨ bolar.■

3 Toƣrilarning sǝmimiyliki ɵzini yetǝklǝr;

Lekin kazzaplarning ǝgriliki ɵzini wǝyran ⱪilar.■

4 Hudaning ƣǝzǝp künidǝ mal-dunyaning paydisi bolmas;

Lekin ⱨǝⱪⱪaniyǝt adǝmni ɵlümdin ⱪutⱪuzar.■

5 Kamil adǝmning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi ɵzini tüz yolƣa baxlar;

Yaman adǝm ɵz yamanliⱪidin yiⱪilar.

6 Durus adǝmlǝrning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi ɵzlirini ⱪutⱪuzar;

Lekin kazzaplar ɵz ⱨiylǝ-nǝyringidin tutular.

7 Rǝzil adǝm ɵlsǝ, uning ümidi yoⱪⱪa qiⱪar;

Gunaⱨkarning ümidi ahiri ⱪuruⱪ ⱪalar.□

8 Ⱨǝⱪⱪaniy adǝm ⱪiyinqiliⱪtin haliy ⱪilinar;

Rǝzil adǝm uning orniƣa tutular.■

9 Munapiⱪlar ɵz aƣzi bilǝn yeⱪinini buzar;

Lekin ⱨǝⱪⱪaniylar bilimi bilǝn ⱪutⱪuzular.

10 Ⱨǝⱪⱪaniy adǝm ronaⱪ tapsa, xǝⱨǝr hux bolar;

Rǝzil adǝm ⱨalak bolsa, hǝlⱪ tǝntǝnǝ ⱪilar.

11 Toƣrilarning bǝrikǝt tilǝxliri bilǝn xǝⱨǝr güllinǝr;

Lekin rǝzillǝrning tili bilǝn wǝyran bolar.

12 Ɵz yeⱪinini sɵkidiƣan kixi — ǝⱪilsizdur;

Əmma yorutulƣan adǝm aƣzini yiƣar.

13 Gǝp toxuƣuqi mǝhpiyǝtlǝrni axkarilar;

Sadiⱪ adǝm amanǝtkǝ hiyanǝt ⱪilmas.

14 Yolyoruⱪ kǝm bolsa, ǝl-yurt yiⱪilar;

Uluƣ bir mǝsliⱨǝtqi bolsa, ǝl nijat tapar.□  ■

15 Yatⱪa borun bolƣan kixi ziyan tartmay ⱪalmas;

Ⱪol berixip kepil boluxni yaman kɵrgǝn kixining ⱪuliⱪi tinq bolar.□

16 Xapaǝtlik ayal izzǝt-ⱨɵrmǝtni ⱪoldin bǝrmǝs;

Zorawanlar bayliⱪni ⱪoldin bǝrmǝs.

17 Rǝⱨimdil ɵz-ɵzigǝ bǝht yaritar;

Rǝⱨimsiz ɵz tenini aƣritar.

18 Yaman adǝmlǝrning alƣan ix ⱨǝⱪⱪi ularni aldar, bǝrikǝtsiz bolar;

Əmma ⱨǝⱪⱪaniyǝt teriƣuqi adǝm ǝmǝliy in’am alar.□

19 Ⱨǝⱪⱪaniyǝt adǝmgǝ ⱨayatliⱪ tapⱪuzar;

Yamanliⱪni kɵzlǝp yüridiƣan kixi ɵlümgǝ yüz tutar.

20 Niyiti buzuⱪ kixi Pǝrwǝrdigarƣa yirginqliktur;

Əmma yoli diyanǝtlik kixilǝr uning hursǝnlikidur.

21 Ⱪol tutuxup birlǝxsimu, yamanlar jazaƣa tartilmay ⱪalmas;

Lekin ⱨǝⱪⱪaniylarning nǝsli nijat tapar.□  ■

22 Qirayliⱪ ǝmma tetiⱪsiz hotun,

Qoxⱪining tumxuⱪiƣa altun ⱨalⱪa salƣandǝktur.

23 Ⱨǝⱪⱪaniylarning arzusi pǝⱪǝt yahxi mewǝ elip kelǝr;

Yamanlarning kütkini ƣǝzǝp-nǝprǝttur.

24 Biraw mǝrdlǝrqǝ tarⱪatsimu, güllinǝr;

Yǝnǝ biraw berixkǝ tegixlikini ayisimu, pǝⱪǝt namratlixar.

25 Mǝrd adǝm ǝtlinǝr;

Baxⱪilarni suƣarƣuqi ɵzimu suƣirilar.■

26 Axliⱪni satmay besiwalƣan kixi ǝlning lǝnitigǝ uqraydu;

Lekin axliⱪni setip bǝrgüqigǝ bǝrikǝt tilinǝr.

27 Yahxiliⱪni izdǝp intilgǝn adǝm xapaǝt tapar;

Yamanliⱪni izdigǝn adǝm ɵzi yamanliⱪ kɵrǝr.■

28 Ɵz mal-duniyasiƣa tayanƣuqi yiⱪilar;

Ⱨǝⱪⱪaniy kixi yopurmaⱪtǝk kɵkirǝr.■

29 Ɵz ɵyigǝ azarqiliⱪ salƣan kixi xamalƣa miras bolar;

Əⱪilsiz adǝm aⱪilanining ⱪuli bolup ⱪalar.

30 Ⱨǝⱪⱪaniyning beridiƣan mewisi «ⱨayatliⱪ dǝrihi»dur;

Dana kixi kɵngüllǝrni ⱨayatliⱪⱪa mayil ⱪilar.□

31 Ⱪaranglar, ⱨǝⱪⱪaniy adǝm bu dunyada sǝwǝnliki üqün bǝdǝl tɵligǝn yǝrdǝ,

Rǝzillǝr bilǝn gunaⱨkarlarning aⱪiwiti ⱪandaⱪ bolar?□  ■

12

1 Kimki tǝrbiyini ⱪǝdirlisǝ, bilimnimu sɵygüqidur;

Lekin tǝnbiⱨkǝ nǝprǝtlǝngǝn nadan-ⱨamaⱪǝttur.

2 Yahxi niyǝtlik adǝm Pǝrwǝrdigarning iltipatiƣa erixǝr;

Əmma Pǝrwǝrdigar ⱨiylǝ-mikirlik adǝmning gunaⱨini bekitǝr.

3 Adǝmlǝr yamanliⱪ ⱪilip amanliⱪ tapalmas;

Lekin ⱨǝⱪⱪaniylarning yiltizi tǝwrǝnmǝs.■

4 Pǝzilǝtlik ayal erining tajidur;

Əmma uni uyatⱪa salƣuqi hotun uning ustihinini qiritǝr.■

5 Ⱨǝⱪⱪaniy adǝmning oy-pikri durus ⱨɵküm qiⱪirar;

Yamanlarning nǝsiⱨǝtliri mǝkkarliⱪtur.□

6 Yamanlarning sɵzliri ⱪan tɵkidiƣan ⱪiltaⱪtur;

Lekin durusning sɵzi adǝmni ⱪiltaⱪtin ⱪutuldurar.■

7 Yamanlar aƣdurulup, yoⱪilar;

Lekin ⱨǝⱪⱪaniylarning ɵyi mǝzmut turar.□  ■

8 Adǝm ɵz zerikliki bilǝn mahtaxⱪa sazawǝr bolar;

Əgri niyǝtlik kixi kɵzgǝ ilinmas.

9 Peⱪir turup hizmǝtkari bar kixi,

Ɵzini qong tutup aq yürgǝn kixidin yahxidur.■

10 Ⱨǝⱪⱪaniy adǝm ɵz uliƣinimu asrar;

Əmma rǝzil adǝmning bolsa ⱨǝtta rǝⱨimdilliⱪimu zalimliⱪtur.■

11 Tirixip teriⱪqiliⱪ ⱪilƣan deⱨⱪanning ⱪorsiⱪi toⱪ bolar;

Əmma ham hiyallarƣa berilgǝn kixining ǝⱪli yoⱪtur.■

12 Yaman adǝm yamanliⱪ ⱪiltiⱪini kɵzlǝp olturar;

Əmma ⱨǝⱪⱪaniy adǝmning yiltizi mewǝ berip turar.

13 Yaman adǝm ɵz aƣzining gunaⱨidin tutular;

Ⱨǝⱪⱪaniy adǝm muxǝⱪⱪǝt-ⱪiyinqiliⱪtin ⱪutular.□  ■

14 Adǝm ɵz aƣzining mewisidin ⱪanaǝt tapar;

Ɵz ⱪoli bilǝn ⱪilƣanliridin uningƣa yandurular.■

15 Əhmǝⱪ ɵz yolini toƣra dǝp bilǝr;

Əmma dǝwǝtkǝ ⱪulaⱪ salƣan kixi aⱪilanidur.■

16 Əhmǝⱪning aqqiⱪi kǝlsǝ, tezla bilinǝr;

Zerǝk kixi ⱨaⱪarǝtkǝ sǝwr ⱪilar, sǝtqilikni axkarilimas.□

17 Ⱨǝⱪiⱪǝtni eytⱪan kixidin adalǝt bilinǝr;

Yalƣan guwaⱨliⱪ ⱪilƣuqidin aldamqiliⱪ bilinǝr.■

18 Bǝzlilǝrning yeniklik bilǝn eytⱪan gepi adǝmgǝ sanjilƣan ⱪiliqⱪa ohxar;

Biraⱪ aⱪilanining tili dǝrdkǝ dǝrmandur.■

19 Rastqil mǝnggü turƣuzulidu;

Lǝwzi yalƣan bolsa birdǝmliktur.□

20 Yamanliⱪning koyida yürgüqining kɵnglidǝ ⱨiylǝ saⱪlanƣandur;

Amanliⱪni dǝwǝt ⱪilƣuqilar huxalliⱪⱪa qɵmǝr.

21 Ⱨǝⱪⱪaniy adǝmning bexiƣa ⱨeq külpǝt qüxmǝs;

Ⱪǝbiⱨlǝr bala-ⱪazaƣa qɵmülǝr.

22 Yalƣan sɵzlǝydiƣanning lǝwliri Pǝrwǝrdigarƣa yirginqliktur;

Lekin lǝwzidǝ turƣanlarƣa U apirin eytar.

23 Pǝmlik adǝm bilimini yoxurar;

Biraⱪ ǝhmǝⱪ nadanliⱪini jakarlar.■

24 Tirixqan ⱪol ⱨoⱪuⱪ tutar;

Ⱨurun ⱪol alwanƣa tutular.■

25 Kɵngülning ƣǝm-ǝndixisi kixini mükqǝytǝr;

Lekin meⱨribanǝ bir sɵz kixini roⱨlandurar.■

26 Ⱨǝⱪⱪaniy kixi ɵz dosti bilǝn birgǝ yol izdǝr;

Biraⱪ yamanlarning yoli ɵzlirini adaxturar.□

27 Ⱨurun ɵzi tutⱪan owni pixurup yeyǝlmǝs;

Biraⱪ ǝtiwarliⱪ bayliⱪlar tirixqanƣa mǝnsuptur.□

28 Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪning yolida ⱨayat tepilar;

Xu yolda ɵlüm kɵrünmǝstur.

13

1 Dana oƣul atisining tǝrbiyisigǝ kɵngül ⱪoyar;

Mǝshirǝ ⱪilƣuqi tǝnbiⱨkǝ ⱪulaⱪ salmas.

2 Adǝm durus eƣizining mewisidin ⱨuzurlinar;

Tuzkorlar zorawanliⱪⱪa ⱨǝwǝs ⱪilip zorawanliⱪⱪa uqrar.■

3 Sɵzdǝ eⱨtiyatqan kixi jenini saⱪlap ⱪalar;

Aƣzi ittik ⱨalakǝtkǝ uqrar.

4 Ⱨurunning arzu-tiliki bar, lekin erixǝlmǝs;

Lekin tirixqan ǝtlinǝr.

5 Ⱨǝⱪⱪaniy adǝm yalƣanqiliⱪtin yirginǝr;

Ⱪǝbiⱨ bolsa sesip, xǝrmǝndǝ bolar.

6 Yoli durusni ⱨǝⱪⱪaniyǝt ⱪoƣdar;

Lekin gunaⱨkarni rǝzillik yiⱪitar.■

7 Bǝzilǝr ɵzini bay kɵrsǝtkini bilǝn ǝmǝliyǝttǝ ⱪuruⱪ sɵlǝttur;

Bǝzilǝr ɵzini yoⱪsul kɵrsǝtkini bilǝn zor bayliⱪliri bardur.■

8 Ɵz bayliⱪi gɵrügǝ tutulƣan bayning jeniƣa ara turar;

Biraⱪ yoⱪsullar ⱨeq wǝⱨimini anglimas.

9 Ⱨǝⱪⱪaniy adǝmning nuri xadlinip parlar;

Biraⱪ yaman adǝmning qiriƣi ɵqürülǝr.■

10 Kibirliktin pǝⱪǝt jedǝl-majirala qiⱪar;

Danaliⱪ bolsa nǝsiⱨǝtni angliƣanlar bilǝn billidur.

11 Ixlimǝy tapⱪan ⱨaram bayliⱪ bǝrikǝtsizdur;

Tǝr tɵküp ⱨalal tapⱪan güllinǝr.■

12 Tǝlmürginigǝ kütüp erixǝlmǝslik kɵngülni sunuⱪ ⱪilar,

Lekin tǝxnaliⱪta erixkini «ⱨayatliⱪ dǝrihi»dur.□  ■

13  Hudaning kalam-sɵzigǝ pisǝnt ⱪilmiƣan adǝm gunaⱨning tɵlimigǝ ⱪǝrzdar bolar;

Lekin pǝrmanni ⱪǝdirligǝn adǝm yahxiliⱪ kɵrǝr.

14 Aⱪilanining tǝlimi ⱨayatliⱪ bǝrgüqi bulaⱪtur,

U seni ɵlüm tuzaⱪliridin ⱪutuldurar.■

15 Aⱪilanilik adǝmni iltipatⱪa erixtürǝr;

Biraⱪ tuzkorlarning yoli ǝgri-bügri, japaliⱪ bolar.

16 Pǝm-parasǝtlik adǝm bilimi bilǝn ix kɵrǝr;

Ⱨamaⱪǝt ɵz nadanliⱪini axkarilar.■

17 Rǝzil alaⱪiqi bala-ⱪazaƣa uqrar;

Sadiⱪ ǝlqi bolsa dǝrdkǝ dǝrmandur.

18 Tǝrbiyǝni rǝt ⱪilƣan adǝm namratlixip uyatⱪa ⱪalar;

Əmma tǝnbiⱨni ⱪobul ⱪilƣan ⱨɵrmǝtkǝ erixǝr.

19 Əmǝlgǝ axⱪan arzu kixigǝ xerin tuyular;

Lekin ǝhmǝⱪlǝr yamanliⱪni taxlaxni yaman kɵrǝr.

20 Aⱪilanilǝr bilǝn billǝ yürgǝn Dan. bolar;

Biraⱪ ǝhmǝⱪlǝrgǝ ⱨǝmraⱨ bolƣan nalǝ-pǝryadta ⱪalar.□

21 Bala-ⱪaza gunaⱨkarlarning kǝynidin besip mangar;

Lekin ⱨǝⱪⱪaniylar yahxiliⱪning ǝjrini tapar.

22 Yahxi adǝm pǝrzǝntlirining pǝrzǝntlirigǝ miras ⱪaldurar;

Gunaⱨkarlarning yiƣⱪan mal-dunyaliri ⱨǝⱪⱪaniylar üqün toplinar.■

23 Yoⱪsulning taxlanduⱪ yeri mol ⱨosul berǝr,

Lekin adalǝtsizliktin u wǝyran bolar.■

24 Tayaⱪni ayiƣan kixi oƣlini yahxi kɵrmǝs;

Balini sɵygǝn kixi uni ǝstayidil tǝrbiyilǝp jazalar.■

25 Ⱨǝⱪⱪaniy adǝm kɵngli ⱪanaǝt tapⱪuqǝ ozuⱪ yǝr;

Yamanning ⱪorsiⱪi aq ⱪalar.

14

1 Ⱨǝrbir dana ayal ɵz ailisini awat ⱪilar;

Əhmǝⱪ ayal ailisini ɵz ⱪoli bilǝn wǝyran ⱪilar.□

2 Durusluⱪ yolida mangidiƣan kixi Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪar;

Ⱪingƣir yolda mangƣan kixi Hudani kɵzgǝ ilmas.■

3 Əhmǝⱪning tǝkǝbbur aƣzi ɵzigǝ tayaⱪ bolar;

Aⱪilanining lǝwliri ɵzini ⱪoƣdar.

4 Ulaƣ bolmisa, eƣil pak-pakiz turar;

Biraⱪ ɵküzning küqi bolƣandila sangƣa axliⱪ tolar.□

5 Ixǝnqlik guwaⱨqi yalƣan eytmas;

Sahta guwaⱨqi yalƣan gǝpni nǝpǝstǝk tinar.■

6 Ⱨakawurlar danaliⱪ izdǝp tapalmas;

Biraⱪ yorutulƣan adǝmgǝ bilim elix asanƣa qüxǝr.□

7 Birawning aƣzida bilim yoⱪluⱪini bilip yǝtkǝndǝ,

Uningdin ɵzüngni neri tart.

8 Əⱪil-parasǝtlik kixining danaliⱪi ɵz yolini oylinixtidur;

Əhmǝⱪlǝrning ǝⱪilsizliki bolsa ɵzlirining aldinixidur.

9 Əhmǝⱪlǝr bolsa «itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi»ni kɵzgǝ ilmaydu,

Ⱨǝⱪⱪaniylar arisida bolsa iltipat tepilar.□

10 Kɵngüldiki dǝrdni pǝⱪǝt ɵzila kɵtürǝlǝr;

Kɵngüldiki huxluⱪⱪimu baxⱪilar xerik bolalmas.

11 Yamanning ɵyi ɵrülüp qüxǝr;

Ⱨǝⱪⱪaniy adǝmning qediri güllinip ketǝr.

12 Adǝm balisiƣa toƣridǝk kɵrünidiƣan bir yol bar,

Lekin aⱪiwiti ⱨalakǝtkǝ baridiƣan yollardur.■

13 Oyun-külkǝ bolsa ⱪǝlbtiki ƣǝm-ⱪayƣuni yapar,

Huxalliⱪ ɵtüp kǝtkǝndǝ, ƣǝm-ⱪayƣu yǝnila ⱪalar.■

14 Toƣra yoldin burulup yanƣan adǝm ⱨaman ɵz yolidin toyar;

Yahxi adǝm ɵz ixidin ⱪanaǝtlinǝr.■

15 Saddilar ⱨǝmmǝ gǝpkǝ ixinip ketǝr;

Lekin pǝm-parasǝtlik kixi ⱨǝrbir ⱪǝdǝmni awaylap basar.

16 Dana adǝm eⱨtiyatqan bolup awariqiliktin neri ketǝr;

Əhmǝⱪ ⱨakawurluⱪ ⱪilip, ɵzigǝ ixinip aldiƣa mangar.□

17 Terikkǝk ǝhmǝⱪliⱪ ⱪilar;

Nǝyrǝngwaz adǝm nǝprǝtkǝ uqrar.

18 Saddilar ǝhmǝⱪliⱪⱪa warisliⱪ ⱪilar;

Pǝm-parasǝtliklǝr bilimni ɵz taji ⱪilar.

19 Yamanlar yahxilarning aldida igilǝr;

Ⱪǝbiⱨlǝr ⱨǝⱪⱪaniyning dǝrwaziliri aldida bax urar.

20 Namrat kixi ⱨǝtta ɵz yeⱪiniƣimu yaman kɵrünǝr.

Bayning dosti bolsa kɵptur.■

21 Yeⱪinini pǝs kɵrgǝn gunaⱨkardur;

Lekin miskinlǝrgǝ rǝⱨim ⱪilƣan bǝrikǝt tapar.

22 Yamanliⱪ oyliƣanlar yoldin adaxⱪanlardin ǝmǝsmu?

Biraⱪ yahxiliⱪ oyliƣanlar rǝⱨim-xǝpⱪǝt, ⱨǝⱪiⱪǝt-sadiⱪliⱪⱪa muyǝssǝr bolar.■

23 Ⱨǝmmǝ meⱨnǝttin payda qiⱪar;

Biraⱪ ⱪuruⱪ paranglar adǝmni moⱨtajliⱪta ⱪaldurar.

24 Aⱪilanilǝr üqün bayliⱪlar bir tajdur;

Əhmǝⱪlǝrning nadanliⱪidin pǝⱪǝt yǝnǝ xu nadanliⱪla qiⱪar.

25 Ⱨǝⱪⱪaniy guwaⱨliⱪ bǝrgüqi kixilǝrning ⱨayatini ⱪutⱪuzar;

Yalƣan-yawidaⱪ sɵzlǝydiƣan guwaⱨqi yalƣan gǝpni nǝpǝstǝk tinar.

26 Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪidiƣanning küqlük yɵlǝnqüki bar,

Uning balilirimu ⱨimayigǝ igǝ bolar.

27 Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪux ⱨayatning buliⱪidur;

U kixini ǝjǝllik tuzaⱪlardin ⱪutⱪuzar.□  ■

28 Padixaⱨning xan-xǝripi puⱪrasining kɵplikidindur;

Puⱪrasining kǝmliki ǝmirning ⱨalakitidur.

29 Eƣir-besiⱪ kixi intayin aⱪil kixidur;

Qeqilƣaⱪ ǝhmǝⱪliⱪni uluƣlar.

30 Hatirjǝm kɵngül tǝnning saⱪliⱪidur;

Ⱨǝsrǝt qekix bolsa sɵngǝklǝrni qiritar.

31 Miskinni bozǝk ⱪilƣuqi — Pǝrwǝrdigarƣa ⱨaⱪarǝt ⱪilƣuqidur;

Ⱨajǝtmǝnlǝrgǝ xapaǝt ⱪilix Uni ⱨɵrmǝtligǝnliktur.■

32 Yaman ɵz yamanliⱪi iqidǝ yiⱪitilar;

Ⱨǝⱪⱪaniy adǝm ⱨǝtta sǝkratta yatⱪandimu hatirjǝm bolar.□

33 Yorutulƣan kixining kɵnglidǝ danaliⱪ yatar;

Biraⱪ ǝhmǝⱪning kɵnglidikisi axkara bolmay ⱪalmas.■

34 Ⱨǝⱪⱪaniyǝt ⱨǝrⱪaysi ǝlni yuⱪiri kɵtürǝr;

Gunaⱨ ⱨǝrⱪandaⱪ millǝtni nomusⱪa ⱪaldurar.

35 Padixaⱨning iltipati ǝⱪilliⱪ hizmǝtkarning bexiƣa qüxǝr;

Biraⱪ uning ƣǝzipi nomusta ⱪaldurƣuqi uyatsiz hizmǝtkarining bexiƣa qüxǝr.□

15

1 Mulayim jawab ƣǝzǝpni basar;

Ⱪopal sɵz aqqiⱪni ⱪozƣar.■

2 Aⱪilanilǝrning tili bilimni jari ⱪilar;

Əhmǝⱪning aƣzi ⱪuruⱪ gǝp tɵkǝr.■

3 Pǝrwǝrdigarning kɵzi ⱨǝr yǝrdǝ yürǝr;

Yahxi-yamanlarni kɵrüp turar.□  ■

4 Xipa yǝtküzgüqi til huddi bir «ⱨayatliⱪ dǝrihi»dur;

Tili ǝgrilik kixining roⱨini sundurar.□  ■

5 Əhmǝⱪ atisining tǝrbiyisigǝ pisǝnt ⱪilmas;

Lekin atisining tǝnbiⱨigǝ ⱪulaⱪ salƣan zerǝk bolar.

6 Ⱨǝⱪⱪaniyning ɵyidǝ gɵⱨǝrlǝr kɵptur;

Biraⱪ yamanning tapawiti ɵzigǝ awariqilik tapar.

7 Dananing lǝwliri bilim tarⱪitar;

Əhmǝⱪning kɵnglidin ⱨeq bilim qiⱪmas.

8 Yamanlarning ⱪurbanliⱪi Pǝrwǝrdigarƣa yirginqliktur;

Duruslarning duasi Uning hursǝnlikidur.■

9 Yamanlarning yoli Pǝrwǝrdigarƣa yirginqliktur;

Lekin ⱨǝⱪⱪaniyǝtni intilip izdigüqini U yahxi kɵrǝr.

10 Toƣra yoldin qiⱪⱪanlar azabliⱪ tǝrbiyini kɵrǝr;

Tǝnbiⱨgǝ ɵq bolƣuqi ɵlǝr.

11 Tǝⱨtisara wǝ ⱨalakǝt Pǝrwǝrdigarning kɵz aldida oquⱪ turƣan yǝrdǝ,

Insan kɵnglidiki oy-pikirni ⱪandaⱪmu Uningdin yoxuralisun?!□  ■

12 Ⱨakawur tǝnbiⱨ bǝrgüqini yaⱪturmas;

U aⱪilanilǝrdin nǝsiⱨǝt elixⱪa barmas.□

13 Kɵngül xad bolsa, hux qiray bolar;

Dǝrd-ǝlǝm tartsa, roⱨi sunar.■

14 Yorutulƣan kɵngül bilimni izdǝr;

Əⱪilsizning aƣzi nadanliⱪni ozuⱪ ⱪilar.

15 Ezilgǝnlǝrning ⱨǝmmǝ künliri tǝstǝ ɵtǝr;

Biraⱪ xad kɵngül ⱨǝrkünini ⱨeyttǝk ɵtküzǝr.

16 Zor bayliⱪ bilǝn biaramliⱪ tapⱪandin,

Azƣa xükür ⱪilip, Pǝrwǝrdigardin ǝymǝngǝn ǝwzǝl.■

17 Nǝprǝt iqidǝ yegǝn bordaⱪ gɵxtǝ ⱪilinƣan katta ziyapǝttin,

Meⱨir-muⱨǝbbǝt iqidǝ yegǝn kɵktat ǝwzǝl.■

18 Terikkǝk kixi jedǝl qiⱪirar;

Eƣir-besiⱪ talax-tartixlarni tinqlandurar.■

19 Ⱨurunning yoli tikǝnlik ⱪaxadur,

Durus adǝmning yoli kɵtürülgǝn yoldǝk daƣdamdur.

20 Dana oƣul atisini xad ⱪilar;

Əⱪilsiz adǝm anisini kǝmsitǝr.■

21 Əⱪli yoⱪ kixi ǝhmǝⱪliⱪi bilǝn huxtur;

Yorutulƣan kixi yolini toƣrilap mangar.■

22 Mǝsliⱨǝtsiz ix ⱪilƣanda nixanlar ǝmǝlgǝ axmas;

Mǝsliⱨǝtqi kɵp bolƣanda muddialar ǝmǝlgǝ axurular.■

23 Kixigǝ jayida bǝrgǝn jawabidin hux bolar,

Dǝl waⱪtida ⱪilƣan sɵz nǝⱪǝdǝr yahxidur!

24 Ⱨayatliⱪ yoli ǝⱪilliⱪ kixini yuⱪiriƣa baxlayduki,

Uni qongⱪur tǝⱨtisaradin ⱪutⱪuzar.□

25 Pǝrwǝrdigar tǝkǝbburning ɵyini yuluwetǝr;

Biraⱪ U tul hotunlarƣa pasillarni turƣuzar.■

26 Yamanlarning oy-pikri Pǝrwǝrdigarƣa yirginqliktur;

Biraⱪ sap dilning sɵzliri sɵyümlüktur.□  ■

27 Aq kɵz kixi ɵz ailisigǝ awariqilik kǝltürǝr;

Para elixⱪa nǝprǝtlǝngǝn kixi kün kɵrǝr.■

28 Ⱨǝⱪⱪaniy adǝm ⱪandaⱪ jawab berixtǝ ⱪayta-ⱪayta oylinar;

Yaman adǝmning aƣzidin xumluⱪ tɵkülǝr.

29 Pǝrwǝrdigar yaman adǝmdin yiraⱪtur;

Biraⱪ U ⱨǝⱪⱪaniyning duasini anglar.■

30 Hux kɵzlǝr kɵngülni xadlandurar;

Hux hǝwǝr ustihanlarƣa gɵx-may ⱪondurar.■

31 Ⱨayatliⱪⱪa elip baridiƣan tǝnbiⱨkǝ ⱪulaⱪ salƣan kixi danalarning ⱪataridin orun alar.

32 Tǝrbiyǝni rǝt ⱪilƣan ɵz jenini har ⱪilar;

Tǝnbiⱨgǝ ⱪulaⱪ salƣan yorutular.

33 Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪux adǝmgǝ danaliⱪ ɵgitǝr;

Awwal kǝmtǝrlik bolsa, andin xɵⱨrǝt kelǝr.■

16

1 Kɵngüldiki niyǝtlǝr insanƣa tǝwǝdur;

Biraⱪ tilning jawabi Pǝrwǝrdigarning ilkididur.■

2 Insan ɵzining ⱨǝmmǝ ⱪilƣan ixini pak dǝp bilǝr;

Lekin ⱪǝlbdiki niyǝtlǝrni Pǝrwǝrdigar taraziƣa selip tartip kɵrǝr.□  ■

3 Niyǝt ⱪilƣan ixliringni Pǝrwǝrdigarƣa tapxurƣin,

Xundaⱪ ⱪilƣanda pilanliring pixip qiⱪar.■

4 Pǝrwǝrdigar barliⱪ mǝwjudiyǝtning ⱨǝrbirini mǝlum mǝⱪsǝt bilǝn apiridǝ ⱪilƣan;

Ⱨǝtta yamanlarnimu balayi’apǝt küni üqün yaratⱪandur.■

5 Tǝkǝbburluⱪⱪa tolƣan kɵngüllǝrning ⱨǝrbiri Pǝrwǝrdigarƣa yirginqliktur;

Ⱪol tutuxup birlǝxsimu, jazasiz ⱪalmas.□  ■

6 Muⱨǝbbǝt-xǝpⱪǝt wǝ ⱨǝⱪiⱪǝt bilǝn gunaⱨlar kafarǝt ⱪilinip yepilar;

Pǝrwǝrdigardin ǝyminix adǝmlǝrni yamanliⱪtin haliy ⱪilar.□

7 Adǝmning ixliri Pǝrwǝrdigarni hursǝn ⱪilsa,

U ⱨǝtta düxmǝnlirinimu uning bilǝn inaⱪlaxturar.

8 Ⱨalal alƣan az,

Ⱨaram alƣan kɵptin ǝwzǝldur.■

9 Insan kɵnglidǝ ɵz yolini tohtitar;

Əmma ⱪǝdǝmlirini toƣrilaydiƣan Pǝrwǝrdigardur.

10 Ⱨǝtta padixaⱨning lǝwlirigǝ ⱪaritip ǝpsun oⱪulsimu,

Uning aƣzi toƣra ⱨɵkümdin qǝtnimǝs.□

11 Adil taraza-mizanlar Pǝrwǝrdigarƣa hastur;

Taraza taxlirining ⱨǝmmisini U yasiƣandur.■

12 Padixaⱨ rǝzillik ⱪilsa yirginqliktur,

Qünki tǝht ⱨǝⱪⱪaniyǝt bilǝnla mǝⱨkǝm turar.

13 Ⱨǝⱪⱪaniy sɵzligǝn lǝwlǝr padixaⱨlarning hursǝnlikidur;

Ular durus sɵzligüqilǝrni yahxi kɵrǝr.

14 Padixaⱨning ⱪǝⱨri goya ɵlümning ǝlqisidur;

Biraⱪ dana kixi uning ƣǝzipini tinqlandurar.■

15 Padixaⱨning qirayining nuri kixigǝ jan kirgüzǝr;

Uning xǝpⱪiti waⱪtida yaƣⱪan «keyinki yamƣur»dur.□  ■

16 Danaliⱪ elix altun elixtin nǝⱪǝdǝr ǝwzǝldur;

Yorutuluxni tallax kümüxni tallaxtin xunqǝ üstündur!■

17 Durus adǝmning egiz kɵtürülgǝn yoli yamanliⱪtin ayrilixtur;

Ɵz yoliƣa eⱨtiyat ⱪilƣan kixi jenini saⱪlap ⱪalar.

18 Mǝƣrurluⱪ ⱨalak boluxtin awwal kelǝr,

Tǝkǝbburluⱪ yiⱪilixtin awwal kelǝr.■

19 Kǝmtǝr bolup miskinlǝr bilǝn bardi-kǝldidǝ bolux,

Tǝkǝbburlar bilǝn ⱨaram mal bɵlüxkǝndin ǝwzǝldur.

20 Kimki ixni pǝm-parasǝt bilǝn ⱪilsa payda tapar;

Pǝrwǝrdigarƣa tayanƣan bolsa, bǝht-saadǝt kɵrǝr.□  ■

21 Kɵngli dana kixi sǝgǝk atilar;

Yeⱪimliⱪ sɵzlǝr adǝmlǝrning bilimini axurar.

22 Pǝm-parasǝt ɵzigǝ igǝ bolƣanlarƣa ⱨayatliⱪning buliⱪidur;

Əⱪilsizlǝrgǝ tǝlim bǝrmǝkning ɵzi ǝⱪilsizliktur.■

23 Aⱪilanǝ kixining ⱪǝlbi aƣzidin ǝⱪil qiⱪirar;

Uning lǝwzigǝ bilimni ziyadǝ ⱪilar.

24 Yeⱪimliⱪ sɵzlǝr goya ⱨǝsǝldur;

Kɵngüllǝrni hux ⱪilip tǝngǝ dawadur.

25 Adǝm balisiƣa toƣridǝk kɵrünidiƣan bir yol bar,

Lekin aⱪiwiti ⱨalakǝtkǝ baridiƣan yollardur.■

26 Ixligüqining ixtiyi uni ixⱪa salar;

Uning ⱪarni uningƣa ⱨǝydǝkqilik ⱪilar.□

27 Muttǝⱨǝm kixi yaman gǝpni kolap yürǝr;

Uning lǝwliri lawuldap turƣan otⱪa ohxar.□  ■

28 Əgri adǝm jedǝl-majira tuƣdurƣuqidur;

Ƣǝywǝtqi yeⱪin dostlarni ayriwetǝr.■

29 Zorawan kixi yeⱪin adimini azdurar;

Uni yaman yolƣa baxlap kirǝr.□

30 Kɵzini yumuwalƣan kixi yaman niyǝtni oylar;

Lewini qixligǝn kixi yamanliⱪⱪa tǝyyardur.□  ■

31 Ⱨǝⱪⱪaniyǝt yolida aⱪarƣan qaq,

Adǝmning xɵⱨrǝt tajidur.□

32 Asan aqqiⱪlimaydiƣan kixi palwandin ǝwzǝldur;

Ɵzini tutuwalƣan xǝⱨǝr alƣandinmu üstündur.□

33 Qǝk etǝkkǝ taxlanƣini bilǝn,

Lekin nǝtijisi pütünlǝy Pǝrwǝrdigardindur.

17

1 Ⱪurbanliⱪ gɵxlirigǝ tolƣan jedǝllik ɵydin,

Bir qixlǝm ⱪuruⱪ nan yǝp, kɵngül tinqliⱪta bolƣan ǝwzǝl.□  ■

2 Hizmǝtkar qewǝr bolsa, hojisining nomusta ⱪoyƣuqi oƣlini baxⱪurar;

Kǝlgüsidǝ u hojining oƣli ⱪatarida turup uning mirasni tǝⱪsim ⱪilar.

3 Sapal ⱪazan kümüxni tawlar, qanaⱪ altunni tawlar,

Biraⱪ adǝmning ⱪǝlbini Pǝrwǝrdigar sinar.■

4 Ⱪǝbiⱨ kixi yaman sɵzlǝrgǝ ixinǝr;

Yalƣanqi pitniqilǝrning sɵzigǝ ⱪulaⱪ salar.

5 Miskinlǝrni mǝshirǝ ⱪilƣuqi, ɵzini Yaratⱪuqini ⱨaⱪarǝtligüqidur;

Baxⱪilarning bǝhtsizlikidin huxal bolƣan kixi jazasiz ⱪalmas.■

6 Ⱪerilarning nǝwriliri ularning tajidur;

Pǝrzǝntlǝrning pǝhri ularning atiliridur.

7 Əhmǝⱪ yarixiⱪ gǝp ⱪilsa uningƣa yaraxmas;

Mɵtiwǝr yalƣan sɵzlisǝ uningƣa tehimu yaraxmas.

8 Para — uni bǝrgüqining nǝziridǝ esil bir gɵⱨǝrdur;

Goya uni nǝgila ixlǝtsǝ muwǝppǝⱪiyǝtkǝ erixidiƣandǝk.□

9 Baxⱪilarning hataliⱪini yoputup kǝqürgǝn kixi meⱨir-muⱨǝbbǝtni kɵzlǝr;

Kona hamanni soriƣan kixi yeⱪin dostlarni düxmǝn ⱪilar.

10 Aⱪilanigǝ singgǝn bir eƣiz tǝnbiⱨ,

Əhmǝⱪⱪǝ urulƣan yüz dǝrridin ünümlüktur.

11 Yamanlar pǝⱪǝt asiyliⱪni kɵzlǝr;

Uni jazalaxⱪa rǝⱨimsiz bir ǝlqi ǝwǝtilǝr.

12 Əhmiⱪanǝ ix ⱪiliwatⱪan nadan kixigǝ uqrap ⱪalƣandin kɵrǝ,

Baliliridin ayrilƣan eyiⱪⱪa yoluⱪup ⱪalƣan yahxi.

13 Kimki yahxiliⱪⱪa yamanliⱪ ⱪilsa,

Ixikidin bala-ⱪaza neri kǝtmǝs.■

14 Jedǝlning baxlinixi tosmini su elip kǝtkǝngǝ ohxaydu;

Xunga jedǝl partlaxtin awwal talax-tartixtin ⱪol üzgin.■

15 Yamanni aⱪliƣan,

Ⱨǝⱪⱪaniyƣa ⱪara qapliƣan,

Ohxaxla Pǝrwǝrdigarƣa yirginqliktur.■

16 Əhmǝⱪning kɵngli danaliⱪni ǝtiwarlimisa,

Ⱪandaⱪmu uning ⱪolida danaliⱪni setiwalƣudǝk puli bolsun?□

17  Ⱨǝⱪiⱪiy dost ⱨǝrdaim sanga muⱨǝbbǝt kɵrsitǝr,

Ⱨǝⱪiⱪiy ⱪerindax yaman kününg üqün yardǝmgǝ dunyaƣa kǝlgǝndur.

18 Əⱪilsiz kixi ⱪol berip,

Yeⱪini üqün kepil bolidu.

19 Jedǝlgǝ amraⱪ gunaⱨⱪa amraⱪtur;

Bosuƣini egiz ⱪilƣan ⱨalakǝtni izdǝr.□  ■

20 Niyiti buzulƣan yahxiliⱪ kɵrmǝs;

Tilida ⱨǝⱪ-naⱨǝⱪni astin-üstün ⱪilƣuqi balaƣa yoluⱪar.

21 Bala ǝhmǝⱪ bolsa, ata ƣǝm-ⱪayƣuƣa patar;

Ⱨamaⱪǝtning atisi huxalliⱪ kɵrmǝs.

22 Xad kɵngül xipaliⱪ doridǝk tǝngǝ dawadur;

Sunuⱪ roⱨ-dil adǝmning yilikini ⱪurutar.■

23 Qirik adǝm yǝng iqidǝ parini ⱪobul ⱪilar;

U adalǝtning yolini burmilar.□

24 Danaliⱪ yorutulƣan kixining kɵz aldida turar;

Biraⱪ ǝⱪilsizning kɵzi hiyalkǝxlik ⱪilip ⱪutupta yürǝr.■

25 Galwang bala atini azabƣa salar;

Uni tuƣⱪuqiningmu dǝrdi bolar.■

26 Ⱨǝⱪⱪaniylarƣa jǝrimanǝ ⱪoyuxⱪa ⱪǝt’iy bolmas;

Əmirlǝrni adalǝtni ⱪolliƣini üqün dumbalaxⱪa bolmas.□

27 Bilimi bar kixi kǝm sɵzlük bolar;

Yorutulƣan adǝm ⱪaltis eƣir-besiⱪ bolar.□

28 Ⱨǝtta ǝhmǝⱪmu az sɵzlisǝ dana ⱨesablinar;

Tilini tizginligǝn kixi danixmǝn sanilar.

18

1 Kɵpqiliktin ayrilip yalƣuz yürgǝn kixi ⱨaman ɵz nǝpsigǝ qoƣ tartar;

Ⱨǝrⱪandaⱪ qin ⱨekmǝtkǝ ⱨaman jan-jǝⱨli bilǝn ⱪarxi qiⱪar.

2 Əhmǝⱪ yorutuluxⱪa ⱪiziⱪmas;

Ⱪiziⱪidiƣini pǝⱪǝt ɵz oyliƣanlirini kɵrsitixla, halas.

3 Yaman kixi kǝlsǝ, nǝprǝtmu pǝyda bolar;

Nomussiz ix iza-aⱨanǝttin ayrilmas.□

4 Adǝmning sɵzliri qongⱪur sularƣa ohxar;

Danaliⱪ buliⱪi eriⱪ süyidǝk ɵrkǝxlǝp aⱪar.

5 Yamanƣa yan besixⱪa,

Soraⱪta ⱨǝⱪⱪaniyƣa uwal ⱪilixⱪa ⱪǝt’iy bolmas.□  ■

6 Əhmǝⱪning lǝwliri uni jedǝlgǝ baxlar;

Uning aƣzi «Meni dumbala» dǝp tǝklip ⱪilar.

7 Əhmǝⱪning aƣzi ɵz bexiƣa ⱨalakǝttur;

Uning lǝwliri ɵz jeniƣa ⱪapⱪandur.■

8 Ƣǝywǝthorning sɵzliri ⱨǝrhil nazunemǝtlǝrdǝk,

Kixining ⱪǝlbigǝ qongⱪur singdürülǝr.□  ■

9 Ixida ⱨurun bolƣan kiximu,

Buzƣunqi bilǝn ülpǝtdax bolidu.□

10 Pǝrwǝrdigarning nami mǝzmut munardur;

Ⱨǝⱪⱪaniylar uning iqigǝ yügürüp kirip yuⱪirida aman bolar.■

11 Bay adǝm mal-dunyasini «mustǝⱨkǝm xǝⱨirim» dǝp bilǝr;

Nǝziridǝ ɵzini saⱪlaydiƣan egiz sepildǝk turar. ■

12 Bitqit boluxtin awwal, kɵngülgǝ tǝkǝbburluⱪ kelǝr;

Awwal kǝmtǝrlik bolsa, andin xɵⱨrǝt kelǝr.■

13 Sɵzni anglimay turup, aldirap jawab bǝrgǝn,

Əhmǝⱪliⱪini kɵrsitip ɵzini hijalǝttǝ ⱪaldurur.

14 Tǝndiki aƣriⱪ azabiƣa adǝmning ɵz roⱨi bǝrdaxliⱪ bǝrgüzǝr;

Biraⱪ roⱨi sunƣan bolsa uni kim kɵtürǝr?

15 Yorutulƣanning ⱪǝlbi bilimgǝ erixmǝktǝ,

Aⱪilanining ⱪulaⱪliri bilimni izdimǝktǝ.

16 Sowƣat ɵz igisigǝ ixikni daƣdam eqip berǝr;

Uni qong ǝrbablar aldiƣa yǝtküzǝr.

17 Dǝwa ⱪilƣanda, awwal sɵzligüqining sɵzliri orunluⱪ kɵrünǝr;

Lekin ⱪarxi tǝrǝp soal ⱪoyup ixni sürüxtürǝr.■

18 Qǝk taxlax jedǝllǝrni tügitǝr;

Ƣojilarning arisidiki ixnimu ⱨǝl ⱪilar.

19 Rǝnjigǝn ⱪerindaxning kɵnglini elix mustǝⱨkǝm xǝⱨǝrni elixtinmu tǝs;

Jedǝl-majira ⱪorƣanning taⱪaⱪ-baldaⱪliriƣa ohxaxtur.

20 Adǝm durus sɵzligǝnlikidin ⱪorsiⱪi toⱪ bolar;

Ɵz kɵnglidin qiⱪⱪan sɵzliridin mol ⱨosul alar.□  ■

21 Ⱨayat-mamat tilning ilkididur;

Kimki uning tǝsirini ǝtiwarlisa uning mewisidin yǝr.□  ■

22 Hotunni tallap alƣan kixi yahxiliⱪ tapidu,

U Pǝrwǝrdigarning mǝrⱨimitigǝ erixkǝn bolidu.■

23 Miskinlǝr pǝs awazda yelinip sɵzlǝr;

Bay bolsa ⱪopalliⱪ bilǝn jawab berǝr.

24 Dostni kɵp tutⱪan kixi harab bolar;

Lekin ⱪerindaxtinmu yeⱪin baƣlanƣan bir dost bardur.■

19

1 Pǝzilǝtlik yolda mangƣan kǝmbǝƣǝl,

Ⱨiyligǝr sɵzlük ǝhmǝⱪtin yahxidur.■

2 Yǝnǝ, ƣǝyriti bar kixi bilimsiz bolsa bolmas;

Aldirangƣu yoldin qiⱪar.□

3 Kixining ǝhmǝⱪliⱪi ɵz yolini astin-üstin ⱪiliwetǝr;

Xundaⱪ turuⱪluⱪ u kɵnglidǝ Pǝrwǝrdigardin rǝnjip aƣrinar.■

4 Bayliⱪ dostni kɵp ⱪilar;

Miskinlǝr bar dostidinmu ayrilip ⱪalar.■

5 Yalƣan guwaⱨliⱪ ⱪilƣan jazalanmay ⱪalmas;

Yalƣan eytⱪuqimu jazadin ⱪutulalmas.□  ■

6 Tola adǝm sehiydin iltipat kɵzlǝr;

Sowƣat berip turƣuqiƣa ⱨǝmmǝ kixi dosttur.□

7 Namratlaxⱪandin ⱪerindaxlirimu zerikǝr;

Uning dostliri tehimu yiraⱪ ⱪaqar;

Yalwurup ⱪoƣlisimu, ular tepilmas.■

8 Pǝm-parasǝtkǝ erixküqi ɵzigǝ kɵyünǝr;

Nurni saⱪliƣan kixining bǝhti bolar.

9 Yalƣan guwaⱨliⱪ ⱪilƣan jazalanmay ⱪalmas;

Yalƣan eytⱪuqimu ⱨalak bolar.□

10 Ⱨǝxǝmǝtlik turmux ǝhmǝⱪⱪǝ yaraxmas;

Ⱪulning ǝmǝldarlar üstidin ⱨɵküm sürüxi tehimu ⱪamlaxmas.■

11 Danixmǝnlik igisini asanliⱪqǝ aqqiⱪlanmaydiƣan ⱪilar;

Hataliⱪni yoputup kǝqürüx uning xɵⱨritidur.

12 Padixaⱨning ƣǝzipi xirning ⱨuwlixiƣa ohxax dǝⱨxǝtlik bolar;

Uning xǝpⱪiti yumran ot-qɵpkǝ qüxkǝn xǝbnǝmdǝk xerindur.■

13 Əhmǝⱪ oƣul atisi üqün bala-ⱪazadur;

Uruxⱪaⱪ hotunning zarlaxliri tohtimay temip qüxkǝn tamqǝ-tamqǝ yeƣinƣa ohxaxtur.■

14 Ɵy bilǝn mal-mülük ata-bowilardin mirastur;

Biraⱪ pǝm-parasǝtlik hotun Pǝrwǝrdigarning iltipatidindur.■

15 Ⱨurunluⱪ kixini ƣǝplǝt uyⱪuƣa ƣǝrⱪ ⱪilar;

Bikar tǝlǝp aqarqiliⱪning dǝrdini tartar.■

16  Pǝrwǝrdigarning ǝmrigǝ ǝmǝl ⱪilƣan kixi ɵz jenini saⱪlar;

Ɵz yolliridin ⱨezi bolmiƣan kixi ɵlǝr.□  ■

17 Kǝmbǝƣǝllǝrgǝ rǝⱨimdilliⱪ ⱪilƣan,

Pǝrwǝrdigarƣa ⱪǝrz bǝrgǝn bilǝn barawǝrdur;

Uning xǝpⱪitini Pǝrwǝrdigar ⱪayturar.

18 Pǝrzǝntingning tǝrbiyini ⱪobul ⱪilixiƣa ümidwar bolup,

Uni jazalap tǝrbiyǝ berip turƣin;

Lekin uni ɵlgüqǝ har bolsun degüqi bolma.□  ■

19 Ⱪǝⱨrlik kixi jaza tartar;

Uni ⱪutⱪuzmaⱪqi bolsang, ⱪayta-ⱪayta ⱪutⱪuzuxung kerǝk.

20 Nǝsiⱨǝtni angliƣin, tǝrbiyǝni ⱪobul ⱪilƣin,

Undaⱪ ⱪilƣanda keyinki künliringdǝ dana bolisǝn.

21 Kixining kɵnglidǝ nurƣun niyǝtlǝr bar;

Ahirida pǝⱪǝt Pǝrwǝrdigarning dalalǝt-ⱨidayitidin qiⱪⱪan ix aⱪar.■

22 Kixining yeⱪimliⱪi uning meⱨir-muⱨǝbbitidindur;

Miskin bolux yalƣanqiliⱪtin yahxidur.

23 Pǝrwǝrdigardin ǝyminix kixini ⱨayatⱪa erixtürǝr;

U kixi hatirjǝm, toⱪ yaxap, bala-ⱪaza qüxürülüxidin haliy bolar.■

24 Ⱨurun ⱪolini sunup ⱪaqiƣa tiⱪⱪini bilǝn,

Ƣizani aƣziƣa selixⱪimu ⱨurunluⱪ ⱪilar.■

25 Ⱨakawurƣa ⱪilinƣan tayaⱪ jazasi saddiƣa ⱪilinƣan ibrǝttur;

Yorutulƣan kixigǝ berilgǝn tǝnbiⱨ,

Uning bilimini tehimu ziyadǝ ⱪilar.■

26 Atisining melini buliƣan,

Anisini ɵyidin ⱨǝydǝp qiⱪarƣan,

Rǝswaliⱪ, iza-aⱨanǝt ⱪaldurƣuqi oƣuldur.

27 I oƣul, nǝsiⱨǝtkǝ ⱪuliⱪingni yupuruwalsang,

Əⱪilning tǝlimliridin yiraⱪlaxⱪiningdur.□

28 Pǝskǝx guwaⱨqi adalǝtni mazaⱪ ⱪilƣuqidur;

Yaman adǝmning aƣzi rǝzillikni yutar.□

29 Ⱨakawurlar üqün jazalar tǝyyardur,

Əhmǝⱪlǝrning dümbisigǝ uridiƣan ⱪamqa tǝyyardur.□

20

1 Xarab kixini rǝswa ⱪilar,

Ⱨaraⱪ kixini ƣaljirlaxturar;

Kimki uningƣa berilip ezip kǝtsǝ, ǝⱪilsizdur.

2 Padixaⱨning ƣǝzipi xirning ⱨɵrkirixigǝ ohxax ⱪorⱪunqluⱪtur;

Uning aqqiⱪini kǝltürgǝn, ɵz jeniƣa jaza qüxürǝr.□  ■

3 Ɵzini majiradin neri ⱪilix kixining izzitidur;

Biraⱪ ⱨǝrbir ǝhmǝⱪ ɵzini basalmas.■

4 Ⱨurun adǝm ⱪixta yǝr ⱨǝydimǝs;

Yiƣim waⱪtida yoⱪluⱪta ⱪelip axliⱪ tilǝr. □

5 Kixining kɵnglidiki oy-niyǝtliri qongⱪur suƣa ohxaxtur;

Yorutulƣan adǝm ularni tartip alalaydu.□
  ■

6 Ɵzini sadiⱪ dǝydiƣanlar kɵptur;

Biraⱪ ixǝnqlik bir adǝmni kim tapalisun?

7 Ⱨǝⱪⱪaniy adǝm diyanǝtlik yolda mangar;

Uning pǝrzǝntlirigǝ bǝht-bǝrikǝt ⱪaldurular!

8 Padixaⱨ adalǝt tǝhtidǝ olturƣanda,

Ⱨǝmmǝ yamanliⱪni kɵzi bilǝn ⱪoƣlaydu.■

9 Kim ɵzini gunaⱨdin tazilandim,

Wijdanim paklandi, deyǝlǝydu?■

10 Ikki hil taraza texi,

Ikki hil kürǝ ixlitix,

Ohxaxla Pǝrwǝrdigarƣa yirginqliktur.■

11 Ⱨǝtta bala ɵz hisliti bilǝn bilinǝr;

Uning ⱪilƣanlirining pak, durus yaki ǝmǝsliki ⱨǝrikǝtliridin kɵrünüp turar.

12 Kɵridiƣan kɵzni, anglaydiƣan ⱪulaⱪni,

Ⱨǝr ikkisini Pǝrwǝrdigar yaratti.■

13 Uyⱪuƣa amraⱪ bolma, namratliⱪⱪa uqraysǝn;

Kɵzüngni eqip oyƣaⱪ bol, nening mol bolar.■

14 Heridar mal alƣanda: «Naqar ikǝn, naqar ikǝn!» dǝp ⱪaⱪxaydu;

Elip kǝtkǝndin keyin «Esil nǝrsǝ, ǝrzan aldim» dǝp mahtinidu.

15 Altun bar, lǝǝl-yaⱪutlarmu kɵptur;

Biraⱪ bilimni beƣixliƣan lǝwlǝr nemidegǝn ⱪimmǝtlik gɵⱨǝrdur!■

16 Yatⱪa kepil bolƣan kixidin ⱪǝrzgǝ tonini tutup alƣin;

Yat hotunƣa kapalǝt bǝrgǝn kixidin kapalǝt puli al.■

17 Aldap erixkǝn tamaⱪ tatliⱪtur;

Keyin, uning yegini xeƣil bolar.■

18 Pilanlar mǝsliⱨǝt bilǝn bekitilǝr;

Pixⱪan kɵrsǝtmǝ bilǝn jǝng ⱪilƣin.

19 Gǝp toxuƣuqi sirlarni axkarilar;

Xunga walaⱪtǝkkür bilǝn arilaxma.■

20 Kimki ata-anisini ⱨaⱪarǝt ⱪilsa,

Uning qiriƣi zulmǝt ⱪarangƣusida ɵqǝr!■

21 Tez erixkǝn miras ⱨaman bǝrikǝtlik bolmas.■

22 Yamanliⱪⱪa yamanliⱪ ⱪayturay demǝ;

Pǝrwǝrdigarƣa tayinip küt, U dǝrdinggǝ yetǝr.■

23 Ikki hil taraza texi Pǝrwǝrdigarƣa yirginqliktur;

Sahta ɵlqǝm ⱪǝt’iy yarimas.□  ■

24 Insanning ⱨayatliⱪ ⱪǝdǝmlirini Pǝrwǝrdigar bǝlgilǝydu;

Undaⱪta insan ɵz musapisini nǝdin bilsun?■

25 Bir nǝrsisini yeniklik bilǝn «Hudaƣa atalƣan!» dǝp wǝdǝ berix,

Ⱪǝsǝmlǝrdin keyin ikkilinip ⱪayta oylinix,

Ɵz jenini ⱪiltaⱪⱪa qüxürgǝngǝ barawǝr.

26 Dana padixaⱨ yamanlarni topanni soruƣandǝk soruwetidu,

Haman tǝpkǝndǝk tuluⱪ bilǝn yanjiwetǝr.

27 Adǝmning roⱨ-wijdani — Pǝrwǝrdigarning qiriƣidur,

U ⱪǝlbning ⱨǝrbir tǝglirini tǝkxürüp pǝrⱪ etǝr.

28 Meⱨir-xǝpⱪǝt wǝ ⱨǝⱪiⱪǝt padixaⱨni saⱪlaydu;

U meⱨir-xǝpⱪǝt bilǝnla ɵz tǝhtini mustǝⱨkǝmlǝydu.

29 Yax yigitlǝrning ⱪawulluⱪi ularning pǝhridur;

Ⱪerilarning izziti aⱪ qaqliridur.■

30 Tǝrbiyǝ yariliri yamanliⱪni tazilap qiⱪirar,

Tayaⱪ izliri iq-baƣirni taza ⱪilar.■

21

1 Padixaⱨning kɵngli eriⱪlardiki sudǝk Pǝrwǝrdigarning ⱪolididur;

Pǝrwǝrdigar ⱪǝyǝrgǝ toƣrilisa, xu tǝrǝpkǝ mangidu.

2 Insan ɵzining ⱨǝmmǝ ⱪilƣan ixini toƣra dǝp bilǝr;

Lekin Pǝrwǝrdigar ⱪǝlbdiki niyǝtlǝrni taraziƣa selip tartip kɵrǝr.□  ■

3 Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ,

Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn adalǝt yürgüzüx ⱪurbanliⱪ ⱪilixtin ǝwzǝldur.■

4 Tǝkǝbbur kɵzlǝr, mǝƣrur ⱪǝlb, yamanlarning qiriƣi — ⱨǝmmisi gunaⱨtur.□

5 Əstayidil kixilǝrning oyliri ularni pǝⱪǝt bayaxatliⱪⱪa yetǝklǝr;

Qeqilangƣularning oyliri bolsa, ularni pǝⱪǝt yoⱪsuzluⱪⱪila yetǝklǝr.■

6 Yaƣlima til bilǝn erixkǝn bayliⱪlar,

Ɵlümni izdǝp yürgǝnlǝr ⱪoƣlap yürgǝn bir tütünla, halas.■

7 Yamanlarning zalimliⱪi ɵzlirini qirmiwalar;

Qünki ular adalǝt yolida mengixni rǝt ⱪilƣan.

8 Jinayǝtkar mangidiƣan yol naⱨayiti ǝgridur;

Sap dil adǝmning ⱨǝrikiti tüptüzdur.

9 Soⱪuxⱪaⱪ hotun bilǝn azadǝ ɵydǝ billǝ turƣandin kɵrǝ,

Ɵgzining bir bulungida yalƣuz yetip ⱪopⱪan yahxi.□  ■

10 Yaman kixining kɵngli yamanliⱪⱪila ⱨerismǝndur;

U yeⱪiniƣimu xapaǝt kɵrsǝtmǝs.

11 Ⱨakawurning jazaƣa tartilixi, bilimsizgǝ ibrǝt bolar;

Dana kixi ⱪobul ⱪilƣan nǝsiⱨǝtlǝrdin tehimu kɵp bilim alar.□  ■

12 Ⱨǝⱪⱪaniy Bolƣuqi yamanning ɵyini kɵzlǝr;

U ⱨaman yamanlarni yamanliⱪⱪa ⱪoyup yiⱪitar.□

13 Miskinlǝrning nalisiƣa ⱪuliⱪini yoputup kari bolmiƣuqi,

Ahiri ɵzi pǝryad kɵtürǝr,

Biraⱪ ⱨeqkim pǝrwa ⱪilmas.

14 Yoxurun sowƣat ƣǝzǝpni basar;

Yǝng iqidǝ berilgǝn para ⱪǝⱨr-ƣǝzǝpni pǝsǝytǝr.□  ■

15 Adalǝtni bǝja kǝltürüx ⱨǝⱪⱪaniylarning huxalliⱪidur,

Biraⱪ yamanliⱪ ⱪilƣuqilarƣa wǝⱨimidur.

16 Ⱨekmǝt yolidin ezip kǝtkǝn kixi,

Ərwaⱨlarning jamaiti iqidikilǝrdin bolup ⱪalar.□

17 Tamaxaƣa berilgǝn kixi namrat ⱪalar;

Yaƣ qaynaxⱪa, xarab iqixkǝ amraⱪ beyimas.

18 Yaman adǝm ⱨǝⱪⱪaniy adǝm üqün gɵrü pulining ornida ⱪalar;

Ezilgǝn duruslarning orniƣa iplaslar ⱪalar.■

19 Soⱪuxⱪaⱪ wǝ terikkǝk ayal bilǝn ortaⱪ turƣandin,

Qɵl-bayawanda yalƣuz yaxiƣan yahxidur.■

20 Aⱪilanining ɵyidǝ bayliⱪ bar, zǝytun may bar;

Biraⱪ ǝhmǝⱪlǝr tapⱪinini utturluⱪ buzup-qaqar.

21 Ⱨǝⱪⱪaniyǝt, meⱨribanliⱪni izdigüqi adǝm,

Ⱨayat, ⱨǝⱪⱪaniyǝt wǝ izzǝt-ⱨɵrmǝtkǝ erixǝr.

22 Dana kixi küqlüklǝr xǝⱨirining sepiliƣa yamixar,

Ularning tayanqi bolƣan ⱪorƣinini ƣulitar.

23 Ɵz tiliƣa, aƣziƣa igǝ bolƣan kixi,

Jenini awariqiliklǝrdin saⱪlap ⱪalar.■

24 Qongqiliⱪ ⱪilƣanlar,

«Ⱨakawur», «ⱨali qong», «mazaⱪqi» atilar.

25 Ⱨurun kixi ɵz nǝpsidin ⱨalak bolar,

Qünki uning ⱪoli ixⱪa barmas;

26 Nǝpsi yaman bolup u kün boyi tǝmǝ ⱪilip yürǝr;

Biraⱪ ⱨǝⱪⱪaniy adǝm ⱨeqnemini ayimay sǝdiⱪǝ ⱪilar.■

27 Yaman adǝmning ⱪurbanliⱪi Pǝrwǝrdigarƣa yirginqliktur;

Rǝzil ƣǝrǝzdǝ ǝpkelingǝn bolsa tehimu xundaⱪtur!■

28 Yalƣan guwaⱨliⱪ ⱪilƣuqi ⱨalak bolar;

Əyni ǝⱨwalni anglap sɵzligǝn kixining sɵzi ǝbǝdgiqǝ aⱪar.■

29 Yaman adǝm yüzini ⱪelin ⱪilar;

Durus kixi yolini oylap puhta basar.

30 Pǝrwǝrdigarƣa ⱪarxi turalaydiƣan ⱨeqⱪandaⱪ danaliⱪ, ǝⱪil-parasǝt yaki tǝdbir yoⱪtur.

31 Atlar jǝng küni üqün tǝyyar ⱪilinƣan bolsimu,

Biraⱪ ƣǝlibǝ-nijat pǝⱪǝt Pǝrwǝrdigardindur.■

22

1 Yahxi nam zor bayliⱪⱪa igǝ boluxtin ǝwzǝl;

Ⱪǝdir-ⱪimmǝt altun-kümüxtin üstündur.■

2 Gaday bilǝn bay bir zeminda yaxar;

Ⱨǝr ikkisini yaratⱪan Pǝrwǝrdigardur.□  ■

3 Zerǝk kixi bala-ⱪazani aldin kɵrüp ⱪaqar;

Saddilar aldiƣa berip ziyan tartar.■

4 Ɵzini tɵwǝn tutup, Pǝrwǝrdigardin ǝyminixning bǝrikiti — bayaxatliⱪ, izzǝt-ⱨɵrmǝt wǝ ⱨayattur.

5 Ⱨiyligǝrlǝrning yolida tikǝnlǝr, tuzaⱪlar yatar;

Ɵz yoliƣa ⱨezi bolƣan kixi ulardin yiraⱪ bolar.□

6 Baliƣa kiqikidǝ mijǝzigǝ ⱪarap durus tǝrbiyǝ bǝrsǝng,

Qong bolƣanda u xu yoldin qiⱪmas.□

7 Baylar miskinlǝrni baxⱪurur;

Ⱪǝrzdar ⱪǝrz igisining ⱪulidur.

8 Naⱨǝⱪliⱪ uruⱪini qaqⱪanning alidiƣan ⱨosuli balayi’apǝttur;

Uning ƣǝzǝp-ⱨǝywisi qüxǝr.□  ■

9 Sehiy adǝm bǝrikǝt tapar;

Qünki u miskinlǝrgǝ ɵz nenidin bɵlüp bǝrgüqidur.□  ■

10 Ⱨakawurni ⱪoƣliwǝtsǝng, jedǝl-majira besilar;

Kelixmǝsliklǝr wǝ xǝrmǝndiqiliklǝr tügǝr.

11 Pak niyǝtni ⱪǝdirlǝydiƣan kixining sɵzliri güzǝldur;

Xunga padixaⱨ uning bilǝn dost bolar.■

12 Pǝrwǝrdigarning kɵzi ilim-ⱨǝⱪiⱪǝtni saⱪlar;

U iplaslarning sɵzlirini eqip taxlap bikar ⱪilar.□

13 Ⱨurun adǝm: «Taxⱪirida bir xir turidu,

Koqiƣa qiⱪsam ɵltürülimǝn!» — dǝydu.■

14 Zinahor ayalning aƣzi qongⱪur bir oridur;

Pǝrwǝrdigar narazi bolƣan kixi uningƣa qüxüp ketǝr.■

15 Nadanliⱪ sǝbiy balilarning ⱪǝlbigǝ baƣlaƣliⱪtur;

Biraⱪ tǝrbiyǝ tayiⱪi buni uningdin yiraⱪ ⱪilar.■

16 Miskinlǝrni ezix bilǝn bay bolƣan,

Wǝ baylarƣa sowƣat sunidiƣan kixi,

Ahiri pǝⱪǝt yoⱪsulluⱪta ⱪalar.■

Ottuz ⱨekmǝtlik sɵz

17 Ⱪulaⱪ sal, sanga aⱪilanilǝrning sɵzlirini ɵgitǝy;

Kɵngül ⱪoyup bilimimni ɵgǝngin.

18 Ularni ⱪǝlbingdǝ qing tutsang,

Ular sanga xerin bolar,

Lǝwliringdǝ sǝp bolup tǝyyar turidu.

19 Qin ⱪǝlbing bilǝn Pǝrwǝrdigarƣa tayinixing üqün,

Bügün bu ⱨekmǝtlik sɵzlǝrni baxⱪa birsigǝ ǝmǝs,

Bǝlki sanga yǝtküzdum.

20 Uningdin mana ottuzni yazdim,

Buning iqidǝ nǝsiⱨǝtlǝr ⱨǝm bilim bar. □

21 Bular bilǝn ⱨǝⱪiⱪǝtning sɵzlirining dǝrwǝⱪǝ ⱨǝⱪiⱪǝt ikǝnlikini bilǝlǝysǝn,

Wǝ xundaⱪ ⱪilip seni ǝwǝtküqilǝrgǝ ⱨǝⱪiⱪǝtning sɵzliri bilǝn jawab ⱪayturalaysǝn.

22 Yoⱪsuldin bulap alma, u kǝmbǝƣǝl tursa,

Ajiz mɵminlǝrni soraⱪ ornida bozǝk ⱪilma. □  ■

23 Qünki Pǝrwǝrdigar ularning dǝwasini kɵtürǝr,

Ulardin bulap alƣanlardin bulap alar.■

24 Mijǝzi ittik adǝm bilǝn dost bolma,

Ⱪǝⱨrlik adǝm bilǝn arilaxma,

25 Bolmisa, uning yaman yolini ɵginip ⱪelip, ⱪiltaⱪⱪa qüxisǝn.

26 Baxⱪilarƣa kepil bolup ⱪol bǝrgüqilǝrdin bolma,

Ⱪǝrzlǝrni tɵlǝxkǝ kapalǝt bǝrgüqilǝrdin bolma;■

27 Sening ⱪayturaliƣudǝk nǝrsǝng bolƣan bolsa,

Ular orun-kɵrpiliringni bikardin-bikar astingdin elip kǝtmigǝn bolatti!■

28 Ata-bowiliring pasilni bǝlgilǝp bǝrgǝn kona qegra taxlirini yɵtkimǝ.■

29 Ixni ǝstayidil wǝ qaⱪⱪan bejiridiƣan kixini kɵrgǝnmiding?

U pǝs adǝmlǝrning hizmitidǝ bolmas;

Padixaⱨlarning aldida turar.□

23

1 Katta ǝrbab bilǝn ⱨǝmdastihan bolsang,

Aldingdiki kim ikǝnlikini obdan oylan.

2 Ixtiying yaman bolsa,

Gelingƣa piqaⱪ tǝnglǝp turƣandǝk ɵzüngni tart.□

3 Uning nazunemǝtlirini tama ⱪilma,

Ular adǝm aldaydiƣan tamaⱪlardur.

4 Bay bolimǝn dǝp ɵzüngni upratma;

Ɵzüngning zeⱨningni bu ixⱪa ⱪaratma.□

5  Bayliⱪlarƣa kɵz tikixing bilǝnla, ular yoⱪ bolidu;

Pul-mal dǝrwǝⱪǝ ɵzigǝ ⱪanat yasap,

Huddi bürküttǝk asmanƣa uqup ketǝr.

6 Aq kɵzning nenini yemǝ,

Uning esil nazunemǝtlirini tama ⱪilma;

7 Qünki uning kɵngli ⱪandaⱪ bolƣandǝk, ɵzimu xundaⱪ.

U aƣzida: — Ⱪeni, alsila, iqsilǝ! — desimu,

Biraⱪ kɵnglidǝ seni oyliƣini yoⱪ.

8 Yegǝn bir yutum taamnimu ⱪusuwetisǝn,

Uningƣa ⱪilƣan qirayliⱪ sɵzliringmu bikarƣa kǝtkǝn bolidu.

9 Əhmǝⱪⱪǝ yol kɵrsitip salma,

Qünki u ǝⱪil sɵzliringni kɵzgǝ ilmas.■

10 Ⱪǝdimdǝ bekitkǝn yǝrning pasil taxlirini yɵtkimǝ,

Yetimlarning etizliriƣimu ayaƣ basma;■

11 Qünki ularning Ⱨǝmjǝmǝt-Ⱪutⱪuzƣuqisi intayin küqlüktur;

U Ɵzi ular üqün üstüngdin dǝwa ⱪilar.□

12 Nǝsiⱨǝtkǝ kɵngül ⱪoy,

Ilim-bilimlǝrgǝ ⱪulaⱪ sal.

13 Balangƣa tǝrbiyǝ berixtin erinmǝ;

Əgǝr tayaⱪ bilǝn ursang, u ɵlüp kǝtmǝydu;■

14 Sǝn uni tayaⱪ bilǝn ursang,

Bǝlkim uni tǝⱨtisaradin ⱪutⱪuziwalisǝn.□

15 I oƣlum, dana bolsang,

Mening ⱪǝlbim ⱪanqǝ hux bolar idi!

16 Aƣzingda orunluⱪ sɵzlǝr bolsa, iq-iqimdin xadlinimǝn.□

17 Gunaⱨ sadir ⱪilƣuqilarƣa rǝxk ⱪilma,

Ⱨǝrdaim Pǝrwǝrdigardin ǝyminixtǝ turƣin;■

18 Xundaⱪ ⱪilƣiningda jǝzmǝn kɵridiƣan yahxi kününg bolidu,

Arzu-ümiding bikarƣa kǝtmǝs.■

19 I oƣlum, sɵzümgǝ ⱪulaⱪ selip dana bol,

Ⱪǝlbingni Hudaning yoliƣa baxliƣin.

20 Mǝyhorlarƣa arilaxma,

Nǝpsi yaman gɵxhorlar bilǝn bardi-kǝldi ⱪilma;■

21 Qünki ⱨaraⱪkǝx bilǝn nǝpsi yaman ahirida yoⱪsulluⱪta ⱪalar,

Ƣǝplǝt uyⱪusiƣa patⱪanlarƣa jǝndǝ kiyimni kiygüzǝr.

22 Seni tapⱪan atangning sɵzini angla,

Anang ⱪeriƣanda uningƣa ⱨɵrmǝtsizlik ⱪilma.■

23 Ⱨǝⱪiⱪǝtni setiwal,

Uni ⱨǝrgiz setiwǝtmǝ.

Danaliⱪ, tǝrbiyǝ wǝ yorutuluxnimu al.■

24 Ⱨǝⱪⱪaniy balining atisi qong huxalliⱪ tapar;

Dana oƣulni tapⱪan atisi uningdin hursǝn bolar.■

25 Ata-anangni sɵyündürüp,

Seni tuƣⱪan anangni hux ⱪil.

26 I oƣlum, ⱪǝlbingni manga tapxur;

Kɵzliringmu ⱨayatliⱪ yollirimƣa tikilsun!

27 Qünki paⱨixǝ ayal qongⱪur oridur,

Buzuⱪ yat ayal tar zindandur;■

28 Ular ⱪaraⱪqidǝk mɵküwelip,

Insaniyǝt arisidiki wapasizlarni kɵpǝytǝr.

29 Kimdǝ azab bar? Kimdǝ dǝrd-ǝlǝm? Kim jedǝl iqidǝ ⱪalar? Kim nalǝ-pǝryad kɵtürǝr? Kim sǝwǝbsiz yarilinar? Kimning kɵzi ⱪizirip ketǝr?

30 Dǝl xarab üstidǝ uzun olturƣan,

Əbjǝx xarabtin tetixⱪa aldiriƣan mǝyhorlar!■

31 Xarabning ajayib ⱪizilliⱪiƣa, uning jamdiki julaliⱪiƣa,

Kixining gelidin xundaⱪ siliⱪ ɵtkǝnlikigǝ mǝptun bolup ⱪalma!

32 Ahirida u zǝⱨǝrlik yilandǝk qeⱪiwalidu,

Oⱪ yilandǝk nǝxtirini sanjiydu.

33 Kɵz aldingda ƣǝlitǝ mǝnzirilǝr kɵrünidu,

Aƣzingdin ⱪalaymiⱪan sɵzlǝr qiⱪidu. □

34 Huddi dengiz-okyanlarda lǝylǝp ⱪalƣandǝk,

Yǝlkǝnlik kemining moma yaƣiqi üstidǝ yatⱪandǝk bolisǝn.

35 Sǝn qoⱪum: — Birsi meni urdi, lekin mǝn yarilanmidim!

Birsi meni tayaⱪ bilǝn urdi, biraⱪ aƣriⱪini sǝzmidim!» — dǝysǝn.

Biraⱪ sǝn yǝnǝ: «Ⱨoxumƣa kǝlsǝmla, mǝn yǝnila xarabni izdǝymǝn! — dǝysǝn.

24

1 Yamanlarƣa rǝxk ⱪilma,

Ular bilǝn bardi-kǝldi ⱪilixni arzu ⱪilma;■

2 Qünki ularning kɵngli zorawanliⱪnila oylar;

Ularning aƣzi azar yǝtküzüxni sɵzlǝr.■

3 ailǝ bolsa danaliⱪ asasida bǝrpa ⱪilinar;

Qüxinix bilǝn mustǝⱨkǝmlinǝr.

4 Bilim bilǝn ɵyning haniliri ⱨǝrhil ⱪimmǝtlik, esil gɵⱨǝrlǝrgǝ toldurular.

5 Dana adǝm zor küqkǝ igidur;

Bilimi bar adǝm ⱪudritini axurar.■

6 Puhta nǝsiⱨǝtlǝr bilǝn jǝng ⱪilƣin;

Ƣǝlibǝ bolsa Birdinbir Uluƣ Mǝsliⱨǝtqi bilǝn bolar.□
  ■

7 Danaliⱪ ǝⱪilsiz adǝmgǝ nisbǝtǝn tolimu egiz, qüxiniksizdur;

Qonglar xǝⱨǝr dǝrwazisi aldiƣa yiƣilƣanda u zuwan aqalmas.■

8 Əskilikni niyǝtligǝn adǝm «suyiⱪǝstqi» atilar.

9 Əhmǝⱪliⱪtin bolƣan niyǝt gunaⱨdur;

Ⱨakawur kixi adǝmlǝrgǝ yirginqliktur.

10 Bexingƣa eƣir kün qüxkǝndǝ jasarǝtsiz bolsang,

Küqsiz ⱨesablinisǝn.

11  Sǝwǝbsiz ɵlümgǝ tartilƣanlarni ⱪutⱪuzƣin;

Boƣuzlinix hǝwpidǝ turƣanlardin yardǝm ⱪolungni tartma;■

12 Əgǝr sǝn: «Bu ixtin hǝwirimiz yoⱪtur» desǝng,

Ⱨǝr adǝmning kɵnglini taraziƣa Salƣuqi buni kɵrmǝsmu?

Jeningni ⱨayat Saⱪliƣuqi uni bilmǝsmu?

U ⱨǝrbir insan balsining ɵz ⱪilƣanliri boyiqǝ ularning ɵzigǝ yandurmasmu?■

13 I oƣlum, ⱨǝsǝl tapsang istimal ⱪil, u yahxidur.

Ⱨǝrǝ kɵnikidin alƣan ⱨǝsǝl bolsa tatliⱪ tetiydu;

14 Danaliⱪ bilǝn tonuxsang, umu kɵnglünggǝ xuningdǝk bolar;

Uni tapⱪiningda jǝzmǝn yahxi kɵridiƣan kününg bolidu,

Arzu-ümiding bikarƣa kǝtmǝs.■

15 I rǝzil adǝm, ⱨǝⱪⱪaniyning ɵyigǝ yoxurun ⱨujum ⱪilixni kütmǝ,

Uning turalƣusini buliƣuqi bolma!

16 Qünki ⱨǝⱪⱪaniy yǝttǝ ⱪetim yiⱪilip qüxǝr,

Biraⱪ ahiri yǝnǝ ornidin turar.

Lekin rǝzil kixi külpǝt iqigǝ putlixip qüxǝr.■

17 Rǝⱪibing yiⱪilip kǝtsǝ hux bolup kǝtmǝ,

Düxmining putlixip qüxsǝ xadlanma;■

18 Pǝrwǝrdigar buni kɵrgǝndǝ,

Bu ⱪiliⱪingni yahxi kɵrmǝy,

Bǝlkim ƣǝzipini rǝⱪibinggǝ qüxürmǝsliki mumkin.

19 Yamanlar rawaj tapsa, biaram bolup kǝtmǝ;

Rǝzillǝrgǝ rǝxk ⱪilma.■

20 Qünki yamanlarning kelǝqiki yoⱪtur,

Uning qiriƣimu ɵqürülǝr.■

21 I oƣlum, Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪⱪin, padixaⱨnimu ⱨɵrmǝt ⱪil.

Ⱪutratⱪuqilar bilǝn arilaxma.

22 Bundaⱪ kixilǝrgǝ kelidiƣan balayi’apǝt uxtumtut bolar,

Pǝrwǝrdigar bilǝn padixaⱨning ularni ⱪandaⱪ yoⱪitidiƣanliⱪini bilǝmsǝn?□

Baxⱪa ǝⱪliyǝ sɵzlǝr

23 Bularmu aⱪilanilǝrning sɵzliridur: —

Sot ⱪilƣanda bir tǝrǝpkǝ yan besix ⱪǝt’iy bolmas. □  ■

24 Jinayǝtqigǝ: «Əyibsiz sǝn» dǝp ⱨɵküm qiⱪarƣan kixigǝ,

Hǝlⱪlǝr lǝnǝt eytar;

Əl-yurtlar uningdin nǝprǝtlinǝr. ■

25 Biraⱪ ular jinayǝtqining gunaⱨini eqip taxliƣan kixidin hursǝn bolar,

Ular uningƣa bǝht-saadǝt tilixǝr.

26 Durus jawab bǝrgüqi,

Goyaki kixining lǝwlirigǝ sɵygüqidur.□

27 Awwal sirtta ixliringning yolini ⱨazirlap,

Etiz-eriⱪliringni tǝyyarla,

Andin ɵyüngni salƣin.

28 Yeⱪiningƣa ⱪarxi asassiz guwaⱨliⱪ ⱪilma;

Aƣzingdin ⱨeq yalƣanqiliⱪ qiⱪarma.

29 «U manga ⱪandaⱪ ⱪilƣan bolsa, mǝnmu uningƣa xundaⱪ ⱪilimǝn,

Uning manga ⱪilƣinini ɵzigǝ yandurimǝn», degüqi bolma.■

30 Mǝn ⱨurunning etizliⱪidin ɵttim,

Əⱪilsizning üzümzarliⱪi yenidin mangdim,

31 Mana, ⱨǝr yeridin tikǝnlǝr ɵsüp qiⱪⱪan,

Hohilar yǝr yüzini besip kǝtkǝn,

Ⱪoruⱪ temi ɵrülüp kǝtkǝn!

32 Ularni kɵrgǝq, obdan oylandim;

Kɵrginimdin sawaⱪ aldim: —

33 Sǝn: «Yǝnǝ birdǝm kɵzümni yumuwalay,

Yǝnǝ birdǝm uhliwalay,

Yǝnǝ birdǝm put-ⱪolumni almap yetiwalay» — desǝng,■

34 Namratliⱪ bulangqidǝk seni besip kelǝr,

Ⱨajǝtmǝnlik ⱪalⱪanliⱪ ǝskǝrdǝk sanga ⱨujum ⱪilar.

25

Sulaymanning pǝnd-nǝsiⱨǝtlirining dawami

1 Tɵwǝndǝ bayan ⱪilinidiƣanlirimu Sulaymanning pǝnd-nǝsiⱨǝtliri; bularni Yǝⱨudaning padixaⱨi Ⱨǝzǝkiyaning ordisidikilǝr kɵqürüp hatiriligǝn: —

2 Pǝrwǝrdigarning uluƣluⱪi — Ɵzining ⱪilƣan ixini axkarilimiƣinida;

Padixaⱨlarning uluƣluⱪi — bir ixning sirini yexǝliginidǝ.■

3 Ərxning egizlikini,

Zeminning qongⱪurluⱪini,

Wǝ padixaⱨlarning kɵnglidikini mɵlqǝrlǝp bilgili bolmas.

4 Awwal kümüxning poⱪi ayrilip tawlansa,

Andin zǝrgǝr nǝpis bir ⱪaqa yasap qiⱪar.

5 Awwal padixaⱨning aldidiki rǝzil hizmǝtkarliri ⱪoƣliwetilsǝ,

Andin uning tǝhti adalǝt üstigǝ ⱪurular.■

6 Padixaⱨning aldida ɵzüngni ⱨǝmmining aldi ⱪilip kɵrsǝtmǝ,

Uning aldidiki ǝrbablarning ornida turuwalma;

7 Ornungni ɵzüngdin yuⱪiri janabⱪa berip, uning aldida pǝgaⱨⱪa qüxürülginingdin kɵrǝ,

Ɵzgilǝrning seni tɵrgǝ tǝklip ⱪilƣini yahxidur.□  ■

8 Aldirap dǝwaƣa barmiƣin,

Mubada berip, yeⱪining üstün qiⱪip seni lǝt ⱪilsa, ⱪandaⱪ ⱪilisǝn?■

9 Yeⱪining bilǝn munazirilǝxsǝng,

Baxⱪilarning sirini aqma.

10 Bolmisa, buni bilgüqilǝr seni ǝyiblǝydu,

Sesiⱪ namdin ⱪutulalmaysǝn.

11 Waⱪti-jayida ⱪilinƣan sɵz,

Kümüx ramkilarƣa tizilƣan altun almilardur.

12  Ⱪulaⱪⱪa altun ⱨalⱪa, nǝpis altundin yasalƣan zinnǝt buyumi yaraxⱪandǝk,

Aⱪilanining agaⱨlanduruxi kɵngül ⱪoyƣanning ⱪuliⱪiƣa yarixar.

13 Huddi orma waⱪtidiki tomuzda iqkǝn ⱪar süyidǝk,

Ixǝnqlik ǝlqi ɵzini ǝwǝtküqilǝrgǝ xundaⱪ bolar;

U hojayinlirining kɵksi-ⱪarnini yaxartar.□  ■

14 Yamƣuri yoⱪ bulut-xamal,

Yalƣan sowƣatni wǝdǝ ⱪilip mahtanƣuqiƣa ohxaxtur.

15 Uzunƣiqǝ sǝwr-taⱪǝt ⱪilinsa, ⱨɵkümdarmu ⱪayil ⱪilinar,

Yumxaⱪ til sɵngǝklǝrdinmu ɵtǝr.■

16 Sǝn ⱨǝsǝl tepiwaldingmu?

Uni pǝⱪǝt toyƣuqila yǝ,

Kɵp yesǝng yanduruwetisǝn.

17 Ⱪoxnangning bosuƣisiƣa az dǝssǝ,

Ular sǝndin toyup, ɵq bolup ⱪalmisun.

18 Yalƣan guwaⱨliⱪ bilǝn yeⱪiniƣa ⱪara qapliƣuqi,

Huddi gürzǝ, ⱪiliq wǝ ɵtkür oⱪⱪa ohxaxtur.■

19 Sunuⱪ qix bilǝn qaynax,

Tokur put bilǝn mengix,

Külpǝt künidǝ wapasiz kixigǝ ümid baƣliƣandǝktur.

20 Ⱪix künidǝ kixilǝrning kiyimini salduruwetix,

Yaki suda üstigǝ aqqiⱪ su ⱪuyux,

Ⱪayƣuluⱪ kixining aldida nahxa eytⱪandǝktur.□  ■

21 Düxminingning ⱪorsiⱪi aq bolsa,

Nan bǝr;

Ussiƣan bolsa su bǝr; □  ■

22 Xundaⱪ ⱪilsang, bexiƣa kɵmür qoƣini toplap salƣan bolisǝn,

Wǝ Pǝrwǝrdigar bu ixni sanga yanduridu.□

23 Ximal tǝrǝptin qiⱪⱪan xamal ⱪattiⱪ yamƣur elip kǝlgǝndǝk,

Qeⱪimqi xum qirayni kǝltürǝr.

24 Soⱪuxⱪaⱪ hotun bilǝn azadǝ ɵydǝ billǝ turƣandin kɵrǝ,

Ɵgzining bir bulungida yalƣuz yetip-ⱪopⱪan yahxi.□  ■

25 Ussap kǝtkǝn kixigǝ muzdǝk su berilgǝndǝk,

Yiraⱪ yurttin kǝlgǝn hux hǝwǝrmu ǝnǝ xundaⱪ bolar.

26 Petiⱪdilip süyi leyip kǝtkǝn bulaⱪ,

Süyi bulƣiwetilgǝn ⱪuduⱪ,

Rǝzillǝrgǝ yol ⱪoyƣan ⱨǝⱪⱪaniy adǝmgǝ ohxaxtur.

27 Ⱨǝsǝlni ⱨǝddidin ziyadǝ yeyix yahxi bolmas;

Biraⱪ uluƣluⱪni izdǝxning ɵzi uluƣ ixtur.□

28 Ɵzini tutalmaydiƣan kixi,

Wǝyran bolƣan, sepilsiz ⱪalƣan xǝⱨǝrgǝ ohxaydu.□  ■

26

1 Yazda ⱪar yeƣix,

Orma waⱪtida yamƣur yeƣix ⱪamlaxmiƣandǝk,

Izzǝt-ⱨɵrmǝt ǝhmǝⱪⱪǝ layiⱪ ǝmǝstur.

2 Lǝylǝp uqup yürgǝn ⱪuqⱪaqtǝk,

Uqⱪan ⱪarliƣaq yǝrgǝ ⱪonmiƣandǝk,

Sǝwǝbsiz ⱪarƣix kixigǝ ziyan kǝltürǝlmǝs.

3 Atⱪa ⱪamqa, exǝkkǝ nohta lazim bolƣinidǝk,

Əhmǝⱪning dümbisigǝ tayaⱪ layiⱪtur.■

4 Əhmǝⱪning ǝhmiⱪanǝ gepi boyiqǝ uningƣa jawab bǝrmigin,

Jawab bǝrsǝng ɵzüng uningƣa ohxap ⱪelixing mumkin.

5 Əhmǝⱪning ǝhmiⱪanǝ gepi boyiqǝ uningƣa jawab bǝrgin,

Jawab bǝrmisǝng u ɵzining ǝhmǝⱪliⱪini ǝⱪilliⱪ dǝp qaƣlar.

6 Ɵz putini kesiwǝtkǝndǝk,

Ɵz bexiƣa zulmǝt tiligǝndǝk,

Əhmǝⱪtin hǝwǝr yollaxmu xundaⱪ bir ixtur.□

7 Tokurning karƣa kǝlmigǝn putliridǝk,

Əhmǝⱪning aƣziƣa selinƣan pǝnd-nǝsiⱨǝtmu bikar bolur.

8 Salƣiƣa taxni baƣlap atⱪandǝk,

Əhmǝⱪⱪǝ ⱨɵrmǝt bildürüxmu ǝhmiⱪanǝ ixtur.□

9 Əhmǝⱪning aƣziƣa selinƣan pǝnd-nǝsiⱨǝt,

Mǝstning ⱪoliƣa sanjilƣan tikǝndǝktur.

10 Ɵz yeⱪinlirini ⱪarisiƣa zǝhimlǝndürgǝn oⱪyaqidǝk,

Əhmǝⱪni yaki udul kǝlgǝn adǝmni yallap ixlǝtkǝn hojayinmu ohxaxla zǝhimlǝndürgüqidur.□

11 It aylinip kelip ɵz ⱪusuⱪini yaliƣandǝk,

Əhmǝⱪ ǝhmǝⱪliⱪini ⱪaytilar.■

12 Ɵzini dana qaƣlap mǝmnun bolƣan kixini kɵrdüngmu?

Uningƣa ümid baƣlimaⱪtin ǝhmǝⱪⱪǝ ümid baƣlimaⱪ ǝwzǝldur.■

13 Ⱨurun adǝm: — «Taxⱪirida dǝⱨxǝtlik bir xir turidu,

Koqida bir xir yüridu!» — dǝp ɵydin qiⱪmas.■

14 Ɵz mujuⱪida eqilip-yepilip turƣan ixikkǝ ohxax,

Ⱨurun kariwatta yetip u yaⱪ-bu yaⱪⱪa ɵrülmǝktǝ.

15 Ⱨurun ⱪolini sunup ⱪaqiƣa tiⱪⱪini bilǝn,

Ƣizani aƣziƣa selixtinmu erinǝr.■

16 Ⱨurun ɵzini pǝm bilǝn jawab bǝrgüqi yǝttǝ kixidinmu dana sanar.

17 Koqida keliwetip, ɵzigǝ munasiwǝtsiz majiraƣa arilaxⱪan kixi,

Itning ⱪuliⱪini tutup sozƣanƣa ohxax hǝtǝrgǝ duqar bolar.

18 Ɵz yeⱪinlirini aldap «Pǝⱪǝt qaⱪqaⱪ ⱪilip ⱪoydum!» dǝydiƣan kixi,

Otⱪaxlarni, oⱪlarni, ⱨǝrhil ǝjǝllik ⱪorallarni atⱪan tǝlwigǝ ohxaydu.

20 Otun bolmisa ot ɵqǝr;

Ƣǝywǝt bolmisa, jedǝl besilar.■

21 Qoƣlar üstigǝ qaqⱪan kɵmürdǝk,

Ot üstigǝ ⱪoyƣan otundǝk, jedǝlqi jedǝlni ulƣaytar.■

22 Ƣǝywǝthorning sɵzliri ⱨǝrhil nazunemǝtlǝrdǝk,

Kixining ⱪǝlbigǝ qongⱪur singdürülǝr.□  ■

23 Yalⱪunluⱪ lǝwlǝr rǝzil kɵngüllǝrgǝ ⱪoxulƣanda,

Sapal ⱪaqiƣa kümüx ⱨǝl bǝrgǝngǝ ohxaxtur.

24 Adawǝt saⱪlaydiƣan adǝm ɵqini gǝpliri bilǝn yapsimu,

Kɵnglidǝ ⱪat-ⱪat suyiⱪǝst saⱪlaydu.

25 Uning sɵzi qirayliⱪ bolsimu, ixinip kǝtmigin;

Ⱪǝlbidǝ yǝttǝ ⱪat iplasliⱪ bardur.

26 U ɵqmǝnlikini qirayliⱪ gǝp bilǝn yapsimu,

Lekin rǝzilliki jamaǝtning aldida axkarilinar.

27 Kixigǝ ora koliƣan ɵzi qüxǝr;

Taxni domilatⱪan kixini tax dumilap ⱪaytip kelip uni yanjar.■

28 Sahta til ɵzi ziyankǝxlik ⱪilƣan kixilǝrgǝ nǝprǝtlinǝr;

Huxamǝt ⱪilƣuqi eƣiz adǝmni ⱨalakǝtkǝ ittirǝr.

27

1 Ətiki kününg toƣruluⱪ mahtanma,

Qünki bir küni nemǝ bolidiƣiningnimu bilmǝysǝn.■

2 Seni baxⱪilar mahtisun, ɵz aƣzing mundaⱪ ⱪilmisun,

Yat adǝm seni mahtisun, ɵz lǝwliring undaⱪ ⱪilmisun.

3 Tax eƣir, ⱪum heli jing basar,

Biraⱪ ǝhmǝⱪ kǝltüridiƣan hapiqiliⱪ ikkisidin tehimu eƣirdur.

4 Ƣǝzǝp rǝⱨimsizdur,

Ⱪǝⱨr bolsa kǝlkündǝk adǝmni eⱪitip ketǝr,

Biraⱪ kim ⱨǝsǝthorluⱪ aldida taⱪabil turalisun?

5 Axkara ǝyiblǝx yoxurun muⱨǝbbǝttin ǝladur.

6 Dostning ⱪolidin yegǝn zǝhimlǝr sadiⱪliⱪtin bolidu;

Biraⱪ düxmǝnning sɵyüxliri ⱨiyligǝrliktur.□

7 Toⱪ kixi ⱨǝsǝl kɵnikidinmu bizardur,

Aq kixigǝ ⱨǝrⱪandaⱪ aqqiⱪ nǝrsimu tatliⱪ bilinǝr.□

8 Yurt makanidin ayrilƣan kixi,

Uwisidin ayrilip yürgǝn ⱪuxⱪa ohxar.

9 Ətir wǝ huxbuy kɵngülni aqar,

Jan kɵyǝr dostning sǝmimiy mǝsliⱨǝti kixini riƣbǝtlǝndürǝr.

Jan kɵyǝr dostning sǝmimiy, huxhuy mǝsliⱨǝti kixini hux ⱪilur.

10 Ɵz dostungni, atangning dostinimu untuma;

Bexingƣa kün qüxkǝndǝ ⱪerindixingning ɵyigǝ kirip yelinma;

Yeⱪindiki dost, yiraⱪtiki ⱪerindaxtin ǝla.■

11 I oƣlum, dana bol, kɵnglümni hux ⱪil,

Xundaⱪ ⱪilƣiningda meni mǝshirǝ ⱪilidiƣanlarƣa jawab berǝlǝymǝn.

12 Zerǝk kixi bala-ⱪazani aldin kɵrüp ⱪaqar;

Saddilar aldiƣa berip ziyan tartar.■

13 Yatⱪa kepil bolƣan kixidin ⱪǝrzgǝ tonini tutup alƣin;

Yat hotunƣa kapalǝt bǝrgǝn kixidin kapalǝt puli al.■

14 Ⱪaⱪ sǝⱨǝrdǝ turup, yuⱪiri awazda dostiƣa bǝht tiligǝnlik,

Ɵzini ⱪarƣax ⱨesablinar.

15 Yamƣurluⱪ kündiki tohtimay qüxkǝn tamqǝ-tamqǝ yeƣin,

Wǝ soⱪuxⱪaⱪ hotun bir-birigǝ ohxaxtur.■

16 Uni tizgǝnlǝx boranni tosⱪanƣa,

Yaki yaƣni ong ⱪol bilǝn qanggalliƣanƣa ohxaxtur.

17 Tɵmürni tɵmürgǝ bilisǝ ɵtkürlǝxkǝndǝk,

Dostlarmu bir-birini ɵtkürlǝxtürǝr.

18 Ənjür kɵqitini pǝrwix ⱪilƣuqi uningdin ǝnjür yǝydu;

Hojayinini asrap kütkǝn ⱪul izzǝt tapidu.

19 Suda adǝmning yüzi ǝks ǝtkǝndǝk,

Insanning ⱪǝlbining ⱪandaⱪliⱪi ɵz yenidiki kixi arⱪiliⱪ bilinǝr.□

20 Tǝⱨtisara wǝ ⱨalakǝt ⱨǝrgiz toymiƣandǝk,

Adǝmning aq kɵzliri ⱪanaǝt tapmas.□  ■

21 Sapal ⱪazan kümüxni, qanaⱪ altunni tawlar,

Adǝm bolsa mahtalƣanda sinilar.

22 Əhmǝⱪni buƣday bilǝn birgǝ sǝndǝldǝ talⱪan ⱪilip soⱪsangmu,

Əhmǝⱪliⱪi yǝnila uningda turar.

23 Padiliringning ǝⱨwalini obdan bilip tur,

Mal-waranliringdin yahxi hǝwǝr al;

24 Qünki bayliⱪning mǝnggü kapaliti bolmas,

Taj-tǝhtmu dǝwrdin-dǝwrgiqǝ turamdu?

25 Ⱪuruƣan qɵplǝr orulƣandin keyin,

Yumran qɵplǝr ɵsüp qiⱪⱪanda,

Taƣ baƣridinmu yawayi qɵplǝr yiƣilƣanda,

26 Xu qaƣda ⱪozilarning yungliri ⱪirⱪilip kiyiming bolar;

Ɵqkilǝrni satⱪan pulƣa bir etiz kelǝr,■

27 Ⱨǝmdǝ ɵqkilǝrning sütliri sening ⱨǝm ailidikiliringning ozuⱪluⱪini,

Dedǝkliringning ⱪorsiⱪini tǝminlǝxkimu yetǝr.

28

1 Yamanlar ⱨeqkim ⱪoƣlimisimu ⱪaqar;

Biraⱪ ⱨǝⱪⱪaniylar xir yürǝk batur kelǝr.■

2 Yurtta gunaⱨlar kɵpǝysǝ, uning ǝmirliri kɵp almixar,

Lekin uni soriƣuqi yorutulƣan wǝ bilimlik bolsa, yurt aman-muⱪim uzun turar.

3 Miskinlǝrgǝ zulum seliwatⱪan bir kǝmbǝƣǝl,

Huddi ziraǝtlǝrni yatⱪuzup denini ⱪoymaydiƣan ⱪara yamƣurƣa ohxaydu.

4 Tǝwrat ⱪanunidin waz kǝqkǝnlǝr yamanlarni yahxi dǝp mahtar;

Biraⱪ ⱪanunni tutⱪuqilar ularƣa ⱪarxi kürǝx ⱪilar.

5 Rǝzillǝr adalǝtni qüxǝnmǝs;

Biraⱪ Pǝrwǝrdigarni izdigüqilǝr ⱨǝmmǝ ixni qüxinǝr.

6 Pǝzilǝtlik yolda mangƣan miskin kixi,

Sahta, ikki yüzlimǝ bay adǝmdin yahxidur.■

7 Tǝwrat-ⱪanuniƣa itaǝt ⱪilƣan yigit ǝⱪilliⱪ oƣuldur;

Biraⱪ nan ⱪepilarƣa ⱨǝmraⱨ bolƣuqi atisini nomusⱪa ⱪaldurar.■

8 Jazanihorluⱪ ⱪilip yuⱪiri ɵsüm arⱪiliⱪ bayliⱪlar tapⱪan kixi,

Ahirida bularni miskinlǝrgǝ hǝyrihaⱨliⱪ ⱪilƣuqining ⱪoliƣa ɵtküzüx üqün topliƣandur.■

9 Kimki Tǝwrat-ⱪanunini anglimaymǝn dǝp ⱪuliⱪini yopursa,

Ⱨǝtta dualirimu lǝniti bolup ⱪalar.

10 Kimki duruslarni yaman yolƣa azdursa,

Ɵzi koliƣan orisiƣa ɵzi qüxǝr;

Biraⱪ pak-diyanǝtlik adǝm yahxiliⱪⱪa mirashor bolar.■

11 Bay dǝrwǝⱪǝ ɵzini dana sanar;

Biraⱪ yorutulƣan miskin uni ⱨaman kɵrüp yetǝr.

12 Ⱨǝⱪⱪaniylar ƣalibiyǝtlik bolsa,

Jaⱨanni tǝntǝnǝ ⱪaplar;

Biraⱪ yamanlar mǝrtiwigǝ qiⱪsa, halayiⱪ ɵzlirini ⱪaqurar.■

13 Ɵz gunaⱨlirini yoxurƣan kixi ronaⱪ tapmas;

Biraⱪ ularni tonup iⱪrar ⱪilip, ulardin waz kǝqkǝn kixi rǝⱨim-xǝpⱪǝtkǝ erixǝr.■

14  Pǝrwǝrdigardin ⱨǝrdaim ⱪorⱪup yürgǝn kixi xunqǝ bǝhtliktur!

Biraⱪ kɵnglini tax ⱪilƣan balayi’apǝtkǝ ⱪalar.□

15 Ⱨɵrkirǝp turƣan xir,

Yaki owni izdǝp keziwatⱪan eyiⱪ ⱪandaⱪ bolsa,

Yoⱪsul puⱪralarning üstidiki rǝzil ⱨakimmu xundaⱪtur.

16 Yorutulmiƣan ǝmir ⱨaman zor bir zalim bolup qiⱪar,

Biraⱪ ⱨaram bayliⱪlarƣa nǝprǝtlǝnsǝ, tǝhtidǝ uzun olturar.

17 Ⱪan tɵkkǝn kixi ⱪǝrz bilǝn ⱨangƣa ⱪarap yügürǝr;

Uni ⱨeqkim tosmisun!□

18 Sǝmimiy, diyanǝtlik yolda mangƣan ⱪutular;

Ikki yolda mangƣan sahta kixi ularning biridǝ ⱨaman yiⱪilip qüxǝr.

19 Ɵz yerigǝ tirixip ixligǝn deⱨⱪanning neni yetip axar;

Biraⱪ bikar yürüp ham hiyallarni ⱪoƣliƣan kixining yoⱪsulluⱪi mol bolar!

20 Rastqil kixining bǝhti kɵpiyǝr;

Biraⱪ bay boluxⱪa aldiriƣan kixi jazadin ⱪeqip ⱪutulalmas.■

21 Birigǝ yan besix ⱪǝt’iy bolmas;

Qünki bǝzilǝr ⱨǝtta bir burda nan üqünmu gunaⱨ ɵtküzǝr.□  ■

22 Nǝpsi toymas kixi bayliⱪlarni kɵzlǝp aldiraydu,

U namratliⱪning ɵz bexiƣa qüxidiƣinidin bihǝwǝrdur.□

23 Baxⱪilarning hataliⱪini oquⱪ ǝyibligǝn kixi,

Ⱨaman huxamǝt ⱪilƣuqiƣa ⱪariƣanda kɵprǝk iltipat tapar.

24 Ata-anisining tǝǝlluⱪatini oƣrilap, «Bu ⱨeqⱪandaⱪ gunaⱨ ǝmǝs» degǝn kixi,

Ⱨalak ⱪilƣuqining xerikidur.

25 Nǝpsi toymiƣur kixi jedǝl-majira teriydu;

Biraⱪ Pǝrwǝrdigarƣa tayanƣan kixi ǝtlinǝr.□  ■

26 Ɵzining kɵngligǝ ixǝngǝn kixi ǝhmǝⱪtur;

Biraⱪ danaliⱪ bilǝn mangƣan nijat tapar.

27 Namratlarƣa hǝyrhaⱨliⱪ ⱪilidiƣan kixi moⱨtajliⱪ tartmas;

Lekin ⱨajǝtmǝnni kɵrsimu kɵrmǝskǝ salƣan kixi kɵpligǝn ⱪarƣixⱪa uqrar.■

28 Yamanlar mǝrtiwigǝ qiⱪsa, halayiⱪ ɵzlirini ⱪaqurar;

Lekin ular zawal tapsa, ⱨǝⱪⱪaniylar rawaj tapar.■

29

1 Ⱪayta-ⱪayta ǝyiblinip turup yǝnǝ boyni ⱪattiⱪliⱪ ⱪilƣan kixi,

Tuyuⱪsizdin dawaliƣusiz yanjilar.

2 Ⱨǝⱪⱪaniylar güllǝnsǝ, puⱪraliri xadlinar,

Ⱪǝbiⱨlǝr ⱨoⱪuⱪ tutsa puⱪra nalǝ-pǝryad kɵtürǝr.■

3 Danaliⱪni sɵygǝn oƣul atisini hux ⱪilar;

Biraⱪ paⱨixilǝrgǝ ⱨǝmraⱨ bolƣan uning mal-mülkini buzup-qaqar.■

4 Padixaⱨ adalǝt bilǝn yurtini tinq ⱪilar;

Biraⱪ baj-seliⱪ salƣan bolsa, uni wǝyran ⱪilar.□

5 Ɵz yeⱪiniƣa huxamǝt ⱪilƣan kixi,

Uning putliriƣa tor tǝyyarlap ⱪoyƣandur.

6 Rǝzil adǝmning gunaⱨi ɵzigǝ ⱪapⱪan yasap ⱪurar;

Biraⱪ ⱨǝⱪⱪaniy kixi nahxilar bilǝn xadlinar.

7 Ⱨǝⱪⱪaniy kixi miskinning dǝwasiƣa kɵngül bɵlür;

Biraⱪ yamanlar bolsa bu ixni qüxǝnmǝs.■

8 Ⱨakawur kixilǝr xǝⱨǝrni ⱪutritip dawalƣutar;

Biraⱪ aⱪilanilǝr aqqiⱪ ƣǝzǝplǝrni yandurar.

9 Dana kixi ǝhmǝⱪ bilǝn dǝwalaxsa,

Əhmǝⱪ ⱨürpiyidu yaki külidu, nǝtijisi ⱨaman tinqliⱪ bolmas.

10 Ⱪanhorlar pak-diyanǝtliklǝrgǝ nǝprǝtlinǝr;

Duruslarning jenini bolsa, ular ⱪǝstlǝr.□

11 Əhmǝⱪ ⱨǝrdaim iqidiki ⱨǝmmini axkara ⱪilar;

Biraⱪ dana ɵzini besiwalar.■

12 Ⱨɵkümdar yalƣan sɵzlǝrgǝ ⱪulaⱪ salsa,

Uning barliⱪ hizmǝtkarliri yaman ɵgǝnmǝy ⱪalmas.

13 Gaday bilǝn uni ǝzgüqi kixi bir zeminda yaxar;

Ⱨǝr ikkisining kɵzini nurlandurƣuqi Pǝrwǝrdigardur.□  ■

14 Yoⱪsullarni diyanǝt bilǝn soriƣan padixaⱨning bolsa,

Tǝhti mǝnggügǝ mǝⱨkǝm turar.■

15 Tayaⱪ bilǝn tǝnbiⱨ-nǝsiⱨǝt balilarƣa danaliⱪ yǝtküzǝr;

Biraⱪ ɵz mǝyligǝ ⱪoyup berilgǝn bala anisini hijalǝtkǝ ⱪaldurar.■

16 Yamanlar güllinip kǝtsǝ, naⱨǝⱪlik kɵpiyǝr;

Lekin ⱨǝⱪⱪaniylar ularning yiⱪilƣinini kɵrǝr.■

17 Oƣlungni tǝrbiyǝlisǝng, u seni aram tapⱪuzar;

U kɵnglüngni sɵyündürǝr.■

18  Pǝrwǝrdigarning wǝⱨiysi bolmiƣan ǝlning puⱪraliri yoldin qiⱪip baxpanaⱨsiz ⱪalar;

Lekin Tǝwrat-ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilidiƣan kixi bǝhtliktur.□

19 Ⱪulni sɵz bilǝnla tüzǝtkili bolmas;

U sɵzüngni qüxǝngǝn bolsimu, etibar ⱪilmas.

20 Aƣzini basalmaydiƣan kixini kɵrgǝnmu?

Uningdin ümid kütkǝndin, ǝhmǝⱪtin ümid kütüx ǝwzǝldur.■

21 Kimki ɵz ⱪulini kiqikidin tartip ɵz mǝyligǝ ⱪoyup bǝrsǝ,

Künlǝrning biridǝ uning bexiƣa qiⱪar.□

22 Terikkǝk kixi jedǝl-majira ⱪozƣap turar;

Asan aqqiⱪlinidiƣan kixining gunaⱨliri kɵptur.■

23 Mǝƣrurluⱪ kixini pǝs ⱪilar,

Biraⱪ kǝmtǝrlik kixini ⱨɵrmǝtkǝ erixtürǝr.■

24 Oƣri bilǝn xerik bolƣan kixi ɵz jeniƣa düxmǝndur;

U soraⱪqining guwaⱨ berixkǝ agaⱨlanduruxini anglisimu, lekin rast gǝp ⱪilixⱪa petinalmas.□  ■

25 Insan balisidin ⱪorⱪux adǝmni tuzaⱪⱪa qüxüridu;

Biraⱪ kimki Pǝrwǝrdigarƣa tayanƣan bolsa, u bihǝtǝr kɵtürülǝr.□

26 Kɵp kixilǝr ⱨɵkümdardin iltipat izdǝp yürǝr;

Biraⱪ adǝmning ⱨǝⱪ-rizⱪi pǝⱪǝt Pǝrwǝrdigarningla ⱪolididur.■

27 Naⱨǝⱪlǝr ⱨǝⱪⱪaniylarƣa yirginqliktur;

Durus yolda mangƣan kixilǝr yamanlarƣa yirginqliktur.

30

Agurning pǝnd-nǝsiⱨǝtliri

1 Tɵwǝndikilǝr Yakǝⱨning oƣli Agurƣa wǝⱨiy bilǝn kǝlgǝn sɵzlǝrdur:

Bu adǝm Itiyǝlgǝ, yǝni Itiyǝl bilǝn Ukalƣa mundaⱪ sɵzlǝrni degǝn: — □

2 Mǝn dǝrwǝⱪǝ insanlar arisidiki ǝng nadini, ⱨaywanƣa ohxaxturmǝn;

Mǝndǝ insan ǝⱪli yoⱪ.

3 Danaliⱪni ⱨeq ɵgǝnmidim;

Əng Pak-Muⱪǝddǝs Bolƣuqi ⱨǝⱪⱪidimu sawatim yoⱪtur.

4 Kim ǝrxkǝ kɵtürülgǝn, yaki ǝrxtin qüxkǝn?

Kim xamalni ⱪollirida tutⱪan?

Kim sularni Ɵz toniƣa yɵgǝp ⱪoyƣan?

Kim yǝr-zeminning qegralirini bǝlgiligǝn?

Uning ismi nemǝ? Uning Oƣlining ismi nemǝ? Bilǝmsǝn-yoⱪ?■

5 Tǝngrining ⱨǝrbir sɵzi sinilip ispatlinip kǝlgǝndur;

U Ɵzigǝ tayanƣanlarning ⱨǝmmisini ⱪoƣdaydiƣan ⱪalⱪandur. ■

6 Uning sɵzlirigǝ ⱨeq nǝrsǝ ⱪoxma;

Undaⱪ ⱪilsang, U seni ǝyiblǝydu,

Sening yalƣanqiliⱪing axkarilinidu.■

7 I Hudayim, Sǝndin ikki nǝrsini tilǝymǝn;

Mǝn ɵlgüqǝ bularni mǝndin ayimiƣaysǝn: —

8 Sahtiliⱪ wǝ yalƣanqiliⱪni mǝndin yiraⱪ ⱪilƣaysǝn;

Meni gadaymu ⱪilmay, baymu ⱪilmay, bǝlki eⱨtiyajimƣa layiⱪla riziⱪ bǝrgǝysǝn.

9 Qünki ziyadǝ toyup kǝtsǝm, Sǝndin yenip: «Pǝrwǝrdigar degǝn kim?» — dǝp ⱪelixim mumkin.

Yaki gaday bolup ⱪalsam, oƣriliⱪ ⱪilip, Sǝn Hudayimning namiƣa daƣ kǝltürüxim mumkin.

10 Hojayinining aldida uning ⱪuli üstidin xikayǝt ⱪilma,

Bolmisa u seni ⱪarƣap lǝnǝt ⱪilidu, ǝyibkar bolisǝn.

11 Ɵz atisini ⱪarƣaydiƣan,

Ɵz anisiƣa bǝht tilimǝydiƣan bir dǝwr bar,

12 Ɵzini pak qaƣlaydiƣan, ǝmǝliyǝttǝ mǝynǝtqilikidin ⱨeq yuyulmiƣan bir dǝwr bar,

13 Bir dǝwr bar — aⱨ, kibirlikidin nǝziri nemidegǝn üstün,

Ⱨakawurluⱪidin ⱨali nemidegǝn qong!□  ■

14 Uning ajizlar wǝ yoⱪsullarni yalmap yutuwetidiƣan qixliri ⱪiliqtǝk,

Eziⱪ qixliri piqaⱪtǝk bolƣan bir dǝwr bar!■

15 Zülükning ikki ⱪizi bar, ular ⱨǝrdaim: «Bǝrgin, bǝrgin» dǝp towlixar.

Ⱨǝrgiz toyunmaydiƣan üq nǝrsǝ bar, ⱨǝrgiz ⱪanaǝtlǝnmǝydiƣan tɵt nǝrsǝ bar, ular bolsimu: —□

16 Gɵr, tuƣmas hotunning ⱪarni,

Suƣa toyunmiƣan ⱪurƣaⱪ Yǝr.

Wǝ ⱨǝrgiz «boldi, toydum» demǝydiƣan ottin ibarǝt.□

17 Atisini mǝshirǝ ⱪilidiƣan,

Anisini kǝmsitidiƣan kɵzni bolsa,

Ⱪaƣa-ⱪuzƣunlar qoⱪular,

Bürkütning balilirimu uni yǝr.

18 Mǝn üqün intayin tilsimat üq nǝrsǝ bar;

Xundaⱪ, mǝn qüxinǝlmǝydiƣan tɵt ix bar: —

19 Bürkütning asmandiki uqux yoli,

Yilanning taxta beƣirlap mangidiƣan yoli,

Kemining dengizdiki yoli wǝ yigitning ⱪizƣa axiⱪ boluxtiki yolidur.

20 Zinahor hotunning yolimu xundaⱪtur;

U bir nemini yǝp bolup aƣzini sürtiwǝtkǝn kixidǝk: «Mǝn ⱨeqⱪandaⱪ yamanliⱪni ⱪilmidim!» — dǝydu.□

21 Yǝr-zemin üq nǝrsǝ astida biaram bolar;

U kɵtürǝlmǝydiƣan tɵt ix bar: —

22 Padixaⱨ bolƣan ⱪul,

Tamaⱪⱪa toyƣan ⱨamaⱪǝt,

23 Nǝprǝtkǝ patⱪan, ǝrgǝ tǝgkǝn hotun,

Ɵz hanimining ornini basⱪan dedǝk.□

24 Yǝr yüzidǝ teni kiqik, lekin intayin ǝⱪilliⱪ tɵt hil janiwar bar: —

25 Qɵmülilǝr küqlük hǝlⱪ bolmisimu, biraⱪ yazda ozuⱪ tǝyyarliwelixni bilidu;■

26 Suƣurlar ɵzi ajiz bir ⱪowm bolsimu, hada taxlarning arisiƣa uwa salidu;

27 Qekǝtkilǝrning padixaⱨi bolmisimu, lekin ⱪatar tizilip rǝtlik mangidu;

28 Kǝslǝnqükni ⱪol bilǝn tutuwalƣili bolidu,

Lekin han ordilirida yaxaydu.

29 Ⱪǝdǝmliri ⱨǝywǝtlik üq janiwar bar,

Kixigǝ zoⱪ berip mangidiƣan tɵt nǝrsǝ bar: —

30 Ⱨaywanatlar iqidǝ ǝng küqlük, ⱨeq nemidin ⱪorⱪmas xir,

31 Zilwa bǝygǝ iti,

Tekǝ,

Wǝ puⱪraliri ⱪollaydiƣan padixaⱨdur.□  ■

32 Əgǝr sǝn ǝhmǝⱪliⱪ ⱪilip ɵzüngni bǝk yuⱪiri orunƣa ⱪoyuwalƣan bolsang,

Wǝ yaki tǝlwǝ bir oyda bolƣan bolsang,

Ⱪolung bilǝn aƣzingni yum!□  ■

33 Kala süti ⱪoqulsa seriⱪ may qiⱪar;

Birining burni mijilsa, ⱪan qiⱪar;

Adawǝt ⱪozƣap intiⱪam oylisa jedǝl-majira qiⱪar.□

31

Padixaⱨⱪa nǝsiⱨǝt

1 Tɵwǝndikilǝr, padixaⱨ Lǝmuǝlgǝ uning anisi arⱪiliⱪ wǝⱨiy bilǝn kǝlgǝn sɵzlǝrdur; anisi bu sɵzlǝrni uningƣa ɵgǝtkǝn: □

2 I oƣlum, i mening amriⱪim, ⱪǝsǝmlǝr bilǝn tiligǝn arzuluⱪum, mǝn sanga nemǝ dǝy?□

3 Küq-ⱪuwwitingni ayal-hotunlar tǝripigǝ sǝrp ⱪilmiƣin;

Yaki padixaⱨlarnimu wǝyran ⱪilidiƣan ixlarƣa berilgüqi bolma!□  ■

4 I Lǝmuǝl, xarab iqix padixaⱨlarƣa layiⱪ ǝmǝs,

Əmirlǝrgimu ⱨaraⱪⱪa humar bolux yaraxmas.

5 Bolmisa ular xarab iqip, muⱪǝddǝs bǝlgilimilǝrni untup,

Bozǝk bǝndilǝrning ⱨǝⱪⱪini astin-üstün ⱪiliwetixi mumkin.

6 Küqlük ⱨaraⱪ ɵlgüsi kǝlgǝnlǝrgǝ, ⱨǝsrǝtkǝ qɵmgǝnlǝrgǝ berilsun!

7 Ular xarabni iqip, miskinlikini untup,

Ⱪaytidin dǝrd-ǝlimini esigǝ kǝltürmisun!□

8 Ɵzliri üqün gǝp ⱪilalmaydiƣanlarƣa aƣzingni aqⱪin,

Ⱨalak bolay degǝnlǝrning dǝwasidǝ gǝp ⱪil.

9 Süküt ⱪilma, ular üqün lilla ⱨɵküm ⱪil,

Ezilgǝnlǝrning wǝ miskinlǝrning dǝrdigǝ dǝrman bol.■

Pǝzilǝtlik ayal

10 |א| Pǝzilǝtlik ayalni kim tapalaydu?

Uning ⱪimmiti lǝǝl-yaⱪutlardinmu zor exip qüxidu.□  ■

11 |ב| Erining kɵngli uningƣa tayinip hatirjǝm turidu,

U bolƣaqⱪa erining alƣan oljisi kǝm ǝmǝstur!

12 |ג| U ɵmür boyi erigǝ wapadar bolup yahxiliⱪ ⱪilidu,

Uni ziyanƣa uqratmaydu.

13 |ד| U ⱪoy yungi wǝ kǝndir tepip,

Ɵz ⱪoli bilǝn jan dǝp ǝjir ⱪilidu.

14 |ה| U soda kemilirigǝ ohxax,

ailini beⱪixtiki ozuⱪ-tülüklǝrni yiraⱪ jaylardin toxuydu.

15 |ו| Tang yorumasta u ornidin turidu,

ailisidikilǝrgǝ yemǝklik tǝyyarlaydu,

Hizmǝtkar-dedǝklǝrgǝ nesiwisini tǝⱪsim ⱪilidu.□

16 |ז| U bir parqǝ etizni ɵzi kɵrüp alidu;

Ⱪoli bilǝn yiƣⱪan daramǝttin u bir üzümzar bina ⱪilidu.

17 |ח| Ixⱪa ⱪarap u belini küq bilǝn baƣlar,

Bilǝklirini küqlǝndürǝr;

18 |ט| Ɵz ixining paydiliⱪliⱪiƣa kɵzi yetǝr,

Keqiqǝ qiriƣini ɵqürmǝy ix ⱪilar.

19 |י| U ⱪolliri bilǝn qaⱪni qɵrǝr,

Barmaⱪliri yip urquⱪini tutar.

20 |כ| Ajizlarƣa yardǝm ⱪolini uzitar;

Ⱨajǝtmǝnlǝrgǝ ⱪollirini sozar.

21 |ל| Ⱪar yaƣⱪanda u ailisi toƣruluⱪ ǝndixǝ ⱪilmaydu,

Ɵyidikilǝrning ⱨǝmmisigǝ ⱪizil kiyimlǝr kiydürülgǝn.

22 |מ| Kariwat yapⱪuqlirini ɵzi toⱪuydu;

Ɵzining kiyim-keqǝkliri kanap wǝ sɵsün rǝhttindur.

23 |נ| Erining xǝⱨǝr dǝrwazilirida abruyi bar;

Xu yǝrdǝ u yurttiki aⱪsaⱪallar ⱪataridin orun alidu.□

24 |ס| U nǝpis kanaptin kiyim-keqǝk tikip uni satidu;

Bǝlwaƣlarni tikip sodigǝrlǝrni tǝminlǝydu.

25 |ע| Kiyimi küq-ⱪudrǝt wǝ izzǝt-ⱨɵrmǝttur;

U kelǝqǝkkǝ ümid bilǝn külüp ⱪaraydu.

26 |פ| Aƣzini aqsila, dana sɵz ⱪilidu,

Tilida meⱨribanǝ nǝsiⱨǝtlǝr bar.

27 |צ| ailisidiki ixlardin daim hǝwǝr alidu,

Bikarƣa nan yemǝydu.

28 |ק| Pǝrzǝntliri ornidin turup uningƣa bǝht-bǝrikǝt tilǝydu;

Erimu mubarǝklǝp uni mahtap: —

29 |ר| «Pǝzilǝt bilǝn yaxiƣan ayallar kɵptur,

Biraⱪ sǝn ularning ⱨǝmmisidinmu exip qüxisǝn» — dǝydu.

30 |ש| Güzǝllik seⱨri aldamqidur,

Ⱨɵsn-jamalmu pǝⱪǝt bir kɵpük, halas,

Pǝⱪǝt Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪidiƣan ayalla mahtilidu!

31 |ת| U ɵz meⱨnitining mewiliridin bǝⱨrimǝn bolsun!

Əjirliri uni dǝrwazilarda ⱨɵrmǝt-xɵⱨrǝtkǝ erixtürsun!□

■ 1:1 1Pad. 4:32; Wǝh. 3:9

□ 1:5 «yorutulƣan kixi» — ibaraniy tilida «ixlarni, mǝsililǝrni, baxⱪa adǝmni obdan qüxinidiƣan kixi» degǝn mǝnidǝ.

■ 1:7 Ayup 28:28; Zǝb. 111:10; Pǝnd. 9:10; Top. 12:13

□ 1:11 «...tuzaⱪ ⱪurup adǝm ɵltürǝyli» — ibraniy tilida «...tuzaⱪ ⱪurup ⱪan tɵkǝyli».

□ 1:12 «Tǝⱨtisara» — ɵlgüqilǝrning roⱨliri ⱪiyamǝt künini kütidiƣan jay (ibraniy tilida «xeol» degǝn sɵz).

□ 1:15 «Ɵzüngni ularning izidin neri ⱪil!» — ibraniy tilida «Putungni ularning yolidin neri ⱪil!».

■ 1:16 Yǝx. 59:7; Rim. 3:15

■ 1:19 Ayup 8:13

□ 1:20 «danaliⱪ» — «Pǝnd-nǝsiⱨǝtlǝr»dǝ «danaliⱪ» pǝzilǝtlik bir ayalning süpitidǝ kɵrünidu. Bu «pǝzilǝtlik ayal» 5:1-14, 6:20-35, 7:6-27, 9:13-18dǝ bayan ⱪilinƣan «paⱨixǝ ayal» bilǝn selixturuluxi «pǝnd-nǝsiⱨǝtlǝr»ning muⱨim bir temisidur.

□ 1:22 «saddilar» — «Pǝnd-nǝsiⱨǝtlǝr»dǝ «saddilar» (yaki «nadanlar») degǝnning «ɵgǝnmigǝnlǝr», «sawatⱪa erixmigǝnlǝr» degǝn baxⱪa hil tǝrjimilirimu bar. «Əhmǝⱪlǝr ⱪaqanƣiqǝ bilimdin nǝprǝtlǝnsun?!» — oⱪurmǝnlǝr xuningƣa diⱪⱪǝt ⱪilƣan boluxi mumkin, «danaliⱪ» muxu yǝrdǝ «nadanlar»ƣa («saddilar»ƣa) biwasitǝ sɵz ⱪilsimu, lekin «ǝhmǝⱪlǝr»gǝ wǝ «mǝshirǝ ⱪilƣuqilar»ƣa biwasitǝ sɵzlimǝydu. Qünki rǝzil yollarni tutⱪaqⱪa, ularƣa ⱨeqⱪandaⱪ biwasitǝ nǝsiⱨǝt tǝsir ⱪilmaydu (8:4, 9:4, 7-8nimu kɵrüng).

■ 1:24 Yǝx. 65:12; 66:4; Yǝr. 13:10

■ 1:27 Ayup 27:9; 35:12; Yǝx. 1:15; Yǝr. 11:11; 14:12; Əz. 8:18; Mik. 3:4

■ 2:4 Mat. 13:44

■ 2:6 1Pad. 3:9,12; Yaⱪ. 1:5

■ 2:16 Pǝnd. 5:3; 6:24; 7:5

■ 2:21 Zǝb. 37:29

■ 2:22 Ayup 18:17; Zǝb. 104:35

□ 3:1 «qing tut» — degǝn sɵz ibraniy tilida: «ⱪoƣda, mudapiǝ ⱪil» degǝn mǝninimu bildüridu.

□ 3:2 «bǝrikǝtlik künlǝr» — ibraniy tilida «künlǝrning uzunluⱪi».

■ 3:2 Ⱪan. 8:1; 30:20

□ 3:3 «ⱪǝlbinggǝ pütiwal» — ibraniy tilida «ⱪǝlbingdiki tahtayƣa pütüwal» (Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ tapxurulƣan muⱪǝddǝs ⱪanun ikki tax tahtayƣa pütülgǝnidi).

■ 3:3 Mis. 13:9; Ⱪan. 6:8

□ 3:4 «iltipatⱪa layiⱪ bolisǝn» — muxu yǝrdǝ ibraniy tilida «iltipat» degǝn sɵz ikki bisliⱪ bolup, ikkinqi mǝnisi «güzǝllik»tur.

□ 3:6 «Ⱪandaⱪla ix ⱪilsang,...» — ibraniy tilida «Barliⱪ yolliringda...».

■ 3:6 1Tar. 28:9

■ 3:7 Rim. 12:16

□ 3:8 «dǝrdinggǝ dǝrman... bolidu» — ibraniy tilida «kindikinggǝ salamǝtlik... bolidu».

■ 3:9 Mis. 23:19; 34:26; Ⱪan. 26:2-11; Mal. 3:10; Luⱪa 14:13

■ 3:10 Ⱪan. 28:8

■ 3:11 Ayup 5:17; Ibr. 12:5

■ 3:12 Wǝⱨ. 3:19

■ 3:14 Ayup 28:15; Zǝb. 19:10; Pǝnd. 8:11,19; 16:16

■ 3:15 Pǝnd. 8:11

□ 3:18 «ⱨayatliⱪ dǝrihi» — xübⱨisizki, «Erǝn baƣqisi»diki Adǝm’atimiz wǝ Ⱨawa’animizning bǝⱨrimǝn boluxiƣa tǝyyarlanƣan «ⱨayatliⱪ dǝrihi»ni kɵrsitidu (Tǝwrat, «Yar.» 2:9).

□ 3:20 «yǝrning qongⱪur ⱪatlamliri yerildi» — bǝlkim Nuⱨ pǝyƣǝmbǝrning waⱪtidiki «qong topan» bilǝn munasiwǝtlik bǝzi ixlarni kɵrsitixi mumkin («Yar.» 7:11)

■ 3:20 Yar. 1:9,10

■ 3:23 Zǝb. 37:23-24; 91:9-12

■ 3:24 Law. 6:19; Ayup 11:19; Zǝb. 3:5; 4:8; 91:5, 6

□ 3:25 «Rǝzillǝrning wǝyranqiliⱪidin ƣǝm ⱪilmiƣin!» — yaki «Rǝzillǝrning bexiƣa qüxkǝn wǝyranqiliⱪtin ƣǝm ⱪilmiƣin!».

■ 3:25 Ayup 5:21

□ 3:30 «sǝwǝbsiz majiralaxma» — yaki «sǝwǝbsiz dǝwalaxma».

■ 3:31 Zǝb. 37:1; 73:3; Pǝnd. 23:17

■ 3:32 Ayup 29:4; Zǝb. 25:9,12,14

■ 3:33 Law. 26:14-45; Ⱪan. 28:15-68; Mal. 2:2

■ 3:34 Yaⱪ. 4:6; 1Pet. 5:5

□ 3:35 «Lekin ⱨamaⱪǝtlǝr rǝswa ⱪilinidu» — yaki «Lekin U (Huda) ⱨamaⱪǝtlǝrni nomusⱪa ⱪalduridu» (ibraniy tilida kinayǝ ixlitip, ahirⱪi sɵz «kɵtürülidu» bolidu).

■ 4:3 1Tar. 29:1

■ 4:4 1Tar. 28:9

■ 4:7 Pǝnd. 23:23

■ 4:9 Pǝnd. 1:19

■ 4:12 Zǝb. 91:9-12

■ 4:14 Zǝb. 1:1; Pǝnd. 1:10,15

■ 4:22 Pǝnd. 4:13

■ 4:27 Ⱪan. 5:32; 28:14

■ 5:3 Pǝnd. 2:16; 6:24

□ 5:5 «gɵr» — ibraniy tilida «xeol», yǝni «tǝⱨtisara» deyilidu, u ɵlüklǝrning roⱨliri ⱪiyamǝt künini kütidiƣan yǝr.

■ 5:5 Pǝnd. 7:27

■ 5:9 Pǝnd. 6:34,35

□ 5:14 «ⱨǝrhil nomusⱪa ⱪalƣandǝk boldum!» — yaki «pütünlǝy zawalliⱪⱪa qüxkǝndǝkmǝn!».

□ 5:15 «Ɵzüngning kɵlqikingdiki su..., ɵz buliⱪingdin eⱪiwatⱪan sudin ⱨuzurlan» — xübⱨisizki, ɵzining ayalining muⱨǝbbitini kɵrsitidu.

□ 5:17 «Bulaⱪliring urƣup ⱨǝr yǝrgǝ tarⱪilip kǝtsǝ bolamdu? ... Bular sangila has bolsun, yat kixilǝrgǝ tǝgmisun!» — 16-17-ayǝtlǝr xübⱨisizki, kɵqmǝ mǝnidǝ. Bizningqǝ kɵqmǝ mǝnisi: «Ixⱪi muⱨǝbbǝtliringni yat ayalƣa bǝrmǝ, pǝⱪǝt ɵz jorangƣila beƣixla; bolmisa intayin nomus ix bolidu, rǝstǝ-koqilarda rǝswa bolisǝn» degǝndǝk bolsa kerǝk. Bǝzi alimlar muxu ayǝttiki «sular» balilarni kɵrsitidu, dǝp ⱪarap, mundaⱪ tǝrjimǝ ⱪilidu: — «Bulaⱪliring urƣup ⱨǝr yǝrgǝ tarⱪilip kǝtsun, eriⱪliringdiki sular koqilarda eⱪip yürsun (demǝk, «pǝrzǝntliring urƣuƣan bulaⱪlardǝk ⱨǝr yǝrgǝ tarⱪalsun!»); pǝⱪǝtla sangila has bolsun, yat ayaldin bolƣan bolmisun!».

□ 5:18 «Buliⱪing bǝht-bǝrikǝtlik bolƣay!» — «buliⱪing» muxu ayǝttǝ «ɵz ayaling»ni kɵrsitidu. Ayǝtning ikkinqi ⱪismini kɵrüng.

□ 5:19 «Uning baƣridin...» — ibraniy tilida «Uning ǝmqǝkliridin...».

■ 5:21 2Tar. 16:9; Ayup 31:4; 34:21; Pǝnd. 15:3; Yǝr. 16:17; 32:19

□ 6:1 «borun» — kepil bolƣan kixi.

■ 6:4 Zǝb. 132:4-5; Pǝnd. 20:13

■ 6:9 Pǝnd. 13:4; 20:4; 24:33,34

□ 6:12 «Ərzimǝs» — ibraniy tilida «Belialning oƣli» deyilidu. «Belial»ning mǝnisi «ǝrzimǝs» degǝnlik bolup, bǝlkim Iblisni kɵrsitidu.

■ 6:17 Pǝnd. 30:13

■ 6:18 Rim. 3:15

■ 6:20 Pǝnd. 1:8

■ 6:21 Pǝnd. 3:3

■ 6:22 Pǝnd. 3:23,24

■ 6:23 Zǝb. 19:7-9; 119:105

■ 6:24 Pǝnd. 2:16; 5:3; 7:5

■ 6:31 Mis. 22:1, 4

■ 7:2 Law. 18:5; Pǝnd. 4:4

■ 7:3 Ⱪan. 6:8; 11:18

■ 7:5 Pǝnd. 5:3

■ 7:11 Pǝnd. 9:13

□ 7:14 «inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi» — Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ tapxurulƣan muⱪǝddǝs ⱪanun bekitkǝn bir hil ⱪurbanliⱪ, uning ǝⱨmiyiti; (1) Huda bilǝn bolƣan inaⱪliⱪⱪa erixix üqün; (2) Hudaƣa alaⱨidǝ rǝⱨmǝt eytix üqün; (3) Hudaƣa dua bilǝn ⱪilƣan ⱪǝsimini ipadilǝx üqün. Ⱪurbanliⱪⱪa kala, ⱪoy yaki ɵqkimu bolidu. Bu hil ⱪurbanliⱪning alaⱨidiliki, ⱪurbanliⱪ sunƣuqi kixi uni ⱪurbanliⱪ ⱪilƣandin keyin, gɵxidin elip yeyǝlǝydu. Muxu yǝrdǝ bu ayal: «Mǝn Huda aldida pak» demǝkqi bolidu. Bu pütünlǝy sahtipǝzlik, ǝlwǝttǝ.

■ 7:17 Küy. 4:14.

■ 7:21 Pǝnd. 1:17

□ 7:27 «tǝⱨtisara» — ibraniy tilida «xeol», ɵlüklǝrning roⱨliri ⱪiyamǝt künini kütidiƣan yǝr.

■ 7:27 Pǝnd. 2:18; 5:5

■ 8:1 Pǝnd. 1:20,21

□ 8:5 «Gɵdǝk bolƣanlar, ... ǝhmǝⱪ bolƣanlar, yoruⱪluⱪⱪa erixinglar!» — oⱪurmǝnlǝr xuningƣa diⱪⱪǝt ⱪilƣan boluxi mumkin, «danaliⱪ» «nadanlar»ƣa (yaki «gɵdǝklǝr» yanki «saddilar»ƣa) biwasitǝ sɵz ⱪilidu, pǝⱪǝt bǝzidǝ «ǝhmǝⱪlǝr»gǝ biwasitǝ sɵz ⱪilidu, lekin «mǝshirǝ ⱪilƣuqilar»ƣa ⱨǝrgiz biwasitǝ sɵzlimǝydu. Qünki «mǝshirǝ ⱪilƣuqilar» rǝzil yollarni tutⱪini üqün ularƣa ⱨeqⱪandaⱪ nǝsiⱨǝt tǝsir ⱪilmaydu (1:22, 9:4, 7-8nimu kɵrüng).

□ 8:7 «Eytⱪanlirim ⱨǝⱪiⱪǝttur» — ibraniy tilida «Tanglayim ⱨǝⱪiⱪǝtni seƣinip sɵzlǝydu».

■ 8:11 Ayup 28:15; Zǝb. 19:10; Pǝnd. 3:14,15; 16:16

□ 8:12 «...bilimni ayan ⱪilimǝn» — yaki «...bilimni tepip berimǝn».

■ 8:18 Pǝnd. 3:16

■ 8:19 Pǝnd. 3:14

□ 8:22-23 «Pǝrwǝrdigar ixlirini baxlixidila...» — ibraniy tilida «Pǝrwǝrdigar yolini baxlixidila...». «...Mǝn tiklǝngǝnmǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «...Mǝn mǝsiⱨ ⱪilindim».

■ 8:22-23 Yⱨ. 1:1

■ 8:27-29 Ayup 26:10; Yar. 7:11; Yar. 1:9, 10; Ayup 38:10, 11; Zǝb. 104:6-9.

■ 8:30 Yⱨ. 5:17

■ 8:32 Zǝb. 119:1, 2; 128:1; Luⱪa 11:28

■ 8:35 Pǝnd. 12:2

□ 8:36 «Kimki meni tapsa ⱨayatni tapidu, Pǝrwǝrdigarning xǝpⱪitigǝ nesip bolidu.... Meni yaman kɵrgǝnlǝr ɵlümni dost tutⱪan bolidu» — bu 8-bab ⱨǝmdǝ 9:1-12tiki qong tema «Danaliⱪ»tur. Bu bablardiki hǝwǝrdin ⱪariƣanda, ǝmǝliyǝttǝ «Danaliⱪ» bir xǝhstur. Injilda bu Xǝhsning Huda bilǝn billǝ mǝnggülük turƣuqi Mǝsiⱨ ikǝnliki ayan ⱪilinidu (mǝsilǝn «Yuh.» 1:1-4, 18, «1Cor.» 1:24, 30, «Fil.» 2:5-11, «Kol.» 1:15-18, «Ibr.» 1:1-12, «1Yuh.» 1:1-2, «Wǝh.» 22:12-13 ⱪatarliⱪlarni kɵrüng).

■ 9:3 Pǝnd. 8:2

■ 9:8 Mat. 7:6

■ 9:10 Ayup 28:28; Zǝb. 111:10; Pǝnd. 1:7

■ 9:11 Pǝnd. 10:27

■ 9:13 Pǝnd. 7:11

■ 9:17 Pǝnd. 20:17

□ 9:18 «tǝⱨtisaraning tǝgliri» — «tǝⱨtisara» (ibraniy tilida «xeol») ɵlüklǝrning roⱨliri ⱪiyamǝt künini kütidiƣan yǝr.

■ 9:18 Pǝnd. 2:18

■ 10:1 Pǝnd. 15:20

■ 10:2 Pǝnd. 11:4

□ 10:4 «Ⱨurunluⱪ» — ibraniy tilida: «ⱪol boxluⱪi». «Ixqanliⱪ» — ibraniy tilida: «ǝstayidilliⱪning ⱪoli».

■ 10:4 Pǝnd. 12:24

□ 10:6 «Əmma zorawanliⱪ yamanlarning aƣziƣa urar» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Əmma yamanlarning aƣzi zorawanliⱪni yoxurar».

■ 10:8 Pǝnd. 10:10

□ 10:11 «ⱨayatliⱪ buliⱪi» — bǝlkim «Erǝn baƣqisi»diki «ⱨayatliⱪ beridiƣan dǝrǝh»kǝ ohxitilƣandur. «Əmma zorawanliⱪ yamanning aƣziƣa urar» — yaki «Əmma yamanning aƣzi zorawanliⱪni yoxurar».

■ 10:11 Pǝnd. 10:6; 13:14

■ 10:12 1Kor. 13:7; 1Pet. 4:8

■ 10:13 Pǝnd. 20:30

□ 10:16 «...gunaⱨnila kɵpǝytixtur» — yaki «...gunaⱨini bekitǝr».

□ 10:18 «Adawǝt saⱪliƣan kixi yalƣan sɵzlimǝy ⱪalmas» — ibraniy tilida: «Adawǝt saⱪliƣuqining lǝwliri yalƣan bolidu».

□ 10:20 «Ⱨǝⱪⱪaniy adǝmning sɵzi» — ibraniy tilida: «Ⱨǝⱪⱪaniy adǝmning tili». «Yamanning oyliri» — ibraniy tilida: «yamanning kɵngli».

□ 10:23 «yorutulƣan» — ibaraniy tilida «ixni, baxⱪa adǝmni obdan qüxinidiƣan» degǝn mǝnidǝ.

■ 10:23 Pǝnd. 14:9

□ 10:26 «Adǝm aqqiⱪ su yutuwalƣandǝk...» — ibraniy tilida: «Aqqiⱪ su qixlarƣa tǝgkǝndǝk...».

■ 10:27 Pǝnd. 9:11

■ 10:28 Ayup 8:13,14; 11:20; Zǝb. 112:10

■ 10:29 Pǝnd. 13:6

■ 11:1 Law. 19:36; Ⱪan. 25:13; Pǝnd. 16:11; 20:10,23

■ 11:2 Pǝnd. 15:33; 16:18; 18:12

■ 11:3 Pǝnd. 13:6

■ 11:4 Pǝnd. 10:2; Əz. 7:19; Zǝf. 1:18

□ 11:7 «Gunaⱨkarning ümidi...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi, «Küqlüklǝrning ümidi...».

■ 11:8 Zǝb. 34:19; Pǝnd. 21:18

□ 11:14 «Yolyoruⱪ kǝm bolsa...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi, «Kɵp mǝsliⱨǝtqilǝr bolsa,...». «...nijat tapar» — yaki «....bihǝtǝr turar».

■ 11:14 1Pad. 12:1-20

□ 11:15 «Yatⱪa borun bolƣan kixi ziyan tartmay ⱪalmas» — 6:1 wǝ izaⱨatni kɵrüng.

□ 11:18 «Yaman adǝmlǝrning alƣan ix ⱨǝⱪⱪi ularni aldar, bǝrikǝtsiz bolar» — ibraniy tilida «yaman adǝmning ix ⱨǝⱪⱪi yalƣan bolar».

□ 11:21 «Ⱪol tutuxup birlǝxsimu,...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «xübⱨisizki,...».

■ 11:21 Pǝnd. 16:5

■ 11:25 Zǝb. 112:9; 2Kor. 9:9

■ 11:27 Zǝb. 7:16; 9:15,16; 10:2; 57:6

■ 11:28 Zǝb. 1:3, 4; 92:12-14

□ 11:30 «ⱨayatliⱪ dǝrihi» — muxu yǝrdǝ «ⱨayatliⱪ dǝrihi» degǝnlik, «Erǝn baƣqisi»diki Adǝm’atimiz wǝ Ⱨawa’animizning bǝⱨrimǝn boluxiƣa tǝyyarlanƣan dǝrǝhni kɵrsitidu (3:18-ayǝtni kɵrüng). «... ⱨayatliⱪⱪa mayil ⱪilar» — ǝyni tekisttǝ «ⱨayatliⱪ» degǝn sɵz yoⱪ. Lekin ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ yolida Hudaning mɵmin bǝndiliri adǝmlǝrning kɵnglini ɵzi üqün almaydu, bǝlki ularni Hudaning yoliƣa jǝlp ⱪilidu; xunga toluⱪ mǝnisi: «Kim dana bolsa kixilǝrning kɵnglini nijat yoliƣa baxlaydu» dǝp ⱪaraymiz. Muxu ayǝtni «Luⱪa» 5:10 bilǝn selixturƣili bolidu.

□ 11:31 «Ⱪaranglar, ⱨǝⱪⱪaniy adǝm ...bǝdǝl tɵligǝn yǝrdǝ, rǝzillǝr bilǝn gunaⱨkarlarning aⱪiwiti ⱪandaⱪ bolar?» — bu ayǝt Injil, «1Pet.» 4:18dǝ nǝⱪil kǝltürülidu.

■ 11:31 1Pet. 4:17,18

■ 12:3 Pǝnd. 10:25

■ 12:4 1Kor. 11:7

□ 12:5 «... oy-pikri durus ⱨɵküm qiⱪirar» — yaki: «...oy-pikri durustur».

■ 12:6 Pǝnd. 1:11,18; 11:9

□ 12:7 «Yamanlar aƣdurulup, yoⱪilar» — baxⱪa birhil tǝjimisi: «Yamanlar aƣdurulƣanda, yoⱪilar».

■ 12:7 Zǝb. 37:36-40; Pǝnd. 11:21

■ 12:9 Pǝnd. 13:7

■ 12:10 Ⱪan. 25:4

■ 12:11 Pǝnd. 28:19

□ 12:13 «Yaman adǝm ɵz aƣzining gunaⱨidin tutular» — yaki «Eƣizdiki itaǝtsizliktin rǝzil tuzaⱪ qiⱪar».

■ 12:13 Pǝnd. 10:14; 18:7

■ 12:14 Pǝnd. 13:2

■ 12:15 Pǝnd. 3:7

□ 12:16 «...ⱨaⱪarǝtkǝ sǝwr ⱪilar, sǝtqilikni axkarilimas» — ibraniy tilida bu ikki ibarǝ «ikki bisliⱪ» bir sɵz bilǝnla ipadilǝngǝn.

■ 12:17 Pǝnd. 14:5

■ 12:18 Zǝb. 57:4; 59:7; Pǝnd. 16:27

□ 12:19 «rastqil» — ibraniy tilida «ⱨǝⱪiⱪǝtning lewi». «lǝwzi yalƣan bolsa birdǝmliktur.» — ibraniy tilida «yalƣanqi til bolsa birdǝmliktur».

■ 12:23 Pǝnd. 13:16; 15:2

■ 12:24 Pǝnd. 10:4

■ 12:25 Pǝnd. 15:13

□ 12:26 «Ⱨǝⱪⱪaniy kixi ɵz dosti bilǝn birgǝ yol izdǝr» — baxⱪa hil tǝrjimiliri: «Ⱨǝⱪⱪaniy kixi ɵz dostining kɵnglidikini tǝkxürǝr», «Ⱨǝⱪⱪaniy kixi dost tutuxta sǝgǝk bolar» yaki «Ⱨǝⱪⱪaniy kixi ɵz dostiƣa yol kɵrsitǝr».

□ 12:27 «Biraⱪ ǝtiwarliⱪ bayliⱪlar tirixqanƣa mǝnsuptur» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Biraⱪ tirixqan kixi ɵz tǝǝlluⱪatini ǝtiwarlaydu».

■ 13:2 Pǝnd. 12:14

■ 13:6 Pǝnd. 10:29; 11:3, 5, 6

■ 13:7 Pǝnd. 12:9

■ 13:9 Ayup 18:5, 6; 21:17; Pǝnd. 4:18

■ 13:11 Pǝnd. 10:2; 20:21

□ 13:12 «ⱨayatliⱪ dǝrihi» — «Erǝn baƣqisi»diki, Adǝm’atimiz wǝ Ⱨawa’animizning bǝⱨriman boluxiƣa tǝyyarlanƣan dǝrǝhni kɵrsitidu (3:18ni kɵrüng).

■ 13:12 Pǝnd. 13:19

■ 13:14 Pǝnd. 10:11; 14:27

■ 13:16 Pǝnd. 12:23; 15:2

□ 13:20 «...nalǝ-pǝryadta ⱪalar» — yaki «...ziyan tartar».

■ 13:22 Ayup 15:29; 27:17

■ 13:23 Pǝnd. 12:11; 18:9

■ 13:24 Pǝnd. 23:13

□ 14:1 «... ɵz ailisini awat ⱪilar» — ibraniy tilida «... ɵz ailisini ⱪurar».

■ 14:2 Ayup 12:4

□ 14:4 «Ulaƣ bolmisa, eƣil pak-pakiz turar...» — eƣilning sesiⱪliⱪi tüpǝylidin eƣildiki ulaƣlarni qiⱪiriwetix tolimu ǝhmǝⱪanilik, ǝlwǝttǝ.

■ 14:5 Mis. 23:1; Pǝnd. 12:17

□ 14:6 «Ⱨakawurlar» — yaki «Mǝshirǝ ⱪilƣuqilar».

□ 14:9 «Itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi» — Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ tapxurulƣan «muⱪǝddǝs ⱪanun»ƣa asasǝn, birsi baxⱪilarƣa gunaⱨ ⱪilip ziyan yǝtküzgǝn bolsa, Hudadin kǝqürüm elix üqün awwal ziyan tartⱪuqiƣa xu gunaⱨini etirap ⱪilip, az degǝndǝ ikki ⱨǝssǝ tɵlǝm berip, andin itaǝtsizliki üqün ⱪilinidiƣan ⱪurbanliⱪni («itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi»ni) ibadǝthanida Hudaƣa atap berixi kerǝk idi. Baxⱪa birhil tǝrjimisi «Əhmǝⱪlǝr itaǝtsizlikigǝ nisbǝtǝn yeniklik bilǝn külüp ⱪoyidu».

■ 14:12 Pǝnd. 16:25

■ 14:13 Pǝnd. 5:4

■ 14:14 Pǝnd. 1:31

□ 14:16 «awariqiliktin» — yaki «yamanliⱪtin».

■ 14:20 Pǝnd. 19:4, 7

■ 14:22 Luⱪa 6:38

□ 14:27 «ⱨayatning buliⱪi» — 13:14nimu kɵrüng.

■ 14:27 Pǝnd. 10:11; 13:14

■ 14:31 Pǝnd. 14:21; 17:5

□ 14:32 «Yaman ɵz yamanliⱪi iqidǝ yiⱪitilar; ⱨǝⱪⱪaniy adǝm ... hatirjǝm bolar» — toluⱪ ayǝtning baxⱪa bir hil tǝrjimisi: «Külpǝt kǝlgǝndǝ, yaman adǝm ⱨǝydiwetilidu; biraⱪ ⱨǝⱪⱪaniy adǝm sǝkratta yatⱪandimu panaⱨliⱪ bolar».

■ 14:33 Pǝnd. 10:14; 12:23; 13:16

□ 14:35 «Nomusta ⱪaldurƣuqi uyatsiz hizmǝtkar...» — ibraniy tilida «nomusta ⱪaldurƣuqi» wǝ «uyatsiz» degǝn ikki ibarǝ birla ikki bisliⱪ sɵz bilǝn bildürülidu.

■ 15:1 Pǝnd. 25:15

■ 15:2 Pǝnd. 12:23; 13:16; 15:28

□ 15:3 «Yahxi-yamanlar...» — ibraniy tilida «yaman-yahxilar» degǝnlik bilǝn bildürülidu.

■ 15:3 Ayup 34:21; Pǝnd. 5:21; Yǝr. 16:17; 32:19

□ 15:4 «Xipa yǝtküzgüqi til» — yaki «meⱨriban til». «ⱨayatliⱪ dǝrihi» — 3:18-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

■ 15:4 Pǝnd. 12:18; 13:14

■ 15:8 Pǝnd. 21:27; Yǝx. 1:11; Yǝr. 6:20; Am. 5:21

□ 15:11 «Tǝⱨtisara» — ɵlgǝnlǝrning roⱨliri baridiƣan jayni kɵrsitidu.

■ 15:11 2Tar. 6:30; Zǝb. 7:9; 44:20-21; Yǝr. 17:9, 10; Yⱨ. 2:24, 25; 21:17; Ros. 1:24

□ 15:12 «Ⱨakawur» — yaki «mǝshirǝ ⱪilƣuqi».

■ 15:13 Pǝnd. 17:22; 18:14

■ 15:16 Zǝb. 37:16; Pǝnd. 16:8

■ 15:17 Pǝnd. 17:1

■ 15:18 Pǝnd. 28:25; 29:22

■ 15:20 Pǝnd. 10:1

■ 15:21 Pǝnd. 10:23; 14:9

■ 15:22 Pǝnd. 11:14

□ 15:24 «tǝⱨtisara» — ɵlgǝnlǝrning roⱨliri barƣan jayni kɵrsitidu.

■ 15:25 Pǝnd. 2:21,22; 12:7; 14:11

□ 15:26 «oy-pikri» — yaki «pilanliri».

■ 15:26 Pǝnd. 6:18

■ 15:27 Pǝnd. 1:19

■ 15:29 Zǝb. 10:17; 34:15-19; 145:18, 19

■ 15:30 Pǝnd. 25:25

■ 15:33 Pǝnd. 1:7; 9:10; 18:12

■ 16:1 Pǝnd. 16:1; 19:21; 20:24; Yǝr. 10:23

□ 16:2 «ⱪǝlbdiki niyǝtlǝr» — ibraniy tilida «(adǝmlǝrning) roⱨliri» deyilidu.

■ 16:2 Pǝnd. 21:2

■ 16:3 Zǝb. 37:5; 55:22; Mat. 6:25; Luⱪa 12:22; 1Pet. 5:7

■ 16:4 Ayup 21:30

□ 16:5 «ⱪol tutuxup birlǝxsimu,...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «xubⱨisizki,...».

■ 16:5 Pǝnd. 6:17; 8:13; 11:21

□ 16:6 «...gunaⱨlar kafarǝt ⱪilinip yepilar» — Tǝwrat dǝwridǝ, gunaⱨlar ⱪurbanliⱪlar arⱪiliⱪ «yepilip kǝqürüm ⱪilindi» (yǝni, «kafarǝt ⱪilindi»). Injil dǝwrigǝ kǝlgǝndila, gunaⱨlar «elip taxlandi» (mǝsilǝn, «Yuⱨ.» 1:29).

■ 16:8 Zǝb. 37:16; Pǝnd. 15:16

□ 16:10 «Ⱨǝtta padixaⱨning lǝwlirigǝ ⱪaritip ǝpsun oⱪulsimu, uning aƣzi toƣra ⱨɵkümdin qǝtnimǝs» — yǝnǝ ikki hil tǝrjimisi bar: (1) «Padixaⱨning lǝwliridǝ Pǝrwǝrdigarning wǝⱨiyi bolsa, uning aƣzi toƣra ⱨɵkümdin qǝtnimǝs»; (2) «Padixaⱨning lǝwliri wǝⱨiygǝ ⱪarap sɵzlǝydu; uning aƣzi toƣra ⱨɵkümdin qǝtnimǝsliki kerǝk».

■ 16:11 Law. 19:36; Ⱪan. 25:13-16; Pǝnd. 11:1; 20:10, 23

■ 16:14 Pǝnd. 19:12; 20:2

□ 16:15 «Uning (padixaⱨning) xǝpⱪiti waⱪtida yaƣⱪan «keyinki yamƣur»dur» — ibraniy tilida: «Uning (padixaⱨning) xǝpⱪiti «keyinki yamƣurlar»ni ǝpkǝlgǝn buluttur». «Keyinki yamƣurlar» Israilda 3-ayda yeƣip, ǝtiyazliⱪ ziraǝtlǝrni pixuruxtǝk ⱨalⱪiliⱪ rolni oynaydu. Xunga ⱨǝrbir deⱨⱪan «keyinki yamƣur»ƣa tǝxnadur, ular uni bǝk ⱪǝdirlǝydu.

■ 16:15 Pǝnd. 19:12

■ 16:16 Ayup 28:15; Zǝb. 19:10; 119:72; Pǝnd. 3:14,15; 8:11,19

■ 16:18 Pǝnd. 11:2; 17:19

□ 16:20 «Kimki ixni pǝm-parasǝt bilǝn ⱪilsa payda tapar» — yaki «nǝsiⱨǝt sɵzigǝ kɵngül ⱪoyƣan payda tapar».

■ 16:20 Zǝb. 2:12; 34:8-9; 125:1; Yǝx. 30:18; Yǝr. 17:7

■ 16:22 Pǝnd. 13:14

■ 16:25 Pǝnd. 14:12

□ 16:26 «Uning ⱪarni uningƣa ⱨǝydǝkqilik ⱪilar» — ibraniy tilida «Uning aƣzi uningƣa ⱨǝydǝkqilik ⱪilar».

□ 16:27 «Muttǝⱨǝm kixi» — ibraniy tilida «Belialning oƣli» deyilidu. «Belial»ning mǝnisi «ǝrzimǝs» degǝnlik bolup, bǝlkim Iblisni kɵrsitidu.

■ 16:27 Pǝnd. 12:18

■ 16:28 Pǝnd. 15:18; 26:21; 29:22

□ 16:29 «Uni yaman yolƣa baxlap kirǝr» — ibraniy tilida «Uni yahxi ǝmǝs bir yolƣa baxlap kirǝr».

□ 16:30 «Kɵzini yumuwalƣan kixi» — yaki «kɵz ⱪisⱪuqi kixi», «kɵzini qimildatⱪuqi adǝm».

■ 16:30 Pǝnd. 6:13,14

□ 16:31 «Ⱨǝⱪⱪaniyǝt yolida aⱪarƣan qaq, adǝmning xɵⱨrǝt tajidur» — ayǝtning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Aⱪ qaq bolsa adǝmning xɵⱨrǝt tajidur; u ⱨǝⱪⱪaniyǝt yolida pǝyda bolidu».

□ 16:32 «Ɵzini tutuwalƣan» — ibraniy tilida: «Ɵz roⱨini idarǝ ⱪilidiƣan» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

□ 17:1 «Ⱪurbanliⱪ gɵxliri» — ibraniylar ibadǝthanida Hudaƣa atap soyƣan bǝzi ⱪurbanliⱪ gɵxlirining kɵp ⱪismini ɵyigǝ ǝkilip yeyixkǝ bolatti.

■ 17:1 Pǝnd. 15:17

■ 17:3 Pǝnd. 27:21; Yǝr. 17:10

■ 17:5 Pǝnd. 14:31

□ 17:8 «Para — ...goya uni nǝgila ixlǝtsǝ muwǝppǝⱪiyǝtkǝ erixidiƣandǝk» — bu ayǝt ⱨǝjwiy, kinayilik sɵz bolup, omumiy ǝmma ǝpsuslinarliⱪ bir ǝⱨwalni kɵrsitidu; ǝlwǝttǝ, u bu ixni tǝriplimǝydu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «U buni nǝgila ixlǝtsǝm muwǝppǝⱪiyǝtkǝ eriximǝn, dǝydu».

■ 17:13 Ⱪan. 32:35; Pǝnd. 20:22; 24:29; Rim. 12:17; 1Tes. 5:15; 1Pet. 3:9

■ 17:14 Pǝnd. 20:3

■ 17:15 Mis. 23:7; Pǝnd. 24:24; Yǝx. 5:23

□ 17:16 «Əhmǝⱪning kɵngli danaliⱪni ǝtiwarlimisa,...» — ibraniy tilida «Əⱪmǝⱪning ⱨeq kɵngli yoⱪ tursa,...»

□ 17:19 «Bosuƣini egiz ⱪilƣan (kixi)» — ibraniy tilida «Dǝrwazisini egiz ⱪilƣan (kixi)». Bundaⱪ adǝm bǝlkim ɵzining bay ikǝnlikini kɵz-kɵz ⱪilmaⱪqi bolidu.

■ 17:19 Pǝnd. 16:18

■ 17:22 Pǝnd. 15:13

□ 17:23 «Qirik adǝm yǝng iqidǝ parini ⱪobul ⱪilar» — ibraniy tilida «Qirik adǝm baƣrida parini ⱪobul ⱪilar...» yaki «Qirik adǝm baƣirdin parini alar...».

■ 17:24 Top. 2:14; 8:1

■ 17:25 Pǝnd. 10:1; 15:20; 19:13

□ 17:26 «jǝrimanǝ ⱪoyux» — «jǝrimanǝ ⱪoyux»ning «jazalax» degǝn omumiy mǝnisimu boluxi mumkin. «Ⱨǝⱪⱪaniylarƣa jǝrimanǝ ⱪoyuxⱪa ⱪǝt’iy bolmas» — ibraniy tilida «Ⱨǝⱪⱪaniylarƣa jǝrimanǝ ⱪoyuxⱪa yahxi ǝmǝs».

□ 17:27 «ⱪaltis eƣir-besiⱪ bolar» — ibraniy tilida «salⱪin roⱨi bar» degǝnni bildüridu.

□ 18:3 «nǝprǝtmu pǝyda bolar» — yaki «pǝslikmu pǝyda bolar».

□ 18:5 «ⱪǝt’iy bolmas» — ibraniy tilida «yahxi ǝmǝs».

■ 18:5 Law. 19:15; Ⱪan. 1:17; 16:19; Pǝnd. 24:23

■ 18:7 Pǝnd. 10:14; 12:13; 13:3

□ 18:8 «Kixining ⱪǝlbigǝ...» — ibraniy tilida «Ⱪorsiⱪining iqki yǝrlirigǝ...».

■ 18:8 Pǝnd. 26:22

□ 18:9 «kiximu...» — ...mu —demǝk, ⱨurun adǝm ƣǝywǝthorƣa ohxax buzƣunqidur.

■ 18:10 Ⱨak.9:51; 2Sam. 22:51; Zǝb. 18:1-3; 61:3-4; Pǝnd. 29:25

■ 18:11 Pǝnd. 10:15

■ 18:12 Pǝnd. 11:2; 15:33; 16:18

■ 18:17 Pǝnd. 25:8

□ 18:20 «Adǝm durus sɵzligǝnlikidin .. mol ⱨosul alar» — ayǝt ibraniy tilida «Aƣzining mewisidin adǝmning ⱪorsiⱪi toⱪ bolar; lǝwlirining ⱨosulidin ⱪanaǝtlinǝr» degǝn sɵzlǝr bilǝn bildürülidu.

■ 18:20 Pǝnd. 12:14; 13:2

□ 18:21 «Kimki uning tǝsirini ǝtiwarlisa uning mewisidin yǝr» — yaki «Kimki ɵz sɵzlirigǝ amraⱪ bolsa, xu uning mewisini yǝr».

■ 18:21 Pǝnd. 21:23; Yaⱪ. 3:2

■ 18:22 Pǝnd. 19:14

■ 18:24 Pǝnd. 17:17

■ 19:1 Pǝnd. 28:6

□ 19:2 «bolmas» — ibraniy tilida «yahxi ǝmǝs». «Aldirangƣu yoldin qiⱪar» — ibraniy tilida «Ayaƣlirini aldiratⱪuqi kixi hata ⱪǝdǝm basar».

■ 19:3 Yaⱪ. 1:13,14,15

■ 19:4 Pǝnd. 14:20

□ 19:5 «Yalƣan eytⱪuqi...» — ibraniy tilida «Yalƣan (sɵz) püwligüqi....»

■ 19:5 Ⱪan. 19:19; Pǝnd. 21:28

□ 19:6 «Tola adǝm sehiydin iltipat kɵzlǝr...» — yaki «Tola adǝm ǝmirdin iltipat kɵzlǝr...».

■ 19:7 Pǝnd. 14:20

□ 19:9 «Yalƣan eytⱪuqi...» — ibraniy tilida «Yalƣan (sɵz) püwligüqi...».

■ 19:10 Pǝnd. 30:22

■ 19:12 Pǝnd. 16:14,15; 20:2

■ 19:13 Pǝnd. 10:1; 15:20; 17:25; 21:19; 27:15

■ 19:14 Pǝnd. 18:22

■ 19:15 Pǝnd. 6:9; 10:4; 20:13

□ 19:16 «Ɵz yolliridin ⱨezi bolmiƣan kixi ɵlǝr» — yaki «Uning (demǝk, Pǝrwǝrdigarning) yollirini kǝmsitkǝn kixi ɵlǝr».

■ 19:16 Pǝnd. 3:21,22; Luⱪa 11:28

□ 19:18 «Lekin uni ɵlgüqǝ har bolsun degüqi bolma» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «....biraⱪ uning yiƣa-zarliriƣa ⱪulaⱪ salma».

■ 19:18 Pǝnd. 13:24; 23:13; Əf. 6:4

■ 19:21 Ayup 23:13; Zǝb. 33:11; 115:3; Yǝx. 46:10

■ 19:23 Zǝb. 34:9-10

■ 19:24 Pǝnd. 26:15

■ 19:25 Pǝnd. 21:11

□ 19:27 «I oƣul, ... ǝⱪilning tǝlimliridin yiraⱪlaxⱪiningdur» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «I oƣlum, ǝⱪilning tǝlimliridin yiraⱪlaxturidiƣan sɵzlǝrni anglaxtin ɵzüngni tart!».

□ 19:28 «Pǝskǝx guwaⱨqi» — ibraniy tilida: «Belialning (Iblisning) guwaⱨqisi».

□ 19:29 «Ⱨakawurlar» — yaki «Mǝshirǝ ⱪilƣuqilar».

□ 20:2 «... ɵz jeniƣa jaza qüxürǝr» — ibraniy tilida: «... ɵz jeniƣa gunaⱨ ⱪilƣan bolidu».

■ 20:2 Pǝnd. 16:14; 19:12

■ 20:3 Pǝnd. 17:14

□ 20:4 «Ⱨurun adǝm ⱪixta yǝr ⱨǝydimǝs» — Pǝlǝstindǝ bir yil altǝ pǝsilgǝ bɵlinidu. On birinqi, on ikkinqi ay «ⱪix pǝsli» ⱨesablinidu. «Ⱪix» pǝsli yǝr ⱨǝydilidiƣan pǝsil, qünki bu pǝsildǝ yamƣur yeƣip tupraⱪ yumxaⱪ bolidu.

□ 20:5 «Kixining kɵnglidiki oy-niyǝtliri ... yorutulƣan adǝm ularni tartip alalaydu» — bu pǝnd-nǝsiⱨǝtkǝ ⱪarita alimlarda tɵwǝndikidǝk birⱪanqǝ hil qüxǝnqǝ bar: (1) ⱨǝr adǝmning kɵnglidǝ qongⱪur oy-niyǝtlǝr bardur; yorutulƣan kixi bu oy-niyǝtlǝrni (yahxi bolsun yaman bolsun) ǝⱪli bilǝn qüxinip yetǝlǝydu. (2) yorutulƣan kixi danixmǝn ⱨǝm az sɵzlǝydiƣan kixilǝrdin ularning yahxi oy-pikirlirini, yahxi nǝsiⱨǝtlirini alalaydu. (3) yorutulƣan kixi yaman niyǝtlik kixilǝrning aƣzidin ularning niyǝtlirini bilǝlǝydu. (4) bǝzi alimlar bu ayǝtni «ⱨǝrbir kixining kɵnglidǝ Hudadin kǝlgǝn dalalǝt (yolyoruⱪ, ⱨidayǝt) bardur; u qongⱪur ⱪuduⱪtiki suƣa ohxaydu; ...» dǝp qüxinip, uning mǝnisini: «Hudadin kǝlgǝn xu «dalalǝt» ⱨǝrbir adǝmning kɵnglidǝ bolƣan bolidu, yorutulƣan kixi bu dalalǝtni jakarlap baxⱪilarni yorutalaydu» dǝp qüxǝndüridu. Bizningqǝ birinqi hil qüxǝnqini toƣra dǝp ⱪaraymiz.

■ 20:5 Pǝnd. 18:4

■ 20:8 Pǝnd. 20:26

■ 20:9 1Pad. 8:46; Ayup 14:4; Zǝb. 51:5-7; Top. 7:20; 1Yuⱨa. 1:8

■ 20:10 Ⱪan. 25:13; Pǝnd. 11:1; 20:23

■ 20:12 Mis. 4:11; Zǝb. 94:9

■ 20:13 Pǝnd. 19:15

■ 20:15 Pǝnd. 3:14,15

■ 20:16 Pǝnd. 11:15; 27:13

■ 20:17 Pǝnd. 9:17

■ 20:19 Pǝnd. 11:13

■ 20:20 Mis. 21:17; Law. 20:9; Ⱪan. 27:16; Mat. 15:4

■ 20:21 Pǝnd. 13:11; 28:20

■ 20:22 Ⱪan. 32:35; Pǝnd. 17:13; 24:29; Rim. 12:17; 1Tes. 5:15; 1Pet. 3:9

□ 20:23 «ⱪǝt’iy yarimas» — ibraniy tilida «yahxi ǝmǝs».

■ 20:23 Pǝnd. 20:10

■ 20:24 Ayup 31:4; Zǝb. 37:23; 139:1-3; Yǝr. 10:23

■ 20:29 Pǝnd. 16:31

■ 20:30 Pǝnd. 10:13

□ 21:2 «Ⱪǝlbdiki niyǝtlǝr» — ibraniy tilida «ⱪǝlblǝr» deyilidu.

■ 21:2 Pǝnd. 16:2

■ 21:3 1Sam. 15:22; Zǝb. 50:8-14; Yǝx. 1:11, 16; Ⱨox. 6:6

□ 21:4 «yamanlarning qiriƣi» — muxu yǝrdǝ «qiraƣ» bǝlkim adǝmning roⱨini, yǝni adǝmning ǝng qongⱪur yerini kɵrsitidu (20:27-ayǝtni kɵrüng). Baxⱪa birhil tǝrjimisi «yamanlarning ⱨosuli»

■ 21:5 Pǝnd. 10:4; 13:4

■ 21:6 Pǝnd. 10:2, 4; 13:11

□ 21:9 «Soⱪuxⱪaⱪ hotun bilǝn azadǝ ɵydǝ billǝ turƣandin kɵrǝ,...» — yaki «Soⱪuxⱪaⱪ hotun bilǝn azadǝ ɵydǝ olturƣandin kɵrǝ,...».

■ 21:9 Pǝnd. 21:19; 25:24; 27:15

□ 21:11 «Ⱨakawurning...» — yaki «Mǝshirǝ ⱪilƣuqining...».

■ 21:11 Pǝnd. 19:25

□ 21:12 «Ⱨǝⱪⱪaniy bolƣuqi» — demisǝkmu «Ⱨǝⱪⱪaniy Bolƣuqi» Huda Ɵzidur.

□ 21:14 «yǝng iqidǝ» — ibraniy tilida «baƣir iqidǝ». «Yoxurun sowƣat ƣǝzǝpni basar... ⱪǝⱨr-ƣǝzǝpni pǝsǝytǝr» — demisǝkmu, bu hil pǝnd-nǝsiⱨǝt bundaⱪ ixlarni tǝriplimǝydu, pǝⱪǝt omumiy ǝⱨwalni tǝswirlǝydu, halas.

■ 21:14 Pǝnd. 17:8; 18:16

□ 21:16 «Ərwaⱨlar» — ɵlüklǝrning roⱨlirini kɵrsitidu.

■ 21:18 Pǝnd. 11:8

■ 21:19 Pǝnd. 21:9; 25:24

■ 21:23 Pǝnd. 18:21

■ 21:26 Zǝb. 37:26

■ 21:27 Pǝnd. 15:8; Yǝx. 1:13; Yǝr. 6:20; Am. 5:21

■ 21:28 Pǝnd. 19:5, 9

■ 21:31 Zǝb. 20:7; 33:16-17

■ 22:1 Top. 7:1

□ 22:2 «Gaday bilǝn bay bir zeminda yaxar» — ibraniy tilida: «Gaday bilǝn bay bir-birigǝ yoluⱪar».

■ 22:2 Pǝnd. 29:13

■ 22:3 Pǝnd. 27:12

□ 22:5 «Ɵz yoliƣa ⱨezi bolƣan kixi» — ibraniy tilida «Ɵz jenini saⱪlaydiƣan kixi».

□ 22:6 «Baliƣa kiqikidǝ mijǝzigǝ ⱪarap durus tǝrbiyǝ bǝrsǝng, ... yoldin qiⱪmas» — bizningqǝ bu pǝnd ⱨǝrbir balining alaⱨidiliki, hasliⱪi bar, xunga baliƣa ɵz mijǝzigǝ, maⱨiyitigǝ ⱪarap tǝrbiyǝ berix kerǝk, degǝnni kɵrsitidu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Baliƣa kiqikidǝ ⱨǝⱪⱪaniy yolda mengixni ɵgǝtsǝng,... yoldin qiⱪmas». Bǝzi xǝrⱨqilǝr ayǝtni «kinayilik sɵz» dǝp qüxinip: «Baliƣa kiqikidǝ ɵzi haliƣan (xǝhsiyǝtqi) yol boyiqǝ tǝrbiyǝ beriwǝr! Mana, qong bolƣanda u xu yoldin qiⱪmas!» dǝp tǝrjimǝ ⱪilidu (demǝk, balini ǝrkilǝtmǝ!).

□ 22:8 «Uning ƣǝzǝp-ⱨǝywisi» — ibraniy tilida «Ƣǝzipini yǝtküzidiƣan ⱨasisi» deyilidu.

■ 22:8 Ayup 4:8; Ⱨox. 10:13

□ 22:9 «Sehiy adǝm» — ibraniy tilida «sehi kɵzlük kixi».

■ 22:9 2Kor. 9:6

■ 22:11 Zǝb. 101:6

□ 22:12 «Pǝrwǝrdigarning kɵzi ilim-ⱨǝⱪiⱪǝtni saⱪlar» — Pǝrwǝrdigar ⱨǝrbir dǝwrdǝ, ⱨǝrbir yǝrdǝ ɵzini kɵrsitidiƣan ispat-ⱨǝⱪiⱪǝtni saⱪlaydu, ⱨǝm xundaⱪla xu ispat-ⱨǝⱪiⱪǝtni ⱪǝdirlǝydiƣan, xularƣa guwaⱨ beridiƣan kixilǝrni saⱪlaydu («Rim.» 1:19-20ni kɵrüng); U yǝnǝ barliⱪ insanlarƣa kalam-xerif (Tawrat, Zǝbur, Injil) bǝrgüqidur.

■ 22:13 Pǝnd. 26:13

■ 22:14 Pǝnd. 2:16; 5:3; 7:5; 23:27

■ 22:15 Pǝnd. 13:24; 19:18; 23:14; 29:15,17

■ 22:16 Pǝnd. 14:31; 17:5

□ 22:20 «Uningdin mana ottuzni yazdim» — bu «ottuz sɵz» 22:22-24:22dǝ tepilidu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Uningdin mana ǝla sɵzlǝrni yazdim».

□ 22:22 «soraⱪ orni» — ibraniy tilida «xǝⱨǝr dǝrwazisi» — yǝni sot ⱪilidiƣan yǝrni kɵrsitidu.

■ 22:22 Mis. 23:6; Ayup 31:13; Zǝb. 82:3, 4; Zǝk. 7:10

■ 22:23 Mis. 22:22, 23; Zǝb. 10:17-18

■ 22:26 Pǝnd. 6:1; 11:15

■ 22:27 Pǝnd. 20:16

■ 22:28 Ⱪan. 19:14; 27:17; Pǝnd. 23:10

□ 22:29 «Əstayidil wǝ qaⱪⱪan» — ibraniy tilida birla sɵz («maⱨir») bilǝn ipadilinidu.

□ 23:2 «Ɵzüngni tart» — ibraniy tilida «gelingƣa piqaⱪ tǝnglǝp tur» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

□ 23:4 «Ɵzüngning zeⱨningni bu ixⱪa ⱪaratma» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Ɵz ǝⱪlingdin qekinip ɵzüngni tart». 3:5-ayǝtni kɵrüng.

■ 23:9 Pǝnd. 9:8; Mat. 7:6

■ 23:10 Pǝnd. 22:28

□ 23:11 «Ⱨǝmjǝmǝt-Ⱪutⱪuzƣuqi» — kona Israilda «ⱨǝmjǝmǝt-ⱪutⱪuzƣuqi» («goel»)ning ⱪilidiƣan yǝnǝ bir ixi ɵzining jǝmǝtidiki uwal ⱪilinƣanlar üqün adalǝtni yürgüzüx idi. Uning uruⱪ-tuƣⱪanliridin birsi ⱪatilliⱪ ⱪǝstigǝ uqriƣan bolsa, «ⱨǝmjǝmǝt-ⱪutⱪuzƣuqi»ning ⱪatilni ɵltürüx ⱨoⱪuⱪi ⱨǝm wǝzipisi bar idi. Muxu ayǝttiki «ⱨǝmjǝmǝt-ⱪutⱪuzƣuqi» bolsa Huda Ɵzidur, ǝlwǝttǝ.

■ 23:13 Pǝnd. 13:24; 19:18; 22:15; 29:15,17

□ 23:14 «tǝⱨtisara» — ɵlgǝnlǝrning roⱨliri baridiƣan jayni kɵrsitidu.

□ 23:16 «iq-iqimdin xadlinimǝn» — ibraniy tilida «bɵrǝklirim xadlinidu».

■ 23:17 Zǝb. 37:1; 73:3; Pǝnd. 24:1

■ 23:18 Pǝnd. 24:14

■ 23:20 Yǝx. 5:22; Luⱪa 21:34; Rim. 13:13; Əf. 5:18

■ 23:22 Pǝnd. 1:8

■ 23:23 Pǝnd. 4:7

■ 23:24 Pǝnd. 10:1; 15:20

■ 23:27 Pǝnd. 22:14

■ 23:30 Yǝx. 5:11,22

□ 23:33 «ƣǝlitǝ mǝnzirilǝr kɵrünidu» — yaki «ƣǝlitǝ ayallar kɵrünidu».

■ 24:1 Zǝb. 37:1; Pǝnd. 3:31; 23:17

■ 24:2 Zǝb. 10:7

■ 24:5 Pǝnd. 21:22

□ 24:6 «Ƣǝlibǝ bolsa birdinbir uluƣ mǝsliⱨǝtqi bilǝn bolar» — «Birdinbir Uluƣ Mǝsliⱨǝtqi» bizningqǝ Huda Ɵzini kɵrsitixi kerǝk. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Mǝsliⱨǝtqilǝr kɵp bolsa, ƣǝlibǝ bolidu».

■ 24:6 Pǝnd. 11:14; 15:22; 20:18

■ 24:7 Pǝnd. 14:6

■ 24:11 Zǝb. 82:3-4

■ 24:12 Ayup 34:11; Zǝb. 62:12; Yǝr. 32:19; Rim. 2:6; Wǝⱨ. 22:12

■ 24:14 Zǝb. 19:11; 119:103; Pǝnd. 23:18

■ 24:16 Ayup 5:19; Zǝb. 34:19; Am. 5:2; 8:14

■ 24:17 Ayup 31:29; Pǝnd. 17:5

■ 24:19 Zǝb. 37:1; 73:3; Pǝnd. 3:31; 23:17; 24:1

■ 24:20 Ayup 18:5, 6; Pǝnd. 13:9; 20:20

□ 24:22 «Pǝrwǝrdigar bilǝn padixaⱨning...» — ibraniy tilida: «Ular ikkisining...».

□ 24:23 «ⱪǝt’iy bolmas» — ibraniy tilida «yahxi ǝmǝs».

■ 24:23 Mis. 23:3, 6; Law. 19:15; Ⱪan. 1:17; 16:19; Pǝnd. 18:5; 28:21; Yⱨ. 7:24; Yaⱪ. 2:1

■ 24:24 Pǝnd. 17:15; Yǝx. 5:23

□ 24:26 «Durus jawab bǝrgüqi, goyaki kixining lǝwlirigǝ sɵygüqidur» — ayǝtning baxⱪa birhil tǝrjimisi «Ular durus jawab bǝrgǝn kixining lǝwlirigǝ sɵyüp ⱪoyar».

■ 24:29 Rim. 12:17,19

■ 24:33 Pǝnd. 6:10,11

■ 25:2 Rim. 11:33

■ 25:5 Pǝnd. 20:8, 28

□ 25:7 «Ornungni ɵzüngdin yuⱪiri janabⱪa...» — ibraniy tilida «Ɵz kɵzüng kɵrgǝn janabⱪa...».

■ 25:7 Luⱪa 14:7-11

■ 25:8 Pǝnd. 18:17

□ 25:13 «Huddi orma waⱪtidiki tomuzda iqkǝn ⱪar süyidǝk» — ibraniy tilida: «Huddi orma waⱪtidiki ⱪarning salⱪinidǝk» deyilidu.

■ 25:13 Pǝnd. 13:17

■ 25:15 Pǝnd. 15:1; 16:14

■ 25:18 Zǝb. 11:2; 57:4; 59:7; 120:3-4; Pǝnd. 12:18

□ 25:20 «(ham) suda üstigǝ aqqiⱪ su ⱪuyux» — suda üstigǝ aqqiⱪ su ⱪuyulsa, intayin aqqiⱪ bir ⱨid qiⱪidu, xunga mǝnisi: — «yariƣa tuz sǝpkǝndǝk» degǝndǝk.

■ 25:20 Rim. 12:15

□ 25:21 «Düxmining...» — ibraniy tilida «Sanga ɵq bolƣanning...».

■ 25:21 Mis. 23:4, 5; Rim. 12:20

□ 25:22 «(düxmǝnning) bexiƣa kɵmür qoƣini toplap salƣan bolisǝn» — buning mǝnisi: «uni ⱪattiⱪ uyaldurisǝn». Bu ibarǝ Misirdiki kona bir adǝtni kɵrsitidu. Kixilǝr towa ⱪilƣanliⱪini bildürüx üqün bexida bir siwǝt qoƣni kɵtürüp mangidu. Xunga «Uning bexiƣa kɵmür qoƣini toplap salisǝn» degini, uning towa ⱪilixiƣa yardǝm berǝlǝysǝn» «wijdanini oyƣitisǝn» degǝnliktur.

□ 25:24 «Soⱪuxⱪaⱪ hotun bilǝn azadǝ ɵydǝ billǝ turƣandin kɵrǝ,...» — yaki «Soⱪuxⱪaⱪ hotun bilǝn azadǝ ɵydǝ olturƣandin kɵrǝ,...».

■ 25:24 Pǝnd. 21:9,19

□ 25:27 «Biraⱪ uluƣluⱪni izdǝxning ɵzi uluƣ ixtur» — bizningqǝ bu ayǝttiki «uluƣluⱪ» Hudaning uluƣluⱪini kɵrsitidu. Ibraniy tilida «uluƣ» bilǝn «eƣir» bir sɵz bolƣaqⱪa, bu ayǝtning baxⱪa birhil tǝrjimisi bar: «Eƣir ixlarni oylinip sürüxtürüxning ɵzi eƣir ixtur». Yǝnǝ baxⱪa birnǝqqǝ hil tǝrjimiliri bar, jümlidin «Ɵz uluƣluⱪini izdǝx uluƣ ix ǝmǝs».

□ 25:28 «Ɵzini tutalmaydiƣan kixi» — «ɵzini tutalmaydiƣan» degǝn sɵz ibraniy tilida «ɵz roⱨini idarǝ ⱪilalmaydiƣan» dǝp ipadilinidu.

■ 25:28 Pǝnd. 16:32

■ 26:3 Zǝb. 32:8, 9,10; Pǝnd. 10:13

□ 26:6 «Ɵz bexiƣa zulmǝt tiligǝndǝk» — ibraniy tilida «huddi ziyan iqkǝndǝk».

□ 26:8 «Salƣiƣa taxni baƣlap atⱪandǝk,...» — tax salƣiƣa baƣlap ⱪoyulsa, uni salƣidin qiⱪarƣili bolmaydu, ǝlwǝttǝ.

□ 26:10 «Ɵz yeⱪinlirini ⱪarisiƣa zǝhimlǝndürgǝn oⱪyaqidǝk, ǝhmǝⱪni yaki udul kǝlgǝn adǝmni yallap ixlǝtkǝn hojayinmu ohxaxla zǝhimlǝndürgüqidur» — bu pǝnd-nǝsiⱨǝtning baxⱪa birnǝqqǝ hil tǝrjimiliri bar.

■ 26:11 2Pet. 2:22

■ 26:12 Pǝnd. 29:20

■ 26:13 Pǝnd. 22:13

■ 26:15 Pǝnd. 19:24

■ 26:20 Pǝnd. 22:10

■ 26:21 Pǝnd. 15:18; 29:22

□ 26:22 «Kixining ⱪǝlbigǝ qongⱪur singdürülǝr» — ibraniy tilida «kixining ⱪorsiⱪining iqki yǝrlirigǝ singdürülǝr».

■ 26:22 Pǝnd. 18:8

■ 26:27 Zǝb. 7:15-16; 9:15; 10:2; 57:6; Top. 10:8

■ 27:1 Yaⱪ. 4:13, 14

□ 27:6 «Dostning ⱪolidin yegǝn zǝhimlǝr sadiⱪliⱪtin bolidu» — yaki «Dostning ⱪolidin yegǝn zǝhimlǝr adǝmni ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ yǝtküzǝr».

□ 27:7 «Toⱪ kixi ⱨǝsǝl kɵnikidinmu bizardur» — yaki «toⱪ kixi ⱨǝsǝl kɵnikini dǝssiwetidu».

■ 27:10 Pǝnd. 17:17; 18:24

■ 27:12 Pǝnd. 22:3

■ 27:13 Pǝnd. 6:1, 2; 11:15; 17:18; 20:16

■ 27:15 Pǝnd. 19:13

□ 27:19 «Insanning ⱪǝlbining ⱪandaⱪliⱪi ɵz yenidiki kixi arⱪiliⱪ bilinǝr» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Insanning ⱪǝlbining ⱪandaⱪliⱪi ɵz yenidiki kixining ⱪǝlbigǝ mǝlum bolar (ǝks etǝr)».

□ 27:20 «Tǝⱨtisara» — ɵlgǝnlǝrning roⱨliri barƣan jay. «Ⱨalakǝt» — bǝlkim «ⱨalak ⱪilƣuqi» degǝn yaman bir pǝrixtidur. «Wǝⱨ.» 9:11ni kɵrüng.

■ 27:20 Top. 1:8

■ 27:26 1Tim. 6:8

■ 28:1 Law. 26:36; Ⱪan. 28:28; Yǝx. 57:21

■ 28:6 Pǝnd. 19:1

■ 28:7 Pǝnd. 29:3

■ 28:8 Law. 25:35-37

■ 28:10 Pǝnd. 26:27

■ 28:12 Pǝnd. 11:10,11

■ 28:13 Zǝb. 32:3, 5; 1Yuⱨa. 1:9, 10

□ 28:14 «Pǝrwǝrdigardin ⱨǝrdaim ⱪorⱪup yürgǝn kixi xunqǝ bǝhtliktur» — ǝyni tekisttǝ «Pǝrwǝrdigar» degǝn sɵz tepilmaydu. Xunga baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Gunaⱨ ⱪilixtin ⱨǝrdaim ⱪorⱪup yürgǝn kixi».

□ 28:17 «Uni ⱨeqkim tosmisun!» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Ⱨeqkim uningƣa ⱨimayǝ bolmisun!». Tǝwrat ⱪanuni boyiqǝ adǝmni tasadipiy ɵltürgǝn kixi «panaⱨliⱪ xǝⱨǝr»lǝrgǝ ⱪaqsa bolatti. Əmma gunaⱨi bar kixilǝr ⱨaman xu xǝⱨǝrlǝrdin ⱨimayǝ alalmaytti («Qɵl.» 6:34-35ni kɵrüng).

■ 28:20 Pǝnd. 13:11; 20:21; 23:4

□ 28:21 «ⱪǝt’iy bolmas» — ibraniy tilida «yahxi ǝmǝs».

■ 28:21 Pǝnd. 18:5; 24:23

□ 28:22 «Nǝpsi toymas kixi» — ibraniy tilida «kɵzi yaman kixi».

□ 28:25 «Nǝpsi toymiƣur kixi» — yaki «ⱨali qong kixi».

■ 28:25 Pǝnd. 13:10; 15:18; 29:22

■ 28:27 Ⱪan. 15:7,8,10; Pǝnd. 19:17; 22:9

■ 28:28 Pǝnd. 28:12

■ 29:2 Pǝnd. 11:10; 28:12,28

■ 29:3 Pǝnd. 10:1; 15:20; 28:7; Luⱪa 15:13

□ 29:4 «Biraⱪ baj-seliⱪ salƣan bolsa,...» — yaki «biraⱪ parihor bolsa,..».

■ 29:7 Ayup 29:16

□ 29:10 «Duruslarning jenini bolsa, ular ⱪǝstlǝr» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «biraⱪ duruslar ularning jenidin hǝwǝr alar».

■ 29:11 Pǝnd. 14:33

□ 29:13 «Gaday bilǝn uni ǝzgüqi kixi bir zeminda yaxar» — ibraniy tilida: «gaday bilǝn uni ǝzgüqi kixi bir-birigǝ yoluⱪar».

■ 29:13 Pǝnd. 22:2

■ 29:14 Pǝnd. 20:28; 25:5

■ 29:15 Pǝnd. 10:1; 13:24; 17:21,25; 22:15; 23:13

■ 29:16 Zǝb. 37:36; 58:10-11; 91:8

■ 29:17 Pǝnd. 13:24; 22:15; 23:13,14

□ 29:18 «yoldin qiⱪip baxpanaⱨsiz ⱪalar» — bu ibarǝ ibraniy tilida ikki bisliⱪ bir sɵz bilǝnla ipadilǝngǝn.

■ 29:20 Pǝnd. 26:12

□ 29:21 «Künlǝrning biridǝ uning bexiƣa qiⱪar» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «Ahirda u (ⱪul) ɵzigǝ pǝrzǝnttǝk bolup qiⱪar».

■ 29:22 Pǝnd. 15:18; 26:21

■ 29:23 Ayup 22:29; Pǝnd. 15:33; 18:12; Yǝx. 66:2; Mat. 23:12; Luⱪa 14:11; 18:14; Yaⱪ. 4:6,10; 1Pet. 5:5

□ 29:24 «...rast gǝp ⱪilixⱪa petinalmas» — «Law.» 5:1ni kɵrüng.

■ 29:24 Law. 5:1

□ 29:25 «bihǝtǝr kɵtürülǝr» — ibraniy tilida bir sɵz bilǝnla ipadilinidu.

■ 29:26 Pǝnd. 19:6

□ 30:1 «wǝⱨiy bilǝn kǝlgǝn sɵzlǝr» — ibraniy tilida «yüklǝngǝn sɵzlǝr» dǝp ipadilinidu. Demǝk, Pǝrwǝrdigarning Agurning dil-roⱨiƣa yükligǝn sɵzliri. «Bu adǝm» — Yakǝⱨning oƣli Agur.

■ 30:4 Ayup 38:4; Zǝb. 104:3; Yǝx. 40:12

■ 30:5 Zǝb. 12:6-7; 18:30-31; 19:7-8; 119:140, 2Tim. 2:16

■ 30:6 Ⱪan. 4:2; 12:32; Wǝⱨ. 22:18

□ 30:13 «Ⱨakawurluⱪidin ⱨali nemidegǝn qong!» — ibraniy tilida «Ularning ⱪapaⱪliri nemanqǝ kɵtürülgǝn!».

■ 30:13 Pǝnd. 6:17

■ 30:14 Pǝnd. 12:18

□ 30:15 «zülük» — su iqidǝ yaxaydiƣan ⱪanhor bir hil parazittur.

□ 30:16 «Gɵr» — muxu yǝrdǝ «gɵr» ibraniy tilida «xeol», yǝni «tǝⱨtisara», ɵlüklǝrning roⱨliri ⱪiyamǝt künini kütidiƣan yǝrni kɵrsitidu.

□ 30:20 «Mǝn ⱨeqⱪandaⱪ yamanliⱪni ⱪilmidim!» — zinahor hotunning yolining ajayibliⱪi bolsa ɵzining op’oquⱪ gunaⱨini ⱨeq tonumaydiƣanliⱪidin ibarǝt.

□ 30:23 «Nǝprǝtkǝ patⱪan» — yaki «nǝprǝtlik», «nǝprǝtlǝngǝn».

■ 30:25 Pǝnd. 6:8

□ 30:31 «zilwa bǝygǝ iti» — yaki «bǝygǝ eti» — ibraniy tilida bu sɵz bǝk az uqraydu. «puⱪraliri ⱪollaydiƣan padixaⱨdur» — baxⱪa ikki hil tǝrjimisi: «Aƣdurulmas wǝ ɵrülmǝs padixaⱨdur» yaki «Ɵz ⱪoxunini baxliƣan padixaⱨdur».

■ 30:31 Ayup 39:19-28

□ 30:32 «Ⱪolung bilǝn aƣzingni yum!» — bǝlkim ibraniy tilida «boldi, bǝs!» degǝn mǝnini berix mumkin.

■ 30:32 Ayup 21:5

□ 30:33 «Kala süti ⱪoqulsa ... birining burni mijilsa.... adawǝt ⱪozƣap intiⱪam oylisa ...» — bu jümlidiki «ⱪoqulsa» «mijilsa» wǝ «ⱪozƣap ... oylisa» ibraniy tilida ohxax bir peil bilǝn ipadilǝngǝn.

□ 31:1 «Padixaⱨ Lǝmuǝl» — bǝzi alimlar «Lǝmuǝl»ni Sulaymanning anisi Bat-Xeba uningƣa ⱪoyƣan lǝⱪǝm, dǝp ⱪaraydu. Israil üstidin ⱨɵküm sürgüqilǝr arisida «Lǝmuǝl» isimlik bir padixaⱨ bizgǝ namǝlum. «Lǝmuǝl» degǝnning mǝnisi: «Huda üqün». «wǝⱨiy bilǝn kǝlgǝn sɵzlǝr» — ǝgǝr bu bab Agurning (30:1) sɵzining dawami bolsa, undaⱪta «wǝⱨiy bilǝn kǝlgǝn sɵzlǝr» Pǝrwǝrdigarning Agurning «dil-roⱨiƣa yükligǝn sɵzliri»ni ng dawamini kɵrsitidu.

□ 31:2 «I mening amriⱪim» — ibraniy tilida «I baliyatⱪumning balisi!». «ⱪǝsǝmlǝr bilǝn tiligǝn arzuluⱪum!» — ibraniy tilida «I ⱪǝsǝmlirimning balisi!».

□ 31:3 «ayal-hotunlar tǝripigǝ» — demǝk, jinsiy ⱨǝwǝslǝrgǝ.

■ 31:3 Ⱪan. 17:17

□ 31:7 «Ular xarabni iqip, ... ⱪaytidin dǝrd-ǝlimini esigǝ kǝltürmisun!» — bu sɵzlǝr kinayilik, ⱨǝjwiy bolƣini bilǝn, mskinlǝrning xarab iqix sǝwǝbigimu ⱨesdaxliⱪ bildüridu. Lekin ayǝt ularning xundaⱪ ⱪilidiƣanliⱪini ⱨǝrgiz tǝstiⱪliƣan ǝmǝs. Kɵzdǝ tutulƣini ⱨɵkümdarlarning eƣir mǝs’uliyitidin ibarǝttur.

■ 31:9 Law. 19:15; Ⱪan. 1:16

□ 31:10 «pǝzilǝtlik ayalni kim tapalaydu?...» — keyinki 22 ayǝt xeir bolup, ibraniy tilida alaⱨidǝ xǝkilgǝ igǝ. Ibraniy yeziⱪida 22 ⱨǝrp bar. Bu 22 ayǝtning ⱨǝrbiri ibraniy elipbǝ tǝrtipigǝ asasǝn baxlinidu (mǝsilǝn, uyƣur tili bolsa, a-, ǝ-, b- ⱪatarliⱪ ⱨǝrplǝr bilǝn baxlanƣanƣa ohxax).

■ 31:10 Pǝnd. 12:4

□ 31:15 «... nesiwisini tǝⱪsim ⱪilidu» — yaki «... ixni tǝⱪsim ⱪilidu».

□ 31:23 «Erining xǝⱨǝr dǝrwazilirida abruyi bar» — kona ɵrp-adǝtlǝr boyiqǝ, yurttiki aⱪsaⱪallar xǝⱨǝr dǝrwazida yiƣin eqip sot ⱪilatti.

□ 31:31 «Əjirliri uni dǝrwazilarda ⱨɵrmǝt-xɵⱨrǝtkǝ erixtürsun!» — yuⱪiriⱪi izaⱨatta deyilgǝndǝk, xǝⱨǝr dǝrwaziliri aⱪsaⱪallar olturidiƣan orun bolup, jǝmiyǝtning ǝng yuⱪiri dǝrijisini bildüridu.

Ⱨekmǝt topliƣuqi

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

Ⱨekmǝt topliƣuqi

1

«Ⱨǝmmǝ ix bimǝniliktur!»

1 Yerusalemda padixaⱨ bolƣan, Dawutning oƣli «Ⱨekmǝt topliƣuqi»ning sɵzliri: —□

2 «Bimǝnilik üstigǝ bimǝnilik!» — dǝydu «Ⱨekmǝt topliƣuqi» — «Bimǝnilik üstigǝ bimǝnilik! Ⱨǝmmǝ ix bimǝniliktur!»□  ■

3 Ⱪuyax astida tartⱪan japaliridin insan nemǝ paydiƣa erixǝr?□  ■

4 Bir dǝwr ɵtidu, yǝnǝ bir dǝwr kelidu;

Biraⱪ yǝr-zemin mǝnggügǝ dawam ⱪilidu;■

5 Kün qiⱪidu, kün patidu;

Wǝ qiⱪidiƣan jayƣa ⱪarap yǝnǝ aldirap mangidu.

6 Xamal jǝnubⱪa ⱪarap soⱪidu;

Andin burulup ximalƣa ⱪarap soⱪidu;

U aylinip-aylinip,

Ⱨǝrdaim ɵz aylanma yoliƣa ⱪaytidu.

7 Barliⱪ dǝryalar dengizƣa ⱪarap aⱪidu, biraⱪ dengiz tolmaydu;

Dǝryalar ⱪaysi jayƣa aⱪⱪan bolsa,

Ular yǝnǝ xu yǝrgǝ ⱪaytidu.■

8 Barliⱪ ixlar japaƣa tolƣandur;

Uni eytip tügǝtküqi adǝm yoⱪtur;

Kɵz kɵrüxtin,

Ⱪulaⱪ anglaxtin ⱨǝrgiz toymaydu.

9 Bolƣan ixlar yǝnǝ bolidiƣan ixlardur;

Ⱪilƣan ixlar yǝnǝ ⱪilinidu;

Ⱪuyax astida ⱨeqⱪandaⱪ yengiliⱪ yoⱪtur.■

10 «Mana, bu yengi ix» degili bolidiƣan ix barmu?

U bǝribir bizdin burunⱪi dǝwrlǝrdǝ alliⱪaqan bolup ɵtkǝn ixlardur.

11 Burunⱪi ixlar ⱨazir ⱨeq ǝslǝnmǝydu;

Wǝ kǝlgüsidǝ bolidiƣan ixlarmu ulardin keyin yaxaydiƣanlarning esigǝ ⱨeq kǝlmǝydu.□

Sulaymanning tǝjribisi

12 Mǝnki ⱨekmǝt topliƣuqi Yerusalemda Israilƣa padixaⱨ bolƣanmǝn; 13 Mǝn danaliⱪ bilǝn asmanlar astida barliⱪ ⱪilinƣan ixlarni ⱪetirⱪinip izdǝxkǝ kɵngül ⱪoydum —

Hulasǝm xuki, Huda insan balilirining ɵz-ɵzini bǝnd ⱪilip upritix üqün, ularƣa bu eƣir japani tǝⱪdim ⱪilƣan! 14 Mǝn ⱪuyax astidiki barliⱪ ⱪilinƣan ixlarni kɵrüp qiⱪtim, —

Mana, ⱨǝmmisi bimǝnilik wǝ xamalni ⱪoƣliƣandǝk ixtin ibarǝttur.

15 Əgrini tüz ⱪilƣili bolmas;

Kǝmni toluⱪ dǝp saniƣili bolmas.□

16 Mǝn ɵz kɵnglümdǝ oylinip: «Mana, mǝn uluƣlinip, mǝndin ilgiri Yerusalem üstigǝ barliⱪ ⱨɵküm sürgǝnlǝrdin kɵp danaliⱪⱪa erixtim; mening kɵnglüm nurƣun danaliⱪ wǝ bilimgǝ erixti» — dedim.

17 Xuning bilǝn danaliⱪni bilixkǝ, xuningdǝk tǝlwilik wǝ ǝhmiⱪanilikni bilip yetixkǝ kɵngül ⱪoydum; muxu ixnimu xamal ⱪoƣliƣandǝk ix dǝp bilip yǝttim. 18 Qünki danaliⱪning kɵp boluxi bilǝn azab-oⱪubǝtmu kɵp bolidu; bilimini kɵpǝytküqining dǝrd-ǝlimimu kɵpiydu.

2

Tamaxini tetip beⱪix

1 Mǝn kɵnglümdǝ: «Ⱪeni, mǝn ɵzümgǝ tamaxining tǝmini tetiƣuzup baⱪimǝn; kɵnglüm eqilsun!» — dedim. Biraⱪ mana, bumu bimǝniliktur.□  ■ 2 Mǝn külkǝ-qaⱪqaⱪⱪa «Tǝlwilik!» wǝ tamaxiƣa «Uning zadi nemǝ paydisi?» — dedim. 3 Kɵnglümdǝ ɵz bǝdinimni xarab bilǝn ⱪandaⱪ roⱨlandurƣili bolidiƣanliⱪini (danaliⱪ bilǝn ɵzümni yetǝkligǝn ⱨalda) bilixkǝ berilip izdǝndim, xuningdǝk «sanaⱪliⱪ künliridǝ insan baliliriƣa yahxiliⱪ yǝtküzidiƣan nemǝ paydiliⱪ ixlar bar?» degǝn tügünni yǝxsǝm dǝp ǝhmiⱪanilikni ⱪandaⱪ tutup yetixim kerǝklikini intilip izdidim.□

4 Mǝn uluƣ ⱪuruluxlarƣa kirixtim; ɵzüm üqün ɵylǝrni saldim; ɵzüm üqün üzümzarlarni tiktim; 5 Ɵzüm üqün xaⱨanǝ baƣ-baƣqilarni yasidim; ularda ⱨǝrhil mewǝ beridiƣan dǝrǝhlǝrni tiktim; 6 Ɵzüm üqün ormandiki baraⱪsan dǝrǝhlǝrni obdan suƣirix üqün, kɵlqǝklǝrni yasap qiⱪtim; 7 Ⱪullarƣa wǝ dedǝklǝrgǝ igǝ boldum; ɵyümdǝ ulardin tuƣulƣanlarmu meningki idi; Yerusalemda mǝndin ilgiri bolƣanlarning ⱨǝmmisiningkidin kɵp mal-waranlar, ⱪoy wǝ kala padilirim bar boldi. 8 Ɵz-ɵzümgǝ altun-kümüxlǝrni, padixaⱨlarning ⱨǝm ⱨǝrⱪaysi ɵlkilǝrning ⱨǝrhil ǝtiwarliⱪ alaⱨidǝ gɵⱨǝrlirini yiƣdim; ⱪiz-yigit nahxiqilarƣa ⱨǝmdǝ adǝm balilirining dilkɵyǝrlirigǝ, yǝni kɵpligǝn güzǝl kenizǝklǝrgǝ igǝ boldum.□

9 Uluƣ boldum, Yerusalemda mǝndin ilgiri bolƣanlarning ⱨǝmmisidin ziyadǝ ronaⱪ taptim; xundaⱪ bolƣini bilǝn danaliⱪim mǝndin kǝtmidi. □ 10 Kɵzlirimgǝ nemǝ yaⱪⱪan bolsa, mǝn xuni uningdin ayimidim; ɵz kɵnglümgǝ ⱨeqⱪandaⱪ huxalliⱪni yaⱪ demidim; qünki kɵnglüm barliⱪ ǝjrimdin xadlandi; mana, bular ɵz ǝjrimdin bolƣan nesiwǝm idi. 11 Andin ɵz ⱪolum yasiƣanlirining ⱨǝmmisigǝ, xundaⱪla singdürgǝn ǝjrimning nǝtijisigǝ ⱪarisam, mana, ⱨǝmmisi bimǝnilik wǝ xamalni ⱪoƣliƣandǝk ix idi; bular ⱪuyax astidiki ⱨeq paydisi yoⱪ ixlardur.

12 Andin zeⱨnimni yiƣip uni danaliⱪⱪa, tǝlwilik wǝ ǝhmiⱪanilikkǝ ⱪaraxⱪa ⱪoydum; qünki padixaⱨtin keyin turidiƣan adǝm nemǝ ⱪilalaydu? — ⱪilsimu alliⱪaqan ⱪilinƣan ixlardin ibarǝt bolidu, halas! ■ 13 Xuning bilǝn nur ⱪarangƣuluⱪtin ǝwzǝl bolƣandǝk, danaliⱪning biƣǝrǝzliktin ǝwzǝllikini kɵrüp yǝttim.

14 Dana kixining kɵzliri bexididur, ǝhmǝⱪ bolsa ⱪarangƣuluⱪta mangidu; biraⱪ ularƣa ohxax birla ixning bolidiƣanliⱪini qüxinip yǝttim. □ 15 Kɵnglümdǝ: «Əhmǝⱪkǝ bolidiƣan ix mangimu ohxax bolidu; ǝmdi mening xundaⱪ dana boluxumning zadi nemǝ paydisi?!» — dedim. Andin mǝn kɵnglümdǝ: «Bu ixmu ohxaxla bimǝniliktur!» — dedim. 16 Qünki mǝnggügǝ dana kixi ǝhmǝⱪkǝ nisbǝtǝn ⱨeq artuⱪ ǝslǝnmǝydu; qünki kǝlgüsidiki künlǝrdǝ ⱨǝmmǝ ix alliⱪaqan untulup ketidu; ǝmdi dana kixi ⱪandaⱪ ɵlidu? — Əhmǝⱪ kixi bilǝn billǝ! 17 Xunga mǝn ⱨayatⱪa ɵq boldum; qünki ⱪuyax astida ⱪilinƣan ixlar manga eƣir kelǝtti; ⱨǝmmisi bimǝnilik wǝ xamalni ⱪoƣliƣandǝk ix idi. 18 Xuningdǝk mǝn ⱪuyax astidiki barliⱪ ǝjrimgǝ ɵq boldum; qünki buni mǝndin keyin kǝlgǝn kixigǝ ⱪaldurmasliⱪⱪa amalim yoⱪ idi. 19 Uning dana yaki ǝhmǝⱪ ikǝnlikini kim bilidu? U bǝribir mǝn japaliⱪ bilǝn singdürgǝn ⱨǝmdǝ danaliⱪ bilǝn ada ⱪilƣan ⱪuyax astidiki barliⱪ ǝjrim üstigǝ ⱨɵküm süridu. Bumu bimǝniliktur.

20 Andin mǝn rayimdin yandim, kɵnglüm ⱪuyax astidiki japa tartⱪan barliⱪ ǝjrimdin ümidsizlinip kǝtti. 21 Qünki ǝjrini danaliⱪ, bilim wǝ ǝp bilǝn ⱪilƣan bir adǝm bar; biraⱪ u ǝjrini uningƣa ⱨeq ixlimigǝn baxⱪa birsining nesiwisi boluxⱪa ⱪalduruxi kerǝk. Bumu bimǝnilik wǝ intayin aqqiⱪ külpǝttur. 22 Qünki insan ⱪuyax astida ɵzini upritip, ɵzining barliⱪ ǝmgikidin wǝ kɵnglining intilixliridin nemigǝ igǝ bolidu? ■ 23 Qünki uning barliⱪ künliri azabliⱪtur, uning ǝjri ƣǝxliktur; ⱨǝtta keqidǝ uning kɵngli ⱨeq aram tapmaydu. Bumu bimǝniliktur.

24 Insan üqün xuningdin baxⱪa yahxi ix yoⱪki, u yeyixi, iqixi, ɵz jenini ɵz ǝjridin ⱨuzur alduruxidin ibarǝttur; buni Hudaning ⱪolidindur, dǝp kɵrüp yǝttim. ■ 25 Qünki uningsiz kim yeyǝlisun yaki besip ixliyǝlisun? □ 26 Qünki u ɵz nǝzirigǝ yaⱪidiƣan adǝmgǝ danaliⱪ, bilim wǝ xadliⱪni ata ⱪilidu; biraⱪ gunaⱨkar adǝmgǝ u mal-mülük yiƣip-toplaxⱪa japaliⱪ ǝmgǝkni beridu, xuningdǝk u yiƣip-topliƣinini Hudaning nǝziridǝ yahxi bolƣanƣa tapxuridiƣan ⱪilidu. Bumu bimǝnilik wǝ xamalni ⱪoƣliƣandǝk ixtin ibarǝttur.■

3

Ⱨayat pǝsilliri

1 Ⱨǝrbir ixning muwapiⱪ pǝsli bar, asmanlar astidiki ⱨǝmmǝ arzuning ɵz waⱪtimu bar;□

2 Tuƣuluxning bir waⱪti bar, ɵlüxningmu bir waⱪti bar;

Tikix waⱪti bar, tikilgǝnni sɵküx waⱪti bar;

3 Ɵltürüx waⱪti bar, saⱪaytix waⱪti bar;

Buzux waⱪti bar, ⱪurux waⱪti bar;

4 Yiƣlax waⱪti bar, külüx waⱪti bar;

Matǝm tutux waⱪti bar, ussul oynax waⱪti bar;

5 Taxlarni qɵriwetix waⱪti bar, taxlarni yiƣip-toplax waⱪti bar;

Ⱪuqaⱪlax waⱪti bar, ⱪuqaⱪlaxtin ɵzini tartix waⱪti bar;■

6 Izdǝx waⱪti bar, yoⱪaldi dǝp waz keqix waⱪtimu bar;

7 Yirtix waⱪti bar, tikix waⱪti bar;

Süküt ⱪelix waⱪti bar, sɵz ⱪilix waⱪti bar;

8 Sɵyüx waⱪti bar, nǝprǝtlinix waⱪti bar;

Urux waⱪti bar, tinqliⱪ waⱪti bar.

Insan Huda bekitkǝn waⱪit-pǝsillǝrni bilmǝydu

9 Ixligǝn ɵz ixliginidin nemǝ payda alidu? ■ 10 Mǝn Huda insan baliliriƣa yükligǝn, ixlǝp japa tartix kerǝk bolƣan ixni kɵrgǝnmǝn. 11 U ⱨǝrbir ixning waⱪti kǝlgǝndǝ güzǝl bolidiƣanliⱪini bekitkǝn; u yǝnǝ mǝnggülükni insanlarning kɵngligǝ salƣan; xunga, insan Hudaning ɵz ⱨayatiƣa baxtin ahirƣiqǝ nemini bekitkǝnlikini bilip yǝtmǝstur.□

12 Insanlarƣa ⱨayatida xadlinix wǝ yahxiliⱪ ⱪilixtin baxⱪa ǝwzǝl ix yoⱪ ikǝn dǝp bilip yǝttim. 13 Xundaⱪla yǝnǝ, ⱨǝrbir kixining yeyix-iqixi, ɵzining barliⱪ ǝjridin ⱨuzur elixi, mana bu Hudaning sowƣisidur.

14 Hudaning ⱪilƣanlirining ⱨǝmmisi bolsa, mǝnggülük bolidu, dǝp bilimǝn; uningƣa ⱨeqnǝrsini ⱪoxuxⱪa wǝ uningdin ⱨeqnǝrsini eliwetixkǝ bolmaydu; Hudaning ularni ⱪilƣanlirining sǝwǝbi insanni Ɵzidin ǝymindürüxtur. 15 Ⱨazir bolƣanliri ɵtkǝndimu bolƣandur; kǝlgüsidǝ bolidiƣan ix alliⱪaqan bolƣandur; Huda ɵtkǝn ixlarni soraydu.□

Adalǝtsiz ixlar

16 Mǝn ⱪuyax astida yǝnǝ xu ixni kɵrdümki — soraⱪ ornida, xu yǝrdǝ ⱨeliⱨǝm rǝzillik turidu; ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ turux kerǝk bolƣan jayda, mana rǝzillik turidu! 17 Mǝn kɵnglümdǝ: «Huda ⱨǝⱪⱪaniy ⱨǝm rǝzil adǝmni soraⱪⱪa tartidu; qünki ⱨǝrbir arzu-mǝⱪsǝt wǝ ⱨǝrbir ixning ɵz waⱪti bar» — dedim.

18 Mǝn kɵnglümdǝ: — Bundaⱪ boluxi insan balilirining sǝwǝbidindur; Huda ularni sinimaⱪqi, bu ixlar ular ɵzlirining pǝⱪǝt ⱨaywanlarƣa ohxax ikǝnlikini kɵrüxi üqün bolƣan, dǝp oylidim. 19 Qünki insan balilirining bexiƣa kelidiƣini ⱨaywanlarƣimu kelidu, ularning kɵridiƣini ohxax bolidu. Ulardin aldinⱪisi ⱪandaⱪ ɵlgǝn bolsa, keyinkisimu xundaⱪ ɵlidu, ularda ohxaxla birla nǝpǝs bardur. Insanning ⱨaywanlardin ⱨeq artuⱪqiliⱪi yoⱪ; qünki ⱨǝmmǝ ix bimǝniliktur. 20 Ularning ⱨǝmmisi bir jayƣa baridu; ⱨǝmmisi topa-qangdin qiⱪⱪan, ⱨǝmmisi topa-qangƣa ⱪaytidu.■ 21 Kim adǝm balilirining roⱨini bilidu? U yuⱪiriƣa qiⱪamdu, buni kim bilidu? Ⱨaywanlarning roⱨi, u yǝr tegigǝ qüxǝmdu, kim bilidu?

22 Xuning bilǝn mǝn insanning ɵz ǝjridin ⱨuzurlinixidin artuⱪ ix yoⱪtur, dǝp kɵrdum; qünki mana, bu uning nesiwisidur; qünki uni ɵzidin keyin bolidiƣan ixlarni kɵrüxkǝ kim elip kelidu?

4

Jǝbir-zulumƣa ⱪarax

1 Andin mǝn ⱪaytidin zeⱨnimni yiƣip ⱪuyax astida daim boluwatⱪan barliⱪ zorluⱪ-zumbuluⱪni kɵrdüm; mana, ezilgǝnlǝrning kɵz yaxliri! Ularƣa ⱨeq tǝsǝlli bǝrgüqi yoⱪ idi; ularni ǝzgǝnlǝrning küqlük yɵlǝnqüki bar idi, biraⱪ ezilgǝnlǝrgǝ ⱨeq tǝsǝlli bǝrgüqi yoⱪ idi. □ 2 Xunga mǝn alliⱪaqan ɵlüp kǝtkǝn ɵlgüqilǝrni tehi ⱨayat bolƣan tiriklǝrdin üstün dǝp tǝriplidim; 3 xundaⱪla bu ikki hil kixilǝrdin bǝhtliki tehi apiridǝ bolmiƣan kixidur; qünki u ⱪuyax astida ⱪilinƣan yamanliⱪlarni ⱨeq kɵrüp baⱪmiƣan.

Rǝⱪiblikning bimǝniliki

4 Andin mǝn barliⱪ ǝjir wǝ barliⱪ hizmǝtning utuⱪliridin xuni kɵrüp yǝttimki, u insanning yeⱪinini kɵrǝlmǝslikidin bolidu. Bumu bimǝnilik wǝ Xamalni ⱪoƣliƣandǝk ixtur.

5 Əhmǝⱪ ⱪol ⱪoxturup, ɵz gɵxini yǝydu.■

6 Japa qekip xamalni ⱪoƣlap oqumini toxⱪuzimǝn degǝndin, qanggilini toxⱪuzup hatirjǝmliktǝ bolux ǝladur.□

Aqkɵzlükning türtkisidǝ ixlǝx

7 Mǝn yǝnǝ zeⱨnimni yiƣip, ⱪuyax astidiki bir bimǝnilikni kɵrdum; 8 birsi yalƣuz, tikǝndǝk bolsimu, xundaⱪla nǝ oƣli nǝ aka-ukisi bolmisimu — biraⱪ uning japasining ahiri bolmaydu, uning kɵzi bayliⱪlarƣa toymaydu. U: «Mǝn bundaⱪ japaliⱪ ixlǝp, jenimdin zadi kimgǝ yahxiliⱪ ⱪaldurimǝn?» — degǝnni sorimaydu. Bumu bimǝnilik wǝ eƣir japadin ibarǝttur.□

Ⱨǝmraⱨliⱪ

9 Ikki birdin yahxidur; qünki ikki bolsa ǝmgikidin yahxi in’am alidu. 10 Yiⱪilip kǝtsǝ, birsi ⱨǝmraⱨini yɵlǝp kɵtüridu; biraⱪ yalƣuz ⱨalǝttǝ yiⱪilip kǝtsǝ, yɵligüdǝk baxⱪa birsi yoⱪ bolsa, bu kixining ⱨaliƣa way!

11 Yǝnǝ, ikkisi billǝ yatsa, bir-birini illitidu; lekin birsi yalƣuz yatsa ⱪandaⱪ illitilsun? 12 Yǝnǝ, biraw yalƣuz bir adǝmni yengiwalƣan bolsa, ikkisi uningƣa taⱪabil turalaydu; xuningdǝk üq ⱪat arƣamqa asan üzülmǝs.

Inawǝtning biⱨudiliki

13 Kǝmbǝƣǝl ǝmma aⱪil yigit yǝnǝ nǝsiⱨǝtning ǝtiwarini ⱪilmaydiƣan ⱪeri ǝhmǝⱪ padixaⱨtin yahxidur; 14 Qünki gǝrqǝ u bu padixaⱨning padixaⱨliⱪida kǝmbǝƣǝl bolup tuƣulƣan bolsimu, u zindandin tǝhtkǝ olturuxⱪa qiⱪti.□

15 Mǝn ⱪuyax astidiki barliⱪ tiriklǝrning axu ikkinqini, yǝni padixaⱨning ornini basⱪuqini, xu yigitni ⱪollaydiƣanliⱪini kɵrdum. 16 Barliⱪ hǝlⱪ, yǝni ularning aldida turƣan barliⱪ puⱪralar sanaⱪsiz bolsimu, biraⱪ ulardin keyinkilǝr yigittinmu razi bolmaydu; bumu bimǝnilik wǝ xamalni ⱪoƣliƣandǝk ixtur.□

5

Nǝsiⱨǝt — baxⱪilarƣa ihlasmǝn kɵrünüxkǝ tirixixtin ⱨezi bol

1 Hudaning ɵyigǝ barƣanda, awaylap yürgin; ǝhmǝⱪlǝrqǝ ⱪurbanliⱪlarni sunux üqün ǝmǝs, bǝlki anglap boysunux üqün yeⱪinlaxⱪin; qünki ǝhmǝⱪlǝr rǝzillik ⱪiliwatⱪini bilmǝydu. □ 2 Aƣzingni yeniklik bilǝn aqma; kɵnglüng Huda aldida birnemini eytixⱪa aldirmisun; qünki Huda ǝrxlǝrdǝ, sǝn yǝr yüzididursǝn; xunga sɵzliring az bolsun. 3 Qünki ix kɵp bolsa qüxmu kɵp bolƣandǝk, gǝp kɵp bolsa, ǝhmǝⱪning gepi bolup ⱪalidu.□

4 Hudaƣa ⱪǝsǝm iqsǝng, uni ada ⱪilixni keqiktürmǝ; qünki U ǝhmǝⱪlǝrdin ⱨuzur almaydu; xunga ⱪǝsimingni ada ⱪilƣin. ■ 5 Ⱪǝsǝm iqip ada ⱪilmiƣandin kɵrǝ, ⱪǝsǝm iqmǝsliking tüzüktur. ■ 6 Aƣzing teningni gunaⱨning ihtiyariƣa ⱪoyuwǝtmisun; pǝrixtǝ aldida: «Hata sɵzlǝp saldim» demǝ; nemixⱪa Huda gepingdin ƣǝzǝplinip ⱪolliring yasiƣanni ⱨalak ⱪilidu? □ 7 Qünki qüx kɵp bolsa bimǝnilikmu kɵp bolidu; gǝp kɵp bolsimu ohxaxtur; xunga, Hudadin ⱪorⱪⱪin!■

Nǝpisi yaman mǝnsǝpdarlar

8 Sǝn namratlarning ezilgǝnlikini yaki yǝrlik mǝnsǝpdarlarning ⱨǝⱪ-adalǝtni zorawanlarqǝ ⱪayrip ⱪoyƣanliⱪini kɵrsǝng, bu ixlardin ⱨǝyran ⱪalma; qünki mǝnsǝpdardin yuⱪiri yǝnǝ birsi kɵzlimǝktǝ; wǝ ulardinmu yuⱪirisimu bardur. □ 9 Biraⱪ nemila bolmisun yǝr-tupraⱪ ⱨǝmmǝ adǝmgǝ paydiliⱪtur; ⱨǝtta padixaⱨning ɵzimu yǝr-tupraⱪⱪa tayinidu.□

Pul

10 Kümüxkǝ amraⱪ kümüxkǝ ⱪanmas, bayliⱪlarƣa amraⱪ ɵz kirimigǝ ⱪanmas; bumu bimǝniliktur. 11 Mal-mülük kɵpǝysǝ, ularni yegüqilǝrmu kɵpiyidu; mal igisigǝ ularni kɵzlǝp, ulardin ⱨuzur elixtin baxⱪa nemǝ paydisi bolsun?

12 Az yesun, kɵp yesun, ǝmgǝkqining uyⱪusi tatliⱪtur; biraⱪ bayning toⱪluⱪi uni uhlatmas.□

Bayliⱪlarƣa baƣliⱪ yǝnǝ bir bimǝnilik

13 Mǝn ⱪuyax astida zor bir külpǝtni kɵrdüm — u bolsimu, igisi ɵzigǝ ziyan yǝtküzidiƣan bayliⱪlarni toplaxtur; 14 xuningdǝk, uning bayliⱪliri balayi’apǝt tüpǝylidin yoⱪilixidin ibarǝttur. Undaⱪ adǝmning bir oƣli bolsa, oƣlining ⱪoliƣa ⱪaldurƣudǝk ⱨeqnemisi yoⱪ bolidu. 15 U apisining ⱪorsiⱪidin yalingaq qiⱪip, kǝtkǝndimu yalingaq peti ketidu; u ɵzining japaliⱪ ǝmgikidin ⱪoliƣa alƣudǝk ⱨeqnemini epkǝtǝlmǝydu. ■ 16 Mana bumu eƣir ǝlǝmlik ix; qünki u ⱪandaⱪ kǝlgǝn bolsa, yǝnǝ xundaⱪ ketidu; ǝmdi uning xamalƣa erixix üqün ǝmgǝk ⱪilƣinining nemǝ paydisi? 17 Uning barliⱪ künliridǝ yǝp-iqkini ⱪarangƣuluⱪta bolup, ƣǝxliki, kesǝlliki wǝ hapiliⱪi kɵp bolidu.

Əmgǝkning mewisidin ⱨuzur elix

18 Mana nemining yaramliⱪ wǝ güzǝl ikǝnlikini kɵrdum — u bolsimu, insanning Huda uningƣa tǝⱪdim ⱪilƣan ɵmrining ⱨǝrbir künliridǝ yeyix, iqix wǝ ⱪuyax astidiki barliⱪ meⱨnitidin ⱨuzur elixtur; qünki bu uning nesiwisidur. ■ 19 Huda ⱨǝrbirsini bayliⱪlarƣa, mal-dunyaƣa igǝ boluxⱪa, xuningdǝk ulardin yeyixkǝ, ɵz rizⱪini ⱪobul ⱪilixⱪa, ɵz ǝmgikidin ⱨuzur elixⱪa muyǝssǝr ⱪilƣan bolsa — mana bular Hudaning sowƣitidur. 20 Qünki u ɵmridiki tez ɵtidiƣan künliri üstidǝ kɵp oylanmaydu; qünki Huda uni kɵnglining xadliⱪi bilǝn bǝnd ⱪilidu.

6

Ⱨǝmmǝ adǝm ⱨayatning lǝzzitini tetiyalmaydu

1 Ⱪuyax astida bir yaman ixni kɵrdum; u ix adǝmlǝr arisida kɵp kɵrülidu —

2 Huda birsigǝ bayliⱪlar, mal-dunya wǝ izzǝt-ⱨɵrmǝt tǝⱪsim ⱪildi, xuning bilǝn uning ɵz kɵngli haliƣinidin ⱨeqnǝrsisi kǝm bolmidi; biraⱪ Huda uningƣa bulardin ⱨuzur elixⱪa muyǝssǝr ⱪilmidi, bǝlki yat bir adǝm ulardin ⱨuzur alidu; mana bu bimǝnilik wǝ eƣir azabtur.

3 Birsi yüz bala kɵrüp kɵp yil yaxixi mumkin; biraⱪ uning yil-künliri xunqilik kɵp bolsimu, uning jeni bǝhtni kɵrmisǝ, ⱨǝtta gɵrni kɵrmigǝn bolsimu, tuƣulup qaqrap kǝtkǝn bowaⱪ uningdin ǝwzǝldur dǝymǝn. □ 4 Qünki qaqriƣan bala bimǝnilik bilǝn kelidu, ⱪarangƣuluⱪta ketidu, ⱪarangƣuluⱪ uning ismini ⱪaplaydu; 5 U künnimu kɵrmigǝn, bilmigǝn; biraⱪ ⱨeq bolmiƣanda u birinqisigǝ nisbǝtǝn aram tapⱪandur.■

6 Bǝrⱨǝⱪ, ⱨeliⱪi kixi ⱨǝtta ikki ⱨǝssǝ ming yil yaxiƣan bolsimu, biraⱪ bǝhtni kɵrmisǝ, ǝⱨwali ohxaxtur — ⱨǝrbir kixi ohxax bir jayƣa baridu ǝmǝsmu?

Jawabsiz soallar

7 Adǝmning tartⱪan barliⱪ japasi ɵz aƣzi üqündur; biraⱪ uning ixtiⱨasi ⱨǝrgiz ⱪanmaydu. 8 Xundaⱪta dana kixining ǝhmǝⱪtin nemǝ artuⱪqiliⱪi bolsun? Namrat kixi baxⱪilar aldida ⱪandaⱪ mengixni bilgǝn bolsimu, uning nemǝ paydisi bolsun? 9 Kɵzning kɵrüxi arzu-ⱨǝwǝsning uyan-buyan yürüxidin ǝwzǝldur. Bundaⱪ ⱪilixmu bimǝnilik wǝ xamalni ⱪoƣliƣandǝk ixtur. 10 Ɵtüp kǝtkǝn ixlarning bolsa alliⱪaqan nami bekitilip atalƣan; insanning nemǝ ikǝnlikimu ayan bolƣan; xunga insanning ɵzidin ⱪudrǝtlik bolƣuqi bilǝn ⱪarxilixixiƣa bolmaydu.□

11 Qünki gǝp ⱪanqǝ kɵp bolsa, bimǝnilik xunqǝ kɵp bolidu; buning insanƣa nemǝ paydisi? □ 12 Qünki insanning ɵmridǝ, yǝni uning sayidǝk tezla ɵtidiƣan mǝnisiz ɵmridiki barliⱪ künliridǝ uningƣa nemining paydiliⱪ ikǝnlikini kim bilsun? Qünki insanƣa u kǝtkǝndin keyin ⱪuyax astida nemǝ ixning bolidiƣanliⱪini kim dǝp berǝlisun?■

7

Yǝnǝ birⱪanqǝ ⱨekmǝt wǝ pakitlar — pakitlarƣa yüzlinix kerǝk!

1 Yahxi nam-abroy ⱪimmǝtlik tutiyadin ǝwzǝl; adǝmning ɵlüx küni tuƣulux künidin ǝwzǝldur.■

2 Matǝm tutux ɵyigǝ berix ziyapǝt-toy ɵyigǝ berixtin ǝwzǝl; qünki axu yǝrdǝ insanning aⱪiwiti ayan ⱪilinidu; tirik bolƣanlar buni kɵngligǝ püküxi kerǝk.■

3 Ƣǝxlik külkidin ǝwzǝldur; qünki qirayning pǝrixanliⱪi bilǝn ⱪǝlb yahxilinidu.

4 Dana kixining ⱪǝlbi matǝm tutux ɵyidǝ, biraⱪ ǝhmǝⱪning ⱪǝlbi tamaxining ɵyididur.

5 Əhmǝⱪlǝrning nahxisini angliƣandin kɵrǝ, dana kixining tǝnbiⱨini angliƣin; ■ 6 Qünki ǝhmǝⱪning külkisi ⱪazan astidiki yantaⱪlarning paraslixidǝk, halas; bumu bimǝniliktur.□  ■

Insanning ⱪolidin kelidiƣini qǝkliktur

7 Jǝbir-zulum dana adǝmni nadanƣa aylanduridu,

Para bolsa ⱪǝlbni ⱨalak ⱪilidu.□

8 Ixning ayiƣi bexidin ǝwzǝl;

Sǝwr-taⱪǝtlik roⱨ tǝkǝbbur roⱨtin ǝwzǝldur.

9 Roⱨingda hapa boluxⱪa aldirima;

Qünki hapiliⱪ ǝhmǝⱪlǝrning baƣrida ⱪonup yatidu.

10 «Nemixⱪa burunⱪi künlǝr ⱨazirⱪi künlǝrdin ǝwzǝl?» — demǝ; qünki sening bundaⱪ soriƣining danaliⱪtin ǝmǝs.

Danaliⱪning ǝwzǝlliki

11 Danaliⱪ mirasⱪa ohxax yahxi ix, ⱪuyax nuri kɵrgüqilǝrgǝ paydiliⱪtur. 12 Qünki danaliⱪ pul panaⱨ bolƣandǝk, panaⱨ bolidu; biraⱪ danaliⱪning ǝwzǝlliki xuki, u ɵz igilirini ⱨayatⱪa erixtüridu.

13 Hudaning ⱪilƣanlirini oylap kɵr; qünki U ǝgri ⱪilƣanni kim tüz ⱪilalisun?

14 Awat künidǝ ⱨuzur al; wǝ yaman künidimu xuni oylap kɵr: — Huda ularning birini, xundaⱪla yǝnǝ birinimu tǝng yaratⱪandur; xuning bilǝn insan ɵzi kǝtkǝndin keyin bolidiƣan ixlarni bilip yetǝlmǝydu.

«Ⱪuyax astidiki» danaliⱪ

15 Mǝn buning ⱨǝmmisini bimǝnǝ künlirimdǝ kɵrüp yǝttim; ⱨǝⱪⱪaniy bir adǝmning ɵz ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi bilǝn yoⱪilip kǝtkǝnlikini kɵrdüm, xuningdǝk rǝzil bir adǝmning ɵz rǝzilliki bilǝn ɵmrini uzaratⱪanliⱪini kɵrdüm. 16 Ɵzüngni dǝp ⱨǝddidin ziyadǝ ⱨǝⱪⱪaniy bolma; wǝ ɵzüngni dǝp ⱨǝddidin ziyadǝ dana bolma; sǝn ɵz-ɵzüngni alaⱪzadǝ ⱪilmaⱪqimusǝn? □

17 Ɵzüngni dǝp ⱨǝddidin ziyadǝ rǝzil bolma, yaki ǝhmǝⱪ bolma; ɵz ǝjiling toxmay turup ɵlmǝkqimusǝn? □
18 Xunga, bu agaⱨni qing tut, xuningdin u agaⱨnimu ⱪolungdin bǝrmigining yahxi; qünki Hudadin ⱪorⱪidiƣan kixi ⱨǝr ikkisi bilǝn utuⱪluⱪ bolidu.□

Adǝmlǝr gunaⱨkar bolƣaqⱪa, danaliⱪ naⱨayiti zɵrürdur

19 Danaliⱪ dana kixini bir xǝⱨǝrni baxⱪuridiƣan on ⱨɵkümrandin ziyadǝ küqlük ⱪilidu.

20 Bǝrⱨǝⱪ, yǝr yüzidǝ daim meⱨribanliⱪ yürgüzidiƣan, gunaⱨ sadir ⱪilmaydiƣan ⱨǝⱪⱪaniy adǝm yoⱪtur.■

21 Yǝnǝ, hǝⱪlǝrning ⱨǝmmila gǝp-sɵzlirigǝ anqǝ diⱪⱪǝt ⱪilip kǝtmǝ; bolmisa, ɵz hizmǝtkaringning sanga lǝnǝt oⱪuƣanliⱪini anglap ⱪelixing mumkin. 22 Qünki kɵnglüngdǝ, ɵzüngningmu xuningƣa ohxax baxⱪilarƣa kɵp ⱪetim lǝnǝt ⱪilƣanliⱪingni obdan bilisǝn.

Insanning danaliⱪining qǝklikliki

23 Bularning ⱨǝmmisini danaliⱪ bilǝn sinap baⱪtim; mǝn: «Dana bolimǝn» desǝmmu, ǝmma u mǝndin yiraⱪ idi. 24 Barliⱪ yüz bǝrgǝn ixlar bolsa ǝⱪlimizdin yiraⱪ, xuningdǝk intayin sirliⱪtur; kim uni izdǝp bilip yetǝlisun?□

25 Mǝn qin kɵnglümdin danaliⱪ wǝ ǝⱪliy bilimni bilixkǝ, sürüxtürüxkǝ wǝ izdǝxkǝ, xundaⱪla rǝzillikning ǝhmǝⱪliⱪini, ǝhmǝⱪliⱪning tǝlwilik ikǝnlikini bilip yetixkǝ zeⱨnimni yiƣdim. ■ 26 Xuning bilǝn kɵngli tor wǝ ⱪiltaⱪ, ⱪolliri asarǝt bolƣan ayalning ɵlümdin aqqiⱪ ikǝnlikini bayⱪidim; Hudani hursǝn ⱪilidiƣan kixi uningdin ɵzini ⱪaquridu, biraⱪ gunaⱨkar adǝm uningƣa tutulup ⱪalidu.■

27 Bu bayⱪiƣanlirimƣa ⱪara, — dǝydu ⱨekmǝt topliƣuqi — pakitlarni bir-birigǝ baƣlap selixturup, ǝⱪil izdidim; 28 mening ⱪǝlbim uni yǝnila izdimǝktǝ, biraⱪ tehi tapalmidim! — Ming kixi arisida bir durus ǝrkǝkni taptim — biraⱪ xu ming kixi arisidin birmu durus ayalni tapalmidim. □ 29 Mana kɵrgin, mening bayⱪiƣanlirim pǝⱪǝt muxu birla — Huda adǝmni ǝsli durus yaratⱪan; biraⱪ adǝmlǝr bolsa nurƣunliƣan ⱨiylǝ-mikirlǝrni izdǝydu.

8

Birnǝqqǝ nǝsiⱨǝtlǝr

1 Kim dana kixigǝ tǝng kelǝlǝydu? Kim ixlarni qüxǝndürüxni bilidu? Kixining danaliⱪi qirayini nurluⱪ ⱪilidu, yüzining sürini yorutidu.

2 Padixaⱨning pǝrmaniƣa ⱪulaⱪ selixingni dǝwǝt ⱪilimǝn; bolupmu Huda aldida iqkǝn ⱪǝsǝm tüpǝylidin xundaⱪ ⱪilƣin. □  ■ 3 Uning aldidin qiⱪip ketixkǝ aldirima; yaman bir dǝwani ⱪollaxta qing turma; qünki padixaⱨ nemini halisa xuni ⱪilidu. □ 4 Qünki padixaⱨning sɵzi ⱨoⱪuⱪtur; kim uningƣa: «Ɵzliri nemǝ ⱪilila?» — deyǝlisun? 5 Kim padixaⱨning pǝrmanini tutⱪan bolsa ⱨeq yamanliⱪni kɵrmǝydu; dana kixining kɵngli ⱨǝm pǝytni ⱨǝm yolni pǝmliyǝlǝydu.■

6-7 Qünki ⱨǝrbir ix-arzuning pǝyti wǝ yoli bar; insan keyinki ixlarni bilmigǝqkǝ, uning dǝrd-ǝlimi ɵzini ⱪattiⱪ basidu. Kim uningƣa ⱪandaⱪ bolidiƣanliⱪini eytalisun?■

8 Ⱨeqkim ɵz roⱨiƣa igǝ bolalmas, yǝni ⱨeqkimning ɵz roⱨini ɵzidǝ ⱪaldurux ⱨoⱪuⱪi yoⱪtur; ⱨeqkimning ɵlüx künini ɵz ⱪolida tutux ⱨoⱪuⱪi yoⱪtur; xu jǝngdin ⱪeqixⱪa ruhsǝt yoⱪtur; rǝzillik rǝzillikkǝ berilgüqilǝrni ⱪutⱪuzmas.■

Bǝzi biⱨudǝ baxⱪa ixlar

9 Bularning ⱨǝmmisini kɵrüp qiⱪtim, xundaⱪla ⱪuyax astida ⱪilinƣan ⱨǝrbir ixⱪa, adǝmning adǝm üstigǝ ⱨoⱪuⱪ tutⱪanliⱪi bilǝn ularƣa ziyan yǝtküzidiƣan muxu waⱪitⱪa kɵngül ⱪoydum.□

10 Xuningdǝk rǝzillǝrning dǝpnǝ ⱪilinƣanliⱪini kɵrdüm; ular ǝslidǝ muⱪǝddǝs jayƣa kirip-qiⱪip yürǝtti; ular muⱪǝddǝs jaydin qiⱪipla, rǝzil ixlarni ⱪilƣan xu xǝⱨǝr iqidǝ mahtilidu tehi! Bumu bimǝniliktur!□

11 Rǝzillik üstidin ⱨɵküm tezdin bǝja kǝltürülmigǝqkǝ, xunga insan balilirining kɵngli rǝzillikni yürgüzüxkǝ pütünlǝy berilip ketidu.

12 Gunaⱨkar yüz ⱪetim rǝzillik ⱪilip, künlirini uzartsimu, Hudadin ⱪorⱪidiƣanlarning ǝⱨwali ulardin yahxi bolidu dǝp bilimǝn; qünki ular uning aldida ⱪorⱪidu. □  ■ 13 Biraⱪ rǝzillǝrning ǝⱨwali yahxi bolmaydu, uning künliri sayidǝk tezla ɵtüp, künliri uzartilmaydu, qünki u Huda aldida ⱪorⱪmaydu.□

14 Yǝr yüzidǝ yürgüzülgǝn bir bimǝnilik bar; bexiƣa rǝzillǝrning ⱪilƣini boyiqǝ kün qüxidiƣan ⱨǝⱪⱪaniy adǝmlǝr bar; bexiƣa ⱨǝⱪⱪaniy adǝmlǝrning ⱪilƣini boyiqǝ yahxiliⱪ qüxidiƣan rǝzil adǝmlǝrmu bar. Mǝn bu ixnimu bimǝnilik dedim. 15 Xunga mǝn tamaxini tǝriplidim; qünki insan üqün ⱪuyax astida yeyix, iqix wǝ ⱨuzur elixtin yahsi ix yoⱪtur; xundaⱪ ⱪilip uning ǝmgikidin bolƣan mewǝ Huda tǝⱪdim ⱪilƣan ⱪuyax astidiki ɵmrining barliⱪ künliridǝ ɵzigǝ ⱨǝmraⱨ bolidu.■

16-17 Kɵnglümni danaliⱪni wǝ yǝr yüzidǝ ⱪilinƣan ixlarni bilip yetix üqün ⱪoyƣanda, xundaⱪla Huda ⱪilƣan barliⱪ ixlarni kɵrginimdǝ xuni bayⱪidim: — Insan ⱨǝtta keqǝ-kündüz kɵzlirigǝ uyⱪuni kɵrsǝtmisimu, ⱪuyax astidiki barliⱪ ixni bilip yetǝlmǝydu; u uni qüxinixkǝ ⱪanqǝ intilsǝ, u xunqǝ bilip yetǝlmǝydu. Ⱨǝtta dana kixi «Buni bilip yǝttim» desimu, ǝmǝliyǝttǝ u uni bilip yǝtmǝydu.□

9

Huda bizgǝ dostmu, düxmǝnmu? — ɵlümgǝ yüzlinix

1 Mǝn xularning ⱨǝmmisini eniⱪlax üqün kɵngül ⱪoydum; xuni bayⱪidimki, mǝyli ⱨǝⱪⱪaniy kixi yaki dana kixi bolsun, xundaⱪla ularning barliⱪ ⱪilƣanliri Hudaning ⱪolididur, dǝp bayⱪidim; insan ɵzigǝ muⱨǝbbǝt yaki nǝprǝtning kelidiƣanliⱪini ⱨeq bilmǝydu. Uning aldida ⱨǝrⱪandaⱪ ix boluxi mumkin. □ 2 Ⱨǝmmǝ adǝmgǝ ohxax ixlar ohxax peti kelidu; ⱨǝⱪⱪaniy wǝ rǝzil kixigǝ, meⱨriban kixigǝ, pak wǝ napak, ⱪurbanliⱪ ⱪilƣuqi wǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilmiƣuqiƣimu ohxax ⱪismǝt bolidu; yahxi adǝmgǝ ⱪandaⱪ bolsa, gunaⱨkarƣa xundaⱪ bolidu; ⱪǝsǝm iqküqigǝ wǝ ⱪǝsǝm iqixtin ⱪorⱪⱪuqiƣimu ohxax bolidu. ■ 3 Mana ⱨǝmmigǝ ohxaxla bu ixning kelidiƣanliⱪi ⱪuyax astidiki ixlar arisida külpǝtlik ixtur; uning üstigǝ, insan balilirining kɵngülliri yamanliⱪⱪa tolƣan, pütün ⱨayatida kɵnglidǝ tǝlwilik turidu; andin ular ɵlgǝnlǝrgǝ ⱪoxulidu.

4 Qünki tiriklǝrgǝ ⱪoxulƣan kixi üqün bolsa ümid bar; qünki, tirik it ɵlgǝn xirdin ǝla. 5 Tiriklǝr bolsa ɵzlirining ɵlidiƣanliⱪini bilidu; biraⱪ ɵlgǝnlǝr bolsa ⱨeqnemini bilmǝydu; ularning ⱨeq in’ami yǝnǝ bolmaydu; ular ⱨǝtta adǝmning esidin kɵtürülüp ketidu, ⱪayta kǝlmǝydu. 6 Ularning muⱨǝbbiti, nǝpriti wǝ ⱨǝsǝthorluⱪimu alliⱪaqan yoⱪalƣan; ⱪuyax astida ⱪilinƣan ixlarning ⱨeqⱪaysisidin ularning mǝnggügǝ ⱪayta nesiwisi yoⱪtur.

Ɵlümgǝ yüzlǝngǝndǝ ⱪilƣili bolidiƣan ǝmǝliy ixlar

7 Barƣin, neningni huxalliⱪ bilǝn yǝp, xarabingni huxhuyluⱪ bilǝn iqkin; qünki Huda alliⱪaqan mundaⱪ ⱪilixingdin razi bolƣan. 8 Kiyim-keqǝkliring ⱨǝrdaim ap’aⱪ bolsun, huxbuy may bexingdin kǝtmisun. □

9 Huda sanga ⱪuyax astida tǝⱪsim ⱪilƣan bimǝnǝ ɵmrüngning barliⱪ künliridǝ, yǝni bimǝniliktǝ ɵtküzgǝn barliⱪ künliringdǝ, sɵyümlük ayaling bilǝn billǝ ⱨayattin ⱨuzur alƣin; qünki bu sening ⱨayatingdiki nesiwǝng wǝ ⱪuyax astidiki barliⱪ tartⱪan japayingning ǝjridur. 10 Ⱪolung tutⱪanni barliⱪ küqüng bilǝn ⱪilƣin; qünki sǝn baridiƣan tǝⱨtisarada ⱨeq hizmǝt, mǝⱪsǝt-pilan, bilim yaki ⱨekmǝt bolmaydu.

Danaliⱪ wǝ tasadipiyliⱪ

11 Mǝn zeⱨnimni yiƣip, ⱪuyax astida kɵrdumki, musabiⱪidǝ ƣǝlibǝ yǝltapanƣa bolmas, ya jǝngdǝ ƣǝlibǝ palwanƣa bolmas, ya nan dana kixigǝ kǝlmǝs, ya bayliⱪlar yorutulƣanlarƣa kǝlmǝs, ya iltipat bilimliklǝrgǝ bolmas — qünki pǝyt wǝ tasadipiyliⱪ ularning ⱨǝmmisigǝ kelidu. 12 Bǝrⱨǝⱪ, insanmu ɵz waⱪti-saitini bilmǝydu; beliⱪlar rǝⱨimsiz torƣa elinƣandǝk, ⱪuxlar tapan-tuzaⱪⱪa ilinƣandǝk, bularƣa ohxax insan baliliri yaman bir kündǝ tuzaⱪⱪa ilinidu, tuzaⱪ bexiƣa qüxidu.

Danaliⱪning ǝtiwarlanmasliⱪi

13 Mǝn yǝnǝ ⱪuyax astida danaliⱪning bu misalini kɵrdum, u meni qongⱪur tǝsirlǝndürdi; 14 Kiqik bir xǝⱨǝr bar idi; uningƣa ⱪarxi büyük bir padixaⱨ qiⱪip, uni ⱪorxap, uningƣa ⱨujum ⱪilidiƣan yoƣan potǝylǝrni ⱪurdi. 15 Biraⱪ xǝⱨǝrdin namrat bir dana kixi tepilip ⱪaldi; u uni ɵz danaliⱪi bilǝn ⱪutuldurdi; biraⱪ keyin, ⱨeqkim bu namrat kixini esigǝ kǝltürmidi.□

16 Xuning bilǝn mǝn: «Danaliⱪ küq-ⱪudrǝttin ǝwzǝl» — dedim; biraⱪ xu namrat kixining danaliⱪi keyin kɵzgǝ ilinmaydu, uning sɵzliri anglanmaydu.■

Danaliⱪ, ǝhmǝⱪliⱪ, gunaⱨ, tǝlwilik

17 Dana kixining jimjitliⱪta eytⱪan sɵzliri ǝhmǝⱪlǝr üstidin ⱨoⱪuⱪ sürgüqining warⱪiraxliridin eniⱪ anglinar.

18 Danaliⱪ urux ⱪoralliridin ǝwzǝldur; biraⱪ bir gunaⱨkar zor yahxiliⱪni ⱨalak ⱪilidu.

10

Əⱪil beridiƣan bǝzi ⱨekmǝtlǝr

1 Huddi ɵlük qiwinlǝr ǝttarning ǝtirini sesitiwetidiƣandǝk, azraⱪⱪinǝ ǝhmǝⱪliⱪ tarazida danaliⱪ wǝ izzǝt-ⱨɵrmǝttinmu eƣir tohtaydu.

2 Danaliⱪning kɵngli ongƣa mayil, ǝhmǝⱪningki solƣa.□

3 Əhmǝⱪ kixi ⱨǝtta yolda mengiwatⱪandimu, uning ǝⱪli kǝm bolƣaqⱪa, u ǝhmǝⱪ ikǝnlikini ⱨǝmmigǝ ayan ⱪilidu.

4 Ⱨɵkümdarning sanga aqqiⱪi kǝlsǝ, ornungdin istepa bǝrmǝ; qünki tinq-sǝwriqanliⱪ hata-sǝwǝnliktin bolƣan zor hapiliⱪni tinqitidu.

5 Ⱪuyax astida yaman bir ixni kɵrdumki, u ⱨɵkümdardin qiⱪⱪan bir hata ixtur — 6 ǝhmǝⱪlǝr yuⱪiri mǝnsǝptǝ, xuning bilǝn tǝng baylar pǝs orunda olturidu; □ 7 mǝn ⱪullarning atⱪa mingǝnlikini, ǝmirlǝrning ⱪullardǝk piyadǝ mangƣanliⱪini kɵrdum.□

Turmuxta uqraydiƣan hǝtǝrlǝrgǝ danaliⱪ kerǝk

8 Orini koliƣan kixi uningƣa yiⱪilixi mumkin; tamni buzƣan kixini yilan qeⱪixi mumkin; □  ■ 9 taxlarni yɵtkigǝn kixi tax tǝripidin yarilinixi mumkin; otun yaridiƣan kixi hǝwpkǝ uqraydu.

10 Palta gal bolsa, birsi tiƣini bilimisǝ, paltini küqǝp qepixⱪa toƣra kelidu; biraⱪ danaliⱪ adǝmni utuⱪ-muwǝppǝⱪiyǝtkǝ erixtüridu.

11 Yilan oynitilmay turup, yilanqini qaⱪsa, yilanqiƣa nemǝ payda?□

Danixmǝnlǝr wǝ ǝhmǝⱪlǝrning ix-sɵzliri

12 Dana kixining sɵzliri xǝpⱪǝtliktur; biraⱪ ǝhmǝⱪning lǝwliri ɵzini yutidu. 13 Sɵzlirining bexi ǝhmǝⱪliⱪ, ayiƣi rǝzil tǝlwiliktur; 14 ǝmma ǝhmǝⱪ yǝnila gǝpni kɵpǝytidu. Biraⱪ ⱨeqkim kǝlgüsini bilmǝydu; uningdin keyinki ixlarni kim uningƣa eytalisun?

15 Əhmǝⱪlǝr japasi bilǝn ɵzlirini upritidu; qünki ular ⱨǝtta xǝⱨǝrgǝ baridiƣan yolnimu bilmǝydu.

Əhmǝⱪ ⱨɵkümdarlarning qataⱪliri

16 I zemin, padixaⱨing bala bolsa, ǝmirliring sǝⱨǝrdǝ ziyapǝt ɵtküzsǝ, ⱨalingƣa way!■

17 I zemin, padixaⱨing mɵtiwǝrning oƣli bolsa wǝ ǝmirliring kǝyp üqün ǝmǝs, bǝlki ɵzini ⱪuwwǝtlǝx üqün muwapiⱪ waⱪtida ziyapǝt ɵtküzsǝ, bu sening bǝhting!□

Yǝnǝ ⱨekmǝtlǝr

18 Ⱨurunluⱪtin ɵyning torusi ƣulay dǝp ⱪalidu; ⱪollarning boxluⱪidin ɵydin yamƣur ɵtidu.

19 Ziyapǝt külkǝ üqün tǝyyarlinar, xarab ⱨayatni hux ⱪilar; lekin pul ⱨǝmmǝ ixni ⱨǝl ⱪilar!

20 Padixaⱨⱪa lǝnǝt ⱪilma, ⱨǝtta oyungdimu tillima; ⱨujrangdimu baylarni tillima; qünki asmandiki bir ⱪux awazingni taritidu, bir ⱪanat igisi bu ixni ayan ⱪilidu.■

11

Birnǝqqǝ ǝmǝliy nǝsiⱨǝt

1 Nanliringni sularƣa ǝwǝt; kɵp künlǝrdin keyin uni ⱪaytidin tapisǝn.□

2 Bir ülüxni yǝttǝ kixigǝ, sǝkkizigimu bǝrgin; qünki yǝr yüzidǝ nemǝ yamanliⱪ bolidiƣanliⱪini bilmǝysǝn.□  ■

3 Bulutlar yamƣurƣa tolƣan bolsa, ɵzlirini zemin üstigǝ boxitidu; dǝrǝh ximal tǝrǝpkǝ ɵrülsǝ, yaki jǝnub tǝrǝpkǝ ɵrülsǝ, ⱪaysi tǝrǝpkǝ qüxkǝn bolsa, xu yǝrdǝ ⱪalidu.

4 Xamalni kɵzitidiƣanlar teriⱪqiliⱪ ⱪilmaydu; bulutlarƣa ⱪaraydiƣanlar orma ormaydu.

5 Sǝn xamalning yolini bilmiginingdǝk yaki boyida barning ⱨamilisining ustihanlirining baliyatⱪuda ⱪandaⱪ ɵsidiƣanliⱪini bilmiginingdǝk, sǝn ⱨǝmmini yasiƣuqi Hudaning ⱪilƣinini bilmǝysǝn.□  ■

6 Sǝⱨǝrdǝ uruⱪungni teriƣin, kǝqtimu ⱪolungni ixtin ⱪaldurma; qünki nemǝ ixning, u yaki bu ixning paydiliⱪ bolidiƣanliⱪini wǝ yaki ⱨǝr ikkisining ohxaxla yahxi bolidiƣanliⱪini bilmǝysǝn.

Ⱨayat künlirini ǝtiwarlax kerǝk, ihlasmǝn boluxi kerǝk!

7 Nur xerin bolidu, aptapni kɵrüxmu ⱨuzurluⱪ ixtur. 8 Xunga birsi kɵp yil yaxiƣan bolsa, bularning ⱨǝmmisidin ⱨuzur alsun. Ⱨalbuki, u yǝnǝ ⱪarangƣuluⱪ künlirini esidǝ tutsun, qünki ular kɵp bolidu; kǝlgüsidiki ixlarning ⱨǝmmisi bimǝniliktur!

9 Yaxliⱪingdin ⱨuzur al, i yigit; yaxliⱪing künliridǝ kɵnglüng ɵzünggǝ huxalliⱪni yǝtküzgǝy; kɵnglüng haliƣini boyiqǝ wǝ kɵzliring kɵrgini boyiqǝ yürgin; biraⱪ xuni bilginki, bularning ⱨǝmmisi üqün Huda seni soraⱪⱪa tartidu. 10 Əmdi kɵnglüngdin ƣǝxlikni elip taxla, teningdin yamanliⱪni neri ⱪil; qünki baliliⱪ wǝ yaxliⱪmu bimǝniliktur.

12

Sɵzning dawami

1 Əmdi yaman künlǝr bexingƣa qüxmigüqǝ, xundaⱪla sǝn: «Bulardin ⱨeq ⱨuzurum yoⱪtur» degǝn yillar yeⱪinlaxmiƣuqǝ yaxliⱪingda Yaratⱪuqingni esingdǝ qing tut; 2 ⱪuyax, yoruⱪluⱪ, ay wǝ yultuzlar ⱪarangƣulixip, yamƣurdin keyin bulutlar ⱪaytip kǝlmigüqǝ uni esingdǝ tutⱪin. □ 3 Xu küni «ɵyning kɵzǝtqiliri» titrǝp ketidu; palwanlar egilidu, ǝzgüqilǝr azliⱪidin tohtap ⱪalidu, derizilǝrdin sirtⱪa ⱪarap turƣuqilar ƣuwalixip ketidu; □ 4 koqiƣa ⱪaraydiƣan ixiklǝr etilidu; tügmǝnning awazi pǝsiydu, kixilǝr ⱪuxlarning awazini anglisila qɵqüp ketidu, «nahxiqi ⱪizlar»ning sayraxliri sus anglinidu; □ 5 kixilǝr egizdin ⱪorⱪidu, koqilarda wǝⱨimilǝr bar dǝp ⱪorⱪup yüridu; badam dǝrihi qiqǝklǝydu; qekǝtkǝ adǝmgǝ yük bolidu, xindir mewisi solixidu; qünki insan mǝnggülük makaniƣa ketidu wǝ xuning bilǝn tǝng, matǝm tutⱪuqilar koqida aylinip yüridu; □ 6 kümüx tana üzülgüqǝ, altun qinǝ qeⱪilƣuqǝ, aptuwa bulaⱪ yenida parǝ-parǝ bolƣuqǝ, ⱪuduⱪtiki qaⱪ kardin qiⱪⱪuqǝ, □
7 topa-qang ǝsli tupraⱪⱪa ⱪaytⱪuqǝ, roⱨ ɵzini bǝrgǝn Hudaƣa ⱪaytⱪuqǝ — Uni esingdǝ tutⱪin!■

8 Bimǝnilik üstigǝ bimǝnilik!» — dǝydu ⱨekmǝt topliƣuqi — «Bimǝnilik üstigǝ bimǝnilik! Ⱨǝmmǝ ix bimǝniliktur!»■

Hulasǝ

9 Xuningdǝk, ⱨekmǝt topliƣuqi dana bolupla ⱪalmastin, u yǝnǝ hǝlⱪⱪǝ bilim ɵgitǝtti; u oylinip, kɵp pǝnd-nǝsiⱨǝtlǝrni taraziƣa selip, rǝtlǝp qiⱪti. ■ 10 Ⱨekmǝt topliƣuqi yeⱪimliⱪ sɵzlǝrni tepixⱪa intilgǝn; uxbu yezilƣini bolsa durus, ⱨǝⱪiⱪǝt sɵzliridin ibarǝttur. 11 Dana kixining sɵzliri zihⱪa ohxaydu, ularning yiƣindisi qing bekitilgǝn mihtǝktur. Ular Birla Padiqi tǝripidin berilgǝndur. 12 Uning üstigǝ, i oƣlum, bulardin sirt ⱨǝrⱪandaⱪ yezilƣanlardin pǝhǝs bol; qünki kɵp kitablarning yezilixining ayiƣi yoⱪ, xuningdǝk kɵp ɵginix tǝnni upritidu.□

Ahirⱪi dǝwǝt

13 Biz pütün ixⱪa diⱪⱪǝt ⱪilayli; Hudadin ⱪorⱪⱪin wǝ uning ǝmr-pǝrmanliriƣa ǝmǝl ⱪilƣin; qünki bu insanning toluⱪ mǝjburiyitidur; □  ■ 14 qünki adǝm ⱪilƣan ⱨǝrbir ix, jümlidin barliⱪ mǝhpiy ixlar, yahxi bolsun, yaman bolsun, Huda ularning soriⱪini ⱪilidu.■

□ 1:1 «Ⱨekmǝt topliƣuqi» — yazƣuqi ɵzining Sulayman ikǝnlikini kɵrsitidu. Bu nuⱪta 16-ayǝt, 2:7-ayǝt ⱪatarliⱪlarda ispatlinidu. Kitabning nami ǝsliy ibraniy tilida «Ⱪoⱨǝlǝt» deyilidu, uning mǝnisi: «topliƣuqi» «rǝtligüqi» degǝn mǝnidǝ bolup, biz uni «ⱨekmǝt topliƣuqi» (demǝk, «oy-pikirlǝrni rǝtligüqi») dǝp tǝrjimǝ ⱪilduⱪ. Bǝzilǝr uni yǝnǝ «Tǝlim bǝrgüqi», «Wǝz eytⱪuqi» dǝpmu tǝrjimǝ ⱪilidu.

□ 1:2 «Bimǝnilik üstigǝ bimǝnilik!» — ibraniy tilida «bimǝniliklǝrning bimǝniliki!». Bu huddi «Küylǝrning küy» «ǝng güzǝl küy» deyilgǝngǝ ohxaxtur, «bimǝniliklǝrning bimǝniliki» bǝlkim «ⱨayatliⱪ alǝmdǝ «ǝng bimǝnilik ixtur!»» degǝnni bildürüxi mumkin.

■ 1:2 Zǝb. 62:9; 144:4

□ 1:3 «Ⱪuyax astida» — bu «Ⱨekmǝt topliƣuqi»diki aqⱪuqluⱪ sɵzdur. Yazƣuqining bayanlirining kɵpinqisi «asmandin (Hudadin) kǝlgǝn wǝⱨiy» bilǝn ǝmǝs, bǝlki «ⱪuyax astida» yaki «aptap asti»diki kɵzⱪarax bilǝn eytilƣan. U ⱪǝstǝn xundaⱪ kɵz-ⱪaraxni sɵzlǝydu. «Kirix sɵz» wǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

■ 1:3 Top. 2:22; 3:9

■ 1:4 Zǝb. 104:5

■ 1:7 Ayup 38:8, 9, 10; Zǝb. 104:8-10

■ 1:9 Top. 3:15

□ 1:11 «... kǝlgüsidǝ bolidiƣan ixlarmu ulardin keyin yaxaydiƣanlarning esigǝ ⱨeq kǝlmǝydu» — demǝk, yengi dǝwrdǝ «yengi» deyilgǝn bir ix qiⱪⱪan bolsa, xu ix ǝmǝliyǝttǝ burunⱪi dǝwrdlǝrdǝ mǝwjut bolƣan ixtur. Ⱨazirⱪi dǝwrdikilǝr burunⱪi dǝwrlǝrni bilmǝydu yaki untuƣan, bu ixni «yengi!» dǝydu.

□ 1:15 «... toluⱪ dǝp saniƣili bolmas» — demǝk, tǝminligili bolmas.

□ 2:1 «kɵnglüm eqilsun» — bu ibarining baxⱪa birhil tǝrjimisi: «yahximu-yahxi ǝmǝsmu, kɵrüp baⱪay».

■ 2:1 Luⱪa 12:19

□ 2:3 «Danaliⱪ bilǝn ɵzümni yetǝkligǝn ⱨalda» — muxu ibarining mǝnisi: «Bu ixlarning ⱨǝmmisidǝ u ⱨǝrdaim ɵz-ɵzigǝ diⱪⱪǝt ⱪilip, ⱪilƣan ixlarning rast ǝⱨmiyiti bar-yoⱪluⱪini tǝkxürǝtti» degǝnlik boluxi mumkin. «ǝhmiⱪanilikni ... tutup yetix» — Sulaymanning «ǝhmiⱪanilik»ni «tutup yetix»i bolsa ⱨayatning ǝⱨmiyitini, adǝmgǝ «yahxiliⱪ yǝtküzidiƣan ... paydiliⱪ ixlar»ni tepixⱪa tosalƣu bolidiƣan birǝr sir barmu-yoⱪmu?» degǝn mǝsilini tǝkxürüx üqün idi.

□ 2:8 «altun-kümüxlǝr» — ibraniy tilida: «kümüx-altunlǝr».

□ 2:9 «...xundaⱪ bolƣini bilǝn danaliⱪim mǝndin kǝtmidi» — 3-ayǝttǝ deyiligǝndǝk, u yǝnila bu ⱪilƣan ixlarning rast ǝⱨmiyiti bar-yoⱪluⱪiƣa diⱪⱪǝt ⱪilip, tǝkxürüp yürǝtti.

■ 2:12 Top. 1:17; 7:23

□ 2:14 «...ularƣa ohxax birla ixning bolidiƣanliⱪi» — bu «birla ix» ɵlümni demǝkqi.

■ 2:22 Top. 1:3; 3:9

■ 2:24 Top. 3:12, 22; 5:18; 8:15

□ 2:25 «Qünki uningsiz kim yeyǝlisun yaki besip ixliyǝlisun?» — baxⱪa ikki hil tǝrjimisi: «Uningsiz kim yeyǝlisun yaki ⱨuzur alalisun?» yaki «Meningdin (Sulaymandin) baxⱪa kim yeyǝlisun, yaki besip ixliyǝlisun?».

■ 2:26 Ayup 27:16, 17; Pǝnd. 28:8; Top. 3:13

□ 3:1 «Ⱨǝrbir ixning muwapiⱪ pǝsli bar, ... ⱨǝmmǝ arzuning ɵz waⱪtimu bar» — oⱪurmǝnlǝr ixlarning «ɵz pǝsli» yaki «ɵz waⱪti» degǝnning «Huda bekitkǝn waⱪit»ni yaki bolmisa pǝⱪǝt «muwapiⱪ, toƣra kǝlgǝn waⱪit»ni kɵrsitidiƣanliⱪini pǝrⱪ etixi kerǝk.

■ 3:5 1Kor. 7:5

■ 3:9 Top. 1:3

□ 3:11 «U ⱨǝrbir ixning waⱪti kǝlgǝndǝ güzǝl bolidiƣanliⱪini bekitkǝn...» — bu ayǝt intayin muⱨim. Huda insanlarƣa, kɵnglidǝ ⱨayatining mǝnggülük ǝⱨmiyitini sezixni ata ⱪilƣan. Biraⱪ ɵz gunaⱨliri tüpǝylidin, insanlar buning ǝⱨmiyitining zadi nemǝ ikǝnlikini, Hudaning ɵzliri üqün bekitkǝn pilanining waⱪti-saǝtlirini bilip yǝtmǝydu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ uning üstidǝ tohtilimiz.

□ 3:15 «Huda ɵtkǝn ixlarni soraydu» — «soraydu» degǝnning ibraniy tilidiki baxⱪa mǝnisi «izdǝydu». «Ɵtkǝn ixlarni soraydu» degǝnning mǝnisi: «Huda ɵtkǝn ixlarni sürüxtürüp adǝmlǝrdin ⱨesab alidu» degǝnlik bolsa kerǝk. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Huda ɵtkǝn ixlarni yǝnǝ bolƣuzidu».

■ 3:20 Yar. 3:19

□ 4:1 «Ularni ǝzgǝnlǝrning küqlük yɵlǝnqüki bar idi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Ularni ǝzgüqilǝr tǝrǝptǝ küq bar idi».

■ 4:5 Pǝnd. 6:10; 24:33

□ 4:6 «Japa qekip Xamalni ⱪoƣlap oqumini toxⱪuzimǝn degǝndin, qanggilini toxⱪuzup hatirjǝmliktǝ bolux ǝladur» — 4-ayǝttǝ mǝnpǝǝt-abruy izdǝxning bimǝniliki kɵrsitilidu; 5-ayǝttǝ «Ⱨeqnemǝ ⱪilmaymǝn, paydisi yoⱪ» degǝn ⱨurunluⱪ pozitsiyini ǝyiblǝydu: 6-ayǝttǝ bu ikki yolning otturidiki durus yolni kɵrsitilidu.

□ 4:8 «Birsi yalƣuz, tikǝndǝk bolsimu, ...» — ibraniy tilida «Birsi yalƣuz, ikkinqisi (ikkinqi adǝm) yoⱪ bolƣan ⱨalda bolsimu,...». «U: «Mǝn bundaⱪ japaliⱪ ixlǝp, jenimdin zadi kimgǝ yahxiliⱪ ⱪaldurimǝn?» — degǝnni sorimaydu» — bǝzi baxⱪa tǝrjimilǝrdǝ: «U: «Mǝn zadi kim üqün japaliⱪ ixlǝp, ɵz jenimdin yahxiliⱪni ⱪaldurimǝn?» — dǝp ɵkünidu» dǝp oⱪulidu.

□ 4:14 «Gǝrqǝ u bu padixaⱨning padixaⱨliⱪida kǝmbǝƣǝl bolup tuƣulƣan bolsimu,...» — bu ayǝtning ⱪaysi gǝwdilik ǝⱨwalni kɵrsǝtkǝnliki ⱨazir bizgǝ eniⱪ ǝmǝs.

□ 4:16 «...yǝni ularning aldida turƣan barliⱪ puⱪralar» — «ular» degǝn kim? Bǝlkim birinqi «ⱪeri» padixaⱨ wǝ uningdin keyin tǝhtkǝ olturƣan yigitni kɵrsitixi mumkin. «barliⱪ puⱪralar sanaⱪsiz bolsimu, biraⱪ ulardin keyinkilǝr yigittinmu razi bolmaydu» — Sulayman mǝlum bir misal toƣruluⱪ sɵzlǝwatidu. Bu «ⱪeri padixaⱨ» Saul padixaⱨⱪa, «yax yigit» Dawut padixaⱨⱪa ohxitilidu; biraⱪ dǝl ularning ɵzini kɵrsǝtmǝydu (Dawut zindanda yatmiƣan). Gǝpning poskallisi xuki, yurtning pikri tayanqisizdur; ikkinqi padixaⱨ pǝⱪǝt bir mǝzgilla ⱪarxi elindi, biraⱪ hǝlⱪ tezla uningdin yüz ɵrüp, uning tɵⱨpisini untup, uni ⱪollimidi. Bu bir bimǝnilik!

□ 5:1 «...ǝhmǝⱪlǝrqǝ ⱪurbanliⱪlarni sunux üqün ǝmǝs, bǝlki anglap boysunux üqün yeⱪinlaxⱪin» — bu nǝsiⱨǝtning mǝnisi ⱪurbanliⱪlar yahxi ǝmǝs, degǝnlik ǝmǝs, ǝlwǝttǝ; pǝⱪǝt ⱪurbanliⱪni ǝhmǝⱪlǝrqǝ, bimǝnǝ sunmasliⱪ kerǝk, degǝnliktur.

□ 5:3 «... gǝp kɵp bolsa, ǝhmǝⱪning gepi bolup ⱪalidu» — bu sɵzlǝrdǝ kɵzdǝ tutulƣini bǝlkim ǝhmǝⱪlǝrning biⱨudǝ ⱪǝsǝm iqidiƣanliⱪi boluxi mumkin.

■ 5:4 Qɵl. 30:3; Ⱪan. 23:20

■ 5:5 Ⱪan. 23:20, 21

□ 5:6 «pǝrixtǝ aldida» — ⱪaysi pǝrixtǝ? «Pǝrwǝrdigarning pǝrixtisi» boluxi kerǝk. Ibraniy tilida «ǝlqi» wǝ «pǝrixtǝ» degǝnlǝr bir sɵz bilǝnla ipadilinidu. Kaⱨin ⱨǝm pǝrixtǝ Hudaning «ǝlqi»sidur («Mal.» 2:7ni kɵrüng).

■ 5:7 Pǝnd. 10:19

□ 5:8 «Sǝn namratlarning ezilgǝnlikini ... kɵrsǝng, bu ixlardin ⱨǝyran ⱪalma;» — Sulayman padixaⱨ ɵzi adil padixaⱨ bolƣini bilǝn, uning tɵwǝndiki ⱪatlammu-ⱪatlam yǝrlik mǝnsǝpdarlarning qiriklixixini tizginliyǝlixi qǝkliktur.

□ 5:9 «Biraⱪ nemila bolmisun yǝr-tupraⱪ ⱨǝmmǝ adǝmgǝ paydiliⱪtur; ⱨǝtta padixaⱨning ɵzimu yǝr-tupraⱪⱪa tayinidu» — ibraniy tilida bu ayǝtni qüxinix tǝs. Bizningqǝ Sulayman adǝmning diⱪⱪitini ⱨɵkümǝtning qiriklixip kǝtkǝnlikigǝ ǝmǝs, bǝlki ǝng muⱨimiƣa, yǝni Hudaning yahxiliⱪi (tupraⱪtiki ziraǝtlǝr arⱪiliⱪ bolƣan yahxiliⱪi)ƣa ⱪaratmaⱪqi. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Biraⱪ omumǝn ⱪilip eytⱪanda, ɵzi teriⱪqiliⱪ ⱪilidiƣan padixaⱨ zeminƣa paydiliⱪtur». Bu tǝrjimining mǝnisi: «Zeminni baxⱪuridiƣan birsi bolsa (bolupmu padixaⱨ ɵzi teriⱪqiliⱪni qüxǝnsǝ), bu bǝribir ⱨɵkümǝtsizliktin, ⱪalaymiⱪanqiliⱪtin, ⱨakimiyǝtsizliktin yahxi» degǝndǝk. Oⱪurmǝnlǝr baxⱪa tǝrjimilǝrnimu uqritixi mumkin.

□ 5:12 «...biraⱪ bayning toⱪluⱪi uni uhlatmas» — «bayning toⱪluⱪi» bǝlkim ikki bisliⱪ sɵz bolup: (1) uning bayliⱪidin ǝnsirǝxliri; (2) ziyadǝ kɵp tamaⱪ yǝp, ⱨǝzim bolmasliⱪini kɵrsitixi mumkin.

■ 5:15 Zǝb. 49:17-20

■ 5:18 Top. 2:10, 24; 3:12, 22; 9:7; 11:9

□ 6:3 «ⱨǝtta gɵrni kɵrmigǝn bolsimu,...» — demǝk, u ɵlmǝydu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «wǝ yaki dǝpnǝ ⱪilinmiƣan bolsa,...».

■ 6:5 Ayup 3:16; Zǝb. 58:7-8

□ 6:10 «Ɵtüp kǝtkǝn ixlarning ... alliⱪaqan nami bekitilip atalƣan» — mǝnisi ⱨǝrbir ix aldin’ala Huda tǝripidin bekitilgǝn bolsa kerǝk. «Insanning nemǝ ikǝnlikimu ayan bolƣan» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Insanning nemǝ ikǝnlikimu bilingǝn (demǝk, Huda tǝripidin)» (xunga uning bilǝn ⱪarxilixix biⱨudiliktur). Biraⱪ ayǝtni insanning ajiz bǝndǝ ikǝnlikini tǝkitlǝydu, dǝp ⱪaraymiz.

□ 6:11 «Qünki gǝp ⱪanqǝ kɵp bolsa,..» — muxu yǝrdǝ «gǝp» insanning Huda bilǝn ⱪarxilixidiƣan gǝplirini kɵrsǝtsǝ kerǝk. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «qünki biⱨudilikni kɵpǝytidiƣan ixlar kɵptur...»

■ 6:12 Top. 8:7; Zǝb. 144:4; Yaⱪ. 4:13, 14

■ 7:1 Pǝnd. 22:1

■ 7:2 Yⱨ. 11:31

■ 7:5 Pǝnd. 13:18; 15:31, 32

□ 7:6 «ⱪazan astidiki yantaⱪlarning paraslixidǝk...» — yantaⱪning kɵygǝn qaƣdiki awazi küqlük, biraⱪ tǝpti intayin ⱪisⱪa.

■ 7:6 Zǝb. 58:9

□ 7:7 «Jǝbir-zulum dana adǝmni nadanƣa aylanduridu,...» — jǝbir-zulum yürgüzgǝn dana kixi ɵzini aⱪ-ⱪarini pǝrⱪ etǝlmǝydiƣan nadan ⱪilidu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Jǝbir-zulum yürgüzgüqi dana kixini sarang ⱪilidu, para bolsa uni tǝlwǝ ⱪilidu».

□ 7:16 «Ɵzüngni dǝp ⱨǝddidin ziyadǝ ⱨǝⱪⱪaniy bolma; wǝ ɵzüngni dǝp ⱨǝddidin ziyadǝ dana bolma;...» — Sulaymanning muxu gepidin ⱨeqkim: «Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪning «artuⱪ», «ⱨǝddidin ziyadǝ» dǝydiƣan dǝrijisi bolidu» dǝp oylimisa kerǝk. Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ degǝn ⱨǝⱪⱪaniyliⱪtur. Bu yǝrdǝ gǝp ⱨǝjwiylik, kinayilik bilǝn eytilƣan. Ⱨalⱪiliⱪ sɵz «ɵzüngni dǝp» — demǝk, ⱨǝⱪⱪaniy bolmaⱪqi bolƣan bu kixining mǝⱪsiti Hudani tonux ǝmǝs, pǝⱪǝt Hudaning bǝrikitigila erixix degǝndin ibarǝt, halas; 15-ayǝttǝ deyilgǝn ǝⱨwalƣa ⱪariƣanda, ⱨǝⱪⱪaniy wǝ dana adǝmlǝrmu pexkǝllikkǝ uqrixi mumkin. Undaⱪ ǝⱨwalda ular agaⱨlandurulmisa, «Nemixⱪa bu külpǝtlǝr beximƣa qüxti» dǝp «alaⱪzadǝ bolup ketixi» mumkin. Baxⱪa birhil tǝrjimisi wǝ qüxǝnqisi: «Ɵzüngni ⱨǝddidin ziyadǝ ⱨǝⱪⱪaniy kɵrsǝtmǝ; wǝ ɵzüngni ⱨǝddidin ziyadǝ dana kɵrsǝtmǝ. Ɵz-ɵzüngni ⱨalak ⱪilmaⱪqimusǝn?». Yǝnǝ baxⱪa birnǝqqǝ hil qüxǝnqisimu bar.

□ 7:17 «Ɵzüngni dǝp ⱨǝddidin ziyadǝ rǝzil bolma, yaki ǝhmǝⱪ bolma;...» — ⱨeqkim Sulaymanning bu gepining mǝnisini: «Rǝzillikning «normal» yaki ««ǝⱪilgǝ siƣidu» dǝydiƣan dǝrijisi bar» dǝp oylimisa kerǝk. Bu gǝp bǝlkim alliⱪaqan rǝzillixip kǝtkǝn adǝmlǝrgǝ ⱪaritip kinayilik bilǝn eytilƣan boluxi mumkin. 15-ayǝttiki: «Rǝzillik paydiliⱪ boluxi mumkin, rǝzillikimni kɵpǝytimǝn» degǝngǝ ⱪarita, Sulayman bu agaⱨni ⱪoxup eytidu. Rǝzil adǝmlǝr bǝribir ɵlidu; biraⱪ rǝzil adǝmlǝr bundaⱪ kinayilik gǝpni ⱪobul ⱪilsa, ⱨeq bolmiƣanda xu yol bilǝn ularning bexiƣa qüxidiƣan jaza tehimu awup kǝtmǝydu. Yǝnǝ baxⱪa birnǝqqǝ hil qüxǝnqisimu bar.

□ 7:18 «...ⱨǝr ikkisi bilǝn utuⱪluⱪ bolidu» — demǝk, Hudadin ⱪorⱪidiƣan adǝm Sulaymanning yuⱪiriⱪi 16-17-ayǝttiki ikki agaⱨlanduruxi bilǝn azduruxtin ⱪutulidu. Yǝnǝ baxⱪa birnǝqqǝ hil qüxǝnqisimu bar.

■ 7:20 1Pad. 8:46, 47; 2Tar. 6:36; Pǝnd. 20:9; 1Yuⱨa. 1:8

□ 7:24 «intayin sirliⱪ» — ibraniy tilida «qongⱪur, qongⱪur» dǝp ipadilinidu.

■ 7:25 Top. 1:17; 2:12

■ 7:26 Pǝnd. 5:3; 6:24-35; 7:6-27; 22:14

□ 7:28 «Ming kixi arisida bir durus ǝrkǝkni taptim — biraⱪ xu ming kixi arisidin birmu durus ayalni tapalmidim» — bu bayan bizgǝ Sulaymanning ɵzining keyinki ⱨayatining ⱪandaⱪ bolidiƣanliⱪi toƣruluⱪ hǝwǝr bilǝn tǝminlǝydu. Uning ⱪiz-ayallar toƣruluⱪ bolƣan hǝwiri nǝdin kǝlgǝn? U ⱪandaⱪtu «ming ayal» bilǝn tonuxⱪanmu? Tǝwrattiki «Padixaⱨlar» ⱪismidin bilimizki, uning nurƣunliƣan ayal-kenizǝkliri bar idi wǝ ularning tǝsiri bilǝn ahirida Hudaning yolidin yiraⱪlixip, butpǝrǝslikkǝ aldinip kǝtkǝnidi.

□ 8:2 «bolupmu Huda aldida iqkǝn ⱪǝsǝm tüpǝylidin xundaⱪ ⱪilƣin» — bu ⱪǝsǝm padixaⱨning Huda aldida iqkǝn ⱪǝsimi (adil, bitǝrǝp bolux üqün) bolsa kerǝk; bǝzi alimlar, ⱪǝsǝm puⱪralarningki (padixaⱨⱪa sadiⱪ bolux üqün), dǝp ⱪaraydu.

■ 8:2 Pǝnd. 24:21

□ 8:3 «Uning padixaⱨning aldidin qiⱪip ketixkǝ aldirima» — bu sɵz bǝlkim padixaⱨⱪa ⱪarxi qiⱪix, yaki uningdin razi bolmasliⱪ toƣruluⱪ bir agaⱨlandurux boluxi mumkin. «yaman bir dǝwani ⱪollaxta qing turma» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «(padixaⱨning) ixi sanga eƣir kǝlsimu ada ⱪilixni keqiktürmǝ».

■ 8:5 Rim. 13:3

■ 8:6-7 Top. 6:12

■ 8:8 Ayup 14:5; Zǝb. 39:5-6

□ 8:9 «Bularning ⱨǝmmisini kɵrüp qiⱪtim,... ularƣa ziyan yǝtküzidiƣan muxu waⱪitⱪa kɵngül ⱪoydum» — bu ayǝtning baxⱪa birnǝqqǝ hil tǝrjimisi: «Bularning ⱨǝmmisini kɵrüp qiⱪtim, xundaⱪla ⱪuyax astida ⱪilinƣan ⱨǝrbir ixⱪa kɵngül ⱪoydum; adǝmning adǝm üstigǝ ⱨoⱪuⱪ tutuxining ɵzigǝ ziyan yǝtküzidiƣan waⱪti bar» yaki «Bularning ⱨǝmmisini kɵrüp qiⱪtim, xundaⱪla ⱪuyax astida ⱪilinƣan ⱨǝrbir ixⱪa kɵngül ⱪoydum; adǝmning adǝm üstigǝ ⱨoⱪuⱪ tutuxining ularƣa (baxⱪa adǝmlǝrgǝ) ziyan yǝtküzidiƣan waⱪti bar».

□ 8:10 «...xu xǝⱨǝr iqidǝ mahtilidu» — bǝzi ⱪǝdimki kɵqürülmiliridǝ: «mahtilidu» degǝnning ornida «untulidu» degǝn sɵz tepilidu. Biz alƣan nusha aldi-kǝyni sɵzlǝrgǝ baƣliⱪⱪu dǝymiz.

□ 8:12 «Gunaⱨkar ... künlirini uzartsimu» — bǝzi gunaⱨkar mǝlum jǝⱨǝttin eytⱪanda, puli yaki baxⱪa amaliƣa tayinip, «künlirini uzartidu». Bu ǝⱨwal waⱪitliⱪ, ǝlwǝttǝ.

■ 8:12 Zǝb. 37:7-12, 18-20; Pǝnd. 1:33; Yǝx. 3:10

□ 8:13 «...uning künliri sayidǝk tezla ɵtüp, künliri uzartilmaydu» — yǝnǝ birhil tǝrjimisi: «...u künlǝrni sayini uzartⱪandǝk uzartmaydu».

■ 8:15 Top. 2:24; 3:12, 22; 5:18; 9:7

□ 8:16-17 «kɵnglümni danaliⱪni wǝ yǝr yüzidǝ ⱪilinƣan ixlarni bilip yetix üqün ⱪoyƣanda... ǝmǝliyǝttǝ u uni bilip yǝtmǝydu» — oⱪurmǝnlǝr bu ikki ayǝtning birnǝqqǝ baxⱪa hil tǝrjimilirini uqritixi mumkin.

□ 9:1 «...insan ɵzigǝ muⱨǝbbǝt yaki nǝprǝtning kelidiƣanliⱪini ⱨeq bilmǝydu» — demǝk, «Huda uni sɵyidu yaki uningƣa nǝprǝtlinidu? Ⱨeq insan bilmǝydu». Bǝzi alimlar: «insan ɵzidǝ (bolupmu eƣir künlǝr bexiƣa qüxkǝndǝ) nemining bolidiƣanliⱪi, yaki muⱨǝbbǝt yaki nǝprǝtning bolidiƣanliⱪini bilmǝydu» dǝp xǝrⱨ beridu.

■ 9:2 Zǝb. 73:12-14

□ 9:8 «Kiyim-keqǝkliring ⱨǝrdaim ap’aⱪ bolsun» — demǝk, kiyim-keqǝkliring ⱨǝrdaim pakiz bolsun.

□ 9:15 «...dana kixi tepilip ⱪaldi; u uni ɵz danaliⱪi bilǝn ⱪutuldurdi; ... keyin, ⱨeqkim bu namrat kixini esigǝ kǝltürmidi» — Elixa pǝyƣǝmbǝr bilǝn Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝr buningƣa obdan misal bolidu («2Pad.» 6-8-bablar, «Yǝr.» 27:12ni kɵrüng.

■ 9:16 Pǝnd. 21:22; 24:5; Top. 7:19

□ 10:2 «Danaliⱪning kɵngli ongƣa mayil» — ⱪoralni tutup, ɵzini ⱪoƣdax tǝripidur.

□ 10:6 «ǝhmǝⱪlǝr» — ibraniy tilida «ǝhmǝⱪliⱪ» dǝp elinƣan.

□ 10:7 «mǝn ⱪullarning atⱪa mingǝnlikini... kɵrdum» —Pǝlǝstindǝ kona zamanlarda atⱪa minix pǝⱪǝt abroyluⱪ kixilǝrgila mǝnsup idi.

□ 10:8 «tamni buzƣan kixi...» — yaki «qitni buzƣan kixi...».

■ 10:8 Pǝnd. 26:27

□ 10:11 «yilanqi» — nǝy qelip yilanni oynatⱪuqi adǝm. «yilanqini qaⱪsa,..» — yaki «hǝⱪni qaⱪsa...».

■ 10:16 Yǝx. 3:3, 4; Ⱨox. 13:11; Am. 6:4

□ 10:17 «...ɵzini ⱪuwǝtlǝx üqün muwapiⱪ waⱪtida ziyapǝt ɵtküzsǝ,...» — yaki, «...ɵzini tutup muwapiⱪ waⱪtida ziyapǝt ɵtküzsǝ,...». «...wǝ ǝmirliring kǝyp üqün ǝmǝs... ziyapǝt ɵtküzsǝ, bu sening bǝhting!» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «...wǝ ǝmirliring mǝst bolux üqün ǝmǝs, bǝlki salmaⱪliⱪ bilǝn ɵz waⱪtida ziyapǝt ɵtküzsǝ, bu sening bǝhting!».

■ 10:20 Mis. 22:28

□ 11:1 «Nanliringni sularƣa ǝwǝt... uni ⱪaytidin tapisǝn» — bu ayǝt bǝlkim dengiz sodisini kɵrsitixi mumkin; tǝwǝkkülqiling ⱪanqǝ qong bolsa, paydisimu xunqǝ kɵp bolidu; gǝpning yǝnǝ ⱨǝrhil kɵqmǝ mǝniliri boluxi mumkin. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Neningni sular (dengizlar) üstigǝ taxla».

□ 11:2 «Bir ülüxni yǝttǝ kixigǝ, sǝkkizigimu bǝrgin; qünki yǝr yüzidǝ nemǝ yamanliⱪ bolidiƣanliⱪini bilmǝysǝn» — bǝzi alimlar, bu ayǝtmu soda-tijarǝtni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. Xuningdǝk uning birnǝqqǝ kɵqmǝ mǝnilirimu bolsa kerǝk.

■ 11:2 2Kor. 9:10

□ 11:5 «xamalning yoli...» — ibraniy tilida «xamal» wǝ «roⱨ» bir sɵz bolup, Sulayman muxu ayǝttǝ ⱨamilining baliyatⱪuda apiridǝ bolidiƣanliⱪi, ɵsidiƣanliⱪining ⱨǝmmisi Hudaning Roⱨi arⱪiliⱪ bolidiƣanliⱪini puritip kɵrsitidu (Injil, «Yuⱨ.» 3:1-8nimu kɵrüng).

■ 11:5 Yⱨ. 3:8

□ 12:2 «yamƣurdin keyin bulutlar ⱪaytip kǝlmigüqǝ» — yaki «yamƣurdin keyin bulutlar yoⱪimiƣuqǝ».

□ 12:3 «ɵyning kɵzǝtqiliri» — adǝmning ⱪapaⱪlirini, «palwanlar» — Adǝmning mɵrilirini, «ǝzgüqilǝr» — Qixlarni, «derizilǝrdin ⱪariƣuqilar» — Kɵzlǝrni kɵrsitixi mumkin. Keyinki ayǝtlǝrdiki bir ⱪatar ohxitixlarmu ⱪeriliⱪni kɵrsitidu.

□ 12:4 «nahxiqi ⱪizlar» — ⱪuxlarni kɵrsitix eⱨtimalliⱪi bar.

□ 12:5 «qekǝtkǝ adǝmgǝ yük bolidu» — yaki «qekǝtkǝ ɵzini sɵrǝp mangidu». «xindir mewisi» — muⱨǝbbǝtni ⱪozƣaydiƣan mewǝ idi. Uning «solixip kǝtkǝnliki» bǝlkim jinisiy muⱨǝbbǝtning suslaxⱪanliⱪini kɵrsitixi mumkin.

□ 12:6 «ⱪuduⱪtiki qaⱪ» — ⱪuduⱪtin su qiⱪiridiƣan qaⱪni kɵrsǝtsǝ kerǝk. «Kümüx tana (rixtǝ)», «altun qinǝ», «aptowa» wǝ «qaⱪ»larning tǝnning ⱪaysi ǝza-funksiyilirini kɵrsitidiƣanliⱪi buningda eniⱪ deyilmigǝn; biraⱪ omumiy mǝnisi eniⱪtur — bǝdǝnning ⱨǝrbir güzǝllik-ⱪabiliyiti zawalƣa yüzlinidu.

■ 12:7 Yar. 2:7; 3:19; Qɵl. 16:22

■ 12:8 Zǝb. 62:9; 144:4; Top. 1:2

■ 12:9 1Pad. 5:26

□ 12:12 «...i oƣlum, bulardin sirt ⱨǝrⱪandaⱪ yezilƣanlardin pǝhǝs bol» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «... i oƣlum, bulardin agaⱨ-sawaⱪ alƣin». Biraⱪ bizningqǝ bu ayǝttǝ Sulayman «Birla Padiqi (demǝk, Hudadin) tǝripidin berilgǝn» barliⱪ muⱪǝddǝs yazmilarni kɵrsitidu.

□ 12:13 «Biz pütün ixⱪa diⱪⱪǝt ⱪilayli» — yaki «Biz pütün ixni angliduⱪ». «bu insanning toluⱪ mǝjburiyitidur» — ibraniy tilida: «bu insanning barliⱪidur» deyilidu. Buning toluⱪ mǝnisi bǝlkim: «Hudadin ⱪorⱪup, uning ǝmr-pǝrmanliriƣa ǝmǝl ⱪil» — bu Hudaning insanda bolƣan mǝⱪsitidur, degǝndǝk boluxi mumkin.

■ 12:13 Ⱪan. 6:2; 10:12; Pǝnd. 3:7

■ 12:14 1Kor. 4:5; 2Kor. 5:10

Küylǝrning küyi

1

2

3

4

5

6

7

8

Küylǝrning küyi

1

1 «Küylǝrning küyi» — Sulaymanning küyi.□  ■

Birinqi ⱪisim — Muⱨǝbbǝtning baxlinixi •••• {1:2-5:1} •••• Birinqi hatirǝ — toy küni üstidǝ bolƣan oylar {1:2-2:7}     Birinqi oylinix — Xulamit Sulaymanning ordisida — toy ziyapitigǝ tǝyyarlinix {1:2-1:8}     Xulamit Sulaymanƣa sɵz ⱪilidu

2 «U otluⱪ aƣzi bilǝn meni sɵysun;

Qünki sening muⱨǝbbiting xarabtin xerindur.□

3 Huxpuraⱪtur sening ǝtirliring;

Ⱪuyulƣan puraⱪliⱪ may sening namingdur;

Xunglaxⱪa ⱪizlar seni sɵyidu.

Kɵnglümni ɵzünggǝ mǝⱨliya ⱪilƣaysǝn —

Biz sanga ǝgixip yügürǝyli!

— Padixaⱨ meni ɵz ⱨujriliriƣa ǝkirgǝy!»□

Yerusalem ⱪizliri Sulaymanƣa sɵz ⱪilidu

4 «Biz sǝndin huxal bolup xadlinimiz;

Sening muⱨǝbbǝtliringni xarabtin artuⱪ ǝslǝp tǝriplǝymiz».□

Xulamit «Yerusalem ⱪizliri»ƣa jawab ⱪilidu

5 «Ular seni durusluⱪ bilǝn sɵyidu».

— «Ⱪara tǝnlik bolƣinim bilǝn qirayliⱪmǝn, i Yerusalem ⱪizliri!

Bǝrⱨǝⱪ, Kedarliⱪlarning qedirliridǝk,

Sulaymanning pǝrdiliridǝk ⱪarimǝn.□

6 Manga tikilip ⱪarimanglar,

Qünki ⱪaridurmǝn,

Qünki aptap meni kɵydürdi;

Anamning oƣulliri mǝndin rǝnjigǝn;

Xunga ular meni üzümzarlarni baⱪⱪuqi ⱪildi;

Xunga ɵz üzümzarimni baⱪalmiƣanmǝn».□

Xulamit Sulaymanƣa sɵz ⱪilidu

7 «Ⱨǝy, jenim sɵyginim, deginǝ,

Padangni ⱪǝyǝrdǝ baⱪisǝn?

Uni kün ⱪiyamida ⱪǝyǝrdǝ aram alƣuzisǝn?

Ⱨǝmraⱨliringning padiliri yenida qümpǝrdilik ayallardǝk yürüxümning nemǝ ⱨajiti?» □

Sulayman Xulamitning soaliƣa jawab beridu

8 «I ⱪiz-ayallar arisidiki ǝng güzili, ǝgǝr sǝn buni bilmisǝng,

Padamning basⱪan izlirini besip mengip,

Padiqining qediri yenida ɵz oƣlaⱪliringni ozuⱪlandurƣin».□

Ikkinqi oylinix — toy ziyapitidiki dastihan üstidǝ bolƣan oylar ••••Sulayman Xulamitⱪa sɵz ⱪilidu

9 «I sɵyümlüküm, mǝn seni Pirǝwnning jǝng ⱨarwiliriƣa ⱪetilƣan bir baytalƣa ohxattim;

10 Sening mǝngziliring tizilƣan munqaⱪlar bilǝn,

Boynung marjanlar bilǝn güzǝldur.

11 Biz sanga kümüx kɵzlǝr ⱪuyulƣan,

Altundin zibu-zinnǝtlǝrni yasap berimiz».□

Xulamit Sulaymanƣa sɵz ⱪilidu

12 «Padixaⱨ toy dastihinida olturƣinida, sumbul mǝlⱨimim puraⱪ qaqidu; □

13 Mening sɵyümlüküm, u manga bir monǝk murmǝkkidur,

U kɵkslirim arisida ⱪonup ⱪalidu;□

14 Mening sɵyümlüküm manga Ən-Gǝdidiki üzümzarlarda ɵskǝn bir ƣunqǝ henǝ gülidǝktur».□

Üqinqi oylinix — toy ⱨujrisida bolƣan oylar   {1:15-2:7} •••• Sulayman Xulamitⱪa sɵz ⱪilidu

15 «Mana, sǝn güzǝl, amriⱪim!

Mana, sǝn xundaⱪ güzǝl!

Kɵzliring pahtǝklǝrningkidǝktur!»□

Xulamit Sulaymanƣa sɵz ⱪilidu

16 «Mana, sǝn güzǝl, sɵyümlüküm;

Bǝrⱨǝⱪ, yeⱪimliⱪ ikǝnsǝn;

Bizning orun-kɵrpimiz yexildur;

17 Ɵyimizdiki limlar kedir dǝrihidin,

Wasilirimiz arqilardindur.

2

Dawami

1 Mǝn bolsam Xarun otliⱪidiki zǝpiran, halas;

Jilƣilarda ɵskǝn bir nilupǝr, halas!»□

Sulayman Xulamitⱪa jawab beridu

2 «Tikǝn-jiƣanlar arisidiki nilupǝrdǝk,

Mana insan ⱪizliri arisida mening amriⱪim xundaⱪtur!».□

Xulamit Sulayman toƣruluⱪ sɵz ⱪilidu

3 «Ormandiki dǝrǝhlǝr arisida ɵskǝn alma dǝrihidǝk,

Oƣul balilar arisididur mening amriⱪim.

Uning sayisi astida dilim alǝmqǝ sɵyünüp olturdum;

Uning mewisi manga xerin tetidi;■

4 U meni xarabhaniƣa elip kirdi;

Uning üstümdǝ kɵtürgǝn tuƣi muⱨǝbbǝttur.□

5 Meni kixmix poxkallar bilǝn ⱪuwwǝtlǝnglar;

Almilar bilǝn meni yengilandurunglar;

Qünki muⱨǝbbǝttin zǝiplixip kǝttim;□

6 Uning sol ⱪoli bexim astida,

Uning ong ⱪoli meni silawatidu.

7 I Yerusalem ⱪizliri,

Jǝrǝnlǝr wǝ daladiki marallarning ⱨɵrmiti bilǝn,

Silǝrgǝ tapilaymǝnki,

Muⱨǝbbǝtning waⱪit-saiti bolmiƣuqǝ,

Uni oyƣatmanglar, ⱪozƣimanglar!»□

Ikkinqi hatirǝ: Muⱨǝbbǝtlixip yürgǝn künlǝr üstidiki oylar {2:8—3:5} •••• Tɵtinqi oylinix — Sulaymanning ǝtiyazda Xulamitni yoⱪlap kǝlgini toƣruluⱪ oylar {2:8—2:9} •••• Xulamit Sulayman toƣruluⱪ sɵzlǝydu

8 «Sɵyümlükümning awazi!

Mana, u keliwatidu!

Taƣlardin sǝkrǝp,

Edirlardin oynaⱪlap keliwatidu!

9 Mening sɵyümlüküm jǝrǝn yaki yax buƣidǝktur;

Mana, u bizning ɵyning temining kǝynidǝ turidu;

U derizilǝrdin ⱪaraydu,

U pǝnjirǝ-pǝnjirilǝrdin marap baⱪidu».□

Sulayman Xulamitⱪa sɵz ⱪilidu

10 «Mening sɵyümlüküm manga sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

«Ornungdin tur, amriⱪim, mening güzilim, mǝn bilǝn kǝtkin;

11 Qünki mana, ⱪix ɵtüp kǝtti,

Yamƣur yeƣip tügidi, u ketip ⱪaldi;

12 Yǝr yüzidǝ güllǝr kɵründi;

Nahxilar sayrax waⱪti kǝldi,

Zeminimizda pahtǝkning sadasi anglanmaⱪta;

13 Ənjür dǝrihi ⱪixliⱪ ǝnjürlirini pixurmaⱪta,

Üzüm talliri qeqǝklǝp ɵz puriⱪini qaqmaⱪta;

Ornungdin tur, mening amriⱪim, mening güzilim, mǝn bilǝn kǝtkin!

14 Aⱨ mening pahtikim, Ⱪoram tax yeriⱪi iqidǝ,

Ⱪiya daldisida,

Manga awazingni anglatⱪaysǝn,

Qünki awazing xerin, jamaling yeⱪimliⱪtur!»□

Xulamit Sulaymanƣa sɵz ⱪilidu

15 «Tülkilǝrni tutuwalayli,

Yǝni üzümzarlarni buzƣuqi kiqik tülkilǝrni tutuwalayli;

Qünki üzümzarlirimiz qeqǝklimǝktǝ».□

Xulamit Yerusalem ⱪizliriƣa sɵz ⱪilidu

16 «Sɵyümlüküm meningkidur, mǝn uningkidurmǝn;

U nilupǝrlǝr arisida padisini beⱪiwatidu».□

Xulamit Sulaymanƣa sɵz ⱪilidu

17 «Tang atⱪuqǝ,

Kɵlǝnggilǝr ⱪeqip yoⱪiƣuqǝ,

Manga ⱪarap burulup kǝlgin, i sɵyümlüküm,

Ⱨijranliⱪ taƣliri üstidin sǝkrǝp kelidiƣan jǝrǝn yaki buƣidǝk bolƣin!».□

3

Bǝxinqi oylinix — Xulamit ⱪayta-ⱪayta kɵrgǝn «ayrilix» toƣruluⱪ bir qüx {3:1-3:5}

1 «Orun-kɵrpǝmdǝ yetip, keqǝ-keqilǝrdǝ,

Jenimning sɵyginini izdǝp tǝlmürüp yattim;

Izdidim, biraⱪ tapalmayttim;■

2 Mǝn ⱨazir turup, xǝⱨǝrni aylinay;

Koqilarda, mǝydanlarda,

Jenimning sɵyginini izdǝymǝn» — dedim;

Izdidim, biraⱪ tapalmayttim;

3 Xǝⱨǝrni qarliƣuqi jesǝkqilǝr manga uqridi, mǝn ulardin: —

«Jenimning sɵyginini kɵrdünglarmu?» — dǝp soridim.

4 — Ulardin ayrilipla jenimning sɵyginini taptim;

Uni anamning ɵyigǝ,

Ɵz ⱪorsiⱪida meni ⱨamilidar bolƣanning ⱨujrisiƣa elip kirmigüqǝ,

Uni tutuwelip ⱪǝt’iy ⱪoyup bǝrmǝyttim».□

Xulamit Yerusalem ⱪizliriƣa sɵz ⱪilidu

5 «I Yerusalem ⱪizliri,

Jǝrǝnlǝr wǝ daladiki marallarning ⱨɵrmiti bilǝn,

Silǝrgǝ tapilaymǝnki,

Muⱨǝbbǝtning waⱪit-saiti bolmiƣuqǝ,

Uni oyƣatmanglar, ⱪozƣimanglar».□

Üqinqi hatirǝ: Ər-ayal bolup birlixix üstidiki oylinixlar {3:6-5:1} •••• Altinqi oylinix — Toyƣa sǝpǝr {3:6-3:11} •••• Yerusalem ⱪizliri sɵz ⱪilidu

6 «Bu zadi kim, qɵl-bayawandin keliwatⱪan?

Is-tütǝk tüwrükliridǝk,

Mürmǝkki ⱨǝm mǝstiki bilǝn puritilƣan,

Ətirpuruxning ⱨǝrhil ipar-ǝnbǝrliri bilǝn puritilƣan?»□

Xulamit ⱪizlarƣa jawab beridu

7 «Mana, uning tǝhtirawani,

U Sulaymanning ɵziningdur;

Ətrapida atmix palwan yüridu,

Ular Israildiki baturlardindur.

8 Ularning ⱨǝmmisi ɵz ⱪiliqi tutuⱪluⱪ,

Jǝng ⱪilixⱪa tǝrbiyilǝngǝnlǝrdur;

Tünlǝrdiki wǝswǝsilǝrgǝ tǝyyar turup,

Ⱨǝmmisi ɵz ⱪiliqini yanpixiƣa asidu».□

Xulamit sɵzlirini dawam ⱪilidu — Sulaymanning toy keqisigǝ tǝyyarliƣan kariwiti

9 «Sulayman padixaⱨ ɵzi üqün alaⱨidǝ bir xaⱨanǝ sayiwǝnlik kariwat yasiƣan;

Liwandiki yaƣaqlardin yasiƣan.

10 Uning tüwrükliri kümüxtin,

Yɵlǝnqüki altundin,

Selinqisi bolsa sɵsün rǝhttin;

Iqi muⱨǝbbǝt bilǝn bezǝlgǝn,

Yerusalem ⱪizliri tǝripidin.

11 Qiⱪinglar, i Zion ⱪizliri,

Sulayman padixaⱨⱪa ⱪarap beⱪinglar,

Toy bolƣan künidǝ,

Kɵngli huxal bolƣan künidǝ,

Anisi uningƣa tajni kiygüzgǝn ⱪiyapǝttǝ uningƣa ⱪarap beⱪinglar!»□

4

Yǝttinqi oylinix — toy keqisi •••• Sulayman Xulamitⱪa sɵz ⱪilip uni mahtaydu

1 «Mana, sǝn güzǝl, sɵyümlüküm!

Mana, sǝn güzǝl!

Qümpǝrdǝng kǝynidǝ kɵzliring pahtǝklǝrdǝk ikǝn,

Qaqliring Gilead teƣi baƣrida yatⱪan bir top ɵqkilǝrdǝktur.□

2 Qixliring yengila yuyuluxtin qiⱪⱪan ⱪirⱪilƣan bir top ⱪoylardǝk;

Ularning ⱨǝmmisi ⱪoxkezǝk tuƣⱪanlardin,

Ular arisida ⱨeqbiri kǝm ǝmǝstur.□

3 Lǝwliring pǝrǝng tal yiptǝk,

Gǝpliring yeⱪimliⱪtur;

Qümbiling kǝynidǝ qekiliring parqǝ anardur.

4 Boynung bolsa,

Ⱪoralhana boluxⱪa tǝyyarliƣan Dawutning munaridǝktur,

Uning üstigǝ ming ⱪalⱪan esiⱪliⱪtur;

Ularning ⱨǝmmisi palwanlarning siparliridur.□

5 Ikki kɵksüng huddi ikki maraldur,

Nilupǝr arisida ozuⱪliniwatⱪan jǝrǝnning ⱪoxkezǝkliridǝktur;

6 Tang atⱪuqǝ,

Kɵlǝnggilǝr ⱪeqip yoⱪiƣuqǝ,

Mǝn ɵzümni murmǝkkǝ teƣiƣa,

Mǝstiki dɵngigǝ elip ketimǝn.□

7 Sǝn pütünlǝy güzǝl, i sɵyümlüküm,

Sǝndǝ ⱨeq daƣ yoⱪtur».

Sulaymanning tǝklipi

8 «Liwandin mǝn bilǝn kǝlgin, i jɵrǝm,

Mǝn bilǝn Liwandin kǝlgin —

Amanaⱨ qoⱪⱪisidin ⱪara,

Senir ⱨǝm Ⱨǝrmon qoⱪⱪiliridin,

Yǝni xirlar uwiliridin,

Yilpizlarning taƣliridin ⱪara!»□  ■

Sulaymanning sɵzining dawami

9 «Sǝn kɵnglümni alamǝt sɵyündürdüng, i singlim, i jɵrǝm,

Kɵzüngning bir lǝp ⱪilip ⱪarixi bilǝn,

Boynungdiki marjanning bir tal ⱨalⱪisi bilǝn,

Kɵnglümni sɵyündürdüng.

10 Sening muⱨǝbbiting nemidegǝn güzǝl,

I singlim, i jɵrǝm!

Sening muⱨǝbbǝtliring xarabtin xunqǝ xerin!

Sening ǝtirliringning puriⱪi ⱨǝrⱪandaⱪ tetitⱪudin pǝyzidur!□

11 Lǝwliring, i jɵrǝm, ⱨǝrǝ kɵnikidǝk temitidu,

Tiling astida bal wǝ süt bar;

Kiyim-keqǝkliringning puriⱪi Liwanning puriⱪidur;□

12 Sǝn peqǝtlǝngǝn bir baƣdursǝn, i singlim, i jɵrǝm!

Etiklik bir bulaⱪ, yepiⱪliⱪ bir fontandursǝn.□

13 Xahliring bolsa bir anarliⱪ «Erǝn baƣqisi»dur;

Uningda ⱪimmǝtlik mewilǝr,

Henǝ sumbul ɵsümlükliri bilǝn,□

14 Sumbullar wǝ iparlar,

Kalamus wǝ ⱪowzaⱪdarqin,

Ⱨǝrhil mǝstiki dǝrǝhliri,

Murmǝkkǝ, muǝttǝr bilǝn ⱨǝmmǝ esil tetitⱪular bar.□

15 Baƣlarda bir fontan sǝn,

Ⱨayatliⱪ sulirini beridiƣan, Liwandin aⱪidiƣan bir bulaⱪsǝn».□

16 «Oyƣan, ximaldiki xamal;

Kǝlgin, i jǝnubtiki xamal!

Mening beƣim üstidin uqup ɵtkǝy;

Xuning bilǝn tetitⱪuliri sirtⱪa puraⱪ qaqidu!

Sɵyümlüküm ɵz beƣiƣa kirsun!

Ɵzining ⱪimmǝtlik mewilirini yesun!»□

5

Xulamit Sulaymanƣa jawab beridu

1 «Mǝn ɵz beƣimƣa kirdim,

Mening singlim, mening jɵrǝm;

Murmǝkkǝmni tetitⱪulirim bilǝn yiƣdim,

Ⱨǝrǝ kɵnikimni ⱨǝsilim bilǝn yedim;

Xarabimni sütlirim bilǝn iqtim».

«Dostlirim, yǝnglar!

Iqinglar, kɵnglünglǝr haliƣanqǝ iqinglar, i axiⱪ-mǝxuⱪlar!»□

Ikkinqi ⱪisim {5:2-8:14} •••• Ər-ayalliⱪ muⱨǝbbǝttiki yahxilinixlar — muⱨǝbbǝtning yengi ipadiliri •••• Tɵtinqi hatirǝ — Muⱨǝbbǝtni rǝt ⱪilix toƣrisidiki bir qüx — u toƣruluⱪ oylinixlar {5:2-6:9} •••• Sǝkkizinqi oylinix — Xulamitni basⱪan ⱪorⱪunqluⱪ qüx {5:2-6:3} •••• Xulamit sɵz ⱪilidu — uni ⱪara basidu

2 «Mǝn uhlawatattim, biraⱪ kɵnglüm oyƣaⱪ idi: —

— Sɵyümlükümning awazi!

Mana, u ixikni ⱪeⱪiwatidu: —

— «Manga eqip bǝr, i singlim, i amriⱪim;

Mening pahtikim, mening ƣubarsizim;

Qünki bexim xǝbnǝm bilǝn,

Qaqlirim keqidiki nǝmlik bilǝn ⱨɵl-ⱨɵl bolup kǝtti!»■

3 «Mǝn tɵxǝk kiyimlirimni seliwǝtkǝn,

Ⱪandaⱪmu uni yǝnǝ kiyiwalay?

Mǝn putlirimni yudum,

Ⱪandaⱪmu ularni yǝnǝ bulƣay?»

4 Sɵyümlüküm ⱪolini ixik tɵxükidin tiⱪti;

Mening iq-baƣrilirim uningƣa tǝlmürüp kǝtti;

5 Sɵyümlükümgǝ eqixⱪa ⱪoptum;

Ⱪollirimdin murmǝkki,

Barmaⱪlirimdin suyuⱪ murmǝkki temidi,

Taⱪaⱪning tutⱪuqliri üstigǝ temidi;

6 Sɵyümlükümgǝ aqtim;

Biraⱪ sɵyümlüküm burulup, ketip ⱪalƣanidi.

U sɵz ⱪilƣanda roⱨim qiⱪip kǝtkǝnidi;

Uni izdidim, biraⱪ tapalmidim;

Uni qaⱪirdim, biraⱪ u jawab bǝrmidi;□

7 Xǝⱨǝrni aylinidiƣan jesǝkqilǝr meni uqritip meni urdi, meni yarilandurdi;

Sepillardiki kɵzǝtqilǝr qümpǝrdǝmni mǝndin tartiwaldi.

8 I Yerusalem ⱪizliri, sɵyümlükümni tapsanglar,

Uningƣa nemǝ dǝysilǝr?

Uningƣa, sɵygining: «Mǝn muⱨǝbbǝttin zǝiplixip kǝttim! — dedi, dǝnglar».□

Yerusalem ⱪizliri Xulamitⱪa sɵz ⱪilidu

9 «Sening sɵyümlüküngning baxⱪa bir sɵyümlüktin ⱪandaⱪ artuⱪ yeri bar,

I, ayallar arisidiki ǝng güzili?

Sening sɵyümlüküngning baxⱪa bir sɵyümlüktin ⱪandaⱪ artuⱪ yeri bar? —

Sǝn bizgǝ xundaⱪ tapiliƣanƣu?».

{Xulamit jawab beridu}

10 «Mening sɵyümlüküm ap’aⱪ wǝ parⱪiraⱪ, yürǝklik ǝzimǝt,

On ming arisida tuƣdǝk kɵrünǝrliktur;□

11 Uning bexi sap altundindur,

Budur qaqliri atning yaylidǝk,

Taƣ ⱪaƣisidǝk ⱪara.

12 Uning kɵzliri eⱪinlar boyidiki pahtǝklǝrdǝk,

Süt bilǝn yuyulƣan,

Yarixiⱪida ⱪoyulƣan;□

13 Uning mǝngziliri bir tǝxtǝk puraⱪliⱪ ɵsümlüktǝktur;

Ayniƣan yeⱪimliⱪ güllüktǝk;

Uning lǝwliri nilupǝr,

Ular suyuⱪ murmǝkkini temitidu;□

14 Uning ⱪolliri altun turubilar,

Iqigǝ beril yaⱪutlar ⱪuyulƣan.

Ⱪorsiⱪi nǝⱪixlik pil qixliridin yasalƣan,

Kɵk yaⱪutlar bilǝn bezǝlgǝn.

15 Uning putliri mǝrmǝr tüwrüklǝr,

Altun üstigǝ tiklǝngǝn.

Uning salapiti Liwanningkidǝk,

Kedir dǝrǝhliridǝk kɵrkǝm-ⱨǝywǝtliktur.

16 Uning aƣzi bǝkmu xerindur;

Bǝrⱨǝⱪ, u pütünlǝy güzǝldur;

Bu mening sɵyümlüküm, —

Bǝrⱨǝⱪ, bu mening amriⱪim,

I Yerusalem ⱪizliri!»□

6

Yerusalem ⱪizliri sɵzlǝydu

1 «Sening sɵyümlüküng nǝgǝ kǝtkǝndu,

Ⱪiz-ayallar arisida ǝng güzǝl bolƣuqi?

Sening sɵyümlüküng ⱪǝyǝrgǝ burulup kǝtti?

Biz sǝn bilǝn billǝ uni izdǝyli!»□

Xulamit ularƣa jawab beridu

2 «Mening sɵyümlüküm ɵz beƣiƣa qüxti,

Tetitⱪu otyaxliⱪlarƣa qüxti.

Baƣlarda ozuⱪlinixⱪa,

Nilupǝrlǝrni yiƣixⱪa qüxti.

3 Mǝn mening sɵyümlükümningkidurmǝn,

Wǝ sɵyümlüküm meningkidur;

U ɵz padisini nilupǝrlǝr arisida baⱪidu»□

Toⱪⱪuzinqi oylinix — Sulaymanning Xulamitⱪa ⱪaytip kelixi — Xulamitni ⱪayta mahtixi {6:4-6:9} •••• Sulayman Xulamitⱪa sɵz ⱪilidu

4 «Sǝn güzǝl, i sɵyümlüküm, Tirzaⱨ xǝⱨiridǝk güzǝl;

Yerusalemdǝk yeⱪimliⱪ,

Tuƣlarni kɵtürgǝn bir ⱪoxundǝk ⱨǝywǝtliktursǝn;□

5 Aⱨ, kɵzliringni mǝndin kǝtküzgin!

Qünki ular mening üstümdin ƣalib keliwatidu;

Qaqliring Gilead teƣi baƣrida yatⱪan bir top ɵqkilǝrdǝktur.

6 Qixliring yengila yuyuluxtin qiⱪⱪan ⱪirⱪilƣan bir top ⱪoylardǝk;

Ularning ⱨǝmmisi ⱪoxkezǝk tuƣⱪanlardindur;

Ular arisida ⱨeqbiri kǝm ǝmǝstur;□

7 Qümbiling kǝynidǝ qekiliring parqǝ anardur.

8 Atmix hanix, sǝksǝn kenizǝkmu bar;

Ⱪizlar sanaⱪsiz;□  ■

9 Biraⱪ mening pahtikim, ƣubarsizim bolsa birdinbirdur;

Anisidin tuƣulƣanlar iqidǝ tǝngdaxsiz bolƣuqi,

Ɵzini tuƣⱪuqining talliƣinidur.

Ⱪizlar uni kɵrüp, uni bǝhtlik dǝp ataxti,

Hanixlar wǝ kenizǝklǝrmu kɵrüp uni mahtaxti».□

Bǝxinqi hatirǝ — Yezida dǝm elix — Galiliyǝgǝ ⱪaytix {6:10-8:14} •••• Oninqi oylinix - ««Maⱨanaim», yǝni «ikki bargaⱨ» ussuli» {6:10-7:10} •••• {Yerusalem ⱪizliri sɵz ⱪilidu}

10 «Tang sǝⱨǝr jaⱨanƣa ⱪariƣandǝk,

Aydǝk güzǝl, aydingdǝk roxǝn,

Illiⱪ ⱪuyaxtǝk yoruⱪ,

Tuƣlarni kɵtürgǝn ⱪoxunlardǝk ⱨǝywǝtlik bolƣuqi kimdur?»□

Xulamit Yerusalem ⱪizliriƣa sɵz ⱪilidu

11 «Meƣizlar beƣiƣa qüxtüm,

Jilƣidiki gül-giyaⱨlarni kɵrüxkǝ,

Üzüm telining bihliƣan-bihlimiƣanliⱪini kɵrüxkǝ,

Anarlarning qeqǝkligǝn-qeqǝklimigǝnlikini kɵrüxkǝ;

12 Biraⱪ bilǝ-bilmǝy,

Jenim meni kɵtürüp,

Esil hǝlⱪimning jǝng ⱨarwiliri üstigǝ ⱪoyƣanikǝn».□

Yerusalem ⱪizliri yǝnǝ Xulamitni mahtap sɵz ⱪilidu

13 «Ⱪaytⱪin, ⱪaytⱪin, i Xulamit —

Ⱪaytⱪin, ⱪaytⱪin, bizning sanga ⱪariƣumiz bardur!»

«Silǝr Xulamitning nemisigǝ ⱪariƣunglar bar?»

«“Ikki bargaⱨ” ussulƣa qüxkǝn waⱪtidikidǝk uningƣa ⱪaraymiz!»□

7

Sulayman Xulamitⱪa sɵz ⱪilidu •••• Xulamit Sulayman üqün «ikki bargaⱨ» ussulini oynaydu

1 «I xaⱨzadining ⱪizi,

Kǝxliringdǝ sening ⱪǝdǝmliring nemidegǝn güzǝl!

Tolƣiƣan yampaxliring gɵⱨǝrlǝrdǝk,

Qewǝr ⱨünǝrwǝn ⱪolining ⱨüniridur.□

2 Kindiking yumulaⱪ bir ⱪǝdǝⱨtur;

Uning ǝbjǝx xarabi kǝm ǝmǝs;

Ⱪorsiⱪing buƣday dɵwisidur,

Ətrapiƣa nilupǝrlǝr olixidu.□

3 Ikki kɵksüng ikki maraldǝk, jǝrǝnning ⱪoxkezikidur;

4 Boynung pil qixliridin yasalƣan munardur;

Kɵzliring Bat-Rabbim ⱪowuⱪi boyidiki Ⱨǝxbon kɵlqǝkliridǝk,

Burnung Dǝmǝxⱪⱪǝ ⱪaraydiƣan Liwan munaridǝktur;

5 Üstüngdǝ bexing Karmǝl teƣidǝk turidu;

Bexingdiki ɵrümǝ qaqliring sɵsün rǝngliktur,

Padixaⱨ büdür qaqliringning mǝⱨbusidur.□

6 I sɵyginim, ⱨuzurlar üqün xunqǝ güzǝl, xunqǝ yeⱪimliⱪtursǝn!

7 Sening boyung palma dǝrihidǝk,

Kɵksüng üzüm ƣunqiliridǝktur.□

8 Mǝn: — «Palma dǝrihi üstigǝ qiⱪimǝn,

Xahlirini tutup yamiximǝn;

Kɵksiliring dǝrwǝⱪǝ üzüm tal ƣunqiliridǝk,

Burnungning puriⱪi almilardǝk, tanglayliringning tǝmi ǝng esil xarabdǝktur...».□

Xulamit sɵz ⱪilip, Sulaymanning gepini dawamlaxturidu

9 

«...mening sɵyümlükümning gelidin siliⱪ ɵtüp,

Lǝwlǝr, qixlardin teyilip qüxsun...! □

10 Mǝn mening sɵyümlükümningkidurmǝn,

Uning tǝⱪazzasi manga ⱪaritilidu».□

On birinqi oylinix — Xulamitning ɵz yurtini yoⱪlaxⱪa bolƣan arzusi •••• {7:11-8:4} •••• Xulamit sɵz ⱪilidu

11 «I sɵyümlüküm, kelǝyli,

Etizlarƣa qiⱪayli;

Yezilarda tünǝp kelǝyli,□

12 Üzümzarliⱪⱪa qiⱪixⱪa baldur orundin turayli,

Üzüm tallirining bihliƣan-bihlimiƣanliⱪini,

Qeqǝklǝrning eqilƣan-eqilmiƣanliⱪini,

Anarlarning bǝrⱪ urƣan-urmiƣanliⱪini kɵrǝyli;

Axu yǝrdǝ muⱨǝbbǝtlirimni sanga beƣixlaymǝn.

13 Muⱨǝbbǝtgüllǝr axu yǝrdǝ ɵz puriⱪini puritidu;

Ixiklirimiz üstidǝ ⱨǝrhil esil mewǝ-qiwilǝr bardur,

Yengi ⱨǝm konimu bardur;

Sǝn üqün ularni toplap tǝyyarlidim, i sɵyümlüküm!»□

8

Dawami — Xulamit sɵzini dawamlaxturidu

1 «Aⱨ, apamning kɵksini xoriƣan inimdǝk bolsang’idi!

Seni talada uqritar bolsam, sɵyǝttim,

Wǝ ⱨeqkim meni kǝmsitmǝytti.□

2 Mǝn seni yetǝklǝyttim,

Apangning ɵyigǝ elip kirǝttim;

Sǝn manga tǝlim berǝtting;

Mǝn sanga tetitⱪu xarabidin iqküzǝttim;

Anarlirimning xǝrbitidin iqküzǝttim. □

3 Uning sol ⱪoli bexim astida bolatti,

Uning ong ⱪoli meni silaytti!».

4 «Silǝrgǝ tapilaymǝnki, i Yerusalem ⱪizliri —

«Uning waⱪit-saiti bolmiƣuqǝ,

Silǝr muⱨǝbbǝtni oyƣatmanglar, ⱪozƣimanglar!»□

On ikkinqi oylinix — Yezilarƣa, yǝni Galiliyǝgǝ bolƣan sǝpǝr {8:5-8:7} •••• Xulamitning yurtidiki ⱪizlar awwal sɵzlǝydu — uni tonumay ⱪalidu

5 «Daladin qiⱪiwatⱪan bu zadi kim?

Ɵz sɵyümlükigǝ yɵlinip?»

«Mǝn alma dǝrihi astida seni oyƣatⱪanidim;

Axu yǝrdǝ apang tolƣaⱪ yǝp seni dunyaƣa qiⱪarƣanidi;

Axu yǝrdǝ seni tuƣⱪuqi tolƣaⱪ yǝp seni qiⱪarƣanidi».□

Xulamit Sulaymanƣa sɵz ⱪilidu

6 «Meni kɵnglünggǝ mɵⱨürdǝk,

Bilikinggǝ mɵⱨürdǝk basⱪaysǝn;

Qünki muⱨǝbbǝt ɵlümdǝk küqlüktur;

Muⱨǝbbǝtning ⱪizƣinixi tǝⱨtisaradǝk rǝⱨimsiz;

Uningdin qiⱪⱪan ot uqⱪunliri,

— Yaⱨning dǝⱨxǝtlik bir yalⱪunidur!□

7 Kɵp sular muⱨǝbbǝtni ɵqürǝlmǝydu;

Kǝlkünlǝr uni ƣǝrⱪ ⱪilalmaydu;

Birsi: «Ɵy-tǝǝlluⱪatlirimning ⱨǝmmisini berip muⱨǝbbǝtkǝ eriximǝn» desǝ,

Undaⱪta u adǝm kixining nǝziridin pütünlǝy qüxüp ketidu».■

On üqinqi oylinix — Xulamitning yurtiƣa, ɵyigǝ ⱪayitip kelixi. Xulamit kiqik singlisi toƣruluⱪ ikki akisiƣa sɵz ⱪilidu {8:8-8:14}. •••• Xulamit ikki akisiƣa sɵz ⱪilidu

8 «Bizning kiqik singlimiz bardur,

Biraⱪ uning kɵksi yoⱪtur;

Singlimizƣa ǝlqilǝr kǝlgǝn künidǝ biz uning üqün nemǝ ⱪilimiz?»□

Ikki akisi jawab beridu

9 «Əgǝr u sepil bolsa,

Biz uningƣa kümüx munar salimiz;

Əgǝr u ixik bolsa,

Biz uni kedir tahtaylar bilǝn ⱪaplaymiz».□

Xulamit sɵz ⱪilidu

10 «Ɵzüm bir sepildurmǝn,

Ⱨǝm mening kɵksilirim munarlardǝktur;

Xunga mǝn uning kɵz aldida hatirjǝmlik tapⱪan birsidǝk boldum».□

Xulamit sɵzini dawam ⱪilidu

11 «Sulaymanning Baal-Ⱨamonda üzümzari bar idi,

Üzümzarini baƣwǝnlǝrgǝ ijarigǝ bǝrdi;

Ularning ⱨǝmmisi mewisi üqün ming tǝnggǝ apirip berixi kerǝk idi;

12 Ɵzümning üzümzarim mana mening aldimda turidu;

Uning ming tǝnggisi sanga bolsun, i Sulayman,

Xuningdǝk ikki yüz tǝnggǝ mewisini baⱪⱪuqilarƣa bolsun».□

Sulayman Xulamitⱪa sɵz ⱪilidu

13 «Ⱨǝy baƣlarda turƣuqi,

Ⱨǝmraⱨlar awazingni angliƣusi bar;

Mangimu uni anglatⱪuzƣaysǝn».□

Xulamit Sulaymanƣa sɵz ⱪilidu

14 «I sɵyümlüküm, tez bolǝ,

Jǝrǝn yaki yax buƣidǝk bol,

Tetitⱪular taƣliri üstidǝ yügürüp!»□

□ 1:1 «xǝrⱨ» — bu mawzu «küy-nahxilar arisidiki ǝng esil küy-nahxa» degǝn mǝnidǝ. Sulayman jǝmiy 1005 küy-nahxa yazƣan («1Pad.» 4:32).

■ 1:1 1Pad. 4:32

□ 1:2 «U otluⱪ aƣzi bilǝn meni sɵysun» — ibraniy tilida «u aƣzidiki sɵyüxliri bilǝn sɵysun!». «qünki sening muⱨǝbbiting xarabtin xerindur» — «muⱨǝbbiting» ibraniy tilida kɵplük xǝklidǝ bolup (muⱨǝbbǝtliring) muⱨǝbbǝtlixixning ipadǝ-ⱨǝrikǝtlirini kɵrsitidu. 2-4-ayǝtning xǝrⱨi: Muxu yǝrdǝ Xulamit toyning birinqi ziyapiti üqün tǝyyarlinidu. Nikaⱨ murasimi alliⱪaqan ɵtküzülgǝn: 2-ayǝttǝ ⱪiziⱪ yeri xuki, Xulamit bayanini pǝⱪǝt «u» bilǝn baxlaydu — kim ikǝnlikini demǝydu! Qünki sɵygüqi kixigǝ nisbǝtǝn ⱨǝrdaim pǝⱪǝt birdinbir «u» bar!

□ 1:3 «Biz sanga ǝgixip yügürǝyli! — bu sɵzlǝrni Xulamitningki, biraⱪ «Yerusalem ⱪizliri»ni ɵzi bilǝn birlǝxtürüp, «biz sanga ǝgixip yügürǝyli!» eytidu.

□ 1:4 «Biz sǝndin huxal bolup xadlinimiz; sening muⱨǝbbǝtliringni xarabtin artuⱪ ǝslǝp tǝriplǝymiz» — bǝzi alimlar bu sɵzlǝrni «Xulamit»ⱪa eytilidu, dǝp ⱪaraydu. Ⱪandaⱪla bolmisun Yerusalem ⱪizliri Xulamitⱪa ⱪoldax bolup u wǝ Sulayman üqün huxal boluwatidu.

□ 1:5 «Ular seni durusluⱪ bilǝn sɵyidu» — bu ayǝttǝ Xulamit sɵz ⱪilidu. Awwalⱪi gǝpni u Sulaymanƣa eytidu. «Ular» — muxu yǝrdǝ Yerusalem ⱪizlirini kɵrsitidu.

□ 1:6 «5-6-ayǝt xǝrⱨi» — Yerusalem ⱪizlirining Sulaymanni tǝriplixi Xulamitⱪa ɵzining «ⱪara tǝnlik» ikǝnlikini ǝslitidu. Uning akiliri uningdin bir yaki birⱪanqǝ ⱪetim rǝnjip uni üzümzarlarda ixlǝxkǝ ǝwǝtkǝn. Üzümzarlarda sayǝ az bolƣaqⱪa u «ⱪara tǝnlik» bolup ⱪalƣan. Ibraniy tilida «mǝndin rǝnjidi» wǝ «meni kɵydürdi» degǝn ibarilǝr ohxax. «ɵz üzümzarimni baⱪalmiƣanmǝn» — bu bǝlkim kɵqmǝ mǝnidǝ bolup: «Mǝn ⱨǝrdaim dalada bolƣaqⱪa, ɵzümni asrax, ɵzümning güzǝllikimni saⱪlax-bezǝx, pǝrdazlax waⱪtim yoⱪ idi» degǝnliktur. Kedarliⱪlar qarwiqi hǝlⱪ idi, ⱨǝrdaim qedirlarda turatti. Ularning qedirliri ⱪapⱪara bolsa kerǝk. Biraⱪ «Sulaymanning pǝrdiliri» bolsa ⱪara yaki toⱪ rǝnglik bolƣini bilǝn, biraⱪ xübⱨisizki, ularning üstidǝ qirayliⱪ gül-nusⱪiliri bar idi.

□ 1:7 «7-ayǝt xǝrⱨi» — Xulamit ⱨazir ularning awwalⱪi muⱨǝbbǝtlǝxkǝn künlirini ǝslitidu. Xu qaƣlarda Sulayman padixaⱨ ǝl-yurtlarning ⱨǝⱪiⱪiy ǝⱨwalini igilǝx üqün padiqi ⱪiyapitidǝ Xulamitning yurti, yǝni Galiliyǝgǝ kǝlgǝn bolsa kerǝk. Xunga Xulamit Sulaymanni addiy bir padiqi ikǝn dǝp oyliƣan. Xulamit uningƣa kɵyüp uni izdigǝndǝ, u padilar kɵp bolƣan yǝrlǝrdǝ (Sulaymanning «ⱨǝmraⱨliri» bolƣan baxⱪa padiqilar bar yǝrlǝrdǝ) aylinip yürgǝn. Uning ailisini, xundaⱪla ɵzini izaƣa ⱪoymasliⱪ üqün, Xulamit ɵzi birnǝqqǝ ⱪozini elip (8-ayǝt), padiqining ⱪiyapitidǝ ɵz qirayini kɵrsǝtmǝslik üqün qümpǝrdǝ tartiwalƣan. Biraⱪ xundaⱪ niⱪablinix bilǝn uning ⱪiyapiti paⱨixǝ ayalningkigǝ ohxap ⱪalƣan (toy ⱪiliwatⱪan ⱪizlar qümpǝrdǝ artⱪandǝk, paⱨixǝ ayallar xu qaƣda qümpǝrdǝ artatti. Ular xu turⱪida ǝrlǝrgǝ: «Mǝn bügün keqǝ sǝn bilǝn toy ⱪilƣudǝkmǝn» dǝp ipadilǝytti wǝ ⱨǝmdǝ ɵzining kim ikǝnlikini yoxuralaytti, ǝlwǝttǝ). Əgǝr u «sɵygǝn padiqi» ɵz padisining nǝdǝ ikǝnlikini eytⱪan bolsa, bundaⱪ awariqilik yaki sǝtlikning ⱨajiti yoⱪ bolatti, ǝlwǝttǝ. «Kün ⱪiyamda» padisi ⱨeq kɵqmǝy, muⱪim bir jayda midirimay yetixi mumkin. «....yenida qümpǝrdilik ayallardǝk yürüxümni nemǝ ⱨajiti?» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Nemixⱪa tenǝp kǝtkǝn birsidǝk qɵrgilǝp yürǝy?»

□ 1:8 «I ⱪiz-ayallar arisidiki ǝng güzili, ǝgǝr sǝn buni bilmisǝng,...» — bǝzi alimlar, bu jawabni «Yerusalemning ⱪizliri» bǝrgǝn, dǝp ⱪaraydu. «Padiqining qediri yenida ɵz oƣlaⱪliringni ozuⱪlandurƣin» — yaki «Padiqilarning qedirliri yenida ɵz oƣlaⱪliringni ozuⱪlandurƣin». 8-ayǝtning xǝrⱨi: Bu ayǝtni xǝrⱨlǝx tǝs. Bizningqǝ mǝnisi bǝlkim tɵwǝndikidǝk bolidu. Sulayman padixaⱨning jawabining kɵqmǝ mǝnisi bar. Padixaⱨning «mening padam»i ⱪoylar ǝmǝs, bǝlki pütkül Yǝⱨudiy hǝlⱪi, «padamning izliri» bolsa pütün Israilning ⱨeyt-bayram waⱪitlirida Yerusalemƣa qiⱪⱪan izliridur, demǝkqi. Xunga jawabning kɵqmǝ mǝnisi: «Sǝn manga tegǝy desǝng, ǝmdi ɵz yurtungni taxlap, yat yurtta, yat ǝⱨwalda, yǝni paytǝht Yerusalemda (Sulaymanning «qediri»da, yǝni uning ordisida, demǝk) turuxⱪa razi boluxung kerǝk» degǝnliktur. «Ɵz oƣlaⱪliringni ozuⱪlandurƣin» degǝn sɵz, bǝlkim «Manga tǝgsǝng, seningmu «baxⱪilarni beⱪix» mǝs’uliyiting bolidu» degǝnliktur.

□ 1:11 «(9-11-ayǝt) xǝrⱨi» — ⱪǝdimki zamanlarda, ottura xǝrⱪtiki mǝmlikǝtlǝrdǝ atlar intayin ⱪǝdrilinip, «ulaƣ» ornida ixlitilipla ⱪalmastin, bǝlki adǝmning ⱨǝmraⱨi dǝp ⱪaralƣan; Sulayman ɵzi atlarƣa bǝk amraⱪ idi. Misirning atliri bolsa ǝng esil idi; Pirǝwnning atliri Misirning ǝng esil eti bolup, qirayliⱪ jabdulatti, ǝlwǝttǝ. Xuningdǝk ayǝtning yǝnǝ bir nusⱪisi bar; Misirdiki jǝng ⱨarwilirini tartⱪan atlar adǝttǝ baytallar ǝmǝs, ayƣirlar idi; xunga Sulayman bu ohxitixi bilǝn, bǝlkim ɵzining Xulamit bilǝn billǝ bolƣinidin ⱨayajanlanƣanliⱪini kɵrsitidu.

□ 1:12 «sumbul mǝlⱨimim puraⱪ qaqidu» — «sumbul» ottura xǝrⱪtiki naⱨayiti huxpuraⱪliⱪ birhil ɵsümlük.

□ 1:13 «Mening sɵyümlüküm, u manga bir monǝk murmǝkkidur» — «murmǝkki» birhil ǝtir. Ayallar uni kiqikkinǝ bir monǝk ⱪilip baƣlap boyniƣa esip ⱪoysa, u pütün kün hux puraⱪ qeqip turidu.

□ 1:14 «... Ən-gǝdidiki üzümzarlarda ɵskǝn bir ƣunqǝ henǝ gülidǝktur» — Ⱪanaanda (Pǝlǝstindǝ) «Ən-Gǝdi»ning üzümzarliri ǝng esildur.

□ 1:15 «(15-ayǝt) xǝrⱨi» — «Kɵzliring pahtǝklǝrdǝk güzǝl» — yaki «kɵzliring pahtǝklǝrningkidǝk güzǝl»; yaki «pahtǝklǝrning güzǝl tǝbiiti ǝks ǝtkǝndǝk» yaki «pahtǝklǝrning ⱪanatliri jǝwlan ⱪilƣandǝk Xulamitning kɵzliri oynap turatti», degǝn mǝnilǝrni bildürüx mumkinqiliki bar. Ottura xǝrⱪtǝ ⱪizlar bügüngǝ ⱪǝdǝr yüz ⱪismidin sirt bǝdinining baxⱪa jaylirini degüdǝk kiyim-keqǝk bilǝn oriwalidiƣanliⱪi üqün, ⱪiz-yigitlǝr bir-biri bilǝn sɵzlǝxkǝndǝ ⱪizning kɵzliri intayin muⱨim rol oynaydu, ǝlwǝttǝ. Izaⱨat: — muxu ayǝttǝ wǝ tɵwǝndǝ, «amriⱪim» degǝn sɵz ibraniy tilida dostluⱪ degǝn uⱪumni ɵz iqigǝ alidu. Xulamit Sulaymanni wǝ Sulayman Xulamitni bu sɵz bilǝn ɵzara «dost» dǝp ataydu. Dostluⱪ ⱨǝⱪiⱪiy muⱨǝbbǝtning muⱨim bir ⱪismi; «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ buning üstidǝ tohtilimiz.

□ 2:1 «(1:16-2:1-ayǝt) xǝrⱨi» — ɵy-ⱨujra bayan ⱪilinƣan sɵzlǝrgǝ ⱪariƣanda, Sulayman Xulamit üqün ɵz yurtini ǝslitidiƣan alaⱨidǝ bir ɵyni yaki ⱨujrini yasiƣan (Xulamit Galiliyǝlik bolup, uning yurtida kedir, arqa wǝ ⱪariƣay dǝrǝhliri kɵp idi). Baxⱪa bǝzi alimlar bu ayǝtlǝrni, Sulayman bilǝn Xulamitning ormanlar arisida muⱨǝbbǝtlǝxkinini kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. Biraⱪ Yerusalem ǝtrapida mundaⱪ kedir, arqa ormanliri yoⱪ idi. Ahirda Xulamit ɵzini «bǝk addiy» dǝp ⱨes ⱪilip, ɵzini otlaⱪta bolidiƣan kiqik ⱨǝm «addiy» ikki gülgǝ ohxitidu.

□ 2:2 «(2-ayǝt) xǝrⱨi» — Sulayman Xulamitning ohxitixini tilƣa elip, ǝsiqǝ bayan ⱪilidu. Uningƣa nisbǝtǝn zǝpiran yaki nilupǝr «addiy» bolsimu, intayin qirayliⱪ idi: — «Manga nisbǝtǝn sening tǝngdixing yoⱪ, baxⱪa ⱪizlarni sǝn bilǝn (tikǝnlǝr wǝ nilupǝr otturisidikidǝk) ⱨeqⱪandaⱪ selixturƣuqiliki yoⱪtur».

■ 2:3 Küy. 8:5

□ 2:4 «Uning üstümdǝ kɵtürgǝn tuƣi muⱨǝbbǝttur» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «U manga muⱨǝbbǝt bilǝn ⱪaridi».

□ 2:5 «Meni kixmix poxkallar bilǝn ⱪuwwǝtlǝnglar; almilar bilǝn meni yengilandurunglar» — ⱪǝdimki zamanlarda kixmix poxkallar wǝ almilar jinsiy muⱨǝbbǝtni küqǝytix roliƣa igǝ, dǝp ⱪarilatti.

□ 2:7 «Muⱨǝbbǝtning waⱪit-saiti bolmiƣuqǝ, uni oyƣatmanglar, ⱪozƣimanglar!» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «waⱪti-saiti bolmiƣuqǝ, sɵyümlükümni oyƣatmanglar, ⱪozƣimanglar! «(3-7-ayǝt) xǝrⱨi» — 3-ayǝttǝ Xulamit Sulaymanning tǝriplirigǝ inkas ⱪayturup, uni «»gǝ ohxitidu. Alma dǝrihi ǝsli Pǝlǝstin zeminida ɵsmǝydu, pǝⱪǝt baxⱪa yurtlardin elip kelinip bǝzi yǝrlǝrdǝ alaⱨidǝ tikilgǝn. Xunga alma dǝrihi naⱨayiti ǝtiwarliⱪ idi, kɵrgǝnla adǝmni intayin hux ⱪiliwetǝtti. Bǝzi alimlar «uning sayisi astida dilim alǝmqǝ sɵyünüp olturdum, uning mewisi manga xerin tetidi» degini Xulamitning Sulayman bilǝn bolƣan jinsiy muⱨǝbbǝtlixixini kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. Baxⱪilar buni muⱨǝbbǝtning ⱨǝr tǝripini kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. Nemila bolmisun alma muⱨǝbbǝtning simwoli; «kixmix poxkallar» degini bolsa, jinsiy muⱨǝbbǝtni ⱪozƣaydiƣan yemǝklik ⱨesablinatti. 7-ayǝt (muⱨǝbbǝtning waⱪti-saiti toƣrisida) üstidǝ üq muⱨim pikir bar: (1) muⱨǝbbǝtning ɵz tǝbiiy jǝryani bolidu, baxⱪilar uni baldur ⱪozƣimaⱪqi bolsa ziyan yǝtküzidu; (2) (ǝr-hotunluⱪ munasiwǝttǝ) ɵz jorisida ⱪizƣin muⱨǝbbǝtni ⱪozƣiƣandin keyin uningƣa dǝhli ⱪilixⱪa bolmaydu; (3) jinsiy muⱨǝbbǝtkǝ ⱪanaǝt ⱪilixning imkaniyiti bolmisa, undaⱪta uni ⱪozƣaxⱪa ⱪǝt’iy bolmaydu. Bu «imkaniyǝt» (a) pǝⱪǝt nikaⱨ ⱪilinƣan ǝⱨwaldaBoluxi (ǝ) ikki tǝrǝpkǝ muwapiⱪ waⱪit boluxi kerǝk, ǝlwǝttǝ. Bizningqǝ ayǝt bǝlkim bu üq mǝnining ⱨǝmmisini ɵz iqigǝ alidu.

□ 2:9 «(8-9-ayǝt) xǝrⱨi» — muxu ayǝtlǝrdǝ (8-9) Xulamit bǝlkim Sulaymanning kɵngli ɵzigǝ qüxkǝn, ɵzini «jǝrǝn, buƣa»ning süritidǝ ⱪoƣliƣan künlǝrni ǝslǝydu. Sulayman Xulamitni yoⱪliƣili, uning bilǝn ǝtiyazliⱪ mǝnziridin ⱨuzurlinixⱪa ⱨǝmraⱨ boluxⱪa tǝklip ⱪilƣili kǝldi (tɵwǝndiki 10-17-ayǝtlǝrni kɵrüng). Jǝrǝnlǝr, buƣilarmu kona zamanlarda muⱨǝbbǝtning simwolliri idi.

□ 2:14 «(12-14-ayǝt) xǝrⱨi» — Sulayman Galiliyǝdiki ixlirini ⱪoyup ⱪoyup, Xulamitni yǝnǝ yoⱪlap berip, uni ǝtiyazliⱪ mǝnziridin billǝ ⱨuzurlinixⱪa tǝklip ⱪilidu. Yengila ɵtüp kǝtkǝn ⱪix bolsa ularning muⱨǝbbitini ⱪilqǝ sowutmidi. 12-ayǝt üstidǝ; «sayrax waⱪti kǝldi» degǝn ibarǝ ikki bisliⱪ bolup, ikkinqi mǝnisi: «qatax waⱪti kǝldi». Bu ikki bisliⱪliⱪi bǝlkim ⱪǝstǝn ixlitilgǝn. 13-ayǝt üstidǝ; pahtǝklǝr insanƣa nisbǝtǝn intayin mulayim ⱪux dǝp ⱨesablinidu, biraⱪ «tartinqaⱪ» bolidu. Sulayman Xulamitning kɵngül sɵzlirini anglimaⱪqi bolup, uning ǝⱨwalini «Ⱪoram tax yeriⱪi iqidǝ turƣan pahtǝk»kǝ ohxitidu. U Sulaymanning muⱨǝbbiti iqidǝ mutlǝⱪ bihǝtǝr; u ⱨǝrgiz sɵzliridin rǝnjimǝydu. Uning jawabi tɵwǝndǝ kɵrülidu (15-ayǝt).

□ 2:15 «(15-ayǝt) xǝrⱨi» — tülkilǝr üzümzarlarda tɵxüklǝrni u yǝr, bu yǝrlǝrdǝ kolap, ow izdǝp tal yiltizliriƣa kɵp ziyan yǝtküzidu. Biraⱪ bu yǝrdiki «üzümzar», xübⱨisizki, ɵzlirining muⱨǝbbitini kɵrsitidu. U ularning muⱨǝbbitigǝ bǝzi tosalƣu yaki dǝhli bolƣan ixlarni bayⱪap, dǝrⱨal bu ixlarni (mǝyli «kiqik» bolsimu) bir tǝrǝp ⱪilayli dǝp ɵtünidu. Ular xu qaƣda tehi ǝr-hotub bolmisimu, bundaⱪ tosalƣularni bir tǝrǝp ⱪilix baldurluⱪ ⱪilmaytti. Ularning muⱨǝbbitigǝ tosalƣu bolƣan naⱨayiti qong bir ix Sulaymanning ɵz hizmiti wǝ eƣir mǝs’uliyiti bolƣan boluxi mumkin. Xulamit «ɵzüm Sulaymanni bu hizmitini hatirjǝmlik bilǝn orundaxⱪa toluⱪ ⱪoyuwetixim kerǝk» dǝp qüxinidu. «nemixⱪa sǝn xunqǝ kɵp waⱪit ixlǝysǝn, sǝn manga waⱪtingni ajratmaysǝn, sǝn meni sɵymǝysǝn» degǝndǝk pozitsiyǝ kɵp ǝr-hotunlarning muⱨǝbbitini buzup kǝlmǝktǝ. Xunga tɵwǝndiki 16-ayǝttǝ, biz Sulaymanning ɵz hizmitini hatirjǝmlik bilǝn ⱪiliwatⱪanliⱪini kɵrimiz. Xulamit uni: «ix bilǝn aldirax bolƣining bilǝn, sǝn yǝnila meni sɵyisǝn!» degǝndǝk toluⱪ ixǝnq bilǝn Sulaymanni ɵz ixiƣa ⱪoyuwǝtkǝn ohxaydu.

□ 2:16 «(16-ayǝt) xǝrⱨi» — Xulamit Yerusalem ⱪizliriƣa, ɵzining Sulaymanning muⱨǝbbiti iqidǝ «ⱪoram tax yeriⱪi iqidǝ turƣan pahtǝk»tǝk tolimu bihǝtǝr ikǝnliki toƣruluⱪ guwaⱨliⱪ beridu. Sulayman ɵzining «pada beⱪix» ixliri bilǝn hatirjǝm xuƣullinidu.

□ 2:17 «(17-ayǝt) xǝrⱨi» — yuⱪiriⱪi ayǝttǝ biz «muⱨǝbbǝtning ixǝnqi»ni kɵrduⱪ. Ⱨazir «muⱨǝbbǝtning jiddiy tǝlipi»ni kɵrimiz — huddi «tezraⱪ ixingni tügitip yenimƣa ⱪaytip kǝl!» degǝndǝk. Izaⱨat: «Ⱨijranliⱪ taƣliri üstidin...» yaki ««Betǝr» taƣliri üstidin...». «Betǝr taƣliri» degǝn taƣlar bizgǝ namǝlum; xunga tǝrjimimizdikidǝk «ayriwetix» degǝn mǝnidǝ boluxi mumkin.

■ 3:1 Top. 5:3

□ 3:4 «(1-4-ayǝt) xǝrⱨi» — bizningqǝ 1-4-ayǝtlǝr Xulamit Sulaymandin ayrilƣan waⱪitta ⱪayta-ⱪayta («keqǝ-keqilǝrdǝ») kɵrgǝn bir qüxni bildüridu (ⱪixta boluxi mumkin). Bu kɵzⱪarax toƣra bolsa muxu ayǝtlǝrdin biz «muⱨǝbbǝtning azabliri»ni kɵrimiz. Sulaymandin ayrilix Xulamit üqün azabliⱪ ix bolup, bu qüxni ⱪozƣap qiⱪardi. Biraⱪ bu qüx yǝnila Hudadin kǝlgǝn ohxaydu, qünki tɵwǝndiki 6-11-ayǝtlǝrdǝ, Sulaymanning uni toyƣa elip ketixkǝ kǝlgǝnliki bilǝn ǝmǝlgǝ axurulidu. Bu qüxtin yǝnǝ xuni bilǝlǝymizki, Xulamit Galiliyǝdǝ turuwatⱪan mǝzgildǝ, Sulayman ɵzidin waⱪitliⱪ (ⱪixta) ayrilƣan waⱪitta, qongⱪur oylinidu wǝ Yerusalemda uqraydiƣan barliⱪ sinaⱪlarƣa yüzlinixkǝ tǝyyar turidu. U Sulaymanƣa yatliⱪ boluxⱪa tǝyyar idi. Xübⱨisizki, u Sulayman bilǝn toy ⱪilip, Yerusalemda turƣanda uni: «U pǝⱪǝt «paⱨixǝ ayal»dǝk Sulaymanning bayliⱪliri üqün uningƣa yatliⱪ bolƣan, halas, degüqilǝrmu az bolmaydu. Qüxtǝ kɵrülgǝn «jesǝkqilǝr» xundaⱪ gumanda bolƣan kixilǝrgǝ wǝkil boluxi mumkin. Lekin qüxtǝ u ularning ɵzigǝ bolƣan gumanliriƣa pisǝnt ⱪilmay, yǝnila Sulaymanni izdǝydu. 3- wǝ 4-ayǝttǝ Xulamitning qüxidǝ tartⱪan dǝrdi kɵrünidu: huddi u: «Yarimni tapay dǝp xǝⱨǝrni aylinay» deginidǝk, lekin nǝtijisi ǝksiqǝ bolup, uningƣa «xǝⱨǝrni aylinidiƣan» kɵzǝtqilǝr uqrap ⱪalidu (ibraniy tilida «tapti»). Bǝlkim qüxidǝ ular Xulamittin: «Nemixⱪa bu ⱪiz tün keqidǝ aylinidu? Paⱨixǝ ayal ohxaydu» dǝp gumanlanƣan boluxi mumkin (bundaⱪ ix ikkinqi ⱪetim qüxidǝ yǝnǝ kɵrünidu — 5-bab, 2-7-ayǝtlǝrdǝ).

□ 3:5 «(5-ayǝt) xǝrⱨi» — Xulamit muⱨǝbbǝtning dǝrdini tetip baⱪⱪandin keyin, «muⱨǝbbǝtning waⱪit-saiti»ning muⱨimliⱪini tehimu bilip yǝtti.

□ 3:6 «(6-ayǝt) xǝrⱨi» — bu ayǝt Sulaymanning Xulamitni yurti Galiliyǝdin toyƣa elip kelixini, yǝni Sulayman uningƣa ǝwǝtkǝn tǝhtirawanƣa olturup, Yerusalemƣa sǝpǝr ⱪilƣanliⱪini kɵrsǝtsǝ kerǝk (7-ayǝtni kɵrüng).

□ 3:8 «(7-8-ayǝt) xǝrⱨi» — Sulayman Xulamitni Yerusalemƣa, yǝni toyƣa bihǝtǝr elip kelix üqün, xu atmix lǝxkirining muⱨapizǝtqilikidǝ tǝhtirawan bilǝn kǝlgǝn.

□ 3:11 «(9-11-ayǝt) xǝrⱨi» — Yǝⱨudiylarning toyliri uyƣurlaning toyiƣa ohxap ketidu. Asasǝn 5 basⱪuqi bar: — (1) tohtam — adǝttǝ yigitning ǝlqisi wǝ ⱪizning ata-aniliri bilǝn tohtam tüzidu. Sulayman ɵz-ɵzigǝ ǝlqi bolup Xulamitning akiliri bilǝn tohtam ⱪilƣan ohxaydu (4-oylinixni kɵrüng). (2) toyƣa sǝpǝr. Yigit ɵzi ⱪizni toyƣa apirixⱪa kelidu. (3) nikaⱨ murasimi (6- wǝ -12-oylinixni kɵrüng) (4) toy ziyapiti (bǝzi waⱪitlarda bir ⱨǝptigǝ sozulidu) (1- wǝ 2-oylinixni kɵrüng) (5) toy keqisi (3- wǝ 7-oylinixni kɵrüng) Bǝzi alimlar, bu «kariwat»ni Sulaymanni kɵtüridiƣan «tǝhtirawan» yaki «xaⱨanǝ ⱨarwa» dǝp ⱪaraydu. Biraⱪ bizningqǝ bu tǝhtirawan yuⱪirida bayan ⱪilinƣan ibraniy tilidiki 9-ayǝttiki «appiriyon» degǝn, sayiwǝnlik kariwatni kɵrsǝtsǝ kerǝk.

□ 4:1 «Qümpǝrdǝng kǝynidǝ kɵzliring pahtǝklǝrdǝk ikǝn» — toy ⱪilidiƣan künidǝ ⱪiz qümpǝrdǝ artidu.

□ 4:2 «Ular arisida ⱨeqbiri kǝm ǝmǝstur» — yaki «ular arisida ⱨeqbiri tuƣmastur».

□ 4:4 «Ⱪoralhana boluxⱪa tǝyyarliƣan Dawutning munaridǝktur» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Pǝlǝmpǝylik ⱪilinƣan Dawutning munaridǝktur». «izaⱨat» — kona zamanlarda «wǝtǝndin ayrilƣan lǝxkǝrlǝr» mǝlum xǝⱨǝrgǝ yaki mǝmlikǝtkǝ ⱪayil bolƣanda, xu xǝⱨǝrgǝ bolƣan sadiⱪliⱪini bildürüx üqün ⱪalⱪanlirini xǝⱨǝrning sepilida yaki munarlirida esip ⱪoyatti («Əz.» 27:11ni kɵrüng). Xunga Sulaymanning bu sɵzliri: «Sening güzǝlliking xundaⱪki, ming lǝxkǝrning ⱪayilliⱪiƣa, sadiⱪliⱪiƣa erixküdǝktur» degǝn mǝnidǝ. Yǝnǝ kelip bǝlkim Xulamitning boyniƣa kɵpligǝn marjanlar esiⱪliⱪ boluxi mumkin. «Sipar» kiqik ⱪalⱪandur.

□ 4:6 «Tang atⱪuqǝ, kɵlǝnggilǝr ⱪeqip yoⱪiƣuqǝ, mǝn ɵzümni murmǝkkǝ teƣiƣa, mǝstiki dɵngigǝ elip ketimǝn» — Sulayman bǝlkim pütün keqi Xulamitning toluⱪ bǝdinidin ⱨuzurlanmaⱪqi.

□ 4:8 «(8-ayǝt) xǝrⱨi» — bǝzi alimlar, bu sɵzlǝr jinsiy muⱨǝbbǝtning yuⱪiri pǝllisini ipadilǝydu, dǝp ⱪaraydu. Buning mumkinqiliki bar bolƣini bilǝn, biz yǝnǝ bu sɵzlǝrni Sulaymanning sɵyümlüki bilǝn billǝ ɵz padixaⱨliⱪining kǝng zemini wǝ ⱨǝywitigǝ Ⱨǝrmon teƣi (Pǝlǝstindiki ǝng egiz taƣ)ning ǝng egiz qoⱪⱪiliridin nǝzǝr selixⱪa bolƣan arzusini ipadiligǝn, dǝp ⱪaraymiz. Sulaymanning bu tǝklipi yawayi ⱨaywanlarning xu yǝrlǝrni makan ⱪilƣanliⱪi tüpǝylidin hǝtǝrlik ix bolidu, ǝlwǝttǝ!

■ 4:8 Yuⱨ. 17:24; Əf. 1:15-23

□ 4:10 «Sening muⱨǝbbiting nemidegǝn güzǝl, i singlim, i jɵrǝm!» — Sulayman Xulamitni «singlim» dǝp qaⱪiridu (12-ayǝttimu): — (1) ⱪǝdimki zamandiki bǝzi xeirlarda axiⱪ-mǝxuⱪlar bir-birini «aka, singlim» dǝp qaⱪiratti; (2) ottura xǝrⱪtiki bǝzi jǝmiiyǝtlǝrdǝ mɵtiwǝr kixilǝr ɵz ǝmrigǝ almaⱪqi bolƣan ⱪizƣa jǝmiiyǝtning yuⱪiri tǝbiⱪisidin orun alƣuzux üqün yaki nikaⱨini tehimu «kapalǝtlik» ⱪilix üqün uni awwal «singlim» dǝp «beⱪiwalatti».

□ 4:11 «Kiyim-keqǝkliringning puriⱪi Liwanning puriⱪidur» — «Liwanning puriⱪi» ormanliⱪlarning hux puriⱪi, ǝlwǝttǝ.

□ 4:12 «Sǝn peqǝtlǝngǝn bir baƣdursǝn, i singlim, i jɵrǝm! Etiklik bir bulaⱪ, yepiⱪliⱪ bir fontandursǝn» — Sulaymanning Xulamitni mahtixi xuki, Xulamit ɵzini ⱨeqⱪandaⱪ baxⱪa adǝmgǝ bǝrmǝy, pǝⱪǝt bolƣusi ǝr üqün pak saⱪlap kǝldi.

□ 4:13 «Uningda ⱪimmǝtlik mewilǝr, henǝ sumbul ɵsümlükliri bilǝn,...» — ǝtirlǝr toƣruluⱪ: «sumbul» birhil huxpuraⱪliⱪ ɵsümlük.

□ 4:14 «Sumbullar wǝ iparlar, kalamus wǝ ⱪowzaⱪdarqin, ... murmǝkkǝ, muǝttǝr bilǝn...» — ǝtirlǝr toƣruluⱪ: «kalamus» birhil ⱪomuxⱪa ohxaydiƣan ɵsümlüktin qiⱪidu. «murmǝkkǝ» wǝ «ⱪowzaⱪdarqin» adǝttǝ mǝlum dǝrǝhlǝrning ⱪowziⱪidin elinidu. «Muǝttǝr» birhil ɵsümlükning yopurmaⱪliridin elinidu.

□ 4:15 «Liwandin aⱪidiƣan bir bulaⱪsǝn» — yaki «Liwandin aⱪidiƣan bir ⱪuduⱪsǝn». «(9-15-ayǝt) xǝrⱨi» — 11-15-ayǝtlǝrdǝ Sulayman sɵyümlükini qirayliⱪ baƣqiƣa, ⱨǝtta «Erǝn baƣqisi» («Beⱨix»)ning ɵzigǝ ohxitidu. U yǝnǝ Xulamitning pütün bǝdinidin ⱨuzurlanmaⱪqi ikǝnlikini bildüridu.

□ 4:16 «(16-ayǝt) xǝrⱨi» — Xulamit Sulaymanning deginidǝk ɵzini uningƣa toluⱪ bǝrmǝkqi bolup, muⱨǝbbǝtlixixkǝ tǝklip ⱪilidu. «Ximal xamili» bolsa salⱪin, adǝmni yengilanduridu; «jǝnub xamili» bolsa adǝmni illitip raⱨǝt beridu. (Pǝlǝstin üqün «xǝrⱪ xamili» ⱪorⱪunqluⱪ, ⱨǝmmǝ nǝrsini ⱪurutiwetidu).

□ 5:1 «Mǝn ɵz beƣimƣa kirdim, ... murmǝkkǝmni tetitⱪulirim bilǝn yiƣdim, ⱨǝrǝ kɵnikimni ⱨǝsilim bilǝn yedim; xarabimni sütlirim bilǝn iqtim» — Sulayman Xulamitning tǝklipini ⱪobul ⱪilip uning bilǝn toluⱪ muⱨǝbbǝtlixidu. «Dostlirim, yǝnglar! Iqinglar, kɵnglünglǝr haliƣanqǝ iqinglar, i axiⱪ-mǝxuⱪlar!» — bu sɵzlǝrni bǝlkim Yerusalem ⱪizlirningkidur. Ular (yaki toy ⱪoldaxliri) axiⱪ-mǝxuⱪlarning muⱨǝbbǝttin ⱨuzurlinixlirini toluⱪ ⱪollaydu. Ularning (Yerusalem ⱪizlirining) ⱪollixi bilǝn Hudaning ⱨǝrbir ǝr-ayalning otturisidiki muⱨǝbbitini, jümlidin jinsiy muⱨǝbbitini tǝstiⱪlaydiƣanliⱪi kɵrsitilidu; qünki u ɵzi bu ixlarni yaratⱪan.

■ 5:2 Top. 5:3

□ 5:6 «U sɵz ⱪilƣanda roⱨim qiⱪip kǝtkǝnidi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «U burulup kǝtkǝndǝ roⱨim qiⱪip kǝtkǝnidi».

□ 5:8 «(2-8-ayǝt) xǝrⱨi» — Xulamit ⱪara basⱪan bu qüxni kɵrgǝndǝ Sulayman bilǝn alliⱪaqan toy ⱪilƣan bolsa kerǝk. Uning qüxidǝ bolƣan inkasi wǝ tǝⱪǝzzasini 2:17dǝ wǝ 4:1-3dǝ hatirilǝngǝn birinqi qüxidiki pozitsiyǝsi bilǝn selixturƣanda tüptin ohximaydu. Bǝlkim qüx Xulamitning ⱨayatining ǝmǝliy ǝⱨwalini, yǝni uning Sulayman bilǝn ǝmǝliy muⱨǝbbitini ǝks ǝttürgǝn; qüxtǝ kɵrüngǝn bǝzi ixlar, xübⱨisizki, Sulaymanning muⱨǝbbitining, bolupmu jinsiy muⱨǝbbǝt jǝⱨǝttǝ Xulamitⱪa bolƣan tǝlǝplirini kɵrsitidu. U sɵyginining muⱨǝbbitigǝ yaki muⱨǝbbitining tǝlǝplirigǝ anqǝ sǝzgür bolmaydiƣan bolup ⱪalƣan ohxaydu. Bu sǝzgürsizlik ularning muⱨǝbbitigǝ intayin hǝtǝrlik idi; Xulamitning qüxidǝ Sulayman ketidu. Xuning bilǝn Xulamit qüx kɵrüx bilǝn muⱨǝbbǝtning ⱪimmǝtlikini bilip yetip, ixlarni yahxilaydu. Yǝnǝ muⱨim bir ix diⱪⱪitimizgǝ ǝrziyduki, qüxtǝ wǝ ǝmǝliy turmuxta, Sulayman (ǝrkǝk bolƣini bilǝn, padixaⱨ bolƣini bilǝn, pǝyƣǝmbǝr bolƣini bilǝnmu) ⱨeqⱪaqan Xulamitni «muⱨǝbbǝt»kǝ zorlimaytti, bǝlki Xulamitning ɵzi bilǝn muⱨǝbbǝtlixixini tǝlǝp ⱪilatti. 7-ayǝttǝ: Qüxidiki jesǝkqilǝr uni paⱨixǝ ayal dǝp ⱪariƣaqⱪa, uningƣa xundaⱪ muamilǝ ⱪilip, qümpǝrdini uningdin tartiwalidu.

□ 5:10 «Mening sɵyümlüküm ap’aⱪ wǝ parⱪiraⱪ, yürǝklik ǝzimǝt,...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Sɵyümlükümning yüzining aⱪ yeri ap’aⱪ, ⱪizil yeri ⱪipⱪizil...».

□ 5:12 «Yarixiⱪida ⱪoyulƣan» — yaki «yaⱪutlardǝk bezǝxkǝ bekitilgǝn».

□ 5:13 «Uning mǝngziliri bir tǝxtǝk puraⱪliⱪ ɵsümlüktǝktur; ayniƣan yeⱪimliⱪ güllüktǝk; uning lǝwliri nilupǝr, ular suyuⱪ murmǝkkini temitidu» — ayǝtning ibraniy tilini qüxinix sǝl tǝs, baxⱪa tǝrjimiliri uqrixi mumkin. Nemila bolmisun tetitⱪu wǝ huxpuraⱪliⱪ ɵsümlük baƣliri ottura xǝrⱪtǝ intayin az idi, ⱪimmǝtlik idi.

□ 5:16 «Uning aƣzi bǝkmu xerindur» — bu bǝlkim gǝp-sɵzlirining tatliⱪliⱪini kɵrsitidu. «(9-16-ayǝt) xǝrⱨi» — Xulamit ⱨazir baxⱪilarning aldida sɵyginini mahtaxtin ⱨeq tartinmaydu. U ⱨazir «ⱪoram taxta yoxurunƣan pahtǝk»tin kɵp dadil bolup kǝtti!

□ 6:1 «Sening sɵyümlüküng nǝgǝ kǝtkǝndu, ⱪiz-ayallar arisida ǝng güzǝl bolƣuqi? .... biz sǝn bilǝn billǝ uni izdǝyli!» — Yerusalem ⱪizlirining 5:9-ayǝttiki mazaⱪ wǝ gumanliri pütünlǝy yoⱪidi.

□ 6:3 «(2-3-ayǝt) xǝrⱨi» — adǝttǝ bu muⱨǝbbǝt xeiridǝ «baƣ» Xulamitning bǝdinini yaki ularning muⱨǝbbitining ɵzini kɵrsitidu. Muxu yǝrdǝ «baƣ» Sulayman Xulamitⱪa muⱨǝbbitini kɵrsǝtmǝktǝ, uning bǝdinidin yǝnǝ ⱨuzurlanmaⱪta, dǝp ⱪaraymiz. Xulamitning Sulaymanning ɵzigǝ baƣliƣan muⱨǝbbitigǝ ixǝnqi kamil: 2:16dǝ u: «sɵyümlüküm meningkidur, mǝn uningkidurmǝn» dǝydu; ⱨazir uningƣa nisbǝtǝn sɵyginining ɵzigǝ ǝmǝs, bǝlki ɵzining uningƣa tǝwǝ bolƣanliⱪi ǝng muⱨim ixtur. «U ɵz padisini nilupǝrlǝr arisida baⱪidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «u nilupǝr arisida ozuⱪlinidu». Biraⱪ nemila bolmisun buning kɵqmǝ mǝnisi tǝrjimimizningkidǝk bolidu — demǝk, Sulayman Xulamitning bǝdinidin ⱨuzurlanmaⱪta.

□ 6:4 «Sǝn güzǝl, i sɵyümlüküm, Tirzaⱨ xǝⱨiridǝk güzǝl» — Tirzaⱨ xǝⱨiri intayin güzǝl idi. Sulaymanning dǝwridin keyin u Israilning ximaliy padixaⱨliⱪining waⱪitliⱪ paytǝhti boldi («1Pad.» 15-bab).

□ 6:6 «Ular arisida ⱨeqbiri kǝm ǝmǝstur» — yaki «ular arisida ⱨeqbiri tuƣmastur».

□ 6:8 «Atmix hanix, sǝksǝn kenizǝkmu bar; ⱪizlar sanaⱪsiz» — «hanix»lar toluⱪ ayal dǝrijisidǝ, «kenizǝklǝr» ⱨǝrǝmdiki «kiqik hotun» dǝrijisidǝ, «ⱪizlar» kǝlgüsidiki kenizǝklǝr idi. Bularning sanliriƣa ⱪariƣanda Sulayman padixaⱨliⱪining dǝslipidila Xulamitni ɵz ǝmrigǝ alƣanidi. Keyin uning 700 ayali, 300 keniziki bolƣan («1Pad.» 11-babni kɵrüng). Biz bu ix üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 6:8 1Pad. 11:3

□ 6:9 «(4-9-ayǝt) xǝrⱨi» — Sulaymanning bu ⱪetimⱪi Xulamitni mahtiƣan bǝzi sɵzliri toy keqisidikigǝ ohxax bolƣini bilǝn, yengidin ⱪoxulƣan mahtaxliri tehimu küqlük. U yǝnǝ Xulamitni ⱪǝdirlǝydu, tehimu mahtaydu. Sulaymanning uningƣa baƣliƣan muⱨǝbbiti uning «ɵlqǝmgǝ yǝtkǝnliki»gǝ asaslanƣan ǝmǝs.

□ 6:10 «(10-ayǝt) xǝrⱨi» — Xulamit ⱨazir Sulaymanning muⱨǝbbitining tǝsiridǝ ixǝnqkǝ tolƣan, küqlük zat bolup qiⱪti. «Tang sǝⱨǝr jaⱨanƣa ⱪariƣandǝk» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Tang sǝⱨǝrdǝk nurluⱪ kɵrüngǝn,...»

□ 6:12 «(11-12-ayǝt) xǝrⱨi» — Xulamit yǝnǝ kǝmtǝrlik bilǝn bundaⱪ mahtaxlarƣa jawab beridu; u birdinla hanix bolƣan bolsimu, uning ɵz hǝlⱪigǝ baƣliƣan ⱨɵrmiti burunⱪidǝkla qongⱪurdur («mening esil hǝlⱪim», dǝydu). U tuyuⱪsiz sǝⱨraliⱪ ⱪiz Salaⱨiyitidin hanixliⱪ orniƣa qiⱪⱪanda ⱨeq adǝtlinǝlmigǝn. Əksiqǝ, u xu ǝtigǝndila «jilƣidiki gül-giyaⱨlarni kɵrüxkǝ, meƣizlar beƣiƣa qüxkǝn» idi, qünki bular bǝlkim uningƣa ɵz yurti Galiliyǝni ǝslitidu. 12-ayǝtni ibraniy tilida qüxinix bǝk tǝs, baxⱪa kɵp tǝrjimiliri uqrixi mumkin. Uning mǝnisi bizningqǝ ⱪandaⱪla bolmisun uning tuyuⱪsiz yuⱪiri orunƣa kɵtürülüxi bilǝn baƣliⱪtur.

□ 6:13 «Silǝr Xulamitning nemisigǝ ⱪariƣunglar bar?» — bu sɵzlǝrni Xulamit eytidu. «“ikki bargaⱨ” ussulƣa qüxkǝn waⱪtidikidǝk uningƣa ⱪaraymiz!» — bu sɵzlǝrni Yerusalem ⱪizliri eytidu. «Ikki bargaⱨ» — Ibraniy tilida «Maⱨanaim» degǝn yǝrni kɵrsitixi mumkin. «Ikki bargaⱨ» ussul bǝlkim muⱨǝbbǝtni ipadilǝydiƣan bir ussul idi. Izaⱨat: — Ⱪiz muxu yǝrdǝ «Xulamit» (xulamliⱪ ⱪiz) dǝp atilidu. U bǝlkim Galiliyǝdiki «Xunǝm» degǝn xǝⱨǝrdin kǝlgǝn. «Xunǝm» keyin «xulǝm» dǝp atalƣan. «Xulamit» yaki «xulamliⱪ» degǝnning baxⱪa bir mǝnisi «Sulayman hanim»; yǝni bir mǝnisi «kamil bolƣuqi». Muxu yǝrdǝ u yǝnǝ mahtaxlarƣa kǝmtǝrlik bilǝn jawab beridu.

□ 7:1 «Kǝxliringdǝ sening ⱪǝdǝmliring nemidegǝn güzǝl!» — yaki «kǝxliringdǝ sening putliring nemidegǝn güzǝl!».

□ 7:2 «Kindiking yumulaⱪ bir ⱪǝdǝⱨtur» — bǝzi alimlar «kindiking» degǝn sɵz jinsiy yolini, yaki tǝnning tɵwǝn ⱪismini kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. Undaⱪ bolsa Xulamit Sulayman aldida yalingaq bolup ussul oynaydu. «...uning ǝbjǝx xarabi kǝm ǝmǝs;..» — «ǝbjǝx xarab» Pǝlǝstindǝ adǝmni ǝng mǝst ⱪilidiƣan xarab ⱨesablinatti.

□ 7:5 «Padixaⱨ büdür qaqliringning mǝⱨbusidur» — uluƣ Sulayman padixaⱨ yezidiki bir ⱪizƣa «ǝsir boldi»! Muⱨǝbbǝtning küqi zordur!

□ 7:7 «Sening boyung palma dǝrihidǝk, kɵksüng üzüm ƣunqiliridǝktur» — «palma dǝrihi»ning ɵzi ünümlük, ⱨosulluⱪ dǝrǝh ⱨesablinidu. Xulamit egiz boyluⱪ wǝ zilwa, «ⱨosulluⱪ» dǝp ⱪaralƣan ohxaydu.

□ 7:8 «Palma dǝrihi üstigǝ qiⱪimǝn, xahlirini tutup yamiximǝn; kɵksiliring dǝrwǝⱪǝ üzüm tal ƣunqiliridǝk...» — palma dǝrihining hormilirini üzüx yaki güllirini qanglaxtürüp mewilik ⱪilix üqün uningƣa yamixip qiⱪixi kerǝk. Sulayman bu ohxitixta bǝlkim ikkila mǝnisini kɵqmǝ mǝnidǝ ixlitidu. Ⱨazir Xulamit bilǝn jinsiy munasiwǝt ɵtküzüxkǝ baxlaydu. «...burnungning puriⱪi almilardǝk, tanglayliringning tǝmi ǝng esil xarabdǝktur...» — «almilar» degǝnning baxⱪa birhil tǝrjimisi «ɵrüklǝr».

□ 7:9 «...mening sɵyümlükümning gelidin siliⱪ ɵtüp, lǝwlǝr, qixlardin teyilip qüxsun...!» — ibraniy tilida qüxinix bǝk tǝs, baxⱪa kɵp tǝrjimiliri uqrixi mumkin. Lekin omumiy mǝnisi eniⱪki, Xulamit Sulaymanning «muⱨǝbbǝtlixǝyli» degǝn tǝlipigǝ inkas ⱪayturup, toluⱪ ⱪobul ⱪilidu.

□ 7:10 «(1-10-ayǝt) xǝrⱨi» — 9-10-ayǝttǝ Xulamit Sulaymanning «muⱨǝbbǝtlixǝyli» degǝn tǝlipigǝ inkas ⱪayturup, toluⱪ ⱪobul ⱪilidu.

□ 7:11 «I sɵyümlüküm, kelǝyli, Etizlarƣa qiⱪayli; Yezilarda tünǝp kelǝyli,...» — Xulamitning ɵz yurtini yǝnǝ kɵrgüsi, xu yǝrdǝ Sulayman bilǝn dalada muⱨǝbbǝtlǝxküsi bar idi. 12-13-ayǝtnimu kɵrüng.

□ 7:13 «Muⱨǝbbǝtgüllǝr axu yǝrdǝ ɵz puriⱪini puritidu» — «muⱨbbǝtgül» degǝn gül jinsiy muⱨǝbbǝtni ⱪozƣaydiƣan birhil gül. «ixiklirimiz üstidǝ ⱨǝrhil esil mewǝ-qiwilǝr bardur, ...sǝn üqün ularni toplap tǝyyarlidim, i sɵyümlüküm!» — Ⱪanaanda (Pǝlǝstindǝ) hǝlⱪlǝr «ixik üsti»diki bir jaza üstidǝ ⱨǝrhil mewǝ-qewilǝrni saⱪlaydu.

□ 8:1 «Aⱨ, apamning kɵksini xoriƣan inimdǝk bolsang’idi! Seni talada uqritar bolsam, sɵyǝttim, wǝ ⱨeqkim meni kǝmsitmǝytti» — Pǝlǝstindǝ aqa-ukining ɵzara amraⱪliⱪini oquⱪ ipadilixi, sɵyüxi normal ǝⱨwal. Axiⱪ-mǝxuⱪlarning xundaⱪ ⱪilixi ǝyiblik dǝp ⱪaralƣaqⱪa, Xulamit «Sulaymanni inimdǝk bolsidi!» dǝp tilǝydu.

□ 8:2 «Sǝn manga tǝlim berǝtting» — Xulamit Sulaymanning danaliⱪidin ortaⱪlaxmaⱪqi. Yerusalemdiki ordida turƣanda Sulayman aldirax bolƣaqⱪa muxundaⱪ pursǝt az bolatti. Apisining ɵyidǝ bolsa dǝhlilǝr az bolidu. Ərning ayaliƣa bilim, danaliⱪni axurux pursitini yaritix mǝs’uliyiti bar. «Sǝn manga tǝlim berǝtting» degǝnning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Xu yǝrdǝ apam manga ɵgǝtkǝn». «Mǝn sanga tetitⱪu xarabidin iqküzǝttim; anarlirimning xǝrbitidin iqküzǝttim» — bǝlkim Xulamitning apisi inisini emitkǝndǝk (1-ayǝt), Sulaymanƣa ǝmqǝk salƣusi barliⱪini bildüridu.

□ 8:4 «...silǝr muⱨǝbbǝtni oyƣatmanglar, ⱪozƣimanglar!» — yaki «...uni baldur oyƣatⱪininglar, ⱪozƣiƣininglarning nemisi?!».

□ 8:5 Daladin qiⱪiwatⱪan bu zadi kim? Ɵz sɵyümlükigǝ yɵlinip?» — Xulamit ǝsliy toyƣa barƣan yol bilǝn ⱪaytip kelidu. Ular Yerusalemdin yeriha xǝⱨiridiki yol bilǝn qiⱪip Iordan dǝryasi jilƣisini boylap qɵl-bayawandin ɵtüp Xunǝmgǝ ⱪaytidu. Qɵl-bayawanning issiⱪi bilǝn u Sulaymanƣa yɵlinip mangidu. U xunqǝ ɵzgǝrgǝnki, yurttikilǝr uni tonumay ⱪalidu. Xunga bu sɵzlǝr Xulamitning yurtidiki ⱪizlarning degini bolsa kerǝk. «Mǝn alma dǝrihi astida seni oyƣatⱪanidim; axu yǝrdǝ apang tolƣaⱪ yǝp seni dunyaƣa qiⱪarƣanidi; axu yǝrdǝ seni tuƣⱪuqi tolƣaⱪ yǝp seni qiⱪarƣanidi» — bu sɵzlǝrni Sulayman Xulamitⱪa eytidu. Sulayman bǝlkim birinqi ⱪetim (padiqining ⱪiyapitidǝ) dǝl muxu alma dǝrihi astida Xulamitni uhlawatⱪan petidǝ uqratⱪanliⱪini ǝslǝydu. Xu alma dǝrihi dǝl Xulamitning apisi uni tuƣⱪan jay idi. «Mǝn alma dǝrihi astida seni oyƣatⱪanidim» — Muxu «oyƣitix» ⱨǝm uyⱪudin oyƣitixnimu, muⱨǝbbǝtkǝ oyƣitixnimu kɵrsǝtsǝ kerǝk. Sulayman bilǝn Xulamit Xulamitning ⱨayati baxlanƣan dǝl xu jayda («alma dǝrihi astida) ɵzara tɵwǝndiki ǝⱨdǝ (6-ayǝt) bilǝn baƣlixidu.

□ 8:6 «Meni kɵnglünggǝ mɵⱨürdǝk, bilikinggǝ mɵⱨürdǝk basⱪaysǝn..» — xǝrⱨi: Padixaⱨ ɵz mɵⱨüridin ⱨeqⱪaqan ayrilmaydu. Mɵⱨüri bolsa adǝttǝ altun-gɵⱨǝrdin yasalƣan bolup, intayin ⱪimmǝtlik nǝrsǝ idi. Ⱨǝrbir nǝrsǝ üstigǝ mɵⱨür basⱪanning mǝnisi «bu meningki» degǝn bolidu, ǝlwǝttǝ. Xulamit ɵzining Sulaymandin ⱨǝrgiz ayrilmasliⱪini halaydu, ɵzini alǝmgǝ: «mǝn Sulaymannikidurmǝn» dǝp ispatlimaⱪqi bolidu. «muⱨǝbbǝt... Yaⱨning dǝⱨxǝtlik bir yalⱪunidur!» — «Yaⱨ» — «Yaⱨwǝⱨ», yǝni Pǝrwǝrdigarning namining ⱪisⱪa xǝkli.

■ 8:7 1Kor. 13:8

□ 8:8 «(8-ayǝt) xǝrⱨi» — Xulamit kiqik singlisi üqün ǝnsirǝydu. U yatliⱪ bolƣuqǝ ⱪandaⱪ ⱪilip uni pak saⱪlax kerǝk? Muxu soal toƣruluⱪ oyliƣanda bǝlkim ɵzining yaxliⱪ waⱪitlirini ǝslǝydu.

□ 8:9 «(9-ayǝt) xǝrⱨi» — muxu ayǝttǝ Xulamitning ikki akisi uning soaliƣa (8-ayǝt) jawab beridu. Ularning singlisi ɵzini asraydiƣan, nomus ⱪilidiƣan ⱪiz bolsa («sepil bolsa»), undaⱪta akiliri uni mukapatlaydu. Biraⱪ ǝgǝr u nomusni saⱪlimaydiƣan, hǝtǝrlik yolƣa qiⱪmaⱪqi bolsa («ixik bolsa»), akiliri uni pǝwⱪul’addǝ ⱪoƣdaydu.

□ 8:10 «10-ayǝt xǝrⱨi» — Xulamit dǝrwǝⱪǝ «sepil» idi — baxⱪilarning ezitⱪuluⱪliriƣa toluⱪ qidiƣuqiliⱪi bar idi, u pütünlǝy nomusi bilǝn ɵtkǝnidi. Ɵzini pak saⱪliƣaqⱪa u Sulaymanning ǝⱨdisini ⱪobul ⱪilixⱪa tolimu tǝyyar idi. U ⱨazir bǝlkim ikki akisi ǝsli ɵzigǝ yürgüzgǝn ⱪattiⱪ muamilining zɵrürlükini kɵrüp yetixi mumkin idi. U sayisiz üzümzarda ixligǝndǝ «eziⱪturuluxning eⱨtimali» az idi; sayisi bolƣan mewilik dǝrǝhliri arisida ixligǝn bolsa, yaman niyǝtlik adǝm tǝripidin eziⱪturulux eⱨtimali bar bolatti.

□ 8:12 «11-12-ayǝt xǝrⱨi» — 11-12-ayǝt: bu ayǝtlǝrdǝ Xulamit ɵzining Sulaymanƣa toluⱪ mǝnsup ikǝnlikini tǝkitlǝydu. U ɵzini Sulaymanƣa beƣixliƣan bir üzümzarƣa ohxitidu. Sulaymanning barliⱪ üzümzarlirini baⱪⱪuqilar ɵzigǝ tegixlik in’amƣa erixidu, ǝlwǝttǝ. Xuningƣa ohxax Xulamit ⱨazir Sulaymandin ikki akisi üqün tegixlik in’am berixini soraydu. Qünki ular uni nomusqan ⱪilip toy ⱪilƣuqǝ uningdin hǝwǝr elip kǝlgǝnidi. 12-ayǝt: «Ɵzümning üzümzarim mana mening aldimda turidu» degǝn sɵzlǝr Xulamitning ɵz xǝhsini Sulaymanƣa beƣixliƣini pütünlǝy ihtiyarǝn, pütünlǝy ǝrkinlik bilǝn boldi, dǝp ipadilǝydu ⱨǝm tǝkitlǝydu. Ərkinlik mana muⱨǝbbǝtning ayrilmas bir ⱪismidur.

□ 8:13 «13-ayǝt xǝrⱨi» — Xulamitning kona dostliri (ⱨǝmraⱨlar) bǝlkim uningdin nahxa eytixni tǝlǝp ⱪilidu. Sulaymanningmu angliƣusi kelidu. Xulamit nahxa eytip sirtⱪa qiⱪip, Sulaymanni tɵwǝndikidǝk qaⱪiridu.

□ 8:14 «Tetitⱪular taƣliri üstidǝ yügürüp!» — yaki «Yetitⱪu ɵsümlük taƣliri üstidǝ yügürüp!».

Yǝxaya

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

49

50

51

52

53

54

55

56

57

58

59

60

61

62

63

64

65

66

Yǝxaya

1

Hudaning Israilƣa bolƣan «dǝwa»si ⱨǝm qaⱪiriⱪi

1 Uzziya, Yotam, Aⱨaz wǝ Ⱨǝzǝkiyalar Yǝⱨudaƣa padixaⱨ bolƣan waⱪitlarda, Yerusalem wǝ Yǝⱨuda toƣrisida, Amozning oƣli Yǝxaya kɵrgǝn ƣayibanǝ wǝⱨiy-alamǝtlǝr: —

2 «I asmanlar, anglanglar!

I yǝr-zemin, ⱪulaⱪ sal!

Qünki Pǝrwǝrdigar sɵz eytti: —

«Mǝn balilarni beⱪip qong ⱪildim,

Biraⱪ ular Manga asiyliⱪ ⱪildi.□  ■

3 Kala bolsa igisini tonuydu,

Exǝkmu hojayinining oⱪuriƣa mangidiƣan yolni bilidu,

Biraⱪ Israil bilmǝydu,

Ɵz hǝlⱪim ⱨeq yorutulƣan ǝmǝs.

4 Aⱨ, gunaⱨkar «yat ǝl»,

Ⱪǝbiⱨlikni toplap ɵzigǝ yükligǝn hǝlⱪ,

Rǝzillǝrning bir nǝsli,

Nijis bolup kǝtkǝn balilar!

Ular Pǝrwǝrdigardin yiraⱪlixip,

«Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqi»ni kɵzigǝ ilmidi,

Ular kǝynigǝ yandi.□  ■

5 Nemixⱪa yǝnǝ dumbalanƣunglar kelidu?

Nemixⱪa asiyliⱪ ⱪiliwerisilǝr?

Pütün baxliringlar aƣrip,

Yürikinglar pütünlǝy zǝiplixip kǝtti,■

6 Bexinglardin ayiƣinglarƣiqǝ saⱪ yeringlar ⱪalmidi,

Pǝⱪǝt yara-jaraⱨǝt, ixxiⱪ wǝ yiring bilǝn toldi,

Ular tazilanmiƣan, tengilmiƣan yaki ularƣa ⱨeq mǝlⱨǝm sürülmigǝn.□

7 Wǝtininglar qɵllǝxti;

Xǝⱨǝrliringlar kɵyüp wǝyranǝ boldi;

Yǝr-zemininglarni bolsa, yatlar kɵz aldinglardila yutuweliwatidu;

U yatlar tǝripidin dǝpsǝndǝ ⱪilinip qɵllixip kǝtti.■

8 Əmdi üzümzarƣa selinƣan qǝllidǝk,

Tǝrhǝmǝklikkǝ selinƣan kǝpidǝk,

Muⱨasirigǝ qüxkǝn xǝⱨǝrdǝk,

Zionning ⱪizi zǝip ⱪalduruldi.□

9 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar bizgǝ azƣinǝ «ⱪaldisi»ni ⱪaldurmiƣan bolsa,

Biz Sodom xǝⱨirigǝ ohxap ⱪalattuⱪ,

Gomorra xǝⱨirining ⱨaliƣa qüxüp ⱪalattuⱪ.□
  ■

10 I Sodomning ⱨɵkümranliri, Pǝrwǝrdigarning sɵzini anglap ⱪoyunglar,

«I Gomorraning hǝlⱪi, Hudayimizning ⱪanun-nǝsiⱨitigǝ ⱪulaⱪ selinglar!□

11 Silǝr zadi nemǝ dǝp Manga atap nurƣunliƣan ⱪurbanliⱪlarni sunisilǝr?» — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

— «Mǝn kɵydürmǝ ⱪoqⱪar ⱪurbanliⱪinglardin,

Bordaⱪ malning yaƣliridin toyup kǝttim,

Buⱪilar, paⱪlanlar, tekilǝrning ⱪanliridin ⱨeq hursǝn ǝmǝsmǝn.□  ■

12 Silǝr Mening aldimƣa kirip kǝlgininglarda,

Silǝrdin ⱨoyla-aywanlirimni xundaⱪ dǝssǝp-qǝylǝxni kim tǝlǝp ⱪilƣan? □

13 Biⱨudǝ «axliⱪ ⱨǝdiyǝ»lǝrni elip kelixni boldi ⱪilinglar,

Huxbuy bolsa Manga yirginqlik bolup ⱪaldi.

«Yengi ay» ⱨeytliri wǝ «xabat kün»lirigǝ,

Jamaǝt ibadǝt sorunliriƣa qaⱪirilixlarƣa —

Ⱪisⱪisi, ⱪǝbiⱨliktǝ ɵtküzülgǝn daƣduƣiliⱪ yiƣilixlarƣa qidiƣuqilikim ⱪalmidi.□

14 «Yengi ay» ⱨeytinglardin, bekitilgǝn ⱨeyt-bayriminglardin ⱪǝlbim nǝprǝtlinidu;

Ular manga yük bolup ⱪaldi;

Ularni kɵtürüp yürüxtin qarqap kǝttim.

15 Ⱪolunglarni kɵtürüp duaƣa yayƣininglarda,

Kɵzümni silǝrdin elip ⱪaqimǝn;

Bǝrⱨǝⱪ, kɵplǝp dualarni ⱪilƣininglarda, anglimaymǝn;

Qünki ⱪolliringlar ⱪanƣa boyaldi.■

16 Ɵzünglarni yuyup, paklininglar;

Ⱪilmixliringlarning rǝzillikini kɵz aldimdin neri ⱪilinglar,

Rǝzillikni ⱪilixtin ⱪolunglarni üzünglar;■

17 Yahxiliⱪ ⱪilixni ɵgininglar;

Adilliⱪni izdǝnglar,

Zomigǝrlǝrgǝ tǝnbiⱨ beringlar,

Yetim-yesirlǝrni naⱨǝⱪliⱪtin halas ⱪilinglar,

Tul hotunlarning dǝwasini soranglar.□

18 Əmdi kelinglar, biz munazirǝ ⱪilixayli, dǝydu Pǝrwǝrdigar,

Silǝrning gunaⱨinglar ⱪip-ⱪizil bolsimu,

Yǝnila ⱪardǝk aⱪiridu;

Ular ⱪizil ⱪuruttǝk toⱪ ⱪizil bolsimu,

Yungdǝk ap’aⱪ bolidu.□  ■

19 Əgǝr itaǝtmǝn bolup, anglisanglar,

Zemindiki esil mǝⱨsulattin bǝⱨrimǝn bolisilǝr;

20 Biraⱪ rǝt ⱪilip yüz ɵrisǝnglar,

Ⱪiliq bilǝn ujuⱪturulisilǝr»

— Qünki Pǝrwǝrdigar Ɵz aƣzi bilǝn xundaⱪ degǝn.

21 Sadiⱪ xǝⱨǝr ⱪandaⱪmu paⱨixǝ bolup ⱪaldi!?

Əslidǝ u adalǝt bilǝn tolƣanidi,

Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ uni makan ⱪilƣanidi,

Biraⱪ ⱨazir ⱪatillar uningda turuwatidu.□

22 Kümüxüng bolsa daxⱪalƣa aylinip ⱪaldi,

Xarabingƣa su arilixip ⱪaldi;■

23 Əmirliring asiyliⱪ ⱪilƣuqilar,

Oƣrilarƣa ülpǝt boldi;

Ularning ⱨǝrbiri pariƣa amraⱪ bolup,

Soƣa-salamlarni kɵzlǝp yürmǝktǝ;

Ular yetim-yesirlǝr üqün adalǝt izdimǝydu;

Tul hotunlarning dǝwasi ularning aldiƣa yǝtmǝydu.□  ■

24 Xunga — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Rǝb Pǝrwǝrdigar —

Yǝni Israildiki ⱪudrǝt Igisi eytidu: —

Mǝn küxǝndilirimni jazalap puhadin qiⱪimǝn,

Düxmǝnlirimdin ⱪisas alimǝn;□

25 Ⱪolumni üstünggǝ tǝgküzüp,

Seni tawlap, sǝndiki daxⱪalni tǝltɵküs tazilaymǝn,

Sǝndiki barliⱪ arilaxmilarni elip taxlaymǝn.■

26 Ⱨɵkümran-soraⱪqiliringlarni awwalⱪidǝk,

Mǝsliⱨǝtqiliringlarni dǝslǝptikidǝk ⱨalƣa kǝltürimǝn.

Keyin sǝn «Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪning Makani», «Sadiⱪ Xǝⱨǝr» — dǝp atilisǝn.

27 Əmdi Zion adilliⱪ bilǝn,

Wǝ uningƣa ⱪaytip kǝlgǝnlǝr ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn ⱪutⱪuzulup ⱨɵr ⱪilinidu. □

28 Biraⱪ asiylar wǝ gunaⱨkarlar birdǝk ujuⱪturulidu,

Pǝrwǝrdigardin yüz ɵrigüqilǝr bolsa ⱨalak bolidu.■

29 Xu qaƣda silǝr tǝxna bolƣan dub dǝrǝhliridin nomus ⱪilisilǝr,

Talliƣan baƣlardin hijil bolisilǝr.□

30 Qünki ɵzünglar huddi yopurmaⱪliri ⱪurup kǝtkǝn dub dǝrihidǝk,

Susiz ⱪuruⱪ bir baƣdǝk bolisilǝr.

31 Xu küni küqi barlar otⱪa xam piliki,

Ularning ǝjri bolsa, uqⱪun bolidu;

Bular ⱨǝr ikkisi tǝngla kɵyüp ketidu,

Ularni ɵqürüxkǝ ⱨeqkim qiⱪmaydu. □

2

Ahirⱪi zamanlardiki Yerusalem

1 Bular Amozning oƣli Yǝxaya Yerusalem wǝ Yǝⱨuda toƣrisida kɵrgǝn kalamdur: —

2 Ahir zamanlarda, Pǝrwǝrdigarning ɵyi jaylaxⱪan taƣ taƣlarning bexi bolup bekitilidu,

Ⱨǝmmǝ dɵng-egizlktin üstün ⱪilip kɵtürülidu;

Barliⱪ ǝllǝr uningƣa ⱪarap eⱪip kelixidu.□  ■

3 Nurƣun hǝlⱪ-millǝtlǝr qiⱪip bir-birigǝ: —

«Kelinglar, biz Pǝrwǝrdigarning teƣiƣa,

Yaⱪupning Hudasining ɵyigǝ qiⱪⱪayli;

U Ɵz yolliridin bizgǝ ɵgitidu,

Biz Uning tǝriⱪiliridǝ mangimiz» — deyixidu.

— Qünki ⱪanun-yolyoruⱪ Ziondin,

Pǝrwǝrdigarning sɵz-kalami Yerusalemdin qiⱪidiƣan bolidu.■

4 U ǝllǝr arisida ⱨɵküm qiⱪiridu,

Nurƣun hǝlⱪlǝrning ⱨǝⱪ-naⱨǝⱪlirigǝ kesim ⱪilidu;

Buning bilǝn ular ⱪiliqlirini sapan qixliri,

Nǝyzilirini orƣaⱪ ⱪilip soⱪuxidu;

Bir ǝl yǝnǝ bir ǝlgǝ ⱪiliq kɵtürmǝydu,

Ular ⱨǝm yǝnǝ uruxni ɵgǝnmǝydu.■

5 — «I Yaⱪup jǝmǝtidikilǝr,

Kelinglar, Pǝrwǝrdigarning nurida mangayli!».

Ⱨazirⱪi Yerusalem

6 — Sǝn Ɵz hǝlⱪing bolƣan Yaⱪup jǝmǝtini taxlap ⱪoydung;

Qünki ular xǝrⱪtiki hurapatlar bilǝn tolduruldi;

Ular Filistiylǝrdǝk pal salidu;

Ular qǝtǝlliklǝr bilǝn ⱪol tutuxidu;□

7 Zemini bolsa altun-kümüxkǝ tolup kǝtti;

Bayliⱪliri tügimǝs;

Yǝr-zemini atlarƣimu tolup kǝtti,

Jǝng ⱨarwiliri ⱨǝm tügimǝs;□

8 Zemini butlar bilǝnmu liⱪ bolup kǝtti;

Ular ɵz ⱪolliri bilǝn yasiƣanliriƣa,

Barmaⱪliri bilǝn xǝkillǝndürgǝnlirigǝ sǝjdǝ ⱪilixidu.

9 Xuning bilǝn puⱪralar egildürülidu,

Mɵtiwǝrlǝrmu tɵwǝn ⱪilinidu;

Sǝn ularning ⱪǝddini ruslimaysǝn ⱨǝm ⱨeq kǝqürüm ⱪilmaysǝn. □

«Pǝrwǝrdigarning küni»

10 Əmdi Pǝrwǝrdigarning wǝⱨxitidin,

Ⱨǝywisining xan-xǝripidin ɵzüngni ⱪaqur,

Hada taxlar iqigǝ kiriwal,

Topa-qanglar iqigǝ mɵküwal!

11 Qünki adǝmning tǝkǝbbur kɵzliri yǝrgǝ ⱪaritilidu,

Insanlarning ⱨakawurluⱪi pǝs ⱪilinidu;

Xu künidǝ yalƣuz Pǝrwǝrdigarla üstün dǝp mǝdⱨiyilinidu. ■

12 Qünki samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning xundaⱪ bir küni tǝyyar turidu: —

Xu küni ⱨǝrbir tǝkǝbbur wǝ mǝmǝdanlarning üstigǝ,

Ɵzini yuⱪiri saniƣanlarning üstigǝ qüxidu

(Xuning bilǝn ularning ⱨǝmmisi pǝs ⱪilinidu!),■

13 Xuningdǝk Liwanning egiz, pǝlǝkkǝ yetidiƣan barliⱪ kedir dǝrǝhlirining üstigǝ,

Baxandiki barliⱪ dub dǝrǝhlirining üstigǝ,

14 Egiz taƣlarning ⱨǝmmisigǝ,

Yuⱪiri kɵtürülgǝn barliⱪ dɵnglǝrning üstigǝ,

15 Ⱨǝrbir ⱨǝywǝtlik munarning üstigǝ,

Ⱨǝrbir mustǝⱨkǝm sepilning üstigǝ,

16 Tarxixtiki ⱨǝrbir soda kemisining üstigǝ,

Xundaⱪla barliⱪ güzǝl kemǝ gǝwdisining üstigǝ xu küni qüxüxkǝ tǝyyar turidu.□

17 Adǝmlǝrning kɵrǝngliki tɵwǝn ⱪilinip qüxürülüp,

Insanlarning tǝkǝbburliⱪi pǝs ⱪilinidu,

Xu künidǝ yalƣuz Pǝrwǝrdigarla üstün dǝp mǝdⱨiyilinidu.

18 Butlar bolsa ⱨǝmmisi kɵzdin yoⱪilidu.□

19 Pǝrwǝrdigar yǝrni dǝⱨxǝtlik silkindürüxkǝ ornidin turidiƣan qaƣda,

Ular ɵzlirini Uning wǝⱨxitidin, Uning ⱨǝywisining xan-xǝripidin ⱪaqurup,

Hada tax ƣarlirining iqigǝ,

Yǝr yüzidiki ɵngkürlǝrgǝ kiriwalidu;

20 Xu künidǝ kixilǝr ɵzigǝ qoⱪunuxⱪa yasiƣan kümüx butliri wǝ altun butlirini ⱪariƣu qaxⱪanlarƣa wǝ xǝpǝrǝnglǝrgǝ taxlap beridu;

21 Pǝrwǝrdigar yǝrni dǝⱨxǝtlik silkindürüxkǝ ornidin turidiƣan qaƣda,

Ular ɵzlirini Uning wǝⱨxitidin, Uning ⱨǝywisining xan-xǝripidin ⱪaqurup,

Hada tax qaklirining iqigǝ,

Yarlarning yeriⱪliriƣa kiriwalidu;

22 Ümidinglarni nǝpisi dimiƣidila turidiƣan insandin üzünglar,

Qünki insan zadi nemǝ idi?!

3

Yǝⱨuda-Yerusalemning ⱪǝbiⱨlikigǝ qüxidiƣan jaza

1 Qünki, ⱪara! Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Rǝb Pǝrwǝrdigar,

Yerusalem wǝ Yǝⱨudaƣa ⱪuwwǝt wǝ yɵlǝnqük bolƣan barliⱪ nǝrsilǝrni yoⱪ ⱪilidu,

— Yǝni ⱪuwwǝt bolƣan pütkül ax-nan,

Yɵlǝnqük bolƣan ⱨǝmmǝ su, □

2 Palwan wǝ lǝxkǝr,

Sotqi wǝ pǝyƣǝmbǝr,

Palqi wǝ aⱪsaⱪal,

3 Əllik bexi, mɵtiwǝr wǝ mǝsliⱨǝtqi,

Ⱨünǝrwǝn ustilar wǝ jadu ⱪilƣuqilarni yoⱪ ⱪilidu.

4 — «Ularning orniƣa yaxlarni ǝmǝldar ⱪilimǝn,

Bǝthuy balilar ularning üstidin idarǝ ⱪilidu.

5 Puⱪralar bir-birini ezidu,

Ⱨǝrbiri ⱪoxnisi tǝripidin ezilidu;

Balilar ⱪerilarƣa,

Muttǝⱨǝmlǝr mɵtiwǝrlǝrgǝ ǝdǝpsizlik ⱪilidu;

6-7 Xu küni birsi ata jǝmǝtidiki ⱪerindixini tutuwelip, uningƣa: —

«Sizning kiyim-keqikingiz bar; bizgǝ yetǝkqi bolung, bu harabilǝr ⱪolingiz astida bolsun», — dǝydu;

U jawabǝn ⱪolini kɵtürüp ⱪǝsǝm iqip: «Dǝrdinglarƣa dǝrman bolalmaymǝn;

Ɵyümdimu ya ax-nan ya kiyim-keqǝk yoⱪ;

Meni hǝlⱪⱪǝ yetǝkqi ⱪilmanglar!» — dǝydu.

8 Qünki Yerusalem putlixidu-qüxkünlixidu,

Yǝⱨuda bolsa yiⱪilidu;

Sǝwǝbi, ularning tili wǝ illǝtliri Pǝrwǝrdigarƣa ⱪarxi qiⱪip,

Xǝrǝp Igisining kɵzliri aldida isyankarliⱪ ⱪildi.□

9 Ularning qirayi ɵzlirigǝ ⱪarxi guwaⱨliⱪ beridu;

Ular Sodom xǝⱨiridǝk gunaⱨini ⱨeq yoxurmay,

Oquⱪ-axkara jakarlaydu.

Ularning jeniƣa way! Ular yamanliⱪni ɵz bexiƣa qüxürgǝn!

10 Ⱨǝⱪⱪaniylarƣa eytⱪinki,

Ular aman-esǝnliktǝ turidu,

Ular ɵz ǝmllirining mewisini yǝydu;

11 Rǝzillǝrgǝ way! Bexiƣa yamanliⱪ qüxidu,

Qünki ɵz ⱪoli bilǝn ⱪilƣanliri ɵzigǝ yanidu.

12 Mening hǝlⱪimdǝ bolsa, balilar ularni har ⱪilidu,

Ayallar ularni idarǝ ⱪilidu;

I hǝlⱪim! Silǝrni yetǝklǝwatⱪanlar silǝrni azduridu,

Ular mangidiƣan yolliringlarni yoⱪ ⱪilidu.□

13 Pǝrwǝrdigar Ɵz dǝwasini soraxⱪa orun alidu,

Hǝlⱪ-millǝtlǝr üstidin ⱨɵküm qiⱪirixⱪa ɵrǝ turidu;

14 Pǝrwǝrdigar Ɵz hǝlⱪining aⱪsaⱪalliri wǝ ǝmirliri bilǝn dǝwalixip, ularƣa: — Üzümzarni yǝp tügǝtkǝnlǝr silǝr ɵzünglar,

Ajiz mɵminlǝrdin alƣan olja ɵyünglarda yatidu, dǝydu.

15 — Silǝrning hǝlⱪimni axundaⱪ ezip,

Ajiz mɵminlǝrning yüzlirigǝ dǝssǝp zadi nemǝ ⱪilƣininglar? — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Rǝb Pǝrwǝrdigar.

Yerusalemdiki «moda ⱪoƣlixidiƣan» tǝkǝbbur ⱪiz-ayallarƣa qüxidiƣan jaza

16 Pǝrwǝrdigar yǝnǝ mundaⱪ dedi: —

«Zion ⱪiz-ayalliri tǝkǝbburluⱪ ⱪilip,

Ⱪax-kirpiklirini süzüp,

Kɵzlirini oynitip, naz ⱪilip taytanglixip,

Putlirini jildirlitip mengip yürixidu;

17 Xunga Rǝb Zion ⱪiz-ayallirining bax qoⱪⱪilirini taz ⱪilidu,

Pǝrwǝrdigar ularning uyat yǝrlirini eqiwetidu». □

18 Axu küni Rǝb ularni güzǝllikidin mǝⱨrum ⱪilidu;

— Ularning oxuⱪ jildiraⱪlirini,

Bax jiyǝklirini, ay xǝkillik marjanlirini,

19 Ⱨalⱪilirini, bilǝzüklirini, qümpǝrdǝ-qaqwanlirini,□

20 Romallirini, oxuⱪ zǝnjirlirini, potilirini, ǝtirdanlirini, tiltumarlirini,

21 Üzüklirini, burun ⱨalⱪilirini,

22 Ⱨeytliⱪ tonlirini, yopuⱪlirini, pürkǝnjilirini, ⱨǝmyanlirini,

23 Əynǝklirini, ap’aⱪ iq kɵynǝklirini, sǝllilirini wǝ tor pǝrdilirining ⱨǝmmisini elip taxlaydu.

24 Əmdi xundaⱪ boliduki,

Ətir puriⱪining orniƣa bǝtbuyluⱪ;

Potining ornida arƣamqa,

Qirayliⱪ yasiƣan qaqlirining ornida taz bexi,

Kelixkǝn tonning ornida bɵz rǝhtlǝr,

Güzǝllikining ornida daƣmal tamƣisi bolidu.

25 Sening yigitliring ⱪiliqlinip,

Baturliring jǝngdǝ yiⱪilidu.

26  Zionning ⱪowuⱪliri zar kɵtürüp matǝm tutidu;

U yalingaqlanƣan ⱨalda yǝrgǝ olturup ⱪalidu.

4

Dawami

1 Xu küni yǝttǝ ayal bir ǝrni tutuwelip, uningdin: — «Biz ɵz nenimizni yǝymiz, ɵz kiyim-keqǝklirimizni kiyimiz; pǝⱪǝt bizni rǝswaliⱪtin halas ⱪilix üqün, bizni namingizƣa tǝwǝ ⱪilixingizni ɵtünimiz!» — dǝydu. □

2 Xu küni «Pǝrwǝrdigarning xehi» uning güzǝlliki ⱨǝm xǝripini kɵrsǝtküqi bolidu,

Zemin bǝrgǝn mewǝ bolsa,

Ⱪeqip ⱪutulƣan Israildikilǝrgǝ xɵⱨrǝt wǝ güzǝllik kǝltüridu.□

3 Ⱨǝm xundaⱪ ix boliduki,

Zionda ⱪalƣanlar, Yerusalemda tohtitilƣanlar,

Yǝni Yerusalemda ⱨayat dǝp tizimlanƣanlarning ⱨǝmmisi pak-muⱪǝddǝs dǝp atilidu.□

4 Xu qaƣda Rǝb adalǝt yürgüzgüqi roⱨ ⱨǝm kɵydürgüqi roⱨ bilǝn,

Zion ⱪizlirining pasiⱪliⱪini yuyup,

Yerusalemning ⱪan daƣlirini tazilaydu.

5 Xu qaƣda Pǝrwǝrdigar kündüzdǝ Zion teƣidiki ⱨǝrbir ɵy,

Xundaⱪla barliⱪ ibadǝt sorunlarning üstigǝ is-tütǝk wǝ bulut,

Kǝqtǝ bolsa ot yalⱪunining julasini yaritidu;

Qünki xan-xǝrǝpning üstidǝ sayiwǝn bar bolidu. □

6 Xu küni, kündüzdǝ tomuz issiⱪⱪa sayǝ ⱪilidiƣan,

Hǝtǝrdin panaⱨlinidiƣan, boran-yamƣurlarƣa dalda bolidiƣan bir sayiwǝnlik kǝpǝ bolidu».

5

Üzümzar nahxisi

1 Mǝn ɵz sɵygǝn yarimƣa,

Mening sɵyümlüküm üqün ɵz üzümzari toƣruluⱪ bir küy eytip berǝy;

Sɵyümlükümning munbǝt bir dɵng üstidǝ üzümzari bar idi; □

2 U ⱨǝmmǝ yerini kolap taxlarni elip taxlidi,

Əng esil üzüm teli tikti;

U üzümzar otturisiƣa kɵzitix munari saldi,

Üzümzar iqidimu xarap kɵlqiki ⱪazdi,

Andin üzümdin yahxi ⱨosul kütti;

Biraⱪ buning orniƣa, üzümzar aqqiⱪ üzümlǝrnila bǝrdi.□

3 Ⱪeni, i Yerusalemdikilǝr wǝ Yǝⱨudaning adǝmliri,

Mǝn bilǝn üzümzarimning otturisidin ⱨɵküm qiⱪiringlar!

4 Mening üzümzarimda ⱪilƣudǝk yǝnǝ nemǝ ixim ⱪaldi?

Yahxi üzümlǝrni kütkinimdǝ,

Nemixⱪa pǝⱪǝt aqqiⱪ üzümnila qiⱪirip bǝrdi?■

5 Əmdi ⱨazir Ɵz üzümzarimni nemǝ ⱪilidiƣinimni silǝrgǝ eytip berǝy: —

Uning qitlaⱪlirini elip taxlaymǝn, u yutuwetilidu;

Uning tamlirini qeⱪip ƣulitimǝn, u qǝylinidu.□  ■

6 Mǝn uni qɵllükkǝ aylandurimǝn;

Ⱨeqkim uni qatap-putap, pǝrwix ⱪilmaydu;

Jiƣanlar wǝ tikǝnlǝr uningda ɵsüp qiⱪidu;

Bulutlarƣa uning üstigǝ ⱨeq yamƣur yaƣdurmanglar dǝp buyruymǝn.

7 Qünki samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning üzümzari — Israil jǝmǝti,

Uning huxalliⱪi bolƣan ɵsümlük bolsa — Yǝⱨudadikilǝrdur;

U adalǝt mewisini kütkǝn,

Biraⱪ mana ǝmdi zulum kɵrdi;

Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni kütkǝn,

Biraⱪ mana ǝmdi nalǝ-pǝryad boldi!□  ■

8 Hǝⱪlǝrgǝ ⱨeq orun ⱪaldurmay ɵyni-ɵygǝ, etizni-etizƣa uliƣanlarƣa way!

Ɵzünglarni yalƣuz zeminda ⱪaldurmaⱪqimusilǝr?■

9 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mening ⱪuliⱪimƣa mundaⱪ dedi: —

«Kɵpligǝn ɵylǝr,

Dǝrwǝⱪǝ ⱨǝywǝtlik, ⱨǝxǝmǝtlik ɵylǝr adǝmzatsiz, harab bolidu.

10 Bǝrⱨǝⱪ, ⱪiriⱪ moluⱪ üzümzar pǝⱪǝt altǝ küp xarab beridu,

Ottuz kürǝ dan bolsa pǝⱪǝt üq kürǝ ⱨosul beridu. □

11 Mǝy iqixkǝ aldirap tang atⱪanda ornidin turƣanlarƣa,

Ⱪarangƣu qüxixigǝ ⱪarimay, xarabtin kǝyp bolƣuqǝ besip olturƣanlarƣa way!■

12 Ularning ziyapǝtliridǝ qiltar wǝ lira, tǝmbur wǝ nǝy, xarabmu bar;

Biraⱪ ular Pǝrwǝrdigarning ⱪilƣanliriƣa wǝ ⱪol ixliriƣa ⱨeq etiwar ⱪilmaydu.□

13 Xu sǝwǝbtin ɵz hǝlⱪim bilimdin hǝwǝrsiz bolƣanliⱪi tüpǝylidin sürgün bolup ketidu;

Esilzadiliri eqirⱪixip,

Puⱪraliri ussuzluⱪtin ⱪurup ketidu.■

14 Xunga tǝⱨtisara nǝpsini yoƣinitip,

Aƣzini ⱨang aqidu;

Ularning xɵⱨrǝtliri, top-top adǝmliri, ⱪiⱪas-sürǝn kɵtürgüqiliri wǝ nǝƣmǝ oyniƣuqiliri biraⱪla iqigǝ qüxüp ketidu.□

15 Puⱪralar egildürülidu,

Mɵtiwǝrlǝrmu tɵwǝn ⱪilinidu,

Tǝkǝbburlarning kɵzliri yǝrgǝ ⱪaritilidu;

16 Biraⱪ samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar adalǝt yürgüzginidǝ üstün dǝp mǝdⱨiyilinidu,

Pak-muⱪǝddǝs bolƣuqi Tǝngri ⱨǝⱪⱪaniyliⱪidin pak-muⱪǝddǝs dǝp bilinidu.

17 Xu qaƣda ⱪozilar ɵz yaylaⱪlirida turƣandǝk otlaydu,

Musapirlarmu baylarning wǝyranǝ ɵyliridǝ ozuⱪlinidu.□  ■

18 Ⱪǝbiⱨlikni aldamqiliⱪning yipliri bilǝn,

Gunaⱨni ⱨarwa arƣamqisi bilǝn tartⱪanlarƣa way!□

19 Yǝni: «Huda aldirisun!

Ixlirini Ɵzi ittikrǝk ada ⱪilsun,

Xuning bilǝn biz uni kɵrǝlǝymiz!

«Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqi»ning niyǝt ⱪilƣini yeⱪinlixip ixⱪa axurulƣay,

Biz uni biliwalayli!» — degǝnlǝrgǝ way!□

20 Yamanni yahxi, yahxini yaman degüqilǝrgǝ,

Ⱪarangƣuluⱪni nurning, nurni ⱪarangƣuluⱪning orniƣa ⱪoyƣuqilarƣa,

Aqqiⱪni tatliⱪning, tatliⱪni aqqiⱪning orniƣa ⱪoyƣuqilarƣa way!

21 Ɵzlirini dana dǝp qaƣliƣanlarƣa,

Ɵz nǝziridǝ ɵzlirini ǝⱪilliⱪ dǝp ⱪariƣanlarƣa way!■

22 Xarab iqixkǝ batur bolƣanlarƣa,

Ⱨaraⱪni ǝbjǝx ⱪilixta ⱪǝⱨriman bolƣanlarƣa,□

23 Yǝni para üqün rǝzillǝrni aⱪlap,

Xuning bilǝn ⱨǝⱪⱪaniylarning adalitini rǝt ⱪilƣuqilarƣa way!■

24 Xunga, ot yalⱪunliri samanlarni yutuwǝtkǝndǝk,

Yalⱪunlarda mǝnggǝnlǝr solixip yoⱪalƣandǝk,

Ularning yiltizliri qirip ketidu,

Gül-qeqǝkliri qang-tozangdǝk tozup ketidu;

Qünki ular samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning yolyoruⱪ-ⱪanunini qǝtkǝ ⱪaⱪⱪan,

Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqining sɵz-kalamini kɵzgǝ ilmiƣanidi.■

25 Xunga Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi Ɵz hǝlⱪigǝ ⱪarap ⱪaynaydu,

U ularƣa ⱪarap ⱪolini kɵtürüp, ularni urup yiⱪitidu.

Taƣlar tǝwrinip ketidu;

Ɵlüklǝr ǝhlǝtlǝrdǝk koqilar otturisida dɵwǝ-dɵwǝ bolidu.

Muxundaⱪ ixlar bolsimu,

Uning ƣǝzipi yǝnila yanmaydu,

Sozƣan ⱪoli yǝnila ⱪayturulmay turidu.■

26 U yiraⱪtiki ǝllǝrni qaⱪirip tuƣni kɵtüridu,

U yǝr yüzining qǝt yaⱪisidin bir ǝlni üxⱪirtip qaⱪiridu;

Mana ular tezdin aldirap kelidu!

27 Ulardin ⱨeqbiri qarqap kǝtmǝydu,

Putlixipmu kǝtmǝydu.

Ⱨeqbiri mügdimǝydu, uhlimaydu,

Baƣliƣan bǝlwaƣliridin ⱨeqbiri boximaydu,

Qoruⱪlirining boƣⱪuqliridin ⱨeqbiri üzülmǝydu;

28 Ularning oⱪliri ittik,

Barliⱪ oⱪyalirining kiriqliri tartilip tǝyyar turidu,

Atlirining tuyaⱪliri qaⱪmaⱪ texidǝk bolidu,

Jǝng ⱨarwilirining qaⱪliri ⱪoyuntazdǝk aylinidu;

29 Ularning ⱨɵrkirǝxliri xirningkidǝk bolidu,

Ular arslanlardǝk ⱨɵrkirixidu,

Dǝrwǝⱪǝ, ular owƣa erixkǝndǝ ƣaȥ-ƣuȥ ⱪilip ⱨɵrpiyixidu;

Owni ⱪutⱪuzƣudǝk ⱨeqkim bolmay,

Ular uni elip ketidu.

30 Xu küni ular dengizlar ⱨɵrkürigǝndǝk owƣa ⱨɵrkirixidu;

Əgǝr birǝrsi yǝr-zeminƣa ⱪariƣudǝk bolsa,

Pǝⱪǝt ⱪarangƣuluⱪ, dǝrd-ǝlǝmnila kɵridu!

Ⱨǝrⱪandaⱪ nur bulut-tuman tǝripidin ƣuwalixidu. □  ■

6

Hudaning Yǝxayani pǝyƣǝmbǝr ⱪilip qaⱪirixi

1 Uzziya padixaⱨ alǝmdin ɵtkǝn yili mǝn Rǝbni kɵrdüm;

U intayin yuⱪiri kɵtürülgǝn bir tǝhttǝ olturatti;

Uning toni muⱪǝddǝs ibadǝthaniƣa bir kǝlgǝnidi. ■

2 Uning üstidǝ saraflar pǝrwaz ⱪilip turatti;

Ⱨǝrbirining altǝ tal ⱪaniti bar idi;

Ikki ⱪaniti bilǝn u yüzini yapatti,

Ikki ⱪaniti bilǝn u putini yapatti,

Wǝ ikki ⱪaniti bilǝn u pǝrwaz ⱪilip turatti.□  ■

3 Ulardin biri baxⱪa birsigǝ: — «Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, muⱪǝddǝs, muⱪǝddǝs, muⱪǝddǝstur!

Barliⱪ yǝr yüzi uning xan-xǝripigǝ tolƣan!» — dǝp towlawatatti.□  ■

4 Towliƣuqining awazidin dǝrwazining kexǝkliri tǝwrinip kǝtti,

Ɵy is-tütǝk bilǝn ⱪaplandi.

5 Xuning bilǝn mǝn: — «Ɵzümgǝ way! Mǝn tügǝxtim! Qünki mǝn lǝwliri napak adǝmmǝn ⱨǝm napak lǝwlik hǝlⱪ bilǝn arilixip turup, ɵz kɵzüm bilǝn Padixaⱨⱪa, yǝni samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa ⱪaridim!» — dedim.□

6 Xuning bilǝn saraflardin biri ⱪolida ⱪurbangaⱨtin bir qoƣni lahxigirƣa ⱪisip elip, yenimƣa uqup kǝldi; 7 u uni aƣzimƣa tǝgküzüp: — «Mana, bu lǝwliringgǝ tǝgdi; sening ⱪǝbiⱨliking elip taxlandi, gunaⱨing kafarǝt bilǝn kǝqürüm ⱪilindi» — dedi.□  ■

8 Andin mǝn Rǝbning: — «Mǝn kimni ǝwǝtimǝn? Kim Bizgǝ wǝkil bolup baridu?» degǝn awazini anglidim.

Xuning bilǝn mǝn: — «Mana mǝn! Meni ǝwǝtkǝysǝn» — dedim.

9 Wǝ U: «Barƣin; muxu hǝlⱪⱪǝ mundaⱪ dǝp eytⱪin: — «Silǝr anglaxni anglaysilǝr, biraⱪ qüxǝnmǝysilǝr;

Kɵrüxni kɵrüsilǝr, biraⱪ bilip yǝtmǝysilǝr. ■

10 Muxu hǝlⱪning yürikini tax ⱪilƣin;

Ularning ⱪulaⱪlirini eƣir,

Kɵzlirini kor ⱪilƣin;

Bolmisa, ular kɵzliri bilǝn kɵrǝlǝydiƣan,

Ⱪuliⱪi bilǝn angliyalaydiƣan,

Kɵngli bilǝn qüxinǝlǝydiƣan ⱪilinip,

Yolidin yandurulup saⱪaytilƣan bolatti».□  ■

11 Andin mǝn: — «Rǝb, bu ǝⱨwal ⱪaqanƣiqǝ dawamlixidu?» — dǝp soriwidim,

U jawabǝn: — «Ta xǝⱨǝrlǝr harab ⱪilinip aⱨalisiz,

Ɵylǝr adǝmzatsiz,

Zemin pütünlǝy qɵlgǝ aylinip bolƣuqǝ,□

12 Pǝrwǝrdigar adǝmlirini yiraⱪlarƣa yɵtkǝp,

Zemindiki taxliwetilgǝn yǝrlǝr kɵp bolƣuqǝ bolidu» — dedi.

13 «Ⱨalbuki, zeminda adǝmlǝrning ondin birila ⱪalidu;

Ular zeminƣa ⱪaytip kelip yǝnǝ yutuwetilidu,

Kesilgǝn bir dub yaki arar dǝrihining kɵtikidǝk bolidu;

Kɵtǝk bolsa «muⱪǝddǝs nǝsil» bolur. □

7

Dawut jǝmǝtigǝ selinƣan tǝⱨdit; •••• Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨning tuƣuluxi toƣruluⱪ bexarǝt

1  Yǝⱨuda padixaⱨi Aⱨaz (Uzziyaning nǝwrisi, Yotamning oƣli) tǝhtkǝ olturƣan künliridǝ, mundaⱪ ix boldi: —

Suriyǝning padixaⱨi Rǝzin wǝ Israil padixaⱨi Rǝmaliyaning oƣli Pikaⱨ Yerusalemƣa ⱪarxi jǝng ⱪildi, lekin üstünlükkǝ erixǝlmidi.□  ■

2 Dawutning jǝmǝtigǝ: —

«Suriyǝ Əfraim bilǝn ittipaⱪlixip birlǝxmǝ ⱪoxun ⱪurdi» — degǝn hǝwǝr kǝldi.

Xuning bilǝn padixaⱨ jǝmǝtidikilǝrning kɵngli wǝ hǝlⱪining kɵngli ormanlar xamalda silkinip kǝtkǝndǝk silkinip kǝtti.□

3 Andin Pǝrwǝrdigar Yǝxayaƣa mundaⱪ dedi: — «Sǝn wǝ oƣlung Xear-Jaxub qiⱪip, kir yuƣuqilarning etizining boyidiki yolƣa, yuⱪiri kɵlqǝk norining bexiƣa berip, axu yǝrdǝ Aⱨaz bilǝn kɵrüxkin. □ 4 Sǝn uningƣa: — «Sǝn eⱨtiyat bilǝn kɵnglüngni toⱪ tut! Bu ikki kɵymǝs otⱪaxning kɵtikidin, yǝni Rǝzin ⱨǝm Suriyǝning wǝ Rǝmaliyaning oƣlining dǝxti-ƣǝzǝpliridin ⱪorⱪma, yürǝkzadi bolup kǝtmǝ! 5 Qünki Suriyǝ, Əfraim wǝ Rǝmaliyaning oƣli seni ⱪǝstlǝp: —

6 «Biz Yǝⱨudaƣa besip kirip, parakǝndiqilik tuƣdurup, ɵzimiz üqün talan-taraj ⱪilip, uningƣa bir padixaⱨni, yǝni Tabǝǝlning oƣlini tiklǝyli!» degǝnidi.□

7 Xunga Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

«Bu sɵz aⱪmaydu, ⱨeq ǝmǝlgǝ axmaydu;

8 Qünki Suriyǝning bexi Dǝmǝxⱪ xǝⱨiri wǝ Dǝmǝxⱪ xǝⱨirining bexi Rǝzindur, halas;

Wǝ atmix bǝx yil iqidǝ Əfraim xundaⱪ bitqit boliduki, ularni «bir hǝlⱪ» degili bolmaydu;

9 Wǝ Əfraimning bexi Samariyǝ xǝⱨiridur,

Samariyǝ xǝⱨirining bexi Rǝmaliyaning oƣlidur, halas;

Silǝr bularƣa ixǝnmisǝnglar, mustǝⱨkǝmlǝnmǝysilǝr» — degin».□

10 Pǝrwǝrdigar yǝnǝ Aⱨazƣa sɵz ⱪilip: —

11 «Ɵzüng üqün bexarǝt sora; mǝyli yǝrning tegidǝ yaki pǝlǝkning ⱪǝridǝ bolsun sorawǝr» — dedi. □

12 Biraⱪ Aⱨaz jawabǝn: «Mǝn ⱨǝm sorimaymǝn ⱨǝm Pǝrwǝrdigarni sinaⱪta ⱪoymaymǝn» — dedi.□

13 Andin Yǝxaya: — Əmdi i Dawut jǝmǝtidikilǝr, anglap ⱪoyunglar, adǝmlǝrning sǝwr-taⱪitini ⱪoymiƣininglarni az dǝp, silǝr Hudayimning sǝwr-taⱪitinimu ⱪoymiƣiliwatamsilǝr? 14 Xunga Rǝb Ɵzi silǝrgǝ bir bexarǝt beridu: —

Mana, pak ⱪiz ⱨamilidar bolup bir oƣul tuƣidu; u uning ismini «Immanuel» dǝp ataydu. □  ■ 15 Yahxiliⱪni tallap, yamanliⱪni rǝt ⱪilixni bilgüqǝ u pixlaⱪ wǝ bal yǝydu. □ 16 Qünki bu yax bala yahxiliⱪni tallap, yamanliⱪni rǝt ⱪilixni bilgüqǝ, sǝn nǝprǝtlinidiƣan bu ikki padixaⱨning yǝr-zeminliri taxlinip ⱪalidu. □ 17 Qünki Pǝrwǝrdigar sening wǝ atangning jǝmǝtigǝ Əfraim Yǝⱨudadin ayrilƣan kündin buyan bolup baⱪmiƣan ⱪattiⱪ künlǝrni qüxüridu. U künlǝr bolsa Asuriyǝning padixaⱨidin ibarǝttur!

18 Xu küni Pǝrwǝrdigar Misirning pinⱨan eriⱪliridiki paxilarni wǝ Asuriyǝdiki ⱨǝrilǝrni üxⱪirtip qaⱪiridu; 19 ularning ⱨǝmmisi kelip ⱨǝrbir hilwǝt jilƣilarƣa, taxlarning ⱨǝrbir araqliriƣa, ⱨǝmmǝ yantaⱪlarƣa wǝ ⱨǝmmǝ yaylaⱪlarƣa ƣuȥȥidǝ ⱪonuxidu.□

20 Axu küni, Rǝb Əfrat dǝryasining nerisidin ijarigǝ alƣan bir ustira bilǝn, yǝni Asuriyǝ padixaⱨi bilǝn qaq qüxüridu; muxu ustira baxning qeqini, putning tüklirini wǝ saⱪalnimu qüxürüp ƣirdaydu; □ 21 xu künlǝrdǝ bir kixi yax bir siyir wǝ ikki ⱪoy baⱪidu, 22 ularning xunqǝ kɵp süt bǝrginidin u seriⱪ may yǝydu; dǝrwǝⱪǝ, zeminda ⱪalƣanlarning ⱨǝmmisi seriⱪ may wǝ bal yǝydu.□

23 Wǝ xundaⱪ boliduki, ⱨǝr teli bir kümüx tǝnggigǝ yaraydiƣan, ming teli bar üzümzarliⱪ bolƣan ⱨǝrbir jay jiƣanliⱪⱪa wǝ tikkǝnlikkǝ aylinip ketidu; ■ 24 Axu yǝrgǝ adǝmlǝr pǝⱪǝt oⱪya kɵtürüp kelidu, qünki pütkül zemin jiƣanliⱪⱪa wǝ tikǝnlikkǝ aylinip ketidu. □ 25 Ilgiri kǝtmǝn qepilƣan ⱨǝrbir taƣliⱪ jilƣilarƣa bolsa, — ular u yǝrlǝrgǝ jiƣanlardin wǝ tikǝnlǝrdin ⱪorⱪup barmaydu;

Bu yǝrlǝr pǝⱪǝt kalilarni otlitidiƣan,

Ⱪoylar dǝssǝp-qǝylǝydiƣan jaylar bolup ⱪalidu, halas.

8

Asuriyǝning tajawuz ⱪilixi toƣrisidiki yǝnǝ bir bexarǝt

1 Pǝrwǝrdigar manga: —

«Qong bir tahtayni ⱪolungƣa elip, eniⱪ ⱨǝrplǝr bilǝn: — «Mahar-Xalal-Hax-Baz» dǝp yazƣin» — dedi. □

2 Mǝn xundaⱪ ⱪilip ɵzümgǝ «ixǝnqlik guwaⱨqilar» süpitidǝ muxuni hatirilǝxkǝ kaⱨin bolƣan Uriya wǝ Yǝrǝbǝⱪiyaning oƣli Zǝkǝriyani qaⱪiriwaldim. □ 3 Andin mǝn ayal pǝyƣǝmbǝr bilǝn billǝ yattim. Xundaⱪ ⱪilip u ⱨamilidar bolup, bir oƣul tuƣdi. Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar manga: — «Uning ismini «Mahar-Xalal-Hax-Baz» dǝp atiƣin; □ 4 qünki bala «Dada, apa» dǝp qaⱪirixni bilgüqǝ, Dǝmǝxⱪ bayliⱪliri wǝ Samariyǝdiki olja Asuriyǝ padixaⱨi tǝripidin bulap elip ketilidu» — dedi.

5 Pǝrwǝrdigar yǝnǝ manga sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: —

6 «Muxu hǝlⱪ Xiloaⱨ ɵstingidiki lǝrzan eⱪiwatⱪan sularni rǝt ⱪilip,

Ularning ornida Rǝzin wǝ Rǝmaliyaning oƣlidin hursǝn bolƣaqⱪa,

7 Xunga mana, Rǝb ularning üstigǝ dolⱪunlap aⱪidiƣan, ǝlwǝk Əfrat dǝryasining sulirini, — Yǝni Asuriyǝning padixaⱨini toluⱪ ⱨǝywǝ-xɵⱨriti bilǝn elip kelidu;

U dǝryadǝk barliⱪ eriⱪ-ɵstǝngliridin texip ketidu,

Ⱨǝmmǝ ⱪirƣaⱪlirini bɵsüp taxlaydu;

8 U taki Yǝⱨudaƣiqǝ xiddǝt bilǝn texip, ⱨǝtta boyniƣiqǝ kelidu;

U ⱪanatlirini yayƣanda pütkül zeminingƣa sayǝ bolup qüxidu, i Immanuel!□

9 — Ƣǝzǝpliniweringlar, i ǝllǝr, biraⱪ sundurulisilǝr!

Jaⱨanning barliⱪ qǝt jayliri ⱪulaⱪ selinglar!

Jǝng üqün belinglarni baƣlaweringlar, sundurulisilǝr!

Jǝng üqün belinglarni baƣlaweringlar, sundurulisilǝr!□

10 Pilaninglarni tüziweringlar, u bikarƣa ketidu;

Mǝsliⱨǝtinglarni ⱪiliweringlar, umu aⱪmaydu;

Sǝwǝbi — Immanuel!». □

Hudaning Yǝxayaƣa yolyoruⱪ berixi

11 Qünki Pǝrwǝrdigar küqlük ⱪolini manga tǝgküzüp,

Mening bu hǝlⱪning yolida mangmasliⱪimƣa yolyoruⱪ berip, mundaⱪ sɵz ⱪildi: —

12 «Muxu kixilǝr kɵp ixlarda «suyiⱪǝst bar» desǝ, silǝr bolsanglar «suyiⱪǝst bar» dǝp yürmǝnglar;

Ularning ⱪorⱪⱪinidin silǝr ⱪorⱪmanglar,

Yaki ⱨeq wǝⱨimigǝ qüxmǝnglar;□

13 Pǝⱪǝt samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarnila ⱨǝmmidin üstün dǝp bilinglar;

U silǝrning Ⱪorⱪidiƣininglar bolsun,

Silǝrning wǝⱨimǝnglar bolsun!□

14 U bir muⱪǝddǝs panaⱨgaⱨ bolidu,

Ⱨǝmdǝ Israildiki ikki jǝmǝt üqün putlikaxang tax, adǝmni yiⱪitidiƣan ⱪoram tax,

Yerusalemdikilǝr üqünmu ⱪiltaⱪ wǝ tapantuzaⱪ bolidu;□  ■

15 Ulardin kɵplǝr Uningƣa putlixip, yiⱪilip, yanjilip, ⱪiltaⱪⱪa qüxüp, ǝsirgǝ elinidu». ■

Yǝxayaning ɵzigǝ ǝgǝxkǝnlǝrgǝ gǝp ⱪilixi

16 — «Bu guwaⱨnamini yɵgǝp, Tǝwrat ⱪanunini mening muhlislirim arisida peqǝtlǝp ⱪoyƣin. □

17 Mǝn bolsam, yüzini Yaⱪup jǝmǝtidin yoxuruwatⱪan Pǝrwǝrdigarni kütimǝn;

Wǝ mǝn Uni tǝlmürüp saⱪlaymǝn.□

18 Ⱪaranglar, manga wǝ Pǝrwǝrdigar manga bǝrgǝn balilarƣa,

Biz Zion teƣini Ɵz makani ⱪilƣan samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar Israilda namayan ⱪilƣan bexarǝt wǝ karamǝtlǝrning süpitidurmiz».□  ■

19 — Baxⱪilar silǝrgǝ: — «Biz wiqir-wiqir, gudung-gudung ⱪilidiƣan «ǝrwaⱨlarni qaⱪirƣuqi»lar wǝ dahanlardin yol sorayli» — desǝ, silǝr jawab berip: — «Bir hǝlⱪning ɵz Hudasini izdǝp yol sorixi kerǝk ǝmǝsmu? Tiriklǝrning ɵlüklǝrdin yol sorixi toƣrimu?!» — dǝnglar.■

20 — Tǝwrat ⱪanuni wǝ guwaⱨnamǝ asas ⱪilinsun! Muxularni asas ⱪilip sɵz ⱪilmisa, ularƣa tang nuri qüxmǝydu! 21 Əksiqǝ, ular ⱪisilƣan, aq ⱨalda zeminni kezip yürixidu; aq ⱪalƣan qaƣda, ular ƣǝzǝplinip asmanƣa ⱪarap, padixaⱨini ⱨǝm Hudasini ⱪarƣap tillaydu; 22 ular yǝrgǝ ⱪarisa, mana, japa-muxǝⱪⱪǝt, ⱪarangƣu-zulmǝt, ⱨǝsrǝt-nadamǝt wǝ parakǝndiqilik turidu;

Ular ⱪap-ⱪarangƣuluⱪⱪa ⱨǝydiwetilidu. □  ■

9

Ⱨǝmmǝ mǝsilini ⱨǝl ⱪilƣuqi bir balining tuƣuluxi — hux hǝwǝr

1 Biraⱪ, ⱨǝsrǝt-nadamǝtkǝ ⱪalƣanlarƣa zulmǝt boliwǝrmǝydu;

U ɵtkǝn zamanlarda Zǝbulun zeminini wǝ Naftali zeminini har ⱪildurƣan;

Biraⱪ kǝlgüsidǝ U muxu yǝrni, yǝni «yat ǝllǝrning makani» Galiliyǝgǝ, jümlidin «dengiz yoli» boyidiki jaylar wǝ Iordan dǝryasining ⱪarxi ⱪirƣaⱪliriƣa xan-xɵⱨrǝt kǝltüridu; □
  ■

2 Ⱪarangƣuluⱪta mengip yürgǝn kixilǝr zor bir nurni kɵrdi;

Ɵlüm sayisining yurtida turƣuqilarƣa bolsa,

Dǝl ularning üstigǝ nur parlidi.□
  ■

3 — Sǝn ǝlni awuttung,

Ularning xadliⱪini ziyadǝ ⱪilding;

Hǝlⱪlǝr ⱨosul waⱪtida xadlanƣandǝk,

Jǝng oljisini ülǝxtürgǝn waⱪitta huxalliⱪⱪa qɵmgǝndǝk,

Ular aldingda xadlinip ketidu.□

4 Qünki Midiyanning üstidin ƣǝlibǝ ⱪilƣan küngǝ ohxax,

Sǝn uningƣa selinƣan boyunturuⱪni,

Mürisigǝ qüxkǝn ǝpkǝxni,

Ularni ǝzgüqining tayiⱪini sundurup taxliwǝtting.□  ■

5 Qünki lǝxkǝrlǝrning uruxta kiygǝn ⱨǝrbir ɵtükliri,

Ⱪanƣa milǝngǝn ⱨǝrbir tonliri bolsa pǝⱪǝtla ot üqün yeⱪilƣu bolidu.□

6 Qünki biz üqün bir bala tuƣuldi;

Bizgǝ bir oƣul ata ⱪilindi;

Ⱨɵkümranliⱪ bolsa uning zimmisigǝ ⱪoyulidu;

Uning nami: — «Karamǝt Mǝsliⱨǝtqi, Ⱪudrǝtlik Tǝngri, Mǝnggülük Ata, aman-hatirjǝmlik Igisi Xaⱨzadǝ» dǝp atilidu.□  ■

7 U Dawutning tǝhtigǝ olturƣanda wǝ padixaⱨliⱪiƣa ⱨɵkümranliⱪ ⱪilƣanda,

Xu qaƣdin baxlap ta ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ,

Uni adalǝt ⱨǝm ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn tiklǝydu, xundaⱪla mǝzmut saⱪlaydu,

Uningdin kelidiƣan ⱨɵkümranliⱪ wǝ aman-hatirjǝmlikning exixi pütmǝs-tügimǝs bolidu.

Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning otluⱪ muⱨǝbbiti muxularni ada ⱪilidu. □

  ■

Pǝrwǝrdigarning Israilƣa, yǝni «ximaliy padixaⱨliⱪ»ⱪa bolƣan ƣǝzipi

8 Rǝb Yaⱪup jǝmǝtigǝ bir sɵz ǝwǝtti,

U pat arida Israilƣa qüxidu,□

9 Barliⱪ hǝlⱪ, yǝni Əfraim wǝ Samariyǝdikilǝr xu sɵzning toƣriliⱪini bilgǝn bolsimu,

Lekin kɵnglidǝ tǝkǝbburlixip yoƣanliⱪ ⱪilip, ular: —

10  — «Hixlar qüxüp kǝtti,

Biraⱪ ularning orniƣa yonulƣan taxlar bilǝn ⱪayta yasaymiz;

Erǝn dǝrǝhliri kesilip boldi,

Biraⱪ ularning ornida kedir dǝrǝhlirini ixlitimiz» — deyixidu;□

11 Xunga Pǝrwǝrdigar Rǝzinning küxǝndilirini Israilƣa ⱪarxi küqlǝndürdi,

Yaⱪupning düxmǝnlirini ⱪozƣidi.□

12 Xǝrⱪtin Suriyǝliklǝr, ƣǝrǝbtǝ Filistiylǝr,

Ular aƣzini ⱨangdǝk eqip Israilni yutuwalidu.

Ixlar xundaⱪ deyilgǝndǝk bolsimu,

Uning ƣǝzipi yǝnila yanmaydu,

Sozƣan ⱪoli yǝnila ⱪayturulmay turidu.■

13 Biraⱪ hǝlⱪ ɵzlirini Urƣuqining yeniƣa tehi yenip kǝlmidi,

Ular samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarni izdimǝywatidu.

14 Xunga Pǝrwǝrdigar bir kün iqidǝ Israilning bexi wǝ ⱪuyruⱪini,

Palma xehi wǝ ⱪomuxini kesip taxlaydu;

15 Moysipit wǝ mɵⱨtǝrǝmlǝr bolsa baxtur;

Yalƣanqiliⱪ ɵgitidiƣan pǝyƣǝmbǝr — ⱪuyruⱪtur.

16 Qünki muxu hǝlⱪning yetǝkqiliri ularni azduridu,

Yetǝklǝngüqilǝr bolsa yutuwelinip yoⱪilidu.

17 Xunga Rǝb ularning yigitliridin hursǝnlik tapmaydu,

Yetim-yesirliri wǝ tul hotunliriƣa rǝⱨim ⱪilmaydu;

Qünki ⱨǝrbiri iplas wǝ rǝzillik ⱪilƣuqi,

Ⱨǝmmǝ eƣizdin qiⱪⱪini pasiⱪliⱪtur.

Ⱨǝmmisi xundaⱪ bolsimu,

Uning ƣǝzipi yǝnila yanmaydu,

Sozƣan ⱪoli yǝnila ⱪayturulmay turidu.■

18 Qünki rǝzillik ottǝk kɵyidu,

U jiƣan wǝ tikǝnlǝrni yutuwalidu;

U ormanning baraⱪsan jayliri arisida tutixidu,

Ular is-tütǝklik tüwrük bolup purⱪirap yuⱪiriƣa ɵrlǝydu;■

19 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning dǝrƣǝzipi bilǝn zemin kɵydürüp taxlinidu,

Hǝlⱪ bolsa otning yeⱪilƣusi bolidu, halas;

Ⱨeqkim ɵz ⱪerindixini ayap rǝⱨim ⱪilmaydu.□

20 Birsi ong tǝrǝptǝ gɵx kesip yǝp, toymaydu,

Sol tǝrǝptin yalmap yǝpmu, ⱪanaǝtlǝnmǝydu;

Ⱨǝrkim ɵz bilikini yǝydu;

21 Mǝnassǝⱨ Əfraimni, Əfraim bolsa mǝnassǝⱨni yǝydu;

Uning üstigǝ ikkisimu Yǝⱨudaƣa ⱪarxi turidu.

Ⱨǝmmisi xundaⱪ bolsimu,

Uning ƣǝzipi yǝnila yanmaydu,

Sozƣan ⱪoli yǝnila ⱪayturulmay turidu. □

10

Pǝrwǝrdigarning Yǝⱨudaƣa bolƣan ƣǝzipi

1 Ⱪǝbiⱨlik ⱪanunlirini tüzgüqilǝrgǝ,

Azabliⱪ pǝrman-ⱨɵkümlǝrni yazƣuqilarƣa way!

2 Tul hotunlarni oljimiz ⱪilayli,

Yetim-yesirlarni bulap-talayli dǝp,

Ular miskinlǝrgǝ adalǝtni bǝrmǝy,

Hǝlⱪimdiki ajiz-beqarilǝrdin ⱨoⱪuⱪni bulap ketidu.

3 Ⱨesab alidiƣan künidǝ,

Yǝni yiraⱪtin kǝlgǝn tuyuⱪsiz balayi’apǝt künidǝ,

Nemǝ ⱪilisilǝr?

Kimdin baxpanaⱨliⱪ izdǝp yürisilǝr?

Bayliⱪ-xɵⱨritinglarni nǝgǝ amanǝt ⱪoyisilǝr?□

4 Ularƣa ǝsirlǝr arisida zongziyip olturuxtin,

Yaki ɵltürülgǝnlǝr arisida yiⱪilixtin baxⱪa ⱨeqnemǝ ⱪalmidi!

Ⱨǝmmisi xundaⱪ bolsimu,

Uning ƣǝzipi yǝnila yanmaydu,

Sozƣan ⱪoli yǝnila ⱪayturulmay turidu.

Pǝrwǝrdigarning Asuriyǝ padixaⱨi Sǝnnaheribⱪa ⱪarita bir sɵzi

5 Ⱪoliƣa ƣǝzipimning toⱪmiⱪi tutⱪuzulƣan,

Ɵzümning dǝrƣǝzipimning tayiⱪi bolƣan Asuriyǝlikkǝ way!□  ■

6 Mǝn uni hudasiz bir «yat ǝl»gǝ,

Dǝrƣǝzipim ⱪaritilƣan hǝlⱪimgǝ zǝrbǝ berixkǝ ǝwǝtimǝn;

Uningƣa olja tutuwelixⱪa,

Ƣǝniymǝtni bulaxⱪa,

Hǝlⱪimni koqilardiki lay-patⱪaⱪlarni dǝssigǝndǝk dǝssǝxkǝ buyruymǝn.□

7 Biraⱪ Asuriyǝlikning kɵzdǝ tutⱪini muxu ǝmǝs,

U xundaⱪ ⱨeq oyliƣan ǝmǝs.

Uning oyliƣini wǝyran ⱪilix,

Kɵp dɵlǝtlǝrni yoⱪitixtin ibarǝttur.□

8 U: — «Mening sǝrdarlirimningmu ⱨǝmmisi padixaⱨlarƣa barawǝr ǝmǝsmu?□

9 Kalno xǝⱨiri Karkemix xǝⱨirigǝ,

Hamat xǝⱨiri Arpad xǝⱨirigǝ,

Samariyǝ xǝⱨiri Dǝmǝxⱪ xǝⱨirigǝ ohxax ǝmǝsmu?□

10 Mǝbudliri Samariyǝning wǝ Yerusalemningkidin uluƣ bolƣini bilǝn,

Mening ⱪolum muxu mǝbudⱪa tǝwǝ bolƣan padixaⱨliⱪlarƣa igǝ boluxⱪa yǝtküdǝk tursa,

11 Samariyǝ wǝ uning mǝbudlirini ⱪandaⱪ ⱪilƣan bolsam, Yerusalem wǝ uning mǝbudlirini ohxaxla xundaⱪ ⱪilmamdimǝn?» — dǝydu.

12 Biraⱪ Rǝb Zion teƣi wǝ Yerusalemda pütkül jaza ixini pütküzüp bolƣandin keyin, U: —

«Mǝn Asuriyǝ padixaⱨining kɵnglidiki baxbaxtaⱪliⱪning aⱪiwitini uningƣa qüxürimǝn,

Uning kɵzliridiki kibirlik nǝzǝrlirini jazalaymǝn» dǝydu.

13 Qünki u: — «Bu ixlarni ɵz ⱪolumning küqi bilǝn,

Ɵz danaliⱪim bilǝn mǝn ⱪilƣanmǝn;

Qünki mǝn ǝⱪilliⱪturmǝn;

Mǝn ǝllǝrning pasillirini yoⱪattim,

Ularning hǝzinilirini buliwaldim,

Tǝhtkǝ olturƣanlarni batur kǝbi qüxürüp taxlidimmǝn;

14 Mǝn ⱪolumni bir ⱪux uwisiƣa uzatⱪandǝk ǝllǝrning bayliⱪliriƣa uzattim,

Birsi taxliwetilgǝn tuhumlarni tǝrgǝndǝk mǝn pütkül dunyani yiƣⱪanmǝn;

Ulardin ⱨeqbirimu ⱪanatlirini palaⱪlatmidi,

Tumxuⱪini aqmidi,

Yaki quk-quk ⱪilip awaz qiⱪarmidi» — dǝydu.

15 Palta ɵzini ixlǝtküqisigǝ lap atsa bolamdu?

Ⱨǝrǝ ⱨǝridigüqigǝ poqiliⱪ ⱪilsa bolamdu?

Xundaⱪ ix ikǝn, huddi tayaⱪ ɵzini kɵtürgüqisini oynitalisa bolidiƣandǝk,

Huddi ⱨasa yaƣaq ǝmǝs bolƣuqini kɵtürgǝndǝk bolatti ǝmǝsmu?!□

16 Xunga samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Rǝb Pǝrwǝrdigar xu Asuriyǝlkning palwanliri arisiƣa oruⱪlitix kesilini ǝwǝtidu,

Uning xan-xǝripining astida lawuldap yalⱪunlaydiƣan bir otni yaⱪidu.□  ■

17 «Israilning Nuri»ning Ɵzi ot,

Uningdiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqi yalⱪun bolidu,

U bir kün iqidǝ uning jiƣanliri wǝ tikǝnlirini kɵydürüp, yutuwalidu.

18 Ⱨǝm uning ormanzarliⱪ wǝ baƣ-etizlirining xan-xǝripini, jan wǝ tenini kɵydürüp kül ⱪiliwetidu;

Ular bǝǝyni jüdǝp ketiwatⱪan kesǝl adǝmdǝk bolup ⱪalidu.

19 Buning bilǝn ormanzarliⱪtiki dǝrǝhlǝrning ⱪep ⱪalƣini xunqǝ az boliduki,

Kiqik bala ularni sanap hatiriliyǝlǝydu.□

20 Xu küni xundaⱪ boliduki, Israilning ⱪaldi hǝlⱪi, yǝni Yaⱪupning jǝmǝtidin ⱪeqip ⱪaytⱪanlar ɵzlirini urƣuqiƣa ikkinqi tayanmaydu; bǝlki ular ⱨǝⱪiⱪǝtǝn Pǝrwǝrdigar, yǝni «Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqi»ƣa tayinidu.□

21 Bǝrⱨǝⱪ, bir «ⱪaldi» ⱪaytip kelidu,

Yǝni Yaⱪupning «ⱪaldisi» ⱪudrǝtlik Tǝngrining yeniƣa ⱪaytip kelidu.□

22 I Israil, hǝlⱪing dengizdiki ⱪumdǝk kɵp bolƣini bilǝn,

Pǝⱪǝt bir ⱪaldisi ⱪaytidu;

Qünki ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn yürgüzülgǝn, bir ⱨalakǝtning texip üstünglarƣa qüxüxi bekitilgǝndur;■

23 Qünki bir ⱨalakǝtni — bekitilgǝn bir ⱨalakǝtni samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar pütkül yǝr yüzidǝ ǝmǝlgǝ axuridu.□  ■

24 Xunga samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

« — I Zion teƣida turƣan hǝlⱪim,

Asuriyǝdin ⱪorⱪma!

U seni tayaⱪ bilǝn uridiƣan,

Wǝ Misirliⱪlardǝk sanga ⱪarap ⱨasisini kɵtüridiƣan bolsimu,□

25 Pǝⱪǝt azƣinǝ waⱪit ɵtüxi bilǝnla,

Silǝrgǝ ⱪaratⱪan muxu dǝrƣǝzipim tügǝp,

Ƣǝzipimni ularƣa ⱨalakǝt qüxsun dǝp ⱪaritimǝn.

26 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar bolsa, ularƣa ⱪamqa bilǝn ⱨujum ⱪozƣaydu;

Ularning ⱨali «Orǝbning ⱪoram texi»da bolƣan Midiyan ⱪirƣinqiliⱪidǝk ⱨalǝttǝ bolidu;

U ⱨasisini dengizƣa ⱪaritip,

Uni Misirliⱪlarning üstigǝ kɵtürgǝndǝk kɵtüridu;□
  ■

27 Andin xu künidǝ xundaⱪ boliduki,

Uning yüki mürǝngdin,

Boyunturuⱪi boynungdin elip taxlinidu;

Mayliring sǝwǝbidin,

Boyunturuⱪ sundurup yoⱪitilidu. □

Yǝxayaning Asuriyǝning jǝng yürüxini aldin’ala eytip bayan ⱪilixi

28 Mana, ular Ayatⱪa yetip, Migrondin ɵtkǝn,

Mihmaxta yük-taⱪlirini ⱪoyup ⱪoyidu;

29 Ular bosuƣa-dawandin ɵtkǝn,

Gebada ⱪonup ⱪalidu;

Ramaⱨ titrǝp ketidu;

Saulning yurti Gibeaⱨdikilǝr bolsa ⱪeqip kǝtkǝn;

30 I Gallimning ⱪizi, pǝryadingni kɵtür!

Ⱨǝy Laix, anglap ⱪoy!

I biqarǝ Anatot!

31 Madmǝnaⱨ bolsa ⱪaqti;

Gebimdikilǝr bǝdǝr ⱪaqti;

32 Xu kün ɵtmigüqǝ ular Nob dɵngidǝ tohtap ⱪalidu;

Axu yǝrdǝ u Zion ⱪizining teƣiƣa,

Yǝni Yerusalemdiki dɵnggǝ ⱪarap muxtini oynitidu. □

Asuriyǝ yoⱪilidu, «Immanuel» tuƣulidu

33 Mana, samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Rǝb Pǝrwǝrdigar qong xahlarni xiddǝt bilǝn kesiwetidu;

Xuning bilǝn egiz ɵskǝnlǝr kesip yiⱪitilidu;

Ⱨali üstünlǝr pǝslǝxtürülidu.

34 U tɵmür ⱪorallar bilǝn ormanliⱪning Baraⱪsan yǝrlirini kesip ⱪaⱪasliⱪ ⱪiliwetidu;

Liwan bolsa uluƣ birsi tǝripidin yiⱪitilidu.□

11

Dawami

1 Wǝ bir tal nota Yǝssǝning dǝrihining kɵtikidin ünüp qiⱪidu;

Uning yiltizidin ünüp qiⱪⱪan bir xah kɵp mewǝ beridu.□
  ■

2 Wǝ Pǝrwǝrdigarning Roⱨi,

Yǝni danaliⱪning wǝ yorutuxning Roⱨi,

Nǝsiⱨǝt wǝ küq-ⱪudrǝtning Roⱨi,

Bilim wǝ Pǝrwǝrdigardin ǝyminixning Roⱨi uning üstigǝ qüxüp turidu;□  ■

3 Uning hursǝnliki bolsa Pǝrwǝrdigardin ǝyminix ibarǝt bolidu;

U kɵzi bilǝn kɵrginigǝ asasǝn ⱨɵküm qiⱪarmaydu,

Yaki ⱪuliⱪi bilǝn angliƣiniƣa asasǝn kesim ⱪilmaydu.

4 U namratlarƣa ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn ⱨɵküm qiⱪiridu,

Yǝr yüzidiki miskin-mɵminlǝr üqün adalǝt bilǝn kesim ⱪilidu.

U jaⱨanni aƣzidiki zakon tayiⱪi bilǝn uridu,

Rǝzillǝrni lǝwliridin qiⱪⱪan nǝpǝsi bilǝn ɵltüridu.

5 Uning bǝlweƣi ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ,

Qatraⱪliⱪi bolsa sadiⱪliⱪ bolidu.□

6 Bɵrǝ bolsa ⱪoza bilǝn billǝ turidu,

Yilpiz oƣlaⱪ bilǝn billǝ,

Mozay, arslan wǝ bordaⱪ kala bilǝn billǝ yatidu;

Ularni yetiligüqi kiqik bir bala bolidu.■

7 Kala eyiⱪ bilǝn billǝ ozuⱪlinidu,

Ularning baliliri billǝ yetixidu,

Xir bolsa kalidǝk saman yǝydu.

8 Əmmǝydiƣan bala kobra yilanning tɵxükigǝ yeⱪin oynaydu,

Əmqǝktin ayrilƣan bala ⱪolini zǝⱨǝrlik yilanning owisiƣa tiⱪidu;

9 Mening muⱪǝddǝs teƣimning ⱨǝmmǝ yeridǝ ⱨeq ziyankǝxlik bolmaydu;

Ⱨeq buzƣunqiliⱪ bolmaydu;

Qünki huddi sular dengizni ⱪapliƣandǝk,

Pütkül jaⱨan Pǝrwǝrdigarni bilix-tonux bilǝn ⱪaplinidu.

10 Xu künidǝ «Yǝssǝning Yiltizi» ⱨǝrⱪaysi ǝl-millǝtlǝr üqün tuƣ süpitidǝ kɵtürülüp turidu;

Barliⱪ ǝllǝr Uni izdǝp kelip yiƣilidu;

Wǝ U aramgaⱨⱪa talliƣan jay xan-xǝrǝpkǝ tolidu.■

11 Xu küni Rǝb ikkinqi ⱪetim Ɵz hǝlⱪining saⱪlanƣan ⱪaldisini ⱪayturux üqün, yǝni Asuriyǝ, Misir, Patros, Kux, Elam, Xinar, Hamat wǝ dengizdiki yiraⱪ arallardin ⱪayturux üqün Ɵz ⱪolini yǝnǝ uzartidu.□

12 U ǝllǝrni qaⱪirix üqün bir tuƣ kɵtüridu; xundaⱪ ⱪilip U yǝr yüzining qǝt-qǝtliridin Israilning ƣeriblirini jǝm ⱪilip, Yǝⱨudadin tarⱪilip kǝtkǝnlǝrni yiƣidu.

13 Xuning bilǝn Əfraimƣa bolƣan ⱨǝsǝthorluⱪ yoⱪaydu,

Yǝⱨudani harliƣanlarmu üzüp taxlinidu;

Əfraim Yǝⱨudaƣa ⱨǝsǝt ⱪilmaydu,

Yǝⱨuda bolsa Əfraimni horlimaydu.□

14 Biraⱪ ular ƣǝrb tǝrǝptǝ Filistiylǝrning mürisigǝ uqup qüxidu;

Ular birliktǝ xǝrⱪtiki hǝlⱪlǝrdin olja alidu;

Ular Edom wǝ Moab üstigǝ ⱪollirini uzartidu;

Ammoniylarmu ularƣa beⱪinidu.

15 Pǝrwǝrdigar Misirdiki dengizning «tili»ni yoⱪ ⱪilidu;

U küqlük piȥƣirin xamal bilǝn Əfrat dǝryasining üstigǝ ⱪolini beƣirlitip uquridu,

Uni adǝm ayiƣi ⱪuruⱪ ⱨalda mengip ɵtküdǝk yǝttǝ eriⱪ ⱪilip uridu;□

16 Xuning bilǝn Ɵz hǝlⱪining ⱪaldisi üqün,

Misirdin qiⱪⱪan künidǝ Israil üqün tǝyyarliƣan yolƣa ohxax,

Asuriyǝdǝ ⱪalƣanlar üqün axu yǝrdin kelidiƣan bir kɵtürülgǝn egiz yol bolidu. ■

12

Israilning ahirⱪi zamandiki bir nahxisi

1 — Wǝ xu küni sǝn: —

— I Pǝrwǝrdigar, mǝn Seni mǝdⱨiyilǝymǝn;

Sǝn manga ƣǝzǝplǝngining bilǝn,

Ƣǝziping mǝndin yɵtkilip kǝtti,

Wǝ sǝn manga tǝsǝlli bǝrding.

2 Mana, Tǝngri mening nijatimdur;

Mǝn Uningƣa tayinimǝn, ⱪorⱪmaymǝn,

Yaⱨ Pǝrwǝrdigar mening küqüm wǝ nahxamdur;

U yǝnǝ mening nijatim boldi, — dǝysǝn.□

3 — Xadliⱪ bilǝn silǝr nijatliⱪ ⱪuduⱪliridin su tartisilǝr.■

4 Xu künidǝ silǝr: —

«Pǝrwǝrdigarƣa rǝⱨmǝt eytinglar,

Uning namini qaⱪirip nida ⱪilinglar;

Uning ǝmǝllirini hǝlⱪlǝr arisida ayan ⱪilinglar,

Uning namining zor abruy tapⱪanliⱪini jakarlanglar.■

5 Pǝrwǝrdigarƣa küylǝr eytinglar,

Qünki U uluƣ ixlarni ⱪilƣan;

Mana bu pütkül jaⱨanƣa ayan ⱪilinsun!

6 Ziondikilǝr, tǝntǝnǝ ⱪilip jar selinglar;

Qünki aranglarda turƣan Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqi büyüktur!» — dǝysilǝr.

13

Babilning wǝyran ⱪilinixi

1 Amozning oƣli Yǝxaya kɵrgǝn, xundaⱪla uningƣa yüklǝngǝn Babil toƣrisidiki wǝⱨiy: —□

2  Babil aⱪsɵngǝklirining ⱪowuⱪlardin ɵtüp kirixi üqün,

Ⱪaⱪas taƣ üstidǝ tuƣ kɵtürünglar,

Ularni yuⱪiri awazda qaⱪiringlar,

Ⱪolunglarni pulanglitip ixarǝt ⱪilinglar.□

3 Mǝn bolsam, mǝhsus talliƣanlirimƣa buyruⱪ qüxürgǝnmǝn,

Ɵz palwanlirimni, yǝni tǝkǝbburluⱪtin yayrap kǝtkǝn adǝmlirimni ƣǝzipimni bǝja kǝltürüxkǝ qaⱪirdim.□

4 Anglanglar, büyük bir ǝlning adǝmliridǝk top-top adǝmlǝrning taƣlarda yangratⱪan ⱪiyⱪas-sürǝnlirini,

Ⱨǝmmǝ ǝl-yurtlar wǝ padixaⱨliⱪlar jǝnggǝ yiƣilip dolⱪunlatⱪan ⱪaynam-taxⱪinliⱪni!

Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar ⱪoxunlarni jǝnggǝ yiƣidu.

5 Ular, yǝni Pǝrwǝrdigar wǝ Ɵz ƣǝzipining ⱪoralliri,

Yiraⱪ yurttin, ⱨǝtta asmanlarning ⱪǝridinmu pütkül jaⱨanni ⱨalak ⱪilixⱪa kǝlgǝn.□

6 Pǝryad qekip ⱨuwlanglar!

Qünki Pǝrwǝrdigarning küni yeⱪinlaxti;

U Ⱨǝmmigǝ ⱪadirdin kelidiƣan ⱨalakǝttǝk kelidu.■

7 Buningdin ⱨǝrbir ⱪol boxixip ketidu,

Ⱨǝmmǝ adǝmning yüriki erip ketidu.

8 Ular wǝⱨimigǝ qüxidu;

Azab-oⱪubǝt wǝ ⱪayƣu-ⱨǝsrǝt ularni ⱪaplaydu,

Tolƣiⱪi tutⱪan ayaldǝk ular tolƣinip ketidu,

Ular bir-birigǝ wǝⱨimǝ iqidǝ tikilip ⱪarixidu;

Yüzliri bolsa yalⱪundǝk ⱪizirip ketidu.□

9 Mana Pǝrwǝrdigarning küni kelidu,

Xu kün jimi yǝr-jaⱨanni wǝyran ⱪilixⱪa,

Rǝⱨimsiz bolup, ƣǝzǝp wǝ ⱪǝⱨr bilǝn tolƣandur;

U gunaⱨkarlarni jaⱨandin yoⱪitidu.

10 Qünki asmandiki yultuzlar ⱨǝm yultuz türkümliri nurini bǝrmǝydu;

Ⱪuyax bolsa qiⱪipla ⱪarangƣulixidu,

Aymu ⱨeq yorumaydu.■

11 Mǝn dunyani rǝzilliki üqün,

Ⱪǝbiⱨlǝrni gunaⱨliri üqün jazalaymǝn;

Ⱨakawurlarning tǝkǝbburluⱪini tügǝl yoⱪitimǝn;

Zorawanlarning kibirlirini pǝs ⱪilimǝn.

12 Mǝn insanlarni sap altundin az ⱪilimǝn,

Adǝmni ⱨǝtta Ofirdiki altundin az ⱪilimǝn.□

13 Xunga samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipidǝ,

Uning ⱪayniƣan ⱪǝⱨrlik künidǝ,

Mǝn Huda asmanlarni tǝwritimǝn,

Yǝr bolsa ɵz ornidin yɵtkilidu;

14 Xunga owlanƣan bir jǝrǝndǝk,

Ⱨeqkim yiƣmaydiƣan bir padidǝk,

Ⱨǝrbirsi ɵz ǝl-jamaitini izdǝp kǝtmǝkqi bolidu,

Ⱨǝrbiri ɵz yurt-makaniƣa ⱪaqmaⱪqi bolidu;

15 Ⱪeqip tutulƣanlarning ⱨǝmmisi sanjip ɵltürülidu;

Əsirgǝ qüxkǝnlǝrmu ⱪiliqlinidu.

16 Ularning balilirimu kɵz aldida parǝ-parǝ ⱪilinidu;

Ularning ɵyliri bulang-talang ⱪilinidu,

Ayallirimu ayaƣ asti ⱪilinidu.

17 Mana, Mǝn ularƣa ⱪarxi turuxⱪa Medialiⱪlarni ⱪozƣaymǝn,

Ular kümüxlǝrgǝ ⱨeq ⱪarimaydu,

Altundin bolsa ular zoⱪ almaydu. □

18 Ularning oⱪyaliri yigitlǝrni ɵtmǝ-tɵxük ⱪiliwetidu,

Ular baliyatⱪuning mewisigǝ ⱨeq rǝⱨim ⱪilmaydu,

Kɵzliri balilarni ⱨeq ayimaydu.□

19 Padixaⱨliⱪlarning gɵⱨiri,

Kaldiylǝrning pǝhirlinidiƣan güzǝlliki bolƣan Babil bolsa,

Hudaning Sodom wǝ Gomorra xǝⱨǝrlirini ɵrüwǝtkinigǝ ohxax bolidu.□  ■

20 U yǝrdǝ ⱨeqkim ⱨǝrgiz turmaydu,

Dǝwrdin-dǝwrgiqǝ u adǝmzatsiz ⱪalidu.

Ərǝblǝr bolsa xu yǝrdǝ qedir tikmǝydu,

Malqilar padilirini xu yǝrdǝ yatⱪuzmaydu.■

21 Biraⱪ qɵl-bayawandiki janiwarlar xu yǝrdǝ ⱪonidu,

Ularning harab ɵylirigǝ ⱨuwlaydiƣan mǝhluⱪlar tolidu,

Ⱨuwⱪuxlar xu yǝrdǝ makanlixidu,

«Ɵqkǝ jin»lar sǝkrǝp oynaⱪlixidu.□

22 Yawayi itlar ⱪǝl’ǝ-ⱪorƣanlarda,

Qilbɵrilǝr uning ⱨǝxǝmǝtlik ordilirida ⱨuwlixidu,

Bǝrⱨǝⱪ, uning waⱪti toxuxⱪa az ⱪaldi,

Uning künliri uzunƣa barmaydu.

14

Babilning yiⱪilixi bilǝn Israil Hudaning rǝⱨimini kɵridu. Babilning padixaⱨining tǝⱨtisaraƣa qüxüxi

1 Qünki Pǝrwǝrdigar Yaⱪupⱪa rǝⱨimdillik kɵrsitidu,

Yǝnǝ Israilni tallaydu;

U ularni ɵz yurt-zeminida makanlaxturidu.

Xuning bilǝn yat adǝmlǝr ular bilǝn birlixip,

Yaⱪup jǝmǝtigǝ ⱪoxulidu. □ 2 Ⱨǝrⱪaysi ǝl-millǝtlǝr ularni elip ɵz yurtiƣa apiridu;

Israil jǝmǝti bolsa Pǝrwǝrdigarning zeminida ularƣa ⱪul wǝ dedǝk süpitidǝ igidarqiliⱪ ⱪilidu;

Ular ɵzlirini tutⱪun ⱪilƣanlarni tutidu;

Ɵzlirini ǝzgǝnlǝrning üstidin idarǝ ⱪilidu.

3 Wǝ xundaⱪ boliduki,

Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ azabtin, sarasimidin wǝ ǝsir bolup mǝjburlanƣan muxǝⱪⱪǝtlik ⱪulluⱪtin aramliⱪ bǝrgǝn künidǝ,■

4 Silǝr Babil padixaⱨi toƣrisida mundaⱪ maⱪal-tǝmsilni eytisilǝr: —

«Ⱪara, bu jazanihor ⱪandaⱪ ⱨalak boldi,

Talan-taraj ⱪilip altun topliƣuqi ⱪandaⱪ yoⱪaldi!

5 Pǝrwǝrdigar rǝzillǝrning ⱨasisini,

Ⱨakimlarning zakon tayiⱪini,

6 Yǝni hǝlⱪ-millǝtlǝrni aqqiⱪi bilǝn üzlüksiz urƣanni,

Əllǝrgǝ ƣǝzǝp ⱪilip tizginsiz ziyankǝxlik ⱪilƣanni sunduruwǝtti.

7 Pütkül yǝr yüzi aram tepip tinqlinidu;

Ular nahxa eytip tǝntǝnǝ ⱪilidu.

8 Ⱪariƣaylar bolsa ⱨalingdin xadlinidu,

Liwandiki kedirlarmu: — «Sǝn gɵrüngdǝ yatⱪuzulƣandin keyin,

Ⱨeqbir kǝsküqi bizni ⱪorⱪatmaydu!» — dǝydu.□

9 Sǝn qüxüxüng bilǝn tǝⱨtisaradikilǝr seni ⱪarxi elixⱪa sarasimǝ bolup ketidu;

Sǝn üqün ɵlüklǝrning roⱨliri,

Jaⱨandiki jimiki «ɵqkǝ jinlar» ⱪozƣilidu;

Əllǝrning ⱨǝmmǝ padixaⱨliri tǝhtliridin turƣuzulidu;

10 Ularning ⱨǝmmisi sanga ⱪarap mundaⱪ dǝydu: —

«Sening ⱨalingmu bizlǝrningkidǝk boxap kǝttimu?

Bizgǝ ohxax bolup ⱪaldingmusǝn?!»□

11 Sening xanu-ⱨǝywiting qiltariliringning awazliri bilǝn billǝ tǝⱨtisaraƣa qüxürülüp tügidi;

Astingda qiwin ⱪurti miȥildap ketidu,

Üstüngni sazanglar ⱪaplap ketidu.

12 I Qolpan, Sǝⱨǝr balisi,

Sǝn ⱪandaⱪ ⱪilip asmandin yiⱪilip qüxkǝnsǝn!

I tehi ɵtkǝndila ǝllǝrni yǝrgǝ yiⱪitⱪuqi,

Sǝn yǝr yüzigǝ taxliwetilding!□

13 Sǝn ǝslidǝ kɵnglüngdǝ: — «Mǝn asmanlarƣa qiⱪimǝn,

Tǝhtimni Hudaning yultuzliridin üstün ⱪilimǝn;

Mǝn jamaǝtning teƣida,

Yǝni ximal tǝrǝplǝrdimu olturimǝn;□  ■

14 Mǝn bulutlarning egiz jayliridin yuⱪiriƣa ɵrlǝymǝn;

Ⱨǝmmidin Aliy bilǝn tǝng bolimǝn!» — deding.□

15 Ⱨalbuki sǝn tǝⱨtisaraƣa,

Qongⱪur ⱨangning tegilirigǝ qüxürüldung».

16 Seni kɵrgǝnlǝr sanga yeⱪindin sinqilap ⱪarap: —

«Jaⱨanni zilziligǝ kǝltürgǝn, padixaⱨliⱪlarni titrǝtkǝn adǝm muxumidu?

17 Yǝr yüzini qɵl-bayawan ⱪilip,

Uningdiki xǝⱨǝrlǝrni ƣulatⱪan,

Tutⱪan ǝsirlǝrni ɵz yurtiƣa ⱨeq ⱪoyup bǝrmigǝn muxumidu?» — deyixidu.

18 Mana ǝllǝrning xaⱨliri birimu ⱪalmay «xan-xǝrǝp»tǝ, ⱪarangƣuluⱪtiki ɵz ɵyidǝ yetixidu,□

19 Biraⱪ sǝn kǝmsitilgǝn qirigǝn bir xah kǝbi,

Ɵltürülgǝnlǝrning dɵwisi astida,

Ⱪiliq bilǝn sanjilƣan, ⱨangning tǝⱨtigǝ qüxidiƣanlarƣa ohxax,

Ayaƣ astida dǝssǝp-qǝylǝngǝn ɵlüktǝk,

Ɵz gɵrüngdin mǝⱨrum bolup taxliwetilding.□

20 Sǝn axu padixaⱨlar bilǝn birgǝ dǝpnǝ ⱪilinmaysǝn,

Qünki ɵz yurtungni wǝyran ⱪilƣansǝn,

Ɵz hǝlⱪingni ɵltürüwǝtkǝnsǝn;

Rǝzillik ⱪilƣuqilarning nǝsli ⱨǝrgiz yǝnǝ tilƣa elinmaydu.■

21 Ata-bowilirining ⱪǝbiⱨlikliri tüpǝylidin,

Uning oƣullirini ⱪǝtl ⱪilixⱪa tǝyyar ⱪilinglar;

Xundaⱪ ⱪilƣanda, ular ornidin turup yǝr-jaⱨanni ixƣal ⱪilmaydu,

Yǝr yüzini xǝⱨǝrgǝ toxⱪuzuwetǝlmǝydu.□  ■

22 Qünki Mǝn ularƣa ⱪarxi qiⱪimǝn,

— dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar,

— Mǝn Babildin uning namini wǝ uning ⱪalduⱪlirini, nǝsil-pǝrzǝntlirini üzüp taxlaymǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar,■

23 — Wǝ uni ⱨuwⱪuxning makaniƣa, sazliⱪlarƣa aylandurimǝn;

Ⱨalakǝt süpürgisi bilǝn uni süpürüp taxlaymǝn,

— dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar.□  ■

24 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ ⱪǝsǝm iqkǝnki,

— Mǝn ⱪandaⱪ oylisam, xundaⱪ bolidu;

Ⱪandaⱪ mǝⱪsǝtni kɵnglümgǝ püksǝm, xu tiklinidu,

25 Mǝⱪsitim Ɵz zeminimda Asuriyǝlikni ⱪiyma-qiyma ⱪilixtin ibarǝt;

Ɵz taƣlirimda uni dǝssǝp-qǝylǝymǝn;

U salƣan boyunturuⱪ hǝlⱪimning boynidin,

U artⱪan yük mürisidin elip taxlinidu.□

26 Mana bu pütkül yǝr yüzi toƣruluⱪ iradǝ ⱪilinƣan mǝⱪsǝttur,

Mana bu barliⱪ ǝllǝrning üstigǝ uzartilƣan ⱪoldur.

27 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ mǝⱪsǝtni pükkǝnikǝn,

Kim uni tosalisun?

Uning ⱪoli uzartilƣanikǝn, kim uni yanduralisun?■

Filistiyǝ toƣruluⱪ bir sɵz

28 Aⱨaz padixaⱨ ɵlgǝn yilida mundaⱪ wǝⱨiy yüklǝndi: — ■

29 I Filistiyǝ, ⱨǝmminglar,

«Bizni urƣan tayaⱪ sundi» dǝp xadlanmanglar;

Qünki yilanning yiltizidin zǝⱨǝrlik bir yilan qiⱪidu,

Uning nǝsli bolsa dǝⱨxǝtlik uqar yilan bolidu.□

30 Xuning bilǝn yoⱪsullarning tunji baliliri ozuⱪlinidu,

Mɵminlǝr bolsa tinq-amanliⱪta yatidu;

Biraⱪ Mǝn yiltizingni aqarqiliⱪ bilǝn yoⱪitimǝn

Ⱪalƣan ⱪismingmu u tǝrǝptin ɵltürülidu.□

31 Xunga i ⱪowuⱪ, nalǝ kɵtürgin,

I xǝⱨǝr, pǝryad qǝkkin!

I Filistiyǝ, sǝn bolsang erip kǝtkǝnsǝn!

Qünki ximal tǝrǝptin is-tütǝklik bir tüwrük ɵrlǝydu;

Uning yiƣilƣan ⱪoxunlirida ⱨeqkim sǝpsiz ⱪalmaydu.□

32 Əmdi bu ǝlning ǝlqilirigǝ ⱪandaⱪ jawab berix kerǝk? —

«Zionni tikligüqi Pǝrwǝrdigardur;

Uning hǝlⱪi iqidiki ezilgüqilǝr uningdin baxpanaⱨ tapidu» — degin!» □

15

Moab toƣruluⱪ bir bexarǝt

1 Moab toƣrisida yüklǝngǝn wǝⱨiy;

Ⱨalakǝtlik bir kǝqtila, Moabtiki Ar xǝⱨiri wǝyran ⱪilinidu;

Ⱨalakǝtlik bir kǝqtila, Moabtiki Kir xǝⱨiri yoⱪ ⱪilinidu;■

2 Yiƣa-zarlar kɵtürüx üqün,

Mana u buthanisiƣa, Dibonƣa, xundaⱪla barliⱪ egizliklirigǝ qiⱪti;

Moab Nebo wǝ Mǝdǝba xǝⱨǝrliri üqün pǝryad kɵtüridu;

Ⱨǝmmǝ baxlar taⱪir kɵrünidu,

Jimiki saⱪallar kesilip qüxürüldi.□  ■

3 Koqilarda ular bɵz kiyidu;

Ɵgziliridǝ, mǝydanlirida, ⱨǝrbir adǝm kɵz yaxlirini yaƣdurup pǝryad kɵtüridu.

4 Ⱨǝxbonƣa, Elealaⱨ xǝⱨǝrlirigǝ yiƣa olixidu,

Awazliri Yaⱨaz xǝⱨirigimu yetip baridu.

Xunga Moabning ǝskǝrlirimu nida ⱪilidu;

Uning wujud-baƣrini titrǝk basidu.

5 Mening ⱪǝlbimmu Moab üqün yiƣa-zar kɵtüridu;

Ularning ⱪaqⱪunliri Zoarƣa ⱨǝm Əglat-Xeli-Xijaƣa bǝdǝr ⱪaqidu;

Mana ular toplixip, yiƣliƣan peti Luⱨitⱪa qiⱪidiƣan dawan yoli bilǝn yuⱪiriƣa mangidu,

Ⱨoronaimƣa qüxidiƣan yolda turup ⱨalakǝttin nalǝ-zar kɵtüridu.

6 Qünki Nimrimdiki sular ⱪurup ketidu,

Ot-qɵplǝr solixip,

Gül-giyaⱨ tügǝp ketidu;

Ⱨeq yap-yexilliⱪ ⱪalmaydu.□

7 Xunga ular bayliⱪliri, tapⱪan-tǝrginini yiƣip «Tǝrǝk wadisi»din ɵtmǝkqi bolidu;

8 Ularning kɵtürgǝn yiƣisi Moabning qegrasiƣa,

Aⱨu-zarliri ǝglaimƣa,

Piƣanliri Bǝǝr-elimƣa yetidu.

9 Dimonning suliri ⱪanƣa tolup ketidu,

Qünki Dimonning üstigǝ tehimu kɵp balayi’apǝtni toplaymǝn;

Qünki Moabning ⱪaqⱪunliri ⱨǝm zeminida ⱪalƣanliriningmu üstigǝ bir xirni ǝwǝtimǝn.□

16

Dawami

1 «Əmdi ƣǝllǝ-paraⱪ ⱪozisini Sela rayondin elip,

Qɵl-bayawandin ɵtüp zeminlarning ⱨɵkümraniƣa,

Yǝni Zion ⱪizining teƣiƣa ǝwǝtkin!» □

2 Uwisidin quwulup patiparaⱪ bolup kǝtkǝn ⱪuxlardǝk,

Moab ⱪizliri Arnon dǝryasining keqikliridǝ alaⱪzadǝ yüridu. □

Moab bǝglirining bir-birigǝ sɵzlixi

3 «Parasǝt bilǝn ⱨɵküm ⱪilinglar!»

4 «I Zion ⱪizi, sayingizni qüxürüp qüxtiki yoruⱪluⱪni tün ⱪarangƣusidǝk ⱪiling,

Xu ƣeriblarni yoxurup ⱪoyƣaysiz;

Ⱪoƣlanƣanlarni axkarilap ⱪoymiƣaysiz!

Mening Moabdiki musapirlirimni ɵzingiz bilǝn billǝ turƣuzƣaysiz,

Ular üqün wǝyran ⱪilƣuqining aldida baxpanaⱨ bolƣaysiz!». □

Hudaning Moab bǝglirigǝ bǝrgǝn wǝdisi

5 «Ɵtünüxünglar toƣra, qünki ǝzgüqi yoⱪilidu,

Ⱨalakǝt yoⱪ bolidu,

Əzgüqilǝrning ⱨǝmmisi zemindin yoⱪilidu.

Ɵzgǝrmǝs meⱨir-xǝpⱪǝt bilǝn bir tǝht tiklinidu;

«Dawutning qediri» iqidiki xu tǝht üstidǝ birsi olturidu.

U bolsa, ⱨǝⱪiⱪǝtǝn adalǝt yürgüzidiƣan, xundaⱪla adalǝtni izdǝydiƣan,

Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni ilgiri süridiƣan bolidu.□
  ■

6 — Biz Moabning ⱨakawurluⱪi toƣrisida angliduⱪ (u intayin ⱨakawur!),

Yǝni uning ⱨakawurluⱪi, tǝkǝbburluⱪi, noqiliⱪ ⱪilidiƣanliⱪi toƣrisida angliduⱪ;

Biraⱪ uning qong gǝpliri bikar bolidu!■

7 Xunga Moab Moab üqün zar yiƣlaydu;

Ularning ⱨǝmmisi zar-zar yiƣlaydu;

Ⱪayƣu-ⱨǝsrǝtkǝ qɵmüp Kir-Ⱨarǝsǝtning «kixmix poxkalliri» üqün zar-zar yiƣlanglar!□

8 Ⱨǝxbon rayonidiki etizlar,

Sibmaⱨdiki üzüm tallirimu yiglǝp ketidu;

Əllǝrning ǝmirliri uning sǝrhil ɵsümlüklirini buzup qǝylǝydu;

Ular ǝslidǝ Yaazǝrgiqǝ yetip, qɵl-dalalarni kǝzgǝnidi;

Pelǝkliri sozulup, «Ɵlük Dengiz»ning nerisiƣa yǝtti.□  ■

9 Xunga Mǝn Yaazǝrning zar-yiƣisi bilǝn billǝ Sibmaⱨning üzüm teli üqün yiƣlaymǝn;

I Ⱨǝxbon, Elealaⱨ, Ɵz kɵz yaxlirim bilǝn silǝrni suƣirimǝn!

Qünki yazliⱪ mewiliringgǝ, ⱨosulung üstigǝ tǝntǝnǝ bir sada yangritilidu.□
  ■

10 Huxalliⱪ mewilik baƣlardin mǝⱨrum ⱪilinip,

Xadliⱪmu yoⱪ ⱪilinidu;

Üzümzarliⱪlarda nǝ nahxa awazliri anglanmaydu,

Nǝ tǝntǝnǝ ⱪilinmaydu;

Dǝssigüqilǝr üzüm kɵlqǝklirini qǝylimǝydu.

Qünki Mǝn üzüm kɵlqǝkliridiki huxal warⱪiraxlarni tohtattim.□

11 Xunga iq-baƣrilirim Moab üqün qalƣan qiltardǝk aƣrip mungluⱪ yangraydu,

Iqim Kir-Ⱨǝrǝsdikilǝr üqünmu xundaⱪ;

12 Xundaⱪ boliduki, Moab ɵzini upritip dua ⱪilƣili ɵzining «yuⱪiri orni»ƣa qiⱪip kǝlgǝndǝ,

Yaki dua ⱪilƣili «muⱪǝddǝs ɵyi»gǝ kirgǝndǝ,

U muwǝppǝⱪiyǝtkǝ erixǝlmǝydu.■

13 Mana muxu sɵzlǝrni Pǝrwǝrdigar Moab toƣruluⱪ burun eytⱪan.

14 Biraⱪ ⱨazir Pǝrwǝrdigar xundaⱪ dǝydu: —

«Üq yil iqidǝ mǝdikar ⱨesabliƣandǝk,

Moabning kɵpligǝn ⱪoxun-aⱨalisi bolƣini bilǝn,

Uning pǝhirlǝngǝn xɵⱨriti yǝksan bolidu;

Ularning ⱪalduⱪliri bolsa intayin az wǝ ⱨalsiz bolidu». □

17

Dǝmǝxⱪ wǝ Əfraim toƣruluⱪ bir bexarǝt

1 Dǝmǝxⱪ toƣruluⱪ yüklǝngǝn wǝⱨiy: —

Mana, Dǝmǝxⱪ xǝⱨǝr bolup turuwǝrmǝy, naⱨayiti bir dɵwǝ harabiliⱪⱪa aylandurulidu.

2 Aroǝrdiki xǝⱨǝrlǝr adǝmzatsiz bolup,

Ⱪoy padiliriƣa ⱪaldurulidu,

Ular tinq-aman yatidu,

Ularni ⱪorⱪutⱪudǝk ⱨeqbir adǝmmu kɵrünmǝydu.

3 Əfraimda bolsa, ⱪorƣanliⱪ xǝⱨǝrlǝr yoⱪilidu,

Dǝmǝxⱪning xaⱨanǝ ⱨoⱪuⱪi,

Suriyǝning ⱪalduⱪliri yoⱪilidu;

Ular «Israilning xɵⱨriti»dǝk yoⱪ bolidu.

— dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar.□

4 Xu küni xundaⱪ boliduki, Yaⱪupning xɵⱨriti suslixip,

Tenidiki semiz ǝtlǝr sizip ketidu.

5 Ularning ⱨali bolsa ormiqi buƣday orƣandin keyin,

Yǝni biliki bilǝn yiƣip orƣandin keyin,

Ⱨǝtta Rǝfayim jilƣisida adǝmlǝr baxaⱪlarni tǝrgǝndin keyinki ⱨalǝtkǝ ohxax, ⱪalƣini yoⱪ deyǝrlik bolidu;□

6 Ⱨalbuki, yǝnǝ azraⱪ tǝrgüdǝk baxaⱪ,

Zǝytun dǝrihi silkingǝndin keyin,

Əng uqida ikki-üq tal mewǝ,

Kɵp mewiligǝn xahlirida tɵt-bǝx tal mewǝ ⱪaldurulidu,

— dǝydu Israilning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigar.

7 — Xu küni insan bolsa Yaratⱪuqisiƣa nǝzirini tikidu,

Kɵzi Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqida bolidu.

8 Ular ɵz ⱪurbangaⱨliriƣa, yǝni ɵz ⱪoli bilǝn yasiƣanliriƣa,

Yaki barmaⱪliri bilǝn xǝkillǝndürgǝnlirigǝ ⱨeq ⱪarimaydu,

Nǝ «Axǝraⱨ»larƣa nǝ «kün tüwrükliri»gǝ ⱨeq ümid baƣlimaydu.□

9 Xu künidǝ uning ⱪorƣanliⱪ xǝⱨǝrliri,

Əslidiki Israillarning aldida qatⱪalliⱪⱪa wǝ taⱪir taƣlarƣa aylandurulƣan harabǝ xǝⱨǝrlǝrdǝk,

Ⱨǝmmisi wǝyran bolup ketidu. □

10 Qünki nijating bolƣan Hudani untup ⱪalding,

Küqüng bolƣan «Ⱪoram Tax  Bolƣuqi»ni ǝslimiding;

Xunga sǝn «sǝrhil» ɵsümlüklǝrni tikip ⱪoyƣining bilǝn,

Wǝ yaⱪa yurttiki üzüm tallirini tikkining bilǝn,□

11 Ularni tikkǝn künila yaxartⱪining bilǝn,

Tikkǝn ǝtisila ularni qeqǝklǝtkining bilǝn,

Ⱨosuliƣa erixkǝn künidǝ, u pǝⱪǝt bir patman dawaliƣusiz ⱪayƣu-ⱨǝsrǝt bolidu, halas!□

12 Ⱨǝy! Kɵp hǝlⱪlǝrning quⱪan-sürǝnliri!

Ular dengiz-okyanlarni urƣutup dolⱪunlardǝk xawⱪunlarni kɵtüridu,

Aⱨ, ǝllǝrning ⱪaynam-taxⱪinliri!

Dolⱪunlanƣan küqlük sulardǝk ular ⱪaynam-taxⱪinlarni kɵtüridu.

13 Əllǝr uluƣ sularning ⱪaynam-taxⱪinliridǝk dolⱪunlinip ketidu;

Biraⱪ U ularning dǝkkisini berixi bilǝnla, ular yiraⱪⱪa bǝdǝr ⱪeqip ketidu.

Ular taƣdiki ot-qɵplǝrning topa-topanliri xamalda yiraⱪlarƣa uquruwetilgǝndǝk,

Ⱪara ⱪuyun aldida qang-tozanglar ⱪuyun bolƣandǝk ⱨǝydiwetilidu!■

14 Kǝqtǝ — wǝⱨimǝ!

Tang sǝⱨǝrdǝ — yoⱪ biraⱪ!

Mana bizni bulap kǝtkǝnlǝrning nesiwisi,

Bizdin olja-ƣǝniymǝt eliwalƣanlarning aⱪiwitidur!

18

Yǝxayaning Efiopiyidin kǝlgǝn ǝlqilǝrgǝ bǝrgǝn bexariti

1-2 Aⱨ, Efiopiyǝ dǝryalirining boyliridiki ⱪanatlarning wiȥildiƣan awazliri bilǝn ⱪaplanƣan yǝr-zemin! —

Sǝn ⱪomux kemilǝr üstidǝ ǝlqilǝrni dengizdin ɵtküzüp ǝwǝtisǝn;

— I yǝl tapan hǝwǝrqilǝr,

Egiz boyluⱪ ⱨǝm siliⱪ terilik bir ǝlgǝ,

Yiraⱪ-yeⱪinlarƣa ⱪorⱪunq bolidiƣan bir millǝtkǝ,

Zemini dǝryalar tǝripidin bɵlüngǝn,

Küqlük, tajawuzqi bir ǝlgǝ ⱪaytip beringlar!□

3 Jaⱨanda turuwatⱪanlarning ⱨǝmmisi,

Jimiki yǝr yüzidikilǝr!

Taƣlarda bir tuƣ kɵtürülgǝndila,

Kɵrünglar!

Kanay qelinƣandila,

Anglanglar!□

4 Qünki Pǝrwǝrdigar manga mundaⱪ dedi: —

Mǝn tinqliⱪta turimǝn,

Nur üstidǝ yalildap turƣan issiⱪtǝk,

Issiⱪ ⱨosul mǝzgilidiki xǝbnǝmlik buluttǝk,

Ɵz turalƣumda kɵzitimǝn;□

5 Qünki ⱨosul elix aldida,

Üzüm qeqǝkligǝndin keyin,

Qeqǝklǝr üzüm bolƣanda,

U putiƣuqi piqaⱪlar bilǝn bihlarni kesip,

Ⱨǝm xahlirini kesip taxlaydu.□

6 Ular yiƣixturulup taƣdiki alƣur ⱪuxlarƣa,

Yǝr yüzidiki ⱨaywanlarƣa ⱪaldurulidu.

Alƣur ⱪuxlar ulardin ozuⱪlinip yazni ɵtküzidu,

Yǝr yüzidiki ⱨaywanlar ular bilǝn ⱪixni ɵtküzidu.□

7 Xu künidǝ samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa bir sowƣat elip kelinidu;

Yǝni egiz boyluⱪ ⱨǝm siliⱪ terilik bir millǝttin,

Yiraⱪ-yeⱪinlarƣa ⱪorⱪunq bolidiƣan bir ǝldin,

Zemini dǝryalar tǝripidin bɵlüngǝn,

Küqlük, tajawuzqi bir millǝttin berilidu;

Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari Pǝrwǝrdigarning nami bolƣan jayƣa,

Yǝni Zion teƣiƣa elip kelinidu. □

19

Misir jazalinip, tǝrbiyǝ berilip saⱪaytilidu wǝ Hudaƣa ibadǝt ⱪilidu

1 Misir toƣruluⱪ yüklǝngǝn wǝⱨiy: —

Mana, Pǝrwǝrdigar tez uqidiƣan bulut üstigǝ minip,

Misirƣa yetip kelidu;

Misirdiki butlar uning aldida tǝwrinip ketidu,

Misirning yüriki bolsa iqidin erip ketidu.

2 — «Wǝ Mǝn Misirliⱪlarni bir-birigǝ ⱪarxi ⱪutritimǝn;

Ularning ⱨǝmmisi ɵz ⱪerindaxliriƣa ⱪarxi turixidu,

Ɵz ⱪoxniliri bilǝnmu soⱪixidu;

Xǝⱨǝr bilǝn xǝⱨǝr,

Padixaⱨliⱪ bilǝn padixaⱨliⱪ bir-birigǝ ⱪarxi urixidu;

3 Wǝ Misirning roⱨi ɵz iqidin yoⱪap ketidu;

Mǝn ularni mǝsliⱨǝtsiz ⱪaldurimǝn;

Xunga ular butlarni wǝ ǝrwaⱨlarni,

Ərwaⱨlarni qaⱪirƣuqilarni ⱨǝm palqilarni izdǝp mǝsliⱨǝt soraydu;

4 Mǝn Misirliⱪlarni rǝⱨimsiz bir ⱨɵkümranning ⱪoliƣa tapxurimǝn;

Əxǝddiy bir padixaⱨ ularning üstidin ⱨɵkümranliⱪ ⱪilidu» — dǝp jakarlaydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Rǝb Pǝrwǝrdigar;□

5 Ⱨǝm sular «dengiz»din yoⱪaydu,

Dǝryasi ⱪaƣjirap pütünlǝy ⱪurup ketidu;□

6 Dǝryalarni sesiⱪqiliⱪ ⱪaplaydu,

Misirning ɵstǝng-ⱪanalliri ⱪaƣjirap tügǝydu;

Ⱪomuxlar ⱨǝm yekǝnlǝr solixidu;

7 Nil dǝryasi boyidiki yǝrlǝr,

Nil dǝryasining ⱪuyulux aƣzidiki yǝrlǝr giyaⱨsiz ⱪalidu,

Nil dǝryasi boyidiki ziraǝtlǝrning ⱨǝmmisi ⱪurup, tozup, yoⱪilidu.

8 Beliⱪqilar bolsa zar ⱪaⱪxaydu;

Nil dǝryasiƣa ⱪarmaⱪ taxliƣuqilarning ⱨǝmmisi nalǝ kɵtüridu;

Sularning üstigǝ tor yayƣuqilarning bexi sanggilap ketidu.

9 Ziƣirqilar ⱨǝm libas toⱪuƣuqilar hijalǝtqiliktǝ ⱪalidu,

10 jǝmiyǝtning «tüwrük»liri parǝ-parǝ bolup,

Mǝdikarlarning kɵnglimu yerim bolidu.

11 Tolimu ǝhmǝⱪ Zoan xǝⱨirining ǝmǝldarliri!

Pirǝwnning ǝng dana mǝsliⱨǝtqiliridin ǝhmiⱪanǝ mǝsliⱨǝtlǝr qiⱪidu!

Silǝr ⱪandaⱪmu Pirǝwngǝ: —

«Mǝn bolsam danalarning ǝwladi,

Ⱪǝdimki padixaⱨlarning nǝslidurmǝn!» — dǝwatⱪansilǝr tehi?□

12  Misir, sening danixmǝnliring ⱨazir ⱪeni?

Ular danixmǝn bolsa, samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning Misir toƣruluⱪ nemilǝrni kɵngligǝ pükkǝnlikini sanga ayan ⱪilsun!

13 Zoan xǝⱨirining ǝmǝldarliri nadanlaxti,

Mǝmfis xǝⱨirining ǝmǝldarliri aldinip kǝtti;

Misir ⱪǝbililirining «burjǝk tax»liri bolsa ularni eziⱪturup ⱪoydi.□

14 Pǝrwǝrdigar ularning arisiƣa bir ⱪaymuⱪturƣuqi roⱨni arilaxturiwǝtti;

Xunga birsi mǝst bolup ɵz ⱪusuⱪida teyilip ǝlǝng-sǝlǝng bolƣandǝk,

Ular Misirdikilǝrni ⱨǝrbir ixida ǝlǝng-sǝlǝng ⱪiliwǝtti.

15 Xuning bilǝn Misirƣa,

Bax, ⱪuyruⱪ, palma xehi yaki ⱪomuxlar ⱪilaliƣudǝk ⱨeqⱪandaⱪ amal ⱪalmaydu. □  ■

16 Xu küni Misirdikilǝr ⱪiz-ayallarƣa ohxap ⱪalidu,

Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar ⱪolini ularning üstigǝ tǝnglixi bilǝn titrǝp ⱪorⱪidu,

17 Ⱨǝmdǝ Yǝⱨuda zemini bolsa Misirƣa wǝⱨimǝ bolup ⱪalidu;

Qünki samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Rǝb Pǝrwǝrdigarning bekitkǝn iradisi tüpǝylidin,

Yǝni Uning ɵzlirigǝ ⱪaritilƣan iradisi tüpǝylidin,

Kimgǝ Yǝⱨudaning gepi ⱪilinsila xu qɵqüydu.

18 Xu küni Ⱪanaanning tili sɵzlǝydiƣan,

Wǝ samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa beⱪinip sadiⱪliⱪ ⱪǝsimi ⱪilidiƣan Misirning bǝx xǝⱨiri bolidu;

Ulardin biri «Ⱨalak xǝⱨiri» dǝp atilidu.□  ■

19 Xu küni Misirning zemini otturisida Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan bir ⱪurbangaⱨ,

Ⱨǝm qegrasida Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan bir tüwrük bolidu.

20 Bular bolsa samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa ⱨǝm bǝlgǝ ⱨǝm xaⱨit bolidu;

Qünki ǝzgüqilǝr tüpǝylidin ular Pǝrwǝrdigarƣa nalǝ kɵtürgǝn bolidu;

U ularni ǝrkinlikkǝ qiⱪiridiƣan bir ⱪutⱪuzƣuqi ⱨǝm ⱪoƣdiƣuqini ǝwǝtidu.□

21 Pǝrwǝrdigar Misirliⱪlarƣa tonutulup ayan ⱪilinidu;

Xu küni Misir Pǝrwǝrdigarni tonuydu;

Ular uningƣa ⱪurbanliⱪ axliⱪ ⱨǝdiyǝliri bilǝn ibadǝt ⱪilidu;

Ular Pǝrwǝrdigarƣa ⱪǝsǝm iqidu wǝ uningƣa ǝmǝl ⱪilidu.■

22 Pǝrwǝrdigar Misirni uridu;

U ularni uridu ⱨǝm saⱪaytidu;

Xuning bilǝn ular Pǝrwǝrdigarning yeniƣa ⱪaytidu,

U ularning dua-tilawitini ⱪobul ⱪilip ularni saⱪaytidu.

23 Xu küni Misirdin Asuriyǝgǝ mangidiƣan, egiz kɵtürülgǝn tüz yol eqilidu;

Asuriyǝliklǝr Misirƣa kiridu,

Misirliⱪlar Asuriyǝgǝ kiridu;

Misir Asuriyǝ bilǝn billǝ Hudaning hizmǝt-ibaditidǝ bolidu.□

24 Xu küni Israil Misir wǝ Asuriyǝ bilǝn bir bolup,

Üqisi, yǝr yüzidikilǝrgǝ bǝht yǝtküzgüqilǝr bolidu.

25 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar ularƣa bǝht ata ⱪilip: —

«Hǝlⱪim bolƣan Misirƣa,

Ɵz ⱪolumning ijadi bolƣan Asuriyǝgǝ

Wǝ Ɵz mirasim bolƣan Israilƣa bǝht yar bolsun!» — dǝydu. □

20

Misir toƣruluⱪ yǝnǝ bir bexarǝt

1 Asuriyǝning sǝrdari bolƣan «Tartan» Axdod xǝⱨirigǝ kelip muⱨasirǝ ⱪilƣan yili Asuriyǝ padixaⱨi Sargon uni ǝwǝtkǝn (u Axdodⱪa ⱪarxi jǝng ⱪilip uni ixƣal ⱪildi): —□

2 — Xu qaƣda Pǝrwǝrdigar Amozning oƣli Yǝxaya arⱪiliⱪ sɵz ⱪilƣanidi.

U uningƣa: —

«Qatriⱪingdin bɵz iq tambilingni seliwǝt, putungdiki kǝxingni seliwǝt» — degǝnidi;

U xundaⱪ ⱪildi; yalingaq wǝ yalang ayaƣ mengip yürdi.□

3 Wǝ Pǝrwǝrdigar ahirida mundaⱪ dedi: —

«Mening ⱪulum Yǝxaya Misir wǝ Efiopiyǝ toƣruluⱪ hǝwǝr beridiƣan bexarǝt ⱨǝm karamǝt süpitidǝ bolux üqün yalingaq ⱨǝm yalang ayaƣ üq yil mengip yürgǝndǝk, 4 Ohxaxla Misirliⱪ ǝsirlǝr wǝ Efiopiyǝlik sürgünlǝr yax bolsun, ⱪeri bolsun, yalingaq ⱨǝm yalang ayaƣ, kasisi oquⱪ ⱨalda Asuriyǝ padixaⱨi tǝripidin Misirni xǝrmǝndiliktǝ ⱪaldurup, yalap epketilidu. □ 5 Ular bolsa ⱪorⱪuxup, ɵz tayanqisi bolƣan Efiopiyǝdin wǝ pǝhri bolƣan Misirdin ümidsizlinip ketidu. 6 Xuning bilǝn bu dengiz boyidikilǝr: —

«Mana bu Asuriyǝ padixaⱨining wǝswǝsidin ⱪorⱪup baxpanaⱨliⱪ izdǝp barƣan tayanqimizƣu, bizlǝr ǝmdi ⱪandaⱪmu ⱪutulalaymiz?» — deyixidu»». □

21

Babil toƣrisida yǝnǝ bir bexarǝt

1 «Dengizning qɵl-bayawini» toƣrisida yüklǝngǝn bir wǝⱨiy: —

«Jǝnub tǝrǝptǝ ⱪoyuntazlar ɵtüp ketiwatⱪandǝk,

Dǝⱨxǝtlik zemindin bir nemilǝr keliwatidu!». □

Yǝxayaning sɵz ⱪilixi

2 — Azabliⱪ bir wǝⱨiy-kɵrünüx manga ayan ⱪilindi;

Hain hainliⱪ ⱪiliwatidu,

Bulangqi bulangqiliⱪ ⱪiliwatidu.

«I Elam, ornungdin tur, qiⱪ!

Media, muⱨasirǝ ⱪilip ⱪorxiwal!»

Uning sǝwǝbidin kɵtürülgǝn ⱨǝmmǝ nalǝ-pǝryadlarni tügitiwǝttim.□

3 — Xunga iq-baƣrim aƣriⱪ-azab bilǝn toldi,

Tolƣiⱪi tutⱪan ayalning azabliridǝk,

Kɵrgǝnlirimdin tolƣinip kǝttim,

Angliƣinimdin parakǝndǝ boldum.□

4 Xunga kɵnglüm parakǝndǝ bolup ⱨasirap kǝttim,

Meni dǝⱨxǝt ⱪorⱪunq basti;

U mǝn zoⱪ alidiƣan keqini sarasimǝ bolidiƣan keqigǝ aylandurdi.□  ■

5 Ular dastihan wǝ gilǝm-kɵrpilǝrnimu salidu;

Ular yeyixidu, iqixidu;

«Ⱨǝy esilzadilǝr, ornunglardin turup ⱪalⱪanni maylanglar!»□

6 Qünki Rǝb manga: —

«Barƣin, kɵrgǝnlirini ǝyni boyiqǝ eytidiƣan bir kɵzǝtqini tǝhlǝp ⱪoyƣin» — degǝnidi.□

7 — «U jǝng ⱨarwilirini, jüp-jüp atliⱪ ǝskǝrlǝrni,

Jǝng ⱨarwilirini exǝklǝr bilǝn,

Jǝng ⱨarwilirini tɵgilǝr bilǝn kɵrgǝndǝ,

U diⱪⱪǝt bilǝn, naⱨayiti diⱪⱪǝt bilǝn kɵzǝtsun!»□

8 U jawabǝn xirdǝk towlidi: —

«Rǝb, mǝn kɵzǝt munarida üzlüksiz kün boyi turimǝn,

Ⱨǝr keqidǝ kɵzǝttǝ turimǝn;□  ■

9 — Wǝ mana, u jǝng ⱨarwiliri jüp-jüp atliⱪ ǝskǝrlǝr bilǝn keliwatidu!»

Wǝ yǝnǝ jawab berip xundaⱪ degǝn: —

Babil bolsa yiⱪildi, yiⱪilip qüxti,

Wǝ U ularning ilaⱨlirining ⱨǝrbir oyma mǝbudlirini yǝrgǝ taxlap parǝ-parǝ ⱪiliwǝtti!».□  ■

Huda yǝnǝ Ɵzigǝ sadiⱪ bolƣanlarƣa tǝsǝlli beridu

10 — I Mening tepilgǝn danlirim,

Mening haminimdiki buƣdaylirim,

Israilning Hudasi, samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigardin angliƣanni silǝrgǝ eytip bǝrdim! □

Edom toƣruluⱪ bir bexarǝt

11 «Dumaⱨ» toƣruluⱪ yüklǝngǝn wǝⱨiy;

Birsi Seirdin kelip mǝndin: —

«I kɵzǝtqi, keqining ⱪanqiliki ɵtti? I kɵzǝtqi, keqining ⱪanqiliki ɵtti?» — dǝp soraydu.□

12 Kɵzǝtqi jawabǝn mundaⱪ dǝydu: —

«Sǝⱨǝr kelidu, keqimu kelidu;

Yǝnǝ soriƣing bolsa, yǝnǝ kelip sora;

Yolungdin ⱪaytip manga yeⱪin kǝl!» □

Ərǝbiyǝ toƣruluⱪ bir bexarǝt

13 Ərǝbiyǝning keqisi toƣruluⱪ yüklǝngǝn wǝⱨiy: —

«I Dedanliⱪlarning karwanliri, silǝr Ərǝbiyǝdiki janggalda ⱪonup ⱪalisilǝr;□

14 Ussap kǝtkǝnlǝrgǝ su apirip beringlar!

I Temadikilǝr, nanliringlarni elip ⱪaqⱪanlarni kütüwelinglar!□

15 Qünki ular ⱪiliqlardin,

Ƣilaptin elinƣan ⱪiliqtin,

Kerilgǝn oⱪyadin,

Uruxning azabidin ⱪaqidu.

16 Qünki Rǝb manga xundaⱪ degǝn: —

Bir yil iqidǝ mǝdikar ⱨesabliƣandǝk,

Andin Kedarning bar xǝripi yoⱪilidu,□

17 Oⱪyaqilarning ⱪalduⱪliri,

Yǝni Kedarning palwan-batur bolƣan oƣulliri az ⱪalidu;

Qünki Pǝrwǝrdigar, Israilning Hudasi xundaⱪ sɵz ⱪilƣan». □

22

Yerusalem toƣruluⱪ bir bexarǝt

1 Alamǝt kɵrünüx berilgǝn jilƣa toƣrisida yüklǝngǝn wǝⱨiy: —

Silǝr ⱨǝmminglar ɵgzilǝrning üstigǝ qiⱪiwalƣininglar zadi nemǝ ⱪilƣininglar?□

2 Silǝr huxalliⱪ dǝbdǝbisini kɵtüridiƣan,

Warang-qurungƣa tolƣan yurt,

Xadlinidiƣan xǝⱨǝr;

Silǝrdin ɵltürülgǝnlǝr ⱪiliq bilǝn qepilƣan ǝmǝs,

Yaki jǝnglǝrdǝ ɵlgǝn ǝmǝs;

3 Əmirliringlarning ⱨǝmmisi biraⱪla ⱪeqixti;

Ular oⱪyasiz ǝsir boldi;

Yiraⱪⱪa ⱪaqⱪan bolsimu,

Silǝrdin tepiwelinƣanlarning ⱨǝmmisi birliktǝ ǝsir boldi.

4 Xunga mǝn: —

«Nǝziringlarni meningdin elinglar;

Meni ⱪattiⱪ yiƣlaxⱪa ⱪoyunglar;

Hǝlⱪimning bulinip ketixi toƣruluⱪ manga tǝsǝlli berixkǝ aldirap ɵzünglarni upratmanglar» — dedim.□  ■

5 Qünki samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Rǝb Pǝrwǝrdigardin «Alamǝt kɵrünüx berilgǝn jilƣa»ning bexiƣa bir kün qüxidu,

U bolsa awariqilik bolidiƣan,

Ayaƣ asti ⱪilinip petiⱪdilidiƣan,

Adǝmlǝr ⱪaymuⱪturulidiƣan,

Sepil soⱪulup qeⱪilidiƣan,

Taƣlarƣa ⱪarap yalwurup qirⱪiraydiƣan bir küni bolidu.

6 Elam jǝng ⱨarwiliri wǝ adǝmliri bilǝn, atliⱪ ǝskǝrliri bilǝn oⱪdanni kɵtürüp kelidu,

Kir bolsa ⱪalⱪanni eqip tǝyyar ⱪilidu.□

7 Wǝ xundaⱪ boliduki,

Əng güzǝl jilƣiliring jǝng ⱨarwiliri bilǝn tolup ketidu,

Atliⱪ ǝskǝrlǝr dǝrwazang aldida sǝp tartip turidu.

8 Ular Yǝⱨudaning üstidiki ⱪalⱪanni elip taxlaydu;

Biraⱪ sǝn Zion xu künidǝ «Orman sarayi»diki ⱪorallarƣa ümid baƣliƣansǝn; □

9 Silǝr Dawutning xǝⱨirining bɵsülgǝn jaylirining kɵp ikǝnlikini kɵrüp,

Pǝstiki kɵlqǝk sulirini bir yǝrgǝ yiƣip su ambiri ⱪildinglar;

10 Yerusalemdiki ɵylǝrni sanap, ulardin bǝzilirini buzup sepilni mustǝⱨkǝmlǝx üqün ixlǝttinglar,

11 Xundaⱪla kona kɵlqǝktiki sularni ikki sepil otturisiƣa yiƣip ambar ⱪildinglar;

Biraⱪ muxularni Yaratⱪuqiƣa ⱨeq ⱪarimidinglar,

Burundin burun bularni Xǝkillǝndürüp Bekitküqigǝ ⱨeq ümid baƣlimidinglar!□

12 Xu küni samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Rǝb Pǝrwǝrdigar silǝrni yiƣlap matǝm tutuxⱪa,

Qaqni qüxürüp paynǝkbax boluxⱪa,

Bɵz kiyim kiyixkǝ murajiǝt ⱪildi.□

13 Biraⱪ bularning ornida, mana huxalliⱪ wǝ xadliⱪ,

Kalilarni soyux, ⱪoylarni boƣuzlax,

Gɵxlǝrni yeyix, xarablarni iqix,

«yǝyli, iqǝyli, qünki ǝtǝ dunyadin ketimiz» — deyixlǝr boldi!■

14 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Rǝb Pǝrwǝrdigar tǝripidin ⱪuliⱪimƣa ayan ⱪilindiki,

«Bǝrⱨǝⱪ, muxu gunaⱨ silǝr ɵlmigüqǝ kǝqürülmǝydu» — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Rǝb Pǝrwǝrdigar. □

Ordidiki ƣojidar Xǝbnaƣa bǝrgǝn agaⱨlandurux

15 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Rǝb Pǝrwǝrdigar mana xundaⱪ dǝydu: —

«Barƣin, muxu ƣojidar,

Ordini baxⱪuridiƣan muxu Xǝbnaning yeniƣa kirgin, uningƣa: —□

16 Sanga muxu yǝrdǝ nemǝ bar?

Yaki muxu yǝrdǝ kiming bar?

Birsi egizlikkǝ ɵzi üqün bir gɵr ⱪazƣandǝk,

Ɵzi ⱪoram taxtin bir ⱪonalƣuni yonuƣandǝk,

Ɵzüng üqün bir gɵr kolidingmu?

17 Mana ⱨǝy palwan, Pǝrwǝrdigar seni ɵz qanggiliƣa elip, qing siⱪimdap,

18 Andin pomdaⱪtǝk seni bipayan, yiraⱪ bir zeminƣa taxliwetidu.

Sǝn axu yǝrdǝ ɵlisǝn,

Ⱨǝm axu yǝrdǝ ⱨǝywǝtlik jǝng ⱨarwiliringmu ⱪalidu,

I ƣojangning jǝmǝtigǝ xǝrmǝndilik kǝltürgüqi!□

19 Mǝn seni mǝnsipingdin eliwetimǝn,

Xuning bilǝn seni ornungdin qüxüriwetimǝn.

Bexarǝtning dawami — Eliakim, ixǝnqlik adǝm

20 Xu künimu xundaⱪ boliduki,

Mǝn Ⱨilⱪiyaning oƣli Ɵz ⱪulum bolƣan Eliakimni qaⱪirimǝn;■

21 Sening tonungni kiydürimǝn,

Sening potang bilǝn uning belini qing ⱪilimǝn;

Ⱨɵkümranliⱪingni uning ⱪoliƣa tapxurimǝn;

Xuning bilǝn u Yerusalemdikilǝrgǝ wǝ Yǝⱨuda jǝmǝtigǝ ata bolidu.

22 Dawut jǝmǝtining aqⱪuqini mǝn uning mürisidǝ ⱪoyimǝn;

U aqsa, ⱨeqkim etǝlmǝydu,

Ətsǝ, ⱨeqkim aqalmaydu.■

23 Mǝn uni muⱪim bir jayƣa ⱪozuⱪ ⱪilip bekitimǝn;

U bolsa atisining jǝmǝti üqün xǝrǝplik ⱨoⱪuⱪ-tǝht bolidu;

24 Hǝlⱪ uning üstigǝ atisining jǝmǝtining barliⱪ xɵⱨrǝtlirini yüklǝydu;

Yǝni barliⱪ uruⱪ-nǝsillirini,

Barliⱪ kiqik ⱪaqa-ⱪuqilarni,

Piyalǝ-jamlardin tartip barliⱪ küp-idixlarƣiqǝ asidu.

25 Xu künidǝ — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar: — muⱪim jayƣa bekitilgǝn ⱪozuⱪ bolsa, egilip ketidu wǝ kesip taxlinidu;

Uning üstigǝ esilƣan yüklǝr üzüp taxlinidu»,

— Qünki Pǝrwǝrdigar xundaⱪ degǝnidi. □

23

Turning aⱪiwiti — wǝyranqiliⱪi tüpǝylidin oⱪulƣan mǝrsiyǝ

1 Tur toƣruluⱪ yüklǝngǝn wǝⱨiy: —

— I Tarxixtiki kemilǝr, aⱨ-zar kɵtürünglar!

Qünki u harab ⱪilindi,

Xu yǝrdǝ ɵy yoⱪ, portmu yoⱪ.

Seprus arilidin bu hǝwǝr kemidikilǝrgǝ ayan ⱪilinidu.□
  ■

2 Zidondiki sodigǝrlǝr dengizdin ɵtüp silǝrni tǝminlǝp kǝldi, i araldikilǝr,

Əmdi xük bolunglar!□

3 Xiⱨordiki bipayan sular üstidin yɵtkigǝn danlar,

Yǝni Nil dǝryasining ⱨosuli Turning daramiti bolƣanidi;

U ǝllǝrning baziri bolƣanidi!

4 I Zidon, hijalǝt bol,

Qünki dengiz — yǝni Turƣa ⱪorƣan bolƣan dengiz dǝyduki: —

«Mǝndǝ ⱨeq tolƣaⱪ bolmidi, ⱨeq tuƣmidim,

Yigitlǝrni yaki ⱪizlarni ⱨeq baⱪmiƣandǝkmǝn!»□

5 Muxu hǝwǝr Misirƣa yǝtkǝndǝ,

Ularmu bu hǝwǝr huddi turƣa kǝlgǝndǝk ⱪattiⱪ azablinidu.

6 — Silǝr dengizdin ɵtüp Tarxixⱪa ketinglar!

I dengiz boyidikilǝr, aⱨ-zar kɵtürünglar!□

7 Silǝrning ⱪǝdim ǝyyamdin bar bolƣan,

Xad-huramliⱪⱪa tolƣan xǝⱨiringlar muxumu?!

Mana ularning putliri ɵzlirini musapir ⱪilixⱪa yiraⱪlarƣa kɵtürüp baridu!□

8 Tajlarni iltipat ⱪilƣuqi bolƣan,

Sodigǝrliri ǝmirlǝr bolƣan,

Dǝllalliri jaⱨanda abruyluⱪlar ⱨesablanƣan turning bu tǝƣdirini kim bekitkǝn?

9 — Bularni bekitküqi samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari Pǝrwǝrdigardur!

Mǝⱪsiti bolsa xan-xɵⱨrǝttin kelip qiⱪⱪan jimi tǝkǝbburluⱪni rǝswa ⱪilix,

Jaⱨandiki jimiki yüz-abruyluⱪlarni pǝslǝxtürüxtin ibarǝt!

10 Tarxixning ⱪizi, Nil dǝryasidǝk ɵz zeminingda ǝrkin-azadǝ yayra!

Qünki Turdin kǝlgǝn tizgin ⱨazir yoⱪ.□

11 Qünki Pǝrwǝrdigar ⱪolini dengiz üstigǝ uzitip,

Dɵlǝtlǝrni tǝwritidu.

U Ⱪanaan toƣruluⱪ ǝmr ⱪilƣan,

Uningdiki ⱪǝl’ǝ-ⱪorƣanlarni yoⱪutulsun dǝp pǝrman qüxürgǝn.□

12 Wǝ: —

«I basⱪunqiliⱪⱪa uqriƣan Zidon ⱪizi,

Sǝn ikkinqi ⱨeq tǝntǝnǝ ⱪilmaysǝn,

Ornungdin turup, Seprus ariliƣa ɵtüp kǝtkin,

Ⱨǝtta xu yǝrdǝ sǝn ⱨeq aram tapmaysǝn» — dedi.□

13 Ⱪaranglar, Babil-kaldiylǝrning zeminini!

Bu yǝrning hǝlⱪi bolup baⱪmiƣandǝk ⱪilidu;

Asuriyǝ uni qɵl-bayawan janiwarliri üqün makan ⱪilƣan;

Potǝylǝrni yasap, ularning saray-ordilirini wǝyran ⱪilip, harabilikkǝ aylanduruwǝtkǝn.□

14 I Tarxixtiki kemilǝr, aⱨ-zar kɵtürünglar!

Qünki ⱪorƣininglar harab ⱪilindi.□

15 Wǝ xu küni boliduki,

Padixaⱨning künlǝrni ⱨesabliƣinidǝk,

Tur yǝtmix yil untulidu.

Yǝtmix yil ɵtkǝndin keyin,

Turning ǝⱨwali paⱨixǝ ayalning nahxisidǝk bolidu;□

16 Qiltarni elip, xǝⱨǝrni aylinip yür,

I untulƣan paⱨixǝ ayal!

Ɵzünggǝ yǝnǝ hǝⱪning diⱪⱪitini tartay desǝng,

Yeⱪimliⱪ bir pǝdǝ qelip, kɵprǝk nahxilarni eyt!

17 Əmdi xundaⱪ boliduki,

Yǝtmix yilning ɵtüxi bilǝn,

Pǝrwǝrdigar Turni yoⱪlaydu;

Xuning bilǝn u yǝnǝ ɵzini ijarigǝ berip,

Yǝr yüzidiki ⱨǝmmǝ padixaⱨliⱪlar bilǝn yǝnǝ buzuⱪqiliⱪ ⱪilidu;

18 Xuning bilǝn uning malliri wǝ ɵzini setip, tapⱪan puli bolsa Pǝrwǝrdigarƣa atilip muⱪǝddǝs bolidu;

U hǝzinigǝ selinmaydu yaki toplanmaydu,

Qünki uning muxu sodisi bolsa Pǝrwǝrdigarning aldida turƣanlar üqün ayrim ⱪilinidu;

U ularƣa ⱪanƣuqǝ yǝp-iqixkǝ, xundaⱪla ularning esil kiyim-keqǝkliri üqün ixlitilidu. □

24

Ahirⱪi zamanlar •••• Dunyaning gunaⱨ arⱪiliⱪ bulƣinixi

1 Mana, Pǝrwǝrdigar yǝr yüzini bǝrbat, wǝyran ⱪilip,

Uni astin-üstin ⱪiliwetip,

Uningda turuwatⱪanlarni tǝrǝp-tǝrǝpkǝ tarⱪitidu;

2 Xu waⱪitta xundaⱪ boliduki,

Hǝlⱪlǝr ⱪandaⱪ bolsa, kaⱨin xundaⱪ bolidu;

Ⱪul ⱪandaⱪ bolsa, hojayini xundaⱪ bolidu;

Dedǝk ⱪandaⱪ bolsa, ayal hojayini xundaⱪ bolidu;

Setiwalƣuqi ⱪandaⱪ bolsa, setiwǝtküqi xundaⱪ bolidu;

Ɵtnǝ alƣuqi ⱪandaⱪ bolsa, ɵtnǝ bǝrgüqi xundaⱪ bolidu;

Ɵsüm alƣuqi ⱪandaⱪ bolsa, ɵsüm bǝrgüqi xundaⱪ bolidu.□  ■

3 Yǝr yüzi pütünlǝy bǝrbat ⱪilinidu,

Pütünlǝy bulang-talang ⱪilinidu;

Qünki Pǝrwǝrdigar muxu sɵzni ⱪildi.

4 Yǝr yüzi matǝm tutidu, u zǝiplixidu,

Jaⱨan ⱨalsizlinip zǝiplixidu,

Yǝr yüzidiki bǝg-tɵrilǝrmu ⱨalidin ketidu.

5 Yǝr-zemin ɵzidǝ turuwatⱪanlar tǝripidin bulƣinidu;

Qünki ular kɵrsǝtmǝ-ⱪanundin qǝtligǝn;

Tǝbiǝtning ⱪanuniyǝt-tǝrtipini ɵzgǝrtiwǝtkǝn,

Mǝnggülük ǝⱨdinimu yoⱪⱪa qiⱪiriwǝtkǝn.□

6 Xunga lǝnǝt yǝr yüzini yutuwalidu,

Uningda turuwatⱪanlar «gunaⱨi bar» dǝp ⱨesablinidu,

Xunga yǝr yüzidikilǝr yutuwelinidu,

Insanlar az ⱪalidu. ■

Balayi’apǝt tǝpsilatliri

7 Yengi xarab tügǝy dǝp ⱪaldi,

Üzüm talliri bolsa solixip ketidu;

Kǝypliktin kɵngli hux adǝmlǝrmu uⱨ tartixidu;

8 Daplarning xoh sadaliri tohtaydu,

Kɵngül eqiwatⱪanlarning warang-qurunglirimu tügǝydu,

Qiltarning xadliⱪ munglirimu tohtaydu.■

9 Xarab iqkǝnlǝrningmu nahxisi yoⱪaydu;

Ⱨaraⱪ iqkǝnlǝrgǝ ⱨaraⱪ aqqiⱪ tuyulidu.■

10 Tǝrtipsiz, mǝnisiz xǝⱨǝr buzulidu;

Ⱨeqkim kirmisun dǝp ⱨǝmmǝ ɵylǝr etilidu;□

11 Koqilarda xarab üqün nalǝ-pǝryad kɵtürülidu;

Bar xad-huramliⱪ tütǝkkǝ aylinidu;

Yǝr-zemindiki xadliⱪ yoⱪaydu.□

12 Xǝⱨǝrdǝ pǝⱪǝt wǝyranqiliⱪla ⱪalidu,

Dǝrwaza bolsa qeⱪilƣan,

Ⱨǝmmisi — harab bolidu! □

Insanning «ⱪaldisi»

13 Qünki hǝlⱪ-millǝtlǝrning arisida,

Yǝr-jaⱨanning otturisida xundaⱪ boliduki,

Zǝytun dǝrihini ⱪaⱪⱪandin keyin ⱪep ⱪalƣan zǝytunlardǝk,

Üzüm ⱨosulini yiƣiwalƣandin keyin tǝrgüdǝk birnǝqqila üzüm ⱪalƣandǝk, bir ⱪaldisi ⱪaldurulidu.□  ■

14  Ⱪaldilar bolsa awazlirini yuⱪiri kɵtüridu;

Pǝrwǝrdigarning ⱨǝywisigǝ ⱪarap tǝntǝnǝ ⱪilidu;

Ular dengiz tǝrǝptin sürǝn salidu.□

15 Xunga Pǝrwǝrdigarni xǝrⱪtimu,

Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarning namini ƣǝrbtiki yiraⱪ arallardimu uluƣlanglar;

16 Jaⱨanning qǝt-qǝtliridin biz nahxilarni angliduⱪ: —

«Ⱨǝⱪⱪaniy Bolƣuqiƣa xan-xǝrǝp bolsun!»

Biraⱪ mǝn xundaⱪ dedim: —

«Aⱨ, mening yadangƣuluⱪum! Mening yadangƣuluⱪum! Ⱨalimƣa way!

Qünki hainlar hainliⱪ ⱪiliwatidu;

Bǝrⱨǝⱪ, hainlar nomussizlarqǝ hainliⱪ ⱪiliwatidu!□

17 I yǝr yüzidǝ turuwatⱪan insanlar!

Wǝⱨimǝ, ora wǝ tuzaⱪ bexingƣa qüxidu;■

18 Wǝ xundaⱪ boliduki,

Wǝⱨimǝ sadasidin ⱪaqⱪanlar oriƣa qüxidu,

Oridin qiⱪⱪan bolsa tuzaⱪⱪa tutulidu.

Qünki asmandiki derizilǝr eqilidu,

Yǝr ulliri tǝwrǝp ketidu.□  ■

19 Yǝr mutlǝⱪ dǝzlinip ketidu,

Yǝr pütünlǝy parǝ-parǝ bolup ketidu,

Yǝr dǝⱨxǝtlik tǝwrinidu.

20 Yǝr mǝst adǝmdǝk ilǝng-silǝng mangidu;

Huddi lapastǝk irƣangxip ⱪalidu.

Qünki uningdiki asiyliⱪ gunaⱨi ɵzini ⱪattiⱪ basidu,

U yiⱪilip, ikkinqi turalmaydu.■

21 Xu künidǝ xundaⱪ boliduki,

Pǝrwǝrdigar yuⱪirida turƣan ⱪoxunlarni yuⱪirida,

Wǝ yǝr yüzidiki padixaⱨlarni yǝr yüzidǝ jazalaydu.□

22 Ular orǝkkǝ yiƣilidiƣan bir top ǝsirlǝrdǝk yiƣiwelinidu,

Gundihaniƣa solap ⱪoyulidu.

Nurƣun künlǝrdin keyin ular jazalinidu.□

23 Ay uyatliⱪta ⱪalidu;

Künmu hijil bolup kɵrünmǝydu;

Qünki samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar Zion teƣida, yǝni Yerusalemda sǝltǝnitini yürgüzidu;

Uning xan-xǝripi Ɵz aⱪsaⱪalliri aldida parlaydu! ■

25

Hudani mǝdⱨiyilǝydiƣan, ahirⱪi zamandiki nahxa

1 Pǝrwǝrdigar, Sǝn mening Hudayim;

Mǝn Seni üstün dǝp mǝdⱨiyilǝymǝn,

Mǝn Sening namingni mubarǝklǝymǝn,

Qünki Sǝn karamǝt ixlarni,

Sadiⱪliⱪ wǝ ⱨǝⱪiⱪǝt iqidǝ ⱪǝdimdin buyan ⱪǝlbinggǝ pükkǝnliringni bǝja kǝltürgǝnsǝn.

2 Qünki Sǝn xǝⱨǝrni harabilik,

Ⱪǝl’ǝ-ⱪorƣanliⱪ yurtni harab,

Yatlarning ordisini xǝⱨǝr bolalmas ⱪilƣansǝn,

U ikkinqi ⱨǝrgiz ⱪurulmaydu.■

3 Xunga ⱨeliⱪi küqlük hǝlⱪ Seni uluƣlaydu,

Əxǝddiy ǝllǝrning ⱨeliⱪi xǝⱨiri Sǝndin ⱪorⱪidu;

4-5 Qünki Sǝn miskinlǝrgǝ ⱪorƣan,

Yoⱪsullarning dǝrdi-ⱨajitigǝ ⱪorƣan,

Boranƣa dalda,

Issiⱪⱪa sayǝ bolƣansǝn;

Qünki ǝxǝddiylǝrning zǝrbǝ dolⱪuni tamƣa urulƣan borandǝk,

Ⱪaƣjiraⱪ yǝrni basⱪan issiⱪ ⱨawadǝk boldi.

Biraⱪ issiⱪ ⱨawa bulut sayisi bilǝn tosulƣandǝk,

Sǝn yatlarning quⱪan-sürǝnlirini pǝsǝytisǝn;

Əxǝddiylǝrning ƣǝlibǝ nahxisi pǝs ⱪilinidu.

6 Wǝ muxu taƣda samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar barliⱪ ⱪowmlar üqün ziyapǝt ⱪilidu —

Mayliⱪ yemǝkliklǝr,

Süzdürülgǝn kona xarablar,

Yiliki toⱪ mayliⱪ yemǝkliklǝr,

Süzdürülgǝn, yahxi saⱪlanƣan kona xarablardin bolƣan ziyapǝt bolidu;□

7 Wǝ U muxu taƣda ⱨǝmmǝ ⱪowmlarni yapidiƣan qümpǝrdini,

Barliⱪ ǝllǝrni yapidiƣan yapⱪuqni yoⱪitidu;

8 U ɵlümni mǝnggügǝ yutup yoⱪitidu!

Rǝb Pǝrwǝrdigar ⱨǝrbir yüzdiki yaxlarni sürtiwetidu;

Pütkül yǝr-zemin aldida Ɵz hǝlⱪining xǝrmǝndilikini elip taxlaydu;

Qünki Pǝrwǝrdigar xundaⱪ eytⱪan.■

9 Wǝ xu künidǝ deyiliduki: —

«Mana, Hudayimiz muxu, biz Uningƣa tǝlmürüp kǝlgǝn,

U bizni ⱪutⱪuzidu;

Mana, muxu Pǝrwǝrdigardur, biz Uningƣa tǝlmürüp kǝlgǝn,

Biz xadlinip Uning nijat-ⱪutulduruxidin hursǝn bolimiz».

10 Qünki muxu taƣⱪa Pǝrwǝrdigarning ⱪoli ⱪonup turidu;

Wǝ saman azgalda tezǝk bilǝn qǝylǝngǝndǝk, Moab Uning putliri astida qǝylinidu;□

11  Moab axu tezǝklik azgaldin üzüp qiⱪix üqün ⱪolini keridu,

Biraⱪ uning ⱪoli qewǝr bolƣini bilǝn, Rǝb uning tǝkǝbburluⱪini pǝs ⱪilidu.□  ■

12 U sepilliringning egiz mudapiǝlik ⱪorƣanlirini ƣulitip,

Yǝr bilǝn yǝksan ⱪilip,

Topa-qangƣa aylanduridu.

26

Ikki xǝⱨǝr — yengi Yerusalem wǝ «dunyaning xǝⱨiri»

1 Xu künidǝ Yǝⱨudaning zeminida munu nahxa eytilidu: —

«Mustǝⱨkǝm bir xǝⱨirimiz bar;

U nijatliⱪni uningƣa sepil wǝ tirǝklǝr ⱪilip bekitip ⱪoyidu.□  ■

2 Wapadarliⱪta qing turƣan ⱨǝⱪⱪaniy ǝlning kirixi üqün,

Dǝrwazilarni eqip beringlar!

3 Kim ɵzining ǝⱪidǝ, oy-hiyali Sanga baƣliƣan bolsa,

Sǝn uni mutlǝⱪ hatirjǝmliktǝ saⱪlaysǝn;

Qünki u Sanga ixǝnq-etiⱪad baƣliƣandur.

4 Mǝnggügǝ Pǝrwǝrdigarƣa tayininglar;

Qünki Yaⱨ Pǝrwǝrdigar ⱨǝⱪiⱪǝtǝn ǝbǝdil’ǝbǝdlik bir ⱪoram taxtur. □

5 Qünki U yuⱪirida turƣanlarni pǝskǝ qüxüridu;

Axu aliy xǝⱨǝrni, U pǝs ⱪilidu;

Uni yǝrgǝ qüxürüp,

Topa-qangƣa aylanduridu.□

6 U put bilǝn qǝylinidu;

U mɵminlǝrning putliri,

Miskinlǝrning ⱪǝdǝmliri bilǝn qǝylinidu!

7 Ⱨǝⱪⱪaniyning yoli bolsa tüzdur;

I Əng Tüz Yolluⱪ Bolƣuqi,

Sǝn ⱨǝⱪⱪaniy adǝm üqün uning yolini ong ⱪilisǝn.

8 I Pǝrwǝrdigar, biz dǝrⱨǝⱪiⱪǝt Sening ⱨɵkümliringning yolida mengip, Seni kütüp kǝlduⱪ;

Jenimizning tǝxnaliⱪi xudurki, naming wǝ xɵⱨriting axsun!

9 Wujudum bilǝn keqilǝrdǝ Sanga tǝxna boldummǝn;

Bǝrⱨǝⱪ, tang sǝⱨǝrlǝrdimu roⱨim bilǝn iq-iqimdin Seni izdidim;

Qünki ⱨɵkümliring yǝr yüzidǝ kɵrüngǝn bolsa,

Yǝr yüzidikilǝr ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni ɵginidu.□

10 Rǝzil adǝmgǝ rǝⱨim kɵrsitilsimu,

U yǝnila ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni ɵgǝnmǝydu;

Ⱨǝtta durusluⱪ turƣan zemindimu u yǝnila adilsizliⱪ ⱪiliweridu,

Pǝrwǝrdigarning xanu-xǝwkitini kɵrmǝydu.□

11 I Pǝrwǝrdigar, ⱪolung kɵtürüldi,

Biraⱪ ular kɵrmǝydu.

Ⱨalbuki, Ɵz hǝlⱪinggǝ bolƣan otluⱪ muⱨǝbbitingni ular kɵridu ⱨǝm hijil bolidu;

Küxǝndiliring üqün tǝyyarlanƣan ot ularni bǝrⱨǝⱪ yutuwetidu.

12 I Pǝrwǝrdigar, Sǝn bizgǝ hatirjǝmlik nesip ⱪilisǝn;

Qünki bizning ǝmǝllirimizning ⱨǝmmisini ɵzüng wujuⱪa qiⱪarƣansǝn.□

13 Dǝrwǝⱪǝ, i Pǝrwǝrdigar Hudayimiz, ilgiri Sǝndin baxⱪa «rǝblǝr» üstimizdin ⱨɵkümranliⱪ ⱪilƣan;

Əmdiliktǝ pǝⱪǝt Sanga tayinipla namingni ǝslǝp tilƣa alimiz.□

14 Ular bolsa ɵldi, ⱪaytidin yaximaydu;

Ərwaⱨ bolup kǝtti, ⱪayta tirilmǝydu;

Qünki Sǝn ularni jazalap yoⱪatting,

Ularni adǝmlǝrning esidimu ⱪilqǝ ⱪaldurmiding.□

15 Sǝn ǝlni ulƣaytⱪansǝn, i Pǝrwǝrdigar;

Əlni ulƣaytⱪansǝn,

Ɵzünggǝ xan-xǝrǝp kǝltürgǝnsǝn;

Zeminning qegralirini ⱨǝrtǝrǝpkǝ uzartⱪansǝn. □

Israil ⱪandaⱪ yol bilǝn azad ⱪilinƣan?

16 I Pǝrwǝrdigar, ular dǝrd-ǝlǝm iqidǝ ⱪalƣanda, Seni izdidi;

Tǝrbiyilik jazalixing ularning bexiƣa qüxkǝndǝ,

Ular aⱨ urup, piqirlap bir duani ⱪildi: —

17 «Boxinix aldida turƣan, tolƣiⱪi tutup, aƣriⱪtin warⱪiriƣan bir ⱨamilidar ayaldǝk,

Biz Sening aldingda xundaⱪ bolduⱪ, i Pǝrwǝrdigar.■

18 Biz ikki ⱪat bolup,

Tolƣaⱪⱪa qüxtuⱪ,

Biraⱪ pǝⱪǝt yǝlla qiⱪarduⱪ;

Yǝr yüzidikilǝr üqün ⱨeq nijat-ⱪutⱪuzuxni yǝtküzmiduⱪ;

Dunyadiki adǝmlǝr ⱨeq tuƣulmidi». □

Hudaning Israilning duasiƣa bolƣan jawabi

19 «Sanga tǝwǝ ɵlgǝn adǝmlǝr yaxaydu;

Mening jǝsitimning tirilixi bilǝn tǝng ularmu tirilidu.

I topa-qangda yatⱪanlar, oyƣinip nahxa yangritinglar!

Xǝbniming tang sǝⱨǝrning xǝbnimidǝktur;

Yǝr-zemin ɵzidǝ ɵlgǝnlǝrni tuƣup beridu.□

20 I hǝlⱪim, kelinglar,

Ɵyünglarƣa kirip, kǝyninglardin ixiklǝrni etip ⱪoyunglar;

Mening dǝrƣǝzipim ɵtküqǝ, ɵzüngni bir dǝmlik yoxuruwal.■

21 Qünki ⱪara,

Pǝrwǝrdigar Ɵz jayidin qiⱪip,

Yǝr yüzidikilǝrning gunaⱨini ɵzlirigǝ ⱪayturmaⱪqi;

Yǝr bolsa üstigǝ tɵkülgǝn ⱪanlarni axkarilaydu,

Ɵzidǝ ɵltürülgǝnlǝrni ⱨaman yepiwǝrmǝydu.

27

Xǝytanning jazalinixi •••• Israillar yiƣilip Hudaƣa mewǝ beridu

1 Xu künidǝ Pǝrwǝrdigar Ɵzining dǝⱨxǝtlik, büyük wǝ küqlük xǝmxiri bilǝn uqⱪur yilan lewiatanni,

Yǝni tolƣanƣuqi yilan lewiatanni jazalaydu;

U yǝnǝ dengizda turƣan ǝjdiⱨani ɵltüridu.□
  ■

2 Xu küni sap xarab beridiƣan bir üzümzar bolidu!

U toƣruluⱪ nahxa eytinglar!□

3 Ɵzüm Pǝrwǝrdigar uni saⱪlaymǝn;

Mǝn ⱨǝr dǝⱪiⱪǝ uni suƣirimǝn;

Birsi uningƣa ziyan yǝtküzmisun dǝp keqǝ-kündüz saⱪlaymǝn.

4 Ƣǝzǝp Mǝndǝ ⱪalmidi;

Aⱨ, Manga ⱪarxi jǝng ⱪilidiƣan tikǝnlǝr yaki jiƣanlar bolsaidi!

Undaⱪ bolsa Mǝn ularƣa ⱪarxi yürüx ⱪilattim,

Ularni yiƣixturup kɵydürüwetǝttim!□

5 Bolmisa u Meni baxpanaⱨliⱪ ⱪilip tutsun;

U Mǝn bilǝn birliktǝ hatirjǝmliktǝ bolsun,

Dǝrⱨǝⱪiⱪǝt, u Mǝn bilǝn birliktǝ hatirjǝmliktǝ bolsun!□

6 Kǝlgüsi künlǝrdǝ, Yaⱪup yiltiz tartidu;

Israil bihlinip, qeqǝklǝydu,

Ular pütkül yǝr yüzini mewǝ-qewǝ bilǝn ⱪaplaydu. □
  ■

Pǝrwǝrdigarning Ɵz hǝlⱪigǝ bolƣan muamilisi

7  Pǝrwǝrdigar Israilni urƣanlarni urƣanqilik Israilni urup baⱪⱪanmu?

U ⱪirƣanlardǝk Israil ⱪirilip baⱪⱪanmu?□

8 Sǝn ularni ǝyibligǝndǝ ɵlqǝmdin tɵwǝn jazalap ularni paliwǝtkǝnsǝn;

Xǝrⱪ xamili qiⱪⱪan künidǝ U Uning zǝrblik xamili bilǝn ularni ⱪoƣliwǝtkǝn.□  ■

9 Əmdi xu yol bilǝn Yaⱪupning ⱪǝbiⱨliki kǝqürüm ⱪiliniduki, —

Uning gunaⱨining elip taxlanƣanliⱪining pixⱪan mewisi xu boliduki: —

U ⱪurbangaⱨtiki ⱨǝmmǝ taxlarni kukum-talⱪan ⱪilidu,

«Axǝraⱨ»larni wǝ «kün tüwrükliri»ni zadila turƣuzmaydu.□

10 Qünki mustǝⱨkǝmlǝngǝn xǝⱨǝr ƣerib bolup ⱪalidu,

Adǝmzatsiz makan ⱨǝm taxliwetilgǝn bayawandǝk bolidu;

Xu yǝrdǝ mozay ozuⱪlinidu,

Xu yǝrdǝ yetip, uning xahlirini yǝydu.□

11 Uning xahliri solixix bilǝn üzülidu;

Ayallar kelip ularni otun ⱪilip kɵydüriwetidu.

Qünki bu bir yorutulmiƣan hǝlⱪ;

Xunga ularni Yaratⱪuqi ularƣa rǝⱨim ⱪilmaydu;

Ularni Xǝkillǝndürgüqi ularƣa xǝpⱪǝt kɵrsǝtmǝydu.

12 Wǝ xu küni xundaⱪ boliduki,

Pǝrwǝrdigar Əfrat dǝryasining eⱪimliridin tartip Misir wadisiƣiqǝ ⱨǝr yǝrni silkiydu,

Wǝ silǝr bir-birlǝp terip yiƣiwelinisilǝr,

I Israil baliliri!□  ■

13 Wǝ xu küni xundaⱪ boliduki,

Büyük kanay qelinidu;

Xuning bilǝn Asuriyǝ zeminida tügixǝy dǝp ⱪalƣanlar,

Wǝ Misir zeminida musapir bolƣanlar kelidu;

Ular Yerusalemda muⱪǝddǝs taƣ üstidǝ Pǝrwǝrdigarƣa ibadǝt ⱪilidu. □

28

Əfraim, yǝni «ximaliy padixaⱨliⱪ» toƣruluⱪ bir bexarǝt •••• Birdinbir ul nemǝ?

1 Əfraimdiki mǝyhorlarning bexidiki tǝkǝbburluⱪ bilǝn taⱪiwalƣan güllük tajiƣa way!

Munbǝt jilƣining bexiƣa taⱪiwalƣan,

Yǝni ularning solixip ⱪalƣan «pǝhri» bolƣan güligǝ way!

I xarabning ǝsiri bolƣanlar!□

2 Mana, Rǝb bir küq wǝ ⱪudrǝt igisini ⱨazirlidi;

U bolsa, mɵldürlük judun ⱨǝm wǝyran ⱪilƣuqi borandǝk,

Dǝⱨxǝt bilǝn taxⱪan kǝlkün suliridǝk,

Əxǝddiylǝrqǝ tajni yǝrgǝ uridu.

3 Əfraimdiki mǝyhorlarning bexidiki tǝkǝbburluⱪ bilǝn taⱪiwalƣan güllük taji ayaƣ astida qǝylinidu;

4 Wǝ munbǝt jilƣining bexida taⱪiwalƣan,

Ularning «pǝhri» bolƣan solixip ⱪalƣan güli bolsa,

Baldur pixⱪan ǝnjürdǝk bolidu;

Uni kɵrgǝn kixi kɵrüpla,

Ⱪoliƣa elip kap etip yutuwalidu.

5 Xu künidǝ, samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar Ɵz hǝlⱪining ⱪaldisi üqün xǝrǝplik bir taj,

Xundaⱪla kɵrkǝm bir qǝmbirǝk bolidu.

6 U yǝnǝ ⱨɵküm qiⱪirixⱪa olturƣanlarƣa toƣra ⱨɵküm qiⱪarƣuqi Roⱨ,

Wǝ dǝrwazida jǝngni qekindürgüqigǝ küq bolidu. □

Yerusalemdiki ǝmirlǝrning ǝⱨwali •••• Kim Hudaning sɵzini qüxinǝlǝydu?

7 Biraⱪ bularmu xarab arⱪiliⱪ hatalaxti,

Ⱨaraⱪ bilǝn eziⱪip kǝtti: —

Ⱨǝm kaⱨin ⱨǝm pǝyƣǝmbǝr ⱨaraⱪ arⱪiliⱪ eziⱪip kǝtti;

Ular xarab tǝripidin yutuwelinƣan;

Ular ⱨaraⱪ tüpǝylidin ǝlǝng-sǝlǝng bolup eziⱪip kǝtti;

Ular aldin kɵrüxtin adaxti,

Ⱨɵküm ⱪilixta eziⱪixti;□  ■

8 Qünki ⱨǝmmǝ dastihan box orun ⱪalmay ⱪusuⱪ wǝ nijasǝt bilǝn toldi. □

Əmirlǝr Yǝxayani mazaⱪ ⱪilidu

9 «U kimgǝ bilim ɵgǝtmǝkqidu?

U zadi kimni muxu hǝwǝrni qüxinidiƣan ⱪilmaⱪqidu?» □

Yǝxaya jawab beridu

10 Eƣizlandurulƣanlarƣa ǝmǝsmu?! Əmqǝktin ayrilƣan bowaⱪlarƣa ǝmǝsmu?!

Qünki hǝwǝr bolsa wǝzmuwǝz, wǝzmuwǝzdur,

Ⱪurmuⱪur, ⱪurmuⱪurdur,

Bu yǝrdǝ azraⱪ,

Xu yǝrdǝ azraⱪ bolidu...□

11 Qünki duduⱪlaydiƣan lǝwlǝr wǝ yat bir til bilǝn U muxu hǝlⱪⱪǝ sɵz ⱪilidu.□  ■

12 U ularƣa: —

«Mana, aram muxu yǝrdǝ,

Ⱨali yoⱪlarni aram aldurunglar;

Yengilinix muxudur» — degǝn,

Biraⱪ ular ⱨeqnemini anglaxni halimiƣan.□

13 Xunga Pǝrwǝrdigarning sɵzi ularƣa: —

«Wǝzmuwǝz, wǝzmuwǝzdur,

Ⱪurmuⱪur, ⱪurmuⱪurdur.

Muxu yǝrgǝ azraⱪ,

Xu yǝrgǝ azraⱪ bolidu;

Xuning bilǝn ular aldiƣa ketiwetip,

Putlixip, ongda qüxidu,

Sundurulup,

Tuzaⱪⱪa qüxüp tutulup ⱪalidu.□  ■

14 — Xunga ⱨǝy silǝr mazaⱪ ⱪilƣuqilar, Yerusalemda turƣan muxu hǝlⱪni idarǝ ⱪilƣuqilar,

Pǝrwǝrdigarning sɵzini anglap ⱪoyunglar!

15 Qünki silǝr: — «Biz ɵlüm bilǝn ǝⱨdǝ tüzduⱪ,

Tǝⱨtisara bilǝn billǝ bir kelixim bekittuⱪ;

Ⱪamqa taxⱪindǝk ɵtüp kǝtkǝndǝ,

U bizgǝ tǝgmǝydu;

Qünki yalƣanqiliⱪni baxpanaⱨimiz ⱪilduⱪ,

Yalƣan sɵzlǝr astida mɵkünüwalduⱪ» — dedinglar,□

16 Xunga Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

Mana, Zionda ul bolux üqün bir Tax,

Sinaⱪtin ɵtküzülgǝn bir tax,

Ⱪimmǝtlik bir burjǝk texi,

Ixǝnqlik ⱨǝm muⱪim ul texini salƣuqi Mǝn bolimǝn.

Uningƣa ixinip tayanƣan kixi ⱨeq ⱨoduⱪmaydu, aldirimaydu.□  ■

17 Wǝ Mǝn adalǝtni ɵlqǝm tanisi ⱪilimǝn,

Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni bolsa tik ɵlqigüq yip ⱪilimǝn;

Mɵldür baxpanaⱨi bolƣan yalƣanqiliⱪni süpürüp taxlaydu,

Wǝ kǝlkün mɵküwalƣan jayini texip ǝpketidu.□

18 Xuning bilǝn ɵlüm bilǝn tüzgǝn ǝⱨdǝnglar bikar ⱪiliwetilidu;

Silǝrning tǝⱨtisara bilǝn bekitkǝn keliximinglar aⱪmaydu;

Ⱪamqa taxⱪindǝk ɵtüp kǝtkǝndǝ,

Silǝr uning bilǝn qǝyliwetilisilǝr.

19 U ɵtüp ketixi bilǝnla silǝrni tutidu;

Ⱨǝm sǝⱨǝr-sǝⱨǝrlǝrdǝ,

Ⱨǝm keqǝ-kündüzlǝrdimu u ɵtüp turidu,

Bu hǝwǝrni pǝⱪǝt anglap qüxinixning ɵzila wǝⱨimigǝ qüxüx bolidu.

20 Qünki kariwat sozulup yetixⱪa ⱪisⱪiliⱪ ⱪilidu,

Yotⱪan bolsa adǝm tügülüp yatsimu tarliⱪ ⱪilidu.□

21 Qünki Pǝrwǝrdigar Ɵz ixini,

Yǝni Ɵzining ƣǝyriy ǝmilini yürgüzüx üqün,

Ɵzigǝ yat bolƣan ixni wujudⱪa qiⱪirix üqün,

Pǝrazim teƣida turƣinidǝk ornidin turidu,

U Gibeon jilƣisida ƣǝzǝplǝnginidǝk ƣǝzǝplinidu;□

22 Xunga mazaⱪ ⱪilƣuqilar bolmanglar;

Bolmisa, kixǝnliringlar qing bolidu;

Qünki mǝn samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Rǝb Pǝrwǝrdigardin bir ⱨalakǝt toƣrisida,

Yǝni pütkül yǝr yüzigǝ ⱪǝt’iylik bilǝn bekitkǝn bir ⱨalakǝt toƣrisidiki hǝwǝrni angliƣanmǝn.

Əⱪilliⱪ deⱨⱪanning terix-yiƣixi toƣrisida bir tǝmsil

23 — Ⱪulaⱪ selinglar, awazimni anglanglar;

Tingxanglar, sɵzlirimni anglanglar.

24 Yǝr ⱨǝydigüqi deⱨⱪan terix üqün yǝrni kün boyi ⱨǝydǝmdu?

U pütün kün yǝrni aƣdurup,

Qalmilarni ezǝmdu?

25 U yǝrning yüzini tǝkxiligǝndin keyin,

Ⱪarakɵz bǝdiyanni taxlap,

Zirini qeqip,

Buƣdayni taplarda selip,

Arpini terixⱪa bekitilgǝn jayƣa,

Ⱪara buƣdayni etiz ⱪirliriƣa terimamdu?

26 Qünki uning Hudasi uni toƣra ⱨɵküm ⱪilixⱪa nǝsiⱨǝt ⱪilidu,

U uningƣa ɵgitidu.

27 Bǝrⱨǝⱪ, ⱪarakɵz bǝdiyan qixliⱪ tirna bilǝn tepilmǝydu;

Tuluⱪ zirǝ üstidǝ ⱨǝydǝlmǝydu;

Bǝlki ⱪarakɵz bǝdiyan bolsa ⱪamqa bilǝn soⱪulidu,

Zirǝ bolsa tɵmür-tayaⱪ bilǝn urulup dan ajritilidu.

28 Un tartixⱪa danni ezix kerǝk, ǝmma deⱨⱪan uni mǝnggügǝ tepewǝrmǝydu;

U ⱨarwa qaⱪliri yaki at tuyaⱪliri bilǝn uni mǝnggügǝ tepewǝrmǝydu;

29 Muxu ixmu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigardin kelidu;

U nǝsiⱨǝt berixtǝ karamǝt,

Danaliⱪta uluƣdur. □

  ■

29

Yerusalemƣa qüxidiƣan «tǝrbiyilik jazalax»

1 Ariǝlgǝ, Dawut ɵz makani ⱪilƣan Ariǝlgǝ way!

Yǝnǝ bir yil yillarƣa ⱪoxulsun,

Ⱨeyt-bayramlar yǝnǝ aylinip kǝlsun;□

2 Biraⱪ Mǝn dǝrd-ǝlǝmni Ariǝlgǝ kǝltürimǝn;

Dad-pǝryadlar kɵtürülüp anglinidu;

U Manga ⱨǝⱪiⱪǝtǝn bir «Ariǝl» bolidu.

3 Qünki Mǝn seni ⱪapsap qedirlar tiktürüp,

Seni ⱪamal ⱪilip muⱨasirǝ istiⱨkamlirini salimǝn,

Potǝyliri bilǝn seni ⱪorxiwalimǝn.□  ■

4 Xuning bilǝn pǝs ⱪilinisǝn,

Sǝn yǝr tegidin sɵzlǝydiƣan,

Gǝpliring pǝstin, yǝni topa-qangdin kelidiƣan,

Awazing ǝrwaⱨlarni qaⱪirƣuqiningkidǝk yǝr tegidin qiⱪidu,

Sɵzliring topa-qangdin xiwirlap qiⱪⱪandǝk bolidu;■

5 Xu qaƣda düxmǝnliringning topi huddi yumxaⱪ topa-qanglardǝk,

Yawuzlarning topi xamal uqurup taxlaydiƣan topandǝk tozup ketidu.

Bu ix birdinla, tuyuⱪsiz bolidu!■

6 Əmdi samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar sening yeningƣa kelidu;

Güldürmama, yǝr tǝwrǝx, küqlük xawⱪun, ⱪuyuntaz, boran wǝ yutuwalƣuqi ot yalⱪunlar bilǝn sǝndin ⱨesab alidu.□

7 Xundaⱪ ⱪilip Ariǝlgǝ ⱪarxi jǝng ⱪilidiƣan,

Yǝni uningƣa wǝ ⱪǝl’ǝ-ⱪorƣanliⱪ mudapiǝlǝrgǝ jǝng ⱪiliwatⱪan barliⱪ ǝllǝrning nurƣunliƣan ⱪoxunliri keqisi kɵrgǝn qüxtiki kɵrünüxtǝk yoⱪap ketidu.

8 Aq ⱪalƣan birsi qüx kɵrgǝndǝ,

Qüxidǝ bir nemǝ yǝydu;

Biraⱪ oyƣansa, mana ⱪorsiⱪi ⱪuruⱪ turidu;

Qangⱪiƣan birsi qüx kɵrgǝndǝ,

Qüxidǝ su iqidu;

Biraⱪ oyƣansa, mana u ⱨalidin ketidu,

U yǝnila ussuzluⱪⱪa tǝxna bolidu;

Mana Zion teƣiƣa ⱪarxi jǝng ⱪiliwatⱪan ǝllǝrning nurƣunliƣan ⱪoxunliri dǝl xundaⱪ bolidu. □

Roⱨiy ⱪariƣuluⱪ, roⱨiy ƣǝplǝt, Pǝrwǝrdigarning dora-dǝrmani

9 Əmdi arisaldi boliwerip,

Ⱪaymuⱪup ketinglar!

Ɵzünglarni ⱪariƣu ⱪilip, ⱪariƣu bolunglar!

Ular mǝst boldi, biraⱪ xarabtin ǝmǝs!

Ular ilǝnglixip ⱪaldi, biraⱪ ⱨaraⱪtin ǝmǝs!□

10 Qünki Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ ƣǝplǝt uyⱪusi basⱪuqi bir roⱨni tɵküp,

Kɵzünglarni etiwǝtti;

U pǝyƣǝmbǝrlǝr wǝ bax-kɵzünglar bolƣan aldin kɵrgüqilǝrnimu qümkiwǝtti.□  ■

11 Muxu kɵrgǝn pütkül wǝⱨiy bolsa, silǝr üqün peqǝtliwetilgǝn bir yɵgimǝ kitabdǝk bolup ⱪaldi;

Hǝⱪ kitabni sawatliⱪ birsigǝ berip: —

«Oⱪup berixingizni ɵtünimǝn» — desǝ, u: —

«Oⱪuyalmaymǝn, qünki peqiti bar ikǝn» — dǝydu.

12 Kitab sawatsiz birsigǝ berilip: —

«Oⱪup berixingizni ɵtünimǝn» — deyilsǝ, u: —

«Mǝn sawatsiz» — dǝydu.□

13 Wǝ Rǝb mundaⱪ dǝydu: —

«Muxu hǝlⱪ aƣzi bilǝn Manga yeⱪinlaxⱪanda,

Tili bilǝn Meni ⱨɵrmǝtligǝndǝ,

Biraⱪ ⱪǝlbi bolsa Mǝndin yiraⱪ turƣaqⱪa,

Mǝndin bolƣan ⱪorⱪuxi bolsa, pǝⱪǝt insan balisining pǝtiwaliridinla bolidu, halas;□  ■

14 Xunga mana, Mǝn muxu hǝlⱪ arisida yǝnǝ bir karamǝt kɵrsitimǝn;

Karamǝt bir ixni karamǝt bilǝn ⱪilimǝn;

Xuning bilǝn ularning danixmǝnlirining danaliⱪi yoⱪilidu;

Ularning aⱪillirining ǝⱪilliri yoxurunuwalƣan bolidu». □
  ■

Qong ɵzgirixlǝr

15 Ɵzining pükkǝn niyǝtlirini Pǝrwǝrdigardin yoxurux üqün astin yǝrgǝ kiriwalƣan,

Ɵz ixlirini ⱪarangƣuluⱪta ⱪilidiƣan,

Wǝ «Bizni kim kɵridu» wǝ «Kim bizni bilgǝn» degǝnlǝrgǝ way!■

16 Aⱨ, silǝrning tǝtürlükünglar!

Sapalqini seƣiz layƣa ohxatⱪili bolamdu?

Xundaⱪla ix ɵzini Ixligüqigǝ: «U meni ixlimigǝn»,

Yaki xǝkillǝndürülgǝn ɵzini Xǝkillǝndürgüqigǝ: «Uning ǝⱪli yoⱪ» desǝ bolamdu?!■

17 Qünki ⱪisⱪa waⱪit iqidila, Liwan mewilik baƣƣa aylandurulmamdu?

Mewilik baƣ bolsa orman ⱨesablanmamdu?□

18 Xu künidǝ gaslar xu yɵgimǝ kitabning sɵzlirini anglaydiƣan,

Ⱪariƣular zulmǝt ⱨǝm ⱪarangƣuluⱪtin qiⱪip kɵzliri kɵridiƣan bolidu;■

19 Mɵminlǝr bolsa Pǝrwǝrdigardin tehimu hursǝn bolidu;

Insanlar arisidiki miskinlǝr Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqidin xadlinidu.

20 Rǝⱨimsiz bolƣuqi yoⱪaydu,

Mazaⱪ ⱪilƣuqi ƣayib bolidu;

Ⱪǝbiⱨlik pursitini kütidiƣanlarning ⱨǝmmisi ⱨalak ⱪilinidu;

21 Mana muxundaⱪ adǝmlǝr adǝmni bir sɵz üqünla jinayǝtqi ⱪilidu,

Dǝrwazida turup rǝzillikkǝ tǝnbiⱨ bǝrgüqi üqün tuzaⱪ tǝyyarlap ⱪoyidu,

Ⱨǝⱪⱪaniy adǝmning dǝwasini sǝwǝbsiz bikar ⱪiliwetidu.□  ■

22 Xunga Ibraⱨim üqün bǝdǝl tɵlǝp ⱪutⱪuzƣan Pǝrwǝrdigar Yaⱪupning jǝmǝti toƣruluⱪ mundaⱪ dǝydu: —

«Ⱨazir bolsa Yaⱪup hijilliⱪⱪa ⱪalmaydu,

Ⱨazir bolsa u tit-tit bolup qirayi tatirip kǝtmǝydu;□

23 Qünki Yaⱪup ⱪolumning ixligǝn ǝmili bolƣan, ɵz arisida turƣan ǝwladlirini kɵrgǝn waⱪtida,

Ular namimni muⱪǝddǝs dǝp uluƣlaydiƣan,

Yaⱪupning Muⱪǝddǝs Bolƣuqisini pak-muⱪǝddǝs dǝp bilidiƣan,

Israilning Hudasidin ⱪorⱪidiƣan bolidu.□

24 Roⱨi ezip kǝtkǝnlǝr yorutulidiƣan,

Ⱪaⱪxap yürgǝnlǝr nǝsiⱨǝt-bilim ⱪobul ⱪilidiƣan bolidu.

30

Misir bilǝn ittipaⱪlixix — Hudaƣa tayanmasliⱪtur

1 «Asiy oƣullarning ǝⱨwaliƣa way!» — dǝydu Pǝrwǝrdigar,

— «Ular pilanlarni tüzmǝkqi, biraⱪ Mǝndin almaydu;

Ular mudapiǝ tosuⱪini bǝrpa ⱪilidu,

Biraⱪ u Mening Roⱨim ǝmǝs;

Xundaⱪ ⱪilip ular gunaⱨi üstigǝ gunaⱨ ⱪoxuwalidu.

2 Ular Mǝndin ⱨeq sorimayla Misirƣa yol aldi;

Pirǝwnning ⱪaniti astidin panaⱨ izdǝp,

Misirning sayisigǝ ixinip tayinidu yǝnǝ!

3 Qünki Pirǝwnning ⱪaniti bolsa silǝrni yǝrgǝ taxlap lǝt ⱪilidu.

Misirning sayisigǝ ixinip tayinix silǝrgǝ bax ⱪetimqiliⱪ bolidu.

4 Pirǝwnning ǝmirliri Zoan xǝⱨiridǝ bolsimu,

Uning ǝlqiliri Ⱨanǝs xǝⱨirigǝ ⱨǝrdaim kelip tursimu, □

5 Awam ⱨǝmmisi ɵzigǝ paydisi bolmaydiƣan,

Ⱨeq yardimi wǝ paydisi tǝgmǝydiƣan,

Bǝlki lǝt ⱪilip yǝrgǝ taxlaydiƣan,

Ⱨǝtta rǝswa ⱪilidiƣan bir hǝlⱪtin nomus ⱪilidiƣan bolidu. ■

Yük artilip Misirƣa mengixⱪa tǝyyarlanƣan biqarǝ ulaƣlar!

6 Nǝgǝwdiki ulaƣlar toƣrisida yüklǝngǝn wǝⱨiy: —

Ular japaliⱪ, dǝrd-ǝlǝmlik zemindin ɵtidu;

Xu yǝrdin qixi xirlar wǝ ǝrkǝk xirlar,

Qar yilan wǝ wǝⱨxiy uqar yilanmu qiⱪidu;

Ular bayliⱪlirini exǝklǝrning dümbisigǝ,

Gɵⱨǝrlirini tɵgǝ lokkiliriƣa yüklǝp,

Ɵzlirigǝ ⱨeq payda yǝtküzmǝydiƣan bir hǝlⱪning yeniƣa kɵtürüp baridu. □

7 Misir!? Ularning yardimi bikar ⱨǝm ⱪuruⱪtur!

Xunga Mǝn uni: «Ⱨeqnemini ⱪilip bǝrmǝydiƣan Raⱨab» dǝp atiƣanmǝn. □

Ixǝnmǝslikning aⱪiwiti

8 — Əmdi bu sɵzning kǝlgüsi zamanlar üqün,

Guwaⱨliⱪ süpitidǝ ǝbǝdil’ǝbǝdgǝ turuwerixi üqün,

Ⱨazir berip buni ⱨǝm tax tahtiƣa ⱨǝm yɵgimǝ kitabⱪa yezip ⱪoyƣin.□

9 Qünki bular bolsa asiy bir hǝlⱪ,

Naǝⱨli oƣullar,

Pǝrwǝrdigarning Tǝwrat-tǝrbiyisini anglaxni halimaydiƣan oƣullardur.□

10 Ular aldin kɵrgüqilǝrgǝ: — «Wǝⱨiyni kɵrmǝnglar!»,

Wǝ pǝyƣǝmbǝrlǝrgǝ: «Bizgǝ toƣra bexarǝtlǝrni kɵrsǝtmǝnglar;

Bizgǝ adǝmni azadǝ ⱪilidiƣan, yalƣan bexarǝtlǝrni kɵrsitinglar;□

11 Sǝnlǝr durus yoldin qiⱪix,

Toƣra tǝriⱪidin ayrilix!

Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqini aldimizdin yoⱪ ⱪilix!» — dǝydu.□

12 — Əmdi Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqi mundaⱪ dǝydu: —

«Qünki silǝr muxu hǝwǝrni qǝtkǝ ⱪeⱪip,

Zulumni yɵlǝnqük ⱪilip, burmilanƣan yolƣa tayanƣininglar tüpǝylidin,

13 Xunga muxu ⱪǝbiⱨlik silǝrgǝ egiz tamning bir yeriⱪidǝk bolidu,

Tam pultiyip ⱪalƣanda, u biraⱪla uni qeⱪiwetidu;■

14 Huddi sapal qinǝ ⱨeq ayimay qeⱪiwetilgǝndǝk U uni qeⱪiwetidu;

Uningdin ⱨǝtta oqaⱪtin qoƣ alƣudǝk,

Baktin su usⱪudǝk birǝr parqisimu ⱪalmaydu».□  ■

15 Xunga Rǝb Pǝrwǝrdigar, Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqi mundaⱪ dǝydu: —

«Yenimƣa towa bilǝn ⱪaytip kelip aram tapisilǝr, ⱪutⱪuzulisilǝr;

Hatirjǝmliktǝ ⱨǝm aman-esǝnliktǝ küq alisilǝr!»,

— Biraⱪ silǝr rǝt ⱪilƣansilǝr.□

16 Silǝr: — «Yaⱪ, biz atlarƣa minip ⱪaqimiz» — dedinglar,

Xunga silǝr rast ⱪaqisilǝr!

Wǝ «Biz qapⱪur ulaƣlarƣa minip ketimiz» — dedinglar;

— Xunga silǝrni ⱪoƣliƣuqilarmu qapⱪur bolidu.

17 Minginglar birining wǝⱨimisidin ⱪaqisilǝr;

Bǝxining wǝⱨimisidǝ ⱨǝmminglar ⱪaqisilǝr;

Ⱪeqip, taƣ üstidiki yeganǝ bayraⱪ hadisidǝk,

Dɵng üstidiki tuƣdǝk ⱪalisilǝr. □  ■

Hudaning kütkǝn ümidi •••• Uning ahirⱪi pilanliri — parlaⱪ kelǝqǝk

18 Wǝ xunga silǝrgǝ meⱨir-xǝpⱪǝt kɵrsitimǝn dǝp, Pǝrwǝrdigar kütidu;

Xunga U silǝrgǝ rǝⱨim ⱪilimǝn dǝp ornidin ⱪozƣilidu;

Qünki Pǝrwǝrdigar ⱨɵküm-ⱨǝⱪiⱪǝt qiⱪarƣuqi Hudadur;

Uni kütkǝnlǝrning ⱨǝmmisi bǝhtliktur!□  ■

19 Qünki halayiⱪ yǝnila Zionda, yǝni Yerusalemda turidu;

Xu qaƣda silǝr yǝnǝ ⱨeq yiƣlimaysilǝr;

Kɵtürgǝn nalǝngdǝ U Ɵzini sanga intayin xǝpⱪǝtlik kɵrsitidu;

U nalǝngni anglisila, jawab beridu.

20 Rǝb silǝrgǝ nan üqün müxküllükni,

Su üqün azab-oⱪubǝtni bǝrsimu,

Xu qaƣda sening Ustazing yǝnǝ yoxuruniwǝrmǝydu,

Bǝlki kɵzüng Ustazingni kɵridu;□

21 Silǝr ong tǝrǝpkǝ burulsanglar,

Yaki sol tǝrǝpkǝ burulsanglar,

Ⱪuliⱪing kǝyningdin: —

«Yol mana muxu, uningda menginglar!» degǝn bir awazni anglaysǝn.

22 Xu qaƣda silǝr oyulƣan mǝbudliringlarƣa berilgǝn kümüx ⱨǝlgǝ,

Ⱪuyma mǝbudliringlarƣa berilgǝn altun ⱨǝlgimu daƣ tǝgküzisilǝr;

Silǝr ularni adǝt latisini taxliƣandǝk taxliwetip: —

«Neri tur» — dǝysilǝr.

23 U sǝn teriydiƣan uruⱪung üqün yamƣur ǝwǝtidu;

Yǝrdin qiⱪidiƣan axliⱪ-mǝⱨsulat ⱨǝm küq-ⱪuwwǝtlik ⱨǝm mol bolidu;

Xu küni malliring kǝng-azadǝ yaylaⱪlarda yaylaydu;

24 Yǝr ⱨǝydigǝn kala wǝ exǝklǝr bolsa,

Gürjǝk wǝ ara bilǝn soruƣan, tuzlanƣan ⱨǝlǝp yǝydu.

25 Qong ⱪirƣinqiliⱪ bolƣan küni,

Yǝni munarlar ɵrülgǝn küni,

Ⱨǝrbir uluƣ taƣda wǝ ⱨǝrbir egiz dɵngdǝ bolsa,

Ənⱨarlar wǝ eriⱪlar bolidu.□

26 Pǝrwǝrdigar Ɵz hǝlⱪining jaraⱨitini tangidiƣan,

Ularning ⱪamqa yarisini saⱪaytⱪan xu künidǝ,

Ay xolisi ⱪuyax nuridǝk bolidu,

Ⱪuyax nuri bolsa yǝttǝ ⱨǝssǝ küqlük bolidu,

Yǝni yǝttǝ kündiki nurƣa barawǝr bolidu. □

Asuriyǝ ⱨujum ⱪilmaydu — •••• Ularning üstigǝ qüxidiƣan jaza

27 Mana, Pǝrwǝrdigarning nami yiraⱪtin kelidu,

Uning ⱪǝⱨri yalⱪunlinip,

Ⱪoyuⱪ is-tütǝkliri kɵtürülidu;

Lǝwliri ƣǝzǝpkǝ tolup,

Tili yutuwalƣuqi yanƣin ottǝk bolidu.

28 Uning nǝpǝsi huddi texip boyunƣa yetidiƣan kǝlkündǝk bolidu,

Xuning bilǝn U ǝllǝrni bimǝnilikni yoⱪatⱪuqi ƣǝlwir bilǝn tasⱪaydu,

Xundaⱪla hǝlⱪ-millǝtlǝrning aƣziƣa ularni azduridiƣan yügǝn salidu.□  ■

29 Muⱪǝddǝs bir ⱨeyt ɵtküzülgǝn keqidikidǝk, kɵnglünglardin nahxa urƣup qiⱪidu,

Israilƣa uyultax bolƣan Pǝrwǝrdigarning teƣiƣa nǝy nawasi bilǝn qiⱪⱪan birsining huxalliⱪidǝk, kɵnglünglar huxal bolidu.

30 Pǝrwǝrdigar ⱨǝywǝtlik awazini yangritidu;

U ⱪayniƣan ⱪǝⱨri, yutuwalƣuqi yalⱪunluⱪ ot, güldürmamiliⱪ yamƣur, boran-xawⱪun, mɵldürlǝr bilǝn Ɵz bilikini sozup kɵrsitidu.

31 Qünki Pǝrwǝrdigarning awazi bilǝn Asuriyǝ yanjilidu,

— Baxⱪilarni urux tayiⱪi bolƣan Asuriyǝ yanjilidu!□

32 Wǝ Pǝrwǝrdigar tǝyyarliƣan kaltǝk bilǝn ⱨǝr ⱪetim uni urƣanda,

Buningƣa daplar ⱨǝm qiltarlar tǝngkǝx ⱪilinidu;

U ⱪolini oynitip zǝrb ⱪilip uning bilǝn kürǝx ⱪilidu.

33 Qünki Tofǝt ⱪǝdimdin tartip tǝyyar turƣanidi;

Bǝrⱨǝⱪ, padixaⱨ üqün tǝyyarlanƣan;

Pǝrwǝrdigar uni qongⱪur ⱨǝm kǝng ⱪilƣan;

Otunliri kɵp yalⱪunluⱪ bir gülhan bar,

Pǝrwǝrdigarning nǝpǝsi bolsa günggürt eⱪimidǝk uni tutaxturidu. □

31

Misir bilǝn ittipaⱪlaxmanglar! •••• Huda Ɵzi Asuriyǝni yiⱪitidu

1 — Yardǝm izdǝp Misirƣa barƣanlarning ⱨaliƣa way!

Ular atlarƣa tayinip,

Kɵp bolƣanliⱪidin jǝng ⱨarwiliriƣa,

Intayin küqlük bolƣanliⱪidin atliⱪ ǝskǝrlǝrgǝ ixinip kǝtti!

Biraⱪ Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqiƣa ⱪarimaydu,

Pǝrwǝrdigarni izdimǝydu.■

2 Biraⱪ Umu danadur!

U külpǝt elip kelidu,

Degǝnlirini ⱪayturuwalmaydu;

U buzuⱪlarning jǝmǝtigǝ,

Xundaⱪla ⱪǝbiⱨlik ⱪilƣuqilarƣa yardǝmdǝ bolƣanlarƣa ⱪarxi ornidin ⱪozƣilidu.□

3 Misirliⱪlar Tǝngri ǝmǝs, adǝmlǝr halas;

Ularning atliri bolsa roⱨtin ǝmǝs, ǝttin halas;

Pǝrwǝrdigar bolsa ⱪolini uzartidu,

Yardǝm bǝrgüqi bolsa putlixidu;

Yardǝm berilgüqi bolsa yiⱪilidu;

Ular ⱨǝmmisi biraⱪla yoⱪilidu.

4 Qünki Pǝrwǝrdigar manga mundaⱪ degǝn: —

«Owni tutuwalƣan xir yaki arslanni bir tǝrǝp ⱪilixⱪa top-top padiqilar qaⱪirilƣanda,

Xir yaki arslan ularning awazliridin ⱨeq ⱪorⱪmay,

Xawⱪunliridin ⱨeq ⱨoduⱪmay,

Bǝlki owni astiƣa besiwelip ƣar-ƣur taliƣinidǝk,

Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarmu ohxaxla Zion teƣi wǝ egizlikliri üqün qüxüp jǝng ⱪilidu. □

5 Üstidǝ pǝrwaz ⱪilidiƣan ⱪuxlardǝk samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar Ɵz ⱪaniti astiƣa Yerusalemni alidu;

Ⱪaniti astiƣa elip, Zionni ⱪutⱪuzidu;

Uning «ɵtüp ketixi» bilǝn Zion nijatliⱪⱪa erixidu. □  ■

Hudaning towa ⱪilixⱪa qaⱪirixi

6 Silǝr dǝⱨxǝtlik asiyliⱪ ⱪilƣan Igǝnglarning yeniƣa towa ⱪilip ⱪaytinglar,

I Israil baliliri!

7 Qünki xu künidǝ insanlar ⱨǝrbiri ɵzi üqün ɵz ⱪoli bilǝn yasiƣan kümüx butlarni wǝ altun butlarni: — «Gunaⱨtur!» dǝp taxliwetidu».■

8 «Xu qaƣda Asuriyǝ ⱪiliq bilǝn yiⱪilidu,

Biraⱪ baturning ⱪiliqi bilǝn ǝmǝs;

Bir ⱪiliq uni yutuwalidu, biraⱪ ⱪiliq adǝttiki adǝmningki bolmaydu;

U jenini elip ⱪiliqtin ⱪaqmaⱪqi bolidu,

Arisidiki yigitliri alwanƣa selinidu.□

9 Wǝⱨimidin uning «ul texi» yoⱪaydu;

Uning sǝrdarliri jǝng tuƣidin alaⱪzadilixidu» — dǝp jakarlaydu Zionda oti kɵyiwatⱪan,

Yerusalemda humdeni yalⱪunlawatⱪan Pǝrwǝrdigar. □  ■

32

Yengi padixaⱨ wǝ uning yengi jǝmiyiti

1 Mana, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn ⱨɵkümranliⱪ ⱪilƣuqi bir padixaⱨ qiⱪidu;

Əmirlǝr bolsa toƣra ⱨɵküm qiⱪirip idarǝ ⱪilidu.■

2 Ⱨǝm xamalƣa dalda bolƣudǝk,

Boranƣa panaⱨ bolƣudǝk,

Ⱪaƣjiraⱪ jayƣa eriⱪ-sulardǝk,

Qangⱪap kǝtkǝn zeminƣa ⱪoram taxning sayisidǝk bolƣan bir adǝm qiⱪidu.□

3 Xuning bilǝn kɵrgüqilǝrning kɵzliri ⱨeq torlaxmaydu,

Anglaydiƣanlarning ⱪuliⱪi eniⱪ tingxaydu; ■

4 Bǝngbaxning kɵngli bilimni tonup yetidu,

Kekǝqning tili tez ⱨǝm eniⱪ sɵzlǝydu.

5 Pǝsǝndilǝr ǝmdi pǝzilǝtlik dǝp atalmaydu,

Piⱪsiⱪ iplaslar ǝmdi mǝrd dǝp atalmaydu,

6 Qünki pǝsǝndǝ adǝm pǝslikni sɵzlǝydu,

Uning kɵngli buzuⱪqiliⱪ tǝyyarlaydu,

Iplasliⱪ ⱪilixⱪa,

Pǝrwǝrdigarƣa daƣ kǝltürüxkǝ,

Aqlarning ⱪorsiⱪini aq ⱪalduruxⱪa,

Qangⱪiƣanlarning iqimlikini yoⱪitiwetixkǝ niyǝtlinidu.

7 Bǝrⱨǝⱪ, iplas adǝmning tǝdbirliri ⱪǝbiⱨtur;

U ⱪǝstlǝrni pǝmlǝp olturidu,

Mɵminlǝrni yalƣan gǝp bilǝn,

Yoⱪsulning dǝwasida gǝp ⱪilip uni wǝyran ⱪilixni pǝmlǝp olturidu.□

8 Pǝzilǝtlik adǝmning ⱪilƣan niyǝtliri bǝrⱨǝⱪ pǝzilǝtliktur;

U pǝzilǝttǝ muⱪim turidu.

Mǝnggülük bǝhtni yaki balayi’apǝtni — ⱨazir tallax kerǝk!

9 Ornunglardin turup, i hatirjǝm ayallar, awazimni anglanglar!

I ǝndixisiz ⱪizlar, sɵzlirimgǝ ⱪulaⱪ selinglar!

10 Bir yil ɵtǝ-ɵtmǝyla, i biƣǝm ayallar,

Parakǝndǝ ⱪilinisilǝr!

Qünki üzüm ⱨosuli bikarƣa ketidu,

Mewǝ yiƣix yoⱪ bolidu.

11 I hatirjǝm ayallar, titrǝnglar!

I ǝndixisiz ⱪizlar, patiparaⱪ bolunglar!

Kiyiminglarni seliwetinglar, ɵzünglarni yalang ⱪilinglar, qatriⱪinglarƣa bɵz baƣlanglar!□

12 Güzǝl etiz-baƣlar üqün,

Mewilik üzüm talliri üqün mǝydǝnglarƣa urup ⱨǝsrǝt qekinglar!

13 Üstidǝ tikǝn-yantaⱪlar ɵsidiƣan ɵz hǝlⱪimning zemini üqün,

Xad-huram ɵylǝr, warang-qurung ⱪilip oynaydiƣan bu xǝⱨǝr üqün ⱪayƣurunglar!

14 Qünki orda taxlinidu,

Adǝmlǝr bilǝn liⱪ tolƣan xǝⱨǝr adǝmzatsiz bolidu,

Istiⱨkam wǝ kɵzǝt munarliri uzun zamanƣiqǝ pǝⱪǝtla yawayi exǝklǝr zoⱪ alidiƣan,

Ⱪoy padiliri ozuⱪlinidiƣan boz yǝrlǝr bolidu.

15 Taki Roⱨ bizgǝ yuⱪiridin tɵkülgüqǝ,

Dalalar mewilik baƣ-etizlar bolƣuqǝ,

Mewilik baƣ-etizlar ormanzar dǝp ⱨesablanƣuqǝ xu peti bolidu.□  ■

16 Xu qaƣda adalǝt dalani,

Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ mewilik baƣ-etizlarni makan ⱪilidu.

17 Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪtin qiⱪidiƣini hatirjǝmlik bolidu,

Hatirjǝmlikning nǝtijisi bolsa mǝnggügǝ bolidiƣan aram-tinqliⱪ wǝ aman-esǝnlik bolidu.

18 Xuning bilǝn mening hǝlⱪim hatirjǝm makanlarda,

Ixǝnqlik turalƣularda wǝ tinq aramgaⱨlarda turidu. ■

Jaza qüxürülgǝndin keyinki bǝht-bǝrikǝt

19 Orman kesilip yiⱪitilƣanda mɵldür yaƣsimu,

Xǝⱨǝr pütünlǝy yǝr bilǝn yǝksan ⱪiliwetilsimu,

20 Su boyida uruⱪ teriƣuqilar,

Kala wǝ exǝklǝrni kǝng dalaƣa ⱪoyuwetidiƣanlar bǝhtliktur! □

33

Nijat Zionƣa kelidu

1 I ɵzüng bulang-talang ⱪilinmiƣan, baxⱪilarni bulang-talang ⱪilƣuqi,

Baxⱪilar sanga asiyliⱪ ⱪilmiƣan,

Ɵzüng asiyliⱪ ⱪilƣuqi,

Sening ⱨalingƣa way!

Sǝn bulang-talangni boldi ⱪilixing bilǝn,

Ɵzüng bulang-talang ⱪilinisǝn;

Sǝn asiyliⱪni boldi ⱪilixing bilǝn,

Ɵzüng asiyliⱪⱪa uqraysǝn;□

2 I Pǝrwǝrdigar, bizgǝ meⱨir-xǝpⱪǝt kɵrsǝtkǝysǝn;

Biz Seni ümid bilǝn kütüp kǝlduⱪ;

Ɵtünimizki, Sǝn ⱨǝr sǝⱨǝr Israilƣa küqlük bilǝk-ⱪol,

Ⱪiyinqiliⱪ pǝytliridǝ nijatimiz bolƣaysǝn.

3 Top-top adǝmlǝrning ƣowƣa-quⱪanliridin hǝlⱪlǝr bǝdǝr ⱪaqidu;

Sǝn Huda ⱪǝddingni tik ⱪilixing bilǝn ǝllǝr pitirap ketidu; □

4 Qekǝtkǝ liqinkiliri ot-kɵklǝrni yiƣip yǝwalƣandǝk,

Silǝrgǝ bekitip berilgǝn olja yiƣiwelinidu;

Qekǝtkilǝr uyan-buyan yügürgǝndǝk adǝmlǝr olja üstidǝ uyan-buyan yügürüxidu.□

5 Pǝrwǝrdigar üstün turidu,

Bǝrⱨǝⱪ, Uning turalƣusi yuⱪirididur;

U Zionƣa adalǝt wǝ ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ toldurdi;

6 U bolsa künliringlarning tinq-amanliⱪi, nijatliⱪ, danaliⱪ wǝ bilimning bayliⱪliri bolidu;

Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪux Uning üqün gɵⱨǝrdur. □

Israildiki ⱨazirⱪi ǝⱨwal

7 Mana, ularning palwanliri sirtta turup nalǝ-pǝryad kɵtüridu;

Sülⱨ-ǝⱨdǝ tüzgǝn ǝlqilǝr ⱪattiⱪ yiƣlixidu;□

8 Yollar adǝmsiz ⱪaldi;

Ɵtkünqi yolqilar yoⱪ boldi;

U ǝⱨdini buzup taxlidi;

Xǝⱨǝrlǝrni kɵzigǝ ilmaydu,

Adǝmlǝrni ⱨeq ǝtiwarlimaydu.□

9 Zemin matǝm tutidu, zǝiplixidu;

Liwan hijalǝttin solixidu;

Xaron qɵl-bayawanƣa aylandi;

Baxan wǝ Karmǝl bolsa ⱪirip taxlandi. □

Huda ornidin turup ⱪutⱪuzidu

10 Mana ⱨazir ornumdin turimǝn,

— dǝydu Pǝrwǝrdigar,

— Ⱨazir Ɵzümni üstün kɵrsitimǝn,

Ⱨazir ⱪǝddimni kɵtürimǝn.

11 — Silǝrning boyunglarda ⱪuruⱪ ot-qɵpla bar,

Pahal tuƣisilǝr;

Ɵz nǝpǝsliringlar ot bolup ɵzünglarni yutuwetidu;

12 Əllǝr bolsa ⱨak kɵydürülgǝndǝk kɵydürilidu;

Orulƣan jiƣan-tikǝnlǝrdǝk otta kɵydürüwetilidu.

13 — I yiraⱪtikilǝr, Mening ⱪilƣanlirimni anglanglar;

Yeⱪindikilǝr, Mening küq-ⱪudritimni tonup yetinglar.□

14 Ziondiki gunaⱨkarlar ⱪorⱪidu;

Wǝⱨimǝ iplaslarni besiwalidu.

Ular: «Arimizdiki kim mǝnggülük yutⱪur Ot bilǝn billǝ turidu?

Kim ǝbǝdil’ǝbǝd yalⱪunlar bilǝn bir makanda bolidu?» — dǝydu.

Soalƣa jawab

15 — «Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ yolida mangidiƣan,

Durus-lilla gǝp ⱪilidiƣan,

Zalimliⱪtin kǝlgǝn ⱨaram paydiƣa nǝprǝtlinidiƣan,

Parilarni sunƣuqilarni ⱪolini pulangxitip rǝt ⱪilidiƣan,

Ⱪanning gepi bolsila ⱪuliⱪini yopurup anglimaydiƣan,

Pǝslik-rǝzillikkǝ ⱪaraxni rǝt ⱪilip, kɵzini ⱪaquridiƣan;□  ■

16 U yuⱪirini makan ⱪilidu;

Ⱪoram taxlar uning ⱪorƣini bolup,

Yuⱪiri uning baxpanaⱨi bolidu;

Ɵz risⱪi uningƣa berilidu,

Uning süyi kapalǝtlik bolidu».

17 — «Kɵzliring Padixaⱨni güzǝllikidǝ kɵridu;

Kɵzliring uzunƣa sozulƣan zeminƣa nǝzǝr salidu.□

18 Kɵnglüng wǝⱨimǝ toƣrisida qongⱪur oyƣa patidu;

Royhǝtqi bǝg ⱪeni?

Oljini ɵlqǝydiƣan taraziqi bǝg ⱪeni?

Istiⱨkam-munarlarni saniƣuqi bǝg ⱪeni?□

19 Ⱪaytidin ǝxǝddiy hǝlⱪni kɵrmǝysǝn,

— Sǝn angⱪiralmaydiƣan, boƣuzida sɵzlǝydiƣan,

Duduⱪlap gǝp ⱪilidiƣan, gepini qüxinǝlmǝydiƣan bir hǝlⱪni ikkinqi kɵrmǝysǝn.□

20 Ibadǝt ⱨeytlirimiz ɵtküzülidiƣan xǝⱨǝr Zionƣa ⱪara;

Sening kɵzüng Yerusalemning tinq-aman makan bolƣanliⱪini,

Ⱪozuⱪliri ⱨǝrgiz yulunmaydiƣan,

Taniliri ⱨǝrgiz üzülmǝydiƣan,

Ikkinqi yɵtkǝlmǝydiƣan qedir bolƣanliⱪini kɵridu;■

21 Xu yǝrdǝ Pǝrwǝrdigarning xan-xǝripi bizgǝ kɵrünidu,

— U Ɵzi dǝryalar, kǝng ɵstǝnglǝr eⱪip turidiƣan bir jay bolidu;

Palaⱪlar bilǝn ⱨǝydǝlgǝn ⱨeqⱪandaⱪ kemǝ u jayda ⱪatnimaydu,

Wǝ yaki ⱨeq ⱨǝywǝtlik kemǝ u jaydin ɵtmǝydu;□

22 Qünki Pǝrwǝrdigar bizning nijatkar-ⱨakimimiz,

Pǝrwǝrdigar bizgǝ ⱪanun Bǝrgüqidur,

Pǝrwǝrdigar — bizning Padixaⱨimiz,

U bizni ⱪutⱪuzidu!

23 Sening tana-arƣamqiliring boxiƣan bolsimu,

Israil yǝlkǝn hadisining turumini mustǝⱨkǝm ⱪilalmisimu,

Yǝlkǝnni yeyip qiⱪiralmisimu,

U qaƣda zor bir olja ülǝxtürülidu;

Ⱨǝtta aⱪsaⱪ-tokurlarmu oljini alidu.□

24 Xu qaƣda xu yǝrdǝ turƣuqi: «Mǝn kesǝl» demǝydu;

Xu jayni makan ⱪilƣan hǝlⱪning gunaⱨliri kǝqürüm ⱪilinidu. □

34

Pǝrwǝrdigarning küni •••• Edomning jazalinixliri

1 Yeⱪin kelinglar, i ǝllǝr, anglanglar!

I ⱪowm-hǝlⱪlǝr, ⱪulaⱪ selinglar!

Yǝr-zemin wǝ uningdiki barliⱪ mǝwjudatlar,

Jimi alǝm wǝ uning iqidin qiⱪⱪan ⱨǝmmǝ mǝwjudatlar,

Tingxanglar!

2 Qünki Pǝrwǝrdigarning barliⱪ ǝllǝrgǝ ⱪarita ƣǝzipi bar,

Uning dǝrƣǝzipi ularning barliⱪ ⱪoxunliriƣa ⱪarxi turidu;

U ularni ⱨalakǝtkǝ pütüp ⱪoyƣan,

Ularni ⱪirƣinqiliⱪⱪa tapxuruwǝtkǝn;

3 Ulardin ɵltürülgǝnlǝr sirtⱪa taxliwetilidu,

Jǝsǝtliridin sesiⱪqiliⱪ puraydu,

Taƣlar ularning ⱪeni bilǝn eritilidu;

4 Asmanlardiki jimiki jisim-ⱪoxunlar qirip yoⱪ bolidu,

Asmanlar yɵgimǝ kitabdǝk türülidu;

Üzüm telining yopurmaⱪliri hazan bolup, solixip qüxkǝndǝk,

Yiglǝp kǝtkǝn ǝnjür xehidin qüxkǝndǝk,

Ularning jimiki jisim-ⱪoxunliri yiⱪilidu;■

5 Qünki xǝmxirim asmanlarda ⱪan bilǝn suƣuruldi;

Ⱪaranglar, xǝmxirim Mening ⱨalakǝt lǝnitimgǝ uqriƣan hǝlⱪⱪǝ,

Yǝni Edom üstigǝ jazalax üqün qüxidu;□

6 Pǝrwǝrdigarning bir xǝmxiri bar;

U ⱪanƣa boyaldi;

U yaƣliⱪ nǝrsilǝrning yeƣi bilǝn,

Ɵqkǝ-ⱪozilarning ⱪeni bilǝn,

Ⱪoqⱪar bɵrikining yeƣi bilǝn ozuⱪlandurulƣan;

Qünki Pǝrwǝrdigarning Bozraⱨ xǝⱨiridǝ bir ⱪurbanliⱪi,

Edomda zor bir ⱪirƣinqiliⱪi bar.□  ■

7 Muxu ⱪirƣinqiliⱪlar bilǝn yawayi kalilar,

Torpaⱪlar wǝ küqlük buⱪilarmu yiⱪilidu.

Ularning zemini ⱪanƣa qɵmülidu,

Topa-qangliri yaƣ bilǝn maylixip ketidu.□

8 Qünki Pǝrwǝrdigarning ⱪisas alidiƣan bir küni,

Zion dǝwasidiki ⱨesab alidiƣan yili bar.□

9  Edomdiki eⱪinlar ⱪarimayƣa,

Uning topiliri günggürtkǝ aylandurulidu;

Zemini bolsa kɵyüwatⱪan ⱪarimay bolidu.

10 Uning oti keqǝ-kündüz ɵqürülmǝydu;

Is-tütǝkliri mǝnggügǝ ɵrlǝydu;

U dǝwrdin-dǝwrgiqǝ harabiliktǝ turidu;

Ⱨeqkim ikkinqi u yǝrgǝ ayaƣ basmaydu.■

11 Qɵl ⱨuwⱪuxi wǝ qirⱪiriƣuqi ⱨuwⱪuxlar uni igiliwalidu;

Qong ⱨuwⱪux wǝ ⱪaƣa-ⱪuzƣunlar xu yǝrdǝ uwilaydu;

Huda uningƣa «tǝrtipsizlik-bimǝnilikni ɵlqǝydiƣan tana»ni,

Wǝ «ⱪup-ⱪuruⱪluⱪni ɵlqǝydiƣan tik ɵlqigüq»ni tartidu.□  ■

12 Birsi kelip Edomning esilzadilirini padixaⱨliⱪini idarǝ ⱪilixⱪa qaⱪirsa,

Ulardin ⱨeqkim bolmaydu;

Uning ǝmirliri yoⱪ ⱪiliwetilgǝn bolidu.□

13 Ordilirida tikǝnlǝr,

Ⱪǝl’ǝ-ⱪorƣanlirida qaⱪⱪaⱪ-jiƣanlar ɵsüp qiⱪidu;

U qilbɵrilǝrning makani,

«Ⱨuwⱪuxlarning ordisi» bolidu.

14 Xu yǝrdǝ qɵl-bayawandiki janiwarlar, yawayi itlar jǝm bolidu;

Ⱨǝrbir «ɵqkǝ jin» ɵz ⱪerindixiƣa towlaydu;

Tün mǝhluⱪliri xu yǝrdǝ makanlixidu,

Uni ɵzigǝ aramgaⱨ ⱪilip turidu.□

15 «Oⱪ yilan» xu yǝrdǝ uwilaydu,

Uning sayisidǝ tuhumlaydu,

Balilirini yiƣip baⱪidu.

Ⱪorultaz-tapⱪuxlar ⱨǝrbiri ɵz jüpi bilǝn xu yǝrdǝ toplinidu;□

16 Pǝrwǝrdigarning yɵgimǝ kitabidin izdǝp oⱪup baⱪⱪin;

Ulardin ⱨeqbiri qüxüp ⱪalmaydu;

Ⱨeqⱪaysisining ɵz jorisi kǝm bolmaydu;

Qünki Ɵzining aƣzi ularƣa buyruƣan;

Uning Ɵz Roⱨi ularni topliƣan.□

17 Qünki Pǝrwǝrdigar Ɵzi ular üqün qǝk taxlap,

Ɵz ⱪoli bilǝn zeminƣa tana tartip ularƣa tǝⱪsim ⱪilip bǝrgǝn;

Ular uningƣa mǝnggügǝ igidarliⱪ ⱪilidu,

Dǝwrdin-dǝwrgiqǝ xu yǝrni makan ⱪilidu.

35

Hudaning qɵl-bayawanni güllǝndürüxi, •••• xundaⱪla Ɵz mɵmin-bǝndiliri üqün aqⱪan yoli

1 — Dala ⱨǝm ⱪaƣjirap kǝtkǝn jaylar ular üqün huxal bolidu;

Qɵl-bayawan xadlinip zǝpirandǝk qeqǝklǝydu;□

2 U bǝrⱪ urup qeqǝklǝydu,

Xadliⱪⱪa xadliⱪ ⱪoxulup tǝntǝnǝ ⱪilidu;

Liwanning xan-xǝripi,

Karmǝl wǝ Xarondiki güzǝllik wǝ sür uningƣa berilidu;

Ular Pǝrwǝrdigarning xan-xǝripini,

Hudayimizning güzǝlliki wǝ ⱨǝywitini kɵridu.□

3 Ajiz ⱪollarni küqlǝndürünglar,

Egilip mangidiƣan tizlarni qingitinglar,■

4 Yüriki aƣⱪanlarƣa: — «Qing turunglar! Ⱪorⱪmanglar!

Mana, Hudayinglarƣa ⱪarap beⱪinglar;

Ⱪisas kelidu — Hudaning ⱨesab elix küni kelidu!

U Ɵzi kelidu, silǝrni ⱪutⱪuzidu!» — dǝng!

5 Andin ⱪariƣuning kɵzi eqilidu,

Gasning ⱪulaⱪliri oquⱪ ⱪilinidu,■

6 Andin aⱪsaⱪ-tokurlar keyiktǝk oynaⱪlap sǝkrǝydu;

Gaqining tili nahxa eytidu;

Qünki dalada sular,

Qɵl-bayawanlarda dǝrya-eⱪinlar urƣup taxidu;■

7 Piȥƣirin qɵl-jǝzirǝ kɵlqǝkkǝ,

Qangⱪiƣan yǝrlǝr bulaⱪlarƣa aylinidu;

Qilbɵrilǝrning makani — ular yatⱪan jay,

Ⱪomux wǝ yekǝnlǝr ɵsüp, qimǝnlikkǝ aylinidu.

8 Xu yǝrdǝ egiz kɵtürülgǝn bir yol,

Tüptüz bir yol bolidu;

U «pak-muⱪǝddǝslikning yoli» dǝp atilidu;

Napaklar uningdin ɵtüxkǝ bolmaydu,

Xu yol mǝhsus xular üqün bekitilip yasalƣanki, —

Ⱨǝtta nadanlarmu uningda ezip kǝtmǝydu;□

9 Xu yǝrdǝ xir bolmaydu,

Uning üstigǝ ⱨeq yirtⱪuq ⱨaywan qiⱪmaydu;

(Ular xu yǝrdǝ ⱨeq tepilmaydu)

— Nijat arⱪiliⱪ ⱨɵrlükkǝ qiⱪⱪanlar xu yǝrdǝ mangidu!□

10 Pǝrwǝrdigarning bǝdǝl tɵlǝp ⱪutⱪuzƣanliri ⱪaytip kelidu,

Küylǝrni eytip Zionƣa yetip kelidu;

Ularning baxliriƣa mǝnggülük xad-huramliⱪ ⱪonidu;

Ular huxalliⱪ wǝ xadliⱪⱪa qɵmgǝn bolidu;

Ⱪayƣu-ⱨǝsrǝt ⱨǝm uⱨ-nadamǝtlǝr bǝdǝr ⱪaqidu. □
  ■

36

Krizis — Asuriyǝ padixaⱨining besip kirixi

1 Ⱨǝzǝkiyaning on tɵtinqi yili xundaⱪ boldiki, Asuriyǝ padixaⱨi Sǝnnaherib Yǝⱨudaning barliⱪ ⱪǝl’ǝ-ⱪorƣanliⱪ xǝⱨǝrlirigǝ ⱨujum ⱪilip qiⱪip, ularni ixƣal ⱪildi. ■ 2 Andin Asuriyǝ padixaⱨi «Rab-Xakǝⱨ» degǝn sǝrdarni qong bir ⱪoxun bilǝn Laⱪix xǝⱨiridin Yerusalemƣa ǝwǝtti. U Kir yuƣuqilarning etizining boyidiki yolda, yuⱪiri kɵlqǝkning norining bexiƣa kelip turdi.□  

Asuriyǝ imperiyǝsi - miladiyǝdin ilgiri 650-yili

3 Xuning bilǝn Ⱨilⱪiyaning oƣli, ordini baxⱪuridiƣan Eliakim, ordining diwanbegi bolƣan Xǝbna wǝ Asafning oƣli, orda mirzibegi bolƣan Yoaⱨlar uning yeniƣa kǝldi 4-5 wǝ Rab-Xakǝⱨ ularƣa mundaⱪ dedi: —

Silǝr Ⱨǝzǝkiyaƣa: — «Uluƣ padixaⱨ, yǝni Asuriyǝ padixaⱨi sanga mundaⱪ dedi, dǝnglar: —

«Sening muxu ixǝngǝn tayanqing zadi nemiti?

Sǝn: (u pǝⱪǝt gǝpla, halas!) —

«Urux ⱪilix tǝdbir-mǝsliⱨitimiz ⱨǝm küqimiz bar» — dǝysǝn; sǝn zadi kimgǝ tayinip manga ⱪarxi ɵktǝ ⱪopisǝn? □ 6 Mana, sǝn yeriⱪi bar axu ⱪomux ⱨasa, yǝni Misirƣa tayinisǝn! Birsi uningƣa yɵlǝnsǝ, uning ⱪoliƣa sanjip kiridu; mana Misir padixaⱨi Pirǝwngǝ tayanƣanlarning ⱨǝmmisi xundaⱪ bolidu!■

7 Əgǝr sǝn manga: «Biz Hudayimiz bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa tayinimiz» — desǝng, Ⱨǝzǝkiya ɵzi Yǝⱨudadikilǝrgǝ wǝ Yerusalemdikilǝrgǝ: «Silǝr pǝⱪǝt Yerusalemdiki muxu ibadǝtgaⱨ aldidila Pǝrwǝrdigarƣa ibadǝt ⱪilixinglar kerǝk» dǝp, xu Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan «yuⱪiri jaylar»ni ⱨǝm ⱪurbangaⱨlarni yoⱪ ⱪiliwǝttiƣu? Ular axu Pǝrwǝrdigarning yuⱪiri jayliri ǝmǝsmidi?□

8 Əmdi hojam Asuriyǝ padixaⱨi bilǝn bir tohtamƣa kǝl: — «Əgǝr sǝndǝ atⱪa minǝligüdǝk ǝskǝrliring bolsa, mǝn sanga ikki ming atni bikarƣa berǝy!» □ 9 Sǝndǝ undaⱪlar bolmisa, hojamning ǝmǝldarlirining ǝng kiqiki bolƣan bir lǝxkǝr bexini ⱪandaⱪmu qekindürǝlǝysilǝr?! Sǝn jǝng ⱨarwiliri wǝ atlarni elix üqün Misirƣa tayinisǝn tehi!

10 Mǝn ǝmdi muxu zeminni ⱨalak ⱪilix üqün Pǝrwǝrdigarsiz kǝldimmu? Pǝrwǝrdigar dǝrwǝⱪǝ manga: «Muxu zeminni ⱨalak ⱪilixⱪa qiⱪⱪin!» — dedi!»»

11 Eliakim, Xǝbna wǝ Yoaⱨ Rab-Xakǝⱨgǝ: —

«Peⱪirliriƣa aramiy tilida sɵzlisilǝ; biz buni qüxinimiz. Bizgǝ ibraniy tilida sɵzlimisilǝ, gǝpliri sepilda turƣanlarning ⱪuliⱪiƣa kirmisun!» — dedi. □

12 Biraⱪ Rab-Xakǝⱨ: —

«Hojam meni muxu gǝpni hojanglarƣa wǝ silǝrgila eytixⱪa ǝwǝtkǝnmu? Muxu gǝpni silǝr bilǝn birliktǝ sepilda olturƣanlarƣa deyixkǝ ǝwǝtkǝn ǝmǝsmu? Qünki ular silǝr bilǝn birliktǝ ɵz poⱪini yegüqi ⱨǝm ɵz süydükini iqküqi bolidu!» — dedi.□  ■

13 Andin Rab-Xakǝⱨ ibraniy tilida yuⱪiri awaz bilǝn: — «Uluƣ padixaⱨ, yǝni Asuriyǝ padixaⱨining sɵzlirini anglap ⱪoyunglar!» — dǝp warⱪiridi.

14 «Padixaⱨ mundaⱪ dǝydu: —

«Ⱨǝzǝkiya silǝrni aldap ⱪoymisun! Qünki u silǝrni ⱪutⱪuzalmaydu.

15 Uning silǝrni: — «Pǝrwǝrdigar bizni jǝzmǝn ⱪutⱪuzidu; muxu xǝⱨǝr Asuriyǝ padixaⱨining ⱪoliƣa qüxüp kǝtmǝydu» dǝp Pǝrwǝrdigarƣa tayanduruxiƣa yol ⱪoymanglar!». 16 Ⱨǝzǝkiyaƣa ⱪulaⱪ salmanglar; qünki Asuriyǝ padixaⱨi mundaⱪ dǝydu: —

«Mǝn bilǝn sülⱨilixip, mǝn tǝrǝpkǝ ɵtünglar; xundaⱪ ⱪilsanglar ⱨǝrbiringlar ɵzünglarning üzüm baringidin ⱨǝm ɵzünglarning ǝnjür dǝrihidin mewǝ yǝysilǝr, ⱨǝrbiringlar ɵz su kɵlqikinglardin su iqisilǝr; 17 ta mǝn kelip silǝrni buƣdayliⱪ ⱨǝm xarabliⱪ bir zeminƣa, neni bar ⱨǝm üzümzarliri bar bir zeminƣa, — zemininglarƣa ohxax bir zeminƣa apirip ⱪoyƣuqǝ yǝp-iqiweringlar!□

18 Ⱨǝzǝkiyaning silǝrgǝ: — «Pǝrwǝrdigar bizni ⱪutⱪuzidu» dǝp ixǝndürüxigǝ yol ⱪoymanglar! Əl-yurtlarning ilaⱨ-butlirining biri ɵz zeminini Asuriyǝ padixaⱨining ⱪolidin ⱪutⱪuzƣanmu? 19 Hamat wǝ Arpad degǝn yurtlarning ilaⱨ-butliri ⱪeni? Sǝfarwaim xǝⱨirining ilaⱨ-butliri ⱪeni? Ular Samariyǝni mening ⱪolumdin ⱪutⱪuzƣanmu?! 20 Muxu ǝl-yurtlarning ilaⱨ-butliridin ɵz zeminini ⱪutⱪuzƣan zadi kim bar? Xundaⱪ ikǝn, Pǝrwǝrdigar Yerusalemni mening ⱪolumdin ⱪutⱪuzalamdu?»».

21 Angliƣuqilar süküt ⱪilip uningƣa jawabǝn ⱨeqⱪandaⱪ bir sɵz ⱪilmidi; qünki padixaⱨning buyruⱪi xuki: —

«Uningƣa jawab bǝrmǝnglar».

22 Andin Ⱨilⱪiyaning oƣli, ordini baxⱪuridiƣan Eliakim, orda diwanbegi Xǝbna wǝ Asafning oƣli, orda mirzibegi Yoaⱨlar kiyim-keqǝklirini yirtixip, Ⱨǝzǝkiyaning yeniƣa kelip, Rab-Xakǝⱨning gǝplirini uningƣa uⱪturdi.

37

Ⱨǝzǝkiyaning dua ⱪilixi — Pǝrwǝrdigarning jawabi

2Pad. 19

1 Xundaⱪ boldiki, Ⱨǝzǝkiya buni angliƣanda, kiyim-keqǝklirini yirtip, ɵzini bɵz bilǝn ⱪaplap Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ kirdi. □ 2 U Ⱨilⱪiyaning oƣli, ordini baxⱪuridiƣan Eliakim, orda diwanbegi Xǝbna wǝ kaⱨinlarning aⱪsaⱪallirini bɵz yepinqaⱪliƣan peti Amozning oƣli Yǝxaya pǝyƣǝmbǝrgǝ ǝwǝtti. 3 Ular uningƣa: —

«Ⱨǝzǝkiya mundaⱪ dǝydu: —

«Balilar tuƣulay dǝp ⱪalƣanda anining tuƣⱪudǝk ⱨali ⱪalmiƣandǝk, muxu kün külpǝt qüxidiƣan, rǝswa wǝ mazaⱪ ⱪilinidiƣan bir kündur. 4 Ɵz hojisi bolƣan Asuriyǝ padixaⱨi tirik Hudani mazaⱪ ⱪilixⱪa ǝwǝtkǝn Rab-Xakǝⱨning gǝplirini Pǝrwǝrdigar Hudaying nǝzirigǝ elip tingxisa, bularni angliƣan Pǝrwǝrdigar Hudaying xu gǝplǝr üqün uning dǝkkisini berǝrmikin? Xunga ⱪep ⱪalƣan ⱪaldilar üqün awazingni kɵtürüp, bir duayingni bǝrsǝng»» — dedi.

5 Xu gǝplǝr bilǝn Ⱨǝzǝkiyaning hizmǝtkarliri Yǝxayaning aldiƣa kǝldi. 6 Yǝxaya ularƣa: —

«Hojayininglarƣa: — «Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dedi: —

«Asuriyǝ padixaⱨining qaparmǝnlirining sǝn angliƣan axu manga kupurluⱪ ⱪilƣuqi gǝpliridin ⱪorⱪma; □ 7 Mana, Mǝn uningƣa bir roⱨni kirgüzimǝn; xuning bilǝn u iƣwani anglap, ɵz yurtiƣa ⱪaytidu. U ɵz zeminida turƣanda uni ⱪiliq bilǝn ɵltürgüzimǝn» — dǝnglar» — dedi.

8 Rab-Xakǝⱨ kǝlgǝn yoli bilǝn ⱪaytip mangƣanda, Asuriyǝ padixaⱨining Laⱪix xǝⱨiridin qekingǝnlikini anglap, uning yeniƣa kǝldi; Asuriyǝ padixaⱨi Libnaⱨ xǝⱨirigǝ ⱪarxi jǝng ⱪiliwatⱪanidi. 9 Andin padixaⱨ: «Efiopiyǝ padixaⱨi Tirⱨakaⱨ sizgǝ ⱪarxi jǝng ⱪilmaⱪqi bolup yolƣa qiⱪti» degǝn hǝwǝrni anglidi. Xu hǝwǝrni angliƣanda u yǝnǝ Ⱨǝzǝkiyaƣa ǝlqilǝrni mundaⱪ hǝt bilǝn ǝwǝtti: —□

10 «Silǝr Yǝⱨuda padixaⱨi Ⱨǝzǝkiyaƣa mundaⱪ dǝnglar: —

«Sǝn tayinidiƣan Hudayingning sanga: «Yerusalem Asuriyǝ padixaⱨining ⱪoliƣa tapxurulmaydu» deginigǝ aldanma; 11 Mana, sǝn Asuriyǝ padixaⱨlirining ⱨǝmmǝ ǝl-yurtlarni nemǝ ⱪilƣanlirini, ularni ilaⱨ-butliriƣa atap ⱨalak ⱪilƣanliⱪini angliƣansǝn; ǝmdi ɵzüng ⱪandaⱪmu ⱪutⱪuzulisǝn? □ 12 Ata-bowilirim ⱨalak ⱪilƣan ǝllǝrni bolsa, ularning ilaⱨ-butliri ⱪutⱪuzƣanmu? Gozan, Ⱨaran, Rǝzǝf xǝⱨiridikilǝrniqu? Telassarda turƣan Edǝnlǝrniqu? 13 Hamat padixaⱨi, Arpad padixaⱨi, Sǝfarwaim, Hena ⱨǝm Iwwaⱨ xǝⱨǝrlirining padixaⱨliri ⱪeni?»».□

14 Ⱨǝzǝkiya hǝtni ǝkǝlgüqilǝrning ⱪolidin elip oⱪup qiⱪti. Andin u Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ kirip, Pǝrwǝrdigarning aldiƣa hǝtni yeyip ⱪoydi. 15 Ⱨǝzǝkiya Pǝrwǝrdigarƣa dua ⱪilip mundaⱪ dedi: —

16 «I kerublar otturisida turƣan, samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, Israilning Hudasi: —

Sǝn Ɵzüngdursǝn, jaⱨandiki barliⱪ ǝl-yurtlarning üstidiki Huda pǝⱪǝt Ɵzüngdursǝn; asman-zeminni Yaratⱪuqisǝn. □
17 I Pǝrwǝrdigar, ⱪuliⱪingni tɵwǝn ⱪilip angliƣaysǝn; kɵzüngni aqⱪaysǝn, i Pǝrwǝrdigar, kɵrgǝysǝn; Sǝnnaheribning adǝm ǝwǝtip mǝnggü ⱨayat Hudani ⱨaⱪarǝtlǝp eytⱪan ⱨǝmmǝ gǝplirini angliƣaysǝn! 18 I Pǝrwǝrdigar, Asuriyǝ padixaⱨliri ⱨǝⱪiⱪǝtǝn ⱨǝmmǝ yurtlarni wǝ xularƣa beⱪindi bolƣan yurtlarnimu harabǝ ⱪilip, □ 19 Ularning ilaⱨ-butlirini otⱪa taxliwǝtkǝn; qünki ularning ilaⱨliri ilaⱨ ǝmǝs, bǝlki insan ⱪoli bilǝn yasalƣanlar, yaƣaq wǝ tax, halas; xunga Asuriyǝliklǝr ularni ⱨalak ⱪildi. 20 Əmdi, i Pǝrwǝrdigar Hudayimiz, jaⱨandiki barliⱪ ǝl-yurtlarƣa Sening, pǝⱪǝt Seningla Pǝrwǝrdigar ikǝnlikingni bildürüx üqün, bizni uning ⱪolidin ⱪutⱪuzƣaysǝn!».

21 Xuning bilǝn Amozning oƣli Yǝxaya Ⱨǝzǝkiyaƣa sɵz ǝwǝtip mundaⱪ dedi: —

— Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

«Sǝn Manga Sǝnnaherib toƣruluⱪ dua ⱪilixing bilǝn,

22 Pǝrwǝrdigarning uningƣa ⱪarita degǝn sɵzi xudurki: —

«Pak ⱪiz, yǝni Zionning ⱪizi seni kǝmsitidu,

Seni mazaⱪ ⱪilip külidu;

Yerusalemning ⱪizi kǝyninggǝ ⱪarap bexini qayⱪaydu;

23 Sǝn kimni mazaⱪ ⱪilip kupurluⱪ ⱪilding?

Sǝn kimgǝ ⱪarxi awazingni kɵtürüp,

Nǝziringni üstün ⱪilding?

Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqiƣa ⱪarxi!□

24 Ⱪulliring arⱪiliⱪ sǝn Rǝbni mazaⱪ ⱪilip: —

«Mǝn nurƣunliƣan jǝng ⱨarwilirim bilǝn taƣ qoⱪⱪiliriƣa,

Liwan taƣ baƣirliriƣa yetip kǝldimki,

Uning egiz kedir dǝrǝhlirini, esil ⱪariƣaylirini kesiwetimǝn;

Mǝn uning ǝng yuⱪiri egizlikigǝ yamixip qiⱪip,

Uning ǝng bük-baraⱪsan ormanzarliⱪiƣa kirip yetimǝn.□

25 Ɵzüm ⱪuduⱪ kolap su iqtim;

Putumning uqidila mǝn Misirning barliⱪ dǝrya-ɵstǝnglirini ⱪurutuwǝttim — deding.□

26 — Sǝn xuni anglap baⱪmiƣanmiding?

Uzundin buyan Mǝn xuni bekitkǝnmǝnki,

Ⱪǝdimdin tartip xǝkillǝndürgǝnmǝnki,

Ⱨazir uni ǝmǝlgǝ axurdumki,

Mana, sǝn ⱪǝl’ǝ-ⱪorƣanliⱪ xǝⱨǝrlǝrni harabilǝrgǝ aylandurdung;

27 Xuning bilǝn u yǝrdǝ turuwatⱪanlar küqsizlinip,

Yǝrgǝ ⱪaritip ⱪoyuldi, xǝrmǝndǝ ⱪilindi;

Ular etizdiki ottǝk,

Yumran kɵk qɵplǝrdǝk,

Ɵgzidiki ot-qɵplǝr ɵsmǝy ⱪurup kǝtkǝndǝk boldi.□

28 Biraⱪ sening olturƣiningni, ornungdin turƣiningni, qiⱪip-kirginingni wǝ Manga ⱪarxi ƣaljirlixip kǝtkiningni bilimǝn;

29 Manga ⱪarxi ƣaljirlixip kǝtkǝnlikingning, ⱨakawurlixip kǝtkǝnlikingning ⱪuliⱪimƣa yǝtkini tüpǝylidin,

Mǝn ⱪarmiⱪimni burningdin ɵtküzimǝn,

Yüginimni aƣzingƣa salimǝn,

Ɵzüng kǝlgǝn yol bilǝn seni ⱪayturimǝn.□

30 I Ⱨǝzǝkiya, xu ix sanga alamǝt bexarǝt boliduki, —

Muxu yili ɵzlükidin ɵskǝn,

Ikkinqi yili xulardin qiⱪⱪanlarmu rizⱪinglar bolidu;

Üqinqi yili bolsa teriysilǝr, orisilǝr, üzüm kɵqǝtlirini tikisilǝr;

Ulardin qiⱪⱪan mewilǝrni yǝysilǝr.□

31 Yǝⱨuda jǝmǝtidiki ⱪutulƣan ⱪaldisi bolsa yǝnǝ tɵwǝngǝ ⱪarap yiltiz tartidu,

Yuⱪiriƣa ⱪarap mewǝ beridu;

32 Qünki Yerusalemdin bir ⱪaldisi,

Zion teƣidin ⱪeqip ⱪutulƣanlar qiⱪidu;

Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning otluⱪ muⱨǝbbiti muxuni ada ⱪilidu.

33 Xunga Pǝrwǝrdigar Asuriyǝ padixaⱨi toƣruluⱪ mundaⱪ dǝydu: —

U nǝ muxu xǝⱨǝrgǝ yetip kǝlmǝydu,

Nǝ uningƣa bir tal oⱪmu atmaydu;

Nǝ ⱪalⱪanni kɵtürüp aldiƣa kǝlmǝydu,

Nǝ uningƣa ⱪarita ⱪaxalarnimu yasimaydu.

34 U ⱪaysi yol bilǝn kǝlgǝn bolsa,

Xu yol bilǝn ⱪaytidu wǝ muxu xǝⱨǝrgǝ kǝlmǝydu, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

35 — Qünki Ɵzüm üqün wǝ Mening ⱪulum Dawut üqün bu xǝⱨǝrni ǝtrapidiki sepildǝk ⱪoƣdap ⱪutⱪuzimǝn». ■

36 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi qiⱪip, Asuriyǝliklǝrning bargaⱨida bir yüz sǝksǝn bǝx ming ǝskǝrni urdi. Mana, kixilǝr ǝtigǝndǝ ornidin turƣanda, ularning ⱨǝmmisining ɵlgǝnlikini kɵrdi! □  ■ 37 Xunga Asuriyǝ padixaⱨi Sǝnnaherib qekinip, yolƣa qiⱪip, Ninǝwǝ xǝⱨirigǝ ⱪaytip turdi. 38 Xundaⱪ boldiki, u ɵz buti Nisroⱪning buthanisida uningƣa qoⱪunuwatⱪanda, oƣulliri Adrammǝlǝk ⱨǝm Xarezǝr uni ⱪiliqlap ɵltürüwǝtti; andin ular Ararat degǝn yurtⱪa ⱪeqip kǝtti. Uning oƣli Esarⱨaddon uning ornida padixaⱨ boldi. □

38

«Yǝxaya»ning ikkinqi ⱪismi •••• Ⱨǝzǝkiyaning eƣir kesilgǝ giriptar boluxi wǝ duasi

1 Xu künlǝrdǝ Ⱨǝzǝkiya ǝjǝl kǝltürgüqi bir kesǝlgǝ muptila boldi. Amozning oƣli Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr uning ⱪexiƣa berip, uningƣa: —

Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

— Ɵyüng toƣruluⱪ wǝsiyǝt ⱪilƣin; qünki ǝjǝl kǝldi, yaximaysǝn, — dedi.□

2 Ⱨǝzǝkiya yüzini tam tǝrǝpkǝ ⱪilip Pǝrwǝrdigarƣa dua ⱪilip:

3 — I Pǝrwǝrdigar, Sening aldingda ⱨǝⱪiⱪǝt wǝ pak dil bilǝn mengip yürgǝnlikimni, nǝziring aldingda durus bolƣan ixlarni ⱪilƣanliⱪimni ǝslǝp ⱪoyƣaysǝn, — dedi.

Wǝ Ⱨǝzǝkiya yiƣlap eⱪip kǝtti.

4 Andin Pǝrwǝrdigarning sɵzi Yǝxayaƣa yetip mundaⱪ deyildi: —

5 Berip Ⱨǝzǝkiyaƣa mundaⱪ degin: —

Pǝrwǝrdigar, atang Dawutning Hudasi mundaⱪ dǝydu: —

«Duayingni anglidim, kɵz yaxliringni kɵrdüm; mana, künliringgǝ yǝnǝ on bǝx yil ⱪoximǝn; □ 6 Xuning bilǝn Mǝn seni wǝ bu xǝⱨǝrni Asuriyǝ padixaⱨining ⱪolidin ⱪutⱪuzimǝn; Mǝn sepil bolup bu xǝⱨǝrni ⱪoƣdaymǝn.

7 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigarning Ɵzi eytⱪan ixini jǝzmǝn ⱪilidiƣanliⱪini sanga ispatlax üqün Pǝrwǝrdigardin mundaⱪ bexarǝtlik alamǝt boliduki, 8 Mana, Mǝn ⱪuyaxning Aⱨaz padixaⱨ ⱪurƣan pǝlǝmpǝy üstigǝ qüxkǝn sayisini on ⱪǝdǝm kǝynigǝ yandurimǝn».

Xuning bilǝn ⱪuyaxning qüxkǝn sayisi on basⱪuq kǝynigǝ yandi. □
  ■

Ⱨǝzǝkiyaning ɵz kesili toƣruluⱪ hatiriliri

9 Yǝⱨuda padixaⱨi Ⱨǝzǝkiya kesǝl bolup, andin kesilidin ǝsligǝ kǝlgǝndin keyin mundaⱪ hatirilǝrni yazdi:

10 — «Mǝn: «Ɵmrümning otturisida tǝⱨtisaraning dǝrwaziliriƣa beriwatimǝn,

Ⱪalƣan yillirimdin mǝⱨrum boldum» — dedim.

11 Mǝn: — «Tiriklǝrning zeminida turup Hudayim Yaⱨni, Yaⱨni kɵrǝlmǝydiƣan,

Xundaⱪla «ⱨǝmmǝ nǝrsǝ yoⱪ bolƣan» jayda turƣanlar bilǝn billǝ turup, insannimu kɵrǝlmǝydiƣan boldum» — dedim.□

12 Mening turalƣum qarwiqining qediridǝk ɵzümdin yɵtkilip kǝtti;

Mǝn bapkar ɵz toⱪuƣinini türüwǝtkinidǝk ⱨayatimni türiwǝttim;

U meni toⱪux dǝstigaⱨidin kesiwǝtti;

Tang bilǝn kǝq ariliⱪida Sǝn Huda jenimni alisǝn;

13 Tang atⱪuqǝ mǝn kütüp, ɵzümni tinqlandurup yürimǝn,

Biraⱪ U xirƣa ohxax ⱨǝmmǝ sɵngǝklirimni sundurƣandǝk ⱪilidu;

Tang bilǝn kǝq ariliⱪida Sǝn Huda jenimni alisǝn.

14 Mǝn ⱪarliƣaq yaki turnidǝk wiqirlap yürimǝn;

Pahtǝktǝk aⱨ-uⱨ urimǝn;

Kɵzlirim yuⱪiriƣa ⱪarax bilǝn ajizlixip ketidu;

I rǝb, meni zulum basti!

Jenimƣa kepil bolƣin!■

15 Nemǝ desǝm bolar? Qünki U manga sɵz ⱪildi wǝ Ɵzi muxu ixni ⱪildi!

Jenim tartⱪan azab tüpǝylidin mǝn bar yillirimda ⱪǝdǝmlirimni sanap besip awaylap mangimǝn.

16 I Rǝb, adǝmlǝr muxundaⱪ sawaⱪlar bilǝn yaxixi kerǝk;

Roⱨim muxu sawaⱪlardin ⱨayatini tapidu;

Sǝn meni ǝslimgǝ kǝltürüp, meni ⱨayat ⱪilding!

17 Mana, ɵzümning bǝht-tinqliⱪim üqün azab üstigǝ azab tarttim;

Manga bolƣan sɵygüng tüpǝylidin jenimni ⱨalakǝt ⱨangidin qiⱪardingsǝn;

Sǝn ⱨǝmmǝ gunaⱨlirimni kǝyninggǝ qɵrüwǝttingsǝn.

18 Qünki tǝⱨtisara Sanga rǝⱨmǝt eytalmaydu;

Ɵlüm Seni mǝdⱨiyiliyǝlmǝydu;

Ⱨangƣa qüxiwatⱪanlar Sening ⱨǝⱪiⱪǝt-wapaliⱪingƣa ümid baƣliyalmaydu.

19 Ɵzüm bügün ⱪilƣinimdǝk Sanga rǝⱨmǝt eytidiƣanlar tiriklǝr, tiriklǝrdur;

Ata bolƣuqi oƣulliriƣa ⱨǝⱪiⱪǝt-wapaliⱪingni bildüridu.

20 Pǝrwǝrdigar meni ⱪutⱪuzuxⱪa niyǝt baƣliƣandur;

Biz bolsaⱪ, ⱪalƣan ɵmrimizdǝ ⱨǝr küni Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ saz qelip mǝdⱨiyǝ nahxlirimni eytimiz!».□

21 (Yǝxaya bolsa: — «Ənjür poxkili tǝyyarlap, yarisiƣa qaplanglar, u ǝsligǝ kelidu», degǝnidi ■ 22 wǝ Ⱨǝzǝkiya: — «Mening Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ qiⱪidiƣanliⱪimni ispatlaydiƣan ⱪandaⱪ bexarǝtlik alamǝt berilidu?» dǝp soriƣanidi).

39

Babil padixaⱨidin kǝlgǝn ǝlqilǝr •••• Qong bir hataliⱪ

1 Xu pǝyttǝ Baladanning oƣli Babil padixaⱨi Merodaⱪ-Baladan Ⱨǝzǝkiyaning kesǝl bolup yetip ⱪalƣanliⱪini ⱨǝm ǝsligǝ kǝlgǝnlikini angliƣaqⱪa, Ⱨǝzǝkiyaƣa hǝtlǝrni ⱨǝdiyǝ bilǝn ǝwǝtti.□

2 Ⱨǝzǝkiya ǝlqilǝrni huxalliⱪ bilǝn kütüp, uning hǝzinǝ-ambarlirida saⱪlanƣan nǝrsilirini kɵrsǝtti; yǝni kümüxni, altunni, dora-dǝrmanlarni, sǝrhil maylarni, sawut-ⱪorallarni saⱪlaydiƣan ɵyning ⱨǝmmisini wǝ bayliⱪlirining barliⱪini kɵrsǝtti; uning ordisi wǝ yaki pütkül padixaⱨliⱪi iqidiki nǝrsilǝrdin Ⱨǝzǝkiya ularƣa kɵrsǝtmigǝn birimu ⱪalmidi. 3 Andin Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr Ⱨǝzǝkiyaning aldiƣa berip, uningdin: —

«Muxu kixilǝr nemǝ dedi? Ular seni yoⱪlaxⱪa nǝdin kǝlgǝn?» — dǝp soridi.

Ⱨǝzǝkiya: — «Ular yiraⱪ bir yurttin, yǝni Babildin kǝlgǝn», dedi.

4 Yǝxaya yǝnǝ: — «Ular ordangda nemini kɵrdi?» dǝp soridi.

Ⱨǝzǝkiya: — «Ordamda bar nǝrsilǝrni ular kɵrdi; bayliⱪlirimning arisidin ularƣa kɵrsǝtmigǝn birimu ⱪalmidi» — dedi.

5 Yǝxaya Ⱨǝzǝkiyaƣa mundaⱪ dedi: —

Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning sɵzini anglap ⱪoyƣin: —

6 — Mana xundaⱪ künlǝr keliduki, ordangda bar nǝrsilǝr wǝ bügüngǝ ⱪǝdǝr ata-bowiliring toplap, saⱪlap ⱪoyƣan ⱨǝmmǝ nǝrsǝ Babilƣa elip ketilidu; ⱨeqnǝrsǝ ⱪalmaydu — dǝydu Pǝrwǝrdigar, 7 — ⱨǝmdǝ Babilliⱪlar oƣulliringni, yǝni ɵzüngdin bolƣan ǝwladliringni elip ketidu; xuning bilǝn ular Babil padixaⱨining ordisida aƣwat bolidu.□

8 Xuning bilǝn Ⱨǝzǝkiya ɵz-ɵzigǝ: «Ɵz künlirimdǝ bolsa aman-tinqliⱪ, Hudaning ⱨǝⱪiⱪǝt-wapaliⱪi bolidikǝnƣu» dǝp, Yǝxayaƣa: — «Siz eytⱪan Pǝrwǝrdigarning muxu sɵzi yahxi ikǝn» — dedi. □

40

Israilƣa berilgǝn tǝsǝlli; •••• Dunyaƣa elip kelingǝn ümid-tǝsǝlli

1 Hǝlⱪimgǝ tǝsǝlli beringlar, tǝsǝlli beringlar, dǝpla yüridu Hudayinglar;

2 Yerusalemning ⱪǝlbigǝ sɵz ⱪilip uningƣa jakarlanglarki,

Uning jǝbir-japaliⱪ waⱪti ahirlaxti,

Uning ⱪǝbiⱨliki kǝqürüm ⱪilindi;

Qünki u Pǝrwǝrdigarning ⱪolidin barliⱪ gunaⱨlirining orniƣa ikki ⱨǝssilǝp meⱨir-xǝpⱪitini aldi.□

3 Anglanglar, dalada birsining towliƣan awazini!

«Pǝrwǝrdigarning yolini tǝyyarlanglar,

Qɵl-bayawanda Hudayimiz üqün bir yolni kɵtürüp tüptüz ⱪilinglar!□
  ■

4 Barliⱪ jilƣilar kɵtürülidu,

Barliⱪ taƣ-dɵnglǝr pǝs ⱪilinidu;

Əgri-toⱪaylar tüzlinidu,

Ongƣul-dongƣul yǝrlǝr tǝkxilinidu.

5 Pǝrwǝrdigarning xan-xǝripi kɵrünidu,

Wǝ barliⱪ tǝn igiliri uni tǝng kɵridu;

Qünki Pǝrwǝrdigarning Ɵz aƣzi xundaⱪ sɵz ⱪilƣan!».■

6 — Anglanglar, bir awaz «jakarla» dǝydu;

Jakarliƣuqi bolsa mundaⱪ sorap: — «Mǝn nemini jakarlaymǝn?» — dedi.

jawab bolsa: — «Barliⱪ tǝn igiliri ot-qɵptur, halas;

Wǝ ularning barliⱪ wapaliⱪi daladiki gülgǝ ohxax;■

7 Ot-qɵp solixidu, gül hazan bolidu,

Qünki Pǝrwǝrdigarning Roⱨi üstigǝ püwlǝydu;

Bǝrⱨǝⱪ, barliⱪ hǝlⱪmu ot-qɵptur!□

8 Ot-qɵp solixidu, gül hazan bolidu;

Biraⱪ Hudayimizning kalam-sɵzi mǝnggügǝ turidu!»□  ■

9 — I Zionƣa hux hǝwǝr elip kǝlgüqi, yuⱪiri bir taƣⱪa qiⱪⱪin;

Yerusalemƣa hux hǝwǝrni elip kǝlgüqi,

Awazingni küqǝp kɵtürgin!

Uni kɵtürgin, ⱪorⱪmiƣin!

Yǝⱨudaning xǝⱨǝrlirigǝ: — «Mana, Hudayinglarƣa ⱪaranglar» degin!

10 Mana, Rǝb Pǝrwǝrdigar küq-ⱪudritidǝ keliwatidu,

Uning biliki Ɵzi üqün ⱨoⱪuⱪ yürgüzidu;

Mana, Uning alƣan mukapati Ɵzi bilǝn billǝ,

Uning Ɵzining in’ami Ɵzigǝ ⱨǝmraⱨ bolidu.□  ■

11 Ⱪoyqidǝk U Ɵz padisini baⱪidu;

U ⱪozilarni bilǝk-ⱪoliƣa yiƣidu, ularni ⱪuqaⱪlap mangidu,

Emitküqilǝrni U mulayimliⱪ bilǝn yetǝklǝydu. ■

Israilning tǝngdaxsiz Hudasi

12 Kim dǝrya-okyanlarning sulirini oqumida ɵlqǝp bǝlgiligǝn,

Asmanlarni ƣeriqlap bekitkǝn,

Jaⱨanning topa-qanglirini misⱪallap salƣan,

Taƣlarni tarazida tarazilap,

Dɵnglǝrni jingda tartip ornatⱪan?

13 Kim Pǝrwǝrdigarning Roⱨiƣa yolyoruⱪ bǝrgǝn?

Kim Uningƣa mǝsliⱨǝtqi bolup ɵgǝtkǝn?■

14 U kim bilǝn mǝsliⱨǝtlǝxkǝn,

Kim Uni ǝⱪilliⱪ ⱪilip tǝrbiyǝligǝn?

Uningƣa ⱨɵküm-ⱨǝⱪiⱪǝt qiⱪirix yolida kim yetǝkligǝn,

Yaki Uningƣa bilim ɵgǝtkǝn,

Yaki Uningƣa yorutulux yolini kim kɵrsǝtkǝn?

15 Mana, Uning aldida ǝl-yurtlar Uningƣa nisbǝtǝn qelǝktǝ ⱪalƣan bir tamqa sudǝk,

Tarazida ⱪalƣan topa-qangdǝk ⱨesablinidu;

Mana, U arallarni zǝrriqǝ nǝrsidǝk ⱪoliƣa alidu;

16 Pütkül Liwan bolsa ⱪurbangaⱨ otiƣa,

Uning ⱨaywanliri bolsa bir kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪⱪa yǝtmǝydu.□

17 Əl-yurtlar uning aldida ⱨeqnǝrsǝ ǝmǝstur;

Uningƣa nisbǝtǝn ular yoⱪning ariliⱪida,

Ⱪuruⱪ-mǝnisiz dǝp ⱨesablinidu.■

18 Əmdi silǝr Tǝngrini kimgǝ ohxatmaⱪqisilǝr?

Uni nemigǝ ohxitip selixturisilǝr?■

19  Bir butⱪimu?! Uni ⱨünǝrwǝn ⱪelipⱪa ⱪuyup yasaydu;

Zǝrgǝr uningƣa altun ⱨǝl beridu,

Uningƣa kümüx zǝnjirlǝrni soⱪup yasaydu.

20 Yoⱪsullarning beƣixliƣudǝk undaⱪ ⱨǝdiyiliri bolmisa, qirimǝydiƣan bir dǝrǝhni tallaydu;

U lingxip ⱪalmiƣudǝk bir butni oyup yasaxⱪa usta bir ⱨünǝrwǝn izdǝp qaⱪiridu.

21 Silǝr bilmǝmsilǝr? Silǝr anglap baⱪmiƣanmusilǝr? Silǝrgǝ ǝzǝldin eytilmiƣanmidu? Yǝr-zemin apiridǝ bolƣandin tartip qüxǝnmǝywatamsilǝr?

22 U yǝr-zeminning qǝmbirikining üstidǝ olturidu,

Uningda turuwatⱪanlar uning aldida qaⱪqiⱪirlardǝk turidu;

U asmanlarni pǝrdidǝk tartidu,

Ularni huddi makan ⱪilidiƣan qedirdǝk yayidu;□  ■

23 U ǝmirlǝrni yoⱪⱪa qiⱪiridu;

Jaⱨandiki sotqi-bǝglǝrni artuⱪqǝ ⱪilidu.■

24 Ular tikildimu? Ular terildimu? Ularning ƣoli yiltiz tarttimu?

— Biraⱪ U üstigila püwlǝp, ular solixip ketidu,

Ⱪuyun ularni topandǝk elip taxlaydu.

25 Əmdi Meni kimgǝ ohxatmaⱪqisilǝr?

Manga kim tǝngdax bolalisun?» — dǝydu Muⱪǝddǝs Bolƣuqi.

26 Kɵzliringlarni yuⱪiriƣa kɵtürüp, ⱪaranglar!

Muxu mǝwjudatlarni kim yaratⱪandu?

Ularni kim türküm-türküm ⱪoxunlar ⱪilip tǝrtiplik ǝpqiⱪidu?

U ⱨǝmmisini nami bilǝn bir-birlǝp qaⱪiridu;

Uning küqining uluƣluⱪi, ⱪudritining zorluⱪi bilǝn,

Ulardin birimu kǝm ⱪalmaydu.

27 — Nemixⱪa xuni dǝwerisǝn, i Yaⱪup?

Nemixⱪa mundaⱪ sɵzlǝwerisǝn, i Israil: —

«Mening yolum Pǝrwǝrdigardin yoxurundur,

Hudayim mening dǝwayimƣa erǝn ⱪilmay ɵtiweridu!»?

28 Silǝr bilmigǝnmusilǝr? Anglap baⱪmiƣanmusilǝr?

Pǝrwǝrdigar — Əbǝdil’ǝbǝdlik Huda,

Jaⱨanning ⱪǝrilirini Yaratⱪuqidur!

U ya ⱨalsizlanmaydu, ya qarqimaydu;

Uning oy-bilimining tegigǝ ⱨǝrgiz yǝtkili bolmaydu.■

29 U ⱨalidin kǝtkǝnlǝrgǝ ⱪudrǝt beridu;

Maƣdursizlarƣa U bǝrdaxliⱪni ⱨǝssilǝp awutidu.

30 Ⱨǝtta yigitlǝr ⱨalidin ketip qarqap kǝtsimu,

Baturlar bolsa putlixip yiⱪilsimu,

31 Biraⱪ Pǝrwǝrdigarƣa tǝlmürüp kütkǝnlǝrning küqi yengilinidu;

Ular bürkütlǝrdǝk ⱪanat kerip ɵrlǝydu;

Ular yügürüp, qarqimaydu;

Yolda mengip, ⱨalidin kǝtmǝydu!

41

Hudaning ǝl-millǝtlǝrgǝ bǝrgǝn tǝklipi

1 — «I arallar, süküt ⱪilip Mening aldimƣa kelinglar;

Hǝlⱪlǝrmu küqini yengilisun!

Ular yeⱪin kǝlsun, sɵz ⱪilsun;

Toƣra ⱨɵküm ⱪilix üqün ɵzara yeⱪinlixayli!»

Əllǝrning mǝsilisi — butpǝrǝsliktur •••• Huda Ɵzini ispatlax üqün bǝrgǝn bir bexarǝt

2 «Kim xǝrⱪtiki birsini oyƣitip,

Uni ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn Ɵz hizmitigǝ qaⱪirdi?

U ǝllǝrni uning ⱪoliƣa tapxuridu,

Uni padixaⱨlar üstidin ⱨɵkümranliⱪ ⱪilduridu;

Ularni uning ⱪiliqiƣa tapxurup topa-qangƣa aylanduridu,

Ularni uning oⱪyasi aldida xamal uqurƣan pahal-topandǝk ⱪilidu.□

3 U ularni ⱪoƣliwetip,

Putini yǝrgǝ tǝgküzmǝy degüdǝk mangidu, aman-esǝnlik iqidǝ ɵtiweridu;□

4 Əlmisaⱪtin tartip dǝwrlǝrni «Barliⱪⱪa kǝl» dǝp qaⱪirip,

Bularni bekitip ada ⱪilƣan kim?

Mǝn Pǝrwǝrdigar Awwal Bolƣuqidurmǝn,

Ahiri bolƣanlar bilǝnmu billǝ Bolƣuqidurmǝn;

Mǝn degǝn «U»durmǝn.□  ■

5 Arallar xu ixlarni kɵrüp ⱪorⱪixidu;

Jaⱨanning qǝt-qetidikilǝr titrǝp ketidu;

Ular bir-birigǝ yeⱪinlixip, aldiƣa kelidu;

6 Ularning ⱨǝrbiri ɵz ⱪoxnisiƣa yardǝm ⱪilip,

Ɵz ⱪerindixiƣa: «Yürǝklik bol!» — dǝydu.

7 Xuning bilǝn nǝⱪⱪaxqi zǝrgǝrni riƣbǝtlǝndüridu,

Metalni yapilaⱪlap bolⱪa oynatⱪuqi sǝndǝlni bazƣan bilǝn soⱪⱪuqini riƣbǝtlǝndürüp: «Kǝpxǝrligini yahxi!» dǝydu;

Xuning bilǝn uni lingxip ⱪalmisun dǝp butning putini mihlar bilǝn bekitidu. □

Hudaning Israilƣa ilⱨam berixi

8 Biraⱪ sǝn, i ⱪulum Israil,

I Ɵzüm talliƣan Yaⱪup,

Ibraⱨim Mening dostumning ǝwladi: —■

9 Mǝn jaⱨanning ⱪǝridin elip kǝlgǝn,

Yǝrning ǝng qǝtliridin qaⱪiriƣinim sǝn ikǝnsǝn;

Mǝn sanga «Sǝn mening ⱪulumdursǝn,

Mǝn seni talliƣan,

Seni ⱨǝrgiz qǝtkǝ ⱪaⱪmaymǝn» — degǝnidim.□

10 — Ⱪorⱪma; qünki Mǝn sǝn bilǝn billidurmǝn;

Uyan-buyan ⱪarap ⱨoduⱪmanglar;

Qünki Mǝn sening Hudayingdurmǝn;

Mǝn seni küqǝytimǝn,

Bǝrⱨǝⱪ, Mǝn sanga yardǝmdǝ bolimǝn!

Bǝrⱨǝⱪ, Mǝn Ɵzümning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪimni bildürgüqi ong ⱪolum bilǝn seni yɵlǝymǝn.

11 Mana, sanga ⱪarap ƣaljirlixip kǝtkǝnlǝrning ⱨǝmmisi hijil bolup xǝrmǝndǝ bolidu;

Sanga xikayǝt ⱪilƣuqilar yoⱪ deyǝrlik bolidu, ⱨalak bolidu.■

12 Sǝn ularni izdisǝng, ⱨeq tapalmaysǝn;

Sǝn bilǝn dǝwalaxⱪuqilar —

Sanga ⱪarxi urux ⱪilƣuqilar yoⱪ deyǝrlik, ⱨeq bolup baⱪmiƣandǝk turidu.

13 Qünki Mǝn Pǝrwǝrdigar Hudaying ong ⱪolungni tutup turup, sanga: —

«Ⱪorⱪma, Mǝn sanga yardǝmdǝ bolimǝn!» dǝymǝn.

14 Ⱪorⱪma, sǝn ⱪurt bolƣan Yaⱪup,

Israilning baliliri!

Mǝn sanga yardǝmdǝ bolimǝn!» — dǝydu Pǝrwǝrdigar, yǝni sening Ⱨǝmjǝmǝt-Ⱪutⱪuzƣuqing, Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqi.□

15 Mana, Mǝn seni kɵp ⱨǝm ɵtkür qixliⱪ yengi bir dan ayriƣuqi tirna ⱪilimǝn;

Sǝn taƣlarni yanjip, ularni parǝ-parǝ ⱪiliwetisǝn,

Dɵnglǝrnimu kɵküm-talⱪanƣa aylanduruwetisǝn.■

16 Sǝn ularni soruysǝn,

Xamal ularni uqurup ketidu,

Ⱪuyun ularni tarⱪitiwetidu;

Wǝ sǝn Pǝrwǝrdigar bilǝn xadlinisǝn,

Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqini iptiharlinip mǝdⱨiyǝlǝysǝn.

17 Bozǝklǝr wǝ yoⱪsullar su izdǝydu, lekin su yoⱪ;

Ularning tili ussuzluⱪtin ⱪaƣjirap ketidu;

Mǝn Pǝrwǝrdigar ularni anglaymǝn;

Mǝn Israilning Hudasi ulardin waz kǝqmǝymǝn.■

18 Mǝn ⱪaⱪas egizliklǝrdǝ dǝryalarni,

Jilƣilar iqidǝ bulaⱪlarni aqimǝn;

Dalani kɵlqǝkkǝ aylandurimǝn,

Tatirang yǝrdin sularni urƣutup su bilǝn ⱪaplap berimǝn.■

19 Dalada kedir, akatsiyǝ, hadas wǝ zǝytun dǝrǝhlirini ɵstürüp berimǝn;

Qɵl-bayawanda arqa, ⱪariƣay wǝ boksus dǝrǝhlirini birgǝ tikimǝn;□

20 Xundaⱪ ⱪilip ular bularni kɵrüp, bilip, oylinip: —

«Pǝrwǝrdigarning ⱪoli muxularni ⱪilƣan,

Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqi uni yaratⱪan!» dǝp tǝng qüxinixidu.

Hudaning butpǝrǝslǝrni ⱪutⱪuzux toƣrisidiki yǝnǝ bir sɵzi

21 — Muⱨakimiliringlarni otturiƣa ⱪoyunglar, dǝydu Pǝrwǝrdigar;

— Küqlük sǝwǝbliringlarni qiⱪiringlar, dǝydu Yaⱪupning Padixaⱨi.

22 — Butliringlar elip kirilsun,

Bizgǝ nemilǝrning yüz beridiƣanliⱪini eytsun;

Ilgiriki ixlarni, ularning üjür-büjürlirigiqǝ kɵz aldimizda kɵrsǝtsun,

Xundaⱪla bulardin qiⱪidiƣan nǝtijilǝrni bizgǝ bildürüx üqün eytip bǝrsun;

— Yaki bolmisa, kǝlgüsidiki ixlarni anglap bilǝyli;

23 Silǝrning ilaⱨliⱪ ikǝnlikinglarni biliximiz üqün,

Keyinki yüz beridiƣan ixlarni bizgǝ bayan ⱪilinglar;

Ⱪandaⱪla bolmisun, Bizni ⱨang-tang ⱪilip uni tǝng kɵridiƣan ⱪilix üqün,

Birǝr yahxi ix yaki yaman bir ixni ⱪilinglar!□

24 Mana, silǝr yoⱪning ariliⱪida,

Ixligininglarmu yoⱪ ixtur;

Silǝrni talliƣuqi bir lǝnitidur.

Bexarǝt tǝkrarlinidu; Huda barliⱪ ǝl-yurtlarƣa «Mening ⱪulumni tonunglar» dǝp tonuxturidu

25 Birsini ximal tǝrǝptin ⱪozƣidim, u kelidu;

U künqiⱪixtin Mening namimni jakarlap kelidu;

U birsi ⱨak layni dǝssigǝndǝk, sapalqi lay qǝyligǝndǝk ǝmǝldarlarning üstigǝ ⱨujum ⱪilidu;□

26 Bizgǝ uⱪturux üqün, kim muⱪǝddǝmdin buyan buni eytⱪan?

Yaki Bizni «U ⱨǝⱪiⱪǝttur» degüzüp bu ixtin burun uni aldin’ala eytⱪan?

Yaⱪ, ⱨeqkim eytmaydu;

Bǝrⱨǝⱪ, ⱨeqkim bayan ⱪilmaydu;

Sɵzünglarni angliyaliƣuqi bǝrⱨǝⱪ yoⱪtur!

27 Mǝn dǝslǝptǝ Zionƣa: — «Muxu ixlarƣa kɵz tikip turunglar! Kɵz tikip turunglar!» dedim,

Yerusalemƣa hux hǝwǝrni yǝtküzgüqini ǝwǝtip bǝrdim.

28 Mǝn ⱪarisam, xular arisida ⱨeqkim yoⱪ —

Mǝsliⱨǝt bǝrgüdǝk ⱨeqkim yoⱪ,

Xulardin sorisam, jawab bǝrgüdǝk ⱨeqkimmu yoⱪ.□

Dawami

29 Ⱪaranglar, ular ⱨǝmmisi ⱪuruⱪ;

Ularning yasiƣanliri yoⱪ ixtur,

Ⱪuyma mǝbudliri ⱪuruⱪ xamaldǝk mǝnisizdur.

42

1 Ⱪaranglar, mana Mǝn yɵlǝydiƣan Ɵz ⱪulumƣa!

Jenimning huxalliⱪi bolƣan Mening talliƣinim;

Mǝn Ɵz Roⱨimni uning wujudiƣa ⱪondurimǝn,

Xuning bilǝn u ǝllǝrgǝ ⱨɵküm-ⱨǝⱪiⱪǝtni yǝtküzüp beridu.□  ■

2 U nǝ warⱪirap-jarⱪirimaydu, nǝ quⱪan kɵtürmǝydu nǝ awazini koqilarda anglatmaydu.□

3 Taki u ƣǝlibǝ bilǝn toƣra ⱨɵkümlǝrni qiⱪarƣuqǝ,

Yanjilƣan ⱪomuxni sundurmaydu,

Tütǝp ɵqǝy dǝp ⱪalƣan pilikni ɵqürmǝydu;□

4 Ⱨɵküm-ⱨǝⱪiⱪǝtni yǝr yüzidǝ tiklimigüqǝ,

U ⱨalsizlanmaydu, kɵngli yanmaydu;

Arallarmu uning pǝrman-ⱪanunini tǝlmürüp kutidu.□

5 Asmanlarni yaritip ularni kǝrgǝn,

Yǝr-zeminni ⱨǝm uningdin qiⱪⱪanlarni yayƣan,

Uningda turuwatⱪan hǝlⱪⱪǝ nǝpǝs,

Uning üstidǝ mengiwatⱪanlarƣa roⱨ bǝrgüqi Tǝngri Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

6 Mǝnki Pǝrwǝrdigar seni ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn xuningƣa qaⱪirƣanmǝnki,

— Sening ⱪolungni tutimǝn,

Seni ⱪoƣdap saⱪlaymǝn,

Ⱨǝm seni hǝlⱪⱪǝ ǝⱨdǝ süpitidǝ,

Əllǝrgǝ bir nur ⱪilip berimǝn;□

7 Ⱪariƣu kɵzlǝrni eqixⱪa,

Zindandin mǝⱨbuslarni,

Türmidǝ ⱪarangƣuluⱪ iqidǝ olturƣanlarni ⱪutⱪuzuxⱪa seni ǝwǝtimǝn.□

8 Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn; Mening namim xudur;

Xan-xǝripimni baxⱪa birsigǝ,

Manga tǝwǝ bolƣan mǝdⱨiyini oyma mǝbudlarƣa bǝrmǝymǝn.■

9 Mana, aldinⱪi ixlar bolsa ǝmǝlgǝ axurulƣan;

Silǝrgǝ yengi ixlarni jakarlaymǝn;

Ular tehi yüz bǝrmigüqǝ,

Mǝn ularni silǝrgǝ bayan ⱪilimǝn.□

10 — Pǝrwǝrdigarƣa yengi nahxa eytinglar,

I dengizda yürgǝnlǝr ⱨǝm uning iqidiki ⱨǝmmǝ mǝwjudatlar,

Arallar ⱨǝm ularda turƣanlarmu,

Jaⱨanning qǝt-qǝtliridin Uni mǝdⱨiyilǝnglar!□  ■

11 Dala ⱨǝm uningdiki xǝⱨǝrlǝr,

Kedar ⱪǝbilisidikilǝr turƣan kǝntlǝr awazini kɵtürsun,

Seladikilǝr yuⱪiri awazda nahxa eytsun,

Taƣlarning qoⱪⱪiliridin tǝntǝnǝ ⱪilsun!□

12 Ular Pǝrwǝrdigarni uluƣlisun,

Uning mǝdⱨiyiliri arallardimu jakarlansun.

13 Pǝrwǝrdigar palwandǝk qiⱪidu,

Batur lǝxkǝrdǝk otluⱪ muⱨǝbbitini ⱪozƣaydu;

U warⱪiraydu, bǝrⱨǝⱪ xirdǝk ⱨɵrkirǝydu;

Düxmǝnliri üstigǝ zor küq-ⱪudritini kɵrsitidu.

14 — «Mǝn ǝbǝdil’ǝbǝd süküttǝ turup kǝldim;

Jim turup ɵzümni besiwelip kǝldim;

Biraⱪ ⱨazir tolƣiⱪi tutⱪan ayaldǝk inqiⱪlap towlaymǝn;

Ⱨǝm ⱨasiraymǝn ⱨǝm ingraymǝn!□

15 Mǝn taƣlarni ⱨǝm dɵnglǝrni qɵldǝritimǝn,

Ularning ⱨǝmmǝ yexilliⱪlirini ⱪurutiwetimǝn;

Dǝryalarni arallarƣa aylanduruwetimǝn;

Kɵlqǝklǝrnimu ⱪaƣjiritimǝn.

16 Ⱪariƣularni ɵzi bilmigǝn bir yol bilǝn apirip ⱪoyimǝn,

Ularni ular bilmigǝn yollarda yetǝklǝymǝn;

Ularning aldida ⱪarangƣuluⱪni nur,

Əgri-toⱪay yǝrlǝrni tüptüz ⱪilimǝn.

Mǝn muxu ixlarni ⱪilmay ⱪalmaymǝn,

Ulardin ⱨeq waz kǝqmǝymǝn.□

17 Oyma mǝbudlarƣa tayanƣanlar,

Ⱪuyma mǝbudlarƣa: «Silǝr ilaⱨlirimizdur» degǝnlǝr bolsa,

Ular yoldin yandurulmay ⱪalmaydu,

Ⱪattiⱪ xǝrmǝndǝ ⱪilinidu.■

18 — «Anglanglar, i gaslar!

Ⱪariƣular, kɵrüx üqün ⱪaranglar!

19 Mening ⱪulumdin baxⱪa yǝnǝ kim ⱪariƣu?

Mening ǝwǝtkǝn «ǝlqim»din baxⱪa yǝnǝ kim gas?

Kim Mǝn bilǝn ǝⱨdilǝxkǝndǝk xunqǝ ⱪariƣudu?

Kim Pǝrwǝrdigarning ⱪulidǝk xunqǝ ⱪariƣudu?□

20 Sǝn nurƣun ixlarni kɵrgining bilǝn,

Biraⱪ nǝziringgǝ ⱨeq almaysǝn;

Uning ⱪuliⱪi eqilƣini bilǝn,

U anglimaydu».■

21 Pǝrwǝrdigar Ɵz ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi üqün layiⱪ kɵrdiki,

Tǝwrat-ⱪanunini uluƣ ⱨǝm xan-xǝrǝplik dǝp kɵrsǝtti.□

22 Biraⱪ xular bolsa olja elinƣan ⱨǝm bulang-talang ⱪilinƣan bir hǝlⱪtur;

Ularning ⱨǝmmisi ora-tuzaⱪta tutulƣan,

Gündihanilarda ⱪamilip ƣayib bolidu;

Ular ƣǝniymǝt bolidu,

Ⱨeqkim ⱪutⱪuzmaydu;

Ular olja bolidu,

Ⱨeqkim: «Ⱪayturup berix!» demǝydu.□

23 Biraⱪ aranglarda kim buningƣa ⱪulaⱪ salsun?

Kim bularni anglap kǝlgüsi zamanlarƣa kɵngül ⱪoysun?□

24 Əmdi kim Yaⱪupni olja ⱪilƣan?

Kim Israilni bulangqilarƣa tapxurup bǝrgǝn?

Buni ⱪilƣini bolsa, biz gunaⱨ ⱪilip kǝmsitkǝn Pǝrwǝrdigar ǝmǝsmu?

Qünki ular Uning yollirida mengixni halimaytti;

Yaki Uning ⱪanuniƣa itaǝt ⱪilmaytti.

25 Xunga U ular üstigǝ ƣǝzǝp-ⱪǝⱨrini,

Uruxning zorawanliⱪini tɵküp qüxürdi;

Bular uning ǝtrapiƣa ot tutaxturdi;

Biraⱪ u tonup yǝtmidi;

Bular uni kɵydürdi, biraⱪ u ⱨeq sawaⱪ almidi.

43

Dawami

1 Biraⱪ ⱨazir i Yaⱪup, seni Yaratⱪuqi Pǝrwǝrdigar,

I Israil, seni Xǝkillǝndürgüqi mundaⱪ dǝydu: —

«Ⱪorⱪma; qünki Mǝn sanga ⱨǝmjǝmǝt bolup seni ⱪutⱪuzƣan;

Seni Ɵz namim bilǝn atiƣanmǝn;

Sǝn Meningkidursǝn!

2 Sǝn sulardin ɵtkiningdǝ, Mǝn sǝn bilǝn billǝ bolimǝn;

Dǝryalardin ɵtkiningdǝ, ular seni ƣǝrⱪ ⱪilmaydu;

Sǝn otta mengip yürginingdǝ, sǝn kɵymǝysǝn;

Yalⱪunlar üstüngdǝ ot almaydu. □  ■

3 Qünki Mǝn bolsam Hudaying Pǝrwǝrdigar, Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqi, Ⱪutⱪuzƣuqingdurmǝn;

Seni ⱪutuldurux üqün Misirni bǝdǝl ⱪilip bǝrdim,

Ornungƣa Efiopiyǝ ⱨǝm Sebani almaxturdum.□

4 Sǝn nǝzirimdǝ ⱪimmǝtlik bolƣaqⱪa,

Mǝn sanga izzǝt-ⱨɵrmǝt kǝltürgǝn ⱨǝm seni sɵygǝn;

Xunga Mǝn yǝnǝ ornungƣa adǝmlǝrni,

Jeningƣa hǝlⱪlǝrni tutup berimǝn;

5 Ⱪorⱪma, qünki Mǝn sǝn bilǝn billǝdurmǝn;

Mǝn nǝslingni xǝrⱪtin,

Seni ƣǝrbtin yiƣip ǝpkelimǝn;■

6 Mǝn ximalƣa: — «Tapxur ularni!»

Wǝ jǝnubⱪa: — «Ularni tutup ⱪalma!

Oƣullirimni yiraⱪtin, ⱪizlirimni jaⱨanning qǝt-qǝtliridin ǝpkelip bǝr;

7 Mening namim bilǝn atalƣan ⱨǝrbirsini,

Mǝn Ɵz xan-xǝripim üqün yaratⱪan ⱨǝrbirsini ǝpkelip bǝr!» — dǝymǝn,

«Mǝn uni xǝkillǝndürdüm, Mǝn uni apiridǝ ⱪildim!»».

«Sotta» — Huda wǝ butlar otturisida ⱨɵküm qiⱪiringlar!

8 U «kɵzi bar» ⱪariƣu hǝlⱪni,

Yǝni «ⱪuliⱪi bar» gaslarni aldiƣa elip kǝldi.□

9 — «Barliⱪ ǝllǝr yiƣilsun,

Hǝlⱪlǝr jǝm bolsun!

Ulardin kimmu mundaⱪ ixlarni jakarliyalisun?

Yǝni kim muxundaⱪ «ilgiriki ixlar»ni aldin’ala bizgǝ anglitip baⱪⱪan?

Bar bolsa, ɵzlirini ispatlaxⱪa guwaⱨqilirini aldiƣa kǝltürsun;

Bolmisa, ular bu ixlarni angliƣandin keyin: — «Bu bolsa ⱨǝⱪiⱪǝt!» dǝp etirap ⱪilsun!□

10 Silǝr hǝlⱪim Mening guwaⱨqilirim,

Ⱨǝm Mǝn talliƣan ⱪulum mǝn üqün guwaⱨqidur,

Xundaⱪ ikǝn, silǝr Meni tonup,

Manga ixinip,

Ⱨǝm qüxinip yǝtkǝysilǝrki: —

«Mǝn degǝn «U»durmǝn,

Mǝndin ilgiri ⱨeq ilaⱨ xǝkillǝnmigǝn,

Ⱨǝm Mǝndin keyinmu ⱨeq xǝkillǝnmǝydu;□  ■

11 Mǝn, Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn;

Mǝndin baxⱪa Ⱪutⱪuzƣuqi yoⱪtur».

12 — Aranglarda «yat ilaⱨ» bolmiƣan waⱪitta,

Mǝn mǝⱪsitimni jakarliƣan,

Mǝn ⱪutⱪuzƣan ⱨǝm xu ixlarning dangⱪini qiⱪarƣanmǝn;

Xunga silǝr Mening Tǝngri ikǝnlikimgǝ guwaⱨqisilǝr, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.□

13 «Bǝrⱨǝⱪ, ǝzǝldin buyan Mǝn degǝn «U»durmǝn,

Mening ⱪolumdin ⱨeqkim ⱨeqkimni ⱪutⱪuzalmaydu;

Mǝn ix ⱪilsam, kim tosalisun?■

Huda Israilni Babildin ⱪutⱪuzidu

14 Ⱨǝmjǝmǝt-Ⱪutⱪuzƣuqinglar bolƣan Pǝrwǝrdigar, Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqi mundaⱪ dǝydu: —

Silǝrni dǝp Mǝn Babilni jazalatⱪuzup,

Ularning ⱨǝmmisini, jümlidin kaldiylǝrni,

Ⱪaqⱪun süpitidǝ ɵzliri huxalliⱪ bilǝn pǝhirlǝngǝn kemilǝrgǝ olturuxⱪa qüxüriwetimǝn.□

15 Mǝn bolsam Pǝrwǝrdigar, silǝrgǝ Muⱪǝddǝs Bolƣuqi, Israilni Yaratⱪuqi, silǝrning Padixaⱨinglardurmǝn.

16 Dengizdin yolni qiⱪarƣuqi,

Dawalƣuƣan sulardin yol aqⱪuqi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

17 (U jǝng ⱨarwisini wǝ atni, ⱪoxun-küqlǝrni qiⱪarƣuqidur: —

Ular biraⱪla yiⱪilidu, turalmaydu;

Ular ɵqüp ⱪalƣan, qiraƣ pilikidǝk ɵqürülgǝn)□

18 — Muxu ɵtkǝn ixlarni ǝslimǝnglar,

Ⱪǝdimki ixlar toƣruluⱪmu oylanmanglar;

19 Qünki mana Mǝn yengi bir ixni ⱪilimǝn;

U ⱨazirla barliⱪⱪa kelidu;

Silǝr uni kɵrmǝy ⱪalamsilǝr?!

Mǝn ⱨǝtta dalalardimu yol aqimǝn,

Qɵl-bayawanda dǝryalarni barliⱪⱪa kǝltürimǝn!■

20 Daladiki ⱨaywanlar, qilbɵrilǝr ⱨǝm ⱨuwⱪuxlar Meni uluƣlaydu;

Qünki Mǝn Ɵz hǝlⱪim, yǝni Ɵz talliƣinimƣa iqimlik tǝminlǝxkǝ,

Dalalarda sularni,

Qɵl-bayawanlarda dǝryalarni qiⱪirip berimǝn.

21 Mǝn muxu hǝlⱪni Ɵzüm üqün xǝkillǝndürgǝnmǝn;

Ular Manga bolƣan mǝdⱨiyilǝrni eytip ayan ⱪilidu. □
  ■

Israilning mǝnisiz ⱪurbanliⱪliri •••• Hudaning Israilƣa kɵrsǝtmǝkqi bolƣan meⱨir-xǝpⱪiti

22 Biraⱪ, i Yaⱪup, sǝn namimni qaⱪirƣining bilǝn Ɵzümni izdimiding,

I Israil, ǝksiqǝ sǝn Mǝndin kɵnglüng yenip ⱨarsinding;□

23 Sǝn elip kǝlgǝn «kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ» ⱪoyliringni Manga ⱪilƣan ǝmǝs,

«Inaⱪ ⱪurbanliⱪ»liring bilǝn Meni ⱨɵrmǝtligǝn ǝmǝssǝn;

Mǝn «axliⱪ ⱨǝdiyǝ»ni ⱪilix bilǝn seni «ⱪulluⱪ»ⱪa ⱪoymaⱪqi ǝmǝsmǝn,

Huxbuy yeⱪip seni ⱨarsindurmaⱪqi bolƣan ǝmǝsmǝn!□

24 Sǝn pulni hǝjlǝp Manga ⱨeq egir elip kǝlmigǝnsǝn,

Sǝn «Inaⱪ ⱪurbanliⱪ»liringning yeƣi bilǝn Meni razi ⱪilip ⱪanaǝtlǝndürgǝn ǝmǝssǝn;

Əksiqǝ sǝn gunaⱨliring bilǝn Meni ⱪulluⱪⱪa ⱪoymaⱪqi bolƣansǝn,

Itaǝtsizliking bilǝn Meni ⱨarsindurdung.□

25 Mǝn, Mǝn Ɵzüm üqünla sening asiyliⱪliringni ɵqüriwǝtküqimǝn,

Mǝn sening gunaⱨliringni esimgǝ kǝltürmǝymǝn.■

26 Əmdi ɵtmüxüng toƣruluⱪ Meni ǝslitip ⱪoyƣin,

Munazirǝ ⱪilixayli,

Ɵzüngni aⱪliƣudǝk geping bolsa dǝwǝrgin!□  ■

27 Birinqi atang gunaⱨ ⱪilƣan;

Sening xǝrⱨqiliring bolsa Manga asiyliⱪ ⱪildi.□

28 Xunga Mǝn ibadǝthanamdiki yetǝkligüqilǝrni napak ⱪilimǝn,

Ⱨǝmdǝ Yaⱪupni ⱨalak lǝnitigǝ uqraxⱪa,

Israilni rǝswaqiliⱪta ⱪalduruxⱪa bekittim.□

44

Dawami

1 Biraⱪ ⱨazir, i Yaⱪup Mening ⱪulum,

I Mening talliƣinim Israil, angla! —■

2 Seni yasiƣan, baliyatⱪudin tartipla seni xǝkillǝndürgǝn, sanga yardǝmdǝ bolƣuqi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

«Ⱪorⱪma, i Mening ⱪulum Yaⱪup,

I Mening talliƣinim «Yǝxurun», ⱪorⱪma!□

3 Qünki Mǝn ussap kǝtkǝnning üstigǝ suni,

Ⱪaƣjiraⱪ yǝrning üstigǝ kǝlkünlǝrni ⱪuyup berimǝn;

Nǝsling üstigǝ Roⱨimni,

Pǝrzǝntliring üstigǝ bǝrikitimni ⱪuyimǝn;■

4 Ular yumran qɵplǝr arisidin,

Eriⱪ-ɵstǝnglǝr boyidiki mǝjnun tallardǝk ɵsidu;

5 Birsi: «Mǝn Pǝrwǝrdigarƣa tǝwǝmǝn» — dǝydu,

Yǝnǝ birsi bolsa Yaⱪupning ismi bilǝn ɵzini ataydu;

Yǝnǝ baxⱪa birsi ⱪoli bilǝn: «Mǝn Pǝrwǝrdigarƣa tǝwǝmǝn» dǝp yazidu,

Xundaⱪla Israilning ismini ɵzining ismigǝ yandax ⱪoxidu. □

6 Israilning padixaⱨi Pǝrwǝrdigar,

Yǝni Israilning ⱨǝmjǝmǝt-ⱪutⱪuzƣuqisi, samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

«Mǝn bolsam Tunji ⱨǝm Ahiridurmǝn;

Mǝndin baxⱪa ⱨeq ilaⱨ yoⱪtur.■

7 Ⱪeni, kim Mening ⱪǝdimki hǝlⱪimni tiklǝp bekitkinimdǝk bir ixni jakarlap, aldin’ala bayan ⱪilip, andin uni Mening aldimƣa Mǝndǝk tiklǝp ⱪoyalaydu?

Ⱪeni, kim keyinki ixlarni, kǝlgüsidǝ bolidiƣan ixlarni aldin’ala bayan ⱪilalisun!□

8 Ⱪorⱪmanglar, sarasimigǝ qüxüp kǝtmǝnglǝr!

Mǝn ilgiri muxularni silǝrgǝ anglitip, aldin bayan ⱪilƣan ǝmǝsmu?

Muxu toƣruluⱪ silǝr Mening guwaⱨqilirimdursilǝr.

Mǝndin baxⱪa ilaⱨ barmu? Bǝrⱨǝⱪ, baxⱪa Ⱪoram Tax yoⱪ; ⱨeqbiridin hǝwirim yoⱪtur. □  ■

9 Oyulƣan mǝbudni xǝkillǝndürgǝnlǝrning ⱨǝmmisining ǝⱨmiyiti yoⱪ;

Ularning ǝtiwarliƣan nǝrsilirining ⱨeq paydisi yoⱪtur;

Muxularƣa bolƣan «guwaⱨqilar» bolsa, ɵzliri ⱪariƣu, ⱨeqnemini bilmǝs;

Dǝrwǝⱪǝ nǝtijisi ularning ɵzlirigǝ xǝrmǝndiliktur.

10 Kim bir «ilaⱨ»ni xǝkillǝndürgǝn bolsa,

Ⱨeq paydisi yoⱪ bir mǝbudni ⱪuyƣan, halas!

11  Mǝbudning barliⱪ ⱨǝmraⱨliri xǝrmǝndǝ bolidu;

Mǝbudni yasiƣuqilar bolsa adǝmdur, halas;

Ularning ⱨǝmmisi yiƣilip, ornidin turup kɵrsun,

Ular ⱪorⱪuxup, xǝrmǝndiqiliktǝ ⱪalidu.□  ■

12 Mana tɵmürqi saymanlirini ⱪoliƣa elip,

Qoƣlar üstidǝ muxu nǝrsini bazƣanliri bilǝn soⱪup xǝkillǝndüridu;

Andin u küqlük ⱪoli bilǝn uningƣa ixlǝydu;

Biraⱪ uning ⱪorsiⱪi eqip maƣduridin ⱪalidu;

Su iqmǝy u ⱨalsizlinip ketidu.■

13 Yaƣaqqi bolsa yaƣaq üstigǝ ɵlqǝx yipini tartidu;

U ⱪǝlǝm bilǝn üstigǝ ǝndizǝ sizidu;

Uni rǝndǝ bilǝn rǝndilǝydu;

U yǝnǝ pǝrka bilǝn sizip jijaydu;

Ahirda u uni adǝmning güzǝllikigǝ ohxitip insan tǝⱪi-turⱪini xǝkillǝndüridu;

Xuning bilǝn u ɵydǝ turuxⱪa tǝyyar ⱪilinidu.

14 Mana u bir küni ɵzi üqün kedir dǝrǝhlirini kesixkǝ qiⱪidu!

(U ǝslidǝ arqa wǝ dub dǝrǝhlirini elip ɵzi üqün ormanliⱪ arisiƣa tikip qong ⱪilƣanidi;

U ⱪariƣaymu tikkǝnidi, yamƣur uni ündürdi).

15 Muxu yaƣaqlardin otun elinidu;

Birsi uningdin elip, issinidu;

Mana, u ot yeⱪip, nan yeⱪiwatidu;

U yǝnǝ uningdin elip bir ilaⱨni yasaydu ⱨǝm uningƣa ibadǝt ⱪilidu;

Uni oyulƣan mǝbud ⱪilip uningƣa bax uridu.

16 Demǝk, yerimini otta kɵydüriwetidu;

Yerimi bilǝn gɵx yǝydu;

U kawab ⱪilip ⱪanƣuqǝ yǝydu;

Bǝrⱨǝⱪ, u issinip, ɵz-ɵzigǝ: —

«Aⱨ, raⱨǝtlinip issindimmǝn, otni kɵrüwatimǝn!» — dǝydu.

17 Biraⱪ ⱪalƣini bilǝn u bir ilaⱨni yasaydu;

Bu uning mǝbudi bolidu;

U uning aldiƣa yiⱪilip ibadǝt ⱪilidu;

U uningƣa dua ⱪilip: «Meni ⱪutⱪuzƣaysǝn;

Qünki sǝn mening ilaⱨimdursǝn» — dǝydu.□

18 Bu kixilǝr ⱨeq bilmǝydu, ⱨeq qüxǝnmǝydu;

Qünki u ularni kɵrmisun dǝp kɵzlirini,

Ularni qüxǝnmisun dǝp kɵnglini suwaⱪ bilǝn suwiwǝtkǝn.□

19 Ulardin ⱨeqbiridǝ muxularni kɵngligǝ kǝltürüp: —

«Yaƣaqning yerimini mǝn otta kɵydürdüm,

Yerimining qoƣliri üstidǝ mǝn nan yaⱪtim;

Mǝn kawabmu ⱪilip yǝwaldim;

Ⱪalƣinini bir lǝnǝtlik nǝrsǝ ⱪilamtim?

Mǝn bir parqǝ yaƣaqⱪa bax uramtim!» — degudǝk ⱨeq bilim yaki yorutulux yoⱪtur.

20 Uning yegini küllǝrdur!

Uning kɵngli eziⱪturulƣan! U ɵz-ɵzini azdurdi!

Xuning bilǝn u ɵzining jenini ⱪutⱪuzalmaydu,

Yaki: «Mening ong ⱪolumda bir sahtiliⱪ bar ǝmǝsmu?» — deyǝlmǝydu.□

21 Muxu ixlarni esingdǝ tut, i Yaⱪup,

I Israil, qünki sǝn Mening ⱪulumdursǝn;

Mǝn seni yasap xǝkillǝndürdüm;

Sǝn Mening ⱪulumdursǝn, i Israil,

Sǝn Mening esimdin ⱨeq qiⱪmaysǝn!

22 Itaǝtsizlikliringni bulutni ɵqürüwǝtkǝndǝk,

Gunaⱨliringni tumanni ɵqürüwǝtkǝndǝk ɵqürüwǝttim;

Mening yenimƣa ⱪaytip kǝl;

Qünki Mǝn seni ⱨǝmjǝmǝtlik ⱪilip ⱨɵrlükkǝ setiwaldim.

23 I asmanlar, nahxa eytinglar, qünki Pǝrwǝrdigar xu ixni ⱪilƣan!

I yǝrning tegiliri, xadlinip, yangranglar!

I taƣlar, ormanlar wǝ ulardiki ⱨǝrbir dǝrǝhlǝr,

Yangritip nahxilar eytinglar!

Qünki Pǝrwǝrdigar Yaⱪupni ⱨǝmjǝmǝtlik ⱪilip ⱨɵrlükkǝ setiwaldi,

U Israil arⱪiliⱪ güzǝllikini kɵrsitidu!».

Qong ⱪutulux •••• Ⱪorǝx padixaⱨning wǝzipisi

24 «Sening Ⱨǝmjǝmǝt-Ⱪutⱪuzƣuqing bolƣan, seni baliyatⱪuda yasap xǝkillǝndürgǝn Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

Mǝn bolsam ⱨǝmmini Yaratⱪuqi,

Asmanlarni yalƣuz kǝrgǝnmǝn,

Ɵz-ɵzümdinla yǝr-zeminni yayƣan Pǝrwǝrdigardurmǝn;■

25 (U bolsa yalƣan pǝyƣǝmbǝrlǝrning bexarǝtlirini bikar ⱪilƣuqi,

Palqilarni ⱪaymuⱪturƣuqi,

Danalarni yolidin yandurƣuqi,

Ularning bilimlirini nadanliⱪⱪa aylandurƣuqi;

26 Ɵz ⱪulining sɵzini ǝmǝlgǝ axurƣuqi,

Rosul-ǝlqilirining nǝsiⱨǝtlirini muwǝppǝⱪiyǝtlik ⱪilƣuqi,

Yerusalemƣa: «Sǝn aⱨalilik bolisǝn»,

Yǝⱨuda xǝⱨǝrlirigǝ: «Ⱪaytidin ⱪurulisilǝr; harabǝnglarni ǝsligǝ kǝltürimǝn» — degüqi;□

27 Qongⱪur dengizƣa: «Ⱪuruⱪ bol,

Dǝryaliringni ⱪurutimǝn» — degüqi;□

28 Ⱨǝm Ⱪorǝx toƣrisida: «U Mening ⱪoy padiqim, u Mening kɵnglümdikigǝ toluⱪ ǝmǝl ⱪilip,

Yerusalemƣa: «Ⱪurulisǝn»,

Ⱨǝm ibadǝthaniƣa: «Sening ulung selinidu» dǝydu» — degüqidur): —□

45

Dawami

1 Pǝrwǝrdigar Ɵzi «mǝsiⱨ ⱪilƣini»ƣa,

Yǝni ǝllǝrni uningƣa beⱪindurux üqün Ɵzi ong ⱪolidin tutup yɵligǝn Ⱪorǝxkǝ mundaⱪ dǝydu: —

(Bǝrⱨǝⱪ, Mǝn uning aldida padixaⱨlarning tambilini yǝxtürüp yalingaqlitimǝn,

«Ⱪox ⱪanatliⱪ dǝrwazilar»ni uning aldida eqip berimǝn,

Xuning bilǝn ⱪowuⱪlar ikkinqi etilmǝydu) —□

2 «Mǝn sening aldingda mengip egizliklǝrni tüz ⱪilimǝn;

Mis dǝrwazilarni qeⱪip taxlaymǝn,

Tɵmür taⱪaⱪlirini sunduruwetimǝn;

3 Wǝ sanga ⱪarangƣuluⱪtiki gɵⱨǝrlǝrni,

Mǝhpiy jaylarda saⱪlanƣan yoxurun bayliⱪlarni berimǝn;

Xuning bilǝn ɵzünggǝ isim ⱪoyup seni qaⱪirƣuqini,

Yǝni Mǝn Pǝrwǝrdigarni Israilning Hudasi dǝp bilip yetisǝn.□

4 Mǝn Ɵz ⱪulum Yaⱪup,

Yǝni Ɵz talliƣinim Israil üqün,

Ismingni ɵzüm ⱪoyƣan;

Sǝn Meni bilmigining bilǝn, Mǝn yǝnila sanga isim ⱪoydum.

5 Mǝn bolsam Pǝrwǝrdigar, Mǝndin baxⱪa biri yoⱪ;

Mǝndin baxⱪa Huda yoⱪtur;

Sǝn Meni tonumiƣining bilǝn, Mǝn belingni baƣlap qingittimki,■

6 Künqiⱪixtin künpetixⱪiqǝ bolƣanlarning ⱨǝmmisi Mǝndin baxⱪa ⱨeqⱪandaⱪ birining yoⱪluⱪini bilip yetidu;

Mǝn bolsam Pǝrwǝrdigar, baxⱪa biri yoⱪtur.

7 Nurni xǝkillǝndürgüqi, ⱪarangƣuluⱪni Yaratⱪuqidurmǝn,

Bǝht-hatirjǝmlikni Yasiƣuqi, balayi’apǝtni Yaratⱪuqidurmǝn;

Muxularning ⱨǝmmisini ⱪilƣuqi Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn».

8 — «I asmanlar, yuⱪiridin yaƣdurup beringlar,

Bulutlarmu ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ tɵküp bǝrsun;

Yǝr-zemin eqilsun;

Nijat ⱨǝm ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ mewǝ bǝrsun;

Zemin ikkisini tǝng ɵstürsun!

Mǝn, Pǝrwǝrdigar, buni yaratmay ⱪoymaymǝn». □

Israilning Hudaning Ⱪorǝx arⱪiliⱪ ⱪilƣanliridin narazi bolup gumanlinixliriƣa Hudaning bǝrgǝn jawabi

9 — «Ɵz Yaratⱪuqisining üstidin ǝrz ⱪilmaⱪqi bolƣanƣa way!

U yǝr-zemindiki qinǝ parqiliri arisidiki bir parqisi, halas!

Seƣiz lay ɵzini xǝkillǝndürgüqi sapalqiƣa: —

«Sǝn nemǝ yasawatisǝn?» desǝ,

Yaki yasiƣining sanga: «Sening ⱪolung yoⱪ» desǝ bolamdu?■

10 Ɵz atisiƣa: «Sǝn nemǝ tuƣdurmaⱪqi?»

Yaki bir ayalƣa: — «Seni nemining tolƣiⱪi tutti?» — dǝp soriƣanƣa way!

11 Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqi, yǝni uni Yasiƣuqi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

Əmdi kǝlgüsi ixlar toƣruluⱪ sorimaⱪqimusilǝr yǝnǝ?

Ɵz oƣullirim toƣruluⱪ, Ɵz ⱪolumda ixliginim toƣruluⱪ Manga buyruⱪ bǝrmǝkqimusilǝr!?

12 Mǝn pǝⱪǝtla yǝr-zeminni yasiƣan, uningƣa insanni Yaratⱪuqidurmǝn, halas!

Ɵz ⱪolum bolsa asmanlarni kǝrgǝn;

Ularning samawi ⱪoxunlirinimu sǝpkǝ salƣanmǝn.

13 Mǝn uni ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn turƣuzƣan,

Uning barliⱪ yollirini tüz ⱪildim;

U bolsa xǝⱨirimni ⱪuridu,

Nǝ ⱨǝⱪ nǝ in’am sorimay u Manga tǝwǝ bolƣan ǝsirlǝrni ⱪoyup beridu» —

dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar.□  ■

14 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

«Misirning mǝⱨsulatliri, Efiopiyǝning wǝ egiz boyluⱪlar bolƣan Sabiyliⱪlarning malliri sanga ɵtidu;

Ular ɵzliri seningki bolidu,

Sanga ǝgixip mangidu;

Ɵzliri kixǝn-zǝnjirlǝngǝn peti sǝn tǝrǝpkǝ ɵtidu,

Ular sanga bax urup sǝndin iltija bilǝn ɵtünüp: —

«Bǝrⱨǝⱪ, Tǝngri sǝndǝ turidu, baxⱪa biri yoⱪ, baxⱪa ⱨeqⱪandaⱪ Huda yoⱪtur» dǝp etirap ⱪilidu.□

15 «I Israilning Hudasi, Nijatkar, dǝrⱨǝⱪiⱪǝt Ɵzini yoxuruwalƣuqi bir Tǝngridursǝn!».□

16 Ular ⱨǝmmisi istisnasiz hijil bolup, xǝrmǝndǝ bolidu;

Mǝbudni yasiƣanlar xǝrmǝndǝ bolup, birliktǝ ketip ⱪalidu;■

17 Israil bolsa Pǝrwǝrdigar tǝripidin mǝnggülük nijat-ⱪutulux bilǝn ⱪutⱪuzulidu;

Əbǝdil’ǝbǝdgiqǝ hijil bolmaysilǝr,

Ⱨeq xǝrmǝndiqilikni kɵrmǝysilǝr.□

18 Qünki asmanlarni yaratⱪan, yǝr-zeminni xǝkillǝndürüp yasiƣan, uni mǝzmut ⱪilƣan Huda bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

(U uni ⱪuruⱪ-mǝnisiz boluxⱪa ǝmǝs, bǝlki adǝmzatning turalƣusi boluxⱪa yaratⱪanidi)

«Mǝn bolsam Pǝrwǝrdigar, baxⱪa biri yoⱪtur;■

19 — Mǝn mǝhpiy ⱨalda yaki zemindiki birǝr ⱪarangƣu jayda sɵz ⱪilƣan ǝmǝsmǝn;

Mǝn Yaⱪupⱪa: «Meni izdixinglar biⱨudilik» degǝn ǝmǝsmǝn;

Mǝn Pǝrwǝrdigar ⱨǝⱪ sɵzlǝymǝn,

Tüz gǝp ⱪilimǝn;□  ■

20 Yiƣilinglar, kelinglar;

I ǝllǝrdin ⱪaqⱪanlar, jǝm bolup Manga yeⱪinlixinglar;

Ɵzi oyƣan butni kɵtürüp, ⱨeq ⱪutⱪuzalmaydiƣan bir «ilaⱨ»ⱪa dua ⱪilip yüridiƣanlarning bolsa ⱨeq bilimi yoⱪtur.□  ■

21 Əmdi ular ɵz gǝplirini bayan ⱪilix üqün yeⱪin kǝlsun;

Mǝyli, ular mǝsliⱨǝtlixip baⱪsun!

Kim muxu ixni ⱪǝdimdinla jakarliƣanidi?

Kim uzundin beri uni bayan ⱪilƣan?

U Mǝn Pǝrwǝrdigar ǝmǝsmu?

Dǝrwǝⱪǝ, Mǝndin baxⱪa ⱨeq ilaⱨ yoⱪtur;

Ⱨǝm adil Huda ⱨǝm Ⱪutⱪuzƣuqidurmǝn;

Mǝndin baxⱪa biri yoⱪtur.□  ■

22 I yǝr-zeminning qǝt-yaⱪiliridikilǝr,

Manga tǝlpünüp ⱪutⱪuzulunglar!

Qünki Mǝn Tǝngridurmǝn, baxⱪa ⱨeqbiri yoⱪtur;

23 Mǝn Ɵzüm bilǝn ⱪǝsǝm iqkǝnmǝn,

Muxu sɵz ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn aƣzimdin qiⱪti, ⱨǝrgiz ⱪaytmaydu: —

«Manga barliⱪ tizlar pükülidu,

Barliⱪ tillar Manga itaǝt iqidǝ ⱪǝsǝm iqidu».■

24 Xu qaƣda: «Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ wǝ küq bolsa pǝⱪǝt Pǝrwǝrdigardidur» — deyilidu,

Kixilǝr dǝl Uningla ⱪexiƣa kelidu;

Ƣaljirlixip, uningƣa ƣǝzǝplǝngǝnlǝrning ⱨǝmmisi xǝrmǝndǝ bolidu.□  ■

25 Israilning ǝwladlirining ⱨǝmmisi Pǝrwǝrdigar tǝripidin ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilinidu,

Wǝ ular Uni danglixidu.

46

Babildiki butlarning aⱪiwiti — ulaƣlar ularni kɵtürüp ketidu •••• Huda bolsa Ɵz hǝlⱪini kɵtüridu!

1 Bǝl bolsa tiz pükti, Nebo engixiwatidu;

Ularning mǝbudliri ulaƣlarning zemmisigǝ, kalilarning zimmisigǝ qüxti;

Silǝr kɵtürgǝn nǝrsiliringlar ǝmdi ulaƣlarƣa artilƣan bolup,

Ⱨalsiz ulaƣlarƣa eƣir yük bolidu!□

2 Ular engixidu, birliktǝ tiz pükixidu;

Ular muxu yükni ⱪutⱪuzalmaydu,

Bǝlki ɵzliri ǝsirgǝ qüxidu.□

3 I Yaⱪupning jǝmǝti,

Xundaⱪla Israil jǝmǝtining ⱪaldisi,

Ananglarning ⱪorsiⱪidiki qaƣdin tartip üstümgǝ artilƣanlar,

Baliyatⱪudiki qaƣdin tartip kɵtürülüp kǝlgǝnlǝr,

— Manga ⱪulaⱪ selinglar!□

4 Silǝr ⱪeriƣuqimu Mǝn yǝnila xundaⱪturmǝn,

Qeqinglar aⱪarƣuqimu Mǝn silǝrni yüdüp yürimǝn;

Silǝrni yasiƣan Mǝndurmǝn, silǝrni kɵtürimǝn;

Silǝrni yüdüp ⱪutⱪuzimǝn.

5 Əmdi Meni kimgǝ ohxatmaⱪqi,

Yaki kimni Manga tǝng ⱪilmaⱪqisilǝr?

Uni Manga ohxax dǝp,

Silǝr kimni Mǝn bilǝn selixturmaⱪqisilǝr?■

6 Ular bolsa ⱨǝmyanidin altunni qeqip berip,

Kümüxnimu taraziƣa salidu,

Bir zǝrgǝrni yalliwalidu,

U bir mǝbudni yasap beridu;

Ular yiⱪilidu, dǝrwǝⱪǝ qoⱪunidu!

7 Ular uni mürisigǝ artidu,

Uni kɵtürüp, ɵz orniƣa ⱪoyidu;

Andin u axu yǝrdǝ ɵrǝ turidu;

U ornidin ⱪozƣilalmaydu;

Birsi uningƣa yelinip tilǝydu,

Lekin u jawab bǝrmǝydu;

U kixini awariqilikidin ⱪutⱪuzmaydu.■

8 Muxu ixlarni esinglarda tutunglar;

Xundaⱪla ɵzünglarni ⱨǝⱪiⱪiy ǝrkǝklǝrdǝk kɵrsitinglar;

I, itaǝtsizlǝr,

Buni esinglarƣa kǝltürünglar;

9 Ilgiriki ixlarni, yǝni ⱪǝdimdin bolƣan ixlarni esinglarƣa kǝltürünglar;

Qünki Mǝn Tǝngridurmǝn, baxⱪa biri yoⱪtur;

Mǝn Hudadurmǝn, Manga ohxaxlar yoⱪtur;■

10 Mǝn: «Mening bekitkinim orunlinidu,

Kɵnglümgǝ barliⱪ pükkǝnlǝrni ǝmǝlgǝ axurmay ⱪoymaymǝn» dǝp,

Ixning nǝtijisini baxtila,

Aldin’ala tehi ⱪilinmiƣan ixlarni ayan ⱪilip eytⱪuqidurmǝn;■

11 Künqiⱪixtin yirtⱪuq bir ⱪuxni,

Yǝni kɵnglümgǝ pükkinimni ada ⱪilƣuqi bir adǝmni yiraⱪ yurttin qaⱪirƣuqidurmǝn.

Bǝrⱨǝⱪ, Mǝn sɵz ⱪilƣan,

Bǝrⱨǝⱪ, Mǝn uni qoⱪum ǝmǝlgǝ axurimǝn;

Buni niyǝt ⱪilƣanmǝn,

Bǝrⱨǝⱪ, Mǝn uni wujudⱪa qiⱪirimǝn.□

12 I ⱨǝⱪⱪaniyliⱪtin yiraⱪ kǝtkǝn jaⱨillar,

Manga ⱪulaⱪ selinglar: —□

13 Mǝn ⱨǝⱪⱪaniyliⱪimni yeⱪin ⱪilimǝn,

U yiraⱪlaxmaydu;

Xuningdǝk Mening nijatim ⱨǝm keqikmǝydu;

Mǝn Zionƣa nijat yǝtküzüp,

Israilƣa julaliⱪ-güzǝllikimni tiklǝp berimǝn». □

47

Israilni sürgün ⱪilƣan Babil tügǝxti!

1 «I Babilning pak ⱪizi, kelip topa-qangƣa oltur;

I kaldiylǝrning ⱪizi, tǝhtsiz bolup yǝrgǝ oltur!

Qünki sǝn «latapǝtlik wǝ nazuk» dǝp ikkinqi atalmaysǝn.■

2 «Tügmǝn texini qɵrüp, un tart ǝmdi,

Qümpǝrdǝngni eqip taxla,

Kɵnglikingni seliwǝt,

Paqiⱪingni yalingaqla,

Dǝryalardin su keqip ɵt; □

3 Uyatliⱪing eqilidu;

Bǝrⱨǝⱪ, nomusungƣa tegilidu;

Mǝn intiⱪam alimǝn,

Ⱨeqkimni ayap ⱪoymaymǝn. ■

4 Bizning Ⱨǝmjǝmǝt-Ⱪutⱪuzƣuqimiz bolsa,

«Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar» Uning nami;

U Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqidur.□

5 I kaldiylǝrning ⱪizi, süküt ⱪelip jim oltur,

Ⱪarangƣuluⱪⱪa kirip kǝt;

Qünki buningdin keyin ikkinqi «sǝltǝnǝtlǝrning hanixi» dǝp atalmaysǝn.□

6 Mǝn Ɵz hǝlⱪimdin ƣǝzǝplǝndim,

Xunga Ɵzümning mirasimni bulƣiwǝttim,

Xuning bilǝn ularni ⱪolungƣa tapxurup bǝrdim;

Sǝn bolsang ularƣa ⱨeqⱪandaⱪ rǝⱨim kɵrsǝtmiding;

Yaxanƣanlarning üstigimu boyunturuⱪlarni intayin eƣir ⱪilip salding;□

7 Xuning bilǝn sǝn: —

«Mǝn mǝnggügǝ hanix bolimǝn» dǝp,

Muxu ixlarni kɵnglüngdin ⱨeq ɵtküzmiding;

Ularning aⱪiwitini ⱨeq oylap baⱪmidingsǝn.■

8 Əmdi ⱨazir, i ǝndixisiz yaxap kǝlgüqi,

Ɵz-ɵzigǝ: «Mǝnla bardurmǝn, mǝndin baxⱪa ⱨeqkim yoⱪtur,

Mǝn ⱨǝrgiz tul ayalning japasini yaki balilardin mǝⱨrum boluxning japasini tartmaymǝn» — degüqi,

I sǝn ǝyx-ixrǝtkǝ berilgüqisǝn,

Xuni anglap ⱪoy: —□

9 «Dǝl muxu ikki ix,

— Balilardin mǝⱨrum bolux wǝ tulluⱪ —

Bir dǝⱪiⱪidǝ, bir kün iqidila bexingƣa tǝng qüxidu;

Nurƣunliƣan jadugǝrlikliring tüpǝylidin,

Bǝk kɵp ǝpsunliring üqün ular toluⱪ bexingƣa kelidu.■

10 Qünki sǝn ɵzüngning rǝzillikinggǝ tayanƣansǝn,

Sǝn «Ⱨeqkim meni kɵrmǝydu» — deding;

Sening danaliⱪing wǝ biliming ɵzüngni eziⱪturup,

Sǝn kɵnglüngdǝ: — «Mǝnla bardurmǝn, mǝndin baxⱪa biri yoⱪtur» — deding.□

11 Biraⱪ balayi’apǝt seni besip kelidu;

Sǝn uning kelip qiⱪixini bilmǝysǝn;

Ⱨalakǝt bexingƣa qüxidu;

Sǝn ⱨeqⱪandaⱪ «ⱨamiy puli» bilǝn uni tosalmaysǝn;

Sǝn ⱨeq kütmigǝn wǝyranqiliⱪ tuyuⱪsiz seni besip qüxidu.

12 Əmdi ⱪeni, yaxliⱪingdin tartip ɵzüngni upritip kǝlgǝn ǝpsunliringni,

Xundaⱪla nurƣunliƣan jadugǝrlikliringni ⱨazir oⱪup turiwǝr;

Kim bilsun, sǝn ulardin payda kɵrüp ⱪalamsǝn?

Birǝr nemini tǝwritip ⱪoyalarsǝn ⱨǝrⱪaqan?!

13 Sǝn alƣan mǝsliⱨǝtliring bilǝn ⱨalsizlinip kǝtting;

Əmdi asmanlarƣa ⱪarap tǝbir bǝrgüqilǝr,

Yultuzlarƣa ⱪarap palqiliⱪ ⱪilƣuqilar,

Yengi aylarni kɵzitip munǝjjimlik ⱪilip ixlarni «aldin’ala eytⱪuqilar» ornidin tǝng turup bexingƣa qüxidiƣanlardin seni ⱪutⱪuzsun!

14 Mana, ular pahaldǝk bolup ketidu;

Ot ularni kɵydüriwetidu;

Ular ɵzlirini yalⱪunning ⱪolidin ⱪutⱪuzalmaydu;

Biraⱪ ularda adǝmni issitⱪudǝk ⱨeq kɵmür,

Yaki adǝm issinƣudǝk ⱨeq gülhan yoⱪtur!□

15 Seni awarǝ ⱪilƣan,

Yaxliⱪingdin tartip sǝndǝ soda ⱪilƣanlar sanga muxundaⱪ paydisiz bolidu;

Ⱨǝrbiri ɵz yolini izdǝp ketip ⱪalidu;

Seni ⱪutⱪuzƣudǝk ⱨeqkim yoⱪtur. □
  ■

48

Israilning jaⱨilliⱪi: — ular Babildin ⱪutⱪuzulƣini bilǝn, gunaⱨliridin saⱪit bolmaydu

1 I Yaⱪupning jǝmǝti, «Israil»ning ismi bilǝn atalƣanlar,

«Yǝⱨuda bulaⱪliri»din qiⱪⱪansilǝr,

Pǝrwǝrdigarning namini ixlitip ⱪǝsǝm ⱪilƣuqisilǝr,

Israilning Hudasini tilƣa alƣuqisilǝr,

Biraⱪ bular ⱨǝⱪiⱪǝt ⱨǝm ⱨǝⱪⱪaniyliⱪtin ǝmǝs!

Munularni anglap ⱪoyunglar: —

2 (Qünki ular «muⱪǝddǝs xǝⱨǝr»ning namini ixlitip ɵzlirigǝ isim ⱪilidu,

Tehi Israilning Hudasiƣa «tayinar»mix!

Uning nami bolsa samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigardur!)

3 Mǝn burunla «ilgiriki ixlar»ni aldin’ala bayan ⱪildim;

Ular Ɵz aƣzimdin qiⱪⱪan, Mǝn ularni anglattim;

Mǝn bularni tuyuⱪsiz wujudⱪa qiⱪirip,

Ular ǝmǝlgǝ axuruldi;□

4 Qünki Mǝn sening jaⱨilliⱪingni, boynungning pǝylirining tɵmür,

Yüzüngning daptǝk ikǝnlikini bildim;□

5 Sening: «Mening butum muxularni ⱪildi»,

Yaki «Oyma mǝbudum, ⱪuyma mǝbudum bularni buyrudi» — demǝsliking üqün,

Xunga Mǝn baldur muxularni sanga bayan ⱪildim;

Ix yüz bǝrgüqǝ ularni sanga anglitip turdum.

6 Sǝn bularni angliƣansǝn;

Əmdi ularning ⱨǝmmisini kɵrüp baⱪ!

Buni rast dǝp etirap ⱪilmamsilǝr?

Mǝn bayatin «yengi ixlar»ni, yǝni saⱪlinip yoxurunƣan ixlarni bayan ⱪildim,

Sǝn bularni bilgǝn ǝmǝssǝn.□

7 Sening: «Dǝrwǝⱪǝ, mening ulardin baldur hǝwirim bar idi» demǝsliking üqün,

Ular burun ǝmǝs, ⱨazirla yaritilidu;

Muxu kündin ilgiri sǝn ularni anglap baⱪmiƣansǝn.

8 Bǝrⱨǝⱪ, sǝn ⱪulaⱪ salmiding,

Bǝrⱨǝⱪ, sǝn hǝwǝrmu almiding,

Bǝrⱨǝⱪ, sening ⱪuliⱪing heli burunla eqilmay etiklik ⱪaldi;

Qünki Mǝn sening wapasizliⱪ ⱪiliweridiƣanliⱪingni,

Baliyatⱪudiki qeƣingdin tartip «asiy» dǝp atilidiƣanliⱪingni bildim.

9 Ɵz namim üqün ƣǝzipimni keqiktürimǝn,

Xɵⱨritim üqün seni üzüp taxlimaymǝn dǝp ƣǝzipimni besiwaldim;■

10 Ⱪara, Mǝn seni tawlidim,

Biraⱪ kümüxni tawliƣandǝk tawlandurmidim;

Mǝn azab-oⱪubǝtning humdanida seni talliwaldim;□

11 Ɵz sǝwǝbimdin, Ɵz sǝwǝbimdin Mǝn muxuni ⱪilimǝn;

Mening namimƣa daƣ tǝgsǝ ⱪandaⱪ bolidu?

Mǝn Ɵzümning xan-xɵⱨritimni baxⱪa birsigǝ ɵtküzüp bǝrmǝymǝn.■

12 I Yaⱪup,

I qaⱪirƣinim Israil!

Manga ⱪulaⱪ salƣin;

Mǝn «U»durmǝn;

Mǝn Tunjidurmǝn, bǝrⱨǝⱪ ⱨǝm Ahirⱪidurmǝn;■

13 Mening ⱪolum yǝr-zeminning ulini salƣan,

Ong ⱪolum asmanlarni kǝrgǝn;

Mǝn ularni qaⱪirsamla, ular jǝm bolup ornidin turidu.

14 Ⱨǝmminglar, jǝm bolup yiƣilinglar, anglap ⱪoyunglar;

Butlar arisida ⱪaysisi muxundaⱪ ixlarni bayan ⱪilƣan?

Pǝrwǝrdigar yahxi kɵrgǝn kixi bolsa uning kɵnglidiki ixlarni Babilda ada ⱪilidu,

Uning bilǝk-ⱪoli kaldiylǝrning üstigǝ zǝrb bilǝn qüxidu;□  ■

15 Mǝn, Mǝn sɵz ⱪilƣanmǝn;

Dǝrⱨǝⱪiⱪǝt, Mǝn uni qaⱪirdim;

Mǝn uni aldiƣa qiⱪiriwaldim;

Uning yoli muwǝppǝⱪiyǝtlik bolidu.

16 — Manga yeⱪin kelinglar, muxuni anglap ⱪoyunglar;

Mǝn ǝzǝldin sɵzümni yoxurun ⱪilƣan ǝmǝs;

Sɵzüm ǝmǝlgǝ axurulƣinidimu yǝnila xu yǝrdǝ bolƣanmǝn;

Ⱨazir bolsa Rǝb Pǝrwǝrdigar wǝ Uning Roⱨi Meni ǝwǝtti!□

  ■

17 Ⱨǝmjǝmǝt-nijatkaring Pǝrwǝrdigar, Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqi mundaⱪ dǝydu: —

«Ɵzünggǝ payda bolsun dǝp sanga Ɵgǝtküqi,

Sanga tegixlik bolƣan yolda seni yetǝkligüqi Mǝn Pǝrwǝrdigar Hudayingdurmǝn;

18 Sǝn Mening pǝrmanlirimƣa ⱪulaⱪ salƣan bolsang’idi!

Undaⱪ bolƣanda bǝht-hatirjǝmliking dǝryadǝk,

Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪing dengiz dolⱪunliridǝk bolatti!■

19 Sening nǝsling bolsa uning ⱪumliridǝk,

Iq-ⱪarningdin qiⱪⱪan pǝrzǝntliring ⱪum danqiliridǝk sansiz bolatti!

Ularning ismi Mening aldimda ⱨǝrgiz ɵqürüwetilmǝydiƣan yaki yoⱪitiwetilmǝydiƣan bolatti!

20 Babildin qiⱪinglar, kaldiylǝrdin ⱪeqip ketinglar!

Nahxa awazlirini yangritip muxuni jakarlanglar,

Bu hǝwǝrni anglitinglar,

Jaⱨanning qǝt-yaⱪiliriƣiqǝ uni yǝtküzüp mundaⱪ dǝnglar: —

«Pǝrwǝrdigar Ɵz ⱪuli Yaⱪupni ⱨǝmjǝmǝtlik ⱪilip ⱪutⱪuzdi!□

  ■

21 Ular qɵl-bayawanlardin ɵtkǝndǝ ⱨeq ussap ⱪalmidi;

U sularni taxtin aⱪⱪuzup bǝrdi;

Bǝrⱨǝⱪ, U taxni yarƣuzdi, sular uningdin urƣup qiⱪti!».□

22 «Rǝzillǝr üqün» — dǝydu Pǝrwǝrdigar, «bǝht-hatirjǝmlik yoⱪtur». ■

49

Pǝrwǝrdigarning ⱪulining sɵzi — •••• Hudaning uning toƣruluⱪ bǝrgǝn guwaⱨliⱪi

1 «I arallar, mening gepimni anglanglar,

Yiraⱪtiki ǝl-yurtlar, manga ⱪulaⱪ selinglar!

Baliyatⱪudiki qeƣimdin tartip Pǝrwǝrdigar meni qaⱪirdi;

Apamning ⱪorsiⱪidiki qeƣimdin tartip U mening ismimni tilƣa aldi;□

2 U aƣzimni ɵtkür ⱪiliqtǝk ⱪildi;

Ɵz ⱪolining sayisi astida meni yoxurup kǝldi,

Meni siliⱪlanƣan bir oⱪ ⱪildi;

U meni oⱪdeniƣa selip saⱪlidi,□

3 Wǝ manga: «Sǝn bolsang ɵzüngdǝ Mening güzǝllik-julaliⱪim ayan ⱪilinidiƣan Ɵz ⱪulum Israildursǝn» — dedi».□

4 Əmma mǝn: —

«Mening ǝjrim bikarƣa kǝtti,

Ⱨeqnemigǝ erixmǝy küq-maƣdurumni ⱪuruⱪ sǝrp ⱪildim;

Xundaⱪtimu baⱨalinixim bolsa Pǝrwǝrdigardindur,

Mening ǝjrimnimu Hudayimƣa tapxurdum» — dedim; □

5 Əmdi meni Ɵz ⱪuli boluxⱪa,

Yaⱪupni towa ⱪilip uning yeniƣa ⱪayturuxⱪa meni baliyatⱪuda xǝkillǝndürgǝn Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

(Israil ⱪayturulup yeniƣa toplanmiƣan bolsimu,

Mǝn yǝnila Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ xan-xǝrǝpkǝ igǝ boldum,

Xuningdǝk Hudayim mening küqümdur)□

6 — U mundaⱪ dǝydu: —

«Sening Yaⱪup ⱪǝbililirini gunaⱨtin ⱪutⱪuzup turƣuzuxⱪa,

Ⱨǝmdǝ Israildiki «saⱪlanƣan sadiⱪlar»ni bǝhtkǝ ⱪayturuxⱪa ⱪulum boluxung sǝn üqün zǝrriqilik bir ixtur;

Mǝn tehi seni ǝllǝrgǝ nur boluxⱪa,

Yǝr yüzining qǝt-yaⱪiliriƣiqǝ nijatim boluxung üqün seni atidim».□

7 Əmdi Israilning ⱨǝmjǝmǝt-ⱪutⱪuzƣuqisi, uningdiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

Adǝmlǝr iq-iqidin nǝprǝtlinidiƣan kixigǝ,

Yǝni kɵpqilik lǝnitiy dǝp ⱪariƣan,

Əmǝldarlarƣa ⱪul ⱪilinƣan kixigǝ mundaⱪ dǝydu: —

«Sɵzidǝ turƣuqi Pǝrwǝrdigar,

Yǝni seni talliƣan Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqining sǝwǝbidin,

Padixaⱨlar kɵzlirini eqip kɵrüp ornidin turidu, ǝmǝldarlarmu bax uridu;□

8 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

«Xapaǝt kɵrsitilidiƣan bir pǝyttǝ duayingni ijabǝt ⱪilixni bekitkǝnmǝn,

Nijat-ⱪutⱪuzulux yǝtküzülidiƣan bir künidǝ Mǝn sanga yardǝmdǝ boluxumni bekitkǝnmǝn;

Mǝn seni ⱪoƣdaymǝn,

Seni hǝlⱪimgǝ ǝⱨdǝ süpitidǝ berimǝn;

Xundaⱪ ⱪilip sǝn zeminni ǝsligǝ kǝltürisǝn,

Hǝlⱪimni harabǝ bolup kǝtkǝn mirasliriƣa warisliⱪ ⱪildurisǝn,■

9 Sǝn mǝⱨbuslarƣa: «Buyaⱪⱪa kelinglar»,

Ⱪarangƣuluⱪta olturƣanlarƣa: «Nurƣa qiⱪinglar» — dǝysǝn;

Ular yollar boyidimu otlap yüridu,

Ⱨǝtta ⱨǝrbir taⱪir taƣlardin ozuⱪluⱪ tapidu;

10 Ular aq ⱪalmaydu, ussap kǝtmǝydu;

Tomuz issiⱪmu, ⱪuyax tǝptimu ularni urmaydu;

Qünki ularƣa rǝⱨim Ⱪilƣuqi ularni yetǝklǝydu,

U ularƣa bulaⱪlarni boylitip yol baxlaydu.■

11 Xuningdǝk Mǝn barliⱪ taƣlirimni yol ⱪilimǝn,

Mening yollirim bolsa egiz kɵtürülidu.□

12 Mana, muxu kixilǝr yiraⱪtin keliwatidu,

Mana, bular bolsa ximaldin wǝ ƣǝrbtin keliwatidu,

Ⱨǝm muxular Sinim zeminidinmu keliwatidu.□

13 Huxalliⱪtin towlanglar, i asmanlar;

I yǝr-zemin, xadlan;

Nahxilarni yangritinglar, i taƣlar;

Qünki Pǝrwǝrdigar Ɵz hǝlⱪigǝ tǝsǝlli bǝrdi,

Ɵzining har bolƣan peⱪir-mɵminlirigǝ rǝⱨim ⱪilidu.

14 Biraⱪ Zion bolsa: —

«Pǝrwǝrdigar mǝndin waz kǝqti,

Rǝbbim meni untup kǝtti!» — dǝydu.

15 Ana ɵzi emitiwatⱪan bowiⱪini untuyalamdu?

Ɵz ⱪorsiⱪidin tuƣⱪan oƣliƣa rǝⱨim ⱪilmay turalamdu?

Ⱨǝtta ular untuƣan bolsimu,

Mǝn seni untuyalmaymǝn.

16 Mana, Mǝn seni Ɵz alⱪanlirimƣa oyup pütkǝnmǝn;

Harabǝ tamliring ⱨǝrdaim kɵz aldimdidur.

17 Oƣul baliliring ⱪaytixⱪa aldiriwatidu;

Əslidǝ seni wǝyran ⱪilƣanlar, harab ⱪilƣanlar seningdin yiraⱪ ketiwatidu;

18 Bexingni egiz kɵtürüp ǝtrapingƣa ⱪarap baⱪ!

Ularning ⱨǝmmisi jǝm bolup ⱪexingƣa ⱪaytip keliwatidu!

Ɵz ⱨayatim bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, — dǝydu Pǝrwǝrdigar,

Sǝn ularni ɵzünggǝ zibu-zinnǝtlǝr ⱪilip kiyisǝn;

Toyi bolidiƣan ⱪizdǝk sǝn ularni taⱪaysǝn;■

19 Qünki harabǝ ⱨǝm qɵldǝrǝp kǝtkǝn jayliring,

Wǝyran ⱪilinƣan zemining,

Ⱨazir kelip, turmaⱪqi bolƣanlar tüpǝylidin sanga tarqiliⱪ ⱪilidu;

Əslidǝ seni yutuwalƣanlar yiraⱪlap kǝtkǝn bolidu.□

20 Seningdin juda ⱪilinƣan baliliring bolsa sanga: —

«Muxu jay turuxumƣa bǝk tarqiliⱪ ⱪilidu;

Manga turƣudǝk bir jayni boxitip bǝrsǝng!» — dǝydu;

21 Sǝn kɵnglüngdǝ: —

«Mǝn balilirimdin ayrilip ⱪalƣan,

Ƣerib-musapir wǝ sürgün bolup, uyan-buyan ⱨǝydiwetilgǝn tursam,

Kim muxularni manga tuƣup bǝrdi?

Kim ularni beⱪip qong ⱪildi?

Mana, mǝn ƣerib-yalƣuz ⱪaldurulƣanmǝn;

Əmdi muxular zadi nǝdin kǝlgǝndur?» — dǝysǝn.

22 Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

«Mana, Mǝn ǝllǝrgǝ ⱪolumni kɵtürüp ixarǝt ⱪilimǝn,

Əl-millǝtlǝrgǝ kɵrünidiƣan bir tuƣni tiklǝymǝn;

Ular oƣulliringni ⱪuqiⱪida elip kelixidu;

Ular ⱪizliringni ⱨapax ⱪilip kelidu.

23 Padixaⱨlar bolsa, «Ataⱪ dadiliring,»

Hanixlar bolsa inik’aniliring bolidu;

Ular sanga bexini yǝrgǝ tǝgküzüp tǝzim ⱪilip,

Putliring aldidiki qang-topinimu yalaydu;

Xuning bilǝn sǝn Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni bilip yetisǝn;

Qünki Manga ümid baƣlap kütkǝnlǝr ⱨǝrgiz yǝrgǝ ⱪarap ⱪalmaydu.

24 Oljini baturlardin eliwalƣili bolamdu?

Ⱨǝⱪⱪaniyǝt jazasi sǝwǝbidin tutⱪun ⱪilinƣan bolsa ⱪutuldurƣili bolamdu?□  ■

25 Qünki Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

Ⱨǝtta baturlardin ǝsirlǝrnimu ⱪayturuwalƣili,

Əxǝddiylǝrdin oljini ⱪutⱪuziwalƣili bolidu;

Wǝ sǝn bilǝn dǝwalaxⱪanlar bilǝn Mǝnmu dǝwaliximǝn,

Xuning bilǝn baliliringni ⱪutⱪuzup azad ⱪilimǝn.□

26 Seni ǝzgüqilǝrni ɵz gɵxi bilǝn ɵzini ozuⱪlandurimǝn;

Ular yengi xarab iqkǝndǝk ɵz ⱪeni bilǝn mǝst bolup ketidu;

Xundaⱪ ⱪilip barliⱪ ǝt igiliri Mǝn Pǝrwǝrdigarning sening Ⱪutⱪuzƣuqing ⱨǝm Ⱨǝmjǝmǝt-Nijatkaring,

Yaⱪuptiki ⱪudrǝt Igisi ikǝnlikimni bilip yetidu. ■

50

Hudaning qaⱪiriⱪiƣa kim: «Mana mǝn» — dǝydu?

1 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

Mǝn ⱪoyuwǝtkǝn ananglarning talaⱪ heti ⱪeni?

Manga ⱪǝrz bǝrgüqilǝrning ⱪaysisiƣa silǝrni setiwǝtkǝnmǝn?

Mana, silǝr ɵz gunaⱨliringlar arⱪiliⱪ ɵz-ɵzünglarni setiwǝtkǝnsilǝr;

Silǝrning asiyliⱪliringlar tüpǝylidin ananglar ⱪoyuwetilgǝnidi.□

2 Mǝn silǝrdinmu soraymǝn:

Mǝn kǝlginimdǝ, nemixⱪa ⱨeq adǝm qiⱪmidi?

Mǝn qaⱪirƣinimda, nemixⱪa ⱨeqkim «Mana mǝn» dǝp jawab bǝrmidi?

Ⱨɵrlükkǝ qiⱪirixⱪa ⱪolum ⱪisⱪiliⱪ ⱪilamdu?

Ⱪutⱪuzƣudǝk küqüm yoⱪmidu?

Mana, Mǝn bir ǝyiblǝpla dengizni ⱪurutup,

Dǝryalarni qɵlgǝ aylanduruwetimǝn;

Su bolmiƣaqⱪa ularning beliⱪliri sesip ketidu,

Ussuzluⱪtin ɵlidu;□  ■

3 Asmanlarni ⱪariliⱪ bilǝn kiydürimǝn,

Ularning kiyim-keqǝklirini ⱪara bɵzdin ⱪilimǝn». □

Pǝrwǝrdigarning ⱪuli yǝnǝ sɵzlǝydu

4 «Rǝb Pǝrwǝrdigar mening japa qǝkkǝnlǝrning kɵnglini yasaxni bilixim üqün manga tǝlim-tǝrbiyǝ alƣuqilarning tilini tǝⱪdim ⱪildi;

U meni ⱨǝr sǝⱨǝr oyƣitip turidu,

Tǝrbiyilǝngǝnlǝrning ⱪatarida mening ⱪuliⱪimni oyƣitidu.□

5 Rǝb Pǝrwǝrdigar ⱪuliⱪimni aqti;

Mǝn bolsam itaǝtsizlik ⱪilmidim,

Yaki yolidin bax tartmidim.□  ■

6 Dümbǝmni sawiƣuqilarƣa,

Mǝngzlirimni tük yulƣuqilarƣa tutup bǝrdim;

Horluⱪ ⱨǝm tükürüxlǝrdin yüzümni ⱪaqurmidim;

7 Biraⱪ Rǝb Pǝrwǝrdigar yardimimdǝ bolidu;

Xunga mǝn yǝrgǝ ⱪarap ⱪalmaymǝn;

Xunga mǝn niyitimni ⱪǝt’iy ⱪilip yüzümni almastǝk qing ⱪildim;

Hijilliⱪⱪa ⱪaldurulmaydiƣanliⱪimni bilimǝn.□

8 Meni Aⱪliƣuqi yenimdidur;

Kim manga ǝrz-xikayǝt ⱪilalisun?

Bar bolsa birliktǝ dǝwalixayli;

Kim mening üstümdin ǝyiblimǝkqi bolsa,

Aldimƣa kǝlsun!□  ■

9 Manga yardǝmdǝ bolƣuqi Pǝrwǝrdigardur;

Əmdi meni ǝrz ⱪilalaydiƣan kimkǝn?

Ularning ⱨǝmmisi bir tal kiyimdǝk ǝskirǝp ketidu;

Pǝrwanilǝr ularni yutuwetidu».

10 — «Aranglarda Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪidiƣan,

Uning ⱪulining sɵzigǝ itaǝt ⱪilidiƣan kim bar?

Ⱪarangƣuluⱪta mangidiƣan, yoruⱪluⱪi bolmiƣan kixi bolsa,

Pǝrwǝrdigarning namiƣa ixinip hatirjǝmlǝnsun,

Hudasiƣa yɵlǝnsun!□

11 Mana, ɵzliri üqün ot yaⱪidiƣan,

Ətrapinglarni mǝx’ǝllǝr bilǝn oraydiƣan ⱨǝmminglar!

Ⱪeni, ɵz otunglarning nurida,

Ɵzünglar yaⱪⱪan mǝx’ǝllǝr arisida menginglar;

Biraⱪ silǝr xuni ⱪolumdin alisilǝrki: —

«Azab-ⱨǝsrǝt iqidǝ yatisilǝr!». □

51

Nijat-ⱪutulux silǝrgǝ yeⱪin turidu!

1 «I ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa intilgüqilǝr,

Pǝrwǝrdigarni izdigüqilǝr,

Manga ⱪulaⱪ selinglar: —

Silǝrni yonup qiⱪarƣan taxⱪa,

Silǝrni kolap qiⱪarƣan orǝkkǝ nǝzǝr selinglar;

2 Atanglar Ibraⱨimƣa, silǝrni tuƣup bǝrgǝn Saraⱨⱪa nǝzǝr selinglar;

Qünki Mǝn uni yalƣuz qeƣida qaⱪirdim,

Uningƣa bǝht ata ⱪildim,

Ⱨǝm uni awundurdum.

3 Qünki Pǝrwǝrdigar Zionƣa tǝsǝlli bǝrmǝy ⱪoymaydu;

Uning barliⱪ harabǝ yǝrlirigǝ qoⱪum tǝsǝlli beridu;

U qoⱪum uning janggallirini Erǝn baƣqisidǝk,

Uning qɵl-bayawanlirini Pǝrwǝrdigarning beƣidǝk ⱪilidu;

Uningdin huxalliⱪ ⱨǝm xad-huramliⱪ,

Rǝⱨmǝtlǝr ⱨǝm nahxa awazliri tepilidu.

4 Mening hǝlⱪim, gepimni anglanglar,

Ɵz elim, manga ⱪulaⱪ selinglar;

Qünki Mǝndin bir ⱪanun-tǝlim kelidu,

Wǝ Mǝn ⱨɵküm-ⱨǝⱪiⱪitimni ǝl-yurtlar üqün bir nur ⱪilip tiklǝymǝn.

5 Mening ⱨǝⱪⱪaniyliⱪim silǝrgǝ yeⱪin,

Mening nijatim yolƣa qiⱪti;

Mening bilǝklirim ǝl-yurtlarƣa ⱨɵküm-ⱨǝⱪiⱪǝtni elip kelidu;

Arallar Meni kütüp umid baƣlaydu,

Ular Mening bilikimgǝ tayinidu.

6 Bexinglarni kɵtürüp asmanlarƣa,

Astinglarda turƣan yǝr-zeminƣimu ⱪarap beⱪinglar;

Qünki asmanlar is-tütǝktǝk ƣayib bolidu,

Yǝr-zemin bolsa bir tal kiyimdǝk konirap ketidu;

Uningda turuwatⱪanlarmu ohxaxla ɵlidu;

Biraⱪ nijatim bolsa ǝbǝdil’ǝbǝdgiqidur,

Mening ⱨǝⱪⱪaniyliⱪim ⱨǝrgiz yanjilmaydu.

7 I ⱨǝⱪⱪaniyliⱪimni bilgǝnlǝr,

Kɵngligǝ ⱪanun-tǝlimimni pükkǝn hǝlⱪ,

Manga ⱪulaⱪ selinglar;

Insanlarning ⱨaⱪarǝtliridin ⱪorⱪmanglar,

Ulardiki kupurluⱪ wǝ ƣaljirlaxlardin patiparaⱪ bolup kǝtmǝnglar;■

8 Qünki küyǝ ularni kiyimni yǝwalƣandǝk yǝwalidu,

Ⱪurt yung yǝwalƣandǝk yǝwalidu;

Biraⱪ ⱨǝⱪⱪaniyliⱪim ǝbǝdil’ǝbǝdgiqidur,

Mening nijatim dǝwrdin-dǝwrgiqidur. ■

Hudaning wǝdilirini angliƣanlarning bir duasi

9 Oyƣan, oyƣan, küqni ɵzünggǝ kiyim ⱪilip kiygǝysǝn, i Pǝrwǝrdigarning Biliki!

Ⱪǝdimki waⱪitlarda,

Ɵtkǝn zamanlardiki dǝwrlǝrdǝ oyƣanƣiningdǝk oyƣan!

Raⱨabni ⱪiyma-qiyma ⱪilip qepiwǝtkǝn,

Əjdiⱨani sanjip zǝhimlǝndürgǝn ǝsli Sǝn ǝmǝsmu?□

10 Dengizni, dǝⱨxǝtlik ⱨanglardiki sularni ⱪurutiwetip,

Dengizning tegilirini Sǝn ⱨǝmjǝmǝtlik ⱪilip ⱪutⱪuzƣanlarning ɵtüx yoli ⱪilƣan Ɵzüng ǝmǝsmu?■

11 Xunga Pǝrwǝrdigar bǝdǝl tɵlǝp ⱪutⱪuzƣanlar ⱪaytip kelidu,

Ular nahxilarni eytip Zionƣa yetip kelidu;

Ularning baxliriƣa mǝnggülük xad-huramliⱪ ⱪonidu;

Ular huxalliⱪ wǝ xadliⱪⱪa erixidu;

Ⱪayƣu-ⱨǝsrǝt ⱨǝm uⱨ-nadamǝtlǝr bǝdǝr ⱪaqidu.

12 Silǝrgǝ tǝsǝlli bǝrgüqi Ɵzüm, Ɵzümdurmǝn;

Ɵlüx aldida turƣan bir insandin,

Teni ot-qɵplǝrgǝ aylinip ketidiƣan insan balisidin ⱪorⱪup kǝtkining nemisi?□  ■

13 Asmanlarni kǝrgǝn,

Yǝr-zeminning ulini salƣan Yasiƣuqing Pǝrwǝrdigarni untup yürisǝn,

Xundaⱪla kün boyi ⱨalakǝt yürgüzmǝkqi bolƣan zalimning ⱪǝⱨridin tohtawsiz ⱪorⱪup yürisǝn;

Əmdi zalimning ⱪǝⱨri ⱪeni?□  ■

14 Bax ǝgkǝn ǝsir bolsa tezdin boxitilidu;

U ⱨangƣa qüxmǝydu, xuning bilǝn ɵlmǝydu,

Uning risⱪimu tügǝp ⱪalmaydu.□

15 Mǝn bolsam dengizni ⱪozƣap, dolⱪunlarni ⱨɵrkirǝtküqi Pǝrwǝrdigar Hudayingdurmǝn;

«Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar» Mening namimdur;□

16 Wǝ asmanlarni tiklǝxkǝ,

Yǝr-zeminning ulini selixⱪa,

Wǝ Zionƣa: «Sǝn Mening hǝlⱪimdur» deyixkǝ,

Mǝn sɵzümni aƣzingƣa ⱪuyƣanmǝn,

Sǝn ⱪulumni ⱪolumning sayisi bilǝn yapⱪanmǝn. □

17 I Pǝrwǝrdigarning ⱪolidiki ⱪǝⱨrlik ⱪǝdǝⱨni iqiwǝtkǝn Yerusalem,

Oyƣan, oyƣan, ornungdin tur;

Adǝmni wǝⱨimigǝ salƣuqi jam-ⱪǝdǝⱨni sǝn iqting, biraⱪla kɵtüriwǝtting;■

18 Uning tuƣup bǝrgǝn barliⱪ baliliri arisida uni yetǝkligüdǝk ⱨeqkim yoⱪ,

Uning beⱪip qong ⱪilƣan barliⱪ baliliridin uning ⱪolini tutup yɵligüdǝk ⱨeqbirimu yoⱪ.

19 Bu ikki ix bexingƣa qüxti —

(Kim sǝn üqün iq aƣritip yiƣlar?!)

— Bulangqiliⱪ ⱨǝm wǝyranqiliⱪ,

Aqarqiliⱪ ⱨǝm ⱪiliq;

Mǝnmu sanga tǝsǝlli berǝlǝymǝnmikin?□  ■

20 Sening baliliring ⱨalsizlinip ⱨoxidin kǝtti,

Torƣa qüxkǝn jǝrǝndǝk ⱨǝrbir koqining doⱪmuxida yatidu;

Ular Pǝrwǝrdigarning ⱪǝⱨri bilǝn,

Hudayingning tǝnbiⱨi bilǝn tolduruldi;■

21 Xunga ⱨazir buni anglap ⱪoy, i har bolƣan,

— Mǝst bolƣan, biraⱪ xarab bilǝn ǝmǝs: —

22 Ɵz hǝlⱪining dǝwasini yürgüzgüqi Rǝbbing Pǝrwǝrdigar,

Yǝni sening Hudaying mundaⱪ dǝydu: —

«Mana, Mǝn ⱪolungdin adǝmni wǝⱨimigǝ salidiƣan jam-ⱪǝdǝⱨni,

Yǝni ⱪǝⱨrimgǝ tolƣan ⱪǝdǝⱨni eliwaldim;

Sǝn ikkinqi uningdin ⱨeq iqmǝysǝn;

23 Mǝn uni seni harliwatⱪanlarning ⱪoliƣa tutⱪuzimǝn;

Ular sanga: «Biz üstüngdin dǝssǝp ɵtimiz, egilip tur» dedi;

Xuning bilǝn sǝn teningni yǝr bilǝn tǝng ⱪilip,

Üstüngdin ɵtküqilǝr üqün ɵzüngni koqidiki yol ⱪilding».

52

1 — Oyƣan, oyƣan, i Zion, küqüngni kiyiwal,

I Yerusalem, muⱪǝddǝs xǝⱨǝr, güzǝl kiyim-keqǝkliringni kiyiwal;

Qünki bundin baxlap sünnǝt ⱪilinmiƣanlar yaki napaklar iqinggǝ ikkinqi kirmǝydu.□

2 Topa-qangdin qiⱪip ɵzüngni silkiwǝt;

Ornungdin tur, olturuwal, i Yerusalem;

Ɵzüngni boynungdiki zǝnjirlǝrdin boxitiwǝtkin, i tutⱪun bolƣan Zion ⱪizi!□

3 Qünki Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

«Silǝr ɵzünglarni pulsiz setiwǝtkǝnsilǝr;

Pulsiz ⱪayturup setiwelinisilǝr».□

4 Qünki mundaⱪ dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar: —

Hǝlⱪim dǝslǝptǝ Misirƣa musapir süpitidǝ qüxkǝnikǝn,

Xundaⱪla yeⱪinda Asuriyǝ ularni ǝzgǝn yǝrdǝ,□  ■

5 (Əmdi ⱨazir hǝlⱪim pulsiz elip kelinginidǝ, — dǝydu Pǝrwǝrdigar)

Mening karim bolmamdikǝn?

Ular üstidin ⱨɵkümranliⱪ ⱪilƣuqilar ularni zar ⱪaⱪxatⱪan, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, —

Xundaⱪla namim bolsa kün boyi tohtawsiz ⱨaⱪarǝtlǝngǝn tursa,

Mening karim bolmamdikǝn?!»□  ■

6 Xunga Ɵz hǝlⱪim Mening namimni bilidu;

Xunga xu küni ular Mening «U» ikǝnlikimni, xundaⱪla ularƣa: «Kɵr, Meni!» dǝydiƣanliⱪimni bilidu.

Pǝrwǝrdigar Zionƣa kelidu!

7 Taƣlar üstidǝ hux hǝwǝr elip kǝlgüqining ayaƣliri nemidegǝn güzǝl-ⱨǝ!

U aram-hatirjǝmlikni jakarlaydu,

Bǝhtlik hux hǝwǝrni elip kelidu,

Nijat-ⱪutuluxni elan ⱪilidu,

U Zionƣa: «Hudaying ⱨǝmmigǝ ⱨɵküm süridu!»■

8 Kɵzǝtqiliringning awazini angla!

Ular awazini kɵtüridu,

Nahxilarni yangritip towlaydu;

Qünki Pǝrwǝrdigar Zionni elip ⱪaytⱪanda, ular ɵz kɵzi bilǝn kɵridu!□

9 I Yerusalemning harabiliri, nahxilarni yangritip tǝntǝnǝ ⱪilinglar!

Qünki Pǝrwǝrdigar Ɵz hǝlⱪigǝ tǝsǝlli bǝrgǝn,

U Yerusalemni ⱨǝmjǝmǝtlik ⱪilip ⱪutⱪuzƣan!

10 Pǝrwǝrdigar ǝllǝrning ⱨǝmmisining aldida Ɵz muⱪǝddǝs Bilikini eqip ayan ⱪilƣan;

Xuning bilǝn yǝr-zeminning barliⱪ qǝt-yaⱪiliri Hudayimizning nijat-ⱪutuluxini kɵridu.□  ■

11 Qiⱪip ketinglar, qiⱪip ketinglar;

Ⱨeq napak nǝrsigǝ tǝgmǝy xu yǝrdin qiⱪip ketinglar;

Uning otturisidin qiⱪip ketinglar;

Pǝrwǝrdigarning muⱪǝddǝs ⱪaqa-ⱪuqilirini kɵtürgüqilǝr, ɵzünglarni pak tutunglar;□  ■

12 Qünki silǝr aldiriƣan peti ǝmǝs,

Patiparaⱪ ⱪaqⱪan peti ǝmǝs qiⱪip ketisilǝr;

Qünki Pǝrwǝrdigar aldinglarda mangidu,

Israilning Hudasi arⱪa muⱨapizǝtqinglar bolidu.

Pǝrwǝrdigarning ⱪulining ⱪurbanliⱪi — ɵlümi, dǝpnǝ ⱪilinixi ⱨǝm tirildürülüxi

13 « — Kɵrünglarki, Mening ⱪulum danaliⱪ bilǝn ix kɵridu,

U alǝm aldida kɵtürülidu, yuⱪiri orunƣa qiⱪirilidu, naⱨayiti aliy orunƣa erixtürülidu.□
  ■

14 Lekin nurƣun kixilǝr seni kɵrüp, intayin ⱨǝyran ⱪelixidu,

— Qünki uning qirayi baxⱪa ⱨǝrⱪandiⱪiningkidin kɵp zǝhimlǝngǝn,

Ⱪulning ⱪiyapiti xu dǝrijidǝ buzuwetilgǝnki, uningda ⱨǝtta adǝm siyaⱪimu ⱪalmiƣan!□  ■

15 U xu yol bilǝn nurƣun ǝllǝrning üstigǝ ⱪan qaqidu.

Ⱨǝtta xaⱨ-padixaⱨlarmu uning karamitidin aƣzini tutupla ⱪalidu;

Qünki ɵzlirigǝ ǝzǝldin eytilmiƣanni ular kɵrǝlǝydu,

Ular ǝzǝldin anglap baⱪmiƣanni qüxinǝlǝydu.□  ■

53

Dawami

1 Bizning hǝwirimizgǝ kimmu ixǝngǝn?

Ⱨǝm «Pǝrwǝrdigarning Biliki» bolƣuqi kimgimu ayan ⱪilinƣan?□

  ■

2 U bolsa Pǝrwǝrdigarning aldida huddi yumran maysidǝk,

Yaki huddi ⱪaƣjiraⱪ tupraⱪta tartⱪan bir yiltizdǝk ɵsidu;

Uningda jǝzbidarliⱪ yaki ⱨǝywǝ yoⱪ bolidu,

Biz uni kɵrginimizdǝ, uning bizni jǝlb ⱪilƣudǝk tǝⱪi-turⱪimu yoⱪ bolidu.□  ■

3 U kixilǝr tǝripidin kǝmsitilidu, ular uningdin yiraⱪlixidu;

U kɵp dǝrd-ǝlǝmlik adǝm bolup,

Uningƣa azab-oⱪubǝt yar bolidu;

Xuning bilǝn uningdin yüzlǝr ⱪaqurulidu;

U kǝmsitilidu, biz uni ⱨeq nǝrsigǝ ǝrzimǝs dǝp ⱨesabliduⱪ.□  ■

4 Biraⱪ ǝmǝliyǝttǝ bolsa,

U bizning ⱪayƣu-ⱨǝsritimizni kɵtürdi,

Azab-oⱪubǝtlirimizni ɵz üstigǝ aldi.

Biz bolsaⱪ, bu ixlarni u wabaƣa uqriƣanliⱪidin,

Huda tǝripidin jazalinip urulƣanliⱪidin,

Xundaⱪla ⱪiyin-ⱪistaⱪⱪa elinƣanliⱪidin dǝp ⱪariduⱪ!□  ■

5 Lekin u bizning asiyliⱪlirimiz tüpǝylidin yarilandi,

Bizning gunaⱨlirimiz üqün zǝhimlǝndi;

Uning jazalinix bǝdiligǝ, biz aram-hatirjǝmlik taptuⱪ,

Ⱨǝm ⱪamqidin bolƣan yariliri arⱪiliⱪ biz xipamu taptuⱪ. □  ■

6 Ⱨǝmmimiz huddi ⱪoylardǝk yoldin ezip,

Ⱨǝrbirimiz ɵzimiz haliƣan yolƣa mangƣaniduⱪ;

Biraⱪ Pǝrwǝrdigar ⱨǝmmimizning ⱪǝbiⱨlikini uning üstigǝ yiƣip yüklidi.■

7 U ⱪiynilip, azab qǝkkǝn bolsimu eƣiz aqmidi;

U huddi boƣuzlaxⱪa yetilǝp mengilƣan paⱪlandǝk boƣuzlaxⱪa elip mengildi,

Xundaⱪla yung ⱪirⱪiƣuqilar aldida ⱪoy ün-tinsiz yatⱪandǝk, u zadila eƣiz aqmidi. □  ■

8 U ⱪamap ⱪoyulup, ⱨǝⱪ soraⱪtin mǝⱨrum bolup elip ketildi,

Əmdi uning ǝwladini kimmu bayan ⱪilalisun?!

Qünki u tiriklǝrning zeminidin elip ketildi,

Mening hǝlⱪimning asiyliⱪi üqün u waba bilǝn uruldi.□  ■

9 Kixilǝr uni rǝzillǝr bilǝn ortaⱪ bir gɵrgǝ bekitkǝn bolsimu,

Lekin u ɵlümidǝ bir bay bilǝn billǝ boldi,

Qünki u ⱨeqⱪaqan zorawanliⱪ ⱪilip baⱪmiƣan,

Uning aƣzidin birǝr eƣizmu ⱨiylǝ-mikirlik sɵz tepilmas.□  ■

10 Biraⱪ uni ezixni layiⱪ kɵrgǝn Pǝrwǝrdigardur;

U uni azabⱪa qɵmüldürgüzdi.

Gǝrqǝ u ɵz jenini gunaⱨni yuyidiƣan ⱪurbanliⱪ ⱪilƣan bolsimu,

Lekin u ɵzining uruⱪ-ǝwladlirini qoⱪum kɵrüp turidu,

Xundaⱪla uning kɵridiƣan künliri uzartilidu;

Wǝ Pǝrwǝrdigarning kɵngli sɵyünidiƣan ixlar uning ilkidǝ bolup, rawaj tepip ǝmǝlgǝ axurulidu.□

  ■

11 U ɵzi tartⱪan japaning mewisini kɵrüp mǝmnun bolidu;

Ⱨǝⱪⱪaniy bolƣuqi Mening ⱪulum ɵzining bilimliri bilǝn nurƣun kixilǝrgǝ ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni yǝtküzidu.

Qünki u ularning ⱪǝbiⱨliklirini ɵzigǝ yükliwalidu.□  ■

12 Bu ixliri üqün Mǝn xu «nurƣun kixilǝr»ni uningƣa ⱨǝdiyǝ ⱪilip nesiwisi ⱪilimǝn,

Xuning bilǝn u ɵzi küqlüklǝrni ƣǝnimǝt süpitidǝ ülǝxtürüp beridiƣan bolidu;

Qünki u ta ɵlüxkǝ ⱪǝdǝr «xarab ⱨǝdiyǝ»ni tɵkkǝndǝk, ɵz jenini tutup bǝrdi,

Xundaⱪla ɵzining asiyliⱪ ⱪilƣuqilarning ⱪatarida sanilixiƣa yol ⱪoydi.

Xuning bilǝn u nurƣun kixilǝrning gunaⱨini ɵz üstigǝ aldi,

Ɵzini asiyliⱪ ⱪilƣuqilarning orniƣa ⱪoyup ular üqün dua ⱪildi».□

  ■

54

Pǝrwǝrdigarning ⱪulining ǝjirining birinqi nǝtijisi •••• Zionning Hudaning ǝtrapiƣa yiƣilip uning bilǝn inaⱪlixixi

1 — Tǝntǝnǝ ⱪil, i pǝrzǝnt kɵrmigǝn tuƣmas ayal!

Nahxilarni yangrat, xadlinip towla, i tolƣaⱪ tutup baⱪimiƣan ayal!

— Qünki ƣerib ayalning baliliri eri bar ayalningkidin kɵptur! — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — □  ■

2 Qediringning ornini kengǝytip,

Turalƣuliringning etiklirini ular yaysun;

Küqüngni ⱨeq ayimay qedir taniliringni uzartⱪin,

Ⱪozuⱪliringni qingaytⱪin;□

3 Qünki sǝn ong wǝ sol tǝrǝpkǝ kengiyisǝn;

Sening ǝwlading baxⱪa ǝllǝrni igǝlǝydu;

Ular ƣerib xǝⱨǝrlǝrni aⱨalilik ⱪilidu.

4 Ⱪorⱪma, qünki sǝn ⱨeq hijalǝttǝ bolmaysǝn,

Ⱨeq uyatⱪa ⱪaldurulmaysǝn,

Qünki yǝrgǝ ⱨeq ⱪaritilip ⱪalmaysǝn,

Qünki yaxliⱪingdiki hijilqanliⱪni untuysǝn,

Tulluⱪungning aⱨanitini ⱨeq esinggǝ kǝltürǝlmǝysǝn.

5 Qünki seni yaritip Xǝkillǝndürgüqing bolsa sening ering,

Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar Uning nami;

Ⱨǝmjǝmǝt-Ⱪutⱪuzƣuqing bolsa Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqi,

U barliⱪ yǝr-zeminning Hudasi dǝp atilidu.

6 Qünki Pǝrwǝrdigar seni qaⱪirdi,

— Huddi eri ɵzidin waz kǝqkǝn, kɵngli sunuⱪ bir ayaldǝk,

Yaxliⱪida yatliⱪ bolup andin taxliwetilgǝn bir ayalni qaⱪirƣandǝk qaⱪirdi» — dǝydu sening Hudaying;□

7 Mǝn bir dǝⱪiⱪǝ sǝndin ayrilip kǝttim,

Biraⱪ zor kɵyümqanliⱪ bilǝn seni yenimƣa yiƣimǝn;

8 Ƣǝzipimning texixi bilǝn Mǝn bir dǝⱪiⱪila yüzümni sǝndin yoxurup ⱪoydum;

Biraⱪ mǝnggülük meⱨir-muⱨǝbbitim bilǝn sanga kɵyümqanliⱪ kɵrsitimǝn» — dǝydu Ⱨǝmjǝmǝt-Ⱪutⱪuzƣuqing Pǝrwǝrdigar.

9 Muxu ixlar huddi Nuⱨ pǝyƣǝmbǝr dǝwridiki topan suliridǝk bolidu —

Mǝn Nuⱨ dǝwridiki sular ikkinqi yǝr yüzini besip ɵtmǝydu dǝp ⱪǝsǝm iqkinimdǝk, —

Mǝn xundaⱪ ⱪǝsǝm iqkǝnmǝnki,

Sǝndin ikkinqi ƣǝzǝplǝnmǝymǝn,

Sanga ikkinqi tǝnbiⱨ bǝrmǝymǝn.■

10 Qünki taƣlar yoⱪilidu,

Dɵnglǝrmu yɵtkilip ketidu,

Biraⱪ meⱨir-muⱨǝbbitim sǝndin ⱨǝrgiz kǝtmǝydu,

Sanga aram-hatirjǝmlik bǝrgǝn ǝⱨdǝmmu sǝndin neri bolmaydu»

— dǝydu sanga kɵyümqanliⱪ ⱪilƣuqi Pǝrwǝrdigar.

Yengi Yerusalemning parlaⱪ kelǝqiki

11 I har bolƣan, boranda uyan-buyan qayⱪalƣan, ⱨeq tǝsǝlli ⱪilinmiƣan ⱪiz,

Mana, Mǝn taxliringni rǝngdar semont lay bilǝn ⱪirlaymǝn,

Kɵk yaⱪutlar bilǝn ulungni salimǝn;

12 Parⱪiraⱪ munarliringni lǝǝllǝrdin,

Dǝrwaziliringni qaⱪnaⱪ yaⱪutlardin,

Barliⱪ sepilliringni jawaⱨiratlardin ⱪilip yasaymǝn.□

13 Sening baliliringning ⱨǝmmisi Pǝrwǝrdigar tǝripidin ɵgitilidu;

Baliliringning aram-hatirjǝmliki zor bolidu!■

14 Sǝn ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn tiklinisǝn;

Sǝn zulumdin yiraⱪ,

(Qünki sǝn ⱨeq ⱪorⱪmaysǝn)

Wǝⱨxǝttinmu yiraⱪ turƣuqi bolisǝn,

Qünki u sanga ⱨeq yeⱪinlaxmaydu.

15 Mana, birǝrsi ⱨaman yiƣilip sanga ⱨujum ⱪilsa,

(Biraⱪ bu ix Mening ihtiyarimda bolƣan ǝmǝs),

Kimki yiƣilip sanga ⱨujum ⱪilsa sening sǝwǝbingdin yiⱪilidu.

16 Mana, kɵmür otini yǝlpütüp,

Ɵzigǝ muwapiⱪ bir ⱪoralni yasiƣuqi tɵmürqini Mǝn yaratⱪanmǝn,

Ⱨǝm har ⱪilix üqün ⱨalak ⱪilƣuqinimu Mǝn yaratⱪanmǝn;□

17 Sanga ⱪarxi yasalƣan ⱨeqⱪandaⱪ ⱪoral karƣa kǝlmǝydu;

Sanga ǝrz-xikayǝt ⱪilƣuqi ⱨǝrbir tilni sǝn mat ⱪilisǝn.

Mana xular Pǝrwǝrdigarning ⱪullirining alidiƣan mirasidur!

Ularning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi bolsa mǝndindur! □

55

Pǝrwǝrdigarning ⱪulining ǝjirining ikkinqi nǝtijisi •••• Uning dunyaƣa sunƣan yengi ⱨayatⱪa igǝ boluxⱪa tǝklipi

1 Ⱨoy! Barliⱪ ussap kǝtkǝnlǝr,

Suƣa kelinglar!

Puli yoⱪlar, kelinglar, ax-nan setiwelip yǝnglar;

Mana kelinglar, nǝ pul nǝ bǝdǝl tɵlimǝyla xarab ⱨǝm süt setiwelinglar;□  ■

2 Nemixⱪa ⱨǝⱪiⱪiy ax-nan bolmaydiƣan nǝrsigǝ pul hǝjlǝysilǝr?

Əjiringlarni adǝmni ⱨeq ⱪanaǝtlǝndürmǝydiƣan nǝrsilǝr üqün sǝrp ⱪilisilǝr?

Gepimni kɵngül ⱪoyup anglanglar, yahxisidin yǝnglar,

Kɵnglünglar molqiliⱪtin ⱪanaǝtlinidu;□

3 Manga ⱪulaⱪ selinglar, yenimƣa kelinglar;

Anglanglar, jeninglar ⱨayatⱪa erixidu;

Wǝ Mǝn silǝr üqün mǝnggülük bir ǝⱨdǝ tüzüp berimǝn: —

Xu ǝⱨdǝ — Dawutⱪa wǝdǝ ⱪilinƣan meⱨir-xǝpⱪǝtlǝrdur!□  ■

4 Mana, Mǝn uni ǝl-yurtlarƣa guwaⱨqi süpitidǝ,

Əl-yurtlarƣa yetǝkqi ⱨǝm sǝrkǝrdǝ süpitidǝ tǝⱪdim ⱪildim —□

5 — «Mana, sǝn ɵzünggǝ yat bir ǝlni qaⱪirisǝn,

Seni bilmigǝn bir ǝl yeningƣa yügürüp kelidu;

Sǝwǝbi bolsa Pǝrwǝrdigar Hudaying, Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqining Ɵzidur;

Qünki U seni uluƣlap sanga güzǝllik-julaliⱪni yar ⱪildi».□

6 — Izdǝnglar Pǝrwǝrdigarni, U Ɵzini tapⱪuzmaⱪqi bolƣan pǝyttǝ;

U yeⱪin turƣan waⱪtida uningƣa nida ⱪilinglar!

7 Rǝzil adǝm ɵz yolini,

Naⱨǝⱪ adǝm ɵz oy-hiyallirini taxlisun,

Pǝrwǝrdigarning yeniƣa ⱪaytip kǝlsun,

U uningƣa rǝⱨimdilliⱪ kɵrsitidu;

Hudayimizning yeniƣa ⱪaytip kǝlsun,

U zor kǝqürüm ⱪilidu.

8 Qünki Mening oyliƣanlirim silǝrning oyliƣanliringlar ǝmǝs,

Mening yollirim bolsa silǝrning yolliringlar ǝmǝstur;

9 Qünki asman yǝrdin ⱪanqǝ yuⱪiri bolƣinidǝk,

Mana Ɵz yollirim silǝrning yolliringlardin,

Mening oyliƣanlirim silǝrning oyliƣanliringlardin xunqǝ yuⱪiridur.

10 Yamƣur ⱨǝm ⱪar asmandin qüxüp,

Yǝr yüzini suƣirip uni kɵkǝrtip, qeqǝklitip,

Teriƣuqiƣa uruⱪni, yegüqigǝ ax-nanni tǝminligüqǝ ⱪaytmaydiƣandǝk,

11 Mana Mening aƣzimdin qiⱪⱪan sɵz-kalamim xundaⱪtur;

Ɵz kɵnglümdikini ǝmǝlgǝ axurmiƣuqǝ,

Uni ǝwǝtix mǝⱪsitimgǝ toluⱪ yǝtmigüqǝ,

U Ɵzümgǝ bikardin-bikar ⱪaytmaydu.□

12 Qünki silǝr xad-huram ⱨalda qiⱪisilǝr;

Aram-hatirjǝmliktǝ yetǝklinip qiⱪisilǝr;

Taƣlar ⱨǝm dɵnglǝr silǝrning aldinglarda nahxa yangritidu,

Dalalardiki barliⱪ dǝl-dǝrǝhlǝr qawak qelixip tǝntǝnǝ ⱪilidu;□  ■

13 Yantaⱪliⱪning ornida ⱪariƣay,

Jiƣanliⱪning ornida hadas dǝrihi ɵsidu;

Muxular bolsa Pǝrwǝrdigarƣa bir nam kǝltüridu,

Mǝnggügǝ üzülmǝs karamǝt bolidu. □

56

«Yǝxaya» 3-ⱪismi •••• Ahirⱪi zamanlarni, tǝltɵküs nijatliⱪni kütüx •••• Rǝbkǝ tǝxna bolƣanlarni riƣbǝtlǝndürüx

1 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

Adalǝt ⱨǝm ⱨidayǝttǝ qing turunglar,

Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni yürgüziweringlar;

Qünki Mening nijatim yeⱪinlaxti,

Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪim ayan ⱪilinay dǝwatidu,□

2 Muxularni ⱪilƣuqi kixi,

Muxularda qing turƣuqi insan balisi —

Xabat künini bulƣimay pak-muⱪǝddǝs saⱪliƣuqi,

Ⱪolini ⱨǝrⱪandaⱪ rǝzilliktin tartⱪuqi kixi nemidegǝn bǝhtliktur!□

3 Ɵzini Pǝrwǝrdigarƣa baƣliƣan yat yurtluⱪ adǝm: — «Pǝrwǝrdigar qoⱪum meni ɵz hǝlⱪidin ayriwetidu!»,

Yaki aƣwat bolƣan kixi: — «Mana, ⱪaⱪxal bir dǝrǝhmǝn!» degüqi bolmisun.□

4 Qünki Pǝrwǝrdigar: — Mǝn Ɵz «xabat künlirim»ni saⱪlaydiƣan,

Kɵnglümdiki ixlarni talliƣan,

Əⱨdǝmdǝ qing turidiƣan aƣwatlarƣa mundaⱪ dǝymǝnki: —

5 Mǝn ularƣa Ɵz ɵyümdǝ,

Yǝni Ɵz tamlirim iqidǝ orun ⱨǝm nam-ataⱪ ata ⱪilimǝn;

Muxu nam-ataⱪ oƣul-ⱪizliri barlarningkidin ǝwzǝldur;

Mǝn ularƣa üzülmǝs, mǝnggülük namni berimǝn.□

6 Pǝrwǝrdigarning hizmitidǝ boluxⱪa,

Uning namiƣa seƣinixⱪa,

Uning ⱪulliri boluxⱪa Pǝrwǝrdigarƣa ɵzini baƣliƣan,

Xabat künini bulƣimay pak-muⱪǝddǝs saⱪliƣan,

Əⱨdǝmni qing tutⱪan yat yurtluⱪning pǝrzǝntlirini bolsa,

7 Ularnimu Ɵz muⱪǝddǝs teƣimƣa elip kelimǝn,

Mening duagaⱨ bolƣan ɵyümdǝ ularni huxal ⱪilimǝn;

Ularning kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪliri ⱨǝm tǝxǝkkür ⱪurnanliⱪliri Mening ⱪurbangaⱨim üstidǝ ⱪobul ⱪilinidu;

Qünki Mening ɵyüm «Barliⱪ ǝl-yurtlar üqün dua ⱪilinidiƣan ɵy» dǝp atilidu.■

8 Israildin tarⱪilip kǝtkǝn ƣeriblarni yiƣip ⱪayturidiƣan Rǝb Pǝrwǝrdigar: —

Mǝn yǝnǝ uningƣa baxⱪilarni,

Yǝni yiƣilip bolƣanlarƣa baxⱪilarnimu ⱪoxup yiƣimǝn! — dǝydu.

Israildiki yetǝkligüqilǝrgǝ bolƣan bir bexarǝt

9 — I dalalardiki barliⱪ ⱨaywanlar, kelip ozuⱪtin elinglar,

Ormanliⱪtiki barliⱪ ⱨaywanlar, kelinglar!□

10  Israilning kɵzǝtqiliri ⱨǝmmisi ⱪariƣu;

Ular ⱨeq bilmǝydu;

Ⱨǝmmisi ⱪawaxni bilmǝydiƣan gaqa itlar,

Qüxǝkǝp yatidiƣan, uyⱪuƣa amraⱪlar!

11 Muxu itlar bolsa nǝpsi yaman, toyƣanni bilmǝydu,

Ular bolsa hǝlⱪimni «baⱪⱪuqi»larmix tehi!

Ular yorutuluxni ⱨeq bilmǝydu,

Ularning ⱨǝmmisi haliƣanqǝ yol tallap ⱪeyip kǝtkǝn,

Birsimu ⱪalmay ⱨǝrbiri ɵz mǝnpǝitini kɵzlǝp yürgüqilǝr!□

12 Ular: «Ⱪeni, xarab kǝltürimǝn,

Ⱨaraⱪni ⱪanƣuqǝ iqǝyli;

Ətimu bolsa bügünkidǝk bolidu,

Tehimu molqiliⱪ bolidu yǝnǝ!» — dǝweridu.

57

Ⱪarangƣuluⱪta berilgǝn nur

1 Ⱨǝⱪⱪaniy adǝm alǝmdin ɵtidu,

Ⱨeqkim buningƣa kɵngül bɵlmǝydu;

Meⱨriban adǝmlǝr yiƣip elip ketilidu,

Biraⱪ ⱨeqkim oylap qüxinǝlmǝyduki,

Ⱨǝⱪⱪaniy adǝmlǝr yaman künlǝrni kɵrmisun dǝp yiƣip elip ketilidu.■

2 U bolsa aram-hatirjǝmlik iqigǝ kiridu;

Yǝni ɵzlirining durus yolida mangƣan ⱨǝrbir kixi,

Ɵz ornida yetip aram alidu. □

«Paⱨixǝ ayal», uning «baliliri» ⱨǝm towa ⱪilƣan adǝm

3 Biraⱪ sǝnlǝr, i jadugǝr ayalning baliliri,

Zinahor bilǝn paⱨixǝ ayalning nǝsli;

Buyaⱪⱪa yeⱪin kelinglar;

4 Silǝr kimni mazaⱪ ⱪiliwatisilǝr?

Yaki kimgǝ ⱪarxi aƣzinglarni kalqaytip,

Tilinglarni uzun qiⱪirisilǝr?

Silǝr bolsanglar asiyliⱪtin tɵrǝlgǝn balilar,

Aldamqiliⱪning nǝsli ǝmǝsmusilǝr?

5 Ⱨǝrbir qong dǝrǝh astida,

Ⱨǝrbir yexil dǝrǝh astida xǝⱨwaniyliⱪ bilǝn kɵyüp kǝtküqi,

Kiqik balilarni jilƣilarƣa ⱨǝm hada taxlarning yeriⱪliriƣa elip soyƣuqisilǝr!□

6 Eriⱪtiki siliⱪlanƣan taxlar arisida sening nesiwǝng bardur;

Xular, xularla sening tǝⱪsimatingdur;

Xundaⱪ, sǝn ularƣa atap «xarab ⱨǝdiyǝsi»ni ⱪuyup,

Ularƣa «axliⱪ ⱨǝdiyǝ»nimu sunup bǝrdingƣu;

Əmdi muxularƣa razi bolup Ɵzümni besiwalsam bolamti?□

7 Sǝn yuⱪiri, egiz bir taƣ üstidǝ orun-kɵrpǝ selip ⱪoydung,

Sǝn axu yǝrdimu ⱪurbanliⱪlarni ⱪilixⱪa qiⱪting.□

8 Ixiklǝrning kǝynigǝ wǝ kǝyni kexǝklirigǝ «ǝslǝtmiliring»ni bekitip ⱪoydung,

Qünki sǝn Mǝndin ayrilding,

Sǝn yalingaqlinip ornungƣa qiⱪting;

Orun-kɵrpǝngni kengǝytip heridarliring bilǝn ɵzüng üqün ǝⱨdilǝxting;

Ularning orun-kɵrpisigǝ kɵnglüng qüxti,

Sǝn ularda küq-ⱨoⱪuⱪni kɵrüp ⱪalding.□

9 Sǝn zǝytun meyi ⱨǝdiyisini elip,

Ətirliringni üstibexinggǝ boluxiƣa qeqip,

Padixaⱨning aldiƣa barding;

Əlqiliringni yiraⱪⱪa ǝwǝtip,

Ⱨǝtta tǝⱨtisaraƣa yǝtküqǝ ɵzüngni pǝs ⱪilding.□

10 Sǝn besip mangƣan barliⱪ yolliringda qarqiƣining bilǝn,

Yǝnǝ: «Poⱪ yǝptimǝn, boldi bǝs!» dǝp ⱪoymiding tehi,

Ezip yürüxkǝ yǝnila küqüngni yiƣding,

Ⱨeq jaⱪ toymiding.

11 Sǝn zadi kimdin yürǝkzadǝ bolup, ⱪorⱪup yürisǝn,

Yalƣan gǝp ⱪilip, Meni esinggǝ ⱨeq kǝltürmǝy,

Kɵnglüngdin ⱨeq ɵtküzmiding.

Mǝn uzunƣiqǝ süküttǝ turup kǝldim ǝmǝsmu?

Sǝn yǝnila Mǝndin ⱨeq ⱪorⱪup baⱪmiding!□  ■

12 Sening «ⱨǝⱪⱪaniyliⱪing»ni ⱨǝm «tɵⱨpiliring»ni bayan ⱪilimǝn: —

Ularning sanga ⱨeq paydisi yoⱪtur!

13 Qirⱪiriƣanliringda sǝn yiƣip topliƣan butlar kelip seni ⱪutⱪuzsun!

Biraⱪ xamal püw ⱪilip ularning ⱨǝmmisini uqurup ketidu,

Bir nǝpǝsla ularni elip ketidu;

Biraⱪ Manga tayanƣuqi zeminƣa mirasliⱪ ⱪilidu,

Mening muⱪǝddǝs teƣimƣa igidarqiliⱪ ⱪilidu.■

14  Xu qaƣda: — «Yolni kɵtürünglar, kɵtürünglar, uni tǝyyarlanglar,

Hǝlⱪimning yolini boxitip barliⱪ putlikaxanglarni elip taxlanglar» deyilidu.□

15 Qünki nami «Muⱪǝddǝs» Bolƣuqi,

Yuⱪiri ⱨǝm Aliy Bolƣuqi,

Əbǝdil’ǝbǝdgiqǝ ⱨayat Bolƣuqi mundaⱪ dǝydu: —

«Mǝn yuⱪiri ⱨǝmdǝ muⱪǝddǝs jayda,

Ⱨǝm xundaⱪla roⱨi sunuⱪ ⱨǝm kiqik peil adǝm bilǝn billǝ turimǝnki,

Kiqik peil adǝmning roⱨini yengilaymǝn,

Dili sunuⱪning kɵnglini yengilaymǝn.

16 Qünki Mǝn ⱨǝrgiz mǝnggügǝ ǝrz ⱪilip ǝyiblimǝymǝn,

Ⱨǝm ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ ƣǝzǝplǝnmǝymǝn;

Xundaⱪ ⱪilsam insanning roⱨi Mening aldimda suslixip yoⱪaydu,

Ɵzüm yaratⱪan nǝpǝs igiliri tügixidu.■

17 Uning ɵz nǝpsaniyǝtlik ⱪǝbiⱨlikidǝ Mǝn uningdin ƣǝzǝplinip, uni urƣanmǝn;

Mǝn uningdin yoxurun turup, uningƣa ƣǝzǝplǝngǝnlikim bilǝn,

U yǝnila arⱪisiƣa qekinginiqǝ ɵz yolini mengiwǝrdi;

18-19 Mǝn uning yollirini kɵrüp yǝtkǝn tǝⱪdirdimu,

Mǝn uni saⱪaytimǝn;

Mǝn uni yetǝklǝymǝn,

Mǝn lǝwlǝrning mewisini yaritimǝn,

Uningƣa wǝ uningdiki ⱨǝsrǝt qǝkküqilǝrgǝ yǝnǝ tǝsǝlli berimǝn;

Yiraⱪ turuwatⱪanƣa, yeⱪin turuwatⱪanƣimu mutlǝⱪ aram-hatirjǝmlik bolsun!

Wǝ Mǝn uni saⱪaytimǝn!□

20 Biraⱪ rǝzillǝr bolsa tinqilinixni ⱨeq bilmǝydiƣan,

Dolⱪunliri lay-latⱪilarni urƣutuwatⱪan,

Dawalƣuwatⱪan dengizdǝktur.

21 Rǝzillǝrgǝ, — dǝydu Hudayim — ⱨeq aram-hatirjǝmlik bolmas. ■

58

Ⱪuruⱪ diniy paaliyǝtlǝr adǝmlǝrni dozahⱪa elip baridu; •••• Hudaƣa yaⱪidiƣan «rozini tutux»

1 — Nida ⱪilip jakarliƣin,

Awazingni ⱪoyup berip boluxiqǝ towla,

Awazingni kanaydǝk kɵtür,

Mening hǝlⱪimgǝ ularning asiyliⱪini,

Yaⱪupning jǝmǝtigǝ gunaⱨlirini bayan ⱪilƣin.

2 Biraⱪ ular Meni ⱨǝr küni izdǝydiƣan,

Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni yürgüzidiƣan,

Mening yollirimni bilixni huxalliⱪ dǝp bilidiƣan,

Hudasining ⱨɵküm-pǝrmanlirini taxliwǝtmǝydiƣan bir ǝlgǝ ohxaydu;

Ular Mǝndin ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni bekitidiƣan ⱨɵküm-pǝrmanlarni soraydu;

Ular Hudaƣa yeⱪinlixixni hursǝnlik dǝp bilidu.

3  Andin ular: — «Biz roza tuttuⱪ,

Əmdi nemixⱪa sǝn kɵzünggǝ ilmiding?

Biz jenimizni ⱪiyniduⱪ,

Əmdi nemixⱪa buningdin hǝwiring yoⱪ?» — dǝp soraydu.

— Ⱪaranglar, roza küni ɵz kɵnglünglardikini ⱪiliwerisilǝr,

Hizmǝtqiliringlarni ⱪattiⱪ ixlitisilǝr;

4 Silǝrning roza tutuxliringlar jǝnggi-jedǝl qiⱪirix üqünmu?

Ⱪǝbiⱨ ⱪolliringlar muxt bilǝn adǝm uruxni mǝⱪsǝt ⱪilƣan ohximamdu?

Ⱨazirⱪi roza tutuxliringlarning mǝⱪsiti awazinglarni ǝrxlǝrdǝ anglitix ǝmǝstur!□

5 Mǝn talliƣan xu roza tutux küni —

Adǝmlǝrning jenini ⱪiynaydiƣan künmu?

Bexini ⱪomuxtǝk egip,

Astiƣa bɵz wǝ küllǝrni yeyix kerǝk bolƣan künmu?

Silǝr muxundaⱪ ixlarni «roza»,

«Pǝrwǝrdigar ⱪobul ⱪilƣudǝk bir kün» dǝwatamsilǝr?■

6 Mana, Mǝn talliƣan roza muxuki: —

Rǝzillik-zulumning asarǝtlirini boxitix,

Boyunturuⱪning tasmilirini yexix,

Ezilgǝnlǝrni boxitip ⱨɵr ⱪilix,

Ⱨǝrⱪandaⱪ boyunturuⱪni qeⱪip taxlax ǝmǝsmidi?□

7 Ax-neningni aqlarƣa ülǝxtürüxüng,

Ⱨajǝtmǝn musapirlarni ⱨimayǝ ⱪilip ɵyünggǝ apirixing,

Yalingaqlarni kɵrginingdǝ, uni kiydürüxüng,

Ɵzüngni ɵzüng bilǝn bir jan bir tǝn bolƣanlardin ⱪaqurmasliⱪingdin ibarǝt ǝmǝsmu?■

8 Xundaⱪ ⱪilƣanda nurung tang sǝⱨǝrdǝk wallidǝ eqilidu,

Salamǝtliking tezdin ǝsligǝ kelip yaxnaysǝn;

Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪing aldingda mangidu,

Arⱪangdiki muⱨapizǝtqing bolsa Pǝrwǝrdigarning xan-xǝripi bolidu.

9 Sǝn qaⱪirsang, Pǝrwǝrdigar jawab beridu;

Nida ⱪilisǝn, U: «Mana Mǝn!» dǝydu.

Əgǝr aranglardin boyunturuⱪni,

Tǝnglǝydiƣan barmaⱪni,

Ⱨǝm tɵⱨmǝt gǝplirini yoⱪ ⱪilsang,□

10 Jeningni aqlar üqün pida ⱪilsang,

Ezilgǝnlǝrning ⱨajǝtliridin qiⱪsang,

Xu qaƣda nurung ⱪarangƣuluⱪta kɵtürülidu;

Zulmiting qüxtǝk bolidu;

11 Ⱨǝm Pǝrwǝrdigar sening daimliⱪ yetǝkligüqing bolidu,

Jeningni ⱪurƣaⱪqiliⱪ bolƣan waⱪtidimu ⱪamdaydu,

Ustihanliringni küqǝytidu;

Sǝn suƣirilidiƣan bir baƣ,

Suliri urƣup tügimǝydiƣan, adǝmni aldimaydiƣan bir bulaⱪ bolisǝn;□

12 Sǝndin tɵrǝlgǝnlǝr kona harabilǝrni ⱪaytidin ⱪurup qiⱪidu;

Nurƣun dǝwrlǝr ⱪaldurƣan ullarni ⱪaytidin kɵtürisǝn,

Xuning bilǝn «Bɵsülgǝn tamlarni ⱪaytidin yasiƣuqi,

Koqa-yol wǝ turalƣularni ǝsligǝ kǝltürgüqi» dǝp atilisǝn.

13 Əgǝr sǝn xabat künidǝ ⱪǝdǝmliringni sanap mangsang,

Yǝni Mening muⱪǝddǝs künümdǝ ɵzüngningki kɵnglüngdikilǝrni ⱪilmay,

Xabatni «huxalliⱪ»,

Pǝrwǝrdigarning muⱪǝddǝs künini «ⱨɵrmǝtlik kün» dǝp bilsǝng,

Ⱨǝm Uni ⱨɵrmǝtlǝp,

Ɵz yolliringda mangmay,

Ɵz bilginingni izdimǝy,

Ⱪuruⱪ parang salmisang,□

14 Undaⱪta Pǝrwǝrdigarni kɵnglüngning huxalliⱪi dǝp bilisǝn,

Ⱨǝm Mǝn seni yǝr yüzidiki yuⱪiri jaylarƣa mingüzüp mangdurimǝn;

Atang Yaⱪupning mirasi bilǝn seni ozuⱪlandurimǝn —

Qünki Pǝrwǝrdigar Ɵz aƣzi bilǝn xundaⱪ sɵz ⱪildi. □

59

Hudaning sɵzining dawami — Gunaⱨning ɵzini tǝⱨlil ⱪilix

1 — Ⱪaranglar, Pǝrwǝrdigarning ⱪoli ⱪutⱪuzalmiƣudǝk küqsiz bolup ⱪalƣan ǝmǝs;

Yaki Uning ⱪuliⱪi anglimiƣudǝk eƣir bolup ⱪalƣan ǝmǝs;■

2 Biraⱪ silǝrning ⱪǝbiⱨlikinglar silǝrni Hudayinglardin yiraⱪlaxturdi,

Gunaⱨinglar Uning yüzini silǝrdin ⱪaqurup Uningƣa tilikinglarni anglatⱪuzmidi.□

3 Qünki ⱪolliringlar ⱪan bilǝn,

Barmaⱪliringlar ⱪǝbiⱨlik bilǝn milǝngǝn,

Lǝwliringlar yalƣan gǝp eytⱪan,

Tilinglar kaldirlap ⱪerixip sɵzligǝn;

4 Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ tǝrǝptǝ sɵzligüqi yoⱪtur,

Ⱨǝⱪiⱪǝt tǝrǝptǝ turidiƣan ⱨɵküm soriƣuqi yoⱪtur;

Ular yoⱪ bir nǝrsigǝ tayinip, aldamqiliⱪ ⱪilmaⱪta,

Ularning ⱪorsiⱪidikisi ziyandax,

Ularning tuƣuwatⱪini ⱪǝbiⱨlik;■

5 Ular qar yilanning tuhumlirini tɵrǝldüridu,

Ɵmüqükning torini torlaydu,

Kim uning tuhumlirini yesǝ ɵlidu;

Ulardin biri qeⱪilsa zǝⱨǝrlik yilan qiⱪidu.□

6 Ularning torliri kiyim bolalmaydu;

Ɵzliri ixligǝnliri bilǝn ɵzlirini yapalmaydu;

Ixligǝnliri bolsa ⱪǝbiⱨ ixlardur;

Ularning ⱪolida zorawanliⱪ turidu;□  ■

7 Ⱪǝdǝmliri yamanliⱪ tǝrǝpkǝ yügüridu,

Gunaⱨsiz ⱪanni tɵküxkǝ aldiraydu,

Ularning oyliri ⱪǝbiⱨlik toƣrisidiki oylardur;

Barƣanla yǝrdǝ wǝyranqiliⱪ wǝ ⱨalakǝt tepilidu.■

8 Tinqliⱪ-aramliⱪ yolini ular ⱨeq tonumaydu;

Yürüxliridǝ ⱨeq ⱨǝⱪiⱪǝt-adalǝt yoⱪtur;

Ular yollirini ǝgri-toⱪay ⱪiliwaldi;

Kim bularda mangƣan bolsa tinq-aramliⱪni kɵrmǝydu.

Israil gunaⱨini iⱪrar ⱪilidu

9 — Xunga ⱨǝⱪiⱪǝt-adalǝt bizdin yiraⱪ turidu;

Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ yetip bizni qümkigǝn ǝmǝs;

Nurni kütimiz, biraⱪ yǝnila ⱪarangƣuluⱪ!

Birla ƣil-pal parliƣan yoruⱪluⱪnimu kütimiz,

Yǝnila zulmǝttǝ mangimiz.

10 Ⱪariƣulardǝk biz tamni silaxturup izdǝymiz,

Kɵzsiz bolƣandǝk silaxturimiz;

Gugumda turƣandǝk qüxtimu putlixip ketimiz,

Qǝt yaⱪilarda ɵlüklǝrdǝk yürimiz.□

11 Eyiⱪlardǝk nǝrǝ tartimiz,

Pahtǝklǝrdǝk ⱪattiⱪ aⱨ urimiz;

Biz ⱨɵküm-ⱨǝⱪiⱪǝtni kütüp ⱪaraymiz, biraⱪ u yoⱪ;

Nijat-ⱪutuluxni kütimiz, biraⱪ u bizdin yiraⱪtur;

12 Qünki itaǝtsizliklirimiz aldingda kɵpiyip kǝtti,

Gunaⱨlirimiz bizni ǝyiblǝp guwaⱨliⱪ beridu;

Qünki itaǝtsizliklirimiz ⱨǝrdaim biz bilǝn billidur;

Ⱪǝbiⱨliklirimiz bolsa, bizgǝ roxǝndur: —

13 Qünki Pǝrwǝrdigarƣa itaǝtsizlik ⱪilmaⱪtimiz, wapasizliⱪ ⱪilmaⱪtimiz,

Uningdin yüz ɵrimǝktimiz,

Zulumni ⱨǝm asiyliⱪni tǝrƣip ⱪilmaⱪtimiz,

Yalƣan sɵzlǝrni oydurup, iq-iqimizdin sɵzlimǝktimiz;

14 Adalǝt-halisliⱪ bolsa yoldin yenip kǝtti;

Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ yiraⱪta turidu;

Qünki ⱨǝⱪiⱪǝt koqida putlixip ketidu;

Durus-diyanǝtningmu kirgüdǝk yeri yoⱪtur.

15 Xuning bilǝn ⱨǝⱪiⱪǝt yoⱪay dǝp ⱪaldi;

Ɵzümni yamanliⱪtin neri ⱪilay degǝn adǝm hǝⱪning olja nixani bolup ⱪaldi!

Pǝrwǝrdigar duani anglap ixⱪa kiridu

16 Ⱨǝm Pǝrwǝrdigar kɵrdi;

Ⱨɵküm-ⱨǝⱪiⱪǝtning yoⱪluⱪi Uning nǝziridǝ intayin yaman bilindi.

Wǝ U amal ⱪilƣudǝk birmu adǝmning yoⱪluⱪini kɵrdi;

Gunaⱨkarlarƣa wǝkil bolup dua ⱪilƣuqi ⱨeqkimning yoⱪluⱪini kɵrüp, azablinip kɵngli parakǝndǝ boldi.

Xunga Uning Ɵz Biliki ɵzigǝ nijat kǝltürdi;

Uning Ɵz ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi Ɵzini ⱪollap qidamliⱪ ⱪildi;□
  ■

17 U ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni ⱪalⱪan-sawut ⱪildi,

Bexiƣa nijatliⱪ dubulƣisini kiydi;

Ⱪisas libasini kiyim ⱪildi,

Muⱨǝbbǝtlik ⱪizƣinliⱪni ton ⱪilip kiydi.■

18 Adǝmlǝrning ⱪilƣanliri boyiqǝ, u ularƣa ⱪayturidu;

Rǝⱪiblirigǝ ⱪǝⱨr qüxüridu,

Düxmǝnlirigǝ ixlirini ⱪayturidu,

Qǝt arallardikilǝrgimu u ixlirini ⱪayturidu.

19 Xuning bilǝn ular ƣǝrbtǝ Pǝrwǝrdigarning namidin,

Künqiⱪixta Uning xan-xǝripidin ⱪorⱪidu;

Düxmǝn kǝlkündǝk besip kirginidǝ,

Əmdi Pǝrwǝrdigarning Roⱨi uningƣa ⱪarxi bir tuƣni kɵtürüp beridu;

20 Xuning bilǝn Ⱨǝmjǝmǝt-Ⱪutⱪuzƣuqi Zionƣa kelidu,

U Yaⱪup jǝmǝtidikilǝr arisidin itaǝtsizliktin yenip towa ⱪilƣanlarƣa yeⱪinlixidu, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.□  ■

21 Mǝn bolsam, mana, Mening ular bilǝn bolƣan ǝⱨdǝm xuki, — dǝydu Pǝrwǝrdigar —

«sening üstünggǝ ⱪonup turƣan Mening Roⱨim, xundaⱪla Mǝn sening aƣzingƣa ⱪuyƣan sɵz-kalamim bolsa,

Buningdin baxlap ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ ɵz aƣzingdin, nǝslingning aƣzidin yaki nǝslingning nǝslining aƣzidin ⱨǝrgiz qüxmǝydu! — dǝydu Pǝrwǝrdigar. □

60

Ⱪutⱪuzulƣan Zionning parlaⱪ kelǝqiki

1 — Ornungdin tur, nur qaq! Qünki nurung yetip kǝldi,

Pǝrwǝrdigarning xan-xǝripi üstüngdǝ kɵtürüldi!

2 Qünki ⱪarangƣuluⱪ yǝr-zeminni,

Ⱪapⱪara zulmǝt ǝl-yurtlarni basidu;

Biraⱪ Pǝrwǝrdigar üstüngdǝ kɵtürülidu,

Uning xan-xǝripi seningdǝ kɵrünidu;

3 Ⱨǝm ǝllǝr nurung bilǝn,

Padixaⱨlar sening kɵtürülgǝn yoruⱪluⱪung bilǝn mangidu.

4 Bexingni kɵtür, ǝtrapingƣa ⱪarap baⱪ;

Ularning ⱨǝmmisi jǝm bolup yiƣilidu;

Ular yeningƣa kelidu, —

Oƣulliring yiraⱪtin kelidu,

Ⱪizliring yanpaxlarƣa artilip kɵtürüp kelinidu.

5 Xu qaƣda kɵrisǝn,

Kɵzliring qaⱪnap ketidu,

Yürǝkliring tipqǝklǝp, iq-iqinggǝ patmay ⱪalisǝn;

Qünki dengizdiki bayliⱪlar sǝn tǝrǝpkǝ burulup kelidu,

Əllǝrning mal-dunyaliri yeningƣa kelidu.■

6 Top-top bolup kǝtkǝn tɵgilǝr,

Ⱨǝm Midiyan ⱨǝm Əfaⱨdiki taylaⱪlar seni ⱪaplaydu;

Xebadikilǝrning ⱨǝmmisi kelidu;

Ular altun ⱨǝm huxbuy elip kelidu,

Pǝrwǝrdigarning mǝdⱨiyilirini jakarlaydu.

7 Kedarning barliⱪ ⱪoy padiliri yeningƣa yiƣilidu;

Nebayotning ⱪoqⱪarliri hizmitingdǝ bolidu;

Ular Mening ⱪobul ⱪiliximƣa erixip ⱪurbangaⱨimƣa qiⱪirilidu;

Xuning bilǝn güzǝllik-julaliⱪimni ayan ⱪilidiƣan ɵyümni güzǝllǝxtürimǝn.□

8 Kǝptǝrhaniliriƣa ⱪaytip kǝlgǝn kǝptǝrlǝrdǝk,

Uqup keliwatⱪan buluttǝk keliwatⱪan kimdu?

9 Qünki arallar Meni kütidu;

Xular arisidin oƣulliringni yiraⱪtin elip kelixkǝ,

Ɵz altun-kümüxlirini billǝ elip kelixkǝ,

Tarxixtiki kemilǝr birinqi bolidu.

Ular Hudaying Pǝrwǝrdigarning namiƣa,

Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqining yeniƣa kelidu;

Qünki U sanga güzǝllik-julaliⱪ kǝltürdi.□

10 Yat adǝmlǝrning baliliri sepilliringni ⱪuridu,

Ularning padixaⱨliri hizmitingdǝ bolidu;

Qünki ƣǝzipimdǝ Mǝn seni urdum;

Biraⱪ xapaitim bilǝn sanga rǝⱨim-meⱨribanliⱪ kɵrsǝttim.■

11 Dǝrwaziliring ⱨǝrdaim oquⱪ turidu;

(Ular keqǝ-kündüz etilmǝydu)

Xundaⱪ ⱪilƣanda ǝllǝrning bayliⱪlirini sanga elip kǝlgili,

Ularning padixaⱨlirini aldingƣa yetǝklǝp kǝlgili bolidu.

12 Qünki sanga hizmǝttǝ boluxni rǝt ⱪilidiƣan ǝl yaki padixaⱨliⱪ bolsa yoⱪilidu;

Muxundaⱪ ǝllǝr pütünlǝy bǝrbat bolidu.

13 Mening muⱪǝddǝs jayimni güzǝllǝxtürüxkǝ,

Liwanning xǝripi,

— Arqa, ⱪariƣay wǝ boksus dǝrǝhlirining ⱨǝmmisi sanga kelidu;

Xundaⱪ ⱪilip ayiƣim turƣan yǝrni xǝrǝplik ⱪilimǝn.□

14 Seni harliƣanlarning baliliri bolsa aldingƣa egilginiqǝ kelidu;

Seni kǝmsitkǝnlǝrning ⱨǝmmisi ayiƣingƣa bax uridu;

Ular seni «Pǝrwǝrdigarning xǝⱨiri»,

«Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqining Zioni» dǝp ataydu.

15 Sǝn taxliwetilgǝn ⱨǝm nǝprǝtkǝ uqriƣanliⱪing üqün,

Ⱨeqkim zeminingdin ɵtmigǝn;

Əmdiliktǝ Mǝn seni mǝnggülük bir xan-xɵⱨrǝt,

Əwlad-ǝwladlarning bir hursǝnliki ⱪilimǝn.■

16 Əllǝrning sütini emisǝn,

Padixaⱨlarning ǝmqikidin ǝmgǝndǝk meⱨir-xǝpⱪitigǝ erixsǝn;

Xuning bilǝn sǝn Mǝn Pǝrwǝrdigarni ɵzüngning Nijatkaring ⱨǝm Ⱨǝmjǝmǝt-Ⱪutⱪuzƣuqing,

«Yaⱪuptiki ⱪudrǝt Igisi» dǝp bilisǝn.□  ■

17 Misning orniƣa altunni,

Tɵmürning orniƣa kümüxni ǝpkelip almaxturimǝn;

Yaƣaqning orniƣa misni,

Taxlarning orniƣa tɵmürni ǝpkelip almaxturimǝn;

Sening ⱨakimliringni bolsa tinq-aramliⱪ,

Bǝgliringni ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ ⱪilimǝn.

18 Zeminingda zorawanliⱪning ⱨeq sadasi bolmaydu,

Qegraliring iqidǝ wǝyranqiliⱪ wǝ ⱨalakǝtmu yoⱪ bolidu;

Sǝn sepilliringni «nijat»,

Dǝrwaziliringni «mǝdⱨiyǝ» dǝp ataysǝn.

19 Nǝ ⱪuyax kündüzdǝ sanga nur bolmaydu,

Nǝ ayning julasi sanga yoruⱪluⱪ bǝrmǝydu;

Bǝlki Pǝrwǝrdigar sening mǝnggülük nurung bolidu,

Sening Hudaying güzǝl julaliⱪing bolidu.

20 Sening ⱪuyaxing ikkinqi patmaydu,

Eying tolunluⱪidin yanmaydu;

Qünki Pǝrwǝrdigar sening mǝnggülük nurung bolidu,

Ⱨǝsrǝt-ⱪayƣuluⱪ künliringgǝ hatimǝ berilidu.

21 Sening hǝlⱪingning ⱨǝmmisi ⱨǝⱪⱪaniy bolidu;

Yǝr-zeminƣa mǝnggügǝ igidarqiliⱪ ⱪilidu;

Ularning Mening güzǝl julaliⱪimni ayan ⱪilixi üqün,

Ular Ɵz ⱪolum bilǝn tikkǝn maysa,

Ɵz ⱪolum bilǝn ixliginim bolidu.■

22 Sǝbiy bala bolsa mingƣa,

Əng kiqiki bolsa uluƣ ǝlgǝ aylinidu,

Mǝnki Pǝrwǝrdigar bularni ɵz waⱪtida tezdin ǝmǝlgǝ axurimǝn.

61

Zionning parlaⱪ kelǝqiki — dawami •••• «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli»ning yǝnǝ bir sɵzi

1 «Rǝb Pǝrwǝrdigarning Roⱨi mening wujudumda,

Qünki Pǝrwǝrdigar meni ajiz ezilgǝnlǝrgǝ hux hǝwǝrlǝr yǝtküzüxkǝ mǝsiⱨligǝn.

U meni sunuⱪ kɵngüllǝrni yasap saⱪaytixⱪa,

Tutⱪunlarƣa azadliⱪni,

Qüxǝp ⱪoyulƣanlarƣa zindanning eqiwetilidiƣanliⱪini jakarlaxⱪa ǝwǝtti;□  ■

2 Pǝrwǝrdigarning xapaǝt kɵrsitidiƣan yilini,

Ⱨǝm Hudayimizning ⱪisasliⱪ künini jakarlaxⱪa,

Barliⱪ ⱪayƣu-ⱨǝsrǝt qǝkkǝnlǝrgǝ tǝsǝlli berixkǝ meni ǝwǝtti.□

3 Ziondiki ⱨǝsrǝt-ⱪayƣu qǝkkǝnlǝrgǝ,

Küllǝrning orniƣa güzǝllikni,

Ⱨǝsrǝt-ⱪayƣuning orniƣa sürkilidiƣan xad-huramliⱪ meyini,

Ƣǝxlik-mǝyüslük roⱨining orniƣa,

Mǝdⱨiyǝ tonini kiydürüxkǝ meni ǝwǝtti;

Xundaⱪ ⱪilip ular «ⱨǝⱪⱪaniyliⱪning qong dǝrǝhliri»,

«Pǝrwǝrdigarning tikkǝn maysiliri» dǝp atilidu,

Ular arⱪiliⱪ uning güzǝllik-julaliⱪi ayan ⱪilinidu.□

4 Ular ⱪǝdimki harabzarliⱪlarni ⱪaytidin ⱪuridu,

Əslidǝ wǝyran ⱪilinƣan jaylarni ⱪaytidin tiklǝydu,

Harabǝ xǝⱨǝrlǝrni, dǝwrdin-dǝwrgǝ wǝyranliⱪta yatⱪan jaylarni yengibaxtin ⱪuridu;■

5 Yaⱪa yurtluⱪlar turƣuzulup, padiliringni baⱪidu;

Yatlarning baliliri ⱪoxqiliringlar, üzümqiliringlar bolidu.

6 Biraⱪ silǝr bolsanglar, «Pǝrwǝrdigarning kaⱨinliri» dǝp atilisilǝr;

Silǝr toƣranglarda: «Ular Hudayimizning hizmǝtkarliri» deyilidu;

Ozuⱪliringlar ǝllǝrning bayliⱪliri bolidu,

Silǝr ularning xan-xǝrǝplirigǝ ortaⱪ bolisilǝr.□  ■

7 Horlinip, xǝrmǝndiliktǝ ⱪalƣininglarning orniƣa ikki ⱨǝssǝ nesiwǝnglǝr berilidu;

Rǝswa ⱪilinƣanliⱪning orniƣa ular tǝⱪsimatida xadlinip tǝntǝnǝ ⱪilidu;

Xuning bilǝn ular zeminƣa ikki ⱨǝssilǝp igidarqiliⱪ ⱪilidu;

Mǝnggülük xad-huramliⱪ ularningki bolidu.□

8 Qünki Mǝn Pǝrwǝrdigar toƣra ⱨɵküm, ⱨǝⱪiⱪǝtni ǝzizlǝymǝn;

Kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilixta ⱨǝrⱪandaⱪ bulangqiliⱪ wǝ aldamqiliⱪⱪa nǝprǝtlinimǝn;

Mǝn ularƣa ⱨǝⱪiⱪǝt bilǝn tegixlikini ⱪayturup berimǝn;

Mǝn ular bilǝn mǝnggülük bir ǝⱨdini tüzimǝn.□

9 Xundaⱪ ⱪilip ularning nǝslining dangⱪi ǝllǝr arisida,

Pǝrzǝntlirining dangⱪi hǝlⱪi-alǝm arisida qiⱪidu;

Ularni kɵrgǝnlǝrning ⱨǝmmisi ularni tonup etirap ⱪiliduki,

«Ular bolsa Pǝrwǝrdigar bǝht ata ⱪilƣan nǝsildur»». □

Mǝsiⱨ yǝnǝ sɵz ⱪilidu

10 — «Mǝn Pǝrwǝrdigarni zor xad-huramliⱪ dǝp bilip xadlinimǝn,

Jenim Hudayim tüpǝylidin huxallinidu;

Qünki toy ⱪilidiƣan yigit ɵzigǝ «kaⱨinliⱪ sǝllǝ» kiyiwalƣandǝk,

Toy ⱪilidiƣan ⱪiz lǝǝl-yaⱪutlar bilǝn ɵzini pǝrdazliƣandǝk,

U nijatliⱪning kiyim-keqikini manga kiydürdi,

Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ toni bilǝn meni pürkǝndürdi.□

11 Qünki zemin ɵzining bihini qiⱪarƣinidǝk,

Baƣ ɵzidǝ terilƣanlarni ündürginidǝk,

Rǝb Pǝrwǝrdigar ohxaxla barliⱪ ǝllǝrning aldida ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni ⱨǝm mǝdⱨiyini ündüridu». □

62

Mǝsiⱨning sɵzining dawami

1 — «Taki Zionning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi julalinip qaⱪnap qiⱪⱪuqǝ,

Uning nijati lawuldawatⱪan mǝx’ǝldǝk qiⱪⱪuqǝ,

Zion üqün ⱨeq aram almaymǝn,

Yerusalem üqün ⱨǝrgiz süküt ⱪilmaymǝn;

2 Ⱨǝm ǝllǝr sening ⱨǝⱪⱪaniyliⱪingni,

Barliⱪ padixaⱨlar xan-xǝripingni kɵridu;

Ⱨǝm sǝn Pǝrwǝrdigar Ɵz aƣzi bilǝn sanga ⱪoyidiƣan yengi bir isim bilǝn atilisǝn,■

3 Xundaⱪla sǝn Pǝrwǝrdigarning ⱪolida turƣan güzǝl bir taj,

Hudayingning ⱪolidiki xaⱨanǝ bax qǝmbiriki bolisǝn.

4 Sǝn ikkinqi: «Ajraxⱪan, taxliwetilgǝn» dǝp atalmaysǝn,

Zemining ikkinqi: «Wǝyran ⱪilip taxliwetilgǝn» dǝp atalmaydu;

Bǝlki sǝn: «Mening huxalliⱪim dǝl uningda!», dǝp atilisǝn,

Ⱨǝm zemining: «Nikaⱨlanƣan» dǝp atilidu;

Qünki Pǝrwǝrdigar sǝndin huxalliⱪ alidu,

Zemining bolsa yatliⱪ bolidu.□

5 Qünki yigit ⱪizƣa baƣlanƣandǝk,

Oƣulliring sanga baƣlinidu;

Toy yigiti ⱪizdin xadlanƣandǝk,

Hudaying seningdin xadlinidu.

6 Mǝn sepilliringda kɵzǝtqilǝrni bekitip ⱪoydum, i Yerusalem,

Ular kündüzmu ⱨǝm keqisimu aram almaydu;

I Pǝrwǝrdigarni ǝslǝtküqi bolƣanlar, süküt ⱪilmanglar!□

7 U Yerusalemni tikligüqǝ,

Uni yǝr-jaⱨanning otturisida rǝⱨmǝt-mǝdⱨiyilǝrning sǝwǝbi ⱪilƣuqǝ,

Uningƣa ⱨeq aram bǝrmǝnglar!».

8 Pǝrwǝrdigar ong ⱪoli ⱨǝm Ɵz küqi bolƣan biliki bilǝn mundaⱪ ⱪǝsǝm iqti: —

«Mǝn ziraǝtliringni düxmǝnliringgǝ ozuⱪ boluxⱪa ikkinqi bǝrmǝymǝn;

Japa tartip ixligǝn yengi xarabnimu yatlarning pǝrzǝntliri ikkinqi iqmǝydu;

9 Ziraǝtlǝrni orup yiƣⱪanlar ɵzlirila uni yǝp Pǝrwǝrdigarni mǝdⱨiyilǝydu;

Üzümlǝrni üzgǝnlǝr muⱪǝddǝs ɵyümning sǝynalirida ulardin iqidu».

10 — Ɵtünglar, dǝrwazilardin ɵtünglar!

Hǝlⱪning yolini tüz ⱪilip tǝyyarlanglar!

Yolni kɵtürünglar, kɵtürünglar;

Taxlarni elip taxliwetinglar;

Hǝlⱪ-millǝtlǝr üqün yol kɵrsitidiƣan bir tuƣni kɵtürünglar.□  ■

11 Mana, Pǝrwǝrdigar jaⱨanning qǝt-yaⱪiliriƣa mundaⱪ dǝp jakarlidi: —

Zion ⱪiziƣa mundaⱪ dǝp eytⱪin: —

«Ⱪara, sening nijat-ⱪutuluxung keliwatidu!

Ⱪara, Uning Ɵzi alƣan mukapiti Ɵzi bilǝn billǝ,

Uning Ɵzining in’ami Ɵzigǝ ⱨǝmraⱨ bolidu.□

12 Wǝ hǝⱪlǝr ularni: «Pak-muⱪǝddǝs hǝlⱪ»,

«Pǝrwǝrdigar ⱨǝmjǝmǝtlik ⱪilip ⱪutⱪuzƣanlar» dǝydu;

Sǝn bolsang: «Intilip izdǝlgǝn», «Ⱨeq taxliwetilmigǝn xǝⱨǝr» dǝp atilisǝn. □

63

«Kɵzǝtqilǝr» bir adǝmning keliwatⱪanliⱪini kɵridu

1 «Bozraⱨ xǝⱨiridin qiⱪⱪan, üstibexi ⱪeniⱪ ⱪizil rǝnglik,

Kiyim-keqǝkliri ⱪaltis-karamǝt,

Zor küq bilǝn ⱪol selip mengiwatⱪan,

Edomdin muxu yǝrgǝ keliwatⱪuqi kim?»

«Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn sɵzligüqi Mǝn,

Ⱪutⱪuzuxⱪa küq-ⱪudrǝtkǝ Igǝ Bolƣuqidurmǝn».□

2 «Üstibexingdikisi nemixⱪa ⱪizil,

Ⱪandaⱪsigǝ kiyim-keqǝkliring xarab kɵlqikini qǝyligüqiningkigǝ ohxap ⱪaldi?».□  ■

3 «Mǝn yalƣuz xarab kɵlqikini qǝylidim;

Bar ǝl-yurtlardin ⱨeqkim Mǝn bilǝn billǝ bolƣini yoⱪ;

Mǝn ularni ƣǝzipimdǝ qǝylidim,

Ⱪǝⱨrimdǝ ularni dǝssiwǝttim;

Ularning ⱪanliri kiyim-keqǝklirim üstigǝ qaqridi;

Mening pütün üstibexim boyaldi;□

4 Qünki ⱪǝlbimgǝ ⱪisas küni pükülgǝnidi,

Xundaⱪla Mǝn ⱨǝmjǝmǝtlirimni ⱪutⱪuzidiƣan yil kǝldi;□  ■

5 Mǝn ⱪarisam, yardǝm ⱪilƣudǝk ⱨeqkim yoⱪ idi;

Ⱨeqkimning ⱪollimaydiƣanliⱪini kɵrüp azablinip kɵnglüm parakǝndǝ boldi;

Xunga Ɵz bilikim Ɵzümgǝ nijat kǝltürdi;

Ɵz ⱪǝⱨrim bolsa, Meni ⱪollap Manga qidam bǝrdi;□  ■

6 Xuning bilǝn ǝl-yurtlarni ƣǝzipimdǝ dǝssiwǝtkǝnmǝn,

Ⱪǝⱨrimdǝ ularni mǝst ⱪiliwǝttim,

Ⱪanlirini yǝrgǝ tɵküwǝttim». □

«Hudani ǝslǝtküqi kɵzǝtqi»lǝrdin biri yǝnǝ dua ⱪilidu

7 «Mǝn Pǝrwǝrdigarning xǝpⱪǝtliri toƣruluⱪ ǝslitip sɵzlǝymǝn;

Pǝrwǝrdigarning mǝdⱨiyǝgǝ layiⱪ ⱪilƣanliri,

Uning rǝⱨimdilliⱪliriƣa asasǝn,

Uning nurƣunliƣan xǝpⱪǝtlirigǝ asasǝn,

Pǝrwǝrdigarning bizgǝ ⱪilƣan iltipatliri,

Israil jǝmǝtigǝ iltipat ⱪilƣan zor yahxiliⱪliri toƣruluⱪ ǝslitip sɵzlǝymǝn;

8 U ularni: — «Ular Mening hǝlⱪim,

Aldamqiliⱪ ⱪilmaydiƣan balilar» dǝp,

Ularning Ⱪutⱪuzƣuqisi boldi.□

9 Ularning barliⱪ dǝrdlirigǝ Umu dǝrddax idi;

«Uning yüzidiki Pǝrixtisi» bolsa ularni ⱪutⱪuzƣan,

U Ɵz muⱨǝbbiti ⱨǝm rǝⱨimdilliⱪi bilǝn ularni ⱨǝmjǝmǝtlik ⱪilip ⱪutⱪuzƣan;

Axu ⱪǝdimki barliⱪ künlǝrdǝ ularni Ɵzigǝ artip kɵtürgǝn; □  ■

10 Biraⱪ ular asiyliⱪ ⱪilip Uning Muⱪǝddǝs Roⱨiƣa azar bǝrdi;

Xunga ulardin yüz ɵrüp U ularning düxminigǝ aylinip,

Ularƣa ⱪarxi jǝng ⱪildi. □  ■

11 Biraⱪ U: — «Musa pǝyƣǝmbirim! Mening hǝlⱪim!» dǝp ǝyni künlǝrni ǝslǝp tohtidi.

Əmdi Ɵz padisi bolƣanlarni padiqiliri bilǝn dengizdin qiⱪiriwalƣuqi ⱪeni?

Ɵzining Muⱪǝddǝs Roⱨini ularning arisiƣa turƣuzup ⱪoyƣuqi ⱪeni?□

12 Uning güzǝl xǝrǝplik biliki Musaning ong ⱪoli arⱪiliⱪ ularni yetǝkligüqi boldi,

Ɵzi üqün mǝnggülük bir namni tiklǝp,

Ular aldida sularni bɵlüwǝtküqi,

13 Ularni dalada ǝrkin kezip yüridiƣan attǝk,

Ⱨeq putlaxturmay ularni dengizning qongⱪur yǝrliridin ɵtküzgüqi ⱪeni?■

14 Mallar jilƣiƣa otlaxⱪa qüxkǝndǝk,

Pǝrwǝrdigarning Roⱨi ularƣa aram bǝrdi;

Sǝn Ɵzüng güzǝl-xǝrǝplik bir namƣa erixix üqün,

Sǝn muxu yollar bilǝn hǝlⱪingni yetǝkliding.

15 Aⱨ, asmanlardin nǝziringni qüxürgin,

Sening pak-muⱪǝddǝsliking, güzǝllik-xǝriping turƣan makaningdin ⱨalimizƣa ⱪarap baⱪ!

Ⱪeni otluⱪ muⱨǝbbiting wǝ küq-ⱪudriting!?

Iqingni aƣritixliring, rǝⱨimdilliⱪliring ⱪeni?

Ular manga kǝlgǝndǝ besilip ⱪaldimu?■

16 Qünki gǝrqǝ Ibraⱨim bizni tonumisimu,

Yaki Israil gǝrqǝ bizni etirap ⱪilmisimu,

Sǝn ⱨaman bizning Atimiz;

Sǝn Pǝrwǝrdigar bizning Atimizdursǝn;

Əzǝldin tartip «Ⱨǝmjǝmǝt-Ⱪutⱪuzƣuqimiz» Sening namingdur.□

17 I Pǝrwǝrdigar, nemixⱪa bizni yolliringdin azdurƣansǝn?

Nemixⱪa Ɵzüngdin ⱪorⱪuxtin yandurup kɵnglimizni tax ⱪilƣansǝn?!

Ⱪulliring üqün, Ɵz mirasing bolƣan ⱪǝbililǝr üqün,

Yenimizƣa yenip kǝlgǝysǝn!

18 Muⱪǝddǝs hǝlⱪing pǝⱪǝt azƣinǝ waⱪitla tǝwǝlikigǝ igǝ bolaliƣan;

Düxmǝnlirimiz muⱪǝddǝs jayingni ayaƣ asti ⱪildi;□  ■

19 Xuning bilǝn biz uzundin buyan Sǝn idarǝ ⱪilip baⱪmiƣan,

Sening naming bilǝn atilip baⱪmiƣan bir hǝlⱪtǝk bolup ⱪalduⱪ!

64

Duaning dawami

1-2 Aⱨ, Sǝn asmanlarni yirtiwetip,

Yǝrgǝ qüxkǝn bolsang’idi!

Taƣlar bolsa yüzüng aldida erip ketǝtti! Mana muxundaⱪ bolƣanda tuturuⱪⱪa ot yaⱪⱪandǝk,

Ot suni ⱪaynatⱪandǝk,

Sǝn namingni düxmǝnliringgǝ ayan ⱪilƣan bolatting,

Əllǝr yüzüngdinla titrǝp ketǝtti!□

3 Sǝn biz kütmigǝn dǝⱨxǝtlik ixlarni ⱪilƣan waⱪtingda,

Sǝn qüxkǝniding;

Yüzüngdin taƣlar rastla erip kǝtti!□

4 Sǝndin baxⱪa Ɵzigǝ tǝlmürüp kütkǝnlǝr üqün ixligüqi bir Hudani,

Adǝmlǝr ǝzǝldin anglap baⱪmiƣan,

Ⱪulaⱪⱪa yetip baⱪmiƣan,

Kɵz kɵrüp baⱪmiƣandur!■

5 Sǝn ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni yürgüzüxni hursǝnlik dǝp bilgǝn adǝmning,

Yǝni yolliringda mengip, Seni seƣinƣanlarning ⱨajitidin qiⱪⱪuqi ⱨǝmraⱨdursǝn;

Biraⱪ mana, Sǝn ƣǝzǝptǝ boldung,

Biz bolsaⱪ gunaⱨta bolduⱪ;

Undaⱪ ixlar uzun boliwǝrdi;

Əmdi biz ⱪutⱪuzulamduⱪ?

6 Əmdi biz napak bir nǝrsigǝ ohxax bolduⱪ,

Ⱪiliwatⱪan barliⱪ «ⱨǝⱪⱪaniyǝtlirimiz» bolsa bir ǝwrǝt latisiƣila ohxaydu, halas;

Ⱨǝmmimiz yopurmaⱪtǝk hazan bolup kǝttuⱪ,

Ⱪǝbiⱨliklirimiz xamaldǝk bizni uqurup taxliwǝtti.■

7 Sening namingni qaⱪirip nida ⱪilƣuqi,

Iltipatingni tutuxⱪa ⱪozƣalƣuqi ⱨeq yoⱪtur;

Qünki Sǝn yüzüngni bizdin ⱪaqurup yoxurdung,

Ⱪǝbiⱨliklirimizdin bizni solaxturƣuzdung.

8 Biraⱪ ⱨazir, i Pǝrwǝrdigar, Sǝn bizning Atimizdursǝn;

Biz seƣiz lay, Sǝn bizning sapalqimizdursǝn;

Ⱨǝmmimiz bolsaⱪ ⱪolungda yasalƣandurmiz;

9 I Pǝrwǝrdigar, bizgǝ ⱪaratⱪan ƣǝzipingni zor ⱪilmiƣaysǝn,

Ⱪǝbiⱨlikni mǝnggügiqǝ ǝslǝp yürmigin;

Mana, ⱪariƣin, ⱨǝmmimiz Sening hǝlⱪingdurmiz!■

10 Muⱪǝddǝs xǝⱨǝrliring janggal,

Zionmu janggal bolup ⱪaldi;

Yerusalem wǝyran boldi;

11 Ata-bowimiz Seni mǝdⱨiyiligǝn jay,

Pak-muⱪǝddǝslik, güzǝl-parlaⱪliⱪ turalƣusi bolƣan ɵyimiz bolsa ot bilǝn kɵyüp kül boldi;

Ⱪǝdir-ⱪimmǝtlik nǝrsilirimizning ⱨǝmmisi wǝyran ⱪiliwetildi.□

12 Muxu ixlar aldida Ɵzüngni qǝtkǝ alamsǝn, i Pǝrwǝrdigar?

Süküt ⱪilip turamsǝn?

Bizni boluxiqǝ har ⱪilip uriwerǝmsǝn?»

65

Hudaning duaƣa bǝrgǝn jawabi •••• «Yengi ixlar», yengi asman-zemin

1 Əzǝldin Meni izdimigǝnlǝrgǝ Meni sorax yolini aqtim;

Mǝn Ɵzümgǝ intilmigǝnlǝrgǝ Ɵzümni tapⱪuzdum.

Mening namim bilǝn atalmiƣan yat bir ǝlgǝ Mǝn: — «Manga ⱪara, Manga ⱪara» — dedim.

2 Biraⱪ yaman yolda mangidiƣan,

Ɵzining pikir-hiyaliƣa ǝgixip mangidiƣan,

Asiyliⱪ ⱪilƣuqi bir hǝlⱪⱪǝ bolsa Mǝn kün boyi ⱪolumni uzitip intilip kǝldim.□

3 Yǝni baƣlarda ⱪurbanliⱪ ⱪilip,

Ularni hixliⱪ supilar üstidimu kɵydürüp,

Kɵz aldimdila zǝrdǝmgǝ tegidiƣan bir hǝlⱪ;□

4 Ular ⱪǝbrilǝr arisida olturidu,

Mǝhpiy jaylardimu tünǝp olturidu;

Ular qoxⱪa gɵxini yǝydu,

Ⱪazan-ⱪaqilirida ⱨǝrⱪandaⱪ yirginqlik nǝrsilǝrning xorpisi bar.□

5 Ular: «Ɵzüng bilǝn bol,

Manga yeⱪinlaxⱪuqi bolma;

Qünki mǝn sǝndin pakmǝn» — dǝydu;

Muxular dimiƣimƣa kirgǝn is-tütǝk,

Kün boyi ɵqmǝy turidiƣan ottur!

6-7 Mana, Mening aldimda pütüklük turiduki: —

Mǝn süküt ⱪilip turmaymǝn — dǝydu Pǝrwǝrdigar —

Bǝlki ⱨǝm silǝrning ⱪǝbiⱨlikliringlarni,

Xundaⱪla taƣ qoⱪⱪilirida isriⱪ yaⱪⱪan,

Dɵnglǝr üstidimu Meni ⱨaⱪarǝtligǝn ata-bowiliringlarning ⱪǝbiⱨliklirini birliktǝ ⱪayturimǝn,

— Xularni ɵz ⱪuqaⱪliriƣa ⱪayturimǝn;

Bǝrⱨǝⱪ, Mǝn ilgiriki ⱪilƣanlirini ɵz ⱪuqaⱪliriƣa ɵlqǝp ⱪayturimǝn.□

8 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

Sapaⱪ üzümning «sarⱪindi xirnǝ»si kɵrüngǝndǝ,

Hǝⱪlǝrning: «Uni qǝyliwetip wǝyran ⱪilmisun, qünki uningda bǝrikǝt turidu» deginidǝk,

Mǝn Ɵz ⱪullirimning sǝwǝbidinla xundaⱪ ⱪilimǝnki,

Ularning ⱨǝmmisini wǝyran ⱪilmaymǝn. □

9 Xundaⱪ ⱪilip Mǝn Yaⱪuptin bir nǝsilni,

Yǝⱨudadinmu taƣlirimƣa bir igidarni qiⱪirimǝn;

Xuning bilǝn Mening talliƣanlirim zeminƣa igǝ bolidu,

Mening ⱪullirim xu yǝrdǝ makanlixidu.□

10 Meni izdigǝn hǝlⱪim üqün,

Xaron bolsa yǝnǝ ⱪoy padiliriƣa ⱪotan,

Ahor bolsa kala padiliriƣa ⱪonalƣu bolidu.□

11 Biraⱪ Pǝrwǝrdigarni taxlap,

Muⱪǝddǝs teƣimni untuƣuqi,

«Tǝlǝy» degǝn but üqün dastihan salƣuqi,

«Tǝⱪdir» degǝn but üqünmu ǝbjǝx xarabni ⱪuyup ⱪaqilarni toldurƣuqisilǝr,□

12 Mǝn silǝrni ⱪiliqⱪa «tǝⱪdir» ⱪildim,

Silǝrning ⱨǝmminglar ⱪirƣinqiliⱪta bax egisilǝr;

Qünki Mǝn qaⱪirdim, silǝr jawab bǝrmidinglar;

Mǝn sɵz ⱪildim, silǝr ⱪulaⱪ salmidinglar;

Əksiqǝ nǝzirimdǝ yaman bolƣanni ⱪiliwatisilǝr,

Mǝn yaⱪturmaydiƣanni talliƣansilǝr.

13 Xunga, Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

Mana, Mening ⱪullirim yǝydu,

Silǝr aq ⱪalisilǝr;

Mana, Mening ⱪullirim iqidu,

Biraⱪ silǝr ussuz ⱪalisilǝr;

Mana, Mening ⱪullirim xadlinidu,

Silǝr xǝrmǝndiliktǝ ⱪalisilǝr;

14 Mana, kɵnglidiki xad-huramliⱪtin ⱪullirim nahxa eytidu,

Silǝr kɵngüldiki azabtin zar-zar yiƣlaysilǝr,

Roⱨ-ⱪǝlb sunuⱪluⱪidin nalǝ-pǝryad kɵtürisilǝr.

15 Isminglarni Mening talliƣanlirimƣa lǝnǝt boluxⱪa ⱪaldurisilǝr.

Rǝb Pǝrwǝrdigar seni ɵltüridu,

Ⱨǝm uning ⱪulliriƣa baxⱪa bir isimni ⱪoyup beridu.

16 Xuning üqün kimki ɵzigǝ bir bǝhtni tilisǝ,

«Amin» degüqi Hudaning nami bilǝn axu bǝhtni tilǝydu;

Kimki ⱪǝsǝm iqmǝkqi bolsa,

Əmdi «Amin» degüqi Hudaning nami bilǝn ⱪǝsǝm iqidu;

Qünki burunⱪi dǝrd-ǝlǝmlǝr untulƣan bolidu,

Qünki ularni kɵzümdin yoxurdum.□

17 Qünki ⱪaranglar, Mǝn yengi asmanlarni wǝ yengi zeminni yaritimǝn;

Ilgiriki ixlar ⱨeq ǝslǝnmǝydu,

Ⱨǝtta ǝskǝ kǝlmǝydu.

18 Əksiqǝ silǝr Mening yaritidiƣanliⱪimdin huxallininglar;

Mǝnggügǝ xad-huramliⱪta bolunglar,

Qünki Mǝn Yerusalemni xad-huramliⱪ,

Uning hǝlⱪini huxalliⱪ bǝrgüqi ⱪilip yaritimǝn.

19 Ɵzümmu Yerusalemdin xad-huramliⱪta bolimǝn,

Xundaⱪla Ɵz hǝlⱪimdin huxallinimǝn;

Uningda nǝ yiƣa awazi,

Nǝ nalǝ-pǝryadlar ikkinqi anglanmaydu;□

20 Uningda yǝnǝ birnǝqqǝ künlük qaqrap kǝtkǝn bowaⱪ bolmaydu,

Yaki waⱪti toxmay waⱪitsiz kǝtkǝn boway bolmaydu;

Yüz yaxⱪa kirgǝn bolsa «yigit» sanilidu,

Xuningdǝk gunaⱨkar yüz yaxⱪa kirip ɵlgǝn bolsa «Hudaning lǝnitigǝ uqriƣan» dǝp ⱨesablinidu.□

21 Ular ɵylǝrni salidu, ularda turidu;

Ular üzümzarlarni bǝrpa ⱪilidu, ulardin mewǝ yǝydu;

22 Ular yasiƣan ɵylǝrdǝ, baxⱪa birsi turmaydu;

Tikilgǝn üzümzarlardin, baxⱪa birsi mewǝ elip yemǝydu;

Qünki hǝlⱪimning künliri dǝrǝhning ɵmridǝk bolidu;

Mening talliƣanlirim ɵzliri ɵz ⱪoli bilǝn yasiƣanliridin ɵz ɵmridǝ toluⱪ bǝⱨrimǝn bolidu.□

23 Ularning ⱪilƣan ǝmgiki bikarƣa kǝtmǝydu;

Yaki ularning baliliri tuƣulƣanda kelǝqiki toƣruluⱪ wǝⱨimǝ mǝwjut bolmaydu;

Qünki ular Pǝrwǝrdigar bǝht ata ⱪilƣan nǝsildur,

Ularning pǝrzǝntlirimu xundaⱪ.□

24 Wǝ xundaⱪ boliduki,

Ular nida ⱪilip qaⱪirmastinla,

Mǝn ijabǝt ⱪilimǝn;

Ular dua ⱪilip sɵzlǝwatⱪinidila,

Mǝn ularni anglaymǝn.

25 Bɵrǝ ⱨǝm paⱪlan bilǝn billǝ ozuⱪlinidu;

Xir bolsa kalidǝk saman yǝydu;

Yilanning rizⱪi bolsa topa-qangla bolidu.

Mening muⱪǝddǝs teƣimning ⱨǝmmǝ yeridǝ ⱨeq ziyankǝxlik bolmaydu;

Ⱨeq buzƣunqiliⱪ bolmaydu, dǝydu Pǝrwǝrdigar. □  ■

66

Hudaning jawabi — dawami

1 «Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

«Asmanlar Mening tǝhtim,

Zemin bolsa ayaƣlirimƣa tǝhtipǝrimdur,

Əmdi Manga ⱪandaⱪ ɵy-imarǝt yasimaⱪqisilǝr?

Manga ⱪandaⱪ yǝr aramgaⱨ bolalaydu?□  ■

2 Bularning ⱨǝmmisini Mening ⱪolum yaratⱪan, ular xundaⱪ bolƣaqⱪila barliⱪⱪa kǝlgǝn ǝmǝsmidi? — dǝydu Pǝrwǝrdigar, —

Lekin Mǝn nǝzirimni xundaⱪ bir adǝmgǝ salimǝn:

— Mɵmin-kǝmtǝr, roⱨi sunuⱪ,

Sɵzlirimni angliƣanda ⱪorⱪup titrǝk basidiƣan bir adǝmgǝ nǝzirimni salimǝn.

3 Kala soyƣan kixi adǝmnimu ɵltüridu,

Ⱪozini ⱪurbanliⱪ ⱪilƣan kixi itning boynini sundurup ɵltüridu;

Manga ⱨǝdiyǝ tutⱪuqi qoxⱪa ⱪeninimu tutup bǝrmǝkqidur;

Duasini ǝslitixkǝ huxbuy yaⱪⱪuqi mǝbudⱪimu mǝdⱨiyǝ oⱪuydu;

Bǝrⱨǝⱪ, ular ɵzi yaⱪturidiƣan yollirini talliƣan,

Kɵngli yirginqlik nǝrsiliridin hursǝn bolidu.□

4 Xunga Mǝnmu ularning külpǝtlirini tallaymǝn;

Ular dǝl ⱪorⱪidiƣan wǝⱨimilǝrni bexiƣa qüxürimǝn;

Qünki Mǝn qaⱪirƣinimda, ular jawab bǝrmidi;

Mǝn sɵz ⱪilƣinimda, ular ⱪulaⱪ salmidi;

Əksiqǝ nǝzirimdǝ yaman bolƣanni ⱪildi,

Mǝn yaⱪturmaydiƣanni tallidi».■

5 «I Pǝrwǝrdigarning sɵzi aldida ⱪorⱪup titrǝydiƣanlar,

Uning deginini anglanglar: —

«Silǝrni namimƣa sadiⱪ bolƣanliⱪinglar tüpǝylidin qǝtkǝ ⱪaⱪⱪanlar bolsa,

Yǝni silǝrdin nǝprǝtlinidiƣan ⱪerindaxliringlar silǝrgǝ: —

«Ⱪeni Pǝrwǝrdigarning uluƣluⱪi ayan ⱪilinsun,

Xuning bilǝn xadliⱪinglarni kɵrǝlǝydiƣan bolimiz!» — dedi;

Biraⱪ xǝrmǝndiliktǝ ⱪalƣanlar ɵzliri bolidu.■

6 Anglanglar! — xǝⱨǝrdin kǝlgǝn quⱪan-sürǝnlǝr!

Anglanglar! — ibadǝthanidin qiⱪⱪan awazni!

Anglanglar! — Pǝrwǝrdigar Ɵz düxmǝnlirigǝ yamanliⱪlirini ⱪayturuwatidu!» □

Israilning yengidin tuƣuluxi

7 — Tolƣiⱪi tutmayla u boxinidu;

Aƣriⱪi tutmayla, oƣul bala tuƣidu!■

8 Kimning muxundaⱪ ix toƣruluⱪ hǝwiri bardu?

Kim muxundaⱪ ixlarni kɵrüp baⱪⱪan?

Zemin bir hǝlⱪni bir kün iqidila tuƣidiƣan ix barmu?

Dǝⱪiⱪǝ iqidila bir ǝlning tuƣuluxi mumkinmu?

Qünki Zionning ǝmdila tolƣiⱪi tutuxiƣa, u oƣul balilirini tuƣdi!□

9 Birsini boxinix ⱨalitigǝ kǝltürgǝn bolsam, Mǝn balini qiⱪarƣuzmay ⱪalamtim? — dǝydu Pǝrwǝrdigar,

Mǝn Ɵzüm tuƣdurƣuqi tursam, baliyatⱪuni etiwetǝmdimǝn? — dǝydu Hudaying.

10 Yerusalem bilǝn billǝ xad-huramliⱪta bolunglar;

Uni sɵygüqilǝr, uning üqün huxallininglar!

Uning üqün ⱪayƣu-ⱨǝsrǝt qǝkkǝnlǝr,

Uning bilǝn billǝ xadliⱪ bilǝn xadlininglar!

11 Qünki silǝr uning tǝsǝlli beridiƣan ǝmqǝkliridin emip ⱪanaǝtlinisilǝr;

Qünki silǝr ⱪanƣuqǝ iqip qiⱪisilǝr,

Uning xan-xǝripining zorluⱪidin kɵnglünglar hursǝn bolidu».□

12 Qünki Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

Mǝn uningƣa taxⱪan dǝryadǝk aram-hatirjǝmlikni,

Texip kǝtkǝn eⱪimdǝk ǝllǝrning xan-xǝrǝplirini sunup berimǝn;

Silǝr emisilǝr,

Silǝr yanpaxⱪa elinip kɵtürülisilǝr,

Etǝktǝ ǝkilitilisilǝr.■

13 Huddi ana balisiƣa tǝsǝlli bǝrgǝndǝk,

Mǝn xundaⱪ silǝrgǝ tǝsǝlli berimǝn;

Silǝr Yerusalemda tǝsǝlligǝ igǝ bolisilǝr.

14 Silǝr bularni kɵrgǝndǝ kɵnglünglar xadlinidu,

Sɵngǝkliringlar yumran ot-qɵptǝk yaxnap ketidu;

Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigarning ⱪoli Ɵz ⱪulliriƣa ayan ⱪilinidu,

U düxmǝnlirigǝ ⱪǝⱨrini kɵrsitidu.

15 Qünki ƣǝzipini ⱪǝⱨr bilǝn,

Tǝnbiⱨini ot yalⱪunliri bilǝn qüxürüxi üqün,

Mana, Pǝrwǝrdigar ot bilǝn kelidu,

U jǝng ⱨarwiliri bilǝn ⱪuyundǝk kelidu.

16 Qünki ot bilǝn ⱨǝm ⱪiliq bilǝn Pǝrwǝrdigar barliⱪ ǝt igilirini soraⱪ ⱪilip jazalaydu;

Pǝrwǝrdigar ɵltürgǝnlǝr nurƣun bolidu.

17 «Baƣqilar»ƣa kirix üqün pakizlinip,

Ɵzlirini ayrim tutup,

Otturida turƣuqining gepigǝ kirgǝnlǝr,

Xundaⱪla qoxⱪa gɵxini, yirginqlik bolƣanni, jümlidin qaxⱪanlarni yǝydiƣanlar bolsa jimisi tǝng tügixidu — dǝydu Pǝrwǝrdigar.□

18 Qünki ularning ⱪilƣanliri ⱨǝm oyliƣanliri Mening aldimdidur;

Biraⱪ barliⱪ ǝllǝr, ⱨǝmmǝ tilda sɵzlǝydiƣanlarning yiƣilidiƣan waⱪti kelidu;

Xuning bilǝn ular kelip Mening xan-xǝripimni kɵridu; □

19 Wǝ Mǝn ularning arisida bir karamǝt bǝlgini tiklǝymǝn;

Ⱨǝm ulardin ⱪeqip ⱪutulƣanlarni ǝllǝrgǝ ǝwǝtimǝn;

Nam-xɵⱨritimni anglimiƣan, xan-xǝripimni kɵrüp baⱪmiƣan Tarxixⱪa, Liwiyǝgǝ, oⱪyaqiliⱪta dangⱪi qiⱪⱪan Ludⱪa, Tubal, Gretsiyǝgǝ ⱨǝm yiraⱪ qǝtlǝrdiki arallarƣa ularni ǝwǝtimǝn;

Ular ǝllǝr arisida Mening xan-xǝripimni jakarlaydu.□

20 Xuning bilǝn Israillar «axliⱪ ⱨǝdiyǝ»ni pakiz ⱪaqilarƣa ⱪoyup Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ elip kǝlgǝndǝk,

Xular bolsa, Pǝrwǝrdigarƣa atap beƣixliƣan ⱨǝdiyǝ süpitidǝ ⱪerindaxliringlarning ⱨǝmmisini ǝllǝrdin elip kelidu;

Ularni atlarƣa, jǝng ⱨarwiliriƣa, sayiwǝnlik ⱨarwa-zǝmbillǝrgǝ, ⱪeqirlarƣa ⱨǝm nar tɵgilǝrgǝ mindürüp muⱪǝddǝs teƣimƣa, yǝni Yerusalemƣa elip kelidu, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.□

21 Ⱨǝm Mǝn ulardin bǝzilirini kaⱨinlar ⱨǝm Lawiylar boluxⱪa tallaymǝn — dǝydu Pǝrwǝrdigar.□

22 Qünki Mǝn yaritidiƣan yengi asmanlar ⱨǝm yengi zemin Ɵzümning aldida daim turƣandǝk,

Sening nǝsling ⱨǝm isming turup saⱪlinidu.□  ■

23 Ⱨǝm xundaⱪ boliduki, yengi aymu yengi ayda,

Xabat künimu xabat künidǝ,

Barliⱪ ǝt igiliri Mening aldimƣa ibadǝt ⱪilƣili kelidu — dǝydu Pǝrwǝrdigar.□

24 — Xuning bilǝn ular sirtⱪa qiⱪip,

Manga asiyliⱪ ⱪilƣan adǝmlǝrning jǝsǝtlirigǝ ⱪaraydu;

Qünki ularni yǝwatⱪan ⱪurtlar ɵlmǝydu;

Ularni kɵydürüwatⱪan ot ɵqmǝydu;

Ular barliⱪ ǝt igilirigǝ yirginqlik bilinidu.

□ 1:2 «I asmanlar, anglanglar!» — Muⱪǝddǝs Kitab boyiqǝ üq asman bar. «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng. «Qünki Pǝrwǝrdigar sɵz eytti...» — muxu kitabta elinƣan «Pǝrwǝrdigar» bolsa, ibraniy tilidiki «Yaⱨwǝⱨ» degǝnning tǝrjimisidur. «Yaⱨwǝⱨ» Hudaning yǝnǝ bir ismi bolup, «Mǝnggülük Bolƣuqi», «Ɵzüm Bardurmǝn», «ǝⱨdisidǝ mǝnggü Turƣuqi Huda» degǝnni bildüridu. Tǝbirlǝrnimu kɵrüng.

■ 1:2 Ⱪan. 32:1

□ 1:4 «Aⱨ, gunaⱨkar «yat ǝl»...» — bu ⱨǝjwiy, kinayilik gǝp. Hudaƣa nisbǝtǝn Israil butpǝrǝs bir «yat ǝl» bolup kǝtkǝnidi. «Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqi» — Hudaning yǝnǝ bir ismidur. Bu isim bǝlkim, «Ɵzining Israil hǝlⱪigǝ birdinbir pak-muⱪǝddǝs bolƣuqi ikǝnlikini kɵrsǝtkǝn Huda wǝ Israil arisida pak-muⱪǝddǝs turƣuqi Huda» degǝn mǝnidǝ. Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr Hudani tilƣa alƣanda, bu isimni kɵp ixlitidu.

■ 1:4 Zǝb. 78:8; Yǝx. 57:3

■ 1:5 2Tar. 28:22; Yǝr. 2:30

□ 1:6 «ularƣa ⱨeq mǝlⱨǝm sürülmigǝn» — yaki «ularƣa ⱨeq zǝytun meyi sürülmigǝn».

■ 1:7 Ⱪan. 28:51,52; Yǝx. 5:5

□ 1:8 «üzümzarƣa selinƣan qǝllidǝk, tǝrhǝmǝklikkǝ selinƣan kǝpidǝk...» — Yerusalemning ǝⱨwalini tǝswirlǝydu; u naⱨayiti ⱪil üstidǝ turƣanliⱪini, intayin muⱪimsiz ǝⱨwalda ⱪaldurulƣanliⱪini bildürsǝ kerǝk. «Zion» — yaki «Zion teƣi» bolsa Yerusalem xǝⱨiri, xuningdǝk muⱪǝddǝs ibadǝthana jaylaxⱪan taƣdur.

□ 1:9 «Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar» — «Yǝxaya» kitabida kɵp ixlitilidiƣan Hudaning bir nami. «Pǝrwǝrdigar bizgǝ azƣinǝ «ⱪaldisi»ni ⱪaldurmiƣan bolsa...» — «ⱪaldi» (Hudaning «ⱪaldisi») «Yǝxaya» degǝn kitabta kɵp kɵrülidiƣan tema yaki mawzudur. Israil hǝlⱪining kɵp ⱪismi Hudadin yiraⱪlixip kǝtkǝn bolsimu, Hudaning meⱨir-xǝpⱪiti bilǝn ularning arisida ⱨaman ɵzigǝ sadiⱪ bir «ⱪaldi» bolidu. «Sodom xǝⱨǝrigǝ ohxap ⱪalattuⱪ, Gomorraning ⱨaliƣa qüxüp ⱪalattuⱪ» — kona zamanlarda, (Ibraⱨim pǝyƣǝmbǝrning dǝwridǝ) bu ikki xǝⱨǝr Hudaning nǝziridǝ naⱨayiti rǝzil bolup, U asmandin ot-günggürtni yaƣdurup ularni pütünlǝy wǝyran ⱪilƣan. Ikki xǝⱨǝrning bügüngǝ ⱪǝdǝr ⱨeqⱪandaⱪ izliri ⱪalmidi («Yar.» 19-babni kɵrüng). Yǝxayaning demǝkqi bolƣini, Huda Ɵzigǝ sadiⱪ bir «ⱪaldisi» ⱪaldurmiƣan bolsa, Israilmu bu ikki xǝⱨǝrgǝ ohxax rǝzillik bilǝn tolup, ohxaxla pütünlǝy wǝyran bolup yǝr yüzidin yoⱪilip kǝtkǝn bolatti.

■ 1:9 Yar. 19:24; Yǝx. 17:6; 24:6; 30:17; Rim. 9:29

□ 1:10 «I Sodomning ⱨɵkümranliri,... I Gomorraning hǝlⱪi, ...» — muxu yǝrdǝ, Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr ɵz hǝlⱪini Sodom ⱨǝm Gomorradikilǝrgǝ biwasitǝ ohxitidu.

□ 1:11 «kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ» — muxu hil ⱪurbanliⱪ Hudaƣa atap toluⱪ kɵydürülǝtti.

■ 1:11 Zǝb. 50:8-14; Pǝnd. 15:8; 21:27; Yǝx. 66:3; Yǝr. 6:20; Am. 5:22

□ 1:12 «dǝssǝp-qǝylǝxni kim tǝlǝp ⱪilƣan?» — «dǝssǝp-qǝylǝx» degǝn sɵz muxu yǝrdǝ bǝlkim hǝlⱪ elip kirgǝn nurƣunliƣan ⱪurbanliⱪ mallirining ibadǝthanining ⱨoylilirini dǝssigǝnlikini kɵrsitidu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi «dǝpsǝndǝ ⱪilix».

□ 1:13 «axliⱪ ⱨǝdiyǝ»lǝr — «axliⱪ ⱨǝdiyǝ» adǝttǝ «kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar» ⱨǝm ƣa ⱪoxulatti. «huxbuy bolsa manga yirginqlik bolup ⱪaldi» — Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ tapxurulƣan ⱪanunƣa asasǝn, ⱨǝr küni muⱪǝddǝs ibadǝthanida huxbuy yeⱪix kerǝk idi. «xabat küni» — bolsa xǝnbǝ küni bolup, Israillar üqün «muⱪǝddǝs kün»dur, bu ⱨeqⱪandaⱪ ix-ǝmgǝk ⱪilmay Hudaƣa seƣinidiƣan, ibadǝt ⱪilidiƣan kün idi. Yǝⱨudiylar bu künni «xabat küni», yǝni «(hizmǝttin) dǝm elix küni» dǝydu. Yǝnǝ 56-bab, 2-ayǝtni kɵrüng.

■ 1:15 Pǝnd. 1:28

■ 1:16 Zǝb. 34:13-14; 37:27; Am. 5:15; Rim. 12:9

□ 1:17 «Zomigǝrlǝrgǝ tǝnbiⱨ beringlar» — baxⱪa birhil tǝrjimisi, «Ezilgüqilǝrgǝ yar-yɵlǝk bolunglar».

□ 1:18 «Silǝrning gunaⱨinglar ⱪip-ⱪizil bolsimu» — bu «ⱪizil ⱪurut» Yǝⱨudiylar bu ⱪurutni boyaⱪ yasax üqün ixlǝtkǝn.

■ 1:18 Zǝb. 51:7-10

□ 1:21 «Sadiⱪ xǝⱨǝr ⱪandaⱪmu paⱨixǝ bolup ⱪaldi!?» — Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr Yerusalem xǝⱨirini ǝslidǝ Hudaƣa sadiⱪ bir ayalƣa ohxax xǝⱨǝr idi, biraⱪ ⱨazir bir paⱨixǝ ayalƣa aylandi dǝp ohxitidu.

■ 1:22 Əz. 22:18,19; Ⱨox. 4:18

□ 1:23 «Soƣa-salamlarni kɵzlǝp yürmǝktǝ...» — ibraniy tilida «Soƣa-salamlarni ⱪoƣlap yürmǝktǝ...».

■ 1:23 Yǝr. 5:28; Zǝk. 7:10

□ 1:24 «Israildiki ⱪudrǝt Igisi...» — Hudaning yǝnǝ bir namidur. Bu nam bǝlkim, «Israil hǝlⱪigǝ Ɵzining küq-ⱪudritini kɵrsǝtküqi Huda, Israilda turƣan naⱨayiti ⱪudrǝtlik, ⱪadir Huda» degǝn mǝnidǝ. Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr Hudani tilƣa alƣanda, bu namni kɵp ixlitidu.

■ 1:25 Yǝr. 6:29; Mal. 3:3

□ 1:27 «uningƣa (Zionƣa) ⱪaytip kǝlgǝnlǝr» — muxu yǝrdǝ «ⱪaytip kelix» bǝlkim ikki ixni ɵz iqigǝ alidu. Birinqisi, kǝlgüsidǝ «towa ⱪilip, Hudaning yeniƣa ⱪaytidiƣanlar»; ikkinqisi, «yiraⱪ yurttiki ⱪulluⱪtin, sürgün boluxidin (yǝni Hudaning jazaliⱪ tǝrbiyisidin) qiⱪip Zionƣa ⱪaytip kǝlgǝnlǝr». «ⱪutⱪuzulup ⱨɵr ⱪilinix» — ibraniy tilida pǝⱪǝt bir sɵz bilǝn ipadilinidu. Bu sɵz ⱨǝm «bǝdǝl tɵlǝp, ⱪulluⱪtin ⱪutⱪuzup ⱨɵr ⱪilix»nimu ɵz iqigǝ alidu.

■ 1:28 Ayup 31:3; Zǝb. 1:6; 5:5; 73:27; 92:9; 104:35

□ 1:29 «dub dǝrǝhliri ... baƣlar...» — muxu «dub dǝrǝhliri» wǝ «baƣlar» xübⱨisizki, xu dǝwrdiki butpǝrǝslikkǝ alaⱨidǝ atalƣan jaylarni kɵrsitidu. Biliximizqǝ muxu hil butpǝrǝslik jinsiy ǝhlaⱪsizliⱪ bilǝnmu munasiwǝtlik idi.

□ 1:31 «otⱪa xam piliki» — yaki «otⱪa tǝrmǝq».

□ 2:2 Ahir zamanlarda» — ibraniy tilida «Künlǝrning ahirida». «Pǝrwǝrdigarning ɵyi» — Pǝrwǝrdigarning ibadǝthanisini kɵrsitidu. «Barliⱪ ǝllǝr uningƣa ⱪarap eⱪip kelixidu» — Tǝwrat ⱨǝm Zǝburdiki «ǝllǝr» degǝn sɵz adǝttǝ Israildin baxⱪa barliⱪ hǝlⱪlǝrni, yǝni «Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr»ni kɵrsitidu. Xunga bǝzidǝ «yat ǝllǝr» dǝp tǝrjimǝ ⱪilimiz. «Yǝxaya» degǝn kitabta «ǝllǝr», «taipilǝr», «yat ǝllǝr» yaki «hǝlⱪ-millǝtlǝr» deyilsǝ, ⱨǝrdaim muxu mǝnini bildüridu.

■ 2:2 Mik. 4:1

■ 2:3 Zǝb. 110:2

■ 2:4 Yo. 3:10; Mik. 4:3

□ 2:6 «Ular (Israillar) Filistiylǝrdǝk pal salidu» — muxu yǝrdǝ Yǝxaya kinayilik sɵz ixlitip, ɵz hǝlⱪining hurapiyliⱪni ⱨǝr tǝrǝptin, yǝni xǝrⱪtin ⱨǝm ƣǝrbtin (Filistiylǝrdin) ⱪobul ⱪilƣanliⱪini kɵrsitidu.

□ 2:7 «altun-kümüxkǝ tolup kǝtti... bayliⱪliri tügimǝs... yǝr-zemini atlarƣimu tolup kǝtti, jǝng ⱨarwiliri ⱨǝm tügimǝs» — muxu 6-8-ayǝttǝ, Yǝxaya ularning Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ tapxurulƣan ⱪanun — Tǝwrattiki «Ⱪanun xǝrⱨi» 17-18-bablar kɵzdǝ tutulidu. Muxu ixlar Tǝwrattiki xu pǝrmanlarƣa hilap.

□ 2:9 «... puⱪralar egildürülidu... تɵwǝn ⱪilinidu» — bu peilning ikkisi ikki bisliⱪ sɵz bolup, ularning butlarƣa bax uridiƣanliⱪini ⱨǝmdǝ kǝlgüsidǝ ular xübⱨisizki ohxaxla Hudaning ƣǝzipi aldida yǝrgǝ yiⱪilidiƣanliⱪini bildüridu. «... ⱪǝddini ruslimaysǝn ⱨǝm ⱨeq kǝqürüm ⱪilmaysǝn» — muxu ikki ibarǝ ibraniy tilida ikki bisliⱪ birla sɵz bilǝn ipadilnidu.

■ 2:11 Yǝx. 5:15

■ 2:12 Yo. 2:10, 31; 3:15; Yǝx. 13:6-13; 24:23; Am. 8:9; Mat. 24:29; Ros. 2:20; Wǝⱨ. 6:12-13

□ 2:16 «Tarxixtiki ⱨǝrbir soda kemisining üstigǝ,...» — ⱪǝdimki zamanlarda dengiz sodisi bilǝn dangⱪi qiⱪⱪan «Tarxix» dǝydiƣan üq yurt bar idi. Birsi ximaliy Afriⱪida, birsi Ispaniyǝdǝ, yǝnǝ birsi Əngliyǝdǝ boluxi mumkin idi. Tarxixtiki kemilǝr barliⱪ baxⱪa ǝllǝrning kemiliridin qong wǝ ⱨǝywǝtlik idi. «Xundaⱪla barliⱪ güzǝl kemǝ gǝwdisining üstigǝ...» — yǝnǝ birhil tǝrjimisi: — «Xundaⱪla ⱨǝrbir güzǝl rǝsim-ⱨǝykǝllǝrning üstigǝ...»

□ 2:18 «Butlar» — ibraniy tilida: — «Ərzimǝslǝr...»

□ 3:1 «ⱪuwwǝt» wǝ «yɵlǝnqük» — bu ikki sɵz ibraniy tilida adǝttǝ «tayaⱪ» yaki «ⱨasa»ni bildüridu. Mumkinqiliki barki, ⱪǝdimki zamanlarda Yǝⱨudiy hǝlⱪi ɵz nanlirini bir ⱨasida (zihta tizilƣandǝk) kɵtürüp mangatti. Undaⱪ bolsa bu sɵzlǝr ikki bisliⱪ bolup, ⱨǝm muxu «tayaⱪlar» ⱨǝm «ⱪuwwǝt-yɵlǝnqük»lǝrni tǝng kɵrsitidu.

□ 3:8 «...Yerusalem putlixidu-qüxkünlixidu...» — yaki «...Yerusalem harab ⱪilinidu».

□ 3:12 «balilar ularni har ⱪilidu, ayallar ularni idarǝ ⱪilidu» — muxu yǝrdǝ, Yǝxaya bǝlkim ularning padixaⱨining baliliⱪ ⱪilidiƣanliⱪi, ɵz ayalliri wǝ kenǝzǝkliri tǝripidin kontrol ⱪilinidiƣanliⱪini kɵrsǝtmǝkqi.

□ 3:17 «Pǝrwǝrdigar ularning uyat yǝrlirini eqiwetidu» — yaki «Pǝrwǝrdigar ularning qekisini pahxǝk ⱪilidu».

□ 3:19 «qaqwan» — birhil qümpǝrdǝ, niⱪab.

□ 4:1 «bizni namingizƣa tǝwǝ ⱪilixingiz» — xu dǝwrdǝ, toy ⱪilƣandin keyin, ayal erining ismi bilǝn qaⱪirilidiƣan adǝt bar idi.

□ 4:2 «Pǝrwǝrdigarning xehi» — qoⱪum Pǝrwǝrdigarning Ɵzidin qiⱪⱪan bir zatni kɵrsitidu. Əmdi uning kim ikǝnliki tɵwǝndǝ eniⱪlinidu. «Pǝrwǝrdigarning xehi» uning güzǝlliki ⱨǝm xǝripini kɵrsǝtküqi bolidu» — ibraniy tilida ««Pǝrwǝrdigarning xehi» güzǝllik wǝ xan-xǝrǝp üqün bolidu».

□ 4:3 «...Yerusalemda ⱨayat dǝp tizimlanƣanlarning ⱨǝmmisi pak-muⱪǝddǝs dǝp atilidu» — ahirⱪi zamanda Yǝⱨudiylarning «ⱪaldi»si eniⱪ kɵrünidu.

□ 4:5 «xan-xǝrǝpning üstidǝ sayiwǝn bar bolidu» — demǝk, Pǝrwǝrdigarning Ɵzining xan-xǝripi Yerusalemda turidu.

□ 5:1 «Mǝn ɵz sɵygǝn yarimƣa... bir küy eytip berǝy» — pǝyƣǝmbǝrning eytⱪan «yar»i bolsa Hudadur. «munbǝt bir dɵng üstidǝ...» — ibraniy tilida «bir münggüz, zǝytun mǝylik oƣul üstidǝ...»

□ 5:2 «...üzümzar aqqiⱪ üzümlǝrnila bǝrdi» — muxu yǝrdǝ «aqqiⱪ» ibraniy tilidiki «sesiⱪ»ni bildüridu.

■ 5:4 Yǝr. 2:5; Mik. 6:3, 8

□ 5:5 «Uning qitlaⱪlirini elip taxlaymǝn, u yutuwetilidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «Uning qitlaⱪlirini elip taxlaymǝn, u kɵydürülidu».

■ 5:5 Zǝb. 80:12-13

□ 5:7 «mana ǝmdi nalǝ-pǝryad boldi!» — muxu ayǝttǝ wǝⱨiy-hǝwǝrni tǝkitlǝx üqün ibraniy tilida aⱨangdax sɵzlǝr ixlitilidu: «adalǝt» — «mixpat», «zulum» — «mixpaⱪ»; «ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ» — «tsǝdǝⱪaⱨ», «nalǝ-pǝryad» — «zǝdǝkaⱨ». Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr ⱨǝrdaim muxundaⱪ sɵz oyuni ⱪilidu.

■ 5:7 Zǝb. 80:8-9

■ 5:8 Mik. 2:2

□ 5:10 «Bǝrⱨǝⱪ, ⱪiriⱪ moluⱪ üzümzar pǝⱪǝt altǝ küp xarab beridu» — muxu ayǝttiki «ⱪiriⱪ moluⱪ yǝr» ibraniy tilida «on ⱪox kaliliⱪ yǝr» degǝnlik bolup, on ⱪox kala bir kün iqidǝ aƣduralaydiƣan yǝr. «altǝ küp» — ibraniy tilida «bir bat», bǝlkim 27 litrgǝ toƣra kelidu. «ottuz kürǝ» — bir «kürǝ» bir kor, yǝni 20 litr. «30 kürǝ» bolsa ibraniy tilida «bir homir» (300 litr), «3 kürǝ» ibraniy tilida «bir ǝfaⱨ» (30 litr).

■ 5:11 Pǝnd. 23:29,30

□ 5:12 «lira» — bir hil tarliⱪ saz. «Pǝrwǝrdigarning ⱪilƣanliri...» — bu ibarǝ bǝlkim bipayan alǝmning yaritilixi wǝ ajayibliⱪlirini, «ⱪol ixliri» bolsa bǝlkim uning Israillarƣa kɵrsǝtkǝn nijatliⱪ mɵjizilirini kɵzdǝ tutidu.

■ 5:13 Am. 6:7

□ 5:14 «tǝⱨtisara» — ibraniy tilida «xeol» degǝn yǝr, «yǝr astidiki saray» (yǝni, «tǝkt saray»), ɵlgǝnlǝrning roⱨliri baridiƣan, ⱪiyamǝt künini kütidiƣan jayni kɵrsitidu.

□ 5:17 «ⱪozilar... otlaydu,... musapirlar... ozuⱪlinidu» — demǝk, zemin box, ⱪuruⱪ bolup kǝtkǝqkǝ, ⱪoylar ⱨǝm yat adǝmlǝr ǝrkinlik bilǝn ⱨǝtta baylarning ɵyliridin ozuⱪluⱪ tapidu.

■ 5:17 Yǝx. 14:30

□ 5:18 «Gunaⱨni ⱨarwa arƣamqisi bilǝn tartⱪanlarƣa way!» — demǝk, ular gunaⱨlirini ⱨǝtta ɵz tenidǝ kɵtürǝlmǝydu, kǝbiⱨlikliri intayin kɵp ⱨǝm opuquⱪtur.

□ 5:19 «Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqi» — 1:4diki izaⱨatni kɵrüng.

■ 5:21 Pǝnd. 3:7; Rim. 12:16

□ 5:22 «Ⱨaraⱪni ǝbjǝx ⱪilixta ⱪǝⱨriman bolƣanlar...» — muxular kinayilik sɵz, ǝlwǝttǝ.

■ 5:23 Pǝnd. 17:15; 24:24

■ 5:24 Mis. 15:7; Yǝx. 9:18

■ 5:25 Yǝx. 9:11, 16, 20; 10:4, 6

□ 5:30 «...ular dengizlar ⱨɵrkürigǝndǝk owƣa ⱨɵrkirixidu» — ibraniy tilida «...ular dengizlar ⱨɵrkürigǝndǝk uningƣa ⱨɵrkirixidu». Ularning owlaydiƣini bolsa Israildur.

■ 5:30 Yǝx. 8:22

■ 6:1 2Pad. 15:7

□ 6:2 «Saraflar» — ibraniy tilidiki sɵz bolup, «kɵygüqilǝr» «kɵyiwatⱪanlar» degǝnni bildüridu. Ibraniy tilidiki muxu kɵplük isim bolsa «üq yaki üqtin kɵp»ni bildüridu. Xübⱨisizki, ular birhil pǝrixtidur. Ular az degǝndǝ üq bolidu, biraⱪ zadi ⱪanqisi barliⱪini bilmǝymiz.

■ 6:2 Wǝⱨ. 4:8

□ 6:3 «...muⱪǝddǝs, muⱪǝddǝs, muⱪǝddǝstur» — ibraniy tilida bir süpǝt ikki ⱪetim tǝkralansa, intayin yuⱪiri dǝrijidǝ bolƣanliⱪni bildüridu. Pütkül Muⱪǝddǝs Kitabta mǝlum bir süpǝtning üq ⱪetim tǝkrarlinixi pǝⱪǝt muxu yǝrdila tepilidu; Hudaning pak-muⱪǝddǝsliki, xübⱨisizki, «mukǝmmǝl, insan tǝssǝwur ⱪilƣusiz dǝrijǝ»dǝ bolƣanliⱪini bilduridu.

■ 6:3 Wǝⱨ. 4:8

□ 6:5 «Mǝn tügǝxtim!» — ibraniy tilida bir sɵz bilǝnla ipadilinidu wǝ «mǝn parqǝ-parqǝ ⱪilindim!» ⱨǝm «mǝn süküttǝ turƣuzuldum» degǝnnimu ipadilǝydu.

□ 6:7 «... gunaⱨing kafarǝt bilǝn kǝqürüm ⱪilindi» — «kafarǝt» toƣruluⱪ «Mis.» 25:17 wǝ izaⱨati, xundaⱪla «Tǝbirlǝr»nimu kɵrüng.

■ 6:7 Yǝr. 1:9; Dan. 10:16

■ 6:9 Mat. 13:14; Mar. 4:12; Luⱪa 8:10; Yⱨ. 12:40; Ros. 28:26; Rim. 11:8

□ 6:10 «Muxu hǝlⱪning yürikini tax ⱪilƣin» — «yüriki tax» degǝn sɵz, ibraniy tilida «yüriki mayliⱪ» dǝp elinƣan. «Kɵzlirini kor ⱪilƣin; bolmisa, ular kɵzliri bilǝn kɵrǝlǝydiƣan, ... yolidin yandurulup saⱪaytilƣan bolatti» — muxu ⱪorⱪunqluⱪ sɵzlǝrgǝ ⱪariƣanda, Yǝxaya mǝzkur kitabtiki bexarǝtlǝrni yǝtküzgǝndin keyin uning nǝtijisi xundaⱪ eqinixliⱪ boliduki, Israillarning kɵpinqisi ɵz gunaⱨlirida tehimu qing turup, ⱨalak bolux yolini tallaydiƣan bolidu.

■ 6:10 Yǝr. 5:21

□ 6:11 «Zemin pütünlǝy qɵlgǝ aylinip bolƣuqǝ,...» — «zemin» Israil turuwatⱪan zeminni kɵrsitidu.

□ 6:13 «muⱪǝddǝs nǝsil» — Hudaƣa sadiⱪ bolƣan, yuⱪirida deyilgǝn «ⱪaldi», yǝni Hudaning mɵmin bǝndilirini, Hudaƣa sadiⱪ bolƣanlarni kɵrsitidu.

□ 7:1 «Israil padixaⱨi Rǝmaliya...» — «Yǝxaya» kitabning pǝⱪǝt muxu yeridila wǝ 9:1-21-ayǝtlǝrdǝ, «Israil» Israilning ximaliy ⱪisim padixaⱨliⱪini kɵrsitidu. Sulayman alǝmdin ɵtüxi bilǝn Israil ikkigǝ bɵlünüp, jǝnubiy ⱪisim «Yǝⱨuda» (asasǝn, Yǝⱨuda wǝ Binyamin ⱪǝbilisidikilǝr), ximaliy ⱪisim «Israil» yaki bǝzidǝ «Əfraim» (Əfraim ⱪǝbilisidikilǝr wǝ baxⱪa toⱪⱪuz ⱪǝbilidikilǝrdin tǝrkib tapⱪan) dǝp atalƣanidi. Kitabta baxⱪa ⱨǝr yǝrlǝrdǝ, «Israil» on ikki ⱪǝbililik pütün Yǝⱨudiy hǝlⱪini kɵrsitidu.

■ 7:1 2Pad. 16:5; 2Tar. 28:5

□ 7:2 «Əfraim» — muxu yǝrdǝ ximaliy padixaⱨliⱪtiki «Israil»ning kɵp sanliⱪ ⱪǝbilisi. Muxu yǝrdǝ «Əfraim» baxⱪa toⱪⱪuz ⱪǝbilini ɵz iqigǝ alidu. «...ittipaⱪlixip, birlǝxmǝ ⱪoxun ⱪurdi» — muxu ibarǝ ibraniy tilida bir sɵz bilǝnla ipadilinidu.

□ 7:3 «oƣlung Xear-Jaxub» — «Xear-Jaxub» «bir ⱪaldi ⱪaytip kelidu» degǝn mǝnidǝ. Yǝxayaning bu oƣlini billǝ elip qiⱪixining sǝwǝbini qüxinix üqün, 16-ayǝt wǝ izaⱨatini kɵrüng. «Sǝn ... yuⱪiri kɵlqǝk norining bexiƣa berip,...» — xübⱨisizki, Aⱨaz axu yǝrdǝ turup, muxu ⱪoxunlar qoⱪum kelip bizni muⱨasirigǝ alidu, xunga su mǝsilisini ⱨǝl ⱪilixim lazim degǝn oyda idi.

□ 7:6 «ɵzimiz üqün talan-taraj ⱪilip...» — ibraniy tilida «ɵzimiz üqün uningƣa bɵsüp kirip,...».

□ 7:9 «Əfraimning bexi Samariyǝ xǝⱨiridur» — Samariyǝ xǝⱨiri Əfraimning paytǝhti. «Dǝmǝxⱪ xǝⱨirining bexi Rǝzindur, halas,... Samariyǝ xǝⱨirining bexi Rǝmaliyaning oƣlidur, halas; silǝr bularƣa ixǝnmisǝnglar, mustǝⱨkǝmlǝnmǝysilǝr» — ⱨazirⱪi tǝtⱪiⱪatⱪa asaslanƣanda, Suriyǝ bilǝn Israil ittipaⱪining asasiy mǝⱪsiti Asuriyǝ imperiyǝsining tajawuzining aldini elixtin ibarǝt idi. Bu ikki dɵlǝt Yǝⱨudani ittipaⱪⱪa ⱪoxuluxⱪa mǝjburlimaⱪqi boldi. Aⱨaz padixaⱨ buni rǝt ⱪildi, qünki u ɵzi Asuriyǝlǝr bilǝn yoxurun ⱨalda bir «sulⱨ» tüzmǝkqi bolƣan yaki tüzgǝn. Mana bu uning Yǝxayaning sɵzini rǝt ⱪilƣanliⱪining, yǝni Hudadin bexarǝt sorimasliⱪining sǝwǝbidur. Bu ayǝttiki ahirⱪi jümlǝ: «...ixǝnmisǝnglar, mustǝⱨkǝmlǝnmǝysilǝr» degǝn sɵzlǝr ibraniy tilda aⱨangdax sɵz bilǝn ipadilǝngǝn: — «ima ta-aminu, kima ta-aminu». «Silǝr» degǝn sɵzgǝ ⱪariƣanda, bu sɵzlǝr pǝⱪǝt Aⱨazƣila ǝmǝs, bǝlki Dawutning pütkül jǝmǝtidikilǝrgǝ eytilƣan bolsa kerǝk.

□ 7:11 «yǝrning tegi» — muxu yǝrdǝ «yǝrning tegi» «xeol»ni, yǝni «tǝⱨtisara»ni, ɵlgǝnlǝrning roⱨliri baridiƣan, ⱪiyamǝt künini kütidiƣan jayni kɵrsitixi mumkin.

□ 7:12 «Mǝn ⱨǝm sorimaymǝn ⱨǝm Pǝrwǝrdigarni sinaⱪta ⱪoymaymǝn» — «Hudani sinax» gunaⱨdur; biraⱪ muxu yǝrdiki «bexarǝt sorax» Hudaning Ɵzining tǝklipi bolup, gunaⱨ ⱨesablanmaydu.

□ 7:14 «Xunga Rǝb Ɵzi silǝrgǝ bir bexarǝt beridu...» — muxu bexarǝt bolsa, ularƣa ixinixigǝ yardǝm berix üqün ǝmǝs, bǝlki Hudaning ularƣa bolƣan naraziliⱪini kɵrsitix üqün berilidu. «Immanuel» — «Huda biz bilǝn billǝ» degǝn mǝnidǝ.

■ 7:14 Mat. 1:23; Luⱪa 1:31

□ 7:15 «Yahxiliⱪni tallap, yamanliⱪni rǝt ⱪilixni bilgüqǝ...» — yaki «yahxiliⱪni tallap, yamanliⱪni rǝt ⱪilixni bilixi üqün». «pixlaⱪ wǝ bal yǝydu» — bu tamaⱪlar zeminning naqar ǝⱨwalƣa qüxkǝnlikini bildüridu. Adǝm az bolƣaqⱪa, terilƣu yǝrlǝrmu az bolidu. Adǝmlǝr pǝⱪǝt mal beⱪix bilǝn xuƣullinip, terilƣu yǝrlǝr yawayi ⱨaywnatlar, ⱨǝrǝ ⱪatarliⱪlarƣa taxlinip ⱪalidu (21-23-ayǝtlǝrni kɵrüng). Immanuel kǝmbǝƣǝl xaraitlarda tuƣulidu ⱨǝm bǝlkim qong bolƣuqǝ xu ƣɵrigil yemǝklikini janggaldin terip yǝydu, demǝkqi.

□ 7:16 «Qünki bu yax bala yahxiliⱪni tallap, yamanliⱪni rǝt ⱪilixni bilgüqǝ...» — muxu ayǝttiki «bu yax bala» ikki bisliⱪ sɵz bolup, bǝlkim Immanuelning ɵzi ⱨǝm Yǝxayaning oƣli «Xear-Jaxub»nimu kɵrsitixi mumkin. Demǝk, «Xear-Jaxub» qong bolƣuqǝ, Suriyǝ ⱨǝm Israil (ximaliy padixaⱨliⱪ) taxlanduⱪ bolup turidu. Bexarǝttin üq yildin keyin Suriyǝ zemini wǝ on üq yildin keyin Israil zemini Asuriyǝ padixaⱨi tǝripidin besiwelinidu. Uning tajawuzqiliⱪi Yǝⱨudaning zeminiƣiqǝ yetip berip, uni bulap-talaydu, biraⱪ uni igiliyǝlmǝydu. Keyinki bablarni, bolupmu 36-37-babni kɵrüng. «Immanuel» degǝn balining tuƣuluxi ⱨǝⱪⱪidiki bexarǝt Aⱨazƣa ǝmǝs, «Dawut jǝmǝtigǝ» qüxidu, deyilidu. Ⱪariƣanda, «Immanuel» Dawutning jǝmǝti iqidiki bir «pak ⱪiz»din tuƣulidu. Muxu balining kim ikǝnlikini bilix üqün, Injildiki «Matta» 1-, 2-babni, «Luⱪa» 1-, 2-babni kɵrüng.

□ 7:19 «Ularning ⱨǝmmisi kelip ⱨǝrbir hilwǝt jilƣilarƣa, ...ⱨǝmmǝ yaylaⱪlarƣa ƣuȥȥidǝ ⱪonuxidu» — demǝk, adǝmlǝr yoxurunmaⱪqi bolƣan ⱨǝrbir jay bihǝtǝr bolmaydu, düxmǝn tǝripidin ixƣal ⱪilinidu. Muxu ayǝttǝ ibraniy tilida aⱨangdax sɵz ixlitilgǝn bolƣaqⱪa, bir top ⱨaxarǝtning «ƣung-ƣung» ⱪilip awaz qiⱪarƣiniƣa ohxitilƣan.

□ 7:20 «Muxu ustira ... putning tüklirini wǝ saⱪalnimu qüxürüp ƣirdaydu» — «putning tükliri» muxu yǝrdǝ pütün bǝdǝndiki tüklǝrni kɵrsitidiƣan sɵz bolup, sǝl siliⱪlaxturup ipadiligǝn. Demǝk, Asuriyǝ padixaⱨi Israillarning ⱨǝmmisini bulap ketidu, ularni bǝlkim yalingaq ⱪalduridu.

□ 7:22 «...u seriⱪ may yǝydu; dǝrwǝⱪǝ, zeminda ⱪalƣanlarning ⱨǝmmisi seriⱪ may wǝ bal yǝydu» — demǝk, adǝmlǝr xunqǝ az, terilƣu yǝr yoⱪ deyǝrlik, ziraǝtlǝrning ornida yawa ot-qɵp kɵp bolƣaqⱪa, ozuⱪluⱪ asasǝn pǝⱪǝt süt ⱨǝm bal bolidu.

■ 7:23 Law. 26:22

□ 7:24 «Axu yǝrgǝ adǝmlǝr pǝⱪǝt oⱪya kɵtürüp kelidu...» — demǝk, bundaⱪ üzümzar yawayi ⱨaywanlar turidiƣan jayƣa aylinidu. Xunga adǝmlǝr u yǝrgǝ baridiƣan bolsa, ɵzini ⱪoƣdax yaki ow ⱪilix üqün ⱪorallarni kɵtürgǝn ⱨalǝttila baridu.

□ 8:1 «Mahar-Xalal-Hax-Baz» — «Oljiƣa aldira! Owƣa qapsan bol!» degǝn mǝnidǝ. Sɵzlǝrning mǝnisini qüxinix üqün, 3- ⱨǝm 4-ayǝtni kɵrüng.

□ 8:2 «kaⱨin bolƣan Uriya» — «kaⱨin» degǝn, muⱪǝddǝs ibadǝthanida puⱪralar üqün mǝhsus ⱪurbanliⱪni kɵydürgüqi kixi. «kaⱨin bolƣan Uriya wǝ Yǝrǝbǝⱪiyaning oƣli Zǝkǝriya» — ǝmǝliyǝttǝ bolsa, Uriya degǝn kixi Yǝxaya pǝyƣǝmbǝrgǝ ⱪarxi bolup qiⱪixi mumkin («2Pad.» 16:10-16ni kɵrüng). Xundaⱪ bolƣanliⱪi üqün ular tehimu «ixǝnqlik guwaⱨliⱪ» süpitidǝ boluxi kerǝk idi.

□ 8:3 «.. Mǝn ayal pǝyƣǝmbǝr bilǝn billǝ yattim» — «ayal pǝyƣǝmbǝr» Yǝxayaning ayalini kɵrsitidu. Biraⱪ nemixⱪa «ayal pǝyƣǝmbǝr» dǝp atilidu? Yaki u ɵzi pǝyƣǝmbǝr boldi wǝ yaki uning muxu oƣlini tuƣⱪanliⱪining ɵzi Hudaning sɵzining ǝmǝlgǝ axuruluxi boldi.

□ 8:8 «...U ⱪanatlirini yayƣanda pütkül zeminingƣa sayǝ bolup qüxidu, i Immanuel!» — 6-8-ayǝt toƣruluⱪ qüxǝnqimiz mundaⱪ: Yǝⱨudadikilǝr Asuriyǝ imperiyǝsidin ⱪorⱪⱪili turdi. «Xiloaⱨ» bolsa, Yerusalemdin ɵtidiƣan lǝrzan süpsüzük bir ɵstǝng idi. Huda bu ɵstǝngni ɵzining hatirjǝmliki, Israilƣa bǝrmǝkqi bolƣan aman-tinqliⱪiƣa ohxitidu. Əfrat dǝryasi bolsa, Asuriyǝ imperiyǝsidiki qong dǝryadur. Xiloaⱨ ɵstingining sirtⱪi kɵrünüxi ⱨǝywǝtlik ǝmǝs, ǝlwǝttǝ, biraⱪ muxu lǝrzan aⱪidiƣan ɵstǝng Hudaning ⱨimayisini bildüridu. Insanlarning maⱨiyiti bolsa ⱨǝywǝtlik nǝrsigǝ ümid baƣlaxⱪa mayildur; Yǝⱨuda hǝlⱪi bolsa ixǝnqini Hudaning ⱨimayisigǝ baƣliƣan ǝmǝs, bǝlki ular: «Suriyǝ bilǝn (ximaliy) Israilning ittipaⱪini Asuriyǝ imperiyǝsigǝ bir tosalƣu» dǝp hatirjǝm wǝ huxal idi. Huda ularning iman-ixǝnqini hata ⱪoyƣanliⱪini ularƣa kɵrsitix üqün, Asuriyǝ padixaⱨi silǝrgǝ «Boynunglarƣa yǝtküqǝ» tajawwuz ⱪilidu, dǝydu. «boyunƣa yǝtküqǝ» — Asuriyǝ padixaⱨi kǝlgǝndǝ, Yǝⱨudaning ⱨǝmmǝ yǝrlirini ixƣal ⱪilip, 46 xǝⱨǝrni ⱪoliƣa aldi; pǝⱪǝt paytǝhti Yerusalem xǝⱨirini igiliyǝlmǝy, uni muⱨasirigǝ aldi. Ahirda u Hudaning biwasitǝ jazasiƣa uqrap Asuriyǝgǝ ⱪaytti (36-37 babni kɵrüng). 10-ayǝt boyiqǝ, Israilning zemini bolsa «Immanuel»ning zeminidur; demǝk, «Immanuel» Israilning Padixaⱨi, Hojayinidur.

□ 8:9 «Ƣǝzǝplininglar, i ǝllǝr...!» — yǝnǝ birhil tǝrjimisi: — «Jǝm bolup ⱨujum ⱪilinglar, i ǝllǝr...!». Muxu ayǝtkǝ ⱪariƣanda, bexarǝt muxu yǝrdǝ pǝⱪǝt Asuriyǝning ⱨujumini ǝmǝs, bǝlki ahirⱪi zamanda jimi hǝlⱪ-millǝtning Israilƣa ⱪilidiƣan ⱨujumini kɵrsitidu.

□ 8:10 «Mǝsliⱨǝtinglarni ⱪiliweringlar» — ibraniy tilida «bir sɵz ⱪilixinglar». «Sǝwǝbi — Immanuel!» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ boluxi kerǝkki, «Immanuel» pak ⱪizdin tuƣulƣan (7-babtiki) bexarǝtlik bala, ismi «Huda biz bilǝn billǝ» degǝn mǝnidǝ.

□ 8:12 «Muxu kixilǝr kɵp ixlarda «suyiⱪǝst bar» desǝ...» — muxu yǝrdǝ «suyiⱪǝst»ning mǝnisi (bizning ⱪariximizqǝ): — Hǝlⱪ ⱨǝrhil pitnǝ-iƣwalarƣa ⱪulaⱪ selip: «Ətirapimizdiki baxⱪa dɵlǝtlǝr yaki ɵz iqimizdiki hainlar suyiⱪǝst ⱪiliwatidu» dǝp ⱪorⱪup yürǝtti; muxu gǝplǝrgǝ Yǝxaya wǝ uningƣa ǝgǝxkǝn ihlasmǝn Yǝⱨudiylar ⱨeq ⱪulaⱪ salmasliⱪi kerǝk idi.

□ 8:13 «Pǝⱪǝt... Pǝrwǝrdigarnila ⱨǝmmidin üstün dǝp bilinglar» — yaki «pǝⱪǝt... Pǝrwǝrdigarnila muⱪǝddǝs dǝp bilinglar».

□ 8:14 «U bir muⱪǝddǝs panaⱨgaⱨ bolidu» — muxu ayǝttiki «U» bǝlkim «Immanuel»ni, xundaⱪla uning ⱪandaⱪ ikǝnlikini kɵrsitidu. U «muⱪǝddǝs panaⱨgaⱨ» yaki «muⱪǝddǝs ibadǝtgaⱨ»ƣa ohxax, insanlarning Hudaƣa yeⱪinlixix yolini tǝminlǝp beridu. «adǝmni yiⱪitidiƣan ⱪoram tax» — bu ibarining yǝnǝ bir mǝnisi «(adǝmlǝr) yaman kɵridiƣan ⱪoram tax».

■ 8:14 Yǝx. 28:16; Luⱪa 2:34; Rim. 9:33; 1Pet. 2:7

■ 8:15 Mat. 21:44; Luⱪa 20:18

□ 8:16 «Bu guwaⱨnamini yɵgǝp... ⱪoyƣin» — Huda muxu yǝrdǝ Yǝxaya arⱪiliⱪ ɵzigǝ ǝgǝxkǝn muhlisliriƣa yolyoruⱪ beridu. Yǝxaya yazƣan ⱨǝm sɵzligǝn guwaⱨliⱪlarni, Musaƣa berilgǝn ⱪanun wǝ baxⱪa pǝyƣǝmbǝrlǝrgǝ berilgǝn Tǝwrattiki ⱪisimlarni billǝ ⱪoxup, bihǝtǝr saⱪlap ⱪoyux kerǝk, degǝn mǝnidǝ. Xundaⱪ ⱪilƣanda, birinqidin, ⱨǝrⱪandaⱪ ⱪalaymiⱪan wǝziyǝtlǝr astida, ular muxu kitablar arⱪiliⱪ nemǝ ⱪilix kerǝklikini obdan bilǝlǝydu. Ikkinqidin, ular Yǝxaya pǝyƣǝmbǝrgǝ berilgǝn bexarǝtlǝrni peqǝtligǝn bolsa, u dunyadin kǝtkǝndin keyin, guwaⱨliⱪlar aldin’ala eytⱪan nurƣun ixlar yüz bǝrgǝndǝ, Israil hǝlⱪi muxu guwaⱨliⱪlar (bexarǝtlǝr)ni top-toƣra ikǝn, dǝp bilidu, xuningdǝk bularda ⱨeqⱪandaⱪ oydurmiliⱪ yoⱪ, Yǝxaya ⱨǝⱪiⱪiy pǝyƣǝmbǝr ikǝn, dǝpmu etirap ⱪilidu.

□ 8:17 «...yüzini Israil jǝmǝtidin yoxuridiƣan Pǝrwǝrdigar» — Huda Ɵz hǝlⱪi bolƣan Israilƣa, gunaⱨliri tüpǝylidin, ⱨeq mɵjizini kɵrsǝtmǝy, ularni düxmǝnliridin ⱪoƣdimaydu. Ⱨalbuki, Yǝxaya wǝ uning gepigǝ kirgǝn Hudaning mɵmin bǝndiliri ümidsizlǝnmǝy, Yǝxayaƣa ohxax «Pǝrwǝrdigarƣa tǝlmürüp Uni saⱪlimaⱪta» idi.

□ 8:18 «Ⱪaranglar, manga wǝ Pǝrwǝrdigar manga bǝrgǝn balilarƣa, biz ... namayan ⱪilƣan bexarǝt wǝ karamǝtlǝrning süpitidurmiz» — muxu sɵzlǝrni ⱪilƣuqi bolsa Yǝxaya pǝyƣǝmbǝrning ɵzi; biraⱪ «Immanuel»mu u arⱪiliⱪ bexarǝtlik sɵz ⱪiliwatidu («Ibr.» 2:13ni kɵrüng).

■ 8:18 Ibr. 2:13

■ 8:19 Ⱪan. 18:11

□ 8:22 «ular yǝrgǝ ⱪarisa, mana, japa-muxǝⱪⱪǝt ... wǝ parakǝndiqilik turidu» — Israillar asmandiki yardǝmni rǝt ⱪilƣandin keyin, yǝr-yüzidin ⱨeq ümid bolmayla ⱪalmay, ⱨǝmmisi zulmǝt bolidu.

■ 8:22 Yǝx. 5:30

□ 9:1 «Ⱨǝsrǝt-nadamǝtkǝ ⱪalƣan» — muxu ibarǝ, ibraniy tilida «ayalqǝ rod»tiki isim bolup, matǝm tutuwatⱪan ayalƣa tǝsǝlli bǝrgǝndǝk Huda Naftalilar wǝ Zǝbulunlarƣa tǝsǝlli beridiƣanliⱪini bildüridu. ««yat ǝllǝrning makani» Galiliyǝ» — Asuriyǝ imperiyǝsi tajawuz ⱪilƣandin keyin, Naftali, Zǝbulun wǝ baxⱪa Israil ⱪǝbililirining kɵp ⱪisimliri ǝsirgǝ qüxüp elip ketildi. Bir ⱪisim kǝmbǝƣǝl, namrat, ⱪabiliyǝtsiz kixilǝr ⱪalduruldi. Asuriyǝ padixaⱨi baxⱪa millǝt-hǝlⱪlǝrni elip kelip xu yǝrgǝ, bolupmu Galiliyǝgǝ olturaⱪlaxturdi. Muxu kixilǝr ⱪepⱪalƣan namrat Israillar bilǝn arilixip yürüp, ɵz-ara assimiliyatsiyǝ ⱪilinƣaqⱪa, Galiliyǝ Yǝⱨudiylar tǝripidin ««yat ǝllǝr» (Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr)ning makani Galiliyǝ» dǝp kǝmsitilip atalƣan. Bexarǝtkǝ asasǝn, nur dǝl xu yǝrdǝ pǝyda bolidu. Bexarǝtning ǝmǝlgǝ axuruluxi toƣrisidiki tǝpsilatlarni Injil «Mat.» 4:15-ayǝttin kɵrüng. «dengiz yoli» — «Galiliyǝ dengizi»ning ƣǝrbiy yǝrliri.

■ 9:1 Mat. 4:15

□ 9:2 «Ⱪarangƣuluⱪta mengip yürgǝn kixilǝr zor bir nurni kɵrdi... dǝl ularning üstigǝ nur parlidi» — muxu ayǝtlǝrdiki «nur» xübⱨisizki, Mǝsiⱨ-ⱪutⱪuzƣuqidur (6-7-ayǝtni kɵrüng). Biz muxu bexarǝtlǝrning ǝmǝlgǝ axⱪanliⱪini Injildin kɵrimiz. Mǝsiⱨ Əysa dǝl 1-ayǝttiki tɵt jayda uluƣ hizmitini, yǝni hux hǝwǝrni tarⱪitix, mɵjizilǝrni yaritixni baxlidi. U hizmǝt ⱪilƣan üq yerim yil waⱪitning yerimidin kɵprǝkini bǝlkim muxu jaylarda ɵtküzgǝn. Bu bexarǝttiki peillarning ⱨǝmmisi «ɵtkǝn zaman» xǝklidǝ ipadilǝngǝn. Bu xil xǝkildiki bexarǝt «Yǝxaya»da kɵp uqraydu, u kǝlgüsidiki ixlarning jǝzmǝnlikini bildüridu.

■ 9:2 Mat. 4:15,16; Əf. 5:14

□ 9:3 «Sǝn ǝlni awuttung, ularning xadliⱪini ziyadǝ ⱪilding...» — muxu yǝrdǝ pǝyƣǝmbǝrlǝrning yazmiliridiki kɵp baxⱪa bexarǝtlǝrgǝ ohxax, kǝlgüsidiki, tehi yüz bǝrmigǝn ixlar ɵtüp bolƣan ixlardǝk tilƣa elinidu.

□ 9:4 «Midiyan üstidin ƣǝlibǝ ⱪilƣan kün» — tǝhminǝn 500 yil ilgiri Israil Midiyaniylarning asaritidin Hudaning karamǝtliri bilǝn ⱪutulƣan.

■ 9:4 Ⱨak. 7:22; Yǝx. 10:26

□ 9:5 «Qünki lǝxkǝrlǝrning uruxta kiygǝn ⱨǝrbir ɵtükliri... pǝⱪǝtla ot üqün yeⱪilƣu bolidu» — Huda ularƣa xundaⱪ bǝrikǝtlǝrni beriduki, muxu ƣǝlibǝ bolƣandin keyin (ular ǝmǝs, bǝlki Pǝrwǝrdigar ular üqün ⱪilƣan ƣǝlibǝ) ular xu lǝxkǝrlǝrning ⱪanƣa milǝngǝn kiyim-keqǝkliri kerǝk bolmaydu, ularni pǝⱪǝt yeⱪilƣu üqün ixlǝtkili bolidu, dǝp ⱪaraydu.

□ 9:6 «Biz üqün bir bala tuƣuldi; bizgǝ bir oƣul ata ⱪilindi» — bu bexarǝt gǝrqǝ kǝlgüsidiki ixlarni kɵrsǝtkǝn bolsimu, uningdiki peillarning ⱨǝmmisi «ɵtkǝn zaman» xǝklidǝ ipadilǝngǝn. Yuⱪiriⱪi 2-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng. «aman-hatirjǝmlik Igisi Xaⱨzadǝ» — yaki «aman-hatirjǝmlik Bǝrgüqi Xaⱨzadǝ».

■ 9:6 Yǝx. 11:2; 22:22; Luⱪa 2:10,11; Yⱨ. 4:10

□ 9:7 «U Dawutning tǝhtigǝ olturƣanda wǝ padixaⱨliⱪiƣa ⱨɵkümranliⱪ ⱪilƣanda... Uningdin kelidiƣan ⱨɵkümranliⱪ wǝ aman-hatirjǝmlikning exixi pütmǝs-tügimǝs bolidu...» — muxu ikki ayǝt (6-7-ayǝt) yuⱪiriⱪi «Immanuel»ning kim ikǝnlikini tehimu eniⱪ kɵrsitidu. U toƣrisidiki hǝwǝrni tǝkrarlisaⱪ: — (a) U Israil üqün Ⱪutⱪuzƣuqidur. Bu babtiki 1-6-ayǝttiki ƣǝlibǝ wǝ bǝht bu bala sǝwǝbidin wujudⱪa kelidu. (ǝ) U pak ⱪizdin tuƣulidu (7-bab, 14-ayǝt). (b) U bǝlkim kǝmbǝƣǝl wǝ düxmǝnning ⱨɵkümranliⱪi astidiki ǝⱨwalda tuƣulidu (7-bab, 15- wǝ 17-ayǝt). (p) U Dawutning jǝmǝtidin bolup, Dawutning tǝhtigǝ olturidu. Huda Dawutⱪa wǝdǝ bǝrgǝnki, uning bir ǝwladi Israilƣa wǝ ahirida pütkül dunyaƣa Padixaⱨ bolidu. (Zǝbur, 18-küy, 22-küy, 72-küylǝrni kɵrüng) (t) Bu balida Hudaning tǝbiiti bolidu (6-ayǝt). U «Ⱪudrǝtlik Tǝngri» dǝp atilidu. Ibraniy tilida «karamǝt» degǝn süpǝt, pǝⱪǝt Huda wǝ Hudaning ⱪilƣanliri toƣruluⱪla ixlitilidu. (j) Bu bala ahirda pütün alǝmgǝ aman-hatirjǝmlikni yǝtküzidu. «Uningdin kelidiƣan ⱨɵkümranliⱪ wǝ aman-hatirjǝmlikning exixi pütmǝs-tügimǝs bolidu». Bulardin sirt muxu ayǝtlǝrdǝ nurƣun sawaⱪ-hǝwǝrlǝr bar, muxu yǝrdǝ sǝⱨipǝ qǝklik bolƣanliⱪi üqün ⱨazirqǝ tohtalmaymiz. Bu balining kim ikǝnliki pǝⱪǝt Injildiki bayanlardila eniⱪ kɵrsitilidu. U pak ⱪiz Mǝryǝmdin tuƣulƣan Mǝsiⱨ Əysaning dǝl ɵzi bolup, uning baxⱪa biri boluxining ⱪǝt’iy mumkinqiliki yoⱪtur.

■ 9:7 2Pad. 19:31; Yǝx. 37:32

□ 9:8 «Rǝb ... bir sɵz ǝwǝtti, ... Israilƣa qüxidu» — «Israil» muxu ayǝtlǝrdǝ (8-21dǝ) ximaliy padixaⱨliⱪni kɵrsitidu. «Qüxidu» degǝn sɵz muxu yǝrdǝ Hudaning bir jazasining kǝlgǝnlikini kɵrsǝtsǝ kerǝk.

□ 9:10 «Hixlar qüxüp kǝtti, biraⱪ ularning orniƣa yonulƣan taxlar bilǝn ⱪayta yasaymiz...» — demǝk, «Pǝrwǝrdigarning tǝrbiyǝ jazasi bolƣan ziyanni tartⱪan bolsaⱪmu, biz yǝnila uning tǝrbiyǝ jazasiƣa pisǝnt ⱪilmay, ɵz küqimizgǝ tayinip tehimu yahxi turmuxni bǝrpa ⱪilimiz» (taxlar hixlardin, kedir dǝrǝhliri erǝn dǝrǝhliridin yahxi, ǝlwǝttǝ). Yǝroboam II padixaⱨ bolƣan waⱪtida, Huda (ximaliy) Israilda qong bir yǝr tǝwrǝxni pǝyda ⱪilƣan; «Hixlar qüxüp kǝtti,... erǝn dǝrǝhliri kesilip boldi,...» degǝn sɵzlǝr bǝlkim xu yǝr tǝwrǝx bilǝn munasiwǝtlik.

□ 9:11 «Pǝrwǝrdigar Rǝzinning küxǝndilirini Israilƣa ⱪarxi küqlǝndürdi...» — 7-babtiki mǝzmunƣa ⱪariƣanda, Suriyǝning padixaⱨi Rǝzin Israil bilǝn ittipaⱪdax idi. Muxu sɵzgǝ ⱪariƣanda uning Israil bilǝn ittipaⱪi keyin mǝwjut bolup turalmaydu. Baxⱪilarning Israilƣa ⱪarxi qiⱪixi bilǝn umu Israilƣa ⱪarxi ⱪozƣilidu.

■ 9:12 Yǝx. 5:25; 10:4

■ 9:17 Yǝx. 10:6

■ 9:18 Yǝx. 5:24; 24:6

□ 9:19 «...ⱨeqkim ɵz ⱪerindixini ayap rǝⱨim ⱪilmaydu» — Yǝroboam (II) Israilƣa padixaⱨ bolƣandin keyinki 28 yil iqidǝ, kɵp kixilǝr tǝhtni talixip uruxti. jǝmiy 6 Padixaⱨ tǝhtkǝ olturƣan, iqki urux-jedǝllǝr kɵp bolƣanidi.

□ 9:21 «mǝnassǝⱨ Əfraimni, Əfraim bolsa mǝnassǝⱨni yǝydu...» —Əfraim wǝ Manassǝⱨ bolsa Israil padixaⱨliⱪidiki ikki ǝng qong ⱪǝbilǝ. Yuⱪiriⱪi izaⱨatta kɵrsitilginidǝk ularning arisida urux-jedǝllǝr kɵp idi. Undaⱪ ixlar Yǝxaya deginidǝk, «ɵz bilikini ɵzi yǝydiƣan» ixtur.

□ 10:3 «Ⱨesab alidiƣan küni» — sɵzmusɵz tǝrjimǝ ⱪilinsa, «Huda yoⱪlap kelidiƣan küni» degǝnlik bolidu.

□ 10:5 «Ⱪoliƣa ƣǝzipimning toⱪmiⱪi tutⱪuzulƣan,...» — ibraniy tilida «(Ularning) ⱪolidiki toⱪmaⱪ Mening ƣǝzipim bolƣan,...».

■ 10:5 Yǝx. 36:1; Yǝr. 25:9; Əz. 21:14

□ 10:6 «Uningƣa olja tutuwelixⱪa, ƣǝniymǝtni bulaxⱪa ...buyruymǝn» — Yǝxayaning ikkinqi oƣlining ismi (Maⱨar-Xalal-Hax-Baz)ning mǝnisini muxu ayǝtttin qüxiniwalƣili bolidu: «Oljiƣa aldira! Ƣǝniymǝtkǝ qapsan bol!». Bu sɵzlǝr yǝnǝ 2-ayǝttǝ tepilidu; Huda Yǝⱨudadikilǝrning gunaⱨlirini Asuriyǝ padixaⱨi Sǝnnaherib arⱪiliⱪ ularning bexiƣa qüxüridu.

□ 10:7 «Biraⱪ Asuriyǝlikning kɵzdǝ tutⱪini muxu ǝmǝs, u xundaⱪ ⱨeq oyliƣan ǝmǝs...» — demǝk, Hudaning mǝⱪsiti Asuriyǝ padixaⱨi arⱪiliⱪ Israil wǝ Yǝⱨudani jazalax idi. Biraⱪ Asuriyǝ padixaⱨi muxu ixtin ⱨeq hǝwǝrsiz bolup, pǝⱪǝt ɵz xǝhsiy mǝnpǝǝt-ⱨoⱪuⱪlirini, bayliⱪ-xɵⱨritini axurux koyida idi. Muxu ayǝt bizgǝ, Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir ⱨǝtta rǝⱨimsiz wǝ hudasiz xǝhslǝr, ǝllǝr wǝ imperiyǝlǝr arⱪiliⱪmu Ɵz mǝⱪsǝt-muddialirini ǝmǝlgǝ axuridu, dǝp ɵgitidu.

□ 10:8 «Mening sǝrdarlirimningmu ⱨǝmmisi padixaⱨlarƣa barawǝr ǝmǝsmu?» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Mening sǝrdarlirimningmu ⱨǝmmisi awwal padixaⱨlar bolƣan ǝmǝsmu?»

□ 10:9 «Kalno xǝⱨiri Karkemix xǝⱨirigǝ, Hamat xǝⱨiri Arpad xǝⱨirigǝ, Samariyǝ xǝⱨiri Dǝmǝxⱪ xǝⱨirigǝ ohxax ǝmǝsmu?» — demǝk, mǝn Kalno, Hamat wǝ Dǝmǝxⱪni asanla ⱪolƣa kǝltürdüm. Buningdin baxⱪa xǝⱨǝrlǝrnimu xuningƣa ohxaxla asanla boysundurimǝn. Ⱨǝrbir jüp xǝⱨǝrning ikkinqisi birinqisining jǝnub tǝripidǝ bolup, uni Asuriyǝning padixaⱨi keyinrǝk ⱪoliƣa alƣan. Kalno — miladiyǝdin ilgiriki 738-yili; Karxemix 717-yili; Hamat 738-yili; Arpad 740-yili; Samariyǝ 721-720-yili; Dǝmǝxⱪ 732-yili elinƣan.

□ 10:15 «yaƣaq ǝmǝs bolƣuqi» — ⱨasini ixlǝtkǝn adǝmni kɵrsitidu.

□ 10:16 «Asuriyǝlkning palwanliri» — «palwan» ibraniy tilida «semiz» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu; «semizlarƣa oruⱪluⱪ ǝwǝtimǝn». Bu bexarǝtning ǝmǝlgǝ exixini 36-, 37-babtin kɵrüng.

■ 10:16 Yǝx. 24:6

□ 10:19 «ormanzarliⱪtiki dǝrǝhlǝr» — bǝlkim Asuriyǝdiki dǝrǝhlǝrnimu, adǝmlǝrnimu kɵrsitidu.

□ 10:20 «ɵzlirini urƣuqi» — bu Asuriyǝni yaki Asuriyǝ padixaⱨi Sǝnnaheribni kɵrsitidu.

□ 10:21 «Bǝrⱨǝⱪ, bir ⱪaldisi ⱪaytip kelidu» — Yǝxayaning birinqi oƣlining ismi (Xear-Jaxub)dur. «Ⱪaytip kelix» — xübⱨisizki, ⱨǝm towa ⱪilix ⱨǝm ɵz yurt-wǝtinigǝ ⱪaytixnimu bildüridu. Muxu ayǝtlǝr ⱨǝm Israildiki «ximaliy padixaⱨliⱪ»ni ⱨǝm ahirⱪi zamandiki Israilnimu kɵrsitixi mumkin.

■ 10:22 Rim. 9:27,28

□ 10:23 «pütkül yǝr yüzidǝ» — yaki Pǝlǝstindiki (Ⱪanaandiki) zeminni yaki pütkül yǝr yüzini kɵrsitidu.

■ 10:23 Yǝx. 28:22

□ 10:24 «Wǝ Misirliⱪlardǝk sanga ⱪarap ⱨasisini kɵtüridiƣan bolsimu,...» — ibraniy tilida «U ⱨasisini Misirdiki tǝbiⱪidǝ sanga ⱪarap kɵtürgǝndǝk bolsimu,...». «Misirliⱪlardǝk... ⱨasisini kɵtüridiƣan» — Israilning Misirda bolƣan tarihini kɵrsitixi mumkin. «Ⱨasa kɵtürüx» — bǝlkim jǝng ⱪilixni jakarlaxtur. Ⱪǝdimki zamanda, Israillar Misirdin qiⱪⱪan waⱪtida, Misirning padixaⱨi Pirǝwn ularni ⱨalak ⱪilmaⱪqi bolup, ⱪoxunini ǝwǝtip ⱪoƣliƣan. Biraⱪ ularning ⱨǝmmisi ahirda ɵzi ⱨalak bolƣan. Asuriyǝlǝr Misirliⱪlarƣa ohxaxla ⱨalak bolidu, demǝk. «Mis.» 1-15-bablarni kɵrüng.

□ 10:26 «Ularning ⱨali «Orǝbning ⱪoram texi»da bolƣan Midiyan ⱪirƣinqiliⱪidǝk ⱨalǝttǝ bolidu» — «Ⱨak.» 7-babni kɵrüng. Midiyanlar Israilƣa ⱨujum ⱪilip, Hudaning mɵjiziliri bilǝn mǝƣlup boldi. Midiyanlarning sǝrdari Orǝb ⱪaqⱪan bolsimu ɵltürüldi. Asuriyǝ padixaⱨi Sǝnnaherib ⱪaqⱪini bilǝn ɵz yurtida ɵz oƣulliri tǝripidin ɵltürüldi (37-babni kɵrüng). «Uni Misirliⱪlarning üstigǝ kɵtürgǝndǝk kɵtüridu» — ibraniy tilida «U Misirdiki tǝbiⱪidǝ ⱨasisini kɵtüridu» (4-ayǝttiki ibarǝ ohxaxtur). Lekin «ⱨasini kɵtürgüqi» muxu yǝrdǝ Pǝrwǝrdigar bolidu; U «uni (ⱨasisini) Misirliⱪlarning üstigǝ kɵtürgǝn»dǝ, Misirliⱪlar dengizda ƣǝrⱪ bolup ⱨalak boldi («Mis.» 14-babni kɵrüng.

■ 10:26 Mis. 14

□ 10:27 «mayliring sǝwǝbidin» — Israil padixaⱨliri «muⱪǝddǝs may» bilǝn, yǝni «mǝsiⱨ ⱪilinixi» bilǝn padixaⱨ ⱪilinƣan. Muxu «may» Huda Israil padixaⱨliriƣa bǝrgǝn wǝdilirini bildürüxi mumkin. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Sening sǝmirǝp kǝtkining üqün, boyunturuⱪ sundurulup yoⱪitilidu».

□ 10:32 «Xu kün ɵtmigüqǝ ular Nob dɵngidǝ tohtap ⱪalidu; axu yǝrdǝ u ... Yerusalemdiki dɵnggǝ ⱪarap muxtini oynitidu» — muxu 28-32-ayǝtlǝrdǝ, Yǝxaya Asuriyǝ ⱪoxunining Yerusalemƣa ⱪaritidiƣan yürüxini aldin ala bexarǝt berip bayan ⱪilidu. Ayat bolsa Yerusalemdin 50 kilometr, Migron 22 kilometr, Mihmax 11 kilometr yiraⱪta; Mihmax dawanidin ɵtüp, Gebaƣa kelidu. Geba Yerusalemdin 10 kilometr, «Saulning yurti Gibeaⱨ» 5 kilometr, Gallim 4.5 kilometr, Laix 4 kilometr, Anatot 3 kilometr, Madmǝnaⱨ 1:5 kilometr, Gebim 800 metr, Nob teƣi bolsa pǝⱪǝt Yerusalemdiki sepildin 200 metr yiraⱪliⱪta. Ⱪoxun «Gebada ⱪonup ⱪalidu» — ǝslidǝ Mihmaxta ⱪonuxⱪa (bihǝtǝr bolux üqün) toƣra kelǝtti, biraⱪ ular ɵzlirigǝ tolimu ixǝnq ⱪilip bihudluⱪ bilǝn alƣa besip yürüx ⱪilidu. Bu ixlarning ⱨǝmmisi degǝndikidǝk yüz bǝrdi.

□ 10:34 «Liwan» — Liwandiki Kedar dǝrǝhliri ottura xǝrⱪ boyiqǝ ǝng egiz, ⱨǝywǝtlik wǝ ǝng baraⱪsan ɵsidu; muxu ayǝttǝ «Liwan» Asuriyǝning ⱨǝywǝtlik küq-ⱪudritini, xundaⱪla ularning ⱨakawurliⱪini kɵrsitidu. Baxⱪa yǝrlǝrdǝ bolsa, u ⱨaman ⱨakawur kixilǝrni bildüridu. «Uluƣ birsi tǝripidin» — 37-bab, 36-ayǝtni kɵrüng.

□ 11:1 «Bir tal nota Yǝssǝning dǝrihining kɵtikidin ünüp qiⱪidu» — Yǝssǝ bolsa Dawut padixaⱨning atisi. Ibraniylar Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨning Dawutning ǝwladidin bolidiƣanliⱪini eniⱪ bilǝtti. Biraⱪ muxu yǝrdǝ Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨ ⱨǝm Dawutning ǝwladi ⱨǝm «Yǝssǝning Yiltizi»mu (11:10ni kɵrüng) bayan ⱪilinidu! Bu ix pǝⱪǝt Injildila qüxǝndürülgǝn (mǝsilǝn, «Luⱪa» 20:41-44). Muxu ayǝtlǝrdǝ yǝnǝ, Mǝsiⱨ «Yǝssǝning dǝrihining kɵtikidin» qiⱪidu, deyilidu. Xunga Mǝsiⱨ Dawut padixaⱨning handanliⱪi ⱨǝywǝtlik mǝzgilidǝ ǝmǝs, bǝlki miskin mǝzgilidǝ tuƣulidu, degǝn bexarǝt berilidu.

■ 11:1 Yǝx. 4:2; Ros. 13:22,23

□ 11:2 «Yorutux Roⱨi» — adǝmgǝ qüxinix ⱪabiliyitini ata ⱪilidiƣan Roⱨtur.

■ 11:2 Yǝx. 9:5

□ 11:5 «Uning bǝlweƣi ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ, qatraⱪliⱪi bolsa sadiⱪliⱪ bolidu» — ibraniy tilida «uning bɵrǝklirigǝ baƣlanƣuqi» deyilgǝn. Ibraniy tilida bɵrǝklǝr adǝmning qongⱪur oy-pikriliri wǝ wijdanini bildüridu. «Qatraⱪliⱪ» — adǝmning qatriⱪiƣa yɵgǝp kiyilidiƣan iqki kiyim. «qatraⱪliⱪi bolsa sadiⱪliⱪ bolidu» — demǝk, iq kiyimlǝr bǝdǝngǝ qaplaxⱪinidǝk, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ wǝ sadiⱪliⱪ uningdin ⱨeq ayrilmaydu, uningƣa intayin yeⱪin bolidu.

■ 11:6 Yǝx. 65:25; Ⱨox. 2:20

■ 11:10 Rim. 15:12

□ 11:11 «Rǝb ikkinqi ⱪetim Ɵz hǝlⱪining saⱪlanƣan ⱪaldisini ⱪayturux üqün...» — «ikkinqi ⱪetim» — birinqi ⱪetimⱪi bolsa bǝlkim Babilda (miladiyǝdin ilgiriki 540-yili) bolidu. Biraⱪ Yǝxaya muxu yǝrdǝ ahirⱪi zamanlarda bolidiƣan bir «ⱪaytix» toƣrisida sɵzlǝydu. Bǝzi alimlar «birinqi ⱪetimⱪi» ⱪaytixmu dunyaning ⱨǝrⱪaysi jaylirida boluxi kerǝk, xunga Yǝxaya ikki «qong ⱪaytix» toƣruluⱪ bexarǝt ⱪilidu, dǝp ⱪaraydu. «Rǝb ... ⱪaldisini ... Asuriyǝ, Misir, Patros, Kux, Elam, Xinar, Hamat wǝ dengizdiki yiraⱪ arallardin ⱪayturux üqün Ɵz ⱪolini yǝnǝ uzartidu» — Asuriyǝ wǝ Misir axu dǝwrdiki ǝng küqlük dɵlǝtlǝr idi; Patros wǝ Kux Misirning jǝnubiy tǝripidǝ (ⱨazirⱪi Efiopiyǝ), Elam wǝ Xinar xǝrⱪ tǝripidǝ (Asuriyǝdin yiraⱪ), Hamat Iraⱪning ximal tǝripidǝ idi. Dengizdiki arallarƣa Ottura Dengizning ƣǝrbi arⱪiliⱪ ɵtkili bolidu. Demǝk, mǝyli küqlük, mǝyli ajiz dɵlǝtlǝr bolsun, ahirⱪi zamanda Huda Ɵz hǝlⱪini ⱨǝr tǝrǝptin qaⱪirip yiƣidu.

□ 11:13 «Əfraim» — Əfraim Israilning «ximaliy padixaⱨliⱪi»ƣa, Yǝⱨuda «jǝnubiy padixaⱨliⱪi»ƣa wǝkillik ⱪilidu.

□ 11:15 «Misirdiki dengizning «tili... Əfrat dǝryasi...» — muxu yǝrlǝrning ⱪǝyǝrdǝ ikǝnlikini bilix üqün hǝritini kɵrüng.

■ 11:16 Mis. 14:29

□ 12:2 «Yaⱨ Pǝrwǝrdigar mening küqüm wǝ nahxamdur...» — Muⱪǝddǝs Kitabning muxu tǝrjimisidǝ biz Hudaning «Yaⱨwǝⱨ» yaki «Jǝhowaⱨ» degǝn namini adǝttǝ «Pǝrwǝrdigar» dǝp tǝrjimǝ ⱪilduⱪ. «Yaⱨ» bolsa «Yaⱨwǝⱨ» degǝn bu namining ⱪisⱪartilƣan xǝklidur.

■ 12:3 Yⱨ. 7:37,38

■ 12:4 Yⱨ. 17:1,4,6,26

□ 13:1 «yüklǝngǝn wǝⱨiy» — ibraniy tilida «massa» degǝn bir sɵz bilǝnla ipadilinidu. U «adǝmni ⱪorⱪunqⱪa salidiƣan wǝⱨiy» ⱨǝm «pǝyƣǝmbǝrning zimmisigǝ yüklǝngǝn bir wǝzipǝ» degǝn ikki mǝnini ɵz iqigǝ alƣan boluxi mumkin. Muxu babtiki bexarǝtlǝr bǝlkim «ahirⱪi zamandiki Babil»ni kɵrsitixi mumkin. Biraⱪ 17-22-ayǝtlǝr ⱪǝdimki dunyadiki Babilning Pars imperiyǝsi tǝripidin wǝyran ⱪilinixida asasǝn ǝmǝlgǝ axurulƣan.

□ 13:2 «Ⱪaⱪas taƣ üstidǝ tuƣ kɵtürünglar...» — taƣ ⱪaⱪas-ⱪuruⱪ bolsa, tuƣ eniⱪ kɵrünidu. Tuƣning ɵzi jǝnggǝ qaⱪiridiƣan ixarǝttur.

□ 13:3 «mǝhsus talliƣanlirim» — degǝn sɵz ibraniy tilida «muⱪǝddǝslirim» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. «Muⱪǝddǝs» adǝttǝ «pak, Hudaƣa mǝnsup» degǝn mǝnidǝ. Biraⱪ muxu yǝrdǝ bǝlkim «Huda Ɵzining mǝhsus mǝⱪsiti üqün (mǝyli ɵzliri bilsun, bilmisun) ayrim ⱪilƣanlar» degǝn mǝnidǝ. Ayǝtning ikkinqi ⱪismida ohxaxla, muxu dunyadiki tǝkǝbbur adǝmlǝrni Huda Ɵz mǝⱪsitini bǝja kǝltürüx üqün, jümlidin ularning bir-birini yoⱪitix, xundaⱪla pütkül rǝzil dunyani ⱨalak ⱪilixi üqün ixlitidiƣanliⱪini bildüridu (11-ayǝtnimu kɵrüng).

□ 13:5 «yiraⱪ yurttin... kǝlgǝn» — demǝk, Pǝlǝstindin yiraⱪ kǝlgǝn. Muxu «dunyadiki ǝng ahirⱪi urux», Pǝlǝstindǝ wǝ Pǝlǝstin ǝtrapidiki taƣlar üstidǝ yüz beridiƣanliⱪi kɵrünidu. Huda ⱪorallirini «asmanning ⱪǝridinmu» qaⱪiridu — bu jǝnglǝrgǝ pǝrixtilǝrmu ⱪatnixidiƣan ohxaydu.

■ 13:6 Yo. 2:10, 31; 3:15; Yǝx. 2:12-22; 24:23; Am. 8:9; Mat. 24:29; Ros. 2:20; Wǝⱨ. 6:12-13

□ 13:8 «yüzliri... yalⱪundǝk ⱪizirip ketidu» — bǝlkim xǝrmǝndǝ bolƣanliⱪidin bolƣan.

■ 13:10 Əz. 32:7; Yo. 2:31; 3:15; Mat. 24:29; Mar. 13:24; Luⱪa 21:25

□ 13:12 «Ofirdiki altun» — Ofir rayonidiki altun intayin az uqraydiƣan, süpǝtlik altun dǝp ⱪarilatti.

□ 13:17 «Mana, Mǝn ularƣa ⱪarxi turuxⱪa Medialiⱪlarni ⱪozƣaymǝn...» — bexarǝtning temisi Babilliⱪlarƣa yenip kelidu. Yuⱪiriⱪi ayǝtlǝr (2-16), xübⱨisizki, pǝⱪǝt Babilnila ǝmǝs, bǝlki ahirⱪi zamandiki «Pǝrwǝrdigarning küni»diki pütün dunyani kɵrsitidu. Medialiⱪlar «...kümüxlǝr ... altunlar»ƣa ⱪiziⱪmaydu — demǝk, ularni ⱨujum ⱪilixtin tohtitix üqün pul berix kar ⱪilmaydu.

□ 13:18 «baliyatⱪuning mewisi» — ⱪorsaⱪtiki tɵrǝlmini yaki kiqik bowaⱪni kɵrsitidu.

□ 13:19 «Sodom wǝ Gomorra» — ⱪǝdimki zamandiki ikki rǝzil xǝⱨǝr. Huda ularni ot bilǝn wǝyran ⱪilƣan. «Yar.» 19-babni kɵrüng.

■ 13:19 Yar. 19:25; Yǝx. 1:9; Yǝr. 49:18; 50:40

■ 13:20 Yǝr. 50:39

□ 13:21 «ⱨuwlaydiƣan mǝhluⱪlar» — yaki «ⱨuwⱪux-müxükyapilaⱪlar». «ɵqkǝ jinlar» — muxu jinlar bǝlkim ɵqkǝ xǝklidǝ boluxi mumkin.

□ 14:1 «Pǝrwǝrdigar Yaⱪupⱪa rǝⱨimdillik kɵrsitidu, Yǝnǝ Israilni tallaydu ...» — oⱪurmǝnlǝr Tǝwrattiki «Yaritilix» degǝn ⱪisimni oⱪuƣan bolsa esidǝ bar boliduki, Huda ⱨǝzriti Yaⱪupning ismini «Israil»ƣa ɵzgǝrtkǝn. Yǝⱨudiy hǝlⱪi (Israillar) Yaⱪupning ǝwladliridin ibarǝt. Xunga «Yǝxaya» kitabida, «Yaⱪup» yaki «Israil» adǝttǝ Yǝⱨudiylar, yǝni Israil hǝlⱪini kɵrsitidu. Əgǝr tekist ⱨǝzriti Yaⱪup (Israil)ning ɵzini kɵrsǝtkǝn bolsa, izaⱨat berimiz.

■ 14:3 Ⱪan. 28:48

□ 14:8 «ⱪariƣaylar» wǝ «kedirlar» — xübⱨisizki, ⱨǝrhil padixaⱨlar yaki padixaⱨliⱪlarni kɵristidu. Kedir dǝrihi bolsa yoƣan, intayin qirayliⱪ dǝrǝh bolup, uluƣ padixaⱨlarni yaki padixaⱨliⱪlarni bildüridu.

□ 14:10 «Ularning ⱨǝmmisi (ɵlüklǝrning roⱨliri) sanga ⱪarap mundaⱪ dǝydu: — «Sening ⱨalingmu bizlǝrningkidǝk boxap kǝttimu?» — Hudaƣa etiⱪad ⱪilmiƣan, tǝⱨtisarada yatⱪan ɵlüklǝrning roⱨlirining ǝⱨwali muxu yǝrdǝ ayan ⱪilinidu. Ular bu alǝmdikilǝrgǝ ⱨeqⱪandaⱪ yardǝm berǝlmǝydu; qünki ularning ⱨali alliⱪaqan «boxap kǝtkǝn» bolidu.

□ 14:12 «I Qolpan, Sǝⱨǝr balisi, sǝn ⱪandaⱪ ⱪilip asmandin yiⱪilip qüxkǝnsǝn!» — muxu ayǝtlǝrdiki bexarǝtlǝrdǝ, kɵrüngǝn mǝnzirǝ Babil padixaⱨidin dǝjjal wǝ dǝjjalning kǝynidiki küq-yɵlǝnqüki bolƣan Xǝytanƣa yɵtkilidu. Dǝjjal bǝlkim kǝlgüsidǝ Babilning padixaⱨimu bolidu. Xǝytanning ǝslidǝ qirayliⱪ, küqlük, parlaⱪ bir pǝrixtǝ, yǝnǝ «Qolpan» bolƣanliⱪi kɵrünidu. Muxu ayǝtlǝrdimu yultuzlar wǝ pǝrixtilǝrning bir-biri bilǝn munasiwǝtlik bolƣanliⱪi kɵrünidu. «Sǝn yǝr yüzigǝ taxliwetilding!» — ibraniy tilida «sǝn yǝr yüzigǝ kesiwetilding».

□ 14:13 «jamaǝtning teƣida»... «ximal tǝrǝplǝrdǝ» — bǝlkim pǝrixtilǝrning samawi jamaitini yaki Israilning jamaitini bildüridu — demǝk, Xǝytan Hudaƣa mǝnsup bolƣan jamaǝtning tegixlik ibaditini ɵzigǝ ⱪaritiwelixⱪa ⱪiziⱪidu.

■ 14:13 Zǝb. 48:2

□ 14:14 «yultuzlar... bulutlar...» — 13- wǝ 14-ayǝttiki «yultuzlar» wǝ «bulutlar» bǝlkim pǝrixtilǝr, asmandiki samawi ⱪoxunlarni kɵrsitidu.

□ 14:18 «ⱪarangƣuluⱪtiki ɵz ɵyi» — ⱨǝm yǝr yüzidiki mazari ⱨǝm tǝhtisarada yatⱪan jaynimu kɵrsitidu.

□ 14:19 «ⱨangning tǝⱨtigǝ...» — ibraniy tilida «ⱨangning taxliriƣa».

■ 14:20 Ayup 18:19; Zǝb. 21:10; 37:28; 109:13

□ 14:21 «ular ornidin turup yǝr-jaⱨanni ixƣal ⱪilmaydu, yǝr yüzini xǝⱨǝrgǝ toxⱪuzuwetǝlmǝydu» — muxu sɵzlǝr tunji «Babil» xǝⱨiri, yǝni «Babil munari» jaylaxⱪan xǝⱨǝr bilǝn munasiwǝtlik. Ularning mǝⱪsiti ɵzlirining namini qong kɵrsitip, ɵz xǝⱨirini pütkül yǝz-zeminni baxⱪuridiƣan ⱪilixtin ibarǝt idi («Yar.» 11-babni kɵrüng).

■ 14:21 Mis. 20:5; Mat. 23:25

■ 14:22 Ayup 18:19; Zǝb. 21:10; 37:28

□ 14:23 «ⱨuwⱪux» — baxⱪiqǝ tǝrjimisi boluxi mumkin; u qoⱪum hilwǝt jaylarda turidiƣan bir janiwar.

■ 14:23 Yǝx. 34:11; Zǝf. 2:14

□ 14:25 «Ɵz zeminimda ... Ɵz taƣlirimda...» — Hudaning «Ɵz zemini», «Ɵz taƣliri» bolsa Israilning zemini Pǝlǝstindur.

■ 14:27 2Tar. 20:6; Ayup 9:12; Pǝnd. 21:30; Dan. 4:32

■ 14:28 2Pad. 16:20

□ 14:29 «yilanning yiltizidin zǝⱨǝrlik bir yilan qiⱪidu, uning nǝsli bolsa dǝⱨxǝtlik uqar yilan bolidu» — Aⱨaz ɵlgǝndǝ, Filistiylǝrning bǝx xǝⱨǝr ittipaⱪdixi Asuriyǝgǝ ⱪarxi Yǝⱨuda bilǝn bir ittipaⱪni bǝrpa ⱪilmaⱪqi bolidu. Xunga ular Yǝⱨudaning yengi padixaⱨi Ⱨǝzǝkiyaƣa ǝlqilǝrni ǝwǝtkǝn. Bexarǝt xu qaƣda berilgǝn (32-ayǝtni kɵrüng). Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr muxu bexarǝttǝ, ittipaⱪlixixni rǝt ⱪilix, pǝⱪǝt Pǝrwǝrdigarƣila tayinix kerǝk, demǝkqi (yǝnǝ 32-ayǝtni kɵrüng). «Tayaⱪ», yǝni «yilan» bǝlkim Aⱨazning ɵzi boluxi mumkin. Filistiyǝ Israilning zeminidin bir ⱪismini ixƣal ⱪilƣanidi. Aⱨaz padixaⱨ bǝlkim ular bilǝn axu zemin üstidin uruxⱪan boluxi mumkin (Tǝwrattiki «2Tar.» 28-babni kɵrüng). Uning oƣli Ⱨǝzǝkiya bolsa Filistiyǝgǝ taⱪabil turup Israilning zeminini ⱪayturuwalidu (Tǝwrattiki «2Pad.» 18-babni kɵrüng). Xunga Ⱨǝzǝkiya bǝlkim bexarǝttiki «zǝⱨǝrlik yilan» boluxi mumkin. «Dǝⱨxǝtlik uqar yilan» bolsa, ǝng hǝtǝrlik yilan bolup, kǝlgüsidǝ Israilni barliⱪ düxmǝnliridin toluⱪ ⱪutⱪuzidiƣan Mǝsiⱨni kɵrsitidu.

□ 14:30 «Ⱪalƣan ⱪismingmu u tǝrǝptin ɵltürülidu» — demǝk, ohxaxla aqarqiliⱪtin ɵltürülidu.

□ 14:31 «is-tütǝklik bir tüwrük ɵrlǝydu» — bǝlkim düxmǝn ⱪoxunliri purⱪiritidiƣan qang-tozanglarni kɵrsitixi mumkin. Muxu ayǝtning ibraniy tilidikisini qüxinix tǝs.

□ 14:32 «bu ǝlning ǝlqiliri» — Filistiylǝrning ǝlqiliri bolsa kerǝk.

■ 15:1 Yǝr. 48:1; Əz. 25:9; Am. 2:1

□ 15:2 «Mana u buthanisiƣa, Dibonƣa... qiⱪti» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «Mana u Bajit, Dibon degǝn jaylarƣa, ... qiⱪti». Muxu ayǝttǝ Yǝxaya Moabiylarning buthanilirida wǝ butⱪa qoⱪunidiƣan «egizlik»liridǝ dua ⱪilixlirining bikar bolidiƣanliⱪini kɵrsitidu. «ⱨǝmmǝ baxlar taⱪir kɵrünidu, jimiki saⱪallar kesilip qüxürüldi» — qaq qüxürüx wǝ saⱪal yulux ⱪattiⱪ ⱨǝsrǝt, puxayman ⱪilixni yaki matǝm tutuxnimu bildürǝtti.

■ 15:2 Yǝr. 48:37; Əz. 7:18

□ 15:6 «Ularning ⱪaqⱪunliri Zoarƣa ⱨǝm ǝglat-xeli-xijaƣa bǝdǝr ⱪaqidu (5-ayǝt) ...qünki Nimrimdiki sular ⱪurup ketidu...» — biliximizqǝ 5- wǝ 6-ayǝttiki xǝⱨǝrlǝr (Zoar, Nimrim ⱪatarliⱪlar) Moabning jǝnubiy tǝripidǝ. Ar, kir, Nebo, Mǝdǝba bolsa ximaliy tǝripidǝ. Ⱪariƣanda bolidiƣan ⱨujum ximal tǝrǝptin kǝlgǝqkǝ, ular jǝnubiy tǝrǝpkǝ ⱪaqidu. Asuriyǝ Moabƣa ikki ⱪetim ⱨujum ⱪildi, miladiyǝdin ilgiriki 715- wǝ -711-yilida.

□ 15:9 «Dimon» — bǝlkim «Dibon» (1-ayǝt) bilǝn ohxax boluxi mumkin, yǝrliklǝr Dibonni bǝlkim «Dimon» dǝp atixi mumkin. «xir» — kǝlgüsidǝ Moabⱪa tajawuz ⱪilidiƣan (1) Asuriyǝ padixaⱨini yaki (2) Babil padixaⱨini kɵrsitidu.

□ 16:1 «ƣǝllǝ-paraⱪ ⱪozisi» — Moabdikilǝr Dawut padixaⱨning waⱪtidin baxlap Israilƣa beⱪinip kǝlgǝn, xundaⱪla ularning ⱨimayisigǝ igǝ bolup kǝlgǝn. Ular beⱪinƣanliⱪini bildürüx üqün ⱨǝr yili ⱪozilarni ǝwǝtkǝn. Keyin ular beⱪinixni rǝt ⱪilƣan (Tǝwrattiki «2pad.» 3-babni kɵrüng). Xunga bexarǝtning mǝnisi, ularƣa: — «Silǝr Yǝⱨudaƣa yǝnǝ beⱪinixinglar kerǝk; «ⱪoza»ni ǝwǝtixinglar bilǝn Israilning baxpanaⱨliⱪiƣa igǝ bolisilǝr» degǝn bir nǝsiⱨǝt, yaki bolmisa ɵz-ɵzlirigǝ degǝn bir sɵzmu boluxi mumkin. Əmǝliyǝttǝ (5- ⱨǝm 6-ayǝtkǝ ⱪariƣanda) ular ahirda tǝkǝbburluⱪtin xundaⱪ ⱪilmiƣan. «Sela» bolsa ⱪoyliri kɵp bir rayon idi.

□ 16:2 «Moab ⱪizliri Arnon dǝryasining keqikliridǝ alaⱪzadǝ yüridu» — Arnon dǝryasi Moab bilǝn Israilning ortaⱪ qegrisi idi. Moab ⱪizliri baxpanaⱨ izdǝp Israilƣa ɵtmǝkqi. Hǝritini kɵrüng.

□ 16:4 «I Zion ⱪizi, ... ⱪoƣlanƣanlarni axkarilap ⱪoymiƣaysiz!» — bu sɵzlǝr qoⱪum Moab bǝglirining Ziondin baxpanaⱨliⱪ sorixini kɵrsitidu. «...Mening Moabdiki musapirlirimni ɵzingiz bilǝn billǝ turƣuzƣaysiz, ... baxpanaⱨ bolƣaysiz!» — muxu sɵzlǝr (yǝnǝ 3- wǝ 4- ayǝtning birinqi yerimi) bǝlkim Moabning ǝlqilirining (Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr bexariti bilǝn aldin’ala eytⱪan) sɵzliridur. Ular ⱪoƣlanƣanlar üqün Israildin baxpanaⱨliⱪ soraydu. 4-ayǝtning ikkiniqi yerimi wǝ 5-ayǝt bǝlkim Hudaning (Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ) bǝrgǝn jawabi. Demǝk, Israil Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ Moab üqün baxpanaⱨ bolidu (biraⱪ Moab tǝkǝbburluⱪidin Hudaning iltipatini rǝt ⱪilidu — tɵwǝndiki 5-14-ayǝtlǝrni kɵrüng).

□ 16:5 «Ɵtünüxünglar toƣra, qünki ǝzgüqi yoⱪilidu, ⱨalakǝt yoⱪ bolidu, ǝzgüqilǝrning ⱨǝmmisi zemindin yoⱪilidu» — bu sɵzlǝr, xübⱨisizki, Hudaning Moab bǝglirigǝ bǝrgǝn wǝdisidur. «Ɵtünüxünglar toƣra» degǝn sɵz ibraniy tekistidǝ yoⱪ. Biraⱪ bizningqǝ «qünki» degǝn sɵz muxularning mǝnisini iqigǝ alidu. Huda Moabning ɵzidin baxpanaⱨliⱪni ɵtünüxini ⱪarxi alididiƣanliⱪini Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ bildüridu. Əpsuski, ular tǝkǝbburluⱪtin rǝt ⱪilidu. (6-14-ayǝtlǝrni kɵrüng). «Dawutning qediri» — kǝlgüsi Israilƣa wǝ alǝmgǝ bolidiƣan Mǝsiⱨ-Padixaⱨ qoⱪum Dawutning jǝmǝtidin bolidu. «Dawutning qediri» ǝslidǝ Yerusalemda tikilip muⱨim bir ibadǝt ornini («2Sam.» 6:18), yaki Dawutning ɵz ɵyini kɵrsǝtsǝ kerǝk.

■ 16:5 Yǝx. 9:6; Dan. 7:14, 27; Mik. 4:7; Luⱪa 1:33

■ 16:6 Yǝr. 48:29, 30

□ 16:7 «Kir-Ⱨarǝsǝt» — 12-ayǝttǝ «Kir-Ⱨǝrǝs»mu dǝp atilidu. «kixmix poxkalliri» — «Ⱨox.» 3:1ni kɵrüng. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «ulliri».

□ 16:8 «Yaazǝr» — Moabning ximaliy qegrasining nerisidiraⱪ, xǝrⱪ tǝripi «qɵl-dalalar», ƣǝrb tǝripi «(Ɵlük) Dengiz». Demǝk, Moab hilwǝt jay bolƣini bilǝn heli yiraⱪlarƣa tǝsiri bolƣan bir mǝmlikǝtkǝ aylanƣan.

■ 16:8 Yǝr. 48:32, 33

□ 16:9 «Xunga Mǝn Yaazǝrning zar-yiƣisi bilǝn billǝ Sibmaⱨning üzüm teli üqün yiƣlaymǝn» — 10-ayǝttiki sɵzligüqi Huda bolƣanikǝn («Mǝn ..tohtitimǝn...»), 9-ayǝttiki sɵzligüqimu xübⱨisizki Hudaning Ɵzidur. Bu adǝmni ⱨǝyran ⱪalduridu. Huda Yaazǝrdikilǝrni jazalaydu; xuning bilǝn ular Sibmaⱨdiki yoⱪap kǝtkǝn üzümzarlar üqün yiƣlaydu. Huda ularni jazalaxi bilǝn tǝng Ɵzimu ⱪayƣuridu. «ⱨosulung üstigǝ tǝntǝnǝ bir sada yangritilidu» — adǝttǝ ⱨosul alƣanda huxalliⱪtin warⱪiraxlar bolidu, ǝlwǝttǝ. Biraⱪ muxu yǝrdǝ, düxminining ƣǝlibisidin keyinki tǝntǝnǝ warⱪiraxlar kɵrsitilidu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «... Ⱨosulungƣa bolƣan tǝntǝnǝ sadasi yangraxtin tohtidi».

■ 16:9 Yǝr. 48:32

□ 16:10 «Dǝssigüqilǝr» — üzüm xarabi qiⱪirix üqün üzümlǝrni kɵlqǝkkǝ ⱪoyup dɵssǝydiƣan adǝmlǝr.

■ 16:12 Ⱪan. 32:37, 38, 39

□ 16:14 «mǝdikar ⱨesabliƣandǝk...» — mǝdikar ixligǝn waⱪitni intayin toƣriliⱪ bilǝn ⱨesablaydu, ǝlwǝttǝ — demǝk, muxu «üq yil», kǝmmu ǝmǝs, artuⱪmu ǝmǝs dǝl üq yilni bildüridu.

□ 17:3 «Ular «Israilning xɵⱨriti»dǝk yoⱪ bolidu» — sɵzmusɵz tǝrjimǝ ⱪilƣanda, «Ular Israilning xɵⱨritidǝk bolidu». Oylaymizki, muxu sɵz kinayilik gǝp bolup: — «xɵⱨriti yoⱪ» degǝnlik (4-ayǝtni kɵrüng). Bǝzi alimlar, kǝlgüsidǝ Israilning xɵⱨriti ǝsligǝ kǝltürülidu, xunga Dǝmǝxⱪningmu xɵⱨriti bolidu, dǝp ⱪaraydu.

□ 17:5 «Ularning ⱨali bolsa ormiqi buƣday orƣandin keyin, yǝni biliki bilǝn yiƣip orƣandin keyin, ... ⱪalƣini yoⱪ deyǝrlik bolidu» — demǝk, ormiqi ǝgǝr bilikini ixlitip orsa, naⱨayiti az baxaⱪlar ⱪelip ⱪalidu; Rǝfayim (Rǝfayiylarning) jilƣisi Yerusalemning jǝnub tǝripidǝ, u yǝrgǝ kǝmbǝƣǝllǝr berip ormiqilar ⱪaldurƣan buƣdayni terǝtti; ǝlwǝttǝ tǝrgǝndin keyin ⱪalƣan buƣday «yoⱪ deyǝrlik» bolidu; Hudaning jazasi bilǝn Əfraimning adǝmliri, xɵⱨriti, ⱨǝmmisi ohxaxla «yoⱪ deyǝrlik» bolidu. Muxu balayi’apǝtlǝr Asuriyǝ imperiyǝsining birnǝqqǝ ⱪetimliⱪ tajawuzliri bilǝn ularning bexiƣa kǝldi. Ahirida Asuriyǝ Əfraimdiki kɵp aⱨalini sürgün ⱪildi (miladiyǝdin ilgiriki 722-yili).

□ 17:8 «Ular ɵz ⱪurbangaⱨliriƣa... nǝ «Axǝraⱨ»larƣa nǝ «kün tüwrükliri»gǝ ⱨeq ümid baƣlimaydu» — muxu ayǝttiki ⱪurbangaⱨlar wǝ «kün tüwrükliri», xübⱨisizki, butlarƣa qoⱪunuxta ixlitidiƣan nǝrsilǝr. «Axǝraⱨlar» degǝn butlar bǝlkim butpǝrǝslikkǝ beƣixlanƣan dǝrǝhliklǝr idi. Dǝrǝhlǝr bǝlkim «ayal mǝbud» xǝklidǝ oyulƣan yaki nǝⱪixlǝngǝn bolsa kerǝk. Adǝmlǝrning hiyallirida, muxu mǝbud «zeminni munbǝtlik ⱪilarmix» wǝ «ayallarni tuƣumqan ⱪilarmix». Bularƣa qoⱪunux adǝtlirining ⱨǝrhil jinsiy ǝhlaⱪsizliⱪ bilǝn munasiwiti bar idi. Xu sɵzlǝrgǝ ⱪariƣanda az bir ⱪisim Əfraimdikilǝr Hudaƣila ümid-ixǝnq baƣlaydu. Bexarǝtning bir ⱪetimliⱪ ǝmǝlgǝ axuruluxini «2Tar.» 30-31-babtin, 34:9-ayǝttinmu kɵrgili bolidu.

□ 17:9 «ǝslidiki Israillarning aldida qatⱪalliⱪⱪa wǝ taⱪir taƣlarƣa aylandurulƣan harabǝ xǝⱨǝrlǝrdǝk...» — muxu kona «harabǝ xǝⱨǝrlǝr», Yǝxua pǝyƣǝmbǝrning yetǝkqilikidǝ, Israillar Hudaƣa tayinip zeminni ixƣal ⱪilƣanda wǝyran ⱪilinƣanidi. Xu harabǝ kona xǝⱨǝrlǝr ularƣa Hudaƣa tayinix kerǝklikini ǝslitixi kerǝk idi.

□ 17:10 «Xunga sǝn «sǝrhil» ɵsümlüklǝrni tikip ⱪoyƣining bilǝn, wǝ yaⱪa yurttiki üzüm tallirini tikkining bilǝn,...» — muxu ayǝttiki «ɵsümlüklǝr» hurapiyliⱪ bilǝn tikilgǝn, adǝmni bay ⱪilidiƣan yaki rawaj tapⱪuzidiƣan «seⱨriy ɵsümlüklǝr»mix.

□ 17:11 «Ⱨosuliƣa erixkǝn künidǝ, u pǝⱪǝt bir patman dawaliƣusiz ⱪayƣu-ⱨǝsrǝt bolidu, halas!» — pütkül ayǝtning baxⱪa birnǝqqǝ hil tǝrjimisi boluxi mumkin.

■ 17:13 Ayup 21:18; Zǝb. 1:4; 35:5; 83:13-15; Ⱨox. 13:3

□ 18:1-2 «Aⱨ, Efiopiyǝ dǝryalirining boyliridiki ⱪanatlarning wiȥildiƣan awazliri bilǝn ⱪaplanƣan yǝr-zemin!» — miladiyǝdin ilgiriki 715-yili, Efiopiyǝning padixaⱨi Pianⱪi Misirni ixƣal ⱪilip yengi bir sulalini (Misirdiki 25-sulalǝ) bǝrpa ⱪilƣandin keyin, Asuriyǝ imperiyǝsigǝ ⱪarxi bir ittipaⱪni xǝkillǝndürüx ümididǝ, ottura xǝrⱪtiki barliⱪ dɵlǝtlǝrgǝ ǝlqilǝrni ǝwǝtti. Muxu babta Yǝxaya ǝlqilǝrning aldiƣa kelip, ularni ⱪayturmaⱪqi bolup, yuⱪiriⱪi hǝwǝrni yǝtküzidu. «I yǝl tapan hǝwǝrqilǝr, egiz boyluⱪ ⱨǝm siliⱪ terilik bir ǝlgǝ, ...zemini dǝryalar tǝripidin bɵlüngǝn, küqlük, tajawuzqi bir ǝlgǝ ⱪaytip beringlar!» — Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr ǝlqilǝrni ɵz dɵlitigǝ (Efiopiyiliklǝr egiz boyluⱪ, siliⱪ terilik, ǝxǝddiy bir hǝlⱪ idi) ⱪaytixni dǝwǝt ⱪilidu. U ular arⱪiliⱪ yǝnǝ, kǝlgüsidǝ pütkül dunya Pǝrwǝrdigarƣa boysunidu, dǝp jakarlimaⱪqi. Xuning bilǝn tǝng, u Yerusalemdikilǝrgǝ muxu ittipaⱪning paydisizliⱪini, Pǝrwǝrdigarƣa tayanmisa ⱨǝmmǝ ixlirining ⱪuruⱪ bolidiƣanliⱪini dǝwatidu, ǝlwǝttǝ.

□ 18:3 ... «tuƣ» ... «kanay» — bularning nemini bildüridiƣanliⱪini bilix üqün, 11-bab ⱨǝm 27-babni kɵrüng. «Tuƣ» ⱨǝm ⱪutulux bǝlgisi ⱨǝm dunyadiki ǝng ahirⱪi urux bilǝn munasiwǝtlik. kanay Hudaning ɵz ⱪowmini ɵzigǝ qaⱪirixⱪa ixlitilidu.

□ 18:4 «Mǝn tinqliⱪta turimǝn, nur üstidǝ yalildap turƣan issiⱪtǝk, issiⱪ ⱨosul mǝzgilidiki xǝbnǝmlik buluttǝk, Ɵz turalƣumda kɵzitimǝn» — issiⱪ ⱨǝm xǝbnǝm gaⱨida kɵrünmigini bilǝn, ularning ⱨosulƣa bolƣan tǝsiri naⱨayiti küqlüktur. Hudamu ohxaxla daim «tinq» ⱨǝm kɵrünmǝydu; u ⱨeqnemini demigǝndǝk yaki ⱪilmiƣandǝk turidu. Bu dunyadiki nurƣun ixlar hudasiz ⱪilinƣandǝk bolƣini bilǝn (demǝk, Hudaning küq-ⱪudriti xu ixlarƣa kerǝk ǝmǝstǝk turƣini bilǝn), Huda ⱨaman Ɵz hǝlⱪi bilǝn billǝ bolidu, ⱨǝmmǝ ixlarning arⱪisida turidu ⱨǝm bǝlgilǝngǝn waⱪitta ⱪolini sozidu (5- ⱨǝm 6-ayǝtni kɵrüng).

□ 18:5 «Ⱨosul elix aldida, ... qeqǝklǝr üzüm bolƣanda, U putiƣuqi piqaⱪlar bilǝn bihlarni kesip, ⱨǝm xahlirini kesip taxlaydu» — demǝk, muxu dunyadiki ⱨɵkümdarlar «Ⱨosul, yǝni dunyadiki barliⱪ ǝl-yurtlar bizningki» degǝndǝ, Huda tuyuⱪsiz ⱨǝmmisini ularning ⱪolidin elip taxlap ularni yǝrgǝ ⱪaritip ⱪoyidu.

□ 18:6 «... Alƣur ⱪuxlar ulardin ozuⱪlinip yazni ɵtküzidu, yǝr yüzidiki ⱨaywanlar ular bilǝn ⱪixni ɵtküzidu» — bu ix waⱪitliⱪ ǝmǝs, bǝlki Hudaning muxu dunyadiki ⱨɵkümdarlardin ⱨoⱪuⱪni tartiwelip, ularning urux-jedǝllirini ahirlaxturup, dunyadiki ⱨaywanlarƣa tügimǝs aramliⱪ beridiƣanliⱪini bildüridu.

□ 18:7 «Xu künidǝ ... Pǝrwǝrdigarƣa bir sowƣat elip kelinidu... Pǝrwǝrdigarning nami bolƣan jayƣa, yǝni Zion teƣiƣa elip kelinidu» — demǝk, Efiopiyǝliklǝr Hudani tonuydu ⱨǝm Hudaƣa ⱪilƣan ibaditi ⱪobul ⱪilinidu. Xübⱨisizki, ular muxu yǝrdǝ ɵzila ǝmǝs, bǝlki dunyadiki barliⱪ millǝtlǝrgǝ wǝkil bolup, Pǝrwǝrdigarƣa beⱪinidu.

□ 19:4 «mǝn Misirliⱪlarni rǝⱨimsiz bir ⱨɵkümranning ⱪoliƣa tapxurimǝn...» — muxu bexarǝtni bǝlkim awwal Efiopiyǝlik Pianⱪi (miladiyǝdin ilgiriki 715-yili), Asuriyǝlik Sargon (20-babni kɵrüng), Asuriyǝlik Sǝnnaherib wǝ yaki keyinki Pars padixaⱨliri Kambisis (miladiyǝdin ilgiriki 525-yili), andin Ataksǝrksis (III) «Oⱪus» ⱪatarliⱪlar (miladiyǝdin ilgiriki 343-yili) tǝripidin ǝmǝlgǝ axurulƣan idi.

□ 19:5 «sular «dengiz»din yoⱪaydu» — muxu yǝrdǝ «dengiz» Nil dǝryasini kɵrsitidu.

□ 19:11 «Pirǝwn» — Misir padixaⱨlirining dǝwr-dǝwrgiqǝ ixlǝtkǝn unwani. «Mǝn bolsam... ⱪǝdimki padixaⱨlarning nǝslidurmǝn!» — Misirning ɵrp-adǝtliri boyiqǝ, padixaⱨning mǝsliⱨǝtqilirining ⱨǝmmisi yuⱪiri tǝbiⱪilik yaki padixaⱨ jǝmǝtidin boluxi kerǝk idi.

□ 19:13 «Mǝmfis» — yaki «Nof». «Misir ⱪǝbililirining «burjǝk tax»liri» — bǝlkim Misir jǝmiyitidiki mɵtiwǝrlǝrdur.

□ 19:15 «Bax, ⱪuyruⱪ, palma xehi, ⱪomux» — bǝlkim Misir jǝmiyitidiki ⱨǝrhil tǝbiⱪidiki adǝmlǝrni bildüridu.

■ 19:15 Yǝx. 9:13

□ 19:18 «Ⱪanaanning tili» — «Ⱪanaan» Pǝlǝstin, yǝni Israilning zemini, ⱨazirⱪi «Israiliyǝ»ni kɵrsitidu. Xunga ular ibraniy tilini sɵzlixidu.

■ 19:18 Ⱪan. 10:20; Yǝr. 12:16

□ 19:20 «Bular .. Pǝrwǝrdigarƣa ⱨǝm bǝlgǝ ⱨǝm xaⱨit bolidu; qünki ǝzgüqilǝr tüpǝylidin ular Pǝrwǝrdigarƣa nalǝ kɵtürgǝn bolidu; u ularni ǝrkinlikkǝ qiⱪiridiƣan bir ⱪutⱪuzƣuqi ⱨǝm ⱪoƣdiƣuqini ǝwǝtidu...» — (18-22-ayǝtlǝr) — Muxu ayǝtlǝrdiki bexarǝt bǝlkim ahirⱪi zamanda ǝmǝlgǝ axurulidu. Bǝzi alimlar bexarǝtlǝr miladiyǝdin ilgiriki 4-1-ǝsirlǝrdǝ «ⱪismǝn ǝmǝlgǝ axurulƣan» dǝp ⱪaraydu. Xu zamanlarda Misir nurƣun Yǝⱨudiy musapirlarni ⱪobul ⱪilip, ularƣa Misirning qegrisiƣa yeⱪin jayda yengi bir ibadǝthanini ⱪuruxⱪa yol ⱪoydi wǝ ⱨǝtta uni ⱪuruxⱪa yardǝm bǝrdi. Miladiyǝdin keyin Misirdiki mǝsiⱨiy jamaǝtlǝrmu naⱨayiti kɵp bolƣan.

■ 19:21 Mal. 1:11

□ 19:23 «Xu küni Misirdin Asuriyǝgǝ mangidiƣan, egiz kɵtürülgǝn tüz yol eqilidu...» — muxu yol ⱨeliⱨǝm mǝwjut. Biraⱪ Israil ⱨǝm Misir wǝ Suriyǝlǝr otturisidiki munasiwǝt yahxi bolmiƣaqⱪa, yol uzundin buyan etiklik ⱨalǝttǝ turmaⱪta.

□ 19:25 «Hǝlⱪim bolƣan Misirƣa, Ɵz ⱪolumning ijadi bolƣan Asuriyǝgǝ wǝ Ɵz mirasim bolƣan Israilƣa bǝht yar bolsun!» — pikrimizqǝ muxu bexarǝtning (1-25-ayǝtlǝrning) ahirⱪi ⱪismi («xu küni Misirdikilǝr ⱪiz-ayallarƣa ohxap ⱪalidu...» yǝni 16-ayǝttin baxlap) tehi ǝmǝlgǝ axurulmiƣan. Yǝxayaning dǝwridikilǝr üqün, bu bexarǝt ularning Misirƣa ⱪoxuluxⱪa bolmaydiƣanliⱪini bildürgǝn; bundaⱪ ⱪilix Pǝrwǝrdigarƣa ixǝnmǝslikkǝ barawǝr. Bexarǝttǝ, ular Misirƣa ǝmǝs, bǝlki Misir ɵzlirigǝ beⱪindi bolidu, deyilidu. Ahirda Huda Misirliⱪlarni Israillar ⱪorⱪidiƣan Asuriyǝliklǝr bilǝn billǝ Ɵzigǝ, xundaⱪla Israilƣa beⱪinduridu.

□ 20:1 «Asuriyǝning sǝrdari bolƣan «Tartan» Axdod xǝⱨirigǝ kelip muⱨasirǝ ⱪilƣan yili» — miladiyǝdin ilgiriki 715-yili Filistiylǝrning bir paytǝhti bolƣan Axdod Misirning ⱪutritixi bilǝn Asuriyǝ imperiyǝsidiki asarǝtlǝrni buzup isyan kɵtürdi. Ikki yil iqidǝ ular yǝnǝ mǝƣlup boldi. Misir tohtimay ularni ⱪutritip, ⱪoralliⱪ yardǝm berixni wǝdǝ ⱪilip, ǝlqilǝrni Moabⱪa, Edom ⱨǝm Yǝⱨudaƣa ǝwǝtti, Asuriyǝ imperiyǝsigǝ ⱪarxi bir ittipaⱪni otturiƣa qiⱪarmaⱪqi boldi. Biraⱪ miladiyǝdin ilgiriki 711-yili Asuriyǝ imperiyǝsi Axdod xǝⱨirini ixƣal ⱪildi. Misir ularƣa ⱨeq yardǝm ⱪilmidi. Huda Yǝxaya arⱪiliⱪ Israilƣa hudasiz, tayanqisiz Misirƣa tayinixning toƣra ǝmǝslikini ⱨǝm mundaⱪ ⱪilixning biⱨudǝ ix ikǝnlikini kɵrsitidu.

□ 20:2 «Xu qaƣda Pǝrwǝrdigar Amozning oƣli Yǝxaya arⱪiliⱪ sɵz ⱪilƣanidi..» — muxu 20-babtiki bexarǝt naⱨayiti ⱪisⱪa waⱪit iqidǝ ǝmǝlgǝ axurulƣan. Bexarǝtning ǝmǝlgǝ axurulixini kɵrgǝn kixilǝr yuⱪiriⱪi 19-babtiki ahirⱪi zamanlarni kɵrsitidiƣan (Asuriyǝ wǝ Misir toƣruluⱪ) bexarǝtning ahirida muⱪǝrrǝr ǝmǝlgǝ axurulidiƣanliⱪidin ⱨeq guman ⱪilmasliⱪi kerǝk. «Pǝrwǝrdigar ... uningƣa: — «Qatriⱪingdin bɵz iq tambilingni seliwǝt...» degǝnidi. U xundaⱪ ⱪildi; yalingaq wǝ yalang ayaƣ mengip yürdi» — buningdin kɵrüxkǝ boliduki, Yǝxaya adǝttǝ bɵz kiyim kiyip yüridiƣan boluxi mumkin. Yǝxayaning ⱨǝⱪiⱪǝtǝn «ⱪipyalingaq» yaki pǝⱪǝt «kaltǝ ixtanliⱪ» ikǝnlikigǝ bir nemǝ deyix tǝs.

□ 20:4 «Misirliⱪ ǝsirlǝr wǝ efiopiyǝlik sürgünlǝr yax bolsun, ⱪeri bolsun... kasisi oquⱪ ⱨalda Asuriyǝ padixaⱨi tǝripidin ... yalap epketilidu» — xu bexarǝt bǝlkim 701-yili, yǝni Asuriyǝ bilǝn Misir soⱪuxⱪan Əltǝkǝⱨ degǝn yǝrdǝ bolƣan jǝngdǝ ǝmǝlgǝ axurulƣan. Asuriyǝ Misirdiki ⱨǝm Efiopiyǝdiki nurƣun ǝsirlǝrni epkǝtkǝn.

□ 20:6 «bu dengiz boyidikiliri — Filistiyǝliklǝr ⱨǝm Yǝⱨudaliⱪlarni kɵrsitidu.

□ 21:1 «Dengizning qɵl-bayawini» — Babilni kɵrsitidu (9-ayǝtni kɵrüng). «Dengiz» bolsa, muxu yǝrdǝ Babil xǝⱨiri jaylaxⱪan, naⱨayiti kǝng Əfrat dǝryasini kɵsitidu. Əmdi nemixⱪa «dengizning qɵl-bayawini» deyilidu? Yǝxaya bǝlkim Babilni kinayilik gǝp bilǝn mazaⱪ ⱪilidu; Babil katta, büyük xǝⱨǝr bolƣini bilǝn, ⱨǝⱪiⱪǝt jǝⱨitidin yaki mǝnggülük roⱨiy bayliⱪlar jǝⱨitidin eytⱪanda naⱨayiti bir qɵl-bayawan, halas.

□ 21:2 «Hain hainliⱪ ⱪiliwatidu... bulangqiliⱪ ⱪiliwatidu» — xübⱨisizki, Babilning üzlüksiz ⱪiliwatⱪan ⱪilmixlirini kɵrsitidu. «I Elam, ornungdin tur, qiⱪ! Media, muⱨasirǝ ⱪilip ⱪorxiwal!» — ikki imkaniyǝt bar. Muxu bexarǝt yaki miladiyǝdin ilgiriki 689-yili Asuriyǝ imperatori Sǝnnaheribning Babilƣa besip kirip wǝyran ⱪilƣanliⱪini yaki miladiyǝdin ilgiriki 539-yili Parslar wǝ Medialar Ⱪorǝx imperatorining baxqiliⱪida besip kirgǝnlikini kɵrsitidu. Əgǝr birinqi xǝrⱨ toƣra bolsa, u qaƣda «Elam ornungdin tur, qiⱪ! Media, muⱨasirǝ ⱪilip ⱪorxiwal!» degǝn sɵzlǝrni Babil padixaⱨi Merodaⱪ-Baladan ɵz ittipaⱪdaxliri Elam wǝ Mediaƣa eytⱪan, bu sɵzlǝr «Asuriyǝgǝ ⱨujum ⱪil!» degǝn mǝnidǝ bolƣan bolidu. U qaƣda Asuriyǝning imperatori Sǝnnaherib mǝƣlup bolƣan. Keyin u ⱪaytidin ⱨujim ⱪilip Babilni ixƣal ⱪildi. Xu qaƣda u Babilni pütünlǝy wǝyran ⱪilip, ularning ⱨǝmmǝ butlirinimu qeⱪip parǝ-parǝ ⱪildi. Ikkinqi xǝrⱨ toƣra bolsa, muxu sɵzlǝr Ⱪorǝx ɵzining ⱪoxunliriƣa degǝn gǝp bolidu (Babilƣa ⱨujum ⱪil!). Bizningqǝ bolsa bexarǝt Ⱪorǝxningki muxu ⱨujumini kɵrsitidu; biraⱪ ikki ⱪetimliⱪ ixƣal ⱪilixning ⱨǝmmisidǝ ohxaxla Yǝxayaning kɵrsǝtkǝn kɵrsǝtmisi, yǝni «Babilƣa ixǝnmǝnglar ⱨǝm tayanmanglar!» degini tǝkitlinidu. «Uning sǝwǝbidin kɵtürülgǝn ⱨǝmmǝ nalǝ-pǝryadlarni tügitiwǝttim» — bu ǝlwǝttǝ Hudaning sɵzi boluxi kerǝk. Demǝk, Babilning hainliⱪi, tajawuzqiliⱪ ⱪilip olja alƣanliⱪi, adilsizliⱪi, rǝⱨimsizliki ⱪatarliⱪlar tüpǝylidin halayiⱪ ⱪattiⱪ nalǝ-pǝryadlarni kɵtürgǝnidi; Huda ularning nalǝ-pǝryadliriƣa Hhatimǝ beridu; qünki U Babilning ɵzini tügǝxtürgǝnidi.

□ 21:3 «Xunga iq-baƣrim aƣriⱪ-azab bilǝn toldi, ... angliƣinimdin parakǝndǝ boldum» — bu sɵzlǝr ǝlwǝttǝ pǝyƣǝmbǝrning ɵziningki boluxi kerǝk. Baxⱪa birhil tǝrjimisi «Mǝn azabtin tolƣinip ⱪariyalmidim; parakǝndiqiliktin ⱨeqnemini angliyalmidim». Bir jǝⱨǝttin Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr muxu kɵrünüxtǝ mǝlum bir xǝⱨǝrning Huda tǝripidin jazalinixini kɵridu, xundaⱪla bǝk azablinidu. Biraⱪ baxⱪa bir jǝⱨǝttin wǝ baxⱪa bir dǝrijidǝ, Babil xǝⱨiri pütkül dunyaƣa wǝkil bolsa, u Hudaning ⱪiyamǝt künidǝ gunaⱨning ɵzini ⱪandaⱪ dǝⱨxǝtlik jazalixini kɵridu, xundaⱪla intayin azablinidu. Xübⱨisizki, muxu bexarǝttin eliximiz kerǝk bolƣan sawaⱪ dǝl muxudur.

□ 21:4 «Mǝn zoⱪ alidiƣan keqǝ» — buni qüxinix tǝs; bǝlkim Huda Yǝxayaƣa xu kɵrünüxni kɵrgüzgǝn keqidǝ u ayali bilǝn billǝ muⱨǝbbǝtlǝxmǝkqi boldimikin.

■ 21:4 Ayup 7:3

□ 21:5 «Ular dastihan wǝ gilǝm-kɵrpilǝrnimu salidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «Dastihan selinglar, bir kɵzǝtqi ⱪoyunglar». «ⱪalⱪan maylanglar!» — birhil urux tǝyyarliⱪi. Ⱪalⱪan maylansa ⱪiliq-nǝyzilǝr uningdin teyilip ketǝtti. Xunga Yǝxaya muxu ayǝttǝ bǝlkim, Babilliⱪlar ziyapǝttǝ olturƣinida, düxmǝnning ⱪoxunliri yolƣa qiⱪip yürüx ⱪiliwatⱪanliⱪini kɵrsitidu; xunga ziyapǝtning orniƣa, urux tǝyyarliⱪi ⱪilixⱪa toƣra kelǝtti, dǝp bexarǝt beridu. Keyinki (6-10) ayǝtlǝrnimu kɵrüng. Babilliⱪlarning ziyapǝtkǝ ⱪatnixixⱪa intayin amraⱪliⱪining dangⱪi qiⱪⱪanidi. Miladiyǝdin ilgiriki 539-yili, Babil ordisidikilǝr katta ziyapǝttǝ bihud olturƣan bir keqidǝ, Babil xǝⱨiri Medialiⱪlar tǝripidin ixƣal ⱪilindi (Tǝwrattiki «Daniyal» 5-babni kɵrüng).-

□ 21:6 «ǝyni boyiqǝ eytidiƣan bir kɵzǝtqi» — demǝk, ixǝnqlik adǝm. Babilliⱪlar bihudlixip olturƣanliⱪi tüpǝylidin, Huda bǝlkim Yǝxayaƣa kinayǝ ⱪilip, ular üqün bir kɵzǝtqini bǝlgilǝp ⱪoyux kerǝk, demǝkqi. Bu «hiyaliy kɵzǝtqi»ning hǝwǝrliri 7-9-ayǝtlǝrdǝ hatirilinidu.

□ 21:7 «U jǝng ⱨarwilirini, jüp-jüp atliⱪ ǝskǝrlǝrni,... kɵrgǝndǝ,..» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «Bir ⱪoxun atliⱪ ǝskǝr jüp-jüp atlar bilǝn,... kɵrgǝndǝ,...». «jǝng ⱨarwilirini tɵgilǝr bilǝn kɵrgǝndǝ,...» — Pars imperatori Ⱪorǝx jǝng ⱪilƣanda tɵgilǝrni düxmǝn ⱪoxunliri iqigǝ ⱨǝydiwetip, ⱪalaymiⱪanqiliⱪ qiⱪiratti. U birinqi bolup axundaⱪ taktikini ixlǝtkǝn.

□ 21:8 «Rǝb, mǝn kɵzǝt munarida üzlüksiz kün boyi turimǝn, Ⱨǝr keqidǝ kɵzǝttǝ turimǝn» — bu sɵzgǝ ⱪariƣanda, Babilning wǝyran ⱪilinixini ümid ⱪilidiƣanlar uzunraⱪ waⱪit kütüxi kerǝk bolidu. «Rǝb» degǝnning baxⱪa hil tǝrjimisi: «I hojam,...»

■ 21:8 Ⱨab. 2:1

□ 21:9 «— Wǝ mana, u jǝng ⱨarwiliri jüp-jüp atliⱪ ǝskǝrlǝr bilǝn keliwatidu!» — yuⱪiriⱪi izaⱨatni kɵrüng. Bǝlkim muxu yǝrdǝ düxmǝn ⱪoxuni ƣǝlibǝ bilǝn ⱪaytip berip, Babilning mǝƣlup bolup yoⱪitilƣanliⱪi toƣrisida hǝwǝr yǝtküzidu. «... U ularning ilaⱨlirining ⱨǝrbir oyma mǝbudlirini ... parǝ-parǝ ⱪiliwǝtti!» — «U» bǝlkim Hudaning Ɵzi.

■ 21:9 Yǝr. 25:12; 51:8; Wǝⱨ. 14:8; 18:2

□ 21:10 «I Mening tepilgǝn danlirim, Mening haminimdiki buƣdaylirim,...» — muxu ikki ibarǝ Israilning Hudaƣa sadiⱪ bolƣan, xundaⱪla pǝs orunda turidiƣan «ⱪaldisi»ni kɵrsitidu. Hudaning jaza-tǝrbiyiliri iqidǝ japa tartix bilǝn ular tawlinip, «sap buƣday»dǝk bolƣan.

□ 21:11 «Dumaⱨ» — bolsa ibraniy tilida «süküt» degǝn mǝnidǝ. Umu Edomning kiqik bir yezisi. Biraⱪ muxu yǝrdǝ Yǝxaya yǝnǝ «Edom» degǝn isimni sɵz oyuni ⱪilip tǝtürisiqǝ «Dumaⱨ» dǝp atiƣan. Demǝk, kǝlgüsidǝ Edom kɵp issiⱪ-soƣaⱪlar bilǝn naⱨayiti «süküt»lük bir jay bolup ⱪalidu. «Seir» — Edomning yǝnǝ bir ismi. «i kɵzǝtqi, keqining ⱪanqiliki ɵtti? I kɵzǝtqi, keqining ⱪanqiliki ɵtti?» — kɵzǝtqi (yaki jesǝkqi)ning wǝzipiliri birinqidin düxmǝnning ⱨujumliridin hǝwǝr berip ⱨǝmmǝ adǝmni oyƣitix; ikkinqidin taktakqiliⱪ ⱪilip keqining ⱪaysi waⱪit bolƣanliⱪini halayiⱪⱪa uⱪturux idi. Kɵzǝtqi muxu yǝrdǝ xübⱨisizki, Yǝxaya pǝyƣǝmbǝrning ɵzidur. Uningmu muxu ikki wǝzipisi bar idi — halayiⱪni Hudaning jazasidin agaⱨlandurux ⱨǝm xu jazaƣa ⱪanqǝ uzun bolup kǝtkǝnliki ⱨǝm uning ⱪanqilik dawamlixidiƣanliⱪi toƣruluⱪ hǝwǝr yǝtküzüx idi. Muxu yǝrdǝ bǝlkim Edomdin qiⱪⱪan bir ǝlqi kelip Yǝxayadin Edomni ⱪaplap turƣan, ⱪarangƣu «keqǝ»dǝk bolƣan balayi’apǝtlǝr ⱪaqan tügǝydu? — dǝp soraydu.

□ 21:12 «Kɵzǝtqi jawabǝn mundaⱪ dǝydu: ...» — jawabning üq ⱪismi bar: — (1) «sǝⱨǝr kelidu». Demǝk, muxu ⱪarangƣuluⱪ tügǝydu — biraⱪ ⱪaqan tügǝydiƣanliⱪini demǝydu. (2) «keqimu kelidu» — Edomƣa, dunyaƣa nur kelidu (mǝsilǝn 7:18, 18:2ni kɵrüng). Biraⱪ yǝnǝ bir keqǝ kelidu, u tehimu ⱪarangƣu bolup, bǝlkim ⱪiyamǝt künliridǝ bolidu (mǝsilǝn, 10:5, 13:10ni kɵrüng). Yǝxaya muxu toƣruluⱪ agaⱨlanduridu. (3) «soriƣing bolsa, ... manga yeⱪin kǝl!». Edom (jümlidin bǝlkim baxⱪa Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr) muxu ixlarni eniⱪlimaⱪqi bolƣan bolsa, ǝrkinlik bilǝn Hudaning yeniƣa kelixkǝ, Hudadin biwasitǝ yaki pǝyƣǝmbǝrliridin soraxⱪa tǝklip ⱪilinidu. Pǝⱪǝt ɵz yolliridin towa ⱪilip yenip kǝlsila, Huda ularni ⱪobul ⱪilidu.

□ 21:13 «Ərǝbiyǝning keqisi toƣruluⱪ» — ibraniy tilida «Ərǝbiyǝ toƣruluⱪ» ⱨǝm «keqidǝ» degǝn ikki mǝnilik bolƣan bir sɵzdur. Ikkinqi mǝnisi «keqidǝ» bolƣan bolup, bǝlkim «Ərǝblǝrning ⱪarangƣuluⱪ waⱪti»ni kɵrsitidu. Əmǝliyǝttǝ (Ərǝblǝrning tarihi anqǝ hatirilǝnmigǝn bolƣaqⱪa) dǝl ⱪaysi yilni kɵrsǝtkǝnlikini ⱨazirqǝ eniⱪ dǝp berǝlmǝymiz. Miladiyǝdin ilgiriki 715-yili Sargon II Temadiki ⱪǝbililǝr wǝ pütkül «Ərǝbiyǝ yerim arili»ƣa ⱪarxi urux ⱪilƣan. Miladiyǝdin ilgiriki 703-yili Ərǝblǝr Babildiki Merodaⱪ-Baladan bilǝn ittipaⱪ tüzgǝn wǝ Asuriyǝlik Sǝnnaherib tǝripidin mǝƣlup ⱪilinip, ⱪattiⱪ ziyan tartⱪan. Bexarǝt bu qaƣlarning birini kɵrsǝtsǝ kerǝk. «...janggalda ⱪonup ⱪalisilǝr» — demǝk, qong yoldin yiraⱪ, mǝlum bir düxmǝnning ⱪorⱪunqidin pinⱨan jayda ⱪonux kerǝk. Dedanliⱪlar bolsa Ərǝblǝrning bir ⱪǝbilisi. Tema ularning bir karwansaray xǝⱨiri. Dedan, Tema wǝ 16-ayǝttiki Kedarning ⱪǝyǝrlikini bilix üqün hǝritilǝrni kɵrüng.

□ 21:14 «... Su apirip beringlar! I Temadikilǝr, nanliringlarni elip ⱪaqⱪanlarni kütüwelinglar!» — Huda Yǝxaya arⱪiliⱪ Ərǝblǝrgǝ ɵz ⱪerindaxliriƣa yardǝm berix kerǝklikini uⱪturidu. Demǝk, Ərǝblǝr pat yeⱪinda kɵp awariqilikkǝ yoluⱪidu (15-ayǝtni kɵrüng).

□ 21:16 «Bir yil iqidǝ mǝdikar ⱨesabliƣandǝk,..» — 16-bab, 14-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng. Mǝdikar ixligǝn waⱪitni intayin toƣriliⱪ bilǝn ⱨesablaydu, ǝlwǝttǝ.

□ 21:17 «Oⱪyaqilarning ⱪalduⱪliri, yǝni Kedarning palwan-batur bolƣan oƣulliri az ⱪalidu» — Kedar bolsa Ərǝbistandiki qɵllükning ximal tǝripidǝ yaxiƣan bir ⱪǝbilǝ. Muxu bexarǝtning kǝng mǝnisi, xübⱨisizki, Hudaƣa ixǝnmigǝnlǝr ɵz-ara bir-birigǝ yardǝm berixkǝn bolsimu, hudasiz bolƣanliⱪi üqün bu yardǝm mǝnggü dawamlaxmaydu. Ahirƣiqǝ üzlüksiz kelidiƣan, qeki yoⱪ mǝdǝtni bolsa pǝⱪǝt Pǝrwǝrdigardinla tapⱪili bolidu.

□ 22:1 «Alamǝt kɵrünüx berilgǝn jilƣa» — intayin sirliⱪ bir ibarǝ. Xübⱨisizki, u Yerusalemƣa ⱪaritilidu (10-ayǝtni wǝ tɵwǝndikilǝrnimu kɵrüng). Yerusalem Zion teƣining üstidǝ bolsimu, taƣlar bilǝn oralƣan bolup, jilƣiƣa jaylaxⱪan dǝp ⱨesabliƣili bolidu. Biraⱪ bu ibarǝ nemini bildüridu? Yǝxaya wǝ baxⱪa pǝyƣǝmbǝrlǝr ǝlwǝttǝ Yerusalemda nurƣun «ƣayibanǝ alamǝtlǝr» yaki «alamǝt kɵrünüxlǝr»ni kɵrgǝn. Xunga mǝzkur ibarǝ nurƣun «ƣayibanǝ alamǝtlǝr» wǝ bexarǝtlǝrning temisi bolƣan, Huda sɵygǝn Yerusalem»ni kɵrsitidu; yǝnǝ kelip, «jilƣa» tɵwǝn bolup, «har bolux» yaki «kiqik peillik»ni bildüridu; Huda bexarǝtlǝr wǝⱨiy ⱪilsa, ularni pǝⱪǝt kiqik peillarƣila yǝtküzidu. Biraⱪ -2-14-ayǝtlǝr boyiqǝ, Yerusalemdikilǝr Hudaning agaⱨliriƣa kiqik peil bolmay, ǝksiqǝ erǝn ⱪilmay tǝkǝbburlixip kǝtkǝn.

□ 22:4 «Hǝlⱪimning bulinip...» — ibraniy tilida «hǝlⱪimning ⱪizining bulinip...». «Hǝlⱪimning bulinip ketixi toƣruluⱪ manga tǝsǝlli berixkǝ aldirap ɵzünglarni upratmanglar» — bu sɵzlǝr bǝlkim pǝyƣǝmbǝrning ɵziningkidur; biraⱪ, xübⱨisizki, Huda ular arⱪiliⱪ Ɵzining kɵnglini bildürüwatidu.

■ 22:4 Yǝr. 8:23

□ 22:6 «Elam» — Babilning ⱪoxnisi, bexarǝttiki waⱪitlarda ular bilǝn ittipaⱪdax bolƣan («Kir»ning nǝdǝ ikǝnlikini bilmǝymiz). Bu bexarǝt bǝlkim Yǝxayaƣa kǝlgüsidǝ Babil ittipaⱪdaxliri bilǝn Yerusalemƣa ⱪattiⱪ ⱨujum ⱪilidiƣanliⱪini uⱪturidu.

□ 22:8 «Orman sarayi» — «Orman sarayi»ni Sulayman padixaⱨ ⱪurƣan, xu yǝrdǝ kɵp sawut-ⱪorallar saⱪlanƣanidi («1Pad.» 7-babni wǝ 10:14-17-ayǝtni kɵrüng).

□ 22:11 «...sularni ikki sepil otturisiƣa yiƣip ambar ⱪildinglar; biraⱪ ... burundin burun bularni Xǝkillǝndürüp Bekitküqigǝ ⱨeq ümid baƣlimidinglar» — 8-12-ayǝtlǝrgǝ ⱪariƣanda, Yerusalemdikilǝr düxmǝn ⱪoxunining muⱨasirisigǝ taⱪabil turux tǝdbirliri (mǝsilǝn, sawutlarni, ⱪalⱪanlarni tǝyyarlax, sepilni mustǝⱨkǝmlǝx, yengi su ambirini ⱪurux ⱪatarliⱪlar)ni ⱪollanƣanliⱪini tǝbriklǝxmǝktǝ idi, bǝlkim buning üqün mǝhsus bir künni ayriƣan boluxi mumkin (12-ayǝtni kɵrüng — «xu küni...»). Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr ularni «tǝdbirlǝr»gǝ tayanmay, «muxularni Yaratⱪuqi» Hudaƣila tayinix kerǝk dǝp dǝwǝt ⱪilsimu, ular ⱪǝt’iy anglimaydu.

□ 22:12 «yiƣlap matǝm tutux..., qaqni qüxürüp paynǝkbax bolux..., bɵz kiyim kiyix...» — bularning ⱨǝmmisi towa ⱪilixning ipadiliri idi.

■ 22:13 Yǝx. 56:12; 1Kor. 15:32

□ 22:14 «muxu gunaⱨ silǝr ɵlmigüqǝ kǝqürülmǝydu» — ibraniy tilida «silǝr ɵlmigüqǝ muxu gunaⱨ üqün kafarǝt ⱪilinmaydu».

□ 22:15 «... muxu ƣojidar, ordini baxⱪuridiƣan muxu Xǝbnaning yeniƣa kirgin...» — muxu ayǝttiki «ƣojidar» (yaki «hǝziniqi») «ayalqǝ rod» bilǝn kǝlgǝn bolup, bǝlkim Xǝbnaning heli bir huxamǝtqi, kɵtürmiqi ikǝnlikini kɵrsitixi mumkin.

□ 22:18 «ƣojang» — Israil padixaⱨi Ⱨǝzǝkiyani kɵrsitidu. «2Pad.» 18-babni kɵrüng.

■ 22:20 2Pad. 18:18,26,37

■ 22:22 Wǝⱨ. 3:7

□ 22:25 «Muⱪim jayƣa bekitilgǝn ⱪozuⱪ bolsa,...» — bǝzi xǝrⱨqilǝr muxu sɵzlǝr Eliakimni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu — demǝk, «u ixǝnqlik adǝm bolƣini bilǝn, bǝribir yiⱪilip ketidu; pǝⱪǝt Hudaƣila tayanƣili bolidu». Biraⱪ muxu ix ohxaxla «xu künidǝ» bolidu, deyilidu. Pikrimizqǝ Yǝxaya yǝnǝ Xǝbnanimu kɵrsitidu; u ǝslidǝ «muⱪim jayƣa bekitilgǝn» bir ⱪozuⱪ, yǝni ordidiki ixlarni baxⱪurƣuqi idi. U bir kün iqidǝ ⱨoⱪuⱪidin ⱪaldurulup, Eliakim, yǝni Huda eytⱪan «Mening ⱪulum», uning ornini basidu.

□ 23:1 «Tur toƣruluⱪ yüklǝngǝn wǝⱨiy: — I Tarxixtiki kemilǝr, aⱨ-zar kɵtürünglar! ...» — Tur bolsa (hǝritini kɵrüng) dengiz boyidiki ⱪǝdimki zamandiki bir «singapor»ƣa ohxaydiƣan bir xǝⱨǝr idi. Tur xǝⱨiri ikkigǝ bɵlünidu. Biri, kiqik aral, uning üstigǝ intayin mustǝⱨǝkǝm bir ⱪǝl’ǝ selinƣan. Ikkinqisi uduldiki dengiz boyidiki intayin puhta sepilliⱪ xǝⱨǝr. Tur asasǝn dengiz arⱪiliⱪ soda ⱪilatti; uning kemiliri wǝ uningƣa beⱪindi bolƣan «üq Tarxix»tiki (2:16diki izaⱨatni kɵrüng) kemilǝr ottura dengizdiki sodini pütünlǝy degüdǝk ɵz ilkigǝ eliwalƣan bolup, intayin beyip kǝtkǝn. Tawarlarni ottura dengizdiki ǝllǝrdin import ⱪilip, Pǝlǝstingǝ satⱪan; Pǝlǝstindiki mǝⱨsulatlarnimu setiwelip dengiz arⱪiliⱪ eksport ⱪilƣan. Beyiƣandin keyin, Tur intayin tǝkǝbburlixip kǝtkǝnidi. Dengiz boyiƣa jaylaxⱪanliⱪi üqün uni ixƣal ⱪilix mumkin ǝmǝs idi. «Seprus arilidin...» — yaki «Kittiylarning zeminidin...».

■ 23:1 Yǝr. 47:4; Əz. 26; 27; 28; Zǝk. 9:3, 4

□ 23:2 «Zidon» — bolsa turƣa yeⱪin rayon bolup, Tur bilǝn munasiwiti ziq bolƣan. Hǝritilǝrni kɵrüng. «i araldikilǝr,...» — Turdiki aralda turƣanlar.

□ 23:4 «Mǝndǝ ⱨeq tolƣaⱪ bolmidi, ⱨeq tuƣmidim, yigitlǝrni yaki ⱪizlarni ⱨeq baⱪmiƣandǝkmǝn!» — demǝk, Turning yaxliri yoⱪap kǝtti. Ularning «anisi», yǝni dengiz: «balilarni ⱨeq tuƣmiƣandǝkmǝn» — dǝydu. Ularning yoⱪitilixi sǝwǝbi tehi kɵrsitilmidi.

□ 23:6 «Silǝr dengizdin ɵtüp Tarxixⱪa ketinglar!» — demǝk, Turdikilǝr ⱪeqixi kerǝk.

□ 23:7 «...putliri ularni ɵzlirini musapir ⱪilixⱪa yiraⱪlarƣa kɵtüridu» — kemǝ bilǝn ǝmǝs, ularning ǝsirgǝ qüxüp piyadǝ mangƣanliⱪini tǝkitlǝydu.

□ 23:10 «Tarxixning ⱪizi, Nil dǝryasidǝk ɵz zeminingda ǝrkin-azadǝ yayra! Qünki Turdin kǝlgǝn tizgin ⱨazir yoⱪ» — bu kinayilik, ⱨǝjwiy gǝp. Tarxix turƣa beⱪindi bolƣandin keyin, u ⱨazir «ǝrkin» bolidu. Biraⱪ uning iⱪtisadiy yɵlǝnqükimu yoⱪ bolidu.

□ 23:11 «U Ⱪanaan toƣruluⱪ ǝmr ⱪilƣan...» — Tur xǝⱨiri ǝslidǝ Ⱪanaan zeminida, dǝp ⱨesabliƣili bolidu.

□ 23:12 «I basⱪunqiliⱪⱪa uqriƣan Zidon ⱪizi...» — Zidon Asuriyǝ tǝripidin basturulidu, uning ⱪizliri, xübⱨisizki, basⱪunqiliⱪⱪa uqraydu. Tɵwǝndiki 13-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

□ 23:13 «Ⱪaranglar, Babil-kaldiylǝrning zeminini! Bu yǝrning hǝlⱪi bolup baⱪmiƣandǝk ⱪilidu; Asuriyǝ uni qɵl-bayawan janiwarliri üqün makan ⱪilƣan...» — miladiyǝdin ilgiriki 745-yili Asuriyǝ padixaⱨi Tiglat-Pilǝsǝr «Pütkül dunyaƣa igǝ bolmaⱪqi bolup», kǝng kɵlǝmdǝ jǝng ⱪilixⱪa baxlidi. U 738-yili ɵzining ⱨǝrbiy ⱪomandanini Turni idarǝ ⱪilixⱪa orunlaxturƣan. Tur isyan kɵtürüp, Asuriyǝning keyinki padixaⱨi Xalmanǝzǝrning muⱨasirisigǝ ⱪarxi jǝng ⱪildi, ahirda Asuriyǝliklǝr Turni taxlap kǝtti. Miladiyǝdin ilgiriki 8-ǝsirning ahirida u yǝnǝ Asuriyǝ bilǝn urux ⱪildi. Xu qaƣda Tur Misir bilǝn ittipaⱪ tüzüx mǝⱪsitidǝ sɵⱨbǝt ɵtküzgǝn. Miladiyǝdin ilgiriki 701-yili Asuriyǝ padixaⱨi Sǝnnaherib ⱪattiⱪ ⱨujum ⱪilip, Turning «yɵlǝnqüki» Zidon wǝ ǝtraptiki rayonlarda kɵp wǝyranqiliⱪ ⱪilƣan, Turning sodisini asasǝn üzüp ⱪoyƣan. Muxu ayǝtlǝrdǝ xu ix toƣruluⱪ agaⱨlandurux berilsǝ kerǝk. Ayǝtlǝrdǝ: Asuriyǝliklǝr Babil-kaldiyǝni wǝyran ⱪilƣanliⱪiƣa, qirayliⱪ binalarni «qɵl-bayawan janiwarliri üqün makan ⱪilƣanliⱪi»ƣa ⱪaranglar, muxu ixlardin sawaⱪ elinglar deyilidu. Bu bǝlkim «Silǝrgimu muxuningƣa ohxax ixlar yüz beridu» degǝnliktin bexarǝt bolsa kerǝk. Muxu agaⱨlanduruxning ahirⱪi nǝtijisi miladiyǝdin ilgiriki 332-yili «büyük Iskǝndǝr» tǝripidin qiⱪirilƣan. Iskǝndǝr pütün sepilliⱪ xǝⱨǝrni, jümlidin araldiki ⱪorƣanlarnimu yǝr bilǝn yǝksan ⱪiliwǝtkǝn.

□ 23:14 «Tarxix» — 2-bab, 16-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

□ 23:15 «Tur yǝtmix yil untulidu» — «yǝtmix yil» muxu mǝzgil bǝlkim Asuriyǝ padixaⱨi Sǝnnaheribning miladiyǝdin ilgiriki 701-yilidiki wǝyranqliⱪidin baxlinidu, miladiyǝdin ilgiriki 630-yilidiki Asuriyǝning küq-ⱪudritining zawal tepixi, xundaⱪla Turning sodisining yǝnǝ bazar tepixi bilǝn ahirlixidu. Yǝxaya axu qaƣdiki turni ⱪeri paⱨixǝ ayalƣa, heridarlarni qaⱪirix üqün qiltar qelip nahxa eytⱪanƣa ohxitidu. Paⱨixǝ ayalƣa ohxax, u pulni dǝp ⱨǝrⱪandaⱪ ixni ⱪilixⱪa tǝyyar idi.

□ 23:18 «Xuning bilǝn uning malliri wǝ ɵzini setip, tapⱪan puli bolsa Pǝrwǝrdigarƣa atilip muⱪǝddǝs bolidu... u ularƣa ⱪanƣuqǝ yǝp-iqixkǝ, xundaⱪla ularning esil kiyim-keqǝkliri üqün ixlitilidu» — muxu ahirⱪi ayǝt Tur üqün ümid kɵrsitidu, ular kǝlgüsidǝ mal-mülükkǝ ǝmǝs, bǝlki Pǝrwǝrdigarƣa beⱪinidi bolidu. Bexarǝtning ǝmǝlgǝ axuruluxi ahirⱪi zamanda boluxi mumkin. Biraⱪ Israil Babildin ⱪaytⱪinida (miladiyǝdin ilgiriki 540-yili), yengi muⱪǝddǝs ibadǝthana ⱪurulƣanda, Tur uning üqün halis materiyal tǝminligǝnliki bǝlkim bexarǝtning bir «ⱪismǝn» ǝmǝlgǝ axuruluxidur (Tǝwrattiki «Əzra» 3-bab).

□ 24:2 «kaⱨin» — muⱪǝddǝs ibadǝthanida hǝlⱪlǝrgǝ wǝkil bolƣan ⱪurbanliⱪ ⱪilƣuqi. «Setiwalƣuqi ⱪandaⱪ bolsa, setiwǝtküqi xundaⱪ bolidu... ɵsüm alƣuqi ⱪandaⱪ bolsa, ɵsüm bǝrgüqi xundaⱪ bolidu» — demǝk, jǝmiyǝtning ⱨǝrbir tǝbiⱪidikiliri ohxaxla Hudaning ƣǝzipigǝ uqraydu.

■ 24:2 Əz. 7:12, 13

□ 24:5 «Qünki ular kɵrsǝtmǝ-ⱪanundin qǝtligǝn; tǝbiǝtning ⱪanuniyǝt-tǝrtipini ɵzgǝrtiwǝtkǝn...» — ⱪaysi kɵrsǝtmǝ-ⱪanunlarni buzƣan? Pǝⱪǝt Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ berilginila ǝmǝs, yǝnǝ Nuⱨ pǝyƣǝmbǝrgǝ kɵrsitilgǝn ⱪanun wǝ ǝⱨdini kɵrsǝtsǝ kerǝk. «Yar.» 9-babni kɵrüng. Nuⱨ pǝyƣǝmbǝrgǝ ⱨǝm Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ tapxurulƣan muxu ikki ǝⱨdigǝ asasǝn ⱪatilliⱪ ⱪǝt’iy mǝn’i ⱪilinƣan. Uning üstigǝ Nuⱨⱪa tapxurulƣan ǝⱨdǝ boyiqǝ, Huda ⱨawa rayini ⱨǝm yǝr yüzidiki tǝbiǝtning ⱪanuniyǝtlirini bekitkǝn; biraⱪ insanlarning ⱪilmixliri ⱨawa rayini buzup taxliƣan, xundaⱪla bügünmu buzmaⱪta, xuningdǝk insanlar nurƣun tǝbiǝt ⱪanuniyǝtlirini ɵzgǝrtmǝkqi bolƣan wǝ bolidu. Mǝsilǝn, ailidiki ǝr-hotunluⱪ jinsiy munasiwǝtlǝrni buzup, bǝqqiwazliⱪni normal ix dǝp bilix ⱪatarliⱪlar.

■ 24:6 Yǝx. 9:18; 10:16

■ 24:8 Yǝr. 7:34; 16:9; 25:10; Əz. 26:13; Ⱨox. 2:13

■ 24:9 Yǝx. 16:1

□ 24:10 «Tǝrtipsiz, mǝnisiz xǝⱨǝr» — Yǝxaya ⱪaysi xǝⱨǝr ikǝnlikini demǝydu. 13-babta Babil xǝⱨiri pütün hudasiz dunyani kɵrsǝtkǝndǝk (mǝsilǝn, 13-bab, 5- wǝ 9-ayǝtni kɵrüng) muxu ayǝtlǝr ohxaxla pütkül hudasiz dunyani bildüridu. Xübⱨisizki, Yǝxaya oⱪurmǝnlǝrgǝ yǝnǝ, Babil (Babilon) xǝⱨirining birinqi ⱪetim ⱪurulƣanliⱪini kɵrsǝtmǝkqi (Tǝwrat, «Yar.» 11-babni kɵrüng). Xǝⱨǝrlǝr bolsa insaniyǝtning bar küq-ⱪudriti, ⱪabiliyiti wǝ ǝⱪil-parasitining jǝwⱨiri bolidu. Biraⱪ muxular ihlassiz, Hudaƣa tayanmiƣan ⱨalda ⱪilinƣan bolsa, ⱨǝmmisi ⱪuruⱪ gǝp bolidu, halas. Xuning bilǝn muxu namsiz xǝⱨǝr hudasiz dunyani bildüridu. Xǝⱨǝr mǝnisiz, uningki turmuxi mǝnisiz, hudasiz yaxax mǝnisiz. Baxⱪa pǝyƣǝmbǝrlǝrning sɵzlirigǝ asasǝn (mǝsilǝn, Daniyal) kǝlgüsidǝ pütkül dunya bir xǝⱨǝr, bir mustǝbit ⱨɵkümdar astida bolidu. Muxu xǝⱨǝr bǝlkim «yengi bir Babil» boluxi kerǝk. 1985-yili iraⱪtiki Sadam Ⱨüsǝyn ⱪǝdimki Babil xǝⱨirini ⱪaytidin ⱪuruxni niyǝt ⱪilƣini bilǝn u uzun ɵtmǝy jenidin ayrildi. «Ⱨeqkim kirmisun dǝp ⱨǝmmǝ ɵylǝr etilidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «ⱨǝmmǝ ɵyning ixiki tosulup ⱪelip, ⱨeqkim kirǝlmǝydu».

□ 24:11 «Koqilarda xarab üqün nalǝ-pǝryad kɵtürülidu; bar xad-huramliⱪ tütǝkkǝ aylinidu...» — ƣǝlitǝ ix xuki, xarab hǝⱪlǝrgǝ ⱨeq tǝsǝlli berǝlmisimu, ular yǝnila uni izdǝydu. Mana bu insanning tǝbiitidur!

□ 24:12 «Dǝrwaza bolsa qeⱪilƣan, ⱨǝmmisi — harab bolidu» — dǝrwaza ⱨeqⱪandaⱪ mudapiǝ roli ⱪalmaydu.

□ 24:13 «Yǝr-jaⱨanning otturisida» — Israilni kɵrsitidu.

■ 24:13 Yǝx. 17:6

□ 24:14 «Ⱪaldilar bolsa awazlirini yuⱪiri kɵtüridu» — yuⱪiridiki 6-ayǝttǝ «insanlar az ⱪalidu» deyilidu. Muxu ayǝttiki «ⱪaldilar» bolsa dǝl xu kixilǝrni kɵrsitidu. Ular balayi’apǝt iqidǝ towa ⱪilip Hudani izdigǝnlǝrdur. Bu Hudaƣa sadiⱪ bolƣan «ⱪaldi hǝlⱪ» «Yǝxaya» wǝ Tǝwrattiki kɵp baxⱪa kitablarda tilƣa elinidu.

□ 24:16 «Biraⱪ mǝn xundaⱪ dedim: — «Aⱨ, mening yadangƣuluⱪum! Mening yadangƣuluⱪum! Ⱨalimƣa way! ... Bǝrⱨǝⱪ, hainlar nomussizlarqǝ hainliⱪ ⱪiliwatidu!» — bu sɵzlǝr pǝyƣǝmbǝrning Hudaning ahir zamanlar toƣrisida uningƣa ayan ⱪilƣan wǝⱨiylirigǝ bolƣan inkasini — ⱨǝm huxalliⱪ ⱨǝm huxalliⱪ iqidǝ bolƣan ⱪayƣusini, yǝni dunyaning gunaⱨkarlarning aⱪiwitigǝ ⱪarap ⱪayƣuƣanliⱪini bildüridu. «...hainlar hainliⱪ ⱪiliwatidu ... hainlar nomussizlarqǝ hainliⱪ ⱪiliwatidu!» — muxu tǝkrarlax, bǝlkim, ahirda ⱨǝr adǝm Huda tǝripidin ⱪutⱪuzulmiƣan bolsa, naⱨayiti ⱪattiⱪ gunaⱨⱪa qɵmüp ketidu, degǝnni bildüridu. Ularƣa gunaⱨ bekitilgǝndǝk ⱪilidu (Injil, «Wǝⱨ.» 11:22ni kɵrüng). Yǝxaya gunaⱨning jazasini kɵrüpla yǝnǝ naⱨayiti azablinidu.

■ 24:17 Yǝr. 48:43

□ 24:18 «Wǝⱨimǝ.. ora.. tuzaⱪ..» — bu üq sɵzning aⱨangi ibraniy tilida naⱨayiti ohxixip ketidiƣan sɵzlǝr.

■ 24:18 Yǝr. 48:44; Am. 5:19

■ 24:20 Ayup 27:18; Yǝx. 1:8; 19:14

□ 24:21 «...yuⱪirida turƣan ⱪoxunlar» — bǝlkim Xǝytanning jinlardin tǝrkib tapⱪan, tɵwǝn asmanlarda yüridiƣan ⱪoxunlirini kɵrsitidu.

□ 24:22 «Nurƣun künlǝrdin keyin ular jazalinidu» — ibraniy tilida «nurƣun künlǝrdin keyin ular yoⱪlinidu». Huda mǝlum hǝlⱪni «yoⱪlisa», bu yoⱪlaxning nǝtijisi ularni (a) bǝrikǝtlǝx üqün yaki (ǝ) jazalax üqün bolidu. Bu sirliⱪ bexarǝtni Injil «Wǝⱨiy» ⱪismidin kɵprǝk qüxinimiz. Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨ bu dunyaƣa ⱪaytip kǝlgǝndǝ, bar jin-xǝytanlar (üstündiki ⱪoxunlar...)ni ⱨangƣa taxlaydu. Ular yǝnǝ bir ming yildin keyin yǝr yüzidikilǝrni sinax üqün waⱪitliⱪ ⱪoyuwetilidu. «Wǝⱨiy» 19-20-bablarni kɵrüng.

■ 24:23 Yǝx. 13:10; Əz. 32:7; Yo. 2:31; 3:15

■ 25:2 Yǝx. 21:9; 23:13; Wǝⱨ. 14:8; 18:2

□ 25:6 «Yiliki toⱪ mayliⱪ yemǝkliklǝr» — Yǝⱨudiylar üqün, xundaⱪla barliⱪ ⱪǝdimki hǝlⱪlǝr üqün mayliⱪ wǝ yiliklik yemǝkliklǝr ǝng esil tamaⱪ idi.

■ 25:8 1Kor. 15:54

□ 25:10 «Muxu taƣⱪa Pǝrwǝrdigarning ⱪoli ⱪonup turidu» — demǝk, Huda xundaⱪ ⱪilip, bǝht wǝ aram ata ⱪilip, Ɵzini tonutidu.

□ 25:11 «Rǝb uning tǝkǝbburluⱪini pǝs ⱪilidu» — ibraniy tilida «U uning tǝkǝbburluⱪini pǝs ⱪilidu».

■ 25:11 Yǝx. 16:6

□ 26:1 «U nijatliⱪni uningƣa sepil wǝ tirǝklǝr ⱪilip bekitip ⱪoyidu» — «U» — Rǝb Pǝrwǝrdigarni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

■ 26:1 Zǝb. 46:4-5; 125:1; Pǝnd. 18:10

□ 26:4 «Yaⱨ» — bolsa «Yaⱨwǝⱨ»ning ⱪisⱪartilƣan xǝkli (1:1-izaⱨatni kɵrüng).

□ 26:5 «yuⱪirida turƣanlar» — bǝlkim 25-bab, 11-ayǝttiki «yuⱪirida turƣan ⱪoxunlar»ƣa ohxax, jin-xǝytanlarni kɵrsitixi mumkin. «Axu aliy xǝⱨǝr» — bǝlkim dunyadiki hudasizliⱪⱪa wǝkillik ⱪilidiƣan Babil, yǝni yuⱪiriⱪi bablardiki «mǝnisiz xǝⱨǝr» boluxi mumkin.

□ 26:9 «Ⱨɵkümliring yǝr yüzidǝ kɵrüngǝn bolsa» — bu sɵzning ikki hil mǝnisi bar: — birinqisi «adil ⱪanunliring dunyada (hǝlⱪingning yahxi ⱪilƣanliⱪi arⱪiliⱪ) ayan ⱪilinsa...». Ikkinqi mǝnisi «tǝrbiyilik jaza ⱨɵkümliring dunyada pǝyda bolsa...». Ikkila mǝnisi, bolupmu ikkinqi mǝnisi toƣra bolsa kerǝk (10-ayǝtni kɵrüng).

□ 26:10 «Ⱨǝtta durusluⱪ turƣan zemindimu u (rǝzil adǝm) yǝnila adilsizliⱪ ⱪiliweridu» — adilliⱪni bǝja kǝltürüx biadil muⱨit astida tǝs, ǝlwǝttǝ. Ətraptikilǝr adil bolsa, ɵzining adil bolmiⱪi asanraⱪ bolidu. Biraⱪ rǝzillǝr yǝnila biadilliⱪ ⱪilidu.

□ 26:12 «Qünki bizning ǝmǝllirimizning ⱨǝmmisini ɵzüng wujuⱪa qiⱪarƣansǝn» — yaki «qünki ⱨǝmmǝ ǝmǝllirimizni ǝmǝliylǝxtürgüqi ɵzüngdursǝn».

□ 26:13 «Əmdiliktǝ pǝⱪǝt Sanga tayinipla namingni ǝslǝp tilƣa alimiz» — Hudaning «ⱪaldisi»i, yǝni Hudaƣa sadiⱪ bolƣanlar, «pǝⱪǝt Sening meⱨir-xǝpⱪiting arⱪiliⱪla sadiⱪ bolduⱪ» degǝndǝk etirap ⱪilidu.

□ 26:14 «Ular bolsa ɵldi» — muxu yǝrdǝ «ular» 13-ayǝttiki «baxⱪa rǝblǝr», yǝr yüzidiki padixaⱨlar yaki Israil qoⱪunƣan butlarning kǝynidǝ turƣan jin-xǝytanlar bolsa kerǝk.

□ 26:15 «Sǝn ǝlni... zeminning ... ⱨǝrtǝrǝpkǝ uzartⱪansǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «Sǝn... ǝslidǝ ularni (ǝlni, yǝni Israilni) jaⱨanning ǝng qetigǝ sürgün ⱪilƣansǝn».

■ 26:17 Yⱨ. 16:21

□ 26:18 «Dunyadiki adǝmlǝr ⱨeq tuƣulmidi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «dunyada turƣanlar ⱨeq yiⱪilmidi» (demǝk, uruxta bizdǝ ⱨeq ƣǝlibǝ bolmidi). Biraⱪ bizningqǝ yuⱪiriⱪi tǝrjimisi toƣra. Xuning bilǝn muxu ayǝt Hudaning Israil toƣruluⱪ bolƣan qongⱪur mǝⱪsiti üstidǝ tohtilidu, dǝp ⱪaraymiz. U Israil arⱪiliⱪ dunyadikilǝrgǝ nijat-ⱪutⱪuzux hǝwirini yǝtküzüp, ularni yengi ⱨayatⱪa, yǝni mǝnggülük ⱨayatⱪa erixtürüp, ⱪaytidin tuƣdurmaⱪqi. Lekin Israil Hudaning xu mǝⱪsitigǝ ⱪoral boluxⱪa layiⱪǝtsiz bolup ⱪaldi . Xunga Huda Ɵzi (19-20-ayǝtlǝr wǝ tɵwǝndiki bablarƣa asasǝn) xu ixni ⱪilidu, dǝydu.

□ 26:19 «Sanga tǝwǝ ɵlgǝn adǝmlǝr» — bu sɵzni anglawatⱪan «ⱪaldi»larning ɵzi sɵygǝn mǝrⱨumlarni kɵrsitixi mumkin. «Mening jǝsitimning tirilixi bilǝn tǝng ular tirilidu» — bǝzidǝ ibraniy tilida birlik san kɵplük sanni bildüridu; biraⱪ muxu ayǝt Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨning tirilixi bilǝn baxⱪilarmu tirilidu, degǝn bexarǝtlik mǝnidǝ boluximu mumkin (Injil, «Mat.» 27:52ni, «Rim.», 6:3-11ni kɵrüng).

■ 26:20 2Kor. 4:17

□ 27:1 «Pǝrwǝrdigar ... Xǝmxiri bilǝn uqⱪur yilan lewiatanni, yǝni tolƣanƣuqi yilan lewiatanni jazalaydu; u yǝnǝ dengizda turƣan ǝjdiⱨani ɵltüridu» — lewiatan qongⱪur dengiz astida yaxaydiƣan ⱪorⱪunqluⱪ ǝjdiⱨaƣa ohxap ketidiƣan ⱨaywan. Bǝzi alimlar uni timsaⱨ dǝydu, biraⱪ biz uningƣa ixǝnmǝymiz (Tǝwrattiki «Ayup» lewiatan toƣrisidiki 41-babtiki izaⱨatlirimiz wǝ «ⱪoxumqǝ sɵzimiz»ni kɵrüng). «Jazalax» degǝn sɵzdin, birhil yaman roⱨning küqining lewiatanning kǝynidǝ turuxi bilǝn, lewiatanni rǝzillikning bir wǝkili bolidu dǝp qüxinimiz. Injil «Wǝⱨiy» 12-, 13- ⱨǝm 20-babⱪa asasǝn qüxinimizki, lewiatan Xǝytanning ɵzi ⱨǝm ɵzining ahirⱪi zamandiki wǝkili bolƣan dǝjjalni bildüridu. «uqⱪur yilan» — lewiatan Xǝytanning asmandiki ipadisi, «tolƣanƣuqi yilan» yǝr yüzidiki ipadisi, «ǝjdiⱨa» dengizdiki ipadisidur.

■ 27:1 Wǝⱨ. 12:9

□ 27:2 «sap xarab beridiƣan bir üzümzar» — yaki «bǝk yeⱪimliⱪ bir üzümzar».

□ 27:4 «Ƣǝzǝp Mǝndǝ ⱪalmidi» — bǝlkim Israilƣa ⱪaritilƣan ƣǝzǝpni kɵrsitidu. «Aⱨ, Manga ⱪarxi jǝng ⱪilidiƣan tikǝnlǝr yaki jiƣanlar bolsaidi!... ularni yiƣixturup kɵydürüwetǝttim!» — Hudaning Ɵz üzümzari bolƣan Israilƣa (5-babni yǝnǝ kɵrüng) xunqǝ hursǝnliki wǝ ⱪizƣinliⱪi barki, U «ularƣa bolƣan ⱪoƣdax muⱨǝbbitimni kɵrsitix pursiti bolsun üqün, bir tal tikǝnla pǝyda bolsaidi!» dǝp tiligǝndǝk ⱪilidu.

□ 27:5 «Bolmisa u Meni baxpanaⱨliⱪ ⱪilip tutsun; u Mǝn bilǝn birliktǝ hatirjǝmliktǝ bolsun!...» — Huda ⱨǝtta Ɵzigǝ ⱪarxi turƣan bir tikǝngimu towa ⱪilix, hatirjǝmlikkǝ kelix pursitini yǝtküzidu! Buni ikki ⱪetim deyix, buni tǝkitlǝxtin ibarǝt.

□ 27:6 «Ular (Israil) pütkül yǝr yüzini mewǝ-qewǝ bilǝn ⱪaplaydu» — muxu sɵz Babil xǝⱨirining «yǝr yüzini xǝⱨǝrlǝr bilǝn ⱪaplayli» (14:21) degǝn mǝⱪsiti bilǝn pütünlǝy ohximaydu. Xu qaƣda bolsa Hudaning Ɵz üzümzari bolƣan Israildin kütkǝn ümidi (5-babta hatirilǝngǝndǝk) kɵp jǝⱨǝtlǝrdin ǝmǝlgǝ axurulidu.

■ 27:6 Zǝb. 72:16

□ 27:7 «Pǝrwǝrdigar Israilni urƣanlarni urƣanqilik Israilni urup baⱪⱪanmu? U ⱪirƣanlardǝk Israil ⱪirilip baⱪⱪanmu?» — ibraniy tilida intayin ⱪisⱪartilip ipadilinidu: «U Israilni urƣanlarni urƣan dǝrijidǝ uni urup baⱪⱪanmu? U (Huda) ⱪirƣanlardǝk, u (Israil) ⱪirilip baⱪⱪanmu?». Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Pǝrwǝrdigar Israilni baxⱪilar urƣan dǝrijidǝ urup baⱪⱪanmu? Yaki Israil ǝllǝr tǝripidin ⱪirilƣandǝk Pǝrwǝrdigar tǝripidin ⱪirilip baⱪⱪanmu?».

□ 27:8 «Sǝn ularni ǝyibligǝndǝ ɵlqǝmdin tɵwǝn jazalap ularni paliwǝtkǝnsǝn; xǝrⱪ xamili qiⱪⱪan künidǝ U Uning zǝrblik xamili bilǝn ularni ⱪoƣliwǝtkǝn» — demǝk, 7-ayǝttǝ deyilginidǝk, Huda Israilni tǝrbiyilǝp jazaliƣanda «ɵlqǝmdin tɵwǝn» jazaliƣan; xǝrⱪ xamili zǝrbilik bolƣini bilǝn daimliⱪ ǝmǝs, pǝⱪǝt turup-turup soⱪup turidu. Baxⱪa birnǝqqǝ hil tǝrjimiliri uqrixi mumkin.

■ 27:8 Yǝr. 30:11; 46:28

□ 27:9 «Yaⱪupning ⱪǝbiⱨliki kǝqürüm ⱪilinidu» — ibraniy tilida «Yaⱪupning ⱪǝbiⱨliki yepilidu» yaki «Yaⱪupning ⱪǝbiⱨliki kafarǝt ⱪilinidu». «ⱪurbangaⱨtiki ⱨǝmmǝ taxlar...» — muxu ayǝttiki «ⱪurbangaⱨ» bǝlkim butlarƣa qoⱪunuxta ixlitilidiƣan nǝrsǝ. «Axǝraⱨ» — «Axǝraⱨ» butliri wǝ huxbuygaⱨlar bolsa, 17-bab, 8-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

□ 27:10 «mustǝⱨkǝmlǝngǝn xǝⱨǝr» — muxu «mustǝⱨkǝmlǝngǝn xǝⱨǝr» bolsa, awwal Babilni kɵrsǝtsǝ kerǝk; biraⱪ 10:24-ayǝttiki izaⱨatta deginimizdǝk, Babilning ɵzi kǝlgüsi «pütkül hudasiz dunya»ni bildüridu.

□ 27:12 «Əfrat dǝryasining eⱪimliridin tartip Misir wadisiƣiqǝ» — muxu ibarǝ Israilning barliⱪ zeminini kɵrsitix üqün pat-pat ixlitilidu. Hǝritilǝrni kɵrüng.

■ 27:12 Yǝx. 17:5

□ 27:13 «Xu küni xundaⱪ boliduki, büyük kanay qelinidu» — Hudaning hǝlⱪini qaⱪiridiƣan, ahirⱪi zamandiki muxu «büyük kanay» Muⱪǝddǝs Kitabta baxⱪa kɵp yǝrlǝrdǝ tilƣa elinidu. Yǝxaya ɵzi 18-babta u toƣrisida tohtilidu. Muxu yǝrdǝ, Hudaning meⱨir-xǝpⱪitining barliⱪ insanlar üqün ortaⱪliⱪi, Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr (Asuriyǝ zeminida tügixǝy dǝp ⱪalƣanlar... Misir zeminida musapir bolƣanlar) Hudaƣa tayanƣan Yǝⱨudiylar bilǝn billǝ Uning padixaⱨliⱪiƣa mirashor bolidiƣanliⱪi eniⱪ kɵrünidu.

□ 28:1 «Əfraimdiki mǝyhorlarning bexidiki tǝkǝbburluⱪ bilǝn taⱪiwalƣan güllük tajiƣa way!...» — Əfraimning bǝgliri ⱨaraⱪ iqixkǝ bǝk amraⱪ idi. Ularning ɵrp-aditigǝ asasǝn, abruyluⱪ adǝmlǝr olturuxlarda gül taj taⱪaytti. Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr, ularning «pǝhri» bolƣan güli, yǝni ularning «xan-xǝripi» solixip ketip yoⱪay dǝp ⱪaldi, dǝydu. Aq adǝm kɵrüpla yǝwalidiƣan bir tal ǝnjürdǝk ular yoⱪap ketixi mumkin. Ⱨazir bolsa, tǝkǝbburluⱪ ⱪilidiƣan yaki ǝyx-ixrǝt ⱪilidiƣan waⱪit ǝmǝs, bǝlki towa ⱪilip pǝryad kɵtürüx kerǝk, degǝnliktur. «Munbǝt jilƣa» — ximaliy padixaⱨliⱪ (Israil)ning paytǝhti bolƣan Samariyǝ jaylaxⱪan jilƣini kɵrsǝtsǝ kerǝk.

□ 28:6 «U yǝnǝ ⱨɵküm qiⱪirixⱪa olturƣanlarƣa toƣra ⱨɵküm qiⱪarƣuqi Roⱨ, wǝ dǝrwazida jǝngni qekindürgüqigǝ küq bolidu» — mɵtiwǝrlǝr hǝlⱪ üqün ⱨɵküm qiⱪirix, sot ⱪilix üqün xǝⱨǝr dǝrwazilirida olturatti. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «Düxmǝnni dǝrwazisiƣiqǝ qekindurgüqigǝ küq bolidu» — demǝk, ⱨujum ⱪilidiƣanlarƣa küq bolidu.

□ 28:7 «kaⱨin» — muⱪǝddǝs ibadǝthanida hǝlⱪlǝrgǝ wǝkil bolup ⱪurbanliⱪ ⱪilƣuqi.

■ 28:7 Yǝx. 5:11

□ 28:8 «Ⱨǝmmǝ dastihan box orun ⱪalmay ⱪusuⱪ wǝ nijasǝt bilǝn toldi» — mumkinqiliki barki, Yǝxaya orda bilǝn bolƣan munasiwiti bilǝn Yerusalemdiki ǝrbablarning olturuxiƣa ⱪatnixalaydu. Tɵwǝndiki ayǝtlǝrgǝ ⱪariƣanda, olturuxning sǝwǝbi, Misir bilǝn Asuriyǝgǝ ⱪarxi turux ittipaⱪi toƣrisidiki kelixim tüzgǝnlikni tǝbriklǝxtin ibarǝt idi. Yǝxaya ⱨǝrdaim mundaⱪ ittipaⱪni tüzmǝslikni tǝxǝbbus ⱪilip, ularning mazaⱪliriƣa uqriƣan.

□ 28:9 «U kimgǝ bilim ɵgǝtmǝkqidu? U zadi kimni muxu hǝwǝrni qüxinidiƣan ⱪilmaⱪqidu?» — muxu sɵzlǝr, bǝlkim, ziyapǝttǝ olturƣanlar Yǝxayani mazaⱪ ⱪilidiƣan sɵz boluxi mumkin. Xübⱨisizki, ular «Pǝⱪǝt Hudaƣila tayiniximiz kerǝk» degǝn hǝwǝrni intayin addiy, sǝbiy balining kɵzⱪarixi, halas, dǝp ⱪaraytti.

□ 28:10 «Eƣizlandurulƣanlarƣa ǝmǝsmu?! Əmqǝktin ayrilƣan bowaⱪlarƣa ǝmǝsmu?!» — muxu sɵzlǝr, bǝlkim, Yǝxayaning jawabining baxlinixi. Yǝxaya ularning «muxu kɵzⱪarixing bǝk addiy ikǝn» degǝn mazaⱪ gǝplirini ɵzlirigǝ ⱪayturup: «Pǝⱪǝt addiy adǝmlǝr, sǝbiy balidǝk kiqik peil kixilǝrla muxularni qüxinǝlǝydu, xundaⱪla Hudaning sɵzini ⱪobul ⱪilalaydu. Tǝkǝbbur, ɵzini ǝⱪilliⱪ qaƣlaydiƣanlar ⱨǝrgiz qüxinǝlmǝydu», dǝydu. «Qünki hǝwǝr bolsa wǝzmuwǝz, wǝzmuwǝzdur, ⱪurmuⱪur, ⱪurmuⱪurdur, bu yǝrdǝ azraⱪ, xu yǝrdǝ azraⱪ bolidu...» — muxu sɵzning üq muⱨim nuⱪtisi bar: — (1) Yǝxaya muxu yǝrdǝ kitabidiki bexarǝtlǝrni toluⱪ qüxinixkǝ tolimu muⱨim bir aqⱪuqni beridu. Bexarǝtlǝr bir-birlǝp, birsi bu ⱨǝⱪiⱪǝtni tǝkitlisǝ, birsi u ⱨǝⱪiⱪǝtni tǝkitlǝydu, ⱨǝmmǝ bexarǝt arⱪiliⱪ bizgǝ ⱪandaⱪ ⱪilip Hudaƣa pütünlǝy, ǝtrapliⱪ ixinip tayinixni ɵgitidu. (2) «wǝzmuwǝz, ... ⱪurmuⱪur...» ibraniy tilida «saw, saw,.... kaw, kaw, ....» degǝndǝk kiqik balining tǝlǝppuzida eytilidu. Xuning bilǝn u Hudaning sɵzini ⱪobul ⱪilix üqün kiqik baliƣa ohxax kiqik peilliⱪ boluxi kerǝk dǝp tǝkitlǝydu. (3) bala sɵzligǝndǝk «saw, saw,.... kaw, kaw, ....» degǝn sɵzlǝr yǝnǝ kelip yat bir tildǝk bolup, 11-ayǝtni tonuxturidu. Tɵwǝndiki izaⱨatnimu kɵrüng.

□ 28:11 «Qünki duduⱪlaydiƣan lǝwlǝr wǝ yat bir til bilǝn U muxu hǝlⱪⱪǝ sɵz ⱪilidu» — demǝk, Yerusalem wǝ Yǝⱨudaliⱪlar yat bir dɵlǝt tǝripidin basturulup, yat yurtⱪa yɵtkilidu. Ular Hudaning addiy sɵzlirini «balilarqǝ gǝp» dǝp mazaⱪ ⱪilip rǝt ⱪilidu, nǝtijidǝ muxundaⱪ awazlar ularda yamrap ketidu.

■ 28:11 1Kor. 14:21

□ 28:12 «Mana, aram muxu yǝrdǝ, ⱨali yoⱪlarni aram aldurunglar; yengilinix muxudur» — bu sɵzlǝr Yǝxaya yǝtküzgǝn hǝwǝrning jǝwⱨiridur. Hudaƣa tayinix — aramliⱪtur! «Duduⱪlaydiƣan lǝwlǝr wǝ yat bir til bilǝn U (Pǝrwǝrdigar) muxu hǝlⱪⱪǝ sɵz ⱪilidu... biraⱪ ular ⱨeqnemini anglaxni halimiƣan» — mǝzkur bexarǝt (11-13 ) toƣruluⱪmu «1Kor.» 14:21-22 wǝ uningƣa baƣliⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»nimu kɵrüng.

□ 28:13 «Xuning bilǝn ular aldiƣa ketiwetip, putlixip, ongda qüxidu, ...tuzaⱪⱪa qüxüp tutulup ⱪalidu» — ɵzi talliƣan yoli bilǝn alƣa basⱪini bilǝn, nǝtijisi ⱨalakǝttur, halas.

■ 28:13 2Kor. 2:16

□ 28:15 «Biz ɵlüm bilǝn ǝⱨdǝ tüzduⱪ, tǝⱨtisara bilǝn billǝ bir kelixim bekittuⱪ... yalƣan sɵzlǝr astida mɵkünüwalduⱪ» — ⱨǝrⱪandaⱪ kixi muxundaⱪ sɵzlǝrni aƣzi bilǝn demǝydu, ǝlwǝttǝ. Biraⱪ Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr muxu sɵzlǝrni ularning aƣziƣa selip, ularning tüzgǝn ǝⱨdisining ⱨǝⱪiⱪiy ǝⱨmiyitini ayan ⱪilidu. Xu qaƣdiki ǝⱨdǝ bolsa Misir bilǝn bolƣanidi, biraⱪ Yǝxaya bexarǝttǝ xuni biwasitǝ demǝydu. Buning sǝwǝbi bǝlkim Misirdiki bu ǝⱨdǝ kǝlgüsidǝ adǝmni tehimu aldaydiƣan, ahirⱪi zamandiki bir ǝⱨdini kɵrsitidu. Muxu ǝⱨdini Israil Xǝytanning wǝkili dǝjjal bilǝn tüzidu. «Dan.» 9:27, Injil «Wǝⱨ.» 11:2, 13:5ni kɵrüng.

□ 28:16 «Sinaⱪtin ɵtküzülgǝn bir tax» — sɵzmusɵz tǝrjimǝ ⱪilƣanda, «Sinaⱪ texi». Bu ibarǝ baxⱪilarni sinaydiƣan ⱨǝm ɵzi sinaⱪtin ɵtkǝn bir tax, degǝn ikki mǝnini ɵz iqigǝ alsa kerǝk.

■ 28:16 Zǝb. 118:22; Mat. 21:42; Ros. 4:11; Rim. 9:33; 10:11; Əf. 2:20; 1Pet. 2:6, 7, 8

□ 28:17 «adalǝtni ɵlqǝm tanisi ⱪilimǝn» — yaki «toƣra ⱨɵküm ⱪilixni ɵlqǝm tanisi ⱪilimǝn» (26-ayǝtnimu kɵrüng).

□ 28:20 «Qünki kariwat sozulup yetixⱪa ⱪisⱪiliⱪ ⱪilidu, yotⱪan bolsa adǝm tügülüp yatsimu tarliⱪ ⱪilidu» — bu kinayilik gǝp. Ular Hudaning aramliⱪini rǝt ⱪilidu, ɵzining aram almaⱪqi bolƣan yoli bolsa ɵzigǝ ⱨeq aram bǝrmǝydu.

□ 28:21 «Pǝrazim teƣi» wǝ «Gibeon jilƣisi» — bu ikki jayda yüz bǝrgǝn ixlarni qüxinix üqün, Tǝwrattiki «2Sam.» 5:17-20, 22-ayǝt ⱪatarliⱪlarni kɵrüng. Huda axu yǝrlǝrdǝ Dawut padixaⱨning tǝhtini mustǝⱨkǝmlǝx üqün Filistiylǝr üstidin ikki ⱪetim qong ƣǝlibǝ ⱪilƣanidi. Biraⱪ Yǝxaya ⱪobul ⱪilƣan wǝⱨiygǝ asasǝn, adǝmni jazalaxtiki muxundaⱪ ixlarning ɵzi Hudaning muⱨǝbbǝtlik tǝbiitigǝ pütünlǝy ƣǝyriy, tüptin yat kelidiƣan, Ɵzi nǝprǝtlinidiƣan ix ikǝnliki ayan ⱪilinidu.

□ 28:29 «Muxu ixmu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigardin kelidu; u nǝsiⱨǝt berixtǝ karamǝt, danaliⱪta uluƣdur» — 23-29-ayǝtlǝrning ǝsli tekistliridiki bǝzi sɵzlǝr naⱨayiti az uqriƣaqⱪa, baxⱪa birnǝqqǝ hil tǝrjimiliri uqrxi mumkin. Biraⱪ üq ix eniⱪ turidu: — (1) Yǝr ⱨǝydǝx ⱨǝm danni soⱪup ajritixmu kɵrünüxtǝ yǝrgǝ yaki danƣa ⱪarita «ⱪattiⱪ ⱪolluⱪ muamilǝ» ⱪilixⱪa ohxaydu; muxu ixlar bǝlkim Hudaning bizgǝ ixlitidiƣan tǝrbiyǝ tǝdbirlirini bildüruxi mumkin. (2) Ⱨǝmmimiz ǝⱪilliⱪ deⱨⱪandin ɵginǝyliki, u mǝⱪsǝtlik ⱨalda ⱨǝmmǝ ixni ⱪilidu. U ⱨǝrgiz yǝr ⱨǝydǝx yaki dan soⱪup ajritixtin ibarǝt ikki ixni zoⱪlinix üqün ⱪilmaydu; u ahirⱪi nixanƣa ⱪarap, ⱨǝrⱪaysi uruⱪlarning ⱨosulini kɵzlǝydu. Hudamu ohxaxla ⱨǝmmimizgǝ ohximaydiƣan tǝrbiyilik usul ⱪollinip, bizdin ⱨosul qiⱪarmaⱪqi. Uning bǝzidǝ muamilisi «ⱪopal» yaki ⱪattiⱪ kɵrünsimu, u bǝribir ⱨǝrⱪandaⱪ danning ünüp qiⱪixiƣa kerǝk bolƣan xaraitni obdan bilidu, ⱨǝrbirimizdin ayrim-ayrim ⱨalda ⱨosul qiⱪirix usulini bilidu. (3) Mǝlum bir ⱨosul üqün ⱨǝydǝp-terix yaki dan ajritix usuli muwapiⱪ bolƣini bilǝn, ǝⱪilliⱪ deⱨⱪan muxu usulni qǝktin axuruwǝtmǝy ixlitidu. Huda ohxaxla ⱨǝmmimizni kiqik peil, muⱨǝbbǝtlik kixilǝrdin ⱪilix üqün dǝl ⱪandaⱪ ⱨǝm ⱪanqilik dǝrijidiki muamilini ixlitix kerǝklikini bilidu.

■ 28:29 Yǝr. 32:19

□ 29:1 «Ariǝl» — Yerusalemni kɵrsitidu, u «Hudaning ⱪurbanliⱪ supisining bexi» degǝnlik, yǝni ⱪurbangaⱨⱪa ot salidiƣan orun. Muxu isim, Hudaƣa ibadǝt ⱪilidiƣan jay ⱨǝm Hudaning otiƣa uqraydiƣan jay ikǝnlikini bildüridu. Bǝlkim xu babtiki mǝnisi xuki, Yerusalem Pǝrwǝrdigarƣa ibadǝt ⱪilidiƣan orun ǝmǝs, bǝlki itaǝtsizlik tüpǝylidin uning otluⱪ ƣǝzipigǝ uqraydiƣan orun bolup ⱪaldi, degǝnlik. «Yǝnǝ bir yil yillarƣa ⱪoxulsun» — mǝnisi bǝlkim, «bir yildin keyin» — demǝk (2-8-ayǝtkǝ asasǝn), Asuriyǝ bir yildin keyin Yerusalemni muⱨasirigǝ alidu. Undaⱪ bolsa, bexarǝt miladiyǝdin ilgiriki 702-yili berilgǝn. Toluⱪ ayǝtning baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «Yillar kɵprǝk ɵtsun, ⱨeyt-bayramlar yǝnila ɵtküzülsun» ⱪatarliⱪ. Ikki hil tǝrjimisi ohxaxla, waⱪitmu yaki ⱨeyt-bayramlardiki diniy paaliyǝtlǝrmu silǝrni ⱪutⱪuzmaydu, degǝn mǝnini bildüridu.

□ 29:3 «Mǝn seni ⱪapsap qedirlar tiktürüp... potǝyliri bilǝn seni ⱪorxiwalimǝn» — bexarǝt Asuriyǝning ⱨujumini kɵrsǝtkǝn ǝmǝs, bǝlki «barliⱪ ǝllǝrning nurƣunliƣan ⱪoxunliri»ning bir ⱨujumini kɵrsitidu (7-ayǝt); xunga u Asuriyǝning tajawuzidin keyin berilgǝn bolsa kerǝk. Uning üstigǝ, Huda «Ariǝl»ni (ⱨǝr ⱪetim nijatini rǝt ⱪilixi tüpǝylidin) Babildin andin Rimliⱪlardin (miladiyǝdin keyinki 70-yil) ⱪutⱪuzƣan ǝmǝs. Xunga bexarǝt ahirⱪi zamandiki kɵp ǝl-yurtlarning (7-ayǝt) Yerusalemƣa, xundaⱪla Israilƣa ⱪilidiƣan ⱨujumini kɵzdǝ tutidu.

■ 29:3 Yǝr. 6:3; Əz. 17:17

■ 29:4 Yǝx. 8:19

■ 29:5 Ayup 21:18; Zǝb. 1:4; 35:5-6; Yǝx. 17:13; 30:13

□ 29:6 «...sǝndin ⱨesab alidu» — ibraniy tilida «...seni yoⱪlaydu».

□ 29:8 «... oyƣansa, mana u ⱨalidin ketidu, u yǝnila ussuzluⱪⱪa tǝxna bolidu; mana Zion teƣiƣa ⱪarxi jǝng ⱪiliwatⱪan ǝllǝrning nurƣunliƣan ⱪoxunliri dǝl xundaⱪ bolidu» — demǝk, bu qüxni kɵrgǝn kixi baxⱪa ǝllǝrning ⱪoxunlirini kɵrsitidu. Qüxidǝ kɵrgǝn «tamaⱪ-su» barliⱪ ǝllǝr yutuwalmaⱪqi bolƣan Yerusalemni kɵrsitidu. Əllǝr «Yerusalem bizningki» dǝp ham hiyal ⱪilip, tuyuⱪsiz ⱨǝmmidin ayrilip, mǝƣlup bolidu.

□ 29:9 «Əmdi arisaldi boliwerip, ⱪaymuⱪup ketinglar!...» — bu ayǝt intayin muⱨim. Yǝxaya Asuriyǝ yaki baxⱪa besip kirgǝn tajawuzqilardin ⱪutuluxni alliburun aldin’ala eytⱪan (36-37-bablarni kɵrüng). Əmdi muxu ⱪutuluxlarni kɵrgǝnlǝr yǝnila Hudaƣa ixǝnmǝy «tasadipiyliⱪtin bolƣan» yaki «Misir bilǝn bolƣan ittipaⱪtin bolƣan» desǝ ⱪandaⱪ bolidu? Əgǝr ular xu qaƣda «arisaldi» bolsa, ⱨeq ⱪararƣa tehi kǝlmisǝ, ular ⱨǝrⱪandaⱪ bir ixta bax ⱪaturidiƣan bolidu. Yǝxaya ularning xundaⱪ kajliⱪ ⱪilidiƣanliⱪini aldin bilgǝn (Hudaning agaⱨini 6:10-ayǝttǝ kɵrüng). Xunga u kinayǝ ⱪilip, ularni xundaⱪ ⱪilixⱪa dǝwǝt ⱪilidu.

□ 29:10 «Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ ƣǝplǝt uyⱪusi basⱪuqi bir roⱨni tɵküp... aldin kɵrgüqilǝrnimu qümkiwǝtti» — yuⱪiriⱪi izaⱨatta eytⱪinimizdǝk, ular Pǝrwǝrdigarning karamǝtlirini yǝnila etirap ⱪilmiƣandin keyin, Huda ularni tehimu ɵz kajliⱪida bekitip ⱪoyidu. Xundaⱪ ⱪilƣini bilǝn U ularni tehi taxliwǝtmigǝn; U ularƣa ǝng ahirⱪi bir pursǝtni yaritip beridu. Bu pursǝt 14-ayǝttǝ aldin’ala eytilidu.

■ 29:10 Rim. 11:8

□ 29:12 «Kitab sawatsiz birsigǝ berilip... u: — «Mǝn sawatsiz» — dǝydu» — sawatliⱪ kixi bolsa «kitab peqǝtlǝngǝn» (peqǝtni buzuxⱪa ɵzümni awarǝ ⱪilmaymǝn) degǝn baⱨanini kɵrsitidu. Sawatsiz kixi bolsa ǝlwǝttǝ oⱪuyalmaydu; biraⱪ u sawatliⱪ kixidinmu oⱪup berixni sorimaydu. Demǝk, nurƣun adǝmlǝr bu ikki hil kixilǝrgǝ ohxax Hudaning bǝrgǝn wǝⱨiysigǝ pǝrwayim pǝlǝk dǝp yüriweridu.

□ 29:13 «Muxu hǝlⱪ aƣzi bilǝn Manga yeⱪinlaxⱪanda... ⱪǝlbi bolsa Mǝndin yiraⱪ turƣaqⱪa, Mǝndin bolƣan ⱪorⱪuxi bolsa, pǝⱪǝt insan balisining pǝtiwaliridinla bolidu, halas» — «Mat.» 15:7-9, «Mar.» 7:6-7ni kɵrüng.

■ 29:13 Mat. 15:8; Mar. 7:6

□ 29:14 «Xunga mana, Mǝn muxu hǝlⱪ arisida yǝnǝ bir karamǝt kɵrsitimǝn; karamǝt bir ixni karamǝt bilǝn ⱪilimǝn» — Huda ularƣa sǝwr-taⱪǝt bilǝn yǝnǝ bir pursǝt bǝrmǝkqi. Bu pursǝtning nemǝ ikǝnliki eniⱪ tilƣa elinmiƣan. Biraⱪ bu yǝrdǝ deyilgǝn sɵzlǝrgǝ ⱪariƣanda bu karamǝtning «Asuriyǝdin ⱪutulux» degǝn mɵjizidin birnǝqqǝ ⱨǝssǝ yuⱪiriliⱪi, ajayibliⱪi, karamǝtliki wǝ tilsimatliⱪi bar boluxi mumkin. Biz yǝnǝ xundaⱪ dǝp ⱪaraymizki, Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr muxu ixni kitabining ⱪalƣan ⱪismida bizgǝ eytip beridu; oⱪurmǝnlǝrning ɵzi uni oⱪup qüxinǝlǝydu. «Xuning bilǝn ularning danixmǝnlirining danaliⱪi yoⱪilidu; ularning aⱪillirining ǝⱪilliri yoxurunuwalƣan bolidu» — Hudaning ixligǝn muxu karamitining nǝtijisi dunyadiki «danixmǝnlik»ni ɵz-ɵzidin hijil ⱪilidu. «1Kor.» 1:19ni kɵrüng. ««Aⱪillarning ǝⱪilliri» yoxuruniwalidu» — demǝk, ularning ǝⱪli ⱨeq ǝsⱪatmaydu ⱨǝm baxⱪilar aldida kɵrünüxkǝ hijil bolidu.

■ 29:14 Yǝr. 49:7; Ob. 8; Mat. 11:25; 1Kor. 1:19

■ 29:15 Zǝb. 94:7

■ 29:16 Yǝx. 45:9

□ 29:17 «Liwan mewilik baƣƣa aylandurulmamdu? Mewilik baƣ bolsa orman ⱨesablanmamdu?» — Liwan kona zamanlardin tartip ormanliri bilǝn dangⱪi qiⱪⱪan rayon bolup kǝlgǝn. Muxu orman bilǝn uning «mewilik baƣ»lirining rolliri almaxturulƣan bolsa, undaⱪta yuⱪiri orunda turƣanlar yaki tǝkǝbburlar pǝs (biraⱪ yǝnila yahxi wǝ mewǝ beridiƣan) orunƣa bekitilidu wǝ kǝmtǝrlǝr bolsa yuⱪiri orunƣa ⱪoyulidu, demǝkqi. Ⱪandaⱪla bolmisun, nurƣun kixilǝrning orunlirida almixix yüz beridu.

■ 29:18 Mat. 11:5

□ 29:21 «(Ular) dǝrwazida turup rǝzillikkǝ tǝnbiⱨ bǝrgüqi üqün tuzaⱪ tǝyyarlap ⱪoyidu» — xǝⱨǝr dǝrwazisi sot ⱪilidiƣan jay idi.

■ 29:21 Am. 5:10

□ 29:22 Xunga Ibraⱨim üqün bǝdǝl tɵlǝp ⱪutⱪuzƣan Pǝrwǝrdigar Yaⱪupning jǝmǝti toƣruluⱪ mundaⱪ dǝydu: — «Ⱨazir bolsa Yaⱪup hijilliⱪⱪa ⱪalmaydu, ⱨazir bolsa u tit-tit bolup qirayi tatirip kǝtmǝydu» — demǝk: — (1) «Yaⱪup ɵz pǝrzǝntliri (jǝmǝti) toƣrisida hijil bolmaydu». Yaⱪup ⱨayat waⱪtida ɵzining on ikki oƣlining ⱪilmixliridin naⱨayiti hijil bolup yürǝtti («Yar.» 34-babni kɵrüng). Andin Yaⱪup keyinki dǝwrdǝ pǝrzǝntlirining ⱪilƣanlirini kɵrgǝn bolsa, tehimu hijil bolƣan bolatti! Biraⱪ «ⱨazir bolsa» (kǝlgüsidǝ) adil, ⱨǝⱪⱪaniy, sap dilliⱪ «yengidin tuƣulƣan», yengi bir pǝrzǝnti, yengi bir Israil wujudⱪa kelidu; Yaⱪup (tirilgǝn waⱪtida) ulardin ⱨeq hijil bolmaydu, ǝlwǝttǝ. (2) «Uning qirayi tatirip kǝtmǝydu» — Ɵz oƣullirining bir-birigǝ ⱨǝsǝthor bolƣanliⱪi tüpǝylidin Yaⱪup kɵp japa tartⱪan. U Yüsüpni «ɵltürülgǝn» dǝp uzun yillar matǝm tutⱪan, andin ǝng yahxi kɵridiƣan Binyaminni «yoⱪap kǝtti» dǝp ǝnsirǝp ɵlǝy dǝp ⱪalƣan. Biraⱪ ɵz pǝrzǝntliri toƣrisida ǝnsirǝxning ⱨajiti yoⱪ — qünki «ⱨazir bolsa» ⱨǝrbiri Hudaning baxpanaⱨida aman-esǝn mǝnggü turidu, xundaⱪla bir-biri bilǝn inaⱪ ɵtüxidu.

□ 29:23 «Yaⱪup ⱪolumning ixligǝn ǝmili bolƣan, ɵz arisida turƣan ǝwladlirini kɵrgǝn waⱪtida...» — muxu 22-24-ayǝttǝ ⱨǝm Yaⱪupning ɵzini (Israilni) ⱨǝm uning ǝwladlirini (Israillarni) kɵrsitidu. Yaⱪupning ɵzi ularni kɵrüx üqün ɵlümdin tirilixi kerǝk, ǝlwǝttǝ.

□ 30:4 «Pirǝwnning ǝmirliri Zoan xǝⱨiridǝ bolsimu, uning ǝlqiliri Ⱨanǝs xǝⱨirigǝ ⱨǝrdaim kelip tursimu,...» — xu qaƣlarda Misir yengi bir padixaⱨ, yǝni Pirǝwn Xabakoning ⱪol astida küqlük, ittipaⱪlaxⱪan bir dɵlǝtkǝ aylanƣanidi. Zoan wǝ Ⱨanǝsning Misirning ikki tǝripidǝ boluxi dɵlǝtning küqlük birlikini tǝkitlǝydu.

■ 30:5 Yǝr. 2:36

□ 30:6 «Nǝgǝwdiki ulaƣlar toƣrisida yüklǝngǝn wǝⱨiy» — Nǝgǝw bolsa Yǝⱨudaning jǝnubi ⱪismi bolup, pütünlǝy dǝⱨxǝtlik qɵl-bayawan. Misirƣa mangidiƣan bir yol Nǝgǝwdin ɵtidu. «...yüklǝngǝn wǝⱨiy» — muxu bexarǝtning temisi bilǝn Yǝxaya qaⱪqaⱪ ⱪilidu. «Wǝⱨiy»ning ibraniy tilida «yük» degǝn yǝnǝ bir mǝnisi bar. Xuning bilǝn temini yǝnǝ «Nǝgǝwdiki ulaƣlarning yüki» — deyixkǝ bolidu. Ulaƣlar ǝlqilǝrning ɵzini ⱨǝm nurƣun mal-mülük, ⱨǝdiyilǝrni kɵtürüp Misirƣa baridiƣan japaliⱪ yolda mengip ⱨerip ketidu. Lekin Misir bilǝn bolidiƣan «ittipaⱪ» ⱨeqnemigǝ ǝrzimigǝqkǝ, ularning yoli bikarƣa ketidu. Yǝxaya biqarǝ ulaƣlarƣa ⱨesdaxliⱪ bildürgini bilǝn ǝlqilǝrgǝ ⱨeqⱪandaⱪ ⱨesdaxliⱪ bildürmǝydu! «Ular japaliⱪ, dǝrd-ǝlǝmlik zemindin ɵtidu...» — ⱪiziⱪ yeri xuki, Misirƣa adǝttǝ mangidiƣan yol Nǝgǝwdin ǝmǝs, bǝlki Filistiyǝdin ɵtidu. Nǝgǝwdin mangidiƣan yol naⱨayiti japaliⱪtur. Nemixⱪa muxu yol bilǝn mangidikin? Ⱨɵkümranlar mǝⱪsǝt-pilanlirini Filistiyǝdin yaki ɵz hǝlⱪidin mǝhpiy saⱪlax üqün bolsa kerǝk. Ⱪiziⱪ ix xuki, Israil Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ Misirdin ⱪutⱪuzulup qiⱪip, dǝl xu yol bilǝn Ⱪanaanƣa (Pǝlǝstingǝ) kǝlgǝn. Yǝxaya kinayilik bilǝn ulardin, silǝr Misirdin ⱪutⱪuzulƣandin keyin yǝnǝ axu yǝrgǝ «kǝlgǝn izinglar bilǝn ⱪaytip» yardǝm soraxⱪa rast baramsilǝr? — dǝp sorimaⱪqi.

□ 30:7 «Mǝn uni: «Ⱨeqnemini ⱪilip bǝrmǝydiƣan Raⱨab» dǝp atiƣanmǝn» — «Raⱨab» Misirning baxⱪa bir ismi, mǝnisi «ⱨakawurluⱪ», «ⱨali üstünlük».

□ 30:8 «...Ⱨazir berip buni ⱨǝm tax tahtiƣa ⱨǝm yɵgimǝ kitabⱪa yezip ⱪoyƣin» — «buni» bizning ⱪariximizqǝ, yuⱪiriⱪi 6-7-ayǝttiki bexarǝtni kɵrsitidu. Bǝzi alimlar «buni» 8-14-ayǝtlǝrning mǝzmuni dǝp ⱪaraydu.

□ 30:9 «Pǝrwǝrdigarning Tǝwrat-tǝrbiyisi» — «Tǝwrat» bolsa «tǝrbiyǝ», «nǝsiⱨǝt», «yolyoruⱪ» degǝn mǝnidǝ.

□ 30:10 «aldin kɵrgüqilǝr» — adǝttǝ Hudaning sɵzini ƣayibanǝ kɵrünüxlǝr arⱪiliⱪ bilip qüxinidiƣan ⱨǝm ularni baxⱪilarƣa qüxǝndürüp beridiƣan pǝyƣǝmbǝrlǝrdur.

□ 30:11 «Sǝnlǝr durus yoldin qiⱪix, toƣra tǝriⱪidin ayrilix! Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqini aldimizdin yoⱪ ⱪilix!» — muxu sɵzlǝr ularning demǝkqi bolƣan asasliⱪ sɵzliri, yaki alliⱪaqan degǝn sɵzlǝrning tüp mǝnisidur.

■ 30:13 Yǝx. 29:5

□ 30:14 «Huddi sapal qinǝ ⱨeq ayimay qeⱪiwetilgǝndǝk u uni (tamni) qeⱪiwetidu» — tam qaⱪⱪuqini Hudaning Ɵzi dǝp ⱪaraymiz. Tamda pǝyda bolƣan yeriⱪ bolsa Israilning ⱪǝbiⱨlikidur (13-ayǝtnimu kɵrüng). Adǝmning gunaⱨi ɵzini iqidin (yeriⱪ tamni wǝyran ⱪilƣandǝk) wǝyran ⱪilidu; uning üstigǝ, Hudaning jazalixi uningƣa qüxüx bilǝn u tehimu tügixidu.

■ 30:14 Yǝr. 19:11

□ 30:15 «Yenimƣa towa bilǝn ⱪaytip kelip aram tapisilǝr, ⱪutⱪuzulisilǝr; hatirjǝmliktǝ ⱨǝm aman-esǝnliktǝ küq alisilǝr!» — muxu sɵz Yǝxaya pǝyƣǝmbǝrning bexarǝtlirining jǝwⱨiri.

□ 30:17 «Minginglar birining wǝⱨimisidin ⱪaqisilǝr; bǝxining wǝⱨimisidǝ ⱨǝmminglar ⱪaqisilǝr» — Musa pǝyƣǝmbǝr Tǝwrattiki «Law.» 26:8-ayǝttǝ Hudaning mundaⱪ wǝdisini hatiriligǝn: «(Manga tayanƣan bolsanglar) bǝxinglar yüz (adǝm)ni, yüzünglar bir tümǝnni ⱪoƣliwetisilǝr». Əmdiki ǝⱨwal buning ǝksiqǝ. «Taƣ üstidiki bayraⱪ... dɵng üstidiki... tuƣ» — (1) demǝk, ⱪalƣan adǝmlǝr naⱨayiti az. (2) muxu ikki nǝrsǝ (bayraⱪ wǝ tuƣ) adǝttǝ urux ⱪilƣanda ixlitilidu; uruxtiki bir tǝrǝp mǝƣlup bolsa muxu nǝrsilǝr taxlinip ⱪalidu; ƣǝlibǝ ⱪilsa ular elip ketilidu; xunga ular muxu yǝrdǝ mǝƣlubiyǝtnimu bildüridu.

■ 30:17 Yǝx. 17:6; 24:6,13

□ 30:18 «Wǝ xunga silǝrgǝ meⱨir-xǝpⱪǝt kɵrsitimǝn dǝp, Pǝrwǝrdigar kütidu; xunga U silǝrgǝ rǝⱨim ⱪilimǝn dǝp ornidin ⱪozƣilidu... Uni kütkǝnlǝrning ⱨǝmmisi bǝhtliktur!» — muxu ayǝt bǝlkim kitabning adǝmni ǝng ⱨǝyran ⱪalduridiƣan yǝrliridin biridur. Nemixⱪa Israilning kajliⱪi, Hudaning ⱪattiⱪ jazalixi tǝswirlǝngǝndin keyin ayǝt «xunga» bilǝn baxlinidu? Hudaning Israilni ⱪattiⱪ jazaliƣini bilǝn u ǝng ahirda ularƣa naⱨayiti kɵp rǝⱨimdilliⱪ kɵrsǝtmǝkqi. Yuⱪiriⱪi jazalar bǝlkim Israilning «ⱪaldisi»ni Hudaning nijatini ⱪobul ⱪilixⱪa tǝyyarlaydu. «Xunga» Huda buni sǝwr-taⱪǝt bilǝn kütidu.

■ 30:18 Zǝb. 2:12; 34:8; Pǝnd. 16:20; Yǝr. 17:7

□ 30:20 «sening Ustazing» — muxu yǝrdǝ bu sɵz yaki (kɵplük xǝklidǝ) «ustazliring» yaki (birlik xǝklidǝ) «ustazing» mǝnisidǝ ixlitilgǝn. Aldi-kǝynidiki sɵzlǝrgǝ ⱪariƣanda, «ustaz» bolsa kerǝk. «Ɵzini yoxurƣan» «Ustazing»ning kim ikǝnlikini qüxinix üqün muxu ayǝtni 8-bab, 17-ayǝt bilǝn selixturung.

□ 30:25 «Qong ⱪirƣinqiliⱪ bolƣan küni, yǝni munarlar ɵrülgǝn küni...» — ⱪaysi ⱪirƣinqiliⱪning bolƣanliⱪi, ⱪaysi munarlarning ɵrülgǝnliki muxu yǝrdǝ deyilmidi. Ⱪandaⱪla bolmisun, muxu ixlar jismaniy ⱨǝm roⱨiy düxmǝnlǝrning yoⱪitilixini bildüridu; muxu ixlar ahirⱪi zamanlarda yüz berixi mumkin. «ǝnⱨar» — kiqik eriⱪ.

□ 30:26 «Ɵz hǝlⱪining jaraⱨiti» — yaki «Ɵz hǝlⱪining sunƣan yerini».

□ 30:28 «Uning nǝpǝsi huddi texip boyunƣa yetidiƣan kǝlkündǝk bolidu» — yuⱪiriⱪi 8-bab, 8-ayǝt bilǝn selixturung. Asuriyǝ Israilƣa ⱪandaⱪ ⱪilƣan bolsa, Pǝrwǝrdigarmu ularƣa (asuriylǝrgǝ) xundaⱪ ⱪilidu. «bimǝnilik bimǝnilikni yoⱪatⱪuqi ƣǝlwir» — «bimǝnilik» bǝlkim butlarƣa ixinip-tayinixni kɵrsitidu. «U (Pǝrwǝrdigar) .... xundaⱪla hǝlⱪ-millǝtlǝrning aƣziƣa ularni azduridiƣan yügǝn salidu» — Asuriyǝ padixaⱨi Sǝnnaherib tutuwalƣan ǝsirlirining aƣziƣa yügǝn selip, ularni axundaⱪ rǝⱨimsiz yol bilǝn elip mangatti. Muxu yǝrdǝ Asuriyǝdin baxⱪa ǝllǝrning tilƣa elinixi, bexarǝtning ⱨǝm xu qaƣdiki Asuriyǝni ⱨǝm ahirⱪi zamandiki «ahirⱪi urux»ni kɵrsitidiƣanliⱪini qüxǝndürsǝ kerǝk. Undaⱪ bolsa Asuriyǝ padixaⱨi yǝnǝ ahirⱪi zamandiki dǝjjalƣa wǝkillik ⱪilidu yaki «bexarǝtlik rǝsim» bolidu.

■ 30:28 Yǝx. 8:8

□ 30:31 «Pǝrwǝrdigarning awazi bilǝn Asuriyǝ yanjilidu, — baxⱪilarni urux tayiⱪi bolƣan Asuriyǝ yanjilidu!» — Asuriyǝning Hudaning tayiⱪi ikǝnliki 10:5-ayǝttǝ kɵrsitilgǝn. «Baxⱪilarni urux tayiⱪi (bolƣan Asuriyǝ) yanjilidu!» degǝnning baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «U (Pǝrwǝrdigar) uni (Asuriyǝni) tayaⱪ bilǝn uridu».

□ 30:33 «Tofǝt» — Yerusalem sirtidiki, ǝhlǝt kɵydüridiƣan bir jilƣa. U yǝnǝ «Ge-Hinnom» — «Ⱨalakǝt jilƣisi» dǝp atilip dozaⱪning küqlük bir simwoli bolidu (ǝrǝbqǝ «jǝⱨǝnnǝm» degǝn sɵz dǝl bu «Ge-Hinnom»din kǝlgǝn). «Bǝrⱨǝⱪ, padixaⱨ üqün tǝyyarlanƣan; Pǝrwǝrdigar uni qongⱪur ⱨǝm kǝng ⱪilƣan, otunliri kɵp yalⱪunluⱪ bir gülhan bar...» — demǝk, Asuriyǝ padixaⱨi Yǝⱨudaƣa ⱪarxi yürüx ⱪilƣanda, ɵzi üqün tǝyyarlanƣan «jǝsǝtni kɵydürüx» gulhaniƣa ⱪarap mengiwatatti.

■ 31:1 Zǝb. 20:7; 33:16-17; Pǝnd. 21:31; Yǝr. 17:5

□ 31:2 «Biraⱪ Umu danadur!» — «Umu» degǝn sɵz kinayilik, ⱨǝjwiy gǝp: «Sǝn Israil bǝk ǝkillik, xundaⱪ ǝmǝsmu? Lekin Umu (Hudamu) danaliⱪƣu!» degǝndǝk. Israilning ⱨeq danaliⱪi yoⱪ idi.

□ 31:4 «top-top padiqilar» — bu ibarǝ Misirni kɵrsǝtsǝ, naⱨayiti kinayilik gǝp bolidu; qünki Misirliⱪlar ⱪoy wǝ padiqilarƣa ɵq idi («Yar.» 46:34ni kɵrüng). Bǝlkim muxu tǝmsilning awwalⱪi yerimi, Huda Israilni (xirdǝk, Asuriyǝ arⱪiliⱪ) jazalimaⱪqi bolsa, Misirliⱪlarni yardǝm berixkǝ qaⱪirix biⱨudiliktur. Ikkinqi yerimi bolsa, Huda ahirda Ɵzi (ⱪuxtǝk Ɵz ⱪaniti astiƣa elip — 31-ayǝt) Israilni Asuriyǝdin ⱪutⱪuzidu, degǝn mǝnidǝ. «xawⱪunliridin ⱨeq ⱨoduⱪmay,...» — yaki «ularning aldida yolni boxatmaydiƣan,...». «U (Pǝrwǝrdigar) Zion teƣi ... üqün qüxüp jǝng ⱪilidu» — Pǝrwǝrdigar kimgǝ ⱪarxi qiⱪip jǝng ⱪilidu? Yuⱪiriⱪi ayǝtkǝ ⱪariƣanda, u awwal xirdǝk (Asuriyǝ arⱪiliⱪ) Ɵz oljisi ⱪilmaⱪqi bolƣan Yerusalemni ⱪoliƣa elix üqün kürǝx ⱪilip, andin «owƣa yardǝmqi süpitidǝ» «uni xirdin ⱪutⱪuzimiz» degǝn Misir bilǝn jǝng ⱪilidu. Ⱨeqbolmiƣanda, Yerusalem Hudaning (Asuriyǝliklǝr arⱪiliⱪ bolƣan) tǝrbiyǝ jazasidin ɵzini ⱪutⱪuzalmaydu. Biraⱪ 5-ayǝttǝ, Huda ahirida ularni Asuriyǝning besip kirixidin ⱪutⱪuzidu, dǝydu.

□ 31:5 «Uning (Pǝrwǝrdigarning) «ɵtüp ketixi» bilǝn Zion nijatliⱪⱪa erixidu» — Huda Musa pǝyƣǝmbǝr dǝwridǝ Israilni Misirdin ⱪutⱪuzƣanda, Israillarning ɵyliridin «ɵtüp ketix»i bilǝn ularni jazalimay, ularni ⱪutⱪuzƣan. Tǝpsilatliri üqün «Mis.» 12:23 wǝ «Zǝb.» 78:49ni kɵrüng — U Ɵzi ǝwǝtkǝn «ⱨalak ⱪilƣuqi pǝrixtǝ» Israillarning ɵylirigǝ yetip kǝlgǝndǝ Ɵzi ularning ɵylirining ixikining aldiƣa «ɵtüp turux»i bilǝn ⱨalak ⱪilƣuqi pǝrixtining yolini tosup, muⱨapizǝt ⱪilip ularni saⱪ ⱪaldurƣan. «Ɵtüp ketix» degǝn sɵz Israilni muxu ix toƣruluⱪ ǝskǝrtkǝn bolsa kerǝk. «Mis.» 12:13, 23-ayǝt wǝ izaⱨatlirini kɵrüng.

■ 31:5 Ⱪan. 32:11

■ 31:7 Yǝx. 2:20

□ 31:8 «Asuriyǝ ⱪiliq bilǝn yiⱪilidu, biraⱪ baturning ⱪiliqi bilǝn ǝmǝs; ... ⱪiliq adǝttiki adǝmningki bolmaydu» — demǝk, ⱪiliq insan tǝripidin ǝmǝs, bǝlki Huda tǝripidin ixlitilidu (36-, 37-babni kɵrüng).

□ 31:9 «Wǝⱨimidin uning «ul texi» yoⱪaydu...» — «ul texi» ularning padixaⱨi boluxi kerǝk.

■ 31:9 2Pad. 19:36,37

■ 32:1 Zǝb. 45:4-7; Zǝk. 9:9

□ 32:2 «qangⱪap kǝtkǝn zemin» — yaki «qarqap kǝtkǝn zemin».

■ 32:3 Yǝx. 29:18; 30:21

□ 32:7 «Yoⱪsulning dǝwasida gǝp ⱪilip uni wǝyran ⱪilixni pǝmlǝp olturidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «lilla-adil dǝwa ⱪilƣan yoⱪsulni yoⱪitix üqün pǝmlǝp olturidu».

□ 32:11 «Kiyiminglarni seliwetinglar, ɵzünglarni yalang ⱪilinglar, qatriⱪinglarƣa bɵz baƣlanglar!» — bular bolsa ǝsirgǝ qüxüp ⱪalƣanlarning mǝjburiy ⱪilidiƣan ixliri.

□ 32:15 «Roⱨ bizgǝ yuⱪiridin tɵkülgüqǝ,.....» — muxu yǝrdǝ «Roⱨ» Hudaning Roⱨini bildüridu. Tekisttǝ «kimning roⱨi» ikǝnliki deyilmigǝn ǝⱨwalda «Roⱨ» degǝn sɵz ayrim kɵrülsǝ, undaⱪta xübⱨisizki Hudaning Roⱨini kɵrsitidu. «Dalalar mewilik baƣ-etizlar bolƣuqǝ, mewilik baƣ-etizlar ormanzar dǝp ⱨesablanƣuqǝ...» — demǝk, yǝr yüzidiki boz yǝrlǝr munbǝt bolidu wǝ ⱨazir munbǝt yǝrlǝrmu tehimu xundaⱪ bolidu.

■ 32:15 Yǝx. 29:17; Yo. 2:28, 29; Yⱨ. 7:37, 38; Ros. 2:17, 18

■ 32:18 Yǝr. 33:16

□ 32:20 «Orman kesilip yiⱪitilƣanda mɵldür yaƣsimu, xǝⱨǝr pütünlǝy yǝr bilǝn yǝksan ⱪiliwetilsimu, su boyida uruⱪ teriƣuqilar, kala wǝ exǝklǝrni kǝng dalaƣa ⱪoyuwetidiƣanlar bǝhtliktur!» — (19-20) demisǝkmu, bu naⱨayiti sirliⱪ bir sɵzdur. Bǝlkim bizni ahirⱪi zamanlardiki ikki ǝⱨwal toƣrisida ǝslitidu. «Orman yiⱪilidu» — tǝkǝbburlar pǝs ⱪilinidu (10-bab, 18- wǝ 33-34-ayǝtni kɵrüng). «Xǝⱨǝr» bǝlkim yuⱪiriⱪi (24-babtiki) «tǝrtipsiz xǝⱨǝr» bolup, Huda tǝripidin wǝyran ⱪilinidu. Biraⱪ kiqik peilliⱪ turmuxni talliƣanlar, mǝsilǝn ɵz kala-exǝklirigǝ yahxi muamilǝ ⱪilƣanlar bǝht-bǝrikǝt tapidu.

□ 33:1 «I ɵzüng bulang-talang ⱪilinmiƣan, baxⱪilarni bulang-talang ⱪilƣuqi, baxⱪilar sanga asiyliⱪ ⱪilmiƣan, ɵzüng asiyliⱪ ⱪilƣuqi, sening ⱨalingƣa way!...» — muxu ayǝt Asuriyǝ padixaⱨi Sǝnnaheribni kɵrsitidu. Israil padixaⱨi Ⱨǝzǝkiya ǝlqilǝrni ǝwǝtip Sǝnnaherib bilǝn «sülⱨ» ǝⱨdisini tüzdürgǝn («2Pad.», 18:13-18-ayǝtni kɵrüng); ilgiriki Aⱨaz padixaⱨningmu Asuriyǝ bilǝn tüzgǝn «tinqliⱪ» ǝⱨdisi bar idi («2Pad.» 16-babni kɵrüng). Sǝnnaherib miladiyǝdin ilgiriki 701-yili, ikki ǝⱨdini buzup Israil (Yǝⱨuda)ning pütün zeminini besiwelip, paytǝhti Yerusalemƣa tǝⱨdit saldi. Uning xundaⱪ «asiyliⱪ» ixliri heli kɵp idi. Bǝlkim, muxu bexarǝttiki «asiyliⱪ ⱪilƣuqi», «ǝⱨdini buzudiƣan» degǝn sɵzlǝr ahirⱪi zamandiki dǝjjalnimu kɵrsitixi mumkin.

□ 33:3 «Top-top adǝmlǝrning ƣowƣa-quⱪanliridin hǝlⱪlǝr bǝdǝr ⱪaqidu; sǝn ... ⱪǝddingni tik ⱪilixing bilǝn ǝllǝr pitirap ketidu» — bu, bǝlkim, Pǝrwǝrdigarning Israilning 2-ayǝttiki duasiƣa bǝrgǝn jawabi boluxi mumkin. «Top-top adǝmlǝrning ƣowƣa-quⱪanliri...» bǝlkim Efiopiyǝ padixaⱨi Tirⱨakaⱨning ⱪoxunlirining jǝng yürüxini kɵrsitidu («2Pad.» 19:9-ayǝtni kɵrüng). Sǝnnaherib «Tirⱨakaⱨ kelidu» degǝn hǝwǝrni anglap qekindi. Ahirⱪi zamanlarda muxu wǝⱪǝgǝ ohxaydiƣan yǝnǝ bir wǝⱪǝ bolidu («Dan.» 11:44-ayǝtni kɵrüng).

□ 33:4 «Silǝrgǝ bekitip berilgǝn olja yiƣiwelinidu» — bizningqǝ «silǝr» Israillarni kɵrsitidu (6-ayǝtni kɵrüng). Asuriyǝliklǝr oljini ularƣa taxlap ⱪaqidu (36-, 37-babni kɵrüng). Baxⱪa tǝrjimanlar «silǝr» degǝn Israildin baxⱪa ǝllǝrni kɵrsitidu, dǝp xǝrⱨilǝydu.

□ 33:6 «Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪux uning üqün gɵⱨǝrdur» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪux Uning adǝmlǝrgǝ beridiƣan gɵⱨiri».

□ 33:7 «Mana, ularning palwanliri ... nalǝ-pǝryad kɵtüridu; sülⱨ-ǝⱨdǝ tüzgǝn ǝlqilǝr ⱪattiⱪ yiƣlixidu» — bizningqǝ bu ayǝt ǝyni qaƣdiki ǝⱨwalni kɵrsitidu. 8-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng. «palwanlar ...nalǝ-pǝryad kɵtüridu... Əlqilǝr yiƣlixidu» — 1-ayǝttiki izaⱨatta deyilgǝndǝk, Asuriyǝ padixaⱨi Sǝnnaherib «sülⱨ-ǝⱨdǝ»gǝ asiyliⱪ ⱪilip, Israilni ixƣal ⱪilƣan; ǝⱨwal 7-9-ayǝtlǝrdǝ tǝswirligǝndǝk bolƣan. Xu qaƣda Ⱨǝzǝkiya bilǝn u Sǝnnaheribⱪa ǝwǝtkǝn ǝlqilǝr axu sülⱨ-ǝⱨdining bir tiyingimu ǝrzimigǝnlikini kɵrüp, ⱪattiⱪ puxayman ⱪilƣan bolsa kerǝk.

□ 33:8 «U ǝⱨdini buzup taxlidi» — «u» bǝlkim asiyliⱪ ⱪilƣuqi (Asuriyǝlik) Sǝnnaheribni wǝ xuning bilǝn birgǝ ahirⱪi zamandiki dǝjjalnimu kɵzdǝ tutuxi mumkin.

□ 33:9 «Liwan... Xaron.... Baxan... Karmǝl...» — qirayliⱪ ormanzarliⱪ rayon. Xaron munbǝt yaylaⱪ. Baxan dǝl-dǝrǝhliri kɵp, qarwiqiliⱪtin beyiƣan rayon. Karmǝl yǝrliri intayin munbǝt, mewǝ-qewǝ, kɵktatlar kɵp qiⱪidiƣan, kɵp yaylaⱪliri bar rayon idi. Hǝritilǝrni kɵrüng.

□ 33:13 «I yiraⱪtikilǝr, Mening ⱪilƣanlirimni anglanglar; yeⱪindikilǝr, Mening küq-ⱪudritimni tonup yetinglar» — muxu bexarǝt 10-ayǝttin baxlap ahirⱪi zamanlarƣa ɵtkǝn boluxi mumkin.

□ 33:15 «Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ yolida mangidiƣan, durus-lilla gǝp ⱪilidiƣan...» — bu sɵzlǝr 14-ayǝttiki «Arimizdiki kim mǝnggülük yutⱪur ot bilǝn billǝ turidu? Kim ǝbǝdil’ǝbǝd yalⱪunlar bilǝn bir makanda bolidu?» degǝn soalƣa bolƣan jawabning bexidur. «parilarni sunƣuqilarni ⱪolini pulangxitip rǝt ⱪilidiƣan» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «parilar tutⱪuzup ⱪoyulmisun dǝp ⱪolliri titrǝp ketidiƣan». «Pǝslik-rǝzillikkǝ ⱪaraxni rǝt ⱪilip, kɵzini ⱪaquridiƣan» — mǝnisi bǝlkim: «rǝzillikni kɵzitixni ⱪǝt’iy rǝt ⱪilidiƣan».

■ 33:15 Zǝb. 15:1-2; 24:3-4

□ 33:17 «Kɵzliring Padixaⱨni güzǝllikidǝ kɵridu» — muxu yǝrdǝ padixaⱨning kim ikǝnliki tehi dǝp berilmidi. U yuⱪiriⱪi 9-bab, 6-ayǝt, 11-bab, 1-9-ayǝt wǝ 32-bab, 1-ayǝttǝ tilƣa elinƣan padixaⱨⱪa ohxax adǝm boluxi kerǝk. «kɵzliring Padixaⱨni güzǝllikidǝ kɵridu» — «güzǝllikidǝ» degǝnlik, padixaⱨning bǝlkim baxⱪa ǝⱨwaldimu kɵrünüxi mumkin. «uzunƣa sozulƣan zemin» — bǝlkim kǝng-azadilik, ⱨeq wǝⱨimǝ kɵrünmǝydiƣan zemin degǝn mǝnidǝ.

□ 33:18 «Royhǝtqi bǝg ⱪeni? Oljini ɵlqǝydiƣan taraziqi bǝg ⱪeni? Istiⱨkam-munarlarni saniƣuqi bǝg ⱪeni?» — muxu bǝglǝr, xübⱨisizki, Israilni ayaƣ asti ⱪilƣan düxmǝnning ixƣaliyǝtqi ⱪoxunlirining bǝgliri; biraⱪ ularning rolliri anqǝ eniⱪ ǝmǝs. Birinqisi, bǝlkim, ǝsirlǝrning tizimlikini tǝyyarliƣan; ikkinqisi oljini hatiriliwalƣan; üqinqisi xǝⱨǝrdiki paqaⱪlax kerǝk bolƣan istiⱨkamlarni hatiriliwalƣan.

□ 33:19 «Sǝn angⱪiralmaydiƣan, boƣuzida sɵzlǝydiƣan, ... gepini qüxinǝlmǝydiƣan bir hǝlⱪni ikkinqi kɵrmǝysǝn» — bu ayǝt, xübⱨisizki, zeminining yatlar tǝripidin ixƣal ⱪilƣanliⱪini yaki ular tǝripidin hǝlⱪning sürgün ⱪilinƣanliⱪini, xundaⱪla qǝtǝl tilida sɵzlǝydiƣan muⱨit iqidǝ ɵtküzgǝn turmuxni kɵrsitidu.

■ 33:20 Zǝb. 46:5; 125:1, 2

□ 33:21 «Xu yǝrdǝ Pǝrwǝrdigarning xan-xǝripi bizgǝ kɵrünidu, — U Ɵzi dǝryalar, kǝng ɵstǝnglǝr eⱪip turidiƣan bir jay bolidu; palaⱪlar bilǝn ⱨǝydǝlgǝn ⱨeqⱪandaⱪ kemǝ u jayda ⱪatnimaydu, wǝ yaki ⱨeq ⱨǝywǝtlik kemǝ u jaydin ɵtmǝydu» — bu sirliⱪ gǝpning mǝnisi, pǝrizimizqǝ: «Pǝrwǝrdigar zeminimizni bǝrikǝtlik ⱪilƣandin keyin ⱨeqⱪandaⱪ nǝrsini baxⱪa ǝllǝrdin kirgüzüxning ⱨajiti yoⱪ, xunglaxⱪa biz kemǝ elip kǝlgǝn ⱨeqⱪandaⱪ mǝⱨsulatlarƣa moⱨtaj ǝmǝsmiz; Pǝrwǝrdigar Ɵzi bizgǝ ⱨǝmmini tǝminligüqidur» degǝndǝk boluxi mumkin.

□ 33:23 «Sening tana-arƣamqiliring boxiƣan bolsimu, Israil yǝlkǝn hadisining turumini mustǝⱨkǝm ⱪilalmisimu, ... u qaƣda zor bir olja ülǝxtürülidu; ⱨǝtta aⱪsaⱪ-tokurlarmu oljini alidu» — yǝnǝ bir sirliⱪ gǝp! Pǝrizimizqǝ, bu bir ohxitix bolup, Israilni bir qong kemigǝ ohxatⱪan; kemǝ bolsa bǝk konirap kǝtkǝn, mangalmaydiƣan ⱨalƣa kelip ⱪalƣan bolsa kerǝk. Ⱨalbuki, bu Hudaning tǝⱪdim ⱪilmaⱪqi bolƣan bǝrikitigǝ ⱨeqⱪandaⱪ tosalƣu bolmiƣan; olja ⱨaman ⱪolƣa elinidu, ⱨǝtta «aⱪsaⱪ-tokur» wǝ ajiz adǝmlǝrmu bǝht-bǝrikǝtkǝ erixidu. Bǝzi alimlar kemǝ toƣrisidiki sɵzlǝrni Israilning düxmǝnlirigǝ ⱪaritilƣan, dǝp ⱪaraydu.

□ 33:24 «Xu jayni makan ⱪilƣan hǝlⱪning gunaⱨliri kǝqürüm ⱪilinidu» — sɵzmusɵz tǝrjimǝ ⱪilƣanda: — «Xu jayni makan ⱪilƣan hǝlⱪ gunaⱨidin kɵtürüwetilidu»

■ 34:4 Wǝⱨ. 6:13, 14

□ 34:5 «... Xǝmxirim asmanlarda ⱪan bilǝn suƣuruldi; ⱪaranglar, xǝmxirim Mening ⱨalakǝt lǝnitimgǝ uqriƣan hǝlⱪⱪǝ, yǝni Edom üstigǝ jazalax üqün qüxidu;» — bu ayǝtkǝ ⱪariƣanda, Hudaning ahirⱪi zamandiki jazalaxliri asmanda baxlinip, keyin yǝr yüzigǝ qüxidu. 1-8-ayǝtlǝrgǝ ⱪariƣanda, xu qaƣda nurƣun ǝl-yurtlar Edomda yiƣilip Israilƣa ⱨujum ⱪilmaⱪqi bolidu; biraⱪ Huda ularni yoⱪitidu. Edom degǝn yurtning ɵzi Israilƣa kɵp yil ⱪilƣan rǝⱨimsiz ziyankǝxliki tüpǝylidin Hudaning lǝnitigǝ uqraydu.

□ 34:6 «U (Pǝrwǝrdigarning xǝmxiri) yaƣliⱪ nǝrsilǝrning yeƣi bilǝn, ɵqkǝ-ⱪozilarning ⱪeni bilǝn, ⱪoqⱪar bɵrikining yeƣi bilǝn ozuⱪlandurulƣan» — muxular (ɵqkǝ-ⱪozilarning ⱪeni... bɵrǝk yeƣi ⱪatarliⱪlar)ning ⱨǝmmisi ⱪurbanliⱪlarning muⱨim bɵlǝkliri bolidu. «Pǝrwǝrdigarning Bozraⱨ xǝⱨiridǝ bir ⱪurbanliⱪi... bar» — Bozraⱨ xǝⱨiri Edomning paytǝhti (ⱨazir «Petra» deyilidu). Hǝritilǝrni kɵrüng.

■ 34:6 Yǝx. 63:1, 2

□ 34:7 «küqlük buⱪilar» — ibraniy tilida «küqlüklǝr» deyilidu. «Yawayi kalilar», «torpaⱪlar», «küqlük buⱪilar» muxu yǝrdǝ «küqlük, ⱨoⱪuⱪluⱪ bǝglǝr»nimu kɵrsǝtsǝ kerǝk.

□ 34:8 «Zion dǝwasi» — muxu «dǝwa»ning uzun yilliⱪ tarihi bar. Kɵp kixilǝr «Nemixⱪa Huda Israilƣa alaⱨidǝ muamilǝ ⱪilidu?» dǝp ⱪaⱪxap, Yǝⱨudiylarƣa ziyankǝxlik ⱪilip kǝlgǝn. Yǝⱨudiylarning ɵzliri Hudaƣa kɵp ⱪetim asiyliⱪ ⱪilƣini bilǝn ⱪandaⱪla bolmisun, Hudaning Ibraⱨimƣa bǝrgǝn wǝdisigǝ asasǝn U ularni «Ɵz hǝlⱪim» dǝp ⱪaraydu. Bu Hudaning tallixidur; baxⱪilar Uning bilǝn Israil toƣruluⱪ dǝwalaxmaⱪqi bolsa ɵzi yaman aⱪiwǝtni kɵridu. Gitler gǝwdilik bir misalidur.

■ 34:10 Wǝⱨ. 14:11; 19:3

□ 34:11 «Qɵl ⱨuwⱪuxi ... qirⱪiriƣuqi ⱨuwⱪuxlar ...qong ⱨuwⱪux.. » — muxu ayǝttiki ⱪux-ⱨaywanlarning nemǝ ikǝnlikini top-toƣra deyix tǝs.

■ 34:11 Yǝx. 13:21,22; Zǝf. 2:14; Wǝⱨ. 18:2

□ 34:12 «Birsi kelip Edomning esilzadilirini padixaⱨliⱪini idarǝ ⱪilixⱪa qaⱪirsa, ulardin ⱨeqkim bolmaydu...» — buning baxⱪa tǝrjimiliri bar, biraⱪ asasiy mǝnisi: — «Edomdiki padixaⱨliⱪni baxⱪurux üqün adǝm yoⱪ»tur. Edomda ⱨeqkim, ⱨǝtta ǝng yuⱪiri tǝbiⱪidikilǝrmu ⱪalmaydu.

□ 34:14 «Tün mǝhluⱪliri xu yǝrdǝ makanlixidu» — yaki: «Tün (keqǝ) alwastisi xu yǝrdǝ makanlixidu».

□ 34:15 «Oⱪ yilan» — buningmu ⱪaysi ⱨaywan ikǝnliki eniⱪ ǝmǝs.

□ 34:16 «Pǝrwǝrdigarning yɵgimǝ kitabi» — yuⱪirida Yǝxaya Hudaning pǝrmani bilǝn ɵzi yazƣan materiyallarni yiƣip Tǝwrat-ⱪanunliri bilǝn saⱪlitip ⱪoyƣan (8-babni kɵrüng). Keyin u yǝnǝ «yɵgimǝ kitab»ni tilƣa aldi (29-babni kɵrüng). «Pǝrwǝrdigarning yɵgimǝ kitabi» bǝlkim Yǝxayaning ɵzi yazƣan materiyalliri wǝ Musa, Yǝxua, Samuil, Dawut ⱪatarliⱪ pǝyƣǝmbǝrlǝr hatiriliwalƣan barliⱪ materiyallarni kɵrsitidu. Muxu materiyallar «Muⱪǝddǝs Kitab»ning baxlinixliri boluxi kerǝk; «Pǝrwǝrdigarning kitabi»da ⱨeqnǝrsǝ kǝm ǝmǝs, bizgǝ kerǝk bolƣan ⱨǝmmǝ tǝpsilatlar bar, uningda ⱨǝtta ⱪux-ⱨaywanlarning hǝwirimu bar, degǝnliktur. Hudaning ⱪux-ⱨaywanlarƣa tǝpsiliy ⱨalda miras ⱪilƣan tǝⱪsimati hatirilǝngǝn yǝrdǝ, Ɵzining mɵmin bǝndiliri üqün beƣixlimaⱪqi bolƣan miraslar Muⱪǝddǝs Kitabta tehimu eniⱪ hatirilǝklik bolmamdu? «Muⱪǝddǝs Kitab»tin izdǝp oⱪup beⱪing»! «Ɵzining aƣzi ularƣa buyruƣan» — Hudaning aƣzi buyruƣan, ǝlwǝttǝ.

□ 35:1 «Dala ... ular üqün huxal bolidu» — Yǝxaya dǝslǝptǝ «ular»ning kim ikǝnlikini demǝydu. Bilix üqün bexarǝtni ahiriƣiqǝ (9-ayǝtkiqǝ) oⱪux kerǝk! (bu sɵzlǝr «Rim.» 8:19-22 bilǝn munasiwǝtlik).

□ 35:2 «Liwanning xan-xǝripi, Karmǝl wǝ Xarondiki güzǝllik wǝ sür...» — Liwan, Karmǝl wǝ Xaronlarning alaⱨidilikliri yuⱪirida, 33-bab, 9-ayǝttiki izaⱨatta tǝswirlinidu. «ular Pǝrwǝrdigarning xan-xǝripini... kɵridu» — «ular» — 1-ayǝttiki izaⱨatⱪa ⱪarang.

■ 35:3 Ibr. 12:12

■ 35:5 Mat. 9:27; 11:5; 12:22; 20:30; 21:14; Yⱨ. 9:6

■ 35:6 Mat. 9:32; 11:5; 15:30; 21:14; Yⱨ. 5:8, 9; 7:38, 39; Ros. 3:2; 8:7; 14:8

□ 35:8 «Xu yǝrdǝ egiz kɵtürülgǝn bir yol, tüptüz bir yol bolidu» — yolning nǝgǝ baridiƣanliⱪini demǝydu; bilix üqün 10-ayǝtkiqǝ oⱪux kerǝk.

□ 35:9 «Nijat arⱪiliⱪ ⱨɵrlükkǝ qiⱪⱪanlar» — bolsa ibraniy tilida birla sɵz («gaal») bilǝn ipadilinidu. Muxu sɵzni toluⱪ qüxinix üqün 41:14-ayǝtning izaⱨatini kɵrüng.

□ 35:10 «Pǝrwǝrdigarning bǝdǝl tɵlǝp ⱪutⱪuzƣanliri ⱪaytip kelidu... ⱪayƣu-ⱨǝsrǝt ⱨǝm uⱨ-nadamǝtlǝr bǝdǝr ⱪaqidu» — bexarǝttiki wǝⱪǝlǝr Israilning Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ ⱪutⱪuzulƣanliⱪiƣa ohxaydu; xundaⱪla bu ixlarni yengi bir «Misirdin qiⱪix» degili bolidu. Oⱪurmǝnlǝrgǝ Tǝwrattiki «Misirdin qiⱪix» degǝn ⱪisimni oⱪusa, xu qaƣdiki wǝⱪǝlǝrni muxular bilǝn tǝpsiliy ⱨalda selixturux naⱨayiti ǝⱨmiyǝtlik bolidu. Muxu «qiⱪip-ⱪutⱪuzux» bolsa «Misirdin qiⱪix»tin nǝqqǝ ⱨǝssǝ uluƣ, nǝqqǝ ⱨǝssǝ xǝrǝplik bolidu. Keyin kɵrimizki, Huda ⱪutⱪuzƣan hǝlⱪ pǝⱪǝt Misirdin ǝmǝs, bǝlki pütkül dunyadin qiⱪip ⱪutⱪuzulidu. Ular ⱪorⱪunqluⱪ dǝxt-bayawandin ɵtüxining ornida, ɵzlirini ⱪarxi alidiƣan, qimǝnbaƣⱪa aylandurulƣan zemindin ɵtidu; yol ⱨǝmmǝ adǝm üqün tüz, onguxluⱪ, rawan ⱨǝm hǝtǝrsiz bolidu.

■ 35:10 Wǝⱨ. 21:4

■ 36:1 2Pad. 18:13; 2Tar. 32:1

□ 36:2 «Rab-Xakǝⱨ» — bǝlkim Asuriyǝning padixaⱨining bax mǝsliⱨǝtqisining adǝttiki unwani boluxi mumkin. «Kir yuƣuqilarning etizining boyidiki yolda, yuⱪiri kɵlqǝkning norining bexi» — muxu jay ǝslidǝ dǝl Yǝxaya Aⱨaz padixaⱨ bilǝn kɵrüxüp, Asuriyǝning tajawuzi toƣruluⱪ agaⱨlandurƣan jay (7-babni kɵrüng).

□ 36:4-5 «Sǝn: (u pǝⱪǝt gǝpla, halas!) — «Urux ⱪilix tǝdbir-mǝsliⱨitimiz ⱨǝm küqimiz bar» — dǝysǝn; sǝn zadi kimgǝ tayinip manga ⱪarxi ɵktǝ ⱪopisǝn?» — muxu gepigǝ ⱪariƣanda, Asuriyǝdikilǝrning Yǝxayaning «Pǝⱪǝt Pǝrwǝrdigarƣa tayiniximiz kerǝk» degǝn bexarǝtliridin hǝwiri bar idi.

■ 36:6 Əz. 29:6, 7

□ 36:7 «Ⱨǝzǝkiya ...: «Silǝr pǝⱪǝt Yerusalemdiki muxu ibadǝtgaⱨ aldidila Pǝrwǝrdigarƣa ibadǝt ⱪilixinglar kerǝk» dǝp, xu Pǝrwǝrdigarƣa atalƣan «yuⱪiri jaylar»ni ⱨǝm ⱪurbangaⱨlarni yoⱪ ⱪiliwǝttiƣu? Ular axu Pǝrwǝrdigarning yuⱪiri jayliri ǝmǝsmidi?» — Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ wǝⱨiy ⱪilinƣan ⱪanunƣa asasǝn, Israillar pǝⱪǝt Yerusalemdiki ibadǝthanidiki ⱪurbangaⱨtila ⱪurbanliⱪ ⱪilixⱪa bolatti. Əslidǝ Ⱨǝzǝkiya muxu pǝrmanƣa asasǝn: (1) butpǝrǝslik ⱪilidiƣan ⱪurbangaⱨlarni ⱨǝm (2) hata yol bilǝn «Pǝrwǝrdigarƣa atap» ⱪurulƣan, ibadǝt ⱪilixⱪa beƣixlanƣan «yuⱪiri jaylar»ni yoⱪatⱪan. Rab-Xakǝⱨ xu gǝp bilǝn uni angliƣuqi Israillarni ⱪaymuⱪturmaⱪqi idi, ǝlwǝttǝ.

□ 36:8 «Əgǝr sǝndǝ atⱪa minǝligüdǝk ǝskǝrliring bolsa, mǝn sanga ikki ming atni bikarƣa berǝy!» — bu kinayilik gǝp, ǝlwǝttǝ. Adǝttiki qaƣlarda Yǝⱨudada atlar naⱨayiti az idi. Urux waⱪtida tehimu azlap ketǝtti. Atliⱪ ǝskǝrlǝr ǝmǝs, ⱨǝtta addiy ǝskǝrlǝrmu naⱨayiti az idi.

□ 36:11 «Peⱪirliriƣa aramiy tilida sɵzlisilǝ» — ⱨazirki Suriyǝning kona ismi «Aram» idi. Kona zamanda «Suriyǝ tili» «aramiy tili» deyilǝtti. Asuriyǝmu aramiy tilini ixlitǝtti.

□ 36:12 «... Ular silǝr bilǝn birliktǝ ɵz poⱪini yegüqi ⱨǝm ɵz süydükini iqküqi bolidu!» — xǝⱨǝr muⱨasirigǝ qüxüp, aqarqiliⱪ wǝ ussuzluⱪta ⱪalƣanda adǝmlǝr dǝrwǝⱪǝ muxundaⱪ ⱪilixi mumkin.

■ 36:12 2Pad. 18:27

□ 36:17 «mǝn kelip silǝrni buƣdayliⱪ ⱨǝm xarabliⱪ bir zeminƣa, — zemininglarƣa ohxax bir zeminƣa apirip ⱪoyƣuqǝ yǝp-iqiweringlar!» — muxu gǝplǝr qirayliⱪ bolƣini bilǝn mǝnisi eniⱪki: — «Mening ǝsirlirim, ⱪullirim bolisilǝr!» degǝnlik. Yuⱪirida eytⱪinimizdǝk, Asuriyǝ padixaⱨi uqiƣa qiⱪⱪan ⱨiyligǝr aldamqi idi.

□ 37:1 «Pǝrwǝrdigarning ɵyi» — Uning (Sulayman padixaⱨ ⱪurƣan) ibadǝthanisi.

□ 37:6 «Hojayininglarƣa: — «Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dedi: — «Asuriyǝ padixaⱨining qaparmǝnlirining sǝn angliƣan axu manga kupurluⱪ ⱪilƣuqi gǝpliridin ⱪorⱪma...» — Yǝxayaning muxu jawab sɵzlirini (6-7-ayǝtlǝrni) diⱪⱪǝt bilǝn oⱪusingiz, u Ⱨǝzǝkiyaning tǝlipi boyiqǝ dua ⱪilmay, bǝlki biwasitǝ hǝwǝrqilǝrgǝ jawab bǝrdi. Qünki u alliburun hǝlⱪⱪe wǝ Ⱨǝzǝkiya Asuriyǝ toƣruluⱪ nurƣun bexarǝtlǝrni ⱪilƣan. Huda muxu pǝyt-ǝⱨwal toƣruluⱪ Israilƣa uⱪturƣanidi (mǝsilǝn, 10-bab, 5-21-ayǝtlǝrni, 14-bab, 24-25-ayǝtlǝrni kɵrüng). Biraⱪ Ⱨǝzǝkiya wǝ ordisidikilǝr muxularni wǝ uningdin baxⱪa kɵrgǝn karamǝt mɵjizilǝrni (keyinki 38-babnimu kɵrüng) pütünlǝy untup ⱪalƣandǝk ⱪilatti.

□ 37:9 «Efiopiyǝ padixaⱨi Tirⱨakaⱨ sizgǝ ⱪarxi jǝng ⱪilmaⱪqi bolup yolƣa qiⱪti» — bu ix ǝmǝliyǝt ǝmǝs, ⱨǝmdǝ xu qaƣda mumkin bolmiƣanidi. Biraⱪ Huda Ɵzi ǝwǝtküzgǝn «aldamqi roⱨ»ning tǝsiri bilǝn uni ixǝndürgǝn.

□ 37:11 «ularni ilaⱨ-butliriƣa atap ⱨalak ⱪilƣanliⱪi angliƣansǝn» — «ilaⱨ-butliriƣa atap ⱨalak ⱪilix» degǝn sɵz, ibraniy tilida pǝⱪǝt bir sɵz bilǝnla, yǝni ««ⱨaram» ⱪilix» yaki ««ⱨǝrǝm» ⱪilix» bilǝnla ipadilinidu.

□ 37:13 «Gozan, Ⱨaran, Rǝzǝf xǝⱨiri.. Telassar... Hamat.., Arpad ..., Sǝfarwaim, Hena ⱨǝm Iwwaⱨ...» — (12-13-ayǝtlǝrdǝ kɵrsitilgǝn) muxu xǝⱨǝrlǝrning bǝzilirining nǝdǝ ikǝnlikini hǝritidin kɵrgili bolidu, bǝziliri bizgǝ bügüngǝ ⱪǝdǝr namǝlum.

□ 37:16 «I kerublar otturisida turƣan... Pǝrwǝrdigar» — muⱪǝddǝs ibadǝthanidiki ǝng iqkiri ɵy, yǝni «ǝng muⱪǝddǝs jay» degǝn ɵydǝ, Hudaning «rǝⱨim kɵrsitidiƣan orun-tǝhti» («kafarǝt tǝhti») («rǝⱨimgaⱨ») bar idi. Muxu orunda Huda Israilning alaⱨidǝ ⱪurbanliⱪlirining ⱪanlirini ⱪobul ⱪilatti. Orunning ikki tǝripining ⱨǝrbiridǝ altundin yasalƣan, tǝhtkǝ ⱪaritilƣan birdin «kerub» bar idi. Musaning dǝwridin Əzakiyal pǝyƣǝmbǝr dǝwrigiqǝ Hudaning parlaⱪ xan-xǝripi sirliⱪ ⱨalda «kafarǝt tǝhti»ning üstidǝ, yǝni «kerublar otturisida» turatti. Kerublar bolsa intayin küqlük birhil pǝrixtilǝr bolup, Hudaning qiⱪarƣan ⱨɵküm-jazalirini bejiridu. «Kerublar otturisida turƣan» degini, «Sǝn bizgǝ yeⱪinlaxⱪan ⱨǝm bizgǝ rǝⱨim kɵrsǝtmǝkqi bolƣan Hudasǝn» degǝnliktur.

□ 37:18 «xularƣa beⱪindi bolƣan yurtlar..» — ibraniy tilida sɵzmusɵz tǝrjimǝ ⱪilƣanda «beⱪindi» degǝn sɵz yoⱪ. Baxⱪa birhil tǝrjimisi «xularƣa ait». Biz xǝrⱨlǝx üqün «beⱪindi» ⱪoxtuⱪ.

□ 37:23 «kupurluⱪ» — kim ɵzini Hudaning ornida ⱪoyup, «ⱨǝmmǝ ixni ⱪilalaymǝn» desǝ, kupurluⱪ ⱪilƣan bolidu, xundaⱪla ⱨaman bir küni yiⱪitilidu.

□ 37:24 «Uning ǝng bük-baraⱪsan ormanzarliⱪi» — bu ayǝttiki «bük-baraⱪsan» degǝn sɵz ibraniy tilida «Karmǝl» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Karmǝl bolsa Israilning ǝng munbǝt wǝ qirayliⱪ jayi idi. Xuning bilǝn padixaⱨning «uning «Karmǝl» ormanzarliⱪiƣa kirimǝn» degini «uning (Liwanning) ǝng qirayliⱪ jayiƣa (ⱨeq tosalƣusiz) barimǝn» degǝndǝk po atidiƣan mǝnini ipadilǝytti; qünki Liwanda «Karmǝl» degǝn jay yoⱪ.

□ 37:25 «...putumning uqidila mǝn Misirning barliⱪ dǝrya-ɵstǝnglirini ⱪurutuwǝttim» — yuⱪiriⱪi 24-ayǝttǝ padixaⱨ ɵzining tǝs ixlarni ⱪilalaydiƣanliⱪini, mǝsilǝn, Liwan rayonidiki ǝng yuⱪiri taƣlarƣa qiⱪalaydiƣanliⱪini (kɵqmǝ mǝnisi, bǝlkim aliyjanap, küqlük padixaⱨlardin üstünlükkǝ erixidiƣanliⱪini kɵrsitidu), ǝng esil nǝrsilǝrgǝ erixidiƣanliⱪini tǝswirlǝydu. Muxu 25-ayǝttiki «putum... ⱪurutiwǝttim» degini, deⱨⱪanning puti bilǝnla topini ittirip eriⱪni tosup, suni ⱪurutiwǝtkinidǝk, «Mǝn halisamla naⱨayiti asanla ⱨǝrⱪandaⱪ ixni ⱪilalaymǝn, ⱨǝtta Nil dǝryasinimu ⱪurutiwetǝlǝymǝn» degǝn mǝnmǝnlikni bildürmǝkqi.

□ 37:27 «ɵgzidiki ot-qɵplǝr...» — bu ibarining baxⱪa hil tǝrjimilirini uqritix mumkin.

□ 37:29 «Mǝn ⱪarmiⱪimni burningdin ɵtküzimǝn, yüginimni aƣzingƣa salimǝn...» — Asuriyǝ padixaⱨliri muxundaⱪ rǝⱨimsiz yol bilǝn ǝsirlǝrni yalap mangatti.

□ 37:30 «I Ⱨǝzǝkiya, xu ix sanga alamǝt bexarǝt boliduki, — muxu yili ɵzlükidin ɵskǝn, ikkinqi yili xulardin qiⱪⱪanlarmu rizⱪinglar bolidu; üqinqi yili bolsa teriysilǝr, orisilǝr, üzüm kɵqǝtlirini tikisilǝr; ulardin qiⱪⱪan mewilǝrni yǝysilǝr» — muxu mɵjizǝ ixǝnq-etiⱪadni küqǝytix üqün ⱨǝm hǝlⱪni ⱪutⱪuzux üqün berilgǝn. Urux waⱪtida teriⱪqiliⱪ ⱪilix mumkin ǝmǝs; Asuriyǝ ⱪoxuni kǝtkǝndin keyinki yilidimu, bǝlkim ⱪoxunidin ⱪalƣan ⱪisimliri yǝnila parakǝndiqilik ⱪilixi mumkin idi. Xunga mɵjizǝ üqinqi yilƣiqǝ sozulidu. «Üzüm kɵqǝtlirini tikisilǝr... mewisini yǝysilǝr» degǝn wǝdǝ, tinqliⱪ mǝzgilning uzun bolidiƣanliⱪini kɵrsitidu (üzüm tallirini ɵstürüxkǝ uzun waⱪit ketidu, ǝlwǝttǝ). Kixilǝrning Asuriyǝ ⱪoxunlirining tuyuⱪsiz qekinixini «tasadipiyliⱪtin» demǝsliki üqün, bu ikkinqi mɵjizǝ berildi. Xundaⱪtimu, Tǝwrattiki «Padixaⱨlar» degǝn ⱪisimƣa ⱪariƣanda, hǝlⱪlǝr yǝnila ikki mɵjizini tezla untup Hudaƣa wapasizliⱪ ⱪiliwǝrdi.

■ 37:35 2Pad. 20:6

□ 37:36 «Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi» — Tǝwrat dǝwridǝ intayin alaⱨidǝ xǝhs idi. Bǝzi ixlarda U Hudaning ornida kɵrünǝtti (mǝsilǝn, «Yar.» 18-babni kɵrüng).

■ 37:36 2Pad. 19:35

□ 37:38 «U ɵz buti Nisroⱪning buthanisida uningƣa qoⱪunuwatⱪanda, oƣulliri Adrammǝlǝk ⱨǝm Xarezǝr uni ⱪiliqlap ɵltürüwǝtti» — muxu wǝⱪǝ, Sǝnnaherib Israildin qekinixtin 20 yil keyin (miladiyǝdin ilgiriki 681-yili) boldi.

□ 38:1 «Xu künlǝrdǝ Ⱨǝzǝkiya ǝjǝl kǝltürgüqi bir kesǝlgǝ muptila boldi» — bu sɵzlǝr bilǝn «Yǝxaya» degǝn kitabning «ikkinqi ⱪismi» baxlinidu. Kirix sɵzimizni kɵrüng.

□ 38:5 «atang Dawut» — Ⱨǝzǝkiya Dawut pǝyƣǝmbǝrning on üqinqi ǝwladi idi.

□ 38:8 «...Xuning bilǝn ⱪuyaxning qüxkǝn sayisi on basⱪuq kǝynigǝ yandi» — Merodaⱪ-Baladan (39:1) Asuriyǝ padixaⱨi Sǝnnaherib tǝripidin miladiyǝdin ilgiriki 702-yili ƣulitildi. Muxu ixmu xu yilda bolƣan boluxi kerǝk. Demǝk, muxu ikki wǝⱪǝ (Ⱨǝzǝkiyaning kesǝldin saⱪaytilixi wǝ uning ixǝnqisini riƣbǝtlǝndürüxkǝ berilgǝn karamǝt mɵjizǝ) Asuriyǝning padixaⱨi tajawuzqiliⱪ ⱪilixtin ilgiri, bǝlkim miladiyǝdin ilgiriki 703- yaki 702-yili yüz bǝrgǝn (39-babtiki izaⱨatlarni kɵrüng).

■ 38:8 2Pad. 20:7-9

□ 38:11 «Yaⱨni, Yaⱨni kɵrǝlmǝydiƣan» — «Yaⱨ» degǝn «Yaⱨwǝⱨ» degǝnning ⱪisⱪa xǝkli, demǝk Pǝrwǝrdigarning namining birhil ⱪisⱪartilip eytilixi. «Yaⱨni, Yaⱨni kɵrǝlmǝydiƣan, xundaⱪla «ⱨǝmmǝ nǝrsǝ yoⱪ bolƣan» jayda turƣanlar bilǝn billǝ turup, insannimu kɵrǝlmǝydiƣan boldum» — dedim» — Ⱨǝzǝkiya: — «Tǝⱨtisarada bolƣanda, Hudani yaki adǝmni kɵrmǝsliki mumkin» demǝkqi ǝmǝs; tǝkitlǝydiƣan ix tirik turup kɵrüx pursitidin mǝⱨrum boluxtur. Tǝⱨtisaraning ǝⱨwalining ⱪandaⱪ ikǝnlikidin biz 14-babta azraⱪ mǝlumat alalaymiz.

■ 38:14 Yǝx. 59:11

□ 38:20 «Biz bolsaⱪ, ⱪalƣan ɵmrimizdǝ ⱨǝr küni Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ saz qelip mǝdⱨiyǝ nahxlirimni eytimiz!» — Hudani mǝdⱨiyilǝydiƣan bu yahxi sɵzlǝrni ⱪilƣini bilǝn, Ⱨǝzǝkiya ɵz kɵzi bilǝn kɵrgǝn ikki karamǝt ixni (ɵzining saⱪaytilixi wǝ 7-ayǝttiki mɵjizini) esidǝ qing saⱪliƣan ǝmǝs. Yuⱪiriⱪi bablarda degǝndǝk, Asuriyǝ ⱪoxunliri besip kirgǝndǝ, u Hudaning 6-ayǝttǝ hatirilǝngǝn wǝdisini untup, ⱨoduⱪup kǝtti. Tɵwǝndiki 39-babtiki wǝⱪǝdimu u «Ⱪǝdǝmlirimni sanap mangimǝn» degǝn ɵz wǝdisini untuydu.

■ 38:21 2Pad. 20:7

□ 39:1 «Xu pǝyttǝ Baladanning oƣli Babil padixaⱨi Merodaⱪ-Baladan Ⱨǝzǝkiyaning kesǝl bolup yetip ⱪalƣanliⱪini ... angliƣaqⱪa, Ⱨǝzǝkiyaƣa hǝtlǝrni ⱨǝdiyǝ bilǝn ǝwǝtti» — Merodaⱪ-Baladan Asuriyǝ padixaⱨi Sǝnnaherib tǝripidin miladiyǝdin ilgiriki 702-yili ƣulitildi. Muxu ixmu xu yilda bolƣan boluxi kerǝk. Demǝk, 38-, 39-babta tǝswirlǝngǝn ixlar 36- wǝ 37-babta tǝswirlǝngǝn ixlardin ilgiri yüz bǝrgǝn. Əmdi nemixⱪa ulardin keyin hatirilǝngǝn? Bilimizki, «Yǝxaya» (degǝn kitab)ning 40-66-babliridiki hǝwǝr-bexarǝtlǝr, omumiy jǝⱨǝttin eytⱪanda, keyinki «Babil imperiyǝsigǝ ǝsir bolup qüxkǝnlǝr»gǝ, yǝni sürgün bolƣan Israillarƣa, yǝni ularning «ⱪaldisi» bolƣan ǝwladliriƣa ⱪaritilidu. Undaⱪta 39-bab muxu ǝⱨwalni tonuxturux rolini oynaydu.

□ 39:7 «...ⱨǝmdǝ Babilliⱪlar oƣulliringni, yǝni ɵzüngdin bolƣan ǝwladliringni elip ketidu; xuning bilǝn ular Babil padixaⱨining ordisida aƣwat bolidu» — kɵrünüxtǝ addiy kɵrüngǝn muxu wǝⱪǝ üqün nemixⱪa muxu ⱪattiⱪ jazaliⱪ sɵz (6-7-ayǝtlǝr) qiⱪidu? Pikrimizqǝ, üq sǝwǝbi bar: — (1) Ⱨǝzǝkiya Hudaƣa: «ⱪǝdǝmlirimni sanap mangimǝn» degǝn wǝdini bǝrgǝnidi, lekin bu ⱪetim Hudadin ⱨeq sorimay xundaⱪ ⱪilƣan; (2) Əlqilǝrning kǝlgǝnlikidin u bǝlkim: «ⱨazir mǝn «jaⱨanƣa dangⱪi qiⱪⱪan adǝmmǝn», «kiqik dɵlitimizning jaⱨanda orni bar» dǝp tǝkǝbburlixip kǝtkǝn boluxi mumkin. (3) Nuxulardin sirt, biliximizqǝ Merodaⱪ-Baladan Asuriyǝ imperiyǝsigǝ ⱪarxi bir ittipaⱪni bǝrpa ⱪilmaⱪqi. U «tǝkǝllup kɵrsitidiƣan» muxu pursǝttin paydilinip, Ⱨǝzǝkiyani ittipaⱪⱪa ⱪatnixixⱪa tǝklip ⱪilƣan. Ɵzini ɵlümdin ⱪutⱪuzƣanliⱪini, ⱪuyaxning nurining «kǝynigǝ yanƣanliⱪi»dǝk intayin karamǝt mɵjizini kɵrgǝn, Hudaning «Mǝn silǝrni Asuriyǝdin ⱪutⱪuzimǝn» degǝn wǝdisini angliƣan Ⱨǝzǝkiya ⱪandaⱪmu hudasiz bir ǝl-yurt bilǝn ittipaⱪlaxmaⱪqi bolƣandu? «Aƣwat» — piqiwetilgǝn adǝm, 56-bab, 4-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

□ 39:8 «...«Siz eytⱪan Pǝrwǝrdigarning muxu sɵzi yahxi ikǝn»» — muxu ayǝttǝ, Ⱨǝzǝkiyaning ɵz-ɵzigǝ degǝnliri baxⱪilarƣa, ⱨǝtta ɵz jǝmǝtigǝ bolƣan birhil biƣǝm, kɵyümsiz pozitsiyǝni bildüridu. Yǝxaya degǝn bexarǝt ǝmǝliyǝttǝ yüz yildin keyin ǝmǝlgǝ axurulƣan; waⱪitning sozuluxi bolsa bǝlkim Yǝⱨudaning keyinki bir padixaⱨi (Yosiya)ning ⱪattiⱪ towa ⱪilixi tüpǝylidin boldi.

□ 40:2 «Yerusalemning ⱪǝlbigǝ sɵz ⱪilip uningƣa jakarlanglarki,....» — mǝzkur hǝwǝrni kimning jakarlixi kerǝkliki eytilmidi. Bǝlkim muxu sɵz Hudaning barliⱪ pǝyƣǝmbǝrlirigǝ ⱪaritilidu. Kirix sɵzimizdǝ deyilginidǝk, kitabning ⱪalƣan ⱪisimliri (40-66-bablar) Yǝxayaning ɵmridin keyinki bir dǝwrdiki Israillar, yǝni palandi bolidiƣan bir dǝwrgǝ yaki dǝwrlǝrgǝ ⱪaritilidu; sürgün ⱪilƣuqi Babil imperiyǝsi bolƣini bilǝn, kɵrüp turimizki, «Yǝxaya»ning birinqi ⱪismidikidǝk, ikkinqi ⱪisimdiki bǝzi bexarǝtlǝrmu ahirⱪi zamanlarni kɵrsitidu. «Barliⱪ gunaⱨlirining orniƣa ikki ⱨǝssilǝp meⱨir-xǝpⱪitini aldi» — ibraniy tilida «gunaⱨliri üqün ikkǝ ⱨǝssilǝp aldi» deyilidu. Xǝrⱨqilǝrning «ikki ⱨǝssilǝp» degǝn muxu ibarǝ üstidǝ bir-birigǝ ohxap ketidiƣan üq hil kɵzⱪarixi bar: — (1) Israil gunaⱨliri üqün ikki ⱨǝssǝ jaza aldi. Israil Hudaning «tunji oƣli» bolup, baxⱪa ǝl-millǝt bilǝn selixturƣanda, ikki ⱨǝssǝ bǝrikǝt alidu. U «tunji oƣli» bolup, yǝnǝ baxⱪa ǝl-millǝtlǝr bilǝn selixturƣanda ⱪobul ⱪilƣan wǝⱨiy-hǝwirimu kɵp. Xunga bularni baxⱪa ǝllǝrgǝ yǝtküzüx mǝs’uliyitimu kɵp; gunaⱨi bar bolsa baxⱪa ǝl-millǝtlǝr bilǝn selixturƣanda «ikki ⱨǝssǝ» artuⱪ jazalinixi kerǝk. Biraⱪ bu bexarǝtkǝ ⱪariƣanda, ularning jazalinix mǝzgili ahirlaxti. (2) «Ikki ⱨǝssilǝp»ning mǝnisi «dǝl gunaⱨiƣa mas kelidiƣan jaza» degǝnliktur. (3) Huda Israilƣa zor meⱨir-xǝpⱪǝt kɵrsitip, yǝni gunaⱨining orniƣa «ikki ⱨǝssilǝp» meⱨir-xǝpⱪǝtni yǝtküzidu. Bizning pikrimiz ǝyni xundaⱪ (61-bab, 7-ayǝtni kɵrüng). Undaⱪta «ikki ⱨǝssilǝp» bolsa ⱨǝm kǝqürüm ⱪilinix ⱨǝm Hudaning Roⱨini, yengi ⱨayatni ⱪobul ⱪilixtin ibarǝttur (mǝsilǝn, 43-bab, 25-ayǝttin 44-bab, 5-ayǝtkiqǝ, ⱨǝm 61-bab, 7-ayǝtnimu kɵrüng). Mundaⱪ zor meⱨir-xǝpⱪǝtning kelip-qiⱪix sirliri 53-babta axkarilinidu. Muxu üq hil kɵzⱪaraxning ⱪaysisining toƣra boluxidin ⱪǝt’iynǝzǝr, omumiy mǝnisi xuki, Huda ularni kǝqürüm ⱪilmaⱪqi ⱨǝm ularƣa meⱨribanliⱪini kɵrsǝtmǝkqi.

□ 40:3 «Anglanglar, dalada birsining towliƣan awazini! «Pǝrwǝrdigarning yolini tǝyyarlanglar, qɵl-bayawanda Hudayimiz üqün bir yolni kɵtürüp tüptüz ⱪilinglar!» — muxu namsiz zatning awazi eytⱪan yol yuⱪiriⱪi 35-babtiki yol ǝmǝs; axu yol Zionƣa ⱪaytⱪanlar üqün tǝyyarlanƣan. Muxu yolni bolsa, Hudaning Ɵzining kelixini ⱪarxi elix üqün (sɵyümlük bir padixaⱨ ⱪarxi elinƣandǝk) adǝmlǝr tǝyyarlixi kerǝk. Namsiz zatning awazning bir ipadisini kɵrüx üqün Injil, «Luⱪa» 3-bab 1-6-ayǝtni, «Yuⱨ.» 1:23ni kɵrüng. Xu yǝrlǝrdǝ «namsiz zat»ning dǝl qümüldürgüqi Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrning ɵzi ikǝnliki kɵrsitilidu.

■ 40:3 Mat. 3:3; Mar. 1:3; Luⱪa 3:4; Yⱨ. 1:23

■ 40:5 Yⱨ. 1:14

■ 40:6 Ayup 14:2; Zǝb. 90:5, 6; 102:11; 103:15-16; Yaⱪ. 1:10; 1Pet. 1:24

□ 40:7 «Bǝrⱨǝⱪ, barliⱪ hǝlⱪmu ot-qɵptur» — muxu yǝrdǝ «hǝlⱪ» Israil hǝlⱪini kɵrsitidu.

□ 40:8 «Ot-qɵp solixidu, gül hazan bolidu; biraⱪ Hudayimizning kalam-sɵzi mǝnggügǝ turidu!» — xǝrⱨimiz boyiqǝ, 3-5-ayǝttiki awaz qümüldürgüqi Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrningki, 6-ayǝttiki birinqi namsiz zatning awazi Hudaningki; ikkinqi namsiz zatning sǝl ümidsizlǝn ⱨalǝttǝ soal soriƣan awazi yǝnila Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrningki. Baxⱪilar ikkinqi awazni Yǝxayaningki yaki namsiz bir pǝyƣǝmbǝrningki, dǝp ⱪaraydu. Ikkinqi awazning degǝn gǝpliri 7-ayǝtni ɵz iqigǝ alidu. Huda uningƣa 8-ayǝttǝ «ümidsizlǝnmǝ» degǝn mǝnidǝ jawab beridu ⱨǝm 9-ayǝttǝ sɵzini dawamlaxturup, Israilƣa zor ümid yǝtküzidu.

■ 40:8 1Pet. 1:25

□ 40:10 «Pǝrwǝrdigarning biliki» — toluⱪ mǝnisi keyinki bablarda, bolupmu 53:1dǝ axkarilinidu. U bolsa «Pǝrwǝrdigarning ⱨǝⱪⱪaniy ⱪuli»ning baxⱪa bir namidur.

■ 40:10 Yǝx. 62:11

■ 40:11 Yǝx. 49:10; Əz. 34:23, 24; Mik. 7:14; Yⱨ. 10:11

■ 40:13 Rim. 11:34; 1Kor. 2:16

□ 40:16 «Pütkül Liwan bolsa ⱪurbangaⱨ otiƣa, uning ⱨaywanliri bolsa bir kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪⱪa yǝtmǝydu» — Liwan ormanliⱪ kɵp rayon. Demǝk, Hudaƣa ⱨǝⱪiⱪiy layiⱪ ibadǝt ⱪilix üqün Liwandiki barliⱪ dǝrǝhlǝr ⱪurbangaⱨⱪa kerǝk bolidiƣan otⱪa yetixmǝydu; uningdiki barliⱪ kala-ⱪoylarmu ⱪurbanliⱪ boluxⱪa yetixmǝydu.

■ 40:17 Dan. 4:32

■ 40:18 Yǝx. 46:5; Ros. 17:29

□ 40:22 «qaⱪqiⱪir» — kiqik bir hil qekǝtkǝ.

■ 40:22 Ayup 9:8; Zǝb. 104:2; Yǝx. 44:24

■ 40:23 Ayup 12:21; Zǝb. 107:40

■ 40:28 Zǝb. 147:5

□ 41:2 «...uni ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn Ɵz hizmitigǝ qaⱪirdi?» — sɵzmusɵz tǝrjimǝ ⱪilƣanda: — «Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪning Ɵzi, (yǝni Huda) bu kixini ɵz puti aldiƣa qaⱪirdi?».

□ 41:3 «U ularni ⱪoƣliwetip, putini yǝrgǝ tǝgküzmǝy degüdǝk mangidu, aman-esǝnlik iqidǝ ɵtiweridu» — Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr bexarǝt ⱪilƣan muxu namsiz tajawuzqining ismi keyinrǝk qiⱪidu. Muxu yǝrdǝ kɵrimizki, (1) U ⱪilidiƣan uruxlar bǝk onguxluⱪ bolidu; (2) Uning ⱨǝrbiy yürüx süriti intayin tez bolidu; (3) Uning ⱪilidiƣan uruxliri baxⱪa ǝllǝrni ⱨoduⱪturup patiparaⱪ ⱪiliwetidu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «U aman-esǝnlik iqidǝ, mengip baⱪmiƣan yol bilǝn kelidu».

□ 41:4 «Barliⱪⱪa kǝl» — yaki «Yenimƣa kǝl». «Əlmisaⱪtin tartip dǝwrlǝrni «Barliⱪⱪa kǝl» dǝp qaⱪirip, bularni bekitip ada ⱪilƣan kim?» — buning mǝnisi bǝlkim xuki, Huda aldin’ala (pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ) eytⱪan ixlar yüz bǝrginidǝ, ǝllǝr bexarǝtlǝrning toƣra qiⱪidiƣanliⱪini kɵridu. Xundaⱪ ⱪilip, ular Hudaning ularni gunaⱨlirini taxlap, Ɵzigǝ yeⱪin kelip kǝqürümigǝ erixixigǝ qaⱪiridiƣanliⱪini kɵrüp yetidu. «ahiri bolƣanlar» — dunyada ǝng ahiri ⱨatat bolƣan insanlarni kɵrsǝtsǝ kerǝk. «Mǝn degǝn «U»durmǝn» — muxu yǝrdǝ «U» Hudaning ɵzini kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

■ 41:4 Yǝx. 43:10; 44:6; 48:12; Wǝⱨ. 1:17; 22:13

□ 41:7 «Xuning bilǝn nǝⱪⱪaxqi zǝrgǝrni riƣbǝtlǝndüridu, metalni yapilaⱪlap bolⱪa oynatⱪuqi sǝndǝlni bazƣan bilǝn soⱪⱪuqini riƣbǝtlǝndürüp...» — ǝllǝr Huda bexarǝt ⱪilƣan tajawuzqining kelidiƣanliⱪini bilip ⱪorⱪidu (5-ayǝt). Biraⱪ bexarǝtning ǝmǝlgǝ axⱪanliⱪini kɵrüxi bilǝn, butpǝrǝslikini taxlap Hudaning aldiƣa kelixining ornida, ular yǝnila ɵzlirini ⱪoƣdax üqün (tumar süpitidǝ) butlarni yasatmaⱪqi bolidu.

■ 41:8 Ⱪan. 7:6; 10:15; 14:2; 2Tar. 20:7; Zǝb. 135:4; Yǝx. 43:1; 44:1; Yaⱪ. 2:23

□ 41:9 «Mǝn jaⱨanning ⱪǝridin elip kǝlgǝn, yǝrning ǝng qǝtliridin qaⱪiriƣinim sǝn ikǝnsǝn» — oⱪurmǝnlǝr xuni esigǝ kǝltürsunki, Huda Ibraⱨimni yiraⱪ yurttin Ⱪanaanƣa (Pǝlǝstingǝ) qaⱪirƣanidi; keyin Ibraⱨimning ǝwladliri bolƣan Israilni Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ Misirdin ⱪutⱪuzƣanidi. «Seni ⱨǝrgiz qǝtkǝ ⱪaⱪmaymǝn» — yǝnǝ birhil tǝrjimisi: — «Seni qǝtkǝ ⱪaⱪmiƣanmǝn».

■ 41:11 Mis. 23:22; Yǝx. 60:12; Zǝk. 12:3

□ 41:14 «Ⱨǝmjǝmǝt-Ⱪutⱪuzƣuqi» — ibraniy tilida «goel» degǝn muxu sɵzning alaⱨidǝ mǝnisi bar. Birsi kǝmbǝƣǝl bolup, ɵzini ⱪulluⱪⱪa setiwǝtkǝn bolsa yaki baxⱪa ⱪiyin ǝⱨwalƣa uqrap mal-mülükini satⱪan bolsa, Musa pǝyƣǝmbǝr ⱪobul ⱪilƣan muⱪǝddǝs ⱪanunƣa asasǝn, muxu kixining yeⱪin uruⱪ-tuƣⱪanliri, ⱨǝmjǝmǝtlirining uni ⱨɵrlükkǝ qiⱪirip ⱪutⱪuzux ⱨoⱪuⱪi bar idi. Demǝk, «ⱨǝmjǝmǝt-ⱪutⱪuzƣuqi»ning («goel») setiwalƣuqi adǝmgǝ pul beripla, ɵz ⱪerindixini ⱨɵr ⱪilip ⱪutⱪuzux ⱨoⱪuⱪi bar degǝnliktur. Ⱨoⱪuⱪni ixlitix ⱨǝmjǝmǝtning ɵz ihtiyarliⱪi bilǝn bolatti, ǝlwǝttǝ. U ixlǝtmǝkqi bolsa, ⱨeqkim uni tosalmaytti. Yǝxaya Hudaning ⱪutⱪuzƣuqi ikǝnlikini bayan ⱪilix üqün dǝl muxu sɵzni ixlitidu. Demǝk, Huda Israilƣa «ⱨǝmjǝmǝt»lik ⱪilip, ularning «goel»i, yǝni «Ⱨǝmjǝmǝt-Ⱪutⱪuzƣuqisi» bolidu. U Ɵz ihtiyariyliⱪi bilǝn ularni ⱪutⱪuzidu.

■ 41:15 Yǝx. 17:13; 29:5

■ 41:17 Mat. 5:6

■ 41:18 Zǝb. 107:35; Yǝx. 35:7; 44:3

□ 41:19 «Dalada kedir, akatsiyǝ, hadas wǝ zǝytun dǝrǝhlirini ɵstürüp berimǝn; ... arqa, ⱪariƣay wǝ boksus dǝrǝhlirini birgǝ tikimǝn» — muxu dǝrǝhlǝr (zǝytun dǝrihidin sirt) mewǝ üqün ǝmǝs, sayǝ berix üqün berilidu; birⱪanqǝ hil dǝrǝh birhil muⱨit astida tǝng ɵsüxi mumkin ǝmǝs. Ⱪariƣanda bu bexarǝt ahirⱪi zamanlarni kɵrsitidu; xu qaƣda Huda Israilni yengi bir «Misirdin qiⱪix» (ǝmǝliyǝttǝ, «jaⱨanning qǝt-qǝtliridin qiⱪirix») yoli bilǝn ⱪutⱪuzidu.

□ 41:23 «Birǝr yahxi ix yaki yaman bir ix ⱪilinglar!» — muxu ibarǝ «Ⱨǝrⱪandaⱪ birǝr ixni ⱪilinglar!» degǝnni bildüridu. Butlar yahxi bolsun, yaman bolsun ⱨeqⱪandaⱪ ix ⱪilalmaydu, ǝlwǝttǝ.

□ 41:25 «Birsini ximal tǝrǝptin ⱪozƣidim, u kelidu; u künqiⱪixtin Mening namimni jakarlap kelidu» — tajawuzqi tehi namsiz, biraⱪ ⱨazir u toƣruluⱪ yǝnǝ bir pakit bar; u xǝrⱪtin ⱨǝmdǝ ximal tǝrǝptinmu kelidu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Mening namimni qaⱪirip nida ⱪilip kelidu».

□ 41:28 «xular arisida ⱨeqkim yoⱪ» — «xular» xübⱨisizki, butpǝrǝs ǝllǝrni kɵrsitidu.

□ 42:1 «Ɵz ⱪulum , yǝni Pǝrwǝrdigarning ⱪuli» — xübⱨisizki, Hudaning «yat ǝllǝr»gǝ beƣixliƣan, ularni butpǝrǝsliktin ⱪutⱪuzidiƣan jawabidur. Muxu ayǝttiki «Ⱪaranglar, mana...» degǝnni, 41-bab 29-ayǝttiki «Jawab bǝrgüdǝk ⱨeqkim yoⱪ» ⱪatarliⱪlar bilǝn selixturuximiz kerǝk. Ⱪariƣanda, Huda talliƣan muxu mulayim, muⱨǝbbǝtlik kixi ǝl-yurtlarƣa Hudaning sɵzini elip kelidu. «U ǝllǝrgǝ ⱨɵküm-ⱨǝⱪiⱪǝt yǝtküzüp beridu» — «ⱨɵküm-ⱨǝⱪiⱪǝt» (ibraniy tilida «mixpat») elip berix» degǝnlik bolup, üq mǝnini ɵz iqigǝ alidu: — (1) yuⱪiriⱪi 41-babtiki (Huda butlar bilǝn muⱨakimǝ ⱪilƣan) «sot»tiki «ⱨɵküm-ⱨǝⱪiⱪǝt», yǝni «Huda degǝn tirik ⱨǝm birdur, butlar yoⱪtin bolƣan nǝrsǝ» degǝn ⱨǝⱪiⱪǝtni elip kelixtin ibarǝt. Ⱨǝⱪiⱪǝtsizlǝr ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ erixidu; (2) Hudaning «ⱨǝⱪⱪaniy ⱪul»i Hudaning adil ⱪanun-pǝrmanlirining hǝwirini yǝtküzüp, qüxǝndürüp beridu; (3) hataliⱪni tüzitix, uwal bolƣanlarƣa adalǝtni yürgüzidu.

■ 42:1 Yǝx. 11:2; Mat. 3:17; 17:5; Yⱨ. 3:34; Əf. 1:6

□ 42:2 «U nǝ warⱪirap-jarⱪirimaydu, nǝ quⱪan kɵtürmǝydu nǝ awazini koqilarda anglatmaydu» — buning mǝnisi, bǝlkim «U dawrang salmaydu», «U ɵz-ɵzini elan ⱪilmaydu».

□ 42:3 «toƣra ⱨɵkümlǝr» — yaki «ⱨɵküm-ⱨǝⱪiⱪǝt» toƣruluⱪ 42:1diki izaⱨatni kɵrüng.

□ 42:4 «U ⱨalsizlanmaydu, kɵngli yanmaydu...» — «ⱨalsizlanmaydu» wǝ «kɵngli yanmaydu» degǝn sɵzlǝr ibraniy tilida 3-ayǝttiki «tütǝp ɵqǝy dǝp ⱪalƣan» ⱨǝm «yanjilƣan» degǝnlǝr bilǝn yiltizdaxtur. «arallarmu uning pǝrman-ⱪanunini tǝlmürüp kutidu» — ⱨazir (Yǝxaya kitabidiki muxu yǝrgiqǝ) «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli» toƣruluⱪ xundaⱪ hǝwirimiz bar: — (1) Huda uni pǝwⱪul’addǝ yahxi kɵridu, uningdin zor huxalliⱪ alidu. (2) Hudaning Roⱨi uning üstigǝ kelip turidu. (3) U talax-tartix ⱪilmaydiƣan, kǝmtǝr, kiqik peilliⱪ adǝm bolidu. (4) U intayin mulayim adǝm bolup, ⱨǝtta «ümid yoⱪ» bolƣudǝk «yanjilƣan ⱪomux» yaki «tütǝp ɵqǝy dǝp ⱪalƣan pilik»kimu meⱨir-xǝpⱪǝt kɵrsitidu. (5) U dunyaƣa kǝlgǝndǝ, Hudaning ⱨǝⱪiⱪǝtlirini, toƣra ⱨɵkümlirini pütün dunyaƣa yǝtküzmigüqǝ ⱨǝrgiz yoldin yanmaydu. (6) Pütün dunya, ⱨǝtta ǝng qǝt jaylardikilǝr uningƣa ümid baƣlap, uning sɵz-ⱨɵkümlirigǝ tǝxna bolidu.

□ 42:6 «Ⱨǝm seni hǝlⱪⱪǝ ǝⱨdǝ süpitidǝ, ǝllǝrgǝ bir nur ⱪilip berimǝn» — «hǝlⱪ» Tǝwratta adǝttǝ Israilni kɵrsitidu, «ǝllǝr» «Israildin baxⱪa hǝlⱪlǝr»ni, «Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr»ni kɵrsitidu.

□ 42:7 «Ⱪariƣu kɵzlǝrni eqixⱪa, zindandin mǝⱨbuslarni, türmidǝ ⱪarangƣuluⱪ iqidǝ olturƣanlarni ⱪutⱪuzuxⱪa seni ǝwǝtimǝn» — bu ayǝtlǝrdin «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli» toƣrisida xularnimu kɵrümizki: — (7) U Hudaning zor yardimigǝ igǝ bolidu; (8) undaⱪ ⱪilƣanda uning ɵzi bir «ǝⱨdǝ» bolidu ⱨǝm ɵzi «nur» bolidu. (9) Bu ǝⱨdining mǝzmuni bolsa (5-ayǝt Hudaning dunyadiki barliⱪ hǝlⱪlǝrning ƣemidǝ bolƣanliⱪini kɵrsǝtkǝndǝk) hǝlⱪlǝrning kɵzlirini eqip ularni ǝrkinlikkǝ qiⱪirixtin ibarǝt bolidu. (10) Huda uni (Mǝsiⱨni) ǝⱨdǝ süpitidǝ jaⱨandiki barliⱪ hǝlⱪⱪǝ ⱨǝdiyǝ ⱪilƣandǝk «beridu».

■ 42:8 Yǝx. 48:11

□ 42:9 «Mana, aldinⱪi ixlar bolsa ǝmǝlgǝ axurulƣan; silǝrgǝ yengi ixlarni jakarlaymǝn...» — «aldinⱪi ixlar» bǝlkim 41-bab, 1-4-ayǝttiki, «tajawuzqi»ning ixlirini kɵrsitixi mumkin. «Yengi ixlar» bolsa Pǝrwǝrdigarning ⱨǝⱪⱪaniy ⱪuli» toƣruluⱪtur. «Tajawuzqi» wǝ «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli»ni selixtursaⱪ, tajawuzqi wǝyranqiliⱪ ⱪilidu, ǝl-yurtlar uningdin ⱪorⱪup patiparaⱪ bolup ketidu, butpǝrǝslik tehimu küqiyidu; «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli» bolsa hǝⱪlǝrgǝ rǝⱨim ⱪilidu, adǝmni saⱪaytidu, ǝl-yurtlarni, yǝni «yat ǝllǝr»ni Hudaƣa ⱪaritip uning nuriƣa yetǝklǝydu.

□ 42:10 «dengizda yürgǝnlǝr» — ibraniy tilida «dengizƣa qüxkǝnlǝr» — «Zǝb.» 107:23ni kɵrüng.

■ 42:10 Zǝb. 33:3

□ 42:11 «Kedar ⱪǝbilisidikilǝr... Seladikilǝr...» — «Kedar ⱪǝbilisi» ǝrǝblǝrning bir ⱪǝbilisi idi. «Sela» bolsa Edomning bir xǝⱨiri (Sela ⱪoram tax üstigǝ selinƣan — mǝnisi «ⱪoram tax»). Yuⱪiriⱪi 34-babta deyilgǝndǝk, Edom Hudaning sɵzigǝ ⱪarxi turƣini bilǝn, Edomdin Hudaƣa towa ⱪilip ⱨǝⱪiⱪiy ibadǝt ⱪilidiƣanlar bolidu.

□ 42:14 «Mǝn ǝbǝdil’ǝbǝd süküttǝ turup kǝldim; jim turup ɵzümni besiwelip kǝldim; biraⱪ ⱨazir tolƣiⱪi tutⱪan ayaldǝk inqiⱪlap towlaymǝn; ⱨǝm ⱨasiraymǝn ⱨǝm ingraymǝn!» — «yengi ixlar» yǝni Uning «ⱨǝⱪⱪaniy ⱪuli»ning dunyaƣa kelixi, xundaⱪla nurƣun adǝmlǝrni gunaⱨlirining asarǝtliridin ⱪutⱪuzuxni ɵz iqigǝ alidu. Huda bu «yengi ixlar»ni ǝmǝlgǝ axurux üqün, ⱨamilidar ayalning tolƣiⱪi tutⱪandǝk bolidu (10-17-ayǝtlǝr toluⱪ bir bɵlümdur). Demisǝkmu, muxu «yengi ixlar» Hudaƣa nisbǝtǝn pütkül alǝmdin muⱨimdǝk turidu; qünki U asman-zeminni bir sɵz bilǝnla yaratⱪan; biraⱪ muxu ixlarni U tǝxnaliⱪ bilǝn uzun, yǝni ǝbǝdil’ǝbǝd kütüp kǝlgǝn ⱨǝm ularni tuƣdurux üqün eƣir japa ⱨǝm azab tartⱪandǝk ⱪilidu. Muxu intayin sirliⱪ ixtur! «ⱨǝm ⱨasiraymǝn ⱨǝm ingraymǝn» — ikki ixning tǝng ⱪilinidiƣanliⱪini bildüridu.

□ 42:16 «Ⱪariƣularni ɵzi bilmigǝn bir yol bilǝn apirip ⱪoyimǝn... Mǝn muxu ixlarni ⱪilmay ⱪalmaymǝn, Ulardin ⱨeq waz kǝqmǝymǝn» — 15- wǝ 16-ayǝtkǝ ⱪariƣanda, «yengi ixlar» dunyaƣa kǝlgǝndǝ, bǝzi kixlǝr üqün azabliⱪ bolidu; yǝr-zemin astin-üstün bolup ketidu; xuning bilǝn tǝng Huda baxⱪa birnǝqqǝ «ⱪariƣular» (bǝlkim, gunaⱨini, jümlidin butpǝrǝslikni tonup yetidiƣanlar) üqün moⱨtajlirini tǝminlǝydiƣan mǝhsus xaraitlarni yaritip beridu.

■ 42:17 Zǝb. 97:7; Yǝx. 1:29; 44:11; 45:16

□ 42:19 «mǝn bilǝn ǝⱨdilǝxkǝndǝk» — yaki «Mǝn bilǝn inaⱪ ⱪilinƣandǝk». «...Kim Mǝn bilǝn ǝⱨdilǝxkǝndǝk xunqǝ ⱪariƣudu? Kim Pǝrwǝrdigarning ⱪulidǝk xunqǝ ⱪariƣudu?» — bir soal tuƣuliduki, muxu ayǝttǝ deyilgǝn «Mening ⱪulum» yuⱪiriⱪi «huxalliⱪim bolƣan ⱪulum»mu yaki baxⱪisimu? Tezla kɵrimizki, u ǝmǝs, bǝlki Israilning ɵzi bolidu (mǝsilǝn, 22-ayǝtni kɵrüng). Huda 18-ayǝttǝ, Ɵzi tǝripidin saⱪaytilƣan (16-ayǝt), ǝsli butpǝrǝs «ⱪariƣu» bolƣan ǝl-yurtlarni («yat ǝllǝrni») ɵzining «ⱪariƣu» hǝlⱪini, yǝni Israilni nǝzirigǝ elixⱪa qaⱪiridu. Demǝk, Israil tǝripidin kǝmsitilip «ⱪariƣu» dǝp ⱨesablanƣanlar kɵrǝlǝydiƣan bolidu, biraⱪ (pǝyƣǝmbǝrlǝr arⱪiliⱪ) Hudaning nurini ⱪobul ⱪilƣan Israillar bolsa, asiyliⱪ ⱪilip ⱪariƣu bolup ⱪaldi.

■ 42:20 Rim. 2:2-11

□ 42:21 «Pǝrwǝrdigar Ɵz ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi üqün layiⱪ kɵrdiki, Tǝwrat-ⱪanunini uluƣ ⱨǝm xan-xǝrǝplik dǝp kɵrsǝtti» — Huda Israilƣa Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ muⱪǝddǝs ⱪanun-pǝrmanni bǝrgǝn. Xunga ular butpǝrǝslikkǝ tolƣan dunya arisida birdinbir Hudaƣa ibadǝt ⱪilidiƣan hǝlⱪ bolup, zor imtiyazƣa erixkǝnidi. Hudaning mǝⱪsiti, ular arⱪiliⱪ «Mening ⱪulum» ⱨǝm «ülgǝ» süpitidǝ, muxu nurini pütkül dunyaƣa yǝtküzmǝkqi. Biraⱪ Israillar Uning xu mǝⱪsitini ⱨeq ǝtiwarlimay, kɵp jǝⱨǝttin Uningdin yüz ɵrigǝn.

□ 42:22 «Biraⱪ xular bolsa olja elinƣan ⱨǝm bulang-talang ⱪilinƣan bir hǝlⱪtur... ular olja bolidu, ⱨeqkim: «Ⱪayturup berix!» demǝydu» — ǝgǝr Israil Hudaning sɵzigǝ kirgǝn bolsa, nurƣun ǝllǝr ularƣa beⱪindi bolatti. Biraⱪ Uning sɵzigǝ kirmigǝndin keyin, ǝⱨwali dǝl uning ǝksi boldi.

□ 42:23 «Biraⱪ aranglarda kim buningƣa ⱪulaⱪ salsun? Kim ... kɵngül ⱪoysun?» — muxu gǝpkǝ ⱪariƣanda, ⱨǝtta Hudaning tǝrbiyilik jazasi bexiƣa qüxkǝndin keyinmu angliƣuqi ⱪuliⱪi, kɵridiƣan kɵzliri barlar yǝnila az bolsa kerǝk.

□ 43:2 «sulardin... dǝryalardin.. otta mengip yürginingdǝ...» — yuⱪiriⱪi 42-bab, 25-ayǝttǝ Israilƣa tǝrbiyǝ berilgǝn ot tilƣa elindi. Biraⱪ muxu sɵzlǝrgǝ ⱪariƣanda, Huda ularƣa ǝxǝddiy ⱪattiⱪ tǝrbiyǝ (mǝsilǝn, ularni sulardin wǝ otlardin ɵtküzüp) bǝrgini bilǝn, U ⱨaman ularni ⱪutⱪuzidu.

■ 43:2 Zǝb. 66:12

□ 43:3 «Seni ⱪutuldurux üqün Misirni bǝdǝl ⱪilip bǝrdim, ornungƣa Efiopiyǝ ⱨǝm Sebani almaxturdum» — muxu sɵzlǝr bǝlkim Hudaning Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ Israilni Misirdin ⱪutⱪuzƣanliⱪini kɵrsitidu. Misir padixaⱨi Pirǝwn ⱪattiⱪ ⱪarxi qiⱪixi bilǝn uning pütkül yurti (jümlidin Misirning jǝnubiy tǝripidiki yurtlar Efiopiyǝ, Sebamu) zor ziyan tartⱪan.

■ 43:5 Yǝx. 44:2; Yǝr. 30:10; 46:27

□ 43:8 «... «kɵzi bar» ⱪariƣu... «ⱪuliⱪi bar» gaslar» — xübⱨisizki Israilni kɵrsitidu. Ⱨǝyran ⱪalarliⱪ ix xuki, Huda ularni Ɵzigǝ guwaⱨliⱪ ⱪilixⱪa aldiƣa kǝltürgǝn.

□ 43:9 «Barliⱪ ǝllǝr yiƣilsun, hǝlⱪlǝr jǝm bolsun! Ulardin kimmu mundaⱪ ixlarni jakarliyalisun?...» — muxu ayǝttiki «(yat) ǝllǝr» ⱨǝm «hǝlⱪlǝr» bolsa, xübⱨisizki, Israildin sirt barliⱪ hǝlⱪlǝrni, yǝni «Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr»ni kɵrsitidu. «Yǝxaya» degǝn kitabta «ǝllǝr» yaki «hǝlⱪ-millǝtlǝr» deyilsǝ, ⱨǝrdaim muxu mǝnisini bildüridu. Muxu yǝrdǝ barliⱪ ǝl-yurtlar (Israildin sirt) butpǝrǝslikkǝ qɵküp kǝtti. Huda ulardin: «Aranglardin: — «Bizning qoⱪunƣan butimiz Sening «Israilni Misirdin ⱪutⱪuzup qiⱪirix»ingƣa ohxax uluƣ bir ixni ⱪilƣan?» degüqilǝr barmidu? — bar bolsa guwaⱨqiliⱪ ⱪilsun» — degǝndǝk soraydu. Əlwǝttǝ, Hudaning soaliƣa jawab bǝrgüqi yoⱪ.

□ 43:10 «Silǝr hǝlⱪim Mening guwaⱨqilirim, ⱨǝm mǝn talliƣan ⱪulum Mǝn üqün guwaⱨqidur,...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Silǝr hǝlⱪim Mening guwaⱨqilirim, xundaⱪla Mening talliƣan ⱪulumsilǝrki,...».

■ 43:10 Yǝx. 41:4; 44:8; 45:21; Ⱨox. 13:4

□ 43:12 «Xunga silǝr Mening Tǝngri ikǝnlikimgǝ guwaⱨqisilǝr...» — demǝk, Huda: «Silǝrni Misirdin ⱪutⱪuzimǝn» — degǝn; U xundaⱪ ⱪilƣan; andin muxu ixlarni dunyaƣa ayan ⱪilƣan. Huda Israilni muxu ixlirida Ɵzigǝ guwahqi boluxⱪa qaⱪirƣan bolsimu, bu ayǝtkǝ ⱪariƣanda, ular Uningƣa ⱨeq guwaⱨliⱪ bǝrmigǝn.

■ 43:13 Yǝx. 14:27

□ 43:14 «Ularning ⱨǝmmisini, jümlidin kaldiylǝrni, ⱪaqⱪun süpitidǝ ɵzliri huxalliⱪ bilǝn pǝhirlǝngǝn kemilǝrgǝ olturuxⱪa qüxüriwetimǝn» — miladiyǝdin ilgiriki 539-yili Babil xǝⱨiri Parsliⱪlar tǝripidin ixƣal ⱪilinƣan. Xu qaƣda ularning ⱪaqⱪunliri kemiliri bilǝn Əfrat dǝryasi yoli arⱪiliⱪ ⱪaqmaⱪqi bolƣan boluxi mumkin.

□ 43:17 «Dengizdin yolni qiⱪarƣuqi ... Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — (u jǝng ⱨarwisini wǝ atni, ⱪoxun-küqlǝrni qiⱪarƣuqidur: — ular biraⱪla yiⱪilidu, turalmaydu...)» — (16-17-ayǝtlǝr) Musa pǝyƣǝmbǝr yaxiƣan dǝwridǝ, Misirning ⱪoxunliri Israillarni «dengizda eqilƣan yol»da ⱪoƣlap, dengizdin ɵtmǝkqi bolup, 16-17-ayǝtlǝrdǝ tilƣa elinƣan wǝⱪǝlǝr bilǝn wǝyran ⱪilinƣan. Xu yol bilǝn Huda Israilni ⱪutⱪuzƣan. Tǝwrat, «Misirdin qiⱪix», 14-babni kɵrüng.

■ 43:19 Wǝⱨ. 21:5

□ 43:21 «...Mǝn muxu hǝlⱪni Ɵzüm üqün xǝkillǝndürgǝnmǝn; ular Manga bolƣan mǝdⱨiyilǝrni eytip ayan ⱪilidu» — muxu 14-21-ayǝtlǝrgǝ ⱪariƣanda, Israil Babil imperiyǝsigǝ ǝsir bolup sürgün bolƣandin keyin ⱪaytidin azad ⱪilinidu. Xu qaƣda Huda ularning yolini ajayib tǝyyarlap beridu wǝ ⱨǝm yolda moⱨtaj bolƣanlirining ⱨǝmmisini (Misirdin qiⱪip azad bolƣan waⱪitⱪa ohxax) mɵjizilǝr arⱪiliⱪ tǝminlǝp beridu. Israil Babildin (miladiyǝdin ilgiriki 539-yili) azad bolƣan. Xu qaƣda Babilning ⱪaqⱪunliri (14-ayǝt) kemiliri bilǝn Əfrat dǝryasi bilǝn ⱪaqmaⱪqi bolƣan boluxi mumkin. Biraⱪ biliximizqǝ bu ixtin baxⱪa, xu qaƣda bexarǝt ⱪilinƣan muxu karamǝt ixlar yüz bǝrmidi. Xuning üqün kɵzⱪariximiz xuki, ahirⱪi zamanda Israilning ikkinqi ⱪetim Babildin (xundaⱪla jaⱨanning barliⱪ qǝt-yaⱪiliridin) ⱪeqixi muⱪǝrrǝr bolidu; xu qaƣda Huda ular üqün 14-21-ayǝtlǝrdǝ bexarǝt ⱪilinƣan karamǝt ixlarni ⱪilidu.

■ 43:21 Luⱪa 1:74,75

□ 43:22 «Biraⱪ, i Yaⱪup, sǝn namimni qaⱪirƣining bilǝn Ɵzümni izdimiding» — degǝn ibraniy tilida ikki bisliⱪ sɵz. Birinqi mǝnisi tǝrjimǝ ⱪilƣinimizdǝk «Namimni qaⱪirƣining bilǝn Ɵzümni izdimiding» («Ɵzümni» degǝn sɵz naⱨayiti tǝkitlǝngǝn). Ikkinqi mǝnisi, «Sǝn Mening namimni ⱨeq qaⱪirmiding» — demǝk, ⱨeq dua ⱪilmiding. Bizningqǝ birinqisi toƣra, ular kɵp dua ⱪilƣini bilǝn qin dildin ǝmǝs idi. 23-24-ayǝtlǝrnimu kɵrüng.

□ 43:23 «Sǝn elip kǝlgǝn «kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ» ⱪoyliringni Manga ⱪilƣan ǝmǝs...» — yuⱪiriⱪi izaⱨitimizdǝk, ikkinqi birhil tǝrjimisi bar: — «Manga ⱨeqⱪandaⱪ ⱪurbanliⱪlar elip kǝlmiding» degǝndǝk asasiy mǝnidǝ bolidu. Biraⱪ «Yǝxaya» 1-babⱪa asasǝn, ular kɵptin-kɵp ⱪurbanliⱪlar ⱪilip turatti. Ular xundaⱪ ⱪilƣini bilǝn ⱨǝmmisi bikar.

□ 43:24 «Sǝn pulni hǝjlǝp Manga ⱨeq egir elip kǝlmigǝnsǝn...» — xǝrⱨimizqǝ, muxu intayin kinayilik gǝp. «Pul hǝjlǝp Manga ⱨeq egir elip kǝlmigǝnsǝn» — demǝk, elip kǝlgǝn nǝrsiliring (kɵp bolsimu) Manga huddi ⱨeqnemǝ elip kǝlmigǝndǝk bilinidu; Mǝn ulardin intayin bizarmǝn, degǝnliktur. «Meni ⱪulluⱪⱪa ⱪoymaⱪqi bolƣansǝn» — ǝgǝrdǝ birsi ⱨeq towa ⱪilmay, qin dilidin dua ⱪilmay turup (ɵtkǝn zamanlarda) ⱪurbanliⱪ ⱪilsa, muxundaⱪ ix Hudaning aldida «jadugǝrlik»kǝ barawǝr. Demǝk, «Mǝn pǝⱪǝt birǝr «diniy paaliyǝt»lik ix ⱪilsamla, Huda qoⱪum mǝndin razi bolidu, dualirimni anglaydu» degǝnlik Hudani ɵzigǝ ⱪul ⱪilix bilǝn barawǝrdur.

■ 43:25 Əz. 36:22-38

□ 43:26 «Munazirǝ ⱪilixayli, ɵzüngni aⱪliƣudǝk geping bolsa dǝwǝrgin» — demǝk, ǝgǝr sǝn «Ɵzüm pak, sening rǝⱨimdilliⱪliringƣa kerǝk ǝmǝsmǝn» dǝp ⱪarisang, undaⱪta ɵzüngni aⱪlaxⱪa gǝp ⱪil!

■ 43:26 Yǝx. 1:18

□ 43:27 «Birinqi atang... » — bǝlkim Israilning ǝjdadi Yaⱪuptur. «sening xǝrⱨqiliring...» — Ularning «xǝrⱨqiliri» bolsa bǝlkim tɵwǝndiki «muⱪǝddǝs ibadǝthanidiki yetǝkqilǝr», yǝni kaⱨinlar idi. Demǝk, ular baxtin-ahirƣiqǝ, ⱨǝtta ɵzliri tǝripidin «aliyjanab» dǝp ⱨesablanƣan roⱨaniylarmu gunaⱨⱪa petip kǝtkǝnidi.

□ 43:28 «Mǝn ibadǝthanidiki yetǝkqilǝrni napak ⱪilimǝn» — hǝlⱪ üqün ⱪurbanliⱪ ⱪilƣuqi bolƣan bu kaⱨinlar ɵlükkǝ tǝgsila bir ⱨǝptǝ «napak» dǝp ⱨesablinip, ⱪurbanliⱪ ⱪilixⱪa salaⱨiyǝtsiz bolatti. Xunga, muxu gǝpning mǝnisi bǝlkim: «Silǝr kɵp ɵlüklǝrgǝ uqraysilǝr (demǝk, bir balayi’apǝt qüxidu), xuning bilǝn Israil Meni bizar ⱪilidiƣan muxu ⱪurbanliⱪlarni ⱪilalmaydiƣan bolidu». «... Yaⱪupni ⱨalak lǝnitigǝ uqraxⱪa, Israilni rǝswaqiliⱪta ⱪalduruxⱪa bekittim» — ⱪariƣanda, Israil üqün ⱨeqⱪandaⱪ ümid ⱪalmidi. Biraⱪ 44-bab, 1-ayǝtni kɵrüng!

■ 44:1 Yǝx. 41:8; 43:5; Yǝr. 30:10; 46:27

□ 44:2 «Yǝxurun» — Huda Israilƣa ⱪoyƣan bir «lǝⱪǝm». Mǝnisi «Mening durus bolƣuqim».

■ 44:3 Yǝx. 35:7; Yo. 2:28,29; Yⱨ. 7:38; Ros. 2:18

□ 44:5 «Birsi: «Mǝn Pǝrwǝrdigarƣa tǝwǝmǝn» — dǝydu... Yǝnǝ baxⱪa birsi ⱪoli bilǝn: «Mǝn Pǝrwǝrdigarƣa tǝwǝmǝn» dǝp yazidu...» — ⱨazir Hudaning «süküt ⱪilƣan» guwaⱨqilirining tili qiⱪip, gǝp ⱪilixⱪa baxlaydu. Ularning ⱨǝmmisi bir-birlǝp Hudaning meⱨir-muⱨǝbbitini bexidin ɵtküzgǝn boluxi mumkin.

■ 44:6 Yǝx. 41:4; 48:12; Wǝⱨ. 1:8,17; 22:13

□ 44:7 «Mening ⱪǝdimki hǝlⱪim» — Hudaning hǝlⱪi Israildur. Huda awwal Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ: «Mǝn Yaⱪup jǝmǝtidikilǝrni (yǝni Israilni) Misirdin ⱪutⱪuzimǝn, andin ular Manga tǝwǝ bir hǝlⱪ bolidu» — dǝp «jakarliƣan». U ixlǝtmǝkqi bolƣan ⱪutⱪuzux yolini awwal Musaƣa uⱪturup «bayan ⱪilƣan»; andin ⱨǝmmǝ bayanliriƣa ǝmǝl ⱪilip ularni yengi bir hǝlⱪ boluxⱪa «tiklǝp bekitkǝn». Buni: «...ⱪǝdimki hǝlⱪimni tikliginimdin tartip...» dǝp tǝrjimǝ ⱪilix mumkinqilikimu bar, biraⱪ bizningqǝ yuⱪiriⱪi tǝrjimisi aldi-kǝynidiki gǝplǝrgǝ mas kelidu. «ⱪeni, kim keyinki ixlarni, kǝlgüsidǝ bolidiƣan ixlarni aldin’ala bayan ⱪilalisun!» — mǝbudlar undaⱪ ⱪilalaydiƣan bolsa ɵzining «ilaⱨ» ikǝnlikini ispatliƣan bolatti, ǝlwǝttǝ.

□ 44:8 «Mǝn ilgiri muxularni silǝrgǝ anglitip...» —Ibraniy tilida «Mǝn ilgiri muxularni sanga anglitip...».

■ 44:8 Ⱪan. 4:35,39; 32:39; 1Sam. 2:2; Yǝx. 45:21

□ 44:11 «Ularning ⱨǝmmisi yiƣilip, ornidin turup kɵrsun, ular ⱪorⱪuxup, xǝrmǝndiqiliktǝ ⱪalidu» — Yǝxaya pǝyƣǝmbǝrning sɵzining ikki mǝnisi bar boluxi mumkin: — (a) ular pǝⱪǝt muxu mǝbudni birliktǝ obdan kɵrüp baⱪsila, ɵzlirining ǝhmǝⱪliⱪini ⱨes ⱪilip Hudadin ⱪorⱪup xǝrmǝndǝ bolidu; (ǝ) ⱪiyamǝt künidǝ ular ornidin turup ⱨesabini tapxuruxi kerǝk; xu qaƣda ular ⱪorⱪup xǝrmǝndǝ bolidu.

■ 44:11 Zǝb. 97:7; Yǝx. 1:29; 42:17; 45:16

■ 44:12 Yǝr. 10:3

□ 44:17 «Biraⱪ ⱪalƣini bilǝn u bir ilaⱨni yasaydu; bu uning mǝbudi bolidu» — ǝslidǝ bu kixi butni yasax koyida ǝmǝs idi. Tasadipiyliⱪtin yaƣaqtin exip ⱪalƣinini ixlitip but yasaydu. Əng ƣǝlitǝ ix xuki, u Yǝxaya tǝswirligǝndǝk, ɵzining oylimayla ⱪilƣan bir nǝrsisigǝ, yǝni «tasadipiyliⱪtin» bolƣan bir nǝrsisigǝ ixinidu.

□ 44:18 «Bu kixilǝr ⱨeq bilmǝydu, ⱨeq qüxǝnmǝydu; qünki u ularni kɵrmisun dǝp kɵzlirini ularni qüxǝnmisun dǝp kɵnglini suwaⱪ bilǝn suwiwǝtkǝn» — bu ayǝttiki «u» bolsa, yaki Hudaning Ɵzi yaki muxu butni kɵrsitidu. Butni kɵrsǝtsǝ, butning kǝynidǝ bir jin-xǝytan bar demǝkqi. Bizningqǝ muxu mǝnisi eⱨtimalƣa yeⱪin. Bǝzilǝr dǝrwǝⱪǝ «butpǝrǝslǝr heq bilmǝydu, heq qüxǝnmǝydu» dǝp etirap ⱪilsimu, yǝnila tiltumar ⱪatarliⱪlarni ixlitip Hudani ⱨaⱪarǝtlǝydu.

□ 44:20 «mening ong ⱪolumda bir sahtiliⱪ bar ǝmǝsmu?» — «bir sahtiliⱪ» mǝbudining ɵzini kɵrsitixi mumkin.

■ 44:24 Ayup 9:8; Zǝb. 104:2; Yǝx. 40:22; 42:5; 45:12

□ 44:26 «Ɵz ⱪulining sɵzini ǝmǝlgǝ axurƣuqi,...» — «Ɵz ⱪuli» muxu yǝrdǝ bǝlkim Yǝxaya pǝyƣǝmbǝrning ɵzi; bolmisa 42-babtiki «Pǝrwǝrdigarning ⱨǝⱪⱪaniy ⱪuli». «Yerusalemƣa: «Sǝn aⱨalilik bolisǝn», Yǝⱨuda xǝⱨǝrlirigǝ: «Ⱪaytidin ⱪurulisilǝr; harabǝnglarni ǝsligǝ kǝltürimǝn» — degüqi» — Huda muxu gǝpliridǝ, Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr ɵzidin keyinki bir dǝwr, yǝni Yerusalem wǝ Yǝⱨuda xǝⱨǝrliri harabilik bolƣan bir dǝwrgǝ ⱪarap sɵz ⱪilidu. Muxu yǝrdǝ Huda Yerusalemƣa: «Seni ⱪaytidin ⱪurƣuzimǝn» dǝp wǝdǝ ⱪilidu. Xu yengi dǝwr bolsa Yǝxayadin keyin 170 yil ǝtrapida bolƣan.

□ 44:27 «...Qongⱪur dengizƣa: «Ⱪuruⱪ bol», «dǝryaliringni ⱪurutimǝn» — degüqi;...» — muxu sɵzlǝr Hudaning «Ⱪizil Dengiz»ni ⱨǝm keyinrǝk Iordan dǝryasini ⱪurutup Israilni Misirdin ⱪutⱪuzƣanliⱪini, xundaⱪla ahirⱪi zamanda bolidiƣan, ohxap ketidiƣan bir wǝⱪǝni kɵrsitidu.

□ 44:28 «Ⱪorǝx toƣrisida:...» — ahirida, Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr yuⱪiriⱪi 41-bab, 1-7-ayǝttǝ deyilgǝn «tajawuzqi»ning ismining «Ⱪorǝx» ikǝnlikini eytidu. Oⱪurmǝnlǝrgǝ mǝlumki, Ⱪorǝx padixaⱨ Pars imperiyǝsining asasqisi bolup, miladiyǝdin ilgiriki 540-529-yillirida tǝhtkǝ olturƣan. U Yǝxayaning dǝwridin tǝhminǝn 150 yil keyin yaxiƣan. «U Mening kɵnglümdikigǝ toluⱪ ǝmǝl ⱪilip, Yerusalemƣa: «Ⱪurulisǝn», ⱨǝm ibadǝthaniƣa: «Sening ulung selinidu» dǝydu» — degüqidur» — muxu bexarǝt boyiqǝ Ⱪorǝx padixaⱨ Babil imperiyǝsi wǝyran ⱪilƣan Yerusalemni, jümlidin muⱪǝddǝs ibadǝthanini ⱪaytidin ⱪuruxⱪa pǝrman qüxüridu. Ⱪorǝx Babil xǝⱨirini ixƣal ⱪilƣandin keyin, adǝmni intayin ⱨǝyran ⱪalduridiƣan ixi xuki, u Babildiki barliⱪ sürgün bolƣanlarni ɵz yurtliriƣa ⱪaytixⱪa ruhsǝt bǝrgǝn. Adǝmni tehimu ⱨǝyran ⱪalduridiƣan xuki, u Israillarƣa ibadǝthanisidiki altun-kümüx, ⱪaqa-buyumlirini ⱪayturup, ⱨǝtta ibadǝthanining ɵzini ⱪaytidin ⱪuruxⱪa pul bǝrgǝn (miladiyǝdin ilgiriki 536-yili). Tǝwrattiki «Əzra» 1- ⱨǝm 6-babni kɵrüng.

□ 45:1 «Pǝrwǝrdigar Ɵzi «mǝsiⱨ ⱪilƣini»ƣa .... Ɵzi ong ⱪolidin tutup yɵligǝn Ⱪorǝxkǝ mundaⱪ dǝydu: —» — «Pǝrwǝrdigarning mǝsiⱨ ⱪilƣini» (yaki «Pǝrwǝrdigarning mǝsiⱨligini») — Hudaning yolyoruⱪi bilǝn Israilƣa yengi bir padixaⱨ bekitix üqün uning bexiƣa kaⱨin yaki pǝyƣǝmbǝr tǝripidin zǝytun meyi sürülüxi kerǝk idi. Muxu murasim «mǝsiⱨ ⱪilinix» deyilǝtti; xu qaƣdin baxlap xu padixaⱨ «Hudaning mǝsiⱨ ⱪilƣini» dǝp atilatti. Muxu atalƣuni Ⱪorǝxkǝ ⱪarita ixlǝtkǝndǝ Huda Israillarƣa: «U Mǝn silǝr üqün tallap bekitkǝn padixaⱨ bolidu» dǝydu. Biraⱪ Yǝxaya pǝyƣǝmbǝrning dǝwridikilǝrdin kɵp adǝm: «Ⱪorǝx Yǝⱨudiylardin bolmaydu; xunga u kǝlgüsidǝ bizni Babildin ⱪutⱪuzup ⱪoyuwǝtsimu, biz yǝnila mǝlum bir imperiyǝgǝ beⱪindi boliwerimiz» dǝp, muxu bexarǝtni ⱪǝt’iy ⱪobul ⱪilmaytti. Ular yǝnǝ: «Hudaning Ɵz wǝdisi boyiqǝ Dawut padixaⱨning bir ǝwladi arⱪiliⱪ bizni ⱪutⱪuzuxi kerǝk» wǝ «Huda bizni pütünlǝy mustǝⱪil ⱪilixi kerǝk» deyixi mumkin. Huda dǝrwǝⱪǝ ularƣa xundaⱪ wǝdǝ bǝrgǝnidi (mǝsilǝn 7-, 9-, 32-bablarda) biraⱪ u awwal Ⱪorǝx arⱪiliⱪ Yǝⱨudiylarni Babildin ⱪutⱪuzmaⱪqi bolsa, muxu pilanidin gumanlinix yaki narazi bolux uningƣa asiyliⱪ ⱪilƣanƣa barawǝr. Tɵwǝndiki (9-13-ayǝt) seƣiz layning ɵzini xǝkillǝndürgüqisigǝ «Sǝn mǝndin nemǝ yasaysǝn?!» degini dǝl muxu kixilǝrning pozitsiyisidur. «Mǝn ... «ⱪox ⱪanatliⱪ dǝrwazilar»ni uning aldida eqip berimǝn» — ⱪǝdimki hatirilǝrgǝ asaslanƣanda, Babil xǝⱨirining dangⱪi qiⱪⱪan bir «ⱪox ⱪanatliⱪ dǝrwaza»si bar idi. Babil yiⱪitilƣanda, bu ⱪox ⱪanatliⱪ dǝwraza Ⱪorǝxkǝ eqildi.

□ 45:3 «Mǝn... sanga ⱪarangƣuluⱪtiki gɵⱨǝrlǝrni,... berimǝn; xuning bilǝn ɵzünggǝ isim ⱪoyup seni qaⱪirƣuqini, yǝni Mǝn Pǝrwǝrdigarni Israilning Hudasi dǝp bilip yetisǝn» — dǝrwǝⱪǝ, Ⱪorǝxning ⱪilƣan uruxliri tosalƣuƣa uqrimay naⱨayiti rawan, adǝmlǝrni ⱨǝyran ⱪalduridiƣan dǝrijidǝ tez bolƣan. Xuning bilǝn ⱪisⱪa waⱪit iqidǝU nurƣun mal-mülüklǝrni olja ⱪilip ⱪolƣa kǝltürgǝn. Bexarǝttǝ muxu ixlar (Ⱪorǝx ɵzi bilmigǝn ⱨalda) Hudaning yoxurun yardimidǝ ⱪilinidu, deyilidu. Ⱪorǝx ɵzi toƣruluⱪ muxu bexarǝtni oⱪuƣandin keyin, Pǝrwǝrdigarning ⱨǝⱪiⱪiy Huda, xundaⱪla Israilning Hudasi ikǝnlikini bilixi kerǝk idi.

■ 45:5 Ⱪan. 4:35,39; 32:39; Yǝx. 44:8

□ 45:8 «I asmanlar, yuⱪiridin yaƣdurup beringlar, bulutlarmu ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ tɵküp bǝrsun; yǝr-zemin eqilsun...» — bu sɵzlǝr bǝlkim Israil wǝ dunyaning (Ⱪorǝx ⱪilƣan ixlirining türtkisidǝ) Hudaƣa ixinip, yahxi mewǝ berix üqün ⱪilƣan duasi boluxi kerǝk.

■ 45:9 Yǝr. 18:6; Rim. 9:20

□ 45:13 «Mǝn uni ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn turƣuzƣan, uning barliⱪ yollirini tüz ⱪildim» — muxu ayǝttiki «uni», «uning», «u» bolsa Ⱪorǝx, ǝlwǝttǝ. Bexarǝt uning ⱨeq nemini sorimayla Babilda sürgün bolƣan Yǝⱨudiy hǝlⱪni ⱪoyup beridiƣanliⱪini aldin’ala eytidu.

■ 45:13 2Tar. 36:22; Əzra 1:1; Yǝx. 44:28; Ibr. 11:10

□ 45:14 «Misirning mǝⱨsulatliri, Efiopiyǝning wǝ egiz boyluⱪlar bolƣan Sabiyliⱪlarning malliri sanga ɵtidu; ular ...sanga ǝgixip mangidu; ɵzliri kixǝn-zǝnjirlǝngǝn peti sǝn tǝrǝpkǝ ɵtidu» — yuⱪiriⱪi ayǝtlǝrgǝ ⱪariƣanda muxu wǝⱪǝ Ⱪorǝxning ix-paaliyǝtlirining ahirⱪi bir nǝtijisi boluxi kerǝk. Efiopiyǝ wǝ Sabiya ǝslidǝ Misirƣa beⱪinƣan bolup, xübⱨisizki, Yǝxaya yǝnǝ «Misirdin qiⱪix» degǝn wǝⱪǝni kɵzdǝ tutidu. Demǝk, Israilni sürgün ⱪilƣanlar ɵz ihtiyari bilǝn Israilƣa beⱪindi bolmaⱪqi bolidu. Bǝzi xǝrⱨqilǝr, muxu bexarǝtni «Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr»ning Əysa Mǝsiⱨni ɵz Ⱪutⱪuzƣuqisi dǝp etirap ⱪilixi, xundaⱪla ularning Israilning «ⱪaldisi»i bolƣan ⱨǝⱪiⱪiy jamaitigǝ ⱪoxuluxi bilǝn ǝmǝlgǝ axurulƣan, dǝp ⱪaraydu. Yǝnǝ bir kɵzⱪarax bolsa, muxu ixlar ahirⱪi zamanda Yǝⱨudiylar Hudaning ⱪexiƣa ⱪaytⱪandin keyin yüz beridu, dǝydu. Bizningqǝ ⱨǝr ikkisining toƣriliⱪi bar.

□ 45:15 «I Israilning Hudasi, Nijatkar, dǝrⱨǝⱪiⱪǝt Ɵzini yoxuruwalƣuqi bir Tǝngridursǝn!» — muxu sɵz bǝlkim Israillarning Hudaning sirliⱪ yolliriƣa, yǝni «Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr»ning ɵzlirigǝ beⱪinƣanliⱪiƣa ⱪarap ⱨǝyran ⱪelip degǝn gepidur.

■ 45:16 Yǝx. 44:11

□ 45:17 «Ular ⱨǝmmisi istisnasiz hijil bolup, xǝrmǝndǝ bolidu; mǝbudni yasiƣanlar xǝrmǝndǝ bolup, birliktǝ ketip ⱪalidu; Israil bolsa Pǝrwǝrdigar tǝripidin mǝnggülük nijat-ⱪutulux bilǝn ⱪutⱪuzulidu....» — muxu sɵzlǝrgǝ (16-17-ayǝtlǝrgǝ) ⱪariƣanda, kixilǝr kǝlgüsidǝ mutlǝⱪ ikki hilƣa, yǝni Hudaƣa tayinip itaǝt ⱪilidiƣanlarƣa wǝ butlarƣa bax uridiƣanlarƣa bɵlünüp ketidu.

■ 45:18 Yǝx. 42:5; 45:5,14

□ 45:19 «Mǝn Pǝrwǝrdigar ⱨǝⱪ sɵzlǝymǝn» — ibraniy tilida «Mǝn Pǝrwǝrdigar ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni sɵzlǝymǝn». «Mǝn Yaⱪupⱪa: «Meni izdixinglar biⱨudilik» degǝn ǝmǝsmǝn; Mǝn Pǝrwǝrdigar ⱨǝⱪ sɵzlǝymǝn, tüz gǝp ⱪilimǝn» — muxu ayǝt bǝlkim 15-ayǝttiki «Ɵzini yoxuruwalƣuqi Hudadursǝn» deginigǝ ⱪarita eytⱪan siliⱪ bir tǝnbiⱨ boluxi mumkin. Qünki kɵrginimizdǝk, Huda alliburun (bolupmu Yǝxaya arⱪiliⱪ) Ɵzining ⱪutulux-nijatliⱪini «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli arⱪiliⱪ» pütkül dunyaƣa sunmaⱪqi bolƣanliⱪini kɵp ⱪetim oquⱪ-axkara eytⱪan!

■ 45:19 Ⱪan. 30:11

□ 45:20 «Əllǝrdin ⱪaqⱪanlar» — ularning nemixⱪa yaki nemidin ⱪaqⱪanliⱪi muxu yǝrdǝ deyilmidi. Biraⱪ 24-ayǝtkǝ ⱪariƣanda, insaniyǝt (ahirⱪi zamanda) ikki ⱪisimƣa, yǝni Hudaƣa tayanƣanlar ⱨǝm Hudaƣa ɵq bolƣanlarƣa bɵlünüp ketidu; xuning bilǝn Hudaƣa ɵq bolƣanlarHudani sɵygǝnlǝrgǝ ziyankǝxlik ⱪilixi mumkin; uningdin sirt Hudaƣa ixǝngǝnlǝr: «Hudaning jazasi hudasizlarning bexiƣa qüxǝy dǝp ⱪaldi» — dǝp ⱪarap, ularning arisidin ⱪeqiximiz kerǝk dǝp oylaydiƣan bolsa kerǝk.

■ 45:20 Yǝx. 44:18,19

□ 45:21 «Kim muxu ixni ⱪǝdimdinla jakarliƣanidi?» — «muxu ix» xübⱨisizki, Hudaning Israilni ⱪutⱪuzuxi bilǝn, U «Yǝⱨudiy ǝmǝs»lǝrgǝ ⱪutⱪuzulux pursitini, xundaⱪla Israil bilǝn billǝ bǝhtlik bolux imkaniyitini tǝng yǝtküzidiƣanliⱪini kɵrsitidu (22-24-ayǝt).

■ 45:21 Yǝx. 41:22,26,27; 43:9,10; 45:5,14,18

■ 45:23 Rim. 4:11; Fil. 2:10

□ 45:24 «Xu qaƣda: «Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ wǝ küq bolsa pǝⱪǝt Pǝrwǝrdigardidur» — deyilidu, ... ƣaljirlixip uningƣa ƣǝzǝplǝngǝnlǝrning ⱨǝmmisi xǝrmǝndǝ bolidu» — yǝnǝ kɵrimizki, dunya ikki bɵlümgǝ ayrilidiƣan ohxaydu. Biri bolsa, ƣaljirlixip Hudaƣa mutlǝⱪ ⱪarxi turidiƣanlar; ikkinqisi, Israil, jümlidin ɵzlirigǝ beⱪinip, ular bilǝn bir bolƣan, Israil bilǝn billǝ ⱪutⱪuzulƣan Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr bolidu.

■ 45:24 Yǝx. 41:11

□ 46:1 «Bǝl» — Babilning «bax but»i, «Nebo» uning «oƣli» idi. Muxu bexarǝttǝ Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr Babil xǝⱨiri düxmǝnning ⱪoliƣa qüxkǝndǝ, hǝⱪlǝr butlirini saⱪlap ⱪelix üqün baxⱪa bir yurtⱪa yɵtkimǝkqi bolƣanliⱪini aldin ala kɵridu. Xu jǝryanda butlarni yǝrgǝ ⱪoyux kerǝk bolƣaqⱪa, pǝyƣǝmbǝr «Bǝlning tiz pükkǝnlikini, Neboning engixiwatⱪanliⱪi»ni kɵrüp mazaⱪ ⱪilidu. «Ularning mǝbudliri ulaƣlarning zemmisigǝ, kalilarning zimmisigǝ qüxti...» — butlar ulaƣning baxⱪuruxiƣa ɵtkǝndǝk ⱪilidu. «Silǝr kɵtürgǝn nǝrsiliringlar» — Babildiki diniy murasimlarda, puⱪralarning butlarni kɵtürüp koqilarni aylanduruxi kerǝk idi. Biraⱪ ǝslidǝ Babilliⱪlar ⱨɵrmǝt bilǝn «kɵtürgǝn nǝrsilǝr» ⱨazir addiy boƣqilardǝk ulaƣlarƣa artildi.

□ 46:2 «Ular , yǝni Babilliⱪlar yaki ularning ulaƣliri engixidu, birliktǝ tiz pükixidu; ular muxu yükni ⱪutⱪuzalmaydu,...» — demǝk, butlar adǝm yaki ulaƣlarƣa yük bolƣan ɵzlirini ⱪutⱪuzalmayla ⱪalmay, bǝlki ulaƣlarnimu ⱨalsizlanduridu.

□ 46:3 «I Yaⱪupning jǝmǝti, ... ananglarning ⱪorsiⱪidiki qaƣdin tartip üstümgǝ artilƣanlar, baliyatⱪudiki qaƣdin tartip kɵtürülüp kǝlgǝnlǝr...» — ⱨǝⱪiⱪiy Huda adǝmning kɵtürüxigǝ moⱨtaj ǝmǝs, bǝlki Ɵzi Ɵz hǝlⱪigǝ ƣǝmhorluⱪ ⱪilip ularni kɵtüridu.

■ 46:5 Yǝx. 40:18, 25

■ 46:7 Yǝx. 45:20

■ 46:9 Yǝx. 45:5, 14, 18, 21, 22; 48:12

■ 46:10 Zǝb. 33:11; Pǝnd. 19:21; 21:30; Ibr. 6:17

□ 46:11 «Künqiⱪixtin yirtⱪuq bir ⱪuxni ...yiraⱪ yurttin qaⱪirƣuqidurmǝn...» — «yirtⱪuq bir ⱪux» Ⱪorǝxni kɵrsitidu. Uning bir tǝripining ǝxǝddiylikini Huda Israildin yoxurmaydu.

□ 46:12 «ⱨǝⱪⱪaniyliⱪtin yiraⱪ kǝtkǝn jaⱨillar» — Huda yuⱪirida Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ 41:2-3, 25-, 44:24-45:11dǝ Israillarni Babildin kǝlgüsidiki «Ⱪorǝx» degǝn bir padixaⱨ arⱪiliⱪ ⱪutⱪuzimǝn, dǝp jakarliⱪan. «Jaⱨillar» bolsa Hudaning bu «Ⱪorǝx pilan»ini yaⱪturmaydiƣan Israillarni kɵrsǝtsǝ kerǝk; ularning yaⱪturmaydiƣanliⱪi bolsa Ⱪorǝx Yǝⱨudiy ǝmǝs, bǝlki Pars bolƣanliⱪi üqün bolidu.

□ 46:13 «Mǝn ⱨǝⱪⱪaniyliⱪimni yeⱪin ⱪilimǝn, u yiraⱪlaxmaydu; xuningdǝk Mening nijatim ⱨǝm keqikmǝydu; Mǝn Zionƣa nijat yǝtküzüp... berimǝn» — Huda yǝnila meⱨir-xǝpⱪitini kɵrsitip, ⱨǝtta «jaⱨillar»ƣimu Ⱪorǝxning ixliri arⱪiliⱪ nijatⱪa erixixtiki pursǝtni kǝltürimǝn, dǝydu.

■ 47:1 Yǝx. 26:5

□ 47:2 «Tügmǝn texini qɵrüp, un tart ǝmdi, qümpǝrdǝngni eqip taxla, kɵnglikingni seliwǝt, paqiⱪingni yalingaqla, ...» — demisǝkmu, muxu ixlar ǝsirgǝ qüxüxtiki alamǝtlǝr. Ⱨǝm Babilliⱪlar, ⱨǝm Parslar ɵz ǝsirlirigǝ rǝⱨimsizlik ⱪilip ularni yalingaq mengixⱪa mǝjburlaytti.

■ 47:3 Yǝx. 3:17; Naⱨ. 3:5

□ 47:4 «Ⱨǝmjǝmǝt-Ⱪutⱪuzƣuqi» — kona Israilda «ⱨǝmjǝmǝt-ⱪutⱪuzƣuqi» (goel)ning yǝnǝ ⱪilidiƣan bir ixi ɵzining uwal bolƣan jǝmǝtidikilǝr üqün adalǝtni yürgüzüx idi. Uning uruⱪ-tuƣⱪanliridin birsi ⱪatilliⱪ ⱪǝstigǝ uqriƣan bolsa, «ⱨǝmjǝmǝt-ⱪutⱪuzƣuqi»ning ⱪatilni ɵltürüx ⱨoⱪuⱪi ⱨǝm wǝzipisi bar idi.

□ 47:5 «ⱪarangƣuluⱪⱪa kirip kǝt» — «ⱪarangƣuluⱪ» bǝlkim zindandiki ⱪarangƣuluⱪni bildüridu.

□ 47:6 «Ɵzümning mirasim» — Huda Ɵzining hǝlⱪini Ɵzi üqün miras dǝp ⱨesablaydu.

■ 47:7 Wǝⱨ. 18:7

□ 47:8 «Əmdi ⱨazir, i ǝndixisiz yaxap kǝlgüqi, ɵz-ɵzigǝ: «Mǝnla bardurmǝn, mǝndin baxⱪa ⱨeqkim yoⱪtur.. degüqi, ... Xuni anglap ⱪoy: —» — Huda Ɵz hǝlⱪigǝ «tǝrbiyǝ jazasi»ni bǝrmǝkqi bolup, ularni Babilning rǝⱨimsiz ⱪoliƣa tapxuruxi bilǝn, Babilliⱪlarmu ɵz rǝⱨimsizliki tüpǝylidin jazaƣa uqrimay ⱪalmaydu. Babilning: «Mǝnla bardurmǝn, mǝndin baxⱪa biri yoⱪtur» degini, baxⱪilarƣa pütünlǝy «pǝrwayim pǝlǝk» degǝnlik ⱨǝm «Mǝn alǝmdǝ yǝkkǝ-yeganǝ» degǝn tǝkǝbburluⱪtur.

■ 47:9 Yǝx. 51:19

□ 47:10 «Sening danaliⱪing wǝ biliming ɵzüngni eziⱪturup, sǝn kɵnglüngdǝ: — «Mǝnla bardurmǝn, mǝndin baxⱪa biri yoⱪtur» — deding» — yuⱪiriⱪi (8-ayǝttiki) «Mǝnla bardurmǝn, mǝndin baxⱪa biri yoⱪtur» degǝn, baxⱪilarƣa «pǝrwayim pǝlǝk» degǝnlik. Muxu yǝrdǝ bolsa «Hudaƣimu pǝrwayim pǝlǝk» degǝnlik.

□ 47:14 «Mana, ular pahaldǝk bolup ketidu; ot ularni kɵydüriwetidu; ular ɵzlirini yalⱪunning ⱪolidin ⱪutⱪuzalmaydu; biraⱪ ularda adǝmni issitⱪudǝk ⱨeq kɵmür... yoⱪtur!» — bu sɵzning mǝnisi bǝlkim, ⱨǝⱪiⱪiy Hudaning ƣǝzipi küqlük ⱨǝm otluⱪ; atalmix «butlarning ƣǝzipi»ning bolsa, adǝmni issitⱪudǝkmu oti yoⱪ; baxⱪa mǝnisi bar deyilsǝ: — Muxu palqilar ⱨeqnemigǝ yarimayduki, ⱨǝtta (Hudaning jazasi bilǝn) kɵydürülgǝn waⱪittimu adǝmni issitⱪudǝk ⱨarariti bolmaydu.

□ 47:15 «Seni awarǝ ⱪilƣan, yaxliⱪingdin tartip sǝndǝ soda ⱪilƣanlar sanga muxundaⱪ paydisiz bolidu; ⱨǝrbiri ɵz yolini izdǝp ketip ⱪalidu...» — Babilda pal selix, seⱨirgǝrlik ⱪatarliⱪ hurapiyliⱪlar bǝlkim «ǝng qong soda» boluxi mumkin. Biraⱪ bexarǝt boyiqǝ palqilar heridarliridin mǝⱨrum bolup baxⱪa yurtlarƣa yol almaⱪqi bolidu. Arheologlar kona Babil xǝⱨiridin ⱪazƣan asar’ǝtiⱪilǝr iqidin nurƣun «palnamilǝr» ⱨǝm «rǝmmalnamilǝr» tepildi. Biraⱪ bulardin ⱨeqⱪaysisidin «Babil wǝyran bolidu» degǝn bexarǝtni tapⱪili bolmaydu; ⱨǝmmisi «kelǝqiking parlaⱪ» degǝndǝk sɵzlǝrdur (ǝmǝliyǝttǝ barliⱪ palqiliⱪ xundaⱪ ǝmǝsmu?!).

■ 47:15 Wǝⱨ. 17:16

□ 48:3 «Ilgiriki ixlar» — muxu ayǝttiki «ilgiriki ixlar» xübⱨisizki, Hudaning «Ⱪorǝx pilani»dur (46:12diki izaⱨatni kɵrüng). Muxuni jǝzmǝnlǝxtürüx üqün Yǝxaya «ⱪoxumqǝ sɵz»diki 4-misal (48-babning alaⱨidǝ xǝkli toƣrisida) degǝn grafini kɵrüng. Axu grafiƣa ⱪariƣanda, 48-bab ikki ⱪisimƣa bɵlünidu. Birinqi ⱪisimdiki «ilgiriki ixlar» dǝl «Ⱪorǝx pilani»ƣa barawǝr kelidu; 6-ayǝttiki «yengi ixlar» bolsa, Pǝrwǝrdigarning ⱪulining ixlirni kɵrsitidu. Muxu tǝⱨlil ⱪilinix 42-babtikigǝ ohxax.

□ 48:4 «yüzüngning dap ikǝnlikini...» — sɵzmusɵz tǝrjimǝ ⱪilƣanda «pexanǝngning mistin ikǝnlikini...».

□ 48:6 ««yengi ixlar»nǝni saⱪlinip yoxurunƣan ixlarni bayan ⱪildim,...» — yuⱪiriⱪi izaⱨatta deginimizdǝk, «yengi ixlar»ni dǝl «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli» toƣruluⱪ hux hǝwǝr dǝp bilimiz (42-babnimu kɵrüng).

■ 48:9 Yǝx. 43:21, 25

□ 48:10 «Kümüxni tawliƣandǝk tawlandurmidim» — demǝk, Israil kümüxning barliⱪ daxⱪilini ayriwalƣuqǝ tawlanƣandǝk tawlansa, bǝlkim ⱨeqnǝrsǝ ⱪalmaytti! (1-bab, 22-, 25-ayǝtnimu kɵrüng). «Azab-oⱪubǝtning humdanida» — bǝlkim Babil imperiyǝsining ularƣa ⱪarita ⱪilƣan ziyankǝxliklirini kɵrsitidu.

■ 48:11 Yǝx. 42:8

■ 48:12 Yǝx. 41:4; 44:6; Wǝⱨ. 1:17; 22:13

□ 48:14 «Pǝrwǝrdigar yahxi kɵrgǝn kixi» — muxu yǝrdǝ Ⱪorǝxni kɵrsitidu.

■ 48:14 Yǝx. 41:22,23

□ 48:16 «Manga yeⱪin kelinglar, muxuni anglap ⱪoyunglar; Mǝn ǝzǝldin sɵzümni yoxurun ⱪilƣan ǝmǝs; sɵzüm ǝmǝlgǝ axurulƣinidimu yǝnila xu yǝrdǝ bolƣanmǝn» — demǝk, sɵzligüqi Hudaning «Jakarqisi» ⱨǝm Uning yenida ⱨazir turup Uning sɵzini bǝja kǝltürgüqidur. Keyinki izaⱨatnimu kɵrüng. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Əgǝr waⱪit degǝn nǝrsini bar desǝng, mana Mǝn Ɵzümdurmǝn». «Ⱨazir bolsa Rǝb Pǝrwǝrdigar wǝ Uning Roⱨi Meni ǝwǝtti!» — sɵzligüqi yǝnǝ «Əzǝldin tartip Huda bilǝn billǝ bolup, Uning sɵzini yǝr yüzidikilǝrgǝ yǝtküzgüqi» bolup, ahirda Huda ⱨǝm Hudaning Roⱨi tǝripidin ǝwǝtilip Ɵzi muxu dunyaƣa kelidu (6-bab, 8-ayǝtni kɵrüng). Tɵwǝndiki 49-babta muxu Zat, yǝni «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli» toƣrisidiki mǝzmunlarda kɵprǝk axkarilinidu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Ⱨazir bolsa Rǝb Pǝrwǝrdigar Meni Uning Roⱨi bilǝn ǝwǝtkǝn!».

■ 48:16 Pǝnd. 8:1-5; Zǝk. 2:9; 6:15; 10:12; Yuⱨ. 11:42; 17:21

■ 48:18 Ⱪan. 32:29; Zǝb. 81:13-16

□ 48:20 «Babildin qiⱪinglar, kaldiylǝrdin ⱪeqip ketinglar!» — Israil Babildin (miladiyǝdin ilgiriki 536-yili) ⱪutulƣini bilǝn, ǝmǝliyǝttǝ intayin az bir ⱪismi ⱪaytip kǝldi. Nurƣun Yǝⱨudiylar Pars imperiyǝsining ⱨɵkümranliⱪi astida turup, ɵzining axu yǝrdiki ǝⱨwalini yahxi dǝp ⱪaraytti. Ulardin kɵpligǝn adǝm soda-tijarǝt bilǝn xuƣullinix bilǝn beyip kǝtti. Ular erixkǝn parawan turmuxni taxlap ɵz yurtini ⱪaytidin bǝrpa ⱪilix japasidin bax tartti. Xunga ular muxu qaⱪiriⱪⱪa ⱪulaⱪ salmaytti. Adǝmlǝr muxu dunyadiki mustǝbitlik ⱨɵkümranliⱪlardin ǝmǝs, bǝlki ɵz gunaⱨidin, xǝhsiyǝtqilikidin, ɵzidin «azad ⱪilinix»i yaki «ⱪutⱪuzulux»i ǝng muⱨimdur. Ⱪorǝx bolsa ularning ɵz wǝtinigǝ ⱪaytix yolini aqⱪan. Biraⱪ gunaⱨliridin saⱪit bolmisa, ⱨǝmmisi ⱪuruⱪ, bikarƣa ketidu. Bexarǝtlǝr boyiqǝ muxu tügünni yexix üqün, insanni gunaⱨdin ⱪutⱪuzux üqün, «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli» ǝwǝtilidu. Uning ⱪilidiƣan hizmǝtliri tɵwǝndiki 49-55-babtiki bexarǝtlǝrning temisi bolidu. (Muxu bexarǝtlǝr bǝlkim ikkinqi ⱪetim ahirⱪi zamanlardimu ǝmǝlgǝ axurulidu, xu qaƣda Israil «yengi Babil»din ⱨǝm dunyadiki qǝt-qǝtlǝrdin Zionƣa ⱪaytidu).

■ 48:20 Yǝx. 52:11; Yǝr. 50:8; 51:6,45; Wǝⱨ. 18:4

□ 48:21 «Ular qɵl-bayawanlardin ɵtkǝndǝ ⱨeq ussap ⱪalmidi; U sularni taxtin aⱪⱪuzup bǝrdi; ...sular uningdin urƣup qiⱪti!» — «Mis.» 17-babni kɵrüng. Xu qaƣda Israillar Hudadin narazi bolup ⱪaⱪxap kǝtti. Bǝlkim 22-ayǝt muxundaⱪ ixlarnimu kɵrsitixi mumkin.

■ 48:22 Yǝx. 57:21

□ 49:1 «Apamning ⱪorsiⱪidiki qeƣimdin tartip U mening ismimni tilƣa aldi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Apamning ⱪorsiⱪidiki qeƣimdin tartip U mening ismimni ǝslǝtti».

□ 49:2 «U aƣzimni ɵtkür ⱪiliqtǝk ⱪildi ...meni siliⱪlanƣan bir oⱪ ⱪildi» — ⱪiliqning tǝsiri yeⱪindikilǝrgǝ, oⱪning bolsa yiraⱪtikilǝrgǝ bolidu.

□ 49:3 «Sǝn bolsang ɵzüngdǝ Mening güzǝllik-julaliⱪim ayan ⱪilinidiƣan Ɵz ⱪulum Israildursǝn» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ boluxi kerǝkki, Huda Yaⱪupⱪa yengi bir isim, Israilni («Huda bilǝn billǝ bolƣan ǝmir» yaki «Hudaning ƣǝlibiqisidur» degǝn mǝnidǝ) beƣixliƣanidi. Xuning bilǝn Huda bowisi Ibraⱨimƣa bǝrgǝn wǝdilirini, jümlidin ǝng uluƣi: «Sǝn wǝ ǝwlading dunyadiki barliⱪ ǝl-yurtlarƣa bǝht yǝtküzisǝn» degǝnni tǝkrarlap uningƣa tapxurƣan. Biraⱪ Yaⱪupning ǝwladliri bolƣan Israillar Hudaƣa guwaⱨliⱪ bǝrmǝy muxu wǝzipini ǝmǝlgǝ axurmay kǝlgǝn. Muxu yǝrdǝ Huda xu wǝzipini ⱨǝm wǝdisini: «Sǝn bolsang ɵzüngdǝ güzǝllik-julaliⱪim ayan ⱪilinidiƣan Ɵz ⱪulum Israildursǝn» dǝp, pǝwⱪul’addǝ «Ɵz ⱪuli»ƣa tapxurdi.

□ 49:4 «Mǝn: — «Mening ǝjrim bikarƣa kǝtti, ⱨeqnemigǝ erixmǝy küq-maƣdurumni ⱪuruⱪ sǝrp ⱪildim; xundaⱪtimu baⱨalinixim bolsa Pǝrwǝrdigardindur, mening ǝjrimnimu Hudayimƣa tapxurdum» — dedim» — muxu bexarǝtni qüxinix üqün 5-13-ayǝtlǝrnimu kɵrüx kerǝk. Ⱪariƣanda Huda Ɵz ⱪuliƣa «Ɵz hǝlⱪimni towa ⱪilix yolida yenimƣa ⱪayturux» wǝzipisini tapxurƣan bolsimu, ⱪul waⱪit-küqini sǝrp ⱪilip ⱨeqⱪandaⱪ nǝtijigǝ erixǝlmigǝndǝk kɵrünidu; demǝk, Israil, yǝni «Yaⱪupning ⱪǝbililiri» ⱨeq towa ⱪilmiƣan. Oⱪurmǝnlǝr muxundaⱪ ixlarning ⱨǝⱪiⱪiy yüz bǝrgǝn-bǝrmigǝnlikini Injildin kɵrǝlǝydu.

□ 49:5 «Israil ⱪayturulup yeniƣa toplanmiƣan» — buning baxⱪa birhil tǝrjimisi «...yǝni Israilni Ɵzigǝ ⱪayturup yiƣix üqün... (meni baliyatⱪuda xǝkillǝndürgǝn)....»

□ 49:6 « Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Sening Yaⱪup ⱪǝbililirini gunaⱨtin ⱪutⱪuzup turƣuzuxⱪa, ⱨǝmdǝ Israildiki «saⱪlanƣan sadiⱪlar»ni bǝhtkǝ ⱪayturuxⱪa ⱪulum boluxung sǝn üqün zǝrriqilik bir ixtur...» — Pǝrwǝrdigarning ⱪuli «ⱨeqⱪandaⱪ nǝtijigǝ erixmigini bilǝn», yǝnila ümidsizlǝnmǝy dua ⱪiliwǝrdi. Huda uningƣa: «Pǝⱪǝt Ɵz hǝlⱪim bolƣan Yǝⱨudiylarni ⱪayturupla ⱪalmay, sǝn bǝlki pütkül dunyaƣa nur wǝ nijat bolup, Ⱪutⱪuzƣuqi bolisǝn» degǝn jawabni beridu.

□ 49:7 «Adǝmlǝr iq-iqidin nǝprǝtlinidiƣan kixigǝ, yǝni kɵpqilik lǝnitiy dǝp ⱪariƣan... kixigǝ..» — muxu yǝrdǝ «kɵpqilik» ibraniy tilida «yat ǝl» degǝnni ipadilǝydu. Lekin muxu yǝrdǝ Israilni kɵrsitidu. Demǝk, Israil Hudaƣa nisbǝtǝn «yat bir ǝl» dǝp ⱪarilidu. «...padixaⱨlar kɵzlirini eqip kɵrüp ornidin turidu, ǝmǝldarlarmu bax uridu» — muxu bexarǝt bilǝn yuⱪiriⱪi bexarǝtni selixtursaⱪ, adǝmni ⱨǝyran ⱪalduridu. Ⱪul dunyaƣa nur wǝ nijat bolƣini bilǝn u adǝmlǝrning nǝprǝt-kǝmsitixigǝ, qǝtkǝ ⱪeⱪixiƣa ⱨǝm horluⱪiƣa uqraydu; biraⱪ ahirda ⱨǝtta dunyadiki padixaⱨlarmu «kɵzlirini eqip kɵrüp» ⱪulƣa bax uridu. Əmma ularning «nemǝ kɵrgǝnliki» muxu yǝrdǝ deyilmidi; buni bilix üqün «Yǝxaya»ni dawamliⱪ oⱪux kerǝk!

■ 49:8 2Kor. 6:2

■ 49:10 Wǝⱨ. 7:16

□ 49:11 «... Xuningdǝk Mǝn barliⱪ taƣlirimni yol ⱪilimǝn, Mening yollirim bolsa egiz kɵtürülidu» — xübⱨisizki, muxu bexarǝtlǝr ⱨǝm jismaniy jǝⱨǝtlǝr ⱨǝm roⱨiy jǝⱨǝtliridimu ǝmǝlgǝ axurulidu. «Jismaniy jǝⱨǝttǝ» ⱪul Israil hǝlⱪini duniyaning barliⱪ qǝt-yaⱪiliridin ɵz yurtiƣa ⱪayturup, Yaⱪupning «mirasi bolƣan» Pǝlǝstinni güllǝndürüp ularƣa ⱪaytidin beƣixlaydu. Muxu ixlar yǝnǝ tɵwǝndiki 14-26-ayǝtlǝrdǝ tǝswirlinidu. Hudaning sɵzigǝ asasǝn bu ixlar «sǝn üqün bu zǝrriqilik ixtur». Uning ⱪuli Xǝytanning wǝ gunaⱨning ⱪarangƣu zindanlirida uzun yatⱪan barliⱪ mǝⱨbuslar üqün ǝrkinlikkǝ, Hudaning kǝqürümigǝ, yengi, ǝⱨmiyǝtlik ⱨayatⱪa, jümlidin jǝnnǝtkǝ erixixtiki pursǝtni yaritip beridu.

□ 49:12 «Mana, bular bolsa ximaldin wǝ ƣǝrbtin keliwatidu, ⱨǝm muxular Sinim zeminidinmu keliwatidu» — ibraniy tilidiki «Sinim» degǝn sɵz bǝlkim ⱪǝdimki «Qin» mǝmlikiti (ⱪǝdimki «Qin» ⱨazirⱪi Junggo)ni kɵrsitix mumkin. Muxu sɵz üstidǝ baxⱪa ⱪaraxlarmu mǝwjut.

■ 49:18 Yǝx. 60:4

□ 49:19 «... harabǝ ⱨǝm qɵldǝrǝp kǝtkǝn jayliring... ⱨazir kelip, turmaⱪqi bolƣanlar tüpǝylidin sanga tarqiliⱪ ⱪilidu» — bu hil mǝsilǝ intayin yahxi bir mǝsilǝ, ǝlwǝttǝ. Anining yeniƣa ⱪaytip kǝlgǝn baliliri xunqǝ kɵpki, yurtⱪa patmaydu.

□ 49:24 «Ⱨǝⱪⱪaniyǝt jazasi sǝwǝbidin tutⱪun ⱪilinƣan bolsa ⱪutuldurƣili bolamdu?» — buning mǝnisi bǝlkim Israillar yaki baxⱪa millǝtlǝr «ⱨǝⱪⱪaniyǝt jazasiƣa uqrixi sǝwǝbidin tutⱪun ⱪilinsa», undaⱪta ⱨǝⱪⱪaniy bolƣan Huda ularni ǝrkin ⱪilsa bolamdu, bolamdu? Bu Ɵzining adilliⱪiƣa hilapliⱪmu? — demǝkqi. Tɵwǝndiki ayǝtni ⱨǝm izaⱨatnimu kɵrüng.

■ 49:24 Mat. 12:29

□ 49:25 «Sǝn bilǝn dǝwalaxⱪanlar bilǝn Mǝnmu dǝwaliximǝn» — Hudaning bu sɵzi bǝlkim «silǝrni ǝrkin ⱪiliximda birsi adilliⱪimƣa daƣ qüxürgǝn bolsa yaki Manga: «biadil!» dǝp ǝrz ⱪilsa, Mǝn Ɵzüm igǝ, buni Ɵzüm bir tǝrǝp ⱪilimǝn» demǝkqi. Əmdi Uning ⱪandaⱪ ⱪilip «bir tǝrǝp ⱪilix»i 53-babta axkarilinidu.

■ 49:26 Wǝⱨ. 16:6

□ 50:1 «Mǝn ⱪoyuwǝtkǝn ananglarning talaⱪ heti ⱪeni?... Silǝrning asiyliⱪliringlar tüpǝylidin ananglar ⱪoyuwetilgǝnidi» — Huda Israilƣa «ɵz ayalim»dǝk ⱪaraydu. «Ⱪoyuwǝtkǝn ananglarning talaⱪ heti ⱪeni?» — Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ berilgǝn ⱪanunƣa asasǝn, «talaⱪ hǝt» bolmisa, «ajraxⱪanlar» ⱪaytidin ǝplǝxsǝ bolidu. Demǝk, Israilning Hudaning yeniƣa ⱪaytix yoli oquⱪ kɵrünidi. «Manga ⱪǝrz bǝrgüqilǝrning ⱪaysisiƣa silǝrni setiwǝtkǝnmǝn?» Hudaƣa ⱪǝrz bǝrgüqi yoⱪ, ǝlwǝttǝ. Huda «Ɵz mǝnpǝiti»ni kɵzligǝn ǝmǝs, bǝlki ularning gunaⱨliri tüpǝylidin düxmǝnlǝrning ularni ayaƣ asti ⱪilip ǝsirgǝ qüxürüxigǝ yol ⱪoyƣan (oⱪurmǝnlǝrning esidǝ bolsunki, Yǝxaya asasǝn muxu bexarǝtlǝrni ɵzidin keyinki bir dǝwr üqün sɵzlǝydu).

□ 50:2 «Mǝn kǝlginimdǝ, nemixⱪa ⱨeq adǝm qiⱪmidi? Mǝn qaⱪirƣinimda, nemixⱪa ⱨeqkim «Mana mǝn» dǝp jawab bǝrmidi? Ⱨɵrlükkǝ qiⱪirixⱪa ⱪolum ⱪisⱪiliⱪ ⱪilamdu? Ⱪutⱪuzƣudǝk küqüm yoⱪmidu?» — muxu sɵzlǝr bǝlkim yuⱪiriⱪi «Pǝrwǝrdigar mǝndin waz kǝqti, Rǝb meni untup kǝtti!» degǝn ⱪaⱪxaxlarƣa berilgǝn ikkinqi bir jawab. Huda Zionni untumidi; biraⱪ U ulardin Ɵz hizmitini ⱪilƣudǝk adǝmni qaⱪirsa, Uning hizmitini ⱪilixⱪa ⱨeqkim qiⱪmaydu. Birsi qiⱪsila, u arⱪiliⱪ ⱪutⱪuzidiƣan küq-ⱪudritini kɵrsitip berǝtti.

■ 50:2 Qɵl. 11:23; Yǝx. 59:1

□ 50:3 «Asmanlarni ⱪariliⱪ bilǝn kiydürimǝn, ularning kiyim-keqǝklirini ⱪara bɵzdin ⱪilimǝn» — Israilning «Misirdin qiⱪix» dǝwridǝ muxundaⱪ ixlar kɵp yüz bǝrgǝn. «Misirdin qiⱪix»ni kɵrüng.

□ 50:4 «...tǝlim-tǝrbiyǝ alƣuqilar... tǝrbiyilǝngǝnlǝr...» — ibraniy tilida «tǝlim-tǝrbiyǝ alƣuqilar» wǝ tɵwǝndiki «tǝrbiyilǝngǝnlǝr» ⱨǝm «muhlislar» (8-bab, 16-ayǝt) bir sɵz bilǝn ipadilinidu. «(Pǝrwǝrdigar meni ⱨǝr sǝⱨǝr oyƣitip turidu, tǝrbiyilǝngǝnlǝrning ⱪatarida mening ⱪuliⱪimni oyƣitidu» — Hudaning sɵzini anglap, uning kɵngligǝ pükkinini ǝmǝlgǝ axurux üqün Israildin ⱨeqkim qiⱪmidi. Hudaning niyitidiki ixni ⱪilixⱪa qiⱪidiƣini ⱨǝm xundaⱪla xu ixini ⱪilaliƣuqi pǝⱪǝtla Hudaning ⱪuli Mǝsiⱨ idi. Pǝⱪǝt bir ⱪetimla ǝmǝs, u «ⱨǝr sǝⱨǝrdǝ» Hudaning sɵzini anglap tǝrbiyini ⱪobul ⱪilidu.

□ 50:5 «Rǝb Pǝrwǝrdigar ⱪuliⱪimni aqti; mǝn bolsam itaǝtsizlik ⱪilmidim, yaki yolidin bax tartmidim» — ⱪul bolsa ⱨǝr sǝⱨǝr Hudaning sɵzini wujudi bilǝn berilip anglaydu. Bir küni u Hudaning wǝⱨiysi bilǝn, Hudaning kɵngüldikilirini ǝmǝlgǝ axurux üqün kɵp japa-muxǝⱪⱪǝtlǝrni, adǝmlǝrning rǝzil horlaxlirini tartix kerǝk dǝp bilidu. Xu qaƣda u bax tartmaydu, bǝlki muxu ixlarni ⱪobul ⱪilixⱪa ⱪǝt’iy bǝl baƣlaydu (6-7-ayǝt).

■ 50:5 Yⱨ. 14:31; Fil. 2:8; Ibr. 10:5-10

□ 50:7 «Xunga mǝn niyitimni ⱪǝt’iy ⱪilip yüzümni almastǝk qing ⱪildim» — «almas» ibraniy tilidiki «qaⱪmaⱪ texi» degǝn sɵz bilǝn ohxax mǝnidǝ (ǝng ⱪattiⱪ tax).

□ 50:8 «Meni Aⱪliƣuqi yenimdidur; kim manga ǝrz-xikayǝt ⱪilalisun? ... Kim mening üstümdin ǝyiblimǝkqi bolsa, aldimƣa kǝlsun!» — bu ayǝtkǝ ⱪariƣanda, ⱪul sot ⱪilinip ⱪattiⱪ tɵⱨmǝt-xikayǝtlǝrgǝ uqraydu.

■ 50:8 Rim. 8:32,33

□ 50:10 «Aranglarda Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪidiƣan, Uning ⱪulining sɵzigǝ itaǝt ⱪilidiƣan kim bar?» — bexarǝt boyiqǝ «Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪux» ⱨǝm «Uning ⱪulining sɵzigǝ itaǝt ⱪilix»tin ibarǝt ikki ix ǝmǝliyǝttǝ ohxaxtur.

□ 50:11 «Mana, ɵzliri üqün ot yaⱪidiƣan, ǝtrapinglarni mǝx’ǝllǝr bilǝn oraydiƣan ⱨǝmminglar!... «Azab-ⱨǝsrǝt iqidǝ yatisilǝr!»» — bu türküm kixilǝr: «Hudadin ⱨeq nur kǝlmidi ⱨǝm kǝlmǝydu» dǝp ɵz-ɵzigǝ yol kɵrsitix üqün ɵzlirining hiyalidiki «nur»ni yaⱪidu. Əgǝr «nur» Hudaning Ɵzidin kǝlgǝn bolmisa, sahta pǝyƣǝmbǝrlǝrdin, insanlardiki pǝlsǝpilǝrdin yaki hǝlⱪning ɵzining hiyal-tǝpǝkkuridin kǝlgǝnlirining ⱨǝmmisining nǝtijisi ohxax bolup, ular ⱨaman: — «azab-ⱨǝsrǝt iqidǝ yatidu».

■ 51:7 Zǝb. 37:31; 118:6-7; Yǝx. 51:12

■ 51:8 Yǝx. 50:9

□ 51:9 «Oyƣan, oyƣan, küqni ɵzünggǝ kiyim ⱪilip kiygǝysǝn, i Pǝrwǝrdigarning Biliki!... Raⱨabni ⱪiyma-qiyma ⱪilip qepiwǝtkǝn, ǝjdiⱨani sanjip zǝhimlǝndürgǝn ǝsli sǝn ǝmǝsmu?» — (1) muxu ayǝttǝ «Pǝrwǝrdigarning Biliki»gǝ ⱪaritilƣan bir dua kɵrsitilidu. Muxu duaƣa bolƣan birinqi jawab bizningqǝ 12-ayǝttǝ hatirilinidu — demǝk, Mǝn ⱨǝrdaim sǝgǝk turimǝn, sanga tǝsǝlli ⱨǝm küq bǝrgüqidurmǝn. Bizningqǝ ikkinqi jawab 53-babta axkarilinidu. (2) «Raⱨab» — Misirning baxⱪa bir ismi, mǝnisi «ⱨakawurluⱪ»tur». Babilliⱪlarning ⱨǝm Pǝlǝstinliklǝrning ǝpsanilirigǝ asasǝn, Huda dunyani yaritip tǝrtipkǝ selix üqün, awwal dengizda turƣan bǝzi yaman küqlǝr üstidin ƣǝlibǝ ⱪilixi kerǝk idi. Muxu küqlǝrning birsining ismi «Raⱨab» idi. Ayǝtkǝ ⱪariƣanda muxu kona «ǝpsanilǝr»ning mǝlum asasi bar; muxu yǝrdǝ Huda Ɵz hǝlⱪini Misirdin qiⱪirip ⱪutⱪuzƣanda, dengizni ⱪurutⱪan, xundaⱪ ⱪilip dengizdiki barliⱪ «yaman küqlirini» asanla idarǝ ⱪilidiƣanliⱪini kɵrsǝtkǝn. (3) Bizningqǝ muxu yǝrdiki «ǝjdiⱨa» 27-bab, 1-ayǝttiki «lewiatan»dur. «Misirdin qiⱪix» waⱪtida, Huda uni «sanjiƣan», biraⱪ tehi ɵltürgǝn ǝmǝs. «Lewiatan» Xǝytanning bir ipadisi bolup, (27-babta deyilgǝndǝk) ahirⱪi zamanlarda pütünlǝy bir tǝrǝp ⱪilinidu.

■ 51:10 Yǝx. 43:16

□ 51:12 «Ɵlüx aldida turƣan bir insan» — ibraniy tilida «ɵlüwatⱪan bir insan» degǝn ⱪiziⱪ sɵz bilǝn ipadilinidu. Bizningqǝ buning mǝnisi, Hudani tonumiƣanlarning ⱨayatimu ɵlgǝn adǝmgǝ ohxax bolidu degǝndin ibarǝttur. «Silǝrgǝ tǝsǝlli bǝrgüqi ... Ɵzümdurmǝn; ... (sening) teni ot-qɵplǝrgǝ aylinip ketidiƣan insan balisidin ⱪorⱪup kǝtkining nemisi?» — muxu ayǝttiki «silǝr» ibraniy tilida «ǝrǝnqǝ rod»ta ixlitilgǝn bolup, bǝlkim barliⱪ hǝlⱪlǝrni, «sǝn» bolsa «ayalqǝ rod» xǝkildǝ bolup, bǝlkim «Zion»ning ɵzini kɵrsitixi mumkin.

■ 51:12 Zǝb. 118:6-8; Yǝx. 51:7

□ 51:13 «Asmanlarni kǝrgǝn, yǝr-zeminning ulini salƣan Yasiƣuqing Pǝrwǝrdigarni untup yürisǝn, xundaⱪla kün boyi ⱨalakǝt yürgüzmǝkqi bolƣan zalimning ⱪǝⱨridin tohtawsiz ⱪorⱪup yürisǝn...» — muxu ayǝttiki «sǝn» ibraniy tilida «ǝrǝnqǝ rod»ta bolup, bǝlkim Ziondin sürgün bolƣanlarni (yat ǝllǝrning bozǝk ⱪilixiƣa uqriƣanlarni) kɵrsitixi mumkin; 14-ayǝtni kɵrüng.

■ 51:13 Ayup 9:8; Zǝb. 104:2; Yǝx. 40:22; 42:5; 44:24

□ 51:14 «U ⱨangƣa qüxmǝydu, xuning bilǝn ɵlmǝydu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Uning ɵlüki (jinayǝtqidǝk) oriƣa taxliwetilmǝydu».

□ 51:15 ««Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar» Mening namimdur» — ibraniy tilida ««Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar» Uning namidur».

□ 51:16 «Asmanlarni tiklǝxkǝ, yǝr-zeminning ulini selixⱪa, wǝ Zionƣa: «Sǝn Mening hǝlⱪimdur» deyixkǝ, Mǝn sɵzümni aƣzingƣa ⱪuyƣanmǝn, sǝn ⱪulumni ⱪolumning sayisi bilǝn yapⱪanmǝn» — muxu ayǝttiki «Sǝn» bolsa ǝsli 9-10-ayǝttiki «Pǝrwǝrdigarning Biliki», yǝni «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli»ƣa eytilƣan gǝp boluxi kerǝk; xunga biz «sǝn ⱪulumni yapⱪanmǝn» dǝp tǝrjimǝ ⱪilduⱪ. Əmdi 16-ayǝtkǝ ⱪariƣanda Hudaning uningƣa tapxurƣan wǝzipiliri arisida, yengi asman-zeminni bǝrpa ⱪilixmu bolƣan bolidu.

■ 51:17 Yǝx. 52:1

□ 51:19 «Mǝnmu sanga tǝsǝlli berǝlǝymǝnmikin?» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «Mǝndin baxⱪa ⱨeqkim sanga tǝsǝlli berǝlmǝydu».

■ 51:19 Yǝx. 47:9

■ 51:20 Yiƣ. 2:11,12

□ 52:1 «— Oyƣan, oyƣan, i Zion, küqüngni kiyiwal, i Yerusalem, muⱪǝddǝs xǝⱨǝr, güzǝl kiyim-keqǝkliringni kiyiwal» — bu ayǝtkǝ ⱪariƣanda Hudaning ƣǝzipi Ziondin ɵtti, meⱨir-xǝpⱪǝtlik küni kǝldi. Biraⱪ ⱪandaⱪ sǝwǝbtin mundaⱪ bolƣanliⱪini Huda pǝyƣǝmbǝrgǝ tehi ayan ⱪilmiƣan; tɵwǝndǝ, 52:13-53:12dǝ sǝwǝbi ayan ⱪilinidu. «güzǝl kiyim» — ibraniy tilida ibadǝthanida ixlǝydiƣan «ⱪurbanliⱪ ⱪilƣuqi» kaⱨinlarning mǝhsus kiyim-keqǝklirini kɵrsitidu. Demǝk, Ziondikilǝrning ⱨǝmmisi kaⱨinlar bolup, ularning Hudaƣa yeⱪinlixip, mǝhsus ibadǝt ⱪilix ⱨoⱪuⱪi bar bolidu.

□ 52:2 «Topa-qangdin qiⱪip ɵzüngni silkiwǝt; ornungdin tur, olturuwal, i Yerusalem» — muxu ayǝtni 47-bab, 1-ayǝt bilǝn selixtursaⱪ, Yerusalemning ǝⱨwali Babilningkining ǝksiqǝ bolidu. Xu yǝrdǝ «I Babilning pak ⱪizi, kelip topa-qangƣa oltur; i kaldiylǝrning ⱪizi, tǝhting yoⱪ yǝrgǝ oltur!» deyilidu. Xu ayǝtkǝ ⱪariƣanda Yerusalemning olturƣan orni bir tǝht bolidiƣanliⱪi eⱨtimalƣa yeⱪin.

□ 52:3 «pulsiz ⱪayturup setiwelinisilǝr» — «pulsiz» yaki «pul bilǝn ǝmǝs» — demǝk, muxu ⱨɵrlükning bir baⱨasi bar. Ⱪandaⱪ baⱨa tehi ayan ⱪilinmiƣan; 52:13-53:12-ayǝtlǝrgǝ kǝlgǝndila zor ⱪimmǝtlik baⱨa ayan ⱪilinidu.

□ 52:4 «Hǝlⱪim dǝslǝptǝ Misirƣa musapir süpitidǝ qüxkǝnikǝn, xundaⱪla yeⱪinda Asuriyǝ ularni ǝzgǝn yǝrdǝ,...» — mumkinqiliki barki, Misirdiki Israillarƣa zalim bolƣan Pirǝwn ǝslidǝ Asuriyǝlik idi (u «Ⱨiskos»lardin qiⱪⱪan). Əmma bizningqǝ «Asuriyǝlik» muxu yǝrdǝ Sǝnnaherib ⱪatarliⱪ Asuriyǝ padixaⱨlirini kɵrsitidu.

■ 52:4 Yar. 46:6

□ 52:5 «... (ǝmdi ⱨazir hǝlⱪim pulsiz elip kelinginidǝ, — dǝydu Pǝrwǝrdigar) Mening karim bolmamdikǝn? Ular üstidin ⱨɵkümranliⱪ ⱪilƣuqilar ularni zar ⱪaⱪxatⱪan, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — xundaⱪla namim bolsa kün boyi tohtawsiz ⱨaⱪarǝtlǝngǝn tursa, Mening karim bolmamdikǝn?!» — 4- wǝ 5-ayǝtning mǝnisini birlǝxtürüp oylax kerǝk. Yaⱪupning jǝmǝti Israil ǝslidǝ Misir padixaⱨining tǝklipi bilǝn xu yǝrgǝ barƣan; keyinki dǝwrdiki Pirǝwn Israilƣa asiyliⱪ ⱪilip ularni ezixkǝ baxliƣan. Huda ularni karamǝt mɵjizilǝr bilǝn ⱪutⱪuzƣan. «Yeⱪinda» (4-ayǝt) Asuriyǝ Israilƣa ⱨujum ⱪilƣan (bu ix Hudaning tǝrbiyǝ jazasini ⱪismǝn kɵrsitixi üqün bolƣan), biraⱪ Huda yǝnila ularni karamǝt yol bilǝn ⱪutⱪuzƣan. «Əmdi ⱨazir...» Israillar (Hudaning jazasi ularning üstidǝ ada ⱪilinƣandin keyin) intayin biadil muamiligǝ muptila bolsa, Huda qoⱪum tehimu karamǝt ixlarni kɵrsitip ularni ⱪutⱪuzidu, demǝkqi.

■ 52:5 Əz. 36:20,23; Rim. 2:24

■ 52:7 Naⱨ. 2:1; Rim. 10:15

□ 52:8 «... Pǝrwǝrdigar Zionni elip ⱪaytⱪanda...» — demǝk, Pǝrwǝrdigar Zionni (Ɵz hǝlⱪini) ǝslidiki jayiƣa ⱪayturidu. Baxⱪa ikki hil tǝrjimisi: «Pǝrwǝrdigar Zionni ǝsligǝ kǝltürginidǝ...», «Pǝrwǝrdigar Zionƣa ⱪaytⱪanda...». Əmǝliyǝttǝ bular bir gǝp — «Zǝk.» 1:16ni kɵrüng.

□ 52:10 «Pǝrwǝrdigar ǝllǝrning ⱨǝmmisining aldida Ɵz muⱪǝddǝs Bilikini eqip ayan ⱪilƣan» — demǝk, Huda karamǝt ix ⱪilixⱪa tǝyyar turux üqün «yǝngni türgǝn»! «Yǝr-zeminning barliⱪ qǝt-yaⱪiliri Hudayimizning nijat-ⱪutuluxini kɵridu» — muxu yǝrdǝ «kɵrüx» bǝlkim kɵzi bilǝn kɵrüxni ⱨǝm ɵz bexidin ɵtküzüxnimu bildüridu.

■ 52:10 Zǝb. 98:1-2; Luⱪa 3:6

□ 52:11 «muⱪǝddǝs ⱪaqa-ⱪuqilar» — Hudaning ibadǝthanisida ixlitilidu. Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ berilgǝn ⱪanunƣa asasǝn bu ⱪaqa-ⱪuqilarni pǝⱪǝt kaⱨinlar wǝ ularning ⱨǝmjǝmǝttikiliri (pak ⱨalǝttǝ bolsa) kɵtürsǝ bolidu; biraⱪ 1-ayǝtkǝ ⱪariƣanda, Hudaning barliⱪ hǝlⱪining muxu imtiyazi bar.

■ 52:11 2Kor. 6:17; Wǝⱨ. 18:4

□ 52:13 «— Kɵrünglarki, Mening ⱪulum danaliⱪ bilǝn ix kɵridu,..» — «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli» toƣruluⱪ «ⱪul küylǝngǝn nahxa» degǝn ataⱪliⱪ tɵt xeir bar. Bu «nahxilar» 42:1-9-ayǝt, 49:1-13-ayǝt, 50:4-11-ayǝt ⱨǝm 52:13-53:12-ayǝtkiqǝ dawam ⱪilidu. «Kɵrünglarki... Mening ⱪulum...» degǝn sɵzlǝr ǝng ahirⱪi «ⱪul küylǝngǝn nahxa»ning baxlinixidur. Muxu ǝng ahirⱪi «nahxa» ilgiriki nahxilarning sirlirini yexip beridu.

■ 52:13 Yǝx. 11:2, 3; Əf. 1:20, 21: Fil. 2:9-11

□ 52:14 «Lekin nurƣun kixilǝr seni kɵrüp, intayin ⱨǝyran ⱪelixidu» — «seni» xubⱨisizki «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli»ni kɵrsitidu.

■ 52:14 Yǝx. 53:3

□ 52:15 «U xu yol bilǝn nurƣun ǝllǝrning üstigǝ ⱪan qaqidu» — Tǝwratta, Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ, ⱪurbanliⱪ ⱪilinƣan ⱨaywanning ⱪeni arⱪiliⱪ, kixilǝrning gunaⱨliri «yepilatti» yaki «yuyilatti». Gaⱨida, buni ipadilǝx üqün, kaⱨinlar (ibadǝthanida ⱨaywanlarni ⱪurbanliⱪ ⱪilƣuqi mǝhsus hadimlar) ⱪurbanliⱪning ⱪenini kixilǝrning üstigǝ qaqatti wǝ bu arⱪiliⱪ kixilǝrning gunaⱨliri yuyilatti. Biz tǝrjimidǝ qüxinixlik bolsun üqün «ⱪan» degǝn sɵzni ⱪoxtuⱪ. Bular ibraniy tilida bir sɵz bilǝn, yǝni «qaqidu» bilǝn ipadilinidu. Əmdi muxu yǝrdǝ zadi ⱪandaⱪ ⱪurbanliⱪning ⱪenini «qaqidu»? Jawab keyinki ayǝtlǝrdǝ tepilidu.

■ 52:15 Mis. 24:6, 8; Rim. 15:21

□ 53:1 «Bizning hǝwirimizgǝ kimmu ixǝngǝn? Ⱨǝm «Pǝrwǝrdigarning Biliki» bolƣuqi kimgimu ayan ⱪilinƣan?» — muxu ayǝttin kɵrǝlǝymizki: — (1) «Pǝrwǝrdigarning Biliki» bir xǝhs bolidu (2-, 3-ayǝtnimu kɵrüng). Tɵwǝndiki 2-12-ayǝtlǝrgimu ⱪariƣanda, «Pǝrwǝrdigarning Biliki» bilǝn «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli» bir gǝp. (2) Pǝrwǝrdigarning «ayan ⱪilixi» yaki wǝⱨiysi bolmisa, ⱨeqkim uni toniyalmaydu.

■ 53:1 Mis. 6:6; 15:6; Zǝb. 98:1; Yǝx. 51:5, 9, 10; Yⱨ. 12:38; Rim. 10:16

□ 53:2 «U ... huddi ⱪaƣjiraⱪ tupraⱪta tartⱪan bir yiltizdǝk ɵsidu; uningda jǝzbidarliⱪ yaki ⱨǝywǝ yoⱪ bolidu, biz uni kɵrginimizdǝ, uning bizni jǝlb ⱪilƣudǝk tǝⱪi-turⱪimu yoⱪ bolidu» — «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli»ning tuƣuluxi ⱨǝm uning ɵsüp yetilixi gǝrqǝ mɵjizǝ bolsimu, ⱨeqkim uning «Pǝrwǝrdigarning Biliki» ikǝnlikini bilmǝy, uningƣa pisǝnt ⱪilmaydu. Əmǝliyǝttǝ maysa wǝ yiltizlar ⱪandaⱪmu ⱪaƣjiraⱪ yǝrdin ünüp qiⱪsun?!

■ 53:2 Ayup 8:11

□ 53:3 «U kixilǝr tǝripidin kǝmsitilidu, ular uningdin yiraⱪlixidu,...» — kixilǝr: — «Kelip qiⱪixi, turmuxi wǝ turⱪi jǝⱨǝttin muxundaⱪ addiy adǝm ⱪandaⱪmu «Pǝrwǝrdigarning Biliki» bolidu?» dǝp oylixi mumkin.

■ 53:3 Zǝb. 22:6-8; Yǝx. 49:7; 52:14; Mar. 9:12

□ 53:4 «Biraⱪ ǝmǝliyǝttǝ bolsa, u bizning ⱪayƣu-ⱨǝsritimizni kɵtürdi, azab-oⱪubǝtlirimizni ɵz üstigǝ aldi. Biz bolsaⱪ, bu ixlarni u ...Huda tǝripidin jazalinip urulƣanliⱪidin, xundaⱪla ⱪiyin-ⱪistaⱪⱪa elinƣanliⱪidin dǝp ⱪariduⱪ!» — bu bexarǝttǝ peillar kɵpinqǝ «ɵtkǝn zaman xǝklidǝ» yezilƣanliⱪi oⱪurmǝnlǝr üqün bir az ƣǝlitǝ tüyuluxi mumkin. Bu bexarǝtlǝr bolsa, kǝlgüsi, yǝni tehi yüz bǝrmigǝn ixlarni aldin eytⱪan bolsa, nemixⱪa «ɵtkǝn zaman xǝklidǝ» ipadilinidu? Ixinimizki, Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir Hudayimiz aldida, kǝlgüsidiki, yǝni tehi yüz bǝrmigǝn ixlar huddi burunⱪi yaki bügünki ixlarƣa ohxaxla roxǝn ⱨǝm eniⱪ turidu, ǝlwǝttǝ. Bu bexarǝtlǝrdǝ, Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr Muⱪǝddǝs Roⱨning ⱪabiliyiti bilǝn kǝlgüsidiki mǝlum bir zamanda bolup ɵtkinidǝkla, bexarǝt berilgǝn ixlarni, alliburun yüz berip bolƣan ixlarni kɵrgǝndǝk eniⱪ kɵridu. Peilning «ɵtkǝn zaman xǝkli»ni ixlitixning ǝⱨmiyiti xuni ispatlayduki, Hudaning nǝziridiki «Ɵzining ⱪuli»ning ɵlümi, ǝlmisaⱪtin buyanⱪi ǝng ǝⱨmiyǝtlik, ǝng muⱨim wǝ ǝng uluƣ ix, xundaⱪla mǝnggülük bir pakit.

■ 53:4 Mat. 8:17

□ 53:5 «Uning jazalinix bǝdiligǝ, biz aram-hatirjǝmlik taptuⱪ» — ibraniy tilda «bizgǝ aram-hatirjǝmlik yǝtküzgüqi jaza uning bexiƣa qüxti».

■ 53:5 Rim. 4:25; 1Kor. 15:3; 1Pet. 2:24

■ 53:6 1Pet. 2:25

□ 53:7 «U ⱪiynilip, azab qǝkkǝn bolsimu eƣiz aqmidi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «U ⱪiynaldi, biraⱪ ɵzini tɵwǝn tutup aƣzini aqmidi». «U huddi boƣuzlaxⱪa yetilǝp mengilƣan paⱪlandǝk boƣuzlaxⱪa elip mengildi, xundaⱪla yung ⱪirⱪiƣuqilar aldida ⱪoy ün-tinsiz yatⱪandǝk, u zadila eƣiz aqmidi» — muxu paⱪlanlar wǝ ⱪoylar nemǝ ixning ɵz aldida turidiƣanliⱪini bilmǝydu, ǝlwǝttǝ; biraⱪ ⱪul bilidu ⱨǝm pütün wujudi ⱨǝm ihtiyari bilǝn ɵzini Pǝrwǝrdigarning haliƣini xu dǝp uni ⱪobul ⱪilip, ɵzini pida ⱪilidu.

■ 53:7 Mat. 26:63; 27:12,14; Mar. 14:61; 15:5; Ros. 8:32

□ 53:8 «U ⱪamap ⱪoyulup, ⱨǝⱪ soraⱪtin mǝⱨrum bolup elip ketildi» — baxⱪa bir-ikki hil tǝrjimisi bar: — «U ⱪamap ⱪoyulup, soraⱪⱪa tartilix bilǝn elip ketildi» yaki «U rǝⱨimsizlik bilǝn, ⱨeq soraⱪⱪa tartilmayla elip ketildi», yaki «U har ⱪilinƣanda, u (adil) sot ⱪilinix ⱨoⱪuⱪidin mǝⱨrum boldi». «Əmdi uning ǝwladini kimmu bayan ⱪilalisun?!» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Ɵzining dǝwridikilǝr bolsa, (ular arisida) kim (bu ixlarƣa) ǝtiwarlidi».

■ 53:8 Zǝb. 22:30; Yǝx. 53:10

□ 53:9 «u ɵlümidǝ ...» — ibraniy tilida muxu yǝrdiki «ɵlümi» degǝn sɵz, «kɵplük xǝklidǝ», «ɵlümliri» dǝp elinƣan; bu sɵz «ⱪul»ning ɵlümining dǝⱨxǝtlik bolƣanliⱪini, xundaⱪla uning ɵlümining ǝⱨmiyitining kɵp tǝrǝplimilik bolƣanliⱪini kɵrsǝtsǝ kerǝk. «U ɵlümidǝ bir bay bilǝn billǝ boldi» — muxu bexarǝtning ǝmǝlgǝ axuruluxi, Injil «Mat.» 27:57-ayǝttin yaki «Yuⱨ.» 19:38-ayǝttin eniⱪ tepilidu.

■ 53:9 1Pet. 2:22; Mat. 27:57-60

□ 53:10 «Gǝrqǝ u ɵz jenini gunaⱨni yuyidiƣan ⱪurbanliⱪ ⱪilƣan bolsimu,...» — yǝnǝ birhil tǝrjimisi: — «Gǝrqǝ u (Huda) uning jenini gunaⱨni yuyidiƣan ⱪurbanliⱪ ⱪilƣan bolsimu,...» Muxu ayǝttiki «gunaⱨni yuyidiƣan ⱪurbanliⱪ» (ibraniy tilida «axam» deyilidu), Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn Tǝwrat 3-ⱪisim, yǝni «ⱪurbanliⱪnamǝ» süpitidǝ bolƣan «Lawiylar» degǝn kitabta, muxu hil ⱪurbanliⱪ «adǝm bilǝn Huda»ni ⱨǝmdǝ «adǝm bilǝn adǝm»ni inaⱪlaxturidiƣan, yǝni «itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi» dǝp atalƣan («Lawiylar», 5-babni kɵrüng). «uning kɵridiƣan künliri uzartilidu» — Pǝrwǝrdigarning ⱪuli 8-ayǝtkǝ asasǝn pǝrzǝntsiz «ǝwladi yoⱪ» ⱨalda ɵldi. Biraⱪ muxu bayanlarƣa asasǝn u ⱨazir ⱨayat ⱨǝmdǝ uning bir ailisi bolidu. Ular kim? Awwalⱪi babtiki 15-ayǝttǝ «ⱪan qeqilƣan» nurƣun «yat ǝllǝr», yǝni tɵwǝndiki 11- ⱨǝm 12-ayǝttiki ɵzigǝ ixǝngǝn, «ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ yǝtküzülgǝn» «nurƣun kixilǝr» bolmay kim bolsun? U ɵlgǝn bolsa, muxu ix ɵlümdin tirilgǝndin keyin boluxi kerǝk; demǝk, Pǝrwǝrdigarning ⱪuli ɵlümdin tirilidu. «Pǝrwǝrdigarning kɵngli sɵyünidiƣan ixlar uning ilkidǝ bolup, ... ǝmǝlgǝ axurulidu» — muxu bayanƣa asasǝn, ⱪul ɵlümdin tirilgǝndin keyin Huda uning ⱪoliƣa alǝmdiki barliⱪ ixlarni tapxuridu.

■ 53:10 Zǝb. 22:30; Yǝx. 53:8; Yǝx. 8:18: Zǝb. 89:26-29; Mat. 1:1; Yⱨ. 12:24; Rim. 5:18, 19; 1Pet. 2:9

□ 53:11 «Ⱨǝⱪⱪaniy bolƣuqi Mening ⱪulum ɵzining bilimliri bilǝn nurƣun kixilǝrgǝ ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni yǝtküzidu» — muxu yǝrdiki «nurƣun kixilǝr» uningƣa ixinidiƣan mɵmin bǝndilǝr, yǝni uning (10-ayǝttiki) «uruⱪ-ǝwladi» bolidu. «Nurƣun kixilǝr» deyilgini «ⱨǝmmǝ adǝm» degǝnlik ǝmǝs, ǝlwǝttǝ.

■ 53:11 Ibr.12:2; Rim.5:18, 19

□ 53:12 «Bu ixliri üqün Mǝn xu «nurƣun kixilǝr»ni uningƣa ⱨǝdiyǝ ⱪilip nesiwisi ⱪilimǝn» — «nurƣun kixilǝr» ɵzining ailisi (10-ayǝttki) «uruⱪ-ǝwladi», Huda uningƣa bǝrgǝn «roⱨiy pǝrzǝntliri», «ɵzining adǝmliri»dur. «Xuning bilǝn u ɵzi küqlüklǝrni ƣǝnimǝt süpitidǝ ülǝxtürüp beridiƣan bolidu» — muxu «küqlüklǝr» bǝlkim 52-bab, 15-ayǝttiki «xaⱨ-padixaⱨlar» ⱪatarliⱪlarni kɵrsitixi mumkin. Demǝk, Pǝrwǝrdigarning ⱪuli «Padixaⱨlarning Padixaⱨi», Xaⱨinxaⱨ bolidu. «U ta ɵlüxkǝ ⱪǝdǝr «xarab ⱨǝdiyǝ»ni tɵkkǝndǝk, ɵz jenini tutup bǝrdi» — Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ Israilƣa berilgǝn «ⱪurbanliⱪ tüzümi»dǝ, pütünlǝy Hudaƣa atap kɵydürülidiƣan «kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ» üstigǝ «xarab ⱨǝdiyǝ» tɵkülidu; bu «ⱪurbanliⱪning toluⱪlimisi» dǝp ⱪarilidu. «asiyliⱪ ⱪilƣuqilarning ⱪatarida sanaldi» — bǝlkim ikki mǝnisi tǝng boluxi mumkin; (1) ɵzini asiylarƣa wǝkil ⱪilip ular üqün jaza tartti; (2) ɵzi «jinayǝtqi» dǝp ⱪaraldi (ibraniy tilida «asiyliⱪ ⱪilƣuqilar» ⱨǝm «jinayǝtqilǝr» bir sɵz).

■ 53:12 Mar. 15:28; Luⱪa 22:37; 23:34; Ros. 28:18; Kol. 2:15; Mat. 20:28

□ 54:1 «ƣerib ayalning balilir» — xübⱨisizki, ««Pǝrwǝrdigarning ⱪuli»ning uruⱪ-ǝwladi» degǝnlik bilǝn barawǝrdur. Qünki muxu balilarni ƣerib ayal ɵzi tuƣmiƣan. Muxu babtiki barliⱪ bǝrikǝtlǝr yǝnǝ xübⱨisizki, ⱪulning japaliⱪ ǝjiridin kǝlgǝn nǝtijidur. Ⱪulning «birinqi wǝzipisi» «Yaⱪupni Hudaƣa yiƣip ⱪayturux»tur. Muxu babtiki tema dǝl xudur.

■ 54:1 Gal. 4:27

□ 54:2 «turalƣuliringning etiklirini ular yaysun» — «ular» bǝlkim ⱪaytip kǝlgǝn «ƣerib ayalning baliliri» (1-ayǝt).

□ 54:6 «Huda seni ... huddi eri ɵzidin waz kǝqkǝn, kɵngli sunuⱪ bir ayaldǝk, yaxliⱪida yatliⱪ bolup andin taxliwetilgǝn bir ayalni qaⱪirƣandǝk qaⱪirdi» — degǝn sɵzlǝr muxu yǝrdǝ muⱨim. Israil: «Huda meni taxlap kǝtti» degǝn tuyƣuda bolidu. Əmǝliyǝttǝ bolsa Huda adil bolƣanliⱪi üqün ulardin ayrilip kǝtti; ularning Hudadin yüz ɵrüxi bilǝn Huda ulardin «ajrixip kǝtkǝn». Bu ixlar 50-bab, 1-3-ayǝttǝ tilƣa elinƣan. Biraⱪ muxu yǝrdǝ Huda Ɵz xǝpⱪitini kɵrsitip bu ixlarni tilƣa almaydu; U pǝⱪǝtla 8-, 9-ayǝttǝ: — «Mǝn (sǝndin ƣǝzǝplinip) bir dǝⱪiⱪǝ sǝndin ayrilip kǝttim» — dǝydu.

■ 54:9 Yar. 9:11

□ 54:12 «Parⱪiraⱪ munarliringni lǝǝllǝrdin, ... barliⱪ sepilliringni jawaⱨiratlardin ⱪilip yasaymǝn» — kona dǝwrlǝrdǝ bǝzi xǝⱨǝrlǝrdiki sepilda munarlarƣa aptapning ǝksi qüxidiƣan tax ǝynǝklǝr ornitilip, «ⱪuyaxlar» dǝp atilatti. Muxu yǝrdǝ biz «parⱪiraⱪ munarlar» dǝp tǝrjimǝ ⱪilduⱪ.

■ 54:13 Yⱨ. 6:45

□ 54:16 «Mana, kɵmür otini yǝlpütüp, ɵzigǝ muwapiⱪ bir ⱪoralni yasiƣuqi tɵmürqini Mǝn yaratⱪanmǝn, ⱨǝm har ⱪilix üqün ⱨalak ⱪilƣuqinimu Mǝn yaratⱪanmǝn» — demǝk, Mǝn bolmisam muxu ⱪorallar ⱨǝm ixlǝtmǝkqi bolƣuqilar bolmaytti; ularning ⱨǝmmisi Mening ⱪolumda, Mǝn bilǝn dost bolsang ularning wǝⱨimiliri nemǝ ⱨesablinatti? 17-ayǝtnimu kɵrüng.

□ 54:17 «Mana xular Pǝrwǝrdigarning ⱪullirining alidiƣan mirasidur!» — muxu ayǝtkiqǝ Yǝxaya «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli»ni pǝⱪǝt birlik xǝklidǝ tilƣa aldi. Biraⱪ «yengi Yerusalem»da «Pǝrwǝrdigarning ⱪulliri» bar — yǝni «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli»ning uruⱪ-ǝwladi, u gunaⱨlirini kɵtürüp ⱪutⱪuzƣan «ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ yǝtküzgǝn»liri bar. Ular ⱨazir bǝlkim «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli»ƣa ohxax pǝzilǝtlik, güzǝl muⱨǝbbǝtlik harakterida bolup, xundaⱪla uningƣa ohxax Hudaƣa toluⱪ ibadǝtlik hizmǝt ⱪilidu.

□ 55:1 «Suƣa kelinglar!» — ibraniy tilida «su» kɵplük xǝklidǝ bolup («sularƣa kelinglar!»), suning kɵplükini bildüridu. «Puli yoⱪlar, kelinglar, ax-nan setiwelip yǝnglar; mana kelinglar, nǝ pul nǝ bǝdǝl tɵlimǝyla xarab ⱨǝm süt setiwelinglar!» — Huda Yǝxaya arⱪiliⱪ koqidiki satarmǝndǝk pütün dunyaƣa sɵz ⱪilidu. Biraⱪ u ⱨeqⱪandaⱪ gǝp satmaydu, ǝlwǝttǝ. Əmdi Hudaning muxu iltipatiƣa pul bilǝn erixkili bolmisa, uningƣa ⱪandaⱪ baⱨada erixkili bolidu? Jawab dǝl 3-ayǝttǝ deyilidu: — u bolsa pǝⱪǝtla adǝmning Hudaƣa ⱪulaⱪ selixtiki diⱪⱪitidin ibarǝt. Qünki 53-babta kɵrginimizdǝk, Hudaning meⱨir-xǝpⱪiti bilǝn Pǝrwǝrdigarning ⱪuli barliⱪ insan üqün ⱪurban bolup bǝdǝl tɵlǝydu.

■ 55:1 Yⱨ. 7:37,38

□ 55:2 «Nemixⱪa ⱨǝⱪiⱪiy ax-nan bolmaydiƣan nǝrsigǝ pul hǝjlǝysilǝr? Əjiringlarni adǝmni ⱨeq ⱪanaǝtlǝndürmǝydiƣan nǝrsilǝr üqün sǝrp ⱪilisilǝr?» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ bolux kerǝkki, 44-bab, 20-ayǝttǝ, Huda Ɵzini tonumiƣanlar toƣruluⱪ «uning yegini küllǝrdur!» degǝnidi. «Kɵnglünglar molqiliⱪtin ⱪanaǝtlinidu» — ibraniy tilida «jeninglar molqiliⱪtin ⱪanaǝtlinidu».

□ 55:3 «Mǝn Dawutⱪa wǝdǝ ⱪilƣan meⱨir-xǝpⱪǝtlǝr» — muxu sɵzlǝr «Zǝbur» 18-küy ⱨǝm 89-küydin elinƣan. Huda xu küylǝrdǝ Dawut pǝyƣǝmbǝrgǝ ikki wǝdini bǝrgǝn: (1) Dawutning bir ǝwladi uning tǝhtidǝ mǝnggü olturidu. (2) muxu ǝwladi pǝⱪǝt Israilƣila ǝmǝs, bǝlki jaⱨandiki barliⱪ ǝl-yurtlar üstidin ⱨɵkümranliⱪ ⱪilidu. Tɵwǝndiki 4-ayǝttǝ muxu kixi dǝl «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli» ikǝnliki eniⱪ kɵrünidu; uning xapaiti bilǝn muxu bǝrikǝtlǝr «nǝ bǝdǝl nǝ pul tɵlimǝyla» wujudⱪa qiⱪidu.

■ 55:3 Ros. 13:34

□ 55:4 «Mana, Mǝn uni ... yetǝkqi ⱨǝm sǝrkǝrdǝ süpitidǝ tǝⱪdim ⱪildim» — bu ayǝttiki «uni» — Muxu yǝrdǝ yǝnǝ «Dawutⱪa wǝdǝ ⱪilinƣan meⱨir-xǝpⱪǝtlǝr» bolƣan «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli»ni kɵrsitidu (42:6, 49:6-8ni kɵrüng). Xuningdǝk 5-ayǝttiki «sǝn» degǝn sɵzmu xübⱨisizki, «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli»ni kɵrsitidu.

□ 55:5 «Mana, sǝn ɵzünggǝ yat bir ǝlni qaⱪirisǝn, seni bilmigǝn bir ǝl yeningƣa yügürüp kelidu... Qünki U seni uluƣlap sanga güzǝllik-julaliⱪni yar ⱪildi» — muxu ayǝttǝ «sǝn» yǝnǝ «Pǝrwǝrdigarning ɵz ⱪuli»ni kǝrsitidu, sɵzlǝr uningƣa eytilidu.

□ 55:11 «Mening aƣzimdin qiⱪⱪan sɵz-kalamim ... uni ǝwǝtix mǝⱪsitimgǝ toluⱪ yǝtmigüqǝ, ... Ɵzümgǝ bikardin-bikar ⱪaytmaydu.» — muxu sɵzlǝr 6-10-ayǝtlǝr bilǝn toluⱪ baƣlinidu. Hudaning oyliri gunaⱨkar insanningkidin xunqǝ yuⱪiri bolsimu, Hudaning küqlük sɵzi towa ⱪilƣan adǝmni kɵtürüp Ɵzigǝ ⱨǝmraⱨliⱪⱪa igǝ ⱪilidu; xuning bilǝn ular Hudaning oylirini ⱨǝm yollirini qüxinixkǝ baxlap, Hudaning sirlirida uning bilǝn ortaⱪ bolux imtiyaziƣa erixtürülidu.

□ 55:12 «Qünki silǝr xad-huram ⱨalda qiⱪisilǝr...» — ular zadi nǝdin qiⱪidu? Ahirⱪi zamanlarda, bǝlkim Hudaning yolida mangƣanlar Zionƣa ⱪarap ɵz yurtliridin qiⱪidiƣanliⱪini kɵrsitidu; biraⱪ xu ariliⱪta, ⱨǝrbir towa ⱪilmaⱪqi bolƣan adǝmning bir «qiⱪixi» boluxi kerǝk; ɵzining talliƣan yolliridin, gunaⱨliridin, xǝhsiyǝtqilikidin, tǝkǝbburluⱪidin, barliⱪ ǝn’ǝniwiy kɵzⱪaraxliridin Hudaning yengiliⱪiƣa ⱨǝm qaⱪiriⱪiƣa ⱪarap «qiⱪixi» kerǝk. Əmdi muxu yol japaliⱪ ⱨǝm «hǝtǝrlik» bolƣini bilǝn u bǝribir yǝnila jaⱨan-alǝmdiki ǝng xad-huram ⱨǝm ǝⱨmiyǝtlik yoldur.

■ 55:12 1Tar. 16:33

□ 55:13 «Yantaⱪliⱪning ornida ⱪariƣay, jiƣanliⱪning ornida hadas dǝrihi ɵsidu» — demisǝkmu, ikki hil dǝrǝh (ⱪariƣay wǝ hadas) «daim yexil turidiƣan» dǝrǝhlǝrdur.

□ 56:1 «Adalǝt ⱨǝm ⱨidayǝt» — (ibraniy tilida birla sɵz bilǝn ipadilinidu) — Muxu yǝrdǝ Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ berilgǝn muⱪǝddǝs ⱪanun-pǝrmanlarning barliⱪ tǝlǝplirini kɵrsitidu.

□ 56:2 «Xabat küni» — ibraniy tilida ⱨǝm «yǝttinqi» ⱨǝm «tohtitix» degǝn mǝnidǝ. Huda Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ Israilƣa «yǝttinqi küni»dǝ, yǝnǝ xǝnbǝ künidǝ ɵz xǝhsiy ix-hizmitini tohtitip, ɵzining ⱨɵrmitidǝ dǝm elixni buyruƣan. Əlwǝttǝ, mundaⱪ ⱪilix ⱨǝrⱪandaⱪ bir millǝtning, bolupmu Israillardǝk deⱨⱪanqiliⱪ bilǝn xuƣullinidiƣan millǝtning ⱨǝⱪiⱪiy iman-ixǝnqi bar-yoⱪluⱪini ispatlaydiƣan ixtur. Mǝyli sodigǝr yaki deⱨⱪan bolsun: — «Xǝnbǝ künidǝ ixlisǝm alƣan paydam bǝlkim altidin bir ⱨǝssǝ kɵp bolar» — dǝp oylixi mumkin.

□ 56:3 «Yaki aƣwat bolƣan kixi: — «Mana, ⱪaⱪxal bir dǝrǝhmǝn!» degüqi bolmisun — «aƣwat» piqiwetilgǝn adǝm. Kona jǝmiyǝtlǝrdǝ ular padixaⱨlarning yaki baylarning ⱨǝrǝmhanilirida ayal-kenizǝklirini ⱪoƣdax hizmitini ⱪilatti. Muxu yǝrdǝ aƣwatlar bǝlkim barliⱪ meyiplǝrgǝ, barliⱪ orni pǝslǝrgǝ, barliⱪ kɵzgǝ ilinmaydiƣan kixilǝrgǝ wǝkillik ⱪilixi mumkin.

□ 56:5 «mǝn ularƣa Ɵz ɵyümdǝ, yǝni Ɵz tamlirim iqidǝ orun ⱨǝm nam-ataⱪ ata ⱪilimǝn» — muxu ayǝttiki «ɵyüm» bolsa, Hudaning muⱪǝddǝs ibadǝthanisi. Əslidǝ Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ tapxurulƣan ⱪanunƣa asasǝn, aƣwatlar wǝ meyiplar ibadǝthaniƣa kirixkǝ bolmaytti; biraⱪ «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli» ⱪilƣan ixlardin keyin kirixkǝ bolidiƣan bolƣan; muxundaⱪ bolupla ⱪalmay, Huda ularƣa «muⱪim orun»ni beridu, demǝk halisa mǝnggü turidiƣan bir jayni beridu. Əsliy ibraniyqǝ tekisttǝ «ⱪol wǝ nam-ataⱪ ata ⱪilimǝn» deyilgǝn. Biz uni «orun wǝ nam-ataⱪ ata ⱪilimǝn» dǝp tǝrjimǝ ⱪilduⱪ. «Ⱪol» bizningqǝ «turuxⱪa ⱨoⱪuⱪluⱪ orun» degǝn mǝnidǝ ixlitilgǝn boluxi mumkin. Qünki Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ aƣwatlarning muⱪǝddǝs qedirƣa yaki muⱪǝddǝs ibadǝthaniƣa kirix ⱨoⱪuⱪi yoⱪ idi («Ⱪan.» 23:1) «Orun ⱨǝm nam-ataⱪ ata ⱪilimǝn... » baxⱪa birhil tǝrjimisi «nam-ǝmǝl abidisi tiklǝymǝn,...». «...ularƣa... nam-ataⱪ ata ⱪilimǝn... muxu nam-ataⱪ oƣul-ⱪizliri barlarningkidin ǝwzǝldur; Mǝn ularƣa üzülmǝs, mǝnggülük namni berimǝn» — aƣwatning pǝrzǝnt kɵrüxi mumkin ǝmǝs, ǝlwǝttǝ.

■ 56:7 Mat. 21:13; Mar. 11:17; Luⱪa 19:46

□ 56:9 «I dalalardiki barliⱪ ⱨaywanlar, kelip ozuⱪtin elinglar, ormanliⱪtiki barliⱪ ⱨaywanlar, kelinglar!» — Huda Ɵzining jazalixidin ɵlgǝnlǝrning jǝsǝtliri bilǝn ozuⱪlinixⱪa ⱨaywanlarni tǝklip ⱪilidu.

□ 56:11 «Muxu itlar bolsa nǝpsi yaman, toyƣanni bilmǝydu, ular bolsa hǝlⱪimni «baⱪⱪuqi»larmix tehi!» — «baⱪⱪuqi» yaki «kɵzǝtqi» (yetǝkligüqi)ning ikki muⱨim roli bar: — (1) kɵzǝtqilik; yǝni sirttin kelidiƣan hǝwp-hǝtǝr ǝⱨwalidin hǝlⱪni agaⱨlandurup taⱪabil turux qarisini tepix; (2) «baⱪⱪuqiliⱪ»; ɵz hǝlⱪigǝ kɵyünüp ularning ǝⱨwalini obdan qüxinip hǝwǝr elixtur.

■ 57:1 Zǝb. 12:1; Mik. 7:2

□ 57:2 «...durus yolida mangƣan ⱨǝrbir kixi, ɵz ornida yetip aram alidu» — «ɵz ornida yetip aram alidu» degǝnning mǝnisi, «ornida sǝkratta yatⱪan» yaki «gɵrdǝ yatⱪan» degǝnlik bolsa kerǝk; mǝyli ⱪaysi mǝnidǝ bolsun, asasiy mǝnisi, ular ɵlüxi bilǝnla ularning roⱨi Hudaning aramiƣa kiridu.

□ 57:5 «Ⱨǝrbir yexil dǝrǝh astida xǝⱨwaniyliⱪ bilǝn kɵyüp kǝtküqi, kiqik balilarni jilƣilarƣa ⱨǝm hada taxlarning yeriⱪliriƣa elip soyƣuqisilǝr!» — Ⱪanaanda (Pǝlǝstindǝ) butpǝrǝslik intayin pǝskǝxlixip uqiƣa qiⱪⱪanidi: (1) Pǝlǝstinliklǝr «Baal» degǝn mǝbudⱪa «Yǝrni munbǝt, ayallarni tuƣumqan ⱪilidu» dǝp qoⱪunƣan. Muxu butni «ⱨǝrikǝtkǝ kǝltürüx üqün» ular dǝl-dǝrǝhlǝr (bolupmu daim yexil turidiƣan dǝrǝhlǝr astida) xu mǝbudⱪa «nǝzir ⱪilinƣan» paⱨixǝ ayallar bilǝn jinsiy munasiwǝt ɵtküzǝtti; (2) ular «ɵlümni baxⱪuridiƣan» «Moloⱪ» degǝn baxⱪa bir mǝbudni «mǝmnun ⱪilix» üqün, ɵz balilirini otⱪa taxlaytti yaki ⱪiliqlaytti. Yǝxayaning muxu yǝrdǝ bu ikki ixni tilƣa elixi, bularning pajiǝlik maⱨiyitini kɵrsǝtmǝkqi; ular bir buttin «balilarni sorap», andin ularni yǝnǝ bir butⱪa atap soyidu. Biraⱪ muxu yǝrdǝ butpǝrǝslik ⱪilidiƣanlar Pǝlǝstindikilǝr ǝmǝs, bǝlki «Pǝlǝstinliklǝrdin butpǝrǝslikni ɵgǝngǝn» Israillarning ɵzi. Ular ǝslidǝ ɵzlirini Misirdin ⱪutⱪuzƣan Hudasiƣa «sadiⱪ, wapadar ayal»dǝk boluxi kerǝk idi; biraⱪ buning ornida, ular «paⱨixǝ ayal» ⱨǝm uning baliliri bolup kǝtkǝnidi.

□ 57:6 «Eriⱪtiki siliⱪlanƣan taxlar arisida sening nesiwǝng bardur» — muxuning mǝnisi bǝlkim eriⱪta yatⱪan taxlar suning eritixi bilǝn bǝzidǝ tǝbiiy ⱨalda adǝmzatning xǝkligǝ kǝlgǝn bolup, hǝlⱪ tǝripidin ɵz butliri boluxⱪa tallinidu. Yǝxaya muxu yǝrdǝ «siliⱪlanƣan taxlar» degǝn sɵzni ixlitip qaⱪqaⱪ ⱪilidu. Bu ibraniy tilida «hǝlǝk» degǝn birla sɵz bilǝn ipadilinidu wǝ: «teyilƣaⱪ, aldamqi, hǝtǝrlik», degǝn yǝnǝ bir mǝninimu bildüridu. «Nesiwǝng» ibraniy tilida «halaⱪ» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Musa pǝyƣǝmbǝr ǝslidǝ Israilƣa: «Pǝrwǝrdigar silǝrning nesiwǝnglardur» degǝn bolsimu, ular ɵzigǝ tegixlik bolƣan nesiwining («halaⱪ»ining) ornida bir «hǝlǝk»ni, yǝni bir «aldamqi nǝrsǝ»ni talliƣan. «muxularƣa razi bolup Ɵzümni besiwalsam bolamti?» — demǝk, muxu ixlardin ɵtüp jazalimay ⱪoyuxum ⱨǝrgiz mumkin ǝmǝs.

□ 57:7 «Sǝn axu yǝrdimu ⱪurbanliⱪlarni ⱪilixⱪa qiⱪting» — ular ⱨeq nomus ⱪilmay, oquⱪ-axkara (egiz taƣ üstidǝ) butpǝrǝslik ⱪilip turatti.

□ 57:8 «Ixiklǝrning kǝynigǝ wǝ kǝyni kexǝklirigǝ «ǝslǝtmiliring»ni bekitip ⱪoydung» — Musa pǝyƣǝmbǝr Israillarƣa Hudaning pakliⱪini ǝslitix yolida ɵy ixikining sirtⱪi ikki yeniƣa Tǝwrattiki birⱪanqǝ sɵzni oyux yaki tahta üstigǝ pütüp qaplaxni buyruƣanidi. «Paⱨixǝ ayal» muxu «ǝslǝtmilǝr»ni sirtiƣa ǝmǝs, iqigǝ bekitkǝn. Ayal uqiƣa qiⱪⱪan bir butpǝrǝs bolƣini bilǝn, yǝnila «Pǝrwǝrdigar bar bolsa meni jazalaydu» dǝp ǝnsirǝp (baxⱪilardin yoxurun ⱨalda) muxu tahtilarni bekitkǝn. Biraⱪ uning mundaⱪ ⱪilƣini Hudani butlarning ⱪatariƣa ⱪoyƣiniƣa barawǝr. «Paⱨixǝ ayal»ƣa nisbǝtǝn, muxu ǝslǝtmǝ tahtilarni ixik kǝynidǝ bekitix pütünlǝy hurapiy bir ix, ular uning üqün «tiltumar»ƣa ohxaxla, halas (Tǝwratta tiltumarlar mǝn’i ⱪilinƣan, ǝlwǝttǝ). «Sǝn ularda küq-ⱨoⱪuⱪni kɵrüp ⱪalding» — ǝslidǝ «sǝn ularda bir ⱪolni kɵrüp ⱪalding» degǝnlik. «Bir ⱪol» bǝlkim «azƣinǝ küq-ⱨoⱪuⱪ»ni bildürüxi mumkin. «paⱨixǝ ayal» muxuni kɵrüpla dǝrⱨal «buningdin paydilanmisam bolmaydu» dǝp 9-ayǝttiki ixlarni ⱪildi.

□ 57:9 «Sǝn zǝytun meyi ⱨǝdiyisini elip,...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «ɵzünggǝ (huxpuraⱪ) mayni sürtüp...». «Sǝn... padixaⱨning aldiƣa barding; ǝlqiliringni yiraⱪⱪa ǝwǝtip, ⱨǝtta tǝⱨtisaraƣa yǝtküqǝ ɵzüngni pǝs ⱪilding» — Yǝxaya 1-37-bablarda hudasiz dɵlǝtlǝr bilǝn ⱨeq ittipaⱪlaxmasliⱪni ⱪayta-ⱪayta dǝwǝt ⱪilƣan. Paⱨixǝ ayal «padixaⱨ»ni ɵzigǝ mǝtpun ⱪilmaⱪqi bolup, dǝl «ittipaⱪlaxmasliⱪ»ning ǝksini ⱪilmaⱪqi bolƣan. Əmdi «paⱨixǝ ayal» zadi ⱪaysi «padixaⱨ»ning aldiƣa bardi? Əslidǝ Israilning ɵz padixaⱨi bar idi. Biraⱪ Huda Yǝxaya arⱪiliⱪ ularƣa yǝnǝ kinayilik gǝp ⱪilip: Silǝr hudasiz ǝlning padixaⱨining aldiƣa berip uningdin yardǝm sorisanglar, u padixaⱨ kǝlgüsidǝ silǝrning padixaⱨinglar bolidu, demǝkqi.

□ 57:11 «Mǝn uzunƣiqǝ süküttǝ turup kǝldim ǝmǝsmu?» — demǝk, Huda uzun waⱪitⱪiqǝ sǝwr-taⱪǝt ⱪilip Israilni jazalimay kǝldi.

■ 57:11 Yǝx. 42:14

■ 57:13 Zǝb. 34:7-10

□ 57:14 «Yolni kɵtürünglar, kɵtürünglar, uni tǝyyarlanglar, hǝlⱪimning yolini boxitip barliⱪ putlikaxanglarni elip taxlanglar» — muxu ayǝttiki bexarǝt bǝlkim ahirⱪi zamandiki «Zionƣa ⱪaytix» toƣruluⱪ eytilidu.

■ 57:16 Zǝb. 103:8-10; Ibr. 12:9

□ 57:18-19 «Uningƣa wǝ uningdiki ⱨǝsrǝt qǝkküqilǝrgǝ...» — muxu yǝrdǝ «wǝ» yaki «yǝni». «... Mǝn uni saⱪaytimǝn; mǝn uni yetǝklǝymǝn, mǝn lǝwlǝrning mewisini yaritimǝn, ... yiraⱪ turuwatⱪanƣa, yeⱪin turuwatⱪanƣimu mutlǝⱪ aram-hatirjǝmlik bolsun!» — bu 15-18-ayǝtlǝrdiki muxu bexarǝt bizningqǝ Israilni kɵrsitidu. Biraⱪ xundaⱪ bolsimu, ǝmǝliyǝttǝ Yǝxaya ⱪǝstǝn bizgǝ kimni kɵrsǝtkǝnlikini eytip bǝrmǝydu. Xuning bilǝn ⱨǝrbir gunaⱨkar, ɵz gunaⱨidin towa ⱪilƣusi bar ⱨǝrbir adǝm, muxu sɵzlǝrni dora süpitidǝ ɵz gunaⱨining yariliriƣa yaⱪidu. «Lǝwlǝrgǝ mewǝ yaritimǝn» degǝnning mǝnisi nemǝ? Hudaƣa nisbǝtǝn lǝwlǝrdiki «ⱨǝⱪiⱪiy mewǝ»ning baxlinixi towa ⱪilidiƣan sɵzlǝr boluxi kerǝk. Adǝmning Hudaƣa towa ⱪilidiƣan, gunaⱨ tüpǝylidin ⱪattiⱪ puxayminini bildüridiƣan sɵzlǝrnimu Huda yaratⱪan, adǝmlǝr towa ⱪilƣanda ɵzlirini Hudaning ⱪuqiⱪiƣa taxlixi kerǝk, uning rǝⱨim-xǝpⱪitigǝ pütünlǝy ixinixi kerǝk, demǝkqi. U bǝribir ajizlarning Nijatkar-Ⱪutⱪuzƣuqisidur. «Küqlük adǝmlǝr» bolsa bǝlkim ⱨǝrgiz gunaⱨtin ⱪutⱪuzulmaydu. Qünki ular Hudaƣa ǝmǝs, bǝlki ⱨǝrdaim ɵz-ɵzigǝ tayinidu.

■ 57:21 Yǝx. 48:22

□ 58:4 «ǝrxlǝrdǝ» — ibraniy tilida «yuⱪirida»

■ 58:5 Zǝk. 7:5

□ 58:6 «Ⱨǝrⱪandaⱪ boyunturuⱪni qeⱪip taxlax ǝmǝsmidi?» — «boyunturuⱪ» bǝlkim insanlarƣa ulaƣ ⱨaywanlarning ⱪatarida muamilǝ ⱪilixni bildüridu. Hudaning yolyoruⱪining birinqi basⱪuqi bolsa, «boyunturuⱪning tasmilirini yexix»; biraⱪ ⱨǝⱪⱪaniyliⱪning ahirⱪi mǝⱪsiti barliⱪ boyunturuⱪlarni paqaⱪlap taxlaxtin ibarǝt bolux kerǝk.

■ 58:7 Əz. 18:7,16; Mat. 25:35

□ 58:9 «Tǝnglǝydiƣan barmaⱪ» — ⱨiyligǝrlik ixarǝtlǝrni yaki ǝrz-xikayǝt ⱪilƣanliⱪini kɵrsǝtsǝ kerǝk.

□ 58:11 «Adǝmni aldimaydiƣan bir bulaⱪ» — qɵl-bayawanda yürgǝn yoluqilar üqün bulaⱪlar intayin muⱨim, ǝlwǝttǝ. Ⱨeli bar, ⱨazir yoⱪ bolƣan bulaⱪlar, «adǝmni aldaydiƣan» bulaⱪlar deyilǝtti; bundaⱪ bulaⱪlar yoluqilarning jeniƣa zamin boluxi mumkin.

□ 58:13 «Ⱨǝm Uni ⱨɵrmǝtlǝp...» — muxu ibaridǝ «Uni» yaki Pǝrwǝrdigarning Ɵzini yaki uning «xabat küni»ni kɵrsitidu. «Ɵz yolliringda mangmay, ɵz bilginingni izdimǝy, ⱪuruⱪ parang salmisang,...» — Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ Israilƣa berilgǝn «on pǝrman»ning tɵtinqisi «xabat künini muⱪǝddǝs küni süpitidǝ saⱪlanglar» degǝn. Xabatning muⱨim ixliri bolsa ɵzining ⱨeqⱪandaⱪ hususiy ix-hizmǝtlirini ⱪilmay, Hudani seƣinixtur.

□ 58:14 «yuⱪiri jaylarƣa mingüzüp mangdurimǝn» — bu ajayib sirliⱪ gǝp bolup, mǝnisi (1) ornung naⱨayiti üstün bolidu; (2) naⱨayiti müxkül ⱨǝm hǝtǝrlik ixlar sanga asan kelidu. Əmdi Huda Ɵzigǝ itaǝt ⱪilƣanlarni nemigǝ mindüridu? — muxu yǝrdǝ deyilmidi. Bǝlkim pǝrixtilǝrning küq-ⱪudriti kɵrsitilixi mumkin.

■ 59:1 Qɵl. 11:23; Yǝx. 50:2

□ 59:2 «Ⱪaranglar, Pǝrwǝrdigarning ⱪoli ⱪutⱪuzalmiƣudǝk küqsiz bolup ⱪalƣan ǝmǝs... biraⱪ silǝrning ⱪǝbiⱨlikinglar silǝrni Hudayinglardin yiraⱪlaxturdi, gunaⱨinglar Uning yüzini silǝrdin ⱪaqurup Uningƣa tilikinglarni anglatⱪuzmidi» — muxu -1-2-ayǝtlǝr bolsa 58-bab, 3-ayǝttiki soalƣa berilgǝn jawabtur.

■ 59:4 Ayup 15:35; Zǝb. 7:14

□ 59:5 «Ulardin biri qeⱪilsa zǝⱨǝrlik yilan qiⱪidu» — demǝk, ulardin ⱨeqⱪandaⱪ yahxiliⱪ qiⱪmaydu, ularƣa taⱪabil turux intayin tǝs; adǝm «tuhumlar»ni yesǝ, ɵlidu; «tuhumlar»ni buzsa, ulardin tehi hǝtǝrlik bir yilan qiⱪidu.

□ 59:6 «ularning torliri kiyim bolalmaydu» — muxu ayǝt wǝ 5-ayǝtkǝ ⱪariƣanda, «torliri» degǝnlik ularning ⱪǝstliri ⱨǝm yamanliⱪlirini diniy niⱪab bilǝn yapidiƣan usullarni bildüridu.

■ 59:6 Ayup 8:14,15

■ 59:7 Pǝnd. 1:16; Rim. 3:15

□ 59:10 «Qǝt yaⱪilarda ɵlüklǝrdǝk yürimiz» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «küqi barlar arisida ɵlüklǝrdǝk yürimiz».

□ 59:16 «Ⱨǝm Pǝrwǝrdigar kɵrdi; ⱨɵküm-ⱨǝⱪiⱪǝtning yoⱪluⱪi Uning nǝziridǝ intayin yaman bilindi» — Pǝrwǝrdigar Ɵz mɵmin bǝndilirining duasini anglap ixⱪa kirixidu. «xunga uning ɵz biliki ɵzigǝ nijat kǝltürdi» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ boluxi kerǝkki, «Pǝrwǝrdigarning Biliki» Uning dunyaƣa ǝwǝtidiƣan Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨi, yǝni «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli»dur. Demǝk, Israil ɵzining asiyliⱪi, itaǝtsizlikini, ɵzlirining gunaⱨⱪa taⱪabil turalmaydiƣanliⱪini toluⱪ iⱪrar ⱪilip towa ⱪilƣan waⱪitta, «ⱨeq ⱪutⱪuzƣudǝk adǝm bolmiƣanda», Hudaning xan-xǝripini ǝsligǝ kǝltürüx üqün, xundaⱪla amalsiz ⱪalƣan insanni ⱪutⱪuzux üqün «Pǝrwǝrdigarning Biliki» nijatni elip muxu dunyaƣa kelidu. Ⱪutⱪuzux ixlirini u yalƣuz ada ⱪilidu; «ⱨeq adǝm» uningƣa yardǝm bǝrmǝydu. Yǝnǝ 53-babni kɵrüng.

■ 59:16 Yǝx. 63:5

■ 59:17 Əf. 6:17; 1Tes. 5:8

□ 59:20 «Xuning bilǝn Ⱨǝmjǝmǝt-Ⱪutⱪuzƣuqi Zionƣa kelidu, u Yaⱪup jǝmǝtidikilǝr arisidin itaǝtsizliktin yenip towa ⱪilƣanlarƣa yeⱪinlixidu» — «Rim.» 11:26 kɵrüng.

■ 59:20 Yǝx. 10:21,22; Rim. 11:26

□ 59:21 «sening üstünggǝ ⱪonup turƣan Mening Roⱨim» — ǝmdi muxu ayǝttiki «sǝn» degǝn kim? Yuⱪiriⱪi 20-ayǝttǝ «Ⱨǝmjǝmǝt-Ⱪutⱪuzƣuqi Zionƣa kelidu» deyilgǝn. «Ⱨǝmjǝmǝt-Ⱪutⱪuzƣuqi» bolsa, 16-ayǝttiki «Pǝrwǝrdigarning Biliki», yǝni «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli»dur. Xübⱨisizki, muxu sɵzlǝr uningƣa, yǝni Mǝsiⱨgǝ deyilidu.

■ 60:5 Zǝb. 34:4-9; Wǝⱨ. 21:26

□ 60:7 «...Midiyan ⱨǝm Əfaⱨdiki taylaⱪlar seni ⱪaplaydu; Xebadikilǝrning ⱨǝmmisi kelidu; ... Edarning barliⱪ ⱪoy padiliri yeningƣa yiƣilidu; Nebayotning ⱪoqⱪarliri hizmitingdǝ bolidu» — 6-7-ayǝtlǝrdǝ deyilgǝn yǝrlǝrni hǝritidin kɵrüng. Pǝlǝstinni nuⱪta ⱪilip eytⱪanda, «Midiyan» yiraⱪ jǝnubta, «Əfaⱨ» Pars ⱪoltuⱪining xǝrⱪiy tǝripidǝ, «Xeba» Misirning jǝnubiy tǝripidǝ, «Kedar» ⱨǝm «Nebayot» xǝrⱪ tǝrǝptǝ, yǝni Ərǝbistandiki qɵl-bayawanning ximalida. Xebadin sirt ⱨǝmmisi bǝlkim Ərǝb ⱪǝbililiri.

□ 60:9 «Tarxixtiki kemilǝr birinqi bolidu...» — biliximizqǝ, ⱪǝdimki zamanlarda üq «Tarxix» bar idi (ⱨǝmmisi turning mustǝmlikiliri). Muxu ayǝttiki «Tarxix» bǝlkim Ispaniyǝni (Ⱪanaandin yiraⱪ bolƣan ƣǝrbiy tǝrǝptǝ) kɵrsitidu; demǝkqi, ahirⱪi zamanda Hudaning yolini tutⱪanlar jaⱨandiki barliⱪ tǝrǝplǝrdin Zionƣa ⱪarap kelidu.

■ 60:10 Yǝx. 49:23

□ 60:13 «Liwanning xǝripi, — arqa, ⱪariƣay wǝ boksus dǝrǝhlirining ⱨǝmmisi sanga kelidu» — Liwan degǝn jaydin ⱨǝrhil qirayliⱪ dǝrǝhlǝr qiⱪatti.

■ 60:15 Yǝx. 49:19; 54:1, 6, 7

□ 60:16 «Əllǝrning sütini emisǝn, padixaⱨlarning ǝmqikidin ǝmgǝndǝk meⱨir-xǝpⱪitigǝ erixsǝn» — demǝk, Zion ahirⱪi zamanlardiki azab-oⱪubǝtlǝrdin ɵtüxi bilǝn (ⱨǝrⱪandaⱪ kǝmsitixlǝr, ɵqmǝnlik, nǝprǝt ⱨǝm ziyankǝxlikkǝ uqriƣandin keyin) ajiz bir sǝbiy balidǝk barliⱪ «yat ǝllǝr»ning kɵyünüxliri ⱨǝm ƣǝmhorluⱪi bilǝn qongⱪur tǝsǝlligǝ igǝ bolidu. «Yaⱪuptiki ⱪudrǝt Igisi» — muxu yǝrdǝ «Yaⱪup» ⱨǝm Yaⱪupning ɵzi ⱨǝm uning ǝwladliri Israilni kɵrsitidu.

■ 60:16 Yǝx. 43:3

■ 60:21 Yǝx. 29:23; 45:11; Mat. 15:13

□ 61:1 «Rǝb Pǝrwǝrdigarning Roⱨi mening wujudumda, qünki Pǝrwǝrdigar meni ajiz ezilgǝnlǝrgǝ hux hǝwǝrlǝr yǝtküzüxkǝ mǝsiⱨligǝn» — «mǝsiⱨligǝn» yaki «mǝsiⱨ ⱪilƣan» — muxu yǝrdǝ biz ⱪaytidin bu ibarigǝ qüxǝnqǝ berimiz, xundaⱪla «Mǝsiⱨ» toƣruluⱪ tohtilimiz. Hudaning yolyoruⱪi bilǝn Israilƣa yengi bir padixaⱨ bekitix üqün uning bexiƣa may sürtülüx kerǝk idi. Muxu murasim «Mǝsiⱨ ⱪilinix» dǝp atilip, xu qaƣdin baxlap muxu padixaⱨ «Hudaning mǝsiⱨ ⱪilƣini» dǝp atilatti. Muⱪǝddǝs ibadǝthanining hizmitini ⱪilƣan «ⱪurbanliⱪ ⱪilƣuqi» kaⱨinlarmu muxu hizmǝtkǝ kirixix üqün «mǝsiⱨ ⱪilinixi» kerǝk idi. «Mǝsiⱨ ⱪilinix» bǝzidǝ pǝyƣǝmbǝrlǝrgimu ɵtküzülǝtti. Biraⱪ muxu ayǝttiki «mǝsiⱨ ⱪilix» zǝytun meyi bilǝn ǝmǝs, bǝlki Hudaning Ɵz Muⱪǝddǝs Roⱨi bilǝn ɵtküzülidu; insan tǝripidin ɵtküzülmǝydu, Hudaning Ɵzi ɵtküzidu. «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli» toƣrisidiki sɵzlǝrni yiƣinqaⱪliƣanda, u «Padixaⱨ» (pütkül alǝmningki), Pǝyƣǝmbǝr («sɵzümni aƣzingƣa ⱪuyimǝn») ⱨǝm «Ⱪutⱪuzƣuqi Kaⱨin»dur (gunaⱨkarlar üqün ɵzini ⱪurbanliⱪ ⱪilidu, gunaⱨkarlar üqün dua ⱪilidu). Xu üq wǝzipini ada ⱪilix üqün u Hudaning Roⱨi bilǝn «mǝsiⱨ ⱪilinixi» kerǝk idi. Muxu yǝrdin baxlap biz «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli»ni «Mǝsiⱨ» degǝn nam bilǝn qaⱪirimiz. Israilning 60- ⱨǝm 61-babta kɵrsitilgǝn bǝhtining, ǝllǝrning (Israil arⱪiliⱪ bolƣan) bǝhtiningmu ⱨǝmmisi Mǝsiⱨning ⱪilƣan ixidur.

■ 61:1 Luⱪa 4:17,18,19,20

□ 61:2 «Pǝrwǝrdigarning xapaǝt kɵrsitidiƣan yili» — «Law.» 25-babta kɵrsitilgǝn «burƣa (qelix) yili», yǝni «azadliⱪ yili», yaki «xadliⱪ yili» bolsa «Pǝrwǝrdigarning xapaǝt kɵrsitidiƣan yili»ni aldin’ala ayan ⱪilƣan «bexarǝtlik bir rǝsim» bolsa kerǝk. Injil, «Luⱪa» 4:18-19ni kɵrüng.

□ 61:3 «Pǝrwǝrdigar... Ziondiki ... küllǝrning orniƣa güzǝllikni, ⱨǝsrǝt-ⱪayƣuning orniƣa sürkilidiƣan xad-huramliⱪ meyini, ƣǝxlik-mǝyüslük roⱨining orniƣa, mǝdⱨiyǝ tonini kiydürüxkǝ meni ǝwǝtti» — ⱪayƣu-ⱨǝsrǝt bildürüx üqün, adǝmlǝr küllǝrdǝ olturatti yaki ularni pexanisiƣa sürtǝtti. Mǝsiⱨ bolsa «küllǝrning orniƣa» huxalliⱪni bildüridiƣan mayni adǝmning pexanisiƣa sürtidu. «mǝdⱨiyǝ toni» — muxu «ton» pütün bǝdǝnni oraydiƣan qong bir kiyim bolup, bǝlkim ⱨǝmmǝ ƣǝxlik ketip, adǝmning pütkül wujudida Hudaƣa mǝdⱨiyǝ oⱪux pǝyda bolidiƣanliⱪini kɵrsitidu. «Xundaⱪ ⱪilip ular «ⱨǝⱪⱪaniyliⱪning qong dǝrǝhliri», «Pǝrwǝrdigarning tikkǝn maysiliri» dǝp atilidu» — yuⱪiridiki 1:29-, 57:5-ayǝttǝ, «qong dǝrǝhlǝr» butpǝrǝslik ⱪilinidiƣan jaylar idi. Ⱨazir ular Hudaƣa ibadǝt ⱪilixni bildüridu.

■ 61:4 Yǝx. 58:12

□ 61:6 «Biraⱪ silǝr bolsanglar, «Pǝrwǝrdigarning kaⱨinliri» dǝp atilisilǝr» — oⱪurmǝnlǝrgǝ mǝlumki, «kaⱨin»lar muⱪǝddǝs ibadǝthanidiki hizmǝtqilǝr bolup, hǝlⱪlǝrgǝ wǝkil bolup ularning ⱨǝrhil ⱪurbanliⱪlirini Hudaƣa atap otta kɵydürgüqi idi. Buningdin sirt, Hudaning ⱨǝⱪiⱪǝt-ⱨɵkümlirini ɵgitix wǝzipisi bar idi («Mal.» 2:7). Musa pǝyƣǝmbǝr dǝwridǝ, Huda «Barliⱪ hǝlⱪimni Ɵzümgǝ atap kaⱨinlar ⱪilimǝn» degǝnidi («Mis.» 19:6). Biraⱪ hǝlⱪning kɵpinqisi itaǝtsizlik bilǝn muxu wǝdidin mǝⱨrum boldi; pǝⱪǝt «Lawiy» degǝn ⱪǝbilidikilǝr kaⱨinliⱪ rolni ɵtiyǝligǝnidi. Biraⱪ muxu ayǝt bizgǝ ayan ⱪiliduki, Hudaning ǝslidiki nixani ⱨaman ǝmǝlgǝ axurulidu. «silǝr ularning xan-xǝrǝlirigǝ ortaⱪ bolisilǝr» — yaki «Ularning xan-xǝrǝpliridin tǝntǝnǝ ⱪilisilǝr».

■ 61:6 1Pet. 2:5, 9; Wǝⱨ. 1:6; 5:10

□ 61:7 «Horlinip, xǝrmǝndiliktǝ ⱪalƣininglarning orniƣa ikki ⱨǝssǝ nesiwǝnglǝr berilidu» — «ikki ⱨǝssǝ nesiwǝnglǝr» toƣruluⱪ yǝnǝ 40-bab, 2-ayǝtni kɵrüng.

□ 61:8 «kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ» — muxu hil ⱪurbanliⱪ pütün peti Hudaƣa (toluⱪ ibadǝt ⱪilix üqün) atap kɵydürülǝtti. Adǝm (mǝyli bǝrgüqi, mǝyli kaⱨin bolsun) ⱪurbanliⱪning gɵxidin ⱨeq yemǝtti. Əgǝr muxundaⱪ ⱪurbanliⱪ ⱪilƣanda, birsi Hudadin bir zǝrriqini ⱪaldurƣan bolsa, bu «bulangqiliⱪ»ⱪa barawǝr idi. Əmdi tɵwǝndǝ, Huda Ɵzi insaniyǝtkǝ, Ɵz hǝlⱪigǝ mǝlum bir nǝrsini wǝdǝ ⱪilip bǝrmǝkqi bolsa, undaⱪta u Ɵzining «kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ» toƣrisidiki muⱪǝddǝs ⱪanuniƣa Ɵzi boysunƣanƣa ohxax, U bǝrgǝn nǝrsidǝ ⱪilqǝ bir kǝmlik ⱨǝrgiz bolmaydu; U insaniyǝtkǝ wǝdǝ ⱪilƣanliridin ⱨeqnǝrsini ⱪaldurmaydu.

□ 61:9 «Ular bolsa Pǝrwǝrdigar bǝht ata ⱪilƣan nǝsildur» — «Zǝb.» 22:30-31ni kɵrüng. Yuⱪiriⱪi 59:21-ayǝttǝ deyilgǝn «ǝⱨdǝ»gǝ asasǝn, Zionning nǝsli «Mǝsiⱨ»ning Roⱨi ⱨǝm sɵz-kalamiƣa igǝ bolidu. Xübⱨisizki, muxu 8- ⱨǝm 9-ayǝttǝ xu ǝⱨdǝ, xundaⱪla uning nǝtijisi yǝnǝ kɵrsitilidu.

□ 61:10 «Mǝn Pǝrwǝrdigarni zor xad-huramliⱪ dǝp bilip xadlinimǝn... U nijatliⱪning kiyim-keqikini manga kiydürdi, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ toni bilǝn meni pürkǝndürdi» — Mǝsiⱨ Hudaning Zion ⱨǝm ǝl-yurtlarni ⱪutⱪuzuxtiki hizmitini ada ⱪilix üqün u tǝyyarliƣan kiyim-keqǝkni ⱪobul ⱪilidu. «Toy ⱪilidiƣan yigit» ⱨǝm «toy ⱪilidiƣan ⱪiz» bolsa, ǝlwǝttǝ naⱨayiti diⱪⱪǝt bilǝn ularning mǝhsus kiyimini kiyidu. Muxu kiyim pǝⱪǝtla muxu mǝⱪsǝt bilǝnla kiyilidu; ohxaxla Mǝsiⱨ «adǝmni ⱪutⱪuzux üqün» huxalliⱪ bilǝn Huda bǝrgǝn mǝhsus kiyimni kiyidu. Muxu kiyim uning kim ikǝnlikini, nemǝ ix ⱪilƣili kǝlgǝnlikini kɵrsitidu; yǝni nijat, mutlǝⱪ ⱨǝⱪⱪaniyliⱪtin ⱨǝm «kaⱨinliⱪ sǝllǝ» (yǝni insan üqün dua ⱪilixtiki rol)din ibarǝttur. Dunyada kim muxundaⱪ «kiyim» kiyiwalƣan peti pǝyda bolsa, ⱨǝrbir ǝⱪli bar adǝm uni Huda ǝwǝtkǝn Mǝsiⱨ dǝp tonup yetixi kerǝk.

□ 61:11 «Qünki zemin ɵzining bihini qiⱪarƣinidǝk,... Rǝb Pǝrwǝrdigar ohxaxla barliⱪ ǝllǝrning aldida ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni ⱨǝm mǝdⱨiyini ündüridu» — muxu ix Mǝsiⱨning yǝnǝ bir huxalliⱪining sǝwǝbi — uning ⱪilidiƣan hizmiti qoⱪum muwǝppǝⱪiyǝtlik bolidu; u nijatni insaniyǝtkǝ yǝtküzüp nurƣunliƣan kixilǝrni gunaⱨtin ⱪutⱪuzidu.

■ 62:2 Yǝx. 65:15

□ 62:4 «Mening huxalliⱪim dǝl uningda!» — ibraniy tilida «Hefzibaⱨ». «Nikaⱨlanƣan» — ibraniy tilida «Biyulaⱨ».

□ 62:6 «Mǝn sepilliringda kɵzǝtqilǝrni bekitip ⱪoydum, i Yerusalem, ular kündüzmu ⱨǝm keqisimu aram almaydu; i Pǝrwǝrdigarni ǝslǝtküqi bolƣanlar, süküt ⱪilmanglar!» — Mǝsiⱨ muxu «kɵzǝtqilǝr»ni, yǝni «Pǝrwǝrdigarni ǝslǝtküqilǝr»ni ɵzigǝ ohxax Zion üqün tohtimay dua ⱪilix hizmitigǝ bekitkǝn. Ularning dualiri Ɵziningkigǝ ohxax bolidu (1-ayǝtni kɵrüng).

□ 62:10 «Ɵtünglar, dǝrwazilardin ɵtünglar! Hǝlⱪning yolini tüz ⱪilip tǝyyarlanglar! Yolni kɵtürünglar, kɵtürünglar; taxlarni elip taxliwetinglar» — yolni, Israildiki tarⱪilip kǝtkǝn, baxⱪa yurtlarda sürgün bolƣanlar, xundaⱪla Hudani izdigǝn musapirlar bilǝn billǝ Zionƣa kǝlmǝkqi bolƣanlar üqün tǝyyarlanglar, demǝkqi bolsa kerǝk.

■ 62:10 Yǝx. 40:3; 57:14

□ 62:11 «Ⱪara, sening nijat-ⱪutuluxung keliwatidu!... Uning Ɵzining in’ami Ɵzigǝ ⱨǝmraⱨ bolidu» — ayǝtning ikkinqi ⱪismiƣa ⱪariƣanda, munu «nijat-ⱪutulux» bir xǝhs, yǝni Mǝsiⱨning Ɵzidur; «Uning alƣan mukapiti» ⱨǝm «Uning Ɵzining in’ami» 10- ⱨǝm 12-ayǝtkǝ ⱪariƣanda dǝl Ɵzi ⱪutⱪuzƣan «hǝlⱪim» ⱨǝm «hǝlⱪ-millǝtlǝr»din ibarǝttur.

□ 62:12 «Wǝ hǝⱪlǝr ularni: «Pak-muⱪǝddǝs hǝlⱪ»... dǝydu» — «ular» dǝl 10-ayǝttǝ deyilgǝn, Zionƣa kǝlmǝkqi bolƣan «hǝlⱪ» ⱨǝm «hǝlⱪ-millǝtlǝr»dur. «Sǝn bolsang: «Intilip izdǝlgǝn»,... dǝp atilisǝn» — «sǝn» Zionning ɵzini kɵrsitidu.

□ 63:1 «Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn sɵzligüqi Mǝn, ⱪutⱪuzuxⱪa küq-ⱪudrǝtkǝ Igǝ Bolƣuqidurmǝn» — ayǝtning aldinⱪi ⱪismidiki soalƣa jawab bǝrgüqi xübⱨisizki, 61:10-11-ayǝttǝ «ⱪaltis-karamǝt» kiyim-keqǝk kiyiwalƣan», Ɵzi (62-babta) kɵzǝtqilǝrni bekitkǝn Mǝsiⱨdur. Biraⱪ uning kiyim-keqǝkliri baxⱪiqǝ kɵrüngǝqkǝ, u yiraⱪtin keliwatⱪan qaƣda, ular uni toniyalmiƣan. «Bozraⱨ» xǝⱨiri toƣruluⱪ yǝnǝ 34-babni wǝ izaⱨatlirini kɵrüng.

□ 63:2 «Üstibexingdikisi nemixⱪa ⱪizil, ⱪandaⱪsigǝ kiyim-keqǝkliring xarab kɵlqikini qǝyligüqiningkigǝ ohxap ⱪaldi?» — Mǝsiⱨ kiyiwalƣan kiyim ǝslidǝ «nijatning, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪning» kiyimi (bǝlkim ap’aⱪ) bolƣandin keyin, «Nemixⱪa ⱪizil bolup ⱪalƣan» — dǝp soraydu.

■ 63:2 Wǝⱨ. 19:13

□ 63:3 «Mǝn ularni ƣǝzipimdǝ qǝylidim» — «ular» (nijatni rǝt ⱪilƣan) yat ǝllǝrni kɵrsitidu (6-ayǝtni kɵrüng).

□ 63:4 «Mǝn ⱨǝmjǝmǝtlirimni ⱪutⱪuzidiƣan yili» — demǝk, Hudaning nijatini ⱪobul ⱪilƣan bǝndiliri muxu dunyadiki barliⱪ bozǝk ⱪilixlardin, barliⱪ ziyankǝxlǝrdin azad ⱪilinip ǝrkin bolux waⱪtidur. Rǝzillǝrning jazalinixi bilǝn ular ǝrkin bolidu.

■ 63:4 Yǝx. 61:2

□ 63:5 «Ɵz ⱪǝⱨrim bolsa, Meni ⱪollap Manga qidam bǝrdi» — muxu sɵzlǝrgǝ ⱪariƣanda, insanlarni jazalax Huda ⱨǝm Uning Mǝsiⱨi üqün kɵngligǝ intayin eƣir kelidiƣan tǝs bir ixtur.

■ 63:5 Yǝx. 59:16

□ 63:6 «Ⱪǝⱨrimdǝ ularni mǝst ⱪiliwǝttim» — bundaⱪ «mǝst ⱪilix»ni qüxinix üqün, 51-bab, 17-, 21-22-ayǝtlǝrni yǝnǝ kɵrüng. Hǝlⱪlǝrni mǝst ⱪilidiƣan xarab «Pǝrwǝrdigarning ⱪolidiki ⱪǝⱨrigǝ tolƣan ⱪǝdǝⱨ»tiki «xarab»tur.

□ 63:8 «U ularni: — «Ular Mening hǝlⱪim, aldamqiliⱪ ⱪilmaydiƣan balilar» dǝp, ularning Ⱪutⱪuzƣuqisi boldi» — muxu ayǝtlǝr Huda Israilni Misirdin ⱪutⱪuzup qiⱪarƣan waⱪitni kɵrsitidu. Xu qaƣni Israilning «tuƣuluxi», yǝni «yengi bir hǝlⱪ, yengi bir millǝt» boluxi dǝp ⱨesabliƣili bolidu.

□ 63:9 «Uning (Pǝrwǝrdigarning) yüzidiki Pǝrixtisi» — muxu zat dǝl Tǝwrat-zǝburda kɵp yǝrlǝrdǝ «Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi» dǝp atilidu.

■ 63:9 Ⱪan. 7:7, 8, 9

□ 63:10 «biraⱪ ular asiyliⱪ ⱪilip uning Muⱪǝddǝs Roⱨiƣa azar bǝrdi» — muxu sɵzgǝ ⱪariƣanda «Hudaning Muⱪǝddǝs Roⱨi» qoⱪum Hudaning Ɵzidin (demǝk, Huda’Atidin) ayrim bir xǝhsdur.

■ 63:10 Qɵl. 14:11; Zǝb. 78:56-59; 95:9-11

□ 63:11 «Ɵz padisi bolƣanlar» — Israil hǝlⱪi. «Ɵz ... padiqiliri» — xübⱨisizki, Musa pǝyƣǝmbǝr, akisi Ⱨarun ⱨǝm aqisi Mǝryǝm, xundaⱪla bǝlkim Yǝxua pǝyƣǝmbǝr idi.

■ 63:13 Zǝb. 105:37

■ 63:15 Ⱪan. 26:15

□ 63:16 «gǝrqǝ Ibraⱨim bizni tonumisimu, Yaki Israil gǝrqǝ bizni etirap ⱪilmisimu,...» — Ibraⱨim ⱨǝm Israil (ularning ata-bowiliri) heli burunla alǝmdin kǝtkǝnidi, ǝlwǝttǝ. Muxu sɵzning mǝnisi, nawada atimiz Ibraⱨim yaki Israil (yǝni Yaⱪup) muxu alǝmdǝ tehi turƣan bolsa, bizning naqar ǝⱨwalimizni, ǝhlaⱪsizliⱪimizni, pǝzilǝtsizlikimizni kɵrüpla intayin bizar bolup: «Muxu hǝlⱪ bizning ǝwladimiz bolmisa kerǝk» — dǝp bizlǝrni etirap ⱪilmasliⱪi mumkin, demǝkqi.

□ 63:18 «Düxmǝnlirimiz muⱪǝddǝs jayingni ayaƣ asti ⱪildi» — Yǝxayaning ɵmridǝ Hudaning muⱪǝddǝs ibadǝthanisi tehi mǝwjut idi. Xuning bilǝn pǝyƣǝmbǝr bu bexarǝttǝ ɵzidin keyinki bir dǝwrni kɵzdǝ tutⱪan boluxi kerǝk. Yerusalemdiki xu ibadǝthana miladiyǝdin ilgiriki 586-yili wǝyran ⱪilindi. Bexarǝt muxu wǝⱪǝdin keyinki dǝwrning bolidiƣan ⱨessiyatlirini, arzu-hiyallirini ⱨǝm dualirini kɵrsǝtsǝ kerǝk.

■ 63:18 Zǝb. 74:3-8

□ 64:1-2 «Aⱨ, Sǝn asmanlarni yirtiwetip, yǝrgǝ qüxkǝn bolsang’idi! Taƣlar bolsa yüzüng aldida erip ketǝtti!» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Aⱨ, Sǝn asmanlarni yirtiwetip, yǝrgǝ qüxsǝng iding! Taƣlar bolsa yüzüng aldida erip ketǝtti!».

□ 64:3 «Yüzüngdin taƣlar rastla erip kǝtti!» — Israillar Misirdin qiⱪⱪandin keyin, Huda ularƣa Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ muⱪǝddǝs ⱪanun-pǝrmanlirini bǝrgǝn waⱪtida, Sinay taƣliri xundaⱪla erip kǝtti. Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr bǝlkim muxu ixlarni kɵzdǝ tutidu.

■ 64:4 Zǝb. 31:19,20; 1Kor. 2:9

■ 64:6 Zǝb. 90:5-8

■ 64:9 Zǝb. 79:8

□ 64:11 «...Pak-muⱪǝddǝslik, güzǝl-parlaⱪliⱪ turalƣusi bolƣan ɵyimiz bolsa ot bilǝn kɵyüp kül boldi» — muxu ayǝttiki «ɵyimiz» muⱪǝddǝs ibadǝthana, ǝlwǝttǝ. «Ɵy» degǝn sɵzning ixlitilixi bolsa, Hudaning ǝsli ularning arisida (ibadǝthanisida) turƣanliⱪini tǝkitlǝydu. «Ⱪǝdir-ⱪimmǝtlik nǝrsilirimiz»ning ǝng esili bolsa yǝnila ibadǝthanidiki buyum-jabduⱪlar bolƣanidi. Babilliⱪlarning Yerusalemni, jümlidin muⱪǝddǝs ibadǝthanini wǝyran ⱪilƣanliⱪi bǝlkim muxu bexarǝttin keyinki 100 yil ǝtrapida boldi (miladiyǝdin ilgiriki 586-yili). Muxu ayǝttǝ, pǝyƣǝmbǝr (63:15-19-ayǝtlǝrdiki ǝⱨwalƣa ohxax) ɵzi axu dǝwrdǝ turƣandǝk sɵz ⱪilidu; u axu dǝwrdikilǝrgǝ wǝkil bolup dua ⱪilidu.

□ 65:2 «yaman yolda mangidiƣan...» — ibraniy tilida «yahxi ǝmǝs yolda mangidiƣan...».

□ 65:3 «(Ular)... baƣlarda ⱪurbanliⱪ ⱪilip, ularni hixliⱪ supilar üstidimu kɵydürüp...» — baƣlar pat-pat «Baal» degǝn butⱪa qoⱪunidiƣan jaylar bolup ⱪalatti. Ⱪurbanliⱪni bolsa pǝⱪǝt ibadǝthanidila ⱪilsa bolatti; uningdin baxⱪa «ⱪurbangaⱨ»larni pǝⱪǝt taxlar yaki tupraⱪ ⱪatarliⱪ tǝbiiy materiyallardinla yasiƣili bolatti. «Ularni hixliⱪ supilar üstidimu kɵydürüp...» — yaki «huxbuyni hixliⱪ supilar üstidimu kɵydürüp...».

□ 65:4 «ular ⱪǝbrilǝr arisida olturidu, mǝhpiy jaylardimu tünǝp olturidu» — muxu kixilǝrning mazarlarda, «mǝhpiy jaylar»da olturup tünǝxtiki mǝⱪsiti, xübⱨisizki, «ata-bowilirining roⱨliri»ƣa dua ⱪilip alaⱪilixix, xundaⱪla jin-xǝytanlar bilǝn alaⱪilixix idi. Ɵlüklǝrning roⱨliri bilǝn alaⱪǝ ⱪilixⱪa urunux Tǝwratta ⱪǝt’iy mǝn’i ⱪilinidu.

□ 65:6-7 «silǝrning ⱪǝbiⱨlikliringlarni, xundaⱪla taƣ qoⱪⱪilirida isriⱪ yaⱪⱪan, dɵnglǝr üstidimu Meni ⱨaⱪarǝtligǝn ata-bowiliringlarning ⱪǝbiⱨliklirini birliktǝ ⱪayturimǝn» — taƣlarning qoⱪⱪiliri yaki dɵnglǝr pat-pat butⱪa qoⱪunidiƣan jaylar bolup ⱪalatti. Xuning bilǝn Musa pǝyƣǝmbǝr taƣ yaki dɵnglǝr üstidǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilixnimu mǝn’i ⱪilƣan. Ayǝttǝ kɵrsitilgǝn muxu ⱪilmixliri, xübⱨisizki, butpǝrǝslik idi. «Bǝrⱨǝⱪ, Mǝn ilgiriki ⱪilƣanlirini ɵz ⱪuqaⱪliriƣa ɵlqǝp ⱪayturimǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Bǝrⱨǝⱪ, ularning ⱪilƣanlirini ɵz ⱪuqaⱪliriƣa ⱪayturuwetix Mening birinqi iximdur».

□ 65:8 «Sapaⱪ üzümning «sarⱪindi xirnǝ»si kɵrüngǝndǝ, hǝⱪlǝrning: «Uni qǝyliwetip wǝyran ⱪilmisun, qünki uningda bǝrikǝt turidu» deginidǝk,...» — Ⱪanaanda (Pǝlǝstindǝ) üzümdin «ɵzi qiⱪⱪan» xirnǝ bolsa intayin ǝtiwarlinidu; sǝwǝbi, uningdin ixlinidiƣan xarab intayin mezilik bolidu. Xunga mǝlum bir sap üzümdin muxu «sarⱪindi xarab» qiⱪⱪanliⱪi bayⱪalsa, u baxⱪa üzüm sapaⱪliri bilǝn ⱪoxup qǝyliwetilmǝydu, «xirnǝ qiⱪⱪuqǝ» ayrim ⱪoyulidu. Xuning bilǝn Huda Ɵzigǝ sadiⱪ bolƣan «ⱪaldilar» Israilda bar bolsila, ularni yoⱪatmaydu. Biz yuⱪiriⱪi bablardin bilimizki, muxu «igidar» nǝsil (9-ayǝt) dǝl «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli»ningki, yǝni Mǝsiⱨning nǝslidur.

□ 65:9 «Mǝn Yaⱪuptin bir nǝsilni, Yǝⱨudadinmu taƣlirimƣa bir igidarni qiⱪirimǝn» — demǝk, Huda «ⱪaldisi»din, ɵzigǝ sadiⱪ yengi bir dǝwrni qiⱪiridu, ularni «muⱪǝddǝs zemin»ƣa igǝ ⱪilidu.

□ 65:10 «Xaron bolsa yǝnǝ ⱪoy padiliriƣa ⱪotan, Ahor bolsa kala padiliriƣa ⱪonalƣu bolidu» — Xaron bolsa Pǝlǝstinning ƣǝrb tǝripidǝ, ǝsli intayin munbǝt jay idi. Xu rayon bǝlkim Asuriyǝ (ⱨǝm keyinki Babilliⱪlarning) bulangqliⱪliri tüpǝylidin ⱪaⱪaslixip kǝtkǝn boluxi mumkin. Ahor bolsa xǝrⱪiy tǝrǝptǝ bolup anqǝ munbǝt ǝmǝs idi. Israillar Ahorda Hudaƣa ⱪattiⱪ asiyliⱪ ⱪilƣanidi (Tǝwrattiki «Yǝxua» 7-babni kɵrüng). Biraⱪ ⱨazir u Hudaning lǝnitigǝ uqrimay, munbǝt bolup ketidu. Pǝlǝstindiki bu ikki jay ⱨǝm ariliⱪidiki barliⱪ Pǝlǝstin zeminliri ƣǝrbtin-xǝrⱪⱪiqǝ pütünlǝy ǝsligǝ kǝltürülidu, bǝlki tehimu awat ǝⱨwalƣa kǝltürülidu, demǝkqi.

□ 65:11 «Tǝlǝy» — (ibraniy tilida «Gad» deylidu) Suriyǝdiki bir but. «Tǝⱪdir» — yǝnǝ bir but — ǝsli ibraniy tilida «mǝniy»; buning mǝnisi «tǝⱪdir» «tǝⱪsimat, sanilix» idi.

□ 65:16 «Xuning üqün kimki ɵzigǝ bir bǝhtni tilisǝ, «amin» degüqi Hudaning nami bilǝn axu bǝhtni tilǝydu» — Hudaning Ɵz ⱪulliriƣa bǝrgǝn wǝdilirini (8-14-ayǝttiki) ǝmǝlgǝ axurƣanliⱪini kɵrgǝn hǝⱪlǝr Hudani bolsa «Amin» degüqi Huda (yaki «Amin»ning Igisi Huda»), yǝni mɵmin bǝndilirining dualirini anglaydiƣan Huda, dǝp bilidu. «Amin» degǝn sɵzning toluⱪ mǝnisi toƣruluⱪ «Tǝbirlǝr», xundaⱪla «2Kor.» 1:20nimu kɵrüng. «Kimki ⱪǝsǝm iqmǝkqi bolsa, ǝmdi «Amin» degüqi Hudaning nami bilǝn ⱪǝsǝm iqidu; qünki burunⱪi dǝrd-ǝlǝmlǝr untulƣan bolidu, qünki ularni kɵzümdin yoxurdum» — Hudaning sǝltǝnitidǝ bolƣanlar burunⱪi (bolupmu ɵz gunaⱨliri tüpǝylidin pǝyda bolƣan) dǝrd-ǝlǝmlǝrni esigǝ kǝltürmǝydu; qünki Huda Ɵzi ularning gunaⱨ-sǝwǝnliklirini untuƣan bolidu.

□ 65:19 Ɵzümmu Yerusalemdin xad-huramliⱪta bolimǝn, xundaⱪla Ɵz hǝlⱪimdin huxallinimǝn; uningda nǝ yiƣa awazi, nǝ nalǝ-pǝryadlar ikkinqi anglanmaydu» — «yengi asmanlar, yengi zemin, yengi Yerusalem» toƣruluⱪ azraⱪ tohtitayli. Injildiki «Wǝⱨiy» degǝn ⱪisimƣa asasǝn bilimizki, Mǝsiⱨ muxu dunyada ming yil ⱨɵkümranliⱪ ⱪilidu. Xu ⱨɵkümranliⱪidiki ǝⱨwal Yǝxaya pǝyƣǝmbǝrning bexaritidǝk bolidu. U tehi ahirⱪi «yengi asmanlar, yengi zemin» ǝmǝs; qünki muxu ayǝtlǝrgǝ ⱪariƣanda, ɵlüm degǝn ix (mǝyli adǝmlǝr uzun ɵmürlük bolsimu) tehi mǝwjut; gunaⱨ tehi mǝwjut; ahirⱪi «yengi asmanlar, yengi zemin» mǝnggülük bolidu; ularda ɵlümmu yoⱪ, gunaⱨ yoⱪ. Injildiki «Wǝⱨiy» 21-22-bablarni kɵrüng. Mǝsiⱨ muxu dunyada ming yil ⱨɵkümranliⱪ ⱪilidiƣan «yengi asmanlar, yengi zemin, yengi Yerusalem» bizning mǝnggülük «yengi asmanlar, yengi zemin, yengi Yerusalem»ning ⱪandaⱪ bolidiƣanliⱪini qüxiniximizgǝ zor yardǝm beridu; bu ikkisining ohxax yǝrliri kɵp (mǝsilǝn, ⱪorⱪunq, dǝrd-ǝlǝm yoⱪitilƣanliⱪi); Huda zamanlarning ǝng ahirida ming yilliⱪ «yengi asmanlar, yengi zemin, yengi Yerusalem»ni mǝnggülük «yengi asmanlar, yengi zemin, yengi Yerusalem»ƣa aylanduridu. Mǝsiⱨning ming yilliⱪ sǝltǝniti toƣrisida «Tǝbirlǝr»nimu kɵrüng.

□ 65:20 «Xuningdǝk gunaⱨkar yüz yaxⱪa kirip ɵlgǝn bolsa «Hudaning lǝnitigǝ uqriƣan» dǝp ⱨesablinidu» — adǝmlǝrning kɵpinqisi naⱨayiti qong yaxtila ɵlidiƣan bolƣaqⱪa, «yüz yaxta ɵlgǝn» bolsa, pǝⱪǝtla «naⱨayiti bir yigit» dǝp ⱪarilidu; hǝⱪlǝr uning gunaⱨ ⱪilƣanliⱪini bilip ⱪalsa, uni «xunqǝ yax turupla ɵlgǝn, qoⱪum Hudaning lǝnitigǝ uqriƣan bolsa kerǝk» dǝp ⱪaraydu.

□ 65:22 «Ular yasiƣan ɵylǝrdǝ, baxⱪa birsi turmaydu; tikilgǝn üzümzarlardin, baxⱪa birsi mewǝ elip yemǝydu» — ibraniy tilida «ularning ⱪuruluxlirida baxⱪilar turidiƣan, ularning tikkinidin baxⱪilar yǝydiƣan ⱨalǝt bolmaydu». «dǝrǝhning ɵmri» — ǝlwǝttǝ intayin uzun bolidu; dǝrǝhning ɵzi intayin muⱪim, puhta yaxaydu; sɵzlǝr muxu jǝⱨǝtnimu iqigǝ alsa kerǝk. «...ɵz ⱪoli bilǝn yasiƣanliridin ɵz ɵmridǝ toluⱪ bǝⱨrimǝn bolidu» — ibraniy tilida «ɵz ⱪoli bilǝn yasiƣanliri ɵzi upraydu» — demǝk, pütün ɵmridǝ toluⱪ ixlitidu.

□ 65:23 «Qünki ular Pǝrwǝrdigar bǝht ata ⱪilƣan nǝsildur» — yaki «qünki ular Pǝrwǝrdigar bǝht ata ⱪilƣan (zat)ning nǝslidur». Muxu tǝrjimisi toƣra bolsa «Pǝrwǝrdigar bǝht ata ⱪilƣan (zat)» Mǝsiⱨni kɵrsǝtkǝn bolidu, ǝlwǝttǝ.

□ 65:25 «Yilanning rizⱪi bolsa topa-qangla bolidu» — Erǝn baƣqisida Huda yilanƣa: «Topa-qangni yǝysǝn» degǝn lǝnǝtni qüxürgǝnidi. Biraⱪ ⱨazir uning yegǝnliri pǝⱪǝt topa-qang bolidu; u ⱨeq adǝm yaki baxⱪa ⱨaywanƣa ziyan yǝtküzǝlmǝydu.

■ 65:25 Yǝx. 11:6, 7, 8, 9; Mat. 18:3

□ 66:1 «Zemin bolsa ayaƣlirimƣa tǝhtipǝrimdur» — «tǝhtipǝr» padixaⱨ tǝhtkǝ olturƣanda ayaƣlirini dǝssǝtkǝn kiqik orunduⱪ. «Əmdi Manga ⱪandaⱪ ɵy-imarǝt yasimaⱪqisilǝr? Manga ⱪandaⱪ yǝr aramgaⱨ bolalaydu?» — birinqi ayǝt bǝlkim Hudaning 64-bab, 11-ayǝttiki soalƣa beridiƣan asasiy jawabi. Huda «ibadǝthana»ni anqǝ muⱨim dǝp ⱪarimisimu, insanlar Ɵzigǝ atap salƣan ibadǝthanini qoⱪum kǝmsitidu degili bolmaydu (20- ⱨǝm 2-ayǝtkǝ ⱪariƣanda, kǝlgüsidiki «ming yilliⱪ sǝltǝniti»dǝ bir «muⱪǝddǝs ibadǝthana» bolidu; biraⱪ Hudaning nǝziri (2-ayǝtkǝ asasǝn) ⱨeqⱪandaⱪ ɵy-imarǝttǝ ǝmǝs, bǝlki Ɵzidin ⱪorⱪidiƣan mɵmin bǝndiliridǝ turidu.

■ 66:1 1Pad. 8:27; 2Tar. 6:18; Ros. 7:48,49; 17:24

□ 66:3 «Kala soyƣan kixi adǝmnimu ɵltüridu, ... duasini ǝslitixkǝ huxbuy yaⱪⱪuqi mǝbudⱪimu mǝdⱨiyǝ oⱪuydu; bǝrⱨǝⱪ, ular ɵzi yaⱪturidiƣan yollirini talliƣan, kɵngli yirginqlik nǝrsiliridin hursǝn bolidu» — muxu ayǝttiki kixilǝr kɵrünüxtǝ Hudaƣa ibadǝt ⱪilidu; ular kala-ⱪozini soyup ⱪurbanliⱪ ⱪilidu, «axliⱪ ⱨǝdiyǝ» ⱪilidu, huxbuynimu Hudaƣa atap yaⱪidu; biraⱪ bundaⱪ ⱪilixliri bilǝn tǝng ular ⱪatilliⱪ ⱪilidu, hurapiy ixlarni ⱪilidu (itning boynini sundurux), butlarƣa qoⱪunup ⱨaram ⱪurbanliⱪlarnimu ⱪilidu.

■ 66:4 Pǝnd. 1:24; Yǝx. 65:12; Yǝr. 7:13

■ 66:5 Yǝx. 5:19

□ 66:6 «Anglanglar! — xǝⱨǝrdin kǝlgǝn quⱪan-sürǝnlǝr! Anglanglar! — ibadǝthanidin qiⱪⱪan awazni! Anglanglar! — Pǝrwǝrdigar Ɵz düxmǝnlirigǝ yamanliⱪlirini ⱪayturuwatidu!» — bu bexarǝt Yǝxayaning keyinki dǝwridiki Yerusalem, jümlidin ibadǝthanining wǝyran ⱪilinixini (miladiyǝdin ilgiriki 586-yili) ⱨǝm bǝlkim ahirⱪi zamanlardiki ohxap ketidiƣan bir ixnimu kɵrsitidu.

■ 66:7 Wǝⱨ. 12:1-6

□ 66:8 «Kimning muxundaⱪ ix toƣruluⱪ hǝwiri bardu? ... Zemin bir hǝlⱪni bir kün iqidila tuƣidiƣan ix barmu? Dǝⱪiⱪǝ iqidila bir ǝlning tuƣuluxi mumkinmu? Qünki Zionning ǝmdila tolƣiⱪi tutuxiƣa, u oƣul balilirini tuƣdi!» — muxu 7- ⱨǝm 8-ayǝttǝ eytilƣan ixlar biraⱪla Yerusalemning wǝyran ⱪilinixidin (6-ayǝt) ahirⱪi zamanda «Zion-israil towa ⱪilip yengidin tuƣuluxi» ǝmǝlgǝ axurulup, ularning Hudaning aldida ⱨǝⱪiⱪiy «Ɵz hǝlⱪim» boluxiƣa atlap ɵtidu.

□ 66:11 «uning xan-xǝripining zorluⱪidin kɵnglünglar hursǝn bolidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «uning xǝrǝplik baƣir-kɵksidin kɵnglünglar hursǝn bolidu».

■ 66:12 Yǝx. 49:22; 60:4

□ 66:17 ««Baƣqilar»ƣa kirix üqün pakizlinip,...» — bǝlkim butpǝrǝslik ⱨǝrikǝtlirigǝ ⱪatnixix üqün, muxu «pakizlinix» ixlirini ⱪilidu. «Otturida turƣuqi» — bǝlkim butpǝrǝsliktǝ yetǝkqilik «pir» rolini alƣuqi.

□ 66:18 «Qünki ularning ⱪilƣanliri ⱨǝm oyliƣanliri Mening aldimdidur» — bu ayǝtning birinqi yerimini tǝrjimǝ ⱪilix tǝs. Alimlar pǝⱪǝt uning mǝnisini tǝrjimǝ ⱪilƣinimizdǝk pǝrǝz ⱪilidu.

□ 66:19 «ulardin ⱪeqip ⱪutulƣanlarni ǝllǝrgǝ ǝwǝtimǝn» — «ulardin» degǝnlik: (1) 16-ayǝttǝ eytilƣan jazaliridin («ot ⱨǝm ⱪiliq»tin) yaki (2) «yat ǝllǝr arisidin» degǝn mǝnini bildüridu. «ⱨǝm ulardin ⱪeqip ⱪutulƣanarni ǝllǝrgǝ ǝwǝtimǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «ⱨǝm ⱪeqip ⱨayat ⱪalƣanlardin bǝzilirini (yat) ǝllǝrgǝ ǝwǝtimǝn». «Tarxix»...«Lud»... «Tubal»... — xübⱨisizki, muxu yurtlarning isimliri pütün dunyadiki yurtlarƣa wǝkillik ⱪilidu. «Tarxix» üqün 60-bab, 9-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng; «Lud» bolsa bǝlkim ximaliy Afriⱪida; Tubal bǝlkim ⱨazirdiki Rusiyǝni kɵrsitidu (bǝlkim Rusiyǝning kona paytǝhti «Tobolsk» bilǝn munasiwiti bar). Nemixⱪa «Lud» toƣruluⱪ «oⱪyaqiliⱪta dangⱪi qiⱪⱪan» deyilidu? Pǝrizimizqǝ, Huda ǝwǝtkǝn ǝlqilǝrning hizmitining hǝtǝri bar, dǝp kɵrsǝtmǝkqi.

□ 66:20 «Xular bolsa, Pǝrwǝrdigarƣa atap beƣixliƣan ⱨǝdiyǝ süpitidǝ ⱪerindaxliringlarning ⱨǝmmisini ǝllǝrdin elip kelidu» — bizningqǝ «xular» Hudaning hux hǝwirini ⱪobul ⱪilƣan «yat ǝllǝr»ni kɵrsitidu. Ular huxal bolup, Hudaning xapaitini ⱪayturux üqün, ziyankǝxlikkǝ uqriƣan, tarⱪilip kǝtkǝn Yǝⱨudiylarning ɵz yurti Yerusalemƣa ⱪaytixiƣa yardǝm ⱪiliximiz kerǝk dǝp ⱨǝrhil wasitilǝr bilǝn sǝpǝrdǝ ularƣa yɵlǝnqük bolidu.

□ 66:21 «kaⱨinlar» — «kaⱨinlar»ning hǝlⱪⱪǝ wǝkil bolup ularning ⱪurbanliⱪlirini ibadǝthanidiki ⱪurbangaⱨ üstidǝ kɵydürüx hizmiti bar idi. «Lawiylar» — kaⱨinlarning yardǝmqiliri. Demǝk, muxu «Yǝⱨudiy ǝmǝs»lǝr Israil iqidǝ intayin imtiyazliⱪ orunda wǝ wǝzipidǝ bolidu.

□ 66:22 «yengi asmanlar ⱨǝm yengi zemin» — bu tema toƣruluⱪ 65:17-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng

■ 66:22 Yǝx. 65:17; 2Pet. 3:13; Wǝⱨ. 21:1

□ 66:23 «xabat küni» — «dǝm elix muⱪǝddǝs küni» yǝni xǝnbǝ küni. Yuⱪiriⱪi 56-bab, 2-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng. «Barliⱪ ǝt igiliri Mening aldimƣa ibadǝt ⱪilƣili kelidu» — pütkül insaniyǝt ⱪilƣan muxu ibadǝt iqidǝ, Yerusalemda ɵtküzülgǝn ibadǝt bolsa bǝlkim wǝkil bolƣanlar arⱪiliⱪ ɵtküzülidu. Jǝsǝtlǝrgǝ guwaⱨqi bolƣanlar (24-ayǝt) muxu wǝkillǝr boluxi kerǝk.

Yǝrǝmiya

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

49

50

51

52

Yǝrǝmiya

1

Hudaning Yǝrǝmiyani qaⱪirixi

1 Binyamin ⱪǝbilisi zeminidiki Anatot yezisida turuwatⱪan kaⱨinlardin bolƣan Ⱨilⱪiyaning oƣli Yǝrǝmiyaning sɵzliri tɵwǝndǝ hatirilinidu: —

2 Yǝⱨuda padixaⱨi, Amonning oƣli Yosiyaning künliridǝ, yǝni u tǝhtkǝ olturƣan on üqinqi yilida Yǝrǝmiyaƣa Pǝrwǝrdigarning sɵzi kǝldi; ■ 3 Yǝⱨuda padixaⱨi Yosiyaning oƣli Yǝⱨoakimning künliridǝ ⱨǝmdǝ Yǝⱨuda padixaⱨi Yosiyaning oƣli Zǝdǝkiyaning on birinqi yilining ahiriƣiqǝ, yǝni xu yilning bǝxinqi eyida Yerusalemdikilǝr sürgün ⱪilinƣuqǝ uningƣa Pǝrwǝrdigarning sɵzi yǝnǝ kelip turdi. ■

4 Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip:

5 — Anangning ⱪorsiⱪida seni apiridǝ ⱪilixtin ilgirila Mǝn seni bilǝttim; sǝn baliyatⱪudin qiⱪixtin burun seni Ɵzümgǝ atap, ǝllǝrgǝ pǝyƣǝmbǝr boluxⱪa tiklidim, — deyildi.■

6 Mǝn bolsam: — Apla, Pǝrwǝrdigar! Mǝn gǝp ⱪilixni bilmǝymǝn; qünki mǝn gɵdǝk balidurmǝn, dedim.□  ■

7 Lekin Pǝrwǝrdigar manga: — Ɵzüngni gɵdǝk bala, demǝ; qünki Mǝn seni kimgǝ ǝwǝtsǝm, sǝn xularƣa barisǝn; wǝ Mǝn seni nemǝ dǝ dǝp buyrusam, sǝn xuni dǝysǝn. 8 Ulardin ⱪorⱪma; qünki seni ⱪutⱪuzux üqün Mǝn sǝn bilǝn billidurmǝn, — dedi.■

9 Wǝ Pǝrwǝrdigar ⱪolini sozup aƣzimƣa tǝgküzdi; Pǝrwǝrdigar manga: Mana, Ɵz sɵzlirimni aƣzingƣa ⱪoydum; ■ 10 Ⱪara, muxu küni Mǝn seni yulux, sɵküx, ⱨalak ⱪilix wǝ ɵrüx, ⱪurux wǝ terip ɵstürüx üqün ǝllǝr wǝ padixaⱨliⱪlar üstigǝ tiklidim, — dedi.■

Ikki alamǝt kɵrünüx

11 Wǝ Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip: «Yǝrǝmiya, nemini kɵrüwatisǝn?» — deyildi.

Mǝn: «Badam dǝrihining xehini kɵrüwatimǝn» — dedim.

12 Pǝrwǝrdigar manga: «Kɵrgining yahxi boldi; qünki Mǝn sɵzümning ǝmǝliylixixi üqün sɵzümni kɵzitip turimǝn» — dedi.□

13 Wǝ Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga ikkinqi ⱪetim kelip: «Nemini kɵrüwatisǝn?» — deyildi.

Mǝn: «Poruⱪ-poruⱪ ⱪaynawatⱪan, aƣzi ximal tǝripidin ⱪiysayƣan bir ⱪazanni kɵrdüm» — dedim.

14 Pǝrwǝrdigar manga: — Külpǝt ximal tǝrǝptin kelip bu zeminda turuwatⱪanlarning ⱨǝmmisi üstigǝ bɵsüp kelidu — dedi.■

15 — Qünki mana, Mǝn ximaliy padixaⱨliⱪlarning barliⱪ jǝmǝtlirini qaⱪirimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar; — ular kelidu, padixaⱨlar ⱨǝrbiri ɵz tǝhtini Yerusalem ⱪowuⱪliri aldiƣa selip, ⱨǝmmǝ sepillarƣa wǝ Yǝⱨudaning barliⱪ xǝⱨǝrlirigǝ ⱨujumƣa tǝyyarlinidu; □  ■ 16 xuning bilǝn Mǝn Yǝⱨudadikilǝrning barliⱪ rǝzillikliri üqün ularning üstidin ⱨɵkümlǝrni jakarlaymǝn; qünki ular Mǝndin waz keqip, baxⱪa ilaⱨlarƣa huxbuy yeⱪip, ɵz ⱪolliri yasiƣanliriƣa qoⱪundi.

17 Sǝn ǝmdi belingni baƣlap ornungdin turup, sanga buyruƣanlirimning ⱨǝmmisini ularƣa eyt; ular aldida ⱨoduⱪup kǝtmigin; bolmisa Mǝn seni ular aldida ⱨoduⱪturimǝn. 18 Ⱪara, Mǝn bügün seni Yǝⱨudaning padixaⱨliriƣa, ǝmirlirigǝ, kaⱨinliriƣa ⱨǝm pütkül zemin hǝlⱪigǝ ⱪarxi turƣuqi mustǝⱨkǝm xǝⱨǝr, tɵmür tüwrük wǝ mis sepillardǝk tiklidim. □  ■ 19 Ular sanga ⱪarxi jǝng ⱪilidu, lekin sening üstüngdin ƣǝlibǝ ⱪilalmaydu — Qünki Mǝn seni ⱪutⱪuzux üqün sǝn bilǝn billidurmǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

2

Israilning Pǝrwǝrdigarƣa bolƣan dǝslǝpki muⱨǝbbiti

1 Əmdi Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

2 Berip Yerusalemdikilǝrning ⱪulaⱪliriƣa mundaⱪ jar salƣin: — «Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mǝn sening yax waⱪtingdiki wapadarliⱪingni, yǝni ⱪizning axiⱪiƣa bolƣan muⱨǝbbitidǝk sening qɵl-bayawanda, yǝni terilmiƣan yǝrlǝrdǝ Manga ǝgixip yürgǝnliringni sening üqün ǝslǝymǝn. 3 Xu qaƣda Israil hǝlⱪi Pǝrwǝrdigarƣa pak, alaⱨidǝ atalƣan, ular uning ɵz ⱨosulining tunji mewisi dǝp ⱪaralƣanidi; ularni yǝwalmaⱪqi bolƣanlarning ⱨǝmmisi gunaⱨkar dǝp ⱨesablanƣanidi ⱨǝm ularning baxliriƣa balayi’apǝt qüxkǝnidi, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.□

Ata-bowilar arisida wapasizliⱪning pǝyda bolƣanliⱪi

4 Pǝrwǝrdigarning sɵzini anglanglar, i Yaⱪupning jǝmǝti, Israil jǝmǝtining barliⱪ ailǝ-tawabiatliri: —

5 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Ata-bowiliringlar Mǝndǝ zadi ⱪandaⱪ adalǝtsizliklǝrni bayⱪaptu, ular Mǝndin xunqǝ yiraⱪlixidu? Ular nemixⱪa bimǝnǝ butlarƣa bax urup, ɵzliri bimǝnǝ bolup kǝtti?■

6 Ular ⱨeqⱪaqan: «Bizni Misir zeminidin ⱪutⱪuzup qiⱪirip, bayawandin, yǝni qɵl-dǝxt wǝ tik azgallar bilǝn ⱪaplanƣan jaylardin, ⱪurƣaⱪqiliⱪ wǝ ɵlüm sayisi orap turƣan yǝrlǝrdin, adǝmzat ɵtmǝydiƣan ⱨǝmdǝ insan turmaydiƣan xu bayawandin bizni ɵtküzgǝn Pǝrwǝrdigar ⱪeni?» dǝp sorap ⱪoyuxmaptiƣu? 7 Mǝn silǝrni mewisi ⱨǝm molqiliⱪidin ⱨuzurlinix üqün munbǝt bir zeminƣa elip kǝlgǝnmǝn; silǝr kelip zeminimni bulƣidinglar, Mening mirasimni yirginqlik bir nǝrsigǝ aylandurup ⱪoydunglar.□

8 Kaⱨinlar: «Pǝrwǝrdigar ⱪeni?» dǝp ⱨeq sorap ⱪoymidi; Tǝwrat-ⱪanun ijraqiliri meni ⱨeq tonumidi; hǝlⱪ padiqiliri manga asiyliⱪ ⱪildi; pǝyƣǝmbǝrlǝr bolsa Baalning namida bexarǝt bǝrdi, ularning ⱨǝmmisi ⱨeq paydisiz bimǝnǝ nǝrsilǝrgǝ ǝgixip kǝtti.□  ■ 9 Xunga silǝr bilǝn dǝwalaxmaⱪqimǝn, baliliringlar ⱨǝm baliliringlarning baliliri bilǝn dǝwaliximǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar; 10  — silǝr Siprustiki dengiz boyliriƣa ɵtüp beⱪinglar, Kedarƣa tǝkxürüxkǝ adǝm ǝwǝtip beⱪinglar — muxundaⱪ bir ix zadi bolup baⱪⱪanmu-yoⱪ dǝp kɵrüp beⱪinglar — □ 11 Ⱪaysi bir ǝl ɵz ilaⱨlirini (ular ⱨeq ilaⱨ ǝmǝs, ǝlwǝttǝ) ɵzgǝrtkǝnmu? Lekin Mening hǝlⱪim ɵzlirining xan-xǝripi Bolƣuqisini bolsa paydisiz-bimǝnǝ bir nǝrsigǝ almaxturƣan.■

12 Buningƣa ǝjǝblininglar, i asmanlar; ⱨang-tang bolunglar! Sarasimigǝ qüxünglar! Qɵqünglar! — dǝydu Pǝrwǝrdigar, ■ 13 — qünki Mening hǝlⱪim ikki rǝzil ixni ⱪildi; ular ⱨayatliⱪ su mǝnbǝsi bolƣan Mǝndin waz kǝqti; andin ɵzliri üqün su azgallirini, yǝni su turmaydiƣan yeriⱪ su azgallirini yonup qiⱪti.■

Israil Hudaƣa ǝmǝs, yat ilaⱨlarƣa wǝ yat ǝllǝrgǝ tayinidu

14 Israil ǝsli ⱪulmidi? U hojayinning ɵyidǝ tuƣulƣan ⱪulmidi? Nemixⱪa ǝmdi u oljiƣa aylinip ⱪaldi? 15 Yax xirlar uni olja ⱪilip ⱨɵrkiridi; ular awazini ⱪoyuwǝtti; ular Israil zeminini wǝyranǝ ⱪildi; xǝⱨǝrliri kɵydürüldi, adǝmzatsiz ⱪaldi. □  ■ 16 Uning üstigǝ ⱨǝtta Nof wǝ Taⱨpanǝs xǝⱨiridikilǝrmu qoⱪⱪangni yeriwǝtti.□

17 Bu ixlarni ɵzüng kǝltürüp qiⱪarƣan ǝmǝsmu? — Qünki sanga yol baxlawatⱪinida Pǝrwǝrdigar Hudayingdin waz kǝqkǝniding.

18 Əmdi bügünki kündǝ yǝnǝ Xiⱨor dǝryasining süyini iqix üqün Misirning yolini basⱪining nemisi? Əfrat dǝryasining süyini iqix üqün Asuriyǝning yolini basⱪining nemisi? □  ■

19 Ɵz rǝzilliking ɵzünggǝ sawaⱪ elip kelidu, ɵzüngning yenimdin qǝtnǝp kǝtkining ɵzünggǝ tǝnbiⱨ bolidu; ǝmdi sening Pǝrwǝrdigar Hudayingdin waz kǝqkining wǝ Mening ⱪorⱪunqumning sǝndǝ bolmasliⱪining intayin rǝzil ⱨǝmdǝ zǝrdapⱪa tolƣan ix ikǝnlikini bilip ⱪoy, — dǝydu Rǝb, samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar.■

20 Qünki sǝn ⱪǝdimdinla Mǝn sanga salƣan boyunturuⱪni buzup, uning rixtini üzüp taxliwǝtkǝnsǝn; sǝn: «Ⱪulluⱪungda bolmaymǝn!» deding. Qünki barliⱪ dɵng-egizliktǝ wǝ barliⱪ yexil dǝrǝh astida sǝn paⱨixǝ ayaldǝk kerilip yatⱪansǝn.□

21 Lekin Mǝn bolsam seni ǝsli esil sortluⱪ üzüm telidin, sǝrhil uruⱪtin tikkǝnidim; sǝn Manga nisbǝtǝn ⱪandaⱪmu yat wǝ yawa bir sesiⱪ üzüm teliƣa aylinip ⱪalding? □  ■ 22 Qünki sǝn xulta bilǝn yuyunsangmu, kɵp aⱪartⱪuq sopun ixlǝtsǝngmu sening ⱪǝbiⱨliking Mening aldimda tehi daƣ bolup turidu, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.■

23 Sǝn ⱪandaⱪmu: «Mǝn ⱨeq bulƣanƣan ǝmǝsmǝn, mǝn «Baallar»ƣa ⱨeq ǝgǝxmidim!» deyǝlǝysǝn? Jilƣida mangƣan yolungni kɵrüp baⱪ, ⱪilmixliringni iⱪrar ⱪil — sǝn ɵz yollirida uyan-buyan ⱪatrap yüridiƣan qaⱪⱪaⱪ ⱨinggandursǝn! □ 24 Sǝn qɵl-bayawanƣa adǝtlǝngǝn, ⱨǝwisi ⱪozƣalƣanda xamalni purap yüridiƣan bir yawayi mada exǝksǝn! Küyligǝndǝ kim uni tosalisun? Uni izdigǝn ⱨanggilar ɵzlirini ⱨeq upratmaydu; xu waⱪitlarda uni izdǝp tapmaⱪ asandur. □ 25  I Israil, bikar yügürüp, putungni ayaƣsiz, gelingni ussuluⱪsiz ⱪilip ⱪoyma! Lekin sǝn buningƣa: «Yaⱪ! Ham hiyal ⱪilma! Qünki mǝn bu yat ilaⱨlarni yahxi kɵrüp ⱪaldim, ularning kǝynidin mangimǝn!» — deding.□

26 Oƣri tutulup ⱪelip hijalǝtkǝ ⱪalƣandǝk, Israil jǝmǝtimu hijalǝtkǝ ⱪalidu — yǝni ɵzliri wǝ ularning padixaⱨliri, kaⱨinliri wǝ pǝyƣǝmbǝrliri — 27 ular yaƣaq kɵtikigǝ: «Atam!» wǝ taxⱪa: «Sǝn meni tuƣdurdung!» dǝydu; qünki ular yüzini Manga ⱪaratmay, ǝksiqǝ Manga arⱪisini ⱪildi; lekin külpǝt bexiƣa qüxkǝndǝ ular: «Ornungdin turup, bizni ⱪutⱪuzƣaysǝn!» dǝydu. 28 Əmdi ɵzünggǝ yasiƣan ilaⱨliring ⱪeni!? Külpǝt bexingƣa qüxkǝndǝ seni ⱪutⱪuzalaydiƣan bolsa, ular ornidin tursun! — Qünki xǝⱨǝrliring ⱪanqǝ kɵp bolsa butliringmu xunqǝ kɵptur, i Yǝⱨuda!■

29 Nemixⱪa silǝr Mǝn bilǝn dǝwaƣa qüxmǝkqisilǝr? Silǝr ⱨǝmminglar Manga asiyliⱪ ⱪilƣansilǝr, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

30 Baliliringni bikardin bikar urup ⱪoydum; ular ⱨeq tǝrbiyini ⱪobul ⱪilmidi. Ɵz ⱪiliqing yirtⱪuq xirdǝk pǝyƣǝmbǝrliringni yǝwǝtti.■

31 I bu dǝwr kixiliri! Pǝrwǝrdigarning sɵzigǝ kɵngül ⱪoyunglar! Mǝn Israilƣa qɵl-bayawan yaki ⱪapⱪarangƣuluⱪ basⱪan zemin bolup baⱪⱪanmu? Mening hǝlⱪim nemixⱪa: «Nǝgila barsaⱪ ɵz ǝrkimiz; ǝmdi yeningƣa yǝnǝ kǝlmǝymiz!» — dǝydu?■

32 Ⱪiz zibu-zinnǝtlirini untuyalamdu? Toy ⱪilidiƣan ⱪiz toy kiyimlirini untuyalamdu? Lekin ɵz hǝlⱪim san-sanaⱪsiz künliridǝ Meni untudi.■

33 Sǝn ixⱪ izdǝp baridiƣan yollarƣa xunqǝ maⱨir bolup kǝtting! Bǝrⱨǝⱪ, ⱨǝtta ǝng buzuⱪ ayallarƣa yolliringni kɵrsǝtting. 34 Uning üstigǝ tonungning pǝxliridǝ gunaⱨsiz namratlarning ⱪeni bar! Sǝn ularni temingni texip oƣriliⱪⱪa kirgini üqün ɵltürdingmu?! Ixlarning ⱨǝmmisi xundaⱪ tursimu, □ 35 sǝn tehi: «Mǝndǝ gunaⱨ yoⱪ; Rǝb mǝndin rǝnjiwǝrmǝydu!» dǝysǝn. Bilip ⱪoy! Mǝn üstüngdin ⱨɵküm qiⱪirimǝn, qünki sǝn: «Mǝn gunaⱨ sadir ⱪilmidim!» — dǝwerisǝn.

36 Sǝn nemixⱪa bunqiwala uyan-buyan ⱪatrap ala kɵngüllük ⱪilisǝn? Sǝn Asuriyǝ tǝripidin yǝrgǝ ⱪaritilƣandǝk Misir tǝripidinmu yǝrgǝ ⱪaritilisǝn. □ 37 Bǝrⱨǝⱪ, sǝn Misirdin ⱪolliringni bexingƣa alƣan peti qiⱪisǝn; qünki Pǝrwǝrdigar sǝn yɵlǝnqük ⱪilƣanlarni qǝtkǝ ⱪaⱪti; sǝn ulardin ⱨeq payda kɵrmǝysǝn.□

3

Wapasizliⱪ üstigǝ wapasizliⱪ

1 Xundaⱪ deyiliduki, birsi ayalini ⱪoyuwǝtsǝ, ayal uningdin ajraxsa wǝ keyin u baxⱪa ǝrgǝ yatliⱪ bolƣan bolsa, birinqi eri uning bilǝn ⱪayta yarixiwalsa bolamdu? Bundaⱪ ix bu zeminni mutlǝⱪ bulƣimamdu? Lekin sǝn xunqǝ kɵp axniliring bilǝn buzuⱪluⱪ ⱪilip turup yǝnǝ yenimƣa ⱪaytay dǝwatamsǝn tehi?□
  ■

2 Bexingni kɵtürüp yuⱪiriƣa ⱪarap baⱪ; —

Sǝn zadi nǝdǝ yat ilaⱨlar bilǝn buzuⱪluⱪ ɵtküzmigǝnsǝn?!

— Sǝn qɵl-bayawanda kütüp olturƣan ǝrǝbdǝk ularni yollar boyi kütüp olturƣansǝn; zeminni buzuⱪluⱪliring wǝ rǝzilliking bilǝn bulƣiƣansǝn. □ 3 Xuning üqün ⱪattiⱪ yamƣurlar tutup ⱪelinip sanga berilmidi ⱨǝmdǝ «keyinki yamƣurlar» yaƣmidi. Lekin sǝndǝ tehi paⱨixǝ ayalning ⱪelin yüzi bar, iza tartixni ⱨeq bilgüng yoⱪtur. □ 4 Ⱨǝtta sǝn bayatin Manga: «I Atam, yaxliⱪimdin baxlap manga yetǝkqi ⱨǝmraⱨ bolup kǝlding!» — dǝysǝn, wǝ: —

5 «U ⱨǝrdaim ƣǝzipini saⱪlamdu? U ƣǝzipini ahirƣiqǝ tutamdu?» — dǝysǝn. Mana, sǝn xundaⱪ degining bilǝn, lekin sǝn ⱪolungdin kelixiqǝ rǝzillik ⱪilƣansǝn.

6 Yosiya padixaⱨning künliridǝ Pǝrwǝrdigar manga: «Wapasiz Israilning nemǝ ⱪilƣanliⱪini kɵrdüngmu? U barliⱪ egiz taƣⱪa qiⱪip ⱨǝm barliⱪ yexil dǝrǝh astiƣa kirip xu yǝrlǝrdǝ paⱨixidǝk buzuⱪluⱪ ⱪilƣan» — dedi.□  ■

7 — «Mǝn: U bularning ⱨǝmmisini ⱪilƣandin keyin, qoⱪum yenimƣa ⱪaytip kelidu, — dedim; lekin u ⱪaytip kǝlmidi. Uning asiy singlisi, yǝni Yǝⱨuda buni kɵrdi; 8 lekin wapasiz Israilning barliⱪ zina ⱪilƣanliri tüpǝylidin uningƣa talaⱪ hetini berip uni ⱪoyuwǝtkinimni kɵrüp, asiy singlisi Yǝⱨuda ⱪorⱪmidi, bǝlki ɵzimu berip paⱨixilik ⱪildi. □ 9 Xundaⱪ boldiki, ɵz buzuⱪqiliⱪini xunqǝ kiqik ix dǝp ⱪariƣaqⱪa, u ⱨǝtta yaƣaq wǝ tax bilǝn zina ⱪilip zeminni bulƣiwǝtti. 10 Bularning ⱨǝmmisigǝ ⱪarimay Israilning asiy singlisi Yǝⱨuda tehi pütün kɵngli bilǝn ǝmǝs, pǝⱪǝt sahtiliⱪ bilǝn yenimƣa ⱪaytip kǝlgǝndǝk boluwaldi, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

11 Pǝrwǝrdigar manga mundaⱪ dedi: — «Wapasiz Israil ɵzini asiy Yǝⱨudadin ⱨǝⱪⱪaniy kɵrsǝtti. 12 Barƣin, ximalƣa ⱪarap bu sɵzlǝrni jakarlap mundaⱪ degin: —

«Ⱪaytip kǝl, i yoldin qiⱪⱪuqi Israil, — dǝydu Pǝrwǝrdigar — wǝ Mǝn sanga ⱪapiⱪimni ⱪayta türmǝymǝn; qünki Mǝn rǝⱨimdil, — dǝydu Pǝrwǝrdigar — Mǝn ƣǝzipimni mǝnggügǝ saⱪlap turmaymǝn. □  ■ 13 Pǝⱪǝt sening ⱪǝbiⱨlikingni, — Pǝrwǝrdigar Hudayingƣa asiyliⱪ ⱪilƣanliⱪingni, uyan-buyan ⱪatrap yürüp ɵzüngni ⱨǝrbir yexil dǝrǝh astida yat ilaⱨlarƣa beƣixliƣanliⱪingni, xuningdǝk awazimƣa ⱨeq ⱪulaⱪ salmiƣanliⱪingni iⱪrar ⱪilsangla Mǝndin rǝⱨim-xǝpⱪǝt kɵrisǝn — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

14 Ⱪaytip kelinglar, i yoldin qiⱪⱪuqi balilar, — dǝydu Pǝrwǝrdigar — qünki Mǝn silǝrni ⱨǝⱪiⱪiy sɵygüqidurmǝn; silǝr xundaⱪ ⱪilsanglarla Mǝn silǝrdin talliƣanlarni, yǝni ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrdin birdin, ⱨǝrⱪaysi jǝmǝttin ikkidin puⱪrani Zionƣa ⱪayturup kelimǝn. □ 15 Mǝn silǝrgǝ kɵnglümdikidǝk hǝlⱪ padiqilirini tǝⱪsim ⱪilimǝn; ular silǝrni danaliⱪ-bilim, ǝⱪil-parasǝt bilǝn beⱪip ozuⱪlanduridu.■

16 Xundaⱪ boliduki, xu künlǝrdǝ silǝr zeminda kɵpiyip, kɵp pǝrzǝntlik bolƣininglarda, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — silǝr: «Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdǝ sanduⱪi!» dǝp yǝnǝ tilƣa almaysilǝr; u ⱨeq esinglarƣa kǝlmǝydu, uni ⱨeq ǝslimǝysilǝr wǝ uni ⱨeq seƣinimaysilǝr; silǝr baxⱪa bir sanduⱪmu yasimaysilǝr. □ 17 Xu tapta ular Yerusalemni «Pǝrwǝrdigarning tǝhti» dǝp ataydu; barliⱪ ǝllǝr uningƣa yiƣilidu, — yǝni Pǝrwǝrdigarning namiƣa, Yerusalemƣa yiƣilidu; ular ⱪǝlbidiki rǝzil jaⱨilliⱪiƣa ⱪaytidin ⱨeq ǝgixip mangmaydu. 18 Xu künlǝrdǝ Yǝⱨuda jǝmǝti Israil jǝmǝti bilǝn birliktǝ mangidu; ular ximal zeminidin billǝ qiⱪip Mǝn ata-bowiliriƣa miras boluxⱪa tǝⱪdim ⱪilƣan zeminƣa kelidu.

19 Mǝn: «Mǝn seni balilirim ⱪatiriƣa ⱪoyup, sanga güzǝl zeminni, yǝni kɵpligǝn ǝllǝrning zeminliri arisidiki ǝng kɵrkǝm jayni miras ⱪilip ata ⱪilixni xunqilik halayttim!» — dedim, wǝ: «Sǝn Meni «mening atam» dǝysǝn, wǝ Mǝndin yüz ɵrümǝysǝn!» — dedim.□

20 Lekin bǝrⱨǝⱪ, asiyliⱪ ⱪilƣan ayal ɵz jɵrisidin ayrilƣandǝk, silǝr Manga asiyliⱪ ⱪilƣansilǝr, i Israil jǝmǝti, — dǝydu Pǝrwǝrdigar. 21 Yuⱪiri jaylardin bir awaz anglinidu! U bolsa Israil jǝmǝtidikilǝrning yiƣa-pǝryadliri; qünki ular ɵz yolini burmiliƣan, Pǝrwǝrdigar Hudasini untuƣan.

22 — Ⱪaytip kelinglar, ǝy yoldin qiⱪⱪuqi balilar; Mǝn silǝrning yoldin qiⱪip ketixinglarƣa xipa bolimǝn.

— «Mana, biz yeningƣa barimiz; qünki Sǝn Pǝrwǝrdigar Hudayimizdursǝn» — dǝnglar!

23 — Bǝrⱨǝⱪ, egizliklǝrdǝ ⱨǝm taƣlarda anglitilƣan butpǝrǝslikning ⱪiyⱪas-sürǝnliri biⱨudǝ ixtur! Bǝrⱨǝⱪ, Israilning ⱪutⱪuzux-nijati Pǝrwǝrdigar Hudayimizdinladur. □  ■ 24 Lekin yaxliⱪimizdin tartipla, ata-bowilirimizning ǝjrini, yǝni ularning kala-ⱪoy padilirini, ⱪiz-oƣullirini axu uyat-nomus yǝp kǝtkǝn; □ 25 Nǝtijidǝ biz uyat-hijilliⱪ iqidǝ yattuⱪ, ⱪalaymiⱪanqiliⱪ wǝ alaⱪzadilik bizni ⱪapliwaldi; qünki yaxliⱪimizdin tartip bügünki küngǝ ⱪǝdǝr biz wǝ ata-bowilirimiz ⱨǝmmimiz Pǝrwǝrdigar Hudayimiz aldida gunaⱨ sadir ⱪilip kǝlduⱪ, Pǝrwǝrdigar Hudayimizning awaziƣa ⱨeq ⱪulaⱪ salmiduⱪ. □

4

1 — «Bu yollirimdin burulay!» desǝng, i Israil — dǝydu Pǝrwǝrdigar — Əmdi Mening yenimƣa burulup ⱪaytip kǝl! Əgǝr bu yirginqlikliringni kɵzümdin neri ⱪilsang, wǝ xundaⱪla yoldin yǝnǝ tenǝp kǝtmisǝng, □
2 — ǝgǝr sǝn: «Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn!» dǝp ⱪǝsǝm iqkiningdǝ, u ⱪǝsǝm ⱨǝⱪiⱪǝt, adalǝt wǝ ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn bolsa, undaⱪta yat ǝllǝrmu Uning namida ɵzlirigǝ bǝht tilixidu wǝ Uni ɵzining pǝhir-xɵⱨriti ⱪilidu.■

3 Qünki Pǝrwǝrdigar Yǝⱨudadikilǝr wǝ Yerusalemdikilǝrgǝ mundaⱪ dǝydu: — «Boz yeringlarni qepip aƣdurunglar; tikǝnlik arisiƣa uruⱪ qaqmanglar! □  ■ 4 Ɵzliringlarni Pǝrwǝrdigarning yolida sünnǝt ⱪilinglar; ⱪǝlbinglarni sünnǝt ⱪilinglar, i Yǝⱨudadikilǝr wǝ Yerusalemda turuwatⱪanlar! — Bolmisa, Mening ⱪǝⱨrim partlap ot bolup silǝrni kɵydüriwetidu; ⱪilmixliringlarning rǝzilliki tüpǝylidin uni ɵqürǝlǝydiƣan ⱨeqkim qiⱪmaydu.□  ■

5 — Yǝⱨudada muxularni elan ⱪilip, Yerusalemda: — «Zemin-zeminda kanay qelinglar!» — dǝp jakarlanglar;

«Yiƣilinglar! Mustǝⱨkǝm xǝⱨǝrlǝrgǝ ⱪeqip kirǝyli!» — dǝp nida ⱪilinglar!□

6 Zionni kɵrsitidiƣan bir tuƣni tiklǝnglar; dǝrⱨal ⱪeqinglar, keqikip ⱪalmanglar! Qünki Mǝn külpǝt, yǝni zor bir ⱨalakǝtni ximaldin elip kelimǝn. 7 Xir ɵz qatⱪalliⱪidin qiⱪti, «ǝllǝrni yoⱪatⱪuqi» yolƣa qiⱪti; u ɵz jayidin qiⱪip zeminingni wǝyran ⱪilixⱪa kelidu; xǝⱨǝrliring wǝyran ⱪilinip, adǝmzatsiz bolidu. ■ 8 Bu sǝwǝbtin ɵzliringlarƣa bɵz kiyim oranglar, dad-pǝryad kɵtürüp nalǝ ⱪilinglar! Qünki Pǝrwǝrdigarning ⱪattiⱪ ƣǝzipi bizdin yanmidi!■

9 Xu küni xundaⱪ boliduki, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — padixaⱨning yüriki, ǝmirlǝrning yürikimu su bolup ketidu, kaⱨinlar alaⱪzadǝ bolup, pǝyƣǝmbǝrlǝr tǝǝjjüplinidu.

10 — Andin mǝn: — Aⱨ, Rǝb Pǝrwǝrdigar! Bǝrⱨǝⱪ Sǝn bu hǝlⱪni, jümlidin Yerusalemni: «Silǝr aman-tinq bolisilǝr» dǝp aldiding; ǝmǝliyǝttǝ bolsa ⱪiliq janƣa yetip kǝldi, dedim.□

11 — Xu qaƣda bu hǝlⱪⱪǝ wǝ Yerusalemƣa mundaⱪ deyilidu: «Qɵl-bayawandiki egizliklǝrdin qiⱪⱪan issiⱪ bir xamal hǝlⱪimning ⱪizining yoliƣa ⱪarap qüxidu; lekin u haman soruxⱪa yaki dan ayrixⱪa muwapiⱪ kǝlmǝydu! □ 12 — Buningdin ǝxǝddiy bir xamal Mǝndin qiⱪidu; mana, Mǝn ⱨazir ularƣa jaza ⱨɵkümlirini jakarlaymǝn. 13 Mana, u top bulutlardǝk kelidu, uning jǝng ⱨarwiliri ⱪara ⱪuyundǝktur, uning atliri bürkütlǝrdin tezdur!

— «Ⱨalimizƣa way! Qünki biz nabut bolduⱪ!»□

14 — «I Yerusalem, ɵz ⱪutuluxung üqün ⱪǝlbingni rǝzilliktin yuyuwǝt; ⱪaqanƣiqǝ kɵnglünggǝ biⱨudǝ oy-hiyallarni püküp turisǝn? ■ 15 Qünki Dan diyaridin, Əfraimdiki egizliklǝrdinmu azab-külpǝtni elan ⱪilidiƣan bir awaz anglitilidu: — 16 Ular: Əllǝrgǝ elan ⱪilinglar, Yerusalemƣimu anglitinglar: — Mana, ⱪorxawƣa alƣuqilar yiraⱪ yurttin keliwatidu! Ular Yǝⱨuda xǝⱨǝrlirigǝ ⱪarxi jǝng quⱪanlirini kɵtürüxkǝ tǝyyar! — dǝydu. 17 Etizliⱪni mudapiǝ ⱪiliwatⱪanlardǝk, ular Yerusalemni ⱪorxiwalidu; qünki u Manga asiyliⱪ ⱪilƣan, — dǝydu Pǝrwǝrdigar. 18 Sening yolung wǝ ⱪilmixliring muxularni ɵz bexingƣa qüxürdi; bu rǝzillikingning aⱪiwitidur; bǝrⱨǝⱪ, u azabliⱪtur, yürikinggimu sanjiydu!».

19 — Mǝn: «Aⱨ, iq-baƣrim! Iq-baƣrim! Tolƣaⱪⱪa qüxtüm! Aⱨ, kɵnglüm azablandi! Yürikim düpüldǝwatidu, süküt ⱪilip turalmaymǝn; qünki mǝn kanayning awazini anglaymǝn; jǝng quⱪanliri jenimƣa sanjidi.■

20 Apǝt üstigǝ apǝt qüxti! Pütkül zemin wǝyran boldi; qedirlirim dǝⱪiⱪidǝ bǝrbat ⱪilindi, pǝrdilirim ⱨayt-ⱨuytning iqidǝ yirtip taxlandi! □ 21 Ⱪaqanƣiqǝ tuƣⱪa ⱪarap turuxum, jǝng awazlirini anglixim kerǝk?» — dedim.

22 — «Qünki Mening hǝlⱪim nadandur; ular Meni ⱨeq tonumiƣan; ular ǝⱪli yoⱪ balilar, ular ⱨeq yorutulmiƣan; rǝzillikkǝ nisbǝtǝn ular danadur, ǝmma yahxiliⱪⱪa nisbǝtǝn ular bilimsizdur».

23 — «Mǝn yǝr yüzigǝ ⱪaridim; mana, u xǝkilsiz wǝ ⱪup-ⱪuruⱪ boldi; asmanlarƣimu ⱪaridim, u nursiz ⱪaldi; □ 24 taƣlarƣa ⱪaridim, mana, ular zilziligǝ kǝldi, barliⱪ dɵnglǝr ǝxǝddiy silkinip kǝtti. 25 Ⱪarap turuwǝrdim, wǝ mana, insan yoⱪ idi, asmandiki barliⱪ uqar-ⱪanatlarmu ɵzlirini daldiƣa aldi. 26 Mǝn ⱪaridim, mana, baƣ-etizlar qɵl-bayawanƣa aylandi, barliⱪ xǝⱨǝrlǝr Pǝrwǝrdigar aldida, yǝni uning ⱪattiⱪ ƣǝzipi aldida wǝyran boldi. 27 Qünki Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Pütkül zemin wǝyran bolidu; ǝmma Mǝn uni pütünlǝy yoⱪatmaymǝn. ■ 28 Buning tüpǝylidin pütkül yǝr yüzi matǝm tutidu, yuⱪirida asman ⱪariliⱪ bilǝn ⱪaplinidu; qünki Mǝn xundaⱪ sɵz ⱪildim, Mǝn xundaⱪ niyǝtkǝ kǝlgǝnmǝn; Mǝn uningdin ɵkünmǝymǝn, uningdin ⱨeq yanmaymǝn; 29 atliⱪlar wǝ oⱪyaliⱪlarning xawⱪun-sürǝni bilǝn ⱨǝrbir xǝⱨǝrdikilǝr ⱪeqip ketidu; ular qatⱪalliⱪlarƣa kirip mɵküwalidu, taxlar üstigǝ qiⱪiwalidu; barliⱪ xǝⱨǝrlǝr taxlinip adǝmzatsiz ⱪalidu.

30 — Sǝn, i ⱨalak bolƣuqi, nemǝ ⱪilmaⱪqisǝn? Gǝrqǝ sǝn pǝrǝng kiyimlǝrni kiygǝn bolsangmu, altun zibu-zinnǝtlǝrni taⱪiƣan bolsangmu, kɵz-ⱪaxliringni osma bilǝn pǝrdazliƣan bolsangmu, ɵzüngni yasiƣining bikardur; sening axiⱪliring seni kǝmsitidu; ular jeningni izdǝwatidu. □ 31 Qünki mǝn tolƣaⱪⱪa qüxkǝn ayalningkidǝk bir awazni, tunji balini tuƣⱪandikidǝk azabda bolƣan Zion ⱪizining awazini anglawatimǝn; u ⱪollirini sozup: «Ⱨalimƣa way! Bu ⱪatillar tüpǝylidin ⱨalimdin kǝttim!» dǝp ⱨasirimaⱪta.□

5

Yerusalem jazaƣa layiⱪ

1  Pǝrwǝrdigar: — Yerusalemning rǝstǝ-koqilirida uyan-buyan aylinip yügürünglar, obdan kɵrüp biliwelinglar; mǝydanliridin izdǝp kɵrünglar; adalǝt bilǝn ix kɵridiƣan, wǝdisidǝ turuxⱪa intilidiƣan birla adǝmni tapsanglar, xunda mǝn bu xǝⱨǝrni kǝqürimǝn!

2 Gǝrqǝ ular: «Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn!» dǝp ⱪǝsǝm iqkǝn bolsimu, ular yalƣandin sɵzlǝydu, dedi.□

Yǝrǝmiya sɵz ⱪilidu

3 — I Pǝrwǝrdigar, kɵzüng adalǝt-bitǝrǝplikni izdǝp yüridu ǝmǝsmu? Sǝn bularni urdung, lekin ular azablanmaydu; Sǝn ularni nabut ⱪilip tügǝxtürdüng, lekin ular tǝrbiyǝ ⱪobul ⱪilixni rǝt ⱪilip kǝldi; ular yüzlirini taxtin ⱪattiⱪ ⱪildi, ular yolidin yenixni rǝt ⱪilidu» ■ 4 — mǝn: «Xübⱨisizki, bundaⱪ ⱪilƣanlar pǝⱪǝt namratlar, ular nadanlar; qünki ular Pǝrwǝrdigarning yolini, Hudasining ⱨɵküm-kɵrsǝtmilirini bilmǝydu» — dedim. 5 — «Mǝn mɵtiwǝrlǝrning yeniƣa berip ularƣa sɵzlǝymǝn; qünki ular Pǝrwǝrdigarning yolini, Hudasining ⱨɵküm-kɵrsǝtmilirini bilidu». Biraⱪ ularmu boyunturuⱪni üzül-kesil buzup, rixtilirini üzüp taxliƣan.

Pǝrwǝrdigar jawab beridu

6 — Xunga ormandin qiⱪⱪan bir xir ularni ɵltüridu, bayawandin qiⱪⱪan bir bɵrǝ ularni wǝyran ⱪilidu; yilpiz xǝⱨǝrlǝrgǝ ⱪarap paylaydu; xǝⱨǝrlǝrdin qiⱪⱪan ⱨǝrbiri titma-titma ⱪilinidu; qünki ularning asiyliⱪliri kɵpiyip, wapasizliⱪliri awuydu.□  ■ 7 Mǝn zadi nemigǝ asasǝn seni kǝqürimǝn? Sening baliliring Mǝndin waz keqip, Huda ǝmǝslǝrgǝ ⱪǝsǝm iqmǝktǝ; Mǝn ⱨǝmmǝ ⱨajǝtliridin qiⱪⱪan bolsammu, lekin ular zinahorluⱪ ⱪilip, paⱨixilǝrning ɵyigǝ top-top bolup mengiwatidu. □ 8 Ular sǝmrigǝn ixⱪwaz ayƣirlar, ular ⱨǝrbiri ɵz yeⱪinining ayaliƣa ⱨǝwǝs ⱪilip kixnǝwatidu.■

9 Bu ixlar tüpǝylidin ularni jazalimay ⱪoyamdim? — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — Mening jenim muxundaⱪ bir ǝldin ⱪisas almay ⱪoyamdu?■

10 Uning üzüm qünǝkliridin ɵtüp, tallirini wǝyran ⱪilinglar; lekin ularni pütünlǝy nabut ⱪilmanglar; xahlirini ⱪirip taxlanglar, qünki ular Pǝrwǝrdigarƣa tǝwǝ ǝmǝstur; □  ■

11 qünki Israil jǝmǝti wǝ Yǝⱨuda jǝmǝti Manga mutlǝⱪ wapasizliⱪ ⱪildi, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.■

12 Ular: «U ⱨeqnemǝ ⱪilmaydu! Bizgǝ ⱨeq apǝt qüxmǝydu; nǝ ⱪiliq nǝ ⱪǝⱨǝtqilikni kɵrmǝymiz!» — dǝp Pǝrwǝrdigardin tenip kǝtti. 13 Pǝyƣǝmbǝrlǝr bolsa pǝⱪǝt bir xamaldin ibarǝt bolidu, halas; Pǝrwǝrdigarning sɵz-kalami ularda yoⱪtur; ularning sɵzliri ɵz bexiƣa yansun!□

14 Xunga Pǝrwǝrdigar, samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Huda manga mundaⱪ dǝydu: — Bu hǝlⱪ muxu sɵzni ⱪilƣini üqün, mana, Mǝn aƣzingƣa salƣan sɵzlirimni ot, bu hǝlⱪni otun ⱪilimǝnki, ot ularni kɵydürüp taxlaydu.■

15 — Mana, Mǝn yiraⱪtin bir ǝlni elip kelimǝn, i Israil jǝmǝti, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — U küqlük bir ǝl, ⱪǝdimiy bir ǝl, tilini sǝn bilmǝydiƣan wǝ gǝplirini sǝn ⱨeq qüxǝnmǝydiƣan bir ǝl bolidu; ■ 16 ularning oⱪdeni yoƣan eqilƣan bir gɵrdur; ularning ⱨǝmmisi batur palwanlardur. 17 Ular ⱨosulingni wǝ neningni yǝp ketidu, oƣul-ⱪizliringni yǝp ketidu, kala-ⱪoy padiliringni yǝp ketidu, üzüm talliringni wǝ ǝnjur dǝrǝhliringni yǝp ketidu; ular sǝn tayanƣan mustǝⱨkǝm xǝⱨǝrliringni ⱪiliq bilǝn wǝyran ⱪilidu.■

18 Ⱨalbuki, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — xu künlǝrdimu silǝrni pütünlǝy tügǝxtürmǝymǝn. ■ 19 Xu qaƣda hǝlⱪing: «Pǝrwǝrdigar Hudayimiz nemixⱪa muxu ixlarning ⱨǝmmisini beximizƣa qüxürgǝn?» — dǝp sorisa, ǝmdi sǝn Yǝrǝmiya ularƣa: «Silǝr Mǝndin yüz ɵrüp, ɵz zemininglarda yat ilaⱨlarning ⱪulluⱪida bolƣininglardǝk, silǝr ɵz wǝtininglar bolmiƣan bir zeminda yat bolƣanlarning ⱪulluⱪida bolisilǝr» — degin.□  ■

20 — Yaⱪupning jǝmǝtidǝ xuni jakarliƣinki wǝ Yǝⱨuda arisida xuni elan ⱪilƣinki, 21 «Buni anglanglar, i nadan wǝ ǝⱪli yoⱪ, kɵzi turup kɵrmǝydiƣan, ⱪuliⱪi turup anglimaydiƣan bir hǝlⱪ: — ■ 22 Mǝndin ⱪorⱪmamsilǝr? — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — Dengiz süyi üqün saⱨilni mǝnggülük qǝklimǝ ⱪilip, «Bu yǝrdin ɵtmǝ» dǝp bekitkǝn Mening aldimda tǝwrimǝmsilǝr? Mana, dolⱪunliri ɵrkǝxligini bilǝn ular saⱨil üstidin ⱨeq ƣǝlibǝ ⱪilmaydu; xawⱪunliƣini bilǝn bu qǝktin ⱨǝrgiz ⱨalⱪip ɵtǝlmǝydu.■

23 Lekin bu hǝlⱪning jaⱨil wǝ asiyliⱪ kɵngli bardur; ular yoldin qiⱪip ɵz beximqiliⱪ ⱪilip kǝtti. 24 Ular kɵnglidǝ: «Ɵz waⱪtida yamƣurlarni, yǝni awwalⱪi ⱨǝm keyinki yamƣurlarni Bǝrgüqi, bizgǝ ⱨosul pǝslini bekitip aman-esǝn Saⱪliƣuqi Pǝrwǝrdigar Hudayimizdin ǝyminǝyli» degǝnni ⱨeq demǝydu. □  ■ 25 Silǝrning ⱪǝbiⱨlikliringlar muxu ixlarni silǝrgǝ nesip ⱪilmiƣan; silǝrning gunaⱨliringlar silǝrdin bǝrikǝtni mǝⱨrum ⱪilƣan.

26 Qünki hǝlⱪim arisida rǝzillǝr bardur; ular pistirmida yatⱪan ⱪiltaⱪqilardǝk paylap yüridu; ular tuzaⱪ selip, adǝmlǝrni tutuwalidu. 27 Tutⱪan ⱪuxlarƣa tolƣan ⱪǝpǝstǝk, ularning ɵyliri aldamqiliⱪtin erixkǝn mallar bilǝn tolƣan; ular xu yol bilǝn büyük ⱨǝm bay bolup kǝtti. 28 Ular sǝmrip, parⱪirap kǝtti; bǝrⱨǝⱪ, ular rǝzil ixlarni ⱪilixⱪa maⱨir bolup kǝtti; ular ɵz mǝnpǝǝtini kɵzlǝp hǝⱪlǝrning dǝwasini, yetim-yesirlǝrning dǝwasini sorimaydu; namratlarning ⱨoⱪuⱪini ⱪoƣdaydiƣan ⱨɵkümni ular qiⱪarmaydu.□  ■

29 Bu ixlar tüpǝylidin ularni jazalimay ⱪoyamdim?! — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — Mening jenim muxundaⱪ bir ǝldin ⱪisas almay ⱪoyamdu?□  ■

30 Zeminda intayin ⱪorⱪunqluⱪ wǝ yirginqliⱪ bir ix sadir ⱪilinƣanki — 31 Pǝyƣǝmbǝrlǝr yalƣan-sahta bexarǝtlǝrni bǝrmǝktǝ; kaⱨinlar bolsa ɵz ⱨoⱪuⱪ dairisini kengǝytip ⱨɵkümranliⱪ ⱪilmaⱪta; Mening hǝlⱪimmu bu ixlarni yaⱪturidu. Lekin bularning aⱪiwitidǝ ⱪandaⱪ ⱪilisilǝr? □  ■

6

Yerusalemning ⱨalak boluxi toƣruluⱪ bexarǝt

1 Jeninglarni ⱪutⱪuzux üqün Yerusalem xǝⱨiridin ⱪeqinglar, i Binyamin jǝmǝtidikilǝr! Tǝkoa yezisida kanay qelinglar! Bǝyt-Ⱨakkǝrǝmdǝ is signalini kɵtürünglar! Qünki balayi’apǝt, yǝni dǝⱨxǝtlik ⱨalakǝt ximal tǝrǝptin pǝyda bolidu.□  ■

2 Zion ⱪizi, yǝni nazinin saⱨibjamalni, mǝn nabut ⱪilimǝn. 3 Yerusalemƣa ⱪarxi qiⱪiwatⱪan pada baⱪⱪuqilarmu ɵz padilirini epkelidu; ular Yerusalemni ⱪorxawƣa elip qedirlirini tikidu; ularning ⱨǝmmisi ɵzi igiligǝn jayda pada baⱪidu.□

4  Ular: «Uningƣa ⱪarxi jǝnggǝ tǝyyarlininglar! Turunglar, qüx waⱪtidin paydilinip ⱨujum ⱪilayli!», «Apla! Kün patay dǝp ⱪaptu, kǝqtiki sayilǝr uzirawatidu!» — dǝydu, andin: □ 5 «Xunga, keqiqǝ ⱨujum ⱪilip qiⱪayli, uning mustǝⱨkǝm ordilirini yoⱪitayli!» — dǝydu.□

6 — Qünki samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar ularƣa mundaⱪ dǝydu: — Dǝrǝhlǝrni kesip, ular bilǝn Yerusalem ǝtrapida dɵng-potǝylǝrni yasanglar; qünki u jazalanmisa bolmaydiƣan xǝⱨǝrdur; uningda barliⱪ ixlar zulum-zomigǝrliktur. 7 Ⱪuduⱪ ɵz sulirini urƣutup qiⱪarƣandǝk, umu rǝzilliklirini urƣutup qiⱪarmaⱪta; uningdin zulmǝt-zorawanliⱪ wǝ ⱨalakǝt sadaliri anglanmaⱪta; mening kɵz aldimda ⱨǝmixǝ aƣriⱪ-kesǝllǝr ⱨǝm yarilanƣanlar pǝyda bolmaⱪta. □ 8 I Yerusalem, tǝlim-tǝrbiyǝ ⱪobul ⱪil; bolmisa jenim sǝndin waz keqidu, — bolmisa, Mǝn seni harabilik, adǝmzatsiz bir zemin ⱪiliwetimǝn.

9 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar manga mundaⱪ dǝydu: — Ular üzüm telini pasangdiƣuqilardǝk Israilning ⱪaldisini pasangdaydu; xunga sǝn üzüm üzgüqidǝk üzüm telidiki xahlar üstidin yǝnǝ bir ⱪetim ⱪolungni ɵtküzgin!□  ■

10  Mǝn: — Mǝn ⱨazir kimgǝ sɵz ⱪilip agaⱨlanduray? Ulardin angliƣudǝk zadi kim bar? Mana, ularning ⱪulaⱪliri sünnǝt ⱪilinmiƣan, ular ⱨeq angliyalmaydu. Mana, Pǝrwǝrdigarning sɵzi ularƣa eƣir kelidu; ularƣa ⱨeq huxyaⱪmaydu, — dedim.□  ■

11 — Ⱪǝlbim Pǝrwǝrdigarning ƣǝzǝp otliri bilǝn tolup taxti; uni iqimgǝ siƣduruxtin ⱨalsirap kǝttim; uni koqidiki balilar, yigitlǝrning mǝxrǝp sorunliriƣa tɵkkǝysǝn. Ər-ayallar, ⱪerilar ⱨǝm yaxanƣanlarmu buningdin mustǝsna bolmisun!□

12 — Ularning ɵyliri, etizliri ayalliri bilǝn billǝ ɵzgilǝrgǝ tapxurulidu; qünki Mǝn ⱪolumni zemindikilǝrgǝ sozimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.■

13 — Qünki ǝng kiqikidin qongiƣiqǝ ularning ⱨǝmmisi aqkɵzlükkǝ berilgǝn; pǝyƣǝmbǝrdin kaⱨinƣiqǝ ⱨǝmmisi ohxaxla aldamqiliⱪ ⱪilidu; ■ 14 ular: «Aman-esǝnlik! Aman-esǝnlik!» dǝp hǝlⱪimning ⱪizining yarisini susluⱪ bilǝn ⱪol uqida qala tengip ⱪoydi. Lekin aman-esǝnlik yoⱪtur! ■ 15 Ular yirginqlik ixlarni sadir ⱪilƣinidin hijil boldimu? — Yaⱪ, ular ⱨeq hijil bolmidi, ⱨǝtta ⱪizirixnimu ular ⱨeq bilmǝydu. Xunga ular yiⱪilip ɵlgǝnlǝr iqidǝ yiⱪilip ɵlidu; ularni jazalaxⱪa kǝlginimdǝ ular putlixip ketidu, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.□

16 Xunga Pǝrwǝrdigar Ɵz hǝlⱪigǝ mundaⱪ dǝydu: — Silǝr tɵt aqa yolda turuwatisilǝr; xunga yolunglarni obdan kɵrüp ⱪoyunglar, ⱪǝdimki, yahxiliⱪⱪa elip barƣan yollarni sorap, ularda menginglar; xundaⱪ ⱪilƣanda jeninglar obdan aram tapidu. Lekin ular: «Biz xularda mangmaymiz!» — dǝydu.■

17 Mǝn: Silǝrgǝ «Kanayning agaⱨ sadasiƣa ⱪulaⱪ selinglar!» dǝydiƣan agaⱨ bǝrgüqi kɵzǝtqilǝrni tiklidim; lekin silǝr: «Ⱪulaⱪ salmaymiz» dedinglar.

18 Xunga i ǝllǝr, anglanglar; guwaⱨqilar bolup ular arisida bolidiƣan ixlarni bilip ⱪoyunglar! □ 19 Angla, i yǝr-zemin! Ⱪara, Mǝn bu hǝlⱪning bexiƣa külpǝt, yǝni ularning oy-hiyallirining aⱪiwitini qüxürimǝn; qünki ular sɵzlirimgǝ ⱪulaⱪ salmiƣan; Mening Tǝwrat-ⱪanunumni bolsa, ular qǝtkǝ ⱪaⱪⱪan.

20 — Əmdi zadi nemǝ mǝⱪsǝttǝ Xebadin qiⱪⱪan huxbuy, yiraⱪ yurttin elip kelingǝn egir Manga sunulidu? Kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪliringlar ⱪobul ⱪilarliⱪ ǝmǝs, silǝrning «tǝxǝkkür ⱪurnanliⱪ»liringlar Meni hursǝn ⱪilmaydu.■

21 Xunga Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn bu hǝlⱪ aldiƣa putlikaxanglarni salimǝn; xuning bilǝn ⱨǝm atilar ⱨǝm oƣullar billǝ putlixidu; ⱪoxnilar wǝ dostlar ohxaxla nabut bolidu. 22 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Ⱪara, ximaliy zemindin bir hǝlⱪ kelidu, yǝr yüzining ǝng ⱪǝriliridin uluƣ bir ǝl ⱪozƣilidu; ■ 23 ular oⱪya wǝ ⱪiliq bilǝn ⱪorallinidu; ular zalim, ⱨeq rǝⱨim ⱪilmaydu; ularning awazi dengiz dolⱪunidǝk xawⱪunlaydu; ular atlarƣa minidu, jǝnggiwar adǝmlǝrdǝk sǝp-sǝp bolup turidu; ular sanga ⱪarxi jǝng ⱪilixⱪa kelidu, i Zion ⱪizi!

24 «Biz ular toƣruluⱪ hǝwǝr angliduⱪ; ⱪolimiz boxixip kǝtti; ƣǝxlik, tolƣaⱪta ⱪalƣan ayaldǝk azab bizni tutti» — dedim.■

25 «Dalaƣa qiⱪmanglar, yollar bilǝn mangmanglar, qünki düxmǝnning ⱪiliqi bar, tǝrǝp-tǝrǝplǝrni wǝⱨimǝ basidu. 26 I hǝlⱪimning ⱪizi, sǝn ɵzünggǝ bɵz kiyim kiyiwal, küllǝr iqidǝ eƣinap yat; ɵzüngning bir tal oƣlungdin juda bolƣandǝk ⱪattiⱪ yiƣlap matǝm tut; qünki bulang-talang ⱪilƣuqi bizgǝ ⱪarap tuyuⱪsiz kelidu».□  ■

27  Pǝrwǝrdigar manga: — Mǝn seni roda siniƣuqi ⱪilip tiklidim, hǝlⱪim bolsa huddi tǝkxürülidiƣan rodidǝk bolidu; seni ularning yollirini kɵzitip sinaxⱪa tiklidim, — dedi.

28 — Ularning ⱨǝrbiri asiyning asiysi, ular tɵⱨmǝt qaplap uyan-buyan ⱪatrap yürmǝktǝ; ular mis wǝ tɵmürning ɵzidur, ⱨǝmmisi qirip kǝtkǝndur; □  ■ 29 tɵmürqining kɵrükimu kɵyüp kǝtti, ⱪoƣuxun bolsa otta yǝm boldi; rodini eritip tawlax bikar boldi; hǝlⱪim yamanlardin haliy bolmidi. □ 30 Ular «daxⱪal kümüx» dǝp atilidu; qünki Pǝrwǝrdigar ularni rǝt ⱪildi.■

7

Biⱨudǝ diniy murasimlar

1 Pǝrwǝrdigardin Yǝrǝmiyaƣa mundaⱪ bir sɵz kǝldi: —

2 Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki dǝrwazida turup muxu sɵzni jakarlap: «Pǝrwǝrdigarning sɵzini anglanglar, i Pǝrwǝrdigarƣa ibadǝt ⱪilix üqün muxu dǝrwazilardin kiriwatⱪan barliⱪ Yǝⱨudalar!» — degin. 3 — «Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Yolliringlar ⱨǝm ⱪilmixliringlarni tüzitinglar; xundaⱪ bolƣanda Mǝn silǝrni muxu yǝrdǝ muⱪim turƣuzimǝn. ■ 4 «Pǝrwǝrdigarning ibadǝthanisi, Pǝrwǝrdigarning ibadǝthanisi, Pǝrwǝrdigarning ibadǝthanisi dǝl muxudur!» dǝp aldamqi sɵzlǝrgǝ tayinip kǝtmǝnglar. □ 5 Əgǝr silǝr ⱨǝⱪiⱪǝtǝn yolliring ⱨǝm ⱪilmixliringlarni tüzǝtsǝnglar, — ǝgǝr kixilǝr wǝ ⱪoxnanglar arisida adalǝt yürgüzsǝnglar, ■ 6 — ǝgǝr silǝr musapir, yetim-yesir ⱨǝm tul hotunlarni bozǝk ⱪilixtin, muxu yǝrdǝ gunaⱨsiz ⱪanlarni tɵküxtin, — xundaⱪla ɵzünglarƣa ziyan yǝtküzüp, baxⱪa ilaⱨlarƣa ǝgixip ketixtin ⱪol üzsǝnglar, — ■ 7 xundaⱪ ⱪilƣininglarda Mǝn silǝrni muxu yǝrdǝ, yǝni Mǝn ata-bowiliringlarƣa ⱪǝdimdin tartip mǝnggügiqǝ tǝⱪdim ⱪilƣan bu zeminda muⱪim turidiƣan ⱪilimǝn.

8 Lekin mana, silǝr ⱨeqⱪandaⱪ payda yǝtküzmǝydiƣan aldamqi sɵzlǝrgǝ tayinip kǝtkǝnsilǝr. 9 Əmdi nemǝ degülük?! Oƣriliⱪ, ⱪatilliⱪ, zinahorluⱪ ⱪilip, sahta ⱪǝsǝm iqip, Baalƣa isriⱪ yeⱪip wǝ silǝr ⱨeq tonumiƣan yat ilaⱨlarƣa ǝgixip, □ 10 andin Mening namimda atalƣan muxu ɵygǝ kirip Mening aldimda turup: «Biz ⱪutⱪuzulƣan!» dǝmsilǝr?! Muxu lǝnǝtlik ixlarda turuwerix üqün ⱪutⱪuzulƣanmusilǝr?! 11 Mening namimda atalƣan muxu ɵy silǝrning nǝziringlarda bulangqilarning uwisimu?! Mana, Mǝn Ɵzüm bu ixlarni kɵrgǝnmǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.■

12 Xunga, Mǝn ǝslidǝ Ɵz namimda turalƣu ⱪilƣan Xiloⱨ degǝn jayƣa berip, hǝlⱪim Israilning rǝzilliki tüpǝylidin uni nemǝ ⱪiliwǝtkǝnlikimni kɵrüp beⱪinglar! □  ■ 13 Əmdi ⱨazir, silǝr muxundaⱪ ⱪilmixlarni sadir ⱪilƣininglar tüpǝylidin, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — Mǝn silǝrgǝ tang sǝⱨǝrdǝ ornumdin turup sɵz ⱪilip kǝldim, lekin silǝr ⱨeq ⱪulaⱪ salmidinglar; Mǝn silǝrni qaⱪirdim, lekin silǝr Manga jawab bǝrmidinglar — □  ■ 14 ǝmdi Mǝn Xiloⱨdiki ɵyni ⱪandaⱪ ⱪilƣan bolsam, silǝr tayanƣan, xundaⱪla namim ⱪoyulƣan bu ɵyni wǝ Mǝn silǝrgǝ ⱨǝm ata-bowiliringlarƣa tǝⱪdim ⱪilƣan bu zeminnimu xundaⱪ ⱪilimǝn; □ 15 Mǝn silǝrning barliⱪ ⱪerindaxliringlar, yǝni Əfraimning barliⱪ nǝslini ⱨǝydiwǝtkinimdǝk silǝrnimu kɵzümdin yiraⱪ ⱨǝydǝymǝn.

16 Əmdi sǝn, Yǝrǝmiya, bu hǝlⱪ üqün dua ⱪilma, ular üqün nalǝ-pǝryad kɵtürmǝ yaki tilǝk tilimǝ, Mening aldimda turup ularning gunaⱨlirini ⱨeq tilimǝ, qünki Mǝn sanga ⱪulaⱪ salmaymǝn. ■ 17 Ularning Yǝⱨuda xǝⱨǝrliridǝ wǝ Yerusalem koqilirida nemǝ ⱪilƣanlirini kɵrüwatmamsǝn? 18 Balilar otun teridu, atilar ot ⱪalaydu, ayallar ⱪǝstǝn Meni rǝnjitixkǝ «Asmanning Hanixi» üqün poxkallarni selixⱪa hemirni yuƣuridu, xuningdǝk yat ilaⱨlarƣa «xarab ⱨǝdiyǝ»lǝrni ⱪuyidu. □  ■ 19 Azablinip ƣǝzǝplinidiƣini Mǝnmu? — dǝydu Pǝrwǝrdigar; — Ɵz yüzlirigǝ xǝrm qaplap, azablinidiƣini ɵzliri ǝmǝsmu? 20 Xunga Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mening ƣǝzipim wǝ ⱪǝⱨrim muxu jayƣa tɵkülidu; insan üstigǝ, ⱨaywan üstigǝ, daladiki dǝrǝhlǝr üstigǝ, tupraⱪtiki mewilǝr üstigǝ tɵkülidu; u ⱨǝmmini kɵydüridu, uni ⱨeq ɵqürǝlmǝydu.

21 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Beriweringlar, kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪliringlarni baxⱪa ⱪurbanliⱪlarƣa ⱪoxup ⱪoyunglar, barliⱪ gɵxlirini yǝwelinglar! □  ■ 22 Qünki Mǝn ularni Misir zeminidin ⱪutⱪuzup qiⱪarƣan künidǝ ata-bowiliringlarƣa «kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ»lar yaki baxⱪa ⱪurbanliⱪlar toƣrisida gǝp ⱪilmiƣan wǝ yaki ǝmr bǝrmigǝnidim; 23 bǝlki Mǝn ularƣa mundaⱪ ǝmr ⱪilip: «Awazimƣa ⱪulaⱪ selinglar, xundaⱪ ⱪilip Mǝn silǝrning Hudayinglar bolimǝn, silǝr Mening hǝlⱪim bolisilǝr; Mǝn ɵzünglarƣa yahxiliⱪ bolsun dǝp buyruƣan barliⱪ yolda menginglar» — dǝp buyruƣanidim. ■ 24 Lekin ular ⱨeq anglimiƣan, Manga ⱨeq ⱪulaⱪ salmiƣan, bǝlki ɵz rǝzil kɵnglidiki jaⱨilliⱪi bilǝn ɵz hiyal-haⱨixliriƣa ǝgixip mengiwǝrgǝn; ular aldiƣa ǝmǝs, bǝlki kǝynigǝ mangƣan. □  ■ 25 Ata-bowiliringlar Misir zeminidin qiⱪⱪandin tartip bügünki küngǝ ⱪǝdǝr Mǝn ⱪullirim bolƣan pǝyƣǝmbǝrlǝrni yeninglarƣa ǝwǝtip kǝldim; Mǝn ⱨǝrküni tang sǝⱨǝrdǝ ornumdin turup ularni ǝwǝtip kǝldim. 26 Lekin hǝlⱪim anglimiƣan, ⱨeq ⱪulaⱪ salmiƣan; ular boynini ⱪattiⱪ ⱪilƣan; rǝzilliktǝ ata-bowiliridin exip kǝtkǝn. ■ 27 Sǝn bu sɵzlǝrni ularƣa eytisǝn; lekin ular sanga ⱪulaⱪ salmaydu; sǝn ularni towa ⱪilixⱪa qaⱪirisǝn, lekin ular jawab bǝrmǝydu.

28 — Sǝn ularƣa: — «Pǝrwǝrdigar Hudasining awazini anglimiƣan wǝ ⱨeq tüzitixni ⱪobul ⱪilmiƣan hǝlⱪ dǝl muxu!» — dǝysǝn. Ulardin ⱨǝⱪiⱪǝt-wapaliⱪ yoⱪap kǝtti; bu ularning eƣizidinmu üzülüp kǝtti.■

Huda yǝnǝ Yǝⱨudaƣa sɵz ⱪilidu

29 Qeqingni qüxürüp uni taxliwǝt; yuⱪiri jaylarda bir mǝrsiyǝ oⱪuƣin; qünki Pǝrwǝrdigar Ɵz ƣǝzipini qüxürmǝkqi bolƣan bu dǝwrni rǝt ⱪilip, uningdin waz kǝqti. ■ 30 Qünki Yǝⱨudadikilǝr kɵz aldimda rǝzillik ⱪilƣan, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — ular Mening namimda atalƣan ɵygǝ yirginqlik nǝrsilǝrni ǝkirip uni bulƣiƣan; 31 wǝ ɵz oƣul-ⱪizlirini otta ⱪurbanliⱪ ⱪilip kɵydürüx üqün «Ⱨinnomning oƣli»ning jilƣisidiki Tofǝtning yuⱪiridiki jaylarni ⱪurƣan; bundaⱪ ixni Mǝn ⱨeq buyrumiƣanmǝn, u oyumƣa ⱨeq kirip baⱪmiƣandur. □
  ■ 32 Xunga, mana, xundaⱪ künlǝr keliduki, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — «Tofǝt» yaki «Ibn-Ⱨinnomning jilƣisi» ǝmdi ⱨeq tilƣa elinmaydu, bǝlki «Ⱪǝtl jilƣisi» deyilidu; qünki ular Tofǝttǝ jǝsǝtlǝrni yǝr ⱪalmiƣuqǝ kɵmidu. 33 Bu hǝlⱪning jǝsǝtliri asmandiki uqar-ⱪanatlarning wǝ zemindiki janiwarlarning taami bolidu; ularni ɵlüklǝrdin ⱪorⱪutup ⱨǝydǝydiƣan ⱨeqkim bolmaydu. ■ 34 Mǝn Yǝⱨuda xǝⱨǝrliridin ⱨǝm Yerusalem xǝⱨǝrliridin oyun-tamaxining sadasini, xad-huramliⱪ sadasini wǝ toyi boluwatⱪan yigit-ⱪizining awazini mǝⱨrum ⱪilimǝn; qünki zemin wǝyranǝ bolidu.■

8

1 Xu qaƣda, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — ular Yǝⱨudaning padixaⱨlirining ustihanlirini, ularning ǝmirlirining ustihanlirini, kaⱨinlarning ustihanlirini, pǝyƣǝmbǝrlǝrning ustihanlirini wǝ Yerusalemda turƣanlarning ustihanlirini gɵrliridin elip qiⱪiridu; 2 xundaⱪ ⱪilip ular bularni ⱪuyax, ay wǝ asmanlardiki barliⱪ jisimlar astida yayidu; qünki ular bularni sɵygǝn, bularning ⱪulluⱪida bolƣan, bularƣa ǝgǝxkǝn, bularni izdigǝn, bularƣa qoⱪunƣan; ularning jǝsǝtliri bir yǝrgǝ ⱨeq yiƣilmaydu, ⱨeq kɵmülmǝydu; ular zemin yüzidǝ oƣut bolup yatidu. ■ 3 Mǝn bulardin ⱪalƣanlirini ⱨǝydigǝn jaylarda, bu rǝzil jǝmǝttin barliⱪ tirik ⱪalƣanlar ⱨayatning orniƣa mamatni tallaydu, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar.

Hudadin waz keqix ⱨalakǝtni izdigǝnlik bilǝn barawǝr

4 Əmdi sǝn ularƣa mundaⱪ degin: Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu:

— Adǝmlǝr yiⱪilsa ⱪaytidin turmamdu? Birsi yoldin qiⱪip kǝtsǝ ⱪaytip kǝlmǝmdu? 5 Nemixⱪa Yerusalemdiki bu hǝlⱪ ⱨǝmixǝ yoldin qiⱪix bilǝnla yenimdin yiraⱪlap ketidu? Ular aldamqiliⱪni qing tutidu, yenimƣa ⱪaytip kelixni rǝt ⱪilidu. 6 Mǝn kɵngül ⱪoyup anglidim; lekin ular durusluⱪni sɵzlimǝydu; ularning rǝzillikliridin: «Mǝn zadi nemilǝrni ⱪilip ⱪoydum?!» dǝp towa ⱪilidiƣan ⱨeqkim yoⱪ; at jǝnggǝ burulup etilƣandǝk ⱨǝrbirsi ɵz yoliƣa burulup etilidu. 7 Ⱨǝtta asmandiki lǝylǝkmu ɵzigǝ bekitilgǝn waⱪtilirini bilidu; pahtǝk, ⱪarliƣaq wǝ turnilarmu kɵqüp kelidiƣan waⱪtilirini esidǝ tutidu; lekim Mening hǝlⱪim Mǝn Pǝrwǝrdigarning ularƣa bekitkǝnlirimni ⱨeq bilmǝydu. ■ 8 Silǝr ⱪandaⱪmu: «Biz danadurmiz, Pǝrwǝrdigarning Tǝwrat-ⱪanuni bizdǝ bardur!» dǝysilǝr? Mana, bǝrⱨǝⱪ, ɵlima-kɵqürgüqilǝrning yalƣanqi ⱪǝlimi uni burmiliƣan. □
9 Danixmǝnlǝr hijil bolidu, ular yǝrgǝ ⱪarap ⱪaldi; mana, ular Pǝrwǝrdigarning sɵzini qǝtkǝ ⱪaⱪⱪandin keyin, ularda zadi nemǝ danaliⱪ ⱪalidu? 10 Xunga Mǝn ularning ayallirini baxⱪilarƣa, ularning etizlirini yengi igilirigǝ tapxurup berimǝn; qünki ǝng kiqikidin qongiƣiqǝ ularning ⱨǝmmisi aqkɵzlükkǝ berilgǝn; pǝyƣǝmbǝrdin kaⱨinƣiqǝ ⱨǝmmisi sahta ix kɵridu. ■ 11 Ular: «Aman-esǝnlik! Aman-esǝnlik!» dǝp hǝlⱪimning ⱪizining yarisini susluⱪ bilǝn ⱪol uqida qala tengip ⱪoydi. Lekin aman-esǝnlik yoⱪtur! 12 Ular yirginqlik ixlarni sadir ⱪilƣinidin hijil boldimu? — Yaⱪ, ular ⱨeq hijil bolmidi, ⱨǝtta ⱪizirixnimu ular ⱨeq bilmǝydu. Xunga ular yiⱪilip ɵlgǝnlǝr iqidǝ yiⱪilip ɵlidu; ularni jazalaxⱪa kǝlginimdǝ ular putlixip ketidu, — dǝydu Pǝrwǝrdigar. 13 Mǝn ularning ⱨosulini elip taxlaymǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar; üzüm telida üzümlǝr, ǝnjür dǝrihidǝ ǝnjürlǝr ⱨeq ⱪalmidi; yopurmaⱪliri solixip kǝtti; Mǝn ularƣa nemǝ beƣixliƣan bolsam, ǝmdi xular ulardin ɵtküzüwelinidu.□  ■

Kelidiƣan ⱨalakǝt — Yǝrǝmiya sɵz ⱪilidu

14 «Biz nemixⱪa muxu yǝrdǝ bikar olturuwerimiz? Yiƣilayli, mustǝⱨkǝm xǝⱨǝrlǝrgǝ kirip xu yǝrlǝrdǝ kürǝx ⱪilip tügixǝyli! Qünki Pǝrwǝrdigar Hudayimiz bizni tügǝxtürüp, bizgǝ ɵt süyini bǝrdi; qünki biz Pǝrwǝrdigar aldida gunaⱨ sadir ⱪilduⱪ. □  ■ 15 Aman-tinqliⱪni ümid ⱪilip kütüp kǝlduⱪ, lekin ⱨeq yahxiliⱪ bolmidi; xipa waⱪtini küttuⱪ, lekin mana, wǝⱨimǝ basti! ■ 16 Düxmǝn atlirining hartildaxliri Dan zeminidin tartip anglanmaⱪta; ayƣirlirining kixnǝxliri pütkül zeminni ⱪorⱪitip tǝwrǝtmǝktǝ. Ular zemin wǝ uningda turuwatⱪan ⱨǝmmini, xǝⱨǝrni wǝ uningda turuwatⱪanlarning ⱨǝmmisini yoⱪitixⱪa kelidu!».□  ■

17 — Mana, Mǝn aranglarƣa yilanlarni, yǝni ⱨeqkim seⱨirliyǝlmǝydiƣan zǝⱨǝrlik yilanlarni ǝwǝtimǝn, ular silǝrni qaⱪidu» — dǝydu Pǝrwǝrdigar.□  ■

Pǝyƣǝmbǝrning nalǝ-pǝryadi

18  Mǝn: «Mening dǝrd-ǝlimim dawaliƣusiz! Yürikim zǝyiplixip kǝtti!» — dedim. □

Pǝrwǝrdigarning mǝrsiyǝ sɵzliri

19 «Mana, hǝlⱪimning ⱪizining intayin yiraⱪ yurttin kɵtürülgǝn pǝryadining sadasi! Ular — «Pǝrwǝrdigar Zionda ǝmǝsmu? Zionning padixaⱨi u yǝrdǝ turmamdu?!» — dǝydu».

«Nemixⱪa ǝmdi ular Meni oyma mǝbudliri bilǝn, ǝrzimǝs yat nǝrsilǝr bilǝn ƣǝzǝplǝndüridu?!» □

Hǝlⱪning bolidiƣan nalǝ-pǝryadi

20 — «Orma waⱪti ɵtüp kǝtti, yaz tügidi, lekin biz bolsaⱪ yǝnila ⱪutⱪuzulmiduⱪ!»

Pǝyƣǝmbǝrning mǝrsiyǝsi

21 «Hǝlⱪimning ⱪizining sunuⱪ yarisi tüpǝylidin ɵzüm sunuⱪmǝn; matǝm tutimǝn;

Dǝkkǝ-dükkǝ meni besiwaldi, —□

22 Gileadta tutiya tepilmamdikǝn?

U yǝrdǝ tewip yoⱪmikǝn?

Nemixⱪa ǝmdi mening hǝlⱪimning ⱪiziƣa dawa tepilmaydu?!».□
  ■

9

Dawami

1 Aⱨ, mening bexim suning bexi,

Kɵzüm yaxning buliⱪi bolsiidi!

Undaⱪta hǝlⱪimning ⱪizi arisidiki ɵltürülgǝnlǝr üqün keqǝ-kündüz yiƣlayttim!■

2 Aⱨ, mǝn üqün qɵl-bayawanda yoluqilar qüxkidǝk bir turalƣu bolsiidi!

Undaⱪta hǝlⱪimni taxlap, ulardin ayrilƣan bolattim!

Qünki ularning ⱨǝmmisi zinahorlar,

Munapiⱪlarning bir jamaitidur!»□  ■

Pǝrwǝrdigarning sɵzining dawami

3 — Ular oⱪyaqi lǝxkǝrlǝr oⱪyayini egildürgǝndǝk tilini yalƣanqiliⱪⱪa egildürüxkǝ tǝyyarliƣan; ular zeminda üstünlük ⱪazanƣan, biraⱪ bu sǝmimiylik bilǝn bolƣan ǝmǝs; ular rǝzillik üstigǝ rǝzillik ⱪilƣan, Meni ⱨeq tonup bilmigǝn» — dǝydu Pǝrwǝrdigar. □  ■ 4 — Ⱨǝrbiringlar ɵz yeⱪininglardin ⱨezi bolunglar, ⱪerindaxliringlarƣa ⱨeq tayanmanglar; qünki ⱨǝrbir ⱪerindax pǝⱪǝtla aldiƣuqi, halas, ⱨǝrbir yeⱪinliring bolsa tɵⱨmǝthorluⱪta yürmǝktǝ. ■ 5 Ular ⱨǝrbiri ɵz yeⱪinliriƣa aldamqiliⱪ ⱪilmaⱪta, ⱨeqkim ⱨǝⱪiⱪǝtni sɵzlimǝydu; ular ɵz tilini yalƣan sɵzlǝxkǝ ɵgitidu, ular ⱪǝbiⱨliktǝ ɵzlirini upritidu. 6 Ular jǝbir-zulum üstigǝ jǝbir-zulum ⱪilmaⱪta, aldamqiliⱪtin yǝnǝ bir aldamqiliⱪⱪa ɵtmǝktǝ; ular Meni tonuxni rǝt ⱪilidu, — dǝydu Pǝrwǝrdigar. □

7 Xunga samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn ularni eritip tawlap sinaymǝn; hǝlⱪimning ⱪizining rǝzillikigǝ Manga baxⱪa yol ⱪalmidimu? 8 Ularning tili ǝjǝl oⱪidur; u aldamqiliⱪni sɵzlǝydu; ⱨǝrbir eƣiz sɵzidǝ yeⱪini bilǝn tinq-amanliⱪni sɵzlǝydu, lekin kɵnglidǝ ⱪiltaⱪ tǝyyarlaydu. ■ 9 Bu ixlar tüpǝylidin ularni jazalimay ⱪoyamdim? — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — Mening jenim muxundaⱪ bir ǝldin ⱪisas almay ⱪoyamdu?■

Kelidiƣan apǝt üqün Yǝrǝmiya mǝrsiyǝ oⱪuydu

10 «Taƣlardiki yaylaⱪlar üqün yiƣa wǝ nalǝ-pǝryad kɵtürimǝn,

Daladiki otlaⱪlar üqün mǝrsiyǝ oⱪuymǝn;

Qünki ular kɵyüp kǝttiki, ⱨeqkim u yǝrdin ɵtmǝydu;

Kalilarning ⱨɵrkirǝxliri anglanmaydu;

Ⱨǝm asmandiki uqar-ⱪanatlar ⱨǝm ⱨaywanatlarmu ⱪeqip,

Xu yǝrdin kǝtti!».

Pǝrwǝrdigar sɵzini dawam ⱪilidu

11 — Mǝn Yerusalemni harablaxⱪan top-top dɵwǝ, qilbɵrilǝrning bir turalƣusi ⱪilimǝn;

Yǝⱨuda xǝⱨǝrlirini adǝm turmaydiƣan dǝrijidǝ wayranǝ ⱪilimǝn.■

12 — Kim bu ixlarni qüxinixkǝ danixmǝn bolidu?

Kim Pǝrwǝrdigarning aƣzidin sɵz elip bularni qüxǝndürǝlǝydu?

Nemixⱪa zemin wǝyranǝ, ⱨeqkim ɵtmigüdǝk, kɵyüp qɵl-bayawandǝk bolup kǝtti?

13 Pǝrwǝrdigar dǝydu, — Qünki ular Mǝn ular aldiƣa ⱪoyƣan Tǝwrat-ⱪanunni taxliwǝtkǝn, Mening awazimƣa ⱪulaⱪ salmiƣan wǝ uningda mangmiƣan,

14 Bǝlki ɵz ⱪǝlbidiki jaⱨilliⱪⱪa ǝgǝxkǝn, ata-bowiliri ularƣa ɵgǝtkǝndǝk Baallarning kǝynigǝ ǝgixip kǝtkǝn,□

15 Xunga samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn bu hǝlⱪⱪǝ kǝkrini yegüzimǝn, ularƣa ɵt süyini iqküzimǝn, ■ 16 ularni ular yaki ata-bowiliri ilgiri ⱨeq tonumaydiƣan ǝllǝr arisiƣa tarⱪitimǝn; Mǝn ularni yoⱪatⱪuqǝ ularning kǝynidin ⱪoƣlaxⱪa ⱪiliqni ǝwǝtimǝn.■

17 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Kɵngül ⱪoyunglar, matǝmqi ayallarni kelixkǝ qaⱪiringlar, yiƣlaxⱪa ǝng usta bolƣan ⱪiz-ayallarni qaⱪirip kelixkǝ adǝm ǝwǝtinglar!□

Yǝrǝmiya Pǝrwǝrdigarning sɵzlirigǝ jawab beridu

18 — Bǝrⱨǝⱪ, ular tez kǝlsun, biz üqün zor yiƣa kɵtürsunki, bizning kɵzlirimizdinmu yaxlar taramlap tɵkülsun, qanaⱪlirimizdinmu yax tamqiliri aⱪsun — 19 qünki Ziondin yiƣa awazi anglinip: — «Biz ⱪanqilik bulang-talang ⱪilinduⱪ! Ⱪanqilik xǝrmǝndǝ bolduⱪ! Ular turalƣulirimizni ɵrüwǝtti, biz zeminimizni taxliduⱪ!» — deyilidu.

20 Pǝrwǝrdigarning sɵzini anglanglar, i ayallar,

Uning aƣzidiki sɵzgǝ ⱪulaⱪ selinglar;

Ⱪizinglarƣa yiƣlaxni ɵgitinglar,

Ⱨǝrbiringlar yeⱪininglarƣa mǝrsiyǝ oⱪutunglar;

21 Qünki ɵlüm bolsa derizilirimizdin yamixip kirgǝn,

Orda-istiⱨkamlirimizƣimu kirgǝn;

U balilarni koqilardin,

Yigitlǝrni rǝstǝ-mǝydanlardin yulup taxliƣan.

22  Yeⱪinliringlarƣa uⱪturup: «Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

Bǝrⱨǝⱪ, jǝsǝtlǝr dalada tezǝktǝk yiⱪilidu;

Ular ormiqining orƣiⱪining astiƣa yiⱪilƣan,

Lekin ⱨeqkim yiƣmaydiƣan baxaⱪtǝk yǝrgǝ qeqilidu!» — dǝnglar!■

23 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

Dana kixi danaliⱪi bilǝn, küqlük kixi küqlükliki bilǝn, bay bayliⱪliri bilǝn pǝhirlinip mahtanmisun; ■ 24 pǝhirlinip mahtiƣuqi bolsa xuningdin, yǝni Meni, yǝr yüzidǝ meⱨir-muⱨǝbbǝt, adalǝt wǝ ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni yürgüzgüqi Mǝn Pǝrwǝrdigarni tonup yǝtkǝnlikidin pǝhirlinip mahtansun; qünki Mening hursǝnlikim dǝl muxu ixlardindur, — dǝydu Pǝrwǝrdigar. 25 Mana, xundaⱪ künlǝr keliduki, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — Mǝn hǝtnǝ ⱪilmiƣanlarni hǝtnǝ ⱪilinƣanlar bilǝn billǝ jazalaymǝn; 26 yǝni Misir, Yǝⱨuda, Edom, Ammoniylar wǝ Moabiylar, jümlidin qɵl-bayawanda turuwatⱪan, qekǝ qaqlirini qüxürüwǝtkǝn ǝllǝrni jazalaymǝn; qünki bu ǝllǝrning ⱨǝmmisi hǝtnisizdur; Israilning barliⱪ jǝmǝtimu kɵnglidǝ hǝtnisizdur.□
  ■

10

Butlar ǝmǝs, Pǝrwǝrdigarla ibadǝtkǝ layiⱪtur

1 Pǝrwǝrdigarning silǝrgǝ eytⱪan sɵzigǝ ⱪulaⱪ selinglar, i Israil jǝmǝti: — 2 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Əllǝrning yollirini ɵgǝnmǝnglar; gǝrqǝ ǝllǝr asmandiki ⱨadisǝ-alamǝtlǝrdin ⱪorⱪup dǝkkǝ-dükkigǝ qɵmgǝn bolsimu, silǝr bulardin ⱨeq qɵqüp kǝtmǝnglar. □ 3 Qünki ǝllǝrning ⱪaidǝ-yosunliri bimǝniliktur; ⱨǝmmisi ormanliⱪtin kesilgǝn dǝrǝhtin, yaƣaqqining iskinisi bilǝn oyulƣan nǝrsigǝ asaslanƣandur. ■ 4 Ular buni altun-kümüx bilǝn ⱨǝllǝydu; uni yiⱪilmisun dǝp ular bolⱪa, mihlar bilǝn bekitidu. ■ 5 Bundaⱪ butlar tǝrhǝmǝkliktǝ turidiƣan bir ⱪaranquⱪtur, halas; ular ⱨeq sɵzliyǝlmǝydu; ular baxⱪilar tǝripidin kɵtürülüxi kerǝk, qünki ular mangalmaydu. Ulardin ⱪorⱪmanglar; qünki ular rǝzillik ⱪilalmaydu, ularning ⱪolidin yahxiliⱪ ⱪilixmu kǝlmǝydu. ■ 6 — Sanga ohxaydiƣan ⱨeqkim yoⱪ, i Pǝrwǝrdigar; Sǝn uluƣ, küq-ⱪudriting bilǝn naming uluƣdur. ■ 7 Kim Sǝndin ⱪorⱪmay turalisun, i barliⱪ ǝllǝr üstigǝ ⱨɵkümran padixaⱨ!? Qünki bu Sanga tegixliktur; qünki ǝllǝrdiki danixmǝnlǝr arisida wǝ barliⱪ padixaⱨliⱪlar arisida Sanga ohxax ⱨeqkim yoⱪtur. ■ 8  Əllǝrning ⱨǝmmisi istisnasiz ǝⱪli yoⱪ, nadanlardur; bu ǝrzimǝslǝr yaƣaqtur, halas! Ular tǝlim berǝlǝmdu!? □  ■ 9 Soⱪup yalpaⱪlanƣan kümüx Tarxixtin elip kelinidu; altunmu Ufazdin elip kelinidu; andin ⱨünǝrwǝn wǝ zǝrgǝrlǝrning ⱪoli bu yasiƣiniƣa kɵk wǝ sɵsün rǝht bilǝn kiyim kiygüzidu — bularning ⱨǝmmisi xübⱨisizki, danixmǝn ustilarning ǝjridur!

10 Lekin Pǝrwǝrdigar Hudaning Ɵzi ⱨǝⱪiⱪǝttur; U ⱨayat Hudadur, mǝnggülükning Padixaⱨidur; Uning ƣǝzipi aldida yǝr-zemin titrǝydu; ǝllǝr Uning ⱪǝⱨrini kɵtürǝlmǝydu. 11 Ularƣa mundaⱪ degin: «Asman bilǝn zeminni yaratmiƣan ilaⱨlar, ular zemin yüzidin wǝ asman astidin yoⱪaydu!».□

12  Pǝrwǝrdigar bolsa yǝr-zeminni küq-ⱪudriti bilǝn yasiƣan,

Alǝmni danaliⱪi bilǝn bǝrpa ⱪilƣan,

Asmanlarni ǝⱪil-parasiti bilǝn yayƣuqidur. ■

13 U awazini ⱪoyuwǝtsǝ, asmanlarda sular xawⱪunlaydu;

U yǝr qǝtliridin bulut-tumanlarni ɵrlitidu;

U yamƣurlarƣa qaⱪmaⱪlarni ⱨǝmraⱨ ⱪilip bekitidu,

Wǝ xamalni ɵz hǝziniliridin qiⱪiridu.■

14 Muxu kixilǝrning ⱨǝrbiri ǝⱪilsiz, bilimdin mǝⱨrumlardur;

Zǝrgǝrlǝrning ⱨǝrbiri ɵzliri oyƣan but tǝripidin xǝrmǝndigǝ ⱪalidu;

Qünki uning ⱪuyma ⱨǝykili yalƣanqiliⱪ, ularda ⱨeq tiniⱪ yoⱪtur.■

15 Ular bimǝnilǝrdur, mazaⱪ obyektidur;

Jazalinix waⱪti ularning üstigǝ kǝlgǝndǝ, ular yoⱪitilidu.

16 Yaⱪupning Nesiwisi Bolƣuqi bulardǝk ǝmǝstur,

Qünki barliⱪ mǝwjudatni yasiƣuqi Xudur;

Israil bolsa Uning Ɵz mirasi bolƣan ⱪǝbilidur;

Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar Uning namidur.□  ■

Yǝrǝmiya hǝlⱪi üqün mǝrsiyǝ oⱪup dua ⱪilidu

17 Zemindin qiⱪixⱪa yük-taⱪingni yiƣixturup al, i muⱨasirigǝ elinƣuqi ⱪiz; □ 18 qünki Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Mana, Mǝn bu waⱪitta zemindikilǝrni elip u yǝrdin qɵriwetimǝn wǝ ularning kɵngli tonup yǝtküqǝ azar berimǝn!».■

Yǝrǝmiya hǝlⱪigǝ wǝkil süpitidǝ sɵz ⱪilidu

19 Jaraⱨitim üqün ⱨalimƣa way! Mening yaram dawaliƣusizdur! Biraⱪ ǝslidǝ mǝn: «Bu pǝⱪǝt bir kesǝllik, halas, uningƣa qidiƣudǝkmǝn» — dǝptikǝnmǝn. □ 20 Mening qedirim ⱨalak boldi, barliⱪ tanilirim üzüldi; balilirim mǝndin juda bolup, ular yoⱪ boldi; qedirimni ⱪaytidin sozup tikküdǝk, qedir pǝrdilirini asⱪudǝk ⱨeqkim ⱪalmidi. 21 Qünki hǝlⱪ padiqiliri ǝⱪilsiz bolup, Pǝrwǝrdigarni izdǝp yol sorimaydu; xunga ular danixmǝnlǝrdǝk ix kɵrǝlmǝydu, ularning barliⱪ padisi tarⱪilip kǝtti. □ 22 Anglanglar! Bir gǝpning xǝpisi! Mana, u kelidu, ximaliy zemindin qiⱪⱪan zor bir quⱪan-sürǝn! Yǝⱨudaning xǝⱨǝrlirini bir wǝyranǝ, qilbɵrilǝrning turalƣusiƣa aylandurƣuqi keliwatidu! ■ 23 Bilimǝnki, i Pǝrwǝrdigar, insanning ɵz yolini bekitixi ɵz ⱪolida ǝmǝstur; mengiwatⱪan adǝmning ɵzidǝ ⱪǝdǝmlirini haliƣanqǝ taxlax ⱪudriti bolmastur; ■ 24 Pǝrwǝrdigar, meni tüzigǝysǝn, lekin ƣǝziping bilǝn ǝmǝs, adil ⱨɵküming bilǝn tüzigǝysǝn; bolmisa Sǝn meni yoⱪⱪa barawǝr ⱪilisǝn. ■ 25 Ⱪǝⱨringni Seni tonumaydiƣan ǝllǝr ⱨǝmdǝ namingƣa nida ⱪilmaydiƣan jǝmǝtlǝr üstigǝ tɵkkǝysǝn; qünki ular Yaⱪupni yǝp kǝtkǝn; bǝrⱨǝⱪ, ular uni yutup tügǝxtürüp, turƣan jayini mutlǝⱪ wǝyran ⱪilƣan.■

11

Hǝlⱪning Hudaning ǝⱨdisini kɵzgǝ ilmiƣanliⱪi

1 Yǝrǝmiyaƣa Pǝrwǝrdigardin kǝlgǝn sɵz mundaⱪ idi: 2 — Bu ǝⱨdining sɵzlirigǝ ⱪulaⱪ selinglar; xundaⱪla Yǝⱨuda kixilirigǝ, Yerusalemda turuwatⱪanlarƣa ularni yǝtküzünglar, □ 3 — sǝn Yǝrǝmiya ularƣa mundaⱪ eytⱪin: —

— Pǝrwǝrdigar, Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Bu ǝⱨdining sɵzlirigǝ kim boysunmisa u lǝnǝttǝ ⱪalidu; ■ 4 Mǝn bu ǝⱨdini ata-bowiliringlarni Misir zeminidin, yǝni tɵmür tawlaydiƣan humdandin ⱪutⱪuzup qiⱪarƣan künidǝ ularƣa tapilap: «Awazimƣa ⱪulaⱪ selip, bu sɵzlǝrgǝ, yǝni Mǝn silǝrgǝ tapxurƣan barliⱪ ǝmrlǝrgǝ ǝmǝl ⱪilinglar; xundaⱪ ⱪilƣininglarda, silǝr Mening hǝlⱪim bolisilǝr, Mǝn silǝrning Hudayinglar bolimǝn; ■ 5 xundaⱪ bolƣinida Mǝn ata-bowiliringlarƣa: «Silǝrgǝ süt ⱨǝm bal eⱪip turidiƣan bir zemin tǝⱪdim ⱪilimǝn» dǝp iqkǝn ⱪǝsǝmni ǝmǝlgǝ axurimǝn» — degǝnidim. Silǝr bügünki kündǝ dǝl xu zeminda turuwatisilǝr!

Mǝn bolsam jawabǝn «Amin, Pǝrwǝrdigar!» — dedim.□  ■

6 Pǝrwǝrdigar manga mundaⱪ dedi: — Yǝⱨudaning xǝⱨǝrliridǝ, Yerusalemning koqilirida bu sɵzlǝrni jakarla: — Bu ǝⱨdining barliⱪ sɵzlirigǝ ⱪulaⱪ selip ǝmǝlgǝ axurunglar! □ 7 Qünki Mǝn ata-bowiliringlarƣa Misir zeminidin ⱪutⱪuzup qiⱪarƣan künidin bügünki küngiqǝ «Mening awazimƣa ⱪulaⱪ selinglar!» dǝp jekilǝp agaⱨlandurup keliwatimǝn; Mǝn tang sǝⱨǝrdǝ ornumdin turup ularni agaⱨlandurup kǝldim. ■ 8 Lekin ular ⱨeq anglimiƣan yaki ⱪulaⱪ salmiƣan; ularning ⱨǝrbiri rǝzil kɵngülliridiki jaⱨilliⱪⱪa ǝgixip mangƣan; xuning bilǝn Mǝn bu ǝⱨdidiki barliⱪ sɵzlǝrni ularning bexiƣa qüxürdüm; Mǝn bularning ⱨǝmmisini ularƣa tapiliƣanmǝn, lekin ular ⱨeq ǝmǝlgǝ axurmiƣan.■

9 Pǝrwǝrdigar manga mundaⱪ dedi: — Yǝⱨudadikilǝr wǝ Yerusalemda turuwatⱪanlarning arisida bir suyiⱪǝst bayⱪaldi; 10 ular sɵzlirimni anglaxni rǝt ⱪilƣan ata-bowilirining ⱪǝbiⱨliklirigǝ ⱪaytip kǝtti; ularning ibaditidǝ bolayli dǝp baxⱪa ilaⱨlarƣa ǝgixip kǝtti. Israil jǝmǝti ⱨǝm Yǝⱨuda jǝmǝti ata-bowiliri bilǝn tüzgǝn ǝⱨdǝmni buzdi.

11 Xunga Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn ularning üstigǝ ⱨeq ⱪutulalmas apǝt qüxürimǝn; ular Manga pǝryad kɵtüridu, lekin Mǝn ularni anglimaymǝn. ■ 12 Andin Yǝⱨudaning xǝⱨǝrliri wǝ Yerusalemda turuwatⱪanlar isriⱪ yeⱪip qoⱪunƣan butlarni izdǝp ularƣa pǝryad kɵtüridu; lekin apǝt qüxkǝn waⱪtida ular bularni ⱨeq ⱪutⱪuzmaydu. 13 Qünki xǝⱨǝrliring ⱪanqǝ kɵp bolƣanseri, butliring xunqǝ kɵp boldi, i Yǝⱨuda; Yerusalemning koqiliri ⱪanqǝ kɵp bolƣanseri, silǝr «yirginqlik bolƣuqi»ƣa xunqǝ ⱪurbangaⱨlarni ⱪurdunglar, yǝni Baalƣa isriⱪ yeⱪix üqün ⱪurbangaⱨlarni bǝrpa ⱪildinglar.■

14 Əmdi sǝn, i Yǝrǝmiya, bu hǝlⱪ üqün dua ⱪilma, ular üqün ⱨeq pǝryad yaki tilawǝt ⱪilma; qünki apǝt bexiƣa qüxüxi bilǝn ular Manga nida ⱪilƣan waⱪtida Mǝn ularni anglimaymǝn.■

15 — Mening sɵyümlük hǝlⱪimning ɵyümdǝ turuxiƣa nemǝ ⱨǝⱪⱪi? Qünki kɵpinqinglar ɵzünglarning rǝzil mǝⱪsǝtlirigǝ yetixkǝ orunisilǝr; silǝr rǝzillikinglar ǝmǝlgǝ axⱪanda hursǝn bolsanglar, undaⱪta «muⱪǝddǝs gɵxlǝr» muxu asiyliⱪinglarni silǝrdin elip taxliyalamdu? □ 16 Pǝrwǝrdigar ismingni «Yapyexil, mol mewilik, baraⱪsan zǝytun dǝrihi» dǝp atiƣanidi; lekin Pǝrwǝrdigar dǝrǝhkǝ xawⱪunlaydiƣan zor bir otni salidu wǝ xahliri yoⱪ ⱪilinidu. 17 Qünki seni tikkǝn samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar sanga ⱪarap külpǝt bekitip jakarliƣan; sǝwǝbi, Israil jǝmǝti wǝ Yǝⱨuda jǝmǝti ɵzining mǝnpǝǝtini kɵzlǝp rǝzillik ⱪilip, Baalƣa isriⱪ yeⱪip, Mening ƣǝzipimni kǝltürdi.■

Yǝrǝmiyaƣa ⱪilinidiƣan suyiⱪǝstni Pǝrwǝrdigar uningƣa ayan ⱪilidu

18 «Pǝrwǝrdigar manga hǝwǝr yǝtküzdi, xuning bilǝn mǝn qüxǝndim; U manga ularning ⱪilmixlirini ayan ⱪildi; 19 mǝn bolsam huddi boƣuzlaxⱪa yetilǝp mangƣan kɵnük paⱪlandǝk idim; mǝn ǝsli ularning manga ⱪarap: «Dǝrǝhni mewisi bilǝn yoⱪitayli, uning ismi ⱪayta ǝskǝ ⱨeq kǝltürülmisun, uni tiriklǝr zeminidin üzüp taxlayli» degǝn ⱪǝstlirini ⱨeq bilmǝyttim; 20 lekin Sǝn, i adil ⱨɵküm Qiⱪarƣuqi, adǝmning wijdan-ⱪǝlbini Siniƣuqi, samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, Sening ularning üstigǝ qüxüridiƣan ⱪisasingni ɵz kɵzüm bilǝn kɵrüxkǝ nesip ⱪilƣaysǝn; qünki dǝwayimni Sangila ayan ⱪilip tapxurdum».■

21 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar manga mundaⱪ dedi: — «Pǝrwǝrdigarning namida bexarǝt bǝrmǝ, bolmisa jening ⱪolimizda tügixidu» — dǝp sanga doⱪ ⱪilip yürgǝn Anatottiki adǝmlǝr jeningni izdǝp yüridu. Əmdi ular toƣrisida mundaⱪ sɵzüm bar: — 22 — bu ixⱪa ⱪarap samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dedi: — Mana, Mǝn ularni jazalaymǝn; yigitlǝr ⱪiliq bilǝn ɵlidu, oƣul-ⱪizliri bolsa ⱪǝⱨǝtqilik bilǝn ɵlidu. 23 Ulardin ⱨeqbir ⱪaldisi ⱪalmaydu; qünki Mǝn ular jazalinidiƣan yilida, xu Anatottiki adǝmlǝr üstigǝ apǝt qüxürimǝn.

12

Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝrning Pǝrwǝrdigarƣa dad eytixi dawamlixidu

1 Mǝn dǝwayimni aldingƣa elip kǝlsǝm, adil bolup kǝlding, i Pǝrwǝrdigar; lekin Sǝn bilǝn Ɵz ⱨɵkümliring toƣruluⱪ sɵzlǝxmǝkqimǝn; nemixⱪa rǝzillǝrning yoli ronaⱪ tapidu? Asiyliⱪ ⱪilƣuqilarning ⱨǝmmisi nemixⱪa kǝngri-azadiliktǝ turidu? ■ 2 Sǝn ularni yǝr yüzigǝ tikkǝnsǝn, ularmu yiltiz tartⱪan; ular ɵsüp güllinidu, ular mewilǝydu; Sǝn ularning aƣziƣa yeⱪin ohxaysǝn, lekin wijdanidin yiraⱪsǝn; □  ■ 3 lekin Sǝn, i Pǝrwǝrdigar, meni bilisǝn; Sǝn meni kɵrüp kǝlgǝnsǝn, Ɵzünggǝ bolƣan sadiⱪliⱪimni siniƣansǝn. Ularni boƣuzlaxⱪa bekitilgǝn ⱪoylardǝk ayrip sɵrǝp qiⱪⱪaysǝn, ularni ⱪǝtl künigǝ ayriƣaysǝn. □  ■ 4 Zemin ⱪaqanƣiqǝ ⱪaƣjiraydu, etizdiki ot-qɵplǝr ⱪaqanƣiqǝ ⱪurƣan ⱨalǝttǝ turidu? Zeminda turuwaⱪanlarning rǝzilliki tüpǝylidin ⱨaywanlar ⱨǝm uqar-ⱪanatlar ⱪaqanƣiqǝ yoⱪap tügǝydu? Qünki bu hǝlⱪ: «Huda aⱪiwitimizni ⱨeq kɵrmǝydu» dǝwatidu.□  ■

Pǝrwǝrdigar Yǝrǝmiyaƣa jawab beridu

5 — Sǝn yügürgǝn lǝxkǝrlǝr bilǝn bǝslǝxkǝndǝ, ular seni ⱨalsiratⱪan bolsa, ǝmdi sǝn atlar bilǝn bǝslǝxsǝng ⱪandaⱪ bolar? Sǝn pǝⱪǝt aman-tinqliⱪta turƣan zemindila hatirjǝm bolup Manga ixinisǝn, ǝmdi Iordan dǝryasi boyidiki ⱪoyuⱪ qatⱪalliⱪlarda ⱪandaⱪ yürisǝn? □ 6 Qünki ⱨǝtta ɵz ⱪerindaxliring, atangning jǝmǝtimu sanga asiyliⱪ ⱪilƣan. Ularmu seni yoⱪitix üqün awazini ⱪoyup bǝrgǝn. Gǝrqǝ ular sanga meⱨirlik sɵzlǝrni ⱪilƣan bolsimu, ularƣa ixǝnmǝ!»■

Huda Yǝrǝmiyaning dad kɵtürüxlirigǝ yǝnǝ bir jawab beridu

7 — Ɵzüm ailǝmdin waz keqimǝn, mirasimni taxliwetimǝn, jan-jigirimni düxmǝnlirining ⱪoliƣa tapxurimǝn. 8 Mening mirasim bolƣan hǝlⱪ bolsa Manga ormanliⱪtiki bir xirgǝ ohxax bolup ⱪaldi; ular Manga ⱪarxi awazini kɵtürdi; xunga Mǝn ularni yaman kɵrimǝn. 9 Mening mirasim Manga sar-bürküt yaki qilbɵridǝk bolup ⱪaldi ǝmǝsmu? Lekin uning ǝtrapiƣa baxⱪa sar-bürkütlǝr olaxmaⱪta! Beringlar, ularni yǝwetixkǝ barliⱪ daladiki ⱨaywanlarni yiƣip kelinglar! □  ■ 10 Nurƣunliƣan hǝlⱪ padiqiliri üzümzarimni ⱨalak ⱪilidu, ular Mening nesiwǝmni ayaƣ asti ⱪilidu, ular Mening yeⱪimliⱪ nesiwǝmni ƣerib bir qɵl-bayawanƣa aylanduridu; □

  ■ 11 ular uni ƣerib ⱪiliwetidu; u Mening aldimda ƣerib ⱨǝm ⱪaƣjiraⱪ turidu; pütkül zemin ƣerib ⱪalidu; ǝmma ⱨeq adǝm buningƣa kɵnglini bɵlmǝydu. 12 Qɵl-bayawandiki barliⱪ egizliklǝr üstigǝ ⱨalak ⱪilƣuqilar ƣuȥuldap qiⱪip kelidu; qünki Pǝrwǝrdigarning ⱪiliqi zeminning bir qetidin yǝnǝ bir qetigiqǝ ⱨǝmmini yutidu; ⱨeq ǝt igisining tinq-hatirjǝmliki bolmaydu. 13  Hǝlⱪim buƣdayni teriƣan bolsimu, lekin tekǝnlǝrni oriydu; ular ɵzlirini upratⱪini bilǝn, payda kɵrmǝydu; xunga naqar mǝⱨsulatliringlar tüpǝylidin, Pǝrwǝrdigarning ⱪattiⱪ ƣǝzipi tüpǝylidin, yǝrgǝ ⱪarap ⱪalisilǝr.■

14 Mǝnki Pǝrwǝrdigar Ɵz hǝlⱪim Israilni waris ⱪilƣan mirasⱪa qanggal salƣan, zeminimning ⱨǝmmǝ rǝzil ⱪoxniliri toƣruluⱪ mundaⱪ dǝymǝn: — Mana, Mǝn ularni ɵz zeminidin yulup alimǝn, xuningdǝk Yǝⱨuda jǝmǝtini ular arisidin yuluwalimǝn; □  ■ 15 lekin xundaⱪ boliduki, ularni yuluwalƣandin keyin Mǝn bu yoldin yenip, ularƣa iqimni aƣritimǝn, ularning ⱨǝrbirini ɵz mirasiƣa, ⱨǝrbirini ɵz zeminiƣa ⱪayturimǝn.□

16 Xundaⱪ ⱪilip, ǝgǝr (ular ɵtkǝndǝ hǝlⱪimgǝ Baalning ismiƣa ⱪǝsǝm iqixni ɵgǝtkǝndǝk) kɵngül ⱪoyup hǝlⱪimning yollirini ɵgǝnsǝ, jümlidin Mening namimƣa ⱪǝsǝm iqixni ɵgǝnsǝ, — ǝmdi ularƣa hǝlⱪim arisidin muⱪim orun berilip, ular güllǝndürülidu. □ 17 Biraⱪ ular anglimisa, Mǝn xu ǝlni mutlǝⱪ yulup taxlaymǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.■

13

Qirip kǝtkǝn iq tambaldin alƣan sawaⱪ

1 Pǝrwǝrdigar manga mundaⱪ dedi: — Barƣin, kanap iq tambalni al, belinggǝ baƣla; lekin uni suƣa qilima. 2 Xunga Pǝrwǝrdigar manga degǝndǝk mǝn bir iq tambalni aldim wǝ belimgǝ baƣlap ⱪoydum.

3 Əmdi Pǝrwǝrdigarning sɵzi ikkinqi ⱪetim manga kelip mundaⱪ deyildi: — 4 «Sǝn pulƣa alƣan, belinggǝ baƣlanƣan iq tambalni elip, ornungdin tur, Fratⱪa berip xu yǝrdǝ taxning yeriⱪiƣa yoxurup ⱪoy».□

5 Xunga mǝn bardim wǝ Pǝrwǝrdigar manga buyruƣandǝk uni Fratⱪa yoxurup ⱪoydum. 6 Kɵp künlǝr ɵtkǝndin keyin, Pǝrwǝrdigar manga: «Ornungdin tur, Fratⱪa berip, Mǝn sanga xu yǝrgǝ yoxuruxⱪa buyruƣan iq tambalni ⱪolungƣa al» — dedi.

7 Xunga mǝn Fratⱪa bardim; mǝn yoxurƣan yǝrdin iq tambalni kolap qiⱪirip ⱪolumƣa aldim; mana, iq tambal sesip qirip kǝtkǝnidi, pütünlǝy kiygüsiz bolƣanidi. 8 Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

9 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mǝn Yǝⱨudaning pǝhrini wǝ Yerusalemning qong pǝhrini muxu ⱨalda yoⱪitimǝn; 10 Mening sɵzlirimni anglaxni rǝt ⱪilƣan, kɵnglidiki jaⱨilliⱪida mangidiƣan, baxⱪa ilaⱨlarning ⱪulluⱪida bolup, ularƣa ibadǝt ⱪilixⱪa intilidiƣan bu rǝzil hǝlⱪ pütünlǝy kardin qiⱪⱪan bu iq tambalƣa ohxax bolidu. 11 Qünki huddi iq tambal adǝmning qatiriⱪiƣa qing baƣlanƣandǝk, ularmu Manga yeⱪin bir hǝlⱪ bolsun, Manga nam-abruy, mǝdⱨiyǝ wǝ xan-xǝrǝp kǝltürsun dǝp, Mǝn Israilning pütkül jǝmǝtini wǝ Yǝⱨudaning pütkül jǝmǝtini Ɵzümgǝ qing baƣlandurƣanmǝn — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — lekin ular ⱨeq ⱪulaⱪ salmidi.□

12 Ularƣa muxu sɵzni degin: — Israilning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Ⱨǝmmǝ xarab idixi xarab bilǝn toluxi kerǝk». Ular sanga: «Əjǝba, ⱨǝmmǝ xarab idixi xarab bilǝn toluxi kerǝklikini obdan bilmǝmduⱪ?» — dǝydu; □
13 Sǝn ularƣa mundaⱪ dǝysǝn: «Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, mǝn bu zeminda barliⱪ turuwatⱪanlarni, Dawutⱪa wǝkil bolup uning tǝhtigǝ olturƣan padixaⱨlarni, kaⱨinlarni wǝ pǝyƣǝmbǝrlǝrni ⱨǝmdǝ Yerusalemda barliⱪ turuwatⱪanlarni mǝstlik-biⱨoxluⱪ bilǝn toldurimǝn. 14 Mǝn ularni bir-birigǝ, yǝni ata bilǝn oƣullirinimu ohxaxla bir-birigǝ soⱪuxⱪa salimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar; — Mǝn ularƣa iqimni aƣritmaymǝn, ularni ayimaymǝn, ularƣa rǝⱨim ⱪilmaymǝn; ularni nabut ⱪilixⱪa ⱨeqnǝrsǝ meni tosumaydu. 15 Anglanglar, ⱪulaⱪ selinglar, ⱨali qong bolmanglar; qünki Pǝrwǝrdigar sɵz ⱪilƣan. 16 Əmdi U bexinglarƣa zulmǝt qüxürgiqǝ, putunglar zawal qüxkǝn taƣlarda putlaxⱪandǝk putlaxⱪuqǝ, U silǝr izdigǝn nurni ɵlüm sayisiƣa, ⱪapⱪarangƣuluⱪⱪa aylandurƣuqǝ, Pǝrwǝrdigar Hudayinglarƣa layiⱪ xan-xǝrǝp ⱪayturunglar! ■

Yǝrǝmiya ɵz dǝrd-ǝlimini hǝlⱪⱪǝ bildüridu

17 Buni anglimisanglar, silǝrning ⱨakawurluⱪunglar tüpǝylidin jenim yoxurunqǝ yiƣlaydu; aqqiⱪ yiƣlap kɵz yaxlirim eⱪip taxidu; qünki silǝr, i Pǝrwǝrdigarning padisi, sürgün ⱪilinisilǝr.■

Pǝrwǝrdigarning sɵzi dawamlixidu

18 Padixaⱨ wǝ hanixⱪa: «Tǝhtinglardin qüxüp yǝrgǝ olturunglar; qünki kɵrkǝm tajliringlar bexinglardin qüxürülidu» — degin. □ 19 Jǝnubdiki xǝⱨǝrlǝr ⱪorxiwelnip taⱪilidu; ularni aqidiƣan ⱨeqkim bolmaydu; pütkül Yǝⱨuda sürgün bolidu; ularning ⱨǝmmisi ǝsirgǝ qüxüp sürgün bolidu. □ 20 Bexingni kɵtür, i Zion, ximaldin qiⱪⱪanlarƣa ⱪara; sanga tapxurulƣan pada, yǝni yeⱪimliⱪ padang nǝgǝ kǝtkǝndu? □ 21  Pǝrwǝrdigar seni baxⱪuruxⱪa dostliringni bekitkinidǝ sǝn nemǝ deyǝlǝytting? Əsli ɵzüng ularƣa baxⱪuruxni ɵgǝtkǝn tursang! Xu tapta tolƣaⱪ tutⱪan ayaldǝk azab-oⱪubǝtlǝr seni tutmamdu?□

22 Sǝn ǝgǝr kɵnglüngdǝ: Bu ixlar nemixⱪa beximƣa qüxti? — dǝp sorisang, bu ixlar ⱪǝbiⱨliking intayin eƣir bolƣanliⱪidin boldi — kɵyniking saldurup taxlandi, yotiliring zorawanliⱪta axkarilandi. □  ■ 23 Efiopiyǝlik ⱪara terisini ɵzgǝrtǝlǝmdu? Yaki yilpiz qipar tǝnggilirini ɵzgǝrtǝlǝmdu? Undaⱪ bolƣanda silǝr rǝzillikni ⱪilixⱪa kɵngǝnlǝrmu yahxiliⱪni ⱪilalaydiƣan bolisilǝr! 24 Əmdi qɵl-bayawandiki xamal ⱨǝydiwǝtkǝn samandǝk Mǝn silǝrni ⱨǝydǝp qaqimǝn.

25 Bu sening aⱪiwiting bolidu, Mǝn sanga bekitkǝn nesiwǝng, — dǝydu Pǝrwǝrdigar; qünki sǝn Meni untuƣansǝn, yalƣanqiliⱪⱪa tayanƣansǝn. □ 26 Xunga Mǝn kɵynikingning pǝxlirini yüzüng üstigǝ kɵtürüp taxlaymǝn, nomusung kɵrülidu. 27 Aⱨ, sening zinaliring, ayƣirningkidǝk pohur kixnǝxliring, egizliklǝrdǝ wǝ etizlarda bolƣan buzuⱪqiliⱪliringning pǝskǝxliki! — Barliⱪ yirginqlikliringni kɵrdum! Ⱨalingƣa way, i Yerusalem! Sǝn pak ⱪilinixni ⱪaqanƣiqǝ rǝt ⱪilmaⱪqisǝn?!□

14

Ⱪurƣaⱪqiliⱪlar üstidǝ bolƣan mǝrsiyǝ

1 Yǝrǝmiyaƣa qüxkǝn, Pǝrwǝrdigarning ⱪurƣaⱪqiliⱪlar toƣruluⱪ sɵzi: —

Yǝrǝmiyaning mǝrsiyǝsi wǝ duasi

2 Yǝⱨuda matǝm tutidu, uning dǝrwaziliri zawalƣa yüz tutmaⱪta, hǝlⱪ yǝrgǝ qaplixip ⱪariliⱪ tutidu; Yerusalemdin nalǝ-pǝryad kɵtürülmǝktǝ. □
3 Mɵtiwǝrliri qaparmǝnlirini su ǝkilixkǝ ǝwǝtidu; ular su azgalliriƣa baridu, lekin ⱨeq su tapalmaydu; ularning küpliri ⱪuruⱪ ⱪaytip kelidu; ular yǝrgǝ ⱪarap ⱪalidu, sarasimigǝ qüxidu; ular bexini yepip tɵwǝn sanggilitidu. □ 4 Ⱨeq yamƣur bolmiƣaqⱪa yǝr yüzi yerilip kǝtti; yǝr ⱨǝydigüqilǝr yǝrgǝ ⱪarap bexini yepip tɵwǝn sanggilitidu. 5 Maral bolsa dalada bala ⱪozilaydu, andin ⱪozisidin waz keqidu; qünki ot-qɵp yoⱪ. 6 Yawa exǝklǝr egizliklǝrdǝ turup qilbɵrilǝrdǝk ⱨasirap ketidu; ozuⱪ izdǝp kɵzliri ⱪarangƣulixip ketidu, qünki ozuⱪ yoⱪ.■

Yǝrǝmiyaning duasi

7 — I Pǝrwǝrdigar, ⱪǝbiⱨliklirimiz bizni ǝyiblǝp guwaⱨliⱪ bǝrgini bilǝn, Ɵzüngning naming üqün bir ixni ⱪilƣaysǝn! Qünki bizning yolungdin qiⱪip ketiximiz intayin kɵptur; biz Sening aldingda gunaⱨ sadir ⱪilduⱪ. 8 I Israilning Arzusi, külpǝt qüxkǝndǝ ularning ⱪutⱪuzƣuqisi Bolƣuqi, Sǝn nemixⱪa bizgǝ zeminimizdiki musapirdǝk, bir keqila ⱪonmaⱪqi bolƣan bir yoluqidǝk bolisǝn? 9 Nemixⱪa ⱨeq amalsiz kixidǝk, ⱨeqkimni ⱪutⱪuzalmaydiƣan bir palwanƣa ohxax bolisǝn? Lekin Sǝn, i Pǝrwǝrdigar, arimizda turisǝn, biz Sening naming bilǝn atalƣandurmiz; bizdin waz keqip kǝtmǝ!□

Pǝrwǝrdigarning sɵzi rǝsmiy baxlinidu

10 Pǝrwǝrdigar muxu hǝlⱪⱪǝ mundaⱪ dǝydu: — Ular dǝrⱨǝⱪiⱪǝt mǝndin tezip, kezixkǝ amraⱪtur; ular ⱪǝdǝmlirini yaman yoldin ⱨeq tizginlimǝydu; Pǝrwǝrdigarning ulardin ⱨeqⱪandaⱪ hursǝnliki yoⱪ; ǝmdi ⱨazir ularning ⱪǝbiⱨlikini esigǝ kǝltürüp ularning gunaⱨlirini jazalaydu.

Yalƣan pǝyƣǝmbǝrlǝrgǝ ixinixkǝ bolƣan jaza

11 Andin Pǝrwǝrdigar manga: — Bu hǝlⱪning bǝht-bǝrikiti üqün dua ⱪilma — dedi. ■ 12 — Ular roza tutⱪanda, pǝryadini anglimaymǝn; ular kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlarni axliⱪ ⱨǝdiyǝlǝr bilǝn sunƣanda, Mǝn ularni ⱪobul ⱪilmaymǝn; Mǝn ularni ⱪiliq, ⱪǝⱨǝtqilik wǝ wabalar arⱪiliⱪ yoⱪitimǝn.■

13 Mǝn bolsam: — Aⱨ, Rǝb Pǝrwǝrdigar! Mana, pǝyƣǝmbǝrlǝr ularƣa: «Silǝr ⱪiliqni ⱨeq kɵrmǝysilǝr, ⱪǝⱨǝtqilikkimu duq kǝlmǝysilǝr; qünki Mǝn bu yǝrdǝ silǝrning aman-esǝnlikinglarƣa kapalǝtlik ⱪilimǝn» dǝydu, — dedim.

14 Əmdi Pǝrwǝrdigar manga mundaⱪ dedi: — Pǝyƣǝmbǝrlǝr Mening namimda yalƣan bexarǝtlǝr beridu; Mǝn ularni ǝwǝtmigǝnmǝn, ularni buyruƣan ǝmǝsmǝn, wǝ ularƣa gǝp ⱪilƣinim yoⱪ. Ular silǝrgǝ sahta kɵrünüx, palqiliⱪ, ǝrzimǝs nǝrsilǝr toƣruluⱪ ɵz kɵnglidiki ham hiyallarni eytip bexarǝt bǝrmǝktǝ. □  ■ 15 Xunga Pǝrwǝrdigar: — Mening namimda bexarǝt beriwatⱪan, Mǝn ǝwǝtmigǝn, yǝni: «Ⱪiliq wǝ ⱪǝⱨǝtqilik bu zeminƣa ⱨeq kǝlmǝydu» dǝydiƣan pǝyƣǝmbǝrlǝr toƣruluⱪ: — bu pǝyƣǝmbǝrlǝr ⱪiliq wǝ ⱪǝⱨǝtqilik bilǝn yoⱪitilidu; 16 ular bexarǝt bǝrgǝn hǝlⱪning bolsa, ⱪiliq wǝ ⱪǝⱨǝtqilik tüpǝylidin jǝsǝtliri Yerusalem koqiliriƣa taxliwetilidu; ularning ɵzlirini, ayallirini, ⱪiz-oƣullirini kɵmgüdǝk ⱨeqkim ⱪalmaydu; Mǝn ularning rǝzillikini ɵz bexiƣa tɵkimǝn. 17 Sǝn ularƣa xu sɵzni eytisǝn: — «Kɵzlirimdin keqǝ-kündüz yax tohtimisun; qünki mening pak ⱪizim bolƣan hǝlⱪim yarisi bɵsülgǝndǝk ⱪattiⱪ bir zǝrb yǝp, intayin eƣir yarilandi», — dǝydu.□  ■

Yǝrǝmiya duasini dawam ⱪilidu

18 Mǝn dalaƣa qiⱪsam, mana ⱪiliqtin ɵltürülgǝnlǝr; xǝⱨǝrgǝ kirsǝm, mana ⱪǝⱨǝtqiliktin solixip kǝtkǝnlǝr! Qünki pǝyƣǝmbǝr ⱨǝm kaⱨin ⱨǝr ikkisila bilimsiz-nadan bolup, ular zeminda ɵz sodisi bilǝnla bolup kǝtti. □
19 Sǝn Yǝⱨudadin nemixⱪa waz kǝqting? Jening Ziondin Zeriktimu? Sǝn nemixⱪa bizni xunqǝ dawaliƣusiz dǝrijidǝ urƣaniding? Biz aram-tinqliⱪni küttuⱪ, lekin ⱨeq ⱪutluⱪ künlǝr yoⱪtur; xipaliⱪ bir waⱪitni küttuⱪ, lekin mana dǝkkǝ-dükkǝ iqididurmiz! ■ 20 I Pǝrwǝrdigar, rǝzillikimizni, ata-bowilirimizning ⱪǝbiⱨlikini tonup iⱪrar ⱪilimiz; qünki Sening aldingda gunaⱨ sadir ⱪilduⱪ. ■ 21 Ɵzüng naming üqün Yerusalemni kɵzünggǝ ilmay ⱪoymiƣaysǝn; xan-xǝrǝplik tǝhting bolƣan jayni rǝswa ⱪilmiƣaysǝn; ǝⱨdǝngni esinggǝ kǝltürgǝysǝn, uni buzmiƣaysǝn! □ 22 Əllǝr qoⱪunidiƣan «ǝrzimǝslǝr» arisida yamƣur yaƣdurƣuqi barmidu? Yeƣinni asmanlar ɵzlirila berǝmdu? Bularni ǝmǝldǝ kɵrsǝtküqi Sǝn ǝmǝsmu, i Pǝrwǝrdigar Hudayimiz! Xunga Seni tǝlpünüp kütimiz; qünki Sǝnla bularni ⱪilƣuqidursǝn.■

15

1 Pǝrwǝrdigar manga mundaⱪ dedi: — «Musa yaki Samuil pǝyƣǝmbǝrlǝr aldimda turƣan bolsimu, kɵnglüm bu hǝlⱪⱪǝ ⱨeq ⱪarimaytti. Ularni kɵz aldimdin kǝtküzüwǝt! Ular Mǝndin neri qiⱪip kǝtsun! □  ■ 2 Əgǝr ular sǝndin: «Biz nǝgǝ qiⱪip ketimiz?» desǝ, sǝn ularƣa: «Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Ɵlümgǝ bekitilgǝnlǝr ɵlümgǝ, ⱪiliqⱪa bekitilgǝnlǝr ⱪiliqⱪa, ⱪǝⱨǝtqilikkǝ bekitilgǝnlǝr ⱪǝⱨǝtqilikkǝ, sürgün boluxⱪa bekitilgǝnlǝr sürgün boluxⱪa ketidu» — dǝysǝn. □  ■ 3 Qünki Mǝn tɵt hil jaza bilǝn ularning üstigǝ qüximǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — ɵltürüx üqün ⱪiliq, titma-titma ⱪilix üqün itlar, yutux wǝ ⱨalak ⱪilix üqün asmandiki uqar-ⱪanatlar wǝ yǝr-zemindiki ⱨaywanatlarni jaza boluxⱪa bekittim; ■ 4 Yǝⱨuda padixaⱨi Ⱨǝzǝkiyaning oƣli Manassǝⱨning Yerusalemda ⱪilƣanliri tüpǝylidin Mǝn ularni yǝr yüzidiki barliⱪ padixaⱨliⱪlar arisida wǝⱨimigǝ salƣuqi bir obyekt ⱪilimǝn.□  ■

5 Qünki kim sanga iqini aƣritidu, i Yerusalem? Kim sǝn üqün aⱨ-zar uridu? Kim ǝⱨwalingni soraxⱪa yolda tohtap yeningƣa baridu? ■ 6 Sǝn Meni taxliwǝtkǝnsǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — sǝn qekinip kǝtting; Mǝn üstünggǝ ⱪolumni sozup seni nabut ⱪilixⱪa turdum; Mǝn sanga iqimni aƣritixtin ⱨalsirap kǝttim. ■ 7 Xunga Mǝn ularni zemindiki xǝⱨǝr ⱪowuⱪlirida yǝlpügüq bilǝn soriwetimǝn; Mǝn ularni balilardin juda ⱪilimǝn wǝ hǝlⱪimni nabut ⱪilimǝn; ular ɵz yolliridin ⱨeq yanmidi. ■ 8 Kɵz aldimda ularning tul hotunliri dengiz ⱪumliridin kɵpiyip ketidu; qüx waⱪtida Mǝn ularƣa, yǝni yigitlǝrning anisiƣa bir ⱨalak ⱪilƣuqini elip kelimǝn; Mǝn uxtumtut ularning bexiƣa dǝrd wǝ wǝⱨimǝ qüxürimǝn. □ 9 Yǝttǝ balini tuƣⱪan ana solixip tiniⱪidin ⱪalay dǝp ⱪalidu; küpkündüzdǝ bu anining ⱪuyaxi tuyuⱪsiz mǝƣripkǝ patidu; u xǝrmǝndǝ bolup horluⱪ-ⱨaⱪarǝtlǝrgǝ uqraydu. Ulardin ⱪalƣanlarni bolsa Mǝn düxmǝnlǝr aldida ⱪiliqⱪa tapxurimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.■

Yǝrǝmiya dad-pǝryad kɵtüridu, Pǝrwǝrdigar jawab beridu

10 Aⱨ, ana, ⱨalimƣa way, qünki sǝn meni pütkül zemin bilǝn ⱪarixilixidiƣan bir adǝm, ular bilǝn elixidiƣan bir adǝm süpitidǝ tuƣⱪansǝn! Mǝn ularƣa ɵsümgǝ ⱪǝrzmu bǝrmidim, yaki ulardin ɵsümgǝ ⱪǝrzmu almidim; lekin ularning ⱨǝrbiri meni ⱪarƣaydu!■

11 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dedi: — Bǝrⱨǝⱪ, Mǝn bǝhtinggǝ seni azad ⱪilimǝn; külpǝt wǝ balayi’apǝt bolƣan künidǝ Mǝn sanga düxmǝnni qirayliⱪ uqraxturimǝn.□

Hǝlⱪⱪǝ bolƣan sɵz

12 Tɵmür sunamdu? Ximaldin qiⱪⱪan tɵmür, yaki mis sunamdu? □  ■ 13 Bǝlki ⱪilƣan barliⱪ gunaⱨliring tüpǝylidin, u qetingdin bu qetinggiqǝ Mǝn bayliⱪliring ⱨǝm hǝziniliringni olja boluxⱪa ⱨǝⱪsiz tapxurimǝn; □  ■ 14 Mǝn seni düxmǝnliring bilǝn billǝ sǝn ⱨeq bilmǝydiƣan bir zeminƣa ɵtküzimǝn; qünki ƣǝzipimdǝ bir ot ⱪozƣaldi, u üstünggǝ qüxüp seni kɵydüridu.□  ■

Yǝrǝmiya yǝnǝ dad eytidu

15 I Pǝrwǝrdigar, Sǝn ⱨalimni bilisǝn; meni esingdǝ tutⱪaysǝn, manga yeⱪin kelip mǝndin hǝwǝr alƣaysǝn wǝ manga ziyankǝxlik ⱪilƣuqilardin intiⱪamimni alƣaysǝn; Sǝn ularƣa sǝwr-taⱪǝt kɵrsǝtküng bolsimu, meni yoⱪatmiƣaysǝn! Mening Seni dǝp horliniwaⱪanliⱪimni bilgǝysǝn. □  ■ 16 Sɵzliringgǝ erixip, ularni yǝwaldim; sɵzliring ⱨǝm meni xadlandurƣuqi wǝ ⱪǝlbimning huxalliⱪi bolƣan; qünki mǝn Sening naming bilǝn atalƣanmǝn, i Pǝrwǝrdigar, samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Huda! 17 Mǝn bǝzmǝ ⱪilƣuqilarning sorunida oynap-külüp olturmidim; Sening meni tutⱪan ⱪolung tüpǝylidin yalƣuz olturdum; qünki Sǝn meni ularning ⱪilƣanliri bilǝn ⱪattiⱪ ƣǝzǝplǝndürdüng. ■ 18 Mening azabim nemixⱪa tohtimaydu, mening yaramning dawasi yoⱪ, nemixⱪa xipa tapmaydu? Sǝn manga huddi «aldamqi eriⱪ» wǝ tuyuⱪsiz ƣayib bolidiƣan sulardǝk bolmaⱪqisǝn?□  ■

Pǝrwǝrdigarning Yǝrǝmiyaƣa bolƣan jawabi

19 Xunga Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Sǝn ⱨazirⱪi ⱨalitingdin yenip yenimƣa ⱪaytsang, Mǝn ⱪaytidin seni aldimdiki hizmǝttǝ turuxⱪa yandurup kelimǝn; sǝn ⱪimmǝtlik sɵzlǝr bilǝn ǝrzimǝs sɵzlǝrni pǝrⱪlǝndürǝlisǝng, sǝn yǝnǝ aƣzimdǝk bolisǝn; bu hǝlⱪ sǝn tǝrǝpkǝ ⱪaytip kǝlsun, lekin sǝn ularning tǝripigǝ ⱨǝrgiz ⱪaytmasliⱪing kerǝk; 20 Wǝ Mǝn seni bu hǝlⱪⱪǝ nisbǝtǝn mistin ⱪopurulƣan, mustǝⱨkǝm bir sepil ⱪilimǝn; ular sanga ⱨujum ⱪilidu, lekin ular üstüngdin ƣǝlibǝ ⱪilalmaydu; qünki Mǝn seni ⱪutⱪuzuxⱪa, ulardin halas ⱪilixⱪa sǝn bilǝn billidurmǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar. ■ 21 — Bǝrⱨǝⱪ, Mǝn seni rǝzillǝrning qanggilidin ⱪutⱪuzimǝn; ǝxǝddiylǝrning qanggilidin ⱪutⱪuzidiƣan nijatkaring bolimǝn.

16

Yǝrǝmiyaƣa toy ⱪilmasliⱪ, matǝm tutmasliⱪ wǝ bǝzmilǝrgǝ ⱪatnaxmasliⱪ buyrulidu

1 Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: — 2 Sǝn ayal zatini ǝmringgǝ almaysǝn, xundaⱪla muxu zeminda oƣul-ⱪiz pǝrzǝnt tapmaysǝn. 3 Qünki Pǝrwǝrdigar bu yǝrdǝ tuƣulƣan oƣul-ⱪizlar, bu zeminda ularni tuƣⱪan anilar wǝ ularni tuƣdurƣan atilar toƣrisida mundaⱪ dǝydu: — 4 Ular ǝlǝmlik kesǝllǝr bilǝn ɵlidu; ular üqün ⱨeq matǝm tutulmaydu, ular kɵmülmǝydu; ɵlükliri tezǝktǝk tupraⱪ yüzidǝ yatidu, ular ⱪiliq, ⱪǝⱨǝtqilik bilǝn yǝp ketilidu; jǝsǝtliri asmandiki uqar-ⱪanatlar wǝ zemindiki ⱨaywanatlar üqün ozuⱪ bolidu. ■ 5 Qünki Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Sǝn Yǝrǝmiya, ⱨaza boluwatⱪan ⱨeqbir ɵygǝ kirmǝ, yaki ɵlgǝnlǝr üqün aⱨ-zar kɵtürüx yaki ɵkünüxkǝ barma; qünki Mǝn bu hǝlⱪtin hatirjǝmlikimni, meⱨir-muⱨǝbbitimni wǝ rǝⱨimdilliklirimni elip taxlidim, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

6 Uluƣlardin tartip pǝslǝrgiqǝ bu zeminda ɵlidu; ular yǝrgǝ kɵmülmǝydu; ⱨeqkim ular üqün aⱨ-zar kɵtürmǝydu, yaki ularni dǝp, ya ǝtlirini tilmaydu, ya qaqlirini qüxürüwǝtmǝydu; □  ■ 7 ular ⱪariliⱪ tutⱪanlarni yoⱪlap, nan oxtumaydu, ɵlgǝnlǝr üqün kɵngül sorimaydu; ata-anisi ɵlgǝnlǝr üqün ⱨeqkim tǝsǝlli ⱪǝdǝⱨini sunmaydu. 8 Sǝn bolsang ǝl-yurt bilǝn billǝ yǝp-iqixkǝ toy-bǝzmǝ bolƣan ɵygimu kirmǝ; 9 qünki samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn ɵz künliringlarda wǝ ɵz kɵz aldinglarda, bu yǝrdin tamaxining sadasini, xad-huramliⱪ sadasini wǝ toyi boluwatⱪan yigit-ⱪizning awazlirini tohtitimǝn.■

Sürgün bolux, andin zeminƣa ⱪayturulux

10 Xundaⱪ boliduki, sǝn bu hǝlⱪⱪǝ bu sɵzlǝrning ⱨǝmmisini eytⱪiningda, ular sǝndin: «Nemixⱪa Pǝrwǝrdigar muxundaⱪ zor bir külpǝtni beximizƣa qüxürüxkǝ bekitkǝn? Bizning ⱪǝbiⱨlikimiz zadi nemǝ? Pǝrwǝrdigar Hudayimiz aldida zadi sadir ⱪilƣan nemǝ gunaⱨimiz bardu?» — dǝp soraydu. □  ■ 11 Əmdi sǝn ularƣa mundaⱪ dǝysǝn: — Qünki ata-bowiliringlar Mǝndin waz kǝqkǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — ⱨǝmdǝ baxⱪa ilaⱨlarƣa ǝgixip ularning ⱪulluⱪida bolƣan, ularƣa qoⱪunƣan; ular Mǝndin waz kǝqkǝn, Tǝwrat-ⱪanunumni ⱨeq tutmiƣan; 12 silǝr bolsanglar, ata-bowililiringlardin tehimu bǝttǝr ⱪilƣansilǝr; mana, ⱨǝrbiringlar ɵz rǝzil kɵnglidiki jaⱨilliⱪning kǝynigǝ kirip, Manga ⱨeq ⱪulaⱪ salmiƣansilǝr; ■ 13 Xunga Mǝn silǝrni bu zemindin elip, silǝr yaki ata-bowiliringlar ⱨeq bilmǝydiƣan baxⱪa bir zeminƣa taxlaymǝn; silǝr xu yǝrdǝ keqǝ-kündüz baxⱪa ilaⱨlarning ⱪulluⱪida bolisilǝr; qünki Mǝn silǝrgǝ ⱨeq meⱨirni kɵrsǝtmǝymǝn.■

14 Xunga mana, xu künlǝr keliduki, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — «Israillarni Misir zeminidin ⱪutⱪuzup qiⱪarƣan Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn!» degǝn ⱪǝsǝm ⱪaytidin ixlitilmǝydu, ■ 15 bǝlki xu künlǝrdǝ «Israillarni ximaliy zeminidin wǝ Ɵzi ularni ⱨǝydigǝn barliⱪ zeminlǝrdin ⱪutⱪuzup qiⱪarƣan Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn!» dǝp ⱪǝsǝm iqilidu. Qünki Mǝn ularni ata-bowiliriƣa tǝⱪdim ⱪilƣan zeminiƣa ⱪayturimǝn. 16 Ⱨalbuki, mana ⱨazir bolsa, Mǝn nurƣun beliⱪqilarni ǝwǝtip ularni tutⱪuzuxⱪa qaⱪirimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar; — andin nurƣun owqilarni ǝwǝtip ularni ⱪoƣlap owlaxⱪa qaⱪirimǝn; ular ularni ⱨǝrbir taƣdin, ⱨǝrbir egizliktin, ⱪiya taxlarning ƣar-ⱪisilqaⱪliridin tepiwalidu. □ 17 Qünki kɵzlirim ularning barliⱪ yolliri üstidǝ turidu; ular aldimda ⱨeq suⱪunalmidi, ularning ⱪǝbiⱨliki kɵzlirimdin ⱨeq yoxurulmidi. ■ 18 Lekin Mǝn awwal ularning ⱪǝbiⱨlikini wǝ gunaⱨini bexiƣa ⱨǝssilǝp ⱪayturimǝn; qünki ular zeminimni yirginqlik nǝrsilǝrning ɵlükliri bilǝn bulƣiƣan, Mening mirasimni lǝnǝtlik nǝrsiliri bilǝn toldurƣan.□  ■

Yǝrǝmiya sɵz ⱪisturidu

19 — I Pǝrwǝrdigar, Sǝn mening küqüm wǝ ⱪorƣinimsǝn, azab-oⱪubǝt künidǝ baxpanaⱨimsǝn. Əllǝr bolsa yǝr yüzining qǝt-qǝtliridin yeningƣa kelidu wǝ: «Bǝrⱨǝⱪ, ata-bowilirimiz yalƣanqiliⱪ ⱨǝm bimǝnilikkǝ mirashorluⱪ ⱪilƣan; bu nǝrsilǝrdǝ ⱨeq payda yoⱪtur. □ 20 Insanlar ɵz-ɵzigǝ hudalarni yasiyalamdu?! Lekin yasiƣini Huda ǝmǝstur!» — dǝydu.

Pǝrwǝrdigarning sɵzining dawami

21 — Xunga, mana, Mǝn bu ⱪetim bu rǝzil hǝlⱪⱪǝ xuni obdan bildürimǝn, — ularƣa Mening ⱪolum wǝ küq-ⱪudritimni obdan bildürimǝn; xuning bilǝn ular Mening namimning Pǝrwǝrdigar ikǝnlikini bilidu!□  ■

17

1 Yǝⱨudaning gunaⱨi almas uqluⱪ tɵmür ⱪǝlǝm bilǝn taxtahtay kǝbi yürǝklirigǝ wǝ ⱪurbangaⱨliridiki münggüzlǝrgǝ oyulƣan; ■ 2 balilirimu yexil dǝrǝhlǝr boyida tiklǝngǝn, egiz dɵnglǝr üstidǝ yasiƣan butlirining ⱪurbangaⱨlirini wǝ «Axǝraⱨ»lirini ⱨǝrdaim seƣinidu. □  ■ 3 Mǝn taƣliringlarda wǝ etizliringlarda, ⱨǝm bayliⱪliringni ⱨǝm hǝziniliringni, — sening «yuⱪiri jaylar»ingmu buning sirtida ǝmǝs — bu qetingdin u qetinggiqǝ bolƣan gunaⱨing tüpǝylidin olja boluxⱪa tapxurimǝn; □
  ■ 4 Ɵzüngning xori, Mǝn sanga tǝⱪdim ⱪilƣan mirasing ⱪolungdin ketidu; Mǝn sǝn tonumaydiƣan bir zeminda seni düxmǝnliringning ⱪulluⱪiƣa tapxurimǝn; qünki silǝr ƣǝzipimgǝ ot yeⱪip uni ⱪozƣiƣansilǝr; u mǝnggügǝ kɵyidu.■

Birnǝqqǝ ⱨekmǝtlik sɵzlǝr

5 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

— Adǝmgǝ tayanƣan, adǝmning ǝt-küqini tayanqi ⱪilƣan, ⱪǝlbi Pǝrwǝrdigardin qǝtnigǝn adǝmning ⱨaliƣa lǝnǝt bolsun! 6 U qɵl-bayawanda ɵskǝn ⱪara arqa qatⱪilidǝk bolidu; bǝht-yahxiliⱪ kǝlsimu u buni kɵrmǝydu; u bǝlki qɵldiki ⱪaƣjiraⱪ yǝrlǝrdǝ, adǝmzatsiz xorluⱪ bir zeminda turidu. 7 Pǝrwǝrdigarƣa tayanƣan, Pǝrwǝrdigarni tayanq ⱪilƣan adǝm bǝht-bǝrikǝtlik bolidu! ■ 8 U sular boyida tiklǝngǝn, eriⱪ boyida kǝng yiltiz tartⱪan dǝrǝhdǝk; piȥƣirim issiⱪtin u ⱪorⱪmaydu; uning yopurmaⱪliri ⱨǝmixǝ yexildur; ⱪurƣaⱪqiliⱪ yili u solaxmaydu wǝ mewǝ berixtin ⱪalmaydu.■

9 Ⱪǝlb ⱨǝmmidin aldamqi, uning dawasi yoⱪtur. Kimmu uni qüxinǝlisun? 10 Mǝnki Pǝrwǝrdigar insan ⱪǝlbini kɵzitip tǝkxürimǝn; ⱨǝrbirsigǝ ɵz yolliri boyiqǝ, ⱪilƣan ǝmǝllirining mewisi boyiqǝ tǝⱪsim ⱪilix üqün, insan wijdanini sinaymǝn. □  ■ 11 Huddi ɵzi tuƣmiƣan tuhumlarni besiwalƣan kǝkliktǝk, ⱨaramdin bayliⱪlarƣa erixkǝn kiximu xundaⱪ bolidu; künlirining yerimi ɵtmǝyla erixkinidin ayrilidu, u ahirida ǝhmǝⱪ bolup qiⱪidu.□

12 Xan-xǝrǝplik bir tǝht, ǝzǝldin yuⱪiriƣa tiklǝngǝn, dǝl bizning baxpanaⱨimiz bolƣan jaydur; 13 i Pǝrwǝrdigar, Sǝn Israilning ümidisǝn! Sǝndin waz kǝqkǝn ⱨǝmmǝylǝn yǝrgǝ ⱪarap ⱪalidu; Sǝndin yiraⱪlaxⱪanlar tupraⱪta yatⱪanlar arisida tizimlinidu; qünki ular ⱨayatliⱪ sulirining mǝnbǝsi bolƣan Pǝrwǝrdigardin waz kǝqkǝn. ■ 14 Meni saⱪaytⱪin, i Pǝrwǝrdigar, mǝn xuning bilǝn jǝzmǝn saⱪaytilimǝn! Meni ⱪutⱪuzƣin, xuning bilǝn jǝzmǝn ⱪutⱪuzulimǝn! — Qünki Ɵzüng mening mǝdⱨiyǝmdursǝn! □ 15 Mana, ular manga: — Pǝrwǝrdigarning sɵz-bexariti ⱪeni?! Ⱪeni, u ǝmǝlgǝ axurulsun!» — dǝydu. ■ 16 Lekin mǝn bolsam, Sanga ǝgǝxkinimdǝ «pada baⱪⱪuqi» boluxtin ⱨeq ⱪaqⱪan ǝmǝsmǝn, wǝ ǝjǝl künini ⱨeq arzu ⱪilmiƣanmǝn, — Sǝn bilisǝn! Aƣzimdin barliⱪ qiⱪⱪanlar Sening yüz aldingda bolƣan. □ 17 Manga wǝⱨimǝ bolmiƣaysǝn; külpǝtlik künidǝ Sǝn mening baxpanaⱨimdursǝn. ■ 18 Manga ziyankǝxlik ⱪilƣuqilar yǝrgǝ ⱪarap ⱪalsun, lekin meni yǝrgǝ ⱪaratmiƣaysǝn! Ular dǝkkǝ-dükkigǝ qüxsun, lekin meni dǝkkǝ-dükkigǝ qüxürmigǝysǝn; ularning bexiƣa külpǝt künini qüxürgǝysǝn; ularni ikki ⱨǝssilik ⱨalakǝt bilǝn üzül-kesil paqaⱪlap taxliƣaysǝn!■

«Xabat» küni — yǝni xǝmbǝ küni, yǝni dǝm elix küni — rǝⱨim pursiti

19 Pǝrwǝrdigar manga mundaⱪ degǝn: — Barƣin, Yǝⱨuda padixaⱨliri xǝⱨǝrgǝ kiridiƣan wǝ qiⱪidiƣan «Hǝlⱪning baliliri» degǝn dǝrwazida, ⱨǝmdǝ Yerusalemning barliⱪ dǝrwazilirida turƣin, ularƣa mundaⱪ degin: — □ 20 Pǝrwǝrdigarning sɵzini anglanglar, i muxu dǝrwazilardin kiridiƣan Yǝⱨudaning padixaⱨliri, barliⱪ Yǝⱨuda wǝ Yerusalemda turuwatⱪan halayiⱪ! 21 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Ɵz jeninglarƣa ⱨezi bolunglar! «xabat» künidǝ ⱨeqⱪandaⱪ yükni kɵtürmǝnglar, Yerusalemning dǝrwaziliridin ⱨeqnǝrsini epkirmǝnglar; ■ 22 xabat künliridǝ ɵyliringlardin ⱨeq yükni kɵtürüp elip qiⱪmanglar, wǝ ⱨeqⱪandaⱪ ǝmgǝk ⱪilmanglar; bǝlki Mǝn ata-bowiliringlarƣa buyruƣinimdǝk, xabat künini Ɵzümgǝ atalƣan muⱪǝddǝs bir kün dǝp ⱪaranglar. □  ■ 23 Lekin ular ⱨeq anglimiƣan yaki ⱪulaⱪ salmiƣan, bǝlki anglimasliⱪⱪa ⱨǝm tǝrbiyini ⱪobul ⱪilmasliⱪⱪa boynini ⱪattiⱪ ⱪilƣan. ■ 24 Xundaⱪ boliduki, silǝr awazimni kɵngül ⱪoyup anglisanglar, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — yǝni xabat künidǝ xǝⱨǝr dǝrwaziliridin ⱨeq yükni elip kirmisǝnglar wǝ ⱨeq ǝmgǝk ⱪilmasliⱪ arⱪiliⱪ xabat künini Manga pak-muⱪǝddǝs bir kün ⱨesablisanglar, 25 bu xǝⱨǝr dǝrwaziliridin Dawutning tǝhtigǝ olturidiƣan padixaⱨliri wǝ ǝmirliri jǝng ⱨarwiliriƣa olturup wǝ atlarƣa minip kiridu; ular, ularning ǝmirliri, Yǝⱨudadikilǝr wǝ Yerusalemda turuwatⱪanlarmu kirip-qiⱪixidu; bu xǝⱨǝr mǝnggü awat bolidu. ■ 26 Xundaⱪ ⱪilsanglar, hǝlⱪlǝr Yǝⱨuda xǝⱨǝrliridin, Yerusalem ǝtrapidiki yezilardin, Binyaminning zeminidin, ƣǝrbtiki «Xǝfǝlaⱨ» egizlikidin, jǝnubtiki taƣliⱪtin, Yǝⱨudadiki jǝnubiy bayawanlardin Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ «kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ»lar, «inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪliri», «axliⱪ ⱨǝdiyǝ»lǝr wǝ huxbuylarni tutup, Pǝrwǝrdigarƣa bolƣan rǝⱨmǝtlirini eytixⱪa kiridiƣan bolidu. 27 Lekin silǝr Manga ⱪulaⱪ salmisanglar, yǝni xabat künini Ɵzümgǝ pak-muⱪǝddǝs ⱨesablimay, xabat künidǝ Yerusalemning dǝrwaziliridin yük kɵtürüp kirsǝnglar, ǝmdi Mǝn dǝrwazilarƣa bir ot yaⱪimǝn, u Yerusalemdiki ordilarni yǝwetidu, uni ⱨeq ɵqürǝlmǝydu.□

18

Sapalqidin alƣan sawaⱪ

1 Bu sɵz Pǝrwǝrdigardin Yǝrǝmiyaƣa kelip, mundaⱪ deyildi: —

2 «Ornungdin tur, sapalqining ɵyigǝ qüxkin, Mǝn sanga sɵzlirimni anglitimǝn».

3 Xunga mǝn sapalqining ɵyigǝ qüxtum; wǝ mana, sapalqi ƣaltǝk üstidǝ bir nǝrsini yasawatⱪanidi. 4 U seƣiz laydin yasawatⱪan ⱪaqa turup-turup ⱪoli astida buzulatti. Xu qaƣda sapalqi xu laydin ɵzi layiⱪ kɵrgǝn baxⱪa bir ⱪaqini yasaytti.

5 Wǝ Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: — 6 «I Israil jǝmǝti, bu sapalqi ⱪilƣandǝk Mǝn sanga ⱪilalmamdim? — dǝydu Pǝrwǝrdigar. — Mana, seƣiz layning sapalqining ⱪolida bolƣiniƣa ohxax, silǝr Mening ⱪolumdisilǝr, i Israil jǝmǝti. ■ 7 Bǝzidǝ Mǝn mǝlum bir ǝl, mǝlum bir mǝmlikǝt toƣruluⱪ, yǝni uning yulunuxi, buzuluxi wǝ ⱨalak ⱪilinixi toƣruluⱪ sɵzlǝymǝn; ■ 8 xu qaƣ Mǝn agaⱨlandurƣan xu ǝl yamanliⱪidin towa ⱪilip yansa, Mǝn ularƣa ⱪilmaⱪqi bolƣan yamanliⱪtin yanimǝn. 9 Mǝn yǝnǝ bǝzidǝ mǝlum bir ǝl, mǝlum bir mǝmlikǝt toƣruluⱪ, yǝni uning ⱪuruluxi wǝ tikip ɵstürülüxi toƣruluⱪ sɵzlǝymǝn; 10 xu qaƣ xu ǝl kɵz aldimda yamanliⱪ ⱪilip awazimni anglimisa, Mǝn yǝnǝ ularƣa wǝdǝ ⱪilƣan, ularni bǝrikǝtlimǝkqi bolƣan yahxiliⱪtin yanimǝn.

11 Əmdi ⱨazir Yǝⱨudadikilǝrgǝ wǝ Yerusalemda turuwatⱪanlarƣa mundaⱪ degin: — «Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn silǝrgǝ yamanliⱪ tǝyyarlawatimǝn, silǝrgǝ ⱪarxi bir pilan tüziwatimǝn; xunga ⱨǝrbiringlar rǝzil yolunglardin yeninglar, yolliringlarni wǝ ⱪilmixliringlarni tüzitinglar.■

12 — Lekin ular: «Yaⱪ! Ham hiyal ⱪilma! Biz ɵz pilanlirimizƣa ǝgixiwerimiz, ɵz rǝzil kɵnglimizdiki jaⱨilliⱪimiz boyiqǝ ⱪiliwerimiz» — dǝydu.□  ■

13 Xunga Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Əllǝr arisidin: «Kim muxundaⱪ ixni anglap baⱪⱪan?!» dǝp soranglar. «Pak ⱪiz» Israil dǝⱨxǝtlik yirginqlik ixni ⱪilƣan! ■ 14 Liwan ⱪarliri aydaladiki ⱪiyaliⱪtin yoⱪap ketǝmdu? Uning yiraⱪtin qüxkǝn muzdǝk suliri ⱪurup ketǝmdu? 15 Lekin Mening hǝlⱪim bolsa Meni untuƣan; ular yoⱪ bir nǝrsilǝrgǝ huxbuy yaⱪidu; mana, bular ularni yaxawatⱪan yolidin, yǝni ⱪǝdimdin bolƣan yollardin putlaxturup, kɵtürülüp tüz ⱪilinmiƣan bir yolda mangdurƣan. ■ 16 Xuning bilǝn ularning zeminini dǝⱨxǝt basidiƣan ⱨǝm daim kixilǝr ux-ux ⱪilidiƣan obyekt ⱪilidu; uningdin ɵtüwatⱪanlarning ⱨǝmmisini dǝⱨxǝt besip, bexini qayⱪixidu. □  ■ 17 Mǝn huddi xǝrⱪtin qiⱪⱪan xamaldǝk ularni düxmǝn aldida tarⱪitiwetimǝn; Mǝn balayi’apǝt künidǝ ularƣa yüzümni ǝmǝs, bǝlki arⱪamni ⱪilimǝn».□  ■

Yǝrǝmiya ɵzigǝ ziyankǝxlik ⱪilƣuqilarning yamanliⱪini ɵz bexiƣa qüxürüxini tilǝydu

18 Kixilǝr: «Kelinglar, Yǝrǝmiyaƣa ⱪǝst ⱪilayli; qünki ya kaⱨinlardin ⱪanun-tǝrbiyǝ, ya danixmǝnlǝrdin ǝⱪil-nǝsiⱨǝt ya pǝyƣǝmbǝrlǝrdin sɵz-bexarǝt kǝmlik ⱪilmaydu. Kelinglar, tilimizni bir ⱪilip uning üstidin xikayǝt ⱪilayli, uning sɵzliridin ⱨeqⱪaysisiƣa ⱪulaⱪ salmayli» — deyixti.□  ■

19 — I Pǝrwǝrdigar, manga ⱪulaⱪ salƣaysǝn; manga ⱪarxilixidiƣanlarning dǝwatⱪanlirini angliƣaysǝn. 20 Yahxiliⱪⱪa yamanliⱪ ⱪilix bolamdu? Qünki ular jenim üqün ora koliƣan; mǝn ularƣa yahxi bolsun dǝp, ƣǝzipingni ulardin yandurux üqün Sening aldingda dua ⱪilip turƣanliⱪimni esingdǝ tutⱪaysǝn. 21 Xunga baliliringni ⱪǝⱨǝtqilikkǝ tapxurƣaysǝn, ⱪiliqning bisiƣa elip bǝrgǝysǝn; ayalliri baliliridin juda ⱪilinip tul ⱪalsun; ǝrliri waba-ɵlüm bilǝn yoⱪalsun, yigitlǝr jǝngdǝ ⱪiliqlansun. ■ 22 Ularning üstigǝ basmiqilarni elip kǝlginingdǝ ɵyliridin nalǝ-pǝryad anglansun; qünki ular meni tutuxⱪa ora koliƣan, putlirim üqün ⱪismaⱪlarni yoxurun salƣan. 23 Əmdi Sǝn, i Pǝrwǝrdigar, ularning meni ⱪǝtl ⱪilixⱪa bolƣan ⱪǝstlirining ⱨǝmmisini obdan bilisǝn; ularning ⱪǝbiⱨliklirini kǝqürmigǝysǝn, ularning gunaⱨlirini kɵzüng aldidin yumiƣaysǝn; bǝlki ular Sening aldingda yiⱪitilsun; ƣǝziping qüxkǝn künidǝ ularni bir tǝrǝp ⱪilƣaysǝn.

19

Qeⱪilƣan kozidin alƣan sawaⱪ

1 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Barƣin, sapalqidin bir sapal kozini alƣin; andin ǝlning aⱪsaⱪalliridin wǝ kaⱨinlarning aⱪsaⱪalliridin birnǝqqini apirip, 2 «Sapal parqiliri» dǝrwazisiƣa yeⱪin bolƣan «Ⱨinnomning oƣlining jilƣisi»ƣa berip xu yǝrdǝ Mǝn sanga eytidiƣan sɵzlǝrni jakarliƣin. □ 3 Mundaⱪ degin: — Pǝrwǝrdigarning sɵzini anglanglar, i Yǝⱨudaning padixaⱨliri wǝ Yerusalemdikilǝr! Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn muxu yǝrgǝ balayi’apǝtni qüxürimǝnki, kimki uni anglisila ⱪulaⱪliri zingildap ketidu. ■ 4 Qünki bu hǝlⱪ Mǝndin waz keqip, bu yǝrni Manga «yat» ⱪilƣan, uningda nǝ ɵzliri, nǝ ata-bowiliri, nǝ Yǝⱨuda padixaⱨliri ⱨeq tonumiƣan baxⱪa ilaⱨlarƣa huxbuy yaⱪⱪan; ular bu yǝrni gunaⱨsizlarning ⱪanliri bilǝn toldurƣan. ■ 5 Ular Baalƣa ɵz balilirini kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar süpitidǝ kɵydürüx üqün Baalning «yuⱪiri jaylar»ini ⱪurƣan; Mǝn bundaⱪ bir ixni ⱨeqⱪaqan buyrup baⱪmiƣan, ⱨeq eytmiƣan, u ⱨǝrgiz oyumƣa kirip baⱪmiƣan. 6 Xunga mana, xundaⱪ künlǝr keliduki, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — bu yǝr kǝlgüsidǝ «Tofǝt», yaki «Ⱨinnomning oƣlining jilƣisi» dǝp atalmaydu, bǝlki «Ⱪǝtl jilƣisi» dǝp atilidu. ■ 7 Mǝn bu yǝrdǝ Yǝⱨuda ⱨǝm Yerusalemning pilan-tǝdbirlirini ⱪuruⱪ ⱪiliwetimǝn; Mǝn ularni düxmǝnlirining ⱪiliqi bilǝn, yǝni janlirini izdigüqilǝrning ⱪolida yiⱪitimǝn; Mǝn jǝsǝtlirini asmandiki uqar-ⱪanatlarƣa wǝ yǝr-zemindiki ⱨaywanatlarƣa ozuⱪ boluxⱪa beriwetimǝn. ■ 8 Mǝn bu xǝⱨǝrni dǝⱨxǝt basidiƣan ⱨǝm kixilǝr ux-ux ⱪilidiƣan obyekt ⱪilimǝn; uningdin ɵtüwatⱪanlarning ⱨǝmmisi uning barliⱪ yara-wabaliri tüpǝylidin dǝⱨxǝt besip üxⱪirtidu. 9 Mǝn ularni düxmǝnlirining ⱨǝm janlirini izdigüqilǝrning ⱪattiⱪ ⱪistaydiƣan ⱪorxawining besimi astida oƣullirining gɵxini ⱨǝm ⱪizlirining gɵxini yǝydiƣan ⱪilimǝn, ularning ⱨǝrbiri ɵz yeⱪinining gɵxini yǝydu.■

10 Əmdi sǝn ɵzüng bilǝn billǝ aparƣan ⱨǝmraⱨliringning kɵz aldida ⱨeliⱪi kozini qeⱪiwǝtkin; 11 xundaⱪ ⱪilip ularƣa mundaⱪ degin: — Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Birsi sapalqining kozisini ⱪaytidin ⱨeq yasiyalmiƣudǝk dǝrijidǝ qeⱪiwǝtkinidǝk Mǝnmu bu hǝlⱪ wǝ bu xǝⱨǝrni xundaⱪ qeⱪiwetimǝn. Ular jǝsǝtlirini Tofǝttǝ kɵmidu, ⱨǝtta kɵmgüdǝk yǝr ⱪalmiƣuqǝ. ■ 12 Mǝn bu yǝrni wǝ buningda turuwatⱪanlarnimu muxundaⱪ ⱪilimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — bu xǝⱨǝrni Tofǝtkǝ ohxax ⱪilimǝn. □ 13 Yerusalemdiki ɵylǝr wǝ Yǝⱨuda padixaⱨlirining ɵyliri, — yǝni ularning ɵgziliridǝ turup asmandiki barliⱪ yultuz-sǝyyarilǝrgǝ huxbuy yaⱪⱪan wǝ Mǝndin baxⱪa yat ilaⱨlarƣa «xarab ⱨǝdiyǝ»lǝrni tɵkkǝn barliⱪ ɵyliri huddi Tofǝt degǝn jaydǝk bulƣanƣan jaylar bolidu.■

14 Wǝ Yǝrǝmiya Pǝrwǝrdigar uni bexarǝt berixkǝ ǝwǝtkǝn Tofǝttin ⱪaytip kelip, Pǝrwǝrdigarning ɵyining ⱨoylisiƣa kirip turup barliⱪ hǝlⱪⱪǝ mundaⱪ dedi: 15 — Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn bu xǝⱨǝr wǝ uning barliⱪ xǝⱨǝrlirigǝ ⱪarap eytⱪan balayi’apǝtning ⱨǝmmisini ularning bexiƣa qüxürimǝn; qünki ular boynini ⱪattiⱪ ⱪilip Mening sɵzlirimni ⱨeqⱪaqan anglimiƣan.■

20

Yǝrǝmiyaning dǝrrigǝ besilip, ⱪamap ⱪoyuluxi

1 Əmdi Immǝrning oƣli, kaⱨin Paxhur — u Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ «amanliⱪ saⱪlax begi»mu idi, Yǝrǝmiyaning bu bexarǝtlǝrni bǝrgǝnlikini anglidi. 2 Paxhur Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝrni urƣuzdi wǝ uning putini Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki «Binyaminning yuⱪiri dǝrwazisi»ning yenidiki taⱪaⱪⱪa saldi. □ 3 Ikkinqi küni, Paxhur Yǝrǝmiyani taⱪaⱪtin boxatti; Yǝrǝmiya uningƣa: — Pǝrwǝrdigar ismingni Paxhur ǝmǝs, bǝlki «Magor-missabib» dǝp atidi, dedi. □ 4 — Qünki Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn seni ɵzünggǝ wǝ barliⱪ aƣiniliringgǝ wǝⱨimǝ salƣuqi obyekt ⱪilimǝn; ular düxmǝnlirining ⱪiliqi bilǝn yiⱪilidu; sǝn ɵz kɵzüng bilǝn buni kɵrisǝn; Mǝn barliⱪ Yǝⱨudani Babil padixaⱨining ⱪoliƣa tapxurimǝn; u ularni Babilƣa sürgün ⱪilip elip ketidu ⱨǝmdǝ ularni ⱪiliq bilǝn uridu. 5 Mǝn bu xǝⱨǝrning ⱨǝmmǝ bayliⱪliri — barliⱪ mǝⱨsulatliri, barliⱪ ⱪimmǝt nǝrsiliri wǝ Yǝⱨuda padixaⱨlirining barliⱪ hǝzinilirini düxmǝnlirining ⱪoliƣa tapxurimǝn; ular ularni olja ⱪilip buliwelip Babilƣa elip ketidu. ■ 6 Sǝn bolsang, i Paxhur, ⱨǝmmǝ ɵydikiliring birgǝ sürgün bolup ketisilǝr; sǝn Babilƣa kelisǝn; sǝn xu yǝrdǝ dunyadin ketisǝn, xu yǝrgǝ kɵmülisǝn; sǝn ⱨǝm sening yalƣan bexarǝtliringgǝ ⱪulaⱪ salƣan aƣiniliringmu xundaⱪ bolidu.

Yǝrǝmiya yǝnǝ dad kɵtüridu

7 I Pǝrwǝrdigar, Sǝn meni ⱪayil ⱪilip pǝyƣǝmbǝrlikkǝ kɵndürdüng, mǝn xundaⱪla kɵndürüldüm; Sǝn mǝndin zor kǝlding, xundaⱪla ƣǝlibǝ ⱪilding; mǝn pütün kün tapa-tǝnining obyekti bolimǝn; ⱨǝmmǝ kixi meni mazaⱪ ⱪilidu. □ 8 Mǝn ⱪaqanla sɵz ⱪilsam, «Zorawanliⱪ ⱨǝm bulangqiliⱪ kelidu» dǝp jakarlixim kerǝk; xunga Pǝrwǝrdigarning sɵzi meni pütün kün aⱨanǝt wǝ mǝshirining obyekti ⱪilidu. ■ 9 Lekin mǝn: «Mǝn uni tilƣa almaymǝn, wǝ yaki Uning nami bilǝn ikkinqi sɵz ⱪilmaymǝn» desǝm, Uning sɵzi ⱪǝlbimdǝ lawuldap ot bolup, sɵngǝklirimgǝ ⱪapsalƣan bir yalⱪun bolidu; iqimgǝ siƣduruxⱪa ⱨalim ⱪalmay, eytmay qidap turalmaymǝn. 10 Xundaⱪ, ⱪiliwerimǝn, gǝrqǝ mǝn nurƣun kixilǝrning piqirlaxⱪan ⱪǝstlirini anglisammu; tǝrǝp-tǝrǝplǝrni wǝⱨimǝ basidu! «Uning üstidin ǝrz ⱪilinglar! Uning üstidin ǝrz ⱪilayli!» dǝp, barliⱪ ülpǝt-ⱨǝmraⱨlirim putlixip ketiximni paylap yürmǝktǝ; ular «U bǝlkim aldinar, xundaⱪ bolƣanda biz uning üstidin ƣǝlibǝ ⱪilimiz, uningdin intiⱪam alalaymiz» deyixiwatidu. □ 11 Lekin Pǝrwǝrdigar bolsa ⱪudrǝtlik wǝ dǝⱨxǝtlik bir palwandǝk mǝn bilǝn billidur; xunga manga ziyankǝxlik ⱪilƣuqilar putlixip ƣǝlibǝ ⱪilalmaydu; ular muwǝppǝⱪiyǝt ⱪazanmiƣaqⱪa, ⱪattiⱪ hijil bolup yǝrgǝ ⱪarap ⱪalidu; ularning bu rǝswaqiliⱪi mǝnggülük bolup, ⱨǝrgiz untulmaydu. ■ 12 Əmdi Sǝn, i ⱨǝⱪⱪaniylarni sinaydiƣan, insanning wijdani wǝ ⱪǝlbini kɵridiƣan samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, ularning üstigǝ bolƣan ⱪisasingni manga kɵrgüzgǝysǝn; qünki mǝn dǝwayimni aldingƣa ⱪoyƣanmǝn.□  ■

13 Pǝrwǝrdigarni küy eytip mahtanglar, Uni mǝdⱨiyilǝnglǝr; qünki U namrat kixini rǝzillik ⱪilƣuqilardin ⱪutⱪuzƣan.□

Ⱪamaⱪtin qiⱪip yǝnǝ qüxkünlükkǝ qüxüx

14 Mening tuƣulƣan künümgǝ lǝnǝt bolsun; apam meni tuƣⱪan küni mubarǝk bolmisun! ■ 15 Atamƣa hǝwǝr elip: «sanga oƣul bala tuƣuldi!» dǝp uni alamǝt xadlandurƣan adǝmgǝ lǝnǝt bolsun! ■ 16 Bu adǝm Pǝrwǝrdigar rǝⱨim ⱪilmay ƣulatⱪan xǝⱨǝrlǝrdǝk bolsun; u ǝtigǝndǝ nalǝ, qüxtǝ alaⱪzadilik quⱪanlirini anglisun — □  ■ 17 qünki u meni baliyatⱪudin qüxkinimdila ɵltürüwǝtmigǝn; apam mening gɵrüm bolsiidi, uning ⱪorsiⱪi mǝn bilǝn tǝng ⱨǝmixǝ qong bolsiidi! 18 Nemixⱪa mǝn japa-muxǝⱪⱪǝt, azab-oⱪubǝtni kɵrüxkǝ, künlirimni hijalǝt-aⱨanǝt iqidǝ ɵtküzüxkǝ baliyatⱪudin qiⱪⱪandimǝn?■

21

Pǝrwǝrdigar Yerusalemni düxmǝnlǝrgǝ tapxuridu

1 Padixaⱨ Zǝdǝkiya Malkiyaning oƣli Paxhurni ⱨǝm Maaseyaⱨning oƣli, kaⱨin Zǝfaniyani ǝwǝtkǝndǝ, Yǝrǝmiyaƣa Pǝrwǝrdigardin tɵwǝndiki munu bir sɵz kǝldi: — □ 2 (Ular: «Biz üqün Pǝrwǝrdigardin yardǝm soriƣin; qünki Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsar bizgǝ ⱨujum ⱪilidu; Pǝrwǝrdigar Ɵzining ɵtkǝnki karamǝt ⱪilƣan ixliri boyiqǝ, bizgimu ohxax muamilǝ ⱪilip, uni yenimizdin yandurarmikin?» — dǝp soridi. 3 Yǝrǝmiya ularƣa: — Zǝdǝkiyaƣa mundaⱪ dǝnglar, — dedi)

4 — Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn ⱪolliringlar tutⱪan, silǝrni ⱪorxiwalƣan Babil padixaⱨi ⱨǝm kaldiylǝrgǝ sepil sirtida jǝng ⱪilixⱪa ixlitidiƣan, jǝng ⱪoralliringlarni ⱪayriwetimǝn wǝ bularni bu xǝⱨǝrning otturisida yiƣiwalimǝn; □ 5 Mǝn Ɵzümmu sozulƣan ⱪolum wǝ küqlük bilikim bilǝn, ƣǝzipim bilǝn, ⱪǝⱨrim bilǝn wǝ ⱨǝssilǝngǝn aqqiⱪim bilǝn silǝrgǝ jǝng ⱪilimǝn! 6 Mǝn bu xǝⱨǝrdǝ turuwatⱪanlarni, insan bolsun, ⱨaywan bolsun urimǝn; ular dǝⱨxǝtlik bir waba bilǝn ɵlidu. 7 Andin keyin, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — Yǝⱨuda padixaⱨi Zǝdǝkiyani, hizmǝtkarlirini, hǝlⱪni, yǝni bu xǝⱨǝrdǝ wabadin, ⱪiliqtin wǝ ⱪǝⱨǝtqiliktin ⱪelip ⱪalƣanlar bolsa, Mǝn ularni Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsarning ⱪoliƣa, ularning düxmǝnlirining ⱪoliƣa wǝ jenini izdigüqilǝrning ⱪoliƣa tapxurimǝn; Neboⱪadnǝsar ularni ⱪiliq tiƣi bilǝn uridu; u nǝ ularni ayimaydu, nǝ ularƣa iqini ⱨeq aƣritmaydu, nǝ rǝⱨim ⱪilmaydu.

8 Lekin sǝn bu hǝlⱪⱪǝ mundaⱪ deyixing kerǝk: «Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn aldinglarda ⱨayat yoli wǝ mamat yolini salimǝn; □ 9 kim bu xǝⱨǝrdǝ ⱪalmaⱪqi bolsa, ⱪiliq, ⱪǝⱨǝtqilik wǝ waba bilǝn ɵlidu; lekin kim xǝⱨǝrdin qiⱪip, silǝrni ⱪorxiwalƣan kaldiylǝrgǝ tǝslim bolsa, u ⱨayat ⱪalidu; uning jeni ɵzigǝ alƣan oljidǝk bolidu. ■ 10 Qünki Mǝn bu xǝⱨǝrgǝ yahxiliⱪ üqün ǝmǝs, bǝlki yamanliⱪ ⱪilix üqün yüzümni ⱪaratⱪuzdum, — dǝydu Pǝrwǝrdigar; u Babil padixaⱨining ⱪoliƣa tapxurulidu, u uni ot selip kɵydüriwetidu.

Ordidikilǝr toƣruluⱪ

11 Wǝ Yǝⱨuda padixaⱨining jǝmǝti toƣruluⱪ Pǝrwǝrdigarning sɵzini anglanglar: — 12 I Dawutning jǝmǝti, Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — ⱨǝr ǝtigǝndǝ adalǝt bilǝn ⱨɵküm qiⱪiringlar, bulanƣan kixini ǝzgüqining ⱪolidin ⱪutⱪuzunglar; bolmisa, ⱪilƣanliringlarning rǝzilliki tüpǝylidin, ⱪǝⱨrim partlap, ottǝk ⱨǝmmini kɵydüridu; uni ɵqürǝlǝydiƣan ⱨeqkim bolmaydu; □  ■ 13 Mana, Mǝn sanga ⱪarxidurmǝn, i jilƣa üstidǝ, tüzlǝngliktiki ⱪiyada olturƣuqi, yǝni «Kim üstimizgǝ qüxüp ⱨujum ⱪilalisun, kim ɵylirimizgǝ besip kirǝlisun?!» degüqi, — dǝydu Pǝrwǝrdigar. □
14 Mǝn silǝrning ⱪilmixinglarning mewisi boyiqǝ silǝrgǝ yeⱪinlixip jazalaymǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar; wǝ Mǝn uning ormanliⱪida bir ot yaⱪimǝn, u bolsa uning ǝtrapidiki ⱨǝmmini kɵydürüp tügitidu.□  ■

22

Padixaⱨⱪa eytilƣan bir sɵz

1 Pǝrwǝrdigar manga mundaⱪ dedi: «Barƣin, Yǝⱨuda padixaⱨining ordisiƣa qüxüp bu sɵzni xu yǝrdǝ ⱪilƣin: — □ 2 Pǝrwǝrdigarning sɵzini angla, i Dawutning tǝhtigǝ olturƣuqi, Yǝⱨuda padixaⱨi — Sǝn, ǝlǝmdar-hizmǝtkarliring wǝ muxu dǝrwazilardin kirip-qiⱪidiƣan hǝlⱪing, —

3 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: Adalǝt wǝ ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ yürgüzünglar; bulanƣan kixini ǝzgüqining ⱪolidin ⱪutⱪuzunglar; musapirlarni, yetim-yesirlǝrni wǝ tul hotunlarni ⱨeq harlimanglar yaki bozǝk ⱪilmanglar, gunaⱨsiz ⱪanlarni bu yǝrdǝ tɵkmǝnglar. ■ 4 Silǝr bu ǝmrlǝrgǝ ⱨǝⱪiⱪǝtǝn ǝmǝl ⱪilsanglar, ǝmdi Dawutning tǝhtigǝ olturƣan padixaⱨlar, yǝni ular, ularning ǝmǝldar-hizmǝtkarliri wǝ hǝlⱪi jǝng ⱨarwiliriƣa olturup wǝ atlarƣa minip bu ɵyning dǝrwaziliridin kirip qiⱪixidu. □  ■ 5 Biraⱪ silǝr bu sɵzlǝrni anglimisanglar, Mǝn Ɵz namim bilǝn ⱪǝsǝm iqkǝnki, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — bu orda bir harabǝ bolidu.□

6 Qünki Pǝrwǝrdigar Yǝⱨuda padixaⱨining ɵyi toƣruluⱪ mundaⱪ dǝydu: — Sǝn Manga huddi Gilead, Liwanning qoⱪⱪisidǝk bolƣining bilǝn, bǝrⱨǝⱪ Mǝn seni bir qɵl-bayawan, adǝmlǝr waz kǝqkǝn xǝⱨǝrlǝrdǝk ⱪilimǝn. □ 7 Mǝn ⱨǝrbiri yahxi ⱪorallanƣan wǝyran ⱪilƣuqilarni sanga ⱪarxi ǝwǝtimǝn; ular «esil kedirliringni» kesiwetip, otⱪa taxlaydu. □  ■ 8 Nurƣun ǝllǝr bu xǝⱨǝrdin ɵtüp, ⱨǝrbiri yeⱪinidin: «Nemixⱪa Pǝrwǝrdigar bu uluƣ xǝⱨǝrni bundaⱪ ⱪilƣandu?» dǝp soraydu.■

9 Wǝ ular jawabǝn: «Qünki ular Pǝrwǝrdigar Hudasining ǝⱨdisidin waz keqip, baxⱪa ilaⱨlarƣa qoⱪunup ularning ⱪulluⱪiƣa kirgǝn» — dǝydu.

1-bexarǝt — Yǝⱨoaⱨaz padixaⱨning jazasi

10 Ɵlginigǝ yiƣlimanglar, uning üqün aⱨ-zarlimanglar; bǝlki sürgün bolƣini üqün ⱪattiⱪ yiƣlanglar, qünki u ɵz yurtiƣa ⱨeqⱪaqan ⱪaytip kǝlmǝydu. □
11 Qünki Yǝⱨuda padixaⱨi Yosiyaning oƣli, yǝni atisi Yosiyaning orniƣa tǝhtigǝ olturƣan, bu yǝrdin sürgün bolƣan Xallum toƣruluⱪ Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: U ⱨǝrgiz bu yǝrgǝ ⱪaytmaydu; □ 12 qünki u ǝsir ⱪilinip apirilƣan yurtta ɵlidu, u bu zeminni ikkinqi kɵrmǝydu.□

2-bexarǝt — Yǝⱨoakim padixaⱨning jazasi

13 Ɵyini adilsizliⱪ bilǝn, balihana-rawaⱪlirini adalǝtsizlik bilǝn ⱪurƣanning ⱨaliƣa way! U ⱪoxnisini bikar ixlitip, ǝmgikigǝ ⱨeqⱪandaⱪ ⱨǝⱪ bǝrmǝydu; □  ■ 14 u: «Ɵzümgǝ kǝngtaxa bir ordini, azadǝ rawaⱪlar bilǝn ⱪoxup salimǝn; tamliriƣa derizilǝrni kǝng qiⱪirimǝn; tamlirini kedir tahtaylar bilǝn bezǝymǝn, ɵylirini pǝrǝng sirlaymǝn» — dǝydu. Uning ⱨaliƣa way!

15 Sǝn kedir yaƣiqidin yasalƣan tahtaylarni qaplap, ata-bowiliring bilǝn bǝslǝxsǝng ⱪandaⱪmu padixaⱨ boluxⱪa layiⱪ bolisǝn? Sening atang yǝp-iqixkǝ tǝxǝkkür eytip, adalǝt wǝ durus ixlarni yürgüzgǝn ǝmǝsmu? Xunga u buning yahxiliⱪini kɵrgǝn. □ 16 U mɵminlǝrning wǝ namratlarning dǝwasini toƣra soriƣan; xunga hǝlⱪning ǝⱨwali yahxi idi. Bundaⱪ ix Meni tonuxtin ibarǝt ǝmǝsmu?» — dǝydu Pǝrwǝrdigar. 17 — Biraⱪ kɵzüng wǝ kɵnglüng bolsa pǝⱪǝt ɵz jazanǝ-mǝnpǝǝtinggǝ erixix, gunaⱨsizlarning ⱪenini tɵküx, zorluⱪ-zumbuluⱪ wǝ bulangqiliⱪ ⱪilix pǝytini kɵzlǝp tikilgǝndur.

18 Xunga Pǝrwǝrdigar Yǝⱨuda padixaⱨi Yosiyaning oƣli Yǝⱨoakim toƣruluⱪ mundaⱪ dǝydu: — Hǝlⱪ uning ɵlümidǝ: «Aⱨ, akam! Aⱨ, singlim!» dǝp aⱨ-zarlar kɵtürmǝydu; yaki uning üqün: «Aⱨ, begim! Aⱨ, uning ⱨǝywisi!» dǝp aⱨ-zarlar kɵtürmǝydu; ■ 19 u exǝkning dǝpnisidǝk kɵmülidu, jǝsiti Yerusalem dǝrwazilirining sirtiƣa qɵrüp taxlinidu.□  ■

Yerusalemdikilǝrgǝ agaⱨ berix

20 Liwanƣa qiⱪip pǝryad ⱪil, Baxanda awazingni kɵtür, Abarimning qoⱪⱪiliridinmu nalǝ kɵtür; qünki sening «axniliring»ning ⱨǝmmisi nabut ⱪilindi. □ 21 Mǝn aman-esǝn turƣiningda sanga agaⱨlandurdum; lekin sǝn: «Anglimaymǝn!» — deding. Yaxliⱪingdin tartipla bundaⱪ ⱪilip Mening awazimƣa ⱪulaⱪ salmasliⱪ dǝl sening yolung bolup kǝlgǝn. □  ■ 22 Xamal barliⱪ «baⱪⱪuqi»liringƣa «baⱪⱪuqi» bolup ularni uqurup ketidu, xuning bilǝn axniliring sürgün boluxⱪa qiⱪidu; bǝrⱨǝⱪ, sǝn xu qaƣda barliⱪ rǝzilliking tüpǝylidin hijil bolup rǝswa bolisǝn. □ 23 I «Liwan»da turƣuqi, kedir dǝrǝhliri üstigǝ uwiliƣuqi, sǝn tolƣaⱪ tutⱪan ayalning azabliridǝk, dǝrd-ǝlǝmlǝr bexingƣa qüxkǝndǝ ⱪanqilik ingrap ketǝrsǝn!□

3-bexarǝt, 24-30-ayǝt •••• Koniya, yǝni «Yǝⱨoakin» padixaⱨ sürgün ⱪilinip ⱪaytip kǝlmǝydu

24 Ɵz ⱨayatim bilǝn ⱪǝsǝm iqimǝnki, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — sǝn Yǝⱨoakimning oƣli Koniya ⱨǝtta ong ⱪolumdiki mɵⱨürlük üzük bolsangmu, Mǝn seni xu yǝrdin yulup taxlaymǝn; □
25 Mǝn seni jeningni izdigüqilǝrning ⱪoliƣa wǝ sǝn ⱪorⱪⱪan adǝmlǝrning ⱪoliƣa, yǝni Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsarning ⱪoliƣa wǝ kaldiylǝrning ⱪoliƣa tapxurimǝn. 26 Mǝn seni ⱨǝm seni tuƣⱪan anang ikkinglarni ɵzünglar tuƣulmiƣan yat bir yurtⱪa qɵriwetimǝn; silǝr xu yǝrdǝ ɵlisilǝr. 27 Jeninglar ⱪaytip kelixkǝ xunqǝ tǝxna bolƣan bu zeminƣa bolsa, silǝr ⱨǝrgiz ⱪaytip kelǝlmǝysilǝr. 28 Koniya degǝn bu kixi qeⱪilƣan, nǝzǝrgǝ elinmaydiƣan sapal kozimu? Ⱨeqkim ⱪarimaydiƣan bir ⱪaqimu? Əmdi nemixⱪa ular, yǝni u wǝ uning nǝsli bolƣanlar qɵriwetilgǝn, ular tonumaydiƣan bir yurtⱪa taxliwetilidu? 29 I zemin, zemin, zemin, Pǝrwǝrdigarning sɵzini angla! 30 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Bu adǝm «pǝrzǝntsiz, ɵz künidǝ ⱨeq ƣǝlibǝ ⱪilalmiƣan bir adǝm» dǝp yazƣin; qünki uning nǝslidin ⱨeqⱪandaⱪ adǝm ƣǝlibǝ ⱪilip, Dawutning tǝhtigǝ olturup Yǝⱨuda arisida ⱨɵküm sürmǝydu.□

23

Yalƣan baⱪⱪuqilar wǝ ⱨǝⱪiⱪiy baⱪⱪuqi; sürgünlüktin ⱪaytip kǝlgǝn bir hǝlⱪ, yengi baⱪⱪuqilar

1 Mening yayliⱪimdiki ⱪoylarni ⱨalak ⱪilƣuqi wǝ tarⱪitiwǝtküqi pada baⱪⱪuqilarning ⱨaliƣa way! — dǝydu Pǝrwǝrdigar. □  ■ 2 Xunga Israilning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigar Ɵz hǝlⱪini xundaⱪ beⱪiwatⱪan baⱪⱪuqilarƣa mundaⱪ dǝydu: «Silǝr Mening padamni tarⱪitiwǝtkǝnsilǝr, ularni ⱨǝydiwǝtkǝnsilǝr wǝ ularni izdimigǝnsilǝr wǝ ulardin ⱨeq hǝwǝr almiƣansilǝr; mana, Mǝn silǝrning ⱪilmixliringlarning rǝzillikini ɵz bexinglarƣa qüxürimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar — 3 wǝ padamning ⱪaldisini bolsa, Mǝn ularni ⱨǝydiwǝtkǝn barliⱪ padixaⱨliⱪlardin yiƣimǝn, ularni ɵz yaylaⱪliriƣa ⱪayturimǝn; ular awup kɵpiyidu. 4 Mǝn ularning üstigǝ ularni ⱨǝⱪiⱪiy baⱪidiƣan baⱪⱪuqilarni tiklǝymǝn; xuning bilǝn ular ikkinqi ⱪorⱪmaydu yaki parakǝndǝ bolmaydu, ulardin ⱨeqⱪaysisi kǝm bolmaydu, — dǝydu Pǝrwǝrdigar. ■ 5 Mana, xu künlǝr keliduki, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — Mǝn Dawut üqün bir «Ⱨǝⱪⱪaniy Xah»ni ɵstürüp tiklǝymǝn; u padixaⱨ bolup danaliⱪ bilǝn ⱨɵküm sürüp, zeminda adalǝt wǝ ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ yürgüzidu. □  ■ 6 Uning künliridǝ Yǝⱨuda ⱪutⱪuzulidu, Israil aman-tinqliⱪta turidu; u xu nami bilǝn atiliduki — «Pǝrwǝrdigar Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪimiz». □  ■ 7 Xunga mana, xu künlǝr keliduki, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — «Israillarni Misir zeminidin ⱪutⱪuzup qiⱪarƣan Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn!» degǝn ⱪǝsǝm ⱪaytidin ixlitilmǝydu, ■ 8 bǝlki xu künlǝrdǝ «Israillarni ximaldiki zemindin wǝ Ɵzi ularni ⱨǝydigǝn barliⱪ padixaⱨliⱪlardin ⱪutⱪuzup qiⱪarƣan Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn!» dǝp ⱪǝsǝm iqilidu. Andin ular ɵz yurtida turidu.

Sahta pǝyƣǝmbǝrlǝr toƣrisida

9 Pǝyƣǝmbǝrlǝr toƣruluⱪ: — Mening kɵnglüm iq-baƣrimda sunuⱪtur; sɵngǝklirimning ⱨǝmmisi titrǝydu; mǝn mǝst bolƣan adǝm, xarab tǝripidin yengilgǝn adǝmgǝ ohxaymǝn; bundaⱪ boluxum Pǝrwǝrdigar wǝ Uning pak-muⱪǝddǝs sɵzliri tüpǝylidindur; □ 10 qünki zemin bolsa zinahorlarƣa tolƣan; ularning yügürüxliri toƣra yolda ǝmǝs; ularning ⱨoⱪuⱪi ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ yolida ǝmǝs. Xunga Pǝrwǝrdigarning lǝniti tüpǝylidin zemin ⱪaƣjiraydu; daladiki ot-qɵp solixidu; □  ■ 11 qünki ⱨǝm pǝyƣǝmbǝr ⱨǝm kaⱨin ⱨaram boldi; ⱨǝtta Ɵz ɵyümdimu ularning rǝzil ⱪilmixlirini bayⱪidim, — dǝydu Pǝrwǝrdigar. ■

12 — Xunga ularning yoli ɵzlirigǝ ⱪarangƣuluⱪta mangidiƣan, teyilƣaⱪ yollardǝk bolidu; ular bu yollarda putlixip, yiⱪilidu; qünki ular jazalinidiƣan yilida Mǝn ularning bexiƣa yamanliⱪ qüxürimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar. □  ■ 13 Mǝn awwal Samariyǝdiki pǝyƣǝmbǝrlǝrdǝ ǝhmǝⱪliⱪni kɵrgǝnmǝn; ular Baalning namida bexarǝt berip, hǝlⱪim Israilni azdurƣan; 14 biraⱪ Yerusalemdiki pǝyƣǝmbǝrlǝrdimu yirginqlik bir ixni kɵrdum; ular zinahorluⱪ ⱪilidu, yalƣanliⱪta mangidu, rǝzillik ⱪilƣuqilarning ⱪolini küqǝytiduki, nǝtijidǝ ⱨeqⱪaysisi rǝzillikidin yanmaydu; ularning ⱨǝmmisi Manga Sodomdǝk, Yerusalemda turuwatⱪanlar Manga Gomorradǝk boldi. □  ■ 15 Xunga samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar pǝyƣǝmbǝrlǝr toƣruluⱪ mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn ularni ǝmǝn bilǝn ozuⱪlandurimǝn, ularƣa ɵt süyini iqküzimǝn; qünki Yerusalemdiki pǝyƣǝmbǝrlǝr ⱨaramliⱪning mǝnbǝsi bolup, ⱨaramliⱪ ulardin pütkül zeminƣa tarⱪilip kǝtti.■

16 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Silǝrgǝ bexarǝt beriwatⱪan pǝyƣǝmbǝrlǝrning sɵzlirigǝ ⱪulaⱪ salmanglar; ular silǝrni bimǝnilikkǝ yetǝklǝydu; ularning sɵzliri Pǝrwǝrdigarning aƣzidin qiⱪⱪan ǝmǝs, bǝlki ɵz kɵnglidǝ tǝsǝwwur ⱪilƣan bir kɵrünüxni sɵzlǝwatidu. 17 Ular Pǝrwǝrdigarning sɵzini kɵzigǝ ilmaydiƣanlarƣa: «Silǝr aman-tinqliⱪta turisilǝr» dǝydu wǝ ɵz kɵnglining jaⱨilliⱪida mangidiƣanlarning ⱨǝrbirigǝ: «Ⱨeqⱪandaⱪ yamanliⱪ bexinglarƣa qüxmǝydu» — dǝydu. □  ■ 18 Biraⱪ ulardin ⱪaysi birsi Pǝrwǝrdigarning kengixidǝ Uning sɵz-kalamini bayⱪap qüxinix wǝ anglax üqün turƣan? Ulardin kim Uning sɵzini ⱪulaⱪ selip angliƣan? 19 Mana, Pǝrwǝrdigardin qiⱪⱪan bir boran-qapⱪun! Uningdin ⱪǝⱨr qiⱪti; bǝrⱨǝⱪ, dǝⱨxǝtlik bir ⱪara ⱪuyun qiⱪip kǝldi; u pirⱪirap rǝzillǝrning bexiƣa qüxidu. ■ 20 Uning kɵnglidiki niyǝtlirini ada ⱪilip toluⱪ ǝmǝl ⱪilƣuqǝ, Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi yanmaydu; ahirⱪi künlǝrdǝ silǝr buni obdan qüxinip yetisilǝr. 21 Mǝn bu pǝyƣǝmbǝrlǝrni ǝwǝtmigǝnmǝn, lekin ular hǝwǝrni jar ⱪilixⱪa ⱪatriƣan; Mǝn ularƣa sɵz ⱪilmidim, lekin ular bexarǝt bǝrgǝn. ■ 22 Ⱨalbuki, ular Mening kengiximdǝ turƣan bolsa, Mening hǝlⱪimgǝ sɵzlirimni anglatⱪuzƣan bolsa, ǝmdi hǝlⱪimni rǝzil yolidin wǝ ⱪilmixlirining rǝzillikidin yandurƣan bolatti.

23 Mǝn pǝⱪǝt bir yǝrdila turidiƣan Hudamu? — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — Mǝn yiraⱪ-yiraⱪlardiki ⱨǝrjayda turidiƣan Huda ǝmǝsmu? □ 24 Birsi yoxurun jaylarda mɵküwalsa Mǝn uni kɵrǝlmǝmdimǝn? — dǝydu Pǝrwǝrdigar; — asman-zemin Mǝn bilǝn toldurulƣan ǝmǝsmu? — dǝydu Pǝrwǝrdigar. ■ 25 Mǝn Mening namimda yalƣan bexarǝtlǝr beridiƣan pǝyƣǝmbǝrlǝrning: «Bir qüx kɵrdüm! Bir qüx kɵrdüm!» degǝnlirini anglidim; 26 bundaⱪ pǝyƣǝmbǝrlǝr yalƣan bexarǝtlǝrni beridu, ular ɵzining kɵnglidiki ezitⱪu tǝsǝwwurliridin pǝyƣǝmbǝrlǝr boluxiwalƣan. Əmdi ular bundaⱪ ixlarni ⱪaqanƣiqǝ kɵngligǝ pükidu? 27 Ular ⱨǝrbiri ⱪaqanƣiqǝ ɵz yeⱪiniƣa eytⱪan qüxliri arⱪiliⱪ (huddi ata-bowilirining Baalƣa qoⱪunup namimni untuƣiniƣa ohxax) hǝlⱪimgǝ namimni untulduruxni pǝmlǝydu?■

28 Qüxni kɵrgǝn pǝyƣǝmbǝr, qüxni eytip bǝrsun; Mening sɵzümni angliƣan kixi bu sɵzümni ǝstayidilliⱪ bilǝn sɵzlisun; pahalning buƣday bilǝn selixturƣuqilik nemisi bardu? — dǝydu Pǝrwǝrdigar. 29 — Mening sɵzüm huddi kɵydürgüqi bir ot wǝ taxni qaⱪidiƣan bazƣan ǝmǝsmu? — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

30 Xunga mana, Mǝn pǝyƣǝmbǝrlǝrgǝ ⱪarxidurmǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — ularning ⱨǝrbiri ɵz yeⱪinidin «Mening sɵzlirim»ni oƣrilap doramqiliⱪ ⱪilidu. ■ 31 Mana, Mǝn pǝyƣǝmbǝrlǝrgǝ ⱪarxidurmǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — ular ɵz tillirini qaynap: «Pǝrwǝrdigar dǝydu...» dǝp bexarǝt beridu. 32 Mana, yalƣan qüxlǝrni bexarǝt ⱪilip bularni yǝtküzüp, yalƣanqiliⱪi wǝ baxbaxtaⱪliⱪi bilǝn Mening hǝlⱪimni azdurƣanlarƣa ⱪarxidurmǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar; — Mǝn ularni ǝwǝtmigǝnmǝn, ularni buyruƣan ǝmǝsmǝn; ular bu hǝlⱪⱪǝ ⱨeqⱪandaⱪ payda yǝtküzmǝydu, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.■

33 Əmdi yaki bu hǝlⱪ, yaki pǝyƣǝmbǝr, yaki kaⱨin sǝndin: «Pǝrwǝrdigarning sanga yükligǝn sɵzi nemǝ?» dǝp sorisa, sǝn ularƣa: «Ⱪaysi yük?! Mǝn silǝrni Ɵzümdin yiraⱪ taxlaymǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar. □ 34 «Pǝrwǝrdigarning yükligǝn sɵzi» dǝydiƣan ⱨǝrⱪaysi pǝyƣǝmbǝr, kaⱨin yaki hǝlⱪ bolsa, Mǝn bu kixini ɵyidikilǝr bilǝn tǝng jazalaymǝn. 35 Əmdi silǝrning ⱨǝrbiringlar ɵz yeⱪinidin wǝ ⱨǝrbiringlar ɵz ⱪerindixidin muxundaⱪ: «Pǝrwǝrdigar nemǝ jawab bǝrdi?» wǝ «Pǝrwǝrdigar nemǝ dedi?» dǝp sorixinglar kerǝk. 36 Silǝr «Pǝrwǝrdigarning yükligǝn sɵzi» degǝnni ⱪaytidin aƣzinglarƣa almaysilǝr; qünki ⱨǝrbiringlarning ɵz sɵzi ɵzigǝ yük bolidu; qünki silǝr Hudayimiz, samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, tirik Hudaning sɵzlirini burmiliƣansilǝr. □ 37 Ⱨǝrbiringlar pǝyƣǝmbǝrdin muxundaⱪ: «Pǝrwǝrdigar sanga nemǝ dǝp jawab bǝrdi?» wǝ «Pǝrwǝrdigar nemǝ dedi?» dǝp sorixing kerǝk. 38 Lekin silǝr: «Pǝrwǝrdigarning yükligǝn sɵzi» dǝwǝrgininglar tüpǝylidin, mana Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Qünki silǝr: «Pǝrwǝrdigarning yükligǝn sɵzi» dǝwerisilǝr wǝ Mǝn silǝrgǝ: ««Pǝrwǝrdigarning yükligǝn sɵzi» demǝnglǝr» dǝp hǝwǝr ǝwǝtkǝnmǝn, 39 xunga mana, Mǝn silǝrni pütünlǝy untuymǝn, Mǝn silǝrni silǝrgǝ wǝ ata-bowiliringlarƣa tǝⱪdim ⱪilƣan xǝⱨǝr bilǝn tǝng yüzümdin yiraⱪ taxlaymǝn; □ 40 Mǝn üstünglarƣa mǝnggü rǝswaqiliⱪ wǝ ⱨǝrgiz untulmaydiƣan mǝnggülük xǝrmǝndilikni qüxürimǝn! ■

24

Yahxi ǝnjürlǝr, yaman ǝnjürlǝr

1 Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsar Yerusalemdin Yǝⱨoakimning oƣli, Yǝⱨuda padixaⱨi Yǝkoniyaⱨ, Yǝⱨuda ǝmir-xaⱨzadiliri, ⱨünǝrwǝnlǝr wǝ tɵmürqilǝrni ǝsirgǝ elip Babilƣa sürgün ⱪilƣandin keyin, Pǝrwǝrdigar manga Ɵz ibadǝthanisi aldidiki ikki sewǝt ǝnjürni «mana kɵr» dǝp kɵrsǝtkǝn. ■ 2 Bir sewǝttǝ dǝslǝpki pixⱪan ǝnjürdǝk intayin yahxi ǝnjürlǝr bar idi; ikkinqi sewǝttǝ yegili bolmaydiƣan, intayin naqar ǝnjürlǝr bar idi. 3 Andin Pǝrwǝrdigar manga: «Nemǝ kɵrdüng, Yǝrǝmiya?» — dǝp soridi. Mǝn: «Ənjürlǝrni kɵrdüm; yahxiliri bolsa intayin yahxikǝn; naqarliri yegili bolmaydiƣan, intayin naqar ikǝn» — dedim. 4 Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

5 Israilning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mǝn Yǝⱨudadin sürgün bolƣanlarni, yǝni Mening bu yǝrdin kaldiylǝrning zeminiƣa ǝwǝtkǝnlirimni bu yahxi ǝnjürlǝrdǝk yahxi dǝp ⱪaraymǝn; 6 Mǝn ularƣa yahxi bolsun dǝp kɵzümni ularƣa tikimǝn wǝ ularni bu zeminƣa ⱪayturimǝn; Mǝn ularni ƣulitip taxlimaymǝn, bǝlki ularni ⱪurimǝn; ularni yulup taxlimaymǝn, bǝlki tikip ɵstürimǝn. 7 Mǝn ularƣa Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni bilidiƣan, Meni tonuydiƣan bir ⱪǝlbni tǝⱪdim ⱪilimǝn; xuning bilǝn ular Mening hǝlⱪim bolidu, Mǝn ularning Hudasi bolimǝn; qünki ular pütün ⱪǝlbi bilǝn yenimƣa ⱪaytidu. ■ 8 Lekin naqar ǝnjürlǝr, yǝni yegili bolmaydiƣan, intayin naqar ǝnjürlǝr ⱪandaⱪ bolƣan bolsa, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — Bǝrⱨǝⱪ, Mǝn Yǝⱨuda padixaⱨi Zǝdǝkiyani, ǝmir-xaⱨzadilirini wǝ Yerusalemdikilǝrning ⱪalƣan ⱪismini, bu zeminda ⱪalƣanlarni wǝ Misirda turuwatⱪanlarni xuningƣa ohxax ⱪilimǝn; ■ 9 Mǝn ularni yǝr yüzidiki barliⱪ padixaⱨliⱪlarƣa wǝⱨimǝ salƣuqi bir obyekt boluxⱪa, külpǝtkǝ qüxüxkǝ tapxurimǝn; mǝn ularni ⱨǝydiwǝtkǝn barliⱪ jaylarda ularni rǝswaqiliⱪning obyekti, sɵz-qɵqǝk, tapa-tǝnining obyekti wǝ lǝnǝt sɵzliri boluxⱪa tapxurimǝn. □  ■ 10 Mǝn ularƣa ⱨǝm ata-bowiliriƣa tǝⱪdim ⱪilƣan zemindin yoⱪitilƣuqǝ ular arisiƣa ⱪiliq, ⱪǝⱨǝtqilik wǝ wabani ǝwǝtimǝn.

25

Sɵz-kalamni anglimasliⱪ tüpǝylidin yǝtmix yilliⱪ ⱪulluⱪta bolux

1 Yosiyaning oƣli, Yǝⱨuda padixaⱨi Yǝⱨoakimning tɵtinqi yilida (yǝni Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsarning birinqi yilida) Yǝⱨudaning barliⱪ hǝlⱪi toƣruluⱪ Yǝrǝmiyaƣa kǝlgǝn sɵz, —

2 Bu sɵzni Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝr Yǝⱨudaning barliⱪ hǝlⱪi wǝ Yerusalemda barliⱪ turuwatⱪanlarƣa eytip mundaⱪ dedi: —

3 Amonning oƣli, Yǝⱨuda padixaⱨi Yosiyaning on üqinqi yilidin baxlap bügünki küngiqǝ, bu yigirmǝ üq yil Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip turƣan wǝ mǝn tang sǝⱨǝrdǝ ornumdin turup uni silǝrgǝ sɵzlǝp kǝldim, lekin silǝr ⱨeq ⱪulaⱪ salmidinglar; 4 wǝ Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ barliⱪ hizmǝtkarliri bolƣan pǝyƣǝmbǝrlǝrni ǝwǝtip kǝlgǝn; U tang sǝⱨǝrdǝ ornidin turup ularni ǝwǝtip kǝlgǝn; lekin silǝr ⱪulaⱪ salmay ⱨeq anglimidinglar. ■ 5 Ular: «Silǝr ⱨǝrbiringlar yaman yolunglardin wǝ ⱪilmixliringlarning rǝzillikidin towa ⱪilip yansanglar, Mǝn Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ wǝ ata-bowiliringlarƣa ⱪǝdimdin tartip mǝnggügiqǝ tǝⱪdim ⱪilƣan zeminda turuwerisilǝr. ■ 6 Baxⱪa ilaⱨlarƣa ǝgixip ularning ⱪulluⱪida bolup qoⱪunmanglar; Meni ⱪolliringlar yasiƣanlar bilǝn ƣǝzǝplǝndürmǝnglar; Mǝn silǝrgǝ ⱨeq yamanliⱪ kǝltürmǝymǝn» — dǝp jakarliƣan. □ 7 Lekin silǝr Manga ⱪulaⱪ salmidinglar, Meni ⱪolliringlar yasiƣanlar bilǝn ƣǝzǝplǝndürüp ɵzünglarƣa ziyan kǝltürdünglar, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

8 Xunga samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Silǝr Mening sɵzlirimgǝ ⱪulaⱪ salmiƣan bolƣaqⱪa, 9 mana, Mǝn ximaldiki ⱨǝmmǝ jǝmǝtlǝrni wǝ Mening ⱪulumni, yǝni Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsarni qaⱪirtimǝn, ularni bu zeminƣa, uningda barliⱪ turuwatⱪanlarƣa ⱨǝmdǝ ǝtraptiki ⱨǝmmǝ ǝllǝrgǝ ⱪarxilixixⱪa elip kelimǝn; Mǝn muxu zemindikilǝr wǝ ǝtraptiki ǝllǝrni pütünlǝy wǝyran ⱪilip, ularni tolimu wǝⱨimilik ⱪilimǝn ⱨǝm ux-ux obyekti, daimliⱪ bir harabilik ⱪilimǝn; ■ 10 Mǝn ulardin tamaxining sadasini, xad-huramliⱪ sadasini, toyi boluwatⱪan yigit-ⱪizining awazini, tügmǝn texining sadasini wǝ qiraƣ nurini mǝⱨrum ⱪilimǝn; ■ 11 bu pütkül zemin wǝyranǝ wǝ dǝⱨxǝt salƣuqi obyekt bolidu, wǝ bu ǝllǝr Babil padixaⱨining yǝtmix yil ⱪulluⱪida bolidu.□

12 Wǝ xundaⱪ boliduki, yǝtmix yil toxⱪanda, mǝn Babil padixaⱨining wǝ uning elining bexiƣa, xundaⱪla Kaldiylǝrning zemini üstigǝ ɵz ⱪǝbiⱨlikini qüxürüp, uni mǝnggügǝ harabilik ⱪilimǝn. ■ 13 Xuning bilǝn Mǝn xu zemin üstigǝ Mǝn uni ǝyibligǝn barliⱪ sɵzlirimni, jümlidin bu kitabta yezilƣanlarni, yǝni Yǝrǝmiyaning barliⱪ ǝllǝrni ǝyibligǝn bexarǝtlirini qüxürimǝn. 14 Qünki kɵp ǝllǝr ⱨǝm uluƣ padixaⱨlar bu padixaⱨ ⱨǝm ⱪowmlirinimu ⱪul ⱪilidu; Mǝn ularning ⱪilƣan ixliri wǝ ⱪolliri yasiƣanliri boyiqǝ ularni jazalaymǝn. □  ■

Ⱨǝm Yǝⱨuda ⱨǝm ǝllǝrning Hudaning ƣǝzipigǝ uqrixi toƣruluⱪ bir alamǝt kɵrünüx

15 Qünki Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar manga alamǝt kɵrünüxtǝ mundaⱪ dedi: — Mening ⱪolumdiki ƣǝzipimgǝ tolƣan ⱪǝdǝⱨni elip, Mǝn seni ǝwǝtkǝn barliⱪ ǝllǝrgǝ iqküzgin; □  ■ 16 ular iqidu, uyan-buyan irƣanglaydu wǝ Mǝn ular arisiƣa ǝwǝtkǝn ⱪiliq tüpǝylidin sarang bolidu.

17 Xunga mǝn bu ⱪǝdǝⱨni Pǝrwǝrdigarning ⱪolidin aldim wǝ Pǝrwǝrdigar meni ǝwǝtkǝn barliⱪ ǝllǝrgǝ iqküzdüm, 18 — yǝni Yerusalemƣa, Yǝⱨudaning xǝⱨǝrlirigǝ, uning padixaⱨliriƣa wǝ ǝmir-xaⱨzadilirigǝ, yǝni ularni bügünki kündikidǝk bir harabǝ, wǝⱨimǝ, ux-ux obyekti boluxⱪa ⱨǝm lǝnǝt sɵzliri boluxⱪa ⱪǝdǝⱨni iqküzdüm; □ 19 Misir padixaⱨi Pirǝwngǝ, hizmǝtkarliriƣa, ǝmir-xaⱨzadiliriƣa ⱨǝm hǝlⱪigǝ iqküzdüm; ■ 20 barliⱪ xalƣut ǝllǝr, uz zeminidiki barliⱪ padixaⱨlar, Filistiylǝrning zeminidiki barliⱪ padixaⱨlar, Axkelondikilǝr, Gazadikilǝr, Əkrondikilǝrgǝ wǝ Axdodning ⱪalduⱪliriƣa iqküzdüm; □  ■ 21 Edomdikilǝr, Moabdikilǝr wǝ Ammoniylar, ■ 22 Turning barliⱪ padixaⱨliri ⱨǝm Zidonning barliⱪ padixaⱨliri, dengiz boyidiki barliⱪ padixaⱨlar, □  ■ 23 Dedandikilǝr, Temadikilǝr, Buzdikilǝr wǝ qekǝ qaqlirini qüxürüwǝtkǝn ǝllǝr, ■ 24 Ərǝbiyǝdiki barliⱪ padixaⱨlar wǝ qɵl-bayawanda turuwatⱪan xalƣut ǝllǝrning barliⱪ padixaⱨliri, ■ 25 Zimridiki barliⱪ padixaⱨlar, Elamdiki barliⱪ padixaⱨlar, Medialiⱪlarning barliⱪ padixaⱨliri, ■ 26 ximaldiki barliⱪ padixaⱨlarƣa, yiraⱪtiki bolsun, yeⱪindiki bolsun, bir-birlǝp iqküzdum; jaⱨandiki barliⱪ padixaⱨliⱪlarƣa iqküzdüm; ularning arⱪidin Xexaⱪning padixaⱨimu ⱪǝdǝⱨni iqidu. □
27 Andin sǝn ularƣa: «Israilning Hudasi, samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Iqinglar, mǝst bolunglar, ⱪusunglar, Mǝn aranglarƣa ǝwǝtkǝn ⱪiliq tüpǝylidin yiⱪilip ⱪaytidin dǝs turmanglar» — degin.

28 Wǝ xundaⱪ boliduki, ular ⱪolungdin elip iqixni rǝt ⱪilsa, sǝn ularƣa: «Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Silǝr qoⱪum iqisilǝr!» — degin. 29 Qünki mana, Mǝn Ɵz namim bilǝn atalƣan xǝⱨǝr üstigǝ apǝt qüxürgili turƣan yǝrdǝ, silǝr jazalanmay ⱪalamsilǝr? Silǝr jazalanmay ⱪalmaysilǝr; qünki Mǝn yǝr yüzidǝ barliⱪ turuwatⱪanlarning üstigǝ ⱪiliqni qüxüxkǝ qaⱪirimǝn, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar.■

30 Əmdi sǝn Yǝrǝmiya, ularƣa muxu bexarǝtning sɵzlirining ⱨǝmmisini jakarliƣin: —

Pǝrwǝrdigar yuⱪiridin xirdǝk ⱨɵrkirǝydu,

Ɵz muⱪǝddǝs turalƣusidin U awazini ⱪoyuwetidu;

U Ɵzi turuwatⱪan jayi üstigǝ ⱨɵrkirǝydu;

U üzüm qǝyligüqilǝr towliƣandǝk yǝr yüzidǝ barliⱪ turuwatⱪanlarni ǝyiblǝp towlaydu.■

31 Sadasi yǝr yüzining qǝtlirigiqǝ yetidu;

Qünki Pǝrwǝrdigarning barliⱪ ǝllǝr bilǝn dǝwasi bar;

U ǝt igilirining ⱨǝmmisi üstigǝ ⱨɵküm qiⱪiridu;

Rǝzillǝrni bolsa, ularni ⱪiliqⱪa tapxuridu;

— Pǝrwǝrdigar xundaⱪ dǝydu.

32 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

Mana, balayi’apǝt ǝldin ǝlgǝ ⱨǝmmisi üstigǝ qiⱪip tarⱪilidu;

Yǝr yüzining qǝt-qǝtliridin dǝⱨxǝtlik buran-qapⱪun qiⱪidu.

33 Pǝrwǝrdigar ɵltürgǝnlǝr yǝrning bir qetidin yǝnǝ bir qetigiqǝ yatidu; ularƣa matǝm tutulmaydu, ular bir yǝrgǝ yiƣilmaydu, ⱨeq kɵmülmǝydu; ular yǝr yüzidǝ tezǝktǝk yatidu.□  ■

34 I baⱪⱪuqilar, zarlanglar, nalǝ kɵtürünglar!

Topa-qang iqidǝ eƣininglar, i pada yetǝkqiliri!

Qünki ⱪirƣin ⱪilinix künliringlar yetip kǝldi,

Mǝn silǝrni tarⱪitiwetimǝn;

Silǝr ɵrülgǝn esil qinidǝk parqǝ-parqǝ qeⱪilisilǝr.□  ■

35 Pada baⱪⱪuqilirining baxpanaⱨi,

Pada yetǝkqilirining ⱪaqar yoli yoⱪap ketidu.

36 Baⱪⱪuqilarning azabliⱪ pǝryadi,

Pada yetǝkqilirining zarlaxliri anglinidu;

Qünki Pǝrwǝrdigar ularning yaylaⱪlirini wǝyran ⱪilay dǝwatidu;

37 Pǝrwǝrdigarning dǝⱨxǝtlik ƣǝzipi tüpǝylidin,

Tinqliⱪ ⱪotanliri harabǝ bolidu.

38 Pǝrwǝrdigar Ɵz uwisini taxlap qiⱪⱪan xirdǝktur;

Əzgüqining wǝⱨxiyliki tüpǝylidin,

Wǝ Pǝrwǝrdigarning dǝⱨxǝtlik ƣǝzipi tüpǝylidin,

Ularning zemini wǝyranǝ bolmay ⱪalmaydu. □

26

Yǝrǝmiya «sahta pǝyƣǝmbǝr» dǝp xikayǝt ⱪilinidu

1 Yǝⱨuda padixaⱨi Yosiyaning oƣli Yǝⱨoakim tǝhtkǝ olturƣan mǝzgilning bexida xu sɵz Pǝrwǝrdigardin kelip mundaⱪ deyildi: —

2 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Sǝn Pǝrwǝrdigarning ɵyining ⱨoylisida turup ibadǝt ⱪilix üqün Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ kirgǝn Yǝⱨudaning barliⱪ xǝⱨǝrliridikilǝrgǝ Mǝn sanga buyruƣan ⱨǝrbir sɵzlǝrni jakarliƣin; ǝynǝn eytⱪin! □ 3 Ular bǝlkim anglap ⱪoyar, ⱨǝrbiri ɵz rǝzil yolidin yanar; xundaⱪ ⱪilsa, Mǝn ⱪilmixlirining rǝzilliki tüpǝylidin bexiƣa külpǝt qüxürmǝkqi bolƣan niyitimdin yanimǝn. ■ 4 Sǝn ularƣa mundaⱪ degin: — «Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Manga ⱪulaⱪ salmay, Mǝn silǝrning aldinglarƣa ⱪoyƣan Tǝwrat-ⱪanunumda mangmisanglar, 5 Mǝn tang sǝⱨǝrdǝ ornumdin turup ǝwǝtkǝn hizmǝtkarlirim bolƣan pǝyƣǝmbǝrlǝrning sɵzlirini anglimisanglar (silǝr ularƣa ⱨeq ⱪulaⱪ salmay kǝlgǝnsilǝr!), ■ 6 undaⱪta, Mǝn Xiloⱨni ⱪandaⱪ ⱪilƣan bolsam, ǝmdi bu ɵynimu xuningƣa ohxax ⱪilimǝn, bu xǝⱨǝrni yǝr yüzidiki barliⱪ ǝllǝrgǝ lǝnǝt sɵzi ⱪilimǝn».□  ■

7 Xuning bilǝn kaⱨinlar, pǝyƣǝmbǝrlǝr wǝ barliⱪ hǝlⱪ Yǝrǝmiyaning bu sɵzlirini Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ jakarliƣanliⱪini anglidi.

8 Xundaⱪ boldiki, Yǝrǝmiya barliⱪ hǝlⱪⱪǝ Pǝrwǝrdigar uningƣa tapiliƣan bu sɵzlǝrning ⱨǝmmisini eytip bǝrgǝndin keyin, kaⱨinlar wǝ pǝyƣǝmbǝrlǝr wǝ barliⱪ hǝlⱪ uni tutuwelip: «Sǝn qoⱪum ɵlüxüng kerǝk! 9 Sǝn nemixⱪa Pǝrwǝrdigarning namida bexarǝt berip: «Bu ɵy Xiloⱨdǝk bolidu, bu xǝⱨǝr harabǝ, adǝmzatsiz bolidu!» — deding?» — dedi.

Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki barliⱪ hǝlⱪ Yǝrǝmiyaƣa doⱪ ⱪilip uni oriwelixti. 10 Yǝⱨuda ǝmirliri bu ixlarni anglidi; ular padixaⱨliⱪ ordisidin qiⱪip Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ kirdi, Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki «Yengi dǝrwaza»da sotⱪa olturdi. 11 Kaⱨinlar wǝ pǝyƣǝmbǝrlǝr ǝmirlǝrgǝ wǝ hǝlⱪⱪǝ sɵzlǝp: «Bu adǝm ɵlümgǝ layiⱪ, qünki silǝr ɵz ⱪulaⱪliringlar bilǝn angliƣandǝk u muxu xǝⱨǝrni ǝyiblǝp bexarǝt bǝrdi» — dedi.

12 Andin Yǝrǝmiya barliⱪ ǝmirlǝrgǝ wǝ barliⱪ hǝlⱪⱪǝ sɵzlǝp mundaⱪ dedi: — «Pǝrwǝrdigar meni bu ɵyni ǝyiblǝp, bu xǝⱨǝrni ǝyiblǝp, silǝr angliƣan bu barliⱪ sɵzlǝr bilǝn bexarǝt berixkǝ ǝwǝtkǝn. 13 Ⱨazir yolliringlarni wǝ ⱪilmixinglarni tüzitinglar, Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning awazini anglanglar! Xundaⱪ bolƣanda, Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ jakarliƣan külpǝttin yanidu. ■ 14 Lekin mǝn bolsam, mana, ⱪolliringlardimǝn; manga kɵzünglǝrgǝ nemǝ yahxi wǝ durus kɵrülsǝ xundaⱪ ⱪilinglar; 15 pǝⱪǝt xuni bilip ⱪoyunglarki, meni ɵltürüwǝtsǝnglǝr gunaⱨsiz ⱪanning jazasini ɵz bexinglarƣa, bu xǝⱨǝrgǝ wǝ uningda turuwatⱪanlarning bexiƣa qüxürisilǝr; qünki deginim ⱨǝⱪ, Pǝrwǝrdigar ⱨǝⱪiⱪǝtǝn bu sɵzlǝrning ⱨǝmmisini ⱪulaⱪliringlarƣa deyixkǝ meni ǝwǝtkǝn».

16 Əmirlǝr wǝ barliⱪ hǝlⱪ kaⱨinlarƣa wǝ pǝyƣǝmbǝrlǝrgǝ: «Bu adǝm ɵlümgǝ layiⱪ ǝmǝs; qünki u Pǝrwǝrdigar Hudayimizning namida bizgǝ sɵzlidi» — dedi. 17 Andin zemindiki bǝzi aⱪsaⱪallar ornidin turup hǝlⱪ kengixigǝ mundaⱪ dedi: —

18 «Morǝxǝtlik Mikaⱨ Yǝⱨuda padixaⱨi Ⱨǝzǝkiyaning künliridǝ barliⱪ Yǝⱨuda hǝlⱪigǝ bexarǝt berip: —

«Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

Zion teƣi etizdǝk aƣdurulidu,

Yerusalem dɵng-tɵpilǝr bolup ⱪalidu,

«Ɵy jaylaxⱪan taƣ» bolsa,

Ormanliⱪning otturisidiki yuⱪiri jaylarla bolidu, halas» — degǝnidi.□
  ■

19 Yǝⱨuda padixaⱨi Ⱨǝzǝkiya wǝ barliⱪ Yǝⱨuda hǝlⱪi Mikaⱨni ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilƣanmu? Ⱨǝzǝkiya Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪup, Pǝrwǝrdigardin ɵtüngǝn ǝmǝsmu? Wǝ Pǝrwǝrdigar ularƣa ⱪilmaⱪqi bolup jakarliƣan külpǝttin yanƣan ǝmǝsmu? Biz bu yoldin yanmisaⱪ ɵz jenimiz üstigǝ zor bir külpǝtni qüxürgǝn bolmamdimiz?».

20 (Pǝrwǝrdigarning namida Yǝrǝmiyaning barliⱪ degǝnliridǝk bu xǝⱨǝrni wǝ bu zeminni ǝyiblǝp bexarǝt bǝrgǝn, Kiriat-Yearimliⱪ Xǝmayaning oƣli Uriya isimlik yǝnǝ bir adǝm bar idi. 21 Padixaⱨ Yǝⱨoakim wǝ barliⱪ palwanliri, barliⱪ ǝmirliri uning sɵzlirini angliƣanda, padixaⱨ uni ɵltürüxkǝ intilgǝn; lekin Uriya buni angliƣanda ⱪorⱪup, Misirƣa ⱪaqti. 22 Lekin Yǝⱨoakim qaparmǝnlǝrni, yǝni Akborning oƣli Əlnatan wǝ baxⱪilarni Misirƣa ǝwǝtkǝn; 23 ular Uriyani Misirdin elip qiⱪip padixaⱨ Yǝⱨoakimning aldiƣa aparƣan; u uni ⱪiliqlap, jǝsitini puⱪralarning gɵrlükigǝ taxliwǝtkǝn.) □ 24 — Ⱨalbuki, xu qaƣda Xafanning oƣli Aⱨikam ularning Yǝrǝmiyani ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilip hǝlⱪning ⱪoliƣa tapxurmasliⱪi üqün, uni ⱪollidi.

27

Yǝrǝmiya hǝlⱪni Babilƣa tǝslim boluxⱪa dǝwǝt ⱪilidu

1 Yǝⱨuda padixaⱨi Yosiyaning oƣli Zǝdǝkiyaning tǝhtkǝ olturƣan dǝslǝpki mǝzgilidǝ, xu sɵz Yǝrǝmiyaƣa Pǝrwǝrdigardin kelip mundaⱪ deyildi: —□

2 Pǝrwǝrdigar manga mundaⱪ dedi: — Asarǝtlǝr wǝ boyunturuⱪlarni yasap ɵz boynungƣa sal; ■ 3 bu boyunturuⱪlarni Edomning padixaⱨiƣa, Moabning padixaⱨiƣa, Ammoniylarning padixaⱨiƣa, Turning padixaⱨiƣa wǝ Zidonning padixaⱨiƣa Yerusalemƣa, Yǝⱨuda padixaⱨining aldiƣa kǝlgǝn ularning ɵz ǝlqilirining ⱪoli arⱪiliⱪ ǝwǝtkin; □ 4 ⱨǝrbirini ɵz hojayinliriƣa xundaⱪ bir hǝwǝrni yǝtküzüxkǝ buyruƣin: —

Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Ɵz hojayinliringlarƣa mundaⱪ dǝnglar: — 5 Mǝn zemin wǝ zemin yüzidǝ turuwatⱪan adǝmlǝr wǝ ⱨaywanlarni zor ⱪudritim wǝ sozulƣan bilikim bilǝn yaratⱪanmǝn; wǝ kim kɵzümgǝ layiⱪ kɵrünsǝ, bularni xularƣa tǝⱪdim ⱪilimǝn. ■ 6 Ⱨazir Mǝn bu zeminlarning ⱨǝmmisini Babil padixaⱨi, Mening ⱪulum bolƣan Neboⱪadnǝsarning ⱪoliƣa tapxurdum; ⱨǝtta daladiki ⱨaywanlarnimu uning ⱪulluⱪida boluxⱪa tǝⱪdim ⱪildim.■

7 Barliⱪ ǝllǝr uning, oƣlining ⱨǝm nǝwrisining ⱪulluⱪida bolidu; andin ɵz zeminining waⱪti-saiti toxⱪanda, kɵp ǝllǝr wǝ uluƣ padixaⱨlar unimu ⱪulluⱪⱪa salidu. 8 Xundaⱪ boliduki, ⱪaysi ǝl yaki padixaⱨliⱪ Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsarning ⱪulluⱪida boluxni, yǝni boynini Babil padixaⱨining boyunturuⱪi astiƣa ⱪoyuxni rǝt ⱪilsa, Mǝn xu ǝlni Neboⱪadnǝsarning ⱪoli arⱪiliⱪ yoⱪatⱪuzƣuqǝ ⱪiliq, ⱪǝⱨǝtqilik wǝ waba bilǝn jazalaymǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar. 9 — Silǝr bolsanglar, «Babil padixaⱨining ⱪulluⱪida ⱨeq bolmaysilǝr» degǝn pǝyƣǝmbǝrliringlarƣa, palqiliringlarƣa, qüx kɵrgüqiliringlarƣa, rǝm aqⱪuqiliringlarƣa yaki jadugǝrliringlarƣa ⱪulaⱪ salmanglar; □ 10 qünki ular silǝrgǝ yalƣanqiliⱪ ⱪilip bexarǝt beridu; gǝplirigǝ kirsǝnglar, silǝrni ɵz yurtunglardin sürgün ⱪilidu; qünki Ɵzüm silǝrni yurtunglardin ⱨǝydǝymǝn, silǝr nabut bolisilǝr. 11 Lekin ⱪaysi ǝl boynini Babil padixaⱨining boyunturuⱪi astiƣa ⱪoyup ⱪulluⱪiƣa kirsǝ, xu ǝlni ɵz yurtida turƣuzimǝn, ular uningda teriⱪqiliⱪ ⱪilip yaxaydu.

12 — Mǝn Yǝⱨuda padixaⱨi Zǝdǝkiyaƣimu xu sɵzlǝr boyiqǝ mundaⱪ dedim: «Boynunglarni Babil padixaⱨining boyunturuⱪi astiƣa ⱪoyup uning wǝ uning hǝlⱪining ⱪulluⱪida bolsanglar, ⱨayat ⱪalisilǝr. 13 Əmdi nemixⱪa Pǝrwǝrdigarning Babil padixaⱨining ⱪulluⱪiƣa boysunmiƣan ⱨǝrⱪaysi ǝllǝr toƣrisida deginidǝk, sǝn wǝ hǝlⱪing ⱪiliq, ⱪǝⱨǝtqilik wǝ waba bilǝn ɵlmǝkqi bolisilǝr? 14 Pǝyƣǝmbǝrlǝrning: «Babilning ⱪulluⱪida bolmaysilǝr» degǝn sɵzlirigǝ ⱪulaⱪ salmanglar; qünki ular silǝrgǝ yalƣanqiliⱪtin bexarǝt ⱪilidu. ■ 15 Mǝn ularni ǝwǝtkǝn ǝmǝs, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — lekin ular Mening namimda yalƣandin bexarǝt beridu; bu sɵzlǝrning aⱪiwiti xuki, Mǝn silǝrni yurtunglardin ⱨǝydiwetimǝn, xuningdǝk nabut bolisilǝr; silǝr wǝ silǝrgǝ bexarǝt bǝrgǝn pǝyƣǝmbǝrlǝr nabut bolisilǝr».

16 Andin Mǝn kaⱨinlarƣa wǝ bu barliⱪ hǝlⱪⱪǝ mundaⱪ dedim: — Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Silǝrgǝ bexarǝt beridiƣan pǝyƣǝmbǝrlǝrning: «Mana, Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki ⱪimmǝtlik ⱪaqa-ⱪuqilar pat arida Babildin ⱪayturulidu» degǝn sɵzlirigǝ ⱪulaⱪ salmanglar; qünki ular silǝrgǝ yalƣanqiliⱪtin bexarǝt ⱪilidu. ■ 17 Ularƣa ⱪulaⱪ salmanglar; Babil padixaⱨining ⱪulluⱪida bolsanglar, ⱨayat ⱪalisilǝr; bu xǝⱨǝr nemixⱪa wǝyran bolsun? 18 Əgǝr bular ⱨǝⱪiⱪǝtǝn pǝyƣǝmbǝrlǝr bolsa ⱨǝm Pǝrwǝrdigarning sɵzi ularda bolsa, ular ⱨazir Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ, Yǝⱨuda padixaⱨining ordisida wǝ Yerusalemning ɵzidǝ ⱪalƣan ⱪimmǝtlik ⱪaqa-ⱪuqilar Babilƣa elip ketilmisun dǝp samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa dua-tilawǝt ⱪilsun!

19 Qünki samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar ikki mis tüwrük, mis «dengiz», das ⱨarwiliri wǝ bu xǝⱨǝrdǝ ⱪalƣan ⱪimmǝtlik ⱪaqa-ⱪuqilar toƣruluⱪ mundaⱪ dǝydu: — □
20 (bularni bolsa Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsar Yǝⱨoakimning oƣli Yǝⱨuda padixaⱨi Yǝkoniyaⱨni Yǝⱨudadiki wǝ Yerusalemdiki barliⱪ esilzad-ǝmirlǝr bilǝn tǝng Yerusalemdin Babilƣa sürgün ⱪilƣanda u elip kǝtmigǝnidi) ■ 21 Bǝrⱨǝⱪ, Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ, Yǝⱨuda padixaⱨining ordisida wǝ Yerusalemda ⱪalƣan ⱪimmǝtlik ⱪaqa-ⱪuqilar toƣruluⱪ samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — 22 ularmu Babilƣa elip ketilidu; ular Mǝn ulardin ⱪaytidin hǝwǝr alidiƣan küngiqǝ xu yǝrdǝ turidu, — dǝydu Pǝrwǝrdigar: — xu waⱪit kǝlgǝndǝ, Mǝn ularni elip bu yǝrgǝ ⱪayturup berimǝn.□  ■

28

Sahta pǝyƣǝmbǝrning Yǝrǝmiyaƣa ⱪarxi qiⱪixi

1 Xu yilda, Yǝⱨuda padixaⱨi Zǝkǝriya tǝhtkǝ olturƣan dǝslǝpki mǝzgildǝ, yǝni tɵtinqi yili, bǝxinqi ayda, Azzurning oƣli, Gibeon xǝⱨiridiki Ⱨananiya pǝyƣǝmbǝr, kaⱨinlar wǝ barliⱪ halayiⱪ aldida Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ manga: —

2 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — «Mǝn Babil padixaⱨining boyunturuⱪini sunduriwǝttim! □ 3 Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsar muxu yǝrdin epkǝtkǝn, Babilƣa aparƣan, Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki ⱪaqa-ⱪuqilarning ⱨǝmmisini bolsa, ikki yil ɵtmǝyla Mǝn muxu yǝrgǝ ⱪayturup epkelimǝn; ■ 4 wǝ Mǝn Yǝⱨuda padixaⱨi, Yǝⱨoakimning oƣli Yǝkoniyaⱨni Yǝⱨudadin Babilƣa sürgün ⱪilinƣanlarning ⱨǝmmisi bilǝn tǝng muxu yǝrgǝ ⱪayturup berimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — qünki Mǝn Babil padixaⱨining boyunturuⱪini sundiriwetimǝn!» — dedi.

5 Andin Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝr kaⱨinlar wǝ Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ turƣan barliⱪ halayiⱪ aldida Ⱨananiya pǝyƣǝmbǝrgǝ sɵz ⱪildi. 6 Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝr mundaⱪ dedi: «Amin! Pǝrwǝrdigar xundaⱪ ⱪilsun! Pǝrwǝrdigar sening bexarǝt bǝrgǝn sɵzliringni ǝmǝlgǝ axursunki, U Ɵzining ɵyidiki ⱪaqa-ⱪuqilar wǝ Yǝⱨudadin Babilƣa sürgün ⱪilinƣanlarning ⱨǝmmisini muxu yǝrgǝ ⱪaytursun! 7 Lekin ɵz ⱪuliⱪingƣa wǝ barliⱪ hǝlⱪning ⱪuliⱪiƣa selip ⱪoyulidiƣan mening bu sɵzümni angla! 8 — Mening wǝ seningdin burun, ⱪǝdimdin tartip bolƣan pǝyƣǝmbǝrlǝrmu nurƣun padixaⱨliⱪlar wǝ uluƣ dɵlǝtlǝr toƣruluⱪ, urux, apǝt wǝ wabalar toƣruluⱪ bexarǝt berip kǝlgǝn; 9 tinqliⱪ-awatliⱪ toƣruluⱪ bexarǝt bǝrgǝn pǝyƣǝmbǝr bolsa, xu pǝyƣǝmbǝrning sɵzi ǝmǝlgǝ axurulƣanda, u ⱨǝⱪiⱪǝtǝn Pǝrwǝrdigar ǝwǝtkǝn pǝyƣǝmbǝr dǝp tonulƣandur!».

10 Andin Ⱨananiya pǝyƣǝmbǝr Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝrning boynidiki boyunturuⱪni elip uni sunduriwǝtti. □ 11 Ⱨananiya hǝlⱪ aldida sɵz ⱪilip: «Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mǝn xuningƣa ohxax, ikki yil ɵtmǝyla Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsarning boyunturuⱪini barliⱪ ǝllǝrning boynidin elip sunduriwetimǝn!» — dedi.

Xuning bilǝn Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝr qiⱪip kǝtti.

12 Ⱨananiya pǝyƣǝmbǝr Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝrning boynidiki boyunturuⱪni elip uni sunduriwǝtkǝndin bir’az keyin, Pǝrwǝrdigarning sɵzi Yǝrǝmiyaƣa kelip mundaⱪ deyildi: —

13 Barƣin, Ⱨananiyaƣa mundaⱪ degin: — Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Sǝn yaƣaqtin yasalƣan boyunturuⱪni sundurƣining bilǝn, lekin uning orniƣa tɵmürdin bolƣan boyunturuⱪni selip ⱪoydung! 14 Qünki samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Mǝn xuningƣa bu barliⱪ ǝllǝrning boyniƣa tɵmürdin yasalƣan boyunturuⱪni salimǝnki, ular Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsarning ⱪulluⱪida bolidu; bǝrⱨǝⱪ, ular uning ⱪulluⱪida bolidu; Mǝn uningƣa ⱨǝtta daladiki ⱨaywanlarnimu tǝⱪdim ⱪilƣanmǝn».■

15 Andin Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝr Ⱨananiya pǝyƣǝmbǝrgǝ: «Ⱪulaⱪ sal, Ⱨananiya! Pǝrwǝrdigar seni ǝwǝtkǝn ǝmǝs! Sǝn bu hǝlⱪni yalƣanqiliⱪⱪa ixǝndürgǝnsǝn! 16 Xunga Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: Mana, Mǝn seni yǝr yüzidin ǝwǝtiwetimǝn! Sǝn dǝl muxu yilda ɵlisǝn, qünki sǝn adǝmlǝrni Pǝrwǝrdigarƣa asiyliⱪ ⱪilixⱪa dǝwǝt ⱪilƣansǝn».□  ■

17 Ⱨananiya pǝyƣǝmbǝr dǝl xu yili yǝttinqi ayda ɵldi.

29

Yǝrǝmiya sürgün ⱪilinƣanlarƣa yazƣan hǝt

1 Yǝrǝmiyaning Yerusalemdin sürgün bolƣanlar arisidiki ⱨayat ⱪalƣan aⱪsaⱪallarƣa, kaⱨinlarƣa, pǝyƣǝmbǝrlǝrgǝ wǝ Neboⱪadnǝsar ǝsir ⱪilip Babilƣa elip kǝtkǝn barliⱪ hǝlⱪⱪǝ Yerusalemdin yolliƣan heti: —

2 (hǝt padixaⱨ Yǝkoniyaⱨ, hanix, wǝzirlǝr, Yǝⱨuda wǝ Yerusalemdiki xaⱨzadǝ-ǝmirlǝr wǝ ⱨünǝrwǝnlǝr Yerusalemdin kǝtkǝndin keyin, ■ 3 Xafanning oƣli Əlasaⱨning wǝ Ⱨilⱪiyaning oƣli Gǝmariyaning ⱪoli bilǝn yollanƣan — Yǝⱨuda padixaⱨi Zǝdǝkiya bu kixilǝrni Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsarning aldiƣa yolliƣan). Yolliƣan hǝt mundaⱪ: —

4 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi Yerusalemdin Babilƣa sürgüngǝ ǝwǝtkǝnlǝrning ⱨǝmmisigǝ mundaⱪ dǝydu: —

5 Ɵylǝrni ⱪurunglar, ularda turunglar; baƣlarni bǝrpa ⱪilinglar, ularning mewisini yǝnglar; 6  ɵylininglar, oƣul-ⱪizliⱪ bolunglar; oƣulliringlar üqün ⱪizlarni elip beringlar, ⱪizliringlarni ǝrlǝrgǝ yatliⱪ ⱪilinglar; ularmu oƣul-ⱪizliⱪ bolsun; xu yǝrdǝ kɵpiyinglarki, aziyip kǝtmǝnglar; □ 7 Mǝn silǝrni sürgüngǝ ǝwǝtkǝn xǝⱨǝrning tinq-awatliⱪini izdǝnglar, uning üqün Pǝrwǝrdigarƣa dua ⱪilinglar; qünki uning tinq-awatliⱪi bolsa, silǝrmu tinq-awat bolisilǝr.

8 Qünki samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Aranglardiki pǝyƣǝmbǝrlǝr wǝ silǝrning palqiliringlar silǝrni aldap ⱪoymisun; silǝr ularƣa kɵrgüzgǝn qüxlǝrgǝ ⱪulaⱪ salmanglar; □  ■ 9 qünki ular Mening namimda yalƣandin bexarǝt beridu; Mǝn ularni ǝwǝtkǝn ǝmǝsmǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

10 Qünki Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Babilƣa bekitilgǝn yǝtmix yil toxⱪanda, Mǝn silǝrning yeninglarƣa kelip silǝrgǝ iltipat kɵrsitimǝnki, silǝrni muxu yurtⱪa ⱪayturuxum bilǝn silǝrgǝ ⱪilƣan xapaǝtlik wǝdǝmni ada ⱪilimǝn; □  ■ 11 Qünki Ɵzümning silǝr toƣruluⱪ pilanlirimni, apǝt elip kelidiƣan ǝmǝs, tinq-awatliⱪ elip kelidiƣan, ahirda silǝrgǝ ümidwar kelǝqǝkni ata ⱪilidiƣan pilanlirimni obdan bilimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar. 12 Xuning bilǝn ilǝr Manga nida ⱪilip, yenimƣa kelip Manga dua ⱪilisilǝr wǝ Mǝn silǝrni anglaymǝn. ■ 13 Silǝr Meni izdǝysilǝr wǝ Meni tapisilǝr, qünki silǝr pütün ⱪǝlbinglar bilǝn Manga intilidiƣan bolisilǝr. □ 14 Mǝn Ɵzümni silǝrgǝ tapⱪuzimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar — wǝ Mǝn silǝrni sürgünlüktin ⱪayturup ǝsligǝ kǝltürimǝn, Mǝn silǝrni ⱨǝydiwǝtkǝn barliⱪ ǝllǝrdin wǝ ⱨǝydiwǝtkǝn barliⱪ jaylardin yiƣimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — Mǝn silǝrni elip, ǝsli sürgün ⱪilip ayriƣan yurtⱪa ⱪayturimǝn.■

15 Silǝr: «Pǝrwǝrdigar bizgǝ Babilda pǝyƣǝmbǝrlǝrni tiklidi» desǝnglar, □ 16 ǝmdi Pǝrwǝrdigar Dawutning tǝhtigǝ olturƣan padixaⱨ wǝ bu xǝⱨǝrdǝ turuwatⱪan barliⱪ hǝlⱪ, yǝni silǝr bilǝn billǝ sürgün ⱪilinmiƣan ⱪerindaxliringlar toƣruluⱪ xuni dǝydu: —

17 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn ularni azablaydiƣan ⱪiliq, ⱪǝⱨǝtqilik wǝ waba ǝwǝtimǝn; xuning bilǝn ularni huddi sesiƣan, yegili bolmaydiƣan naqar ǝnjürlǝrdǝk ⱪilimǝn; ■ 18 ularni ⱪiliq, ⱪǝⱨǝtqilik wǝ waba bilǝn ⱪoƣlaymǝn, ularni yǝr yüzidiki barliⱪ padixaⱨliⱪlarƣa ⱨǝydǝp apirimǝn; ularni xu ǝllǝrgǝ wǝⱨimǝ, lǝnǝt, dǝⱨxǝt, ux-ux ⱪilinidiƣan wǝ rǝswa ⱪilinidiƣan obyekt ⱪilimǝn. ■ 19 qünki Mǝn tang sǝⱨǝrdǝ ornumdin turup, hizmǝtkarlirim bolƣan pǝyƣǝmbǝrlǝrni ǝwǝtip sɵzlirimni ularƣa eytⱪinim bilǝn, ular ⱪulaⱪ salmiƣan; silǝr sürgün bolƣanlarmu ⱨeq ⱪulaⱪ salmiƣansilǝr, — dǝydu Pǝrwǝrdigar. 20 Lekin i silǝr sürgün bolƣanlar, Mǝn Yerusalemdin Babilƣa ǝwǝtkǝnlǝr, Pǝrwǝrdigarning sɵzini anglanglar: —

21 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Mening namimda silǝrgǝ yalƣandin bexarǝt beridiƣan Kolayaning oƣli Aⱨab toƣruluⱪ wǝ Maaseyaⱨning oƣli Zǝdǝkiya toƣruluⱪ mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn ularni Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsarning ⱪoliƣa tapxurimǝn, u ularni kɵz aldinglarda ɵlümgǝ mǝⱨküm ⱪilidu; 22 xuning bilǝn ular misal ⱪilinip Babilda turƣan Yǝⱨudadiki barliⱪ sürgün ⱪilinƣanlarning aƣzida: «Pǝrwǝrdigar seni Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsar otta kawab ⱪilƣan Zǝdǝkiya wǝ Aⱨabdǝk ⱪilsun!» degǝn lǝnǝt sɵzi bolidu; 23 qünki ular Israil iqidǝ iplasliⱪ ⱪilƣan, ⱪoxnilarning ayalliri bilǝn zina ⱪilƣan wǝ Mening namimda yalƣan sɵzlǝrni, Mǝn ularƣa ⱨeq tapilmiƣan sɵzlǝrni ⱪilƣan; Mǝn bularni Bilgüqi wǝ guwaⱨ Bolƣuqidurmǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

Xemaya Babildin Yǝrǝmiya toƣruluⱪ yazƣan hǝt •••• Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝrning yolliƣan jawab heti •••• Hudaning buning toƣruluⱪ Yǝrǝmiyaƣa eytⱪan sɵzi

24 «Sǝn Yǝrǝmiya Nǝⱨǝlǝmlik Xemayaƣa mundaⱪ degin: —

25 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Qünki sǝn ɵz namingda Yerusalemdiki barliⱪ hǝlⱪⱪǝ, kaⱨin bolƣan Maaseyaⱨning oƣli Zǝfaniyaƣa wǝ barliⱪ kaⱨinlarƣa hǝtlǝr yolliƣining tüpǝylidin, — 26 (sǝn Zǝfaniyaƣa mundaⱪ yazƣan: «Pǝrwǝrdigar seni kaⱨin Yǝⱨuyadaning orniƣa kaⱨin tikligǝn ǝmǝsmu? U seni Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ xuningƣa nazarǝtqi ⱪilƣanki, bexarǝt beridiƣan pǝyƣǝmbǝr boluwalƣan ⱨǝrbir tǝlwini besix üqün puti wǝ boyniƣa taⱪaⱪ selixing kerǝk. □  ■ 27 Əmdi sǝn nemixⱪa silǝrgǝ ɵzini pǝyƣǝmbǝr ⱪiliwalƣan Anatotluⱪ Yǝrǝmiyani ǝyiblimiding? 28 Qünki u ⱨǝtta Babilda turuwatⱪan bizlǝrgimu: «Xu yǝrdǝ bolƣan waⱪtinglar uzun bolidu; xunga ɵylǝrni selinglar, ularda turunglar, baƣlarni bǝrpa ⱪilinglar, ularning mewisini yǝnglar» dǝp hǝt yollidi!») 29 — Zǝfaniya muxu hǝtni Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝr aldida oⱪudi.

30 Andin Pǝrwǝrdigarning sɵzi Yǝrǝmiyaƣa kelip mundaⱪ deyildi: —

31 Barliⱪ sürgün bolƣanlarƣa hǝt yollap mundaⱪ degin: — Pǝrwǝrdigar Nǝⱨǝlamliⱪ Xǝmaya toƣruluⱪ munaⱪ dǝydu: Qünki Mǝn uni ǝwǝtmigǝn bolsammu, Xemayaning silǝrgǝ bexarǝt berip, silǝrni yalƣanqiliⱪⱪa ixǝndürgǝnliki tüpǝylidin, ■ 32 Xunga Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, Nǝⱨǝlamliⱪ Xemayani nǝsli bilǝn billǝ jazalaymǝn; muxu hǝlⱪ arisida uning ⱨeqⱪandaⱪ nǝsli tepilmaydu; u Mǝn Ɵz hǝlⱪim üqün ⱪilmaⱪqi bolƣan yahxiliⱪni ⱨeq kɵrmǝydu, — dǝydu Pǝrwǝrdigar: — qünki u adǝmlǝrni Manga asiyliⱪⱪa ⱪutratti.■

30

Hudaning hǝlⱪigǝ tǝsǝlli, riƣbǝt wǝ ümid berix üqün Yǝrǝmiyaning kitab yezixi

1 Pǝrwǝrdigardin Yǝrǝmiyaƣa kǝlgǝn sɵz: —□

2 Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mǝn sanga ⱨazir dǝydiƣan muxu barliⱪ sɵzlirimni yazmiƣa yazƣin; □ 3 Qünki mana, xundaⱪ künlǝr keliduki, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — Mǝn hǝlⱪim Israil ⱨǝm Yǝⱨudani sürgünlüktin ⱪayturup ǝsligǝ kǝltürimǝn, ularni ata-bowiliriƣa tǝⱪdim ⱪilƣan zeminƣa ⱪayturimǝn, ular uningƣa igǝ bolidu.

4 Pǝrwǝrdigarning Israil toƣruluⱪ wǝ Yǝⱨuda toƣruluⱪ degǝn sɵzliri tɵwǝndikidǝk: —

5 Qünki Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

Anglitilidu alaⱪzadilik ⱨǝm ⱪorⱪunqluⱪning awazi,

Bolsun nǝdǝ aman-tinqliⱪ!

6 Soranglar, xuni kɵrüp beⱪinglarki, ǝr bala tuƣamdu? Mǝn nemixⱪa ǝmdi tolƣaⱪⱪa qüxkǝn ayaldǝk ⱨǝrbir ǝr kixining qatiriⱪini ⱪoli bilǝn tutⱪanliⱪini kɵrimǝn? Nemixⱪa yüzliri tatirip kǝtkǝndu?■ 7 Ayⱨay, xu küni dǝⱨxǝtliktur! Uningƣa ⱨeqⱪandaⱪ kün ohximaydu; u Yaⱪupning azab-oⱪubǝt künidur; lekin u uningdin ⱪutⱪuzulidu. □  ■ 8 Xu künidǝ ǝmǝlgǝ axuruliduki, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, — Mǝn uning boyunturuⱪini boynungdin elip sunduruwetimǝn, asarǝtliringni buzup taxlaymǝn, yat adǝmlǝr uni ikkinqi ⱪulluⱪⱪa qüxürmǝydu. □ 9 Xuning ornida ular Pǝrwǝrdigar Hudasining ⱨǝmdǝ Mǝn ular üqün ⱪaytidin tiklǝydiƣan Dawut padixaⱨining ⱪulluⱪida bolidu.□  ■

10 Əmdi sǝn, i ⱪulum Yaⱪup, ⱪorⱪma, — dǝydu Pǝrwǝrdigar; — alaⱪzadǝ bolma, i Israil; qünki mana, Mǝn seni yiraⱪ yǝrlǝrdin, sening nǝslingni sürgün bolƣan zemindin ⱪutⱪuzimǝn; Yaⱪup ⱪaytip kelidu, aram tepip azadǝ turidu wǝ ⱨeqkim uni ⱪorⱪutmaydu. ■ 11 Qünki Mǝn seni ⱪutⱪuzux üqün sǝn bilǝn billidurmǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar; — Mǝn seni tarⱪitiwǝtkǝn ǝllǝrning ⱨǝmmisini tügǝxtürsǝmmu, lekin seni pütünlǝy tügǝxtürmǝymǝn; pǝⱪǝt üstüngdin ⱨɵküm qiⱪirip tǝrbiyǝ-sawaⱪ berimǝn; seni jazalimay ⱪoyup ⱪoymaymǝn.■

Pǝrwǝrdigar Yǝⱨudaning yarisini saⱪaytidu

12 Qünki Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: Sening zedǝng dawaliƣusiz, sening yarang bolsa intayin eƣirdur. ■ 13 Sening dǝwayingni soraydiƣan ⱨeqkim yoⱪ, yarangni tangƣuqi yoⱪtur, sanga xipaliⱪ dorilar yoⱪtur; 14 sening barliⱪ axniliring seni untuƣan; ular sening ⱨalingni ⱨeq sorimaydu. Qünki Mǝn seni düxmǝndǝk zǝrb bilǝn urƣanmǝn, rǝⱨimsiz bir zalimdǝk sanga sawaⱪ bolsun dǝp urƣanmǝn; qünki sening ⱪǝbiⱨliking ⱨǝddi-ⱨesabsiz, gunaⱨliring ⱨǝddidin ziyadǝ bolƣan. □  ■ 15 Nemixⱪa zedǝng tüpǝylidin, dǝrd-ǝliming dawaliƣusiz bolƣanliⱪi tüpǝylidin pǝryad kɵtürisǝn? Ⱪǝbiⱨlikingning ⱨǝddi-ⱨesabsiz bolƣanliⱪidin, gunaⱨliring ⱨǝddidin ziyadǝ bolƣanliⱪidin, Mǝn xularni sanga ⱪilƣanmǝn.■

16 Lekin seni yutuwalƣanlarning ⱨǝmmisi yutuwelinidu; sening barliⱪ küxǝndiliring bolsa sürgün bolidu; seni buliƣanlarning ⱨǝmmisi bulang-talang ⱪilinidu; seni ow ⱪilƣanlarning ⱨǝmmisini owlinidiƣan ⱪilimǝn. ■ 17 Qünki Mǝn sanga tengiⱪ tengip ⱪoyimǝn wǝ yariliringni saⱪaytimǝn — dǝydu Pǝrwǝrdigar; — qünki ular seni: «Ƣerib-biqarǝ, ⱨeqkim ⱨalini sorimaydiƣan Zion dǝl muxudur» dǝp ⱨaⱪarǝtligǝn.

Pǝrwǝrdigar Israil wǝ Yǝⱨudani ǝsligǝ kǝltüridu

18 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

Mana, Mǝn Yaⱪupning qedirlirini sürgünlüktin ⱪayturup ǝsligǝ kǝltürimǝn,

Uning turalƣuliri üstigǝ rǝⱨim ⱪilimǝn;

Xǝⱨǝr harabiliri ul ⱪilinip ⱪaytidin ⱪurulidu,

Orda-ⱪǝl’ǝ ɵz jayida yǝnǝ adǝmzatliⱪ bolidu.□

19 Xu jaylardin tǝxǝkkür küyliri wǝ xad-huramliⱪ sadaliri anglinidu;

Mǝn ularni kɵpǝytimǝnki, ular ǝmdi azaymaydu;

Mǝn ularning ⱨɵrmitini axurimǝn, ular ⱨeq pǝs bolmaydu.■

20 Ularning baliliri ⱪǝdimdikidǝk bolidu; ularning jamaiti aldimda mǝzmut turƣuzulidu;

Ularni horliƣanlarning ⱨǝmmisini jazalaymǝn.

21 Ularning bexi ɵzliridin bolidu,

Ularning ⱨɵküm sürgüqisi ɵzliri otturisidin qiⱪidu;

Mǝn uni ɵz yenimƣa kǝltürimǝn, xuning bilǝn u Manga yeⱪin kelidu;

Qünki yenimƣa kǝlgüqi jenini tǝwǝkkül ⱪilƣuqi ǝmǝsmu? — dǝydu Pǝrwǝrdigar.□

22 — Xuning bilǝn silǝr Mening hǝlⱪim bolisilǝr,

Mǝn silǝrning Hudayinglar bolimǝn.■

23 Mana, Pǝrwǝrdigardin qiⱪⱪan bir boran-qapⱪun!

Uningdin ⱪǝⱨr qiⱪti;

Bǝrⱨǝⱪ, dǝⱨxǝtlik bir ⱪara ⱪuyun qiⱪip kǝldi;

U pirⱪirap rǝzillǝrning bexiƣa qüxidu.■

24 Kɵnglidiki niyǝtlirini ada ⱪilip toluⱪ ǝmǝl ⱪilƣuqǝ,

Pǝrwǝrdigarning ⱪattiⱪ ƣǝzipi yanmaydu;

Ahirⱪi künlǝrdǝ silǝr buni qüxinip yetisilǝr.

31

Dawami

1 Xu waⱪitta, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — Mǝn Israilning jǝmǝtlirining Hudasi bolimǝn, ular Mening hǝlⱪim bolidu.

Israil, yǝni «10 ⱪǝbilǝ» ǝsligǝ kǝltürülüp Yǝⱨudaƣa baƣlinip, Huda aldida ibadǝt ⱪilidu

2 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Ⱪiliqtin aman ⱪalƣan hǝlⱪ, yǝni Israil, qɵl-bayawanda iltipatⱪa igǝ bolƣan; Mǝn kelip ularni aram tapⱪuzimǝn. □ 3 Pǝrwǝrdigar yiraⱪ yurtta bizgǝ kɵrünüp: «Mǝn seni mǝnggü bir muⱨǝbbǝt bilǝn sɵyüp kǝldim; xunga Mǝn ɵzgǝrmǝs meⱨribanliⱪ bilǝn seni Ɵzümgǝ tartip kǝlgǝnmǝn. 4 Mǝn seni ⱪaytidin ⱪurimǝn, xuning bilǝn sǝn ⱪurulisǝn, i Israil ⱪizi! Sǝn ⱪaytidin dapliringni elip xad-huram ⱪilƣanlarning ussulliriƣa qiⱪisǝn. ■ 5 Sǝn ⱪaytidin Samariyǝning taƣliri üstigǝ üzümzarlar tikisǝn; ularni tikküqilǝr ɵzliri tikip, mewisini ɵzliri yǝydu. □  ■ 6 Qünki Əfraimning egizlikidǝ turƣan kɵzǝtqilǝr: «Turunglar, Pǝrwǝrdigar Hudayimizƣa ibadǝt ⱪilixⱪa Zionƣa qiⱪayli!» — dǝp nida kɵtüridiƣan küni kelidu.□
  ■

7 Qünki Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

Yaⱪup üqün xad-huramliⱪ bilǝn nahxa eytinglar,

Əllǝrning bexi bolƣuqi üqün ayⱨay kɵtürünglar;

Jakarlanglar, mǝdⱨiyǝ oⱪup: «I Pǝrwǝrdigar, Sening hǝlⱪingni,

Yǝni Israilning ⱪaldisini ⱪutⱪuzƣaysǝn!» — dǝnglar!□

8 Mana, Mǝn ularni ximaliy yurtlardin epkelimǝn,

Yǝr yüzining qǝt-qǝtliridin yiƣimǝn;

Ular arisida ǝmalar wǝ tokurlar bolidu;

Ⱨamilidar wǝ tuƣay degǝnlǝr billǝ bolidu;

Ular uluƣ bir jamaǝt bolup ⱪaytip kelidu.■

9 Ular yiƣa-zarlar kɵtürüp kelidu,

Ular dua-tilawǝt ⱪilƣanda ularni yetǝklǝymǝn;

Mǝn ularni eriⱪ-ɵstǝnglǝr boyida, ⱨeq putlaxmaydiƣan tüz yol bilǝn yetǝklǝymǝn;

Qünki Mǝn Israilƣa ata bolimǝn,

Əfraim bolsa Mening tunji oƣlumdur.■

10 Pǝrwǝrdigarning sɵzini anglanglar, i ǝllǝr,

Dengiz boyidiki yiraⱪ yurtlarƣa: —

«Israilni tarⱪatⱪuqi uni ⱪaytidin yiƣidu,

Pada baⱪⱪuqi padisini baⱪⱪandǝk U ularni baⱪidu;

11 Qünki Pǝrwǝrdigar Yaⱪupni bǝdǝl tɵlǝp ⱪutuldurƣan,

Uningƣa Ⱨǝmjǝmǝt bolup ɵzidin zor küqlük bolƣuqining qanggilidin ⱪutⱪuzƣan!» — dǝp jakarlanglar.■

12 Ular kelip Ziondiki egizliklǝrdǝ xad-huramliⱪta towlaydu,

Pǝrwǝrdigarning iltipatidin, yǝni yengi xarabtin, zǝytun meyidin, mal-waranning ⱪoziliridin bǝrⱪ uridu;

Ularning jeni huddi mol suƣirilƣan baƣdǝk bolidu,

Ular ikkinqi ⱨeq solaxmaydu.■

13 Xu qaƣda ⱪizlar ussulda xadlinidu,

Yigitlǝr wǝ moysipitlarmu tǝng xundaⱪ bolidu;

Qünki Mǝn ularning aⱨ-zarlirini xad-huramliⱪⱪa aylandurimǝn;

Mǝn ularƣa tǝsǝlli berip, dǝrd-ǝlimining orniƣa ularni xadliⱪⱪa qɵmdürimǝn.

14 Mǝn kaⱨinlarni molqiliⱪ bilǝn toyƣuzimǝn,

Hǝlⱪim iltipatimƣa ⱪanaǝt ⱪilidu, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

15 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

Ramaⱨ xǝⱨiridǝ bir sada,

Aqqiⱪ yiƣa-zarning piƣani anglinidu,

— Bu Raⱨilǝning ɵz baliliri üqün kɵtürgǝn aⱨ-zarliri;

Qünki u baliliri bolmiƣaqⱪa, tǝsǝllini ⱪobul ⱪilmay piƣan kɵtüridu.□  ■

16 Pǝrwǝrdigar uningƣa mundaⱪ dǝydu: — Yiƣa-zaringni tohtat, kɵzliringni yaxlardin tart; qünki munu tartⱪan japayingdin mewǝ bolidu, — dǝydu Pǝrwǝrdigar; — ular düxmǝnning zeminidin ⱪaytidu; 17 bǝrⱨǝⱪ, kelǝqiking ümidlik bolidu, — dǝydu Pǝrwǝrdigar; — wǝ sening baliliring yǝnǝ ɵz qegrisidin kirip kelidu.

18 Mǝn dǝrwǝⱪǝ Əfraimning ɵzi toƣruluⱪ ɵkünüp:

«Sǝn bizgǝ xax torpaⱪⱪa tǝrbiyǝ bǝrgǝndǝk sawaⱪ-tǝrbiyǝ bǝrding;

Əmdi bizni towa ⱪildurƣaysǝn,

Biz xuning bilǝn towa ⱪilip ⱪaytip kelimiz,

Qünki Sǝn Pǝrwǝrdigar Hudayimizdursǝn;□
  ■

19 Qünki biz towa ⱪilduruluximiz bilǝn ⱨǝⱪiⱪǝtǝn towa ⱪilduⱪ;

Biz ɵzimizni tonup yǝtkǝndin keyin, yotimizni urduⱪ;

Biz yaxliⱪimizdiki ⱪilmixning xǝrm-ⱨayasi tüpǝylidin nomus ⱪilip, hijalǝttǝ ⱪalduⱪ!» — degǝnlikini anglidim.□  ■

20 — Əfraim Manga nisbǝtǝn jan-jigǝr balam ǝmǝsmu?

Qünki Mǝn uni ǝyibligǝn tǝⱪdirdimu, uni ⱨǝrdaim kɵnglümdǝ seƣinimǝn;

Xunga iq-baƣrim uningƣa aƣriwatidu;

Mǝn uningƣa rǝⱨim ⱪilmisam bolmaydu, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

21 — Xunga ɵzünggǝ yol bǝlgilirini bekitip ⱪoyƣin;

Sǝn sürgüngǝ mangƣan yolƣa, xu kɵtürülgǝn yolƣa kɵngül ⱪoyup diⱪⱪǝt ⱪilƣin;

Ⱨazir xu yol bilǝn ⱪaytip kǝl, i jan-jigirim Israil ⱪizi,

Muxu xǝⱨǝrliringgǝ ⱪarap ⱪaytip kǝl!

22 Sǝn ⱪaqanƣiqǝ tenǝp yürisǝn, i yoldin qiⱪⱪuqi ⱪizim?

Qünki Pǝrwǝrdigar yǝr yüzidǝ yengi ix yaritidu:

— Ayal kixi baturning ǝtrapida yepixip hǝwǝr alidu!□

Yǝⱨuda ǝsligǝ kǝltürülidu

23 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Mǝn ularni sürgünlüktin ⱪayturup ǝsligǝ kǝltürginimdǝ Yǝⱨudaning zeminida wǝ xǝⱨǝrliridǝ hǝⱪlǝr yǝnǝ Yerusalem toƣruluⱪ: «Pǝrwǝrdigar seni bǝhtliⱪ ⱪilƣay, i ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ turƣan jay, pak-muⱪǝddǝslikning teƣi!» dǝydiƣan bolidu. ■ 24 Xu yǝrdǝ Yǝⱨuda — xǝⱨǝrliridikilǝr, deⱨⱪanlar wǝ pada baⱪⱪuqi kɵqmǝn qarwiqilar ⱨǝmmisi billǝ turidu. 25 Qünki Mǝn ⱨerip kǝtkǝn jan igilirining ⱨajitidin qiⱪimǝn, ⱨǝrbir ⱨalidin kǝtkǝn jan igilirini yengilandurimǝn.

26 — Mǝn Yǝrǝmiya buni anglap oyƣandim, ǝtrapⱪa ⱪaridim, naⱨayiti tatliⱪ uhlaptimǝn.□

Israil wǝ Yǝⱨuda ⱪaytidin aⱨalilik bolidu

27 Mana, xu künlǝr keliduki, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — Mǝn Israil jǝmǝtidǝ wǝ Yǝⱨuda jǝmǝtidǝ insan nǝslini wǝ ⱨaywanlarning nǝslini terip ɵstürimǝn. 28 Xundaⱪ boliduki, Mǝn ularni yulux, sɵküx, ⱨalak ⱪilix, aƣdurux üqün, ularƣa nǝzirimni salƣandǝk, Mǝn ularni ⱪurux wǝ tikip ɵstürüx üqünmu ularƣa nǝzirimni salimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

Yengi ǝⱨdǝ

29 Xu künlǝrdǝ ular yǝnǝ: «Atilar aqqiⱪ-qüqük üzümlǝrni yegǝn, xunga balilarning qixi ⱪeriⱪ sezilidu» degǝn muxu maⱪalni ⱨeq ixlǝtmǝydu. □  ■ 30 Qünki ⱨǝrbirsi ɵz gunaⱨi üqün ɵlidu; aqqiⱪ-qüqük üzümlǝrni yegǝnlǝrning bolsa, ɵzining qixi ⱪeriⱪ sezilidu.□

31 Mana, xu künlǝr keliduki, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — Mǝn Israil jǝmǝti wǝ Yǝⱨuda jǝmǝti bilǝn yengi ǝⱨdǝ tüzimǝn; ■ 32 bu ǝⱨdǝ ularning ata-bowiliri bilǝn tüzgǝn ǝⱨdigǝ ohximaydu; xu ǝⱨdini Mǝn ata-bowilirini ⱪolidin tutup Misirdin ⱪutⱪuzup yetǝkliginimdǝ ular bilǝn tüzgǝnidim; gǝrqǝ Mǝn ularning yoldixi bolƣan bolsammu, Mening ular bilǝn tüzüxkǝn ǝⱨdǝmni buzƣan, — dǝydu Pǝrwǝrdigar. 33 Qünki xu künlǝrdin keyin, Mening Israil jǝmǝti bilǝn tüzidiƣan ǝⱨdǝm mana xuki:

— Mǝn Ɵz Tǝwrat-ⱪanunlirimni ularning iqigǝ salimǝn,

Ⱨǝmdǝ ularning ⱪǝlbigimu yazimǝn.

Mǝn ularning Ilaⱨi bolimǝn,

Ularmu Mening hǝlⱪim bolidu.□  ■

34 Xundin baxlap ⱨeqkim ɵz yeⱪiniƣa yaki ɵz ⱪerindixiƣa: — «Pǝrwǝrdigarni tonuƣin» dǝp ɵgitip yürmǝydu; qünki ularning ǝng kiqikidin qongiƣiqǝ ⱨǝmmisi Meni tonup bolƣan bolidu; qünki Mǝn ularning ⱪǝbiⱨlikini kǝqürimǝn ⱨǝmdǝ ularning gunaⱨini ⱨǝrgiz esigǝ kǝltürmǝymǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.■

Yengi ǝⱨdigǝ kapalǝt berix

35 Ⱪuyaxni kündüzdǝ nur bolsun dǝp bǝrgǝn, ay-yultuzlarni keqidǝ nur bolsun dǝp bǝlgiligǝn, dolⱪunlirini xarⱪiritip dengizni ⱪozƣaydiƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu (samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar Uning namidur): —■

36 — Muxu bǝlgiligǝnlirim Mening aldimdin yoⱪap kǝtsǝ, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — ǝmdi Israilning ǝwladlirimu Mening aldimdin bir ǝl boluxtin mǝnggügǝ ⱪelixi mumkin. 37 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Yuⱪirida asmanlar mɵlqǝrlǝnsǝ, tɵwǝndǝ yǝr ulliri tǝkxürülüp bilinsǝ, ǝmdi Mǝn Israilning barliⱪ ǝwladlirining ⱪilƣan ⱨǝmmǝ ⱪilmixliri tüpǝylidin ulardin waz keqip taxliƣuqi bolimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

Yerusalem xǝⱨiri kengǝytilidu

38 Mana, xu künlǝr keliduki, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — xǝⱨǝr mǝhsus Manga atilip «Ⱨananiyǝlning munari»din «Doⱪmux dǝrwazasi»ƣiqǝ ⱪaytidin ⱪurulidu; 39 ǝlqǝm tanisi ⱪaytidin ɵlqǝx üqün xu yǝrdin «Garǝb dɵngi»giqǝ, andin Goatⱪa burulup sozulidu; 40 jǝsǝtlǝr wǝ ⱪurbanliⱪ külliri taxlinidiƣan pütkül jilƣa, xundaⱪla Kidron dǝryasiƣiqǝ ⱨǝm xǝrⱪkǝ ⱪaraydiƣan «At dǝrwazisi»ning doⱪmuxiƣiqǝ yatⱪan etizlarning ⱨǝmmisi Pǝrwǝrdigarƣa pak-muⱪǝddǝs dǝp ⱨesablinidu; xǝⱨǝr ⱪaytidin ⱨeq yulup taxlanmaydu, ⱨǝrgiz ⱪaytidin aƣdurup taxlanmaydu.□

32

Yǝrǝmiya bir etizni setiwalidu

1 Yǝⱨuda padixaⱨi Zǝdǝkiyaning oninqi yili, Yǝrǝmiyaƣa Pǝrwǝrdigardin kǝlgǝn sɵz tɵwǝndǝ hatirilǝngǝn (xu yil Neboⱪadnǝsarning on sǝkkizinqi yili idi; 2 Xu qaƣda Babil padixaⱨining ⱪoxuni Yerusalemni ⱪorxuwalƣanidi; Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝr bolsa Yǝⱨuda padixaⱨining ordisidiki ⱪarawullarning ⱨoylisida ⱪamap ⱪoyulƣanidi. 3-5 Qünki Yǝⱨuda padixaⱨi Zǝdǝkiya uni ǝyiblǝp: «Nemixⱪa sǝn: «Mana, Mǝn bu xǝⱨǝrni Babil padixaⱨining ⱪoliƣa tapxurimǝn; u uni ixƣal ⱪilidu; Yǝⱨuda padixaⱨi Zǝdǝkiya kaldiylǝrning ⱪolidin ⱪeqip ⱪutulalmaydu; qünki u Babil padixaⱨining ⱪoliƣa tapxurulmay ⱪalmaydu; u uning bilǝn yüz turanǝ sɵzlixidu, ɵz kɵzi bilǝn uning kɵzigǝ ⱪaraydu. U Zǝdǝkiyani Babilƣa apiridu, u mǝn uningƣa yeⱪinlixip toluⱪ bir tǝrǝp ⱪilƣuqǝ xu yǝrdǝ turidu, dǝydu Pǝrwǝrdigar; silǝr kaldiylǝr bilǝn ⱪarxilaxsanglarmu ƣǝlibǝ ⱪilalmaysilǝr! — dǝydu Pǝrwǝrdigar» — dǝp bexarǝt berisǝn?» — dǝp uni ⱪamap ⱪoyƣanidi). ■ 6 Yǝrǝmiya: — Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi — dedi: —

7 Mana, taƣang Xallumning oƣli Ⱨanamǝǝl yeningƣa kelip: «Ɵzüng üqün Anatottiki etizimni setiwal; qünki uni setiwelixⱪa sening ⱨǝmjǝmǝtlik ⱨoⱪuⱪung bar» — dǝydiƣan bolidu.□

8 Andin Pǝrwǝrdigarning deginidǝk taƣamning oƣli Ⱨanamǝǝl, ⱪarawullarning ⱨoylisida yenimƣa kelip manga: «Binyaminning zeminidiki mening Anatottiki etizimni setiwalƣaysǝn; qünki ⱨǝmjǝmǝt ⱨoⱪuⱪi seningkidur; ɵzüng üqün setiwal» — dedi; andin mǝn buning ⱨǝⱪiⱪǝtǝn Pǝrwǝrdigarning sɵzi ikǝnlikini bilip yǝttim. 9 Xunga mǝn taƣamning oƣli Ⱨanamǝǝldin Anatottiki bu etizni setiwaldim; pulni, yǝni on yǝttǝ xǝkǝl kümüxni girgǝ selip ɵlqidim. □ 10 Mǝn tohtam hetigǝ imza ⱪoyup, üstigǝ mɵⱨürni besip peqǝtlidim; buningƣa guwaⱨqilarni guwaⱨ bǝrgüzdum, kümüxni taraziƣa saldim; 11 tohtam hetini ⱪolumƣa aldim, — birsidǝ soda tüzümi wǝ xǝrtliri hatirilinip peqǝtlǝngǝn, yǝnǝ birsi peqǝtlǝnmigǝnidi — 12 wǝ mǝn taƣamning oƣli Ⱨanamǝǝlning kɵz aldida, bu soda hetigǝ imza ⱪoyƣan guwaⱨqilar wǝ ⱪarawullarning ⱨoylisida olturƣan Yǝⱨudiylarning ⱨǝmmisi aldida hǝtlǝrni Maaseyaⱨning nǝwrisi, Neriyaning oƣli bolƣan Baruⱪⱪa tapxurdum. 13 Ularning aldida mǝn Baruⱪⱪa mundaⱪ tapilap dedim: — 14 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Bu hǝtlǝrni, yǝni peqǝtlǝngǝn wǝ peqǝtlǝnmigǝn bu tohtam hǝtlirini elip, bular uzun waⱪitⱪiqǝ saⱪlansun dǝp sapal idix iqigǝ salƣin; 15 Qünki samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Kǝlgüsidǝ bu zeminda ⱨǝm ɵylǝr, ⱨǝm etizlar, ⱨǝm üzümzarlar ⱪaytidin setiwelinidu.

16 Mǝn tohtam hetini Neriyaning oƣli bolƣan Baruⱪⱪa tapxurƣandin keyin, Pǝrwǝrdigarƣa dua ⱪilip mundaⱪ dedim: —

17 «Aⱨ, Rǝb Pǝrwǝrdigar! Mana, Sǝn asman-zeminni Ɵzüngning zor ⱪudriting wǝ sozulƣan biliking bilǝn yasiƣansǝn; Sanga ⱨeqⱪandaⱪ ix tǝs ǝmǝstur; □ 18 Sǝn mingliƣan kixilǝrgǝ rǝⱨim-xǝpⱪǝt kɵrsitisǝn ⱨǝmdǝ atilarning ⱪǝbiⱨlikining jazasinimu keyin balilirining ⱪoyniƣa ⱪayturisǝn; aⱨ Sǝn uluƣ, Ⱪudrǝt Igisi Tǝngridursǝn — Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar Sening namingdur; ■ 19 oy-nixanliringda uluƣ, ⱪilƣan ixliringda ⱪudrǝtliksǝn; kɵzliring bilǝn insan balilirining ɵz yolliri wǝ ⱪilƣanlirining mewisi boyiqǝ ⱨǝrbirigǝ inam yaki jaza ⱪayturux üqün, ularning barliⱪ yollirini kɵzligüqidursǝn; ■ 20 — Sǝn bügünki küngiqǝ Misir zeminida, Israil iqidǝ ⱨǝm barliⱪ insanlar arisida mɵjizilik alamǝtlǝrni ⱨǝm karamǝtlǝrni ayan ⱪilip kǝlgǝnsǝn; xunglaxⱪa bügüngiqǝ Sening naming eƣizdin-eƣizƣa tarⱪilip kǝlmǝktǝ. 21 Sǝn mɵjizilik alamǝtlǝr, karamǝtlǝr ⱪudrǝtlik ⱪolung, sozulƣan biliking wǝ dǝⱨxǝtlik wǝⱨxǝt arⱪiliⱪ Ɵz hǝlⱪing Israilni Misir zeminidin qiⱪarƣansǝn; ■ 22 Sǝn ularƣa ata-bowiliriƣa tǝⱪdim ⱪilimǝn dǝp ⱪǝsǝm ⱪilƣan, süt ⱨǝm bal eⱪip turidiƣan bu zeminni tǝⱪdim ⱪilƣansǝn. 23 Ular dǝrwǝⱪǝ zeminƣa kirip uningƣa igǝ bolƣan; lekin ular Sening awazingƣa ⱪulaⱪ salmiƣan, Tǝwrat-ⱪanunungda mangmiƣan; ularƣa ǝmr ⱪilƣanlarning ⱨeqⱪaysisiƣa ǝmǝl ⱪilmiƣan; xunga Sǝn bu külpǝtlǝrning ⱨǝmmisini ularning bexiƣa qüxürgǝnsǝn. 24 Mana, xǝⱨǝrni besip kirix üqün sepilƣa selip qiⱪirilƣan dɵnglük-potǝylǝrgǝ ⱪariƣaysǝn! Ⱪiliq, ⱪǝⱨǝtqilik wǝ waba tüpǝylidin xǝⱨǝr ⱨujum ⱪiliwatⱪan kaldiylǝrning ⱪoliƣa tapxurulmay ⱪalmaydu; Sǝn aldin’ala eytⱪining ⱨazir ǝmǝlgǝ axuruldi; mana, Ɵzüng kɵrisǝn. 25 Lekin Sǝn, i Rǝb Pǝrwǝrdigar, gǝrqǝ xǝⱨǝr kaldiylǝrning ⱪoliƣa tapxurulidiƣan bolsimu, manga: «Ɵzüng üqün etizni kümüxkǝ setiwal wǝ buni guwaⱨqilarƣa kɵrgüzgin!?» — deding».□

26 Andin Pǝrwǝrdigarning sɵzi Yǝrǝmiyaƣa kelip mundaⱪ deyildi: —

27 Mana, Mǝn Pǝrwǝrdigar, barliⱪ ǝt igilirining Hudasidurmǝn; Manga tǝs qüxidiƣan birǝr ix barmidu? □  ■ 28 Xunga Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn bu xǝⱨǝrni kaldiylǝrning ⱪoliƣa wǝ Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsarning ⱪoliƣa tapxurimǝn; ular uni igiliwalidu. 29 Bu xǝⱨǝrgǝ ⱨujum ⱪiliwatⱪan kaldiylǝr uningƣa besip kirip ot ⱪoyup uni kɵydüriwetidu; ular xǝⱨǝrdikilǝrning ɵylirinimu kɵydüriwetidu; ular bu ɵylǝrning ɵgziliri üstidǝ Meni ƣǝzǝplǝndürüp Baalƣa isriⱪ yaⱪⱪan, yat ilaⱨlarƣa «xarab ⱨǝdiyǝ»lǝrni ⱪuyƣan. ■ 30 Qünki Israillar wǝ Yǝⱨudalar yaxliⱪidin tartip kɵz aldimda pǝⱪǝt rǝzillikla ⱪilip kǝlmǝktǝ; Israillar pǝⱪǝtla ɵz ⱪolliri yasiƣanlar bilǝn ƣǝzipimni ⱪozƣiƣandin baxⱪa ix ⱪilmiƣan, — dǝydu Pǝrwǝrdigar. □ 31 Qünki bu xǝⱨǝr ⱪurulƣan künidin tartip bügünki küngiqǝ Mening ƣǝzipim wǝ ⱪǝⱨrimni xundaⱪ ⱪozƣiƣuqi bolup kǝldiki, Mǝn uni Ɵz yüzüm aldidin yoⱪatmisam bolmaydu. 32 Israillar wǝ Yǝⱨudalar — ular wǝ ularning padixaⱨliri, ǝmirliri kaⱨinliri, pǝyƣǝmbǝrliri, Yǝⱨuda adǝmliri wǝ Yerusalemda turuwatⱪanlarning meni ƣǝzǝplǝndürgǝn barliⱪ rǝzilliki tüpǝylidin xǝⱨǝrni yoⱪitimǝn. 33 Ular Manga yüzini ⱪaratⱪan ǝmǝs, bǝlki Manga arⱪisini ⱪilip tǝtür ⱪariƣan; gǝrqǝ Mǝn tang sǝⱨǝrdǝ ornumdin turup ularƣa ɵgǝtkǝn bolsammu, ular anglimay tǝlim-tǝrbiyini ⱪobul ⱪilixni rǝt ⱪilƣan. ■ 34 Ular Ɵz namim bilǝn atalƣan ɵydǝ yirginqlik butlirini selip uni bulƣiƣan; 35 ular ɵz oƣul-ⱪizlirini ottin ɵtküzüp «Molǝk»kǝ atap ⱪurbanliⱪ ⱪilix üqün «Ⱨinnomning oƣlining jilƣisi»diki, Baalƣa beƣixlanƣan «yuⱪiri jaylar»ni ⱪurup qiⱪⱪan; Mǝn ularning bundaⱪ ix ⱪilixini zadi buyrup baⱪmiƣanmǝn; ularning Yǝⱨudani gunaⱨⱪa patⱪuzup, muxundaⱪ lǝnǝtlik ix ⱪilsun degǝn oy-niyǝttǝ ⱨeqⱪaqan bolup baⱪmiƣanmǝn.□  ■

36 Silǝr muxu xǝⱨǝr toƣruluⱪ: «Dǝrⱨǝⱪiⱪǝt, u ⱪiliq, ⱪǝⱨǝtqilik wǝ waba arⱪiliⱪ Babil padixaⱨining ⱪoliƣa tapxurulidu!» — dǝwatisilǝr; lekin Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi muxu xǝⱨǝr toƣruluⱪ ⱨazir mundaⱪ dǝydu: —

37 Mana Mǝn, Mǝn ularni ƣǝzipim, ⱪǝⱨrim wǝ zor aqqiⱪim bilǝn ⱨǝydiwǝtkǝn barliⱪ padixaⱨliⱪlardin yiƣimǝn; Mǝn ularni ⱪaytidin muxu yǝrgǝ epkelimǝn, ularni aman-tinqliⱪta turƣuzimǝn. ■ 38 Ular Mening hǝlⱪim bolidu, Mǝn ularning Hudasi bolimǝn. ■ 39 Mǝn ular wǝ ulardin keyin bolƣan balilirini barliⱪ künliridǝ Mǝndin ǝyminip yahxiliⱪ kɵrsun dǝp, ularƣa bir ⱪǝlb, bir yolni ata ⱪilimǝn.

40 Mǝn ularƣa iltipat ⱪilixtin ⱪolumni ikkinqi üzmǝslikim üqün ular bilǝn mǝnggülük bir ǝⱨdǝ tüzimǝn; ularning ⱪaytidin yenimdin qǝtlimǝsliki üqün Mǝn ⱪǝlbigǝ ⱪorⱪunqumni salimǝn. 41 Mǝn ularƣa yahxiliⱪ ata ⱪilixtin ⱨuzur elip xadlinimǝn wǝ pütün ⱪǝlbim, pütün jenim bilǝn ularni muxu zeminƣa tikip turƣuzimǝn!■

42 Qünki Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mǝn huddi bu hǝlⱪning bexiƣa bu dǝⱨxǝtlik külpǝtning ⱨǝmmisini qüxürginimdǝk, Mǝn ular toƣruluⱪ wǝdǝ ⱪilƣan barliⱪ bǝht-bǝrikǝtlǝrni ularning üstigǝ qüxürimǝn; 43 Silǝr muxu zemin toƣruluⱪ: «U wǝyranǝ, adǝmzatsiz wǝ ⱨaywanatsizdur; kaldiylǝrning ⱪoliƣa tapxurulƣan!» dǝysilǝr. Lekin kǝlgüsidǝ uningda etizlar ⱪaytidin setiwelinidu! 44 Binyaminning yurtida, Yerusalemning ǝtrapidiki yezilirida, Yǝⱨudaning xǝⱨǝrliridǝ, jǝnubtiki taƣliⱪ xǝⱨǝrliridǝ, ƣǝrbtiki «Xǝfǝlaⱨ» egizlikidiki xǝⱨǝrlǝrdǝ, Yǝⱨudaning jǝnubiy bayawanliridiki xǝⱨǝrlǝrdimu kixilǝr ⱪaytidin kümüxkǝ etizlarni setiwalidu, tohtam hǝtlirigǝ imza ⱪoyidu, mɵⱨürlǝp, guwaⱨqilarni guwaⱨⱪa ⱨazir ⱪilidu; qünki Mǝn ularni sürgünlüktin ⱪayturup ǝsligǝ kǝltürimǝn — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

33

Pǝrwǝrdigar Israil wǝ Yǝⱨudani ǝsligǝ kǝltürimǝn, dǝp ikkinqi ⱪetim wǝdǝ ⱪilidu

1 Yǝrǝmiya tehi ⱪarawullarning ⱨoylisida ⱪamap ⱪoyulƣan waⱪtida, Pǝrwǝrdigarning sɵzi uningƣa ikkinqi ⱪetim kelip mundaⱪ deyildi: —

2 Ixni ⱪilƣuqi Mǝn Pǝrwǝrdigar, ixni xǝkillǝndürgüqi ⱨǝm uni bekitküqi Mǝnki Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝymǝn — Pǝrwǝrdigar Mening namimdur — □ 3 Manga iltija ⱪil, Mǝn sanga jawab ⱪayturimǝn, xundaⱪla sǝn bilmǝydiƣan, büyük ⱨǝm tilsimat ixlarni sanga ayan ⱪilimǝn. 4 Qünki düxmǝnning dɵng-potǝylirigǝ ⱨǝm ⱪiliqiƣa taⱪabil turuxⱪa istiⱨkamlar ⱪilix üqün qeⱪilƣan bu xǝⱨǝrdiki ɵylǝr wǝ Yǝⱨuda padixaⱨlirining ordiliri toƣruluⱪ Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

5 «Kaldiylǝr bilǝn ⱪarxiliximǝn» dǝp xǝⱨǝrgǝ kirgǝnlǝrning ⱨǝmmisi, pǝⱪǝt Mǝn ƣǝzipim wǝ ⱪǝⱨrimdǝ uriwǝtkǝnlǝrning jǝsǝtliri bilǝn bu ɵylǝrni toldurux üqün kǝlgǝnlǝr, halas. Qünki Mǝn ularning barliⱪ rǝzilliki tüpǝylidin yüzümni bu xǝⱨǝrdin ɵrüp yoxurƣanmǝn. □ 6 Ⱨalbuki mana, Mǝn bu xǝⱨǝrgǝ xipa ⱪilip dǝrdigǝ dǝrman bolimǝn; Mǝn ularni saⱪaytimǝn, ularƣa qǝksiz arambǝhx ⱨǝm ⱨǝⱪiⱪǝtni yexip ayan ⱪilimǝn. □ 7 Mǝn Yǝⱨudani ⱨǝm Israilni sürgündin ⱪayturup ǝsligǝ kǝltürimǝn; ularni awwalⱪidǝk ⱪurup qiⱪimǝn. ■ 8 Mǝn ularni Mǝn bilǝn ⱪarxilixip gunaⱨⱪa petip sadir ⱪilƣan barliⱪ ⱪǝbiⱨlikidin paklandurimǝn, Mening aldimda gunaⱨⱪa petip, Manga asiyliⱪ ⱪilƣan barliⱪ ⱪǝbiⱨliklirini kǝqürimǝn; ■ 9 yǝr yüzidiki barliⱪ ǝllǝr Mǝn ularƣa yǝtküzgǝn barliⱪ iltipatni anglaydu, xuning bilǝn bu xǝⱨǝr kixini xadlandurup, Ɵzümgǝ mǝdⱨiyǝlǝrni ⱪozƣap, xan-xǝrǝp kǝltürüp nam-xɵⱨrǝt ⱨasil ⱪilidu; ǝllǝr Mǝn ularƣa yǝtküzgǝn barliⱪ iltipat wǝ arambǝhxliktin Mǝndin ⱪorⱪup titrǝydiƣan bolidu.

10 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Silǝr muxu yǝr toƣruluⱪ: «U bir harabilik, adǝmzatsiz wǝ ⱨaywanatsiz boldi!» dǝysilǝr — durus. Lekin harabǝ bolƣan, adǝmzatsiz, aⱨalisiz, ⱨaywanatsiz bolƣan Yǝⱨudaning xǝⱨǝrliridǝ wǝ Yerusalem koqilirida 11 yǝnǝ tamaxining sadasi, xad-huramliⱪ sadasi wǝ toyi boluwatⱪan yigit-ⱪizning awazi anglinidu, xundaⱪla Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ «tǝxǝkkür ⱪurbanliⱪliri»ni aparƣanlarning «Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür eytinglar, qünki Pǝrwǝrdigar meⱨribandur, uning muⱨǝbbiti mǝnggülüktur» dǝydiƣan awazliri ⱪaytidin anglinidu; qünki Mǝn sürgün bolƣanlarni ⱪayturup zemindiki awatliⱪni ǝsligǝ kǝltürimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.■

12 Qünki samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Harabǝ bolƣan adǝmzatsiz wǝ ⱨaywanatsiz bolƣan bu yǝrdǝ wǝ uning barliⱪ xǝⱨǝrliridǝ ⱪoy baⱪⱪuqilarning ɵz padilirini yatⱪuzidiƣan ⱪotanliri ⱪaytidin bar bolidu. □ 13  Jǝnubiy taƣliⱪtiki xǝⱨǝrlǝrdǝ, ƣǝrbtiki Yǝⱨudaning «Xǝfǝlaⱨ» egizlikidiki xǝⱨǝrlǝrdǝ, jǝnubiy bayawanlardiki xǝⱨǝrlǝrdǝ, Binyaminning yurtida, Yerusalemning ǝtrapidiki yezilirida wǝ Yǝⱨudaning xǝⱨǝrliridimu ⱪoy padiliri ularni saniƣuqining ⱪoli astidin ⱪaytidin ɵtidu, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.□

14 Mana, xu künlǝr keliduki, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — Mǝn Israil jǝmǝtigǝ ⱨǝm Yǝⱨuda jǝmǝtigǝ eytⱪan xǝpⱪǝtlik wǝdǝmgǝ ǝmǝl ⱪilimǝn.■

15 Xu künlǝr wǝ u qaƣda Mǝn Dawut nǝslidin «Ⱨǝⱪⱪaniy Xah»ni zeminda ɵstürüp qiⱪirimǝn; U zeminda toƣra ⱨɵküm wǝ ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ yürgüzidu. □  ■ 16 Xu künlǝrdǝ Yǝⱨuda ⱪutⱪuzulidu, Yerusalem arambǝhxtǝ turidu; xu qaƣda Yerusalem: «Pǝrwǝrdigar ⱨǝⱪⱪaniyliⱪimizdur» degǝn nam bilǝn atilidu.

17 Qünki Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Dawutning Israil jǝmǝtining tǝhtigǝ olturuxⱪa layiⱪ nǝsli üzülüp ⱪalmaydu, 18 yaki Lawiylardin bolƣan kaⱨinlardin, «kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ», «axliⱪ ⱨǝdiyǝ» wǝ baxⱪa ⱪurbanliⱪlarni Mening aldimda daim sunidiƣan adǝm üzülüp ⱪalmaydu.■

19 Pǝrwǝrdigarning sɵzi Yǝrǝmiyaƣa kelip mundaⱪ deyildi: —

20 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Silǝr Mening kündüz bilǝn tüzgǝn ǝⱨdǝmni wǝ keqǝ bilǝn tüzgǝn ǝⱨdǝmni buzup, kündüz wǝ keqini ɵz waⱪtida kǝlmǝydiƣan ⱪilip ⱪoysanglar, 21 xu qaƣda Mening Ⱪulum Dawut bilǝn tüzgǝn ǝⱨdǝm buzulup, uningƣa: «Ɵz tǝhtinggǝ ⱨɵküm süridiƣan bir oƣlung daim bolidu» deginim ǝmǝlgǝ axurulmaydu wǝ hizmǝtkarlirim, kaⱨinlar bolƣan Lawiylar bilǝn tüzgǝn ǝⱨdǝm buzulƣan bolidu. 22 Asmanlardiki ⱪoxunlar bolƣan yultuzlarni sanap bolƣili bolmiƣandǝk, dengizdiki ⱪumlarni ɵlqǝp bolƣili bolmiƣandǝk, mǝn ⱪulum Dawutning nǝslini wǝ Ɵzümgǝ hizmǝt ⱪilidiƣan Lawiylarni kɵpǝytimǝn.

23 Pǝrwǝrdigarning sɵzi Yǝrǝmiyaƣa kelip mundaⱪ deyildi: —

24 Bu hǝlⱪning: «Pǝrwǝrdigar Ɵzi talliƣan bu ikki jǝmǝttin waz keqip, ularni taxlidi» deginini bayⱪimidingmu? Xunga ular Mening hǝlⱪimni: «Kǝlgüsidǝ ⱨeq bir ǝl-dɵlǝt bolmaydu» dǝp kɵzgǝ ilmaydu. □ 25 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mening kündüz wǝ keqini bekitkǝn ǝⱨdǝm ɵzgirip kǝtsǝ, yaki asman-zemindiki ⱪanuniyǝtlǝrni bekitmigǝn bolsam, 26 Mǝn Yaⱪupning nǝslidin wǝ Dawutning nǝslidin waz keqip ularni taxlaydiƣan bolimǝn, xuningdǝk Ibraⱨim, Isⱨaⱪ wǝ Yaⱪupning nǝsli üstigǝ ⱨɵküm sürüx üqün Dawutning nǝslidin adǝm tallimaydiƣan bolimǝn! Qünki bǝrⱨǝⱪ, Mǝn ularni sürgünlüktin ⱪayturup ularni ǝsligǝ kǝltürimǝn, ularƣa rǝⱨimdilliⱪ kɵrsitimǝn.■

34

Pǝrwǝrdigar Zǝdǝkiyaƣa xum hǝwǝr yǝtküzidu

1 Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsar, pütün ⱪoxuni wǝ ⱨɵkümranliⱪiƣa beⱪinƣan barliⱪ padixaⱨliⱪlar wǝ ǝllǝrning ⱨǝmmisi Yerusalemƣa wǝ uning ǝtrapidiki barliⱪ xǝⱨǝrlǝrgǝ jǝng ⱪilƣan waⱪtida, Pǝrwǝrdigardin Yǝrǝmiyaƣa kǝlgǝn sɵz: —■

2 Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Zǝdǝkiyaning yeniƣa berip uningƣa mundaⱪ degin: — Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, bu xǝⱨǝrni Babil padixaⱨining ⱪoliƣa tapxurimǝn, u uningƣa ot ⱪoyup kɵydüriwetidu. ■ 3 Sǝn bolsang, uning ⱪolidin ⱪaqalmaysǝn; bǝlki sǝn tutulup uning ⱪoliƣa tapxurulisǝn; sening kɵzliring Babil padixaⱨining kɵzlirigǝ ⱪaraydu, uning bilǝn yüz turanǝ sɵzlixisǝn wǝ sǝn Babilƣa sürgün bolup ketisǝn.■

4 Lekin, i Yǝⱨuda padixaⱨi Zǝdǝkiya, Pǝrwǝrdigarning sɵzini angla; Pǝrwǝrdigar sening tuƣrangda mundaⱪ dǝydu: — Sǝn ⱪiliq bilǝn ɵlmǝysǝn; 5 sǝn aman-tinqliⱪta ɵlisǝn; ata-bowiliring bolƣan ɵzüngdin ilgiriki padixaⱨlar üqün matǝm tutup huxbuy yaⱪⱪandǝk ular ohxaxla sǝn üqünmu huxbuy yaⱪidu; ular sǝn üqün: «Aⱨ, xaⱨim!» dǝp matǝm tutidu; qünki Mǝn xundaⱪ wǝdǝ ⱪilƣanmǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.□

6 Andin Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝr bu sɵzlǝrning ⱨǝmmisini Yǝⱨuda padixaⱨi Zǝdǝkiyaƣa Yerusalemda eytti. 7 Xu qaƣda Babil padixaⱨining ⱪoxuni Yerusalemda wǝ Yǝⱨudadiki ⱪalƣan xǝⱨǝrlǝrdǝ, yǝni Laⱪixta wǝ Azikaⱨta jǝng ⱪiliwatatti; qünki Yǝⱨudadiki mustǝⱨkǝm xǝⱨǝrlǝr arisidin pǝⱪǝt bularla ixƣal bolmiƣanidi.

Ɵz ⱪulliriƣa uwal ⱪilƣanlarƣa agaⱨ berix

8 Padixaⱨ Zǝdǝkiya ⱪullirimizƣa azadliⱪ jakarlayli dǝp Yerusalemdikilǝrning ⱨǝmmisi bilǝn ǝⱨdini kesip tüzgǝndin keyin, Pǝrwǝrdigardin tɵwǝndiki bu sɵz Yǝrǝmiyaƣa kǝldi □  ■ 9 (ǝⱨdǝ boyiqǝ ⱨǝrbiri ɵz ibraniy ⱪullirini, ǝr bolsun, ⱪiz-ayal bolsun, ⱪoyuwetixi kerǝk idi; ⱨeqⱪaysisi ɵz ⱪerindixi bolƣan Yǝⱨudiyni ⱪulluⱪta ⱪaldurmasliⱪi kerǝk idi. □ 10 Əⱨdigǝ ⱪoxulƣan barliⱪ ǝmirlǝr wǝ barliⱪ hǝlⱪ xuningƣa, yǝni ⱨǝrⱪaysimiz ɵz ⱪuli yaki dedikini ⱪoyuwetǝyli, ularni ⱪulluⱪta ⱪalduruwǝrmǝyli degǝn sɵzigǝ boysundi. Ular boysunup ularni ⱪoyuwǝtti. 11 Lekin uningdin keyin ular bu yoldin yenip ⱪoyuwǝtkǝn ⱪul-dedǝklǝrni ɵzigǝ ⱪayturuwaldi. Ular bularni ⱪaytidin mǝjburiy ⱪul-dedǝk ⱪiliwaldi).□

12 — Xu qaƣda Pǝrwǝrdigarning sɵzi Yǝrǝmiyaƣa kelip mundaⱪ deyildi: —

13 Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mǝn ata-bowiliringlarni Misirning zeminidin, yǝni «ⱪulluⱪ ɵyi»din qiⱪarƣinimda, ular bilǝn ǝⱨdǝ tüzgǝnidim; 14  xu ǝⱨdǝ boyiqǝ ⱨǝrbiringlar yǝttinqi yilida silǝrgǝ ɵzini satⱪan ⱨǝrⱪaysi ⱪerindixinglar bolƣan ibraniy kixilirini ⱪoyuwetixinglar kerǝk; u ⱪulluⱪungda altǝ yil bolƣandin keyin, sǝn uni azadliⱪⱪa ⱪoyuwetixing kerǝk, degǝnidim. Lekin ata-bowiliringlar buni anglimay ⱨeq ⱪulaⱪ salmiƣan. ■ 15 Lekin silǝr bolsanglar, xu yaman yoldin yenip, kɵz aldimda durus ixni kɵrüp, ⱨǝrbiringlar ɵz yeⱪiniƣa «azad bol» dǝp jakarlidinglar, xuningdǝk Ɵz namim bilǝn atalƣan ɵydǝ ǝⱨdǝ tüzüdinglar; 16 lekin silǝr yǝnǝ yenip Mening namimƣa daƣ kǝltürüp, ⱨǝrbiringlar ɵz rayiƣa ⱪoyuwǝtkǝn ⱪulni ⱨǝm ihtiyariƣa ⱪoyuwǝtkǝn dedǝkni ⱪayturuwelip ⱪaytidin ɵzünglarƣa ⱪul-dedǝk boluxⱪa mǝjburlidinglar.

17 Xunga Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Silǝr manga ⱪulaⱪ salmidinglar, ⱨǝrbiringlar ɵz ⱪerindixinglarƣa, ⱨǝrbiringlar ɵz yeⱪininglarƣa azad bolunglar dǝp ⱨeq jakarlimidinglar; mana, Mǝn silǝrgǝ bir hil azadliⱪni — yǝni ⱪiliqⱪa, wabaƣa wǝ ⱪǝⱨǝtqilikkǝ bolƣan bir azadliⱪni jakarlaymǝn; silǝrni yǝr yüzidiki barliⱪ padixaⱨliⱪlarƣa bir wǝⱨxǝt basⱪuqi ⱪilimǝn. ■ 18 Xuning bilǝn Mǝn ǝⱨdǝmni buzƣan, kɵz aldimda kesip tüzgǝn ǝⱨdining sɵzlirigǝ ǝmǝl ⱪilmiƣan kixilǝrni bolsa, ular ɵzliri soyup ikki parqǝ ⱪilip, otturisidin ɵtkǝn ⱨeliⱪi mozaydǝk ⱪilimǝn; 19 Yǝⱨudaning ǝmirliri wǝ Yerusalemning ǝmirliri, ordidiki ǝlǝmdarlar, kaⱨinlar, xuningdǝk mozayning ikki parqisining otturisidin ɵtkǝn barliⱪ hǝlⱪni bolsa, 20 Mǝn ularni düxmǝnlirining ⱪoliƣa, jenini izdigüqilǝrning ⱪoliƣa tapxurimǝn; xuning bilǝn jǝsǝtliri asmandiki uqar-ⱪanatlarƣa wǝ zemindiki ⱨaywanlarƣa ozuⱪ bolidu; ■ 21 Yǝⱨuda padixaⱨi Zǝdǝkiya wǝ uning ǝmirlirinimu düxmǝnlirining ⱪoliƣa, jenini izdigüqilǝrning ⱪoliƣa, xundaⱪla silǝrgǝ ⱨujum ⱪilixtin qikinip turƣan Babil padixaⱨining ⱪoxunining ⱪoliƣa tapxurimǝn. ■ 22 Mana, Mǝn ǝmr ⱪilimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, wǝ ular bu xǝⱨǝr aldiƣa yǝnǝ kelidu; ular uningƣa ⱨujum ⱪilip ot ⱪoyup kɵydüriwetidu; wǝ Mǝn Yǝⱨudaning xǝⱨǝrlirini wǝyranǝ, ⱨeq adǝmzatsiz ⱪilimǝn.

35

Yǝⱨudaning wapasizliⱪi, Rǝkabiylarning wapadarliⱪi

1 Yǝⱨuda padixaⱨi Yosiyaning oƣli Yǝⱨoakimning künliridǝ, Pǝrwǝrdigardin Yǝrǝmiyaƣa sɵz kelip: —□

2 «Rǝkabning jǝmǝtidikilǝrning yeniƣa berip ular bilǝn sɵzlixip ularni Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ apirip, uning kiqik ɵylirining birigǝ tǝklip ⱪilip ularning aldiƣa xarab tutⱪin» — deyildi.

3 Xuning bilǝn mǝn Habazziniyaning nǝwrisi, Yǝrǝmiyaning oƣli Jaazaniyani, uning ukilirini wǝ barliⱪ bala-qaⱪilirini, xuningdǝk Rǝkabning pütkül jǝmǝtini elip kelixkǝ qiⱪtim; 4 Mǝn ularni Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ, Igdaliyaning oƣli, Hudaning adimi bolƣan Ⱨananning oƣulliriƣa tǝwǝlik ɵygǝ apardim; bu ɵy ǝmirlǝrning ɵyining yenida, Xallumning oƣli, ixikbaⱪar Maaseyaⱨning ɵyining üstidǝ idi; 5 mǝn Rǝkabning jǝmǝtidikilǝrning aldiƣa xarabⱪa liⱪ tolƣan piyalilǝr wǝ ⱪǝdǝⱨlǝrni ⱪoyup ularƣa: «Xarabⱪa eƣiz teginglar!» — dedim.

6 Ular manga mundaⱪ dedi: «Biz xarabni iqmǝymiz; qünki ǝjdadimiz Rǝkabning oƣli Yonadab bizgǝ: «Silǝr wǝ oƣul-ǝwladliringlar zadi xarab iqmǝnglar; 7 yǝnǝ kelip ɵylǝrni ⱪurmanglar, nǝ uruⱪ terimanglar, nǝ üzümzarlarni tikmǝnglar, nǝ bulardin ⱨeqⱪaysisiƣa zadi igǝ bolmanglar; barliⱪ künliringlarda qedirlarda turunglar; xuning bilǝn silǝr turuwatⱪan zeminda uzun künlǝrni kɵrisilǝr» — dǝp ǝmr ⱪaldurƣan.

8 Xuning bilǝn bizning ǝjdadimiz Rǝkabning oƣli Yonadabning: «Barliⱪ kününglǝrdǝ zadi xarab iqmǝnglar» degǝn awaziƣa ⱪulaⱪ selip, biz wǝ bizning ayallirimiz ⱨǝm oƣul-ⱪizlirimiz uning ǝmrigǝ toluⱪ ǝmǝl ⱪilip kǝlgǝnmiz; 9 biz yǝnǝ turƣudǝk ɵylǝrni salmiƣan; bizdǝ ⱨeq üzümzar, etiz, uruⱪ degǝnlǝr yoⱪ; 10 bǝlki biz qedirlarda turup kǝlduⱪ, ǝjdadimiz Yonadabning bizgǝ barliⱪ ǝmr ⱪilƣanliriƣa ǝmǝl ⱪilip kǝlduⱪ.□

11 Lekin Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsar zeminƣa besip kirgǝndǝ, xundaⱪ ix boldiki, biz: «Barayli, Kaldiylǝrning ⱪoxuni ⱨǝm Suriyǝning ⱪoxunidin ⱪeqip Yerusalem xǝⱨirigǝ kirǝyli» — deduⱪ. Mana xu sǝwǝbtin Yerusalemda turuwatimiz».

12 Andin Pǝrwǝrdigarning sɵzi Yǝrǝmiyaƣa kelip mundaⱪ deyildi: —

13 «Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Barƣin, Yǝⱨudadikilǝr wǝ Yerusalemda turuwatⱪanlarƣa mundaⱪ degin: — Buningdin tǝrbiyǝ almamsilǝr, xuningdǝk Mening sɵzlirimgǝ ⱪulaⱪ salmamsilǝr? — dǝydu Pǝrwǝrdigar. 14 — Mana, Rǝkabning oƣli Yonadabning oƣul-pǝrzǝntlirigǝ «xarab iqmǝnglar» dǝp tapiliƣan sɵzlirigǝ ǝmǝl ⱪilinip kǝlgǝn; bügünki küngiqǝ ular ⱨeq xarab iqip baⱪmiƣan, qünki ular atisining ǝmrigǝ itaǝt ⱪilƣan. Lekin Mǝn tang sǝⱨǝrdǝ ornumdin turup silǝrgǝ sɵz ⱪilip kǝlgǝn bolsammu, silǝr Manga ⱨeq ⱪulaⱪ salmiƣansilǝr. ■ 15 Mǝn tang sǝⱨǝrdǝ ornumdin turup ⱪullirim bolƣan pǝyƣǝmbǝrlǝrni ǝwǝtip: «Ⱨǝrbiringlar ⱨazir ɵz rǝzil yolunglardin yenip, ⱪilmixinglarni tüzitinglar, baxⱪa ilaⱨlarƣa ǝgixip qoⱪunmanglar; xundaⱪ ⱪilsanglar Mǝn ata-bowiliringlarƣa tǝⱪdim ⱪilƣan zeminda turuwerisilǝr» dǝp kǝlgǝnmǝn; lekin silǝr Manga ⱪulaⱪ salmay ⱨeq anglimiƣansilǝr. ■ 16 Bǝrⱨǝⱪ, Rǝkabning oƣli Yonadabning ǝwladliri atisining ularƣa tapiliƣan ǝmrigǝ ǝmǝl ⱪilƣan; lekin bu hǝlⱪ Manga ⱨeq ⱪulaⱪ salmiƣandur. 17 Xunga samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn Yǝⱨudaning üstigǝ ⱨǝm Yerusalemning üstigǝ Mǝn aldin’ala eytⱪan barliⱪ balayi’apǝtni qüxürimǝn; qünki Mǝn ularƣa sɵz ⱪilƣan, lekin ular anglimiƣan; Mǝn ularni qaⱪirƣan, lekin ular jawab bǝrmigǝn».

18 Andin Yǝrǝmiya Rǝkab jǝmǝtigǝ mundaⱪ dedi: — Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Qünki silǝr atanglar Yonadabning ǝmrigǝ itaǝt ⱪilip, barliⱪ yolyoruⱪlirini tutup, silǝrgǝ tapiliƣanlirining ⱨǝmmisi boyiqǝ ix kɵrüp kǝlgǝnsilǝr, — 19 ǝmdi samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Rǝkabning oƣli Yonadabning nǝslidin aldimda hizmǝt ⱪilƣuqi ⱨǝrgiz üzülüp ⱪalmaydu.□

36

Padixaⱨ Yǝⱨoakim bexarǝt hatirilǝngǝn oram yazmini kɵydüridu

1 Yǝⱨuda padixaⱨi Yosiyaning oƣli Yǝⱨoakimning tɵtinqi yili, Yǝrǝmiyaƣa Pǝrwǝrdigardin tɵwǝndiki sɵz kǝldi: —

2 Ɵzünggǝ oram ⱪǝƣǝz alƣin; uningƣa Yosiyaning künliridǝ sanga sɵz ⱪilƣinimdin tartip bügünki küngiqǝ Mǝn Israilni ǝyibligǝn, Yǝⱨudani ǝyibligǝn ⱨǝm barliⱪ ǝllǝrni ǝyibligǝn, sanga eytⱪan sɵzlǝrning ⱨǝmmisini yazƣin. ■ 3 Yǝⱨudaning jǝmǝti bǝlkim Mǝn bexiƣa qüxürmǝkqi bolƣan barliⱪ balayi’apǝtni anglap, ⱨǝrbiri ɵzlirining rǝzil yolidin yanarmikin; ular xundaⱪ ⱪilsa, Mǝn ularning ⱪǝbiⱨlikini wǝ gunaⱨini kǝqürüm ⱪilimǝn. 4 Xuning bilǝn Yǝrǝmiya Neriyaning oƣli Baruⱪni qaⱪirdi; Baruⱪ Yǝrǝmiyaning aƣzidin qiⱪⱪanlirini anglap Pǝrwǝrdigarning uningƣa eytⱪan sɵzlirining ⱨǝmmisini bir oram ⱪǝƣǝzgǝ yezip bǝrdi. 5 Yǝrǝmiya Baruⱪⱪa tapilap mundaⱪ dedi: — Ɵzüm ⱪamap ⱪoyulƣanmǝn; Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ kiriximgǝ ruhsǝt yoⱪ; lekin ɵzüng berip kirgin; 6 Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ roza tutⱪan bir künidǝ, sǝn aƣzimdin qiⱪⱪanlirini anglap yazƣan, Pǝrwǝrdigarning bu oram yazmida hatirilǝngǝn sɵzlirini hǝlⱪning ⱪulaⱪliriƣa yǝtküzgin; ⱨǝmmǝ xǝⱨǝrlǝrdin kǝlgǝn Yǝⱨudadikilǝrning ⱪuliⱪiƣimu yǝtküzgin. 7 Ular bǝlkim Pǝrwǝrdigar aldiƣa dua-tilawitini ⱪilip ⱨǝrbiri ɵzlirining rǝzil yolidin yanarmikin; qünki Pǝrwǝrdigarning bu hǝlⱪⱪǝ agaⱨlandurƣan ƣǝzipi wǝ ⱪǝⱨri dǝⱨxǝtliktur. 8 Neriyaning oƣli Baruⱪ Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝr uningƣa tapiliƣinining ⱨǝmmisini ada ⱪilip, Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ Pǝrwǝrdigarning sɵzlirini oⱪup jakarlidi.□

9 Yǝⱨuda padixaⱨi Yosiyaning oƣli Yǝⱨoakim tǝhtkǝ olturƣan bǝxinqi yili toⱪⱪuzinqi ayda xundaⱪ boldiki, barliⱪ Yerusalemdikilǝr ⱨǝmdǝ Yǝⱨuda xǝⱨǝrliridin qiⱪip Yerusalemƣa kǝlgǝn barliⱪ hǝlⱪ üqün, Pǝrwǝrdigar aldida bir mǝzgil roza tutuximiz kerǝk dǝp elan ⱪilindi. 10 Xu waⱪit Baruⱪ Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ kirip, pütükqi Xafanning oƣli Gǝmariyaning ɵyidǝ turup, Yǝrǝmiyaning sɵzlirini barliⱪ hǝlⱪning ⱪuliⱪiƣa yǝtküzüp oⱪudi; bu ɵy Pǝrwǝrdigarning ɵyining yuⱪiriⱪi ⱨoylisidiki «Yengi dǝrwaza»ƣa jaylaxⱪanidi. □ 11 Xafanning nǝwrisi, Gǝmariyaning oƣli Mikaⱨ bolsa yazmidin Pǝrwǝrdigarning sɵzlirining ⱨǝmmisigǝ ⱪulaⱪ saldi. 12 Andin u padixaⱨning ordisiƣa qüxüp pütükqining ɵyigǝ kiriwidi, mana, ǝmirlǝrning ⱨǝmmisi xu yǝrdǝ olturatti; pütükqi Əlixama, Xemayaning oƣli Delaya, Akborning oƣli Əlnatan, Xafanning oƣli Gǝmariya wǝ Ⱨananiyaning oƣli Zǝdǝkiya ⱪatarliⱪ barliⱪ ǝmirlǝr xu yǝrdǝ olturatti. 13 Xuning bilǝn Mikaⱨ Baruⱪning sɵzligǝnlirini hǝlⱪning ⱪuliⱪiƣa yǝtküzüp oⱪuƣanda ɵzi angliƣan barliⱪ sɵzlǝrni ularƣa bayan ⱪildi. 14 Xuning bilǝn barliⱪ ǝmirlǝr Kuxining ǝwrisi, Xǝlǝmiyaning nǝwrisi, Nǝtaniyaning oƣli Yǝⱨudiyni Baruⱪning yeniƣa ǝwǝtip uningƣa: «Sǝn hǝlⱪning ⱪuliⱪiƣa yǝtküzüp oⱪuƣan oram yazmini ⱪolungƣa elip yenimizƣa kǝl» — dedi. Xuning bilǝn Neriyaning oƣli Baruⱪ oram yazmini ⱪoliƣa elip ularning yeniƣa kǝldi. 15 Ular uningƣa: «Oltur, uni ⱪuliⱪimizƣa yǝtküzüp oⱪup bǝr» — dedi. Baruⱪ uni ularƣa anglitip oⱪudi.

16 Xundaⱪ boldiki, ular barliⱪ sɵzlǝrni angliƣanda, alaⱪzadǝ bolup bir-birigǝ ⱪarixip: «Bu sɵzlǝrning ⱨǝmmisini padixaⱨⱪa yǝtküzmisǝk bolmaydu» — dedi. 17 Andin Baruⱪtin: «Bizgǝ degin ǝmdi, sǝn bu sɵzlǝrning ⱨǝmmisini ⱪandaⱪ yazding? Ularni Yǝrǝmiyaning ɵz aƣzidin anglidingmu?» — dǝp soridi.

18 Baruⱪ ularƣa: «U bu sɵzlǝrning ⱨǝmmisini ɵz aƣzi bilǝn manga eytti, mǝn oram ⱪǝƣǝzgǝ siyaⱨ bilǝn yazdim» — dedi.

19 Əmirlǝr Baruⱪⱪa: «Barƣin, sǝn wǝ Yǝrǝmiya mɵküwelinglar. Ⱪǝyǝrdǝ bolsanglar ⱨeqkimgǝ bildürmǝnglar» — dedi. 20 Xuning bilǝn ular oram yazmini pütükqi Əlixamaning ɵyigǝ tiⱪip ⱪoyup, ordiƣa kirip padixaⱨning yeniƣa kelip, bu barliⱪ sɵzlǝrni uning ⱪuliⱪiƣa yǝtküzdi.

21 Padixaⱨ Yǝⱨudiyni yazmini elip kelixkǝ ǝwǝtti, u uni Əlixamaning ɵyidin epkǝldi. Yǝⱨudiy uni padixaⱨning ⱪuliⱪiƣa wǝ padixaⱨning yenida turƣan barliⱪ ǝmirlǝrning ⱪulaⱪliriƣa yǝtküzüp oⱪudi. 22 Xu qaƣ toⱪⱪuzinqi ay bolup, padixaⱨ «ⱪixliⱪ ɵy»idǝ olturatti; uning aldidiki oqaⱪta ot ⱪalaⱪliⱪ idi. 23 Xundaⱪ boldiki, Yǝⱨudiy uningdin üq-tɵt sǝⱨipini oⱪuƣanda, padixaⱨ ⱪǝlǝmtiraxi bilǝn bu ⱪismini kesip, yazmining ⱨǝmmisini bir-birlǝp otta kɵyüp yoⱪiƣuqǝ oqaⱪtiki otⱪa taxlidi. □ 24 Lekin bu barliⱪ sɵzlǝrni angliƣan padixaⱨ yaki hizmǝtkarlirining ⱨeqⱪaysisi ⱪorⱪmidi, ulardin kiyim-keqǝklirini yirtⱪanlar yoⱪ idi. 25 Uning üstigǝ Əlnatan, Delaya wǝ Gǝmariyalar padixaⱨtin oram yazmini kɵydürmǝslikini ɵtüngǝnidi, lekin u ularƣa ⱪulaⱪ salmidi. 26 Padixaⱨ bolsa xaⱨzadǝ Yeraⱨmǝǝl, Azriǝlning oƣli Seraya wǝ Abdǝǝlning oƣli Xǝlǝmiyani pütükqi Baruⱪni wǝ Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝrni ⱪolƣa elixⱪa ǝwǝtti; lekin Pǝrwǝrdigar ularni yoxurup saⱪlidi.

Ikkinqi oram yazma

27 Padixaⱨ Baruⱪ Yǝrǝmiyaning aƣzidin anglap yazƣan sɵzlǝrni hatiriligǝn oram yazmini kɵydürüwǝtkǝndin keyin, Pǝrwǝrdigarning sɵzi Yǝrǝmiyaƣa kelip mundaⱪ deyildi: —

28 Yǝnǝ bir oram ⱪǝƣǝzni elip, uningƣa Yǝⱨuda padixaⱨi Yǝⱨoakim kɵydürüwǝtkǝn birinqi oram yazmida hatirilǝngǝn barliⱪ sɵzlǝrni yazƣin. 29 Wǝ Yǝⱨuda padixaⱨi Yǝⱨoakimƣa mundaⱪ degin: — Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Sǝn bu oram yazmini kɵydürüwǝtting wǝ Mening toƣruluⱪ: Sǝn buningƣa: «Babil padixaⱨi qoⱪum kelip bu zeminni wǝyran ⱪilidu, uningdin ⱨǝm insanni ⱨǝm ⱨaywanni yoⱪitidu» — dǝp yezixⱪa ⱪandaⱪmu petinding?» — deding. 30 Xunga Pǝrwǝrdigar Yǝⱨuda padixaⱨi Yǝⱨoakim toƣruluⱪ mundaⱪ dǝydu: — Uning nǝslidin Dawutning tǝhtigǝ olturuxⱪa ⱨeq adǝm bolmaydu; uning jǝsiti sirtⱪa taxliwetilip kündüzdǝ issiⱪta, keqidǝ ⱪirawda oquⱪ yatidu. ■ 31 Mǝn uning wǝ nǝslining bexiƣa, hizmǝtkarlirining bexiƣa ⱪǝbiⱨlikining jazasini qüxürimǝn; Mǝn ularning üstigǝ, Yerusalemda turuwatⱪanlarning üstigǝ ⱨǝm Yǝⱨudaning adǝmliri üstigǝ Mǝn ularƣa agaⱨlandurƣan barliⱪ külpǝtlǝrni qüxürimǝn; qünki ular Manga ⱨeq ⱪulaⱪ salmiƣan. 32 Xuning bilǝn Yǝrǝmiya baxⱪa bir oram ⱪǝƣǝzni elip Neriyaning oƣli Baruⱪⱪa bǝrdi; u Yǝrǝmiyaning aƣziƣa ⱪarap Yǝⱨuda padixaⱨi Yǝⱨoakim otta kɵydürüwǝtkǝn oram yazmida hatirilǝngǝn ⱨǝmmǝ sɵzlǝrni yazdi; ular bu sɵzlǝrgǝ ohxaydiƣan baxⱪa kɵp sɵzlǝrnimu ⱪoxup yazdi.□

37

Zǝdǝkiya padixaⱨ bolƣan qaƣdiki bǝzi wǝⱪǝlǝr — kirix sɵz

1 Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsar Zǝdǝkiyani Yǝⱨudaning zeminiƣa padixaⱨ ⱪildi; xuning bilǝn u Yosiyaning oƣli Yǝⱨoakimning oƣli Koniyaning orniƣa ⱨɵküm süridi. □ 2 U, yaki hizmǝtkarliri, yaki zemindiki hǝlⱪ Pǝrwǝrdigarning Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ eytⱪan sɵzlirigǝ ⱨeq ⱪulaⱪ salmidi.

Zǝdǝkiya Hudadin yardǝm tilǝydu

3 Padixaⱨ Zǝdǝkiya Xǝlǝmiyaning oƣli Yǝⱨukalni ⱨǝm kaⱨin Maaseyaⱨning oƣli Zǝfaniyani Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝrning yeniƣa ǝwǝtip uningƣa: «Pǝrwǝrdigar Hudayimizƣa biz üqün dua ⱪilƣaysǝn» — degüzdi 4 (xu qaƣda Yǝrǝmiya zindanda ⱪamaⱪliⱪ ǝmǝs idi; u hǝlⱪ arisiƣa qiⱪip-kirixkǝ ǝrkin idi. 5 Pirǝwnning ⱪoxuni Misirdin qiⱪⱪanidi; Yerusalemni ⱪorxiwalƣan Kaldiylǝr bularning hǝwirini anglap Yerusalemdin qekinip kǝtkǝnidi).□  ■

6 Andin Pǝrwǝrdigarning sɵzi Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝrgǝ kelip mundaⱪ deyilidi: —

7 Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Silǝrni manga iltija ⱪildurup izdǝxkǝ ǝwǝtkǝn Yǝⱨuda padixaⱨiƣa mundaⱪ dǝnglar: — Mana, silǝrgǝ yardǝm berimiz dǝp qiⱪip kǝlgǝn Pirǝwnning ⱪoxuni bolsa, ɵz zeminiƣa, yǝni Misirƣa ⱪaytip ketidu. 8 Andin Kaldiylǝr bu xǝⱨǝrgǝ ⱪaytip kelip jǝng ⱪilip uni ixƣal ⱪilidu, uni ot ⱪoyup kɵydüriwetidu. 9 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Ɵz-ɵzünglarni aldap: «Kaldiylǝr bizdin qekinip kǝtkǝn» — demǝnglar; ular kǝtkǝn ǝmǝs! 10 Qünki gǝrqǝ silǝr ɵzünglarƣa jǝng ⱪilidiƣan Kaldiylǝrning toluⱪ ⱪoxunini uruwǝtkǝn bolsanglarmu wǝ ularningkidin pǝⱪǝt yarilanƣanlarla ⱪalƣan bolsimu, ularning ⱨǝrbiri yǝnila ɵz qediridin turup bu xǝⱨǝrni ot ⱪoyup kɵydürüwǝtkǝn bolatti.

Yǝrǝmiya ⱪolƣa elinip ǝrz ⱪilinidu

11 Pirǝwnning ⱪoxuni tüpǝylidin Kaldiylǝrning ⱪoxuni Yerusalemdin qekinip turƣan waⱪitta, xu wǝⱪǝ yüz bǝrdi: —

12 Yǝrǝmiya Binyamindiki zeminƣa yol elip, xu yǝrdiki yurtdaxliri arisidin ɵz nesiwisini igilǝx üqün Yerusalemdin qiⱪⱪanda, 13 u «Binyamin dǝrwazisi»ƣa yǝtkǝndǝ, Ⱨananiyaning nǝwrisi, Xǝlǝmiyaning oƣli kɵzǝt begi Iriya xu yǝrdǝ turatti; u: «Sǝn Kaldiylǝrgǝ qekinip tǝslim bolmaⱪqisǝn!» dǝp uni tutuwaldi. 14 Yǝrǝmiya: «Yalƣan! Mǝn Kaldiylǝr tǝrǝpkǝ ⱪeqip tǝslim bolmaⱪqi ǝmǝsmǝn!» — dedi. Lekin u uningƣa ⱪulaⱪ salmidi; Iriya Yǝrǝmiyani ⱪolƣa elip uni ǝmirlǝr aldiƣa apardi.

15 Əmirlǝr bolsa Yǝrǝmiyadin ƣǝzǝplinip uni urƣuzup, uni diwanbegi Yonatanning ɵyidiki ⱪamaⱪhaniƣa solidi; qünki ular xu ɵyni zindanƣa aylandurƣanidi. □ 16 Yǝrǝmiya zindandiki bir gundihaniƣa ⱪamilip, xu yǝrdǝ uzun künlǝr yatⱪandin keyin, 17 Zǝdǝkiya padixaⱨ adǝm ǝwǝtip xu yǝrdin ordisiƣa elip kǝldi. U xu yǝrdǝ astirtin uningdin: «Pǝrwǝrdigardin sɵz barmu?» dǝp soridi. Yǝrǝmiya: «Bar; sǝn Babil padixaⱨining ⱪoliƣa tapxurulisǝn» — dedi.

18 Yǝrǝmiya Zǝdǝkiya padixaⱨⱪa iltija ⱪilip: — «Mǝn sanga yaki hizmǝtkarliringƣa yaki bu hǝlⱪⱪǝ nemǝ gunaⱨ ⱪilƣinimƣa, bu zindanƣa ⱪamap ⱪoydunglar? 19 Silǝrgǝ bexarǝt berip: «Babil padixaⱨi sanga yaki bu zeminƣa jǝng ⱪilixⱪa qiⱪmaydu!» degǝn pǝyƣǝmbǝrliringlar ⱪeni?» — dedi

20 — «Əmdi i padixaⱨ tǝⱪsir, sɵzlirimgǝ ⱪulaⱪ selixingni ɵtünimǝn; iltijayim aldingda ijabǝt bolsun, dǝp ɵtünimǝn; diwanbegi Yonatanning ɵyigǝ meni ⱪaytⱪuzmiƣaysǝn; sǝn undaⱪ ⱪilsang, xu yǝrdǝ ɵlimǝn».

21 Zǝdǝkiya padixaⱨ pǝrman qüxürüp, Yǝrǝmiyani ⱪarawullarning ⱨoylisida turƣuzuxni, xuningdǝk xǝⱨǝrdiki ⱨǝmmǝ nan tügǝp kǝtmisila, uningƣa ⱨǝrküni «Naway koqisi»din bir nan berilixni tapilidi; xuning bilǝn Yǝrǝmiya ⱪarawullarning ⱨoylisida turdi.■

38

Yǝrǝmiya hain dǝp ǝrz ⱪilinip su azgiliƣa taxlinidu

1 Mattanning oƣli Sǝfatiya, Paxhurning oƣli Gǝdaliya, Xǝmǝliyaning oƣli Jukal wǝ Malkiyaning oƣli Paxhurlar bolsa Yǝrǝmiyaning hǝlⱪⱪǝ: — 2 «Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Bu xǝⱨǝrdǝ ⱪelip ⱪalƣan adǝmlǝr bolsa ⱪiliq, ⱪǝⱨǝtqilik wǝ waba bilǝn ɵlidu; lekin kimki qiⱪip Kaldiylǝrgǝ tǝslim bolsa ⱨayat ⱪalidu; jeni ɵzigǝ oljidǝk ⱪalidu; u ⱨayat ⱪalidu. ■ 3 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Bu xǝⱨǝr qoⱪum Babil padixaⱨining ⱪoxunining ⱪoliƣa tapxurulidu, u uni ixƣal ⱪilidu» — dǝwatⱪan sɵzlirini anglidi.

4 Əmirlǝr padixaⱨⱪa: «Silidin ɵtünimiz, bu adǝm ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinsun; qünki nemixⱪa uning bu xǝⱨǝrdǝ ⱪelip ⱪalƣan jǝnggiwar lǝxkǝrlǝrning ⱪollirini wǝ hǝlⱪning ⱪollirini ajiz ⱪilixiƣa yol ⱪoyulsun? Qünki bu adǝm hǝlⱪning mǝnpǝǝtini ǝmǝs, bǝlki ziyinini izdǝydu» — dedi.

5 Zǝdǝkiya padixaⱨ: «Mana, u silǝrning ⱪolliringlarƣa tapxuruldi; silǝrning yolunglarni tosⱪudǝk mǝn padixaⱨ ⱪanqilik bir adǝm idim?» — dedi.

6 Xuning bilǝn ular Yǝrǝmiyani tutup ⱪarawullarning ⱨoylisidiki xaⱨzadǝ Malkiyaning su azgiliƣa taxliwǝtti; ular Yǝrǝmiyani arƣamqilar bilǝn uningƣa qüxǝrdi; azgalda bolsa su bolmay, pǝⱪǝt patⱪaⱪla bar idi; Yǝrǝmiya patⱪaⱪⱪa petip kǝtti.

Efiopiyǝlik aƣwat Yǝrǝmiyani azgaldin ⱪutⱪuzidu

7 Əmma padixaⱨning ordisidiki bir aƣwat Efiopiyǝlik Əbǝd-Mǝlǝk Yǝrǝmiyaning su azgiliƣa ⱪamap ⱪoyulƣanliⱪini anglidi (xu qaƣda padixaⱨ bolsa «Binyamin dǝrwazisi»da olturatti). □ 8 Əbǝd-Mǝlǝk ordidin qiⱪip padixaⱨning yeniƣa berip uningƣa: 9 «I padixaⱨi’alǝm, bu adǝmlǝrning Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝrgǝ barliⱪ ⱪilƣini, uni su azgiliƣa taxliwǝtkini intayin ǝsǝbiy rǝzilliktur; u axu yǝrdǝ ⱪǝⱨǝtqiliktin ɵlüp ⱪalidu; qünki xǝⱨǝrdǝ ozuⱪ-tülük ⱪalmidi» — dedi.

10 Padixaⱨ Efiopiyǝlik Əbǝd-Mǝlǝkkǝ buyruⱪ berip: «Muxu yǝrdin ottuz adǝmni ɵzüng bilǝn elip berip, Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝrni ɵlüp kǝtmǝsliki üqün su azgilidin elip qiⱪarƣin» — dedi. 11 Xuning bilǝn Əbǝd-Mǝlǝk adǝmlǝrni elip ularƣa yetǝkqilik ⱪilip, padixaⱨning ordisidiki hǝzinining astidiki ɵygǝ kirip xu yǝrdin lata-puta wǝ jul-jul kiyimlǝrni elip, xularni tanilar bilǝn azgalƣa, Yǝrǝmiyaning yeniƣa qüxürüp bǝrdi. 12 Efiopiyǝlik Əbǝd-Mǝlǝk Yǝrǝmiyaƣa: — Bu lata-puta wǝ jondaⱪ kiyimlǝrni ⱪoltuⱪliring ⱨǝm tanilar arisiƣa tiⱪip ⱪoyƣin — dedi. Yǝrǝmiya xundaⱪ ⱪildi. 13 Xuning bilǝn ular Yǝrǝmiyani tanilar bilǝn tartip, su azgilidin qiⱪardi; Yǝrǝmiya yǝnila ⱪarawullarning ⱨoylisida turdi.

Zǝdǝkiya astirtin mǝsliⱨǝt soraydu, Yǝrǝmiya jawab beridu

14 Padixaⱨ Zǝdǝkiya adǝm ǝwǝtip Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝrni Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki üqinqi kirix ixikigǝ, ɵz yeniƣa aparƣuzdi. Padixaⱨ Yǝrǝmiyaƣa: — Mǝn sǝndin bir ixni sorimaⱪqimǝn; uni mǝndin yoxurmiƣaysǝn — dedi.

15 Yǝrǝmiya Zǝdǝkiyaƣa: «Mǝn uni sanga ayan ⱪilsam, sǝn meni jǝzmǝn ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilmamsǝn? Mǝn sanga mǝsliⱨǝt bǝrsǝm, sǝn anglimaysǝn!» — dedi.

16 Padixaⱨ Zǝdǝkiya Yǝrǝmiyaƣa astirtin ⱪǝsǝm iqip uningƣa: «Bizgǝ jan-tiniⱪ ata ⱪilƣan Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm iqimǝnki, mǝn seni ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilmaymǝn, yaki seni jeningni izdigüqi kixilǝrning ⱪoliƣa tapxurmaymǝn» — dedi.■

17 Yǝrǝmiya Zǝdǝkiyaƣa: Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Sǝn ihtiyarǝn Babil padixaⱨining ǝmirlirining yeniƣa qiⱪip tǝslim bolsang, jening ⱨayat ⱪalidu wǝ bu xǝⱨǝr otta kɵydürüwetilmǝydu; sǝn wǝ ɵydikiliring ⱨayat ⱪalisilǝr. 18 Lekin sǝn qiⱪip Babil padixaⱨining ǝmirlirigǝ tǝslim bolmisang, bu xǝⱨǝr kaldiylǝrning ⱪoliƣa tapxurulidu, ular uningƣa ot ⱪoyup kɵydürüwetidu, sǝn ularning ⱪolidin ⱪaqalmaysǝn — dedi.

19 Padixaⱨ Zǝdǝkiya Yǝrǝmiyaƣa: «Mǝn Kaldiylǝrgǝ qiⱪip tǝslim bolƣan Yǝⱨudiylardin ⱪorⱪimǝn; Kaldiylǝr bǝlkim meni ularning ⱪoliƣa tapxuruxi, ular meni ⱪiyin-ⱪistaⱪ ⱪilixi mumkin» — dedi.

20 Yǝrǝmiya mundaⱪ dedi: — Ular seni tapxurmaydu. Sǝndin ɵtünimǝnki, gepimgǝ kirip Pǝrwǝrdigarning awaziƣa itaǝt ⱪilƣaysǝn; xundaⱪ ⱪilsang sanga yahxi bolidu, jening ⱨayat ⱪalidu. 21 Lekin sǝn qiⱪip tǝslim boluxni rǝt ⱪilsang, Pǝrwǝrdigar manga ayan ⱪilƣan ix mundaⱪ: — 22 mana, Yǝⱨuda padixaⱨining ordisida ⱪalƣan barliⱪ ⱪiz-ayallar Babil padixaⱨining ǝmirlirining aldiƣa elip ketilidu. Xuning bilǝn bu ⱪiz-ayallar sanga tǝnǝ ⱪilip: «Sening jan dostliring seni eziⱪturdi; ular sening üstüngdin ƣǝlibǝ ⱪildi; ǝmdi ⱨazir putliring patⱪaⱪⱪa pitip kǝtkǝndǝ, ular yüz ɵrüp sanga arⱪisini ⱪildi!» — dǝydu. □ 23 Sening barliⱪ ayalliring ⱨǝm baliliring kaldiylǝrgǝ elip ketilidu. Sǝn ɵzüng ularning ⱪolidin ⱪaqalmaysǝn; qünki sǝn Babil padixaⱨining ⱪoli bilǝn tutuwelinisǝn, xundaⱪla sǝn bu xǝⱨǝrning otta kɵydürüwetilixigǝ sǝwǝbqi bolisǝn.

24 Zǝdǝkiya Yǝrǝmiyaƣa mundaⱪ dedi: — Sǝn bu sɵⱨbitimizni baxⱪa ⱨeqkimgǝ qandurmiƣin, xundila sǝn ɵlmǝysǝn. □ 25 Əmirlǝr mening sǝn bilǝn sɵzlǝxkinimni anglap yeningƣa kelip sǝndin: «Sening padixaⱨⱪa nemǝ degǝnliringni, xundaⱪla uning sanga ⱪandaⱪ sɵzlǝrni ⱪilƣanliⱪini bizgǝ eyt; uni bizdin yoxurma; xundaⱪ ⱪilsang biz seni ɵltürmǝymiz» desǝ, 26 undaⱪta sǝn ularƣa: «Mǝn padixaⱨning aldiƣa: «Meni Yonatanning ɵyigǝ ⱪaytⱪuzmiƣaysǝn, bolmisa, mǝn xu yǝrdǝ ɵlimǝn» — degǝn iltijayimni ⱪoyƣanmǝn» — dǝysǝn.

27 Dǝrwǝⱪǝ ǝmirlǝrning ⱨǝmmisi Yǝrǝmiyaning yeniƣa kelip xuni soridi; u ularƣa padixaⱨ buyruƣan bu barliⱪ sɵzlǝr boyiqǝ jawab bǝrdi. Xuning bilǝn ular jimip ketip uning yenidin qiⱪip kǝtti; qünki bu ix ⱨeqkimgǝ qandurulmiƣanidi. 28 Xundaⱪ ⱪilip Yerusalem ixƣal ⱪilinƣuqǝ Yǝrǝmiya ⱪarawullarning ⱨoylisida turdi.

39

Yerusalemning ixƣal ⱪilinixi wǝ keyinki wǝⱪǝlǝr

1 Yerusalem ixƣal ⱪilinƣanda tɵwǝndiki ixlar yüz bǝrdi: — Yǝⱨuda padixaⱨi Zǝdǝkiyaning toⱪⱪuzinqi yili oninqi ayda, Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsar wǝ barliⱪ ⱪoxuni Yerusalemƣa jǝng ⱪilixⱪa kelip uni muⱨasirigǝ aldi; ■ 2 Zǝdǝkiyaning on birinqi yili, tɵtinqi ayning toⱪⱪuzinqi künidǝ, ular xǝⱨǝr sepilidin bɵsüp kirdi. 3 Xuning bilǝn Babil padixaⱨining ǝmirlirining ⱨǝmmisi, yǝni Samgarliⱪ Nǝrgal-Xarǝzǝr, bax hǝziniqi Nebu-Sarseⱪim, bax seⱨirgǝr Nǝrgal-xarǝzǝr wǝ Babil padixaⱨliⱪining baxⱪa ǝmǝldarliri kirip «Ottura dǝrwaza»da olturdi.□

4 Yǝⱨuda padixaⱨi Zǝdǝkiya wǝ barliⱪ jǝnggiwar lǝxkǝrlǝr ularni kɵrüp ⱪaqmaⱪqi bolup, tün keqidǝ xǝⱨǝrdin bǝdǝr tikiwetixti; u padixaⱨning baƣqisi arⱪiliⱪ, «ikki sepil» ariliⱪidiki dǝrwazidin qiⱪip Iordan jilƣisidiki «Arabaⱨ tüzlǝngliki»gǝ ⱪarap ⱪeqixti. 5 Kaldiylǝrning ⱪoxuni ularni ⱪoƣlap Yeriho tüzlǝnglikidǝ Zǝdǝkiyaƣa yetixip uni ⱪolƣa elip Hamat zeminidiki Riblaⱨ xǝⱨirigǝ, Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsarning aldiƣa apardi; u xu yǝrdǝ uning üstidin ⱨɵküm qiⱪardi.

6 Babil padixaⱨi Riblaⱨ xǝⱨiridǝ Zǝdǝkiyaning oƣullirini kɵz aldida ɵltürüwǝtti; Babil padixaⱨi Yǝⱨudadiki barliⱪ mɵtiwǝrlǝrnimu ɵltürüwǝtti. 7 U Zǝdǝkiyaning kɵzlirini oyup, uni Babilƣa apirix üqün mis kixǝnlǝr bilǝn kixǝnlǝp ⱪoydi. 8 Kaldiylǝr padixaⱨning ordisini wǝ puⱪralarning ɵylirini ot ⱪoyup kɵydürüp Yerusalemning sepillirini kɵmürüp taxlidi. 9 Xaⱨanǝ ⱪarawul begi Nebuzar-Adan xǝⱨǝrdǝ ⱪelip ⱪalƣan baxⱪa hǝlⱪni, ɵzigǝ tǝslim bolup qiⱪⱪanlarni, yǝni ⱪalƣan hǝlⱪning ⱨǝmmisini ⱪolƣa elip, Babilƣa sürgün ⱪildi. 10 Ⱨalbuki, ⱪarawul begi Nebuzar-Adan Yǝⱨuda zeminida ⱨeq tǝwǝliki bolmiƣan bǝzi namratlarni ⱪaldurdi; xu qaƣda u ularƣa üzümzarlar wǝ etizlarni tǝⱪsimlǝp bǝrdi.

11-12 Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsar Yǝrǝmiya toƣruluⱪ ⱪarawul begi Nebuzar-Adan arⱪiliⱪ: «Uni tepip uningdin hǝwǝr al; uningƣa ⱨeq ziyan yǝtküzmǝ; u nemini halisa xuni uningƣa ⱪilip bǝr» — dǝp pǝrman qüxürgǝnidi.

13 Xunga ⱪarawul begi Nebuzar-Adan, xundaⱪla bax hǝziniqi Nebuxazban, bax seⱨirgǝr Nǝrgal-Xarǝzǝr wǝ Babil padixaⱨining baxⱪa bax ǝmǝldarlirining ⱨǝmmisi adǝm ǝwǝtip □ 14 Yǝrǝmiyani «Ⱪarawullarning ⱨoylisi»din elip Xafanning nǝwrisi, Aⱨikamning oƣli Gǝdaliyaning ɵz ɵyigǝ apirixi üqün uning ⱪoliƣa tapxurƣuzdi. Lekin Yǝrǝmiya puⱪralar arisida turdi.□

Hudaning sadiⱪ adimi Əbǝd-Mǝlǝkkǝ bolƣan wǝdisi

15 Yǝrǝmiya «Ⱪarawullarning ⱨoylisi»da ⱪamap ⱪoyulƣan waⱪtida, Pǝrwǝrdigarning sɵzi uningƣa kelip mundaⱪ deyilgǝnidi: —

16 Barƣin, Efiopiyǝlik Əbǝd-Mǝlǝkkǝ mundaⱪ degin: «Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn ɵz sɵzlirimni muxu xǝⱨǝr üstigǝ qüxürimǝn; awat-ⱨalawǝt ǝmǝs, bǝlki balayi’apǝt qüxürimǝn; xu küni bu ixlar ɵz kɵzüng aldida yüz beridu. 17 Lekin xu küni Mǝn seni ⱪutⱪuzimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar; — Sǝn ⱪorⱪidiƣan adǝmlǝrning ⱪoliƣa tapxurulmaysǝn; 18 qünki Mǝn qoⱪum seni ⱪutⱪuzimǝn; sǝn ⱪiliqlanmaysǝn, bǝlki ɵz jening ɵzünggǝ oljidǝk ⱪalidu; qünki sǝn Manga tayinip kǝlgǝnsǝn — dǝydu Pǝrwǝrdigar».

40

Yǝrǝmiya ikkinqi ⱪetim azad ⱪilinip ⱪoyuwetilidu

1 Ⱪarawul begi Nebuzar-Adan uni Ramaⱨ xǝⱨiridin ⱪoyuwǝtkǝndǝ, Pǝrwǝrdigar Yǝrǝmiyaƣa sɵz ⱪildi. U qaƣda Nebuzar-Adan Yerusalem ⱨǝm Yǝⱨudadiki barliⱪ ǝsirlǝrni elip Babilƣa sürgün ⱪilmaⱪqi idi; Yǝrǝmiyamu ularning arisida zǝnjir bilǝn baƣlanƣan ⱨalda elip mengilƣanidi. □
2 Ⱪarawul begi Yǝrǝmiyani bir qǝtkǝ tartip uningƣa mundaⱪ dedi: «Pǝrwǝrdigar Hudaying muxu yǝrgǝ balayi’apǝt qüxürimǝn dǝp agaⱨlandurdi; 3 Mana, Pǝrwǝrdigar Ɵz degini boyiqǝ xundaⱪ ⱪilip uni kǝltürdi; qünki silǝr Pǝrwǝrdigar aldida gunaⱨ sadir ⱪilƣansilǝr wǝ uning awaziƣa ⱪulaⱪ salmiƣansilǝr; xunga bu ix bexinglarƣa qüxti. 4 Lekin mǝn ⱪolungni ixkǝllǝngǝn zǝnjirlǝrdin yexip seni ⱪoyuwetimǝn; mǝn bilǝn billǝ Babilƣa berix sanga muwapiⱪ kɵrünsǝ, ⱪeni kǝl, mǝn sǝndin hǝwǝr alimǝn; ǝmma mǝn bilǝn billǝ Babilƣa berixni muwapiⱪ ǝmǝs dǝp ⱪarisang, kerǝk yoⱪ. Mana, pütkül zemin aldingda turidu; ⱪǝyǝrgǝ berix sanga layiⱪ, durus kɵrünsǝ xu yǝrgǝ barƣin».

5 Yǝrǝmiya tehi yenidin mangmay turup, Nebuzar-Adan uningƣa: «Boldi, Xafanning nǝwrisi, Aⱨikamning oƣli Gǝdaliyaning yeniƣa ⱪayt; Babil padixaⱨi uni Yǝⱨudadiki xǝⱨǝrlǝrgǝ ⱨɵkümranliⱪ ⱪilixⱪa bǝlgiligǝn; hǝlⱪ arisida uning bilǝn billǝ turiwǝr, yaki ⱨǝrⱪandaⱪ baxⱪa yǝrgǝ baray desǝng xu yǝrgǝ barƣin» — dedi. Xuning bilǝn ⱪarawul begi uningƣa ozuⱪ-tülük ⱨǝmdǝ bir sowƣat berip uni ⱪoyuwǝtti. 6 Xuning bilǝn Yǝrǝmiya Mizpaⱨ xǝⱨirigǝ, Xafanning nǝwrisi, Aⱨikamning oƣli Gǝdaliyaning yeniƣa kǝldi; u uning bilǝn billǝ, puⱪralar arisida turdi.

Mizpaⱨ xǝⱨiri «Yǝⱨuda ɵlkǝ»sining yengi mǝrkizi ⱪilinidu

7 Dalada ⱪalƣan Yǝⱨudaning lǝxkǝr baxliⱪliri ⱨǝm lǝxkǝrliri Babil padixaⱨining Xafanning nǝwrisi, Aⱨikamning oƣli Gǝdaliyani zemin üstigǝ ⱨɵkümranliⱪ ⱪilixⱪa bǝlgiligǝnlikini, xuningdǝk uningƣa Babilƣa sürgün bolmiƣan zemindiki yoⱪsul ǝr-ayallar bala-qaⱪiliri bilǝn tapxurulƣanliⱪini anglap ⱪaldi; 8 xuning bilǝn bu lǝxkǝr baxliⱪliri adǝmliri bilǝn Mizpaⱨ xǝⱨirigǝ, Gǝdaliyaning yeniƣa kǝldi; baxliⱪliri bolsa Nǝtaniyaning oƣli Ixmail, Kareaⱨning oƣulliri Yoⱨanan ⱨǝm Yonatan, Tanhumǝtning oƣli Seraya, Nǝtofatliⱪ Əfayning oƣulliri wǝ Maakatliⱪ birsining oƣli Yǝzaniya idi. □ 9 Xafanning nǝwrisi, Aⱨikamning oƣli Gǝdaliya ular wǝ adǝmlirigǝ: «Kaldiylǝrgǝ beⱪinixtin ⱪorⱪmanglar; zeminda olturaⱪlixip Babil padixaⱨiƣa beⱪininglar, xundaⱪ ⱪilsanglar silǝrgǝ yahxi bolidu. 10 Mǝn bolsam Kaldiylǝr zeminƣa kǝlgǝndǝ silǝrgǝ wǝkil bolup ularning aldida turux üqün Mizpaⱨ xǝⱨiridǝ turimǝn; silǝr bolsanglar, xarab, ǝnjür-hormilar wǝ zǝytun meyi mǝⱨsulatlirini elip küp-idixinglarƣa ⱪoyunglar, ɵzünglar tutⱪan xǝⱨǝrlǝrdǝ turiweringlar» — dǝp ⱪǝsǝm iqti.

11 Ohxaxla Moabda, Ammoniylar arisida, Edomda ⱨǝm baxⱪa ⱨǝrbir yurtlarda turƣan Yǝⱨudiylarmu Babil padixaⱨi Yǝⱨudada hǝlⱪning bir ⱪaldisini ⱪaldurƣan wǝ ular üstigǝ ⱨɵkümranliⱪ ⱪilixⱪa Xafanning nǝwrisi, Aⱨikamning oƣli Gǝdaliyani bǝlgiligǝn dǝp anglidi; 12 xuning bilǝn barliⱪ Yǝⱨudiylar ⱨǝydǝp tarⱪitiwetilgǝn ⱨǝmmǝ jay-yurtlardin ⱪaytip, Yǝⱨuda zeminiƣa, Mizpaⱨ xǝⱨirigǝ, Gǝdaliyaning yeniƣa kǝldi. Ular xarab, ǝnjür-hormilarning mǝⱨsulatlirini zor kǝngriqiliktǝ aldi.

Ixmail Gǝdaliyani ɵltürüwetidu, Mizpaⱨdiki hǝlⱪni ǝsirgǝ alidu

13 Kareaⱨning oƣli Yoⱨanan wǝ dalada ⱪalƣan lǝxkǝrlǝrning barliⱪ baxliⱪliri Mizpaⱨ xǝⱨirigǝ, Gǝdaliyaning yeniƣa kelip uningƣa: 14 «Sǝn Ammoniylar padixaⱨi Baalis Nǝtaniyaning oƣli Ixmailni seni ɵltürüxkǝ ǝwǝtkǝnlikini bilmǝmsǝn?» — deyixti. Lekin Aⱨikamning oƣli Gǝdaliya ularning gepigǝ ixǝnmidi.

15 Kareaⱨning oƣli Yoⱨanan Mizpaⱨda Gǝdaliyaƣa astirtin sɵz ⱪilip: «Manga ruhsǝt ⱪilƣaysǝn, baxⱪilar uningdin hǝwǝr tapⱪuqǝ mǝn berip Nǝtaniyaning oƣli Ixmailni ɵltürǝy; ⱨeqkim buni bilmǝydu. Uning seni ɵltürüp, xuning bilǝn ǝtrapingƣa yiƣilƣan Yǝⱨudadikilǝrning ⱨǝmmisi tarⱪitiwetilip, Yǝⱨudaning ⱪaldisi yoⱪitiwetilixining nemǝ ⱨajiti bar? — dedi.

16 Biraⱪ Gǝdaliya Kareaⱨning oƣli Yoⱨananƣa: «Sǝn undaⱪ ⱪilma; qünki sǝn Ixmail toƣruluⱪ yalƣan eytiwatisǝn» — dedi.

41

1 Əmdi yǝttinqi ayda xundaⱪ boldiki, xaⱨzadǝ, xundaⱪla padixaⱨning bax ǝmǝldarliridin biri bolƣan Əlixamaning nǝwrisi, Nǝtaniyaning oƣli Ixmail on adǝm elip Mizpaⱨƣa, Aⱨikamning oƣli Gǝdaliyaning yeniƣa kǝldi; ular xu yǝrdǝ, yǝni Mizpaⱨda nan oxtup ƣizalanƣanda, □  ■ 2 Nǝtaniyaning oƣli Ixmail ⱨǝm u epkǝlgǝn on adǝm ornidin turup, Aⱨikamning oƣli Gǝdaliyaƣa ⱪiliq qapti; ularning xundaⱪ ⱪilixi Babil padixaⱨi Yǝⱨuda zemini üstigǝ ⱨɵkümranliⱪⱪa bǝlgiligǝnni ɵltürüxtin ibarǝt idi. 3 Ixmail Mizpaⱨda Gǝdaliyaƣa ⱨǝmraⱨ bolƣan barliⱪ Yǝⱨudiylar wǝ xu yǝrdǝ turuwatⱪan barliⱪ Kaldiy jǝnggiwar lǝxkǝrlǝrni ɵltürüwǝtti.

4 Xundaⱪ boldiki, Gǝdaliyani ɵltürüwǝtkǝndin keyin, ikkinqi künigiqǝ ⱨeqkim tehi uningdin hǝwǝr tapmiƣanidi, 5 mana Xǝⱪǝm, Xiloⱨ ⱨǝm Samariyǝdin sǝksǝn adǝm yetip kǝldi. Ular saⱪilini qüxürgǝn, kiyimlirini yirtⱪan, ǝtlirini tilƣan, Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ sunuxⱪa ⱪolida ⱨǝdiyǝlǝrni ⱨǝm huxbuyni tutⱪan ⱨalda kǝlgǝnidi. □ 6 Nǝtaniyaning oƣli Ixmail ularni ⱪarxi elixⱪa mangƣiniqǝ yiƣliƣanƣa selip Mizpaⱨdin qiⱪti; ularƣa: «Mǝrⱨǝmǝt, Aⱨikamning oƣli Gǝdaliya bilǝn kɵrüxüxkǝ apirimǝn» — dedi.

7 Xundaⱪ boldiki, ular xǝⱨǝr otturisiƣa yǝtkǝndǝ, Nǝtaniyaning oƣli Ixmail wǝ uning bilǝn billǝ bolƣan adǝmlǝr ularni ɵltürüp jǝsǝtlirini su azgiliƣa taxliwǝtti. 8 Ⱨalbuki, ular arisidin on adǝm Ixmailƣa: «Bizni ɵltürüwǝtmǝ, qünki dalada bizning yoxurup ⱪoyƣan buƣday, arpa, zǝytun meyi wǝ ⱨǝsǝl ⱪatarliⱪ ozuⱪ-tülükimiz bar» — dedi. Xunga u ⱪolini yiƣip, buradǝrliri arisidin ularni ɵltürmidi. 9 Ixmail ɵltürgǝn adǝmlǝrning jǝsǝtlirini taxliwǝtkǝn bu azgal bolsa, intayin qong idi; uni ǝsli padixaⱨ Asa Israil padixaⱨi Baaxadin ⱪorⱪup kolap yasiƣanidi. Nǝtaniyaning oƣli Ixmail bu azgalni jǝsǝtlǝr bilǝn toldurdi. □ 10 Ixmail Mizpaⱨta turƣan hǝlⱪning ⱪaldisining ⱨǝmmisini, jümlidin ⱪarawul begi Nebuzar-Adan Aⱨikamning oƣli Gǝdaliyaƣa tapxurƣan padixaⱨning ⱪizliri wǝ Mizpaⱨda ⱪalƣan barliⱪ kixilǝrni ǝsirgǝ elip kǝtti; Nǝtaniyaning oƣli Ixmail ularni ǝsirgǝ elip Ammoniylarning ⱪexiƣa ɵtüxkǝ yol aldi.

Yoⱨanan hǝlⱪni Ixmailning qanggilidin ⱪutulduridu

11 Kareaⱨning oƣli Yoⱨanan wǝ uning ⱪexidiki ⱨǝmmǝ lǝxkǝr baxliⱪliri Nǝtaniyaning oƣli Ixmail sadir ⱪilƣan barliⱪ rǝzilliktin hǝwǝr tapti; 12 xuning bilǝn ular barliⱪ adǝmlirini elip Nǝtaniyaning oƣli Ixmailƣa jǝng ⱪilixⱪa qiⱪti; ular Gibeondiki qong kɵl boyida uning bilǝn uqraxti. 13 Ixmailning ⱪolida turƣan barliⱪ hǝlⱪ Kareaⱨning oƣli Yoⱨanan ⱨǝm uning ⱨǝmraⱨliri bolƣan barliⱪ lǝxkǝr baxliⱪlirini kɵrgǝndǝ huxal boldi. 14 Ixmail Mizpaⱨdin elip kǝtkǝn barliⱪ hǝlⱪ yoldin yenip, Kareaⱨning oƣli Yoⱨananning yeniƣa kǝldi. 15 Lekin Nǝtaniyaning oƣli Ixmail sǝkkiz adimi bilǝn Yoⱨanandin ⱪeqip, Ammoniylar tǝripigǝ ɵtüp kǝtti. 16 Andin Kareaⱨning oƣli Yoⱨanan ⱨǝm uning ⱨǝmraⱨliri bolƣan barliⱪ lǝxkǝr baxliⱪliri Nǝtaniyaning oƣli Ixmail Aⱨikamning oƣli Gǝdaliyani ɵltürgǝndin keyin Mizpaⱨdin elip kǝtkǝn hǝlⱪning ⱪaldisining ⱨǝmmisini ɵz ⱪexiƣa aldi; u ularni, yǝni jǝnggiwar lǝxkǝrlǝr, ⱪiz-ayallar, balilar wǝ orda ǝmǝldarlirini Gibeondin elip kǝtti. 17 Ular Kaldiyilǝrdin ɵzlirini ⱪaqurux üqün Misirƣa ⱪarap yol elip Bǝyt-Lǝⱨǝmgǝ yeⱪin bolƣan Gerut-Ⱪimhamda tohtap turdi. 18 Sǝwǝbi bolsa, ular Kaldiylǝrdin ⱪorⱪatti; qünki Babil padixaⱨi zemin üstigǝ ⱨɵkümranliⱪⱪa bǝlgiligǝn Aⱨikamning oƣli Gǝdaliyani Nǝtaniyaning oƣli Ixmail ɵltürüwǝtkǝnidi.

42

Ⱪalƣanlar Pǝrwǝrdigardin yol soraydu, biraⱪ uningƣa ⱪulaⱪ salmaydu

1 Barliⱪ lǝxkǝr baxliⱪliri, jümlidin Kareaⱨning oƣli Yoⱨanan ⱨǝm Ⱨoxayaning oƣli Yǝzaniya wǝ ǝng kiqikidin qongiƣiqǝ barliⱪ hǝlⱪ □ 2 Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝrning yeniƣa kelip uningdin: «Tǝlipimizni ijabǝt ⱪilƣaysǝn, Pǝrwǝrdigar Hudayingƣa hǝlⱪning ⱪaldisi bolƣan bizlǝr üqün dua ⱪilƣaysǝnki (kɵzüng kɵrginidǝk burun kɵp bolƣan bizlǝr ⱨazir intayin az ⱪalduⱪ), 3 Pǝrwǝrdigar Hudaying bizgǝ mangidiƣan yol, ⱪilidiƣan ixni kɵrsǝtkǝy» — dǝp iltija ⱪildi.

4 Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝr ularƣa: «Maⱪul! Mana, mǝn Pǝrwǝrdigar Hudayinglarƣa sɵzliringlar boyiqǝ dua ⱪilimǝn; xundaⱪ boliduki, Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ ⱪandaⱪ jawab bǝrsǝ, mǝn uni silǝrgǝ ⱨeqnemisini ⱪaldurmay toluⱪi bilǝn bayan ⱪilimǝn» — dedi.

5 Ular Yǝrǝmiyaƣa: «Pǝrwǝrdigar Hudaying seni ǝwǝtip bizgǝ yǝtküzidiƣan sɵzning ⱨǝmmisigǝ ǝmǝl ⱪilmisaⱪ, Pǝrwǝrdigar bizgǝ ⱨǝⱪiⱪiy, gepidǝ turudiƣan guwaⱨqi bolup ǝyiblisun!» — dedi. 6 «Biz seni Pǝrwǝrdigar Hudayimizning yeniƣa ǝwǝtimiz; jawab yahxi bolsun yaman bolsun, uning awaziƣa itaǝt ⱪilimiz; biz Hudayimizning awaziƣa itaǝt ⱪilƣanda, bizgǝ yahxi bolidu».■

7 Xundaⱪ boldiki, on kündin keyin, Pǝrwǝrdigarning sɵzi Yǝrǝmiyaƣa kǝldi. 8 U Kareaⱨning oƣli Yoⱨanan, lǝxkǝr baxliⱪlirining ⱨǝmmisi wǝ ǝng kiqikidin qongiƣiqǝ barliⱪ hǝlⱪni qaⱪirip 9 ularƣa mundaⱪ dedi: — «Silǝr meni tǝlipinglarni Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarning aldiƣa yǝtküzüxkǝ ǝwǝtkǝnsilǝr. U mundaⱪ dedi: —

10 «Silǝr yǝnila muxu zeminda turiwǝrsǝnglarla, Mǝn silǝrni ⱪurup qiⱪimǝn; silǝrni ƣulatmaymǝn; Mǝn silǝrni tikip ɵstürimǝn, silǝrni yulmaymǝn; qünki Mǝn bexinglarƣa qüxürgǝn balayi’apǝtkǝ ɵkünimǝn. ■ 11 Silǝr ⱪorⱪidiƣan Babil padixaⱨidin ⱪorⱪmanglar; uningdin ⱪorⱪmanglar, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — qünki Mǝn silǝrni ⱪutⱪuzux üqün, uning ⱪolidin ⱪutuldurux üqün silǝr bilǝn billǝ bolimǝn. 12 Mǝn silǝrgǝ xundaⱪ rǝⱨimdilliⱪni kɵrsitimǝnki, u silǝrgǝ rǝⱨim ⱪilidu, xuning bilǝn silǝrni ɵz zemininglarƣa ⱪaytixⱪa yol ⱪoyidu.

13 Biraⱪ silǝr Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning awaziƣa ⱪulaⱪ salmay «Bu zeminda ⱪǝt’iy turmaymiz» — desǝnglar 14 wǝ: «Yaⱪ. biz Misir zeminiƣa barayli; xu yǝrdǝ nǝ uruxni kɵrmǝymiz, nǝ kanay-agaⱨ signalini anglimaymiz, nǝ nanƣa zar bolmaymiz; xu yǝrdǝ yaxaymiz» — desǝnglar, 15 ǝmdi Pǝrwǝrdigarning sɵzini anglanglar, i Yǝⱨudaning bu ⱪaldisi bolƣan silǝr: Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — «Silǝr Misirƣa kirip, xu yǝrdǝ olturaⱪlixixⱪa ⱪǝt’iy niyǝtkǝ kǝlgǝn bolsanglar, 16 ǝmdi xundaⱪ boliduki, silǝr ⱪorⱪidiƣan ⱪiliq Misirda silǝrgǝ yetixiwalidu, silǝr ⱪorⱪidiƣan ⱪǝⱨǝtqilik Misirda silǝrgǝ ǝgixip ⱪoƣlap baridu; xu yǝrdǝ silǝr ɵlisilǝr. 17 Xundaⱪ boliduki, Misirƣa kirip xu yǝrdǝ turayli dǝp ⱪǝt’iy niyǝt ⱪilƣan adǝmlǝrning ⱨǝmmisi ⱪiliq, ⱪǝⱨǝtqilik wǝ waba bilǝn ɵlidu; ularning ⱨeqⱪaysisi tirik ⱪalmaydu wǝ yaki Mǝn bexiƣa qüxüridiƣan balayi’apǝttin ⱪutulalmaydu.

18 Qünki samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Ƣǝzipim wǝ ⱪǝⱨrim Yerusalemdikilǝrning bexiƣa qüxürülgǝndǝk, silǝr Misirƣa kirgininglarda, ⱪǝⱨrim bexinglarƣa qüxürülidu; silǝr lǝnǝtkǝ ⱪalidiƣan wǝ dǝⱨxǝt basidiƣan obyekt, lǝnǝt sɵzi ⱨǝm rǝswaqiliⱪning obyekti bolisilǝr wǝ silǝr bu zeminni ⱪaytidin ⱨeq kɵrmǝysilǝr. ■ 19 Pǝrwǝrdigar silǝr, yǝni Yǝⱨudaning ⱪaldisi toƣruluⱪ: «Misirƣa barmanglar!» — degǝn. — Əmdi xuni bilip ⱪoyunglarki, mǝn bügünki künidǝ silǝrni agaⱨlandurdum!».

20 — Silǝrning meni Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning yeniƣa ǝwǝtkininglar «Pǝrwǝrdigar Hudayimizƣa biz üqün dua ⱪilƣaysǝn; Pǝrwǝrdigar Hudayimiz bizgǝ nemǝ desǝ, bizgǝ yǝtküzüp bǝrsǝng biz xuning ⱨǝmmisigǝ ǝmǝl ⱪilimiz» degüzgininglar ɵzünglarni aldap jeninglarƣa zamin boluxtin ibarǝt boldi, halas. □ 21 Mǝn bügünki kündǝ silǝrgǝ Uning deginini eytip bǝrdim; lekin silǝr Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning awaziƣa wǝ yaki Uning meni silǝrning yeninglarƣa ǝwǝtkǝn ⱨeqⱪaysi ixta Uningƣa itaǝt ⱪilmidinglar. □ 22 Əmdi ⱨazir xuni bilip ⱪoyunglarki, silǝr olturaⱪlixayli dǝp baridiƣan jayda ⱪiliq, ⱪǝⱨǝtqilik wǝ waba bilǝn ɵlisilǝr».

43

1 Xundaⱪ boldiki, Yǝrǝmiya ularning Hudasi Pǝrwǝrdigarning ⱨǝmmǝ sɵzlirini barliⱪ hǝlⱪⱪǝ eytip tügǝtti (Hudasi Pǝrwǝrdigar Yǝrǝmiyani ularƣa bu barliⱪ sɵzlǝrni eytix üqün ǝwǝtkǝn), — 2 xuning bilǝn Ⱨoxiyaning oƣli Azariya wǝ Kareaⱨning oƣli Yoⱨanan wǝ xundaⱪla barliⱪ ⱨali qong adǝmlǝr Yǝrǝmiyaƣa mundaⱪ dedi: — «Sǝn yalƣan eytiwatisǝn! Hudayimiz Pǝrwǝrdigar seni bizgǝ: «Silǝr Misirda olturaⱪlixix üqün barmanglar!» deyixkǝ ǝwǝtkǝn ǝmǝs; □ 3 bǝlki Neriyaning oƣli Baruⱪ qoⱪum seni bizgǝ ⱪarxilaxturup, bizni Kaldiylǝrning ⱪoliƣa tapxuruxⱪa küxkürtmǝktǝ; xuning bilǝn ular bizni ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilidu yaki bizni Babilƣa sürgün ⱪilidu».

4 Xuning bilǝn Kareaⱨning oƣli Yoⱨanan, lǝxkǝr baxliⱪlirining ⱨǝmmisi wǝ barliⱪ hǝlⱪ Pǝrwǝrdigarning: «Yǝⱨuda zeminida turup ⱪelinglar» degǝn awaziƣa ⱪulaⱪ salmidi; 5 bǝlki Kareaⱨning oƣli Yoⱨanan wǝ barliⱪ lǝxkǝr baxliⱪliri ⱨǝydiwetilgǝn barliⱪ ǝllǝrdin Yǝⱨuda zeminida olturaⱪlixixⱪa ⱪaytip kǝlgǝn Yǝⱨudaning pütün ⱪaldisini, 6 yǝni ǝrlǝr, ⱪiz-ayallar, balilar wǝ padixaⱨning ⱪizlirini, jümlidin ⱪarawul begi Nebuzar-Adan Aⱨikamning oƣli Gǝdaliyaƣa tapxurƣan ⱨǝrbir kixini ⱨǝmdǝ Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝr ⱨǝm Neriyaning oƣli Baruⱪni elip, 7 Misir zeminiƣa kirip kǝldi; ular Pǝrwǝrdigarning ǝmrigǝ itaǝt ⱪilmidi. Ular Taⱨpanǝs xǝⱨirigǝ yetip kǝldi.

Bexarǝt — Neboⱪadnǝsar Misirƣa besip kirip, bulang-talang ⱪilidu

8 Pǝrwǝrdigarning sɵzi Yǝrǝmiyaƣa Taⱨpanǝstǝ kelip mundaⱪ deyildi: —

9 Yǝⱨudiylarning kɵz aldidila, ⱪolungƣa birnǝqqǝ qong taxlarni elip Pirǝwnning Taⱨpanǝstiki ordisining kirix yolining yenidiki hixliⱪ yoldiki seƣiz layƣa kɵmüp yoxurup, 10 ularƣa mundaⱪ degin: — Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn Mening ⱪulum bolƣan Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsarni qaⱪirip epkelimǝn, u mǝn kɵmüp yoxurƣan bu taxlar üstigǝ ɵz tǝhtini salidu; ularning üstigǝ xaⱨanǝ qedirini yeyip tikidu. ■ 11 U kelip Misir zeminida jǝng ⱪilidu; ɵlümgǝ bekitilgǝnlǝr ɵlidu; sürgün boluxⱪa bekitilgǝnlǝr sürgün bolidu; ⱪiliqⱪa bekitilgǝnlǝr ⱪiliqlinidu. □  ■ 12 Mǝn Misirdiki butlarning ɵylirigǝ ot yaⱪturƣuzimǝn; u ularni kɵydürüp, butlirini elip sürgün ⱪilidu; ⱪoy padiqisi ɵz tonini kiygǝndǝk Neboⱪadnǝsarmu Misir zeminini ɵzigǝ kiyiwalidu; u xu yǝrdin aman-esǝn qiⱪidu. □ 13 U Misir zeminidiki «Ⱪuyax ibadǝthanisi»diki tüwrüklǝrni qeⱪiwetidu; u Misirdiki butlirining ɵylirigǝ ot ⱪoyup kɵydüriwetidu.□

44

Pǝrwǝrdigarning Misirƣa ⱪaqⱪan Yǝⱨudiylarƣa butpǝrǝsliki tüpǝylidin qüxüridiƣan jazasi

1 Misirda turƣan, yǝni Migdolda, Taⱨpanǝstǝ, Nofta wǝ Misirning jǝnubiy tǝripi Patros zeminida turƣan barliⱪ Yǝⱨudiylar toƣruluⱪ bu sɵz Yǝrǝmiyaƣa kelip mundaⱪ deyildi: —□

2-3 «Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Mǝn Yerusalem ⱨǝm Yǝⱨudadiki ⱨǝmmǝ xǝⱨǝrlǝr üstigǝ qüxürgǝn barliⱪ balayi’apǝtni kɵrgǝnsilǝr; mana, ularning sadir ⱪilƣan rǝzilliki tüpǝylidin bügünki kündǝ ular harabilik bolup, adǝmzatsiz ⱪaldi; qünki ular nǝ ɵzliri, nǝ silǝr, nǝ ata-bowiliringlar bilmǝydiƣan yat ilaⱨlarƣa qoⱪunuxⱪa, huxbuy yeⱪixⱪa berip, Meni ƣǝzǝplǝndürgǝn. 4 Mǝn tang sǝⱨǝrdǝ ornumdin turup ⱪullirim bolƣan pǝyƣǝmbǝrlǝrni silǝrgǝ ǝwǝtip: «Mǝn nǝprǝtlinidiƣan bu yirginxlik ixni ⱪilƣuqi bolmanglar!» — dǝp agaⱨlandurƣanmǝn.

5 Lekin ular itaǝt ⱪilmiƣan, ⱨeq ⱪulaⱪ salmiƣan; ular rǝzillikidin, yat ilaⱨlarƣa huxbuy yeⱪixtin ⱪolini zadi üzmigǝn. 6 Xuning bilǝn ⱪǝⱨrim ⱨǝm ƣǝzipim ularƣa tɵkülgǝn, Yǝⱨudadiki xǝⱨǝrlǝrdǝ ⱨǝm Yerusalemdiki rǝstǝ-koqilarda yeⱪilƣan, kɵygǝn; ular bügünki kündǝ wǝyranǝ wǝ harabilik bolup ⱪaldi.■

7 Xunga samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Huda Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Silǝr nemixⱪa ɵz-ɵzünglarƣa zor külpǝt kǝltürmǝkqisilǝr, ɵzünglarƣa ⱨeqⱪandaⱪ ⱪaldi ⱪaldurmay ɵzünglardin, yǝni Yǝⱨudaning iqidin ǝr-ayal, bala-bowaⱪlarni üzmǝkqisilǝr!? 8 Nemixⱪa ɵz ⱪolliringlarning yasiƣini bilǝn, silǝr olturaⱪlaxⱪan Misir zeminida yat ilaⱨlarƣa huxbuy yeⱪip Meni ƣǝzǝplǝndürisilǝr? Xundaⱪ ⱪilip silǝr ⱨalak bolup yǝr yüzidiki barliⱪ ǝllǝr arisida lǝnǝt sɵzi wǝ rǝswa ⱪilinidiƣan bir obyekt bolisilǝr. 9 Silǝr Yǝⱨuda zeminida ⱨǝm Yerusalemning rǝstǝ-koqilirida sadir ⱪilinƣan rǝzillikni, yǝni ata-bowiliringlarning rǝzillikini, Yǝⱨuda padixaⱨlirining rǝzillikini wǝ ularning ayallirining rǝzillikini, silǝrning ɵz rǝzillikinglarni ⱨǝm ayalliringlarning rǝzillikini untup ⱪaldinglarmu? 10 Bügünki küngǝ ⱪǝdǝr hǝlⱪinglar ɵzini ⱨeq tɵwǝn tutmidi, Mǝndin ⱨeq ⱪorⱪmidi, ular Mǝn silǝrning aldinglarƣa ⱨǝm ata-bowiliringlarning aldiƣa ⱪoyƣan Tǝwrat-ⱪanunumda yaki bǝlgilimilirimdǝ ⱨeq mangƣan ǝmǝs.

11 Xunga samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn bexinglarƣa külpǝt qüxürüp, barliⱪ Yǝⱨudani ⱨalak ⱪilƣuqǝ silǝrgǝ yüzümni ⱪaritimǝn; ■ 12 Mǝn Misir zeminiƣa xu yǝrdǝ olturaⱪlixayli dǝp ⱪǝt’iy niyǝt ⱪilƣan Yǝⱨudaning ⱪaldisiƣa ⱪol salimǝn, ularning ⱨǝmmisi Misir zeminida tügixidu; Misir zeminida yiⱪilidu; ularning ǝng kiqikidin qongiƣiqǝ ⱪiliq bilǝn, ⱪǝⱨǝtqilik bilǝn ɵlidu; ular ⱪiliq bilǝn wǝ ⱪǝⱨǝtqilik bilǝn ɵlidu, ular lǝnǝt oⱪulidiƣan wǝ dǝⱨxǝt basⱪuqi obyekt, lǝnǝt sɵzi ⱨǝm rǝswa ⱪilinidiƣan bir obyekt bolidu. ■ 13 Mǝn Misir zeminida turuwatⱪanlarni Yerusalemni jazaliƣandǝk ⱪiliq bilǝn, ⱪǝⱨǝtqilik bilǝn wǝ waba bilǝn jazalaymǝn; 14 xuning bilǝn Misir zeminida olturaⱪlixayli dǝp xu yǝrgǝ kirgǝn Yǝⱨudaning ⱪaldisidin Yǝⱨuda zeminiƣa ⱪaytixⱪa ⱨeqⱪaysisi ⱪaqalmaydu yaki ⱨeqkim ⱪalmaydu; xu yǝrgǝ ⱪaytip olturaⱪlixixⱪa intizar bolsimu, ⱪaqaliƣan az bir ⱪismidin baxⱪiliri ⱨeqⱪaysisi ⱪaytmaydu».

15 Andin ɵz ayallirining yat ilaⱨlarƣa huxbuy yaⱪidiƣanliⱪini bilgǝn barliⱪ ǝrlǝr, wǝ yenida turƣan barliⱪ ayallar, — zor bir top adǝmlǝr, yǝni Misirning ximaliy tǝripi wǝ jǝnubiy tǝripi Patrostin kǝlgǝn barliⱪ hǝlⱪ Yǝrǝmiyaƣa mundaⱪ jawab bǝrdi: — □
16 «Sǝn Pǝrwǝrdigarning namida bizgǝ eytⱪan sɵzgǝ kǝlsǝk, biz sanga ⱨeq ⱪulaⱪ salmaymiz! 17 Əksiqǝ biz qoⱪum ɵz aƣzimizdin qiⱪⱪan barliⱪ sɵzlǝrgǝ ǝmǝl ⱪilimiz; ɵzimiz, ata-bowilirimiz, padixaⱨlirimiz wǝ ǝmirlirimiz Yǝⱨudadiki xǝⱨǝrlǝrdǝ ⱨǝm Yerusalemdiki rǝstǝ-koqilarda ⱪilƣinidǝk bizlǝr «Asmanlarning hanixi»ƣa huxbuy yeⱪiwerimiz wǝ uningƣa «xarab ⱨǝdiyǝ»lǝrni ⱪuyuwerimiz; qünki ǝyni qaƣda bizning nenimiz pütün bolup, toⱪⱪuzimiz tǝl, ⱨeq külpǝtni kɵrmǝy ɵtkǝn. □  ■ 18 Əmma «Asmanlarning hanixi»ƣa huxbuy yeⱪixni wǝ uningƣa «xarab ⱨǝdiyǝ»lǝrni ⱪuyuxni tohtatⱪinimizdin baxlap, bizning ⱨǝmmǝ nǝrsimiz kǝm bolup, ⱪiliq bilǝn ⱨǝm ⱪǝⱨǝtqilik bilǝn ⱨalak bolup kǝlduⱪ. 19 Biz ayallar «Asmanlarning hanixi»ƣa huxbuy yaⱪⱪinimizda wǝ uningƣa «xarab ⱨǝdiyǝ»lǝrni ⱪuyƣinimizda, bizning uningƣa ohxitip poxkallarni etiximizni ⱨǝm uningƣa «xarab ⱨǝdiyǝ»lǝrni ⱪuyuximizni ǝrlirimiz ⱪollimiƣanmu?».

20 Yǝrǝmiya barliⱪ hǝlⱪⱪǝ, ⱨǝm ǝrlǝr ⱨǝm ayallarƣa, muxundaⱪ jawabni bǝrgǝnlǝrning ⱨǝmmisigǝ mundaⱪ dedi: —

21 — «Pǝrwǝrdigarning esidǝ ⱪelip kɵngligǝ tǝgkǝn ix dǝl silǝr, ata-bowiliringlar, padixaⱨliringlar, ǝmirliringlar xundaⱪla zemindiki hǝlⱪning Yǝⱨudadiki xǝⱨǝrlǝrdǝ ⱨǝm Yerusalemdiki rǝstǝ-koqilarda yaⱪⱪan huxbuyi ǝmǝsmu? 22 Ahirida Pǝrwǝrdigar silǝrning ⱪilmixinglarning rǝzillikigǝ ⱨǝm sadir ⱪilƣan yirginqlik ixliringlarƣa qidap turalmiƣan; xunga zemininglar bügünki kündikidǝk harabilik, adǝmni dǝⱨxǝt basⱪuqi, lǝnǝt obyekti wǝ adǝmzatsiz bolƣan. 23 Sǝwǝbi, silǝr huxbuy yaⱪⱪansilǝr, Pǝrwǝrdigarning aldida gunaⱨ sadir ⱪilip, Uning awaziƣa ⱪulaⱪ salmay, Uning nǝ Tǝwrat-ⱪanunida, nǝ bǝlgilimiliridǝ nǝ agaⱨ-guwaⱨliⱪlirida ⱨeq mangmiƣansilǝr; xunga bügünki kündikidǝk bu balayi’apǝt bexinglarƣa qüxti».

24 Yǝrǝmiya barliⱪ hǝlⱪⱪǝ, bolupmu barliⱪ ayallarƣa mundaⱪ dedi: — «I Misirda turƣan barliⱪ Yǝⱨuda Pǝrwǝrdigarning sɵzini anglanglar! 25 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Silǝr ayallar ɵz aƣzinglar bilǝn: «Biz «Asmanlarning hanixi»ƣa huxbuy yeⱪix, uningƣa «xarab ⱨǝdiyǝ»lǝrni ⱪuyux üqün iqkǝn ⱪǝsǝmlirimizgǝ qoⱪum ǝmǝl ⱪilimiz» degǝnsilǝr wǝ uningƣa ɵz ⱪolliringlar bilǝn ǝmǝl ⱪilƣansilǝr. Əmdi ⱪǝsiminglarda qing turiweringlar! Ⱪǝsiminglarƣa toluⱪ ǝmǝl ⱪiliweringlar! □ 26 Lekin xundaⱪ bolƣanda, i Misirda turƣan barliⱪ Yǝⱨuda Pǝrwǝrdigarning sɵzini anglanglar! Mana, Mǝn Ɵzümning uluƣ namim bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilƣanmǝnki, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — Misirning barliⱪ zeminida turuwatⱪan Yǝⱨudaliⱪ ⱨeqⱪaysi kixi Mening namimni tilƣa elip: «Rǝb Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn!» dǝp ⱪaytidin ⱪǝsǝm iqmǝydu. 27 Mana, Mǝn ularning üstigǝ awat-ⱨalawǝt ǝmǝs, bǝlki balayi’apǝt qüxürüx üqün ularni kɵzlǝwatimǝn; xunga Misirda turuwatⱪan Yǝⱨudadiki barliⱪ kixilǝrning ⱨǝmmisi tügigüqǝ ⱪiliq wǝ ⱪǝⱨǝtqilik bilǝn ⱨalak bolidu. ■ 28 Ⱪiliqtin ⱪutulup ⱪaqⱪanlar bolsa intayin az bir top adǝmlǝr bolup, Misir zeminidin Yǝⱨuda zeminiƣa ⱪaytip kelidu; xuning bilǝn Misir zeminiƣa olturaⱪlixayli dǝp kǝlgǝn Yǝⱨudaning ⱪaldisi kimning sɵzining, Meningki yaki ularning inawǝtlik bolƣanliⱪini ispatlap bilip yetidu. 29 Mening silǝrni bu yǝrdǝ jazalaydiƣanliⱪimƣa, Mening sɵzlirimning qoⱪum silǝrgǝ külpǝt kǝltürmǝy ⱪoymaydiƣanliⱪini bilixinglar üqun silǝrgǝ xu aldin’ala bexarǝt boliduki, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, 30 — Mana, Mening Yǝⱨuda padixaⱨi Zǝdǝkiyani uning düxmini, jenini ⱪoƣlap izdigǝn Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsarning ⱪoliƣa tapxurƣinimdǝk Mǝn ohxaxla Misir padixaⱨi Pirǝwn Hofrani ɵz düxmǝnlirining ⱪoliƣa ⱨǝmdǝ jenini izdigǝn kixilǝrning ⱪoliƣa tapxurimǝn — dǝydu Pǝrwǝrdigar».□

45

Baruⱪⱪa berilgǝn agaⱨ ⱨǝm tǝsǝlli

1 Yǝⱨuda padixaⱨi Yǝⱨoakimning tɵtinqi yili, Neriyaning oƣli Baruⱪ Yǝrǝmiyaning aƣziƣa ⱪarap bu sɵzlǝrni oram ⱪǝƣǝzgǝ yazƣinida, Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝr uningƣa bu sɵzni eytⱪan: —

2 «Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar sǝn Baruⱪ toƣruluⱪ mundaⱪ dǝydu: — 3 Sǝn: «Ⱨalimƣa way! Qünki Pǝrwǝrdigar ⱪayƣumƣa dǝrd-ǝlǝm ⱪoxup ⱪoydi; mǝn aⱨ-zarlar ⱪilixtin qarqidim, zadila aram tapalmidim!» — deding.

4 — Yǝrǝmiya, sǝn uningƣa mundaⱪ degin: —

Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn ⱪurup qiⱪⱪanlirimni ⱨazir ƣulitimǝn, Mǝn tikkǝnlirimni, yǝni bu pütkül jaⱨanni ⱨazir yulup taxlaymǝn. □ 5 Mǝn bundaⱪ ⱪilƣan yǝrdǝ sǝn ɵzüng üqün uluƣ ixlarni izdixinggǝ toƣra kelǝmdu? Bularni izdimǝ; qünki mana, Mǝn barliⱪ ǝt igiliri üstigǝ balayi’apǝt qüxürimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — lekin jeningni sǝn baridiƣan barliⱪ yǝrlǝrdǝ ɵzünggǝ olja ⱪilip berimǝn».□
  ■

46

46-51-bablar — Əllǝr toƣruluⱪ bexarǝtlǝr •••• «1» Misir — Misirning ⱪoxuni Karxemix xǝⱨiridǝ mǝƣlup bolidu

1 Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝrgǝ kǝlgǝn Pǝrwǝrdigarning ǝllǝr toƣruluⱪ sɵzi tɵwǝndǝ: —

2 Misir toƣruluⱪ: Əfrat dǝryasi boyidiki Karkemix xǝⱨirining yenida turuwatⱪan, Pirǝwn-Nǝⱪoning ⱪoxuni toƣruluⱪ (bu ⱪoxunni Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsar Yǝⱨuda padixaⱨi Yǝⱨoakimning tɵtinqi yili bitqit ⱪilƣan): — □ 3 «Ⱪalⱪan-siparlarni elip sǝpkǝ qüxünglar! Jǝnggǝ qiⱪixⱪa tǝyyarlininglar! 4 Atlarni ⱨarwilarƣa ⱪetinglar! Atliringlarƣa mininglar! Bexinglarƣa dubulƣa selip sǝptǝ turunglar! Nǝyziliringlarni bilǝp ittiklitinglar! Sawut-ⱪuyaⱪlarni kiyiwelinglar!■

5 Lekin Mǝn nemini kɵrimǝn?! — dǝydu Pǝrwǝrdigar; — Mana, muxu lǝxkǝrlǝr dǝkkǝ-dükkigǝ qüxüp qekinidu; batur-palwanliri bitqit ⱪilinip kǝynigǝ ⱪarimay bǝdǝr ⱪaqidu! Tǝrǝp-tǝrǝplǝrni wǝⱨimǝ basidu! — dǝydu Pǝrwǝrdigar. 6 — Əmdi ǝng qaⱪⱪanlarmu ⱪaqalmaydu, batur-palwanlarmu aman-esǝn ⱪutulup ⱪalmaydu; mana, ximal tǝripidǝ, Əfrat dǝryasi boyida ular putlixip yiⱪilidu!

7 Suliri dǝryalardǝk ɵzlirini dolⱪunlitip, Nil dǝryasi kǝlkün kǝbi kɵtürülgǝndǝk ɵzini kɵtürgǝn kimdur!? □ 8 Suliri dǝryalardǝk ɵzlirini dolⱪunlitip, Nil dǝryasidǝk ɵzini kɵtürgǝn dǝl Misir ɵzidur; u: «Mǝn ɵzümni kɵtürüp pütkül yǝr yüzini ⱪaplaymǝn; mǝn xǝⱨǝrlǝr ⱨǝm ularda turuwatⱪanlarni yoⱪitimǝn!» — dǝydu.

9 Etilinglar, i atlar! Ⱨǝ dǝp alƣa besip qepinglar, i jǝng ⱨarwiliri! Ⱪalⱪan kɵtürgǝn Efiopiyǝ ⱨǝm Liwiyǝdikilǝr, oⱪyalirini egildürgǝn Lidiyǝdikilǝr, palwan-baturlar jǝnggǝ qiⱪsun! □  ■ 10 Lekin bu kün bolsa samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning künidur; u ⱪisasliⱪ bir kün, yǝni Ɵz yawliridin ⱪisas alidiƣan küni bolidu; Uning ⱪiliqi kixilǝrni toyƣuqǝ yutidu; u ⱪanƣuqǝ ularning ⱪanlirini iqidu; qünki samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Rǝb Pǝrwǝrdigarning ximaliy zeminda, Əfrat dǝryasi boyida ⱪilmaⱪqi bolƣan bir ⱪurbanliⱪi bar! □ 11 Gileadⱪa qiⱪip tutiya izdǝp tap, i Misirning ⱪizi! Lekin sǝn ɵzünggǝ nurƣun dorilarni alsangmu bikar; sǝn üqün ⱨeq xipaliⱪ yoⱪtur! ■ 12 Əllǝr hijaliting toƣruluⱪ anglaydu, sening pǝryadliring pütkül yǝr yüzigǝ pur ketidu; palwan palwanƣa putlixidu, ikkisi tǝng mǝƣlup bolup yiⱪilidu!

Neboⱪadnǝsarning Misir zeminiƣa besip kirixi toƣruluⱪ bexarǝt

13 Pǝrwǝrdigarning Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsarning Misir zeminiƣa tajawuz ⱪilip kirixi toƣruluⱪ Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝrgǝ eytⱪan sɵzi: —

14 Misirda jakarla, Migdolda elan ⱪil, Nofta wǝ Taⱨpanǝstimu elan ⱪil: Qing tur, jǝnggǝ bǝl baƣla; qünki ⱪiliq ǝtrapingdikilǝrni yutuwatidu; □ 15 Sening baturliring nemixⱪa süpürüp taxlinidu? Ular qing turalmaydu; qünki Pǝrwǝrdigar ularni sǝptin ittirip yiⱪitiwetidu. 16 U ulardin kɵplirini putlaxturidu; bǝrⱨǝⱪ, ular ⱪaqⱪanda bir-birigǝ putlixip yiⱪilidu; xuning bilǝn ular: «Bolǝ, turayli, zomigǝrning ⱪiliqidin ⱪeqip ɵz hǝlⱪimizgǝ wǝ ana yurtimizƣa ⱪaytip ketǝyli!» — dǝydu; □ 17 Xu yǝrgǝ ⱪaytⱪanda ular: «Misir padixaⱨi Pirǝwn pǝⱪǝt bir ⱪiyⱪas-sürǝn, halas! U pǝytni bilmǝy ɵtküziwǝtti!» — dǝydu. 18 Ɵz ⱨayatim bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, — dǝydu Padixaⱨ, nami samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, — taƣlar arisida Tabor teƣi bolƣandǝk, Karmǝl teƣi dengiz boyida asmanƣa taⱪixip turƣandǝk birsi kelidu. □ 19 Əmdi sǝn, i Misirda turuwatⱪan ⱪiz, sürgün boluxⱪa layiⱪ yük-taⱪlarni tǝyyarlap ⱪoy; qünki Nof harabǝ bolup kɵydürülidu, ⱨeq adǝmzatsiz bolidu.

20 Misir bolsa qirayliⱪ bir inǝktur; lekin uni nixan ⱪilƣan bir kɵküyün keliwatidu, ximaldin keliwatidu! □ 21 Uning arisidiki yallanma lǝxkǝrlǝr bolsa bordaⱪ torpaⱪlardǝk bolidu; ularmu arⱪiƣa burulup, birliktǝ ⱪeqixidu; ular qing turuwalmaydu; qünki külpǝtlik kün, yǝni jazalinix küni ularning bexiƣa qüxkǝn bolidu. □ 22  Misirning awazi yilanningkidǝk «küx-küx» ⱪilip anglinidu; qünki düxmǝn ⱪoxunliri bilǝn atlinip, otun kǝsküqilǝrdǝk uningƣa ⱪarxi paltilarni kɵtürüp kelidu. □ 23 Ormanliⱪi ⱪoyuⱪluⱪidin kirgüsiz bolsimu, ular uni kesip yiⱪitidu, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — qünki kǝsküqilǝr qekǝtkǝ topidin kɵp, san-sanaⱪsiz bolidu. □ 24 Misirning ⱪizi hijalǝttǝ ⱪaldurulidu; u ximaliy ǝlning ⱪoliƣa tapxurulidu.

25 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn No xǝⱨiridiki but Amonni, Pirǝwnni, xundaⱪla Misir wǝ uning ilaⱨliri bilǝn padixaⱨlirini jazalaymǝn; bǝrⱨǝⱪ, Pirǝwn wǝ uningƣa tayanƣanlarning ⱨǝmmisini jazalaymǝn; □ 26 Mǝn ularni ularning jenini izdigüqilǝr, yǝni Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsarning ⱪoliƣa ⱨǝm hizmǝtkarlirining ⱪoliƣa tapxurimǝn. Biraⱪ keyin, Misir ⱪǝdimki zamanlardǝk ⱪaytidin aⱨalilik bolidu — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

Israil üqün ümid

27 Lekin sǝn, i ⱪulum Yaⱪup, ⱪorⱪma, alaⱪzadǝ bolma, i Israil; qünki mana, Mǝn seni yiraⱪ yurttin, nǝslingni sürgün bolƣan zemindin ⱪutⱪuzup qiⱪirimǝn; xuning bilǝn Yaⱪup ⱪaytip, hatirjǝmlik wǝ arambǝhxtǝ turidu, ⱨeqkim uni ⱪorⱪutmaydu. ■ 28 Ⱪorⱪma, i ⱪulum Yaⱪup, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — qünki Mǝn sǝn bilǝn billidurmǝn; Mǝn seni tarⱪitiwǝtkǝn ǝllǝrning ⱨǝmmisini tügǝxtürsǝmmu, lekin seni pütünlǝy tügǝxtürmǝymǝn; pǝⱪǝt üstüngdin ⱨɵküm qiⱪirip tǝrbiyǝ-sawaⱪ berimǝn; seni jazalimay ⱪoymaymǝn.■

47

«2» Filistiyǝ toƣruluⱪ bexarǝt

1 Pirǝwn Gaza xǝⱨirigǝ zǝrbǝ berixtin ilgiri, Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝrgǝ kǝlgǝn, Pǝrwǝrdigarning Filistiylǝr toƣrisidiki sɵzi: —□

2 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, ximaldin dolⱪunluⱪ sular ɵrlǝydu; ular texip bir kǝlkün bolidu; u zemin wǝ uningda turƣan ⱨǝmmining üstidin, xǝⱨǝr wǝ uningda turuwatⱪanlarning üstidin taxⱪin bolup basidu; xuning bilǝn uning adǝmliri nalǝ-pǝryad kɵtüridu, zeminda barliⱪ turuwatⱪanlar azabtin nalǝ-zar ⱪilidu; □
3 tolparlirining tuyaⱪlirining taraⱪxixlirini, jǝng ⱨarwilirining taraⱪlaxlirini, qaⱪlirining güldürlǝxlirini anglap, atilar ɵz baliliridin hǝwǝr elixⱪimu ⱪolliri boxap, arⱪiƣimu ⱪarimaydu. ■ 4 Qünki barliⱪ Filistiylǝrni nabut ⱪilidiƣan kün, ⱨǝm Tur wǝ Zidonni ularƣa yardǝmdǝ bolƣudǝk barliⱪ ⱪalƣan adǝmlǝrdin mǝⱨrum ⱪilidiƣan kün yetip kǝldi; qünki Pǝrwǝrdigar Filistiylǝrni, yǝni Kret arilidin qiⱪip kǝlgǝnlǝrning ⱪalduⱪini nabut ⱪilidu. □  ■ 5 Gazaning üsti taⱪirliⱪ bolidu; Axkelon xǝⱨiridikilǝr dang ⱪetip ⱪalidu; ⱪaqanƣiqǝ ǝtliringlarni tilisilǝr, i Filistiyǝ küqliridin aman ⱪalƣanlar? □
  ■ 6 Apla, i Pǝrwǝrdigarning ⱪiliqi, sǝn ⱪaqanƣiqǝ tinmaysǝn? Ɵz ⱪiningƣa ⱪaytⱪin, aram elip tinqlanƣin!

7 Lekin u ⱪandaⱪmu tohtiyalisun? Qünki Pǝrwǝrdigar uningƣa pǝrman qüxürgǝn; Axkelon xǝⱨirigǝ ⱨǝm dengiz boyidikilǝrgǝ zǝrb ⱪilixⱪa uni bekitkǝndur!

48

«3» Moab toƣruluⱪ bexarǝt

1 Moab toƣruluⱪ: Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Neboning ⱨaliƣa way! Qünki u harabǝ ⱪilinidu; Kiriatayim hijalǝtkǝ ⱪaldurulup, ixƣal ⱪilinidu; yuⱪiri ⱪorƣan bolsa hijalǝtkǝ ⱪaldurulup alaⱪzadǝ bolup kǝtti. □  ■ 2 Moab yǝnǝ ⱨeq mahtalmaydu; Ⱨǝxbonda kixilǝr uningƣa: «Uni ǝl ⱪataridin yoⱪitayli» dǝp suyiⱪǝst ⱪilidu; sǝnmu, i Madmǝn, tügǝxtürülisǝn; ⱪiliq seni ⱪoƣlaydu. □
3 Ⱨoronaimdin aⱨ-zarlar kɵtürülidu: — «Aⱨ, wǝyranqiliⱪ, dǝⱨxǝtlik patiparaⱪqiliⱪ!»

4 Moab bitqit ⱪilindi! Uning kiqikliridin pǝryadliri anglinidu. 5 Bǝrⱨǝⱪ, Luⱨitⱪa qiⱪidiƣan dawan yolidin tohtimay yiƣilar kɵtürülidu; Ⱨoronaimƣa qüxidiƣan yolda ⱨalakǝttin azabliⱪ nalǝ-pǝryadlar anglinidu. ■ 6 Ⱪeqinglar, jeninglarni elip yügürünglar! Qɵldiki bir qatⱪal bolunglar! ■ 7 Qünki sǝn ɵz ⱪilƣanliringƣa wǝ bayliⱪliringƣa tayanƣanliⱪing tüpǝylidin, sǝnmu ǝsirgǝ qüxisǝn; butung Kemox, uning kaⱨinliri ⱨǝm ǝmirliri bilǝn billǝ sürgün bolidu. □  ■ 8 Wǝyran ⱪilƣuqi ⱨǝrbir xǝⱨǝrgǝ jǝng ⱪilidu; xǝⱨǝrlǝrdin ⱨeqⱪaysi ⱪeqip ⱪutulalmaydu; Pǝrwǝrdigar degǝndǝk jilƣimu harabǝ bolidu, tüzlǝnglikmu ⱨalakǝtkǝ yüzlinidu.□

9 Daldiƣa berip ⱪeqix üqün Moabⱪa ⱪanatlarni beringlar! Qünki uning xǝⱨǝrliri harabilik, adǝmzatsiz bolidu □ 10 (Pǝrwǝrdigarning hizmitini kɵngül ⱪoyup ⱪilmiƣan kixi lǝnǝtkǝ ⱪalsun! Ⱪiliqini ⱪan tɵküxtin ⱪaldurƣan kixi lǝnǝtkǝ ⱪalsun!).□

11 Moab yaxliⱪidin tartip kǝng-kuxadǝ yaxap arzangliri üstidǝ tinƣan xarabtǝk ǝndixisiz bolup kǝlgǝn; u ⱨeqⱪaqan küptin küpkǝ ⱪuyulƣan ǝmǝs, yaki ⱨeq sürgün bolƣan ǝmǝs; xunga uning tǝmi birhil bolup, puriⱪi ⱨeq ɵzgǝrmigǝn. □  ■ 12 Xunga , — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — Mǝn uning yeniƣa ularni ɵz küpidin tɵkidiƣan tɵkküqilǝrni ǝwǝtimǝn; ular uning küplirini ⱪuruⱪdaydu, uning qɵgünlirini qeⱪiwetidu. □ 13 Ɵtkǝndǝ Israil jǝmǝti ɵz tayanqisi bolƣan Bǝyt-Əl tüpǝylidin yǝrgǝ ⱪarap ⱪalƣandǝk Moabmu Kemox tüpǝylidin yǝrgǝ ⱪarap ⱪalidu.□  ■

14 Silǝr ⱪandaⱪmu: «Biz batur, jǝnggiwar palwanmiz!» — deyǝlǝysilǝr? 15 Moabning zemini harabǝ ⱪilinidu; düxmǝn ularning xǝⱨǝrlirining sepilliriƣa qiⱪidu; uning esil yigitliri ⱪǝtl ⱪilinixⱪa qüxidu, — dǝydu padixaⱨ, yǝni nami samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar.

16 — Moabning ⱨalakiti yeⱪinlaxti, uning külpiti bexiƣa qüxüxkǝ aldiraydu. 17 Uning ǝtrapidiki ⱨǝmmǝylǝn uning üqün aⱨ-zar kɵtürünglar; uning nam-xɵⱨritini bilgǝnlǝr: «Küqlük xaⱨanǝ ⱨasisi, güzǝl tayiⱪimu xunqǝ sunduruldiƣu!» — dǝnglar. 18 Xan-xɵⱨritingdin qüxüp ⱪaƣjirap kǝtkǝn yǝrdǝ oltur, i Dibonda turuwatⱪan ⱪiz; qünki Moabni ⱨalak ⱪilƣuqi sanga jǝng ⱪilixⱪa yetip kǝldi; u istiⱨkam-ⱪorƣanliringni bǝrbat ⱪilidu.

19 Yol boyida kɵzǝt ⱪil, i Aroǝrdǝ turuwatⱪan ⱪiz; bǝdǝr tikiwatⱪan ǝrdin wǝ ⱪeqiwatⱪan ⱪizdin: «Nemǝ boldi?» dǝp sora; 20 «Moab hijalǝtkǝ ⱪaldi, qünki u bitqit ⱪilindi!» dǝp jawab berilidu. Aⱨ-zar tartip nalǝ-pǝryad kɵtürünglar; Arnonda: «Moab ⱨalak ⱪilindi» — dǝp jakarlanglar. ■ 21 Jaza ⱨɵkümi tüzlǝnglik jayliri üstigǝ qiⱪirildi; Ⱨolon, Yaⱨaz wǝ Mǝfaat üstigǝ, 22 Dibon, Nebo ⱨǝm Bǝyt-Diblataim üstigǝ, 23 Kiriatayim, Bǝyt-Gamul ⱨǝm Bǝyt-Meon üstigǝ, 24 Keriot, Bozraⱨ ⱨǝm Moabdiki yiraⱪ-yeⱪin barliⱪ xǝⱨǝrlǝrning üstigǝ qiⱪirilidu. 25 Moabning Münggüzi kesiwetilidu, uning biliki sundurulidu, — dǝydu Pǝrwǝrdigar. □ 26 — Uni mǝst ⱪilinglar, qünki u Pǝrwǝrdigarƣa aldida ⱨakawurluⱪ ⱪilƣan; Moab ɵz ⱪusuⱪida eƣinap yatsun, xuning bilǝn rǝswa ⱪilinsun. □ 27 Qünki sǝn Moab Israilni mazaⱪ ⱪilƣan ǝmǝsmu? U oƣrilar ⱪatarida tutuwelinƣanmu, sǝn uni tilƣa alsangla bexingni qayⱪaysǝn?!

28 Xǝⱨǝrlǝrdin qiⱪip tax-ⱪiyalar arisini turalƣu ⱪilinglar, i Moabda turuwatⱪanlar; ƣar aƣzida uwiliƣan pahtǝktǝk bolunglar!

29 Biz Moabning ⱨakawurluⱪi (u intayin ⱨakawur!), yǝni uning tǝkǝbburluⱪi, ⱨakawurluⱪi, kɵnglidiki mǝƣrur-kɵrǝngliki toƣrisida angliduⱪ. □  ■ 30 Mǝn uning noqiliⱪ ⱪilidiƣanliⱪini bilimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — biraⱪ noqiliⱪi karƣa yarimaydu; uning qong gǝpliri bikar bolidu. 31 Xunga Mǝn Moab üqün zar yiƣlaymǝn, Moabning ⱨǝmmisi üqün zar-zar kɵtürimǝn;

Kir-Harǝsǝttikilǝr üqün aⱨ-piƣan anglinidu.

32 I Sibmaⱨtiki üzüm teli, Mǝn Yaazǝrning zar-yiƣisi bilǝn tǝng sǝn üqün yiƣlaymǝn; sening pelǝkliring sozulup, ǝslidǝ «Ɵlük dengiz»ning neriƣa yǝtkǝnidi; ular ǝslidǝ Yaazǝr xǝⱨirigiqimu yǝtkǝnidi. Lekin sening yazliⱪ mewiliringgǝ, üzüm ⱨosulung üstigǝ buzƣuqi besip kelidu.□ 33 Xuning bilǝn xadliⱪ wǝ huxalliⱪ Moabning baƣ-etizliridin wǝ zeminidin mǝⱨrum ⱪilinidu; Mǝn üzüm kɵlqǝklǝrdin xarabni yoⱪitimǝn; üzüm qǝyligüqilǝrning tǝntǝnǝ awazliri ⱪaytidin yangrimaydu; awazlar bolsa tǝntǝnǝ awazliri ǝmǝs, jǝng awazliri bolidu. ■ 34 Qünki nalǝ-pǝryadlar Ⱨǝxbondin kɵtürülüp, Yaⱨazƣiqǝ wǝ Elealaⱨƣiqǝ yetidu; nalǝ awazliri Zoardin kɵtürülüp, Ⱨoronaimƣiqǝ wǝ Əglat-Xelixiyaƣiqǝ yetidu; ⱨǝtta Nimrimdiki sularmu ⱪurup ketidu. □  ■ 35 Mǝn Moabta «yuⱪiri jaylar»da ⱪurbanliⱪ ⱪilƣuqilarni wǝ yat ilaⱨlarƣa huxbuy yaⱪⱪuqilarni yoⱪitimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.□

36 — Xunga Mening ⱪǝlbim Moab üqün nǝydǝk mungluⱪ mǝrsiyǝ kɵtüridu; Mening ⱪǝlbim Kir-Ⱨǝrǝstikilǝr üqünmu nǝydǝk mungluⱪ mǝrsiyǝ kɵtüridu; qünki u igiliwalƣan bayliⱪ-hǝzinilǝr yoⱪap ketidu. 37 Ⱨǝmmǝ bax taⱪir ⱪildurulƣan, ⱨǝmmǝ saⱪal qüxürülgǝn; ⱨǝmmǝ ⱪol titma-titma kesilgǝn, ⱨǝmmǝ qatiraⱪⱪa bɵz kiyilgǝn. □  ■ 38 Moabning barliⱪ ɵy ɵgziliri üstidǝ wǝ mǝydanlarda matǝm tutuxtin baxⱪa ix bolmaydu; qünki Mǝn Moabni ⱨeqkimgǝ yaⱪmaydiƣan bir ⱪaqidǝk qeⱪip taxlaymǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, 39 — ular piƣandin zarlixidu; Moab xunqilik parǝ-parǝ ⱪiliwetiliduki, u hijalǝttin kɵpqilikkǝ arⱪisini ⱪilidu; Moab ǝtrapidiki ⱨǝmmǝ tǝripidin rǝswa ⱪilinidiƣan, wǝⱨimǝ salƣuqi obyekt bolidu.□

40 Qünki Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, birsi bürküttǝk ⱪanatlirini kerip pǝrwaz ⱪilip, Moab üstigǝ xungƣup qüxidu. ■ 41 Xǝⱨǝrliri ixƣal bolidu, istiⱨkamlar igiliwelinidu; xu küni Moabdiki palwanlarning yüriki tolƣaⱪⱪa qüxkǝn ayalning yürikidǝk bolidu. □ 42 Moab ǝl ⱪataridin yoⱪitilidu; qünki u Pǝrwǝrdigar aldida ⱨakawurluⱪ ⱪilƣan; 43 wǝⱨxǝt, ora wǝ ⱪiltaⱪ bexinglarƣa qüxüxni kütmǝktǝ, i Moabda turuwatⱪanlar, — dǝydu Pǝrwǝrdigar. 44 — wǝⱨxǝttin ⱪaqⱪan oriƣa yiⱪilidu; oridin qiⱪⱪan ⱪiltaⱪⱪa tutulidu; qünki uning üstigǝ, yǝni Moab üstigǝ jazalinix yilini qüxürimǝn — dǝydu Pǝrwǝrdigar.□

45 Ⱪaqⱪanlar Ⱨǝxbon sepilining daldisida turup amalsiz ⱪalidu; qünki Ⱨǝxbondin ot, ⱨǝm mǝⱨrum Siⱨon padixaⱨning zemini otturisidin bir yalⱪun partlap qiⱪidu wǝ Moabning qekilirini, soⱪuxⱪaⱪ hǝlⱪning bax qoⱪⱪilirini yutuwalidu. □  ■ 46 Ⱨalingƣa way, i Moab! Kemoxⱪa tǝwǝ bolƣan ǝl nabut boldi; oƣulliring ǝsirgǝ qüxidu, ⱪizliring sürgün bolidu. 47 Lekin, ahirⱪi zamanlarda Moabni sürgünlükidin ⱪayturup ǝsligǝ kǝltürimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

Moab üstigǝ qiⱪiridiƣan ⱨɵküm muxu yǝrgiqǝ.

49

«4» Ammoniylar toƣruluⱪ ⱨɵküm

1 Ammoniylar toƣruluⱪ. Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Israilning pǝrzǝntliri yoⱪmikǝn? Uning mirashorliri yoⱪmidu? Əmdi nemixⱪa Milkom Gadning zeminiƣa warisliⱪ ⱪildi, Milkomƣa tǝwǝ bolƣan hǝlⱪ nemixⱪa Gadning xǝⱨǝrliridǝ turidu? □  ■ 2 Xunga mana, xu künlǝr keliduki, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — Ammoniylarning Rabbaⱨ xǝⱨiridǝ jǝng sadalirini anglitimǝn; u harabilik dɵng bolidu; tǝwǝ xǝⱨǝrliri ot ⱪoyup küydürülidu; Israil ⱪaytidin ɵzlirini igiliwalƣanlarƣa igidarqiliⱪ ⱪilidu, — dǝydu Pǝrwǝrdigar. ■ 3 — Zarlanglar, i Ⱨǝxbon! Qünki Ayi xǝⱨiri harabǝ ⱪilinƣan! Rabbaⱨ ⱪizliri, ɵzünglarƣa bɵz rǝhtni baƣlap matǝm tutunglar; sepil iqidǝ uyan-buyan patiparaⱪ yügürünglar; qünki Milkom wǝ uning kaⱨinliri, uningƣa tǝwǝlik ǝmirliri sürgün bolidu. □  ■ 4 Nemixⱪa küq-ⱨǝywitingni danglaysǝn? Sening küqüng eⱪip ketiwatidu, i: «Kim manga yeⱪinlixixⱪa petinalisun?» dǝp ɵz bayliⱪliringƣa tayanƣan, asiyliⱪ ⱪilƣuqi ⱪiz! ■ 5 Mana, Mǝn barliⱪ ǝtrapingdikilǝrdin wǝⱨxǝt qiⱪirip üstünggǝ qüxürimǝn, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Rǝb Pǝrwǝrdigar, — xuning bilǝn silǝr ⱨǝrbiringlar ⱨǝydiwetilisilǝr, aldi-kǝybinggǝ ⱪarimay ⱪaqisilǝr; ⱪaqⱪanlarni yǝnǝ yiƣƣuqi ⱨeqkim bolmaydu. 6 Lekin keyinki künlǝrdǝ, Ammoniylarni sürgünlükidin ⱪayturup ǝsligǝ kǝltürimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

«5» Edom toƣruluⱪ ⱨɵküm

7 Edom toƣruluⱪ: Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Temanda ⱨazir danaliⱪ tepilmamdu? Danixmǝnliridin nǝsiⱨǝt yoⱪap kǝttimu? Ularning danaliⱪini dat besip ⱪalƣanmu?! □  ■ 8 Burulup ⱪeqinglar, pinⱨan jaylardin turalƣu tepip turunglar, i Dedanda turuwatⱪanlar! Qünki Mǝn Əsawƣa tegixlik balayi’apǝtni, yǝni uni jazalaydiƣan künini bexiƣa qüxürimǝn. □  ■ 9 Üzüm üzgüqilǝr yeningƣa kǝlsimu, ular azraⱪ wasanglarni ⱪalduridu ǝmǝsmu? Oƣrilar keqilǝp yeningƣa kirsimu, ular ɵzlirigǝ quxluⱪla buzup, oƣrilaydu ǝmǝsmu? □  ■ 10 Mǝn Əsawni yalingaqliwetimǝn, u yoxurunƣudǝk jay ⱪalmiƣuqǝ dalda jaylirini eqip taxlaymǝn; uning nǝsli, ⱪerindaxliri ⱨǝm ⱪoxniliri yoⱪaydu; u ɵzi yoⱪ bolidu. 11 Lekin yetim-yesirliringni ⱪaldur, Mǝn ularning ⱨayatini saⱪlaymǝn; tul hotuninglar Manga tayansun. 12 Qünki Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, ƣǝzipimning ⱪǝdǝⱨidin iqixkǝ tegixlik bolmiƣanlar qoⱪum uningdin iqmǝy ⱪalmaydiƣan yǝrdǝ, sǝn jazalanmay ⱪalamsǝn? Sǝn jazalanmay ⱪalmaysǝn; sǝn qoⱪum uningdin iqisǝn. □ 13 Qünki Ɵz namim bilǝn ⱪǝsǝm iqkǝnmǝnki, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — Bozraⱨ dǝⱨxǝt basidiƣan ⱨǝm rǝswa ⱪilinidiƣan bir obyekti, harabilik wǝ lǝnǝt sɵzi bolidu; uning ǝtrapidiki xǝⱨǝrliri daimliⱪ harabilik bolidu.□

14 Mǝn Pǝrwǝrdigardin xu bir hǝwǝrni anglaxⱪa muyǝssǝr boldum, — wǝ bir ǝlqi ǝllǝr arisiƣa ǝwǝtilgǝnidi —

U: «Uningƣa ⱨujum ⱪilixⱪa yiƣilinglar! Uningƣa jǝng ⱪilixⱪa ornunglardin turunglar!» — dǝp hǝwǝr beridu.□  ■

15 Mana, Mǝn seni ǝllǝr arisida kiqik,

Insanlar arisida kǝmsitilgǝn ⱪilimǝn.□

16 Sening ɵzgilǝrgǝ dǝⱨxǝt salidiƣanliⱪing,

Kɵnglüngdiki tǝkǝbburluⱪung ɵzüngni aldap ⱪoydi;

Ⱨǝy tik ⱪiyaning yeriⱪliri iqidǝ turƣuqi,

Turalƣung egizlikning yuⱪiri tǝripidǝ bolƣuqi,

Gǝrqǝ sǝn qanggangni bürkütningkidǝk yuⱪiri yasisangmu,

Mǝn xu yǝrdin seni qüxüriwetimǝn,

— dǝydu Pǝrwǝrdigar.□  ■

17 — Wǝ Edom tolimu wǝⱨimilik bolidu;

Edomdin ɵtidiƣanlarning ⱨǝmmisi uning barliⱪ yara-wabaliri tüpǝylidin wǝⱨimigǝ qüxüp, ux-ux ⱪilidu.■

18 Sodom, Gomorra wǝ ularning ǝtrapidiki xǝⱨǝrliri bilǝn birgǝ ɵrüwetilgǝndǝk Edommu xundaⱪ bolidu, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — ⱨeqkim xu yǝrdǝ turmaydu, insan baliliri xu yǝrdǝ olturaⱪlaxmaydu. ■ 19 Mana, Iordan dǝryasidiki qawar-qatⱪalliⱪtin qiⱪip, daim eⱪip turidiƣan xu sular boyidiki yaylaⱪtiki ⱪoylarni tarⱪatⱪan bir xirdǝk Mǝn Edomdikilǝrni bǝdǝr ⱪaqⱪuzimǝn. Əmdi kimni halisam Mǝn uni Edomning üstigǝ tiklǝymǝn; qünki Manga kim tǝng kelǝlǝydu? Kim Meningdin ⱨesab elixⱪa Meni qaⱪiralaydu? Mening aldimda turalaydiƣan pada baⱪⱪuqi barmu? □  ■ 20 Xunga Pǝrwǝrdigarning Edomni jazalaxtiki mǝⱪsitini, xuningdǝk Temandikilǝrni jazalax niyitini anglanglar: ularning kiqiklirimu tartip epketilidu; bǝrⱨǝⱪ, ⱪilmixliri tüpǝylidin Pǝrwǝrdigar uning yayliⱪini wǝyranǝ ⱪilidu. ■ 21 Ularning yiⱪilip kǝtkǝn sadasini anglap yǝr yüzidikilǝr tǝwrinip ketidu; nalǝ-pǝryadliri «Ⱪizil dengiz»ƣiqǝ anglinidu. 22 Mana, birsi bürküttǝk ⱪanat yeyip pǝrwaz ⱪilip, Bozraⱨ üstigǝ xungƣup qüxidu. Xu küni Edomdiki palwanlarning yüriki tolƣaⱪⱪa qüxkǝn ayalning yürikidǝk bolidu.□  ■

«6» Suriyǝ paytǝhti Dǝmǝxⱪ toƣruluⱪ ⱨɵküm

23 Dǝmǝxⱪ toƣruluⱪ: —

Hamat, Arpad xǝⱨiridikilǝr hijalǝtkǝ ⱪaldurulidu; qünki ular xum hǝwǝr anglaydu; ularning yüriki su bolup ketidu; dawulƣup kǝtkǝn dengizdǝk ular ⱨeq tinqlinalmaydu. □  ■ 24 Dǝmǝxⱪ zǝiplǝxti, ⱪeqixⱪa burulidu; uni wǝⱨimǝ basidu; azablar tolƣaⱪⱪa qüxkǝn ayalni tutⱪandǝk, azab wǝ dǝrd-ⱪayƣu uni tutidu. ■ 25 Nam-dangⱪi qiⱪⱪan yurt, Mǝn ⱨuzur alƣan xǝⱨǝr xu dǝrijidǝ taxliwetilgǝn bolidu! 26 Xunga uning yigitliri koqilirida yiⱪilidu, jǝnggiwar palwanlar xu küni yoⱪitilidu, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar; 27 — ⱨǝm Mǝn Dǝmǝxⱪning sepiligǝ bir ot yaⱪimǝn, u Bǝn-Ⱨadadning ordilirini yutuwalidu.□  ■

«7» Kedar ⱨǝm Ⱨazor toƣruluⱪ ⱨɵküm

28 Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsar yǝnggǝn Kedar toƣruluⱪ ⱨǝm Ⱨazorning padixaⱨliⱪliri tuƣuluⱪ sɵz: —

Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

«Ornungdin tur, Kedarƣa ⱨujum ⱪilip, xǝrⱪtiki adǝmlǝrni bulang-talang ⱪil!» — deyilidu; □ 29 Ⱨujum ⱪilƣanlar ularning qedirliri ⱨǝm padilirini elip ketidu; ularning qedir pǝrdiliri, barliⱪ ⱪaqa-ⱪuqa, tɵgilirini bulap ketidu; hǝⱪ ularƣa: «Tǝrǝp-tǝrǝplǝrni wǝⱨimǝ basidu!» dǝp warⱪiraydu. 30 Ⱪeqip ketinglar, bǝdǝr tikip pinⱨan jaylardin turalƣu tepip turunglar, i Ⱨazordikilǝr, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — qünki Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsar silǝrgǝ jǝng ⱪilixⱪa ⱪǝst ⱪilƣan, silǝrgǝ ⱪarap niyiti buzulƣan.

31 — Ornungdin tur, sepil-dǝrwazilarƣa igǝ bolmiƣan aramhuda yaxap, tinq-aman turƣan ǝlgǝ jǝng ⱪilixⱪa qiⱪ; ular yalƣuz turidu — dǝydu Pǝrwǝrdigar, □ 32 — ularning tɵgiliri olja, top-top mal-waranliri ƣǝniymǝt bolidu; Mǝn qekǝ qaqlirini qüxürgǝnlǝrni tɵt xamalƣa tarⱪitimǝn, ularning bexiƣa ⱨǝr ǝtrapidin külpǝt qüxürimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar; □  ■ 33 — Ⱨazor bolsa qilbɵrilǝrning turalƣusi, mǝnggügǝ wǝyranǝ bolidu. Ⱨeqkim xu yǝrdǝ turmaydu, insan baliliri xu yǝrdǝ olturaⱪlaxmaydu. ■

«8» Elam toƣruluⱪ ⱨɵküm

34 Yǝⱨuda padixaⱨi Zǝdǝkiya tǝhtkǝ olturƣan dǝslǝpki waⱪitlirida, Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝrgǝ kǝlgǝn Pǝrwǝrdigarning sɵzi mundaⱪ idi: —

35 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn Elamning ƣolluⱪ küqi bolƣan oⱪyasini sundurimǝn. □ 36 Asmanlarning tɵt qetidin tɵt xamalni qiⱪirip Elamning üstigǝ qüxürimǝn; Mǝn ularni bu tɵt xamalƣa tarⱪitimǝn; xuning bilǝn Elamdin ⱨǝydǝlgǝnlǝrning barmaydiƣan ǝl-mǝmlikǝtlǝr ⱪalmaydu. 37 Mǝn Elamni düxmǝnliri aldida ⱨǝm jenini izdigüqilǝrning aldida dǝkkǝ-dükkigǝ qüxürimǝn; dǝⱨxǝtlik ƣǝzipimni bexiƣa tɵküp, külpǝtlǝrni qüxürimǝn; ularni bǝrbat ⱪilƣuqǝ Mǝn ⱪiliqni ularning kǝynidin ⱪoƣlaxⱪa ǝwǝtimǝn. 38 Mǝn Ɵz tǝhtimni Elamda tiklǝymǝn, xu yǝrdin padixaⱨi wǝ xaⱨzadilirini yoⱪ ⱪilimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

39 — Lekin ahirⱪi zamanlarda, Mǝn Elamni sürgünlükidin ⱪayturup ǝsligǝ kǝltürimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.■

50

«9» Babil toƣruluⱪ ⱨɵküm

1 Pǝrwǝrdigar Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ Babil toƣruluⱪ, yǝni Kaldiylǝrning zemini toƣruluⱪ eytⱪan sɵz: —

2 Əllǝr arisida xu hǝwǝrni elan ⱪilip jakarlanglar, tüƣ kɵtürünglar; jakarlanglar, uni yoxurmanglar! — «Babil ixƣal ⱪilindi; Bǝl bolsa hijalǝtkǝ ⱪalduruldi, Marduk patiparaⱪ bolup kǝtti; Babilning oyma butliri hijalǝtkǝ ⱪalduruldi, yirginqlik nǝrsiliri patiparaⱪqiliⱪⱪa qüxti!» — dǝnglar. □  ■ 3 Qünki ximaldin uningƣa jǝng ⱪilmaⱪqi bolƣan bir ǝl kelidu; u uning zeminini wǝyran ⱪilidu, ⱨeqkim xu yǝrdǝ turmaydu; insan ⱨǝm ⱨaywanmu ⱪeqip ketidu, ular yoⱪ bolidu. 4 Xu künlǝrdǝ, xu qaƣda, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — Israil hǝlⱪi kelidu, ular ⱨǝm Yǝⱨuda hǝlⱪi bilǝn billǝ kelidu, ular yiƣliƣan ⱨalda mengip Pǝrwǝrdigar Hudasini izdǝxkǝ kelidu. 5 Ular Zionning yolini soraydu, yüzlirini uningƣa ⱪaritip: «Ⱨǝrgiz untulmas mǝnggülük bir ǝⱨdǝ bilǝn ɵzimizni Pǝrwǝrdigarƣa baƣlayli» — dǝydu.

6 — Mening hǝlⱪim azƣan ⱪoylardur; ularning baⱪⱪuqiliri ularni azdurƣan, ularni taƣlarda tenitip yürgǝn; ular taƣdin dɵnggǝ kezip yürüp, ɵz aramgaⱨini untuƣandur. 7 Ularni uqratⱪanlarning ⱨǝmmisi ularni yǝp kǝtkǝn, küxǝndiliri ular toƣruluⱪ: «Bizdǝ bu ixlarda ⱨeq gunaⱨ yoⱪ, qünki ular ata-bowilirining ümidi bolƣan Pǝrwǝrdigar, yǝni ⱨǝⱪⱪaniyliⱪning yaylaⱪ-turalƣusi bolƣan Pǝrwǝrdigarning aldida gunaⱨ sadir ⱪilƣan!» — degǝn.■

8  I hǝlⱪim, Babil otturisidin ⱪeqinglar, kaldiylǝrning zeminini taxlap qiⱪinglar, padini yetǝkligüqi tekilǝrdǝk bolunglar. □  ■ 9 — Qünki mana, ximaliy zemindin Babilƣa ⱨujum ⱪilmaⱪqi bolƣan zor bir top uluƣ ǝllǝrni ⱪozƣaymǝn; ular ɵzlirini uningƣa ⱪarxi sǝpkǝ ⱪoxidu; xuning bilǝn Babil xu yǝrdin qiⱪⱪanlar tǝripidin ǝsirgǝ qüxidu. Ularning oⱪlirining ⱨǝmmisi batur mǝrgǝnlǝrningkidǝk bolidu; ularning ⱨeqⱪaysisi jǝngdin ⱪuruⱪ ⱪol kǝlmǝydu. □ 10 Kaldiyǝ bolsa olja bolidu; olja alƣan barliⱪ buliƣuqilar uningdin ⱪanaǝtlinidu, — dǝydu Pǝrwǝrdigar; 11 — Qünki silǝr xadlanƣansilǝr, silǝr yayrap kǝtkǝnsilǝr, i mirasim bolƣan hǝlⱪimni bulang-talang ⱪilƣuqilar! Qünki silǝr qemǝndǝ turƣan mozaylardǝk sǝkrigǝnsilǝr, ayƣirlardǝk huxalliⱪtin kixnigǝnsilǝr! 12 Əmdi ana yurtung zor hijalǝtkǝ ⱪaldurulidu; rǝswaqiliⱪ seni tuƣƣuqini ⱪaplaydu; mana, u ǝllǝrning daxⱪili, — bir janggal, ⱪaƣjiraⱪ yǝr wǝ qɵl-bayawan bolup ⱪalidu. 13 Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi tüpǝylidin, uning ⱨeq aⱨalisi bolmaydu, bǝlki toluⱪ taxliwetilgǝn bolidu; Babildin ɵtidiƣanlarning ⱨǝmmisi uning barliⱪ yara-wabaliri tüpǝylidin wǝⱨimigǝ qüxüp ux-ux ⱪilidu.■

14 Babilƣa jǝng ⱪilix üqün uning ǝtrapida sǝpkǝ tizilinglar, barliⱪ oⱪyaqilar; uningƣa etinglar, oⱪlarni ⱨeq ayimanglar; qünki u Pǝrwǝrdigar aldida gunaⱨ sadir ⱪilƣan. 15 Uning ǝtrapida jǝng quⱪanlirini kɵtürünglar; u tǝslim bolup ⱪol kɵtüridu; munarliri ɵrülidu, sepilliri ƣulitilidu; qünki bu Pǝrwǝrdigarning alƣan ⱪisasidur. Uningdin ⱪisas elinglar; u baxⱪilarƣa nemǝ ⱪilƣan bolsa uningƣimu xuni ⱪilinglar. ■ 16 Babildin uruⱪ teriƣuqi ⱨǝm ⱨosul waⱪtidiki orƣaⱪ salƣuqilarni yoⱪ ⱪilinglar; zulumkarning ⱪiliqining ⱪorⱪunqi tüpǝylidin bularning ⱨǝrbiri ɵz eligǝ ⱪaytip, ⱨǝrbiri ɵz ana yurtiƣa ⱪaqsun!□

17 Israil tarⱪitiwetilgǝn ⱪoy padisidur; xirlar ularni ⱨǝydiwǝtkǝn; dǝslǝptǝ Asuriyǝning padixaⱨi ularni yǝp kǝtkǝn, ahirida bu Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsar uning ustihanlirini ezip ƣajiliƣan. 18 Xunga samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn Asuriyǝning padixaⱨining yeniƣa kelip, uni jazaliƣinimdǝk, mǝn Babil padixaⱨini ⱨǝm zeminini jazalaymǝn. ■ 19 Mǝn Israilni ⱪaytidin ɵz yayliⱪiƣa ⱪayturimǝn, u Karmǝl teƣida, Baxan zeminida ozuⱪlinidu, uning jeni Əfraim teƣi üstidǝ ⱨǝm Gilead zeminida ⱪanaǝtlinidu. 20 Xu künlǝrdǝ, xu qaƣda, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — Israilning ⱪǝbiⱨliki izdǝlsǝ, ⱨeq tepilmaydu; Yǝⱨudaning gunaⱨliri izdǝlsǝ, ⱨeq tepilmaydu; qünki Mǝn ⱪaldurƣan ⱪaldisini kǝqürüm ⱪilimǝn.

21 — Merataimning zeminiƣa zǝrb bilǝn jǝng ⱪilixⱪa, Pekodta turuwatⱪanlarƣimu jǝng ⱪilixⱪa qiⱪinglar; ularni wǝyran ⱪilinglar, ⱪalduⱪinimu ⱨalak ⱪilinglar, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — Mǝn nemini sanga buyruƣan bolsam xuni ada ⱪilinglar. □
22 Jǝng sadaliri Babil zeminida anglinidu; u zor ⱨalakǝtning sadasidur! 23 Əslidǝ pütkül yǝr yüzini urƣan bazƣan xu dǝrijidǝ sundurup qeⱪiwetildiƣu! Babil ǝllǝr arisida xunqǝ bir dǝⱨxǝt basⱪuqi bolup qiⱪⱪantiƣu! □ 24 Mǝn sanga tuzaⱪ ⱪurdum; sǝn, i Babil, ⱨeq bilmǝyla uningƣa tutuldung; Pǝrwǝrdigar bilǝn ⱪarxilixixing tüpǝylidin sǝn tepilip tutuldung. 25 Pǝrwǝrdigar ⱪoral ambirini eqip, ƣǝzipidiki ⱪorallirini elip qiⱪardi; qünki samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Rǝb Pǝrwǝrdigar kaldiylǝrning zeminida ⱪilidiƣan ixi bardur.

26 Uning ⱨǝr qǝt-qǝtliridin kelip uningƣa ⱨujum ⱪilinglar, ambarlirini eqiwetinglar; ɵnqilǝrni dɵwiligǝndǝk uni harabǝ-harabǝ ⱪilip dɵwilǝp wǝyran ⱪilinglar; uning ⱨeqnemisini ⱪaldurmanglar! □ 27 Uning barliⱪ torpaⱪlirini ɵltürüwetinglar! Ular soyuluxⱪa qüxsun! Ularning ⱨaliƣa way! Qünki ularning küni, yǝni jazalinix waⱪti yetip kǝldi. □ 28 Anglanglar! Zionƣa kelip, Pǝrwǝrdigar Hudayimizning ⱪisasini, yǝni ibadǝthanisi üqün alƣan ⱪisasini jakarlaydiƣan, Babil zeminidin ⱪaqⱪan panaⱨ izdigüqilǝrning awazini anglanglar!

29 Babilƣa ⱨujum ⱪilix üqün oⱪyaqilarni, yǝni barliⱪ kamanni ǝgküqilǝrni qaⱪiringlar; Babilning ǝtrapida bargaⱨ ⱪurup ⱪorxiwelinglar; ⱨeqkimni ⱪaqⱪuzmanglar; ɵz ⱪilmixini ɵz bexiƣa qüxürünglar; u nemilǝrni ⱪilƣan bolsa, uningƣimu xuni ⱪilinglar; qünki u Pǝrwǝrdigarƣa — Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqiƣa ⱪarxi kɵrǝnglǝp kǝtkǝnidi. ■ 30 Xunga uning yigitliri koqilirida yiⱪilidu; xu künidǝ uning barliⱪ jǝngqi palwanliri yoⱪitilidu, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.■

31 Mana, Mǝn sanga ⱪarxidurmǝn, i kɵrǝnglǝp kǝtkuqi, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, — qünki sening kününg, yǝni Mǝn yeningƣa yeⱪin kelip jazalaydiƣan kün yetip kǝldi; 32 kɵrǝnglǝp kǝtkuqi putlixip yiⱪilidu, ⱨeqkim uni ⱪaytidin yɵlǝp turƣuzmaydu; bǝrⱨǝⱪ, Mǝn uning xǝⱨǝrlirigǝ ot yaⱪimǝn, u uning ǝtrapidikilǝrning ⱨǝmmisini kɵydürüp yutup ketidu.

33 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: — Israillar Yǝⱨudalar bilǝn billǝ ezilip horluⱪni kɵrgǝn; ularni ǝsir ⱪilƣanlar ularni ⱪattiⱪ ⱪamap tutⱪanidi; ularni ⱪoyuwetixni rǝt ⱪilƣan. 34 Lekin ularning Ⱨǝmjǝmǝt-Ⱪutⱪuzƣuqisi küqlüktur; samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar ularning dǝwasini ǝstayidilliⱪ bilǝn soraydu, xuning bilǝn U ularning zeminiƣa aramliⱪ beridu, Babildikilǝrgǝ aramsizliⱪ yǝtküzidu. 35 Kaldiylǝr üstigǝ, Babilda turuwatⱪanlar üstigǝ ⱨǝmdǝ Babilning ǝmirliri wǝ danixmǝnliri üstigǝ ⱪiliq qüxidu, — dǝydu Pǝrwǝrdigar; 36 ⱪiliq palqilar üstigǝ qüxkǝndǝ, ular ⱨamaⱪǝt-ǝhmǝⱪlǝrdǝk kɵrünidu; ⱪiliq ularning palwanliri üstigǝ qüxüp, ular patiparaⱪ bolup ketidu; 37 ⱪiliq ularning atliri üstigǝ, jǝng ⱨarwiliri üstigǝ, ularning sǝpliridǝ turƣan barliⱪ yat lǝxkǝrlǝr üstigǝ qüxidu, ular ayallardǝk bolidu; ⱪiliq hǝziniliri üstigǝ qüxidu, ular bulang-talang ⱪilinidu. 38 Ⱪurƣaⱪqiliⱪ ularning suliri üstigǝ qüxüp, ular ⱪurup ketidu; bularning sǝwǝbi zemini oyma butlarƣa tolup, ular ⱪorⱪunqluⱪ mǝbudlar tüpǝylidin tǝlwixip kǝtkǝn. □ 39 Xunga qɵldiki janiwarlar wǝ qilbɵrilǝr birliktǝ xu yǝrdǝ turidu; xu yǝrdǝ ⱨuwⱪuxlar makanlixidu; u mǝnggügǝ adǝmzatsiz bolidu, dǝwrdin-dǝwrgǝ ⱨeq aⱨalilik bolmaydu. 40 Huda Sodom wǝ Gomorrani ǝtrapidiki xǝⱨǝrliri bilǝn billǝ ɵrüwǝtkinidǝk, ⱨeqkim xu yǝrdǝ turmaydu, insan baliliri xu yǝrdǝ olturaⱪlaxmaydu, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.■

41 — Mana, ximaldin bir hǝlⱪ, uluƣ bir ǝl qiⱪip kelidu; yǝr yüzining qǝt-qǝtliridin nurƣun padixaⱨlar ⱪozƣilidu. ■ 42 Ular oⱪya ⱨǝm nǝyzini tutup ⱪorallinidu; ular wǝⱨxiy, ⱨeq rǝⱨim kɵrsǝtmǝydiƣan bolidu; atliriƣa mingǝndǝ ularning awazliri dengizdǝk xawⱪunlaydu; ular jǝnggǝ atlatⱪan adǝmlǝrdǝk sǝp-sǝp bolup, sanga ⱨujum ⱪilmaⱪqi, i Babil ⱪizi! 43 Babil padixaⱨi ularning hǝwirini anglapla ⱪolliri titrǝp boxap ketidu; ƣǝm-ⱪayƣu uni tutidu, tolƣaⱪⱪa qüxkǝn ayaldǝk azablar uni besiwalidu. ■ 44 Mana, Iordan dǝryasi boyidiki qawar-qatⱪalliⱪtin qiⱪip, daim eⱪip turidiƣan xu sular boyidiki yaylaⱪtiki ⱪoylarni tarⱪatⱪan bir xirdǝk Mǝn Babildikilǝrni bǝdǝr ⱪaqⱪuzimǝn. Əmdi kimni halisam Mǝn uni uning üstigǝ tiklǝymǝn; qünki Manga kim tǝng kelǝlǝydu? Kim Meningdin ⱨesab elixⱪa Meni qaⱪiralaydu? Mening aldimda turalaydiƣan pada baⱪⱪuqi barmu? □  ■

45 Xunga Pǝrwǝrdigarning Babilni jazalaxtiki mǝⱪsitini, xuningdǝk kaldiylǝrning zeminini jazalax niyitini anglanglar: Ularning kiqiklirimu tartip epketilidu; bǝrⱨǝⱪ, ⱪilmixliri tüpǝylidin Pǝrwǝrdigar uning yayliⱪini wǝyranǝ ⱪilidu. ■ 46 Babilning ixƣal ⱪilinƣanliⱪini anglap yǝr yüzi tǝwrinip ketidu; uning nalǝ-pǝryadi barliⱪ ǝllǝrgiqǝ anglinidu.■

51

Babil toƣruluⱪ ⱨɵküm — dawami

1 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn Babilni soⱪidiƣan ⱨǝm «Lǝb-kamay»da turuwatⱪanlarni soⱪidiƣan bitqit ⱪilƣuqi xamalni ⱪozƣap qiⱪirimǝn; □
  ■ 2 Mǝn Babilƣa yat adǝmlǝrni ǝwǝtimǝn; ular uni soruwetidu, zeminini yǝr bilǝn yǝksan ⱪiliwetidu; uning bexiƣa külpǝt qüxkǝn künidǝ ular uningƣa tǝrǝp-tǝrǝptin ⱪarxilixixⱪa kelidu. ■ 3 Uning oⱪyaqiliriƣa kiriqni tartⱪudǝk, ornidin turƣuqilarƣa dubulƣa-sawut kiygüdǝk pursǝt bǝrmǝnglar; uning yigitlirining ⱨeqⱪaysisini ayap ⱪoymanglar; uning pütkül ⱪoxunini bitqit ⱪilinglar. 4 Kaldiylǝrning zeminida sanjilƣanlar, koqilirida ⱪiliqlanƣanlar yiⱪilsun! ■ 5 Qünki Israil yaki Yǝⱨudamu ɵz Hudasi tǝripidin, yǝni samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar tǝripidin taxliwetilgǝn ǝmǝs; qünki Babilning zemini Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqi aldida sadir ⱪilƣan gunaⱨ bilǝn tolƣandur. 6  Barliⱪ ǝllǝr, Babil iqidin ⱪeqinglar, ɵz jeninglarni elip bǝdǝr ⱪeqinglar! Uning ⱪǝbiⱨlikigǝ qetilip ⱪelip ⱨalak bolmanglar; qünki bu Pǝrwǝrdigarning ⱪisas alidiƣan waⱪtidur; U ⱪilmixini ɵz bexiƣa ⱪayturidu.□  ■

7 Babil Pǝrwǝrdigarning ⱪolidiki pütkül jaⱨanni mǝst ⱪilƣuqi altun ⱪǝdǝⱨ bolƣan; ǝllǝr uning xaribidin iqkǝn; ǝllǝr xuning bilǝn sarang bolup kǝtkǝn. □  ■ 8 Babil tuyuⱪsiz yiⱪilip bitqit bolidu; uningƣa aⱨ-zar kɵtürünglar! Uning azabliri üqün tutiya elinglar; u bǝlkim saⱪaytilarmikin?■

9 — «Biz Babilni saⱪaytmaⱪqiduⱪ, lekin u saⱪaymidi; uningdin waz keqip ⱨǝmmimiz ɵz yurtimizƣa ⱪaytayli; qünki uning üstigǝ qiⱪirilidiƣan ⱨɵküm jazasi asmanƣa taⱪixip, kɵkkǝ yetidu».□  ■

10 — «Pǝrwǝrdigar ⱨǝⱪⱪaniyliⱪimizni barliⱪⱪa kǝltürgǝndur; kelǝyli, Zionda Pǝrwǝrdigar Hudayimizning ⱪilƣan ixini jakarlayli!»□

Pǝrwǝrdigar Media ⱪoxunliriƣa, andin Babilƣa sɵz ⱪilidu

11 — Oⱪlarni uqlanglar! Ⱪalⱪanlarni tutunglar! Pǝrwǝrdigar Medianing padixaⱨlirining roⱨini urƣutti; qünki Uning niyiti Babilƣa ⱪarxidur, uni bǝrbat ⱪilix üqündur; bu Pǝrwǝrdigarning ⱪisasidur, yǝni Uning ibadǝthanisi üqün alƣan ⱪisasidur. ■ 12 Babilning sepilliriƣa ⱪaritip jǝng tuƣini kɵtürünglar; kɵzǝtni tehimu qingraⱪ ⱪilinglar, kɵzǝtqilǝrni Babilni qɵriditip sǝptǝ turƣuzunglar; bɵktürmǝ ⱪoyunglar; qünki Pǝrwǝrdigar Babildikilǝrning jazasi toƣruluⱪ nemilǝrni degǝn bolsa, U xuni kɵnglidǝ pǝmlǝp, uni ada ⱪilidu.

13 — I ǝlwǝk sular üstidǝ turƣuqi, bayliⱪliri nurƣun bolƣuqi, ǝjiling yetip kǝldi, jening ɵlqinip üzülüx waⱪti toxti.

14 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar Ɵzi bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilip: «Top-top qekǝtkilǝrdǝk Mǝn seni adǝmlǝr bilǝn toldurimǝn; ular sening üstüngdin ƣǝlibǝ tǝntǝnilirini kɵtüridu» dedi.■

15 — U bolsa yǝr-zeminni küq-ⱪudriti bilǝn yasap,

Alǝmni danaliⱪi bilǝn bǝrpa ⱪilip,

Asmanlarni ǝⱪil-parasiti bilǝn yayƣuqidur;■

16 U awazini ⱪoyuwǝtsǝ, asmanlarda sular xawⱪunlaydu;

U yǝr qǝtliridin bulut-tumanlarni ɵrlitidu;

U yamƣurlarƣa qaⱪmaⱪlarni ⱨǝmraⱨ ⱪilip bekitidu,

Xamalni Ɵz hǝziniliridin qiⱪiridu.■

17 Bu butpǝrǝslǝrning ⱨǝrbiri ǝⱪilsiz, bilimdin mǝⱨrumlardur;

Ⱨǝrbir zǝrgǝr ɵzi oyƣan but tǝripidin xǝrmǝndigǝ ⱪalidu;

Qünki uning ⱪuyma ⱨǝykili yalƣanqiliⱪ,

Ularda ⱨeq tiniⱪ yoⱪtur.

18 Ular bimǝnilǝrdur, mazaⱪ obyektidur;

Ularning üstigǝ jazalinix waⱪti kǝlgǝndǝ, ular yoⱪitilidu.

19 Yaⱪupning nesiwisi Bolƣuqi bulardǝk ǝmǝstur;

Qünki ⱨǝmmini yasiƣuqi Xudur;

Israil bolsa Uning Ɵz mirasi bolƣan ⱪǝbilisidur;

Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar Uning namidur.□  ■

Pǝrwǝrdigar Israilƣa sɵz ⱪilidu

20 Sǝn Israil Mening gɵrzǝm,

Mening jǝng ⱪoralimdursǝn;

Sening bilǝn Mǝn ǝllǝrni bitqit ⱪilimǝn,

Sening bilǝn padixaⱨliⱪlarni tarmar ⱪilimǝn;□
  ■

21 Sening bilǝn ⱨǝm at ⱨǝm at mingüqini bitqit ⱪilimǝn;

Sening bilǝn ⱨǝm jǝng ⱨarwisi ⱨǝm ⱨǝydigüqisini bitqit ⱪilimǝn;

22 Sening bilǝn ⱨǝm ǝr ⱨǝm ayalni bitqit ⱪilimǝn;

Sening bilǝn ⱨǝm ⱪeri ⱨǝm yaxlarni bitqit ⱪilimǝn;

Sening bilǝn ⱨǝm yigit ⱨǝm ⱪizni bitqit ⱪilimǝn;

23 Sening bilǝn ⱨǝm padiqi ⱨǝm ⱪoy padisini bitqit ⱪilimǝn;

Sening bilǝn ⱨǝm deⱨⱪan ⱨǝm boyunturuⱪⱪa ⱪetilƣan kalilirini bitqit ⱪilimǝn;

Sening bilǝn ⱨǝm waliylar ⱨǝm ⱨɵkümranlarni bitqit ⱪilimǝn.

24 — Mǝn kɵz aldinglarda Babilning ⱨǝm barliⱪ kaldiylǝrning Zionda ⱪilƣan barliⱪ rǝzillikini ɵz bexiƣa qüxürüp yandurimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

25 — Mana, Mǝn sǝn Babilƣa ⱪarximǝn, i pütkül yǝr yüzini ⱨalak ⱪilƣuqi taƣ;

Mǝn ⱪolumni üstünggǝ sozup,

Seni tik yarlardin ƣulitip,

Domilitip qüxürüp, seni kɵyüp tügigǝn bir yanar taƣ ⱪilimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

26 Xuning bilǝn ular sǝndin bürjǝk qiⱪirix üqünmu tax tapalmaydu,

Yaki ul üqünmu ⱨeqyǝrdin tax tapalmaydu;

Qünki sǝn mǝnggügǝ bir wǝyranǝ bolisǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

27 — Zeminda jǝng tuƣini kɵtürünglar,

Əllǝr arisida kanay qelinglar;

Babilƣa jǝng ⱪilixⱪa ǝllǝrni tǝyyarlanglar;

Ararat, minni wǝ Axkinaz padixaⱨliⱪlirini qaⱪirip yiƣinglar;

Uningƣa ⱨujum ⱪilƣuqi ⱪoxunlarƣa bir sǝrdar bekitinglar;

Atlarni top-top qekǝtkǝ leqinkiliridǝk zeminƣa türkümlǝp qiⱪiringlar;□

28 Uningƣa jǝng ⱪilixⱪa ǝllǝrni tǝyyarlanglar,

— Medialiⱪlarning padixaⱨliri, waliyliri wǝ barliⱪ ⱨɵkümdarlirini, xundaⱪla u ⱨɵküm sürgǝn zeminlarning barliⱪ adǝmlirini tǝyyarlanglar! 29 Xuning bilǝn yǝr yüzi tǝwrinip azablinidu; qünki Pǝrwǝrdigarning Babilƣa ⱪarxi baƣliƣan niyǝtliri, yǝni Babilning zeminini ⱨeq adǝm turmaydiƣan qɵl-bayawan ⱪiliwetix niyiti ǝmǝlgǝ axmay ⱪalmaydu.

30 Babildiki palwanlar uruxtin ⱪol üzidu;

Ular ⱪorƣanlirida amalsiz olturidu;

Ularning dǝrmani ⱪalmaydu,

Ular ayallardǝk bolup ⱪalidu;

Uning turalƣuliriƣa ot ⱪoyulidu;

Dǝrwaza salasunliri sundurulidu.■

31 Yügürüp keliwatⱪan bir qaparmǝn yǝnǝ bir qaparmǝngǝ, bir hǝwǝrqi yǝnǝ bir hǝwǝrqigǝ Babil padixaⱨining aldidila uqrixip ⱪelip uningƣa: —

«Silining pütkül xǝⱨǝrliri u qǝttin bu qǝtkiqǝ ixƣal ⱪilindi;

32 Dǝrya keqikliri igiliwelindi,

Ⱪomuxluⱪlar otta kɵydürüldi,

Palwanliri dǝkkǝ-dükkigǝ qüxüxti!»

— dǝp jakarlixidu.□

33 Qünki samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Israilning Hudasi mundaⱪ dǝydu: —

Babilning ⱪizi tǝkxilinip qingdilidiƣan waⱪti bolƣan hamandǝk besilidu;

Birdǝmdila, uning ⱨosuli orulidiƣan waⱪti yetip bolidu!□

34-35 Zionda turƣuqi ⱪiz: — «Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsar meni yutup,

Meni ƣajilap ǝzgǝn;

U iqimni boxitilƣan ⱪaqidǝk ⱪilip ⱪoyƣan;

U ǝjdiⱨadǝk meni yutup,

Ɵzini nazu-nemǝtlirim bilǝn toyƣuzƣan,

Meni ⱪuruⱪdap pak-pakiz ⱪiliwǝtkǝn.

Manga, mening tenimgǝ ⱪilƣan zorawanliⱪi Babilning bexiƣa qüxürülsun» — dǝydu,

Wǝ Yerusalem: «Mening ⱪanlirim Kaldiyǝdǝ turƣuqilarning bexiƣa tɵkülsun» — dǝydu.□

36 Xunga Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

Mana, Mǝn sening dǝwayingni soraymǝn,

Sǝn üqün ⱪisas alimǝn;

Mǝn uning dengizini ⱪurutimǝn, buliⱪini ⱪaƣjiritimǝn.□  ■

37 Babil bolsa dɵwǝ-dɵwǝ harabilǝr,

Qilbɵrilǝrning turalƣusi bolidu;

Zemini adǝmni dǝⱨxǝt basidiƣan ⱨǝm daim ux-ux ⱪilinidiƣan obyekt bolidu,

Ⱨeq adǝm xu yǝrdǝ turmaydu.

38 Ularning ⱨǝmmisi yax xirlardǝk ⱨuwlixidu,

Arslanlardǝk bir-birigǝ hiris ⱪilixidu;□

39 Ularning kǝypiyati ⱪizip kǝtkǝndǝ, Mǝn ularƣa bir ziyapǝt tǝyyarlap ⱪoyimǝnki, ularni mǝst ⱪiliwetimǝn; xuning bilǝn ular yayrap-yaxnap ketidu, — andin mǝnggügǝ uyⱪuƣa ƣǝrⱪ bolup, ⱪaytidin ⱨeq oyƣanmaydu, — dǝydu Pǝrwǝrdigar. □ 40 Boƣuzlaxⱪa yetiligǝn ⱪozilardǝk wǝ billǝ yetilǝngǝn ⱪoqⱪarlar ⱨǝm tekilǝrdǝk Mǝn ularni boƣuzlaxⱪa qüxürimǝn.

41 Xexaⱪning ixƣal ⱪilinƣanliⱪiƣa ⱪara!

Pütkül yǝr yüzining pǝhrining tutulƣanliⱪiƣa ⱪara!

Babilning ǝllǝr arisida adǝmni dǝⱨxǝt basidiƣan obyekti bolƣanliⱪiƣa ⱪara!□  ■

42 Dengiz Babil üstidin ɵrlǝp kǝtti;

U nurƣunliƣan dolⱪunlar bilǝn ƣǝrⱪ boldi.□

43 Uning xǝⱨǝrliri adǝmni dǝⱨxǝt basidiƣan obyekt,

Ⱪaƣjiraⱪ yǝr, bir qɵl, ⱨeqkim turmaydiƣan zemin boldi;

Ⱨeqⱪandaⱪ insan balisi ⱪaytidin xu yǝrlǝrdin ɵtmǝydu.

44 Mǝn Babilda Bǝlni jazalaymǝn;

Mǝn uning aƣzidin yutuwalƣinini yanduriwalimǝn;

Əllǝr ⱪaytidin uningƣa ⱪarap eⱪip kelixmǝydu;

Bǝrⱨǝⱪ, Babilning sepili ƣulap ketidu. □

45 Uning otturisidin qiⱪinglar, i hǝlⱪim!

Ⱨǝrbiringlar Pǝrwǝrdigarning ⱪattiⱪ ƣǝzipidin ɵz jeninglarni elip bǝdǝr ⱪeqinglar!

46 Silǝr zeminda angliniwatⱪan pitnǝ-iƣwadin yürikinglarni su ⱪilmanglar wǝ ⱪorⱪmanglar;

Bu yil bir pitnǝ-iƣwa, kelǝr yili yǝnǝ bir pitnǝ-iƣwa qiⱪidu;

Zeminda zulum-zorawanliⱪ partlaydu, ⱨɵkümdarlar ⱨɵkümdarlarƣa ⱪarxi qiⱪidu.

47 Xunga mana, xu künlǝr keliduki,

Mǝn Babildiki oyma mǝbudlarni jazalaymǝn;

Xuning bilǝn uning pütkül zemini hijalǝtkǝ ⱪaldurulidu,

Uningda ɵltürülgǝnlǝr uning iqidǝ yiⱪilidu;□

48 Xuning bilǝn asman wǝ zemin wǝ ularda bar bolƣanlar Babil üstidin xadliⱪtin yangraydu;

Qünki ximaldin ⱨalak ⱪilƣuqilar uningƣa jǝng ⱪilixⱪa kelidu — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

49 Babil tüpǝylidin pütkül yǝr yüzidiki ɵltürülgǝnlǝr yiⱪilƣandǝk,

Babil Israilda ɵltürülgǝnlǝr tüpǝylidin Babil yiⱪilmay ⱪalmaydu.□

50 Ⱪiliqtin ⱪaqⱪanlar, yiraⱪ ketinglar, ⱨayal bolmanglar;

Qǝt yǝrlǝrdin Pǝrwǝrdigarni seƣininglar,

Yerusalemni esinglarƣa kǝltürünglar.□

51 «Biz hijalǝtkǝ ⱪalduⱪ, qünki ⱨaⱪarǝtkǝ uqriduⱪ;

Xǝrmǝndiqiliktin yüzimiz tɵküldi;

Qünki yat adǝmlǝr Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki muⱪǝddǝs jaylarƣa besip kirdi!».□

52 Xunga xu künlǝr keliduki, — dǝydu Pǝrwǝrdigar,

— Mǝn uningdiki oyma mǝbudlarni jazalaymǝn;

Uning pütkül zemini boyida yarilinip jan ⱨǝlⱪumida ingrixidu.

53 Babil asmanlarƣa kɵtürülgǝn bolsimu,

Uning yuⱪiri istiⱨkam-ⱪorƣini mustǝⱨkǝmlǝngǝn bolsimu,

Lekin Meningdin uningƣa ⱨalak ⱪilƣuqilar yetip baridiƣan boldi, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

54 Babildin nalǝ-pǝryadning awazi,

Kaldiylǝrning zeminidin zor ⱨalakǝtning sadasi kɵtürülidu.

55 Qünki Pǝrwǝrdigar Babilni ⱨalak ⱪilmaⱪqi bolidu;

U uningdin warang-qurunglirini yoⱪitidu;

Sularning dolⱪunliri ɵrkǝxlǝwatⱪan sulardǝk xarⱪiraydu,

Ularning awazi xawⱪunlap kelidu.□

56 Qünki ⱨalak ⱪilƣuqi uningƣa, yǝni Babilƣa jǝng ⱪilixⱪa kelidu,

Xuning bilǝn uning palwanliri ǝsirgǝ qüxidu;

Ularning oⱪyaliri sundurulidu;

Qünki Pǝrwǝrdigar — ⱪisaslar alƣuqi Tǝngridur;

U yamanliⱪni yandurmay ⱪalmaydu.

57 — Mǝn uning ǝmirliri, danixmǝnliri, waliyliri, ⱨɵkümdarliri wǝ palwanlirini mǝst ⱪilimǝn;

Ular mǝnggügǝ uhlaydu wǝ ⱪaytidin ⱨeq oyƣanmaydu — dǝydu Padixaⱨ, — Nami samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar.

58 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

Babilning kǝng sepilliri yǝr bilǝn yǝksan ⱪilinidu,

Uning egiz dǝrwaziliri pütünlǝy kɵydürülidu;

Xuning bilǝn ǝllǝrning jan tikip tapⱪan meⱨniti biⱨudǝ bolidu,

Əl-yurtlarning ɵzlirining japaliⱪ ǝjiri pǝⱪǝt otⱪa yeⱪilƣu bolidu.□

59 Yǝⱨuda padixaⱨi Zǝdǝkiya tǝhtkǝ olturƣan tɵtinqi yili, Babilƣa barƣinida Maⱨseyaⱨning nǝwrisi, Neriyaning oƣli Seraya Zǝdǝkiyaƣa ⱨǝmraⱨ bolup barƣan (Seraya bax ƣojidar idi). Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝr uningƣa sɵz tapiliƣan. □ 60 Yǝrǝmiya oram ⱪǝƣǝzgǝ Babilning bexiƣa qüxidiƣan barliⱪ külpǝtlǝrni, — yǝni Babil toƣruluⱪ pütüklük bu barliⱪ sɵzlǝrni yazƣanidi; 61 wǝ Yǝrǝmiya Serayaƣa mundaⱪ dedi: — Sǝn Babilƣa yetip barƣanda, bu sɵzlǝrning ⱨǝmmisini oⱪup qiⱪip wǝ: —

62 «Pǝrwǝrdigar, Sǝn bu jay toƣruluⱪ: — Mǝn uni yǝksan ⱪilimǝnki, uningda ⱨeqkim, nǝ insan nǝ ⱨaywan turmaydiƣan, mǝnggügǝ bir wǝyranǝ bolidu — degǝnsǝn» — dǝysǝn; 63 xundaⱪ ⱪilip bu yazmini oⱪup qiⱪⱪandin keyin, uningƣa tax tengip, Əfrat dǝryasining otturisiƣa qɵrüwǝt, 64 wǝ: «Mǝn uning üstigǝ qüxürmǝkqi bolƣan külpǝtlǝr tüpǝylidin, Babil xu taxⱪa ohxaxla ƣǝrⱪ bolup ⱪaytidin ɵrlimǝydu; ular ⱨalidin ketidu» — dǝysǝn.

Yǝrǝmiyaning sɵzliri muxu yǝrdǝ tügidi.

52

Yerusalemning bɵsülüp ixƣal ⱪilinixi

1 Zǝdǝkiya Yǝⱨudaƣa padixaⱨ bolƣanda yigirmǝ bir yexida idi; u Yerusalemda on bir yil ⱨɵküm sürdi. Uning anisi Libnaⱨliⱪ Yǝrǝmiyaning ⱪizi bolup, ismi Ⱨamutal idi. ■ 2 U padixaⱨ Yǝⱨoakimning ⱪilƣinidǝk, Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ rǝzil ixlarni ⱪildi. 3 Pǝrwǝrdigarning Yerusalemƣa ⱨǝm Yǝⱨudaƣa ⱪaratⱪan ƣǝzipi tüpǝylidin, Pǝrwǝrdigar ularni Ɵz ⱨuzuridin ⱨǝydiwǝtküqǝ bolƣan ariliⱪta, tɵwǝndiki ixlar yüz bǝrdi. Birinqidin, Zǝdǝkiya Babil padixaⱨiƣa isyan kɵtürdi.

4 Xundaⱪ boldiki, uning sǝltǝnitining toⱪⱪuzinqi yili oninqi ayning oninqi künidǝ Babil padixaⱨi Neboⱪǝdnǝsar pütkül ⱪoxuniƣa yetǝkqilik ⱪilip Yerusalemƣa ⱨujum ⱪilixⱪa kǝldi; ular uni ⱪorxiwelip bargaⱨ ⱪurup, uning ǝtrapida ⱪaxa-potǝylǝrni ⱪuruxti. □  ■ 5 Xuning bilǝn xǝⱨǝr Zǝdǝkiyaning on birinqi yiliƣiqǝ muⱨasiridǝ turdi. 6 Xu yili tɵtinqi ayning toⱪⱪuzinqi küni xǝⱨǝrdǝ eƣir ⱪǝⱨǝtqilik ⱨǝmmini basⱪan wǝ zemindikilǝr üqünmu ⱨeq ax-ozuⱪ ⱪalmiƣanidi. □ 7 Xǝⱨǝr sepili bɵsüldi; barliⱪ jǝnggiwar lǝxkǝrlǝr ⱪaqmaⱪqi bolup, tün keqidǝ xǝⱨǝrdin bǝdǝr tikiwetixti. Ular padixaⱨ baƣqisiƣa yeⱪin «ikki sepil» ariliⱪidiki dǝrwazidin ketixti (Kaldiylǝr bolsa xǝⱨǝrning ⱨǝmmǝ tǝripidǝ bar idi). Ular Iordan jilƣisidiki «Arabaⱨ tüzlǝngliki»ni boylap ⱪeqixti. 8 Lekin Kaldiylǝrning ⱪoxuni padixaⱨni ⱪoƣlap Yeriho tüzlǝnglikidǝ Zǝdǝkiyaƣa yetixti; uning pütün ⱪoxuni uningdin tarⱪilip kǝtkǝnidi. 9 Wǝ ular padixaⱨni tutup, Hamat zeminidiki Riblaⱨ xǝⱨirigǝ, Babil padixaⱨining aldiƣa apardi; u xu yǝrdǝ uning üstidin ⱨɵküm qiⱪardi. 10 Babil padixaⱨi Zǝdǝkiyaning oƣullirini uning kɵz aldida ⱪǝtl ⱪildi; u Yǝⱨudaning barliⱪ ǝmirlirinimu Riblaⱨ xǝⱨiridǝ ⱪǝtl ⱪildi; 11 andin Zǝdǝkiyaning kɵzlirini oyuwǝtti; Babil padixaⱨi uni mis kixǝnlǝr bilǝn baƣlap Babilƣa elip kelip, ɵlgüqǝ zindanƣa ⱪamap ⱪoydi.

Muⱪǝddǝs ibadǝthanining harab ⱪilinƣanliⱪi

12 Bǝxinqi ayning oninqi künidǝ (bu Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsarning on toⱪⱪuzinqi yili idi) Babil padixaⱨining hizmitidǝ bolƣan, pasiban begi Nebuzar-Adan Yerusalemƣa yetip kǝldi. □ 13 U Pǝrwǝrdigarning ɵyini, padixaⱨning ordisini wǝ xǝⱨǝrdiki barliⱪ ɵylǝrni kɵydüriwǝtti; barliⱪ bǝⱨǝywǝt imarǝtlǝrgǝ u ot ⱪoyup kɵydüriwǝtti. 14 Wǝ pasiban begi yetǝkqilikidiki Kaldiylǝrning pütkül ⱪoxuni Yerusalemning ǝtrapidiki pütkül sepilini ɵrüwǝtti.

15 Pasiban begi Nebuzar-Adan zemindiki ǝng namrat kixilǝrdin bir ⱪismini, xǝⱨǝrdǝ ⱪalƣan baxⱪa kixilǝrni, Babil padixaⱨi tǝrǝpkǝ ⱪeqip tǝslim bolƣanlarni wǝ ⱪalƣan ⱨünǝrwǝnlǝrni ǝsir ⱪilip ularni elip kǝtti. □ 16 Lekin pasiban begi Nebuzar-Adan zemindiki ǝng namratlarning bir ⱪismini üzümzarliⱪlarni pǝrwix ⱪilixⱪa wǝ teriⱪqiliⱪ ⱪilixⱪa ⱪaldurdi.

17 Kaldiylǝr Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki mistin yasalƣan ikki tüwrükni, das tǝgliklirini wǝ Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki mistin yasalƣan «dengiz»ni qeⱪip, barliⱪ mislirini Babilƣa elip kǝtti. □  ■ 18 Ular yǝnǝ ibadǝttǝ ixlitilidiƣan idixlar, gürjǝk-bǝlgürjǝklǝr, lahxigirlar, ⱪaqilar, piyalǝ-tǝhsilǝr ⱨǝm mistin yasalƣan barliⱪ ǝswablarni elip kǝtti; 19 daslar, huxbuydanlar, ⱪaqilar, küldanlar, qiraƣdanlar, piyalilǝr wǝ jam-ⱪǝdǝⱨlǝrni bolsa, altundin yasalƣan bolsimu, kümüxtin yasalƣan bolsimu, ularning ⱨǝmmisini pasiban begi elip kǝtti. □ 20 Sulayman padixaⱨ Pǝrwǝrdigarning ɵyi üqün mistin yasatⱪan ikki tüwrük wǝ «dengiz», xundaⱪla uning tǝgiliki bolƣan on ikki buⱪini u elip kǝtti; qünki bu mis saymanlarning eƣirliⱪini ɵlqǝx mumkin ǝmǝs idi.

21 Ikki tüwrük bolsa, ⱨǝrbirining egizliki on sǝkkiz gǝz, aylanmisi on ikki gǝz kelǝtti; ⱨǝrbirining iqi kawak bolup, misning ⱪelinliⱪi tɵt barmaⱪ idi. □  ■ 22 Tüwrükning üstidiki bexi bolsa mis bolup, egizliki bǝx gǝz idi; uning pütün aylanmisi tor xǝklidǝ ⱨǝm anar nushisi bilǝn bezǝlgǝnidi, ⱨǝmmisi mistin idi; ikkinqi tüwrükmu uningƣa ohxax bolup, umu anar nushisi bilǝn bezǝlgǝnidi. 23 Ⱨǝrbir tüwrükning bexining yanlirida toⱪsan altǝ anar nushisi bar idi; torda jǝmiy bolup yüz anar nushisi bar idi.

24 Pasiban begi Nebuzar-Adan bolsa bax kaⱨin Seraya, orunbasar kaⱨin Zǝfaniya wǝ ibadǝthanidiki üq nǝpǝr ixikbaⱪarnimu ǝsirgǝ aldi. 25 U xǝⱨǝrdin lǝxkǝrlǝrni baxⱪuridiƣan bir aƣwat ǝmǝldarni, xǝⱨǝrdin tapⱪan orda mǝsliⱨǝtqiliridin yǝttini, yǝrlik hǝlⱪni lǝxkǝrlikkǝ tizimliƣuqi, yǝni ⱪoxunning sǝrdarining katipini wǝ xǝⱨǝrdin atmix nǝpǝr yǝrlik kixini tutti. □ 26 Pasiban begi Nebuzar-Adan bularni Babil padixaⱨining aldiƣa, Riblaⱨƣa elip bardi. 27 Babil padixaⱨi Hamat zeminidiki Riblaⱨda bu kixilǝrni ⱪiliqlap ɵltürüwǝtti.

Xu yol bilǝn Yǝⱨuda ɵz zeminidin sürgün ⱪilindi.

Yǝⱨuda Babilƣa sürgün ⱪilinidu

28 Neboⱪadnǝsar sürgün ⱪilƣan kixilǝrning sani mundaⱪ idi: — yǝttinqi yili üq ming yigirmǝ üq Yǝⱨudiy; 29 Neboⱪadnǝsarning on sǝkkizinqi yili u Yerusalemdin sǝkkiz yüz ottuz ikki kixini sürgün ⱪildi; 30 Neboⱪadnǝsarning yigirmǝ üqinqi yili pasiban begi Nebuzar-Adan Yǝⱨudiylardin yǝttǝ yüz ⱪiriⱪ bǝx kixini sürgün ⱪildi; jǝmiy bolup sürgün ⱪilinƣanlarning sani tɵt ming altǝ yüz kixi idi.□

Yǝⱨoakinning sürgün boluxi

31 Xundaⱪ boldiki, Yǝⱨuda padixaⱨi Yǝⱨoakin sürgün bolƣan ottuz yǝttinqi yili on ikkinqi ayning yigirmǝ bǝxinqi küni xu ix yüz bǝrdi: Əwil-Merodaⱪ Babilƣa padixaⱨ bolƣan birinqi yili, u Yǝⱨuda padixaⱨi Yǝⱨoakinning ⱪǝddini kɵtürüp, uni zindandin qiⱪardi; ■ 32 u uningƣa mulayim sɵz ⱪilip, uning ornini Babilda uning bilǝn birgǝ turƣan baxⱪa padixaⱨlarning ornidin yuⱪiri ⱪildi; 33 xuning bilǝn Yǝⱨoakin zindandiki kiyimlirini seliwetip, ɵmrining ⱪalƣan ⱨǝrbir künidǝ ⱨǝrdaim padixaⱨ bilǝn billǝ ⱨǝmdastihan boluxⱪa muyǝssǝr boldi. 34 Uning nesiwisi bolsa, Babil padixaⱨining uningƣa beƣixliƣan daimliⱪ iltipati idi; bu iltipat kündilik idi, yǝni u uningƣa taki alǝmdin ɵtkiqǝ ɵmrining ⱨǝrbir küni muyǝssǝr ⱪilinƣan.

■ 1:2 2Pad. 21:26; 22:1-23; 2Tar. 34:1-30

■ 1:3 2Pad. 23:34; 24:17; 25:8; 2Tar. 36:4, 10-23; Yǝr. 52:1-30

■ 1:5 Gal. 1:15

□ 1:6 «Mǝn gǝp ⱪilixni bilmǝymǝn; qünki mǝn gɵdǝk balidurmǝn» — ibraniy tilida: «bala» degǝn bu sɵz 5-16 yaxtiki balini kɵrsitidu. Kitabning baxⱪa mǝlumatliriƣa ⱪariƣanda bizningqǝ Hudaning sɵzi Yǝrǝmiyaƣa kǝlgǝndǝ u bǝlkim tǝhminǝn on altǝ yaxⱪa kirgǝnidi.

■ 1:6 Mis. 3; 4; 6:11,29

■ 1:8 Ⱪan. 31:6, 8; Yǝ. 1:5; Əz. 3:9

■ 1:9 Yǝx. 6:6, 7; Yǝr. 5:14

■ 1:10 Yǝr. 18:7; 2Kor. 10:4, 5

□ 1:12 «Kɵrgining yahxi boldi; qünki Mǝn sɵzümning ǝmǝliylixixi üqün sɵzümni kɵzitip turimǝn» — badam dǝrihi baⱨarda birinqi bolup qeqǝklǝp, baⱨarning kǝlgǝnlikini jakarliƣuqi bolƣaqⱪa ibraniy tilida «kɵzǝtqi» dǝp atilidu.

■ 1:14 Yǝr. 4:6

□ 1:15 «padixaⱨlar ⱨǝrbiri ɵz tǝhtini Yerusalem ⱪowuⱪliri aldiƣa selip,..» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «padixaⱨlar ⱨǝrbiri ɵz tǝhtini Yerusalem ⱪowuⱪliriƣa selip...»

■ 1:15 Yǝr. 5:15; 6:22; 10:22; 52:4, 5

□ 1:18 «Mǝn ... seni... mustǝⱨkǝm xǝⱨǝr, tɵmür tüwrük wǝ mis sepillardǝk tiklidim» — oⱪurmǝnlǝr xuningƣa diⱪⱪǝt ⱪiliduki, Hudaning bu sɵzliri «ɵtkǝn zamanda» eytilƣan. Bir ⱪaraxⱪa, Yǝrǝmiya pǝⱪǝt gɵdǝk bir yax yigittǝk kɵrünsimu, lekin iman-ixǝnqkǝ nisbǝtǝn Hudaning sɵzi alliⱪaqan ixǝngüqilǝrgǝ pakit bolƣan. Iman-ixǝnqtiki adǝm ixlarƣa Hudaning kɵzⱪarixi bilǝn ⱪaraydu.

■ 1:18 Yǝr. 6:27; 15:20

□ 2:3 «Xu qaƣda Israil hǝlⱪi Pǝrwǝrdigarƣa pak, alaⱨidǝ atalƣan» — «...pak, alaⱨidǝ atalƣan» degǝn sɵz ibraniy tilidiki «Pǝrwǝrdigarƣa «ⱪodǝx»» («Pǝrwǝrdigarƣa muⱪǝddǝslik») degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Oⱪurmǝnlǝrgǝ bǝlkim ayanki, «muⱪǝddǝs»ning ǝsli mǝnisi dǝl «Hudaƣa alaⱨidǝ atalƣan, pak» degǝnliktur. Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ «ⱨosulning tunji mewisi»ni bolsa Hudaƣa atap, Hudaning wǝkili bolƣan kaⱨinlarƣa beƣixlax kerǝk idi. Huda muxu yǝrdǝ: «Israil alaⱨidǝ Meningki idi» dǝydu. Yǝnǝ bir tǝrǝptin eytⱪanda Israil Hudaning «ⱨosulining tunji mewisi» bolsa, ǝmdi ulardin keyin Hudaning yolida mangidiƣan baxⱪa ǝllǝrdin bolƣanlarmu Hudaning yeniƣa kelip uningƣa «ⱨosul bolup» Hudaning Ɵz hǝlⱪi boluxⱪa kelidu.

■ 2:5 Mik. 6:3, 4

□ 2:7 «Mening mirasim» — bu sɵz ikki bisliⱪ bolup, mǝnisi: (1) Huda «bular alaⱨidǝ Meningki» degǝn Ⱪanaan (Pǝlǝstin) zeminini wǝ uning üstidiki Yǝⱨudiy hǝlⱪini kɵrsitidu; (2) «miras ⱪilip bǝrginimni» degǝn mǝnidǝ bolup, Huda Israilƣa «Silǝrning mirasinglar bolsun» dǝp tapxurƣan zeminni kɵrsitidu. Omumǝn bu sɵz xu zeminni wǝ xundaⱪla, bǝlkim, xu zemindiki hǝlⱪnimu kɵrsitidu.

□ 2:8 «Tǝwrat-ⱪanun ijraqiliri» — Tǝwratni hǝlⱪⱪǝ ɵgitixkǝ mǝs’ul bolƣan kaⱨinlarni («Yǝr.» 18:18, «Ⱪan.» 33:10) yaki Tǝwratni kɵqürüxkǝ mǝs’ul bolƣan Lawiylarni («Yǝr.» 8:8) kɵrsitidu. «hǝlⱪ padiqiliri» — (yǝni «baⱪarmǝnliri» yaki «baⱪⱪuqilar») ibraniy tilida «ⱪoyqilar», «padiqilar», «qupanlar» deyilidu. Adǝttǝ bu sɵz qopan-ⱪoyqilarni kɵrsitidu. Muxu yǝrdǝ «hǝlⱪ baⱪⱪuqiliri» Israilning yetǝkqilirini kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ. «Baalning namida bexarǝt bǝrdi» — «Baal» degǝn Pǝlǝstindikilǝrning yirginqlik bir buti idi.

■ 2:8 Rim. 2:20

□ 2:10 «Siprus» — Siprus arili (ibraniy tilida «Kittim») bolsa Pǝlǝstinning yiraⱪ ƣǝrbidǝ; Kedar bolsa Pǝlǝstinning yiraⱪ xǝrⱪidǝ idi — demǝk, xǝrⱪtin ƣǝrbkiqǝ bolƣan yǝrlǝrdimu muxundaⱪ ix bolup baⱪmiƣan.

■ 2:11 Zǝb. 106:20

■ 2:12 Ⱪan. 32:1; Yǝx. 1:2

■ 2:13 Küy. 4:15; Yǝr. 17:13

□ 2:15 «yax xirlar...ⱨɵrkiridi» — xirlar oljisini tutⱪandin keyin andin ⱨɵrkirǝydu. Muxu ayǝttiki «xirlar» bǝlkim Asuriyǝ, andin Babilni kɵrsitidu.

■ 2:15 Yǝx. 5:29; Yǝr. 4:7

□ 2:16 «...Nof wǝ Taⱨpanǝs xǝⱨiridikilǝrmu qoⱪⱪangni yeriwǝtti» — «Nof wǝ Taⱨpanǝs» Misirdiki xǝⱨǝrlǝrdur. Yǝⱨuda kɵp ⱪetim Misirdin yardǝm soriƣanidi. Misir ⱪoxulƣan bolsimu, lekin ǝksiqǝ Israilƣa wapasizliⱪ ⱪilip kǝlgǝnidi. Nof keyin «Mǝmfis» dǝp atalƣan. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «...Nof wǝ Taⱨpanǝs xǝⱨiridikilǝrmu bax qoⱪⱪangni (rǝswa ⱪilix üqün) ƣirdiwǝtti».

□ 2:18 «Xiⱨor dǝryasining süyini iqix üqün... Əfrat dǝryasining süyini iqix üqün....» — «Xiⱨor (Misirdiki bir dǝrya yaki wadi)ning sulirini iqix» ⱨǝmdǝ «Əfrat (Asuriyǝdiki dǝrya)ning... sulirini iqix» Israil Misirdin wǝ Asuriyǝdin panaⱨ izdigǝnlikini kɵrsitidu.

■ 2:18 Yǝx. 31:1

■ 2:19 Yǝx. 3:9; Ⱨox. 5:5

□ 2:20 «barliⱪ dɵng-egizliktǝ wǝ barliⱪ yexil dǝrǝh astida sǝn paⱨixǝ ayaldǝk kerilip yatⱪansǝn» — Israil muxu yǝrlǝrdǝ (dɵng-egizliktǝ ... yexil dǝrǝh astida...) butpǝrǝslik paaliyǝtlirini ɵtküzgǝn. Ularning mundaⱪ butpǝrǝsliki Hudaƣa wapasizliⱪ bolup roⱨiy jǝⱨǝttǝ paⱨixiwazliⱪ bolupla ⱪalmay, ular Pǝlǝstindikilǝrning butpǝrǝslikini dorap ularning butliriƣa «atalƣan», buthanida turƣan paⱨixǝ ayallar bilǝn yatatti.

□ 2:21 «yat wǝ yawa bir sesiⱪ üzüm teli» — «yat wǝ yawa» ǝsliy ibraniy tilida bir sɵz bilǝnla ipadilinidu.

■ 2:21 Mis. 15:17; Zǝb. 44:2; 80:8

■ 2:22 Ayup 9:30

□ 2:23 «Jilƣida mangƣan yolungni kɵrüp baⱪ, ⱪilmixliringni iⱪrar ⱪil» — «jilƣida mangƣan yolung...» bǝlkim kɵp ⱪisim Yǝⱨudadikilǝr Yerusalemƣa yeⱪin bolƣan «Ⱨinnom jilƣisi»da ɵz balilirini butlarƣa atap «insan ⱪurbanliⱪi» ⱪilƣanliⱪini kɵrsitidu. Israilni ⱨingganƣa ohxitixi bǝlkim uning ⱨeqⱪandaⱪ muⱪim yɵlünüxining bolmaydiƣanliⱪini tǝkitlǝydu.

□ 2:24 «... ⱨǝwisi ⱪozƣalƣanda xamalni purap yüridiƣan bir yawayi mada exǝksǝn!» — bu ohxitix xübⱨisizki, Israilning butlarƣa bolƣan buzuⱪ ⱨǝwǝslirini, uni butpǝrǝsliktin tosuxning mumkin ǝmǝslikini kɵrsitidu.

□ 2:25 «putungni ayaƣsizliⱪtin... gelingni ussuluⱪsiz ⱪilip ⱪoyma!» — bu sɵzlǝr bǝlkim ikki bisliⱪ: — (1) butlarning yolida yügürüp mengix bǝribir bikar ixtur — butlar adǝmlǝrgǝ yardǝmdǝ bolalmaydu; (2) ǝgǝr Israil butpǝrǝsliki bilǝn Hudaƣa wapasizliⱪini dawamlaxtursa, ular ahir berip ayaƣsiz, qangⱪap sürgün bolƣanlar bolidu. «Yaⱪ! Ham hiyal ⱪilma!» — ibraniy tilida «Yaⱪ! Ümid yoⱪ!».

■ 2:28 Yǝx. 2:8; Yǝr. 11:13

■ 2:30 Yǝx. 1:5; Yǝr. 5:3

■ 2:31 Mat. 23:26-39

■ 2:32 Yǝr. 3:21

□ 2:34 «Sǝn ularni temingni texip oƣriliⱪⱪa kirgini üqün ɵltürdingmu?!» — Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ oƣri kǝqtǝ ɵygǝ bɵsüp kirgǝn bolsa u urup ɵltürülsǝ ɵy igisi gunaⱨsiz ⱨesablinidu.

□ 2:36 «Sǝn nemixⱪa bunqiwala uyan-buyan ⱪatrap ala kɵngüllük ⱪilisǝn?» — demǝk, Israil ⱨǝrdaim Hudani ǝmǝs, bǝlki yat ǝllǝrni ɵz yɵlǝnqüki ⱪilmaⱪqi.

□ 2:37 «sǝn Misirdin ⱪolliringni bexingƣa alƣan peti qiⱪisǝn» — demǝk, ǝsir bolƣan peti.

□ 3:1 «...birinqi eri uning bilǝn ⱪayta yarixiwalsa bolamdu? Bundaⱪ ix bu zeminni mutlǝⱪ bulƣimamdu?» — «Ⱪan.» 24:1-4-ayǝtlǝrni kɵrsitixi mumkin. Əgǝr pǝyƣǝmbǝr mǝzkur bexarǝttǝ bu ixni kɵzdǝ tutⱪan bolsa, undaⱪta bu 3-babning omumiy mǝnisigǝ ⱪariƣanda, Huda muxundaⱪ ixlarni (ajrixix andin ⱪayta toy ⱪilix) Yǝⱨudiylarƣa mǝn’i ⱪilƣini bilǝn, muxu yǝrdǝ Huda «Mening ayalim bolƣan Israil»ning Ɵz yenimƣa ⱪaytip kelidiƣan yoli bar, degǝn ohxaydu (14-22-ayǝtlǝrdǝ, ahirⱪi zamanlarda Pǝrwǝrdigar muxundaⱪ qǝksiz rǝⱨim-xǝpⱪǝtni Israil ⱨǝm Yǝⱨudaƣa kɵrsitidu, deyilidu). «Lekin sǝn xunqǝ kɵp axniliring bilǝn buzuⱪluⱪ ⱪilip turup yǝnǝ yenimƣa ⱪaytay dǝwatamsǝn tehi?» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Lekin sǝn kɵp axnilar bilǝn buzuⱪluⱪ ⱪilƣan bolsangmu, yenimƣa ⱪaytip kǝl!». Huda tɵwǝndiki 4- wǝ -22-25-ayǝtlǝrdǝ ularni ⱪaytixⱪa qaⱪirixⱪa muxundaⱪ rǝⱨimlik bilǝn ɵtünidu, biraⱪ 3-babning omumiy mǝnisigǝ ⱪariƣanda, Hudaning sɵzlirini muxu yǝrdǝ tǝrjimimizdikidǝk «retorik soal» dǝp ⱪaraymiz.

■ 3:1 Ⱪan. 24:1-4

□ 3:2 «bexingni kɵtürüp yuⱪiriƣa ⱪarap baⱪ» — Yǝⱨuda ⱨǝrdaim «yuⱪiri jaylar»da butpǝrǝslik ɵtkɵzgǝnidi. «sǝn qɵl-bayawanda kütüp olturƣan ǝrǝbdǝk...» — «ǝrǝb» muxu yǝrdǝ bǝlkim yol boyida olturƣan paⱨixǝ ayalni kɵsitidu. Bǝzi alimlar bu sɵz yoluqilarni bulax üqün marap turƣan ⱪaraⱪqini kɵrsitidu, dǝydu.

□ 3:3 «keyinki yamƣur» — Ⱪanaanda 3- yaki 4-ayda yaƣidu, ǝtiyazliⱪ ziraǝtlǝrni pixurux rolini oynaydu. Bu yamƣurlar bolmisa ⱨeq ⱨosul bolmaydu.

□ 3:6 «Wapasiz Israilning nemǝ ⱪilƣanliⱪini kɵrdüngmu?» — muxu ayǝttǝ «Israil» ximaliy padixaⱨliⱪ, yǝni «on ⱪǝbilǝ»ni kɵrsitidu. «Buzuⱪluⱪ» asasǝn butpǝrǝslikni kɵrsitidu; 2:20diki izaⱨatnimu kɵrüng.

■ 3:6 Yǝr. 2:20

□ 3:8 «lekin wapasiz Israilning barliⱪ zina ⱪilƣanliri tüpǝylidin uningƣa talaⱪ hetini berip uni ⱪoyuwǝtkinimni kɵrüp,...» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ muxu yǝrdǝ «lekin wapasiz Israilning barliⱪ zina ⱪilƣanliri tüpǝylidin uningƣa talaⱪ hetini berip uni ⱪoyuwǝtkinimni mǝn kɵrdüm,...» deyilidu.

□ 3:12 «ximalƣa ⱪarap... mundaⱪ degin» — bu sɵzlǝr bǝlkim Asuriyǝ tǝripidin 100 yil ilgiri sürgün ⱪilinƣan Israil (on ⱪǝbilisi)ƣa eytilidu.

■ 3:12 Zǝb. 86:15; 103:8, 9; 145:18

□ 3:14 «qünki Mǝn silǝrni ⱨǝⱪiⱪiy sɵygüqidurmǝn» — ibraniy tilida «qünki Mǝn silǝrgǝ ǝrdurmǝn».

■ 3:15 Yǝr. 23:4; Əz. 34:23; Əf. 4:11

□ 3:16 «(silǝr) uni ⱨeq seƣinimaysilǝr» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «ular uni izdǝp tawap ⱪilmaydu». «silǝr baxⱪa bir sanduⱪmu yasimaysilǝr» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «ular ⱪaytidin xundaⱪ ⱪilmaydu». Demisǝkmu «ǝⱨdǝ sanduⱪi» ibadǝthana tüzümining mǝrkizi bolƣaqⱪa, bu ayǝt bǝlkim ibadǝthana wǝ uningƣa baƣliⱪ tüzümning (ⱪurbanliⱪlar, kaⱨinlar, nurƣun ⱪaidǝ-yosunlar) yengi bir ǝⱨdǝ bilǝn inawǝtsiz ⱪilinidiƣanliⱪini kɵrsitidu. 31:31-34 wǝ izaⱨatlarni kɵrüng.

□ 3:19 «Mǝn seni balilirim ⱪatiriƣa ⱪoyup,.. ǝng kɵrkǝm jayni miras ⱪilip ata ⱪilixni xunqilik halayttim!» — Pǝrwǝrdigar muxu ayǝttǝ Israilƣa Ɵzigǝ sadiⱪ bolƣan ayalining süpitidǝ sɵzlǝydu.

□ 3:23 «butpǝrǝslikning ⱪiyⱪas-sürǝnliri» — «butpǝrǝslik» ǝyni tekisttǝ yoⱪ, biraⱪ bizningqǝ ayǝt buni kɵrsitidu. Butpǝrǝsliktǝ butlardin «yardǝm sorax» üqün ⱪiyⱪas-sürǝn kɵtürüx kerǝk idi.

■ 3:23 Zǝb. 121:1

□ 3:24 «axu uyat-nomus» — muxu ibarǝ «Baal» degǝn intayin yirginqlik mǝbudni kɵrsitidu. 11-bab, 13-ayǝtni kɵrüng.

□ 3:25 «ⱪalaymiⱪanqiliⱪ wǝ alaⱪzadilik» — bu sɵzlǝr muxu yǝrdǝ ibraniy tilida birla sɵz bilǝn ipadilinidu.

□ 4:1 «Mening yenimƣa burulup ⱪaytip kǝl!» — bu ibarǝ bǝlkim «sǝllimaza towa ⱪil», «ikkilǝnmǝ!», «ala kɵngüllük bolma!» degǝn mǝnini intayin tǝkitlǝydu. «Əgǝr bu yirginqlikliringni kɵzümdin neri ⱪilsang, wǝ xundaⱪla yoldin yǝnǝ tenǝp kǝtmisǝng,... » — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Əgǝr bu yirginqlikliringni kɵzümdin neri ⱪilsang, ǝmdi sǝn sǝrgǝrdan bolmaysǝn».

■ 4:2 Yar. 22:18; Yǝx. 48:1

□ 4:3 «Boz yeringlarni qepip aƣdurunglar; tikǝnlik arisiƣa uruⱪ qaqmanglar!» — bu sirliⱪ ayǝt Yǝⱨudadikilǝrni nadan deⱨⱪanlarƣa, ularning ⱨayatlirini ahtarma yǝrgǝ ohxitidu. «Nemixⱪa ⱨayatimizdin ⱨeqⱪandaⱪ bǝht, muwǝppǝⱪiyǝt yoⱪ?» dǝp sorisa, «Silǝr uruⱪlirini tikǝnlǝr arisiƣa teriƣan deⱨⱪanlarƣa ohxax, ⱨeq ⱨosulluⱪ bolmaysilǝr» dǝp jawab berilidu, ǝlwǝttǝ. Deⱨⱪanlar ⱨosul kɵrüx üqün boz yǝrlirini qepip, tikǝnlǝrni yulup taxlixi kerǝk bolƣiniƣa ohxax, Yǝⱨudiylar ɵzlirini ⱪozƣap ⱪattiⱪ towa ⱪilixi kerǝk, andin bǝhtning ⱨosulini kɵridu.

■ 4:3 Ⱨox. 10:12

□ 4:4 «ⱪǝlbinglarni sünnǝt ⱪilinglar» — sɵzmusɵz tǝrjimisi: «ⱪǝlbinglardiki hǝtnilikni elip taxlanglar». Demisǝkmu, Israillar ǝtliridǝ sünnǝt ⱪilinƣini bilǝn ularning kɵngülliri towisiz ⱪattiⱪ idi; xunga pǝyƣǝmbǝr: «ⱪǝlbinglarni sünnǝt ⱪilinglar» dǝp agaⱨ beridu.

■ 4:4 Ⱪan. 10:16; 30:6; Yǝx. 65:5

□ 4:5 ««Yiƣilinglar! Mustǝⱨkǝm xǝⱨǝrlǝrgǝ ⱪeqip kirǝyli!» — dǝp nida ⱪilinglar» — bu sɵzlǝr bǝlkim baxⱪa pǝyƣǝmbǝrlǝrgǝ, yaki «hǝlⱪ padiqiliri» bolƣan padixaⱨ, ⱨɵkümdarlar wǝ kaⱨinlar ⱪatarliⱪlarƣa eytilidu (9-ayǝtni kɵrüng). Demǝk, ular ɵz ihlassizliⱪi, itaǝtsizliki tüpǝylidin hǝlⱪⱪǝ xundaⱪ jar ⱪilixⱪa mǝjbur ⱪilinidu.

■ 4:7 Yǝx. 5:29; Yǝr. 2:15; 5:6

■ 4:8 Yǝx. 32:12

□ 4:10 «Silǝr aman-tinq bolisilǝr» — bu ayǝttiki: «Silǝr aman-tinq bolisilǝr» degǝn sɵzlǝr sahta pǝyƣǝmbǝrlǝrning sɵzidur (6:14, 8:11 ⱪatarliⱪlarni kɵrüng).

□ 4:11 «hǝlⱪimning ⱪizi» — xundaⱪla «pak ⱪizim bolƣan hǝlⱪim», «Zion ⱪizi» ⱪatarliⱪ ibarilǝr Hudaning Ɵz hǝlⱪigǝ yaki baxⱪa hǝlⱪ (mǝsilǝn, «Misirning ⱪizi», (46:11))ⱪǝ bolƣan meⱨri-xǝpⱪitini, ularƣa baƣliƣan muⱨǝbbitini kɵrsitidiƣan mǝnini ɵz iqigǝ alidu.

□ 4:13 «Mana, u top bulutlardǝk kelidu, uning jǝng ⱨarwiliri ⱪara ⱪuyundǝktur, uning atliri bürkütlǝrdin tezdur!» — «u» kimni kɵrsitidiƣanliⱪi eytilmaydu. Biraⱪ aldi-kǝyni sɵzlǝrgǝ ⱪariƣanda, «u» 7-ayǝttiki «ǝllǝrni yoⱪatⱪuqi» bolƣan düxmǝnni kɵrsitidu. Bǝzi alimlar bu sɵzlǝr ximaldin kelidiƣan «Skitlar»ni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. Lekin Skitlarning jǝng ⱨarwiliri yoⱪ ⱨǝm ular xǝⱨǝrlǝrni «ⱪorxawƣa alƣuqi»larmu (16-ayǝt) ǝmǝs; xunga biz bu sɵzlǝrni Babilliⱪlarni wǝ bǝlkim ahirⱪi zamandiki dǝjjalning ⱪoxunlirini kɵrsitidu, dǝp ⱪaraymiz.

■ 4:14 Yǝx. 1:16

■ 4:19 Yǝx. 21:4; Yǝr. 8:23

□ 4:20 «qedirilim» ... «pǝrdilirim»... — Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝr hǝlⱪining azablirini ɵziningki dǝp ⱨes ⱪilip, «hǝlⱪimning qedirlirim» wǝ «hǝlⱪimning pǝrdiliri» demǝy, bǝlki «qedirilim» wǝ «pǝrdilirim» toƣruluⱪ sɵzlǝydu.

□ 4:23 «Mǝn yǝr yüzigǝ ⱪaridim; mana, u xǝkilsiz wǝ ⱪup-ⱪuruⱪ boldi; asmanlarƣimu ⱪaridim, u nursiz ⱪaldi...» — demisǝkmu, bu ayǝttiki wǝ tɵwǝndiki ayǝttiki ixlar Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝrgǝ Roⱨta kɵrsitilgǝn alamǝt kɵrünüxtur. Bu kɵrünüx: (1) Israil zemini Babilliⱪlarning tajawuzluⱪi astida bolidiƣan wǝyranǝ ⱨalitini; wǝ (2) xuning bilǝn bir waⱪitta ahirⱪi zamanlardiki ⱨalitini kɵrsitidu. Bu ⱨalǝt Huda jaⱨanni yaratⱪinida yǝr-zeminning awwalⱪi xǝkilsiz, tǝrtipsiz ⱨalitigǝ ohxaydu.

■ 4:27 Yǝr. 5:10,18; 30:11; 46:28

□ 4:30 «ɵzüngni yasiƣining» — bǝlkim Yǝⱨuda yat ǝllǝrdin yar-yɵlǝk izdigǝndǝ yalaⱪqiliⱪ ⱪilƣanliⱪini kɵrsitidu.

□ 4:31 «tunji balini tuƣⱪandikidǝk azabda bolƣan Zion ⱪizining awazini anglawatimǝn» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, «Zion» Yerusalem jaylaxⱪan taƣ bolup, «Zion» yaki «Zion ⱪizi» degǝnning ɵzi Yerusalem yaki Israilni bildüridu.

□ 5:2 «...birla adǝmni tapsanglar, xunda mǝn bu xǝⱨǝrni kǝqürimǝn! (1-ayǝt)... Gǝrqǝ ular: «Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn!» dǝp ⱪǝsǝm iqkǝn bolsimu, ular yalƣandin sɵzlǝydu, dedi» — keyin, Yǝrǝmiya birnǝqqǝ xundaⱪ adil, sadiⱪ adǝmlǝr (mǝsilǝn, Baruⱪ, Aⱨikam, Əbǝd-Mǝlǝk) bilǝn tonuxⱪan. Lekin Pǝrwǝrdigar uningƣa bu sɵzlǝrni ⱪilƣanda u muxundaⱪlarni tapalmiƣan.

■ 5:3 Yǝx. 1:5; 9:12; Yǝr. 2:30

□ 5:6 «ormandin qiⱪⱪan bir xir ..., bayawandin qiⱪⱪan bir bɵrǝ ...; yilpiz xǝⱨǝrlǝrgǝ ⱪarap paylaydu» — bu ayǝttiki yirtⱪuq ⱨaywanlar kɵqmǝ mǝnidǝ bolup düxmǝnlǝrni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

■ 5:6 Yǝr. 4:7

□ 5:7 «Mǝn ⱨǝmmǝ ⱨajǝtliridin qiⱪⱪan bolsammu, lekin ular zinahorluⱪ ⱪilip, paⱨixilǝrning ɵyigǝ top-top bolup mengiwatidu» — bu ayǝt bǝlkim roⱨiy jǝⱨǝttiki wapasizliⱪni kɵrsitidu. Huda Israilni «Mening ayalim» dǝp ataydu (2:10, 3-babni kɵrüng). 8-ayǝt jismaniy jǝⱨǝttiki zinahorluⱪnimu kɵrsitidu.

■ 5:8 Əz. 22:11

■ 5:9 Yǝr. 5:29; 9:9

□ 5:10 «Uning üzüm qünǝkliridin ɵtüp, .... xahlirini ⱪirip taxlanglar, qünki ular Pǝrwǝrdigarƣa tǝwǝ ǝmǝstur» — bu ayǝtning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Uning sepilliriƣa yamixip qiⱪip wǝyranqiliⱪ ⱪilinglar, lekin ularni pütünlǝy nabut ⱪiliwǝtmǝnglar; istiⱨkamlirini elip taxlanglar, qünki ular Pǝrwǝrdigarƣa tǝwǝ ǝmǝstur».

■ 5:10 Yǝr. 4:27

■ 5:11 Yǝr. 3:20

□ 5:13 «Pǝyƣǝmbǝrlǝr bolsa pǝⱪǝt bir xamaldin ibarǝt bolidu, halas» — ibraniy tilida «roⱨ» wǝ «xamal» bir sɵz bilǝn ipadilinidu. Xubⱨisizki, «pǝyƣǝmbǝrlǝr» ɵzlirini «bizgǝ Hudaning Roⱨi toldurulƣan» dǝydu, lekin Huda ularni pǝⱪǝt «xamalƣa toldurulƣan» dǝydu.

■ 5:14 Yǝr. 1:9-10

■ 5:15 Ⱪan. 28:49; Yǝr. 1:15; 6:22

■ 5:17 Law. 26:16; Ⱪan. 28:31,33

■ 5:18 Yǝr. 4:27

□ 5:19 «yat bolƣanlarning ⱪulluⱪida bolisilǝr» — «yat bolƣanlar» bǝlkim ikki bisliⱪ sɵzlǝr bolüp, ⱨǝm «yat butlar» ⱨǝm «yat adǝmlǝr»nimu kɵrsitidu.

■ 5:19 Yǝr. 16:10

■ 5:21 Yǝx. 6:9

■ 5:22 Ayup 38:10, 11; Zǝb. 33:7-8; 104:9

□ 5:24 «awwalⱪi yamƣur»...«keyinki yamƣur»... — «awwalⱪi yamƣur» adǝttǝ 11-ayda yeƣip, tupraⱪni yumxitidu, yǝrni ⱨǝydǝp uruⱪ selixⱪa tǝyyarlinidu. «keyinki yamƣur» bolsa Pǝlǝstindǝ 3- yaki 4-ayda yaƣidu, ǝtiyazliⱪ ziraǝtlǝrni pixurux rolini oynaydu. Bu yamƣurlar bolmisa ⱨeq ⱨosul bolmaydu. «bizgǝ ⱨosul pǝslini bekitip aman-esǝn saⱪliƣuqi» — ibraniy tilida «bizgǝ ⱨosul pǝslidiki ⱨǝptilǝrni saⱪliƣuqi...».

■ 5:24 Ⱪan. 11:14

□ 5:28 «ular ɵz mǝnpǝǝtini kɵzlǝp hǝⱪlǝrning dǝwasini, yetim-yesirlǝrning dǝwasini sorimaydu...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi bolsa: «ular hǝⱪlǝrning dǝwasini, ⱨǝtta yetim-yesirlǝrning dǝwasini soriƣini bilǝn ⱨǝrgiz uni adil sorimaydu».

■ 5:28 Ⱪan. 32:15; Yǝx. 1:23; Zǝk. 7:10

□ 5:29 «jazalimay ⱪoyamdim» — ibraniy tilida «yoⱪlimamdim?!».

■ 5:29 Yǝr. 5:9; 9:9

□ 5:31 «kaⱨinlar bolsa ɵz ⱨoⱪuⱪ dairisini kengǝytip ⱨɵkümranliⱪ ⱪilmaⱪta...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «kaⱨinlarmu ularning wasitisi bilǝn (demǝk, pǝyƣǝmbǝrlǝrning yalƣan bexarǝtliridin paydilinip) ⱨɵkümranliⱪ ⱪilmaⱪta». Lekin «Yǝrǝmiya» degǝn kitabta bundaⱪ ixlar yǝnǝ tilƣa elinmaydu, xunga tǝrjimimiz bǝlkim toƣridur.

■ 5:31 Yǝr. 14:18; 23:25, 26; Əz. 13:6

□ 6:1 «Jeninglarni ⱪutⱪuzux üqün Yerusalem xǝⱨiridin ⱪeqinglar... dǝⱨxǝtlik ⱨalakǝt ximal tǝrǝptin pǝyda bolidu» — 4-bab, 6-ayǝtnimu kɵrüp selixturung. Xu yǝrdǝ hǝlⱪⱪǝ, «Yerusalemƣa ⱪeqip kiringlar» deyilgǝn. Biraⱪ ⱨazir Yerusalemning ɵzi ⱨalak bolidu.

■ 6:1 Yǝr. 1:13,14

□ 6:3 «Yerusalemƣa ⱪarxi qiⱪiwatⱪan pada baⱪⱪuqilarmu ɵz padilirini epkelidu; ular Yerusalemni ⱪorxawƣa elip qedirlirini tikidu; .. Ⱨǝmmisi ɵzi igiligǝn jayda pada baⱪidu» — 4-ayǝtkǝ ⱪariƣanda bu ayǝttiki «pada baⱪⱪuqiliri» wǝ ularning «padiliri» yat ǝllǝrning padixaⱨliri ⱨǝm ⱨɵkümdarliri wǝ ularning ⱪoxunlirini kɵrsitidu. Bu ⱨǝjwiy, kinayilik gǝp bolidu; qünki yuⱪirida (mǝsilǝn 2:8dǝ) Yǝrǝmiya Israilning baⱪⱪuqi bolƣan padixaⱨlirini «ɵz padiliri»ni baⱪmasliⱪi tüpǝylidin ǝyiblǝydu. Biraⱪ muxu yǝrdǝ Hudani tonumaydiƣan «yat ǝl padixaⱨliri» ɵz «padiliri» bolƣan hǝlⱪi üqün yol kɵrsitip ularni baⱪidu.

□ 6:4 «Ular: «Uningƣa ⱪarxi jǝnggǝ tǝyyarlininglar! ....» — dǝydu» — «Ular» — Əllǝrning «pada baⱪⱪuqi»liri.

□ 6:5 «(Ular): «... Turunglar, qüx waⱪtidin paydilinip ⱨujum ⱪilayli!», «Apla! Kün patay dǝp ⱪaptu, kǝqtiki sayilǝr uzirawatidu!» — dǝydu (4-ayǝt), andin: Xunga, keqiqǝ ⱨujum ⱪilip qiⱪayli... » — dǝydu» — 4- ⱨǝm 5-ayǝttiki bexarǝt xuni tǝkitlimǝkqiki, düxmǝnlǝr kǝlgǝndǝ bügüni bolmisa ǝtisi ⱨujum ⱪilidu, Yǝⱨuda üstidin ƣǝlibǝ ⱪilmay kǝtmǝydu; yǝnǝ kelip, ular ⱨujumni baxliƣanda, Yǝⱨudadikilǝr düxmǝnni keqǝ-kündüz ⱨujum ⱪilip ⱪelixi mumkin, dǝp ⱨeq dǝm alalmaydu.

□ 6:7 «ⱪuduⱪ ɵz sulirini urƣutup qiⱪarƣandǝk, umu rǝzilliklirini urƣutup qiⱪarmaⱪta» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «ⱪuduⱪ eⱪin suni saⱪliƣandǝk, u rǝzilliklirini saⱪlimaⱪta».

□ 6:9 «Ular üzüm telini pasangdiƣuqilardǝk Israilning ⱪaldisni pasangdaydu; xunga sǝn üzüm üzgüqidǝk üzüm telidiki xahlar üstidin yǝnǝ bir ⱪetim ⱪolungni ɵtküzgin!» — bu sirliⱪ jümlining mǝnisi bǝlkim, Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝr Hudaning sɵzlirining wasitisi bilǝn, kelidiƣan düxmǝnlǝrning ⱨeqnǝrsǝ ⱪaldurmaydiƣan bulang-talangliridin ilgiri Israilning «ⱪaldisi»din tehi bǝzi kixilǝrni ⱪutⱪuzuximu mumkin, degǝnlik.

■ 6:9 Yǝx. 24:13

□ 6:10 «Mǝn: — Mǝn ⱨazir kimgǝ sɵz ⱪilip agaⱨlanduray?... ularƣa ⱨeq huxyaⱪmaydu, — dedim» — «Mǝn» (sɵzligüqi) wǝ «dedim» degǝn sɵzlǝr ǝslidiki tekisttǝ yoⱪ, oⱪurmǝnlǝrgǝ tekistni qüxinixlik bolsun dǝp kirgüzduⱪ. Qünki bizningqǝ eytilƣan gǝp pǝyƣǝmbǝrning ɵziningki idi.

■ 6:10 Yǝr. 7:26

□ 6:11 «Ⱪǝlbim Pǝrwǝrdigarning ƣǝzǝp otliri bilǝn tolup taxti» — xübⱨisizki, Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝr ɵzi toƣruluⱪ sɵzlǝwatidu. U Pǝrwǝrdigarning hǝlⱪigǝ ⱪaratⱪan ƣǝzipigǝ ɵzini bir ⱪilip, Pǝrwǝrdigardin ƣǝzipini ularƣa tɵküxni tilǝydu.

■ 6:12 Ⱪan. 28:30

■ 6:13 Yǝx. 56:11; Yǝr. 8:10

■ 6:14 Yǝr. 8:11; Əz. 13:10

□ 6:15 «jazalaxⱪa kǝlginimdǝ» — ibraniy tilida «yoⱪliƣinimda» deyilidu. «Yǝrǝmiya»diki «(yeniƣa) kelip... jazalax» degǝn sɵz adǝttǝ ibraniy tilida «yoⱪlax» degǝn birla sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 6:16 Mat. 11:29

□ 6:18 «Xunga i ǝllǝr, anglanglar» — «ǝllǝr», Yǝⱨudiy ǝmǝs ǝllǝr. «Guwaⱨqilar bolup...» baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Əy, jamaǝt(qilik),...».

■ 6:20 Yǝx. 1:11; 66:3; Am. 5:21; Mik. 6:6-8

■ 6:22 Yǝr. 50:41,42,43

■ 6:24 Yǝr. 4:31; 49:24; 50:43

□ 6:26 «ɵzünggǝ bɵz kiyim kiyiwal...» — bɵz kiyim kiyix, küllǝr iqidǝ olturux yaki yetix ⱪattiⱪ matǝm tutuxni yaki towa ⱪilixni bildüridu.

■ 6:26 Yǝr. 4:8

□ 6:28 «ular mis wǝ tɵmürning ɵzidur» — bǝlkim hǝlⱪning tax kɵngüllüklikini ⱨǝm xuning bilǝn bir waⱪitta ularning «qirip kǝtkǝnliⱪi»ning mumkinqilikini kɵrsitidu. Nemila bolmisun ular tawliƣuqi izdigǝn altun-kümüx ǝmǝs.

■ 6:28 Əz. 22:18

□ 6:29 «tɵmürqining kɵrükimu kɵyüp kǝtti, ⱪoƣuxun bolsa otta yǝm boldi; rodini eritip tawlax bikar boldi; hǝlⱪim yamanlardin haliy bolmidi» — bu ayǝttiki sɵzlǝr Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝrning Pǝrwǝrdigar Ɵzigǝ tapiliƣan wǝzipini orunliƣandin keyin, Pǝrwǝrdigarƣa bǝrgǝn jawabi bolsa kerǝk (28-ayǝtni kɵrüng). Kümüxni tawliƣanda, tawliƣuqi ⱪoxⱪan ⱪoƣuxun bilǝn kümüxning daxⱪili birlixidu andin ⱪoƣuxun wǝ kümüxning daxⱪilining kɵyüp tügixi bilǝn kümüx tawlinidu. Lekin Israil intayin naqar kümüxtǝk bolup, hǝlⱪning «daxⱪal»i tolimu kɵp bolƣaqⱪa, tawlax jǝryani bikarƣa kǝtti. «Ⱪoƣuxun ixlitilip tügǝp boldi», ⱨǝtta «kümüxqining otni püwlǝydiƣan kɵrüki»mu kɵyüp kǝtti.

■ 6:30 Yǝx. 1:22

■ 7:3 Yǝr. 7:3; 18:11; 26:13

□ 7:4 «Pǝrwǝrdigarning ibadǝthanisi, Pǝrwǝrdigarning ibadǝthanisi dǝl muxudur!» — xübⱨisizki, Israillar Hudaning ibadǝthanisini birhil «tiltumar»dǝk, «Huda bizgǝ Ɵz ibadǝthanisini tapxurƣandin keyin, nemǝ yamanliⱪ ⱪiliximizdin ⱪǝt’iynǝzǝr ⱨeqkim bizgǝ tǝgmǝydu» — degǝndǝk oyliƣanidi.

■ 7:5 Yǝr. 5:28

■ 7:6 Yǝx. 10:1, 2; 59:7

□ 7:9 «Baalƣa isriⱪ yeⱪip...» — «Baal» degǝn intayin yirginqlik birhil but.

■ 7:11 Mat. 21:13; Mar. 11:17; Luⱪa 19:46

□ 7:12 «Mǝn ǝslidǝ Ɵz namimda turalƣu ⱪilƣan Xiloⱨ degǝn jayƣa berip, ... uni nemǝ ⱪiliwǝtkǝnlikimni kɵrüp beⱪinglar!» — Israil Ⱪanaanƣa (Pǝlǝstingǝ) kirgǝndin keyin, Musa pǝyƣǝmbǝrning yetǝkqilikidǝ yasalƣan «muⱪǝddǝs qedir» awwal Xiloⱨ degǝn jayƣa tiklǝngǝn. «1Sam.» 4-babni kɵrüng.

■ 7:12 1Sam. 4:11; Zǝb. 78:60

□ 7:13 «Mǝn silǝrgǝ tang sǝⱨǝrdǝ ornumdin turup sɵz ⱪilip kǝldim» — Hudaning «tang sǝⱨǝrdǝ ornumdin turup,... » degǝn sɵzliri bǝlkim Uning ixtin heli awwal, ǝstayidilliⱪ bilǝn ix kɵridiƣanliⱪini kɵrsitidu; bǝzi waⱪitlarda Uning ⱪayta-ⱪayta, izqil ⱨalda mǝlum bir ixni kɵridiƣanliⱪini kɵrsitidu.

■ 7:13 2Tar. 36:15; Pǝnd. 1:24; Yǝx. 65:12; 66:4; Yǝr. 7:21-28

□ 7:14 «Mǝn Xiloⱨdiki ɵyni ⱪandaⱪ ⱪilƣan bolsam, silǝr tayanƣan, xundaⱪla namim ⱪoyulƣan bu ɵyni wǝ Mǝn silǝrgǝ ⱨǝm ata-bowiliringlarƣa tǝⱪdim ⱪilƣan bu zeminnimu xundaⱪ ⱪilimǝn» — Huda düxmǝnlǝrning wastisi bilǝn Xiloⱨ degǝn jaydiki muⱪǝddǝs qedirini Ɵz xan-xǝripidin juda ⱪilƣan wǝ xundaⱪla Israilni mǝƣlup ⱪilƣan («1Sam.» 4-bab, «Zǝb.», 78:40ni kɵrüng).

■ 7:16 Mis. 32:10; Yǝr. 11:14; 14:11

□ 7:18 «Asmanning Hanixi» — demisǝkmu, «Asmanning Hanixi» birhil ayal but idi.

■ 7:18 Yǝx. 65:11; Yǝr. 8:2; 19:13; 44:19; Yǝr. 44:19

□ 7:21 «Beriweringlar, kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪliringlarni baxⱪa ⱪurbanliⱪlarƣa ⱪoxup ⱪoyunglar, barliⱪ gɵxlirini yǝwelinglar!» — oⱪurmǝnlǝr bǝlkim biliduki, «kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ»larning barliⱪ gɵxliri «Hudaƣa pütünlǝy ibadǝt süpitidǝ atalsun» dǝp ⱪurbangaⱨ üstidǝ kɵydürülǝtti. Muxu yǝrdǝ Muⱪǝddǝs Roⱨ Yǝrǝmiya arⱪiliⱪ: «Ⱪurbanliⱪliringlarning ⱨǝmmisi ǝⱨmiyǝtsiz, xunga «kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ»larning gɵxlirini kɵydürsǝnglarmu, yesǝnglarmu, Manga bǝribir» dǝp Israilƣa ⱨǝjwiy, kinayilik gǝp ⱪilidu.

■ 7:21 Yǝx. 1:11; Yǝr. 6:20; Am. 5:21

■ 7:23 Mis. 19:5; Law. 26:12; Ⱪan. 6:3

□ 7:24 «ular aldiƣa ǝmǝs, bǝlki kǝynigǝ mangƣan» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «ular Manga yüz aldini ⱪilmay, bǝlki Manga kǝynini ⱪilƣan».

■ 7:24 Yǝr. 2:27; 3:17; 16:12; 32:33

■ 7:26 Nǝⱨ. 9:17,29; Yǝr. 17:23; 19:15

■ 7:28 Yǝr. 5:1-3

■ 7:29 Ayup 1:20; Yǝx. 15:2; Yǝr. 16:6

□ 7:31 «Tofǝt» — «Tofǝt» degǝn sɵz ibraniy tilida «oqaⱪ» ⱨǝm «uyat» degǝnnimu bildüridu. U yǝnǝ «tükürük» degǝn sɵzning aⱨangiƣimu ohxap ketidu. Bu yǝr «Ⱨinnomning oƣli (Ibn-Ⱨinnom)ning jilƣisi»ƣa jaylaxⱪan, Yerusalem xǝⱨirining jǝnubiy tǝripidǝ idi. Hǝlⱪ axu yǝrdǝ ǝhlǝtlǝrni wǝ napak nǝrsilǝrni taxlap kɵydürǝtti. Xuning bilǝn u intayin «ⱨaram», ǝng bulƣanƣan jay dǝp ⱨesablandi. «Yuⱪiri jaylar» — Israil wǝ Yǝⱨuda uzundin beri taƣ qoⱪⱪiliri ⱪatarliⱪ jaylarda ⱨǝrhil butlarƣa qoⱪunup, ⱨǝtta axu jaylarda «insan ⱪurbanliⱪ»larni ⱪilip kǝlgǝn. Demisǝkmu, «insan ⱪurbanliⱪi» ⱪilix Tǝwratta ⱪǝt’iy mǝn’i ⱪilinƣan. «Bundaⱪ bir ixni Mǝn ⱨeq buyrumiƣanmǝn, ⱨeq oyumƣa kirip baⱪmiƣandur».

■ 7:31 2Pad. 23:10; Yǝr. 2:23; 19:5, 6

■ 7:33 Ⱪan. 28:26; Yǝr. 34:20

■ 7:34 Yǝx. 24:7; Yǝr. 16:9; 25:10; Əz. 26:13; Ⱨox. 2:13

■ 8:2 Yǝr. 7:18; 19:13

■ 8:7 Yǝr. 5:4, 5

□ 8:8 «ɵlima-kɵqürgüqilǝrning yalƣanqi ⱪǝlimi uni burmiliƣan» — «ɵlima-kɵqürgüqilǝr»ning roli bǝlkim Tǝwrat-ⱪanunni kɵqürüx wǝ uningƣa xǝrⱨ berix boluxi mumkin. «Basmihanilar» bolmiƣaqⱪa Tǝwratni kɵqürüx intayin muⱨim hizmǝt, ǝlwǝttǝ. Oⱪurmǝnlǝr baxⱪa hil tǝrjimilirini uqritixi mumkin.

■ 8:10 Yǝx. 56:11; Yǝr. 6:12,13,14,15

□ 8:13 «...Mǝn ularƣa nemǝ beƣixliƣan bolsam, ǝmdi xular ulardin ɵtküzüwelinidu» — oⱪurmǝnlǝr baxⱪa hil tǝrjimilirini uqritixi mumkin.

■ 8:13 Yǝx. 5:1-7; Mat. 21:19; Luⱪa 13:6-9

□ 8:14 «Yiƣilayli, mustǝⱨkǝm xǝⱨǝrlǝrgǝ kirip xu yǝrlǝrdǝ kürǝx ⱪilip tügixǝyli» — yaki «Yiƣilayli, mustǝⱨkǝm xǝⱨǝrlǝrgǝ kirip xu yǝrlǝrdǝ süküt ⱪilayli!» ibraniy tilida «süküt ⱪilix» wǝ «tügǝxmǝk» ohxax bir sɵz bilǝnla ipadilinidu. «Pǝrwǝrdigar Hudayimiz bizni tügǝxtürüp,...» — yaki «Pǝrwǝrdigar Hudayimiz bizni süküt ⱪildurup...». Ibraniy tilida «süküt ⱪilix» wǝ «ɵlüx, tügǝx» birla sɵz (damam) bilǝn ipadilinidu.

■ 8:14 Yǝr. 4:5; 9:15; 23:15

■ 8:15 Yǝr. 14:19

□ 8:16 «Dan zemini» — Israil zeminining ximaliy qetidǝ idi; demǝk, düxmǝnlǝr alliⱪaqan xu zeminƣa yetip boldi.

■ 8:16 Yǝr. 4:15

□ 8:17 «Mǝn aranglarƣa yilanlarni, yǝni ⱨeqkim seⱨirliyǝlmǝydiƣan zǝⱨǝrlik yilanlarni ǝwǝtimǝn, ular silǝrni qaⱪidu» — bu yilanlar xübⱨisizki, kɵqmǝ mǝnidǝ bolup düxmǝnlǝrni kɵrsitidu.

■ 8:17 Zǝb. 58:4, 5

□ 8:18 «Mening dǝrd-ǝlimim dawaliƣusiz! Yürikim zǝyiplixip kǝtti!» — bu sɵzlǝr pǝyƣǝmbǝrning mǝrsiyǝsi boluxi kerǝk. «Mening dǝrd-ǝlimim dawaliƣusiz!» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «I dǝrd-ǝlimimgǝ tǝsǝlli bǝrguqi!».

□ 8:19 ««Mana, hǝlⱪimning ⱪizining intayin yiraⱪ yurttin kɵtürülgǝn pǝryadining sadasi! Ular — «Pǝrwǝrdigar Zionda ǝmǝsmu? Zionning padixaⱨi u yǝrdǝ turmamdu?!» — dǝydu» — bu sɵzlǝr yaki Pǝrwǝrdigarningki boluxi kerǝk, bolmisa pǝyƣǝmbǝrningki bolidu. Keyin biz hǝlⱪning pǝryadini anglaymiz: — (ular... dǝydu). «intayin yiraⱪ yurttin kɵtürülgǝn pǝryadining sadasi!» — yaki «zemindiki ⱨǝrbir bulung-puqⱪaⱪliridin qikkan pǝryadining sadasi!». «Nemixⱪa ǝmdi ular Meni oyma mǝbudliri bilǝn, ǝrzimǝs yat nǝrsilǝr bilǝn ƣǝzǝplǝndüridu?!» — bu sɵzlǝr Pǝrwǝrdigarning pǝyƣǝmbǝrgǝ, xundaⱪla ihlassiz hǝlⱪⱪǝ bǝrgǝn jawabidur.

□ 8:21 «Hǝlⱪimning ⱪizining sunuⱪ yarisi tüpǝylidin ɵzüm sunuⱪmǝn; matǝm tutimǝn; dǝkkǝ-dükkǝ meni besiwaldi» — oⱪurmǝnlǝrgǝ ⱪaytidin tǝkrarlap uⱪturimizki, mawzularni (mǝsilǝn muxu yǝrdǝ «Pǝyƣǝmbǝrning mǝrsiyǝsi») ɵzimiz ⱨɵrmǝtlik oⱪurmǝnlǝrgǝ yardimi bolsun dǝp ⱪoxup kirgüzduⱪ. Ular muⱪǝddǝs tekistning bir ⱪismi ǝmǝs. 8-babtiki 21-ayǝttin 9-babtiki 2-ayǝtkiqǝ ⱨǝmmisi yalƣuz Yǝrǝmiya pǝrƣǝmbǝrning mǝrsiyǝsimu, yaki buning iqidǝ Pǝrwǝrdigarning sɵzliri barmu? Ⱪandaⱪla bolmisun, sɵzlǝr yalƣuz pǝyƣǝmbǝrning sɵzliri bolsun, bolmisun, xubⱨisizki pǝyƣǝmbǝrning ⱪayƣu-ⱨǝsrǝtlik sɵzliri ohxaxla Pǝrwǝrdigarningmu ⱪayƣu-ⱨǝsrǝtlik sɵzlidur.

□ 8:22 «Gileadta tutiya tepilmamdikǝn?» — Gilead rayonida ⱨǝrhil xipaliⱪ dorilar ⱨǝm usta tewiplarning dangⱪi bar idi. Xunga bu sɵz pǝyƣǝmbǝrning: «Jismaniy jǝⱨǝttǝ Pǝrwǝrdigar silǝr mening hǝlⱪimgǝ xundaⱪ rǝⱨimdilliⱪ ⱪilip, ǝtrapliⱪ oylap, xipaliⱪ dorilarni wǝ dangliⱪ tewiplarni tǝminligǝn yǝrdǝ, Uning roⱨiy jǝⱨǝttimu silǝrning ⱨǝrhil gunaⱨiy kesǝlliringlarni saⱪaytixⱪa dora-amalliri mol ǝmǝsmu? — Əmdi nemixⱪa silǝr Uning yenƣa kǝlmǝysilǝr?!» degǝndǝk bir soali ohxaydu. Bu 22-ayǝt Pǝrwǝrdigarning Ɵzining sɵzliri boluximu mumkin.

■ 8:22 Yar. 37:25; Yǝr. 46:11; 51:8

■ 9:1 Yǝx. 22:4; Yǝr. 4:19

□ 9:2 «ularning ⱨǝmmisi zinahorlar,...» — «zinahorlar» bǝlkim roⱨiy jǝⱨǝttin eytilidu, ular Hudaƣa wapasizliⱪ ⱪilip butlarƣa qoⱪunup kǝtti.

■ 9:2 Yǝr. 5:7, 8

□ 9:3 «ular zeminda üstünlük ⱪazanƣan, biraⱪ bu sǝmimiylik bilǝn bolƣan ǝmǝs...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «xu zeminda ular ƣǝlibǝ ⱪilƣan, biraⱪ bu ⱨǝⱪiⱪǝtni tiklǝx üqün ǝmǝs...».

■ 9:3 Yǝx. 59:4,13,15; Yǝr. 6:7

■ 9:4 Yǝr. 6:28

□ 9:6 «ular ⱪǝbiⱨliktǝ ɵzlirini upritidu (5-ayǝt)» — 5-ayǝtning ahirⱪi ⱪismi ⱨǝm 6-ayǝtning bax ⱪismining baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Ular ⱪǝbiⱨlik ⱪilip towani ⱨeq bilmǝydu. (6) sǝn (Yǝrǝmiya) aldamqiliⱪ arisida turuwatisǝn; aldamqiliⱪi tüpǝylidin ular Meni tonuxni rǝt ⱪilidu...».

■ 9:8 Zǝb. 12:2-4; 28:3; 120:3-4; Pǝnd. 30:14

■ 9:9 Yǝr. 5:9,29

■ 9:11 Yǝr. 10:22

□ 9:14 «(Yǝⱨuda hǝlⱪi) ...ata-bowiliri ularƣa ɵgǝtkǝndǝk Baallarning kǝynigǝ ǝgixip kǝtkǝn» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, «Baal»lar intayin yirginqlik bir hil butlar idi.

■ 9:15 Yǝr. 8:14; 23:15

■ 9:16 Law. 26:33

□ 9:17 «kɵngül ⱪoyunglar, matǝmqi ayallarni kelixkǝ qaⱪiringlar, yiƣlaxⱪa ǝng usta bolƣan ⱪiz-ayallarni qaⱪirip kelixkǝ adǝm ǝwǝtinglar!» — kona zamanlarda bǝzi bay adǝmlǝr uruⱪ-tuƣⱪanlirini dǝpnǝ ⱪilixta muxundaⱪ «yiƣlaxⱪa maⱨir» ayallarni «kǝypiyatni yaritix» üqün yallaytti (mǝsilǝn, Injil, «Mat.» 9:37ni kɵrüng).

■ 9:22 Yǝr. 7:33

■ 9:23 1Kor. 1:31; 2Kor. 10:17

□ 9:26 «... Bu ǝllǝrning ⱨǝmmisi hǝtnisizdur; Israilning barliⱪ jǝmǝtimu kɵnglidǝ hǝtnisizdur» — bu 25- wǝ 26-ayǝtlǝr Yǝⱨuda (Israil)ƣa intayin eƣir kelixi kerǝk idi. Qünki Pǝrwǝrdigar ularni, ɵzliri kǝmisitidiƣan hǝtnǝ ⱪilinmiƣan «yat ǝllǝr» ⱪatarida «hǝtnǝ ⱪilinmiƣan»dǝk ⱨesablaydu. Hudaning kɵz aldida Yǝⱨuda hǝtnisiz, yǝni u Ibraⱨim hǝtnǝ arⱪiliⱪ tüzgǝn ǝⱨdigǝ layiⱪ ǝmǝs bolup ⱪaldi. «Kɵngli hǝtnisiz» — «kɵngli bu rǝzil dunyadiki rǝzil azzu-ⱨǝwǝsliridin kesilgǝn ǝmǝs, Huda wǝ uning ibaditi üqün rǝzilliktin ayrilƣan ǝmǝs» degǝn mǝnidǝ. «Əzakiyal»ƣa ⱪoxulƣan «ⱪoxumqǝ sɵzimiz»ni wǝ Injil, «Rim.» 2-bab, «Fil.» 3:3, «Kol.» 2:11ni kɵrüng). Yǝnǝ kelip hǝtnǝ «kɵnglidǝ ǝmǝs» bolsa, «qekǝ qaqlirini qüxürüwetix» (bǝlkim butpǝrǝslǝrning matimining bir ipadisi)tin ⱨeqⱪandaⱪ pǝrⱪi yaki ǝⱨmiyiti yoⱪtur.

■ 9:26 Law. 26:41; Rim. 2:28,29

□ 10:2 «ǝllǝrning yollirini ɵgǝnmǝnglar; gǝrqǝ ǝllǝr asmandiki ⱨadisǝ-alamǝtlǝrdin ⱪorⱪup dǝkkǝ-dükkigǝ qɵmgǝn bolsimu, silǝr bulardin ⱨeq qɵqüp kǝtmǝnglar» — yat ǝllǝr bundaⱪ «asmandiki ⱨadisǝ-alamǝtlǝr»ni hurapiyliⱪ, yǝni munǝjjimlik yolida qüxinǝtti, ǝlwǝttǝ.

■ 10:3 Yǝx. 44:14-17

■ 10:4 Yǝx. 41:7

■ 10:5 Zǝb. 115:4-7; Yǝx. 41:23; 46:1, 7

■ 10:6 Zǝb. 86:8,10

■ 10:7 Wǝⱨ. 15:4

□ 10:8 «Əllǝrning ⱨǝmmisi istisnasiz ǝⱪli yoⱪ, nadanlardur; bu ǝrzimǝslǝr yaƣaqtur, halas! Ular tǝlim berǝlǝmdu!? » — oⱪurmǝnlǝr ayǝtning baxⱪa hil tǝrjimilirini uqritixi mumkin.

■ 10:8 Yǝx. 41:29; Ⱨab. 2:18; Zǝk. 10:2

□ 10:11 «Ularƣa mundaⱪ degin: «Asman bilǝn zeminni yaratmiƣan ilaⱨlar, ular zemin yüzidin wǝ asman astidin yoⱪaydu!» — bu ayǝt ibraniy tilida ǝmǝs, bǝlki aramiy tilida ipadilinidu. Eniⱪki, Hudaning mǝⱪsiti Ɵz hǝlⱪining bu ⱨǝⱪiⱪǝtni yat ǝllǝrgǝ ularning ɵz tilida bildürüxi kerǝk.

■ 10:12 Yar. 1:1; Ayup 9:8; Zǝb. 104:2; Yǝx. 40:22; 44:24; 51:13; Yǝr. 51:15

■ 10:13 Zǝb. 135:7; Yǝr. 51:16

■ 10:14 Yǝr. 51:17,18

□ 10:16 «Yaⱪupning nesiwisi» — «Yaⱪup» muxu yǝrdǝ Yaⱪup wǝ uning ǝwladliri bolƣan Israilnimu kɵrsitidu. «Yaⱪupning nesiwisi» Hudaning Ɵzidur, ǝlwǝttǝ.

■ 10:16 Zǝb. 74:2; Yǝr. 51:19

□ 10:17 «muⱨasirigǝ elinƣuqi ⱪiz» — «ⱪiz» muxu yǝrdǝ xübⱨisizki, pütün hǝlⱪni bildüridu.

■ 10:18 Yǝr. 6:24

□ 10:19 «pǝⱪǝt bir kesǝllik» — bǝlkim hǝlⱪning bexiƣa qüxkǝn külpǝtlǝr «pǝⱪǝt waⱪtiliⱪ awarǝ, halas» degǝn ⱨessiyatini kɵrsitidu. Sahta pǝyƣǝmbǝrlǝr bundaⱪ ⱨessiyatni kɵp ⱪollaytti.

□ 10:21 «hǝlⱪ padiqiliri» — (yǝni «pada baⱪⱪuqiliri») xübⱨisizki, Yǝⱨudaning padixaⱨi, wǝzirliri, kaⱨinliri wǝ pǝyƣǝmbǝrlirini kɵrsitidu.

■ 10:22 Yǝr. 1:14; 4:6; 9:11

■ 10:23 Pǝnd. 16:1; 20:24

■ 10:24 Zǝb. 6:1; 38:1; Yǝr. 30:11; 46:28

■ 10:25 Zǝb. 79:6; Yǝr. 8:16; 9:16

□ 11:2 «Bu ǝⱨdining sɵzlirigǝ ⱪulaⱪ selinglar» — bu bexarǝt (11:1-17)ning asas temisi (yuⱪiriⱪi mawzuyimizdǝk) — «hǝlⱪning Hudaning ǝⱨdisini kɵzgǝ ilmiƣanliⱪi». Bexarǝt bǝlkim Yosiya padixaⱨ ⱨɵküm sürgǝn waⱪtida ibadǝthanidin tepilƣan «Tǝwrat-ⱪanunning bir ⱪismi» bilǝn munasiwǝtlik. U Tǝwratning ⱪismi bǝlkim «Ⱪanun xǝrⱨi» idi, kitab Huda Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ Israil bilǝn tüzgǝn ǝⱨdini tǝkrarlaydu wǝ tǝkitlǝydu. «2Pad.» 22-23-bablarni, «2Tar.», 34-35-bablarni kɵrüng.

■ 11:3 Ⱪan. 27:26; Gal. 3:10

■ 11:4 Law. 26:3,12; Ⱪan. 4:20

□ 11:5 «Mǝn bolsam jawabǝn «Amin, Pǝrwǝrdigar!» — dedim» — oⱪurmǝnlǝrgǝ ayanki, «Amin» degǝn sɵz «xundaⱪ bolsun!» degǝn mǝnidǝ. Muxu yǝrdǝ Yǝrǝmiya Pǝrwǝrdigarning ǝⱨdisigǝ boysunmiƣan barliⱪ kixilǝrni (3-ayǝttǝ) lǝnǝtkǝ ⱪalduridiƣanliⱪiƣa ⱪoxuluxni bildüridu.

■ 11:5 Ⱪan. 7:12

□ 11:6 «Bu ǝⱨdining barliⱪ sɵzlirigǝ ⱪulaⱪ selip ǝmǝlgǝ axurunglar!» — bexarǝt (11:1-17)ning asas temisi toƣrisidiki 2-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

■ 11:7 Yǝr. 7:13,25

■ 11:8 Yǝr. 3:17; 7:24,26; 9:14

■ 11:11 Pǝnd. 1:28; Yǝx. 1:15; Yǝr. 14:12; Əz. 8:18; Mik. 3:4

■ 11:13 Yǝr. 2:28

■ 11:14 Yǝr. 7:16; 14:11

□ 11:15 «muⱪǝddǝs gɵxlǝr» — ⱪurbanliⱪlardiki gɵxlǝr, ǝlwǝttǝ. Oⱪurmǝnlǝr ayǝtning baxⱪa kɵp hil tǝrjimilirini uqritixi mumkin, lekin omumiy mǝnisi tǝrjimimizdikidǝk bolidu.

■ 11:17 Yǝr. 2:21

■ 11:20 1Sam. 16:7; 1Tar. 28:9; Zǝb. 7:9; 26:2; Wǝⱨ. 2:23

■ 12:1 Ayup 21:7; Zǝb. 73:11-13; Ⱨab. 1:3

□ 12:2 «Sǝn ularning aƣziƣa yeⱪin ohxaysǝn, lekin wijdanidin yiraⱪsǝn» — «wijdan» degǝn sɵz muxu yǝrdǝ ibraniy tilida «bɵrǝklǝr» bilǝn ipadilinidu.

■ 12:2 Yǝx. 29:13

□ 12:3 «...Ularni boƣuzlaxⱪa bekitilgǝn ⱪoylardǝk ayrip sɵrǝp qiⱪⱪaysǝn, ularni ⱪǝtl künigǝ ayriƣaysǝn» — Yǝrǝmiya ɵzining yurtdaxlirining suyiⱪǝstining obyekti bolup nurƣunliƣan japa tartmaⱪta, lekin ular kǝng-azadǝ yaxaydiƣan ohxaydu.

■ 12:3 Zǝb. 17:3; 139:1; Yǝr. 11:20

□ 12:4 «Bu hǝlⱪ: «Huda aⱪiwitimizni ⱨeq kɵrmǝydu» dǝwatidu?» — ibraniy tilidiki «Bu hǝlⱪ: U aⱪiwitimizni ⱨeq kɵrmǝydu» dǝwatidu?» deyilidu. Bu degǝnliktiki «U»ni bǝzi alimlar Yǝrǝmiyani kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. Lekin bizningqǝ hǝlⱪning: «Huda aⱪiwitimizni ⱨeq kɵrmǝydu» degǝn sɵzi, Tǝwrat «Ⱪan.» 32:30diki «Mǝn (Huda) ularning aⱪiwitini kɵrimǝn» degǝn sɵzning dǝl ǝksidur, xunga biz «Huda» dǝp tǝrjimǝ ⱪilduⱪ.

■ 12:4 Yǝr. 4:25; 7:20; 9:10

□ 12:5 «Iordan dǝryasi boyidiki ⱪuyuⱪ qatⱪalliⱪlarda ⱪandaⱪ yürisǝn?» — bu yǝr xirlar yaxiƣan, intayin hǝtǝrlik jay idi (49:14, 50:44ni kɵrüng). Huda Yǝrǝmiyaƣa: «Ixliring tehimu ⱪiyin, tehimu qataⱪ, tehimu muxǝⱪⱪǝtlik bolidu» dǝp agaⱨlanduridu.

■ 12:6 Pǝnd. 26:25

□ 12:9 «dalidiki ⱨaywanlar» — bǝlkim Israilni bulang-talang ⱪilmaⱪqi bolƣan yat ǝllǝrni bildüridu. Bu pǝrman («Beringlar...yiƣip kelinglar») bǝlkim pǝrixtilǝrgǝ eytilsa kerǝk.

■ 12:9 Yǝr. 7:33

□ 12:10 «Nurƣunliƣan hǝlⱪ padiqiliri» — bǝlkim yat ǝllǝrning ǝmir-padixaⱨlirini kɵrsitidu. Biraⱪ Israilning ɵzidiki «hǝlⱪ padiqiliri» (padixaⱨlar, kaⱨinlar, pǝyƣǝmbǝrlǝr)ning wapasizliⱪi bilǝn bu aⱪiwǝtni Israilning bexiƣa kǝltürgǝn, xunga «nurƣunliƣan pada baⱪⱪuqiliri» ularnimu ɵz iqigǝ elixi mumkin. Huda «Mening üzümzarim», «Mening nesiwǝm» degǝn ibarilǝr bilǝn, bǝlkim Ɵz hǝlⱪi Israilni, jümlidin ularning zeminini kɵrsitidu. Ibraniy tilida bu ayǝttin 13-ayǝtkiqǝ bolƣan peillǝr «ɵtkǝn zaman»da ipadilinidu; pǝyƣǝmbǝr bularning ⱨǝmmisini «alliⱪaqan yüzbǝrgǝndǝk», jǝzmǝn yüz beridu, dǝp bilidu.

■ 12:10 Yǝr. 6:3

■ 12:13 Law. 26:16; Ⱪan. 28:38

□ 12:14 «zeminimning ⱨǝmmǝ rǝzil ⱪoxniliri» — ⱪoxna yat ǝllǝrni kɵrsitidu.

■ 12:14 Ⱪan. 30:3; Yǝr. 32:37

□ 12:15 «ularni ...ularning ⱨǝrbirini ɵz mirasiƣa, ⱨǝrbirini ɵz zeminiƣa ⱪayturimǝn» — bu Hudaning bu yat ǝllǝrning ⱨǝrbirigǝ eytⱪan sɵzliri.

□ 12:16 «ularƣa hǝlⱪim arisidin muⱪim orun berilip, ular güllǝndürülidu» — ibraniy tilida sɵzmusɵz bolsa «ular hǝlⱪim arisida ⱪurulidu». Bu sɵz kɵp jǝⱨǝtlik bolup, etiⱪad, ǝhlaⱪ, danaliⱪ, iⱪtisad wǝ parawanliⱪ, bolupmu ⱨǝrhil roⱨiy bayliⱪlarni kɵrsitidu.

■ 12:17 Yǝx. 60:12

□ 13:4 «...ornungdin tur, Fratⱪa berip,...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «...ornungdin tur, Əfrat (dǝryasi)ƣa berip...». Yǝrǝmiyaning yurti Anatotƣa yeⱪin «Frat» degǝn kiqik bir yeza idi. Əfrat dǝryasi bolsa Pǝlǝstindin 550 kilometr yiraⱪ. Əgǝr toƣra tǝrjimisi «Frat» bolsa, xübⱨisizki, bu yǝnila sɵz oyuni arⱪiliⱪ «Əfrat dǝryasi»ni, xuningdǝk Əfrat dǝryasining boyida ⱪurulƣan Asuriyǝ imperiyǝsini, xundaⱪla keyinki Babil imperiyǝsini kɵrsitidu. Bu ikki imperiyǝning Israilƣa andin keyin Yǝⱨudaƣa (ular xu yǝrgǝ sürgün bolƣan waⱪtida) etiⱪadni bulƣaydiƣan tǝsiri bolƣan. Asuriyǝning butpǝrǝslikining wǝ Babilning pulpǝrǝslikining etiⱪadni bulƣaydiƣan tǝsiri bar idi. Ixning baxⱪa birhil xǝrⱨi: ular ǝsli Pǝrwǝrdigarƣa «qing munasiwǝttǝ baƣlinix»i kerǝk idi. Lekin buning orniƣa ular Babilƣa baƣlanmaⱪqi bolup (Ⱨǝzǝkiya padixaⱨning künliridǝ) bulƣinip kǝtkǝn. Lekin bizningqǝ bundaⱪ xǝrⱨi Yǝrǝmiyaning dǝwrigǝ uyƣun kǝlmǝytti.

□ 13:11 «...huddi iq tambal adǝmning qatiriⱪiƣa qing baƣlanƣandǝk, ularmu Manga yeⱪin bir hǝlⱪ bolsun ... dǝp, Mǝn Israilning pütkül jǝmǝtini wǝ Yǝⱨudaning pütkül jǝmǝtini Ɵzümgǝ qing baƣlandurƣanmǝn» — bu tǝmsilning mǝnisi bǝlkim xuki, Israil Hudaƣa qing baƣlanƣan bolsa, ⱨeq bulƣanmaytti (tǝmsildǝ pǝyƣǝmbǝr ɵzi Hudaƣa wǝkil bolidu). Lekin bu ziq munasiwǝttin ayrilsa, bǝribir yat ǝllǝr (mǝsilǝn, Asuriyǝ, Babildǝk) tǝripidin bulƣinidu. 1-ayǝttiki «suƣa qilima» degǝn sirliⱪ buyruⱪ, bǝlkim bu ziq munasiwǝtning ⱨeq ayrilmasliⱪi kerǝklikini tǝkitligǝn boluxi mumkin.

□ 13:12 «Ⱨǝmmǝ xarab idixi xarab bilǝn toluxi kerǝk» — bǝlkim hǝlⱪ arisidiki maⱪal-tǝmsil boluxi mumkin — mǝnisi bǝlkim «ⱨǝmmǝ ix onguxluⱪ bolidu» yaki «kɵprǝk kütkün bolsang kɵprǝk alisǝn» ⱪatarliⱪlar. Ibraniy tilida «idix» wǝ «ǝhmǝⱪ» bir-birigǝ ohxap ketidu. Hǝlⱪ pǝⱪǝtla ɵz kǝyp-sapsini (xarab buning simwoli bolup) intilip ⱪoƣliƣandin keyin Huda ularƣa: «Mǝn silǝr izdigininglarni ɵz bexinglarƣa qüxürimǝn, silǝr bir-biringlarni nabut ⱪilisilǝr» dǝp jawap bǝrgǝn ohxaydu.

■ 13:16 Zǝb. 44:20-21

■ 13:17 Yiƣ. 1:2,16

□ 13:18 «Padixaⱨ wǝ hanixⱪa: «Tǝhtinglardin qüxüp yǝrgǝ olturunglar... tajliringlar bexinglardin qüxürülidu» — degin» — padixaⱨ wǝ hanix bǝlkim Yǝⱨoakin wǝ anisini kɵrsitidu. Ular miladiyǝdin ilgiri 597-yili sürgün bolƣan («Yǝr.» 22:26, 29:2, «2Pad.» 24:14-16ni kɵrüng).

□ 13:19 «Jǝnubdiki xǝⱨǝrlǝr ⱪorxiwelnip taⱪilidu; ularni aqidiƣan ⱨeqkim bolmaydu» — demǝk, ⱨeqkim qiⱪalmaydu, ⱨeqkim kirǝlmǝydu.

□ 13:20 «Bexingni kɵtür, i Zion, ximaldin qiⱪⱪanlarƣa ⱪara; sanga tapxurulƣan pada, yǝni yeⱪimliⱪ padang nǝgǝ kǝtkǝndu?» — bu ayǝttiki peillar «ayalqǝ rod»ta bolup, bu sɵzlǝr bǝlkim Yerusalemƣa, yǝni uningda turƣan «Hudaning hǝlⱪi bolƣan pada baⱪⱪuqiliri»ƣa — padixaⱨⱪa, kaⱨinlarƣa wǝ «pǝyƣǝmbǝrlǝr»gǝ eytilidu.

□ 13:21 «Pǝrwǝrdigar seni baxⱪuruxⱪa dostliringni bekitkinidǝ sǝn nemǝ deyǝlǝytting? Əsli ɵzüng ularƣa baxⱪuruxni ɵgǝtkǝn tursang!» — Israilning ittipaⱪdaxliri («dostlar»i) awwal Asuriyǝ, andin Babilni ɵz iqigǝ alƣanidi. Ularning ⱨǝmmisi Israil bilǝn bolƣan munasiwitidin paydilanmaⱪqi bolƣan, halas (mǝsilǝn, «Yǝxaya» 39-babni kɵrüng; Babilning ǝlqiliri Yǝⱨudaning kɵp mǝlumatlirini igiligǝndin keyin ularƣa asiyliⱪ ⱪilƣan).

□ 13:22 «yotiliring zorawanliⱪta axkarilandi» — ibraniy tilida «tapanliring zorawanliⱪta yarilandi» — wapasiz ayal bǝlkim ɵz yoldixi tǝripidin xundaⱪ muamiligǝ uqrixi mumkin.

■ 13:22 Yǝx. 47:2, 3; Yǝr. 5:19; 16:10

□ 13:25 «sǝn Meni untuƣansǝn, yalƣanqiliⱪⱪa tayanƣansǝn» — «yalƣanqiliⱪ» muxu yǝrdǝ bǝlkim butlarni kɵrsitidu.

□ 13:27 «Aⱨ, sening zinaliring, ayƣirningkidǝk pohur kixnǝxliring, egizliklǝrdǝ wǝ etizlarda bolƣan buzuⱪqiliⱪliringning pǝskǝxliki! ...» — bu ayǝt xübⱨisiziki, butpǝrǝslikni kɵrsitidu. U Hudaning kɵz aldida yirginqlik zinahorluⱪⱪa ohxaxtur. Lekin oⱪurmǝnlǝrgǝ xu bǝlkim ayanki, mundaⱪ butpǝrǝslik Hudaƣa wapasizliⱪ bolup roⱨiy jǝⱨǝttǝ paⱨixiwazliⱪ bolupla ⱪalmay, Pǝlǝstindiki butpǝrǝsliktǝ kixilǝr butliriƣa «atalƣan», buthanida turƣan paⱨixǝ ayallarƣa pul berip ular bilǝn yatatti.

□ 14:2 «Yǝⱨuda matǝm tutidu, ... hǝlⱪ yǝrgǝ qaplixip ⱪariliⱪ tutidu; Yerusalemdin nalǝ-pǝryad kɵtürülmǝktǝ» — bizningqǝ bu 2-9-ayǝtlǝr «Yǝrǝmiyaning mǝrsiyǝsi wǝ duasi». Bizningqǝ 1-ayǝttǝ tilƣa elinƣan «Pǝrwǝrdigarning ⱪurƣaⱪqiliⱪlar toƣruluⱪ sɵzi» rǝsmiy ⱨalda 10-ayǝttǝ baxlinidu. Bǝzi alimlar 2-6-ayǝtlǝrni Pǝrwǝrdigarning (bexarǝt beridiƣan) sɵzi, 7-9-ayǝtlǝrni Yǝrǝmiyaning duasi dǝp ⱪaraydu. Xübⱨisizki, 10-15-ayǝtlǝr andin bǝlkim 16-18-ayǝtlǝr Pǝrwǝrdigarning jawabi idi.

□ 14:3 «ular ... sarasimigǝ qüxidu; ular bexini yepip tɵwǝn sanggilitidu» — kona zamanlarda bexini yepix ⱪattiⱪ puxyaman ⱪilix, ⱪattiⱪ azablinixni bildürǝtti.

■ 14:6 Yǝr. 12:4

□ 14:9 «biz Sening naming bilǝn atalƣandurmiz» — mǝlum bir kixi baxⱪa birsining nami bilǝn atalƣan bolsa uningƣa mǝnsup wǝ uning mǝs’ulluⱪi wǝ ⱨimayisi astida turidu. «Israil» (Huda bilǝn bolƣan xaⱨzadǝ) wǝ «Yǝⱨuda» (mǝdⱨiyǝ) degǝn isimlar Hudaning ikki namini kɵrsǝtkǝn; Huda Ɵzi Israilni «Mening hǝlⱪim» dǝp atiƣanidi.

■ 14:11 Mis. 32:10; Yǝr. 7:16; 11:14

■ 14:12 Pǝnd. 1:28; Yǝx. 1:15; Yǝr. 6:20; 7:21,22; 11:11; Əz. 8:18; Mik. 4:3

□ 14:14 «Ular silǝrgǝ sahta kɵrünüx, palqiliⱪ, ǝrzimǝs nǝrsilǝr toƣruluⱪ ɵz kɵnglidiki ham hiyallarni eytip bexarǝt bǝrmǝktǝ» — «ǝrzimǝs nǝrsilǝr» bǝlkim butlarni kɵrsitidu.

■ 14:14 Yǝr. 23:21; 27:15; 29:8, 9

□ 14:17 «mening pak ⱪizim bolƣan hǝlⱪim» — «pak ⱪizim bolƣan hǝlⱪim», wǝ «Zion ⱪizi» «hǝlⱪimning ⱪizi» ⱪatarliⱪ ibarilǝr Hudaning Ɵz hǝlⱪigǝ yaki baxⱪa hǝlⱪ (mǝsilǝn, «Misirning ⱪizi», 46:11)ⱪǝ bolƣan meⱨri-xǝpⱪitini, ularƣa baƣliƣan muⱨǝbbitini kɵrsitidiƣan mǝnini ɵz iqigǝ alidu.

■ 14:17 Yǝr. 13:17; Yiƣ. 1:16; 2:18

□ 14:18 «Qünki pǝyƣǝmbǝr ⱨǝm kaⱨin ⱨǝr ikkisila ... zeminda ɵz sodisi bilǝnla bolup kǝtti» — pǝyƣǝmbǝrlǝr wǝ kaⱨinlar soda bilǝn xuƣullanmasliⱪ kerǝk idi, ǝlwǝttǝ. Muxu ayǝttiki «sodisi» ularning «Hudaning sɵzini burmilap satidiƣanliⱪi»ni kɵrsitidu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «... pǝyƣǝmbǝr ⱨǝm kaⱨin ⱨǝr ikkisi ⱨeq bilmǝydiƣan bir zeminƣa qiⱪip kǝtti».

■ 14:19 Yǝr. 8:15

■ 14:20 Zǝb. 106:6; Dan. 9:8

□ 14:21 «xan-xǝrǝplik tǝhting bolƣan jayni rǝswa ⱪilmiƣaysǝn» — «xan-xǝrǝplik tǝhting» bǝlkim Yerusalemda turƣan muⱪǝddǝs ibadǝthanini kɵrsitidu.

■ 14:22 Zǝb. 135:7; 147:8; Yǝx. 30:23; Yǝr. 5:24; 10:13

□ 15:1 «Pǝrwǝrdigar manga mundaⱪ dedi: — «Musa yaki Samuil (pǝyƣǝmbǝrlǝr) aldimda turƣan bolsimu,...» — oⱪurmǝnlǝrgǝ ayan boliduki, Musa wǝ Samuil ⱨǝzrǝtlǝr Israil hǝlⱪi üqün kɵp ⱪetim gunaⱨlirini tiliwalƣan (mǝsilǝn, «Mis.» 32-bab, «1Sam.» 7-babni kɵrüng).

■ 15:1 Mis. 32:14; 1Sam. 7:9; Əz. 14:14

□ 15:2 «ɵlümgǝ bekitilgǝnlǝr ɵlümgǝ... ketidu» — muxu yǝrdǝ «ɵlüm» bǝlkim waba arⱪiliⱪ bolƣan ɵlümni kɵrsitidu.

■ 15:2 Zǝk. 11:9

■ 15:3 Law. 26:16; Yǝr. 7:33

□ 15:4 «Yǝⱨuda padixaⱨi Ⱨǝzǝkiyaning oƣli Manassǝⱨning Yerusalemda ⱪilƣanliri ...» — «2Pad.» 21-babni kɵrüng.

■ 15:4 Ⱪan. 28:25

■ 15:5 Yǝx. 51:19

■ 15:6 Yǝr. 5:7

■ 15:7 Yǝr. 4:11

□ 15:8 «qüx waⱪtida Mǝn ularƣa, yǝni yigitlǝrning anisiƣa bir ⱨalak ⱪilƣuqini elip kelimǝn» — «qüx waⱪti» bǝlkim dǝm alidiƣan waⱪit, ⱨujum ⱪilixⱪa muwapiⱪ idi.

■ 15:9 Am. 8:9

■ 15:10 Ayup 3; Yǝr. 20:14-18

□ 15:11 «Bǝrⱨǝⱪ, Mǝn bǝhtinggǝ seni azad ⱪilimǝn; külpǝt wǝ balayi’apǝt bolƣan künidǝ Mǝn sanga düxmǝnni qirayliⱪ uqraxturimǝn» — bu ayǝttiki ibraniy tilini qüxinix tǝs. Ⱨalⱪiliⱪ mǝsilǝ xuki, bu sɵzlǝrni Huda Yǝrǝmiyaƣa, yaki hǝlⱪⱪǝ eytⱪanmu? Hǝlⱪⱪǝ bolsa, tǝrjimisi bǝlkim: «Mǝn sanga (ahirida) yahxi bolsun dǝp seni (zeminingdin) neri kǝtküzimǝn (demǝk, sürgün ⱪilimǝn); külpǝt wǝ balayi’apǝt bolƣan künidǝ Mǝn seni düxmǝn bilǝn kɵrüxtürimǝn». Bizningqǝ sɵzlǝr Yǝrǝmiyaƣa eytilƣan; 40-bab, 1-5-ayǝtlǝrni kɵrüng.

□ 15:12 «Ximaldin qiⱪⱪan tɵmür, yaki mis sunamdu?» — xu dǝwrdǝ «ⱪara dengiz» boyida (ximaldin) intayin ⱪattiⱪ birhil tɵmür (ǝmǝliyǝttǝ, polat) ixlǝp qiⱪirilatti. Əsli tekistni qüxinix tǝs. Baxⱪa bir tǝrjimisi: «(Silǝr) tɵmür wǝ mistǝk bir hǝlⱪsilǝr, silǝr ximaldin kǝlgǝn tɵmürni sunduralamsilǝr?».

■ 15:12 Yǝr. 6:28

□ 15:13 «Bǝlki ⱪilƣan barliⱪ gunaⱨliring tüpǝylidin, u qetingdin bu qetinggiqǝ mǝn bayliⱪliring ⱨǝm hǝziniliringni olja boluxⱪa ⱨǝⱪsiz tapxurimǝn; » — ayǝtning baxⱪa bir hil tǝrjimisi: «Bǝlki u qetingdin bu qetinggiqǝ ⱪilƣan barliⱪ gunaⱨliring tüpǝylidin Mǝn bayliⱪliring ⱨǝm hǝziniliringni olja boluxⱪa ⱨǝⱪsiz tapxurimǝn».

■ 15:13 Yǝr. 17:3

□ 15:14 «Mǝn seni düxmǝnliring bilǝn billǝ sǝn ⱨeq bilmǝydiƣan bir zeminƣa ɵtküzimǝn» — baxⱪa ikki hil tǝrjimisi: «... Mǝn ularni (bayliⱪliringni) düxmǝnliring bilǝn sǝn ⱨeq bilmǝydiƣan bir zeminƣa ɵtküzüp berimǝn» yaki «Silǝrni ⱨeq bilmǝydiƣan bir zeminda düxmǝnliringning ⱪulluⱪiƣa ɵtküzüp berimǝn».

■ 15:14 Ⱪan. 32:22

□ 15:15 «Manga yeⱪin kelip mǝndin hǝwǝr alƣaysǝn» — ibraniy tilida «meni yoⱪliƣaysǝn». «Sǝn ularƣa sǝwr-taⱪǝt kɵrsǝtküng bolsimu, meni yoⱪatmiƣaysǝn! Mening Seni dǝp horliniwaⱪanliⱪimni bilgǝysǝn» — Yǝrǝmiyaning demǝkqi bolƣini, Huda düxmǝnlirigǝ sǝwr-taⱪǝt ⱪilip, ɵzini (Yǝrǝmiyani) yǝnǝ ǝwǝtip, ɵzi arⱪiliⱪ ularƣa towa ⱪilix pursiti bǝrmǝkqi bolsa, undaⱪta, ǝksiqǝ, ular towa ⱪilmay, Yǝrǝmiyani ɵltürüwetix hǝwp-hǝtiri bar idi.

■ 15:15 Yǝr. 11:20

■ 15:17 Zǝb. 1:1

□ 15:18 «Sǝn manga huddi «aldamqi eriⱪ» wǝ tuyuⱪsiz ƣayib bolidiƣan sulardǝk bolmaⱪqisǝn?» — ottura xǝrⱪtǝ, qɵl-bayawanda bǝzi eriⱪlar tosattin yoⱪap kǝtkǝqkǝ, «aldamqi eriⱪ»lar dǝp atilidu. Xularƣa ixǝngǝn, boylap mangidiƣan yoluqilar bǝlkim ussuzluⱪtin ɵlüp ketixi mumkin.

■ 15:18 Ayup 6:15-30; Yǝr. 30:15

■ 15:20 Yǝr. 1:18

■ 16:4 Yǝr. 7:33; 9:22; 14:16; 15:2, 3; 25:33; 34:20

□ 16:6 «ǝtlirini tilix» wǝ «qaqni qüxürüx» — bular ⱪattiⱪ ⱪayƣuni bildürǝtti. «ǝtlirini kesix» aditi Tǝwratta mǝn’i ⱪilinƣan.

■ 16:6 Law. 19:28; Ⱪan. 14:1

■ 16:9 Yǝx. 24:7, 8; Yǝr. 7:34; 25:10; Əz. 26:13

□ 16:10 «Sǝn bu hǝlⱪⱪǝ bu sɵzlǝrning ⱨǝmmisini eytⱪiningda, ular sǝndin: «... Pǝrwǝrdigar Hudayimiz aldida zadi sadir ⱪilƣan nemǝ gunaⱨimiz bardu?» — dǝp soraydu» — xübⱨisizki, Yǝrǝmiyaning ularning toy-nǝzirlirigǝ kirmǝsliki ularning ⱪiziⱪixini ⱪozƣaytti.

■ 16:10 Yǝr. 5:19

■ 16:12 Yǝr. 3:17; 7:26; 9:14; 11:10; 13:10; 17:23

■ 16:13 Ⱪan. 4:27; 28:64,65

■ 16:14 Yǝr. 23:7, 8

□ 16:16 «Mǝn... nurƣun beliⱪqilarni ... nurƣun owqilarni ǝwǝtip...» — «beliⱪqilar» wǝ «owqilar» bolsa düxmǝnlǝrni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

■ 16:17 Ayup 34:21; Pǝnd. 5:21; Yǝr. 32:19

□ 16:18 «yirginqlik nǝrsiliri... lǝnǝtlik nǝrsiliri...» — butliri ⱪatarliⱪlarni kɵrsitidu. «Yirginqlik nǝrsilirining ɵlükliri» — bǝlkim «Dǝrwǝⱪǝ, ǝrzimǝslǝr!» dǝp taxliwǝtkǝn butlirini yaki xu butlarƣa ⱪurbanliⱪ ⱪilƣan nǝrsilǝrni kɵrsitixi mumkin.

■ 16:18 Yǝr. 3:2; Əz. 43:7

□ 16:19 «Bǝrⱨǝⱪ, ata-bowilirimiz yalƣanqiliⱪ ⱨǝm bimǝnilikkǝ mirashorluⱪ ⱪilƣan» — «yalƣanqiliⱪ ⱨǝm bimǝnilik» yǝnǝ «sahta ilaⱨlar», butlarni kɵrsitidu.

□ 16:21 «Xunga, mana, Mǝn bu ⱪetim bu rǝzil hǝlⱪⱪǝ xuni obdan bildürimǝn, — ularƣa Mening ⱪolum wǝ küq-ⱪudritimni obdan bildürimǝn...» — bu jümlidiki ǝng muⱨim sɵz «xunga»dur. Əgǝr kǝlgüsidǝ «yat ǝllǝr» Hudani obdan tonuydiƣan bolsa, undaⱪta Hudaning Ɵz hǝlⱪi bolƣan Israil Hudani tonuxi kerǝk ǝmǝsmu?

■ 16:21 Yǝr. 33:2

■ 17:1 Yǝr. 11:13

□ 17:2 ««Axǝraⱨ»lar — bǝlkim butpǝrǝslikkǝ beƣixlanƣan dǝrǝhliklǝrdur. Dǝrǝhlǝr bǝlkim «ayal mǝbud» xǝklidǝ oyulƣan yaki nǝⱪixlǝngǝn boluxi mumkin.

■ 17:2 Yǝr. 2:20

□ 17:3 «Mǝn taƣliringlarda wǝ etizliringlarda, ⱨǝm bayliⱪliringni ⱨǝm hǝziniliringni... tapxurimǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Dalida turƣan mening teƣimni bolsa, ⱨǝm bayliⱪliringni ⱨǝm hǝziniliringni... tapxurimǝn». Israildiki «yuⱪiri jaylar» butpǝrǝslikkǝ ait, yirginqlik jaylarƣa aylandurulƣanidi.

■ 17:3 Yǝr. 15:13

■ 17:4 Ⱪan. 28:68; Yǝr. 15:14; 16:13

■ 17:7 Zǝb. 2:12; 34:8; Pǝnd. 16:20; Yǝx. 30:18

■ 17:8 Zǝb. 1:3

□ 17:10 «insan wijdanini sinaymǝn» — «wijdan» ibraniy tilida «bɵrǝk» degǝn bilǝn ipadilinidu.

■ 17:10 1Sam. 16:7; Zǝb. 7:9

□ 17:11 «Huddi ɵzi tuƣmiƣan tuhumlarni besiwalƣan kǝkliktǝk...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Huddi tuhumlarni besip lekin tɵrǝldürmǝydiƣan bir kǝkliktǝk...».

■ 17:13 Zǝb. 73:27; Yǝx. 1:28; Yǝr. 2:13; Yⱨ. 8:8

□ 17:14 «meni ⱪutⱪuzƣin, xuning bilǝn jǝzmǝn ⱪutⱪuzulimǝn!» — bu ayǝttiki «ⱪutⱪuzux» ⱨǝrgiz Yǝrǝmiyaning ɵz ⱨayatining aman-esǝn saⱪlinixini tilixila ǝmǝs. Muⱨim ix xuki, u bu ayǝttiki gǝp bilǝn 1-11-ayǝtlǝrdiki bexarǝtkǝ, bolupmu: «Ⱪǝlb ⱨǝmmidin aldamqi, uning dawasi yoⱪtur» degǝngǝ bolƣan inkasi. U birinqidin ɵzining, ikkinqidin hǝlⱪining ⱪǝlbining gunaⱨining toluⱪ tügitilixi (saⱪaytilixi)ni tilǝydu. «Dawasi yoⱪ» ⱪǝlbni bolsa pǝⱪǝt ⱨǝmmigǝ ⱪadir bir Huda saⱪaytalaydu. Bu ix dǝl «yengi ǝⱨdǝ»din ibarǝt — 31:31-34ni kɵrüng.

■ 17:15 Yǝx. 5:19; 2Pet. 3:4

□ 17:16 «pada baⱪⱪuqi» — xübⱨisizki, pǝyƣǝmbǝrning hǝlⱪⱪǝ bolƣan rolini kɵrsitidu. «Lekin mǝn bolsam, Sanga ǝgǝxkinimdǝ «pada baⱪⱪuqi» boluxtin ⱨeq ⱪaqⱪan ǝmǝsmǝn» degǝnning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Mǝn bolsam, balayi’apǝtni qüxürüx üqün Sanga esilmidim!»

■ 17:17 Yǝr. 16:19

■ 17:18 Zǝb. 35:4-5; 40:14-15; Yǝr. 15:15

□ 17:19 «xabat küni» — bu bexarǝt (19-27-ayǝt)ning temisi «xabat küni», yǝni xǝmbǝ küni, yǝni dǝm elix küni. Huda muxu yǝrdǝ bu kün arⱪiliⱪ hǝlⱪigǝ meⱨir-xǝpⱪitini kɵrsǝtmǝkqi.

■ 17:21 Nǝⱨ. 13:19

□ 17:22 «xabat künliridǝ ɵyliringlardin ⱨeq yükni kɵtürüp elip qiⱪmanglar, wǝ ⱨeqⱪandaⱪ ǝmgǝk ⱪilmanglar... xabat künini Ɵzümgǝ atalƣan muⱪǝddǝs bir kün dǝp ⱪaranglar» — oⱪurmǝnkǝrgǝ ayanki, Huda Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ Yǝⱨudiylarƣa, «xabat küni» (xǝmbǝ küni)ni Ɵzini seƣinixⱪa, ⱨeqⱪandaⱪ meⱨnǝt ⱪilmay ⱨǝr adǝm wǝ mal-waranning dǝm alidiƣan küni bolsun dǝp buyruƣan.

■ 17:22 Mis. 20:8; 23:12; 31:13; Əz. 20:12

■ 17:23 Yǝr. 11:10; 13:10; 16:12

■ 17:25 Yǝr. 22:4

□ 17:27 «Lekin silǝr Manga ⱪulaⱪ salmisanglar, yǝni xabat künini Ɵzümgǝ pak-muⱪǝddǝs ⱨesablimay, ... ǝmdi Mǝn dǝrwazilarƣa bir ot yaⱪimǝn, u Yerusalemdiki ordilarni yǝwetidu...» — bu 19-27-ayǝtlǝrning intayin muⱨim bir alaⱨidiliki wǝ ǝⱨmiyiti bar. Pǝrwǝrdigar Israilƣa meⱨri-xǝpⱪitini bildürüx üqün, Ɵz Tǝwrat-ⱪanunining tǝlǝplirini pǝⱪǝt birla pǝrmanƣa, yǝni «xabat künini ⱨɵrmǝtlǝnglar» degǝngǝ yiƣinqaⱪlaydu; ular pǝⱪǝt muxu addiy tǝlǝpkila ǝmǝl ⱪilsa, U ularning pǝs ǝⱨwalini pütünlǝy ɵzgǝrtǝlǝytti. Xundaⱪ bolsimu, ular bǝribir yǝnila bu kiqik pǝrmanƣa ǝmǝl ⱪilalmiƣan. Adǝmlǝrning insaniy gunaⱨ tǝbiiti ⱨǝrdaim xundaⱪtur!

■ 18:6 Yǝx. 45:9; 64:8; Rim. 9:20

■ 18:7 Yǝr. 1:10

■ 18:11 2Pad. 17:13; Yǝr. 7:3; 25:5; 26:13; 35:15

□ 18:12 «Yaⱪ! Ham hiyal ⱪilma!» — ibraniy tilida «Yaⱪ! Ümid yoⱪ!».

■ 18:12 Yǝr. 2:25

■ 18:13 Yǝr. 2:10

■ 18:15 Yǝr. 2:32; 3:21; 6:16; 13:25

□ 18:16 «... ularning zeminini dǝⱨxǝt basidiƣan ⱨǝm daim kixilǝr ux-ux ⱪilidiƣan obyekt ⱪilidu; uningdin ɵtüwatⱪanlarning ⱨǝmmisini dǝⱨxǝt besip, bexini qayⱪixidu» — bu ⱨǝrikǝtlǝr (ux-ux ⱪilix, baxni ⱪayⱪixix) bǝlkim ⱨǝyran bolƣanliⱪi, yaki mazaⱪ ⱪilƣanliⱪini bildüridu.

■ 18:16 Yǝr. 12:11; 19:8; 49:13; 50:13

□ 18:17 «xǝrⱪtin qiⱪⱪan xamal» — Ⱪanaanda (Pǝlǝstindǝ), adǝttǝ ⱨǝmmini ⱪurutidiƣan, qang-topa tarⱪitidiƣan dǝⱨxǝtlik xamal bolidu.

■ 18:17 Yǝx. 27:8; 29:6; Yǝr. 4:11,12,13; 13:24

□ 18:18 «Kelinglar, Yǝrǝmiyaƣa ⱪǝst ⱪilayli; qünki ya kaⱨinlardin ⱪanun-tǝrbiyǝ, ya danixmǝnlǝrdin ǝⱪil-nǝsiⱨǝt ya pǝyƣǝmbǝrlǝrdin sɵz-bexarǝt kǝmlik ⱪilmaydu» — ular Yǝrǝmiyani ⱪǝstlǝp ɵltürüxkǝ baⱨanǝ-sǝwǝb tapmaⱪqi idi. Kɵrünǝrlikki, xu qaƣdiki Tǝwrat-ⱪanun ɵgitidiƣan kaⱨinlar, «danixmǝnlǝr» wǝ atalmix «pǝyƣǝmbǝrlǝr» Yǝrǝmiyaning sɵzi toƣruluⱪ süküt ⱪilatti yaki ularƣa zit sɵzlǝrni ⱪilatti. Ular: «Biz bǝribir diniy adǝmlǝrmiz, diniy ǝrbablarning sɵzini anglawatimiz» dǝp Hudaning sɵzini rǝt ⱪilip Yǝrǝmiyani ɵltürüxni ⱪǝstlǝytti.

■ 18:18 Yǝr. 9:7; Mal. 2:7

■ 18:21 Zǝb. 109:10

□ 19:2 «Ⱨinnomning oƣlining jilƣisi» — bǝzidǝ «Ⱨinnomning jilƣisi» (ibraniy tilida «Gǝ-Ⱨinnom») dǝp atilidu. Kɵrünüp turuptiki, bǝlkim sapalqilar xu yǝrdǝ sapal parqilirini taxliwetǝtti. Keyin, hǝlⱪ xu yǝrgǝ ⱨǝrhil ǝhlǝtlǝrni tɵkkǝqkǝ, u yǝr «dozah»ning bir simwoli bolup ⱪalƣan. Xuning bilǝn «gǝ-ⱨinnom» degǝn sɵz «dozah»ni bildüridiƣan sɵz bolup ⱪalƣan. Ərǝb tili arⱪiliⱪ bu sɵz «jǝⱨǝnnǝm» xǝklidǝ uyƣur tiliƣa kirgǝn.

■ 19:3 1Sam. 3:11; 2Pad. 21:12

■ 19:4 Yǝx. 65:11; Yǝr. 2:13,17,19; 5:7,19; 7:6; 15:6; 17:13

■ 19:6 Yǝr. 7:32

■ 19:7 Yǝr. 15:3; 16:4

■ 19:9 Law. 26:29; Ⱪan. 28:53; Yiƣ. 4:10

■ 19:11 Yǝr. 7:32

□ 19:12 «Tofǝt» — bu yǝr toƣruluⱪ 7:31ni wǝ izaⱨatni kɵrüng. «Tofǝt» degǝn sɵz ibraniy tilida «oqaⱪ» ⱨǝm «uyat» degǝnnimu bildüridu. U yǝnǝ «tükürük» degǝn sɵzning aⱨangiƣimu ohxap ketidu. Bu yǝr «Ⱨinnomning oƣli (Ibn-Ⱨinnom)ning jilƣisi»ƣa jaylaxⱪan, Yerusalem xǝⱨirining jǝnubiy tǝripidǝ idi. Hǝlⱪ axu yǝrdǝ ǝhlǝtlǝrni wǝ napak nǝrsilǝrni taxlap kɵydürǝtti. Xuning bilǝn u intayin «ⱨaram», ǝng bulƣanƣan jay dǝp ⱨesablandi.

■ 19:13 Yǝr. 7:18

■ 19:15 Yǝr. 7:26; 17:23

□ 20:2 «Paxhur Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝrni ... taⱪaⱪⱪa saldi» — «taⱪaⱪ» ibraniy tilida «buriƣuq» degǝn bolup, pǝⱪǝt adǝmning putlirini tutupla ⱪalmay, yǝnǝ bǝlkim bǝdinini burap adǝmni ⱪiyinaydiƣan birhil ǝswab idi.

□ 20:3 «Pǝrwǝrdigar ismingni Paxhur ǝmǝs, bǝlki «Magor-missabib» dǝp atidi» — «Paxhur»ning mǝnisi bǝlkim «ǝrkinlik». «Magir-missabib» — «tǝrǝp-tǝrǝplǝrni wǝⱨimǝ basidu» degǝn mǝnidǝ.

■ 20:5 Yǝr. 15:13; 17:3

□ 20:7 «Sǝn meni ... kɵndürdüng...» — «kɵndürdüng» degǝn bu sɵzni xǝrⱨlǝx sǝl tǝs. Adǝttǝ u «ezitⱪuluⱪ ⱪilix», «aldax» degǝnni bildüridu. Tǝwrat, «Ⱨox.» 2:14-ayǝttǝ bolsa u «kɵngül elix»ni bildüridu. Tɵwǝndiki ayǝtlǝr (8-13)gǝ ⱪariƣanda Huda Yǝrǝmiyani ⱨeq aldimidi — uning pǝyƣǝmbǝrlikining japa-muxǝⱪⱪǝtlikini aldin’ala uningƣa kɵrsǝtkǝn (mǝsilǝn, 1-babta). Xunga bizningqǝ «kɵndürüx» toƣra kelidu; xundaⱪ deginimiz bilǝn, Yǝrǝmiya muxu yǝrdǝ bǝlkim, «manga duq kǝlgǝn japa-muxǝⱪⱪǝtlǝr ǝsli oyliƣinimdin kɵp», «Sǝn meni aldap ⱪoydung» degǝnni puritip dadliƣan boluximu mumkin.

■ 20:8 Yǝx. 57:4

□ 20:10 «tǝrǝp-tǝrǝplǝrni wǝⱨimǝ basidu» — ibraniy tilida «magor-missabib». 3-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

■ 20:11 Yǝr. 1:8,19; 15:20; 17:18; 23:40

□ 20:12 «ⱨǝⱪⱪaniylarni sinaydiƣan, insanning wijdani wǝ ⱪǝlbini kɵridiƣan...» — «wijdan» ibraniy tilida «bɵrǝk» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 20:12 Yǝr. 11:20; 12:3; 15:15; 18:19-23

□ 20:13 «U namrat kixini rǝzillik ⱪilƣuqilardin ⱪutⱪuzƣan» — «namrat kixi» bǝlkim Yǝrǝmiyaning ɵzini kɵrsitidu.

■ 20:14 Yǝr. 15:10

■ 20:15 Ayup 3:3

□ 20:16 «Atamƣa hǝwǝr elip: «Sanga oƣul bala tuƣuldi!» dǝp uni alamǝt xadlandurƣan adǝmgǝ lǝnǝt bolsun! (15-ayǝt) Bu adǝm Pǝrwǝrdigar rǝⱨim ⱪilmay ƣulatⱪan xǝⱨǝrlǝrdǝk bolsun...» — pǝyƣǝmbǝrning ɵzining ⱪayƣu-ⱨǝsrǝttin qiⱪⱪan bu aqqiⱪ sɵzlirini xübⱨisizki, Hudaning yolyoruⱪi bilǝn biz üqün hatiriligini bilǝn, biz: «Huda bularni qoⱪum ǝmǝlgǝ axurƣan», dǝp ⱪarimaymiz. Pǝyƣǝmbǝrning bu sɵzlirini hatirilǝxtiki mǝⱪsiti bizning pǝyƣǝmbǝrning xunqǝ ⱪiynilip kǝtkǝnlikini obdan qüxiniximiz üqündur.

■ 20:16 Yar. 19

■ 20:18 Ayup 3:20

□ 21:1 «Malkiyaning oƣli Paxhur» — demisǝkmu, bu 20-babtiki «Paxhur» ǝmǝs; lekin bu Paxhurmu keyinki waⱪitlarda Yǝrǝmiyaƣa ziyankǝxlik ⱪilidiƣan adǝm bolidu (29:25-27ni kɵrüng). «Zǝfaniya» bolsa ɵzining mustǝⱪil kɵzⱪarixi yoⱪ bolƣan yǝnǝ bir «yumilaⱪ tawuz»ƣa ohxaydu. (29:29diki wǝⱪǝni kɵrüng). U bǝlkim ahirda Babilning «ⱪarawul begi» tǝripidin ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinƣan «Zǝfaniya»ƣa ohxax adǝm idi (52:24-27ni kɵrüng).

□ 21:4 «kaldiylǝr» — demisǝkmu, «kaldiylǝr» Babilliⱪlarni, bolupmu Babil lǝxkǝrlirini kɵrsitidu.

□ 21:8 «lekin sǝn bu hǝlⱪⱪǝ mundaⱪ deyixing kerǝk» — «bu hǝlⱪ» Yerusalemda ⱪamilip ⱪalƣan hǝlⱪni kɵrsitidu.

■ 21:9 Yǝr. 38:2

□ 21:12 «I Dawutning jǝmǝti, ...: — ⱨǝr ǝtigǝndǝ adalǝt bilǝn ⱨɵküm qiⱪiringlar» — ⱪariƣanda, padixaⱨning sotliri ǝtigǝndǝ ɵtküzülǝtti. Yǝnǝ kelip «ⱨǝr ǝtigǝndǝ» degǝn ibarǝ bǝlkim «adalǝt birinqi ix bolsun, ⱨǝr künidǝ ǝng muⱨim ix bolsun» degǝn kɵqmǝ mǝnidǝ ixlitilgǝn boluxi mumkin.

■ 21:12 Yǝr. 22:3

□ 21:13 «jilƣa üstidǝ... ⱪiyada olturƣuqi...» — bizningqǝ bu ordida olturƣan padixaⱨ-ǝmirlǝrni kɵrsitidu. Əslidǝ padixaⱨ ordisining ⱪuruluxi üqün, Yerusalemdiki ikki taƣ arisidiki kiqik jilƣa «tüzlǝnglik» ⱪilip tindurulƣan andin uning üstigǝ orda ⱪurulƣan. Xundaⱪ ⱪilip Kidron jilƣisi üstidǝ, — yǝni «pǝlǝkkǝ taⱪaxⱪan» bir intayin bihǝtǝr jayda — orda kɵrünǝtti. Demǝk, bu sɵzlǝr padixaⱨ ⱨǝm ordidikilǝrgǝ eytilƣan boluxi kerǝk. Bǝzi tǝrjimanlar bu ayǝt Yerusalem xǝⱨirini kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. Padixaⱨning ordisining alaⱨidǝ ǝⱨwali wǝ kǝynidiki ayǝtlǝrgǝ ⱪariƣanda, bizningqǝ u ordidikilǝrning ɵzlirini kɵrsitidu.

□ 21:14 «Mǝn uning ormanliⱪida bir ot yaⱪimǝn» — «ormanliⱪ» nemin kɵrsitidu? Ordining bir pǝhri bolƣan Sulayman padixaⱨ bina ⱪilƣan ⱨǝywǝtlik «Liwan ormanliⱪi ɵyi» (Liwanning kedir yaƣiqidin yasalƣan) idi. 22:6nimu kɵrüng.

■ 21:14 Yǝr. 17:27

□ 22:1 «Barƣin, Yǝⱨuda padixaⱨining ordisiƣa qüxüp bu sɵzni xu yǝrdǝ ⱪilƣin» — bizningqǝ, bu sɵz bǝlkim Zǝdǝkiyadin ilgiriki bir padixaⱨⱪa eytilƣan bolsa kerǝk, qünki bu sɵz birhil «ⱪutⱪuzux» ümidini elip kelǝtti; lekin 21-bab, 12-14-ayǝtlǝrdǝ Zǝdǝkiya pǝⱪǝt «jazalax»ni kütidu (uningƣa ikki hil jaza elip kelinidu).

■ 22:3 Yǝr. 7:6; 21:12

□ 22:4 «Dawutning tǝhtigǝ olturƣan padixaⱨlar, yǝni ular, ularning ǝmǝldar-hizmǝtkarliri...» — muxu yǝrdiki «ular» ibraniy tilida «u». Mǝlum bir zamanda Dawutning tǝhtigǝ olturƣan padixaⱨ pǝⱪǝt bir bolidu, ǝlwǝttǝ.

■ 22:4 Yǝr. 17:25

□ 22:5 «Mǝn Ɵz namim bilǝn ⱪǝsǝm iqkǝnki..» — ibraniy tilida «Mǝn Ɵzüm bilǝn ⱪǝsǝm iqkǝnki...».

□ 22:6 «Sǝn Manga huddi Gilead, Liwanning qoⱪⱪisidǝk...» — Gilead wǝ Liwan güzǝl ormanliⱪliri bilǝn dangⱪi qiⱪⱪan jaylardur. Yuⱪirida eytⱪinimizdǝk, padixaⱨning ordisi ⱨǝrhil yaƣaqlar bilǝn bezǝlgǝnidi.

□ 22:7 «Mǝn ⱨǝrbiri yahxi ⱪorallanƣan wǝyran ⱪilƣuqilarni sanga ⱪarxi ǝwǝtimǝn; ular «esil kedirliringni» kesiwetip, otⱪa taxlaydu» — ordidiki qirayliⱪ yaƣaq tüwrük-yasaⱪlar toƣruluⱪ yuⱪiriⱪi 6-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

■ 22:7 Yǝr. 15:6

■ 22:8 Ⱪan. 29:23; 1Pad. 9:8

□ 22:10 «Ɵlginigǝ yiƣlimanglar, uning üqün aⱨ-zarlimanglar; bǝlki sürgün bolƣini üqün ⱪattiⱪ yiƣlanglar...» — (izaⱨat: — tɵwǝndiki 10-30-ayǝtlǝr bolsa, Yǝⱨudaning üq padixaⱨining jazasi toƣruluⱪ bexarǝtlǝrdin ibarǝt. Xunga, bexarǝtlǝr miladiyǝdin ilgiri 609-597-yillar mǝzgilidǝ berilgǝn; xübⱨisizki, Yǝrǝmiyaningmu bu yǝrdǝ ularni bir yǝrdǝ bayan ⱪilixning mǝⱪsiti, bu ǝrzimǝs padixaⱨlarni 23-babtiki bexarǝttǝ kɵrsitilgǝn «ⱨǝⱪiⱪiy baⱪⱪuqi» — yǝni Mǝsiⱨ bilǝn selixturuxtin ibarǝttur. Padixaⱨlar («hǝlⱪni baⱪⱪuqi») ǝyiblik (22), Yerusalemdikilǝr ɵzlirimu ǝyiblik (20-23), qünki ular bu padixaⱨlar («baⱪⱪuqilar»)ning ǝyx-ixrǝtlik turmuxiƣa ⱪiziⱪⱪan, ⱨǝxǝmǝtlik ordisidin pǝhirlǝngǝn; ular yǝnǝ bu padixaⱨlarning qoⱪunƣan butliriƣa qoⱪunƣan, xuningdǝk ularning yat ǝlning padixaⱨliri («sening axniliring») bilǝn bolƣan ittipaⱪlixixlirini toluⱪ ⱪolliƣan. Undaⱪ ittipaⱪlixix Pǝrwǝrdigarƣa tayanmasliⱪtin ibarǝt idi). (1-bexarǝt (10-12) toƣruluⱪ izaⱨat: — miladiyǝdin ilgiri 609-yili Yosiya padixaⱨ Misir padixaⱨi Pirǝwn tǝripidin jǝngdǝ ɵltürülgǝn. U adalǝtlik-diyanǝtlik padixaⱨ bolup, nurƣun hǝlⱪ uning ɵlümigǝ ⱪattiⱪ ɵkünüxti. Yǝⱨoaⱨaz tǝhtidǝ üq ayla olturƣan, andin miladiyǝdin ilgiri 609-597-yilliri Pirǝwn tǝripidin sürgün ⱪilinƣan. Bu bexarǝt xu qaƣda berilixi kerǝk idi. Xunga bexarǝttiki «ɵlgini» bolsa Yosiyani, «sürgün bolƣini» bolsa Yǝⱨoaⱨazni kɵrsitidu).

□ 22:11 «Xallum» — Yǝⱨoaⱨazning birinqi ismi, mǝnisi «ⱨesab elix» bolƣaqⱪa, Yǝrǝmiya bǝlkim uni muxu yǝrdǝ ⱪǝstǝn ixlitidu; uningdin ⱨesab elinidiƣan bolidu.

□ 22:12 «u ǝsir ⱪilinip apirilƣan yurtta ɵlidu, u bu zeminni ikkinqi kɵrmǝydu.» — bu bexarǝtning ǝmǝlgǝ axuruluxi toƣrisida «2Pad.» 34:23ni kɵrüng.

□ 22:13 «Ɵyini adilsizliⱪ bilǝn, balihana-rawaⱪlirini adalǝtsizlik bilǝn ⱪurƣanning ⱨaliƣa way!...» — bu Yǝⱨoakimni kɵrsitidu. Bu bexarǝt (13-19, 20-23) Yǝⱨoakim toƣruluⱪ bexarǝt. «2Pad.» 23:34-24:6dimu hatirilǝngǝn, Pirǝwn Yǝⱨoaⱨazni sürgün ⱪilƣandin keyin ukisi Yǝⱨoakimni «ⱪonqaⱪ padixaⱨ» boluxⱪa tikligǝn. U on bir yil tǝhtkǝ olturƣan, rǝzil padixaⱨ idi. Yǝⱨudiy tarihxunas yosefus Yǝⱨoakimning ɵlümi bexarǝttǝk bolƣanliⱪini hatiriligǝn (Yosefusning «Ⱪǝdimki ixlar»i, 10-bab, 6:3).

■ 22:13 Law. 19:13; Ⱪan. 24:14,15; Ⱨab. 2:9

□ 22:15 «Sening atang yǝp-iqixkǝ tǝxǝkkür eytip, adalǝt wǝ durus ixlarni yürgüzgǝn ǝmǝsmu?» — «atang» bolsa durus padixaⱨ Yosiya idi. «...yǝp-iqixkǝ tǝxǝkkür eytip...» ibraniy tilida pǝⱪǝt sɵzmusɵz bolsa: «u yegǝn wǝ iqkǝn...» deyilidu.

■ 22:18 Yǝr. 16:4, 5, 6

□ 22:19 «u exǝkning dǝpnisidǝk kɵmülidu, jǝsiti Yerusalem dǝrwazilirining sirtiƣa qɵrüp taxlinidu» — Yǝⱨudiy tarihxunas Yosefusning degini boyiqǝ bolƣanda, Neboⱪadnǝsar uning jǝsitini Yerusalemning sepilidin sirtⱪa taxliwǝtkǝnidi.

■ 22:19 Yǝr. 15:3; 36:30

□ 22:20 «Liwanƣa qiⱪip pǝryad ⱪil, Baxanda awazingni kɵtür, Abarimning qoⱪⱪiliridinmu nalǝ kɵtür» — bu üq jay (Liwan, Baxan, Abarim) ⱨǝmmisi «yuⱪiri jay»lar idi. Israilning eƣir bir gunaⱨi bolsa «yuⱪiri jay»larƣa qiⱪip xu yǝrdǝ butlarƣa «tawapgaⱨ» yasap ularƣa qoⱪunuxtin ibarǝt. Lekin ularƣa «axnilar» bolƣan butlarning ⱨǝmmisi düxmǝn tǝripidin buzulidu yaki bulinip ketidu (22-ayǝtnimu kɵrüng). «Axnilar» ikkinqi mǝnisi bǝlkim ular ittipaⱪdax ⱪilmaⱪqi bolƣan «yat ǝllǝr»nimu kɵrsitidu (22-ayǝtnimu kɵrüng).

□ 22:21 «Mǝn aman-esǝn turƣiningda sanga agaⱨlandurdum» — bu bǝlkim Yǝrǝmiyadin ilgiriki pǝyƣǝmbǝrlǝrning sɵzlirini kɵrsitidu.

■ 22:21 Yǝr. 5:23; 7:23-28; 11:7, 8; 13:10, 11; 16:12; 17:23; 18:12; 19:15

□ 22:22 «baⱪⱪuqilar» — «baⱪⱪuqilar», xübⱨisizki, padixaⱨlar, atalmix «pǝyƣǝmbǝrlǝr» wǝ kaⱨinlarni kɵrsitidu. «Axnilar» bolsa bǝlkim ular qoⱪunƣan butlarni ⱨǝmdǝ yǝnǝ ɵzi butlarƣa qoⱪunƣan ittipaⱪdax ⱪilmaⱪqi bolƣan «yat ǝllǝr»nimu kɵrsitidu (22-ayǝtnimu kɵrüng).

□ 22:23 «ⱪanqilik ingrap ketisǝn» — yaki, «nemidegǝn eqinarliⱪ bolarsǝn-ⱨǝ!»

□ 22:24 «Sǝn Yǝⱨoakimning oƣli Koniya ⱨǝtta ong ⱪolumdiki mɵⱨürlük üzük bolsangmu, Mǝn seni xu yǝrdin yulup taxlaymǝn...» — bu bexarǝt (24-30) Yǝⱨoakin (ⱪisⱪa ismi, Koniya) padixaⱨ toƣruluⱪtur. Yǝⱨoakin miladiyǝdin ilgiri 597-yili atisi Yǝⱨoakimning ornini besip, üq ayla tǝhttǝ olturƣan. U rǝzil padixaⱨ bolup, Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsar tǝripidin sürgün ⱪilinƣan. Bu ixlar «2Pad.» 23:34-24:6dǝ hatirilǝngǝn). Əmǝliyǝttǝ Yǝⱨoakin (Koniya, yaki Yǝkoniyaⱨ) wǝ Yǝⱨudaning barliⱪ padixaⱨliri Pǝrwǝrdigarning ⱨoⱪuⱪining wǝkili bolƣaqⱪa, ularni uning «mɵⱨürlük üzük»i degili bolatti. Oⱪurmǝnlǝr bir padixaⱨning «mɵⱨürlük üzük»ining ɵzigǝ xunqǝ muⱨim wǝ ⱪǝdirlik bolidiƣanliⱪini tǝsǝwwur ⱪilalaydu; ǝgǝr Huda «mɵⱨürlük üzük»ni taxliwǝtkǝn bolsa, undaⱪta üzüktǝ intayin yirginqlik bir ix qoⱪum pǝyda bolƣan boluxi kerǝk idi.

□ 22:30 «Bu adǝm «pǝrzǝntsiz, ɵz künidǝ ⱨeq ƣǝlibǝ ⱪilalmiƣan bir adǝm» dǝp yazƣin; qünki uning nǝslidin ⱨeqⱪandaⱪ adǝm ƣǝlibǝ ⱪilip, Dawutning tǝhtigǝ olturup Yǝⱨuda arisida ⱨɵküm sürmǝydu» — bu 30-ayǝttiki muⱨim bir bexarǝt toƣruluⱪ «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizgǝ ⱪarang.

□ 23:1 «yayliⱪimdiki ⱪoylar» — Yǝⱨudiy hǝlⱪini kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

■ 23:1 Əz. 34:2

■ 23:4 Əz. 34:11,12

□ 23:5 «Mǝn Dawut üqün bir «Ⱨǝⱪⱪaniy Xah»ni ɵstürüp tiklǝymǝn; u padixaⱨ bolup danaliⱪ bilǝn ⱨɵküm sürüp, zeminda adalǝt wǝ ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ yürgüzidu» — Yǝⱨoaⱨaz, Yǝⱨoakim wǝ Yǝⱨoakinning ɵlüxi yaki sürgün boluxi bilǝn Dawutning jǝmǝti «kesilgǝn bir dǝrǝh»ning kɵtikidǝk bolidu. Lekin Huda Mǝsiⱨ («Ⱨǝⱪⱪaniy Xah») bilǝn yǝnila bu dǝrǝhni ⱪaytidin kɵklitidu. «Yǝx.» 11:1-6ni wǝ «Zǝk.» 3:8 wǝ 6:12ni kɵrüng.

■ 23:5 Yǝx. 4:2; 40:11; Yǝr. 33:14,15; Dan. 9:24; Luⱪa 1:32,33

□ 23:6 «Uning künliridǝ Yǝⱨuda ⱪutⱪuzulidu, Israil aman-tinqliⱪta turidu; u xu nami bilǝn atiliduki — «Pǝrwǝrdigar Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪimiz»» — bu bexarǝt: (1) Mǝsiⱨning Hudaliⱪ tǝbiitini; (2) kǝlgüsidǝ Yǝⱨuda (ikki ⱪǝbilǝ)ning wǝ Israil (on ⱪǝbilǝ)ning ⱪaytidin bir bolidiƣanliⱪini kɵrsitidu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

■ 23:6 Ⱪan. 33:28

■ 23:7 Yǝr. 16:14,15

□ 23:9 «bundaⱪ boluxum Pǝrwǝrdigar wǝ Uning pak-muⱪǝddǝs sɵzliri tüpǝylidindur» — kɵz aldidiki (tɵwǝndǝ, 10-40-ayǝtlǝrdǝ eytilƣan) gunaⱨlar, sahtiliⱪ wǝ xundaⱪla hǝlⱪning (uning Pǝrwǝrdigarning ⱨǝⱪiⱪiy sɵzlirini ularƣa yǝtküzüxi tüpǝylidin) ɵzini rǝt ⱪilƣanliⱪi Yǝrǝmiyaning kɵnglini parakǝndǝ wǝ sunuⱪ ⱪilƣan.

□ 23:10 «zemin bolsa zinahorlarƣa tolƣan» — bu «zinahorlar»ning kim ikǝnliki tɵwǝndiki 11-ayǝttǝ ayan ⱪilinidu — yǝni ɵz ⱨoⱪuⱪini ⱨaram yolda ixlitidiƣan kaⱨinlar wǝ sahta pǝyƣǝmbǝrlǝr. Ularning «zinahorluⱪi» bǝlkim ⱨǝm jismaniy jǝⱨǝttiki zinahorluⱪ wǝ Hudaƣa wapasizliⱪ ⱪilip butlarƣa qoⱪunuxnimu kɵrsitidu. Pǝlǝstindiki butpǝrǝslik ⱨǝrdaim buthanidiki «paⱨixǝ ayallar» bilǝn baƣliⱪ idi.

■ 23:10 Yǝr. 5:7, 8; 9:2

■ 23:11 Yǝr. 6:13; 8:10; 14:18

□ 23:12 «ular jazalinidiƣan yili» — ibraniy tilida «ularni yoⱪlixim kerǝk bolƣan yili» dǝp ipadilinidu.

■ 23:12 Zǝb. 35:6; 73:18; Yǝr. 13:16

□ 23:14 «Yerusalemdiki pǝyƣǝmbǝrlǝrdimu yirginqlik bir ixni kɵrdum; ular zinahorluⱪ ⱪilidu, yalƣanliⱪta mangidu, rǝzillik ⱪilƣuqilarning ⱪolini küqǝytiduki, nǝtijidǝ ⱨeqⱪaysisi rǝzillikidin yanmaydu...» — Samariyǝdiki pǝyƣǝmbǝrlǝrning sahta bexarǝt («Baalning namida») bǝrgǝnliki ⱨeqⱪandaⱪ ǝjǝblinǝrlik ix ǝmǝs; Samariyǝ (Israil, yǝni «ximaliy padixaⱨliⱪ») butpǝrǝs padixaⱨlar astida baldurla Hudaning yolidin qiⱪⱪanidi. Biraⱪ Yerusalem (Yǝⱨuda)da Huda ǝwǝtkǝn ⱨǝⱪiⱪiy pǝyƣǝmbǝrlǝr kɵp bolƣaqⱪa, ⱨǝⱪiⱪǝtni ularƣa nisbǝtǝn helila obdan bilixi kerǝk idi. «ularning ⱨǝmmisi Manga Sodomdǝk, Yerusalemda turuwatⱪanlar Manga Gomorradǝk boldi» — oⱪurmǝnlǝrgǝ mǝlumki, Sodom wǝ Gomorra ikki intayin rǝzil xǝⱨǝrlǝr bolup, Huda ular üstigǝ ot yaƣdurup wǝyran ⱪiliwǝtkǝnidi («Yar.» 19-babni kɵrüng).

■ 23:14 Yǝx. 1:9

■ 23:15 Yǝr. 8:14; 9:15

□ 23:17 «Ular Pǝrwǝrdigarning sɵzini kɵzigǝ ilmaydiƣanlarƣa: «Silǝr aman-tinqliⱪta turisilǝr» dǝydu wǝ...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Ular meni kǝmsitidiƣanlarƣa: «Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: Silǝr aman-tinqliⱪta turisilǝr» dǝweridu wǝ...».

■ 23:17 Yǝr. 6:14; 8:11; Əz. 13:10; Zǝk. 10:2

■ 23:19 Yǝr. 30:23, 24

■ 23:21 Yǝr. 14:14

□ 23:23 «Mǝn pǝⱪǝt bir yǝrdila turidiƣan Hudamu?» — ibraniy tilida «Mǝn pǝⱪǝt yeⱪinda turidiƣan Hudamu?».

■ 23:24 Zǝb. 139:7-12; Am. 9:2, 3

■ 23:27 Ⱨak. 3:7; 8:33,34

■ 23:30 Ⱪan. 18:20; Yǝr. 14:14,15

■ 23:32 Zǝf. 3:4

□ 23:33 «Pǝrwǝrdigarning sanga yükligǝn sɵzi nemǝ?... Ⱪaysi yük?!...» — oⱪurmǝnlǝrgǝ ayan boliduki, ibraniy tilida «yük» wǝ «eƣir bexarǝt» degǝnlǝr ohxax bir sɵz bilǝnla ipadilinidu. Pǝrwǝrdigarning jawabi «Silǝr ɵzünglar Manga yük!» degǝn mǝnidǝ. Hǝlⱪning Yǝrǝmiyadin «Pǝrwǝrdigarning (sanga) yükligǝn sɵzi» toƣruluⱪ sorixi ⱨǝjwiy, kinayilik gǝp idi — bu sɵzning tegidǝ: «Yǝrǝmiya ⱨǝrdaim bizgǝ eƣir sɵzlǝr, xum hǝwǝrni yǝtküzidu» degǝn mǝnǝ bar idi. Ularning ⱪulaⱪliri Pǝrwǝrdigarning sɵzigǝ ⱨeq eqilmiƣanidi.

□ 23:36 «ⱨǝrbiringlarning ɵz sɵzi ɵzigǝ yük bolidu» — Yǝrǝmiyaning bu degini bizningqǝ mundaⱪ: «Silǝrning yalƣan sɵzliringlar, jümlidin sahta pǝyƣǝmbǝrlǝrning sɵzliri silǝrgǝ jaza epkelidu; pǝyƣǝmbǝrlǝrning yalƣan sɵzlirini silǝr yahxi dǝp ⱪobul ⱪilip, xundaⱪla bir-biringlarƣa ⱪaytilap eytisilǝr; bu yalƣan bexarǝtlǝr Hudaning ⱨǝⱪiⱪiy «yükligǝn sɵzi» ǝmǝs, bǝlki bexinglarƣa Hudaning eƣir jazasi bolƣan «yük» qüxüridiƣan sɵzdur.

□ 23:39 «Mǝn silǝrni pütünlǝy untuymǝn» — yaki «silǝrni yiraⱪⱪa elip ketimǝn...»

■ 23:40 Yǝr. 20:11

■ 24:1 2Pad. 24:15; 2Tar. 36:10

■ 24:7 Ⱪan. 30:6; Yǝr. 30:22; 31:33; 32:38,39; Əz. 11:19; 36:26,27

■ 24:8 Yǝr. 29:17

□ 24:9 «Mǝn ularni yǝr yüzidiki barliⱪ padixaⱨliⱪlarƣa wǝⱨimǝ salƣuqi bir obyekt boluxⱪa, külpǝtkǝ qüxüxkǝ tapxurimǝn...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Mǝn ularni ⱨǝryaⱪ-ⱨǝryaⱪlarƣa yǝr yüzidiki barliⱪ padixaⱨliⱪlarƣa ⱨǝydilixkǝ, balayi’apǝt qüxüxkǝ tapxurimǝn....»

■ 24:9 Ⱪan. 28:25,37; 1Pad. 9:7; 2Tar. 7:20; Yǝr. 15:4; 29:18; 34:17; 42:18

■ 25:4 Yǝr. 7:13,25; 11:7,8,10; 13:10,11; 16:12; 17:23; 18:12; 19:15; 22:21

■ 25:5 2Pad. 17:13; Yǝr. 18:11; 35:15; Yun. 3:8

□ 25:6 «ⱪolliringlar yasiƣanlar...» — muxu sɵzlǝr yaki yasiƣan butlarni yaki yaman ⱪilmixlirini kɵrsitidu.

■ 25:9 Yǝr. 19:8

■ 25:10 Yǝx. 24:7; Yǝr. 7:34; 16:9; Əz. 26:13

□ 25:11 «bu ǝllǝr...» — Yǝⱨuda wǝ uning ǝtrapidiki barliⱪ ǝllǝrni kɵrsitidu (9-ayǝtni kɵrüng). «Babil padixaⱨining yǝtmix yil ⱪulluⱪida bolux» toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 25:12 2Tar. 36:22; Əzra 1:1; Yǝr. 29:10; Dan. 9:2

□ 25:14 «bu padixaⱨ ⱨǝm ⱪowmlirinimu» — ibraniy tilida «ularnimu» deyilidu. Bizningqǝ bu «Babil padixaⱨi ⱨǝm ⱪowmliri»ni kɵrsitidu.

■ 25:14 Yǝr. 27:7

□ 25:15 «Mening ⱪolumdiki ƣǝzipimgǝ tolƣan ⱪǝdǝⱨni elip, Mǝn seni ǝwǝtkǝn barliⱪ ǝllǝrgǝ iqküzgin» — bu sɵzlǝrni Huda Yǝrǝmiyaƣa alamǝt kɵrünüxtǝ eytⱪan, dǝp ⱪaraymiz.

■ 25:15 Yǝr. 13:12

□ 25:18 «bügünki kündikidǝk» — bu ibarǝ bǝlkim bexarǝt ǝmǝlgǝ axurulƣandin keyin ⱪoxulƣan; bolmisa, baxⱪa bir mǝnǝ: «bügünki künidimu bu ixlar bolƣili turdi» boluxi mumkin.

■ 25:19 Yǝr. 46

□ 25:20 «barliⱪ xalƣut ǝllǝr» — bǝlkim Misirda turƣan, Misirliⱪlar bilǝn «arilixip kǝtkǝn» baxⱪa millǝtlǝrni kɵrsitidu.

■ 25:20 Yǝr. 47:4-7

■ 25:21 Yǝr. 48; 49:1-22

□ 25:22 «dengiz boyidiki barliⱪ padixaⱨlar» — bǝlkim Tur wǝ Zidon bilǝn munasiwǝtlik bolƣan, ularƣa beⱪinƣan «ottura dengiz» boyidiki padixaⱨlarni kɵrsitidu.

■ 25:22 Yǝr. 47:4

■ 25:23 Yǝr. 9:25; 49:8

■ 25:24 Yǝr. 49:31

■ 25:25 Yǝr. 49:34

□ 25:26 «Xexaⱪning padixaⱨi» — Babilning padixaⱨini kɵrsitidu. Ibraniy tili elipbǝsidǝ «Babil» (Babilon) degǝn sɵz, «Xexaⱪ» degǝn sɵzning «tǝtür»isi; yǝni, ibraniy tilida 2-ⱨǝrp «b»ni ⱨǝrplǝrni ahiridin saniƣanda, 2-ⱨǝrp («x») bilǝn almaxturƣili bolidu. Barliⱪ baxⱪa ⱨǝrplǝrni «tǝtür»isi bilǝn ohxax yolda almaxturƣili bolidu. Nemixⱪa Babil (Babilon)ni kɵrsitix üqün muxu «xifirliⱪ» yol ixlitilidu? Xübⱨisizki, xu künlǝrdǝ xu dǝwrdiki ǝng küqlük mǝmlikǝtning «zawalƣa yüzlinixi»ni kɵrsitix üqün bǝzidǝ muxundaⱪ «daritma gǝp»ni ixlitix ⱪolayliⱪ idi.

■ 25:29 1Pet. 4:17

■ 25:30 Yo. 3:16; Am. 1:2

□ 25:33 «Pǝrwǝrdigar ɵltürgǝnlǝr yǝrning bir qetidin yǝnǝ bir qetigiqǝ yatidu...» — demisǝkmu, bu bexarǝt Babil imperiyǝsining Pars imperiyǝsi tǝripidin bitqit ⱪilinixidin ahirⱪi zamanƣa atlap, xu künlǝrdiki wǝⱪǝlǝrni kɵrsitidu.

■ 25:33 Yǝr. 16:4

□ 25:34 «I baⱪⱪuqilar,... i pada yetǝkqiliri!...» — demisǝkmu, «baⱪⱪuqilar» wǝ «pada yetǝkqiliri» muxu ayǝttǝ ǝllǝrning ⱨǝrhil yetǝkqilirini kɵrsitidu.

■ 25:34 Yǝx. 65:12; Yǝr. 4:8; 6:26; 9:16; 12:3; 13:14,24; 18:17

□ 25:38 «ǝzgüqining wǝⱨxiyliki» — yaki «ǝzgüqining ⱪiliqi».

□ 26:2 «Sǝn Pǝrwǝrdigarning ɵyining ⱨoylisida turup ... Yǝⱨudaning barliⱪ xǝⱨǝrliridikilǝrgǝ Mǝn sanga buyruƣan ⱨǝrbir sɵzlǝrni jakarliƣin; ǝynǝn eytⱪin! » — 26-babtiki hatirilǝr wǝ bexarǝt bǝlkim 7-babtimu hatirilǝngǝn, ibadǝthana iqidǝ bolƣan wǝⱪǝning tǝkrarlinixi boluxi mumkin. 3-6-ayǝtlǝr Yǝrǝmiyaning xu qaƣda ibadǝthanida bǝrgǝn bexaritining yǝküni. Muxu yǝrdiki tǝkrarlinixning mǝⱪsiti bolsa, hǝlⱪning bexarǝtkǝ bolƣan inkasini tǝkitlǝx üqündur.

■ 26:3 Yǝr. 18:8

■ 26:5 Yǝr. 7:13,25; 11:7; 25:3

□ 26:6 «Mǝn Xiloⱨni ⱪandaⱪ ⱪilƣan bolsam, ǝmdi bu ɵynimu xuningƣa ohxax ⱪilimǝn» — Pǝrwǝrdigarning ibadǝt qediri ǝsli «Xiloⱨ» degǝn xǝⱨǝrdǝ tikilgǝn. Israilning Hudaƣa bolƣan wapasizliⱪi tüpǝylidin u wǝyran ⱪilinip, Hudaning «ǝⱨdǝ sanduⱪi» düxmǝn tǝripidin u yǝrdin bulap ketilixi bilǝn Xiloⱨ «Hudaning xan-xǝripi uningdin yoⱪap kǝtkǝn jay» dǝp atalƣan («1Sam.» 4-babni kɵrüng).

■ 26:6 1Sam. 4:12; Zǝb. 78:60; Yǝr. 7:12,14

■ 26:13 Yǝr. 7:3

□ 26:18 «Morǝxǝtlik Mikaⱨ» — Mikaⱨ pǝyƣǝmbǝrning yurti «Morǝxǝt» idi («Mik.» 1:1). ««Ɵy jaylaxⱪan taƣ» bolsa, ..» — Mikaⱨ «muⱪǝddǝs ɵy» yaki «ibadǝthana» demǝydu — ularning gunaⱨliri tüpǝylidin u pǝⱪǝt addiy bir «ɵy» bolup ⱪalƣan. Bu bexarǝt Ⱨǝzǝkiya padixaⱨni bǝlkim qongⱪur tǝsirlǝndürgǝn. 100 yildin keyin bu aⱪsaⱪallar bexarǝtning Ⱨǝzǝkiyaƣa bolƣan tǝsirini tilƣa elip, padixaⱨi Yǝⱨoakimƣa tǝsir yǝtküzmǝkqi bolup, bexarǝtni nǝⱪil kǝltüridu. ««Ɵy jaylaxⱪan taƣ» bolsa, ormanliⱪning otturisidiki yuⱪiri jaylarla bolidu» — «Mik.» 3:12. «Yuⱪiri jaylar» degini kinayilik, ⱨǝjwiy gǝptur. Qünki Yǝⱨudadikilǝr ⱨǝrdaim «yuⱪiri jaylar»da buthanilarni selip xu yǝrlǝrdǝ butlarƣa qoⱪunƣan. Lekin xu qaƣlarda Yerusalem butⱪa qoⱪunƣan jaydǝk «ⱨaram» bolup ⱪalidu, ⱨǝmdǝ ormanliⱪning kixilǝrning kɵzigǝ azpaz qeliⱪidiƣan bir ⱪismidin ibarǝt bolidu, halas!

■ 26:18 Mik. 1:1; 3:12

□ 26:23 «ular Uriyani Misirdin elip qiⱪip padixaⱨ Yǝⱨoakimning aldiƣa aparƣan; u uni ⱪiliqlap, jǝsitini puⱪralarning gɵrlükigǝ taxliwǝtkǝn» — bu wǝⱪǝ bǝlkim Yǝrǝmiyaning sɵzliridin keyin yüz bǝrgǝn. Lekin uning tǝpsilatlirini muxu yǝrdǝ (20-23-ayǝttiki tirnaⱪ iqigǝ) kirgüzüxtiki mǝⱪsǝt, Yǝrǝmiya uqriƣan hǝwp-hǝtǝrni kɵrünǝrlik ⱪilip kɵrsitixtin ibarǝt.

□ 27:1 «Yǝⱨuda padixaⱨi Yosiyaning oƣli Zǝdǝkiya...» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ muxu ayǝttǝ «Zǝdǝkiya»ning ornida «Yǝⱨoakim» deyilidu. Xübⱨisizki, «Zǝdǝkiya» toƣridur (3-ayǝtni kɵrüng). Bu babtiki wǝⱪǝlǝr bǝlkim Zǝdǝkiyaning tɵtinqi yilida yüz bǝrgǝn.

■ 27:2 Yǝr. 28:10

□ 27:3 «bu boyunturuⱪlarni Edom..., Moab.. , Ammoniylar.., Turning padixaⱨiƣa wǝ Zidonning padixaⱨiƣa Yerusalemƣa, Yǝⱨuda padixaⱨining aldiƣa kǝlgǝn ularning ɵz ǝlqilirining ⱪoli arⱪiliⱪ ǝwǝtkin» — tarihtin ispat barki, bu ǝlqilǝrning Yerusalemƣa kelixtiki mǝⱪsiti Zǝdǝkiyani Edom, Moab, Ammon, Tur wǝ Zidon padixaⱨlirining Babil imperiyǝsigǝ kɵtürmǝkqi bolƣan isyanƣa ittipaⱪdax ⱪilixtin ibarǝt.

■ 27:5 Dan. 4:14,22

■ 27:6 Yǝr. 25:9

□ 27:9 «qüx kɵrgüqiliringlar» — yaki «qüx ɵrügüqiliringlar».

■ 27:14 Yǝr. 14:14; 23:21; 29:8

■ 27:16 Yǝr. 28:3

□ 27:19 «mis dengiz» — ibadǝthanida kaⱨinlar yuyunidiƣan, mistin yasalƣan qong bir kɵlqǝk das. «Das ⱨarwiliri» (yaki «das tǝglikliri») «dengiz»din kiqikrǝk bolƣan daslarni yɵtkǝxkǝ ixlitidiƣan qaⱪliⱪ tǝgliktur. «1Pad.» 7-babni kɵrüng.

■ 27:20 2Pad. 24:14,15

□ 27:22 «Men ulardin ⱪaytidin hǝwǝr alidiƣan küni» — ibraniy tilida «Mǝn ularni yoⱪlaydiƣan küni».

■ 27:22 2Pad. 25:13; 2Tar. 36:18,22; Yǝr. 29:10

□ 28:2 «Mǝn Babil padixaⱨining boyunturuⱪini sunduriwǝttim!» — xübⱨisizki, bu sahta pǝyƣǝmbǝrning sɵzi Yǝrǝmiya 27-babta «Neboⱪadnǝsarning buyunturuⱪini ⱪobul ⱪilixinglar kerǝk» wǝ «Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ ⱪalƣan ⱪaqa-ⱪuqilarmu epketilidu» degǝn bexarǝtni inkar ⱪilixtin ibarǝt.

■ 28:3 Yǝr. 27:16

□ 28:10 «Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝrning boynidiki boyunturuⱪ» — 27:2ni kɵrüng.

■ 28:14 Yǝr. 27:6

□ 28:16 «seni yǝr yüzidin ǝwǝtiwetimǝn» — Huda bu sahta pǝyƣǝmbǝrni ǝslidǝ «ǝwǝtkǝn ǝmǝs» lekin ⱨazir U uni «ɵlümgǝ ǝwǝtidu»!

■ 28:16 Ⱪan. 13:6; Yǝr. 29:32

■ 29:2 2Pad. 24:12

□ 29:6 «oƣul-ⱪizliⱪ bolunglar» — ibraniy tilida «oƣul-ⱪizlarni tuƣdurunglar».

□ 29:8 «silǝr ularƣa kɵrgüzgǝn qüxlǝrgǝ ⱪulaⱪ salmanglar» — helⱪning palqilarƣa «Biz toƣruluⱪ bir qüx kɵrüp bǝrsingiz» degǝn tǝlipi intayin külkilik, xu qaƣdiki hǝlⱪ ⱨǝⱪiⱪǝtǝn xu dǝrijidǝ nadanlixip kǝtkǝn bolsa kerǝk.

■ 29:8 Yǝr. 14:14; 23:31; 27:15

□ 29:10 «Babilƣa bekitilgǝn yǝtmix yil toxⱪanda, Mǝn silǝrning yeninglarƣa kelip silǝrgǝ iltipat kɵrsitimǝnki...» — bu «yǝtmix yil» toƣrisida «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 29:10 2Tar. 36:22; Əzra 1:1; Yǝr. 25:12; Dan. 9:2

■ 29:12 Dan. 9

□ 29:13 «Silǝr Meni izdǝysilǝr wǝ Meni tapisilǝr, qünki silǝr pütün ⱪǝlbinglar bilǝn Manga intilidiƣan bolisilǝr» — yaki «Silǝr pütün ⱪǝlbinglar bilǝn Meni izdǝydiƣan bolsanglar, silǝr Meni izdǝp tapisilǝr».

■ 29:14 Yǝr. 23:3

□ 29:15 ««Pǝrwǝrdigar bizgǝ Babilda pǝyƣǝmbǝrlǝrni tiklidi» desǝnglar...» — bu ayǝttiki «pǝyƣǝmbǝrlǝr» xübⱨisizki, yalƣan ümidlǝrni ⱪozƣaydiƣan sahta pǝyƣǝmbǝrlǝrni kɵrsitidu. Muxu bexarǝttin kɵp ɵtmǝy, Daniyal ⱨǝm Əzakiyal degǝn ⱨǝⱪiⱪiy pǝyƣǝmbǝrlǝr Babilda bexarǝt ⱪilixⱪa baxlidi.

■ 29:17 Yǝr. 24:8,10

■ 29:18 Ⱪan. 28:25,37; Yǝr. 15:4; 24:9,10

□ 29:26 «U seni ... nazarǝtqi ⱪilƣanki, bexarǝt beridiƣan pǝyƣǝmbǝr boluwalƣan ⱨǝrbir tǝlwini besix üqün puti wǝ boyniƣa taⱪaⱪ selixing kerǝk» — oⱪurmǝnlǝr baxⱪa hil tǝrjimilǝrni uqritixi mumkin. Lekin omumiy mǝnisi tǝrjimimizningkidǝk bolidu.

■ 29:26 Yǝr. 20:1, 2, 3

■ 29:31 Yǝr. 28:15

■ 29:32 Yǝr. 28:16

□ 30:1 «Pǝrwǝrdigardin Yǝrǝmiyaƣa kǝlgǝn sɵz..» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Pǝrwǝrdigar Yǝrǝmiyaƣa «Yulux, sɵküx, ⱨalak ⱪilix wǝ ɵrüx» ⱨǝm «ⱪurux wǝ terip ɵstürüx»ni jakarlaxⱪa qaⱪirƣan (1:10). U «yulux, sɵküx, ⱨalak ⱪilix wǝ ɵrüx» toƣruluⱪ bexarǝtlǝr bǝrgǝndin keyin, ⱨazir uningƣa «ⱪurux wǝ terip ɵstürüx» toƣruluⱪ bexarǝtlǝr (30-33-bablar) berilidu.

□ 30:2 «Mǝn sanga ⱨazir dǝydiƣan muxu barliⱪ sɵzlirimni yazmiƣa yazƣin» — «muxu barliⱪ sɵzlirim» bǝlkim 30-31-bablarda kɵrülidu. Sɵzlǝr bǝlkim qüx arⱪiliⱪ Yǝrǝmiyaƣa tapxurulƣan (31:26ni kɵrüng). Ular ǝsli ayrim oram kitabqǝ boluxi kerǝk idi.

■ 30:6 Yǝr. 4:31; 6:24

□ 30:7 «u Yaⱪupning azab-oⱪubǝt künidur» — «Yaⱪup» muxu yǝrdǝ Yaⱪupning ǝwladliri bolƣan Israil hǝlⱪini kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ. Bexarǝt Babildin ⱪayturuluxini kɵrsǝtkini bilǝn, «Yaⱪupning azab-oⱪubǝt küni»ning toluⱪ ǝmǝlgǝ axuruluxi ahirⱪi zamanda bolsa kerǝk.

■ 30:7 Yo. 2:11; Zǝf. 1:15

□ 30:8 «Mǝn uning boyunturuⱪini boynungdin elip sunduruwetimǝn» — «uning boyunturuⱪini» degini muxu yǝrdǝ awwal Neboⱪadnǝsarning ⱪulluⱪini, ⱨǝmdǝ ahirⱪi zamandiki Babil padixaⱨi «dǝjjal»ning ⱪulluⱪinimu kɵrsitidu.

□ 30:9 «Mǝn ular üqün ⱪaytidin tiklǝydiƣan Dawut padixaⱨi...» — «Dawut padixaⱨi» xübⱨisizki, Dawutning ɵzidin uluƣ bolƣan ǝwladi Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨni kɵrsitidu.

■ 30:9 Əz. 34:23,24; 37:24; Ⱨox. 3:5

■ 30:10 Yǝx. 41:13; 43:5; 44:1; Yǝr. 46:28

■ 30:11 Yǝx. 27:8; Yǝr. 4:27; 5:10,18; 10:24; 46:28

■ 30:12 Yǝr. 10:19; 15:18

□ 30:14 «sening barliⱪ axniliring seni untuƣan» — «axniliring» muxu yǝrdǝ (1) Israilƣa «silǝrgǝ ittipaⱪdax bolayli» degǝn butpǝrǝs ǝllǝrni (2) Yǝⱨudadikilǝr qoⱪunƣan ⱨǝm tayanƣan butlarni kɵrsitixi mumkin.

■ 30:14 Yǝr. 22:20

■ 30:15 Yǝr. 5:6; 13:17

■ 30:16 Mis. 23:22; Yǝx. 41:11; Yǝr. 10:25

□ 30:18 «xǝⱨǝr harabiliri ul ⱪilinip ⱪaytidin ⱪurulidu» — «xǝⱨǝr» Yerusalemni kɵrsitixi kerǝk. «Xǝⱨǝr»ning baxⱪa birhil tǝrjimisi «ⱨǝrbir xǝⱨǝr...».

■ 30:19 Yǝr. 31:4

□ 30:21 «Ularning bexi ɵzliridin bolidu, ularning ⱨɵküm sürgüqisi ɵzliri otturisidin qiⱪidu...» — bu ayǝt yǝnǝ Dawutning ǝwladi bolƣan Mǝsiⱨni kɵrsitidu. Ayǝt Uning ⱨǝm padixaⱨ ⱨǝm kaⱨin (baxⱪilarƣa wǝkil bolup Hudaning aldiƣa dua ⱪilixⱪa kelidiƣan) bolidiƣanliⱪini ayan ⱪilidu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 30:22 Yǝr. 24:7; 31:1,33; 32:38

■ 30:23 Yǝr. 23:19, 20; 25:32

□ 31:2 «Ⱪiliqtin aman ⱪalƣan hǝlⱪ, yǝni Israil, qɵl-bayawanda iltipatⱪa igǝ bolƣan» — «Israil» muxu yǝrdǝ Asuriyǝ imperiyǝsi miladiyǝdin ilgiriki 722-yili ɵzigǝ sürgün ⱪilƣan on ⱪǝbilini kɵrsitidu. «Ⱪiliqtin aman ⱪalƣan hǝlⱪ» yǝnǝ Babilƣa sürgün bolƣan Yǝⱨudani kɵrsitidu (51:50ni kɵrüng). «Qɵl-bayawanda iltipatⱪa igǝ bolƣan» degǝn sɵzlǝr, Israil Misirdin ⱪutⱪuzulup qiⱪip, qɵl-bayawandin ɵtüp nurƣun karamǝt ixlarni kɵrgǝndǝk, muxu sürgün bolƣan Israil bilǝn Yǝⱨuda Babil wǝ baxⱪa ximaliy tǝrǝplǝrdin tǝng ⱪutⱪuzulup, qɵl-bayawandin ɵtüp Hudaning iltipati bilǝn nurƣun karamǝt ixlarni kɵridu.

■ 31:4 Yǝr. 30:19

□ 31:5 «Sǝn ⱪaytidin Samariyǝning taƣliri üstigǝ üzümzarlar tikisǝn; ularni tikküqilǝr ɵzliri tikip, mewisini ɵzliri yǝydu» — üzümzarni ɵstürüx üqün uzun waⱪit kerǝk bolƣaqⱪa, ularning mǝwjut bolƣanliⱪi xu qaƣning aman-tinqliⱪ künlǝr ikǝnlikini kɵrsitidu.

■ 31:5 Yǝx. 65:21

□ 31:6 «Əfraimning egizlikidǝ turƣan kɵzǝtqilǝr: ...» — «Əfraim» degǝnlik muxu yǝrni «Israil», yǝni «ximaliy padixaⱨliⱪ»ni kɵrsitidu (ximaliy padixaⱨliⱪtiki on ⱪǝbilǝ bǝzi waⱪitlarda ⱪisⱪiqǝ «Əfraim» dǝp atalƣan). «Israil» Yǝⱨudadin ayrilip qiⱪⱪan waⱪtida, Israilning padixaⱨi ɵz puⱪralirini burunⱪidǝk Yǝⱨuda bilǝn billǝ Yerusalemdiki ibadǝthanida ibadǝt ⱪilsa, undaⱪta ɵzidin yüz ɵrüp ketixi yaki yaltiyixi mumkin dǝp ⱪarap, ularning Yerusalemƣa barmasliⱪi üqün ɵzining «ibadǝthana»sini ⱪurup uningƣa butlarni salƣan. Muxu bexarǝt, kǝlgüsidǝ muxundaⱪ ⱨǝsǝthorluⱪ mǝwjut bolmaydu, Yǝⱨuda wǝ Əfraimning Hudaning ibaditidǝ ⱪǝlbi bir bolidu, dǝydu. «kɵzǝtqilǝr» — bularning adǝttiki burqi, düxmǝnlǝrning yeⱪin kǝlgǝnliki toƣruluⱪ agaⱨ berix. Lekin xu künlǝr tinq-aman bolƣaqⱪa, ularning birdinbir burji «yengi ay»ni bayⱪap, bayram-ⱨeytlarning yetip kǝlgǝnlikini, xuningdǝk Yerusalemƣa qiⱪayli, dǝp jakarlaxtin ibarǝt bolidu.

■ 31:6 Yǝx. 2:2, 3; Mik. 4:2

□ 31:7 «Yaⱪup üqün xad-huramliⱪ bilǝn nahxa eytinglar, ǝllǝrning bexi bolƣuqi üqün ayⱨay kɵtürünglar; jakarlanglar, mǝdⱨiyǝ oⱪup...dǝnglar!» — bu sɵzlǝr kimlǝrgǝ eytilidu? Yaⱪup «ǝllǝrning bexi» dǝp atalƣaqⱪa, bu sɵzlǝr «yat ǝllǝr»gǝ eytilixi mumkin (10-ayǝtni kɵrüng); yaki bolmisa sürgünlüktin yurtⱪa baldur ⱪaytip keliwatⱪan Yǝⱨudaƣa, yaki ⱪerindaxliriƣa dua ⱪilixni dǝwǝt ⱪilip eytilidu.

■ 31:8 Yǝr. 3:18

■ 31:9 Mis. 4:22

■ 31:11 Yǝx. 40:10; 49:24,25

■ 31:12 Yǝx. 61:11

□ 31:15 «Ramaⱨ xǝⱨiridǝ bir sada, aqqiⱪ yiƣa-zarning piƣani anglinidu,..» — «Ramaⱨ» bolsa Bǝyt-Əl wǝ Bǝyt-Lǝⱨǝm arisidiki yeza; Yaⱪupning ayali Raⱨilǝ (bala tuƣⱪinida) xu yǝrdǝ ɵlüp kɵmülgǝnidi. Raⱨilǝ «Israil»diki on ⱪǝbilining iqidiki ikki qong ⱪǝbilining ǝjdadi bolƣan Əfraim wǝ Manassǝⱨning qong apisi idi; muxu yǝrdǝ u ularning Israil zeminidin (sürgün bolup) ǝlwida ayrilip kǝtkǝnliki üqün yiƣlap taxliƣanliⱪiƣa simwol ⱪilinidu.

■ 31:15 Mat. 2:17,18

□ 31:18 «Mǝn dǝrwǝⱪǝ Əfraimning ɵzi toƣruluⱪ ɵkünüp: «Sǝn bizgǝ xax torpaⱪⱪa tǝrbiyǝ bǝrgǝndǝk sawaⱪ-tǝrbiyǝ bǝrding; ǝmdi bizni towa ⱪildurƣaysǝn, ... qünki Sǝn Pǝrwǝrdigar Hudayimizdursǝn» — ibraniy tilida Əfraimning sɵzlirining ⱨǝmmisi «mǝn», «meni» ⱪatarliⱪ almaxlar bilǝn ipadilinidu. Qüxinixlik bolsun dǝp muxu ayǝttǝ wǝ 19-ayǝttǝ Əfraim bayan ⱪilinƣanda, «mǝn» degǝn sɵzni «biz» dǝp tǝrjimǝ ⱪilduⱪ. Ibraniy tilida «towa ⱪilix» wǝ «ⱪaytip kelix» bir sɵz bilǝnla ipadilinidu. Muxu yǝrdǝ xübⱨisizki, ⱨǝm hǝlⱪning towa ⱪilixini wǝ ɵz yurtiƣa ⱪaytip kelixinimu kɵrsitidu.

■ 31:18 Yiƣ. 5:21

□ 31:19 «biz ɵzimizni tonup yǝtkǝndin keyin, yotimizni urduⱪ» — «yotini urux» degǝn ⱨǝrikǝt ⱪattiⱪ puxayman, ⱪattiⱪ hijalǝtni bildürǝtti.

■ 31:19 Ⱪan. 30:2

□ 31:22 «Pǝrwǝrdigar yǝr yüzidǝ yengi ix yaritidu: — ayal kixi baturning ǝtrapida yepixip hǝwǝr alidu!» — bu ajayib bexarǝt toƣruluⱪ «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. Bizningqǝ u Mǝsiⱨning pak ⱪiz Mǝryǝmdin tuƣuluxini ɵz iqigǝ alidu.

■ 31:23 Yǝr. 50:7

□ 31:26 «— Mǝn Yǝrǝmiya buni anglap oyƣandim, ǝtrapⱪa ⱪaridim, naⱨayiti tatliⱪ uhlaptimǝn» — bǝzi alimlar bu ayǝt kǝlgüsidiki Israilning ǝⱨwalini kɵrsitip: «Ular xu qaƣda: «Biz ⱨazir oyƣinip ǝtrapⱪa ⱪarisaⱪ, yahxi uyⱪudin bǝⱨrimǝn bolduⱪ» dǝydu» dǝp tǝrjimǝ ⱪilidu. Bizningqǝ bǝlkim Hudaning sɵzi Yǝrǝmiyaƣa qüxidǝ kǝlgǝndur.

□ 31:29 «Atilar aqqiⱪ-qüqük üzümlǝrni yegǝn, xunga balilarning qixi ⱪeriⱪ sezilidu» — demǝk, ata-bowimiz yaman ix ⱪilƣan, biraⱪ biz uning yaman aⱪiwitini, Hudaning jazasini kɵrimiz. 30-ayǝtni kɵrüng.

■ 31:29 Əz. 18:2, 3

□ 31:30 «aqqiⱪ-qüqük üzümlǝrni yegǝnlǝrning bolsa, ɵzining qixi ⱪeriⱪ sezilidu» — bu 30-ayǝttiki maⱪal 29-ayǝttiki mǝⱪulning ǝksidur. «Əzakiyal pǝyƣǝmbǝr» kitabida izaⱨliƣinimiz («ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ, «Əz.» 18:12 toƣruluⱪ eytilƣan)dǝk, ata-bowilirining gunaⱨliri bala-ǝwladliriƣa mǝlum bir tǝsiri bardur, dǝp ǝks etidu; lekin Huda ⱨazir yengi ǝⱨdini (31-34ni kɵrüng) ular bilǝn tüzmǝkqi boliduki, ularning ⱨǝrbirining Huda bilǝn alaⱨidǝ munasiwǝt-dostluⱪi bar bolidu, ɵtkǝndiki ixlar ularƣa ⱨeqⱪandaⱪ tǝsir yǝtküzmǝydu.

■ 31:31 Ibr. 8:8

□ 31:33 «xu künlǝrdin keyin» — bǝlkim Huda hǝlⱪini ɵz yurtiƣa ⱪayturƣandin keyin.

■ 31:33 Yǝr. 24:7; 30:22; 31:33

■ 31:34 Yǝx. 54:13; Yǝr. 33:8; Mik. 7:18; Yⱨ. 6:45; Ros. 10:43

■ 31:35 Yar. 1:16; Yǝx. 51:15

□ 31:40 «jǝsǝtlǝr wǝ ⱪurbanliⱪ külliri taxlinidiƣan pütkül jilƣa» — muxu «jilƣa» «Ⱨinnomning jilƣisi» (Gǝ-Ⱨinnom)ni kɵrsitidu (7-bab, 31-32-ayǝt wǝ izaⱨatinimu kɵrüng). Bu jilƣiƣa ǝhlǝtlǝr ⱨǝm ⱨǝrhil napak nǝrsilǝr taxlinatti. Bu intayin napak, paskina jilƣining kǝlgüsi zamanda (ayǝtning ikkinqi ⱪismida eytilƣandǝk) Hudaƣa atap muⱪǝddǝs bolidiƣanliⱪi ajayib ix bolidu. Demǝk, Hudaning xǝpⱪiti bilǝn pütkül xǝⱨǝr wǝ uning ⱨǝmmisi intayin pak-muⱪǝddǝs bolidu. Yerusalem xǝⱨirining ⱨazirⱪi ǝtrapliri bu ayǝtlǝrdǝ kɵrsitilgǝn jaylarda kengǝytǝlmǝktǝ. «jǝsǝtlǝr... taxlinidiƣan... jilƣa» .. «Kidron dǝryasi»... «At dǝrwazisi» — xǝⱨǝrning jǝnubiy tǝripigǝ, «Kidron dǝryasi» xǝrⱪiy tǝripigǝ, «At dǝrwazisi» bolsa bǝlkim ximaliy tǝripigǝ jaylaxⱪanidi.

■ 32:3-5 Yǝr. 34:3

□ 32:7 «ⱨǝmjǝmǝtlik ⱨoⱪuⱪi» — Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ, ⱨǝrbir Israilliⱪⱪa bir parqǝ zemin tǝⱪsim ⱪilinƣan. Əgǝr bu zeminni satmaⱪqi bolsa, awwal ɵz jǝmǝtidikilǝrgǝ setiwelix pursiti berixi kerǝk idi; ular bu «ⱨǝmjǝmǝt ⱨoⱪuⱪi» boyiqǝ uni setiwelixni halmisa, andin baxⱪilarƣa setixⱪa bolatti.

□ 32:9 «on yǝttǝ xǝkǝl kümüx» — bir xǝkǝl 11.4 gram idi; 17 xǝkǝl 194 gram idi.

□ 32:17 «Sanga ⱨeqⱪandaⱪ ix tǝs ǝmǝstur» — ibraniy tilida «Sanga ⱨeqⱪandaⱪ ix karamǝt ǝmǝstur».

■ 32:18 Mis. 34:7

■ 32:19 Ayup 34:21; Pǝnd. 5:21; Yǝx. 28:29; Yǝr. 16:17; 17:10

■ 32:21 Mis. 6:7; 2Sam. 7:23; 1Tar. 17:21

□ 32:25 «Sǝn, i Rǝb Pǝrwǝrdigar, gǝrqǝ xǝⱨǝr kaldiylǝrning ⱪoliƣa tapxurulidiƣan bolsimu, manga: «Ɵzüng üqün etizni kümüxkǝ setiwal wǝ buni guwaⱨqilarƣa kɵrgüzgin!?» — deding» — mumkinqiliki barki, gǝrqǝ Pǝrwǝrdigar Yǝrǝmiya wǝ baxⱪa pǝyƣǝmbǝrlǝr arⱪiliⱪ kɵp ⱪetim Yǝⱨudƣa: «Mǝn silǝrni sürgün ⱪildürimǝn» dǝp agaⱨlandurƣan bolsimu, Yǝrǝmiya yǝnila: ««ahirⱪi minutta» Yǝⱨudani Babildin ⱪutⱪuzidu» dǝp oylidi.

□ 32:27 «Manga tǝs qüxidiƣan birǝr ix barmidu?» — ibraniy tilida «Manga karamǝt qüxidiƣan birǝr ix barmidu?».

■ 32:27 Qɵl. 16:22

■ 32:29 Yǝr. 21:10

□ 32:30 «yaxliⱪidin tartip...» — bǝlkim Israilning «ǝl bolƣinidin tartip», yǝni «Misirdin qiⱪixtin tartip» degǝn mǝnidǝ. Bolmisa «etizni al» degǝn sɵzning nemǝ mǝnisi bar? Jawab tɵwǝndiki ayǝtlǝrdǝ, ǝlwǝttǝ. «ⱪolliri yasiƣanlar» — degǝn sɵzlǝr yaki yasiƣan butlarni yaki yaman ⱪilmixlirini kɵrsitidu.

■ 32:33 Yǝr. 2:27; 7:13,24,25; 25:3; 26:5; 29:19

□ 32:35 «Molǝk» — Ammoniylarning qoⱪunƣan buti.

■ 32:35 Yǝr. 19:5

■ 32:37 Yǝr. 23:3; 29:14; 31:10

■ 32:38 Yǝr. 24:7; 30:22; 31:1,33

■ 32:41 Yǝr. 24:6; Am. 9:15

□ 33:2 «ixni ⱪilƣuqi» — nemǝ ix ikǝnliki bǝlkim keyinki 4-26-ayǝtlǝrdǝ tǝswirlinidu.

□ 33:5 ««Kaldiylǝr bilǝn ⱪarxiliximǝn» dǝp xǝⱨǝrgǝ kirgǝnlǝr... pǝⱪǝt Mǝn ƣǝzipim wǝ ⱪǝⱨrimdǝ uriwǝtkǝnlǝrning jǝsǝtliri bilǝn bu ɵylǝrni toldurux üqün kǝlgǝnlǝr, halas. Ularning barliⱪ rǝzilliki tüpǝylidin yüzümni bu xǝⱨǝrdin ɵrüp yoxurƣanmǝn» — oⱪurmǝnlǝr ayǝttiki baxⱪa hil tǝrjimilǝrni uqritixi mumkin. Lekin omumiy mǝnisi tǝrjimimizningkidǝk bolidu.

□ 33:6 «Ⱨalbuki mana, Mǝn bu xǝⱨǝrgǝ xipa ⱪilip dǝrdigǝ dǝrman bolimǝn; Mǝn ularni saⱪaytimǝn, ...» — xübⱨisizki, Huda Yǝrǝmiyaƣa eytⱪan «büyük ⱨǝm tilsimat ixlar» bu ayǝttin baxlap uningƣa eqip kɵrsitilidu.

■ 33:7 Yǝr. 24:6; 31:4; 32:44

■ 33:8 Yǝr. 31:34

■ 33:11 Yǝr. 7:34

□ 33:12 «Harabǝ bolƣan adǝmzatsiz wǝ ⱨaywanatsiz bolƣan bu yǝrdǝ wǝ uning barliⱪ xǝⱨǝrliridǝ ⱪoy baⱪⱪuqilarning ɵz padilirini yatⱪuzidiƣan ⱪotanliri ⱪaytidin bar bolidu» — 4-, 10- wǝ bu 12-ayǝttǝ, Pǝrwǝrdigar Yǝrǝmiyaƣa «Sǝn bilip baⱪmiƣan ⱨǝm büyük ⱨǝm tilsimat ixlarni sanga kɵrsitimǝn» degǝn wǝdisi boyiqǝ, kǝlgüsi zamanda karamǝt ixlarni kɵrsitidiƣan üq bexarǝt bizgǝ tonuxturulidu.

□ 33:13 «saniƣuqining ⱪoli astidin ɵtüx» — bǝlkim ⱪoylar ⱪotanƣa ⱪaytip kirgǝndǝ, ulardin ⱨeqⱪaysisining kǝm ⱪalmasliⱪi üqün tǝkxürülüxtur.

■ 33:14 Yǝr. 29:10

□ 33:15 «...u qaƣda Mǝn Dawut nǝslidin «Ⱨǝⱪⱪaniy Xah»ni zeminda ɵstürüp qiⱪirimǝn...» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Huda Dawut padixaⱨ-pǝyƣǝmbǝrgǝ: «Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨ» sening nǝslingdin qiⱪidu» dǝp wǝdǝ bǝrgǝn (mǝsilǝn, «2Sam.», 7-babni, Zǝburdiki 18-, 45- wǝ 72-küylǝrni ⱨǝm mǝzkur kitab 23:5nimu kɵrüng).

■ 33:15 Yǝr. 23:5

■ 33:18 Yǝr. 17:26

□ 33:24 «Pǝrwǝrdigar Ɵzi talliƣan bu ikki jǝmǝttin waz keqip, ularni taxlidi...» — «ikki jǝmǝt» xübⱨisizki, Israil wǝ Yǝⱨudani, yǝni Hudaning pütün hǝlⱪini kɵrsitidu; demǝk, pütkül Israil hǝlⱪi ɵzining kelǝqiki toƣruluⱪ ümidsizlinip kǝtkǝn. Bǝzi alimlar «ikki jǝmǝt» «Dawut jǝmǝti ⱨǝm Lawiy jǝmǝti»ni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu; lekin bizningqǝ keyinki «Mening hǝlⱪimni ... kɵzgǝ ilmaydu» degǝn ibarǝ ⱨǝm 25-, 26-ayǝtlǝr «Yaⱪupning nǝsli»ni, yǝni Hudaning pütün hǝlⱪi (Israil wǝ Yǝⱨuda)ni kɵrsǝtkǝqkǝ, 24-ayǝtmu pütün hǝlⱪni kɵrsitixi kerǝk.

■ 33:26 Yǝr. 31:20

■ 34:1 2Pad. 25; Yǝr. 52

■ 34:2 Yǝr. 21:10; 32:29

■ 34:3 Yǝr. 32:4

□ 34:5 «Sǝn üqün huxbuy yaⱪidu» — ibraniy tilida sɵzmusɵz bolsa «sǝn üqün kɵydüridu» degǝnliktur. Hǝⱪlǝrning kɵydürgini bolsa, bizningqǝ huxbuy boluxi kerǝk idi. Əmǝliyǝttǝ Tǝwrat ⱨǝm Injilda ɵlgǝnlǝr üqün ⱨǝrⱪandaⱪ ⱪurbanliⱪ-ⱨǝdiyǝ, nǝzir-qiraƣning ⱨeqⱪandaⱪ paydisi yoⱪ, dǝp kɵrsitilidu.

□ 34:8 «ǝⱨdini kesip tüzüx» — kona zamanlarda ikki tǝrǝp bir-biri bilǝn ǝⱨdǝ tüzmǝkqi bolsa, awwal kala yaki ⱪoyni soyup, nimtǝ (ikki parqǝ) ⱪilip parqilaytti; andin ikki tǝrǝp soyup ikki parqǝ ⱪilƣan malning otturisidin tǝng ɵtüp bir-birigǝ ⱪǝsǝm ⱪilatti. Bu ixning ǝⱨmiyiti bǝlkim: «Ⱪaysimiz ǝⱨdini buzsaⱪ, Huda uni bu soyƣan malƣa ohxax ⱪilsun!» demǝkliktur. 18-20-ayǝtlǝrni kɵrüng.

■ 34:8 Mis. 21:2

□ 34:9 «ǝⱨdǝ boyiqǝ ⱨǝrbiri ɵz ibraniy ⱪullirini, ... ⱪoyuwetixi kerǝk idi; ⱨeqⱪaysisi ɵz ⱪerindixi bolƣan Yǝⱨudiyni ⱪulluⱪta ⱪaldurmasliⱪi kerǝk idi» — mumkinqiliki barki, bu ǝⱨdǝ pǝⱪǝt bu ǝmirlǝrgǝ ⱪolayliⱪ boluxi üqün tüzülgǝnidi. Ⱪǝⱨǝtqilik bolƣan waⱪitta, ɵz ⱪulliriƣa ozuⱪ berix mǝs’uliyitidin ⱪeqip, ⱪullirini kǝtküziwetǝtti.

□ 34:11 «Lekin uningdin keyin ular bu yoldin yenip ⱪoyuwǝtkǝn ⱪul-dedǝklǝrni ɵzigǝ ⱪayturuwaldi... ⱪul-dedǝk ⱪiliwaldi» — bu wǝⱪǝ Babilning ⱪoxuni Yerusalemni ⱪorxiwelixtin waⱪitliⱪ waz keqip Misir bilǝn jǝng ⱪilixⱪa kǝtkǝn waⱪtida bolƣan boluxi mumkin. Əmirlǝr wǝ hǝlⱪ bǝlkim hǝtǝrlik pǝyt bizdin ɵtüp kǝtti, Hudadin ⱪorⱪiweriximizning ⱨajiti yoⱪ, deyixi mumkin idi. 21-22-ayǝtlǝrni 35-bab, 5-7-ayǝtlǝr bilǝn selixturung.

■ 34:14 Mis. 21:2; Ⱪan. 15:12

■ 34:17 Ⱪan. 28:25; Yǝr. 15:4; 24:9,10

■ 34:20 Yǝr. 7:33; 16:4; 19:7

■ 34:21 Yǝr. 37:11

□ 35:1 «Yǝⱨoakimning künliridǝ» — bu wǝⱪǝ Zǝdǝkiya padixaⱨ tǝhtkǝ olturƣan waⱪitta, yǝni yuⱪirida eytilƣan bexarǝtlǝrdin ilgiri bolƣanidi, ǝlwǝttǝ.

□ 35:10 «biz qedirlarda turup kǝlduⱪ, ǝjdadimiz Yonadabning bizgǝ barliⱪ ǝmr ⱪilƣanliriƣa ǝmǝl ⱪilip kǝlduⱪ» — jǝmiy bolup 250 yilliⱪ mǝzgil iqidǝ. «Rǝkabning oƣli Yonadab» bǝlkim «2Pad.» 10:15dǝ tilƣa elinƣan «Rǝkabning oƣli Yǝⱨonadab» boluxi mumkin.

■ 35:14 Yǝr. 11:7; 25:3; 26:5; 29:19; 32:33

■ 35:15 Yǝr. 18:11; 25:5

□ 35:19 «Rǝkabning oƣli Yonadabning nǝslidin aldimda hizmǝt ⱪilƣuqi ⱨǝrgiz üzülüp ⱪalmaydu» — ularning Huda aldida nemǝ hizmǝt ⱪilidiƣanliⱪi Muⱪǝddǝs Kitabta hatirilǝngǝn ǝmǝs; ǝmma Yǝⱨudiylarning keyinki hatiriliri boyiqǝ ularning keyinki ibadǝthanida ⱪurbangaⱨta ot üqün otun elip berix hizmiti bar idi. Rǝkabiylar toƣruluⱪ yǝnǝ «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 36:2 Yǝx. 8:1; Yǝr. 30:2

□ 36:8 «Neriyaning oƣli Baruⱪ Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝr uningƣa tapiliƣinining ⱨǝmmisini ada ⱪilip, Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ Pǝrwǝrdigarning sɵzlirini oⱪup jakarlidi» — Baruⱪning qong atisi Maaseyaⱨ Yerusalemning xǝⱨǝr baxliⱪi bolƣanidi (32:12ni ⱨǝm «2Tar.» 34:8ni kɵrüng). U muxu ixni ⱪilƣanda bǝlkim ɵzining jenini wǝ kelǝqikini tǝwǝkkül ⱪilƣan. Uning Yǝrǝmiyaƣa ⱨǝmraⱨ boluxning intayin japaliⱪ wǝ hǝtǝrlik ikǝnlikini qüxinix üqün 45-babni kɵrüng.

□ 36:10 «pütükqi Xafan» — Xafan toƣruluⱪ «1Pad.» 22-babni kɵrüng. «yuⱪiriⱪi ⱨoyla» — bolsa «1Pad.» 6:36 ⱨǝm 7:12dǝ «iqki ⱨoyla» degǝn nam bilǝn atalƣan. «Yengi dǝrwaza» «Yǝr.» 26:10dǝ tilƣa elinƣan. Xübⱨisizki, Baruⱪ xu yǝrdǝ turup Yǝrǝmiyaning sɵzini oⱪuytti, barliⱪ hǝlⱪ angliyalaytti.

□ 36:23 «ⱪǝlǝmtirax bilǝn kesix» — adǝttǝ bu saymanni diwanbegi yaki pütükqi «oram yazmilar»ni yasap tǝyyarlaxⱪa ixlitǝtti. Muxu yǝrdǝ ǝksiqǝ ⱪimmǝtlik bir oram yazmini yoⱪitix üqün ixlǝtkǝn.

■ 36:30 Yǝr. 22:19

□ 36:32 «u Yǝrǝmiyaning aƣziƣa ⱪarap Yǝⱨuda padixaⱨi Yǝⱨoakim otta kɵydürüwǝtkǝn oram yazmida hatirilǝngǝn ⱨǝmmǝ sɵzlǝrni yazdi» — birinqi «oram yazma»ning mǝzmuni bǝlkim «Yǝrǝmiya»diki 1-20-bablar idi.

□ 37:1 «Koniya» — «Yǝkoniyaⱨ»ning baxⱪa bir atilixi.

□ 37:5 «Pirǝwnning ⱪoxuni Misirdin qiⱪⱪanidi; Yerusalemni ⱪorxiwalƣan kaldiylǝr bularning hǝwirini anglap Yerusalemdin qekinip kǝtkǝnidi» — xu wǝⱪǝ bǝlkim miladiyǝdin ilgiri 588-yili bolƣanidi; «Pirǝwn» Misirning padixaⱨi Pirǝwn-Hofrani kɵrsitidu (44:30ni kɵrüng).

■ 37:5 Yǝr. 34:21

□ 37:15 «Əmirlǝr bolsa Yǝrǝmiyadin ƣǝzǝplinip uni urƣuzup,...» — muxundaⱪ rǝzillik ⱪilƣan ǝmirlǝr Zǝdǝkiya padixaⱨliⱪidiki ǝmirlǝr idi. 36-babta kɵrsitilgǝn, Hudadin ⱪorⱪⱪan yahxi ǝmirlǝr bolsa, Yǝⱨoakim padixaⱨliⱪidiki ǝmirlǝr idi; bu wǝⱪǝdin ilgirila ular Yǝkoniyaⱨ padixaⱨ bilǝn billǝ (miladiyǝdin ilgiriki 597-yili) Babilƣa sürgün bolƣanidi.

■ 37:21 Yǝr. 32:2

■ 38:2 Yǝr. 21:9

□ 38:7 «bir aƣwat Efiopiyǝlik» — «aƣwat» degǝn bu sɵz bǝzidǝ pǝⱪǝt «ǝmǝldar»nila bildüridu.

■ 38:16 Yǝx. 57:16

□ 38:22 «sening jan dostliring seni eziⱪturdi» — «sening jan dostliring» padixaⱨning «mǝsliⱨǝtqi»liri ⱨǝm «pǝyƣǝmbǝrliri»ni kɵrsitidu. Ular padixaⱨni «Misirƣa ittipaⱪdax bolup Babilƣa isyan kɵtürǝyli» dǝp azdurup balayi’apǝtni kǝltürgǝnidi.

□ 38:24 «qandurmiƣin ...sǝn ɵlmǝysǝn» — bǝlkim padixaⱨ uningƣa tǝⱨdit selix üqün ǝmǝs, bǝlki «Misirƣa ittipaⱪdax bolayli» degǝn ǝmirlǝr bu sɵⱨbǝtning mǝzmunini anglap ⱪalsa Yǝrǝmiyani ɵltürüxi mumkin, demǝkqi.

■ 39:1 2Pad. 25:1; Yǝr. 52:4

□ 39:3 «bax hǝziniqi» — ibraniy tilidiki «Rab-Saris» deyilidu. Bu sɵzning toluⱪ mǝnisi bizgǝ namǝlum, «bax hǝziniqi» bizning pǝrzimiz. «Ottura dǝrwaza»da olturdi — kona zamanlarda xǝⱨǝr dǝrwazisi ǝmǝldarlar yaki mɵtiwǝrlǝr sot ⱪilidiƣan, ⱨɵküm qiⱪiridiƣan jay idi.

□ 39:13 «bax hǝziniqi Nebuxazban» — 3-ayǝttǝ «Nebu-Sarseⱪim» isimlik yǝnǝ bir «bax hǝziniqi» tilƣa elinidu.

□ 39:14 «Xafanning nǝwrisi, Aⱨikamning oƣli Gǝdaliya» — bu ayǝttiki «Xafan» 36:10-11dǝ tilƣa elinƣan «Xafan» boluxi mumkin. Ⱪariƣanda, uning ailisidikilǝr Yǝrǝmiyaƣa yahxi muamilǝ ⱪilip kǝlgǝn. «Yǝrǝmiyani ... elip .. Gǝdaliyaning ɵz ɵyigǝ apirixi üqün ...» — alimlarning bu ayǝttiki «ɵz ɵyigǝ» degǝn sɵz toƣrisida ikki pikri bar, yǝni «ɵz ɵyi» (1) Yǝrǝmiyaning yurti, yǝnǝ Anatotni yaki (2) Gǝdaliyaning «ɵz ɵyi»ni kɵrsitidu. Gǝdaliya Neboⱪadnǝsarning buyruⱪi bilǝn Pǝlǝstingǝ waliy dǝp bekitilgǝnidi (40:5ni wǝ «2Pad.» 25:22ni kɵrüng). Bizningqǝ ikkinqi pikir toƣra, qünki 40:5dǝ Nebuzar-Adanning Yǝrǝmiyaƣa «Gǝdaliyaning yeniƣa ⱪaytⱪin» degǝn sɵzini bayⱪaymiz. Muxu waⱪitta Yǝrǝmiya waliy ɵyidǝ kǝng-azadiliktǝ turuxni ǝmǝs, bǝlki namrat hǝlⱪ arisida turuxni tallidi.

□ 40:1 «Ⱪarawul begi Nebuzar-Adan uni Ramaⱨ xǝⱨiridin ⱪoyuwǝtkǝndǝ, Pǝrwǝrdigar Yǝrǝmiyaƣa sɵz ⱪildi...» — Nebuzar-Adan alliⱪaqan Yǝrǝmiya toƣruluⱪ «Yerusalemda turuwǝrsun» dǝp pǝrman qüxürgǝnidi (39:11-14ni kɵrüng). Uning «hǝlⱪ arisida» turƣanliⱪi tüpǝylidin, bǝlkim tasadipiyliⱪtin ular sürgün ⱪilinƣanda ular bilǝn tǝng elip ketilgǝnidi. «Pǝrwǝrdigarning sɵzi Yǝrǝmiyaƣa kǝldi» — 2-5-ayǝtlǝrgǝ ⱪariƣanda, Pǝrwǝrdigarning bu sɵzi «kapir» bolƣan, Babilliⱪ lǝxkǝr Nebuzar-Adan arⱪiliⱪ kǝldi!

□ 40:8 «Maakatliⱪ birsining oƣli Yǝzaniya» — «Jǝzaniya»ning baxⱪa xǝkli «Yaazaniya» — «2Pad.» 25:23ni kɵrüng.

□ 41:1 «padixaⱨning bax ǝmǝldarliri...» — «padixaⱨ» qoⱪum Zǝdǝkiyani kɵrsitidu.

■ 41:1 2Pad. 25:25

□ 41:5 «Ular saⱪilini qüxürgǝn, kiyimlirini yirtⱪan, ǝtlirini tilƣan...» — demisǝkmu, hǝlⱪ bundaⱪ ⱨǝrikǝtlǝr arⱪiliⱪ ⱪattiⱪ ⱪayƣuni bildürǝtti. Xübⱨisizki, muxu yǝrdǝ ularning ⱪayƣusi Hudaning Yǝⱨuda wǝ Israil üstigǝ jaza qüxürgǝnliki tüpǝylidin bolƣan. Əmǝliyǝttǝ ⱪayƣuni bildürüxkǝ «ǝtlirini tilix» Tǝwratta ⱪǝt’iy mǝn’i ⱪilinƣan.

□ 41:9 «Ixmail ɵltürgǝn adǝmlǝrning jǝsǝtlirini taxliwǝtkǝn bu azgal bolsa, intayin qong idi; uni ǝsli...» — baxⱪa hil tǝrjimisi: «Xu azgal Ixmail Gǝdaliya bilǝn billǝ ɵltürgǝn adǝmlǝrning jǝsǝtlirini taxliƣan yǝr bolup, uni ǝsli...» — ǝyni ibraniy tilidiki tekistni qüxinix tǝs. «Baaxadin ⱪorⱪup...» — Asa padixaⱨ bǝlkim azgalni Mizpaⱨ muⱨasirigǝ elinƣanda su saⱪlax üqün koliƣanidi.

□ 42:1 «Ⱨoxayaning oƣli Yǝzaniya» — bu «Yǝzaniya» 40:8dǝ tilƣa elinƣan «Yǝzaniya» boluxi mumkin.

■ 42:6 Yǝr. 7:23

■ 42:10 Yǝr. 24:6; 31:4; 33:7

■ 42:18 Yǝx. 65:15; Yǝr. 7:20; 18:16; 19:8; 24:9; 25:9,18; 26:6; 29:18

□ 42:20 «— Silǝrning meni Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning yeniƣa ... «Pǝrwǝrdigar Hudayimizƣa...» degüzgininglar ɵzünglarni aldap jeninglarƣa zamin boluxtin ibarǝt boldi, halas» — ayǝtning baxⱪa birhil tǝrjimisi «Silǝrning meni Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning yeniƣa: «Pǝrwǝrdigar Hudayimizƣa ... » degüzüp ǝwǝtkininglarda ɵzünglar jeninglarni aldap ⱪoyƣansilǝr, halas».

□ 42:21 «Mǝn bügünki kündǝ silǝrgǝ Uning deginini eytip bǝrdim; lekin ... Hudayinglarning awaziƣa wǝ yaki Uning meni silǝrning yeninglarƣa ǝwǝtkǝn ⱨeqⱪaysi ixta Uningƣa itaǝt ⱪilmidinglar» — xübⱨisizki, ularning kɵnglidiki, yǝni: «Hudaning sɵzigǝ ⱨeq itaǝt ⱪilmaymiz» degǝn pozitsiyisi pǝyƣǝmbǝrgǝ ayan idi.

□ 43:2 «Ⱨoxayaning oƣli Azariya» — bu adǝm 42:1diki «Ⱨoxayaning oƣli Yǝzaniya» degǝn adǝm bilǝn bir boluxi mumkin.

■ 43:10 Yǝr. 25:9; 27:6

□ 43:11 «U (Neboⱪadnǝsar) kelip Misir zeminida jǝng ⱪilidu; ɵlümgǝ bekitilgǝnlǝr ɵlidu» — bu ayǝttiki «ɵlüm» bǝlkim wabani kɵrsitidu. 15:2nimu kɵrüng.

■ 43:11 Yǝr. 15:2; Zǝk. 11:9

□ 43:12 «Ⱪoy padiqisi ɵz tonini kiygǝndǝk Neboⱪadnǝsarmu Misir zeminini ɵzigǝ kiyiwalidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «U (Neboⱪadnǝsar) ⱪoy padiqisi ɵz tonidiki pitlarni tǝrgǝndǝk Misir zeminidin ⱨeqnǝrsǝ ⱪaldurmay ⱨǝmmini teriwalidu». Ayǝttiki ibraniy tili ikki bisliⱪ bolƣaqⱪa, ikkila tǝrjimisi bǝlkim toƣra boluximu mumkin. Yǝnǝ xuni deyiximiz kerǝkki, ⱪoylar wǝ ⱪoy padiqiliri Misirliⱪlarƣa intayin yirginqilik bolƣan («Yar.» 46:34ni kɵrüng). Xuning bilǝn bexarǝt Misirliⱪlar üqün intayin kinayilik, eƣir gǝp boluxi kerǝk idi.

□ 43:13 «Ⱪuyax ibadǝthanisi» — Misirdiki «Heliopolis», yǝni «On» degǝn xǝⱨǝrgǝ jaylaxⱪan. U ⱨazirⱪi Ⱪaⱨirǝ xǝⱨirining on kilometr xǝrⱪ tǝripidǝ. «U Misirdiki butlirining ɵylirigǝ ot ⱪoyup kɵydüriwetidu» — miladiyǝdin ilgiriki 568-yili Neboⱪadnǝsar Misirƣa tajawuz ⱪilƣan; bu wǝⱪǝdin ilgiri baxⱪa bir tajawuzluⱪning bar-yoⱪluⱪi toƣruluⱪ tehi hǝwǝrimiz yoⱪ.

□ 44:1 «Nof» — keyin «Mǝmfis» dǝp atalƣan. Migdol, Taⱨpanǝs, Nof wǝ Patros degǝn jaylar asasǝn Misirning pütkül territoriyǝsini ɵz iqigǝ alƣanidi.

■ 44:6 Yǝr. 7:20; 42:18

■ 44:11 Yǝr. 21:10; Am. 9:4

■ 44:12 Yǝr. 42:15,16,17,22

□ 44:15 «Misirning ximaliy tǝripi wǝ jǝnubiy tǝripi Patrostin kǝlgǝn barliⱪ hǝlⱪ» — ibraniy tilida «Mizraimda, Patrosta turƣan barliⱪ hǝlⱪ». «Mizraim» — Misirning ximaliy tǝripi, «Patros» — Misirning jǝnubiy tǝripidur.

□ 44:17 «Asmanning hanixi» — birhil ayal but, ǝlwǝttǝ.

■ 44:17 Yǝr. 7:18

□ 44:25 «Silǝr ayallar ɵz aƣzinglar bilǝn...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Silǝr wǝ ayalliringlar ɵz aƣzinglar bilǝn...». ««Biz «Asmanlarning hanixi»ƣa huxbuy yeⱪix, uningƣa «xarab ⱨǝdiyǝ»lǝrni ⱪuyux üqün iqkǝn ⱪǝsǝmlirimizgǝ qoⱪum ǝmǝl ⱪilimiz» degǝnsilǝr» — muxu ayǝttiki ⱨǝrikǝtning igisi «ayallar» bolsimu, lekin sɵzlǝr «ayallar siyƣisi» bilǝn ǝmǝs, bǝlki «ǝrlǝr siyƣisi» xǝklidǝ ipadilinidu. Bu bǝlkim: «Silǝr ǝrkǝklǝr ayalliringlarƣa boysunidiƣan «Saymahunlar boldunglar» degǝndǝk kinayilik, ⱨǝjwiy gǝp bolsa kerǝk.

■ 44:27 Yǝr. 31:28

□ 44:30 «Mening Yǝⱨuda padixaⱨi Zǝdǝkiyani uning düxmini, jenini ⱪoƣlap izdigǝn Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsarning ⱪoliƣa tapxurƣinimdǝk Mǝn ohxaxla Misir padixaⱨi Pirǝwn Hofrani ɵz düxmǝnlirining ⱪoliƣa ⱨǝmdǝ jenini izdigǝn kixilǝrning ⱪoliƣa tapxurimǝn» — Pirǝwn Hofra ǝsli padixaⱨ Zǝdǝkiyani Neboⱪadnǝsarƣa isyan kɵtürüxkǝ ⱪutratⱪanidi. U miladiyǝdin ilgiriki 570-yili mǝhpiy ɵltürülgǝn. Xuning bilǝn bu ix Misirda turƣan Yǝⱨudiylarƣa bir agaⱨ-bexarǝt idi.

□ 45:4 «bu pütkül jaⱨanni...» — yaki «bu pütkül zeminni...». Lekin 5-ayǝtkǝ ⱪariƣanda «jaⱨanni» toƣridur.

□ 45:5 «Mǝn bundaⱪ ⱪilƣan yǝrdǝ sǝn ɵzüng üqün uluƣ ixlarni izdixinggǝ toƣra kelǝmdu? Bularni izdimǝ; qünki mana, mǝn barliⱪ ǝt igiliri üstigǝ balayi’apǝt qüxürimǝn, ...Lekin jeningni sǝn baridiƣan barliⱪ yǝrlǝrdǝ ɵzünggǝ olja ⱪilip berimǝn» — bu 45-babtiki bexarǝt padixaⱨ Yǝⱨoakimning tǝhtkǝ olturƣan waⱪtida berilgǝn bolsa, nemixⱪa muxu yǝrdǝ (Yǝrǝmiya wǝ Baruⱪ Misirda ⱪalƣan waⱪitta) «oram yazma»ƣa ⱪoxulƣan? Bǝlkim uning muxu yǝrdǝ hatirilinix sǝwǝbi, Yǝrǝmiya wǝ Baruⱪ Misirda, Pǝrwǝrdigarƣa asiyliⱪ ⱪilƣan wǝ asiyliⱪ ⱪilmaⱪqi bolƣan Yǝⱨudaning xu az bir ⱪaldisi arisida (yuⱪiriⱪi bexarǝtlǝr kɵrsǝtkǝndǝk) tehimu eƣir hǝtǝrdǝ ⱪalƣan; xunga ⱨazir bu bexarǝt Baruⱪⱪa tehimu ǝⱨmiyǝtlik, tehimu tǝsǝlli berixi mumkin idi. Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝr ɵzi Misir zeminida ɵlgǝn yaki ɵltürülgǝn boluxi mumkin. Uning kitabining ⱪolimizda turƣanliⱪi üqün biz xübⱨisiziki Baruⱪⱪa ⱪǝrzdarmiz.

■ 45:5 Yǝr. 21:9; 38:2; 39:18

□ 46:2 «Misir toƣruluⱪ: Əfrat dǝryasi boyidiki Karkemix xǝⱨirining yenida turuwatⱪan, Pirǝwn-Nǝⱪoning ⱪoxuni toƣruluⱪ (bu ⱪoxunni Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsar Yǝⱨuda padixaⱨi Yǝⱨoakimning tɵtinqi yili bitqit ⱪilƣan): — ....» — Misir toƣruluⱪ bu bexarǝt Pirǝwnning ⱪoxuni bitqit ⱪilinixtin ilgiri berilgǝn, muxu yǝrdǝ keyinki waⱪitta hatirilǝngǝn, ǝlwǝttǝ. Oⱪurmǝnlǝrning diⱪⱪitigǝ ǝrziyduki, «Yǝⱨudaning padixaⱨi Yǝⱨoakimning tɵtinqi yili» Yǝⱨudaning kǝlgüsi üqün ⱨǝm Yǝrǝmiyaning bexarǝtliri üqün intayin muⱨim yil bolƣan. Xu yil ottura xǝrⱪtiki «küq tǝngpungluⱪi» Babilning padixaⱨi Neboⱪadnǝsarƣa ɵtkǝn.

■ 46:4 Yǝr. 51:11

□ 46:7 «Suliri dǝryalardǝk ɵzlirini dolⱪunlitip, Nil dǝryasi kǝlkün kǝbi kɵtürülgǝndǝk ɵzini kɵtürgǝn kimdur!? » — ⱨǝr yil Nil dǝryasiƣa kǝlkündǝk uluƣ su kelidu. Bu su Misirning pütkül zeminini besip suƣiridu, Misirning zeminini baⱪidu, desǝkmu bolidu.

□ 46:9 «Efiopiyǝ».. «Liwiyǝ»... «Lidiyǝ» — «Efiopiyǝ» ibraniy tilida «Kux» deyilidu, «Liwiyǝ» («Libya») ibraniy tilida «Put» deyilidu, «Lidiyǝ» (ⱨazirⱪi Türkiyǝdǝ) ibraniy tilida «Lud» deyilidu. Bu yǝrlǝrdiki adǝmlǝrning ⱨǝmmisi «yallanma lǝxkǝrlǝr» idi.

■ 46:9 Yǝx. 66:19

□ 46:10 «(Pǝrwǝrdigar) Ɵz yawliridin ⱪisas alidiƣan küni» — mumkinqiliki barki, bexarǝttiki «ⱪisas», Pǝrwǝrdigarning ɵzigǝ sadiⱪ bolƣan padixaⱨ Yosiyani (miladiyǝdin ilgiriki 609-yili) ɵltürüwǝtkǝn Pirǝwn-Nǝko üstidin alƣan bir ⱪisasni kɵrsitidu («2Pad.» 23:29 wǝ 33-35ni kɵrüng). Uning üstigǝ «Pǝrwǝrdigarning küni» adǝttǝ ahirⱪi zamandiki ⱪiyamǝt künini kɵrsitidu, xunga bexarǝtning xu küni toƣruluⱪ mǝlumatliri bar boluximu mumkin.

■ 46:11 Yǝr. 8:22

□ 46:14 «Misirda ... Migdol... Nof ... Taⱨpanǝs...» — bu xǝⱨǝrlǝrning ⱨǝmmisi Misirda, ǝlwǝttǝ. «Qing tur, jǝnggǝ bǝl baƣla; qünki ⱪiliq ǝtrapingdikilǝrni yutuwatidu» — bexarǝt berilgǝn waⱪti bǝlkim miladiyǝdin ilgirki 604-yili boluxi mumkin. Xu qaƣda Neboⱪadnǝsar Filistiyǝni ixƣal ⱪilip Misirning qegrisida tajawuz ⱪilixⱪa tǝyyar turatti. Miladiyǝdin ilgirki 568-yili Neboⱪadnǝsar Misirƣa tajawuz ⱪilƣan; bu wǝⱪǝdin ilgiri baxⱪa bir tajawuzluⱪ bar-yoⱪluⱪi toƣruluⱪ tehi hǝwǝrimiz yoⱪ.

□ 46:16 «Bolǝ, turayli, zomigǝrning ⱪiliqidin ⱪeqip ɵz hǝlⱪimizgǝ wǝ ana yurtimizƣa ⱪaytip ketǝyli!» — bu sɵzlǝrni bǝlkim Misir ⱪoxunidiki qǝtǝl «yallanma lǝxkǝrlǝr»i eytidu (21ni kɵrüng).

□ 46:18 «Tabor» wǝ «Karmǝl» — taƣliri bǝk egiz bolmisimu, ular ǝtrapidiki yǝrlǝrgǝ ⱪariƣanda kɵkkǝ taⱪaxⱪandǝk kɵrünidu. Mǝnisi Neboⱪadnǝsar ⱪoxuni bilǝn besip kirgǝndǝ, ular baxⱪa padixaⱨlar wǝ ularning ⱪoxunliridin zor dǝrijidǝ küqlük kɵrünidu.

□ 46:20 «kɵküyün» — mal-waranlarni qaⱪidiƣan birhil qiwin. Bu dǝⱨxǝtlik kɵküyün «qirayliⱪ inǝk» bolƣan Misir wǝ barliⱪ «torpaⱪliri»ni (21-ayǝt) tarmar ⱪilip ⱨǝydǝydu! Misirliⱪlar qoⱪunƣan but «buⱪa ilaⱨi» (Afis) bolƣaqⱪa, muxu «inǝk» wǝ «torpaⱪlar»ƣa nisbǝtǝn 20-21-ayǝtlǝr intayin kinayilik, ⱨǝjwiy sɵzlǝrdur.

□ 46:21 «uning arisidiki yallanma lǝxkǝrlǝr bolsa bordaⱪ torpaⱪlardǝk bolidu; ularmu arⱪiƣa burulup, birliktǝ ⱪeqixidu; ular qing turuwalmaydu» — ottura xǝrⱪtiki bǝzi kɵküyünlǝr intayin zǝⱨǝrlik, wǝⱨxiy bolup, inǝk-torpaⱪlarni sǝwdayi, tǝlwǝ ⱪilip, uyan-buyan yügürtüp qeqiwetidu. «jazalinix küni» — ibraniy tilida «yoⱪlinix küni».

□ 46:22 «Misirning awazi yilanningkidǝk «küx-küx» ⱪilip anglinidu» — mǝnisi bǝlkim Misir ⱪorⱪunqtin qekingǝn amalsiz ⱪalƣan yilandǝk, uningƣa pǝⱪǝt «küx-küx» ⱪilip hapaliⱪini bildürüxtin baxⱪa ⱨeqⱪandaⱪ amal ⱪilalmaydu.

□ 46:23 «Ormanliⱪi ⱪoyuⱪluⱪidin kirgüsiz bolsimu, ular uni kesip yiⱪitidu» — Misirda dǝrǝhlǝr az bolidu; xunga bu selixturma-ohxitix boluxi kerǝk, bǝlkim «orman» nurƣunliƣan hǝlⱪ aⱨalisini kɵrsitidu.

□ 46:25 «Mana, Mǝn No xǝⱨiridiki but Amonni, Pirǝwnni, xundaⱪla Misir wǝ uning ilaⱨliri bilǝn padixaⱨlirini jazalaymǝn» — Huda «Amon» degǝn but wǝ «Misirning ilaⱨliri»ni ⱪandaⱪ jazalaydu? Ⱨeq bolmiƣanda, bu sɵz Hudaning muxu butlarning «nam-abruy»lirini pütünlǝy yoⱪitixini kɵrsitidu. Bu tema toƣruluⱪ «Misirdin qiⱪix»tiki «ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

■ 46:27 Yǝx. 41:13; 43:5; 44:1; Yǝr. 30:10

■ 46:28 Yǝr. 10:24; 30:11

□ 47:1 «Gaza» — Filistiyǝning bǝx qong xǝⱨǝrliridin biri. Bexarǝt (1-7) berilgǝn waⱪit bǝlkim miladiyǝdin ilgiriki 609-yili idi. Xu qaƣda Pirǝwn-Nǝko Misirdin qiⱪip Asuriyǝ imperiyǝsigǝ ittipaⱪdax bolup Babilƣa ⱪarxi qiⱪⱪan. Bu bexarǝttiki «zǝrbǝ» bǝlkim Pirǝwn ximalƣa ⱪarap yürüx ⱪilƣan, Filistiyǝning territoriyǝsidin ɵtüp bolƣan waⱪtida ⱪilinƣan.

□ 47:2 «ximaldin dolⱪunluⱪ sular ɵrlǝydu; ular texip bir kǝlkün bolidu» — demisǝkmu, Muⱪǝddǝs Kitabta «kǝlkün» zeminni besip kirgǝn zor ⱪoxunƣa ohxitilidu. Muxu «sular» awwal Pirǝwnning ⱪoxuni bolƣan boluxi mumkin, kǝynidiki «kǝlkün» Pirǝwnning ⱪoxunini tarmar ⱪilƣan Babilliⱪlardin ibarǝt. «Xǝⱨǝr» bolsa bǝlkim Yerusalemni kɵrsitidu. Yerusalem Babil tǝrpidin ixƣal ⱪilinƣanda Filistiyǝmu ⱪattiⱪ iskǝnjigǝ elinip tajawuz ⱪilinƣan.

■ 47:3 Yǝx. 5:28; Yǝr. 4:13; 6:23

□ 47:4 «Pǝrwǝrdigar Filistiylǝrni, yǝni Kret arilidin qiⱪip kǝlgǝnlǝrning ⱪalduⱪini nabut ⱪilidu» — Filistiylǝr ǝslidǝ Kret (ibraniy tilida «Kaftor») arilidin qiⱪⱪanidi. Ular turdikilǝr ⱨǝm Zidondikilǝrgǝ «tuƣⱪan ⱪǝbililǝr» (Fɵnikiyiliklǝr) bolƣaqⱪa, Tur wǝ Zidon awarigǝ uqriƣan bolsa, Filistiylǝr ularƣa yardǝmgǝ qiⱪⱪan bolatti. Lekin Filistiylǝr nabut bolƣan bolsa, «ularƣa yardǝmdǝ bolƣudǝk ... adǝmlar» bolmaytti.

■ 47:4 Yǝr. 25:22

□ 47:5 «Gazaning üsti taⱪirliⱪ bolidu» — bǝzi alimlar buni «Gazadikilǝr ⱪayƣurup qaqlirini qüxüridu» degǝn mǝnidǝ dǝp ⱪaraydu. Bizningqǝ birinqi mǝnisi xǝⱨǝr harabilik bolup «taⱪir yǝr» bolidu. Bu sɵz ikki bisliⱪ bolup ikkinqi mǝnidimu boluxi mumkin. «Dang ⱪetip ⱪalidu»ning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «tügixidu». «Filistiyǝning küqliridin aman ⱪalƣanlar» — buning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Filistiyǝ jilƣisida ⱪalƣanlar». «ⱪaqanƣiqǝ ǝtliringlarni tilisilǝr» — «ǝtlirini tilix» ⱪattiⱪ ⱪayƣuni bildürǝtti. Bu adǝt Tǝwratta mǝn’i ⱪilinƣan.

■ 47:5 Ⱪan. 14:1; Yǝr. 16:6; 25:20

□ 48:1 «yuⱪiri ⱪorƣan» — (ibraniy tilida «Misgab») bǝlkim bir xǝⱨǝrning ismi boluxi mumkin.

■ 48:1 Yǝr. 25:21; 27:3

□ 48:2 «....Neboning ⱨaliƣa way! ... Kiriatayim hijalǝtkǝ ⱪaldurulup, ixƣal ⱪilinidu (1-ayǝt); Ⱨǝxbon ...Madmǝn,...» — demisǝkmu, Nebo, Kiriatayim, Ⱨǝxbon, Madmǝn wǝ tɵwǝndiki ayǝtlǝrdiki Ⱨoronaim, Luhit, Aroǝr, Bǝyt-Gamul, Dibon ⱪatarliⱪlar Moabtiki xǝⱨǝrlǝrdur. Hǝritini kɵrüng. «Ⱨǝxbon» bolsa Moabning qegrisiƣa jaylaxⱪan bolup, bexarǝt boyiqǝ baxⱪa xǝⱨǝrlǝrdin ilgiri bǝlkim düxmǝn tǝripidin ixƣal ⱪilinip andin düxmǝnning ⱪoxuni üqün baza bolidu. «Ⱨǝxbon» wǝ «suyiⱪǝst» («hexab») ibraniy tilida yeⱪin sɵzlǝrdur. Yǝⱨudiy tarihxunas Yosefusning hatirisi boyiqǝ, Moab Neboⱪadnǝsar padixaⱨ tǝripidin miladiyǝdin ilgiriki 582-yili igilinip, nurƣun xǝⱨǝrliri wǝyran ⱪilinƣan.

■ 48:5 Yǝx. 15:5

■ 48:6 Yǝr. 17:6

□ 48:7 «butung Kemox, uning kaⱨinliri ⱨǝm ǝmirliri bilǝn billǝ sürgün bolidu» — Kemox Moab qoⱪunƣan but idi. Ularning uningƣa ɵz balilirini ⱪurbanliⱪ ⱪilix aditi bar idi («2Pad.» 3:27ni kɵrüng).

■ 48:7 Yǝr. 49:3

□ 48:8 «Pǝrwǝrdigar degǝndǝk jilƣimu harabǝ bolidu, tüzlǝnglikmu ⱨalakǝtkǝ yüzlinidu» — «jilƣa» wǝ «tüzlǝnglik» Moabning jǝnubiy wǝ ximaliy ⱪismini kɵrsitidu.

□ 48:9 «Daldiƣa berip ⱪeqix üqün Moabⱪa ⱪanatlarni beringlar!» — bu jümlidiki ibraniy tilini qüxinix tǝs. Oⱪurmǝnlǝr baxⱪa hil tǝrjimilǝrni uqritixi mumkin.

□ 48:10 «Pǝrwǝrdigarning hizmitini kɵngül ⱪoyup ⱪilmiƣan kixi lǝnǝtkǝ ⱪalsun! Ⱪiliqini ⱪan tɵküxtin ⱪaldurƣan kixi lǝnǝtkǝ ⱪalsun!» — bu kinayilik, ⱨǝjwiy sɵzlǝr kǝlgüsidǝ Moabⱪa ⱨujum ⱪilidiƣan Babilliⱪ lǝxkǝrlǝrgǝ eytilidu.

□ 48:11 «Moab yaxliⱪidin tartip kǝng-kuxadǝ yaxap arzangliri üstidǝ tinƣan xarabtǝk ǝndixisiz bolup kǝlgǝn» — xarab tinixi üqün uzun waⱪit midirlitilmay turuxi kerǝk. Tinƣan «arzanglar», (duƣ, qɵkündǝ) naⱨayiti aqqiⱪ bir nǝrsǝ, ǝlwǝttǝ. Xunga baxⱪa küpkǝ ⱪuyulmay ⱪalsa, tǝmi ⱪirtiⱪ, aqqiⱪ bolidu, ǝlwǝttǝ. «U ⱨeqⱪaqan küptin küpkǝ ⱪuyulƣan ǝmǝs, yaki ⱨeq sürgün bolƣan ǝmǝs; xunga uning tǝmi birhil bolup, puriⱪi ⱨeq ɵzgǝrmigǝn» — bu ohxitix bǝlkim Moabning ⱨeq ⱪiyinqiliⱪⱪa uqrimay, kɵrǝnglik ⱪilƣanliⱪi, tolimu kerilip kǝtkǝnlikini kɵrsitidu.

■ 48:11 Zǝf. 1:12

□ 48:12 «Mǝn uning yeniƣa ularni ɵz küpidin tɵkidiƣan tɵkküqilǝrni ǝwǝtimǝn» — bu ohxitixtiki «xarab» Moabtiki aⱨalini, «küpliri», «qɵgünliri» uning yurt-xǝⱨǝrlirini kɵrsitidu.

□ 48:13 «Bǝyt-Əl» — muxu xǝⱨǝr Israil (ximaliy padixaⱨliⱪ)ning qong butpǝrǝs mǝrkizi bolup, ular xu yǝrdǝ «altun mozay but»ni ⱪurƣan («1Pad.» 12-babni, «Ⱨox.» 10:5 ⱨǝm 8:5-6, «Am.» 7:10-17ni kɵrüng).

■ 48:13 1Pad. 12:29

■ 48:20 Yǝx. 16:7

□ 48:25 «Moabning münggüzi kesiwetilidu» — Tǝwratta, «münggüz»lǝr kɵp ⱨallarda adǝmlǝrning abruy-xɵⱨriti yaki ⱨoⱪuⱪini bildüridu. Bu adǝmning bexidin ɵskǝn ǝmǝs, ǝlwǝttǝ!

□ 48:26 «Moabni mǝst ⱪilinglar» — yuⱪirida (25-babta) Yǝrǝmiya «Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipigǝ tolƣan ⱪǝdǝⱨ» toƣruluⱪ sɵzligǝqkǝ, bǝzi alimlar bu «mǝstlik» xu ⱪǝdǝⱨtin iqixtin boluxi kerǝk, dǝp ⱪaraydu. Bizningqǝ bu bir tǝrǝptin toƣra, Hudaning ƣǝzipi bexiƣa qüxürülgǝndǝ dǝslǝptila ǝⱪlini yoⱪitip aljiƣanliⱪi bolidu. Bu ayǝtning tǝkitlǝydiƣini ularning ⱨamaⱪǝtlixip kǝtkǝnlikidin ibarǝt.

□ 48:29 «Biz Moabning ⱨakawurluⱪi ..., yǝni uning tǝkǝbburluⱪi, .... kɵnglidiki mǝƣrur-kɵrǝngliki toƣrisida angliduⱪ» — bu ayǝttiki «Biz... angliduⱪ» degüqi Hudaning Ɵzidur. Huda Ɵzi toƣruluⱪ «Biz» dǝp ixlǝtkǝnliki Tǝwrattiki baxⱪa yǝrlǝrdimu bar; mǝsilǝn «Yar.» 1:26, 3:22, 11:7ni ⱨǝm «Yǝx.» 6:8ni kɵrüng. Bǝzi alimlar ayǝttiki «biz»ni Yǝrǝmiya ⱨǝm Yǝⱨuda hǝlⱪini kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu.

■ 48:29 Yǝx. 16:6

□ 48:32 «I Sibmaⱨtiki üzüm teli, Mǝn Yaazǝrning zar-yiƣisi bilǝn tǝng sǝn üqün yiƣlaymǝn...» — 30-ayǝttiki sɵzligüqi Huda bolƣandin keyin («Mǝn ..bilimǝn...») xübⱨisizki, 31-, 32- ⱨǝm 36-ayǝtlǝrdiki sɵzligüqimu Hudaning Ɵzidur. Bu adǝmni ⱨǝyran ⱪalduridu. Huda Yaazǝrdikilǝrni jazalaydu; xuning bilǝn ular Sibmaⱨdiki yoⱪiƣan üzümzarlar üqün yiƣlaydu. Lekin Huda ularni jazalixi bilǝn ular bilǝn tǝng ⱪayƣuridu. «Ɵlük dengiz» — ibraniy tilida «Yaazǝr dengizi». «Ular (sening pelǝkliring) ǝslidǝ Yaazǝr xǝⱨirigiqimu yǝtkǝnidi...» — «Yaazǝr» bolsa Moabning ximaliy qegrasiƣa yiraⱪraⱪ bolup, xǝrⱪ tǝripi «qɵl-dalilar», ƣǝrb tǝripi «dengiz». Demǝk, Moab hilwǝt jay bolƣini bilǝn heli yiraⱪlarƣa tǝsiri bolƣan bir mǝmlikǝtkǝ aylanƣan. «Yazliⱪ mewiliri» ǝnjür, horma wǝ üzümlǝrni kɵrsitidu.

■ 48:33 Yǝx. 16:10

□ 48:34 «...nalǝ-pǝryadlar Ⱨǝxbondin kɵtürülüp, Yaⱨazƣiqǝ wǝ Elealaⱨƣiqǝ yetidu...» — Elealaⱨ Ⱨǝxbonning ximaliy tǝripidin 2 kilometr yiraⱪ; Yaⱨaz uning jǝnubiy tǝripidin 2 kilometr yiraⱪ. Bu üqisi Moabning ximaliƣa jaylaxⱪan. Zoar, Ⱨoronaim wǝ Əglat-Xelixiya Moabning jǝnubiƣa jaylaxⱪan. Ayǝtning omumiy mǝnisi, «tajawuzluⱪ baxlandi» degǝn bolup, bu hǝwǝr Moabning pütkül zeminiƣa pur ketidu.

■ 48:34 Yǝx. 15:5, 6

□ 48:35 «yuⱪiri jaylar» — butpǝrǝslikkǝ atap beƣixlanƣan jaylar idi.

□ 48:37 «Ⱨǝmmǝ bax taⱪir ⱪildurulƣan, ⱨǝmmǝ saⱪal qüxürülgǝn; ⱨǝmmǝ ⱪol titma-titma kesilgǝn, ⱨǝmmǝ qatiraⱪⱪa bɵz kiyilgǝn» — demisǝkmu, bu ⱨǝrikǝtlǝrning ⱨǝmmisi ⱪattiⱪ matǝmni bildüridu.

■ 48:37 Yǝx. 15:2, 3; Yǝr. 47:5

□ 48:39 «wǝⱨimǝ salƣuqi obyekt» — baxⱪilar Moabning bexiƣa qüxkǝn apǝtkǝ ⱪarap «bundaⱪ dǝⱨxǝtlik ix ɵz beximizƣimu qüxǝrmu?» dǝp wǝⱨimigǝ qüxidu.

■ 48:40 Yǝr. 4:13

□ 48:41 «xǝⱨǝrliri ixƣal bolidu» — «xǝⱨǝrliri»ning baxⱪa tǝrjimisi «Keriyot» (xǝⱨǝrning ismi).

□ 48:44 «jazalinix yili» — ibraniy tilida «yoⱪlinixi yili».

□ 48:45 ⱪaqⱪanlar Ⱨǝxbon sepilining daldisida turup Amalsiz ⱪalidu; qünki Ⱨǝxbondin ot, ⱨǝm (mǝⱨrum) Siⱨon padixaⱨning zemini otturisidin bir yalⱪun partlap qiⱪidu» — Amoriylarning padixaⱨi Siⱨon nǝqqǝ yüz yil ilgiri Ⱨǝxbon xǝⱨirini ixƣal ⱪilƣan, andin keyin Moabning pütkül zeminini igiliwalƣanidi («Qɵl.» 21:28-29ni kɵrüng). «ot.... Moabning qekilirini, soⱪuxⱪaⱪ hǝlⱪning bax qoⱪⱪilirini yutuwalidu» — «qekilirini... bax qoⱪⱪilirini...» bǝlkim Moabning ⱨǝmmisini, jümlidin «bax bolƣanlarni» ɵz iqigǝ elixi mumkin. Yǝrǝmiyaning bexariti aldin’ala kɵrsǝtkǝn bu ⱨalakǝt tehimu ⱪǝdimki yǝnǝ bir bexarǝtning ǝmǝlgǝ axuruluxi bolidu («Qɵl.» 24:17ni wǝ 21:28-29ni kɵrüng).

■ 48:45 Qɵl. 21:28

□ 49:1 «Milkom» — Ammoniylar qoⱪunƣan but idi. Gad bolsa Israilning on ikki ⱪǝbilisining biri; ularƣa ǝslidǝ tǝⱪsim ⱪilinƣan zemin Iordan dǝryasining xǝrⱪi tǝripidǝ idi. Yǝrǝmiya bexarǝt bǝrgǝn waⱪitta, Gadtikilǝr heli baldur Asuriyǝ imperiyǝsi tǝripidin sürgün bolƣanidi. Keyin ǝsliy ⱪoxniliri bolƣan Ammoniylar ularning zeminini igiliwalƣanidi. Huda ularƣa: «Bu zeminni Ɵz hǝlⱪimgǝ tǝⱪsim ⱪilƣanidim, ular ⱪaytip kelip uningƣa ⱪaytidin igidarqiliⱪ ⱪilidu» dǝp agaⱨlanduridu.

■ 49:1 Am. 1:13

■ 49:2 Am. 1:14

□ 49:3 «sepil iqidǝ uyan-buyan patiparaⱪ yügürünglar» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «ɵzünglar titma-titma tilinƣan ⱨalda uyan-buyan yügürünglar». «Milkom» — Ammoniylarning bir buti idi. Baxⱪa ismi «Molǝk» idi.

■ 49:3 Yǝx. 32:12; Yǝr. 4:8; 6:26; 48:7

■ 49:4 Yǝr. 21:13; 48:7

□ 49:7 «Edom toƣruluⱪ: ...» — bu bexarǝt (7-22)ning Tǝwrattiki «Obadiya» degǝn ⱪisim bilǝn kɵp ortaⱪ yǝrliri bar. Obadiyaƣa «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ qüxǝndürginimizdǝk ixinimizki, Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝr Hudaning yolyoruⱪi bilǝn ilgiriki pǝyƣǝmbǝr Obadiyaning bexaritidiki kɵp sɵzlǝrni nǝⱪil kǝltüridu. Ikki bexarǝtning bǝzi yǝrliri ohximiƣaqⱪa, sɵzliridiki pǝrⱪlǝrni tepip selixturuxning kɵp ǝⱨmiyiti bar. «Temanda ⱨazir danaliⱪ tepilmamdu? Danixmǝnliridin nǝsiⱨǝt yoⱪap kǝttimu? Ularning danaliⱪini dat besip ⱪalƣanmu?!» — Teman Edomdiki qong xǝⱨǝr. Edomdikilǝr ɵz danixmǝnliri bilǝn intayin mǝƣrurlinatti.

■ 49:7 Ob. 8

□ 49:8 «pinⱨan jaylar» — ibraniy tilida «qongⱪur jaylar» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. U bǝlkim ⱨǝrhil ƣar-ɵngkürlǝrni ɵz iqigǝ alidu. «Mǝn Əsawƣa tegixlik balayi’apǝtni, yǝni uni jazalaydiƣan künini bexiƣa qüxürimǝn» — Edomning baxⱪa ismi «Əsaw» idi. Muxu bexarǝttǝ «Edom» yaki «Əsaw» uning ǝwladliri bolƣan Edomluⱪlarni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

■ 49:8 Yǝr. 25:23

□ 49:9 «Üzüm üzgüqilǝr yeningƣa kǝlsimu, ular azraⱪ wasanglarni ⱪalduridu ǝmǝsmu?» — Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ üzüm ⱨosulini alƣanda üzgüqilǝr kǝmbǝƣǝllǝrning teriwelixi üqün bir’az wasanglarni ⱪaldurux kerǝk idi («Law.» 19:10). Asiyadiki bǝzi dɵlǝtlǝrdǝ bu bir adǝtkǝ aylinip ⱪalƣan.

■ 49:9 Ob. 5

□ 49:12 «ƣǝzipimning ⱪǝdǝⱨidin iqixkǝ tegixlik bolmiƣanlar» — Yǝⱨuda ǝmǝs, bǝlki tajawuzqilarning ɵtǝr yoliƣa «tasadipiy» udul kelip ⱪalƣan, Yǝⱨudaning wǝ baxⱪa ǝllǝrning gunaⱨliri bilǝn munawǝtsiz bolƣan baxⱪa ǝllǝrni kɵrsitixi mumkin.

□ 49:13 «Ɵz namim bilǝn ⱪǝsǝm iqkǝnmǝnki...» — ibraniy tilida «Ɵzüm bilǝn ⱪǝsǝm iqkǝnmǝnki». «Bozraⱨ ... rǝswa ⱪilinidiƣan bir obyekt» — «Bozraⱨ» bǝlkim Edomdiki ǝng muⱨim xǝⱨǝr boluxi mumkin idi.

□ 49:14 «bir ǝlqi ǝllǝr arisiƣa ǝwǝtilgǝnidi» — «ǝllǝr» Israilƣa yat bolƣan ǝllǝrni kɵrsitidu. «Uningƣa jǝng ⱪilixⱪa ornunglardin turunglar» — «uningƣa» yǝni Edomƣa. Bǝlkim bu ǝlqi düxmǝn ǝllǝrning biridin qiⱪⱪan bolup, u baxⱪa ǝllǝrni Edomni yoⱪitixⱪa qaⱪiridu.

■ 49:14 Ob. 1

□ 49:15 «Mǝn seni ǝllǝr arisida kiqik, insanlar arisida kǝmsitilgǝn ⱪilimǝn» — «seni» — Huda ⱨazir Edomni «seni» dǝp, ularƣa biwasitǝ sɵz ⱪilidu.

□ 49:16 «Ⱨǝy tik ⱪiyaning yeriⱪliri iqidǝ turƣuqi, turalƣung egizlikning yuⱪiri tǝripidǝ bolƣuqi» — demisǝkmu, Edom pinⱨanraⱪ, qiⱪix intayin tǝs bolƣan taƣliⱪ rayonda idi. «Tik ⱪiya» («Sela») degǝn sɵz Moabning «Sela» isimlik (ⱨazirⱪi «Petra»), intayin pinⱨan bir xǝⱨirini kɵrsitiximu mumkin.

■ 49:16 Yǝr. 48:29

■ 49:17 Yǝr. 50:13

■ 49:18 Yar. 19:25; Yǝr. 50:40; Am. 4:11

□ 49:19 «daim eⱪiwatⱪan xu sular» — Iordan dǝryasining ɵzi.

■ 49:19 Ayup 41:2; Yǝr. 12:5; 50:44

■ 49:20 Yǝr. 50:45

□ 49:22 «Bozraⱨ» — intayin yuⱪiri ⱪiya tax üstigǝ, «bürkütning qanggili»dǝk jaylaxⱪanidi.

■ 49:22 Yǝr. 48:40,41

□ 49:23 «dawulƣup kǝtkǝn dengizdǝk ular ⱨeq tinqlinalmaydu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «dawulƣup kǝtkǝn dengizdǝk ularning kɵngülliri ⱨeq aram tapmaydu». Hamat ⱨǝm Arpad degǝn ikki xǝⱨǝr Neboⱪadnǝsar Misirƣa yürüx ⱪilƣan qaƣda (miladiyǝdin ilgiriki 604-yili) besip ɵtkǝn jaylar idi. Xübⱨisizki, Neboⱪadnǝsar ularƣimu ⱨujum ⱪilƣanidi. Muxu ikki xǝⱨǝr Dǝmǝxⱪning ximaliy tǝripidiki kiqik padixaⱨliⱪlar idi.

■ 49:23 Yǝx. 17:1

■ 49:24 Yǝr. 4:31; 6:24; 30:6

□ 49:27 «Bǝn-Ⱨadad» — Dǝmǝxⱪning kɵpligǝn padixaⱨlirining ismi idi.

■ 49:27 Am. 1:4,14

□ 49:28 «Ornungdin tur, Kedarƣa ⱨujum ⱪilip, xǝrⱪtiki adǝmlǝrni bulang-talang ⱪil!» — bu sɵz Neboⱪadnǝsarning ⱪoxuniƣa eytilixi mumkin. Kedar wǝ Ⱨazormu qarwiqi kɵqmǝn hǝlⱪ bolup, qedirda yaxap, sepil-dǝrwaziliⱪ bolmiƣan, ǝlwǝttǝ.

□ 49:31 «Ornungdin tur, sepil-dǝrwazilarƣa igǝ bolmiƣan aramhuda yaxap, tinq-aman turƣan ǝlgǝ jǝng ⱪilixⱪa qiⱪ; ular yalƣuz turidu» — bu sɵzmu bǝlkim Neboⱪadnǝsarning ⱪoxuniƣa eytilixi mumkin. Kedar wǝ Ⱨazordikilǝr qedirlarda turup, ⱨeq sepil-dǝrwaziliⱪ bolƣan ǝmǝs.

□ 49:32 «qekǝ qaqlirini qüxürgǝnlǝr» — «qekǝ qaqlirini qüxürgüx» Kedardikilǝr ⱨǝm Ⱨazordikilǝrning aditi bolsa kerǝk idi.

■ 49:32 Yǝr. 9:25; 25:23

■ 49:33 Yǝr. 9:10; 10:22

□ 49:35 «Elamning ƣolluⱪ küqi bolƣan oⱪyasi...» — Elam ⱨazirⱪi Iran zeminida turƣan bir hǝlⱪ idi. Elamning ⱪoxunining qǝnlǝp atidiƣan, dǝⱨxǝtlik mǝrgǝn oⱪyaqiliri bilǝn dangⱪi qiⱪⱪanidi.

■ 49:39 Yǝr. 48:47

□ 50:2 «Əllǝr arisida xu hǝwǝrni elan ⱪilip jakarlanglar...! — «Babil ixƣal ⱪilindi; Bǝl bolsa hijalǝtkǝ ⱪalduruldi, Marduk patiparaⱪ bolup kǝtti; Babilning oyma butliri hijalǝtkǝ ⱪalduruldi, yirginqlik nǝrsiliri patiparaⱪqiliⱪⱪa qüxti» — Babil xǝⱨirining ixƣal ⱪilinixi Israilning birinqi sürgünidin 70 yil keyin (miladiyǝdin ilgiriki 539-yili) Pars imperiyǝsi tǝripidin bolƣan. «Bǝl» ⱨǝm «Marduk» (yaki «Merodaⱪ») Babildiki ikki qong butning ismi idi.

■ 50:2 Yǝx. 46:1; Yǝr. 51:44

■ 50:7 Yǝr. 31:23

□ 50:8 «I hǝlⱪim, Babil otturisidin ⱪeqinglar, ... padini yetǝkligüqi tekilǝrdǝk bolunglar» — bu sɵzgǝ ⱪariƣanda ottura xǝrⱪtiki bǝzi padiqilar tekilǝrni ⱪoy padiliriƣa «yetǝkqi rol»da ixlitidu. Xunga «padini yetǝkligüqi tekilǝrdǝk bolunglar» degini, «birinqi bolup Babildin qiⱪip, baxⱪilarƣa ülgǝ bolunglar» degǝn mǝnidǝ.

■ 50:8 Yǝx. 48:20; Yǝr. 51:6; Wǝⱨ. 18:4

□ 50:9 «Ularning oⱪlirining ⱨǝmmisi batur mǝrgǝnlǝrningkidǝk bolidu; ularning ⱨeqⱪaysisi jǝngdin ⱪuruⱪ ⱪol kǝlmǝydu» — demǝk, bǝtlǝngǝn ⱨǝrbir oⱪi zayǝ kǝtmǝydu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Oⱪlirining ⱨǝmmisi jǝngdin ⱪoli ⱪuruⱪ (oljisiz) ⱪaytip kǝlmǝydiƣan batur jǝngqilǝrdǝk bolidu...».

■ 50:13 Yǝr. 49:17

■ 50:15 Wǝⱨ. 18:6

□ 50:16 «bularning ⱨǝrbiri ɵz eligǝ ⱪaytip, ⱨǝrbiri ɵz ana yurtiƣa ⱪaqsun!» — «ⱨǝrbiri... ⱨǝrbiri...» bǝlki Babilda «ⱪara ǝmgǝk» ⱪilƣan qǝtǝllik ǝmgǝkqilǝrni kɵrsitidu. Bular nurƣun Yǝⱨudiylarni ɵz iqigǝ alidu, ǝlwǝttǝ.

■ 50:18 2Pad. 19:35, 37; Yǝx. 37:36, 38

□ 50:21 «Merataimning zemini» — «Merataim» bolsa Babil zeminining jǝnubidiki bir xǝⱨǝr. Ismi «ikki ⱨǝssilik asiyliⱪ» degǝn mǝnidǝ, Babilning harakterini kɵrsitix üqün ǝtǝy misalƣa elinƣan boluxi kerǝk. «Pekod»dikilǝr aramiyǝdiki hǝlⱪ bolup, Babilƣa ittipaⱪdax idi; «Pekod»ning mǝnisi «jaza»dur. Ayǝttǝ berilgǝn buyruⱪlar yǝnila ximaldin qiⱪⱪan ⱪoxunlarƣa eytilixi kerǝk.

□ 50:23 «bazƣan» — baxⱪa kɵp ǝllǝrni uruwǝtkǝn Babilni kɵrsitidu.

□ 50:26 «... ambarlirini eqiwetinglar; ɵnqilǝrni dɵwiligǝndǝk uni harabǝ-harabǝ ⱪilip dɵwilǝp wǝyran ⱪilinglar; uning ⱨeqnemisini ⱪaldurmanglar!» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «... ax-buƣdayni saⱪliƣan ambarlirini eqinglar; uni harabǝ-harabǝ ⱪilip dɵwilǝp taxlap, uning ⱨeqnemisini ⱪaldurmanglar!».

□ 50:27 «Uning barliⱪ torpaⱪlirini ɵltürüwetinglar!» — «torpaⱪliri» bǝlkim ⱨǝm Babilning sǝrhil mal-waranlirini kɵrsǝtkǝn ⱨǝm xuning bilǝn bir waⱪitta uning sǝrhil lǝxkǝrlirigǝ simwol ⱪilinƣan boluxi mumkin.

■ 50:29 Wǝⱨ. 18:6, 7

■ 50:30 Yǝr. 49:26

□ 50:38 «bularning sǝwǝbi zemini oyma butlarƣa tolup, ular ⱪorⱪunqluⱪ mǝbudlar tüpǝylidin tǝlwixip kǝtkǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «bularning sǝwǝbi zemini oyma butlarƣa tolƣan, qünki ular ⱪorⱪunqluⱪ mǝbudlirini danglap kǝtkǝnidi».

■ 50:40 Yar. 19:25; Yǝr. 49:18

■ 50:41 Yǝr. 6:22,30

■ 50:43 Yǝr. 49:24

□ 50:44 «daim eⱪip turidiƣan xu sular» — Iordan dǝryasining suliri ɵzi.

■ 50:44 Ayup 41:2; Yǝr. 49:19,22

■ 50:45 Yǝr. 49:20

■ 50:46 Yǝr. 49:21

□ 51:1 «Lǝb-kamay» — Kaldiyǝni bir kinayilik «xifir» arⱪiliⱪ kɵrsitidu. Xifirni ipadilǝx yoli bolsa, «Kaldiyǝ» degǝn sɵzning ⱨǝrbir ⱨǝrpini ibraniy tilining elipbǝ tǝrtipi boyiqǝ arⱪidin oⱪulƣan ⱨǝrp bilǝn almaxturuxtin ibarǝt (mǝsilǝn, uyƣur tilida bolsa, «a»ni «y» bilǝn, «ǝ»ni «i» bilǝn almaxturƣanƣa ohxax). «Lǝb-kamay» degǝn sɵzning ɵzi ibraniy tilida «tǝtürqilik ⱪilƣanlarning ⱪǝlbi», «asiyliⱪ ⱪilƣanlarning ⱪǝlbi» degǝnni bildüridu, bu intayin kinayilik gǝptur. «Xamal» bolsa, bǝlkim 2-ayǝttǝ tilƣa elinƣan «yat adǝmlǝr»ni kɵrsitidu.

■ 51:1 Yǝr. 4:11

■ 51:2 Yǝr. 4:11; 15:7

■ 51:4 Yǝr. 49:26

□ 51:6 «Barliⱪ ǝllǝr, Babil iqidin ⱪeqinglar, ɵz jeninglarni elip bǝdǝr ⱪeqinglar! ... qünki bu Pǝrwǝrdigarning ⱪisas alidiƣan waⱪtidur; U ⱪilmixini ɵz bexiƣa ⱪayturidu» — bǝzi alimlar bu sɵzlǝr «barliⱪ ǝllǝr»gǝ ǝmǝs, bǝlki Israilƣa eytilidu, dǝp ⱪaraydu. 45-ayǝttǝ ǝⱨwal xundaⱪ bolidu, lekin bizningqǝ muxu yǝrdǝ Babilda ⱨǝrbir ǝllǝrgǝ eytilidu. Qünki 9-ayǝttǝ ⱪaqⱪanlar «ⱨǝmmimiz ɵz yurtimizƣa ⱪaytayli» deyixidu.

■ 51:6 Yǝr. 50:8,15,28; Wǝⱨ. 18:4

□ 51:7 «ǝllǝr .... sarang bolup kǝtkǝn» — bǝlkim Babilning gunaⱨiƣa qetilip, xuningdǝk jazasiƣimu qetilip ⱪelip tolimu dǝkkǝ-dükkigǝ qüxidu.

■ 51:7 Wǝⱨ. 18

■ 51:8 Yǝx. 21:9; Yǝr. 8:22; Wǝⱨ. 14:8; 18:2

□ 51:9 «Biz Babilni saⱪaytmaⱪqiduⱪ, lekin u saⱪaymidi; uningdin waz keqip ⱨǝmmimiz ɵz yurtimizƣa ⱪaytayli» — ⱪariƣanda bu sɵzlǝr Babil arisida turƣan yat ǝllǝrning eytidiƣan sɵzliri. «Uning üstigǝ qiⱪirilidiƣan ⱨɵküm jazasi asmanƣa taⱪixip, kɵkkǝ yetidu» degǝnni, Hudaning jazalirini ⱪozƣiƣan, kona zamandiki Babil (babǝl)liⱪlar ⱪurmaⱪqi bolƣan «asmanƣa taⱪixidiƣan» munar bilǝn selixturux paydiliⱪ ix bolidu. («Yar.» 11:1-9ni kɵrüng).

■ 51:9 Yǝr. 46:11

□ 51:10 «Pǝrwǝrdigar ⱨǝⱪⱪaniyliⱪimizni barliⱪⱪa kǝltürgǝndur» — bǝzi alimlar bu sɵzni «Pǝrwǝrdigar bizni ⱪutⱪuzup azad ⱪilƣandur» dǝp tǝrjimǝ ⱪilidu. Lekin «tsǝdǝkaⱨ» (ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ) Tǝwrattiki baxⱪa ⱨeq yǝrdǝ xundaⱪ mǝnidǝ tepilmaydu. Bizningqǝ bu sɵz Israilning (ⱨǝmmimizgǝ ohxax) ɵzining ⱨeqⱪandaⱪ ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi bolmiƣaqⱪa, Huda ularƣa ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ elip kelidu, degǝnni bildüridu. Bu ayǝttiki ⱨǝⱪⱪaniliⱪ ɵzlikidin ǝmǝs, bǝlki Hudadin kelidu; «Pǝrwǝrdigar Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪimizdur» — bu Mǝsiⱨ-Ⱪutⱪuzƣuqining, xuningdǝk yengi Yerusalemning bir namidur. 23:6ni ⱨǝm 33:16ni kɵrüng. «kelǝyli, Zionda Pǝrwǝrdigar Hudayimizning ⱪilƣan ixini jakarlayli!» — 9-ayǝttiki sɵzlǝrni kǝlgüsidǝ Babildin ⱪaqidiƣan yat ǝllǝr eytidu; 10-ayǝttiki sɵzlǝrni xübⱨisizki, kǝlgüsidǝ Kanaan (Pǝlǝstin)ƣa ⱪaytip kelidiƣan Israilning ⱪaldisi eytidu.

■ 51:11 Yǝr. 46:4; 50:28

■ 51:14 Am. 6:8

■ 51:15 Yar. 1:1; Ayup 9:8; Zǝb. 104:2; Yǝx. 40:22; 44:24; 51:13; Yǝr. 10:12

■ 51:16 Yǝr. 10:13

□ 51:19 «Yaⱪupning nesiwisi Bolƣuqi...» — Yaⱪup muxu yǝrdǝ Yaⱪup wǝ uning ǝwladliri Israilnimu kɵrsitidu. «Yaⱪupning nesiwisi» Hudaning Ɵzidur, ǝlwǝttǝ.

■ 51:19 Yǝr. 10:16

□ 51:20 «Sǝn Israil Mening gɵrzǝm, Mening jǝng ⱪoralimdursǝn; sening bilǝn Mǝn ǝllǝrni bitqit ⱪilimǝn, sening bilǝn padixaⱨliⱪlarni tarmar ⱪilimǝn...» — ǝyni tekisttǝ pǝⱪǝt «Sǝn mening gɵrzǝm...» deyilidu. Əmdi Hudaning bu sɵzliri kimgǝ eytilidu? Bǝzi alimlar (peillarni «ɵtkǝn zaman»ƣa ɵzgǝrtip) Babilƣa eytilƣan, dǝp ⱪaraydu. Baxⱪilar (kǝlgüsidǝ Babil imperiyǝsini wǝyran ⱪilidiƣan) Pars imperiyǝsigǝ eytilidu, dǝp ⱪaraydu; biraⱪ bizningqǝ ular Israilning ɵzigǝ eytilidu (24-ayǝtni kɵrüng). Baxⱪa pǝyƣǝmbǝrlǝrning sɵzliri boyiqimu, ahirⱪi zamanlarda Israil hǝlⱪi Hudaning bir jazalax ⱪorali bolidu (mǝsilǝn, «Yǝx.» 41:5, «Zǝk.» 12:7ni kɵrüng).

■ 51:20 Yǝr. 50:23

□ 51:27 «qekǝtkǝ leqinkiliri» — ibraniy tilida bu sɵz bǝlkim qekǝtkǝ leqinkisining ɵsüx jǝryanidiki ǝng ziyanliⱪ basⱪuqini kɵrsitixi mumkin.

■ 51:30 Yǝr. 50:37

□ 51:32 «Dǝrya keqikliri igiliwelindi, ⱪomuxluⱪlar otta kɵydürüldi, palwanliri dǝkkǝ-dükkigǝ qüxüxti!» — dǝp jakarlixidu» — Babilning ⱪandaⱪ yol bilǝn ixƣal ⱪilinƣanliⱪining tǝpsilatliri toƣruluⱪ «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. Pars ⱪoxuni Əfrat dǝryasining eⱪix yɵnilixini ɵzgǝrtiwetidu, dǝrya ⱪisⱪa waⱪit iqidila ⱪurup ketidu. Parslar su yoⱪ dǝryadin mengip xǝⱨǝrgǝ kirdi. Xuning bilǝn xǝⱨǝr iqidiki «dǝrya keqikliri» birinqi bolup igiliwelindi. Xǝⱨǝr ǝtrapidiki «ⱪomuxluⱪlarning kɵydürülüxi»din mǝⱪsǝt xǝⱨǝrdin ⱪaqⱪanlarƣa yoxurunƣudǝk jaylar bolmisun üqün idi.

□ 51:33 «uning ⱨosuli orulidiƣan waⱪti» — bǝlkim adǝmliri wǝ imarǝtliri yiⱪitilidiƣan, yǝni uning jazalinix waⱪtini kɵrsitidu.

□ 51:34-35 «Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsar meni yutup, meni ƣajilap ǝzgǝn; ...manga, mening tenimgǝ ⱪilƣan zorawanliⱪi Babilning bexiƣa qüxürülsun» — dǝydu, wǝ Yerusalem: «Mening ⱪanlirim Kaldiyǝdǝ turƣuqilarning bexiƣa tɵkülsun» — dǝydu — bu 34-35-ayǝttiki sɵzligüqi «Zionda turƣuqi ⱪiz» bǝlkim «adǝmlǝxtürulgǝn» Yerusalemƣa wǝkil kelidu. «manga, mening tenimgǝ ⱪilƣan zorawanliⱪi..» — bǝlkim Yerusalem wǝ uning hǝlⱪini kɵrsitidu.

□ 51:36 «Mana, Mǝn sening dǝwayingni soraymǝn, sǝn üqün ⱪisas alimǝn; Mǝn uning dengizini ⱪurutimǝn, buliⱪini ⱪaƣjiritimǝn» — Pars ⱪoxuni Babildin ɵtidiƣan Əfrat dǝryasini ⱪurutidu. Ular xu yol bilǝn xǝⱨǝrni ixƣal ⱪilidu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 51:36 Yǝr. 50:38

□ 51:38 «Ularning ⱨǝmmisi yax xirlardǝk ⱨuwlixidu, arslanlardǝk bir-birigǝ hiris ⱪilixidu» — Babilliⱪlar ⱨaraⱪkǝxlikidin atiⱪi qiⱪⱪanidi. Bu ayǝt bǝlkim xularning mǝst bolup «xir kǝyp» bolƣanliⱪini bildüridu. 39-ayǝtnimu kɵrüng. Babilning padixaⱨi Bǝlxazar ǝmir-wǝzirliri bilǝn billǝ mǝst bolƣanda, xǝⱨiri bɵsülüp ixƣal ⱪilinƣan («Dan.» 5-babni oⱪung).

□ 51:39 «Ularning kǝypiyati ⱪizip kǝtkǝndǝ, Mǝn ularƣa bir ziyapǝt tǝyyarlap ⱪoyimǝnki, ularni mǝst ⱪiliwetimǝn; xuning bilǝn ular yayrap-yaxnap ketidu, — andin mǝnggügǝ uyⱪuƣa ƣǝrⱪ bolup, ⱪaytidin ⱨeq oyƣanmaydu» — bu bexarǝtning ǝmǝlgǝ axuruluxini yǝnǝ «Dan.» 5-babta kɵrüng.

□ 51:41 «Xexaⱪning ixƣal ⱪilinƣanliⱪiƣa ⱪara» — «Xexaⱪ» Babilni kɵrsitidiƣan ⱨǝjwiy, kinayilik bir isim. 25:26tiki izaⱨatni kɵrüng.

■ 51:41 Yǝx. 13:19; Yǝr. 25:26

□ 51:42 «dengiz ... dolⱪunlar...» — Tǝwrat-injilda kɵp waⱪitlarda simwol süpitidǝ top-top ⱪoxunlarni kɵrsitidu.

□ 51:44 «mǝn Babilda Bǝlni jazalaymǝn» — «Bǝl» — (yaki «Marduk») Babilning ǝng muⱨim buti.

□ 51:47 «...Xuning bilǝn uning pütkül zemini hijalǝtkǝ ⱪaldurulidu, uningda ɵltürülgǝnlǝr uning iqidǝ yiⱪilidu» — demǝk, Babil hǝlⱪi zeminidin ⱨeq ⱪaqalmaydiƣan bolidu.

□ 51:49 «Babil tüpǝylidin pütkül yǝr yüzidiki ɵltürülgǝnlǝr yiⱪilƣandǝk, Babil Israilda ɵltürülgǝnlǝr tüpǝylidin Babil yiⱪilmay ⱪalmaydu» — ayǝttiki ǝyni ibraniy tekistni qüxinix tǝs. Oⱪurmǝnlǝr baxⱪa tǝrjimilǝrni uqritixi mumkin. Lekin omumiy mǝnisi qoⱪum tǝrjimimizdǝk boluxi kerǝk.

□ 51:50 «Ⱪiliqtin ⱪaqⱪanlar, yiraⱪ ketinglar, ⱨayal bolmanglar; qǝt yǝrlǝrdin Pǝrwǝrdigarni seƣininglar, Yerusalemni esinglarƣa kǝltürünglar» — eniⱪki, bu sɵzlǝr Babilda sürgün bolƣan Israillarƣa eytilidu.

□ 51:51 «Biz hijalǝtkǝ ⱪalduⱪ, qünki ⱨaⱪarǝtkǝ uqriduⱪ; ...qünki yat adǝmlǝr Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki muⱪǝddǝs jaylarƣa besip kirdi!» — xübⱨisizki, bu sɵzlǝr Babilda sürgün bolƣanlarning ⱪayƣurup eytidiƣanliri bolidu.

□ 51:55 «...sularning dolⱪunliri ɵrkǝxlǝwatⱪan sulardǝk xarⱪiraydu, ularning awazi xawⱪunlap kelidu» — «sularning dolⱪunliri», «ularning awazi» bolsa bǝlkim «ⱨalak ⱪilƣuqilar»ningki bolidu. Ular «dengiz»ƣa ohxitilƣan (42-ayǝt); 56-ayǝt ularning ⱨǝrikitinimu kɵrsitidu.

□ 51:58 «Xuning bilǝn ǝllǝrning jan tikip tapⱪan meⱨniti biⱨudǝ bolidu» — ǝllǝrning bikar ixligini, «japaliⱪ ǝjiri» bǝlkim zor xǝⱨǝr-imperiyǝ bolƣan Babilni kɵp meⱨnǝt singdurup ⱪurup qiⱪⱪanliⱪini kɵrsitidu («Ⱨab.» 2:13ni kɵrüng).

□ 51:59 «Neriyaning oƣli Seraya Zǝdǝkiyaƣa ⱨǝmraⱨ bolup barƣan (Seraya bax ƣojidar idi),...» — Seraya Baruⱪning akisi yaki ukisi idi. 32:12dǝ uning bowisi «Maaseyaⱨ» deyilidu.

■ 52:1 2Pad. 24:18

□ 52:4 «...uning (Neboⱪǝdnǝsarning) sǝltǝnitining toⱪⱪuzinqi yili oninqi ayning oninqi künidǝ» — miladiyǝdin ilgiri 588-yili, 15-Yanwar idi.

■ 52:4 2Pad. 25:1; Yǝr. 39:1

□ 52:6 «zemindikilǝr üqünmu ⱨeq ax-ozuⱪ ⱪalmiƣanidi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «ǝtrapidiki zemindikilǝr üqünmu ⱨeq ax-ozuⱪ ⱪalmiƣanidi». Bu tǝrjimǝ toƣra bolsa, «ǝtrapidiki zemindikilǝr» xǝⱨǝr ǝtrapidiki zemindin ⱪeqip panaⱨ izdǝp xǝⱨǝrgǝ kirgǝnlǝrni kɵrsitidu.

□ 52:12 «Bǝxinqi ayning oninqi künidǝ...(Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsarning on toⱪⱪuzinqi yili...)» — miladiyǝdin ilgiri 586-yili, 17-Awƣust idi.

□ 52:15 «ⱪalƣan ⱨünǝrwǝnlǝr» — yaki «ⱪalƣan top-top adǝmlǝr».

□ 52:17 «das tǝglikliri» — bular bolsa «dengiz»din kiqik bolƣan daslarni kɵtüridiƣan tǝgliklǝrni kɵrsitidu. Bu ayǝtlǝrdǝ tilƣa elinƣan jabduⱪ-bisatlarni kɵprǝk qüxinix üqün «1Pad.» 7:8-51-ayǝtni kɵrüng.

■ 52:17 Yǝr. 27:19

□ 52:19 «daslar, huxbuydanlar, ⱪaqilar, küldanlar, qiraƣdanlar, piyalilǝr wǝ jam-ⱪǝdǝⱨlǝrni bolsa, altundin yasalƣan bolsimu, kümüxtin yasalƣan bolsimu, ularning ⱨǝmmisini pasiban begi elip kǝtti» — bu altun-kümüx wǝ mistin yasalƣan barliⱪ ⱪaqa-ⱪuqilar wǝ barliⱪ ǝswablar, Yǝrǝmiyaning ilgiriki bir bexariti boyiqǝ, 54 yildin keyin Pars imperatori Ⱪorǝxning pǝrmani bilǝn Yerusalemƣa ⱪayturuldi (27:21-22ni kɵrüng).

□ 52:21 «gǝz» — (yaki «jǝynǝk») Tǝwrattiki bir ɵlqǝmdur, jǝynǝktin ⱪolning uqiƣiqǝ bolƣan ariliⱪtur, tǝhminǝn 45 santimetr.

■ 52:21 1Pad. 7:15; 2Pad. 25:17; 2Tar. 3:15

□ 52:25 «bir aƣwat ǝmǝldar...» — yaki pǝⱪǝt «bir ǝmǝldar...».

□ 52:30 «Nebuzar-Adan Yǝⱨudiylardin yǝttǝ yüz ⱪiriⱪ bǝx kixini sürgün ⱪildi; jǝmiy bolup sürgün ⱪilinƣanlarning sani tɵt ming altǝ yüz kixi idi» — bu sanlar «2Pad.» 24:14-16dǝ hatirilǝngǝngǝ ohximaydu. «Yǝrǝmiya»diki sanlar bǝlkim Yerusalemdikilǝrni, «2Pad.»diki san pütünlǝy Yǝⱨudadikilǝrni kɵrsitixi mumkin. Bu sanlar az kɵrünsimu, oⱪurmǝnlǝrning esidǝ boluxi kerǝkki, Yǝrǝmiyaning ⱨǝm Əzakiyalning bexarǝtliri boyiqǝ Yǝⱨudadikilǝrning kɵpinqisi «ⱪiliq, ⱪǝⱨǝtqilik wǝ waba-kesǝl» bilǝn ɵlgǝn bolsa kerǝk.

■ 52:31 2Pad. 25:27-30

Yǝrǝmiyaning yiƣa-zarliri

1

2

3

4

5

Yǝrǝmiyaning yiƣa-zarliri

1

«Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝrning yiƣa-zarliri» •••• 1-munajat — Yerusalemning ⱪayƣu-ⱨǝsriti

1 |א| (Alǝf) Aⱨ!

Ilgiri adǝmlǝr bilǝn liⱪ tolƣan xǝⱨǝr,

Ⱨazir xunqǝ yiganǝ olturidu!

Əllǝr arisida katta bolƣuqi,

Ⱨazir tul hotundǝk boldi!

Ɵlkilǝr üstidin ⱨɵküm sürgǝn mǝlikǝ,

Ⱨaxarƣa tutuldi!□

2 |ב| (Bǝt) U keqiqǝ aqqiⱪ yiƣa kɵtürmǝktǝ;

Mǝngzidǝ kɵz yaxliri taramlimaⱪta;

Axniliri arisidin,

Uningƣa tǝsǝlli beridiƣan ⱨeqbiri yoⱪtur;

Barliⱪ dostliri uningƣa satⱪunluⱪ ⱪildi,

Ular uningƣa düxmǝn bolup kǝtti.□  ■

3 |ג| (Gimǝl) Yǝⱨuda jǝbir-japa ⱨǝm eƣir ⱪulluⱪ astida,

Sürgünlükkǝ qiⱪti;

U ǝllǝr arisida musapir boldi,

Ⱨeq aram tapmaydu;

Uni ⱪoƣliƣuqilarning ⱨǝmmisi,

Uningƣa yetixiwelip, uni tar yolda ⱪistaydu;□

4 |ד| (Dalǝt) Ⱨeqkim ⱨeytlarƣa kǝlmigǝnliki tüpǝylidin,

Zionƣa baridiƣan yollar matǝm tutmaⱪta.

Barliⱪ ⱪowuⱪliri qɵldǝrǝp ⱪaldi,

Kaⱨinliri aⱨ-zar kɵtürmǝktǝ,

Ⱪizliri dǝrd-ǝlǝm iqididur;

Ɵzi bolsa,

Ⱪattiⱪ azablanmaⱪta.

5 |ה| (He) Küxǝndiliri uningƣa hojayin boldi,

Düxmǝnliri ronaⱪ tapmaⱪta;

Qünki uning kɵpligǝn asiyliⱪliri tüpǝylidin,

Pǝrwǝrdigar uni jǝbir-japaƣa ⱪoydi.

Uning baliliri kǝlmǝskǝ kǝtti,

Küxǝndisigǝ ǝsir bolup sürgün boldi. □

6 |ו| (Waw) Barliⱪ ⱨɵrmǝt-xɵⱨriti Zionning ⱪizidin kǝtti;

Əmirliri yaylaⱪni tapalmiƣan kiyiklǝrdǝk boldi;

Ularning owqidin ɵzini ⱪaqurƣudǝk ⱨeq dǝrmani ⱪalmidi.□

7 |ז| (Zain) Harlanƣan, sǝrgǝrdan bolƣan künliridǝ,

Hǝlⱪi küxǝndisining ⱪoliƣa qüxkǝn,

Ⱨeqkim yardǝm ⱪolini sozmiƣan qaƣda,

Yerusalem ⱪǝdimdǝ ɵzigǝ tǝwǝ bolƣanlirini,

Ⱪimmǝtlik bayliⱪlirini yadiƣa kǝltürmǝktǝ;

Küxǝndiliri uningƣa mǝshirilik ⱪaraytti;

Küxǝndiliri uning nabut bolƣanliⱪini mǝshirǝ ⱪilixti.□

8 |ח| (Hǝt) Yerusalem ǝxǝddiy eƣir gunaⱨ sadir ⱪilƣan;

Xuning bilǝn u ⱨaram boldi;

Uning yalingaqliⱪini kɵrgǝqkǝ,

Uni ⱨɵrmǝtligǝnlǝr ⱨazir uni kǝmsitidu;

Uyatta, uⱨ tartⱪiniqǝ u kǝynigǝ buruldi.□  ■

9 |ט| (Tǝt) Uning ɵz ⱨǝyzliri etǝklirini bulƣiwǝtti;

U aⱪiwitini ⱨeq oylimiƣandur;

Uning yiⱪilixi ajayib boldi;

Uningƣa tǝsǝlli bǝrgüqi yoⱪtur;

— «Aⱨ Pǝrwǝrdigar, harlanƣinimƣa ⱪara!

Qünki düxmǝn ⱨalimdin mahtinip kǝtti!»■

10 |י| (Yod) Küxǝndisi ⱪolini uning ⱪimmǝtlik nǝrsiliri üstigǝ sozdi;

Ɵzining muⱪǝddǝs jayiƣa ǝllǝrning besip kirgǝnlikini kɵrdi;

Sǝn ǝsli ularni ibadǝt jamaitinggǝ «kirixkǝ bolmaydu» dǝp mǝn’i ⱪilƣanƣu!

11 |כ| (Kaf) Bir qixlǝm nan izdǝp,

Uning hǝlⱪining ⱨǝmmisi uⱨ tartmaⱪta;

Jenini saⱪlap ⱪelix üqünla,

Ular ⱪimmǝtlik nǝrsilirini axliⱪⱪa tegixti.

«Aⱨ Pǝrwǝrdigar, ⱪara!

Mǝn ǝrzimǝs sanaldim.■

12 |ל| (Lamǝd) Əy ɵtüp ketiwatⱪanlar,

Bu silǝr üqün ⱨeq ix ǝmǝsmu?

Ⱪarap baⱪ, mening dǝrd-ǝlimimdǝk baxⱪa dǝrd-ǝlǝm barmidu?

Pǝrwǝrdigar otluⱪ ƣǝzipini qüxürgǝn künidǝ,

Uni mening üstümgǝ yüklidi.■

13 |מ| (Mǝm) U yuⱪiridin ot yaƣdurdi, ot sɵngǝklirimdin ɵtüp kɵydürdi.

U ularning üstidin ƣǝlibǝ ⱪildi.

U putlirim üqün tor-tuzaⱪni ⱪoyup ⱪoydi,

Meni kǝynimgǝ yandurdi,

U meni nabut ⱪildi,

Kün boyi U meni zǝiplǝxtürdi.

14 |נ| (Nun) Asiyliⱪlirim boyunturuⱪ bolup boynumƣa baƣlandi;

Ⱪolliri tanini qing qigip qǝmbǝrqas ⱪiliwǝtti;

Asiyliⱪlirim boynumƣa artildi;

U dǝrmanimni mǝndin kǝtküzdi;

Rǝb meni mǝn ⱪarxiliⱪ kɵrsitǝlmǝydiƣanlarning ⱪolliriƣa tapxurdi.

15 |ס| (Samǝⱪ) Rǝb barliⱪ baturlirimni otturumdila yǝrgǝ uruwǝtti;

U mening hil yigitlirimni ezixkǝ,

Üstümdin ⱨɵküm qiⱪirixⱪa kengǝx qaⱪirdi.

Rǝb goya üzüm kɵlqikidiki üzümlǝrni qǝyligǝndǝk,

Yǝⱨudaning pak ⱪizini qǝyliwǝtti.□

16 |ע| (Ayin) Muxular tüpǝylidin taramlap yiƣlimaⱪtimǝn;

Mening kɵzlirim, mening kɵzlirimdin su eⱪiwatidu;

Manga tǝsǝlli bǝrgüqi, jenimni ǝsligǝ kǝltürgüqi mǝndin yiraⱪtur;

Balilirimning kɵngli sunuⱪtur,

Qünki düxmǝn ƣǝlibǝ ⱪildi.□  ■

17 |פ| (Pe) Zion ⱪolini sozmaⱪta,

Lekin uningƣa tǝsǝlli bǝrgüqi yoⱪ;

Pǝrwǝrdigar Yaⱪup toƣruluⱪ pǝrman qüxürdi —

Ⱪoxniliri uning küxǝndiliri bolsun!

Yerusalem ular arisida nijis nǝrsǝ dǝp ⱪaraldi.□

Yerusalem sɵzlǝydu

18 |צ| (Tsadǝ) Pǝrwǝrdigar ⱨǝⱪⱪaniydur;

Qünki mǝn Uning ǝmrigǝ hilapliⱪ ⱪildim!

Əy, barliⱪ hǝlⱪlǝr, anglanglar!

Dǝrdlirimgǝ ⱪaranglar!

Pak ⱪizlirim, yax yigitlirim sürgün boldi!

19 |ק| (Kof) Axnilirimni qaⱪirdim,

Lekin ular meni aldiƣanidi;

Jan saⱪliƣudǝk ozuⱪ-tülük izdǝp yürüp,

Kaⱨinlirim ⱨǝm aⱪsaⱪallirim xǝⱨǝrdǝ nǝpǝstin ⱪaldi.■

20 |ר| (Rǝx) Ⱪara, i Pǝrwǝrdigar, qünki azar qekiwatimǝn!

Ⱨǝddidin ziyadǝ asiyliⱪ ⱪilƣinim tüpǝylidin,

Iq-baƣrim ⱪiyniliwatidu,

Yürikim ɵrtilip kǝtti.

Sirtta ⱪiliq anisini balisidin juda ⱪildi,

Ɵylirimdǝ bolsa ɵlüm-waba ⱨɵküm sürmǝktǝ!□  ■

21 |ש| (Xiyn) Hǝⱪlǝr aⱨ-zarlirimni anglidi;

Lekin tǝsǝlli bǝrgüqim yoⱪtur;

Düxmǝnlirimning ⱨǝmmisi külpitimdin hǝwǝrdar bolup,

Bu ⱪilƣiningdin huxal boldi;

Sǝn jakarliƣan künni ularning bexiƣa qüxürgǝysǝn,

Xu qaƣda ularning ⱨali meningkidǝk bolidu. □

22 |ת| (Taw) Ularning barliⱪ rǝzillikini kɵz aldingƣa kǝltürgǝysǝn,

Barliⱪ asiyliⱪlirim üqün meni ⱪandaⱪ ⱪilƣan bolsang,

Ularƣimu xundaⱪ ⱪilƣaysǝn;

Qünki aⱨ-zarlirim nurƣundur,

Ⱪǝlbim azabtin zǝiplixip kǝtti!

2

2-munajat — Yerusalemning jazalinixi

1 |א| (Alǝf) Rǝb ƣǝzǝp buluti bilǝn Zion ⱪizini xundaⱪ ⱪaplidi!

U Israilning xǝrǝp-julasini asmandin yǝrgǝ qɵrüwǝtti,

Ƣǝzipi qüxkǝn künidǝ Ɵz tǝhtipǝrini ⱨeq esidǝ ⱪaldurmidi.□

2 |ב| (Bǝt) Rǝb Yaⱪupning barliⱪ turalƣulirini yutuwǝtti, ⱨeq ayimidi;

U ⱪǝⱨri bilǝn Yǝⱨudaning ⱪizining ⱪǝl’ǝ-ⱪorƣanlirining ⱨǝmmisini ƣulatti;

U padixaⱨliⱪni ǝmirliri bilǝn nomusⱪa ⱪoyup,

Yǝr bilǝn yǝksan ⱪiliwǝtti.□

3 |ג| (Gimǝl) U ⱪattiⱪ ƣǝzǝptǝ Israilning ⱨǝmmǝ münggüzlirini kesiwǝtti;

Düxmǝnni tosuƣan ong ⱪolini Uning aldidin tartiwaldi;

Lawuldap kɵygǝn ɵz ǝtrapini yǝp kǝtküqi ottǝk,

U Yaⱪupni kɵydürüwǝtti. □

4 |ד| (Dalǝt) Düxmǝndǝk U oⱪyasini kǝrdi;

Uning ong ⱪoli etixⱪa tǝyyarlanƣanidi;

Kɵzigǝ issiⱪ kɵrüngǝnlǝrning ⱨǝmmisini küxǝndisi kǝbi ⱪirdi;

Zion ⱪizining qediri iqidǝ,

Ⱪǝⱨrini ottǝk yaƣdurdi;

5 |ה| (He) Rǝb düxmǝndǝk boldi;

U Israilni yutuwaldi,

Ordilirining ⱨǝmmisini yutuwaldi;

Uning ⱪǝl’ǝ-ⱪorƣanlirini yoⱪatti,

Yǝⱨudaning ⱪizida matǝm wǝ yiƣa-zarlarni kɵpǝytti.

6 |ו| (Waw) U Uning kǝpisini baƣqini paqaⱪlatⱪandǝk paqaⱪlatti;

U ibadǝt sorunlirini yoⱪitiwǝtti;

Pǝrwǝrdigar Zionda ⱨeyt-bayramlar ⱨǝm xabatlarni hǝlⱪining esidin qiⱪiriwǝtti;

Ƣǝzǝp oti bilǝn padixaⱨ ⱨǝm kaⱨinni qǝtkǝ ⱪeⱪiwǝtti.□

7 |ז| (Zain) Rǝb ⱪurbangaⱨini taxliwǝtti,

Muⱪǝddǝs jayidin waz kǝqti;

U Ziondiki ordilarning sepillirini düxmǝnning ⱪoliƣa tapxurdi;

Ⱨǝtta Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ,

Ular ⱨeyt-ayǝm künidikidǝk tǝntǝnǝ ⱪilixti!

8 |ח| (Hǝt) Pǝrwǝrdigar Zion ⱪizining sepilini qeⱪiwetixni ⱪarar ⱪilƣan;

U uningƣa ⱨalak ɵlqǝm tanisini tartip ⱪoyƣan;

U ⱪolini qeⱪixtin ⱨeq üzmidi;

U ⱨǝm istiⱨkamlarni ⱨǝm sepilni zarlatti;

Ikkisi tǝng ⱨalsirap ⱪayƣurmaⱪta.□

9 |ט| (Tǝt) Uning dǝrwaziliri yǝr tegigǝ ƣǝrⱪ bolup kǝtti;

U uning tɵmür-taⱪaⱪlirini parǝ-parǝ ⱪiliwǝtti.

Padixaⱨi ⱨǝm ǝmirliri ǝllǝr arisiƣa palandi;

Tǝwrattiki tǝrbiyǝ-yolyoruⱪ yoⱪap kǝtti,

Pǝyƣǝmbǝrliri Pǝrwǝrdigardin wǝⱨiy-kɵrünüxlǝrni izdǝp tapalmaydu.□

10 |י| (Yod) Zion ⱪizining aⱪsaⱪalliri,

Yǝrdǝ zuwan sürmǝy olturmaⱪta;

Ular baxliriƣa topa-qang qeqixti;

Ular beligǝ bɵz yɵgiwelixti;

Yerusalemning pak ⱪizlirining baxliri yǝrgǝ kirip kǝtküdǝk boldi.

11 |כ| (Kaf) Mening kɵzlirim taramliƣan yaxlirimdin ⱨalidin kǝtti;

Iqi-baƣrilirim zǝrdapƣa toldi;

Jigirim yǝr yüzigǝ tɵkülüp parǝ-parǝ boldi,

Qünki hǝlⱪimning ⱪizi nabut ⱪilindi,

Qünki xǝⱨǝr koqilirida narsidilǝr ⱨǝm bowaⱪlar ⱨoxsiz yatmaⱪta.

12 |ל| (Lamǝd) Ular xǝⱨǝr koqilirida yarilanƣanlardǝk ⱨalidin kǝtkǝndǝ,

Anilirining ⱪuqiⱪida yetip jan talaxⱪanda,

Aniliriƣa: «Yemǝk-iqmǝk nǝdǝ?» dǝp yalwuruxmaⱪta.□

13 |מ| (Mǝm) Mǝn dǝrdinggǝ guwaⱨqi bolup, seni nemigǝ ohxitarmǝn?

Seni nemigǝ selixturarmǝn, i Yerusalem ⱪizi?

Sanga tǝsǝlli berixtǝ, nemini sanga tǝng ⱪilarmǝn, i Zionning pak ⱪizi?

Qünki sening yarang dengizdǝk qǝksizdur;

Kim seni saⱪaytalisun?□

14 |נ| (Nun) Pǝyƣǝmbǝrliringning sǝn üqün kɵrgǝnliri bimǝnilik ⱨǝm ǝhmǝⱪliⱪtur;

Ular sening ⱪǝbiⱨlikingni ⱨeq axkarǝ ⱪilmidi,

Xundaⱪ ⱪilip ular sürgün boluxungning aldini almidi.

Əksiqǝ ularning sǝn üqün kɵrgǝnliri yalƣan bexarǝtlǝr ⱨǝm ezitⱪuluⱪlardur. □

15 |ס| (Samǝⱪ) Yeningdin ɵtüwatⱪanlarning ⱨǝmmisi sanga ⱪarap qawaklixidu;

Ular üxⱪirtip Yerusalemning ⱪiziƣa bax qayⱪaxmaⱪta: —

«Güzǝllikning jǝwⱨiri, pütkül jaⱨanning hursǝnliki» dǝp atalƣan xǝⱨǝr muxumidu?»□

16 |פ| (Pe) Barliⱪ düxmǝnliring sanga ⱪarap aƣzini yoƣan eqip mazaⱪ ⱪilmaⱪta,

Ux-ux ⱪilixip, qixlirini ƣuqurlatmaⱪta;

Ular: «Biz uni yutuwalduⱪ!

Bu bǝrⱨǝⱪ biz kütkǝn kündur!

Biz buni ɵz kɵzimiz bilǝn kɵrüxkǝ muyǝssǝr bolduⱪ!» — demǝktǝ.

17 |ע| (Ayin) Pǝrwǝrdigar Ɵz niyǝtlirini ixⱪa axurdi;

Ⱪǝdimdin tartip Ɵzining bekitkǝn sɵzigǝ ǝmǝl ⱪildi;

U ⱨeq rǝⱨim ⱪilmay ƣulatti;

U düxmǝnni üstüngdin xadlandurdi;

Küxǝndiliringning münggüzini yuⱪiri kɵtürdi.□

18 |צ| (Tsadǝ) Ularning kɵngli Rǝbgǝ nida ⱪilmaⱪta!

I Zion ⱪizining sepili!

Yaxliring dǝryadǝk keqǝ-kündüz aⱪsun!

Ɵzünggǝ aram bǝrmǝ;

Yax tamqiliring taramlaxtin aram almisun!■

19 |ק| (Kof) Tün keqidǝ ornungdin tur,

Kǝqtǝ jesǝk baxlinixi bilǝn nida ⱪil!

Kɵnglüngni Rǝbning aldiƣa sudǝk tɵk;

Narsidiliringning ⱨayati üqün uningƣa ⱪolliringni kɵtür!

Ular barliⱪ koqiliring doⱪmuxida ⱪǝⱨǝtqiliktin ⱨalidin kǝtmǝktǝ.

20 |ר| (Rǝx) Ⱪara, i Pǝrwǝrdigar, oylap baⱪⱪaysǝn,

Sǝn kimgǝ muxundaⱪ muamilǝ ⱪilip baⱪⱪan?!

Ayallar ɵz mewiliri — ǝrkǝ bowaⱪlirini yeyixkǝ bolamdu?

Kaⱨin ⱨǝm pǝyƣǝmbǝrni Rǝbning muⱪǝddǝs jayida ɵltürüxkǝ bolamdu?!■

21 |ש| (Xiyn) Yaxlar ⱨǝm ⱪerilar koqilarda yetixmaⱪta;

Pak ⱪizlirim wǝ yax yigitlirim ⱪiliqlinip yiⱪildi;

Ularni ƣǝziping qüxkǝn künidǝ ⱪirdingsǝn;

Ularni ⱨeq ayimay soydungsǝn.

22 |ת| (Taw) Sǝn ⱨeyt-bayram künidǝ jamaǝtni qaⱪirƣandǝk,

Meni tǝrǝp-tǝrǝplǝrdin besixⱪa wǝⱨimilǝrni qaⱪirding;

Pǝrwǝrdigarning ƣǝzǝp künidǝ ⱪaqⱪanlar yaki tirik ⱪalƣanlar yoⱪ idi;

Ɵzüm ǝrkilitip qong ⱪilƣanlarni düxminim yǝp kǝtti.□

3

3-munajat — Jaza wǝ ümid •••• Azab tartⱪuqi dǝrd-ǝlǝm tɵkidu

1 |א| (Alǝf) Mǝn uning ƣǝzǝp tayiⱪini yǝp jǝbir-zulum kɵrgǝn adǝmdurmǝn.□

2 Meni U ⱨǝydiwǝtti,

Nurƣa ǝmǝs, bǝlki ⱪarangƣuluⱪⱪa mangdurdi;

3 Bǝrⱨǝⱪ, U kün boyi ⱪolini manga ⱪayta-ⱪayta ⱨujum ⱪildurdi;

4 |ב| (Bǝt) Ətlirimni wǝ terilirimni ⱪaⱪxal ⱪiliwǝtti,

Sɵngǝklirimni sunduruwǝtti.

5 U manga muⱨasirǝ ⱪurdi,

Ɵt süyi wǝ japa bilǝn meni ⱪapsiwaldi.

6 U meni ɵlgili uzun bolƣanlardǝk ⱪapⱪarangƣu jaylarda turuxⱪa mǝjbur ⱪildi.

7 |ג| (Gimǝl) U meni qiⱪalmaydiƣan ⱪilip qitlap ⱪorxiwaldi;

Zǝnjirimni eƣir ⱪildi.

8 Mǝn warⱪirap nida ⱪilsammu,

U duayimni ⱨeq ixtimidi.

9 U yollirimni jipsilaxⱪan tax tam bilǝn tosuwaldi,

Qiƣir yollirimni ǝgri-toⱪay ⱪiliwǝtti.

10 |ד| (Dalǝt) U manga paylap yatⱪan eyiⱪtǝk,

Pistirmida yatⱪan xirdǝktur.

11 Meni yollirimdin burap tetma-titma ⱪildi;

Meni tügǝxtürdi.

12 U oⱪyasini kerip,

Meni oⱪining ⱪarisi ⱪildi.

13 |ה| (He) Oⱪdenidiki oⱪlarni bɵrǝklirimgǝ sanjitⱪuzdi.□

14 Mǝn ɵz hǝlⱪimgǝ rǝswa obyekti,

Kün boyi ularning mǝshirǝ nahxisining nixani boldum.

15 U manga zǝrdabni toyƣuqǝ yutⱪuzup,

Kǝkrǝ süyini toyƣuqǝ iqküzdi.

16 |ו| (Waw) U qixlirimni xeƣil taxlar bilǝn qeⱪiwǝtti,

Meni küllǝrdǝ tügüldürdi;

17 Jenim tinq-hatirjǝmliktin yiraⱪlaxturuldi;

Arambǝhxning nemǝ ikǝnlikini untup kǝttim.□

18 Mǝn: «Dǝrmanim ⱪalmidi, Pǝrwǝrdigardin ümidim ⱪalmidi» — dedim.

19 |ז| (Zain) Mening har ⱪilinƣanlirimni, sǝrgǝdan bolƣanlirimni,

Əmǝn wǝ ɵt süyini yǝp-iqkinimni esinggǝ kǝltürgǝysǝn!□

20 Jenim bularni ⱨǝrdaim ǝslǝwatidu,

Yǝrgǝ kirip kǝtküdǝk bolmaⱪta.

21 Lekin xuni kɵnglümgǝ kǝltürüp ǝslǝymǝnki,

Xuning bilǝn ümid ⱪaytidin yanidu, —■

22 |ח| (Hǝt) Mana, Pǝrwǝrdigarning ɵzgǝrmǝs meⱨribanliⱪliri! Xunga biz tügǝxmiduⱪ;

Qünki Uning rǝⱨimdilliⱪlirining ayiƣi yoⱪtur;□  ■

23 Ular ⱨǝr sǝⱨǝrdǝ yengilinidu;

Sening ⱨǝⱪiⱪǝt-sadiⱪliⱪing tolimu moldur!■

24 Ɵz-ɵzümgǝ: «Pǝrwǝrdigar mening nesiwǝmdur;

Xunga mǝn Uningƣa ümid baƣlaymǝn» — dǝymǝn.■

25 |ט| (Tǝt) Pǝrwǝrdigar Ɵzini kütkǝnlǝrgǝ,

Ɵzini izdigǝn jan igisigǝ meⱨribandur;

26 Pǝrwǝrdigarning nijatini kütüx,

Uni süküt iqidǝ kütüx yahxidur.□

27 Adǝmning yax waⱪtida boyunturuⱪni kɵtürüxi yahxidur.□

28 |י| (Yod) U yeganǝ bolup süküt ⱪilip oltursun;

Qünki Rǝb buni uningƣa yüklidi.

29 Yüzini topa-tupraⱪⱪa tǝgküzsun,

— Eⱨtimal, ümid bolup ⱪalar?□  ■

30 Mǝngzini urƣuqiƣa tutup bǝrsun;

Til-aⱨanǝtlǝrni toyƣuqǝ ixitsun!

31 |כ| (Kaf) Qünki Rǝb ǝbǝdil-ǝbǝd insandin waz kǝqmǝydu;

32 Azar bǝrgǝn bolsimu,

Ɵzgǝrmǝs meⱨribanliⱪlirining molluⱪi bilǝn iqini aƣritidu;

33 Qünki U insan balilirini har ⱪilixni yaki azablaxni haliƣan ǝmǝstur.

34 |ל| (Lamǝd) Yǝr yüzidiki barliⱪ ǝsirlǝrni ayaƣ astida yanjixⱪa,

35 Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqining aldida adǝmni ɵz ⱨǝⱪⱪidin mǝⱨrum ⱪilixⱪa,

36 Insanƣa ɵz dǝwasida uwal ⱪilixⱪa, — Rǝb bularning ⱨǝmmisigǝ guwaⱨqi ǝmǝsmu?

37 |מ| (Mǝm) Rǝb uni buyrumiƣan bolsa,

Kim deginini ǝmǝlgǝ axuralisun?■

38 Külpǝtlǝr bolsun, bǝht-saadǝt bolsun, ⱨǝmmisi Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqining aƣzidin kǝlgǝn ǝmǝsmu? ■

39 Əmdi tirik bir insan nemǝ dǝp aƣrinidu,

Adǝm balisi gunaⱨlirining jazasidin nemǝ dǝp waysaydu?□

40 |נ| (Nun) Yollirimizni tǝkxürüp sinap bilǝyli,

Pǝrwǝrdigarning yeniƣa yǝnǝ ⱪaytayli;

41 Ⱪollirimizni kɵnglimiz bilǝn billǝ ǝrxtiki Tǝngrigǝ kɵtürǝyli!

42 Biz itaǝtsizlik ⱪilip sǝndin yüz ɵriduⱪ;

Sǝn kǝqürüm ⱪilmiding.

43 |ס| (Samǝⱪ) Sǝn ɵzüngni ƣǝzǝp bilǝn ⱪaplap, bizni ⱪoƣliding;

Sǝn ɵltürdüng, ⱨeq rǝⱨim ⱪilmiding.

44 Sǝn Ɵzüngni bulut bilǝn ⱪapliƣansǝnki,

Dua-tilawǝt uningdin ⱨeq ɵtǝlmǝs.

45 Sǝn bizni hǝlⱪlǝr arisida daxⱪal wǝ nijasǝt ⱪilding.

46 |פ| (Pe) Barliⱪ düxmǝnlirimiz bizgǝ ⱪarap aƣzini yoƣan eqip mazaⱪ ⱪildi;

47 Üstimizgǝ qüxti alaⱪzadilik wǝ ora-tuzaⱪ,

Wǝyranqiliⱪ ⱨǝm ⱨalakǝt.

48 Hǝlⱪimning ⱪizi nabut bolƣini üqün,

Kɵzümdin yaxlar ɵstǝng bolup aⱪmaⱪta.

49 |ע| (Ayin) Kɵzüm yaxlarni üzülmǝy tɵküwatidu,

Ular ⱨeq tohtiyalmaydu,

50 Taki Pǝrwǝrdigar asmanlardin tɵwǝngǝ nǝzǝr selip ⱨalimizƣa ⱪariƣuqǝ.

51 Mening kɵzüm Roⱨimƣa azab yǝtküzmǝktǝ,

Xǝⱨirimning barliⱪ ⱪizlirining Ⱨali tüpǝylidin.

52 |צ| (Tsadǝ) Manga sǝwǝbsiz düxmǝn bolƣanlar,

Meni ⱪuxtǝk ⱨǝdǝp owlap kǝldi.

53 Ular orida jenimni üzmǝkqi bolup,

Üstümgǝ taxni qɵridi.

54 Sular beximdin texip aⱪti;

Mǝn: «Üzüp taxlandim!» — dedim.□

55 |ק| (Kof) Ⱨangning tüwliridin namingni qaⱪirip nida ⱪildim, i Pǝrwǝrdigar;

56 Sǝn awazimni angliding;

Ⱪutulduruxⱪa nidayimƣa ⱪuliⱪingni yupuruwalmiƣin!

57 Sanga nida ⱪilƣan künidǝ manga yeⱪin kǝlding,

«Ⱪorⱪma» — deding.

58 |ר| (Rǝx) I rǝb, jenimning dǝwasini ɵzüng soriding;

Sǝn manga ⱨǝmjǝmǝt bolup ⱨayatimni ⱪutⱪuzdung.

59 I Pǝrwǝrdigar, manga bolƣan uwalliⱪni kɵrdüngsǝn;

Mǝn üqün ⱨɵküm qiⱪarƣaysǝn;

60 Sǝn ularning manga ⱪilƣan barliⱪ ɵqmǝnliklirini,

Barliⱪ ⱪǝstlirini kɵrdungsǝn.

61 |ש| (Xiyn) I Pǝrwǝrdigar, ularning aⱨanǝtlirini,

Meni barliⱪ ⱪǝstligǝnlirini anglidingsǝn,

62 Manga ⱪarxi turƣanlarning xiwirlaxlirini,

Ularning kün boyi kǝynimdin kusur-kusur ⱪilixⱪanlirini anglidingsǝn.

63 Olturƣanlirida, turƣanlirida ularƣa ⱪariƣaysǝn!

Mǝn ularning mǝshirǝ nahxisi boldum.

64 |ת| (Taw) Ularning ⱪolliri ⱪilƣanliri boyiqǝ,

i Pǝrwǝrdigar, bexiƣa jaza yandurƣaysǝn;

65 Ularning kɵngüllirini kaj ⱪilƣaysǝn!

Bu sening ularƣa qüxidiƣan lǝniting bolidu!

66 Ƣǝzǝp bilǝn ularni ⱪoƣliƣaysǝn,

Ularni Pǝrwǝrdigarning asmanliri astidin yoⱪatⱪaysǝn!

4

4-munajat — Harabilik iqidǝ turƣan Yerusalem

1 |א| (Alǝf) Aⱨ! Altun xunqǝ julasiz bolup kǝtti!

Sap altun xunqǝ tutuⱪ bolup kǝtti!

Muⱪǝddǝs ɵydiki taxlar ⱨǝrbir koqining bexiƣa tɵkülüp qeqildi!□

2 |ב| (Bǝt) Zionning oƣulliri xunqǝ ⱪimmǝtlik,

Sap altunƣa tegixküsiz idi,

Ⱨazir sapal kozilardǝk,

Sapalqining ⱪoli yasiƣanliriqilikmu ⱪimmiti yoⱪ dǝp ⱪariliwatidu!

3 |ג| (Gimǝl) Ⱨǝtta qilbɵrilǝr ǝmqikini tutup berip balilirini emitidu;

Lekin mening hǝlⱪim qɵldiki tɵgiⱪuxlarƣa ohxax rǝⱨimsiz boldi.□

4 |ד| (Dalǝt) Bowaⱪning tili ussuzluⱪtin tangliyiƣa qaplixiwatidu;

Kiqik balilar nan tilimǝktǝ,

Ⱨeqkim ularƣa oxtup bǝrmǝywatidu.

5 |ה| (He) Nazunemǝtlǝrni yǝp kɵngǝnlǝr koqilarda sarƣiyip yüridu;

Sɵsün kiyim kiydürülüp qong ⱪilinƣanlar tezǝklikni ⱪuqaⱪlap yetiwatidu.

6 |ו| (Waw) Hǝlⱪimning ⱪizining ⱪǝbiⱨlikigǝ qüxkǝn jaza Sodomning gunaⱨining jazasidin eƣirdur;

Qünki Sodom biraⱪla ɵrüwetilgǝnidi, ⱨeq adǝmning ⱪoli uni ⱪiynimiƣanidi.□

7 |ז| (Zain) Hǝlⱪimning «Nazariy»liri bolsa ⱪardin sap, süttin aⱪ, teni ⱪizil yaⱪutlardin parⱪiraⱪ idi,

Tǝⱪi-turⱪi kɵk yaⱪuttǝk idi.□

8 |ח| (Hǝt) Ⱨazir qirayliri ⱪurumdin ⱪara;

Koqilarda kixilǝr toniyalmiƣudǝk bolup ⱪaldi;

Bir terǝ-bir ustihan bolup ⱪaldi;

U ⱪaⱪxallixip yaƣaqtǝk bolup kǝtti. □

9 |ט| (Tǝt) Ⱪiliqta ɵltürülgǝnlǝr ⱪǝⱨǝtqiliktǝ ɵlgǝnlǝrdin bǝhtliktur;

Qünki ular ⱪaⱪxal bolup kǝtmǝktǝ,

Tupraⱪning mewiliri bolmiƣaqⱪa yiⱪitilmaⱪta.

10 |י| (Yod) Baƣri yumxaⱪ ayallar ɵz ⱪolliri bilǝn balilirini ⱪaynitip pixurdi;

Hǝlⱪimning ⱪizi nabut ⱪilinƣinida balilar ularning gɵxi bolup ⱪaldi.

11 |כ| (Kaf) Pǝrwǝrdigar ⱪǝⱨrini qüxürüp piƣandin qiⱪti,

Otluⱪ ƣǝzipini tɵkti;

Zionda bir ot yeⱪip,

Uning ullirini yutuwǝtti.

12 |ל| (Lamǝd) Yǝr yüzidiki padixaⱨlar wǝ jaⱨanda barliⱪ turuwatⱪanlar bolsa,

Nǝ küxǝndǝ nǝ düxmǝnning Yerusalemning ⱪowuⱪliridin bɵsüp kiridiƣanliⱪiƣa ixǝnmǝytti.

13 |מ| (Mǝm) Ⱨalbuki, pǝyƣǝmbǝrlirining gunaⱨliri tüpǝylidin,

Kaⱨnlirining ⱪǝbiⱨlikliri tüpǝylidin,

Ularning Zionda ⱨǝⱪⱪaniylarning ⱪanlirini tɵkkǝnliki tüpǝylidin,

— Bu ix bexiƣa qüxti!□

14 |נ| (Nun) Ⱨazir ular ⱪarƣulardǝk koqilarda tenǝp yürmǝktǝ,

Ular ⱪanƣa bulƣanƣanki,

Ⱨeqkim kiyimlirigǝ tǝgküqi bolmaydu. □

15 |ס| (Samǝⱪ) Hǝⱪ ularƣa: «Yoⱪulux! Napaklar! Yoⱪulux! Yoⱪulux, bizgǝ tǝgküqi boluxma!» dǝp warⱪirixmaⱪta.

Ular ⱪeqip tǝrǝp-tǝrǝpkǝ sǝrgǝrdan bolup kǝtti;

Lekin ǝllǝr: «ularning arimizda turuxiƣa bolmaydu!» — dǝwatidu.

16 |פ| (Pe) Pǝrwǝrdigar Ɵzi ularni tarⱪitiwǝtti;

U ularni ⱪayta nǝzirigǝ almaydu;

Kaⱨinlarning ⱨɵrmiti ⱪilinmidi,

Yaxanƣanlarmu ⱨeq meⱨribanliⱪ kɵrmidi.□

17 |ע| (Ayin) Kɵzimiz yardǝmni biⱨudǝ kütüp ⱨalidin kǝtti;

Dǝrwǝⱪǝ bizni ⱪutⱪuzalmiƣan bir ǝlni kütüp kɵzǝt munarlirimizda turup kǝlduⱪ.□  ■

18 |צ| (Tsadǝ) Düxmǝnlirimiz izimizdin ⱪoƣlap yürdi;

Xunga koqilarda yürǝlmǝyttuⱪ;

Əjilimiz yeⱪinlaxti, künlirimiz toxti;

Qünki ǝjilimiz kǝldi!

19 |ק| (Kof) Peyimizgǝ qüxkǝnlǝr asmandiki bürkütlǝrdin ittik;

Taƣlardimu bizni ⱪoƣlap yügürdi,

Bayawandimu bizni bɵktürmidǝ paylaxti.

20 |ר| (Rǝx) Jenimizning nǝpisi bolƣan, Pǝrwǝrdigarning Mǝsiⱨ ⱪilƣini ularning ora-tuzaⱪlirida tutuldi;

Biz u toƣrisida: «uning sayisidǝ ǝllǝr arisida yaxaymiz» dǝp oyliduⱪ!□

21 |ש| (Xiyn) I uz zeminida turƣuqi, Edomning ⱪizi, huxal-huram yayriƣin!

Lekin bu jaza ⱪǝdǝⱨi sangimu ɵtidu;

Sǝnmu mǝst bolisǝn, yalingaqlinisǝn!□

22 |ת| (Taw) Ⱪǝbiⱨlikingning jazasiƣa Hatimǝ berilidu, i Zion ⱪizi;

U seni sürgünlükkǝ ⱪayta elip kǝtmǝydu;

Lekin, i Edom ⱪizi, u sening ⱪǝbiⱨlikingni jazalaydu;

U gunaⱨliringni eqip taxlaydu!

5

5-munajat — Israilning rǝⱨim tilǝx duasi

1 Beximizƣa qüxkǝnlǝrni esinggǝ kǝltürgǝysǝn, i Pǝrwǝrdigar;

Ⱪara, bizning rǝswaqiliⱪta ⱪalƣinimizni nǝziringgǝ alƣaysǝn!

2 Mirasimiz yatlarƣa,

Ɵylirimiz yaⱪa yurtluⱪlarƣa tapxuruldi. □

3 Biz yetim-yesirlǝr, atisizlar bolup ⱪalduⱪ;

Anilirimizmu tul ⱪaldi.

4 Iqidiƣan suni setiweliximiz kerǝk;

Otunni pǝⱪǝt pulƣa alƣili bolidu.

5 Bizni ⱪoƣliƣuqilar tap basturup keliwatidu;

Ⱨalsirap, ⱨeq aram tapalmaymiz.

6 Jan saⱪliƣudǝk bir qixlǝm nanni dǝp,

Misir ⱨǝm Asuriyǝgǝ ⱪol berip boysunƣanmiz.

7 Ata-bowilirimiz gunaⱨ sadir ⱪilip dunyadin kǝtti;

Biz bolsaⱪ, ularning ⱪǝbiⱨlikining jazasini kɵtürüxkǝ ⱪalduⱪ.

8 Üstimizdin ⱨɵküm sürgüqilǝr ⱪullardur;

Bizni ularning ⱪolidin azad ⱪilƣuqi yoⱪtur.□

9 Dalada ⱪiliq tüpǝylidin,

Nenimizni tepixⱪa jenimizni tǝwǝkkul ⱪilmaⱪtimiz.

10 Terimiz tonurdǝk ⱪiziⱪ,

Aqliⱪ tüpǝylidin ⱪizitma bizni basmaⱪta.

11 Zionda ayallar,

Yǝⱨuda xǝⱨǝrliridǝ pak ⱪizlar ayaƣ asti ⱪilindi.

12 Əmirlǝr ⱪolidin darƣa esip ⱪoyuldi;

Aⱪsaⱪallarning ⱨɵrmiti ⱨeq ⱪilinmidi.

13 Yax yigitlǝr yarƣunqaⱪta japa tartmaⱪta,

Oƣul balilirimiz otun yüklǝrni yüdüp dǝldǝngxip mangmaⱪta.

14 Aⱪsaⱪallar xǝⱨǝr dǝrwazisida olturmas boldi;

Yigitlǝr nǝƣmǝ-nawadin ⱪaldi.□

15 Xad-huramliⱪ kɵnglimizdin kǝtti,

Ussul oyniximiz matǝmgǝ aylandi.

16 Beximizdin taj yiⱪildi;

Ⱨalimizƣa way! Qünki biz gunaⱨ sadir ⱪilduⱪ!

17 Buning tüpǝylidin yürǝklirimiz mujuldi;

Bular tüpǝylidin kɵzlirimiz ⱪarangƣulaxti —

18 — Zion teƣiƣa ⱪarap kɵzlirimiz ⱪarangƣulaxti,

Qünki u qɵldǝrǝp kǝtti,

Qilbɵrǝ uningda paylap yürmǝktǝ.

19 Sǝn, i Pǝrwǝrdigar, mǝnggügǝ ⱨɵküm sürisǝn;

Tǝhting dǝwrdin-dǝwrgǝ dawamlixidu.

20 Sǝn nemixⱪa bizni daim untuysǝn?

Nemixⱪa xunqǝ uzunƣiqǝ bizdin waz keqisǝn?

21 Bizni yeningƣa ⱪayturƣaysǝn, i Pǝrwǝrdigar!

Xundaⱪ bolƣanda biz ⱪaytalaymiz!

Künlirimizni ⱪǝdimkidǝk ǝsligǝ kǝltürgǝysǝn,

22 — Əgǝr sǝn bizni mutlǝⱪ qǝtkǝ ⱪaⱪmiƣan bolsang,

Əgǝr bizdin qǝksiz ƣǝzǝplǝnmigǝn bolsang!

□ 1:1 «Aⱨ! Ilgiri adǝmlǝr bilǝn liⱪ tolƣan xǝⱨǝr, ⱨazir xunqǝ yiganǝ olturidu!...» — izaⱨat: birinqi babta Yǝrǝmiya Yerusalemni musibǝttǝ bolƣan ayal yaki ⱪiz süpitidǝ tǝswirlǝydu, uning dǝrdidǝ ⱪayƣuridu. Ⱪariximizqǝ, muxu babtiki «u» Yerusalem (Zion)ni kɵrsitidu, xundaⱪla «u» musibǝtlik ayal yaki ⱪiz süpitidǝ kɵrünidu. Birinqi babta «mǝn» — pǝyƣǝmbǝr ɵzini Yerusalemning orniƣa ⱪoyup, musibǝtlik ayal yaki ⱪiz süpitidǝ Yerusalemning ornida ⱪayƣuridu («mǝn» yaki «u» ayalqǝ rodta ipadilǝngǝn).

□ 1:2 «Axniliri» ... «dostliri».... — Yerusalemƣa ittipaⱪdax bolayli degǝn yat ǝllǝrni yakiYerusalemdikilǝr tayanƣan butlarni kɵrsitidu.

■ 1:2 Zǝb. 6:6-7

□ 1:3 «Yǝⱨuda jǝbir-japa ⱨǝm eƣir ⱪulluⱪ astida...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «Yǝⱨuda jǝbir-japa ⱨǝm eƣir ⱪulluⱪtin keyin, ...».

□ 1:5 «Düxmǝnliri ronaⱪ tapmaⱪta» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «Düxmǝnliri uni bulang-talang ⱪildi».

□ 1:6 «Barliⱪ ⱨɵrmǝt-xɵⱨriti Zionning ⱪizidin kǝtti» — yaki «Barliⱪ ⱨɵrmǝt-xɵⱨriti Zionning ⱪizidin elip ketildi».

□ 1:7 «Ⱨeqkim yardǝm ⱪolini sozmiƣan qaƣ» — Yǝⱨuda ⱨǝrdaim baxⱪa ǝllǝr bilǝn ittipaⱪdax bolmaⱪqi bolup kǝlgǝn — lekin ⱨalⱪiliⱪ pǝyttǝ «ittipaⱪdaxliri» uningƣa ⱨeq yardǝm ⱪilmiƣan.

□ 1:8 «Xuning bilǝn u ⱨaram boldi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «Xunga u mazaⱪning obyekti boldi».

■ 1:8 Yǝx. 47:3

■ 1:9 Ⱪan. 32:29

■ 1:11 Yǝr. 52:6

■ 1:12 Ayup 19:21; Zǝb. 69:19-20; Mat. 26:38-40

□ 1:15 «Rǝb barliⱪ baturlirimni otturumdila yǝrgǝ uruwǝtti» — «otturumdila» bolsa Yerusalemning otturisida.

□ 1:16 «Manga tǝsǝlli bǝrgüqi, jenimƣa mǝdǝt bǝrgüqi» — Huda Ɵzidur. «Balilirimning kɵngli sunuⱪtur» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, sɵzligüqi ⱨazir Yerusalem, xunga «mening balilirim» ɵzidǝ turuwatⱪanlarni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

■ 1:16 Yǝr. 13:17

□ 1:17 «Ⱪoxniliri uning küxǝndiliri bolsun!» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Uning küxǝndiliri ǝtrapiƣa olaxsun!».

■ 1:19 Yǝr. 30:14

□ 1:20 «Ɵylirimdǝ bolsa ɵlüm-waba ⱨɵküm sürmǝktǝ» — ibraniy tilida «Iqidǝ bolsa ɵlüm-waba ⱨɵküm sürmǝktǝ».

■ 1:20 Yǝx. 16:11; Yǝr. 48:36

□ 1:21 «Sǝn jakarliƣan kün...» — Huda Yǝrǝmiyaƣa wǝ baxⱪa pǝyƣǝmbǝrlǝrgǝ Israilni jazalaydiƣan bir künni ⱨǝm yat ǝllǝrni jazalaydiƣan bir künni wǝⱨiy ⱪilƣanidi.

□ 2:1 «Israilning xǝrǝp-julasi» ... «(Hudaning) Ɵz tǝhtipǝri» — bular Hudaning muⱪǝddǝs ibadǝthanisini kɵzdǝ tutuxi mumkin.

□ 2:2 «Yaⱪupning barliⱪ turalƣuliri» — «Yaⱪup» muxu ayǝtlǝrdǝ Yaⱪupning ǝwladlirini, yǝni Israillarni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ. «Yǝⱨudaning ⱪizining ⱪǝl’ǝ-ⱪorƣanlirining ⱨǝmmisini ƣulatti» — «ⱪǝl’ǝ-ⱪorƣanliri» bǝlkim Yǝⱨudaning mustǝⱨkǝm xǝⱨǝrlirini kɵrsitidu.

□ 2:3 «U ⱪattiⱪ ƣǝzǝptǝ Israilning ⱨǝmmǝ münggüzlirini kesiwǝtti» — Tǝwratta, «münggüz»lǝr kɵp ⱨallarda adǝmlǝrning abruy-xɵⱨritini bildüridu. Muxu yǝrdǝ Israilning pǝhri bolƣan abruyluⱪ mɵtiwǝrlirini yaki batur ǝzimǝtlirini kɵrsitixi mumkin. Münggüzlǝr adǝmning bexidin ɵskǝn ǝmǝs! «U Yaⱪupni kɵydürüwǝtti» — muxu yǝrdǝ «Yaⱪup» Yaⱪupning (Israilning) zemini wǝ xǝⱨǝr-yezilirini kɵrsitidu.

□ 2:6 «U Uning kǝpisini baƣqini paqaⱪlatⱪandǝk paqaⱪlatti» — «Uning kǝpisi» muxu yǝrdǝ yǝnǝ muⱪǝddǝs ibadǝthanini kɵrsitidu; gǝrqǝ ibadǝthana ƣayǝt zor imarǝt bolsimu, ibadǝthana Huda aldida pǝⱪǝt bir «kǝpǝ», waⱪitliⱪ bir nǝrsǝ, halas. «U ibadǝt sorunlirini yoⱪitiwǝtti» — yaki «u ibadǝt sorunini yoⱪitiwǝtti». Bu keyinki tǝrjimǝ toƣra bolsa, umu ibadǝthanini kɵrsitidu. «Pǝrwǝrdigar Zionda ⱨeyt-bayramlar ⱨǝm xabatlarni hǝlⱪining esidin qiⱪiriwǝtti» — «xabatlar», (yǝni «xabat künliri») — «xabat» dǝm elix küni, Huda Israilƣa: Silǝrgǝ muⱪǝddǝs kün bolsun dǝp bekitkǝn, xǝnbǝ künini kɵrsitidu.

□ 2:8 «Pǝrwǝrdigar ... uningƣa ⱨalak ɵlqǝm tanisini tartip ⱪoyƣan» — demǝk, Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir Huda Yerusalemning ⱨalak boluxini alliⱪaqan tǝpsiliy ɵlqǝp ⱪoyƣanidi.

□ 2:9 «Uning dǝrwaziliri yǝr tegigǝ ƣǝrⱪ bolup kǝtti» — kona zamanlarda xǝⱨǝrning ⱪowuⱪ-dǝrwaziliri mɵtiwǝrlǝr soraⱪ ⱪilix, nǝsiⱨǝt ⱪilix, mǝsliⱨǝt berixkǝ olturidiƣan jay idi (5:14ni kɵrüng). «Tǝwrattiki tǝrbiyǝ-yolyoruⱪ» — yaki «Tǝwrat». Ibraniy tilida «tǝwrat» degǝn sɵz «yolyoruⱪ», «tǝrbiyǝ» degǝn mǝnidǝ. «Pǝyƣǝmbǝrliri Pǝrwǝrdigardin wǝⱨiy-kɵrünüxlǝrni izdǝp tapalmaydu» — «pǝyƣǝmbǝrliri» Hudaning pǝyƣǝmbǝrliri ǝmǝs, bǝlki «Yǝⱨudaning pǝyƣǝmbǝrliri». Bu kinayilik gǝp, u «sahta pǝyƣǝmbǝrlǝr»ni kɵrsitidu (14-ayǝt, «Yǝr.» 14:13-18nimu kɵrüng); Əzakiyal pǝyƣǝmbǝr wǝ Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝr alliⱪaqan Yerusalemning wǝyran ⱪilinixi toƣruluⱪ aldin’ala tǝpsiliy bexarǝt bǝrgǝnidi.

□ 2:12 «Yemǝk-iqmǝk nǝdǝ?» — ibraniy tilida: «Nan-xarab nǝdǝ?». Ⱪurƣaⱪqiliⱪ tüpǝylidin bǝlkim pǝⱪǝt xarabla ⱪaldimu, su yoⱪmidu?

□ 2:13 «Mǝn dǝrdinggǝ guwaⱨqi bolup, seni nemigǝ ohxitarmǝn? Seni nemigǝ selixturarmǝn, i Yerusalem ⱪizi? Sanga tǝsǝlli berixtǝ, nemini sanga tǝng ⱪilarmǝn, i Zionning pak ⱪizi?...» — ayǝttiki barliⱪ sɵzlǝr bǝlkim Zionning dǝrd-ǝlimini ɵlqigili bolmaydiƣanliⱪini kɵrsitixi mumkin (ahirida «yarang» toƣruluⱪ sɵzlǝydu). «...sening yarang dengizdǝk qǝksizdur» — ibraniy tilida «... sening bɵsülgǝn jaying dengizdǝk qǝksizdur».

□ 2:14 «...sǝn üqün kɵrgǝnliri yalƣan bexarǝtlǝr» — «bexarǝtlǝr» ibraniy tilida «yüklǝr» yaki «yükligǝn bexarǝtlǝr». Adǝttǝ «yük» degǝn sɵz bexarǝtning eƣirliⱪini, wǝzinini, muⱨim sɵz ikǝnlikini kɵrsitidu. Bu yǝrdǝ «yük», xübⱨisizki, ⱨǝjwiy gǝp bolup, muxundaⱪ kixilǝrning «bexarǝtliri» kixilǝrgǝ ⱨeq ilⱨam yaki mǝdǝt bǝrmǝy, ǝksiqǝ, ǝmǝliyǝttǝ, adǝmlǝrgǝ «eƣir yük» artidiƣanliⱪni kɵrsitidu. «Ezitⱪuluⱪ»ning baxⱪa birhil tǝrjimisi «qiⱪirixⱪa (yǝni, sürgün boluxⱪa) sǝwǝbqi» degǝn bolidu.

□ 2:15 «Yeningdin ɵtüwatⱪanlarning ⱨǝmmisi sanga ⱪarap qawaklixidu» — bu «qawaklixix» mǝshirǝ ⱪilixni bildürsǝ kerǝk. Yǝrusalemni kürsitiƣan «güzǝllikning jǝwⱨiri» «pütkül jaⱨanning hursǝnliki» degǝn ibarilǝr «Zǝb.» 50:2 wǝ 48:2din elinƣan.

□ 2:17 «Ⱪǝdimdin tartip Ɵzining bekitkǝn sɵzigǝ ǝmǝl ⱪildi...» — Pǝrwǝrdigar uzundin buyan (Musa pǝyƣǝmbǝr dǝwridin tartip) Israilƣa butpǝrǝslik wǝ itaǝtsizlikning aⱪiwiti toƣruluⱪ agaⱨlandurup kǝlgǝnidi.

■ 2:18 Yǝr. 14:17; Yiƣ. 1:16

■ 2:20 Yiƣ. 4:10

□ 2:22 «Meni tǝrǝp-tǝrǝplǝrdin besixⱪa wǝⱨimilǝrni qaⱪirding» — «Yǝr.» 20:3 wǝ 10ni kɵrüng.

□ 3:1 «Mǝn uning ƣǝzǝp tayiⱪini yǝp jǝbir-zulum kɵrgǝn adǝmdurmǝn...» — 3-babta (1-66) sɵzligüqi bǝlkim Yǝrǝmiyaning ɵzi; u bǝzi yǝrlǝrdǝ (1) «Yerusalemƣa wǝkil bolup» sɵzlǝydu; (2) (bizningqǝ) yǝnǝ bǝzi yǝrlǝrdǝ Muⱪǝddǝs Roⱨ uning arⱪiliⱪ Mǝsiⱨning gunaⱨimiz üqün tartidiƣan ⱪurbanliⱪ azablirini aldin’ala kɵrsitidu. «Mǝn uning ƣǝzǝp tayiⱪini yǝp jǝbir-zulum kɵrgǝn adǝmdurmǝn» — muxu ayǝttiki «adǝm» degǝn sɵz, adǝttǝ «ǝrkǝk», «oƣul bala», batur-palwanni kɵrsitidu.

□ 3:13 «Oⱪdenidiki oⱪlarni bɵrǝklirimgǝ sanjitⱪuzdi» — ibraniylar bɵrǝkni wijdan yaki ⱨessiyatning mǝnbǝsi dǝp ⱪaraytti.

□ 3:17 «Jenim tinq-hatirjǝmliktin yiraⱪlaxturuldi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Jenimni tinq-hatirjǝmliktin yiraⱪlaxturdungsǝn».

□ 3:19 «Mening har ⱪilinƣanlirimni, sǝrgǝdan bolƣanlirimni, ǝmǝn wǝ ɵt süyini yǝp-iqkinimni esinggǝ kǝltürgǝysǝn!» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Mening har ⱪilinƣanlirim, mening sǝrgǝrdan bolƣanlirimni ǝslisǝm, ǝmǝn yegǝndǝk wǝ ɵt süyini iqiwalƣandǝk bolimǝn».

■ 3:21 Zǝb. 73:17

□ 3:22 «Pǝrwǝrdigarning ɵzgǝrmǝs meⱨribanliⱪliri! Xunga biz tügǝxmiduⱪ;...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Pǝrwǝrdigarning ɵzgǝrmǝs meⱨribanliⱪliri ⱨǝrgiz üzülmǝydu;...»

■ 3:22 Yǝx. 1:9; Ⱨab. 3:13

■ 3:23 Zǝb. 30:5

■ 3:24 Ⱨab. 2:3

□ 3:26 «Uni süküt iqidǝ kütüx yahxidur» — «süküt iqidǝ» degǝnlik muxu yǝrdǝ yǝnǝ «sǝwr-taⱪǝt bilǝn» degǝnnimu bildüridu.

□ 3:27 «Adǝmning yax waⱪtida boyunturuⱪni kɵtürüxi yahxidur» — bu ayǝtning bǝlkim ikki mǝnisi bar: — (1) adǝm yax waⱪtida japa-muxǝⱪǝtni kɵrüx yahxi ixtur; (2) Babilning boyunturuⱪi yüklǝngǝnlǝr (sürgün bolƣanlar) arisidin yaxlar ahirida bu boyunturuⱪning (tǝhminǝn 60 yildin keyin) elip taxlinixini kɵrǝlǝydu. Xunga xu qaƣda «boyunturuⱪni kɵtürgǝn yaxlar»ning bǝhti bolidu; ularƣa nisbǝtǝn «yaxliⱪta boyunturuⱪni kɵtürüx yahxi ixtur».

□ 3:29 «Yüzini topa-tupraⱪⱪa tǝgküzsun» — ibraniy tilida «aƣzini tupraⱪⱪa bastursun». Bu ⱨǝrikǝt ⱪattiⱪ dua-tilawǝt ⱪilixni bildüridu.

■ 3:29 Ros. 8:22

■ 3:37 Zǝb. 33:9

■ 3:38 Yǝx. 45:7; Am. 3:6

□ 3:39 «Əmdi tirik bir insan nemǝ dǝp aƣrinidu, adǝm balisi gunaⱨlirining jazasidin nemǝ dǝp waysaydu?» — gunaⱨlirimizning tegixlik jazasi jismaniy ⱨǝm roⱨiy ɵlüm bolsa, biz tirik qaƣda xu tegixlik jazani tehi tartmiduⱪ.

□ 3:54 «Sular beximdin texip aⱪti; Mǝn: «Üzüp taxlandim!» — dedim» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝr «su azgili»ƣa taxliwetilgǝn. Lekin muxu ayǝtlǝrdǝ eytilƣan dǝrdlǝr axu sǝrgüzǝxttin exip ketidu.

□ 4:1 «Muⱪǝddǝs ɵydiki taxlar...» — muⱪǝddǝs ibadǝthanining tǝrkibi bolƣan yoƣan oyulƣan taxlarni kɵrsitidu. Bǝzi alimlar «taxlar» muⱪǝddǝs ibadǝthanidiki «gɵⱨǝr, yaⱪutlar»ni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu; lekin bu gɵⱨǝrlǝrni Neboⱪadnǝsar miladiyǝdin ilgiriki 605-yili Babilƣa elip kǝtkǝnidi.

□ 4:3 «...mening hǝlⱪim qɵldiki tɵgiⱪuxlarƣa ohxax rǝⱨimsiz boldi» — tɵgiⱪuxlar adǝttǝ ɵz balilirini baⱪmaydu; baliliri ɵz-ɵzini baⱪidu.

□ 4:6 «Hǝlⱪimning ⱪizining ⱪǝbiⱨlikigǝ qüxkǝn jaza Sodomning gunaⱨining jazasidin eƣirdur; qünki Sodom biraⱪla ɵrüwetilgǝnidi, ⱨeq adǝmning ⱪoli uni ⱪiynimiƣanidi» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Huda Sodom xǝⱨirining üstigǝ ot-günggürt yaƣdurup jazaliƣan. Xuning bilǝn uning tartⱪan jazasi intayin ⱪisⱪa bolƣan, Yerusalemningkidǝk uzunƣiqǝ sozulƣan ǝmǝs, yǝnǝ kelip u «adǝmning ⱪoli»ning zorawanliⱪiƣa uqriƣan ǝmǝs.

□ 4:7 «Hǝlⱪimning «Nazariy»liri bolsa ⱪardin sap, süttin aⱪ, ... tǝⱪi-turⱪi kɵk yaⱪuttǝk idi» — «Nazariy»lar bolsa mǝlum mǝzgildǝ yaki ɵmürwayǝt ɵzlirini Hudaƣa alaⱨidǝ atap tapxurƣan kixilǝrdur. Ular «Nazariy» bolƣan waⱪitta qaqlirini qüxürmǝytti, ⱨeqⱪandaⱪ ⱨaraⱪ-xarab iqmǝytti (Tǝwrat, «Qɵl.» 6:1-21ni kɵrüng).

□ 4:8 «Bir terǝ-bir ustihan bolup ⱪaldi» — ibraniy tilida: «terisi ustihanliriƣa qaplixidu».

□ 4:13 «Pǝyƣǝmbǝrlǝrning gunaⱨliri»ni ǝmǝs, bǝlki «pǝyƣǝmbǝrlirining gunaⱨliri» — Israilda turƣan bu «pǝyƣǝmbǝrlǝr» Hudani ǝmǝs, bǝlki hǝlⱪni razi ⱪilix üqün sɵz ⱪiliwatⱪan sahta pǝyƣǝmbǝrlǝrni kɵrsitidu.

□ 4:14 «Ular ⱪanƣa bulƣanƣanki, ⱨeqkim kiyimlirigǝ tǝgküqi bolmaydu» — Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ tapilanƣan ⱪanun boyiqǝ, «ɵlük»kǝ tǝgkǝn adǝm «bulƣanƣan», «napak» ⱨesablinatti. Ɵlgǝn nǝrsilǝrgǝ yaki «napak» adǝmlǝrgimu tǝgkǝn kixilǝr ɵzliri bir mǝzgilgiqǝ «napak» bolidu. Muxu kaⱨinlar wǝ pǝyƣǝmbǝrlǝr xunqǝ kɵp adǝmlǝrni ɵltürgǝnki, kiyim-keqǝkliri ⱨǝrdaim «bulƣanƣan» bolup, ⱨeqkim ularƣa tegixkǝ petinalmaytti.

□ 4:16 «Pǝrwǝrdigar Ɵzi ularni tarⱪitiwǝtti» — ibraniy tilida sɵzmusɵz: «Pǝrwǝrdigarning yüzi ularni tarⱪitiwǝtti» deyilidu.

□ 4:17 «...bizni ⱪutⱪuzalmiƣan bir ǝl» — Israil ⱨǝrdaim awwal Misir bilǝn, andin Asuriyǝ bilǝn ittipaⱪ tüzimǝkqi bolup, ulardin yardǝm soraytti (mǝsilǝn, 5:6ni, «Yǝr.» 2:18ni kɵrüng).

■ 4:17 Əz. 29:16

□ 4:20 «Pǝrwǝrdigarning Mǝsiⱨ ⱪilƣini» — Israilning padixaⱨini kɵrsitidu. «Mǝsiⱨ ⱪilix» kona bir ɵrp-adǝtkǝ ⱪaritilƣan. Tǝwrattiki bǝlgilimidǝ, yengi padixaⱨ tiklinix murasimida bexiƣa puraⱪliⱪ yaƣ ⱪuyulatti. Bu «mǝsiⱨ ⱪilix» (yaki «mǝsiⱨlǝx») dǝp atalƣan. Keyin padixaⱨ «mǝsiⱨ ⱪilinƣan» yaki «Pǝrwǝrdigarning mǝsiⱨ ⱪilƣini» («Pǝrwǝrdigarning mǝsiⱨligini») dǝp atalƣan. «Mǝsiⱨ ⱪilix» murasimi Hudaning ⱨoⱪuⱪi wǝ alaⱨidǝ yardimi uningƣa tapxurulƣanliⱪini kɵrsitidu. Əysa «Mǝsiⱨ»ning üstigǝ bolsa yaƣ ǝmǝs, bǝlki Muⱪǝddǝs Roⱨ ⱪuyulƣan.

□ 4:21 «I uz zeminida turƣuqi, Edomning ⱪizi, huxal-huram yayriƣin!» — Edom Israilƣa ɵq bolup, ⱨǝrdaim Israilning bexiƣa külpǝt qüxkǝndǝ hux bolidu. «Lekin bu jaza ⱪǝdǝⱨi sangimu ɵtidu; sǝnmu mǝst bolisǝn, yalingaqlinisǝn!» — «ⱪǝdǝⱨ» — Hudaning ƣǝzipigǝ tolƣan «ⱪǝdǝⱨ»ni kɵrsitidu (mǝsilǝn, «Yǝr.» 25:15-17, 28ni kɵrüng). Edom uni iqkǝn künidǝ «yalingaq» bolup, düxmǝnning ⱨujumiƣa muⱨapizǝtsiz ⱪalidu, xuningdǝk bulang-talangƣa uqrap hijalǝtkǝ ⱪaldurulidu.

□ 5:2 «Mirasimiz» — Israilƣa tǝwǝ ⱪilinƣan zeminini kɵrsitidu. Huda ularƣa uni miras ⱪilƣanidi.

□ 5:8 «Üstimizdin ⱨɵküm sürgüqilǝr ⱪullardur» — «ⱪullar» bǝlkim mustǝbit ⱨɵkümdarliⱪⱪa qiⱪⱪan ⱪullarni kɵrsitidu; Tǝwrat «Pǝnd.» 30:21-22ni kɵrüng.

□ 5:14 «Aⱪsaⱪallar xǝⱨǝr dǝrwazisida olturmas boldi» — adǝt boyiqǝ aⱪsaⱪallar xǝⱨǝr dǝrwazilirida olturup sot-ⱨɵküm bǝja kǝltürǝtti.

Əzakiyal

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

Əzakiyal

1

Hudaning alamǝt kɵrünüxliri — Əzakiyalning qaⱪirilixi wǝ uningƣa tapxurulƣan hǝwǝr

1 Ottuzinqi yili, tɵtinqi ayning bǝxinqi künidǝ, mǝn Kewar dǝryasiƣa sürgün ⱪilinƣanlar arisida turƣan mǝzgildǝ, mana asmanlar eqilip, mǝn Hudaning alamǝt kɵrünüxlirini kɵrdüm. □  ■ 2 Tɵtinqi ayning bǝxinqi küni — Yǝⱨoakinning sürgün bolƣanliⱪining bǝxinqi yili idi — 3 Kaldiylǝrning zeminida, Kewar dǝryasi boyida, Buzining oƣli Əzakiyal kaⱨinƣa Pǝrwǝrdigarning sɵzi kǝldi — xu yǝrdǝ Pǝrwǝrdigarning ⱪoli uning wujudiƣa ⱪondi.

4 Mǝn kɵrdüm, mana! Ximaldin boran-qapⱪun kɵtürüldi; yoƣan bir bulut wǝ uni orap turƣan bir ot, uning ǝtrapida bir yoruⱪluⱪ julalinip turatti; otturisidin, yǝni xu ot iqidin, issiⱪtin julalanƣan parⱪiraⱪ mistǝk bir kɵrünüx kɵründi. 5 Yǝnǝ uning otturisidin, tɵt ⱨayat mǝhluⱪ kɵründi; ularning kɵrünüxi xundaⱪ idiki: — ularda insanning ⱪiyapiti bar idi; □
6 ularning ⱨǝrbirining tɵttin yüzi bar idi; ⱨǝrbirining tɵttin ⱪaniti bar idi. ■ 7 Ularning tüptüz putliri bar idi; tapanliri bolsa mozayning tuyaⱪliriƣa ohxaytti; ular parⱪiritilƣan mistǝk parlap turatti.

8 Tɵt yenida, ⱪanatliri astida insanningkidǝk birdin ⱪoli bar idi; tɵtisining ⱨǝrbirining tɵttin yüzi wǝ tɵttin ⱪaniti bar idi; □  ■ 9 ularning ⱪanatliri bir-birigǝ tutax idi; ular yürgǝndǝ ⱨeqyaⱪⱪa burulmaytti; ular ⱨǝmmisi udul aldiƣa yürǝtti. 10 Ularning yüz kɵrünüxliri insanningkidǝk idi; u tɵtisining ong tǝripidǝ xirningkidǝk yüzi bar idi; tɵtisining sol tǝripidǝ buⱪiningkidǝk yüzi bar idi; tɵtisining bürkütningkidǝk yüzimu bar idi.■

11 Ularning yüzliri ǝnǝ xundaⱪ idi. Ⱪanatliri yuⱪirida kerilip turatti; ⱨǝrbirining ikki ⱪaniti ikki tǝripidiki mǝhluⱪning ⱪanitiƣa tutixatti; yǝnǝ ikki ⱪaniti ɵz tenini yepip turatti. 12 Ularning ⱨǝrbiri udulƣa ⱪarap mangatti; ularda bolƣan roⱨ nǝgǝ barimǝn desǝ, ular xu yǝrgǝ mangatti; ular mangƣanda ⱨeqⱪaysi tǝrǝpkǝ burulmaytti. □ 13 Ⱨayat mǝhluⱪlarning ⱪiyapiti bolsa, kɵyüp yalⱪunlap turƣan otning qoƣidǝk, mǝx’ǝllǝrdǝk idi; muxu ot uyan-buyan aylinip mǝhluⱪlar arisida yürǝtti; ot intayin yalⱪunluⱪ idi, ottin qaⱪmaⱪlar qeⱪip turatti; 14 ⱨayat mǝhluⱪlar qaⱪmaⱪtǝk pal-pul ⱪilip uyaⱪtin-buyaⱪⱪa yügürüp turatti. 15 Mǝn ⱨayat mǝhluⱪlarƣa ⱪaridim, mana ⱨayat mǝhluⱪlarning ⱨǝrbirining yenida yǝrdǝ turidiƣan, ularning yüzigǝ udullanƣan birdin qaⱪ turatti; 16 qaⱪlarning xǝkli wǝ yasilixi beril yaⱪutning kɵrünüxidǝ idi; tɵtisining birhilla kɵrünüxi bar idi; ularning xǝkli wǝ yasilixi bolsa, qaⱪning iqidǝ qaⱪ bardǝk idi.□  ■

17 Mǝhluⱪlar mangƣanda, ular yüzlǝngǝn tɵt tǝripining ⱨǝmmisigǝ udul mangatti; mangƣanda ular ⱨeq burulmaytti. 18 Qaⱪlarning ultangliri bolsa, intayin egiz ⱨǝm dǝⱨxǝtlik idi; ular tɵtisining ultanglirining pütün ǝtrapi kɵzlǝr bilǝn tolƣanidi. ■ 19 Ⱨayat mǝhluⱪlar mangƣanda, qaⱪlar ularƣa yandixip mangatti; ⱨayat mǝhluⱪlar yǝrdin kɵtürülgǝndǝ, qaⱪlarmu kɵtürülǝtti. ■ 20 Roⱨ nǝgǝ mang desǝ, ular xu yǝrgǝ mangatti — demǝk, ularning roⱨi Roⱨⱪa ǝgixip mangatti. Qaⱪlar ular bilǝn tǝng kɵtürülǝtti; qünki mǝhluⱪlarning roⱨi qaⱪlirida idi. □ 21 Mǝhluⱪlar mangƣanda, qaⱪlarmu mangatti; mǝhluⱪlar tohtiƣanda, qaⱪlarmu tohtaytti; ular yǝrdin kɵtürülginidǝ, qaⱪlarmu ularƣa ⱪoxulup tǝng kɵtürülǝtti; qünki ⱨayat mǝhluⱪlarning roⱨi qaⱪlarda idi.

22 Ⱨayat mǝhluⱪlarning baxliri üstidǝ bir yoƣan kɵz yǝtküsiz gümbǝzgǝ ohxaydiƣan bir nǝrsǝ turatti; u hrustaldǝk dǝⱨxǝtlik parⱪirap, ularning bexi üstidǝ yeyilip turatti. □ 23 Bu gümbǝzdǝk nǝrsining astida ularning ⱪanatliri kerilip, bir-birigǝ tegixip turatti; ⱨǝrbir mǝhluⱪning ɵz tenining ikki yenini yapidiƣan ikkidin ⱪaniti bar idi.□

24 Ular mangƣanda, mǝn ⱪanatlirining sadasini anglidim — u uluƣ sularning xarⱪiriƣan sadasidǝk, Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirning awazidǝk — ⱪoxunning yürüx ⱪiliwatⱪan qaƣdiki sürǝn-xawⱪunlirining sadasidǝk idi; ular tohtap turƣan qaƣlarda, ular ⱪanatlirini tɵwǝngǝ qüxürǝtti. 25 Wǝ ularning bexi üstidiki gümbǝzdǝk nǝrsǝ üstidin bir awaz anglandi. Ular tohtap turƣan qaƣlarda, ular ⱪanatlirini tɵwǝngǝ qüxürǝtti.

26 Ularning bexi üstidiki gümbǝzdǝk nǝrsǝ üstidǝ, kɵk yaⱪut kǝbi bir tǝhtning siymasi turatti; bu tǝht siymasining üstidǝ, tolimu yuⱪirida, insan ⱪiyapitidǝ kɵrüngǝn bir zat turatti. 27 Wǝ mǝn bu zatni belining üsti tǝripining turⱪi mistǝk parⱪirƣan, ǝtrapini ot orap turƣan ⱪiyapǝttiki bir kɵrünüxtǝ kɵrdüm; wǝ belining asti tǝripining turⱪi, otning ⱪiyapitidǝ idi, uning ǝtrapida küqlük yoruⱪluⱪ turatti. 28 Bu ǝtrapida turƣan küqlük yoruⱪluⱪning kɵrünüxi bolsa, yamƣurluⱪ künidiki bulutta pǝyda bolƣan ⱨǝsǝn-ⱨɵsǝnning kɵrünüxidǝk idi. Bu bolsa Pǝrwǝrdigarning xan-xǝripining ⱪiyapitining kɵrünüxi idi. Buni kɵrüpla mǝn düm yiⱪildim; wǝ mǝn sɵzlǝwatⱪan birsining awazini anglidim.□  ■

2

Əzakiyalning wǝzipisi

1 Wǝ U manga: I insan oƣli, ornungdin dǝs tur, wǝ Mǝn sanga sɵz ⱪilimǝn, — dedi.

2 U manga sɵz ⱪilƣanda, Roⱨ manga kirip, meni dǝs turƣuzdi; wǝ mǝn manga sɵz Ⱪilƣuqining awazini anglap turdum. □  ■ 3 Wǝ U manga: — «I insan oƣli, Mǝn seni Israil baliliriƣa, yǝni Manga asiyliⱪ ⱪilƣan asiy «yat ǝllǝr»gǝ ǝwǝtimǝn; bügüngǝ ⱪǝdǝr ⱨǝm ular ⱨǝm ularning ata-bowliri Manga yüz ɵrüp asiyliⱪ ⱪilip kǝlmǝktǝ», — dedi.□  ■

4 — «Bu balilar bolsa nomussiz wǝ kɵngli ⱪattiⱪtur; Mǝn seni ularƣa ǝwǝtimǝn; sǝn ularƣa: «Rǝb Pǝrwǝrdigar xundaⱪ dǝydu!» — degin —

5 xuning bilǝn ular mǝyli ⱪulaⱪ salsun, salmisun (qünki ular asiyliⱪ ⱪilidiƣan bir jǝmǝt) — ɵzliri arisida ⱨǝⱪiⱪiy bir pǝyƣǝmbǝrning turƣanliⱪini tonup yetidu.■

6 Əmdi sǝn, i insan oƣli, gǝrqǝ sanga tikǝn-jiƣanlar ⱨǝmraⱨ bolsimu, wǝ sǝn qayanlarning arisida tursangmu, ulardin ⱪorⱪma, wǝ sɵzliridinmu ⱪorⱪma; xundaⱪ, ularning sɵzliridin ⱪorⱪma, wǝ zǝrdilik ⱪaraxliridin dǝkkǝ-dükkigǝ qüxmǝ; qünki ular asiy bir jǝmǝttur. □  ■ 7 Sǝn ular tingxisun, tingximisun Mening sɵzlirimni ularƣa yǝtküz; qünki ular asiyliⱪ ⱪilƣuqilardur. 8 Wǝ sǝn, i insan oƣli, sanga eytⱪan sɵzlirimgǝ ⱪulaⱪ sal; bu asiy jǝmǝttǝk tǝtür bolmiƣin; aƣzingni eqip, Mǝn sanga bǝrginimni yegin».■

9 — Mǝn ⱪarisam, mana manga sozulƣan bir ⱪol turuptu; wǝ mana, uningda bir oram yazma turuptu. 10 U kɵz aldimda uni eqip yeyip ⱪoydi; uning aldi-kǝynining ⱨǝmmǝ yerigǝ hǝt yezilƣanidi; uningƣa yezilƣanliri mǝrsiyǝ, matǝm sɵzliri wǝ dǝrd-ǝlǝmlǝrdin ibarǝt idi.□

3

1 Wǝ U manga: — I insan oƣli, erixkiningni yegin; bu yazmini yǝp, berip Israil jǝmǝtigǝ sɵz ⱪilƣin, dedi.■

2 Xuning bilǝn mǝn aƣzimni aqtim, U manga yazmini yegüzdi. 3 U manga: — I insan oƣli, ⱪorsiⱪingni toⱪ ⱪilip, iqi-baƣringni Mǝn sanga bǝrgǝn bu oram yazma bilǝn toldurƣin, — dedi. Xuning bilǝn mǝn yedim, aƣzimda u ⱨǝsǝldǝk tatliⱪ idi. ■ 4 Wǝ U manga mundaⱪ dedi: «I insan oƣli, barƣin, Israil jǝmǝtigǝ barƣin, Mening sɵzlirimni ularƣa yǝtküzgin. ■ 5 Qünki sǝn ƣǝyriy yeziⱪtiki yaki tili tǝs bir ǝlgǝ ǝmǝs, bǝlki Israil jǝmǝtigǝ ǝwǝtilding; 6 — ƣǝyriy yeziⱪtiki ⱨǝm tili tǝs, sɵzlirini qüxǝngili bolmaydiƣan kɵp ǝllǝrgǝ ǝwǝtilmiding; Mǝn seni xularƣa ǝtǝtkǝn bolsam, ular sanga ⱪulaⱪ salatti!

7 Biraⱪ Israil jǝmǝti sanga ⱪulaⱪ salmaydu, qünki ularning ⱨeqbiri Manga ⱪulaⱪ selixni halimaydu; qünki pütün Israil jǝmǝtining ⱪapiⱪi tong wǝ kɵngli ⱪattiⱪtur. 8 Mana, Mǝn yüzüngni ularning yüzlirigǝ ⱪarxi taxtǝk, wǝ sening pexanǝngni ularning pexaniliriƣa ⱪarxi taxtǝk ⱪildim. ■ 9 Bǝrⱨǝⱪ, sening pexanǝngni qaⱪmaⱪ texidin ⱪattiⱪ, ⱨǝtta almastǝk ⱪildim. Ulardin ⱪorⱪma, wǝ ular tüpǝylidin dǝkkǝ-dükkigǝ qüxmǝ; qünki ular asiy bir jǝmǝttur».■

10 Wǝ U manga: — I insan oƣli, Mening sanga eytmaⱪqi bolƣan ⱨǝmmǝ sɵzlirimni kɵnglünggǝ püküp ⱪoyƣin, ularni kɵngül ⱪoyup angliƣin. 11 Wǝ ⱨazir barƣin, sürgün bolƣanlarƣa, yǝni ɵz elingdikilǝrgǝ sɵz ⱪil, ular anglisun, anglimisun ularƣa: «Rǝb Pǝrwǝrdigar xundaⱪ dǝydu!» — degin! — dedi.■

12 Xuning bilǝn Roⱨ meni kɵtürdi, mǝn arⱪamdin zor xarⱪiriƣan bir awazni anglidim — «Pǝrwǝrdigarning xan-xǝripigǝ tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ ɵz jaylirida oⱪulsun!» —□  ■

13 — Ⱨayat mǝhluⱪlarning ⱪanatlirining bir-birigǝ tegixkǝn awazi, wǝ ularning yenidiki qaⱪlarning awazliri bǝⱨǝywǝt xarⱪiraⱪ bir sada idi. 14 Wǝ Roⱨ meni kɵtürüp, yiraⱪⱪa apardi; wǝ mǝn ⱪattiⱪ azab, roⱨimdiki ƣǝzǝp bilǝn bardim, wǝ Pǝrwǝrdigarning ⱪoli mening wujudumda küqlük idi. □ 15 Xuning bilǝn mǝn Tǝl-Abib xǝⱨiridǝ sürgün bolƣanlar, yǝni Kewar dǝryasi boyida turƣanlarning yeniƣa yetip kǝldim; mǝn ular turƣan jayda olturdum; ularning arisida yǝttǝ kün ⱨang-tang ⱪetip olturdum.■

16 Mana yǝttǝ kün toxup, Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

17 «I insan oƣli, Mǝn seni Israil jǝmǝti üqün kɵzǝtqi ⱪilip tiklidim; sǝn Mening aƣzimdin sɵzni anglap, ularƣa Mǝndin bolƣan agaⱨni yǝtküzgin.■

18 Mǝn rǝzillǝrgǝ: «Sǝn jǝzmǝn ɵlisǝn» — desǝm, biraⱪ sǝn uni agaⱨlandurmisang — yǝni bu rǝzil adǝmni ⱨayatⱪa erixsun dǝp rǝzil yolidin yandurup, uni ⱨayatⱪa erixsun dǝp agaⱨlandurmisang, xu rǝzil adǝm ɵz ⱪǝbiⱨlikidǝ ɵlidu; biraⱪ Mǝn uning ⱪeni üqün sǝndin ⱨesab alimǝn.□  ■

19 Biraⱪ sǝn axu rǝzil adǝmni agaⱨlandursangmu, u rǝzillikidin, yǝni ɵz rǝzil yolidin yanmisa, u ɵz ⱪǝbiⱨlikidǝ ɵlidu; lekin sǝn ɵz jeningni ⱪutⱪuzup ⱪalisǝn.

20 Yaki bolmisa bir ⱨǝⱪⱪaniy adǝm ɵz ⱨǝⱪⱪaniyliⱪidin yenip, ⱪǝbiⱨlik ⱪilidiƣan bolsa, uning aldiƣa qomaⱪ salsam, u ɵlidu; qünki sǝn uni agaⱨlandurmiding, u ɵz gunaⱨida ɵlidu, wǝ u ⱪilƣan ⱨǝⱪⱪaniy ixlar ǝslǝnmǝydu; biraⱪ uning ⱪeni üqün sǝndin ⱨesab alimǝn. ■ 21 Wǝ ǝgǝr sǝn ⱨǝⱪⱪaniy adǝmni gunaⱨ sadir ⱪilma dǝp agaⱨlandurup tursang, wǝ u gunaⱨ sadir ⱪilmisa, u qaƣda u jǝzmǝn ⱨayat ⱪalidu, qünki u agaⱨⱪa kɵngül ⱪoydi; xuning bilǝn sǝn ɵz jeningni ⱪutⱪuzup ⱪalisǝn».□

22 Wǝ Pǝrwǝrdigarning ⱪoli mening wujudumda turatti; U manga: — Ornungdin tur, tüzlǝnglikkǝ barƣin, Mǝn xu yǝrdǝ sǝn bilǝn sɵzliximǝn, — dedi.□

23 Xuning bilǝn mǝn ornumdin turup, tüzlǝnglikkǝ qiⱪtim; wǝ mana, mǝn Kewar dǝryasi boyida turup kɵrgǝn xan-xǝrǝptǝk, Pǝrwǝrdigarning xan-xǝripi xu yǝrdǝ turatti; kɵrüpla mǝn düm yiⱪildim. ■ 24 Wǝ Roⱨ iqimgǝ kirip meni tik turƣuzdi; U manga sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi: — «Barƣin, ɵygǝ kirip ɵzüngni bǝnd ⱪilƣin. ■ 25 Wǝ sǝn, i insan oƣli, mana, ular arƣamqilarni üstünggǝ selip, ular bilǝn seni baƣlaydu; buning bilǝn sǝn talaƣa qiⱪalmay, ǝl-yurt iqigǝ ⱨeq kirǝlmǝysǝn. □ 26 Xundaⱪla ularƣa tǝnbiⱨ bǝrgüqi bolmasliⱪing üqün, Mǝn seni gaqa ⱪilip, tilingni tangliyingƣa qaplaxturimǝn; qünki ular asiy bir jǝmǝttur. □  ■ 27 Wǝ Mǝn sǝn bilǝn sɵzlǝxkinimdǝ, aƣzingni eqip, sǝn ularƣa: «Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu!» dǝysǝn; kim anglaymǝn desǝ anglisun, kim anglimaymǝn desǝ anglimisun; qünki ular asiy bir jǝmǝttur.□  ■

4

Yerusalemning muⱨasirigǝ elinixi

1 Əmdi sǝn, i insan oƣli, bir kesǝkni elip ɵz aldingƣa ⱪoyƣin; uning üstigǝ bir xǝⱨǝrni — yǝni Yerusalemni oyup ⱪoyƣin. □ 2 Andin uni muⱨasirigǝ elip, uningƣa potǝylǝrni ⱪurup, sepilƣa qiⱪidiƣan bir dɵnglük yasap, uning ǝtrapiƣa bargaⱨlarni tikip wǝ sepilni bɵsküqi bazƣanlarni tiklǝp ⱪoyƣin. ■ 3 Bir tɵmür tahtini elip, uni ɵzüng bilǝn xǝⱨǝrning arisiƣa tiklǝ; yüzüngni uningƣa ⱪaritip tiklǝ; u muⱨasirigǝ elinidu, sǝn ɵzüng uni muⱨasirigǝ alisǝn; bu ixning ɵzi Israil jǝmǝtigǝ bexarǝt bolidu.

4 Wǝ sǝn, sol yeningƣa yanpaxlap yatⱪin; Israil jǝmǝtining ⱪǝbiⱨlikini ɵz üstünggǝ ⱪoy; solƣa yanpaxlap ⱪanqǝ kün yatsang, sǝn xunqǝ kün ularning ⱪǝbiⱨlikini kɵtürisǝn. □ 5 Mǝn sanga yetix kerǝk bolƣan künlǝrni ularning ⱪǝbiⱨlik ⱪilƣan yilliri boyiqǝ, yǝni üq yüz toⱪsan kün ⱪilip bekitkǝnmǝn; xuning bilǝn sǝn Israil jǝmǝtining ⱪǝbiⱨlikini kɵtürisǝn.■

6 Bu künlǝr tügigǝndin keyin, sǝn yǝnǝ ong yanpaxlap yetip, Yǝⱨuda jǝmǝtining ⱪǝbiⱨlikini kɵtürisǝn; sanga ⱪiriⱪ künni bekitkǝnmǝn, ⱨǝrbir kün bir yilni ipadilǝydu. □ 7 Wǝ sǝn yüzüngni Yerusalemning muⱨasirisigǝ ⱪaritip, yengingni türgǝn ⱨalda, uni ǝyiblǝp bexarǝt berisǝn; 8 wǝ mana, Mǝn üstünggǝ arƣamqilarni salimǝnki, sǝn muⱨasirining künlirini tügǝtmigüqǝ uyan-buyanƣa ⱨeq ɵrülmǝysǝn.□

9 Wǝ sǝn ɵzünggǝ buƣday, arpa, purqaⱪ, ⱪizil max teriⱪ wǝ ⱪara buƣdaylarni elip bir idix iqigǝ sal; wǝ buningdin ɵzüng üqün tamaⱪ tǝyyarlaysǝn; sǝn buni yanpaxlap yatⱪan künlǝrdǝ, yǝni üq yüz toⱪsan kündǝ yǝysǝn; 10 sǝn yǝydiƣan tamaⱪ bolsa miⱪdari boyiqǝ ⱨǝr küni yigirmǝ xǝkǝldin boluxi kerǝk; sǝn uni bǝlgilǝngǝn waⱪitlarda yǝysǝn; □ 11 wǝ ⱨǝr küni sunimu norma boyiqǝ, yǝni altidin bir ⱨin iqisǝn; ⱨǝr kündiki bǝlgilǝngǝn waⱪitlarda iqisǝn.□

12 Sǝn uni arpa kɵmiqi xǝklidǝ ⱪilip yǝysǝn; sǝn uni ularning kɵz aldida insan nijasiti üstidǝ pixurisǝn».

13 Pǝrwǝrdigar: «Israillar Mǝn ularni ⱨǝydǝp qiⱪiridiƣan ǝllǝr arisida turup xu ⱨaram yolda ɵz nenini ⱨaram yǝydu» — dedi.□  ■

14 Andin mǝn: «I Pǝrwǝrdigar! Mǝn ɵzümni ⱨeqⱪaqan bulƣap ⱪoymidim, wǝ yaxliⱪimdin tartip bügüngǝ ⱪǝdǝr mǝn ɵzi ɵlgǝndin, yaki yirtⱪuqlar boƣup ⱪoyƣan nǝrsidin ⱨeq yemigǝnmǝn; ⱨeqⱪandaⱪ yirginqlik gɵxkǝ aƣzim tegip baⱪmiƣan!» — dedim.□

15 Wǝ U manga: «Mana, Mǝn sanga insanning nijasitining orniƣa kalining tezikini bǝrdim; sǝn neningni xuning üstidǝ pixurisǝn» — dedi.□

16 Wǝ U manga: «I insan oƣli, mana Mǝn Yerusalemda ularƣa yɵlǝnqük bolƣan nanni ⱪurutiwetimǝn; ular nanni taraziƣa selip, uni tǝxwix iqidǝ yǝydu, suni ɵlqǝm bilǝn alaⱪzidilik iqidǝ iqidu; □  ■ 17 Qünki nan wǝ su ulardin ⱪalidu; ular bir-birigǝ ⱪarixip dǝⱨxǝt basidu, ɵz ⱪǝbiⱨlikidin ⱪurup ketidu».

5

1 «Wǝ sǝn, i insan oƣli, ɵzüng ɵtkür bir ⱪiliqni al; uni ustira süpitidǝ ixlitip, qeqing wǝ saⱪilingƣa sürtüp ⱪoy; andin tarazini elip alƣan qaqlarni tǝng bɵlgin. □ 2 Muⱨasirǝ künliri tügigǝndǝ, üqtin birini xǝⱨǝr iqidǝ kɵydürgin; yǝnǝ üqtin birini elip xǝⱨǝr ǝtrapiƣa qepiwǝtkin; yǝnǝ üqtin birini xamalƣa soriwǝtkin; Mǝn bir ⱪiliqni suƣurup ularni ⱪoƣlaymǝn.

3 Sǝn yǝnǝ ulardin birnǝqqǝ talni elip tonungning pexigǝ tiⱪip ⱪoyƣin; □ 4 bulardin yǝnǝ nǝqqǝ talni elip ot iqigǝ taxlap kɵydüriwǝtkin; bulardin pütün Israil jǝmǝtigǝ ot tutixip ketidu».

5 Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, bu Yerusalem; Mǝn uni ǝllǝrning dǝl otturisiƣa orunlaxturdum; baxⱪa mǝmlikǝtlǝr uning ɵpqɵrisidǝ turidu; □ 6 Biraⱪ u Mening ⱨɵkümlirimgǝ ⱪarxilixip rǝzilliktǝ ǝllǝrdinmu axuruwǝtti, bǝlgilimilirimgǝ ⱪarxilixixta ɵpqɵrisidiki mǝmlikǝtlǝrdinmu axuruwǝtti; qünki Mening ⱨɵkümlirimni ular rǝt ⱪildi, Mening bǝlgilimilirim bolsa, ularda aⱪmaydu.

7 Xunga Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Qünki silǝr ɵpqɵrǝnglǝrdiki ǝllǝrdinmu bǝkrǝk baxbaxtaⱪliⱪ ⱪilƣanliⱪinglardin, Mening bǝlgilimilirimdǝ mangmasliⱪinglardin wǝ ⱨɵkümlirimni tutmasliⱪinglardin, ⱨǝtta ɵpqɵrǝnglǝrdiki ǝllǝrning ⱨɵkümliridimu mangmasliⱪinglar tüpǝylidin, ■ 8 Əmdi Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Mana, Mǝn Ɵzümki sanga ⱪarximǝn, i Yerusalem; sening arangƣa ǝllǝrning kɵz alidila jazalarni yürgüzimǝn; 9 Wǝ sening barliⱪ yirginqlikliring tüpǝylidin arangda Ɵzüm ⱪilip baⱪmiƣan ⱨǝmdǝ kǝlgüsi ikkinqi ⱪilmaydiƣan ixni ⱪilimǝn.

10 Xuning bilǝn atilar ɵz balilirini yǝydiƣan bolidu, balilar ɵz atilirini yǝydiƣan bolidu; wǝ Mǝn sanga jazalarni yürgüzimǝn, wǝ sening barliⱪ ⱪalƣanliringning ⱨǝmmisini ⱨǝr tǝrǝptin qiⱪⱪan xamalƣa soriwetimǝn. ■

11 Xunga, Mǝn ⱨayatim bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar — qünki sǝn Mening muⱪǝddǝs jayimni ɵzüngning barliⱪ lǝnǝtlik nǝrsiliring ⱨǝm barliⱪ yirginqlikliring bilǝn bulƣiƣining tüpǝylidin, bǝrⱨǝⱪ, Mǝn silǝrni ⱪirƣin ⱪilimǝn; kɵzüm sanga rǝⱨim ⱪilmaydu, iqimnimu sanga aƣritmaymǝn. □  ■ 12 Xǝⱨǝrdikilǝrdin üqtin bir ⱪismi waba kesili bilǝn ɵlidu ⱨǝmdǝ aranglarda bolidiƣan aqarqiliⱪtin bexini yǝydu; üqtin bir ⱪismi ɵpqɵrǝnglǝrdǝ ⱪiliqlinidu; wǝ Mǝn üqtin bir ⱪismini ⱨǝr tǝrǝptin qiⱪⱪan xamalƣa soriwetimǝn, andin bir ⱪiliqni ƣilaptin suƣurup ularni ⱪoƣlaymǝn. □  ■ 13 Xuning bilǝn Mening ƣǝzipim besiⱪidu, Mening ⱪǝⱨrimni ularning üstigǝ qüxürüp ⱪonƣuzup, piƣandin qiⱪimǝn; Mǝn Ɵz ⱪǝⱨrimni ular üstigǝ tɵküp tügǝtkǝndin keyin, ular Mǝn Pǝrwǝrdigarning rǝzillikkǝ qidimaydiƣan otumdin sɵz ⱪilƣanliⱪimni tonup yetidu.□

14 Wǝ Mǝn sening ɵpqɵrǝngdiki ǝllǝr arisida ⱨǝmdǝ ɵtüp ketiwatⱪanlarning kɵz aldida seni wǝyranǝ ⱪilimǝn wǝ mǝshirǝ obyekti ⱪilimǝn; 15 sening üstünggǝ ƣǝzǝp ⱨǝm ⱪǝⱨr wǝ ⱪǝⱨrlik ǝyiblǝr bilǝn jazalarni yürgüzginimdǝ sǝn ɵpqɵrǝngdiki ǝllǝrgǝ horluⱪ wǝ tapa-tǝnining obyekti, bir ibrǝt ⱨǝm alaⱪzadilik qiⱪarƣuqi bolisǝn; qünki Mǝn Pǝrwǝrdigar xundaⱪ sɵz ⱪildim!■

16 Mǝn ularƣa ⱨalakǝt elip kǝlgüqi, aqarqiliⱪ zǝⱨǝrlik oⱪlirini yaƣdurƣinimda, silǝrning üstünglardiki aqarqiliⱪni küqǝytimǝn, wǝ yɵlǝnqük bolƣan neningni ⱪurutiwetimǝn. □  ■ 17 Wǝ üstünglarƣa ɵz baliliringlarni ɵzünglardin juda ⱪilidiƣan aqarqiliⱪ ⱨǝm yirtⱪuq ⱨaywanlarni ǝwǝtimǝn; waba kesilliri wǝ ⱪan tɵkküqilǝr aranglarƣa yamrap ketidu; üstünglarƣa ⱪiliq qüxürimǝn; Mǝnki Pǝrwǝrdigar sɵz ⱪildim!».■

6

Israil taƣliriƣa ⱪaritilƣan bexarǝt

1 Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

2 I insan oƣli, Israilning taƣliriƣa yüzüngni ⱪaritip ularni ǝyiblǝp mundaⱪ dǝp bexarǝt bǝrgin: —■

3 «Israilning taƣliri, Rǝb Pǝrwǝrdigarning sɵzini anglap ⱪoyunglar: Rǝb Pǝrwǝrdigar taƣlar wǝ egizliklǝrgǝ, wadilar wǝ jilƣilarƣa mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn üstünglarƣa bir ⱪiliqni qüxürüp, «yuⱪiri jay»liringlarni wǝyran ⱪilimǝn. □ 4 Xuning bilǝn silǝrning ⱪurbangaⱨliringlar wǝyranǝ bolidu, «kün tüwrük»liringlar buzulidu; silǝrdin ɵltürülgǝnlǝrni butliringlarning aldiƣa taxlaymǝn. □ 5 Israillardin bolƣan ɵlüklǝrni ɵz butliri aldiƣa yatⱪuzimǝn; ⱪurbangaⱨliringlar ǝtrapiƣa ustihanlirini qeqiwetimǝn.□

6 Silǝr turƣan barliⱪ jaylarda xǝⱨǝrlǝr yǝr bilǝn yǝksan ⱪilinidu, «yuⱪiri jaylar» wǝyranǝ bolidu; xuning bilǝn ⱪurbangaⱨliringlar ⱨalak bolidu, butliringlar qeⱪilip yoⱪilidu, «kün tüwrük»liringlar kesilip ƣulitilidu, wǝ ⱨǝmmǝ yasiƣininglar yoⱪ ⱪiliwetilidu; □ 7 Wǝ ɵltürülgǝnlǝr aranglarda yiⱪilixi bilǝn, silǝr Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetisilǝr.

8 Biraⱪ Mǝn silǝrdin bir ⱪaldini ⱪaldurimǝn; qünki yat mǝmlikǝtlǝrgǝ tarⱪitiwetilgininglarda, silǝrdin ǝllǝr arisida ⱪiliqtin ⱪutulup ⱪalƣanlar bolidu. 9 Wǝ silǝrdin ⱪiliqtin ⱪutulup ⱪalƣanlar sürgün ⱪilinƣan mǝmlikǝtlǝrdǝ Mǝndin yanƣan wapasiz ⱪǝlbliri wǝ butliriƣa paⱨixiwazlardǝk ⱨǝwǝs ⱪilƣan kɵzliri bilǝn baƣrimni parǝ-parǝ ⱪilƣanliⱪini esigǝ kǝltüridu; xuning bilǝn ular ⱪilƣan rǝzillikliri ⱨǝm yirginqlik ⱪilmixliri tüpǝylidin ɵz-ɵzliridin nǝprǝtlinidu. 10 Wǝ ular Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetidu; Mǝn muxu külpǝtni silǝrning bexinglarƣa qüxürimǝn degǝnlikim bikardin-bikar ǝmǝs».

11 Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Aliⱪiningni-aliⱪiningƣa urup, putung bilǝn yǝrni tǝpkin: «Israil jǝmǝtining barliⱪ ⱪǝbiⱨ, yirginqlik ⱪilmixliri üqün way! Qünki ular ⱪiliq, aqarqiliⱪ wǝ waba kesili bilǝn yiⱪilidu» — degin!□  ■

12 Yiraⱪta turƣan wabadin ɵlidu; yeⱪinda turƣan ⱪiliq bilǝn yiⱪilidu; ⱨǝm tirik ⱪalƣan, yǝni muⱨasirigǝ qüxkǝn kixi aqarqiliⱪtin ɵlidu; xuning bilǝn mening ularƣa bolƣan ⱪǝⱨrimni qüxürüp piƣandin qiⱪimǝn. 13 Əmdi ulardin ɵltürülgǝnlǝr ɵz butliri arisida, ularning ⱪurbangaⱨliri ǝtrapida, ɵz butliriƣa huxbuy yaⱪⱪan ⱨǝr bir egiz dɵng üstidǝ, taƣ qoⱪⱪilirida, barliⱪ yexil dǝrǝh wǝ baraⱪsan dub astida yatⱪan qaƣda, ular Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetidu. □ 14 Wǝ Mǝn Ɵz ⱪolumni ularning üstigǝ sozimǝn, ular ⱨǝr turƣan jaylirida zeminni Diblattiki qɵl-bayawandin bǝttǝr wǝyran ⱪiliwetimǝn. Andin ular Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetidu».□

7

Hatimǝ waⱪti kǝldi!

1 Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

2 «Sǝn angla, i insan oƣli, Rǝb Pǝrwǝrdigar Israil zeminiƣa mundaⱪ dedi: Hatimǝ! Zeminning tɵt bulungiƣa hatimǝ berilidu!□

3 Sanga ⱨazir hatimǝ berilidu! Ɵz ƣǝzipimni bexingƣa qüxürimǝn, ɵz yolliring boyiqǝ üstünggǝ ⱨɵküm qiⱪirip jazalap, ɵzüngning barliⱪ yirginqlik ixliringni ɵz bexingƣa yandurimǝn. 4 Mening kɵzüm sanga rǝⱨim ⱪilmaydu ⱨǝm iqimnimu sanga aƣritmaymǝn; ǝksiqǝ ɵz yolliringni bexingƣa yandurimǝn, ɵz yirginqlikliring ɵz arangda bolidu; andin silǝr Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetisilǝr».■

5 Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Balayi’apǝt! Ⱨeq bolup baⱪmiƣan balayi’apǝt kelidu! Mana, u kǝldi!

6 Hatimǝ, hatimǝ! U sanga ⱪarxi ⱪozƣaldi! Mana, u keliwatidu!

7 Ⱨalakǝt yeningƣa kǝldi, i zeminda turƣuqi; waⱪit-saiti toxti, axu kün yeⱪinlaxti; huxalliⱪ warⱪiraxliri ǝmǝs, bǝlki dawalƣuluⱪ bir ⱪiyⱪas-sürǝn taƣlarda anglinidu. □ 8 Mǝn tezla ⱪǝⱨrimni üstünggǝ tɵküp, sanga ⱪaratⱪan ƣǝzipim bilǝn piƣandin qiⱪimǝn; Mǝn ɵz yolliring boyiqǝ üstünggǝ ⱨɵküm qiⱪirip jazalap, ɵzüngning barliⱪ yirginqlikliringni bexingƣa ⱪayturup qüxürimǝn. 9 Mening kɵzüm sanga rǝⱨim ⱪilmaydu ⱨǝm iqimnimu sanga aƣritmaymǝn; Mǝn ɵz yolliringni bexingƣa yandurimǝn, wǝ ɵz yirginqlik ixliring ɵz arangƣa qüxidu; xuning bilǝn silǝr ɵzünglarni urƣuqining Mǝn Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetisilǝr.

10 Mana, axu kün! Mana u kǝldi! Ⱨalakǝt qiⱪip yüriwatidu! — tayaⱪ bihlandi, ⱨakawurluⱪ qeqǝklidi! □ 11 Zorawanliⱪ yetilip rǝzillik tayiⱪi bolup qiⱪti; ularningkidin ⱨeqnǝrsǝ ⱪalmaydu — ularning adǝmlǝr topidin, dɵlǝt-bayliⱪliridin yaki ⱨǝywisidin ⱨeqnemǝ ⱪalmaydu. □ 12 Waⱪit-saiti kǝldi, küni yeⱪinlaxti; alƣuqi huxal bolup kǝtmisun, satⱪuqi matǝm tutmisun; qünki ⱪattiⱪ ƣǝzǝp muxu bir top kixilǝrning ⱨǝmmisining üstigǝ qüxidu. □ 13 Qünki gǝrqǝ alƣuqi bilǝn satⱪuqi tirik ⱪalsimu, satⱪuqi ɵzi setiwǝtkinigǝ ⱪaytidin igǝ bolmaydu; qünki bu top kixilǝr toƣruluⱪ kɵrüngǝn bexarǝt inawǝtsiz bolmaydu; ulardin ⱨeqⱪaysisi ⱪǝbiⱨliki bilǝn ɵz ⱨayatini saⱪliyalmaydu.□

14 Ular kanayni qelip ⱨǝmmini tǝyyarlidi, biraⱪ ⱨeqkim jǝnggǝ qiⱪmaydu; qünki Mening ƣǝzipim muxu bir top kixilǝrning ⱨǝmmisigǝ ⱪaritilƣan. 15 Talada ⱪiliq, iqidǝ waba wǝ aqarqiliⱪ turidu; dalada bolƣan kixini ⱪiliq, xǝⱨǝrdǝ bolƣan kixini bolsa, waba wǝ aqarqiliⱪ uni yutuwetidu. 16 Wǝ ulardin ⱪutulup ⱪelip bulardin ⱪaqⱪanlar taƣlarda yürüp ⱨǝrbiri ɵz ⱪǝbiⱨliki üqün jilƣidiki pahtǝklǝrdǝk buⱪuldap matǝm tutidu.

17 Ⱨǝrbirining ⱪoli dǝrmansizlinidu, tizliri süydük bilǝn qiliⱪ-qiliⱪ ⱨɵl bolup ketidu; □  ■ 18 Ular ɵzigǝ bɵz kiyimini baƣlaydu, wǝⱨxǝt ularni basidu; ⱨǝrⱪaysining yüzidǝ hijalǝt, baxliri taⱪir kɵrünidu. □  ■ 19 Ular ɵz kümüxlirini koqilarƣa taxlaydu, ularning altunliri bulƣanƣan nǝrsidǝk bolidu; ularning altun-kümüxliri Pǝrwǝrdigar ƣǝzipini kɵrsǝtkǝn künidǝ ularni ⱪutⱪuzmaydu; ular bulardin aqliⱪini ⱪanduralmaydu, ⱪorsiⱪini tolduralmaydu, qünki bu nǝrsilǝr ularƣa adǝmlǝrni putlaxturidiƣan ⱪǝbiⱨlik boldi. □  ■ 20 U Uning güzǝl bezǝkini ⱨǝywǝ bilǝn tiklidi; biraⱪ ular uning iqidǝ yirginqlik mǝbudlarni ⱨǝmdǝ lǝnǝtlik nǝrsilirini yasidi; xunga Mǝn uni ular üqün paskinqiliⱪⱪa aylandurimǝn. □
21 Mǝn uni olja süpitidǝ yat adǝmlǝrning ⱪoliƣa, ƣǝnimǝt ⱪilip yǝr yüzidiki rǝzillǝrgǝ tapxurimǝn; ular buni bulƣaydu. □
22 Mǝn yüzümni ulardin ɵrüymǝn, wǝ kixilǝr Mening ǝziz jayimni bulƣaydu; zorawanlar kirip u yǝrni bulƣaydu.

23 Zǝnjirni tǝyyarlanglar; qünki zemin ⱪanliⱪ jinayǝtlǝrgǝ, xǝⱨǝr zorawanliⱪⱪa tolƣan. 24 Xunga Mǝn ǝllǝr iqidiki ǝng rǝzilini kǝltürimǝn, ular ularning ɵylirigǝ igǝ bolidu; Mǝn zomigǝrlǝrning ⱨakawurluⱪini yoⱪitimǝn; ularning «muⱪǝddǝs jayliri» bulƣinidu. □ 25 Wǝⱨxǝt keliwatidu! Ular tinq-amanliⱪni izdǝydiƣan bolidu, biraⱪ ⱨeq tapalmaydu. 26 Apǝt üstigǝ apǝt, xum hǝwǝr üstigǝ xum hǝwǝr kelidu; ular pǝyƣǝmbǝrdin bexarǝt soraydu, biraⱪ kaⱨinlardin Tǝwratning bilimi, aⱪsaⱪallardin, moysipitlǝrdin nǝsiⱨǝt yoⱪap ketidu. □ 27 Padixaⱨ matǝm tutidu, xaⱨzadǝ ümidsizlikkǝ qɵmülidu, zemindiki hǝlⱪlǝrning ⱪolliri titrǝp ketidu; Mǝn ularni ɵz yolliri boyiqǝ bir tǝrǝp ⱪilimǝn, ɵz ⱨɵkümliri boyiqǝ ularƣa ⱨɵküm qiⱪirip jazalaymǝn; xuning bilǝn ular Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetidu.

8

Yerusalemning jazaliri •••• Muⱪǝddǝs ibadǝthanida bolƣan butpǝrǝsliklǝr

1 Altinqi yili, altinqi ayning bǝxinqi künidǝ xundaⱪ ǝmǝlgǝ axuruldiki, mǝn ɵz ɵyümdǝ olturƣinimda, Israilning aⱪsaⱪallirimu mening aldimda oltuƣinida, Rǝb Pǝrwǝrdigarning ⱪoli wujudumƣa qüxti.□

2 Mǝn ⱪaridim, mana, otning ⱪiyapitidǝ bir zatning kɵrünüxi turatti; belining tɵwini ot turⱪida turatti; belining üsti bolsa julaliƣan yoruⱪluⱪ, ⱪizitilƣan mis parⱪiriƣandǝk kɵrünüx turatti. 3 U ⱪolning kɵrünüxidǝk bir xǝkilni sozup, beximdiki bir tutam qaqni tutti; Roⱨ meni asman bilǝn zemin otturisiƣa kɵtürüp, Hudaning alamǝt kɵrünüxliridǝ Yerusalemƣa, yǝni ibadǝthanining ximalƣa ⱪaraydiƣan iqki dǝrwazisining bosuƣisiƣa apardi. Axu yǝr «pak-muⱪǝddǝslikkǝ ⱪarxlaxⱪan mǝbud», yǝni Hudaning pak-muⱪǝddǝs ƣǝzipini ⱪozƣaydiƣan mǝbud turƣan jay idi. □  ■ 4 Mana, mǝn tüzlǝngliktǝ kɵrgǝn alamǝt kɵrünüxtǝk, Israilning Hudasining xan-xǝripi xu yǝrdǝ turatti.■

5 U manga: — I insan oƣli, bexingni kɵtürüp ximal tǝrǝpkǝ ⱪarap baⱪ, dedi. Mǝn beximni kɵtürüp ximal tǝrǝpkǝ ⱪaridim, mana, ⱪurbangaⱨning dǝrwazisining ximaliy tǝripidǝ, bosuƣida xu «pak-muⱪǝddǝslikkǝ ⱪarxilaxⱪan mǝbud» turatti. 6 Wǝ u manga: — I insan oƣli, ularning bundaⱪ ⱪilmixlirini — Israil jǝmǝtining Meni muⱪǝddǝs jayimdin yiraⱪ kǝtküzidiƣan, muxu yǝrdǝ ⱪilƣan intayin yirginqlik ixlirini kɵrdüngsǝn? Biraⱪ sǝn tehimu yirginqlik ixlarni kɵrisǝn, — dedi.

7 Wǝ U meni ibadǝthana ⱨoylisining kirix eƣiziƣa apardi, mǝn ⱪaridim, mana, tamda bir tɵxük turatti. 8 U manga: — I insan oƣli, tamni kolap tǝxkin, dedi. Mǝn tamni kolap tǝxtim, mana, bir ixik turatti. 9 U manga: — Kirgin, ularning muxu yǝrdǝ ⱪilƣan rǝzil yirginqlik ixlirini kɵrüp baⱪ, dedi. 10 Mǝn kirip ⱪaridim, mana, ǝtrapidiki tamlarƣa nǝⱪix ⱪilinƣan ⱨǝrhil ɵmiligüqi ⱨǝm yirginqlik ⱨaywanlarni, Israil jǝmǝtining ⱨǝmmǝ butlirini kɵrdüm.

11 Wǝ bularning aldida Israil jǝmǝtining yǝtmix aⱪsaⱪili turatti. Ularning otturisida Xafanning oƣli Jaazaniya turatti; ularning ⱨǝrbiri ⱪolida ɵz huxbuydenini tutup turatti; huxbuy ⱪuyuⱪ buluttǝk ɵrlǝp qiⱪti. 12 Wǝ U manga: — I insan oƣli, Israil jǝmǝtidiki aⱪsaⱪallarning ⱪarangƣuluⱪta, yǝni ⱨǝrbirining ɵz mǝbud nǝⱪix ⱪilinƣan ⱨujrisida nemǝ ⱪilƣanliⱪini kɵrdüngmu? Qünki ular: «Pǝrwǝrdigar bizni kɵrmǝydu; Pǝrwǝrdigar zeminni taxlap kǝtti» — dǝydu, — dedi.□  ■

13 Wǝ U manga: — Biraⱪ sǝn ularning tehimu yirginqlik ⱪilmixlirini kɵrisǝn, dedi. 14 U meni Pǝrwǝrdigarning ɵyining ximaliy dǝrwazisining bosuƣisiƣa apardi; mana, xu yǝrdǝ «Tammuz üqün matǝm tutup» yiƣlawatⱪan ayallar olturatti. □ 15 Wǝ U manga: — I insan oƣli, sǝn muxularni kɵrdungmu? Biraⱪ sǝn tehimu yirginqlik ixlarni kɵrisǝn, — dedi.

16 Wǝ U meni Pǝrwǝrdigarning ɵyining iqki ⱨoylisiƣa apardi. Mana, Pǝrwǝrdigarning ibadǝthanisining kirix yolida, pexaywan wǝ ⱪurbangaⱨning otturisida, yigirmǝ bǝx adǝm, Pǝrwǝrdigarning ibadǝthanisiƣa arⱪisini ⱪilip xǝrⱪⱪǝ ⱪarap ⱪuyaxⱪa qoⱪuniwatatti. □ 17 Wǝ U manga: — I insan oƣli, sǝn muxularni kɵrdungmu? Yǝⱨuda jǝmǝti ɵzi muxu yǝrdǝ ⱪilƣan yirginqlik ⱪilmixlirini yenik dǝp, ular yǝnǝ buning üstigǝ zeminni jǝbir-zulum bilǝn toldurup mening aqqiⱪimni ⱪayta-ⱪayta ⱪozƣatsa bolamdu? Wǝ mana, ularning yǝnǝ xahni burniƣa tutiwatⱪiniƣa ⱪara! □ 18 Xunga Mǝn ⱪǝⱨr bilǝn ularni bir tǝrǝp ⱪilimǝn; Mening kɵzüm ularƣa rǝⱨim ⱪilmaydu, iqimnimu ularƣa aƣritmaymǝn; ular ⱪuliⱪimƣa yuⱪiri awazda nida ⱪilsimu, ularni anglimaymǝn, — dedi.■

9

Yǝttǝ jazani bǝja kǝltürgüqilǝr

1 U ⱪuliⱪimƣa küqlük bir awazda towlap: — Yeⱪin kelinglar, xǝⱨǝrgǝ mǝs’ul bolƣuqilar, ⱨǝrbiringlar ɵz ⱨalakǝt ⱪoralinglarni ⱪolunglarƣa tutunglar, — dedi.

2 Wǝ mana, altǝ kixining ibadǝthanining ximaliƣa ⱪaraydiƣan «Yuⱪiri dǝrwaza» tǝrǝptin keliwatⱪinini kɵrdüm. Ⱨǝrbirisi ⱪolida bitqit ⱪilƣuqi ⱪoralini tutⱪan; ularning otturisida yeniƣa pütükqining siyaⱨdeni esiⱪliⱪ turƣan, kanap kiyimlǝrni kiygǝn birsi bar idi; wǝ ular ibadǝthaniƣa kirip, mis ⱪurbangaⱨning yenida turdi. □ 3 Xu qaƣda Israilning Hudasining xan-xǝripi ǝsli turƣan kerubtin kɵtürülüp ɵyning bosuƣisida turdi. Pǝrwǝrdigar yeniƣa pütükqining siyaⱨdeni esiⱪliⱪ turƣan, kanap kiyimlǝrni kiygǝn kixini qaⱪirip uningƣa: —□

4 Xǝⱨǝrning otturisidin, yǝni Yerusalemning otturisidin ɵtüp, xǝⱨǝr iqidǝ ɵtküzülgǝn barliⱪ yirginqlik ixlar tüpǝylidin aⱨ-nadamǝt qǝkkǝn kixilǝrning pexanlirigǝ bir bǝlgǝ salƣin, — dedi.□

5 Wǝ manga anglitip baxⱪa kixilǝrgǝ: — Bu kixining kǝynidin xǝⱨǝrni kezip, adǝmlǝrni ⱪiringlar; kɵzünglar rǝⱨim ⱪilmisun, ularƣa iqinglarni aƣritmanglar! 6 Birnimu ⱪoymay ⱨǝmmini — ⱪerilar, yax yigit-ⱪizlar, bowaⱪ-balilar wǝ ayallarni ⱪoymay ɵltürüwetinglar; pǝⱪǝt bǝlgǝ ⱪoyulƣan kixilǝrgǝ yeⱪinlaxmanglar; bu ixni ɵz muⱪǝddǝs jayimdin baxlanglar, — dedi.

Xunga ular Hudaning ɵyi aldida turƣan ⱨeliⱪi aⱪsaⱪallardin baxliƣan. 7 Wǝ U ularƣa: — Ɵyni bulƣanglar, ⱨoylilirini ɵltürülgǝnlǝr bilǝn toldurunglar; ǝmdi beringlar! — dedi. Xuning bilǝn ular qiⱪip xǝⱨǝr boyiqǝ adǝmlǝrni ⱪirixⱪa baxlidi.

8 Wǝ xundaⱪ boldiki, ular adǝmlǝrni ⱪirƣinida, mǝn yalƣuz ⱪaldim; ɵzümni yǝrgǝ düm taxlidim wǝ: — Aⱨ, Rǝb Pǝrwǝrdigar! Sǝn Yerusalemƣa ⱪaritilƣan ⱪǝⱨringni tɵkkǝndǝ Israilning barliⱪ ⱪaldisini ⱨalak ⱪilamsǝn? — dedim.□

9 Wǝ U manga: — Israil wǝ Yǝⱨuda jǝmǝtining ⱪǝbiⱨliki intayin rǝzil; qünki ular: «Pǝrwǝrdigar zeminni taxlap kǝtti; Pǝrwǝrdigar bizni kɵrmǝydu» — dǝydu. 10 «Mǝn bolsam, Mening kɵzüm ularƣa rǝⱨim ⱪilmaydu, iqimnimu ularƣa aƣritmaymǝn; Mǝn ularning yolini ɵz bexiƣa qüxürimǝn, — dedi.■

11 Wǝ mana, yeniƣa pütükqining siyaⱨdenini asⱪan, kanap kiyimlǝrni kiygǝn kixi ⱪilƣan ixni mǝlum ⱪilip: «Manga Sǝn buyruƣan ixni orundidim» — dedi.

10

Hudaning xan-xǝripi ibadǝthanisidin qiⱪip ketidu

1 Mǝn ⱪaridim, mana, kerublarning bexi üstidiki gümbǝz üstidǝ, kɵk yaⱪutning ⱪiyapitidǝk bir tǝhtning kɵrünüxi turatti; 2 Wǝ tǝhtkǝ Olturƣuqi kanap kiyimlǝrni kiygǝn kixigǝ: «Kerublarning astidiki qaⱪlarning arisiƣa kir, ⱪolliringni kerublar arisida kɵyüwatⱪan qoƣlarƣa toldurup, ularni xǝⱨǝr üstigǝ qeqiwǝt» — dedi. Mǝn ⱪaridim, u xundaⱪ ⱪilixⱪa baxlidi.

3 Bu kixi kirgǝndǝ kerublar ɵyning ong tǝripidǝ turatti; xan-xǝrǝplik bulut ɵyning iqki ⱨoylisini toldurdi. □ 4 Wǝ Pǝrwǝrdigarning xan-xǝripi kerub üstidin qiⱪip, ɵyning bosuƣisiƣa kǝlgǝnidi; ɵy bulutⱪa toldi, ⱨoyla bolsa Pǝrwǝrdigarning xan-xǝripining julaliⱪiƣa qɵmgǝn. 5 Kerublarning ⱪanatlirining sadasi ⱨǝmmidin ⱪadirning sɵzligǝn qaƣdiki awazidǝk bolup, sirttiki ⱨoyliƣa anglinip turatti.

6 Wǝ xundaⱪ boldiki, Rǝb kanap kiyimlǝrni kiygǝn kixigǝ: «Qaⱪlar arisidin, yǝni kerublar arisidin ot alƣin» — dǝp buyruƣinida, u kirip bir qaⱪning yenida turdi. 7 Wǝ kerublardin biri ɵz ⱪolini kerublar otturisidiki otⱪa sozup uningdin ot elip, kanap kiyimlǝrni kiygǝn kixining ⱪolliriƣa saldi; u buni elip qiⱪip kǝtti 8 (kerublarning ⱪanatliri astida, adǝmning ⱪollirining ⱪiyapiti kɵrünüp turatti).

9 Mǝn ⱪaridim, mana, kerublarning yenida tɵt qaⱪ bar idi, bir kerubning yenida bir qaⱪ, yǝnǝ bir kerubning yenida yǝnǝ bir qaⱪ turatti; qaⱪlarning ⱪiyapiti bolsa beril yaⱪutning kɵrünüxidǝ idi. ■ 10 Ularning xǝkli bolsa, tɵtilisining ohxax idi, yǝni qaⱪ iqidǝ qaⱪ bardǝk kɵrünǝtti. 11 Kerublar mangƣanda, ular yüzlǝngǝn tɵtila tǝrǝpkǝ udul ⱪarap mangatti; mangƣanda ular ⱨeq burulmaytti, bǝlki bexi ⱪaysi tǝrǝpkǝ ⱪariƣan bolsa, ular xu tǝrǝpkǝ mangatti; ular mangƣanda ⱨeq burulmaytti. 12 Ularning pütün teni, dümbiliri, ⱪolliri, ⱪanatliri wǝ ularning qaⱪlirimu, yǝni tɵtisigǝ tǝwǝ qaⱪlarning ǝtrapi kɵzlǝr bilǝn tolƣanidi. 13 Qaⱪlarni bolsa: «pirⱪiraydiƣan qaⱪlar!» — dǝp atiƣinini ɵz ⱪuliⱪim bilǝn anglidim. 14 Ⱨǝrbir kerubning tɵt yüzi bar idi; birinqisi kerubning yüzi, ikkinqisi adǝmning yüzi, üqinqisi xirning yüzi, tɵtinqisi bürkütning yüzi idi.□

15 Kerublar yuⱪiriƣa ɵrlidi. Bular dǝl mǝn Kewar dǝryasi boyida kɵrgǝn ⱨayat mǝhluⱪlar idi. 16 Kerublar mangƣanda, qaⱪlarmu ularƣa yandixip mangatti; kerublar yǝrdin ɵrlǝxkǝ ⱪanatlirini kɵtürginidǝ, qaⱪlarmu ularning yenidin burulup kǝtmǝytti. ■ 17 Ular turƣanda, qaⱪlarmu turatti; ular kɵtürülgǝndǝ, qaⱪlarmu ular bilǝn kɵtürülǝtti; qünki ⱨayat mǝhluⱪlarning roⱨi qaⱪlarda idi. ■ 18 Wǝ Pǝrwǝrdigarning xan-xǝripi ɵyning bosuƣisi üstidin qiⱪip, kerublar üstidǝ turdi; 19 Kerublar ⱪanatlirini kerip, kɵz aldimda yǝrdin kɵtürüldi; ular ɵydin qiⱪⱪanda, qaⱪlarmu ularning yenida idi; ular Pǝrwǝrdigarning ɵyining xǝrⱪiy dǝrwazisida turatti; Israilning Hudasining xan-xǝripi ularning üstidǝ yuⱪiri turatti.

20 Bular bolsa dǝl mǝn Kewar dǝryasi boyida kɵrgǝn, Israil Hudasining astida turƣan mǝhluⱪlar idi; ularning kerublar ikǝnlikini bildim. ■ 21 Ularning ⱨǝrbirining tɵttin yüzi, ⱨǝrbirining tɵttin ⱪaniti, ⱪanatliri astida insan ⱪoli siyaⱪidiki ⱪolliri bar idi. ■ 22 Ularning yüzlirining ⱪiyapiti bolsa, ular mǝn Kewar dǝryasi boyida kɵrgǝn yüzlǝr idi; ularning turⱪi wǝ yüzliri mǝn kɵrgǝngǝ ohxax idi; ularning ⱨǝrbiri ɵz uduliƣa ⱪarap mangatti.

11

Yetǝkqilǝrning jazalinixi

1 Roⱨ meni kɵtürüp, Pǝrwǝrdigarning ɵyining xǝrⱪiy, yǝni xǝrⱪⱪǝ ⱪaraydiƣan dǝrwazisiƣa apardi; wǝ mana, dǝrwazining bosuƣisida yigirmǝ bǝx adǝm turatti; mǝn ularning otturisida awamning aⱪsaⱪili bolƣan, Azzurning oƣli Jaazaniya ⱨǝm Bǝnayaning oƣli Pilatiyani kɵrdüm. 2 Wǝ U manga: — I insan oƣli, ⱪǝbiⱨlikni oylap qiⱪⱪuqi, muxu xǝⱨǝrdǝ rǝzil mǝsliⱨǝt bǝrgüqi adǝmlǝr dǝl bulardur. 3 Ular: «Ɵylǝrni selix waⱪti yeⱪinlaxti ǝmǝsmu? Bu xǝⱨǝr bolsa ⱪazan, biz bolsaⱪ, iqidiki gɵx» — dǝydu. □
4 Xunga ularni ǝyiblǝp bexarǝt bǝrgin; — Bexarǝt bǝrgin, i insan oƣli! — dedi.

5 Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigarning Roⱨi wujudumƣa urulup qüxüp, manga sɵz ⱪilƣan: «Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu» — degin. «Silǝrning xundaⱪ degininglarni, i Israil jǝmǝti; kɵnglünglǝrgǝ pükkǝn oy-pikringlarni, Mǝn bilimǝn. 6 Silǝr muxu xǝⱨǝrdǝ adǝm ɵltürüxni kɵpǝytkǝnsilǝr; silǝr rǝstǝ-koqilarni ɵltürülgǝnlǝr bilǝn toldurƣansilǝr».

7 Xunga Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Silǝr ɵltürgǝn kixilǝr bolsa, dǝl xu gɵxtur, xǝⱨǝr bolsa ⱪazandur; biraⱪ silǝrni bolsa uningdin tartiwalimǝn. 8 Silǝr ⱪiliqtin ⱪorⱪup kǝlgǝnsilǝr, wǝ Mǝn üstünglarƣa bir ⱪiliq qüxürimǝn» — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar. 9 «Xuning bilǝn Mǝn silǝrni xǝⱨǝrdin tartiwelip, yat adǝmlǝrning ⱪoliƣa tapxurimǝn, silǝrning üstünglardin ⱨɵküm qiⱪirip jazalaymǝn. 10 Silǝr ⱪiliqlinip yiⱪilisilǝr; Israil qegralirida üstünglarƣa ⱨɵküm qiⱪirip jazalaymǝn; wǝ silǝr Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetisilǝr. □ 11 Bu xǝⱨǝr silǝr üqün «ⱪazan» bolmaydu, ⱨǝm silǝrmu uningki «gɵx»i bolmaysilǝr; Mǝn Israil qegralirida üstünglardin ⱨɵküm qiⱪirip jazalaymǝn. 12 Wǝ silǝr Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetisilǝr; silǝr Mening bǝlgilimilirimdǝ yürmigǝn, ⱨɵkümlirim boyiqǝ mangmiƣansilǝr, bǝlki ɵpqɵrǝnglardiki ǝllǝrning ⱨɵkümliri boyiqǝ mangƣansilǝr».

13 Xundaⱪ boldiki, Mǝn bexarǝt beriwatⱪinimda, Bǝnayaning oƣli Pilatiya jan üzdi. Mǝn düm yiⱪildim: «Aⱨ, Rǝb Pǝrwǝrdigar! Sǝn Israilning ⱪaldisini pütünlǝy yoⱪatmaⱪqimusǝn?» — dǝp ⱪattiⱪ awazda nida ⱪildim.

Hudaning sürgün bolƣan Israillarƣa yengi wǝdisi — yengi ⱪǝlb, yengi roⱨ

14 Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

15 I insan oƣli, Yerusalemda turuwatⱪanlarning: «Pǝrwǝrdigardin yiraⱪ ketinglar! Qünki muxu zemin bizgila miras ⱪilip tǝⱪdim ⱪilinƣan!» degǝn gepi, sening ⱪerindaxliring, yǝni sening ⱪerindaxliring bolƣan sürgünlǝrgǝ ⱨǝm Israilning pütkül jǝmǝtigǝ ⱪaritip eytilƣan. □
16 Xunga ularƣa mundaⱪ degin: «Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: Gǝrqǝ Mǝn ularni yiraⱪ yǝrlǝrgǝ, ǝllǝr arisiƣa yɵtkiwǝtkǝn ⱨǝm mǝmlikǝtlǝr iqigǝ tarⱪitiwǝtkǝn bolsammu, ular barƣan yǝrlǝrdimu Mǝn Ɵzüm ularƣa kiqikkinǝ bir pak-muⱪǝddǝs baxpanaⱨ bolimǝn».□

17 Xunga mundaⱪ degin: «Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Mǝn silǝrni ǝllǝrdin yiƣimǝn, tarⱪitiwetilgǝn mǝmlikǝtlǝrdin silǝrni jǝm ⱪilimǝn, andin Israil zeminini silǝrgǝ ⱪayturup tǝⱪdim ⱪilimǝn. 18 Xuning bilǝn ular u yǝrgǝ ⱪaytip kelidu, ular barliⱪ lǝnǝtlik nǝrsilǝrni ⱨǝm barliⱪ yirginqlik ixlirini u yǝrdin yoⱪ ⱪilidu.

19 Mǝn ularƣa bir ⱪǝlbni berimǝn, iqinglarƣa yengi bir roⱨni salimǝn; Mǝn ularning tenidin taxtǝk ⱪǝlbni elip taxlaymǝn, ularƣa meⱨrlik bir ⱪǝlbni berimǝn. □  ■ 20 Xuning bilǝn ular Mening bǝlgilimilirimdǝ yüridu, Mening ⱨɵkümlirimni qing tutup ularƣa ǝmǝl ⱪilidu. Ular Mening hǝlⱪim bolidu, Mǝn ularning Hudasi bolimǝn.■

21 Biraⱪ kɵngülliri lǝnǝtlik nǝrsilǝrgǝ wǝ yirginqlik ⱪilmixliriƣa beƣixlanƣanlar bolsa, Mǝn ularning yollirini ɵz bexiƣa qüxürimǝn», — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar».■

Hudaning xan-xǝripi Yerusalemdin qiⱪip ketidu

22 Kerublar ⱪanatlirini yaydi, ularning qaⱪliri ɵz yenida turatti; Israilning Hudasining xan-xǝripi ular üstidǝ yuⱪiri turatti; 23 wǝ Pǝrwǝrdigarning xan-xǝripi xǝⱨǝrning otturisidin qiⱪip, xǝⱨǝrning xǝrⱪ tǝripidiki taƣ üstidǝ tohtidi. □ 24 Xuning bilǝn Roⱨ meni kɵtürüp, Hudaning Roⱨi bǝrgǝn bu kɵrünüxtǝ meni Kaldiyǝgǝ, yǝni sürgün bolƣanlarƣa apardi; xuan mǝn kɵrgǝn bu kɵrünüx mǝndin kǝtti. □

25 Xuning bilǝn mǝn sürgün bolƣanlarƣa Pǝrwǝrdigar manga kɵrsǝtkǝn barliⱪ ixlarni sɵzlǝp bǝrdim.

12

Yerusalem aⱨalisining sürgün boluxining sürǝtlinixi

1 Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: — 2 I insan oƣli, sǝn asiy bir jǝmǝt arisida turisǝn; ularning kɵrüxkǝ kɵzi bar ǝmma kɵrmǝydu, anglaxⱪa ⱪuliⱪi bar, ǝmma anglimaydu, qünki ular asiy bir jǝmǝttur. ■ 3 Wǝ sǝn, i insan oƣli, sürgün bolƣuqining yük-taⱪlirini tǝyyarlap ⱪoyƣin; wǝ kündüzdǝ ularning kɵz aldida sürgün bolƣuqidǝk ɵz jayingdin baxⱪa jayƣa barƣin. Gǝrqǝ ular asiy bir jǝmǝt bolsimu, eⱨtimalliⱪi yoⱪ ǝmǝski, ular qüxinip yetidu. 4 Kündüzdǝ ularning kɵz aldida sürgün boluxⱪa tǝyyarliƣan yük-taⱪlardǝk yük-taⱪliringni elip qiⱪ; andin kǝq kirǝy degǝndǝ ularning kɵz aldida sürgün bolidiƣan kixilǝrdǝk jayingdin qiⱪip kǝtkin; □ 5 tamni kolap texip, yük-taⱪliringni elip qiⱪⱪin; □ 6 ularning kɵz aldida buni mürünggǝ elip, gugumda kɵtürüp qiⱪip kǝtkin; yǝrni kɵrǝlmǝsliking üqün yüzüngni yapⱪin; qünki Mǝn seni Israil jǝmǝtigǝ bexarǝt ⱪildim.□

7 Wǝ mǝn buyrulƣan boyiqǝ xundaⱪ ⱪildim; kündüzdǝ mǝn sürgün bolƣuqi kixidǝk yük-taⱪlirimni elip qiⱪtim; wǝ kǝq kirgǝndǝ ⱪolum bilǝn tamni kolap texip, yül-taⱪilirimni qiⱪirip, gügümdǝ ularning kɵz aldida mürǝmgǝ elip kɵtürüp mangdim.

8 Ətigǝndǝ Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyilidi: — 9 «I insan oƣli, Israil jǝmǝti, yǝni asiy bir jǝmǝt, sǝndin: «Bu nemǝ ⱪilƣining» dǝp soriƣan ǝmǝsmu? 10 Ularƣa: «Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: Bu yüklǝngǝn wǝⱨiy Yerusalemdiki xaⱨzadǝ ⱨǝm xu yǝrdiki barliⱪ Israil jǝmǝtidikilǝr toƣruluⱪtur» — degin.□

11 Ularƣa: «Mǝn silǝr üqün bexarǝt. Mǝn ⱪandaⱪ ⱪilƣan bolsam, ǝmdi ularƣimu xundaⱪ ixlar ⱪildurulidu; ular ǝsir bolup sürgün bolidu» — degin. 12 Ular arisidiki xaⱨzadǝ ɵz yük-taⱪlirini gugumdǝ mürisidǝ kɵtürüp qiⱪidu; ular tamni kolap texip tɵxüktin nǝrsilirini qiⱪiridu; u ɵz yüzini yepip zeminni kɵrǝlmǝydiƣan bolidu. ■ 13 Xuning bilǝn Ɵz torumni uning üstigǝ yayimǝn, u Mening ⱪiltiⱪimda tutulidu; Mǝn uni Kaldiylǝrning zemini bolƣan Babilƣa apirimǝn, biraⱪ u u yǝrni ɵz kɵzi bilǝn kɵrmǝydu; u xu yǝrdǝ ɵlidu. □  ■ 14 Uningƣa yardǝmlǝxkǝn ɵpqɵrisidikilǝrning ⱨǝmmisini ⱨǝm barliⱪ ⱪoxunlirini Mǝn barliⱪ xamalƣa tarⱪitiwetimǝn; Mǝn ⱪiliqni ƣilaptin suƣurup ularni ⱪoƣlaymǝn. ■ 15 Mǝn ularni ǝllǝr arisiƣa tarⱪitiwǝtkinimdǝ, mǝmlikǝtlǝr iqigǝ taratⱪinimda ular Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetidu.

16 Biraⱪ ularning iqidiki az bir ⱪismini, ⱪiliq, aqarqiliⱪ ⱨǝm waba kesilidin halas ⱪilimǝn; mǝⱪsitim xuki, ularƣa ɵzliri baridiƣan ǝllǝrdǝ ɵzlirigǝ yirginqlik ⱪilmixlirini etirap ⱪilduruxtin ibarǝt; xuning bilǝn ular Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetidu».□

17 Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

18 «Insan oƣli, ɵz neningni titrigǝn ⱨalda yegin, süyüngni dir-dir ⱪilip ǝnsirigǝn ⱨalda iqkin; 19 ⱨǝm xu zemindiki kixilǝrgǝ mundaⱪ dǝp eytⱪin: «Rǝb Pǝrwǝrdigar Yerusalemdikilǝr wǝ Israil zeminidǝ turuwatⱪanlar toƣruluⱪ mundaⱪ dǝydu: «Ular ɵz nenini ǝnsirǝx iqidǝ yǝydu, süyini dǝkkǝ-dükkidǝ iqidu; qünki zemindǝ turuwatⱪanlarning jǝbir-zulumi tüpǝylidin, u yǝr ⱨǝmmisi yǝksan ⱪilinidu. ■ 20 Aⱨalilik xǝⱨǝrlǝr harabǝ bolup, zemin wǝyranǝ bolidu; xuning bilǝn silǝr Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetisilǝr».

21 Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

22 «I insan oƣli, Israil zeminidǝ: «Künlǝr uzartilidu, ⱨǝrbir alamǝt kɵrünüx bikarƣa ketidu» degǝn maⱪalni eytⱪini nemisi? □ 23 Əmdi ularƣa: — Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Mǝn bu maⱪalni yoⱪ ⱪilimǝn; Israilda bu maⱪal ikkinqi ixlitilmǝydu; sǝn ǝksiqǝ ularƣa: «Künlǝr yeⱪinlaxti, ⱨǝrbir alamǝt kɵrünüxning ǝmǝlgǝ axuruluximu yeⱪinlaxti» — degin. 24 Qünki Israil jǝmǝtidǝ yalƣan «alamǝt kɵrünüx» yaki adǝmni uqurudiƣan palqiliⱪlar ⱪayta bolmaydu. 25 Qünki Mǝn Pǝrwǝrdigardurmǝn; Mǝn sɵz ⱪilimǝn, ⱨǝm ⱪilƣan sɵzüm qoⱪum ǝmǝlgǝ axurulidu, yǝnǝ keqiktürülmǝydu. Qünki silǝrning künliringlarda, i asiy jǝmǝt, Mǝn sɵz ⱪilimǝn ⱨǝm uni ǝmǝlgǝ axurimǝn» — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar».

26 Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

27 «I insan oƣli, mana, Israil jǝmǝtidikilǝr sening toƣruluⱪ: «U kɵrgǝn alamǝt kɵrünüxlǝr uzun künlǝrdin keyinki waⱪitlarni kɵrsitidu, u bizgǝ yiraⱪ kǝlgüsi toƣruluⱪ bexarǝt beridu» — dǝydu. 28 Xunga ularƣa: — Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Mening sɵzlirimdin ⱨeqⱪaysisi yǝnǝ keqiktürülmǝydu, bǝlki ⱪilƣan sɵzüm ǝmǝlgǝ axurulidu, dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar» — degin».

13

Sahta pǝyƣǝmbǝrlǝrgǝ bolƣan agaⱨ

1 Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

2 «I insan oƣli, sǝn Israilning bexarǝt bǝrgüqi pǝyƣǝmbǝrliri, yǝni ɵz tǝsǝwwuri bilǝn bexarǝt bǝrgüqilǝrni ǝyiblǝp bexarǝt berip: «Pǝrwǝrdigarning sɵzini anglanglar!» — degin.

3 Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Ɵz roⱨiƣa ǝgixip mangidiƣan, ⱨeq wǝⱨiyni kɵrmigǝn ⱨamaⱪǝt pǝyƣǝmbǝrlǝrning ⱨaliƣa way! 4 I Israil, sening pǝyƣǝmbǝrliring huddi harabilǝr arisida yürüwatⱪan tülkilǝrdǝk boldi. 5 Silǝr bɵsülgǝn jaylarƣa qiⱪmiƣansilǝr, uning Pǝrwǝrdigarning künidǝ bolidiƣan jǝngdǝ puhta turuxi üqün Israil jǝmǝtining buzulƣan temini ⱨeq yasimidinglar.□

6 «Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu» degüqilǝr bolsa pǝⱪǝt sahta bir kɵrünüxni wǝ yalƣan palni kɵrgǝnlǝrdin ibarǝttur; Pǝrwǝrdigar ularni ǝwǝtmigǝn; biraⱪ ular ɵz sɵzining ǝmǝlgǝ axuruluxini ümid ⱪilidu. 7 Silǝr «Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu» degininglarda, Mǝn ⱨeq sɵz ⱪilmiƣan tursam, silǝr sahta bir «alamǝt kɵrünüx»ni kɵrgǝn, yalƣan palni eytⱪan ǝmǝsmu? 8 Xunga Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Silǝr oydurma sɵzligininglar, yalƣan «alamǝt kɵrünüx»lǝrni kɵrgininglar tüpǝylidin, ǝmdi mana, Mǝn silǝrgǝ ⱪarximǝn, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar, 9 — Mening ⱪolum sahta «alamǝt kɵrünüx»ni kɵrgǝn wǝ yalƣan palni eytⱪan pǝyƣǝmbǝrlǝr bilǝn ⱪarxilixidu; ular ɵz hǝlⱪimning kengixidǝ olturmaydu, ular Israil jǝmǝtining nǝsǝbnamisidǝ hatirilǝnmǝydu; ular Israilning zeminiƣa ⱨeq kirgüzülmǝydu; xuning bilǝn silǝr Mening Rǝb Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetisilǝr.

10 Bǝrⱨǝⱪ, ular tinq-amanliⱪ bolmiƣandimu «tinq-amanliⱪ!» dǝp jar selip, hǝlⱪimni eziⱪturƣanliⱪi üqün, birsi nepiz ara tamni ⱪopursa, ular kelip pǝⱪǝt uni ⱨak suwaⱪ bilǝn aⱪartip ⱪoyƣanliⱪi üqün — 11 Tamni ⱨak suwaⱪ bilǝn aⱪartiwatⱪanlarƣa: «Bu tam yiⱪilidu!» degin! Kǝlkündǝk bir yamƣur yaƣidu! I yoƣan mɵldürlǝr, silǝr qüxisilǝr! Dǝⱨxǝtlik bir xamal qiⱪidu; □ 12 wǝ mana, tam ɵrülüp qüxkǝndǝ, hǝⱪ silǝrdin: «Silǝr bu tamni suwiƣan ⱨak suwaⱪ ⱪeni!» dǝp sorimamdu?

13 Xunga Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Ɵz ⱪǝⱨrim bilǝn dǝⱨxǝtlik bir xamal partlitip qiⱪirimǝn; Mening aqqiⱪimdin kǝlkündǝk bir yamƣur wǝ ⱨǝmmini ⱨalak ⱪilidiƣan ⱪǝⱨrlik mɵldürlǝr yaƣidu. 14 Xuning bilǝn Mǝn silǝr ⱨak suwaⱪ bilǝn aⱪartⱪan tamni ƣulitip, uning ulini axkarǝ ⱪilip, uni yǝr bilǝn yǝksan ⱪilimǝn; u ƣulap qüxkǝndǝ, silǝr uning arisida ⱨalak bolisilǝr; wǝ Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetisilǝr. 15-16 Xundaⱪ ⱪilip Mǝn ⱪǝⱨrimni tam ⱨǝm uni ⱨak suwaⱪ bilǝn aⱪartⱪanlarning üstigǝ qüxürüp piƣandin qiⱪimǝn; wǝ: «Tam yoⱪ boldi, xundaⱪla uni ⱨak suwaⱪ bilǝn aⱪartⱪanlar, yǝni Yerusalem toƣruluⱪ bexarǝt bǝrgüqi, ⱨeq tinq-amanliⱪ bolmiƣandimu u toƣruluⱪ tinq-amanliⱪni kɵrsǝtkǝn «alamǝt kɵrünüx»ni kɵrgǝn Israilning pǝyƣǝmbǝrlirimu yoⱪ boldi» — dǝymǝn».□

«Ayal pǝyƣǝmbǝrlǝr» toƣruluⱪ bexarǝt

17 «Əmdi sǝn, i insan oƣli, ɵz tǝsǝwwuri boyiqǝ bexarǝt bǝrgüqi ɵz hǝlⱪingning ⱪizliriƣa yüzüngni ⱪaritip, ularni ǝyiblǝp bexarǝt berip mundaⱪ degin: —

18 Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Ɵz beƣixlirining ⱨǝrbirigǝ seⱨirlik bilǝzüklǝrni ⱪadap, janlarni tuzaⱪⱪa elix üqün ⱨǝrⱪandaⱪ egiz-pakar adǝmlǝrning bexiƣa pǝrǝnqini yasiƣanlarƣa way! Əmdi silǝr ɵz hǝlⱪimning janlirini tuzaⱪⱪa qüxürüp, janliringlarni saⱪ ⱪaldurimiz dǝwatamsilǝr? □ 19 Nǝqqǝ tutam arpa, nǝqqǝ qixlǝm nanni dǝp silǝr Manga kupurluⱪ ⱪilip, yalƣan sɵzgǝ ⱪulaⱪ salidiƣan Mening hǝlⱪimgǝ yalƣanqiliⱪinglar arⱪiliⱪ ɵlmǝskǝ tegixliklirini ɵltürüp, tirik ⱪalmasliⱪⱪa tegixliklirini ⱨayat ⱪaldurmaⱪqimusilǝr?■

20 Xunga Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Mana, Mǝn silǝrning ⱪuxlarni tuzaⱪⱪa qüxürgǝndǝk kixilǝrni tuzaⱪⱪa qüxürgüqi seⱨirlik «tengiⱪ»liringlarƣa ⱪarximǝn, Mǝn ularni bilikinglardin yirtip taxlaymǝn; xuning bilǝn silǝr ⱪuxlarni tuzaⱪⱪa qüxürgǝndǝk tutⱪan kixilǝrni ǝrkinlikkǝ uquriwetimǝn.

21 Mǝn silǝrning pǝrǝnjiliringlarnimu yirtip taxliwetip, hǝlⱪimni ⱪolunglardin ⱪutⱪuzimǝn; ular yǝnǝ ⱪolunglarda olja bolup turmaydu; xuning bilǝn silǝr Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetisilǝr.

22 Silǝr yalƣanqiliⱪ bilǝn, Ɵzüm azar bǝrmigǝn ⱨǝⱪⱪaniy adǝmlǝrning kɵngligǝ azar bǝrgǝnlikinglar üqün, xundaⱪla rǝzil adǝmlǝrning ⱨayatini saⱪlap ⱪutⱪuzuxⱪa ularni rǝzil yolidin yandurmay, ǝksiqǝ ularning ⱪolini küqǝytkininglar üqün, 23 silǝr ⱪuruⱪ «alamǝt kɵzünüx»lǝrni ikkinqi bolup kɵrmǝysilǝr, yaki yalƣan palqiliⱪ ⱪilmaysilǝr; Mǝn Ɵz hǝlⱪimni ⱪolunglardin ⱪutⱪuzimǝn; xuning bilǝn silǝr Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetisilǝr».

14

Butpǝrǝslik ⱪilidiƣanlarƣa way!

1 Israil aⱪsaⱪallirining bǝziliri Mening yenimƣa kelip aldimda olturuxti. ■ 2 Wǝ Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

3 «I insan oƣli, muxu adǝmlǝr ɵz butlirini kɵngligǝ tiklǝp, adǝmlǝrni putlaxturidiƣan ɵz ⱪǝbiⱨlikini kɵz aldiƣa ⱪoyƣanidi. Əmdi ularning Meni izdǝp Mǝndin yol sorixini ⱪobul ⱪilamdimǝn? 4 Əmdi ularƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ degin: — Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Israil jǝmǝtidiki kɵnglidǝ ɵz butlirini tiklǝp, adǝmlǝrni putlaxturidiƣan ɵz ⱪǝbiⱨlikini kɵz aldiƣa ⱪoyup, andin pǝyƣǝmbǝr aldiƣa kelidiƣan ⱨǝrbir adǝmni bolsa, Mǝnki Pǝrwǝrdigar uningƣa butlirining kɵplüki boyiqǝ jawab ⱪayturimǝn. 5 Xundaⱪ ⱪilip Mǝn Israil jǝmǝtining kɵnglini Ɵzümgǝ igildurimǝn; qünki ular barliⱪ butliri bilǝn Manga yat bolup kǝtti».

6 — Xunga Israil jǝmǝtigǝ mundaⱪ degin: — Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Towa ⱪilinglar! Butliringlardin yenip yenimƣa ⱪaytip kelinglar! Barliⱪ yirginqlik ⱪilmixinglardin yüzünglarni ɵrünglar! 7 Qünki Israil jǝmǝtidiki ɵzlirini Mǝndin ayrip, ɵz butlirini kɵnglidǝ tiklǝp, adǝmlǝrni putlaxturidiƣan ɵz ⱪǝbiⱨlikini kɵz aldiƣa ⱪoyup, andin Mǝndin sorax üqün pǝyƣǝmbǝrning aldiƣa kelidiƣan ⱨǝrⱪaysi adǝm yaki xuningƣa ohxax Israilda turuwatⱪan ⱨǝrⱪaysi musapirlar bolsa, Mǝnki Pǝrwǝrdigar Ɵzüm ularƣa jawab ⱪayturimǝn; 8 Mǝn muxu kixini bir agaⱨ bexariti ⱪilip uni sɵz-qɵqǝkkǝ ⱪalduruxⱪa yüzümni uningƣa ⱪarxi ⱪilimǝn; Mǝn hǝlⱪimning arisidin uni üzüp taxlaymǝn; xuning bilǝn silǝr Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetisilǝr. ■ 9 Biraⱪ pǝyƣǝmbǝr ɵzi eziⱪturulup, bir bexarǝtlik sɵz ⱪilƣan bolsa, u qaƣda Ɵzüm Pǝrwǝrdigar xu pǝyƣǝmbǝrni ezitⱪuƣa uqratⱪanmǝn; Mǝn uningƣa ⱪarxi ⱪolumni uzartip, uni hǝlⱪim arisidin ⱨalak ⱪilimǝn. □  ■ 10 Ular ⱪǝbiⱨlikining jazasini tartidu; pǝyƣǝmbǝrgǝ berilidiƣan jaza bilǝn soriƣuqiƣa berilidiƣan jaza ohxax bolidu. 11 Xuning bilǝn Israil jǝmǝti yǝnǝ Mǝndin qǝtnǝp kǝtmǝydu, yaki yǝnǝ asiyliⱪliri bilǝn ɵzlirini bulƣimaydu; ular Mening hǝlⱪim, wǝ Mǝn ularning Hudasi bolimǝn» — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar».

Keliwatⱪan jazani ⱨǝtta ⱨǝⱪⱪaniy kixilǝrmu Israildin yandurmaydu

12 Wǝ Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

13 «I insan oƣli, mǝlum bir zemin Manga asiyliⱪ ⱪilip gunaⱨ ⱪilƣanda, Mǝn xuning bilǝn ⱪolumni uningƣa ⱪarxi uzartip, ularning yɵlǝnqüki bolƣan nenini ⱪurutuwetip, uning üstigǝ aqarqiliⱪni ǝwǝtimǝn ⱨǝm insan wǝ ⱨaywanlarni uningdin üzimǝn; □  ■ 14 ǝmdi u qaƣda Nuⱨ, Daniyal wǝ Ayuptin ibarǝt üq ⱨǝzrǝt uningda turuwatⱪan bolsimu, ular ɵz ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi tüpǝylidin pǝⱪǝt ɵz janlirinila saⱪliyalƣan bolatti — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.□

15 Əgǝr Mǝn zemindin yirtⱪuq ⱨaywanlarni ɵtküzsǝm, ular uni baliliridin juda ⱪilsa, ⱨaywanlar tüpǝylidin uningdin ɵtküqi ⱨeqbir adǝm bolmay, u wǝyranǝ bolsa, 16 ǝmdi Mǝn ɵz ⱨayatim bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar — muxu üq ⱨǝzrǝt uningda turuwatⱪan bolsimu, ular nǝ ɵz oƣulliri nǝ ⱪizlirini ⱪutⱪuzalmaytti; ular pǝⱪǝt ɵz janlirini ⱪutⱪuzalaytti, zeminning ɵzi wǝyranǝ peti ⱪalatti.

17 Yaki bolmisa Mǝn xu zeminƣa ⱪiliqni qüxürup, uningdin insan ⱨǝm ⱨaywanni üzüwǝtkǝn bolsam, 18 ǝmdi ⱨayatim bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar — muxu üq ⱨǝzrǝt uningda turuwatⱪan bolsimu, ular nǝ ɵz oƣulliri nǝ ⱪizlirini saⱪlap ⱪutⱪuzalmaytti; ular pǝⱪǝt ɵz janlirini ⱪutⱪuzalaytti.

19 Yaki bolmisa Mǝn xu zeminƣa waba kesilini qüxürup, Ɵz ⱪǝⱨrimni ⱪan tɵktürulüxi bilǝn üstigǝ tɵksǝm, uningdin insan ⱨǝm ⱨaywanni üzüwǝtkǝn bolsam, 20 ǝmdi ⱨayatim bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar — Nuⱨ, Daniyal wǝ Ayuptin ibarǝt üq ⱨǝzrǝt uningda turuwatⱪan bolsimu, ular nǝ ɵz oƣlini nǝ ⱪizini ⱪutⱪuzalmaytti; ular pǝⱪǝt ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi bilǝn ɵz janlirini ⱪutⱪuzalaytti.

21 Əmdi Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Əmdi xundaⱪ bolƣandin keyin, insan ⱨǝm ⱨaywanni üzüwetix üqün Yerusalemƣa tɵt jazayimni, yǝni ⱪiliq, aqarqiliⱪ, yirtⱪuq ⱨaywan wǝ waba kesilini qüxürsǝm ⱪandaⱪ bolar?

22 Biraⱪ mana, uningda ⱪelip ⱪalƣanlar bolidu, yǝni oƣul-ⱪizlar uningdin qiⱪirilip ⱪutⱪuzulidu; mana, ular silǝrning yeninglarƣa qiⱪip, silǝr ularning yolliri ⱨǝm ⱪilmixlirini kɵrüp yetisilǝr; xuning bilǝn silǝr Mǝn Yerusalemƣa qüxürgǝn külpǝt, yǝni uningƣa qüxürülgǝn barliⱪ ixlar toƣruluⱪ tǝsǝlli alisilǝr; 23 ǝmdi silǝr ularning yolliri ⱨǝm ⱪilmixlirini kɵrgininglarda, ular silǝrgǝ tǝsǝlli epkelidu; silǝr Mening uningda barliⱪ ⱪilƣan ixlirimni bikardin-bikar ⱪilmiƣanliⱪimni tonup yetisilǝr, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar».□

15

Üzüm teli toƣruluⱪ tǝmsil

1 Wǝ Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

2 «I insan oƣli, üzüm teli yaƣiqining baxⱪa dǝrǝh yaƣaqliridin nemǝ artuⱪqiliⱪi bar, uning xehining ormandiki dǝrǝhlǝr arisida nemǝ alaⱨidiliki bar? 3 Uningdin birǝr jabduⱪni yasaxⱪa materiyal alƣanning paydisi barmu? Uningdin qinilǝrni asⱪudǝk ⱪozuⱪni yasiƣili bolamdu? 4 Mana, u otⱪa yeⱪilƣu bolƣanda, ot uning ikki uqini kɵydürgǝndǝ, otturisimu yerim kɵygǝndǝ, ǝmdi uni birǝr ixⱪa ixlǝtkili bolamdu? 5 Mana, u saⱪ bolƣanda, ⱨeqⱪandaⱪ ixⱪa ixlǝtkili bolmiƣan yǝrdǝ, ǝmdi ot uni kɵydürüp yǝp kǝtkǝndǝ, uni birǝr ixⱪa ixlǝtkili bolamdu?

6 Xunga Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Mǝn ormandiki dǝrǝhlǝr arisidiki üzüm telining yaƣiqini otⱪa tapxurƣinimdǝk, Yerusalemda turuwatⱪanlarni otⱪa tapxurimǝn. 7 Yüzümni ularƣa ⱪarxi ⱪilip ⱪaritimǝn; ular bir ottin qiⱪsa, baxⱪa bir ot ularni yǝwetidu. Ɵz yüzümni ularƣa ⱪarxi bolup ⱪaratⱪanda, silǝr Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetisilǝr. 8 Ularning ⱪilƣan wapasizliⱪliri tüpǝylidin mǝn zeminni wǝyranǝ ⱪilimǝn» — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar».□

16

Wapasiz Yerusalem

1 Wǝ Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

2 I insan oƣli, ɵzining yirginqlik ⱪilmixlirini Yerusalemning yüzigǝ selip mundaⱪ degin: —

3 Rǝb Pǝrwǝrdigar Yerusalemƣa mundaⱪ dǝydu: «Sening ǝsliy zating wǝ tuƣuluxung Ⱪanaaniylarning zeminida bolƣan; sening atang Amoriy, apang Hittiy ⱪiz idi. □ 4 Sening tuƣuluxuƣa kǝlsǝk, sǝn tuƣulƣan kününgdǝ kindiking kesilmigǝn, sǝn suda yuyulup pakiz ⱪilinmiƣan; ⱨeqkim sanga tuz sürkmigǝn yaki seni zakilimiƣan.

5 Ⱨeqkimning kɵzi muxu ixlar üqün sanga rǝⱨim ⱪilmiƣan yaki iqini sanga aƣritmiƣan; ǝksiqǝ sǝn dalaƣa taxliwetilgǝnsǝn, qünki tuƣulƣan kününgdǝ kǝmsitilgǝnsǝn.

6 Xu qaƣda Mǝn yeningdin ɵtüp ketiwetip, seni ɵz ⱪeningda eƣinap yatⱪiningni kɵrgǝn; wǝ Mǝn ɵz ⱪeningda yatⱪan ⱨalitingdǝ sanga: «Yaxiƣin!» — dedim. Bǝrⱨǝⱪ, sǝn ɵz ⱪeningda yatⱪan ⱨalitingdǝ Mǝn sanga: «Yaxiƣin!» — dedim.

7 Mǝn seni daladiki ot-qɵplǝrdǝk aynittim; sǝn ɵsüp heli boy tartip qirayliⱪ bezilip wayiƣa yǝtting; kɵksiliring xǝkillǝndi, qaqliring üzün ɵsti; biraⱪ sǝn tehi tuƣma-yalingaq iding. □ 8 Mǝn yǝnǝ yeningdin ɵtüwetip sanga ⱪaridim; mana, ixⱪ-muⱨǝbbǝt mǝzgiling yetip kǝldi; Mǝn tonumning pexini üstünggǝ yeyip ⱪoyup, yalingaqliⱪingni ǝttim; Mǝn sanga ⱪǝsǝm iqip, sǝn bilǝn bir ǝⱨdǝ tüzdum, dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar, wǝ sǝn Meningki boldung. □  ■ 9 Mǝn seni su bilǝn yuyup, ⱪeningni teningdin yuyuwetip, sanga puraⱪliⱪ mayni sürttüm. 10 Mǝn sanga kǝxtilik kɵnglǝkni kiygüzüp, ayiƣingƣa dǝlfin terisidin tikkǝn kǝxlǝrni saptim; seni nepis kanap bilǝn orap, yipǝk bilǝn yepip ⱪoydum. 11 Seni zibu-zinnǝtlǝr bilǝn pǝrdazlidim, ⱪolliringƣa bilǝzüklǝrni, boynungƣa marjanni taⱪap ⱪoydum; 12 burnungƣa ⱨalⱪini, ⱪulaⱪliringƣa zirilǝrni, bexingƣa güzǝl tajni kiygüzdum. 13 Xundaⱪ ⱪilip sǝn altun-kümüx bilǝn pǝrdazlanding; kiyim-keqǝkliring nepis kapap, yipǝk wǝ kǝxtilik rǝhttin idi. Yegining aⱪ un, bal ⱨǝm zǝytun meyi idi; sǝn intayin güzǝl bolup, hanix mǝrtiwisigǝ kɵtürüldung. 14 Güzǝlliking tüpǝylidin ǝllǝrdǝ dangⱪing qiⱪti; qünki Mǝn sanga kɵrkǝmlikimni beƣixlixim bilǝn güzǝlliking kamalǝtkǝ yǝtti, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.

15 — Biraⱪ sǝn güzǝllikinggǝ tayinip, dangⱪingdin paydilinip paⱨixǝ boldung; sǝn ⱨǝrbir ɵtküqi kixigǝ paⱨixǝ muⱨǝbbǝtliringni tɵktüng; güzǝlliking uning boldi! 16 Sǝn kiyim-keqǝkliringdin elip ɵzüng üqün rǝnggarǝng bezǝlgǝn «yuⱪiri jaylar»ni yasap, andin ularning üstidǝ buzuⱪluⱪ ⱪilƣansǝn. Bundaⱪ ixlar yüz berip baⱪmiƣan, wǝ ikkinqi yüz bǝrmǝydu!□

17 Sǝn Mǝn sanga beƣixliƣan güzǝl zibu-zinnǝtlirim wǝ altun-kümüxüm bilǝn ǝrkǝk mǝbudlarni yasap ular bilǝn buzuⱪluⱪ ⱪilƣansǝn. □ 18 Sǝn ɵz kǝxtilik kiyimliringni elip ularƣa kiygüzdüng; Mening meyim wǝ Mening huxbuyumni ularƣa sunup beƣixliding; 19 Mǝn ɵzünggǝ bǝrgǝn nenimni, Mǝn sanga ozuⱪⱪa bǝrgǝn aⱪ an, zǝytun meyi wǝ balni bolsa, sǝn ularning aldiƣa huxpuraⱪ ⱨǝdiyǝ süpitidǝ atap sundung: ixlar dǝl xundaⱪ idi! — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.

20 — Uning üstigǝ sǝn Ɵzümgǝ tuƣup bǝrgǝn ⱪiz-oƣulliringni elip, mǝbudlarning ozuⱪi bolsun dǝp ularni ⱪurbanliⱪ ⱪilding. Sening buzuⱪluⱪung azliⱪ ⱪilƣandǝk, 21 sǝn Mening balilirimni soyup ularni ottin ɵtküzüp mǝbudlarƣa atap ⱪoydungƣu? ■

22 Sening barliⱪ yirginqlik ⱪilmixliring ⱨǝm paⱨixǝ buzuⱪluⱪliringda, sǝn yaxliⱪingda tuƣma-yalingaq bolup ɵz ⱪeningda eƣinap yatⱪan künliringni ⱨeqⱪaqan esinggǝ kǝltürmiding. 23 Əmdi sening bu rǝzillikliringdin keyin — (Way, ⱨalingƣa way! — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar) 24 sǝn yǝnǝ ɵzüng üqün bir pǝxtaⱪ ⱪurup, ⱨǝrbir mǝydanƣa bir «yuⱪiri jay»ni yasiding; □ 25 sǝn ⱨǝrbir koqining bexida «yuⱪiri jay»ingni salding; sǝn ɵz güzǝllikingni yirginqlik ⱪilip, teningni ⱨǝrbir ɵtküqigǝ tutup, putungni eqip ɵzüngni berip paⱨixǝ buzuⱪluⱪungni kɵpǝytting. 26 Sǝn ixⱪwaz ǝrliki qong ⱪoxnang bolƣan Misirliⱪlar bilǝn buzuⱪluⱪ ɵtküzdüng; Mening aqqiⱪimni ⱪozƣap, paⱨixǝ buzuⱪluⱪungni kɵpǝytting. 27 Wǝ mana, Mǝn Ɵz ⱪolumni üstünggǝ uzartip, sening nesiwǝngni azaytip ⱪoydum. Mǝn seningdin nǝprǝtlinidiƣan, buzuⱪ yolungdin nomus ⱪilip qɵqigǝnlǝrning, yǝni Filistiylǝrning ⱪizlirining ⱪoliƣa tapxurdum.■

28 Sǝn yǝnǝ ⱪanmay yǝnǝ Asuriyliklǝr bilǝn buzuⱪluⱪ ɵtküzdung; buzuⱪluⱪ ɵtküzgǝndin keyin yǝnǝ ⱪanaǝt ⱪilmiding. 29 Xunga sǝn sodigǝrning zemini, yǝni Kaldiyǝ bilǝn bolƣan buzuⱪluⱪungni kɵpǝytip, buningdin yǝnǝ ⱪanaǝt ⱪilmiding. 30 Muxundaⱪ barliⱪ ixlarni, yǝni nomussiz paⱨixǝ ayalning ixlirini ⱪilisǝn, nemanqǝ suyuⱪ sening ⱪǝlbing! — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar, 31 Ɵzüngning pǝxtiⱪingni ⱨǝr koqining bexida ⱪuridiƣan, ⱨǝrbir mǝydanda «yuⱪiri jay»ingni yasaydiƣan! Uning üstigǝ sǝn paⱨixǝ ayaldǝk ǝmǝs iding, qünki sǝn ⱨǝⱪni nǝziringgǝ almaytting!

32 I wapasiz ayal, erining ornida yat adǝmlǝrgǝ kɵngül beridiƣan! 33 Hǝⱪlǝr paⱨixǝ ayalƣa ⱨǝmixǝ ⱨǝⱪ beridu; biraⱪ sǝn axniliringni buzuⱪluⱪ muⱨǝbbǝtliridin ⱨuzur elixⱪa ⱨǝryandin yeningƣa kǝlsun dǝp ularning ⱨǝmmisigǝ üstǝk berip in’am ⱪilisǝn; 34 buzuⱪluⱪta sǝn baxⱪa ayallarning ǝksisǝn, qünki ⱨeqkim sening buzuⱪ muⱨǝbbitingni izdǝp kǝlmidi; sǝn üstǝk bǝrding, ⱨeq ⱨǝⱪ sanga berilmidi — sǝn ⱨǝⱪiⱪǝtǝn ularning ǝksisǝn!

35 Xunga, i paⱨixǝ ayal, Pǝrwǝrdigarning sɵzini angla!

36 — Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Sening tǝnggiliring tɵkülüp, axniliring bilǝn bolƣan buzuⱪluⱪliring bilǝn sening uyat yering axkarilanƣanliⱪi tüpǝylidin, barliⱪ yirginqlik mǝbudliring tüpǝylidin, ularƣa atap sunƣan baliliringning ⱪeni tüpǝylidin —

37 xunga mana, Mǝn sening ɵzünggǝ ǝyx-ixrǝt mǝnbǝsi ⱪilƣan, barliⱪ sɵygǝn ⱨǝm barliⱪ nǝprǝtlǝngǝn axniliringni yiƣimǝn — Mǝn ularni sanga ⱪarxi qiⱪirip ǝtirapingdin yiƣip, sening uyat yeringni ularƣa axkarǝ ⱪilimǝn, ular sening barliⱪ uyat yeringni kɵridu. 38 Xuning bilǝn seni buzuⱪluⱪ ⱪilƣan ⱨǝm ⱪan tɵkkǝn ayallarni jazaliƣandǝk jazalaymǝn; Mǝn ⱪǝⱨr bilǝn, ottǝk ƣǝzipimning tǝlipi bilǝn üstünggǝ ⱪanliⱪ jazani qüxürimǝn; 39 Wǝ Mǝn seni ularning ⱪoliƣa tapxurimǝn; ular sening pǝxtaⱪliringni ƣulitidu, sening «yuⱪiri jay»liringni qeⱪip taxlaydu; ular kiyim-keqikingni üstüngdin saldurup taxlap, güzǝl zibu-zinnǝtliringni bulap-talap, seni tuƣma-yalingaq ⱪalduridu. 40 Ular sanga ⱪarxi bir top kixilǝrni yiƣip epkelidu, ular seni qalma-kesǝk ⱪilidu ⱨǝm seni ⱪiliqliri bilǝn qepiwetidu. 41 Ular ɵyliringni ot bilǝn kɵydüridu, kɵp ayallarning kɵz aldida üstünggǝ jazalarni qüxüridu; xuning bilǝn Mǝn seni paⱨixǝ ayal boluxtin ⱪaldurimǝn; sǝn yǝnǝ ⱨeqⱪandaⱪ «muⱨǝbbǝt ⱨǝⱪⱪi»ni bǝrmǝysǝn. ■

42 Xuning bilǝn Mǝn sanga ⱪaratⱪan ⱪǝⱨrimni tohtitimǝn, Mening muⱪǝddǝslikimdin qiⱪⱪan ƣǝzǝp sǝndin ketidu; Mǝn tinqlinip ⱪayta aqqiⱪlanmaymǝn. □ 43 Sǝn yaxliⱪ künliringni esinggǝ kǝltürmiding, ǝksiqǝ muxu ⱪilmixliring bilǝn Meni ƣǝzǝplǝndürdüng; xunga mana, ɵz yolungni ɵz bexingƣa ⱪayturimǝn, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar, — xuning bilǝn bu buzuⱪluⱪni baxⱪa yirginqlik ⱪilmixliring üstigǝ ⱪoxup ikkinqi ⱪilmaysǝn.□  ■

Yerusalem, Samariyǝ wǝ Sodom

44 Mana, maⱪallarni ixlitidiƣanlarning ⱨǝmmisi sǝn toƣruluⱪ: «Anisi ⱪandaⱪ bolsa, ⱪizi xundaⱪ bolar» degǝn bir maⱪalni tilƣa alidu. 45 Sǝn ɵz eri ⱨǝm baliliridin nǝprǝtlǝngǝn anangning ⱪizidursǝn; ⱨǝm ɵz ǝrliri ⱨǝm baliliridin nǝprǝtlǝngǝn aqa-singilliringning ariliⱪidikisǝn; sening anang bolsa Ⱨittiy, sening atang Amoriy idi. □ 46 Sening aqang bolsa sol tǝripingdǝ turƣan Samariyǝ, yǝni u wǝ uning ⱪizliri; singling bolsa ong tǝripingdǝ turƣan Sodom wǝ uning ⱪizliri.

47 Sǝn nǝ ularning yolliridida mangmiƣan, nǝ ularning yirginqlik ⱪilmixliri boyiqǝ ix ⱪilmiƣansǝn; Yaⱪ! Bǝlki ⱪisⱪiƣinǝ bir waⱪit iqidǝ sǝn barliⱪ yolliringda ulardin buzuⱪ bolup kǝtting. □ 48 Ɵz ⱨayatim bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar, — singling Sodom, yǝni u yaki ⱪizliri sǝn yaki sening ⱪizliringning ⱪilmixliridǝk ⱪilmidi; □ 49 Mana, muxu singling Sodomning ⱪǝbiⱨliki — u wǝ ⱪizlirining tǝkǝbbuluⱪi, nanliri mol, ǝndixisiz azadilik künliridǝ ajiz-namratlarning ⱪolini ⱨeq küqǝytmigǝnliki idi. □  ■ 50 Ular tǝkǝbburlixip, Mening aldimda yirginqlik ixlarni ⱪildi; Mǝn buni kɵrginimdǝ, ularni yoⱪattim.■

51 Samariyǝ bolsa sening gunaⱨliringning yerimidǝkmu gunaⱨ sadir ⱪilmidi; ⱨalbuki, sǝn bolsang yirginqlik ⱪilmixliringni ularningkidin kɵp awutup ⱪilding; xundaⱪ ⱪilip sǝn yirginqlik ⱪilmixliring tüpǝylidin aqa-singlingni huddi ⱨǝⱪⱪaniydǝk kɵründürgǝniding. □ 52 Sǝn ǝslidǝ ɵz aqa-singlingning üstidin ⱨɵküm ⱪilƣuqi iding; ǝmdi sǝnmu, ɵz xǝrmǝndilikingni kɵtürüp yür! Sening ularningkidin tehimu nǝprǝtlik gunaⱨliring tüpǝylidin ular sǝndin ⱨǝⱪⱪaniy kɵrünidu; xunga sǝnmu aqa-singlingni ⱨǝⱪⱪaniy kɵrsǝtkining tüpǝylidin hijalǝtkǝ ⱪelip xǝrmǝndilikingni kɵtürüp yür!□

53 Wǝ mǝn ularni sürgündin, yǝni Sodom ⱨǝm ⱪizlirini sürgündin, Samariyǝ ⱨǝm ⱪizlirini sürgündin qiⱪirip, xundaⱪla ularning arisiƣa sürgün bolƣanliringni qiⱪirip sürgünlüktin ǝsligǝ kǝltürimǝn; □ 54 xuning bilǝn ularƣa tǝsǝlli bǝrginingdǝ, sǝn ɵz xǝrmǝndilikingni kɵtürisǝn, sening barliⱪ ⱪilmixliring tüpǝylidin hijalǝtkǝ ⱪalisǝn. □ 55 Sening aqa-singling, Sodom ⱨǝm ⱪizliri ǝsli ⱨaliƣa, Samariyǝ ⱨǝm ⱪizlirimu ǝsli ⱨaliƣa kelidu; sǝnmu wǝ sening ⱪizliring ǝsliy ⱨalinglarƣa kelisilǝr. 56-57 Sening rǝzilliking pax ⱪilinmay, tǝkǝbburluⱪta yürgǝn kününgdǝ, singling Sodom aƣzingda sɵz-qɵqǝk bolƣan ǝmǝsmidi? Əmdi ⱨazir sǝn ɵzüng Suriyǝ ⱪizliri wǝ uning ǝtrapidikilǝrning ⱨǝmmisi ⱨǝmdǝ Filistiyǝ ⱪizliri, yǝni seni kɵzgǝ ilmaydiƣan ǝtrapingdikilǝrning mazaⱪ obyekti bolup ⱪalding.□  ■

58 Sǝn buzuⱪluⱪung, yirginqlik ⱪilmixliringning jazasini kɵtürisǝn, dǝydu Pǝrwǝrdigar. 59 Qünki Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Ɵz ⱪilƣanliring, yǝni iqkǝn ⱪǝsǝmingni kǝmsitip, ǝⱨdini buzƣanliⱪing boyiqǝ seni bir tǝrǝp ⱪilimǝn; □ 60 Ⱨalbuki, Mǝn sening bilǝn yaxliⱪ künliringdǝ tüzgǝn ǝⱨdǝmni ǝslǝymǝn, ⱨǝm sǝn bilǝn mǝnggülük bir ǝⱨdǝ tüzimǝn. 61 Xuning bilǝn sǝn ɵzüngdin qong aqiliring ⱨǝmdǝ seningdin kiqik singilliringni tapxuruwalƣiningda, sǝn yolliringni esinggǝ kǝltürüp hijalǝtkǝ ⱪalisǝn; qünki muxu aqa-singilliringni sanga ⱪizlar süpitidǝ tapxurimǝn; biraⱪ bu ixlar seningdiki ǝⱨdǝ tüpǝylidin bolmaydu. □ 62 Mǝn Ɵz ǝⱨdǝmni sǝn bilǝn tüzimǝn, sǝn Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni bilisǝn; 63 xuning bilǝn seni kǝqürüm ⱪilƣinimda, sǝn ⱪilmixliringni esinggǝ kǝltürüp hijil bolup, xǝrmǝndiliking tüpǝylidin ⱪaytidin aƣzingni ⱨeq aqmaysǝn» — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.

17

Ikki bürküt toƣruluⱪ tǝmsil

1 Wǝ Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip xundaⱪ deyildi: —

2 I insan oƣli, bir tepixmaⱪni otturiƣa ⱪoyup, Israil jǝmǝtigǝ bir tǝmsilni sɵzlǝp berip mundaⱪ degin: —

3 Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Kǝng ⱪanatliⱪ, ziq rǝnggarǝng uzun pǝylik qong bir bürküt Liwanƣa kelip, xu yǝrdiki egiz kedir dǝrihining uqidiki xahni aldi; □ 4 U ǝng yuⱪiri yumran bihini üzüwelip, uni sodigǝrning zeminiƣa apirip, tijarǝtqilǝrning xǝⱨirigǝ tikti. □ 5 U yǝnǝ zemindin baxⱪa uruⱪni elip baƣliⱪ bir etizƣa tikti; uni mol sular boyida selip, sügǝt telidǝk tiklidi.

6 U ɵsüp, kǝng yeyilip, pǝs boyluⱪ üzüm teli bolup qiⱪti; uning xahliri bürküt tǝrǝpkǝ ⱪarap ɵsti, yiltizlirimu uning astiƣa sozuldi. Xu yol bilǝn u üzüm teli bolup, xahlandi, bihlandi.□

7 Əmdi kǝng ⱪanatliⱪ, ziq pǝylik yǝnǝ bir qong bürküt pǝyda boldi; wǝ mana, bu üzüm teli «U meni suƣarsun» dǝp, tikilgǝn qɵnǝkliridin yiltizlirini uningƣa ⱪarap tartti, xahlirini uningƣa ⱪarap sozdi; □ 8 Mana, u obdan xahlap mewǝ bǝrsun, esil üzüm teli bolsun dǝp munbǝt etizda, mol sular boyiƣa tikilgǝnidi».

9 Əmdi Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «U ronaⱪ tapamdu? Uni ⱪaⱪxal ⱪiliwetix üqün bürküt yiltizlirini yulup, mewisini kesiwǝtmǝmdu? Uning yumran yopurmaⱪliri hazan bolidu; xu qaƣda uni yiltizliridin yuluwelixⱪa küqlük bir bilǝk yaki nurƣun hǝⱪlǝrning ⱨeq keriki bolmaydu. 10 Əmdi ⱨǝtta ⱪaytidin tikilgǝn bolsa, ronaⱪ tapamdu? Xǝrⱪ xamili uningƣa tǝgkǝndila taza ⱪaƣjirap kǝtmǝmdu? U tikilip ɵskǝn qɵnǝkliridǝ ⱪaƣjirap ketidu».

Tǝmsil qüxǝndürülidu

11 Wǝ Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip xundaⱪ deyildi: —

12 «Asiy jǝmǝttin: «Muxu ixlarning mǝnisini bilǝmsilǝr?» dǝp sorap, ularƣa mundaⱪ degin: «Mana, Babil padixaⱨi Yerusalemƣa kelip, uning padixaⱨi ⱨǝm xaⱨzadilirini elip ɵzi bilǝn Babilƣa ⱪayturup apardi.

13 Xu waⱪitta u padixaⱨning nǝslidin bir kixini elip uning bilǝn ǝⱨdǝ tüzüp uningƣa ⱪǝsǝm iqküzdi. U yǝnǝ zemindiki esil-mɵtiwǝr bolƣanlarni uning bilǝn elip kǝtti; 14 mǝⱪsǝt, padixaⱨliⱪning tɵwǝn ajiz ⱨalǝttǝ bolup, ⱪǝddini rusliyalmay, pǝⱪǝt uning ǝⱨdisini tutuxi bilǝn jenini jan ǝtküzüx üqün idi.

15 Biraⱪ u Misir bizgǝ atlar ⱨǝm qong ⱪoxunni tǝminlisun dǝp ǝlqilirini xu yǝrgǝ ǝwǝtip, uningƣa asiyliⱪ ⱪildi. Əmdi u ronaⱪ tapamdu? Mundaⱪ ixlarni ⱪilƣuqi tirik ⱪalamdu? U ǝⱨdini buzup tirik ⱪalamdu? □  ■ 16 Mǝn ⱨayatim bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar, — bǝrⱨǝⱪ u ɵzini padixaⱨ ⱪilƣan padixaⱨning zeminidǝ, — yǝni uning ⱪǝsimini kǝmsitkǝn, ǝⱨdisini buzƣan ⱨeliⱪi padixaⱨning zeminidǝ, — uning yenida, Babilning otturisida ɵlidu.

17 Bolidiƣan jǝngdǝ, ular kelip nurƣun kixilǝrni ⱪirix üqün sepilƣa qiⱪidiƣan dɵnglüklǝrni selip, potǝylǝrni ⱪurƣanda, Pirǝwn küqlük ⱪoxun ⱨǝm nurƣunliƣan ǝskǝrlǝrni baxlap kǝlsimu, uning üqün ⱨeqnemǝ ⱪilip berǝlmǝydu. □  ■ 18 U ⱪǝsǝmni kǝmsitip, ǝⱨdini buzdi; mana, u ⱪol elixip sɵz bǝrdi, biraⱪ u muxu ixlarni ⱪildi; xunga u tirik ⱪeqip ⱪutulalmaydu».

19 Xunga Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Mǝn ⱨayatim bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, bǝrⱨǝⱪ, u kǝmsitkǝn ⱪǝsimim ⱨǝmdǝ buzƣan ǝⱨdǝmni bolsa, bularni ɵz bexiƣa kiygüzimǝn. □ 20 Mǝn Ɵz torumni üstigǝ yeyip taxlaymǝn, u Mening ⱪiltiⱪimda tutulidu; Mǝn uni Babilƣa apirimǝn ⱨǝmdǝ xu yǝrdǝ Manga ⱪilƣan mutlǝⱪ wapasizliⱪi üqün uning üstigǝ ⱨɵküm qiⱪirip jazalaymǝn. ■ 21 Uning bilǝn billǝ barliⱪ ⱪaqⱪanlar, barliⱪ ⱪoxunliri ⱪiliq bilǝn yiⱪilidu; bulardin ⱪalƣanlar ⱨǝrbir xamalƣa tarⱪitilidu; xuning bilǝn silǝr Mǝnki Pǝrwǝrdigarning sɵz ⱪilƣanliⱪini tonup yetisilǝr».■

Kedir dǝrihi toƣruluⱪ baxⱪa bir tǝmsil

22 Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Mǝnmu egiz kedirning uqidin bih elip tikimǝn; uning yapyax xahqilirining uqidin yumran birsini üzüp, egiz ⱨǝywǝtlik taƣ üstigǝ tikimǝn; 23 Israil egizlikidiki taƣⱪa Mǝn uni tikimǝn; u obdan xahlap, mewǝ berip, esil kedir dǝrihi bolidu; uning astiƣa ⱨǝrⱪandaⱪ uqar-ⱪanatlar ⱪonidu; uning xahlirining sayisida ular ⱪonup turidu; 24 xuning bilǝn daladiki barliⱪ dǝrǝhlǝr biliduki, Mǝnki Pǝrwǝrdigar egiz dǝrǝhni pǝs ⱪildim, pǝs dǝrǝhni egiz ⱪildim, yexil dǝrǝhni ⱪaƣjirattim, ⱪaⱪxal dǝrǝhni kɵkǝrtip baraⱪsan ⱪildim; Mǝnki Pǝrwǝrdigar mundaⱪ sɵz ⱪildim wǝ xuni ada ⱪilimǝn».□

18

Ⱨǝrbir adǝmning Huda aldida bolƣan jawabkarliⱪi

1 Wǝ Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

2 «Israil zemini toƣruluⱪ silǝr: «Atilar aqqiⱪ-qüqük üzümlǝrni yesǝ, balilarning qixi ⱪeriⱪ sezilidu» degǝn muxu maⱪalni ixlitidiƣan kixilǝr zadi nemǝ demǝkqisilǝr?□  ■

3 Mǝn ⱨayatim bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar, silǝr Israil iqidǝ muxu maⱪalni ⱪaytidin ixlǝtmǝysilǝr. 4 Mana, barliⱪ janlar Meningkidur; atining jeni Meningkidǝk, balining jenimu Meningkidur; gunaⱨ sadir ⱪilƣuqi jan igisi bolsa, u ɵlidu.

Üq misal

5 Birsi ⱨǝⱪⱪaniy bolsa, adilliⱪ wǝ adalǝt yürgüzidiƣan bolsa, 6 — u nǝ taƣlar üstidǝ butⱪa atalƣan taamni yemigǝn, nǝ Israil jǝmǝtidiki butlarƣa bax kɵtürüp ulardin tilimigǝn, nǝ ⱪoxnisining ayalini ⱨeq buzmiƣan, nǝ ay kɵrgǝndǝ ayalƣa yeⱪin kǝlmigǝn ■ 7 nǝ ⱨeqbirigǝ zulum-zumbuluⱪ ixlǝtmigǝn, bǝlki ⱪǝrzdardin kapalǝt alƣanni ⱪayturidiƣan, bulangqiliⱪ ⱪilmiƣan, ɵz nenini aq ⱪalƣanlarƣa tǝⱪsim ⱪilip bǝrgǝn, yeling-yalingaqⱪa kiyim kiygüzgǝn; ■ 8 pulni ɵsümgǝ bǝrmǝydiƣan, jazanǝ almaydiƣan, bǝlki ⱪolini ⱪǝbiⱨliktin tartip, ikki adǝm arisida durus ⱨɵküm qiⱪiridiƣan; ■ 9 Mening bǝlgilimilirimdǝ mangidiƣan, baxⱪilarƣa adil muamilǝ ⱪilix üqün ⱨɵkümlirimni tutidiƣan bolsa — mana muxu kixi ⱨǝⱪⱪaniy, u jǝzmǝn ⱨayat bolidu, dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.

10 Əgǝrdǝ ɵz puxti bolƣan, zorawanliⱪ ⱪilƣuqi, ⱪan tɵkküqi bolƣan, xundaⱪ yamanliⱪlarning birini ɵz ⱪerindixiƣa ⱪilƣan, ⱨǝmdǝ yuⱪiriⱪi yahxiliⱪning ⱨeqⱪaysisini ⱪilmiƣan, bir oƣli bolsa, — yǝni taƣlar üstidǝ butⱪa atalƣan taamni yegǝn, ⱪoxnisining ayalini buzƣan, □ 12 ajiz-namratlarƣa zulum-zumbuluⱪ ixlǝtkǝn, bulangqiliⱪ ⱪilƣan, ⱪǝrzdardin kapalǝt alƣanni ⱪayturmiƣan, butlarƣa bax kɵtürüp ulardin tiligǝn, yirginqlik ixlarni ⱪilƣan, 13 pulni ɵsümgǝ bǝrgǝn, jazanǝ alƣan bir oƣli bolsa — ǝmdi u ⱨayat ⱪalamdu? U ⱨayat ⱪalmaydu; u muxundaⱪ yirginqlik ⱪilmixlarni ⱪilƣini üqün u jǝzmǝn ɵlidu; uning ɵz ⱪeni ɵz bexi üstigǝ qüxidu.

14 Biraⱪ mana, muxu kiximu bir oƣul tapsa, u atisining sadir ⱪilƣan barliⱪ gunaⱨlirini kɵrgǝn bolsimu, ⱨǝm kɵrgini bilǝn xundaⱪ ⱪilmisa 15 — yǝni taƣlar üstidǝ butⱪa atalƣan taamni yemigǝn, Israil jǝmǝtidiki butlarƣa bax kɵtürüp ulardin tilimigǝn, ⱪoxnisining ayalini buzmiƣan, 16 ⱨeqbirigǝ zulum-zumbuluⱪ ixlǝtmigǝn, ⱪǝrzdardin kapalǝt elixni ⱨeq ɵzigǝ tutmiƣan, bulangqiliⱪ ⱪilmiƣan, ɵz nenini aq ⱪalƣanlarƣa tǝⱪsim ⱪilip bǝrgǝn, yeling-yalingaqⱪa kiyim kiygüzgǝn, □ 17 ɵz ⱪolini ⱪǝbiⱨliktin tartidiƣan, pulni ɵsümgǝ bǝrmigǝn, ɵsüm-jazanǝ almiƣan, bǝlki Mening ⱨɵkümlirimgǝ ǝmǝl ⱪilidiƣan, bǝlgilimilirimdǝ mangidiƣan bolsa — u ɵz atisining ⱪǝbiⱨliki tüpǝylidin ɵlmǝydu, u jǝzmǝn ⱨayat bolidu.

18 Uning atisi bolsa, zulum-zumbuluⱪ ixlǝtkǝn, ɵz ⱪerindixiƣa bulangqiliⱪ ⱪilƣan, ɵz hǝlⱪi arisida natoƣra ixlarni ⱪilƣanliⱪi tüpǝylidin, mana u ɵz ⱪǝbiⱨliki iqidǝ ɵlidu. 19 Silǝr: «Nemixⱪa oƣul atisining ⱪǝbiⱨlikining jazasini kɵtürmǝydu?» dǝp soraysilǝr; biraⱪ oƣul adilliⱪ ⱨǝm adalǝtni yürgüzgǝn, Mening barliⱪ bǝlgilimilirimni tutup ularƣa ǝmǝl ⱪilƣan; u jǝzmǝn ⱨayat bolidu; ■ 20 gunaⱨ sadir ⱪilƣuqi jan igisi ɵlidu. Oƣul atisining ⱪǝbiⱨlikining jazasini kɵtürmǝydu, wǝ yaki ata oƣlining ⱪǝbiⱨlikining jazasini kɵtürmǝydu; ⱨǝⱪⱪaniy kixining ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi ɵz üstidǝ turidu, rǝzil kixining rǝzilliki ɵz üstidǝ turidu; 21 wǝ rǝzil kixi barliⱪ sadir ⱪilƣan gunaⱨliridin yenip towa ⱪilip, Mening barliⱪ bǝlgilimilirimni tutup, adilliⱪ ⱨǝm adalǝtni yürgüzidiƣan bolsa, u jǝzmǝn ⱨayat bolidu, u ɵlmǝydu. 22 Uning sadir ⱪilƣan barliⱪ itaǝtsizlikliri uning ⱨesabiƣa ǝslǝnmǝydu; u ⱪilƣan ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi bilǝn ⱨayat bolidu.

23 Mǝn rǝzil adǝmning ɵlümidin ⱨuzur alamdimǝn? — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar. Əksiqǝ, mǝndiki ⱨuzur uning ɵz yolidin yenip towa ⱪilƣanlilⱪidin ǝmǝsmu? ■

24 Ⱨǝⱪⱪaniy kixi ɵz ⱨǝⱪⱪaniyliⱪidin yenip, ⱪǝbiⱨlik ⱪilƣan, rǝzil adǝmlǝrning yirginqlik ⱪilmixliri boyiqǝ ix ⱪilƣan bolsa, u ⱨayat ⱪalamdu? Uning ⱪilƣan ⱨǝⱪⱪaniyliⱪliridin ⱨeqⱪaysisi ǝslǝnmǝydu; ɵtküzgǝn asiyliⱪi, sadir ⱪilƣan gunaⱨ iqidǝ, u ɵlidu.

25 Əmma silǝr: «Rǝbning yoli adil ǝmǝs» dǝysilǝr; ǝmdi, i Israil jǝmǝti, anglanglar; Mening yolum adil ǝmǝsmu? Silǝrning yolliringlar adilsizlik ǝmǝsmu? ■ 26 Ⱨǝⱪⱪaniy kixi ⱨǝⱪⱪaniyliⱪidin yenip, ⱪǝbiⱨlikni ɵtküzgǝn bolsa, u ɵlidu; ɵtküzgǝn ⱪǝbiⱨliki bilǝn u ɵlidu. 27 Ⱨǝm rǝzil adǝm ɵtküzgǝn rǝzillikidin yenip towa ⱪilip, adilliⱪ ⱨǝm adalǝt yürgüzidiƣan bolsa, u ɵz jenini ⱨayat saⱪlaydu. 28 Qünki u oylinip, barliⱪ ɵtküzgǝn itaǝtsizlikliridin yandi; u jǝzmǝn ⱨayat bolidu, u ɵlmǝydu. 29 Lekin Israil jǝmǝti «Rǝbning yoli adil ǝmǝs» dǝydu; i Israil jǝmǝti, Mening yollirim adil ǝmǝsmu? Adil bolmiƣini silǝrning yolliringlar ǝmǝsmu?

30 Xunga Mǝn üstünglarƣa, yǝni ⱨǝrbiringlarni ɵz yolliringlar boyiqǝ ⱨɵküm qiⱪirip jazalaymǝn, i Israil jǝmǝti, dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar. Ⱪaytip yenimƣa kelinglar, barliⱪ itaǝtsizlikliringlardin yenip towa ⱪilinglar; xuning bilǝn ⱪǝbiⱨlik silǝrgǝ ⱪiltaⱪ bolmaydu. ■ 31 Ɵzünglardin barliⱪ ɵtküzgǝn itaǝtsizlikliringlarni taxliwetinglar, ɵzünglarƣa yengi ⱪǝlb wǝ yengi roⱨni tiklǝnglar; nemixⱪa ɵlmǝkqisilǝr, i Israil jǝmǝti? □  ■ 32 Qünki ɵlidiƣan kixining ɵlümidin manga ⱨuzur yoⱪtur, dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar; xunga yolunglardin yenip towa ⱪilip ⱨayat bolunglar!».□  ■

19

Israil xaⱨzadilirigǝ bir mǝrsiyǝ

1 — «Əmdi sǝn, Israil xaⱨzadilirigǝ bir mǝrsiyǝni aƣzingƣa elip mundaⱪ dǝp oⱪuƣin: —

2 «Xirlar arisida anang ⱪandaⱪ bir qixi xir idi!

U yax xirlar arisida yatⱪan, u arslanlirini beⱪip ⱪuwwǝtlidi.

3 U arslanliridin birini qong ⱪildi, u yax xir bolup qiⱪti;

U owni tutup yirtixni ɵgǝndi;

U adǝmlǝrnimu yǝwetǝtti.

4 Əllǝr uningdin hǝwǝr anglidi;

U ularning ora toziⱪida tutuwelindi;

Ular uning burniƣa ilmǝkni selip,

Misir zeminiƣa epkǝtti.■

5 Qix xir ɵzining arminini bikar kütkinini,

Ümidning yoⱪalƣanliⱪini kɵrüp,

U baxⱪa bir arslinini elip,

Uni beⱪip yax xir ⱪildi;

6 U xirlar arisida uyan-buyan kǝzdi;

U yax xir bolup,

Owni tutup yirtixni ɵgǝndi;

U adǝmlǝrnimu yǝwetǝtti.

7 U ularning istiⱨkamlirini buzup,

Ularning xǝⱨǝrlirini harabǝ ⱪiliwǝtti;

Zemin wǝ uning üstidiki ⱨǝmmisi uning ⱨɵrkirigǝn awazi bilǝn dǝkkǝ-dükkigǝ qüxti.

8 Andin ǝllǝr uning ǝtrapidiki rayonlardin kelip uningƣa ⱪarxi qiⱪti;

Ular uning üstigǝ torini yeyip taxlidi;

U ularning ora toziⱪida tutuwelindi.

9 Ular burniƣa ilmǝk selip ⱪǝpǝskǝ solidi;

Uni Babilning padixaⱨiƣa apardi;

Ular uni torliriƣa eliwaldi;

Xuning bilǝn uning awazi Israil taƣlirida ⱪaytidin anglanmaydu.■

10 Sening anang üzümzaringda bir üzüm teli idi;

U su boyida tiklǝngǝnidi;

Sularning molluⱪidin,

U intayin mewilik, kɵp xahlik boldi.

11 Uning küqlük xahliri bar idi,

Ⱨɵküm sürgüqilǝrning xaⱨanǝ ⱨasiliriƣa layiⱪ idi;

Uning boyi bulutlardinmu egiz kɵkkǝ taⱪaxti,

U egizliki wǝ xahlirining nurƣunliⱪi bilǝn kɵrünǝrlik idi;

12 Biraⱪ u ⱪǝⱨr bilǝn yulundi,

U yǝrgǝ taxlandi,

Xǝrⱪ xamili mewisini ⱪurutiwǝtti;

Uning küqlük xahliri sunduruldi, ⱪaƣjirap kǝtti;

Ot ularni yutuwaldi.

13 Ⱨazir u qɵl-bayawanda,

Qangⱪaⱪ, susiz bir yǝrdǝ tikildi;

14 Uning xahlirining birsidin ot qiⱪip,

Uning bihliri ⱨǝm mewisini yutuwaldi;

Xuning bilǝn uningda ⱨɵkümdarning xaⱨanǝ ⱨasisi bolƣudǝk küqlük xehi ⱪalmidi.

Bu sɵzlǝr mǝrsiyǝdur, bular pǝⱪǝt mǝrsiyǝ üqünla ixlitilidu».□

20

Israilning asiyliⱪining tarihi wǝ Hudaning uning kelǝqiki toƣruluⱪ pilani •••• Aⱪsaⱪallar kelip Əzakiyaldin yol soraydu

1 Yǝttinqi yili, bǝxinqi ayning oninqi küni xundaⱪ boldiki, Israilning bǝzi aⱪsaⱪalliri Pǝrwǝrdigarni izdǝp uningdin soriƣili mening aldimƣa kelip olturdi.

2 Wǝ Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

3 I insan oƣli, Israilning aⱪsaⱪalliriƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ degin: — Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Silǝr Mǝndin soriƣili kǝldinglar? Ɵz ⱨayatim bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar — Mǝn silǝrning Mǝndin sorixinglarƣa yolƣa ⱪoymaymǝn. 4 Əmdi ularning üstigǝ ⱨɵküm qiⱪiramsǝn, i adǝm balisi, ⱨɵküm qiⱪiramsǝn? Ularƣa ata-bowilirining yirginqlik ⱪilmixlirini ayan ⱪilip ularƣa mundaⱪ degin: —■

5 Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mǝn Israilni talliƣan künidǝ, Yaⱪup jǝmǝtining nǝsligǝ ⱪol kɵtürüp ⱪǝsǝm ⱪilip, Misir zeminida Ɵzümni ularƣa ayan ⱪilƣinimda, yǝni ularƣa ⱪol kɵtürüp ⱪǝsǝm ⱪilip ularƣa: «Mǝn Pǝrwǝrdigar sening Hudayingdurmǝn» deginimdǝ ■ 6 — xu küni Mǝn ularni Misir zeminidin qiⱪirip ular üqün alaⱨidǝ izdǝp tapⱪan süt ⱨǝm bal eⱪip turidiƣan, ⱨǝmmǝ zemin arisidiki ǝng güzǝl zeminning güli bolƣan zeminƣa kirgüzüx üqün, ⱪol kɵtürüp ⱪǝsǝm ⱪildim; 7 Mǝn ularƣa: «Ⱨǝrbiringlar ɵz kɵzünglar aldidiki nǝprǝtlik nǝrsilǝrni taxliwetinglar, Misirning butliri bilǝn ɵzünglarni bulƣimanglar; Mǝn Pǝrwǝrdigar Hudaynglardurmǝn» — dedim.

8 Lekin ular Manga asiyliⱪ ⱪilip Manga ⱪulaⱪ selixni halimaytti; ⱨeqⱪaysisi nǝ ɵz kɵzi aldidiki nǝprǝtlik nǝrsilǝrni taxliwǝtmidi, nǝ Misirning butliridin ⱨeq ayrilmidi. Andin Mǝn ⱪǝⱨrimni Misir zemini iqidǝ ularƣa tɵküp, ularƣa ⱪaratⱪan aqqiⱪimni basimǝn, dedim — 9 ⱨalbuki, namimning ular turƣan ǝllǝr arisida bulƣanmasliⱪi üqün, Ɵz namim üqün ⱨǝrikǝt ⱪildim; qünki Mǝn bu ǝllǝrning kɵz aldida ularni Misirdin qiⱪirixim bilǝn Ɵzümni ayan ⱪilƣanidim; 10 xunga Mǝn ularni Misir zeminidin toluⱪ qiⱪirip, qɵl-bayawanƣa apardim. □  ■ 11 Wǝ Mǝn bǝlgilimilirimni berip, Ɵz ⱨɵkümlirimni ularƣa ayan ⱪildim — ularƣa ǝmǝl ⱪilidiƣan kixi ularning sǝwǝbidin ⱨayatⱪa erixidu.■

12 Ɵzüm ⱨǝm ular arisidiki bexarǝt bolsun dǝp, Mening ularni pak-muⱪǝddǝs ⱪilidiƣan Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni bilixi üqün «xabat kün»lirimni ularƣa beƣixlidim; □  ■ 13 lekin Israil jǝmǝti qɵl-bayawanda Manga asiyliⱪ ⱪildi; qünki ular Mening bǝlgilimilirimdǝ mangmidi, Mening ⱨɵkümlirimni qǝtkǝ ⱪaⱪti (ǝgǝr adǝmlǝr bu ǝmrlǝrgǝ ǝmǝl ⱪilsa, u ularning sǝwǝbidin ⱨayatⱪa erixidu) wǝ Mening «xabat kün»lirimni ⱪattiⱪ bulƣidi; Mǝn ularning üstigǝ qɵl-bayawanda ular ⱨalak ⱪilinƣuqǝ ⱪǝⱨrimni tɵkimǝn dedim — ■ 14 ⱨalbuki, namimning ǝllǝr arisida bulƣanmasliⱪi üqün, Ɵz namim üqün ⱨǝrikǝt ⱪildim; qünki Mǝn bu ǝllǝrning kɵz aldida ularni Misirdin ⱪutⱪuzup qiⱪarƣanmǝn.

15 Mǝn yǝnǝ qɵl-bayawanda ularƣa süt ⱨǝm bal eⱪip turidiƣan, ⱨǝmmǝ zeminning güli bolƣan zeminƣa kirgüzmǝymǝn dǝp, ⱪolumni kɵtürüp ⱪǝsǝm ⱪilimǝn dedim 16 (qünki ularning ⱪǝlbi butliriƣa ǝgixip kǝtkǝqkǝ, Mening bǝlgilimilirimni qǝtkǝ ⱪaⱪⱪan, Mening ⱨɵkümlirimdǝ mangmiƣan, Mening «xabat kün»lirimni buzƣan); — 17 ⱨalbuki, kɵzüm ularƣa rǝⱨim ⱪilip ularni ⱨalak ⱪilmidim yaki ularni qɵl-bayawanda tügǝxtürmidim.

18 Mǝn qɵl-bayawanda ularning baliliriƣa mundaⱪ dedim: «Ata-bowiliringlarning bǝlgimiliridǝ mangmanglar, nǝ ularning ⱨɵkümlirini tutmanglar nǝ butliri bilǝn ɵzünglarni bulƣimanglar. 19 Mǝn Pǝrwǝrdigar Hudayinglardurmǝn; Mening bǝlgilimilirimdǝ mengip, Mening ⱨɵkümlirimni tutup ularƣa ǝmǝl ⱪilinglar; 20 Mening «xabat kün»lirimni pak-muⱪǝddǝs dǝp ǝtiwarlanglar; u silǝrning Mening Pǝrwǝrdigar Hudayinglar ikǝnlikimni bilixinglar üqün Mǝn wǝ silǝr otturimizdiki bir bexarǝttur. 21 Lekin balilirimu Manga asiyliⱪ ⱪildi; ular nǝ Mening bǝlgilimilirimdǝ mangmiƣan nǝ Mening ⱨɵkümlirimni tutmiƣan (birsi ularƣa ǝmǝl ⱪilsa, u ular bilǝn ⱨayatⱪa erixidu) ular Mening «xabat kün»lirimni bulƣiƣan; xunga Mǝn ⱪǝⱨrimni ular üstigǝ tɵküp ularƣa ⱪaratⱪan aqqiⱪimni qüxürüp piƣandin qiⱪimǝn, dedim; 22 lekin jazadin ⱪolumni tartip, namimni ǝllǝrning kɵz aldida bulƣanmisun dǝp Ɵz namim üqün ⱨǝrikǝt ⱪildim; Mǝn bu ǝllǝrning kɵz aldida ularni Misirdin ⱪutⱪuzup qiⱪarƣanmǝn.

23 Qɵl-bayawanda Mǝn ⱪolumni kɵtürüp ularƣa silǝrni ǝllǝr arisiƣa tarⱪitimǝn, mǝmlikǝtlǝr iqigǝ taritimǝn dǝp ⱪǝsǝm ⱪilimǝn, dedim; 24 qünki ular Mening ⱨɵkümlirimni ada ⱪilmiƣan, bǝlgilimilirimni qǝtkǝ ⱪaⱪⱪan, Mening «xabat kün»lirimni buzƣan; ular kɵzlirini ata-bowilirining butliriƣa tikmǝktǝ idi; 25 xunga Mǝn ularƣa yahxi bolmiƣan bǝlgilimilǝrni, ularni ⱨayatⱪa elip barmaydiƣan ⱨɵkümlǝrni beƣixlidim; □ 26 wǝ ularni ɵz-ɵzidin sǝskǝndürüp, Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetixi üqün, Mǝn ularni ɵz ⱨǝdiyǝliri arⱪiliⱪ bulƣidim, qünki ular ⱨǝdiyǝ süpitidǝ barliⱪ tunji balilirini atap ⱪoyatti.□
  ■

27 Xunga, i insan oƣli, Israil jǝmǝtigǝ sɵz ⱪilip mundaⱪ degin: — Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Ata-bowiliringlar xu ixtimu Manga kupurluⱪ ⱪilƣanki, ular Manga wapasizliⱪ ⱪilƣan; 28 ular Mǝn Ɵz ⱪolumni kɵtürüp: «Muxu zeminni silǝrgǝ berimǝn» dǝp ⱪǝsǝm ⱪilƣan yǝrgǝ kirgǝndǝ, ular xu yǝrdiki udul kǝlgǝn ⱨǝrbir yuⱪiri dɵng ⱨǝm baraⱪsan dǝrǝhni kɵrüpla xu jaylarda ular ⱪurbanliⱪlirini ⱪilip, Meni aqqiⱪlanduridiƣan ⱨǝdiyǝlǝrni ⱪilatti; ular xu yǝrdimu «huxpuraⱪ ⱨǝdiyǝ»lirini puritip, «xarab ⱨǝdiyǝ»lirini tɵkǝtti; □ 29 xuning bilǝn Mǝn ulardin: «Silǝr qiⱪidiƣan bu yuⱪiri jay degǝn nemǝ?» dǝp soridim; xunga bügüngǝ ⱪǝdǝr uning ismi «Bamaⱨ»dur.□

30 Xunga Israil jǝmǝtigǝ mundaⱪ degin: — Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Silǝr ata-bowiliringlarning yolida ɵzliringlarnimu bulƣimaⱪqimusilǝr? Ularning nǝprǝtlik ⱪilmixliriƣa ǝgixip buzuⱪluⱪ ⱪilmaⱪqimusilǝr? 31 Əmdi silǝr ⱨǝdiyǝliringlarni sunup, ɵz oƣulliringlarni ottin ɵtküzgǝndǝ, silǝr yǝnila bügüngǝ ⱪǝdǝr ɵzünglarni barliⱪ butliringlar bilǝn bulƣawatisilǝr; ǝmdi Mǝn silǝrning Meni izdǝp sorixinglarƣa yol ⱪoyamdimǝn, i Israil jǝmǝti?! Mǝn ⱨayatim bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar, — Mǝn silǝrning Meni izdǝp sorixinglarƣa yol ⱪoymaymǝn! 32 Xuningdǝk silǝrning kɵnglünglǝrdiki «Biz yat ǝllǝrdǝk, baxⱪa yurtlardiki jǝmǝtlǝrdǝk yaƣaq ⱨǝm tax mǝbudlarƣa qoⱪunimiz» degǝn koyunglar ǝmǝlgǝ axurulmaydu!

33 Mǝn ⱨayatim bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar, Mǝn bǝrⱨǝⱪ küqlük ⱪol, uzartⱪan bilikim ⱨǝm tɵküp yaƣdurƣan ⱪǝⱨrim bilǝn üstünglardin ⱨɵkümranliⱪ ⱪilimǝn. 34 Mǝn küqlük ⱪol, uzartⱪan bilikim ⱨǝm tɵküp yaƣdurulƣan ⱪǝⱨr bilǝn silǝrni ǝllǝrdin qiⱪirip epkelimǝn, tarⱪitilƣan mǝmlikǝtlǝrdin silǝrni yiƣimǝn; 35 silǝrni ǝllǝrgǝ tǝwǝ bolƣan qɵl-bayawanƣa kirgüzüp, xu yǝrdǝ üstünglardin yüz turanǝ ⱨɵküm qiⱪirip jazalaymǝn; 36 ata-bowiliringlarning üstidin Misir zeminidiki qɵl-bayawanƣa ⱨɵküm qiⱪirip jazalƣinimdǝk, silǝrning üstünglardin yüz turanǝ ⱨɵküm qiⱪirip jazalaymǝn, dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar. 37 Mǝn silǝrni ⱨasa astidin ɵtküzüp, ǝⱨdining rixtisigǝ baƣlandurimǝn. □ 38 Mǝn aranglardin Manga wapasizliⱪ ⱪilƣan asiylarni xallap qiⱪirimǝn; ularni turuwatⱪan jaylardin qiⱪirimǝn, biraⱪ ular Israil zeminiƣa kirmǝydu; xuning bilǝn silǝr Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetisilǝr.

39 — Əmdi silǝr bolsanglar, i Israil jǝmǝti, Rǝb Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ mundaⱪ dǝydu: — Manga ⱪulaⱪ salmaymiz desǝnglar, beriweringlar, ⱨǝrbiringlar ɵz butliringlarƣa qoⱪuniweringlar! Biraⱪ silǝr yǝnǝ ⱨǝdiyǝliringlar ⱨǝm mǝbudliringlar bilǝn Mening namimni ikkinqi bulƣimaysilǝr! □ 40 Qünki Mening muⱪǝddǝs teƣimda, yǝni Israilning egizlikidiki taƣda, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar, — barliⱪ Israil jǝmǝti, ularning ⱨǝmmisi Manga zemindǝ turup hizmǝt ⱪilidu; Mǝn u yǝrdǝ ularni ⱪobul ⱪilimǝn wǝ u yǝrdǝ Mǝn silǝrdin «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ»liringlarni, tunji ⱨosul bolƣan kɵktat-mewiliringlarni, xundaⱪla barliⱪ muⱪǝddǝs dǝp ayrip beƣixliƣan nǝsriliringlarni tǝlǝp ⱪilimǝn.

41 Mǝn silǝrni ǝllǝr arisidin qiⱪirip, mǝmlikǝtlǝrdin elip yiƣⱪinimda, esil huxbuydǝk silǝrni ⱪobul ⱪilimǝn; xuning bilǝn ǝllǝrning kɵz aldida aranglarda Ɵzümning pak-muⱪǝddǝs ikǝnlikimni kɵrsitimǝn. 42 Ata-bowiliringlarƣa ⱪolumni kɵtürüp: «Muxu zeminni silǝrgǝ berimǝn» dǝp ⱪǝsǝm ⱪilƣan Israil zeminiƣa silǝrni kirgüzginimdǝ, silǝr Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni bilip yetisilǝr. 43 Silǝr u yǝrdǝ ɵz yolliringlarni wǝ ɵzünglarni bulƣiƣan barliⱪ ⱪilmixliringlarni ǝslǝysilǝr; xuning bilǝn ɵtküzgǝn rǝzil ixliringlar tüpǝylidin silǝr ɵz-ɵzünglarni kɵzgǝ ilmaysilǝr, ɵz-ɵzünglardin nǝprǝtlinisilǝr. 44 Mǝn rǝzil yolliringlarƣa asasǝn ǝmǝs, yaki buzuⱪ ⱪilmixliringlarƣa asasǝn ǝmǝs, bǝlki Ɵz namim üqün silǝrgǝ xǝpⱪǝtlik muamilǝ ⱪilƣandin keyin, i Israil jǝmǝti, silǝr Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni bilip yetisilǝr, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.

Ot wǝ ⱪiliq arⱪiliⱪ bolƣan jaza

45 Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

46 I insan oƣli, yüzüngni Teman xǝⱨirigǝ ⱪaritip, jǝnubtikilǝrni ǝyiblǝp, Nǝgǝw ormanliⱪ dalasini ǝyiblǝydiƣan bexarǝt berip, — □

47 Yǝni Nǝgǝw ormanliⱪ dalasiƣa mundaⱪ degin: — Pǝrwǝrdigarning sɵzini angla; Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Mana, Mǝn sanga bir ot yaⱪimǝn; u sǝndiki ⱨǝmmǝ yexil dǝrǝhni ⱨǝmdǝ ⱨǝmmǝ ⱪaⱪxal dǝrǝhni yǝwetidu; yalⱪunluⱪ ot ⱨeq ɵqmǝydu, jǝnubtin ximalƣiqǝ pütkül yǝr yüzi uning bilǝn kɵyüp ketidu;□  ■ 48 barliⱪ ǝt igiliri Mǝnki Pǝrwǝrdigar uni yaⱪⱪanliⱪimni kɵrüp yetidu; u ⱨeqⱪaqan ɵqürülmǝydu!».

49 Wǝ mǝn: — Aⱨ, Pǝrwǝrdigar! Ular mǝn toƣruluⱪ: «U pǝⱪǝt tǝmsillǝrnila sɵzlǝwatidu» dǝydu! — dedim.

21

«Ⱪiliq» ⱨǝⱪⱪidǝ

1 Wǝ Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

2 I insan oƣli, yüzüngni Yerusalemƣa ⱪaritip, «muⱪǝddǝs jaylar»ni ǝyiblǝp, Israil zeminini ǝyiblǝp bexarǝt berip, 3 Yǝni Israil zeminiƣa mundaⱪ degin: — Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Mana, Mǝn sanga ⱪarxidurmǝn; ⱪiliqimni ƣilaptin suƣurup, sǝndin ⱨǝm ⱨǝⱪⱪaniylar ⱨǝm rǝzillǝrni üzüp taxlaymǝn.

4 Mǝn sǝndin ⱨǝm ⱨǝⱪⱪaniylar ⱨǝm rǝzillǝrni üzüp taxlimaⱪqi bolƣinim üqün, ⱪiliqim barliⱪ ǝt igiliri, yǝni jǝnubtin ximalƣiqǝ bolƣan ⱨǝmmǝylǝn bilǝn ⱪarxilixixƣa ƣilaptin qiⱪidu; 5 xuning bilǝn barliⱪ ǝt igiliri Mǝnki Pǝrwǝrdigarning Ɵz ⱪiliqimni ƣilaptin suƣurƣanliⱪimni tonup yetidu; ⱪiliq ƣilapⱪa ⱪaytidin yenip kirmǝydu.

6 Əmdi uⱨ tartⱪin, i insan oƣli; iq-baƣring eqixⱪudǝk dǝrd-ǝlǝm bilǝn ularning kɵz aldida uⱨ-zar ⱪil. 7 Wǝ xundaⱪ boliduki, ular sǝndin: «Nemixⱪa uⱨ tartisǝn?» dǝp soriƣanda, sǝn ularƣa: «Bolƣan xum hǝwǝr tüpǝylidin! Mana, u kelidu! Barliⱪ yürǝklǝr erip, barliⱪ ⱪollar boxap ketidu, barliⱪ roⱨlar zǝiplixip, barliⱪ tizlar süydük bilǝn qiliⱪ-qiliⱪ ⱨɵl bolup ketidu; mana u keliwatidu! U yetip kǝldi! — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar» — degin.□  ■

8 Wǝ Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip xundaⱪ deyildi: —

9 I insan oƣli, bexarǝt berip mundaⱪ degin: — Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, bir ⱪiliq, bir ⱪiliq, bislanƣan, parⱪiritilƣan! 10 U zor ⱪirƣinqiliⱪ üqün bislanƣan, uni yaltiraxⱪa parⱪiratⱪan; Ɵz oƣlumning xaⱨanǝ ⱨasisi ⱨǝrⱪandaⱪ addiy tayaⱪni kǝmsitkǝnliki tüpǝylidin, huxal bolup ketiximizgǝ toƣra kelǝmdu?□

11 U ⱪiliqni parⱪiritilixⱪa, ⱪol bilǝn tutuxⱪa bekitkǝn;

Ⱪiliq bilǝngǝn, parⱪiritilƣan,

Ⱪǝtl ⱪilƣuqining ⱪoliƣa tutⱪuzuxⱪa tǝyyarlanƣandur!

12 Nalǝ-pǝryad kɵtürüp piƣan qǝkkin, i insan oƣli,

Qünki ⱪiliq Mening hǝlⱪimgǝ ⱪarxi qiⱪⱪan;

U Israilning barliⱪ xaⱨzadilirigǝ ⱪarxi qiⱪⱪan;

Ular Ɵz hǝlⱪim bilǝn tǝng ⱪiliqⱪa tapxurulƣan;

Xunga yanpixingƣa ⱪattiⱪ urup ⱪoyƣin!□  ■

13 Qünki sinaⱪ kǝldi; ǝmdi bu «xaⱨanǝ ⱨasa » baxⱪa yaƣaqlarni kǝmsitkini bilǝn, u bǝribir tügixidu ǝmǝsmu?! — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.■

14 — Əmdi sǝn, i insan oƣli, bexarǝt bǝrgin, qawak qalƣin! Ⱪiliq ikki ⱪetim, üq ⱪetim urup ⱪirsun! U ⱪirƣuqi ⱪiliq, ularni ⱨǝr tǝrǝptin ⱪorxiwalƣan zor ⱪǝtl ⱪilƣuqi ⱪiliqtur!□

15 Ularning yürǝklirini erisun dǝp, ulardin nurƣunliri putlixip kǝtsun dǝp, Mǝn ularning barliⱪ dǝrwaziliriƣa tǝⱨdit salƣuqi ⱪiliqni ⱪaritip ⱪoydum. Way! U qaⱪmaⱪtǝk parⱪiritilƣan, u ⱪirixⱪa suƣurulƣan; □  ■ 16 i ⱪiliq, ong tǝrǝpkǝ ɵtkür bol! Sol tǝrǝpkǝ burulup qap! Bisingni ⱪǝyǝrgǝ ⱪaratⱪan bolsa xu yǝrgǝ qap! 17 Mǝnki Pǝrwǝrdigar Ɵz ⱪolum bilǝn qawak qalimǝn, Ɵz ⱪǝⱨrimni tɵküp piƣandin qiⱪimǝn; Mǝnki Pǝrwǝrdigar xundaⱪ sɵz ⱪildim.

Hudaning Babilning padixaⱨini Yerusalemƣa ⱨujum ⱪilixⱪa ⱪaritip ⱪoyidiƣanliⱪi

18 Wǝ Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip xundaⱪ deyildi: —

19 Sǝn i insan oƣli, Babil padixaⱨining ⱪiliqining mengixiƣa tǝyyarlanƣan ikki yolni bekitip ⱪoyƣin; ikkilisi bir zemindin qiⱪidiƣan bolsun; Yerusalem xǝⱨirigǝ mangidiƣan yolning bexida bir yol bǝlgisini tiklǝp ⱪoyƣin; 20 yǝni ⱪiliqning yetip kelixi üqün Ammoniylarning Rabbaⱨ xǝⱨirigǝ bir yol ⱨǝmdǝ Yǝⱨudaƣa, yǝni istiⱨkami mǝstǝⱨkǝm Yerusalem xǝⱨirigǝ yǝnǝ bir yolni bekitip ⱪoyƣin; 21 qünki Babilning padixaⱨi aqa yolda, yǝni ikki yolning bexida pal aqⱪuzidu; u oⱪlarni silkiydu, «kɵqmǝ mǝbudlar»din soraydu, jigǝrni tǝkxüridu.□

22 Əmdi sepilni bɵsküqi bazƣanlarni tiklǝxni, ⱪan tɵküxkǝ pǝrman ⱪilixni, jǝng elan ⱪilip towlaxni, dǝrwazilarƣa urulƣuqi bazƣanlarni tiklǝxni, sepilƣa qiⱪidiƣan dɵnglüklǝrni yasaxni, potǝylǝrni ⱪuruxni, Yerusalemni muⱨasirigǝ elixni kɵrsitidiƣan pal uning ong ⱪoliƣa qüxidu; ■ 23 gǝrqǝ bu pal ularƣa yalƣan kɵrüngini bilǝn, ular iqkǝn ⱪǝsǝmlǝr tüpǝylidin, Yǝⱨudadikilǝrni qanggiliƣa alsun dǝp padixaⱨ ularning ⱪǝbiⱨlikini esigǝ kǝltüridu.□

24 — Xunga Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: Silǝrning asiyliⱪinglar axkarilinip, barliⱪ ⱪilmixliringlarda gunaⱨliringlar kɵrüngǝqkǝ, ⱪǝbiⱨlikinglarni ǝskǝ kǝltürgininglar tüpǝylidin — yǝni ɵzünglar pax ⱪilinip ǝskǝ elinƣininglar tüpǝylidin, silǝr ⱪolƣa elinisilǝr. 25 Əmdi sǝn, i Israilning munapiⱪ ⱨǝm rǝzil xaⱨzadisi, ⱪǝbiⱨlikingning jazalinix waⱪti-saiti toxⱪinida, kɵridiƣan küning kelidu!□

26 Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Sǝllini uningdin eliwǝt, tajni eliwǝt; ixlar ɵz petida turiwǝrmǝydu; pǝs turƣanni egiz ⱪil, egiz turƣanni pǝs ⱪil; 27 uning tǝhtini ɵrüwǝt, ɵrüwǝt, ɵrüwǝt! Uning ⱨoⱪuⱪining Igisi kǝlmigüqǝ, u yǝnǝ mǝwjut bolmaydu; Mǝn uni Uningƣa tǝⱪdim ⱪilimǝn.□

Ammon hǝlⱪi toƣruluⱪ bexarǝt

28 Əmdi i insan oƣli, bexarǝt berip mundaⱪ degin: — Rǝb Pǝrwǝrdigar Ammoniylar wǝ ularning mazaⱪliri toƣrisida mundaⱪ dǝydu: «Bir ⱪiliq, bir ⱪiliq ⱪǝtl ⱪilixⱪa suƣurulƣan; u adǝmni yǝwetixkǝ, qaⱪmaⱪtǝk yaltiraxⱪa parⱪiritilƣan!» — degin!□

29 Qünki palqilar sǝn ⱪiliq toƣrungda ⱪuruⱪ alamǝt kɵrünüxlǝrni kɵrüp, sǝn üqün yalƣandin bir pal salidu; rǝzillǝrning kɵridiƣan küni kǝlgǝndǝ, ⱪǝbiⱨlikning jazalinix waⱪti-saiti toxⱪanda, bular seni xu ⱪirilƣan rǝzillǝrning boyunliri üstigǝ ⱪoxup yatⱪuzidu!

30 Bu ⱪiliqni ɵz ƣilapiƣa ⱪayturup sal!

Mǝn sening üstünggǝ ɵzüng yaritilƣan jayda, yǝni sǝn tɵrülgǝn jayda ⱨɵküm qiⱪirip jazalaymǝn.

31 Xuning bilǝn Mǝn üstünggǝ ⱪǝⱨrimni tɵküp yaƣdurup,

Ƣǝzipimning oti ⱪilip püwlǝymǝn;

Mǝn seni ⱪatilliⱪⱪa maⱨir yawuz adǝmlǝrning ⱪoliƣa tapxurup berimǝn;

32 Sǝn otⱪa yeⱪilƣu bolisǝn;

Sening ⱪening ɵz zeminingdǝ tɵkülidu;

Sǝn ⱪaytidin ǝslǝnmǝysǝn;

Qünki Mǝnki Pǝrwǝrdigar sɵz ⱪilƣan.

22

Yerusalem toƣruluⱪ üq bexarǝt •••• Birinqi: — ⱪanliⱪ xǝⱨǝr

1 Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip xundaⱪ deyildi: —

2 Əmdi sǝn, i insan oƣli, ⱪanliⱪ xǝⱨǝr üstigǝ ⱨɵküm qiⱪarmamsǝn? Ⱨɵküm qiⱪarmamsǝn? Əmdi uning yirginqlik ⱪilmixlirini yüzigǝ selip mundaⱪ degin: —■

3 Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Ɵz jaza künining kelixi üqün ɵz iqidǝ ⱪan tɵkküqi xǝⱨǝr, ɵzini bulƣax üqün ɵzigǝ mǝbudlarni yasiƣan xǝⱨǝr —

4 Sǝn tɵkkǝn ⱪan tüpǝylidin gunaⱨkar boldung, yasiƣan mǝbudlar tüpǝylidin ɵzüngni bulƣiding; sǝn ɵz jaza künliringni yeⱪinlaxturdung, yilliringni toxturdung; xunga Mǝn seni ǝllǝrgǝ rǝswa, barliⱪ mǝmlikǝtlǝrgǝ mazaⱪning obyekti ⱪildim. ■ 5 Sanga yeⱪindikilǝr ⱨǝmdǝ sǝndin yiraⱪtikilǝr seni mazaⱪ ⱪilidu, i ⱪiya-qiyaƣa tolƣan bǝtnamliⱪ xǝⱨǝr!

6 Israilning xaⱨzadiliri, ⱨǝr birining ⱨoⱪuⱪidin paydilinip iqingdǝ ⱪandaⱪ ⱪan tɵkkǝnlikigǝ ⱪara! 7 Sening iqingdǝ ular ata-anisini kɵzgǝ ilmiƣan; aranglarda musapirlarƣa zulum-zumbuluⱪ ⱪilƣan, yetim-yesirlǝr ⱨǝm tul hotunlarƣa uwal ⱪilƣan; 8 Mening pak-muⱪǝddǝs nǝrsilirimni sǝn kǝmsitkǝn, Mening «xabat kün»lirimni bulƣap buzƣansǝn; 9 sening iqingdǝ ⱪanƣa tǝxna tɵⱨmǝthor adǝmlǝr bolƣan; ular taƣlar üstidǝ butpǝrǝslik exini yegǝn; sening iqingdǝ ular buzuⱪluⱪ pǝsǝndilik ⱪilƣan; ■ 10 sǝndǝ ɵz atisining nomusiƣa tǝgkǝnlǝr bar; ay kɵrgǝn ⱪiz-ayallarni ayaƣ asti ⱪilƣanlarmu bar.□  ■

11 Birsi ⱪoxnisining ayali bilǝn yirginqlik buzuⱪluⱪ ⱪilƣan; yǝnǝ birsi ɵz kelinini buzup xǝⱨwaniyǝt ⱪilƣan; sǝndǝ bolƣan yǝnǝ birsi ɵz singlisiƣa, yǝnǝ atisining ⱪiziƣa basⱪunqiliⱪ ⱪilƣan. ■ 12 Ular ⱪan tɵküx üqün arangda «sowƣatlar»ni ⱪobul ⱪilƣan; sǝn ɵsüm-jazanǝ alƣan; sǝn ɵz ⱪoxniliringdin ⱨaramni mǝjburiy yuluwelip, Meni untuƣansǝn — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.

13 Wǝ mana, Mǝn ⱨaramni mǝjburiy yuluwelixingƣa wǝ sǝn ɵz arangda tɵkkǝn ⱪanlarƣa ⱪarap ⱪolumni-ⱪolumƣa urdum! □  ■

14 Mǝn seni bir tǝrǝp ⱪilidiƣan künlǝrdimu yüriking yǝnila toⱪ, ⱪolliring qing turiwerǝmdu? Mǝnki Pǝrwǝrdigar sɵz ⱪildim, Ɵzüm uni ada ⱪilimǝn. ■ 15 Mǝn seni ǝllǝr arisiƣa tarⱪitimǝn, mǝmlikǝtlǝr iqigǝ taritimǝn, otturangda bolƣan pǝsǝndilikinggǝ hatimǝ berimǝn. ■ 16 Əmdi sǝn ɵzüng arⱪiliⱪ ǝllǝrning kɵz aldida bulƣinisǝn, andin Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetisǝn.□

Ikkinqi bexarǝt: — Tawlaxning nǝtijisi — ⱨeqnemǝ ⱪalmaydu!

17 Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip xundaⱪ deyildi: —

18 I insan oƣli, Israil jǝmǝti Manga huddi daxⱪal bolup qiⱪti; ularning ⱨǝmmisi humdanda ⱪalƣan mis, ⱪǝlǝy, tɵmür wǝ ⱪoƣuxunlardur; ular kümüxning poⱪi bolup qiⱪti.■

19 Xunga Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Ⱨǝmminglar daxⱪal bolup qiⱪⱪaqⱪa, mana ǝmdi Mǝn silǝrni Yerusalem otturisiƣa yiƣimǝn; 20 kixilǝr üstigǝ ot püwlǝp, ularni eritip tawlax üqün kümüx, mis, tɵmür, ⱪoƣuxun wǝ ⱪǝlǝyni humdan iqigǝ yiƣⱪandǝk, Mǝn ƣǝzipim wǝ ⱪǝⱨrim bilǝn silǝrni yiƣip xǝⱨǝr iqigǝ selip silǝrni eritimǝn. 21 Xundaⱪ, Mǝn silǝrni yiƣip, ƣǝzipimning otini üstünglǝrgǝ püwlǝymǝn, silǝr uning otturisida erip ketisilǝr; 22 kümüx humdanda eritilgǝndǝk, silǝr xǝⱨǝr otturisida eritilisilǝr; wǝ silǝr Mǝnki Pǝrwǝrdigarning Ɵz ⱪǝⱨrimni üstünglǝrgǝ tɵkkǝnlikimni tonup yetisilǝr.

Üqinqi bexarǝt: — Israilning pütün jǝmiyiti buzuldi!

23 Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip xundaⱪ deyildi: —

24 I insan oƣli, xǝⱨǝrgǝ mundaⱪ degin: — Ƣǝzǝp qüxkǝn kündǝ sǝn paklandurulmiƣan, yamƣur qüxmigǝn bir zeminsǝn. □ 25 Ɵz oljisini titma ⱪilidiƣan, ⱨɵrkirǝydiƣan xirdǝk ularning pǝyƣǝmbǝrliri uningda suyiⱪǝst ixlitidu; ular janlarni yǝwetidu; hǝzinilǝrni, ⱪimmǝtlik nǝrsilirini buliwalidu; ular uning otturisidiki tul hotunlarni kɵpǝytmǝktǝ.■

26 Uning kaⱨinliri Tǝwrat-ⱪanunumni buzup taxlap, pak-muⱪǝddǝs nǝrsilirimni bulƣiƣan; ular pak-muⱪǝddǝs bilǝn addiy nǝrsilǝrni pǝrⱪ ⱪilmaydu; ular «xabat kün»lirimgǝ kɵzini yumup yüridu; xuning bilǝn ular arisida Manga bǝtnam qaplinidu. ■ 27 Uning iqidiki xaⱨzadilǝr huddi oljisini titma ⱪilidiƣan bɵrilǝrdǝk; ular ⱪan tɵküxidu, janlarni nabut ⱪilixidu, ⱨaram mǝnpǝǝtni bulixidu. ■ 28 Uning pǝyƣǝmbǝrliri ularning ⱪilmixlirini «ⱨak suwaⱪ» bilǝn aⱪartⱪan, «Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu!» dǝp sahta kɵrünüxlǝrni kɵrüwelip, pal selip yalƣanqiliⱪ yǝtküzidu; lekin Pǝrwǝrdigar ularƣa sɵz ⱪilƣan ǝmǝs. ■ 29 Zemindiki addiy puⱪralarmu jǝbir-zulum ⱪilixip, bulang-talang ⱪilidu; ular ajiz-namratlarni bozǝk ⱪilip, musapirlarƣa zulum selip uwal ⱪilidu. 30 Mǝn ular arisidin tamni ⱪaytidin yasitip beridiƣan, Meni ularning zeminini wǝyran ⱪiliximdin yanduridiƣan, uning yeriⱪini ǝtküdǝk, Mening aldimda turidiƣan ariqi bir ǝzimǝtni izdǝp kǝldim; biraⱪ ⱨeqbirni tapalmidim. ■ 31 Xunga Mǝn ⱪǝⱨrimni üstigǝ tɵkimǝn; ƣǝzipimning oti bilǝn Mǝn ularni ⱨalak ⱪilimǝn; Mǝn ularning yollirini ɵz bexiƣa ⱪayturimǝn, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.■

23

Oⱨolaⱨ ⱨǝm Oⱨolibaⱨ — ikki ayal toƣruluⱪ bolƣan tǝmsil

1 Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip xundaⱪ deyildi: —

2 I insan oƣli, bir anidin tuƣulƣan ikki ayal bar ikǝn; 3 ular Misir zeminidǝ paⱨixilik ⱪilƣan; ular yaxliⱪta paⱨixilik ⱪilƣan; xu yǝrdǝ ularning kɵksiliri mijiⱪlinip, ⱪizliⱪ ǝmqǝk topqiliri silanƣan. ■ 4 Ularning isimliri bolsa, qongining Oⱨolaⱨ, kiqikining Oⱨolibaⱨ idi; ular Meningki idi; ular oƣul-ⱪizlarni tuƣⱪan. Samariyǝ bolsa Oⱨolaⱨ, Yerusalem Oⱨolibaⱨdur.□

5 Oⱨolaⱨ Meningki bolƣan tǝⱪdirdimu yǝnǝ buzuⱪluⱪ ⱪilƣan — u axiⱪliriƣa, yǝni ⱪoxniliri bolƣan Asuriylǝrgǝ pǝs arzu-ⱨǝwǝslǝrdǝ bolƣan; 6 kɵk kiyim kiygǝn, ǝmǝldar-ⱨɵkümdarlar, ⱨǝmmisi kelixkǝn yigitlǝr, atⱪa mingǝn qǝwǝndazlar idi. 7 U ɵz buzuⱪluⱪini ularning üstigǝ beƣixliƣan; ularning ⱨǝmmisi Asuriyǝning esilzadiliri idi; ɵz arzu-ⱨǝwǝslirini barliⱪ ⱪozƣatⱪanlar bilǝn wǝ ularning barliⱪ mǝbudliri bilǝn u ɵzini bulƣiƣan.□ 8 U yǝnila Misirda bolƣan paⱨixilikliridin waz kǝqmidi; qünki uning yaxliⱪida axu yǝrdikilǝr uning bilǝn billǝ yatti, ⱪizliⱪ kɵksilirini silap, ɵz buzuⱪluⱪlirini uning üstigǝ tɵkti. 9 Xunga Mǝn uni ɵz axnilirining, yǝni uning arzu-ⱨǝwǝslirini ⱪozƣatⱪan Asuriylǝrning ⱪoliƣa tapxurdum; ■ 10 ular uning nomusini axkarilap, uning oƣul-ⱪizlirini elip ketip, uni ⱪiliqlap ɵltürüwǝtti; u ayallar arisida yaman ataⱪⱪa ⱪaldi; uning üstigǝ ⱨɵküm qiⱪirilip jazalandi.

Oⱨolibaⱨ

11 Uning singlisi Oⱨolibaⱨ buni kɵrüp turupmu, arzu-ⱨǝwǝsliridǝ ⱨǝdisidin tehimu buzuⱪ, paⱨixilikliri ⱨǝdisiningkidin kɵp bolup kǝtti. 12 U ɵz ⱪoxniliri bolƣan Asuriylǝrgǝ pǝs arzu-ⱨǝwǝslǝrni ⱪozƣatⱪan; ular ǝmǝldar-ⱨɵkümdarlar, ⱨǝxǝmǝtlik sawut, formilarni kiygǝn, atⱪa mingǝn qǝwǝndazlar, ularning ⱨǝmmisi kelixkǝn yigitlǝr idi. ■ 13 Mǝn uning bulƣinip kǝtkǝnlikini kɵrdum; ular ikkilisi bir yolluⱪ idi.

14 U uning paⱨixiliklirini axurdi; qünki u tamda pǝrǝng bilǝn sürǝtlǝngǝn adǝmlǝrni, yǝni Kaldiylǝrning rǝsimlirini kɵrdi; 15 ularning bǝlliri potilar bilǝn oralƣan, bexiƣa ⱪuyruⱪluⱪ sǝllilǝr kiyilgǝn; ularning ⱨǝmmisi lǝxkǝr bexidǝk, yǝni tuƣulƣan yurti Kaldiyǝdiki Babilliⱪlarning ⱪiyapitidǝ idi. 16 U xuan ularƣa ⱪarap ularning xǝⱨwaniy ⱨǝwsini ⱪozƣiƣan, xuning bilǝn ularni izdǝp Kaldiyǝgǝ ǝlqilǝrni ǝwǝtkǝn.□

17 Xuning bilǝn Babilliⱪlar uningƣa, yǝni uning axniliⱪ orun-kɵrpilirigǝ yeⱪin kelip, uni ɵz zinaliri bilǝn bulƣiƣan; u ɵzini ular bilǝn billǝ bulƣiƣandin keyin ulardin bizar boldi. 18 U ɵz buzuⱪluⱪlirini oquⱪ ⱪilip, nomusini axkarilixi bilǝn, jenim ⱨǝdisidin yirgǝngǝndǝk uningdinmu yirgǝndi. 19 Biraⱪ u yǝnǝ ɵzining yaxliⱪ künlirini, yǝni Misir zeminida buzuⱪluⱪ paⱨixilik ⱪilƣan künlirini esigǝ kǝltürüp ɵz buzuⱪluⱪlirini tehimu kɵpǝytti. 20 Uning ǝrliki exǝk mǝdǝkliridǝk, mǝniysi atlarningkidǝk bolƣan Babilning paⱨixiwaz ǝrkǝklirigǝ ⱪarap ⱨǝwǝsliri ⱪozƣaldi. 21 Sǝn yaxliⱪingdiki buzuⱪluⱪliringƣa, yǝni yaxliⱪingda Misirliⱪlarning ǝmqǝkliringni siliƣiniƣa yǝnǝ tǝxna bolup tǝlmürdung.

22 Xunga, i Oⱨolibaⱨ, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar — Mana, Mǝn jening ⱨazir bizar bolƣan axniliringni ɵzünggǝ ⱪarxi ⱪozƣitimǝn, ularni sǝn bilǝn ⱪarxilixixⱪa ⱨǝmmǝ tǝripingdin elip kelimǝn; 23 Babilliⱪlar, barliⱪ Kaldiylǝr, Pekodlar, Xoalar, Koallar ⱨǝmdǝ Asuriylǝrning ⱨǝmmisini ular bilǝn tǝng ⱪozƣaymǝn; ularning ⱨǝmmisi kelixkǝn yigitlǝr, ǝmǝldar-ⱨɵkümdarlar, uluƣ bǝglǝr wǝ janablar, ⱨǝmmisi atⱪa mingǝn qǝwǝndazlardur; 24 ular ⱪoral-yaraⱪlar, jǝng ⱨarwiliri, yük ⱨarwiliri ⱨǝm zor bir top hǝlⱪlǝr bilǝn sanga ⱪarxi qiⱪidu; ular ɵzlirini ⱨǝmmǝ tǝripingdǝ sipar-ⱪalⱪanlar wǝ dubulƣalarni kiyip sanga ⱪarxi sǝpras bolidu; bexingƣa qüxidiƣan tegixlik jazani ularƣa tapxurimǝn, ular ɵz ⱨɵkümliri boyiqǝ jazalaydu.

25 Mǝn muⱪǝddǝslikimdin qiⱪⱪan ƣǝzǝpni sanga ⱪaritimǝn; xuning bilǝn ular ⱪǝⱨr bilǝn seni bir tǝrǝp ⱪilidu. Ular sening burnung wǝ ⱪulaⱪliringni kesiwetidu; sǝndin ahirⱪi ⱪalƣanlar ⱪiliqlinidu; ular oƣul-ⱪizliringni elip ketidu, sǝndin yǝnila ⱪalƣanlar otta yutuwetilidu. □ 26 Ular sǝndin kiyim-keqǝkliringni eliwelip, güzǝl zibu-zinnǝtliringni bulaydu. ■ 27 Xuning bilǝn Mǝn sǝndǝ Misir zeminida baxlanƣan buzuⱪluⱪliringni wǝ paⱨixilikliringni tohtitimǝn; sǝn bu ixlarƣa yǝnǝ tǝlmürmǝysǝn, Misirni ⱪayta ǝslimǝysǝn.

28 — Qünki Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn seni ɵzüng nǝprǝtlǝngǝnlǝrning ⱪoliƣa, yǝni jening yirgǝngǝnlǝrning ⱪoliƣa tapxurimǝn; ■ 29-30 ular seni ɵqmǝnlik bilǝn bir tǝrǝp ⱪilip, barliⱪ ǝjirliringni elip ketip, seni tuƣma-yalingaq ⱪaldurup, paⱨixilikliringning nomusini axkarilaydu. Sǝn ǝllǝr bilǝn paⱨixilik ⱪilƣanliⱪing, ularning mǝbudliri bilǝn ɵzüngni bulƣiƣanliⱪing tüpǝylidin, sening buzuⱪluⱪliring ⱨǝm paⱨixilikliring bularni bexingƣa qüxürdi.■ 31 Ⱨǝdǝngning yolida ɵzüng mangƣansǝn; xunga Mǝn uningdiki ⱪǝdǝⱨni sening ⱪolungƣimu tutⱪuzdum.

32 — Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Ⱨǝdǝngning ⱪǝdǝⱨini, qongⱪur wǝ qong bir ⱪǝdǝⱨni sǝnmu iqisǝn; sǝn rǝswa bolup mazaⱪ ⱪilinisǝn, qünki uning ⱨǝjimi qongdur; 33 sǝn dǝⱨxǝtlik wǝ ⱨalakǝt ⱪǝdǝⱨi, yǝni ⱨǝdǝng Samariyǝning ⱪǝdǝⱨi bilǝn mǝstlik ⱨǝm dǝrd-ǝlǝmgǝ toldurulisǝn; 34 sǝn uni iqiwetip yǝnǝ yalaysǝn, ⱨǝtta uning parqilirinimu ƣajilaysǝn, andin kɵksiliringnimu yulup taxlaysǝn; qünki Mǝn xundaⱪ sɵz ⱪildim, dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.

35 Xuning üqün Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Qünki sǝn Meni untup arⱪangƣa taxliwǝtkǝnliking üqün, xunga ɵz buzuⱪluⱪung ⱨǝm paⱨixilikliringning jazasini kɵtürisǝn.■

36 Wǝ Pǝrwǝrdigar manga mundaⱪ dedi: — I insan oƣli, sǝn Oⱨolaⱨ wǝ Oⱨolibamaⱨ üstigǝ ⱨɵküm qiⱪiramsǝn? Əmdi ularƣa ɵz yirginqlik ⱪilmixlirini ayan ⱪilip kɵrsǝtkin. ■ 37 Qünki ular buzuⱪluⱪ ⱪildi; ⱪolliri ⱪan boldi; ular ɵz butliri bilǝn buzuⱪluⱪ ⱪilip, uning üstigǝ Manga tuƣⱪan ɵz balilirini ularning ozuⱪi süpitidǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilip ɵtküzüp beƣixlidi. □  ■ 38 Uning üstigǝ ular Manga xundaⱪ ix ⱪilƣanki, ohxax bir kündǝ ular Mening muⱪǝddǝs jayimni bulƣap, «xabat kün»lirimni buzƣan. ■ 39 Qünki ular ɵz balilirimni butliriƣa soyƣan qaƣda, ular ohxax bir kündǝ muⱪǝddǝs jayimni bulƣaxⱪa kirdi; mana, ular Mening ɵyüm otturisida xundaⱪ ⱪilƣan.■

40 Uning üstigǝ adǝmlǝrni yiraⱪtin qaⱪirdi, ularni elip kelixkǝ ǝlqi ǝwǝtti; mana, ular kǝldi; sǝn ularni dǝp yuyunup, kɵz-ⱪaxliringƣa osma ⱪoyup, ɵzüngni zibu-zinnǝtlǝr bilǝn pǝrdazliding; 41 ⱨǝxǝmǝtlik bir diwanda olturdung, uning aldiƣa üstigǝ Mening huxbuyum ⱨǝm zǝytun meyim ⱪoyulƣan dastihanni ⱪoydung; ■ 42 ƣǝmsiz yürgǝn bir top kixilǝrning awazi uningda anglandi; qüprǝndǝ adǝmlǝr bilǝn billǝ qɵl-bayawandin Sebaiylarmu elip kelindi; ular ⱨǝdǝ-singilning ⱪolliriƣa bilǝzüklǝr, bexiƣa qirayliⱪ tajlarni saldi. □ 43 Əmdi Mǝn zina-buzuⱪluⱪlar bilǝn uprap ⱪeriƣan paⱨixǝ toƣruluⱪ: «Ular ǝmdi uning bilǝn buzuⱪluⱪ ⱪiliwǝrsun; qünki u ⱨǝⱪiⱪǝtǝn paⱨixǝ» — dedim.□

44 — Xuning bilǝn ular paⱨixǝ ayalƣa yeⱪinlaxⱪandǝk uningƣa yeⱪin berip billǝ yatti; ular xundaⱪ ⱪilip Oⱨolaⱨ wǝ Oⱨolibamaⱨ bu ikki buzuⱪ ayalƣa yeⱪinlixip billǝ yatti.

45 Biraⱪ ⱨǝⱪⱪaniy adǝmlǝr ularni zinahor ayallarni wǝ ⱪan tɵkküqi ayallarni jazaliƣanƣa ohxax, ularning üstigǝ ⱨɵküm qiⱪirip jazalaydu; qünki ular zinahor ayallar, ularning ⱪolliri ⱪandur. □  ■ 46 Qünki Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Bir top adǝmlǝrni ularƣa ⱪarxi qiⱪirip elip kelimǝn, ularni ⱨǝryanƣa ⱨǝydiwetixkǝ wǝ bulangqiliⱪ ⱪilixⱪa tapxurimǝn. 47 Bu top kixilǝr ularni taxlar bilǝn qalma-kesǝk ⱪilip, ⱪiliqliri bilǝn qepip soyidu; ular ularning oƣul-ⱪizlirini ɵltüridu, ɵylirini ot bilǝn kɵydüriwetidu.■

48 Xuning bilǝn Mǝn zemindǝ buzuⱪluⱪⱪa hatimǝ berimǝn; xuning bilǝn barliⱪ ayallar silǝrdin sawaⱪ elip silǝrning buzuⱪluⱪliringni dorimaydu. 49 Ular buzuⱪluⱪungni ɵz bexingƣa ⱪayturup qüxüridu, wǝ silǝr mǝbudliringlarƣa qetixliⱪ bolƣan gunaⱨlarni kɵtürisilǝr; silǝr Mening Rǝb Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetisilǝr.■

24

Daƣlixip kǝtkǝn ⱪazan

1 Toⱪⱪuzinqi yili, oninqi ayning oninqi künidǝ, Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

2 I insan oƣli, bu künni, dǝl muxu künning qislasini yeziwalƣin; qünki dǝl muxu kündǝ Babilning padixaⱨi Yerusalemni muⱨasirigǝ aldi.

3 Asiy jǝmǝtning aldiƣa bir tǝmsilni ⱪoyup mundaⱪ degin: — Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Ⱪazanni otning üstigǝ ⱪoyunglar, ot üstigǝ ⱪoyunglar, uningƣa su ⱪoyunglar; ■ 4 gɵx parqiliri, ⱨǝrbir esil gɵx parqilirini, put wǝ ⱪolini uningƣa yiƣip selinglar; esil ustihanlarnimu ⱪoxunglar; 5 ⱪoy padisidin ǝng esillirini elinglar; ustihanlarni pixuruxⱪa uning astiƣa otun toplap ⱪoyunglar; uni ⱪattiⱪ ⱪaynitinglar, uningdiki ustihanlar obdan ⱪaynisun.

6 — Xunga Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Ⱪanhor xǝⱨǝrning ⱨaliƣa, yǝni dat basⱪan ⱪazanƣa, ⱨeq deti kǝtmǝydiƣan ⱪazanƣa way! Uningdiki ⱨǝmmini birdin-birdin al; uningƣa nesiwǝ qeki taxlanmisun! □  ■ 7 Qünki u tɵkkǝn ⱪan uning otturisida turidu; u ⱪanni topa bilǝn kɵmgili bolƣudǝk yǝrgǝ ǝmǝs, bǝlki taⱪir tax üstigǝ tɵkti. □ 8 Ⱪǝⱨrimni ⱪozƣax, intiⱪam elix üqün, u tɵkkǝn ⱪanning yepilmasliⱪi üqün taⱪir tax üstigǝ ⱪaldurdum.

9 Xunga Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Ⱪanhor xǝⱨǝrning ⱨaliƣa way! Mǝnmu uning otun dɵwisini yoƣan ⱪilimǝn! ■ 10 Otunni dɵwilǝnglar, otni yiⱪip quhqulanglar, gɵx obdan pixsun, dora-dǝrmǝklǝrni ⱪoxunglar, ustihanlar kɵyüp kǝtsun! 11 Andin ⱪazanni ⱪizitip, uningdiki misni ⱪipⱪizil ⱪilinglar, iqidiki daƣ-kirlar eritilip, uning deti qiⱪiriwetilix üqün uni ⱪuruⱪ peti qoƣlar üstigǝ ⱪoyunglar!

12 Uning ⱪilƣan awariqilikliri Meni upratti;

Lekin uning ⱪelin deti uningdin kǝtmidi;

Xunga uning deti otta turiwǝrsun!

13 Sening paskiniqilikingdǝ buzuⱪ paⱨixilik bardur; Mǝn seni pakizlimaⱪqi boldum, lekin sǝn paskiniqiliⱪtin pakizlandurulmaymǝn deding; ǝmdi ⱪǝⱨrimni üstünggǝ tɵküp tohtatmiƣuqǝ sǝn paskiniqiliⱪtin pakizlandurulmaysǝn. 14 Mǝnki Pǝrwǝrdigar xundaⱪ sɵz ⱪildim; u ǝmǝlgǝ axurulidu, Mǝn uni ada ⱪilimǝn; Mǝn nǝ buningdin yanmaymǝn, nǝ ⱨeq sanga iqimni aƣritmaymǝn, nǝ uningdin ɵkünmǝymǝn; ular sening yolliring wǝ ⱪilmixliring boyiqǝ üstünggǝ ⱨɵküm qiⱪirip jazalaydu — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.■

Əzakiyalning sɵyümlük ayalining ɵlümi

15 Wǝ Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip xundaⱪ deyildi: —

16 «I insan oƣli, Mǝn sening sɵyümlük kɵz ⱪariquⱪungni bir urux bilǝn sǝndin elip ketimǝn; biraⱪ sǝn ⱨeq matǝm tutma, ⱨeq yiƣlima, ⱨeq kɵz yexi ⱪilma; 17 süküt iqidǝ uⱨ-zar tartisǝn; ɵlgüqi üqün ⱨeq ⱨaza tutma; sǝllǝngni bexingƣa orap, kǝxliringni putungƣa baƣliƣin; yüzüngning tɵwinini yepiwǝtmǝ, adǝmlǝr epbǝrgǝn nandin yemǝ».

18 Xuning bilǝn Mǝn ǝtigǝndǝ hǝlⱪkǝ sɵz ⱪildim; kǝqⱪurunda ayalim ɵldi. Ikkinqi küni ǝtigǝndǝ mǝn buyrulƣini boyiqǝ ix ⱪildim. 19 Əmdi halayiⱪ manga: «Sening bu ⱪilƣan ixliringning nemini kɵrsǝtkǝnlikini demǝmsǝn?» dedi.

20 Mǝn ularƣa mundaⱪ dedim: — Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip xundaⱪ deyildi: —

21 Israil jǝmǝtigǝ mundaⱪ degin: — Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Mǝn Ɵz muⱪǝddǝs jayimni, yǝni sǝn pǝhirlǝngǝn küq-tayanqingni, kɵzünglarni huxal ⱪilƣuqi, jeninglar tǝxna bolƣan nǝrsini bulƣay dǝwatimǝn; silǝrning kǝyninglarda ⱪalƣan ⱪiz-oƣullar ⱪiliq bilǝn yoⱪilidu. 22 Xu tapta silǝr Mǝn Əzakiyal ⱨazir ⱪilƣinimdǝk ⱪilisilǝr; silǝr yüzünglarning tɵwinini yapmaysilǝr, adǝmlǝr epbǝrgǝn nandin yemǝysilǝr; 23 sǝllǝnglar bexinglarda, kǝxinglar ayaƣliringda boliweridu; silǝr ⱨeq matǝm tutmaysilǝr yaki ⱨeq yiƣlimaysilǝr; silǝr ⱪǝbiⱨlikliringlar iqidǝ solixip, bir-biringlarƣa ⱪarixip uⱨ-zar tartisilǝr.□  ■

24 Xundaⱪ ⱪilip Əzakiyalning ɵzi silǝrgǝ bexarǝt bolidu; u ⱪandaⱪ ⱪilƣan bolsa, silǝr xundaⱪ ⱪilisilǝr; bu ix ǝmǝlgǝ axurulƣanda, silǝr Mening Rǝb Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetisilǝr.■

25 — Wǝ sǝn, i insan oƣli, Mǝn ulardin küq-istiⱨkamini, ular pǝhrilǝngǝn güzǝk gɵⱨrini, sɵyümlük kɵz ⱪariquⱪlirini, jan-jegiri bolƣan ⱪiz-oƣullirini ulardin mǝⱨrum ⱪilidiƣan künidǝ, 26 — yǝni xu künidǝ, sanga bu hǝwǝrni ⱪuliⱪingƣa yǝtküzüx üqün bir ⱪaqⱪun yeningƣa kǝlmǝmdu? 27 Xu künidǝ aƣzing eqilƣan bolidu, sǝn bu ⱪaqⱪun bilǝn sɵzlixisǝn, yǝnǝ ⱨeq gaqa bolmaysǝn; xundaⱪ ⱪilip ular Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetidu».□

25

Əllǝr toƣruluⱪ bexarǝtlǝr •••• Birinqi bexarǝt — Ammon toƣruluⱪ

1 Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

2 I insan oƣli, yüzüngni Ammoniylarƣa ⱪaritip, ularni ǝyiblǝp bexarǝt berip mundaⱪ degin: —■

3 — Ammoniylarƣa mundaⱪ degin — Rǝb Pǝrwǝrdigarning sɵzini anglanglar! Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mening muⱪǝddǝs jayim bulƣanƣanda, Israil zemini wǝyran ⱪilinƣanda, Yǝⱨuda jǝmǝti sürgün ⱪilinƣanda sǝn ularƣa ⱪarap: «Waⱨ! Yahxi boldi!» degining tüpǝylidin, 4 ǝmdi mana, Mǝn seni xǝrⱪtiki ǝllǝrning igidarqiliⱪiƣa tapxurimǝn; ular sening arangda bargaⱨ ⱪurup, arangda qedirlirini tikidu; ular mewiliringni yǝp, sütüngni iqidu. 5 Mǝn Rabbaⱨ xǝⱨirini tɵgilǝr üqün otlaⱪ, Ammoniylarning yerini ⱪoy padiliri üqün aramgaⱨ ⱪilimǝn; xuning bilǝn silǝr Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetisilǝr.

6 — Qünki Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Qünki sǝn Israil zeminiƣa ⱪarap qawak qelip, putungni tepqǝklitip, ⱪǝlbingdiki pütün ɵqmǝnlik bilǝn hux bolƣanliⱪing tüpǝylidin, □ 7  ǝmdi mana, Mǝn üstünggǝ ⱪolumni uzartip, seni ǝllǝrgǝ olja boluxⱪa tapxurimǝn; Mǝn seni hǝlⱪlǝr iqidin üzimǝn, mǝmlikǝtlǝr iqidin yoⱪitimǝn; Mǝn seni ⱨalak ⱪilimǝn; xuning bilǝn sǝn Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetisǝn.□

Ikkinqi bexarǝt — Moab toƣruluⱪ

8 Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Qünki Moab wǝ Seirning: «Yǝⱨuda pǝⱪǝt barliⱪ baxⱪa ǝllǝr bilǝn ohxax, halas» degini tüpǝylidin, ■ 9 xunga mana, Mǝn Moabning yenini — qegrasidiki xǝⱨǝrlǝrni, zeminining pǝhri bolƣan Bǝyt-Yǝximot, Baal-Meon wǝ Kiriatayim xǝⱨǝrliridin baxlap yerip aqimǝn; 10 ularni Ammoniylarning zemini bilǝn billǝ xǝrⱪtiki ǝllǝrgǝ tapxurimǝn; Mǝn Ammoniylarning yǝnǝ ǝllǝr arisida ǝslǝnmǝsliki üqün, ularning igidarliⱪiƣa tapxurimǝn; ■ 11 wǝ Moab üstigǝ ⱨɵküm qiⱪirip jazalaymǝn; ular Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetidu.□

Üqinqi bexarǝt — Edomni ǝyiblǝx

12 Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — qünki Edom Yǝⱨuda jǝmǝtidin ɵq elip yamanliⱪ ⱪilip, xuningdǝk eƣir gunaⱨkar bolƣini tüpǝylidin, intiⱪam alƣnini tüpǝylidin, 13 — ǝmdi Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mǝn Edomƣa ⱪolumni sozimǝn; xuning bilǝn uni zeminidin adǝmlǝr ⱨǝm ⱨaywanlardin mǝⱨrum ⱪilimǝn; Mǝn uni Teman xǝⱨiridin tartip wǝyran ⱪilimǝn; ular Dedan xǝⱨirigiqǝ ⱪiliq bilǝn yiⱪilidu. 14 Xuning bilǝn Mǝn hǝlⱪim Israilning ⱪoli arⱪiliⱪ Edom üstidin Ɵz intiⱪamimni alimǝn; ular Mening aqqiⱪim ⱨǝm ⱪǝⱨrim boyiqǝ Edomda ix ⱪilidu; Edomiylar Mening intiⱪamimning nemǝ ikǝnlikini bilip yetidu, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.□

Tɵtinqi bexarǝt — Filistiyǝni ǝyiblǝx

15 Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Filistiylǝr intiⱪam niyiti bilǝn ⱨǝrikǝt ⱪilip, kona ɵqmǝnliki bilǝn Yǝⱨudani yoⱪitayli dǝp iq-iqidin ɵq alƣini tüpǝylidin, 16 Xunga Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn Filistiyǝning üstigǝ ⱪolumni uzartimǝn; Mǝn Kǝrǝtiylǝrni ⱪiriwetimǝn, dengiz boyidikilǝrning ⱪalduⱪlirinimu wǝyran ⱪilimǝn. 17 Mǝn ularning üstigǝ ⱪǝⱨrilik tǝnbiⱨlǝrni qüxürüp ⱪattiⱪ intiⱪam alimǝn; ularning üstidin intiⱪam alƣinimda ular Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetidu.□

26

Tur wǝ Zidonni ǝyiblǝx

1 On birinqi yili, ayning birinqi künidǝ xundaⱪ boldiki, Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: — □

2 I insan oƣli, Turning Yerusalem toƣruluⱪ: «Waⱨ! Yahxi boldi! Əllǝrning dǝrwazisi bolƣuqi wǝyran boldi! U manga ⱪarap ⱪayrilip eqildi; uning wǝyran ⱪilinixi bilǝn ɵzümni toyƣuzimǝn!» degini tüpǝylidin, 3 — Xunga Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, i Tur, Mǝn sanga ⱪarximǝn, dengiz dolⱪunlarni ⱪozƣiƣandǝk, kɵp ǝllǝrni sǝn bilǝn ⱪarxilixⱪa ⱪozƣaymǝn; 4 ular Turning sepillirini bǝrbat ⱪilip, uning munarlirini qeⱪip yoⱪitidu. Uning üstidiki topilirini ⱪirip taxlap, uni taⱪir tax ⱪilip ⱪoyimǝn. 5 U pǝⱪǝt dengiz otturisidiki torlar yeyilidiƣan jay bolidu; qünki Mǝn xundaⱪ sɵz ⱪildim, dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar; u ǝllǝr üqün olja bolup ⱪalidu. 6 Uning ⱪuruⱪluⱪta ⱪalƣan ⱪizliri ⱪiliq bilǝn ⱪirilidu; xuning bilǝn ular Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetidu.□

7 — Qünki Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn Tur bilǝn ⱪarxilixixⱪa Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsar, yǝni «padixaⱨlarning padixaⱨi»ni, atlar, jǝng ⱨarwiliri bilǝn, atliⱪ qǝwǝndazlar, ⱪoxun wǝ zor bir top adǝmlǝr bilǝn ximal tǝripidin qiⱪirip epkelimǝn. 8 U ⱪuruⱪluⱪta ⱪalƣan ⱪizlirini ⱪiliq bilǝn soyidu, sanga muⱨasirǝ potǝylirini ⱪuridu, sepilƣa qiⱪidiƣan dɵnglükni yasaydu, sanga ⱪarap ⱪalⱪanlirini kɵtüridu. 9 U sepilliringƣa bɵsküqi bazƣanlarni ⱪaritip tiklǝydu, ⱪoral-paltiliri bilǝn munarliringni qeⱪip ƣulitidu. 10 Uning atlirining kɵplükidin ularning kɵtürgǝn qang-topisi seni ⱪaplaydu; sepilliri bɵsülgǝn bir xǝⱨǝrgǝ bɵsüp kirgǝndǝk u sening ⱪowuⱪliringdin kirgǝndǝ, sepilliring atliⱪ ǝskǝrlǝrning, qaⱪlarning ⱨǝm jǝng ⱨarwilirining sadasi bilǝn tǝwrinip ketidu. 11 Atlirining tuyaⱪliri bilǝn u barliⱪ rǝstǝ-koqiliringni qǝylǝydu; u puⱪraliringni ⱪiliq bilǝn ⱪiridu, küqlük tüwrükliring yǝrgǝ yiⱪilidu.■

12 Ular bayliⱪliringni olja, mal-tawarliringni ƣǝnimǝt ⱪilidu; ular sepilliringni buzup ƣulitip, ⱨǝxǝmǝtlik ɵyliringni harabǝ ⱪilidu; ular sening taxliring, yaƣaq-limliring wǝ topa-qangliringni dengiz suliri iqigǝ taxlaydu. 13 Mǝn nahxliringning sadasini tügitimǝn; qiltarliringning awazi ⱪaytidin anglanmaydu. ■ 14 Mǝn seni taⱪir tax ⱪilimǝn; sǝn torlar yeyilidiƣan bir jay bolisǝn, halas; sǝn ⱪaytidin ⱪurulmaysǝn; qünki Mǝnki Pǝrwǝrdigar xundaⱪ degǝnmǝn, dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.□

15 Rǝb Pǝrwǝrdigar Turƣa mundaⱪ dǝydu: — Sǝn ƣulap kǝtkiningdǝ, yarilanƣanlar aⱨ-zarliƣinida, otturungda ⱪirƣin-qapⱪun ⱪilinƣanda, dengizning qǝt yaⱪiliri tǝwrinip kǝtmǝmdu? 16 Dengizdiki xaⱨzadilǝr tǝhtliridin qüxüp, tonlirini biryaⱪⱪa taxlap, kǝxtilik kiyim-keqǝklirini seliwetidu; ular ɵzlirini ⱪorⱪunq-titrǝk bilǝn pürkǝydu; ular yǝrgǝ olturup, ⱨeq tohtawsiz titrǝp, sanga ⱪarap sarasimigǝ qüxidu. 17 Ular sǝn üqün bir mǝrsiyǝni oⱪup sanga mundaⱪ dǝydu: —

«I aⱨalǝng dengizdikilǝrdin bolƣan, dangⱪi qiⱪⱪan,

Dengiz üstidin küqlük ⱨɵküm sürgǝn,

Ɵz wǝⱨxǝtliringni barliⱪ dengizda turuwatⱪanlarƣa salƣan xǝⱨǝr!

Sǝn wǝ sǝnda turuwatⱪanlar nǝⱪǝdǝr ⱨalak bolƣan!■

18 Ⱨazir sening ƣulap kǝtkǝn kününgdǝ,

Dengiz boyidikilǝr titrǝp ketidu;

Dengizdiki arallar wǝ ⱪirƣaⱪtikilǝr sening yoⱪ bolup kǝtkiningdin dǝkkǝ-dükkigǝ qüxüp ⱪaldi».□

19 — Qünki Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

«Mǝn seni adǝmzatsiz xǝⱨǝrlǝrdǝk, harabǝ xǝⱨǝr ⱪilƣinimda,

Mǝn üstünggǝ dengiz qongⱪurluⱪlirini qiⱪirip seni qɵkürginimdǝ,

Uluƣ sular seni besip yapⱪanda,

20 Xu tapta Mǝn seni ⱨangƣa qüxkǝnlǝr bilǝn billǝ qüxürimǝn,

Ⱪǝdimki zamandikilǝrning ⱪatariƣa qüxürimǝn;

Seni yǝrning tegiliridǝ turƣuzimǝn;

Seningdǝ ⱪaytidin adǝmzat bolmasliⱪi üqün,

Seni ⱪǝdimki harabilǝr arisiƣa,

Ⱨangƣa qüxkǝnlǝr bilǝn billǝ boluxⱪa qüxürimǝn;

Biraⱪ tiriklǝrning zeminida bolsa güzǝllik tiklǝp ⱪoyimǝn;□

21 Mǝn seni baxⱪilarƣa bir agaⱨi-wǝⱨxǝt ⱪilimǝn;

Sǝn ⱪaytidin ⱨeq bolmaysǝn;

Ular seni izdǝydu, biraⱪ sǝn mǝnggügǝ tepilmaysǝn»

— dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.

27

Tur toƣruluⱪ yǝnǝ bir bexarǝt — Tur xǝⱨirini qirayliⱪ kemigǝ ohxitix

1 Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

2 Sǝn, i insan oƣli, Tur toƣruluⱪ bir mǝrsiyǝni aƣzingƣa elip uningƣa mundaⱪ degin: —

3 I dengizlarning kirix aƣzida turuⱪluⱪ, dengiz boyliridiki kɵp ǝllǝr bilǝn sodilaxⱪuqi, Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

«I Tur, sǝn «Mening güzǝllikim kamalǝtkǝ yǝtti!» deding.□  ■

4 Sening qegraliring bolsa dengizlarning otturisida idi;

Seni yasiƣanlar güzǝllikingni kamalǝtkǝ yǝtküzdi.

5 Ular barliⱪ tahtayliringni Senirdiki ⱪariƣaylardin yasiƣan;

Sanga moma üqün ular Liwandin kedir dǝrihini epkǝlgǝn;

6 Palaⱪliringni Baxandiki dub dǝrǝhliridin yasiƣan;

Palubangni sǝmxit dǝrǝhliridin yasap,

Kupros dengiz boyidiki pil qixi bilǝn nǝⱪixligǝn.■

7 Yǝlkining Misirdin kǝltürülgǝn kǝxtilik libastin yasalƣan, u sanga tuƣ bolƣan;

Sayiwining bolsa dengiz boyidiki Elixaⱨdiki kɵk wǝ sɵsün rǝhtlǝrdin idi; □

8 Zidondikilǝr ⱨǝm Arwadtikilǝr sening palaⱪ urƣuqiliring idi;

Sǝndǝ bolƣan danixmǝnlǝr, i Tur, sening yol baxliƣuqiliring idi.

9 Gǝbaldiki aⱪsaⱪallar wǝ uning danixmǝnliri sǝndǝ bolup, kawakliringni etǝtti;

Dengiz-okyandiki barliⱪ kemilǝr wǝ ularning dengizqiliri mal almaxturuxⱪa yeningƣa kelǝtti.

10 Parslar, Ludtikilǝr, Liwiyǝdikilǝr ⱪoxunƣa tizimlinip, sening lǝxkǝrliring bolƣan;

Ular ⱪalⱪan-dubulƣilirini üstünggǝ esip, seni ⱨǝywǝtlik ⱪilƣan; □

11 Arwadtikilǝr ⱪoxuning bilǝn ⱨǝr tǝripingdǝ sepilliringda turup kɵzǝttǝ bolƣan;

Gammadtikilǝrmu munarliringda turƣan;

Ular ⱪalⱪan-ⱪorallirini ǝtrapingƣa, sepilliringƣa esip ⱪoyƣan;

Ular güzǝllikingni kamalǝtkǝ yǝtküzgǝn;

12 Tawarliringning mol bolƣanliⱪidin Tarxix sanga heridar bolƣan;

Mǝⱨsulatliringƣa ular kümüx, tɵmür, ⱪǝlǝy, ⱪoƣuxun tegixip bǝrgǝn.□

13 Jawan, Tubal wǝ Mǝxǝk sǝn bilǝn soda ⱪilƣan;

Ular tawarliringƣa adǝmlǝrning janliri, mis ⱪaqa-ⱪazanlarni tegixkǝn.□

14 Torgamaⱨ jǝmǝtidikilǝr mǝⱨsulatliring üqün atlar, jǝng atliri wǝ ⱪeqirlarni tegixip bǝrgǝn.

15 Dedandikilǝr sǝn bilǝn sodilaxⱪan;

Dengiz boyliridiki kɵp hǝlⱪ sanga heridar bolƣan;

Ular sanga dǝndan, ǝbnus yaƣiqini tɵligǝn;

16 Suriyǝ ⱪol ⱨünǝrliringning mol bolƣanliⱪidin sanga heridar bolƣan;

Ular mǝⱨsulatliringƣa mawi yaⱪutlar, sɵsün rǝhtlǝrni, kǝxtilǝrni, nǝpis kanap rǝhtlǝrni, marjanlarni, ⱪizil yaⱪutlarni tegixip bǝrgǝn.□

17 Yǝⱨuda wǝ Israil zeminidikilǝrdinmu sǝn bilǝn sodilaxⱪuqilar bolƣan;

Tawarliringƣa ular Minnitning buƣdayliri, peqinilǝr, ⱨǝsǝl, zǝytun meyi, mǝlⱨǝm dorilarni tegixip bǝrgǝn.

18 Dǝmǝxⱪ ⱪol ⱨünǝrliringning mol bolƣanliⱪidin,

Ⱨǝrhil bayliⱪliring tüpǝylidin sanga heridar bolup sanga Hǝlbonning xarablirini, aⱪ yunglarni tegixip bǝrgǝn.

19 Wedan wǝ Uzaldin qiⱪⱪan Jawandikilǝr mǝⱨsulatliringƣa soⱪulƣan tɵmür, ⱪowzaⱪdarqin, egirni tegixkǝnidi.

20 Dedan sanga at toⱪumlirini tegixip bǝrgǝn;

21 Ərǝbistan wǝ Kedardiki barliⱪ xaⱨzadilǝr sanga heridar boldi;

Sanga pahlanlar, ⱪoqⱪarlar wǝ ɵqkilǝrni tegixip bǝrgǝn.

22 Xeba ⱨǝm Raamaⱨdiki sodigǝrlǝr sǝn bilǝn tijarǝt ⱪilƣan;

Mǝⱨsulatliringƣa ular ⱨǝrhil sǝrhil tetitⱪular, ⱪimmǝtlik jawaⱨiratlar wǝ altun almaxturup bǝrgǝn.

23 Ⱨaran, Kannǝⱨ, Edǝndikilǝr wǝ Xeba, Axur, Hilmadtiki sodigǝrlǝr sǝn bilǝn tijarǝt ⱪilƣan;□

24 Ular sanga ⱨǝxǝmǝtlik kiyim-keqǝk, sɵsün rǝhtlǝr wǝ kǝxtilǝr, rǝngmurǝng gilǝmlǝrni tegixip bǝrgǝn;

Bularning ⱨǝmmisi tügünqǝklinip tana-arƣamqilar bilǝn qing baƣlinip, bazaringƣa kirdi.

25 Tarxixtiki kemilǝr tawarliringni kɵtürgǝn karwanlardǝk bolƣan;

Xuning bilǝn sǝn dengiz-okyanning baƣrida mal bilǝn toldurulup, intayin eƣirlixip kǝtkǝnsǝn; □

26 Sening palaⱪ orƣuqiliring seni uluƣ sularƣa apardi;

Xǝrⱪ xamili seni dengiz-okyanning baƣrida parǝ-parǝ ⱪiliwǝtti;■

27 Sening mal-mülükliring, bazarliring, dengizqiliring wǝ yol baxliƣuqiliring,

Kawakliringni ǝtküqilǝr, sǝn bilǝn sodilaxⱪan sodigǝrlǝr, sǝndǝ bolƣan barliⱪ lǝxkǝrliring,

Jümlidin arangda toplanƣan adǝmlǝrning ⱨǝmmisi sǝn ɵrülüp kǝtkǝn kününgdǝ ɵrülüp dengiz-okyanning ⱪoyniƣa ƣǝrⱪ bolup ketidu.■

28 Yol baxliƣuqiliringning aⱨ-zarliridin daladikilǝr tǝwrǝp ketidu.■

29 Palaⱪ orƣuqilarning ⱨǝmmisi,

Dengizqilar, dengizda barliⱪ yol baxliƣuqilar ɵz kemiliridin qüxidu;

Ular ⱪuruⱪluⱪta turidu;

30 Ular sanga ⱪarap awazini anglitip,

Ⱪattiⱪ aⱨ-zar kɵtüridu;

Ular topa-qang qiⱪirip bexiƣa qaqidu;

Ular küllǝr iqidǝ eƣinaydu.

31 Ular seni dǝp qaqlirini qüxürüp ɵzlirini taz ⱪilip, bɵz kiyimlǝrgǝ oraydu;

Ular ⱪattiⱪ matǝm tutup sǝn üqün zor dǝrd-ǝlǝm iqidǝ yiƣlaydu.□  ■

32 Ular aⱨ-zarlirini kɵtürginidǝ sǝn üqün bir mǝrsiyǝni oⱪup, sǝn toƣruluⱪ ⱨaza ⱪilip mundaⱪ dǝydu:

— «Tur dengiz-okyanlar otturisida, ⱨazir jimjit ⱪilinƣan!

Əsli kim uningƣa tǝng kelǝlǝytti?

33 Mǝⱨsulatliring dengiz-okyanlardin ɵtüp kǝtkǝndǝ,

Sǝn kɵp hǝlⱪlǝrni ⱪanaǝtlǝndürgǝn;

Bayliⱪliring wǝ tawarliringning molluⱪi bilǝn yǝr yüzidiki padixaⱨlarni beyitⱪansǝn.

34 Sǝn sularning qongⱪur tegidǝ dengiz-okyanlar tǝripidin parǝ-parǝ ⱪilinƣanda,

Tawarliring ⱨǝm arangda bolƣan top-top adǝmliringmu ɵrülüp ƣǝrⱪ bolup kǝtti.

35 Barliⱪ dengiz boyidikilǝr sanga ⱪarap alaⱪzadǝ bolƣan;

Ularning padixaⱨliri dǝⱨxǝt ⱪorⱪup, ularning yüzlirini sur basⱪan.

36 Hǝlⱪlǝr arisidiki sodigǝrlǝr sanga ⱪarap «ux-ux» ⱪildi;

Sǝn ɵzüng bir wǝⱨxǝt iding, ǝmdi ⱪaytidin bolmaysǝn»».□  ■

28

Turning padixaⱨini ǝyiblǝydiƣan bir bexarǝt

1 Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

2 I insan oƣli, turning xaⱨzadisigǝ mundaⱪ degin: — Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

«Sening ɵzüngni qong tutup: «Mǝn bir ilaⱨturmǝn;

Mǝn Hudaning tǝhtigǝ, yǝni dengiz-okyanlarning baƣrida olturimǝn», degǝnsǝn;

(Biraⱪ sǝn insan, Huda ǝmǝssǝn!)

Sǝn ɵz kɵnglüngni Hudaning kɵngli dǝp oylap ⱪalding.■

3 Mana, sǝn Daniyaldin danasǝn;

Ⱨeqⱪandaⱪ sir sǝndin yoxurun ǝmǝs;□

4 Danaliⱪing wǝ ǝⱪling bilǝn sǝn bayliⱪlarƣa igǝ boldung,

Altun-kümüxni hǝziniliringgǝ toplap ⱪoydung;

5 Tijarǝttǝ bolƣan zor danaliⱪing bilǝn bayliⱪliringni awuttung;

Bayliⱪliring tüpǝylidin ɵzüngni qong tuttung: —

6 Xunga Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

Sǝn ɵz kɵnglüngni Hudaning kɵngli dǝp oylap kǝtkǝnlikingdin,

7 Əmdi mana, Mǝn yat adǝmlǝr,

Yǝni ǝllǝrning dǝⱨxitini üstünggǝ epkelimǝn;

Ular danaliⱪingning parlaⱪliⱪini yoⱪitixⱪa ⱪiliqlirini suƣurup,

Xan-xǝripingni bulƣaydu;■

8 Ular seni ⱨangƣa qüxüridu;

Xuning bilǝn sǝn dengiz-okyanlarning ⱪoynida ɵltürülgǝnlǝrning ɵlümidǝ ɵlisǝn.

9 Əmdi seni ɵltürgüqining aldida: «Mǝn Huda» — dǝmsǝn?

Biraⱪ sǝn ɵzüngni sanjip ɵltüridiƣanning ⱪoli astida Tǝngri ǝmǝs, insan bolup qiⱪisǝn.

10 Sǝn yat adǝmlǝrning ⱪolida hǝtnǝ ⱪilinmiƣanlarƣa layiⱪ bolƣan ɵlüm bilǝn ɵlisǝn;

Qünki Mǝn xundaⱪ sɵz ⱪilƣan», — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.□

Turning padixaⱨi toƣruluⱪ bir mǝrsiyǝ

11 Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

12 I insan oƣli, Turning padixaⱨi toƣruluⱪ awazingni kɵtürüp bu mǝrsiyǝni aƣzingƣa elip uningƣa mundaⱪ degin: —

Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

«Sǝn, kamalǝtning jǝwⱨiri bolƣan,

Danaliⱪⱪa tolƣan, güzǝlliktǝ kamalǝtkǝ yǝtkǝniding;□  ■

13 Sǝn Erǝm baƣqisi, yǝni Hudaning baƣqisida bolƣansǝn;

Ⱨǝrbir ⱪimmǝtlik taxlar, yǝni ⱪizil yaⱪut, seriⱪ gɵⱨǝr wǝ almas, beril yaⱪut, aⱪ ⱨeⱪiⱪ, anartax, kɵk yaⱪut, zumrǝt wǝ kɵk ⱪaxtax sanga yɵgǝk bolƣan;

Yaⱪut kɵzliring wǝ nǝⱪⱪaxliring altun iqigǝ yasalƣan;

Sǝn yaritilƣan kününgdǝ ular tǝyyarlanƣanidi.

14 Sǝn bolsang mǝsiⱨlǝngǝn muⱨapizǝtqi kerub idingsǝn,

Qünki Mǝn seni xundaⱪ bekitkǝnidim;

Sǝn Hudaning muⱪǝddǝs teƣida bolƣansǝn;

Sǝn otluⱪ taxlar arisida yürǝtting;□

15 Sǝn yaritilƣan kündin beri, sǝndǝ ⱪǝbiⱨlik pǝyda bolƣuqǝ, yolliringda mukǝmmǝl bolup kǝlgǝniding.□

16 Ⱪilƣan sodiliringning kɵp bolƣanliⱪidin sǝn zorluⱪ-zumbuluⱪ bilǝn tolup, gunaⱨ sadir ⱪilƣan;

Xunga Mǝn seni Hudaning teƣidin ⱨaram nǝrsǝ dǝp taxliwǝtkǝnmǝn;

Mǝn seni, i muⱨapizǝtqi kerub, otluⱪ taxlar arisidin ⱨǝydǝp yoⱪatⱪanmǝn;

17 Sening kɵnglüng güzǝlliking bilǝn tǝkǝbburlixip kǝtti;

Parlaⱪliⱪing tüpǝylidin sǝn danaliⱪingni bulƣiƣansǝn;

Mǝn seni yǝrgǝ taxliwǝttim;

Padixaⱨlar seni kɵrüp yetixi üqün Mǝn seni ular aldida yatⱪuzdum. □

18 Sening ⱪǝbiⱨlikliringning kɵplüki tüpǝylidin,

Ⱪilƣan sodangning adilsizliⱪi tüpǝylidin,

Ɵz muⱪǝddǝs jayliringni bulƣiƣansǝn;

Mǝn ɵzüngdin bir otni qiⱪardim,

U seni kɵydürüp yǝwǝtti;

Xuning bilǝn sanga ⱪarap turƣanlarning ⱨǝmmisining kɵz aldida,

Mǝn seni yǝrdǝ ⱪalƣan küllǝrgǝ aylanduruwǝttim.

19 Seni tonuƣanlarning ⱨǝmmisi sanga ⱪarap sarasimidǝ ⱪalidu;

Sǝn ɵzüng bir wǝⱨxǝt bolup ⱪalding, ǝmdi ⱪaytidin bolmaysǝn».

Zidonni ǝyiblǝydiƣan bir bexarǝt

20 Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

21 I insan oƣli, yüzüngni Zidonƣa ⱪaritip uni ǝyiblǝp bexarǝt berip mundaⱪ degin: — □

22 Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

«Mana, Mǝn sanga ⱪarxi, i Zidon;

Ɵzüm arangda uluƣlinimǝn;

Mǝn uning üstigǝ ⱨɵküm qiⱪirip jazaliƣinimda,

Ɵzümni uningda pak-muⱪǝddǝs ikǝnlimni kɵrsǝtkinimdǝ,

Ular Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetidu.

23 Mǝn ularƣa wabani ǝwitip, rǝstǝ-koqilirida ⱪan aⱪⱪuzimǝn;

Uningƣa ⱪarxi qiⱪⱪan ⱪiliqning ⱨǝr ǝtrapida bolƣanliⱪidin otturisida ɵltürülgǝnlǝr yiⱪilidu;

Xuning bilǝn ular Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetidu;

24 Ular yǝnǝ Israil jǝmǝtini kɵzgǝ ilmiƣan ǝtrapidikilǝr arisida,

Israil üqün adǝmni sanjiƣuqi jiƣan yaki dǝrd-ǝlǝmlik tikǝn bolmaydu;

Xuning bilǝn ular Mening Rǝb Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetidu».

25 Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Mǝn ular tarⱪitilƣan ǝllǝr arisidin Israil jǝmǝtini ⱪaytidin yiƣⱪinimda, ularda ǝllǝrning kɵz aldida Ɵzümning pak-muⱪǝddǝs ikǝnlikimni kɵrsǝtkinimdǝ, ǝmdi ular Mǝn Ɵz ⱪulum bolƣan Yaⱪupⱪa tǝⱪdim ⱪilƣan, ɵzining zeminida olturidu; 26 ular uningda tinq-amanliⱪ iqidǝ yaxap, ɵylǝrni selip üzümzarlarni tikidu; Mǝn ularni kɵzgǝ ilmaydiƣan ǝtrapidikilǝrning ⱨǝmmisining üstigǝ ⱨɵküm qiⱪirip jazaliƣinimda, ular tinq-amanliⱪ iqidǝ turidu; xuning bilǝn ular Mening Pǝrwǝrdigar, ularning Hudasi ikǝnlikimni bilip yetidu».■

29

Pirǝwn wǝ Misirni ǝyiblǝydiƣan bexarǝt

1 Oninqi yili, oninqi ayning on ikkinqi künidǝ Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

2 I insan oƣli, yüzüngni Misir padixaⱨi Pirǝwngǝ ⱪaritip uni wǝ Misirning barliⱪ ǝⱨlini ǝyiblǝp bexarǝt berip munu sɵzlǝrni degin: — □

3 Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «I ɵz-ɵzigǝ: «Bu dǝrya ɵzümningki, mǝn uni ɵzüm üqün yaratⱪanmǝn» degüqi bolƣan, ɵz dǝryaliri otturisida yatⱪan yoƣan ǝjdiⱨa Misir padixaⱨi Pirǝwn, mana, Mǝn sanga ⱪarximǝn!■

4 Mǝn ⱪarmaⱪlarni engǝkliringgǝ selip, dǝryaliringdiki beliⱪlarni ɵz ⱪasiraⱪliringƣa qaplaxturup seni dǝryaliring otturisidin qiⱪirimǝn; dǝryaliringdiki barliⱪ beliⱪlar ⱪasiraⱪliringƣa qaplixidu. 5 Mǝn seni, yǝni sǝn wǝ dǝryaliringdiki barliⱪ beliⱪlarni qɵl-bayawanƣa taxlaymǝn; sǝn dalaƣa qüxüp yiⱪilisǝn. Ⱨeqkim seni yiƣmaydu, dǝpnǝ ⱪilmaydu; Mǝn seni yǝr yüzidiki ⱨaywanlar, asmandiki uqar-ⱪanatlarning ozuⱪi boluxⱪa tǝⱪdim ⱪilimǝn. 6 Xuning bilǝn Misirda barliⱪ turuwatⱪanlar Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetidu; qünki ular Israil jǝmǝtigǝ «ⱪomux ⱨasa» bolƣan. □  ■ 7 Ular seni ⱪol bilǝn tutⱪanda, sǝn yerilip, ularning pütkül mürilirini tiliwǝtting; ular sanga tayanƣanda, sǝn sunup, pütkül bǝllirini mitkut ⱪiliwǝtting».

8 Əmdi Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Mana, Mǝn üstünggǝ bir ⱪiliq qiⱪirip, sǝndiki insan wǝ ⱨaywanlarni ⱪiriwetimǝn. 9 Misir zemini wǝyranǝ wǝ harabilǝr bolup ⱪalidu; xuning bilǝn ular Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetidu; qünki Pirǝwn: «Nil dǝryasi meningki, mǝn uni yaratⱪanmǝn» degǝnidi.

10 Xunga mana, Mǝn sanga ⱨǝm sening dǝryaliringƣa ⱪarximǝn; Mǝn Misir zeminini Migdoldin Sǝwǝngiqǝ, yǝni Efiopiyǝning qegrasiƣiqǝ pütünlǝy harabǝ-wǝyranǝ ⱪiliwetimǝn. □ 11 Ⱪiriⱪ yil iqidǝ, insanning yaki ⱨaywanning ayiƣi uni besip ɵtmǝydu wǝ uningda ⱨeq adǝm turmaydu. 12 Mǝn Misir zeminini wǝyran ⱪilinƣan zeminlar arisida wǝyran ⱪilimǝn; wǝ uning xǝⱨǝrliri harabǝ ⱪilinƣan xǝⱨǝrlǝr arisida ⱪiriⱪ yil wǝyran bolidu; Mǝn Misirliⱪlarni ǝllǝr arisiƣa tarⱪitiwetimǝn, ularni mǝmlikǝtlǝr arisiƣa taritimǝn».□

13 Biraⱪ Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Ⱪiriⱪ yilning ahirida Mǝn Misirliⱪlarni tarⱪitilƣan ǝllǝrdin yiƣip ⱪayturimǝn; 14 Mǝn Misirni sürgündin ǝsligǝ kǝltürüp, ularni Patros zeminiƣa, yǝni tuƣulƣan zeminƣa ⱪayturimǝn; ular xu yǝrdǝ tɵwǝn dǝrijilik bir mǝmlikǝt bolidu. 15 U mǝmlikǝtlǝr arisida ǝng tɵwǝn turidu; u ⱪaytidin ɵzini baxⱪa ǝllǝr üstigǝ kɵtürmǝydu; Mǝn ularni pǝsǝytimǝnki, ular ⱪaytidin baxⱪa ǝllǝr üstidin ⱨɵküm sürmǝydu. 16  Misir ⱪaytidin Israil jǝmǝtining tayanqisi bolmaydu; ǝksiqǝ ular daim Israil üqün uningdin panaⱨ izdǝx gunaⱨining ǝslǝtmisi bolidu; andin ular Mening Rǝb Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni bilip yetidu».□  ■

Misir wǝ Babil

17 Yigirmǝ yǝttinqi yili, birinqi ayning birinqi künidǝ xundaⱪ boldiki, Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: — □

18 I insan oƣli, Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsar Turƣa jǝng ⱪilixta ⱪoxunini ⱪattiⱪ japaliⱪ ǝmgǝkkǝ saldi; xuning bilǝn ⱨǝrbir bax taⱪir bolup kǝtti, ⱨǝrbir mürǝ sürkilip yeƣir bolup kǝtti; biraⱪ nǝ u nǝ ⱪoxuni Tur bilǝn ⱪarxilaxⱪan ǝmgǝktǝ ⱨeqⱪandaⱪ ⱨǝⱪ almidi; □ 19 xunga Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn Misir zeminini Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsarƣa tǝⱪdim ⱪilimǝn; u uning bayliⱪlirini elip, oljisini bulap, ƣǝnimitini tutup elip ketidu; bular uning ⱪoxuni üqün ix ⱨǝⱪⱪi bolidu. 20 Mǝn uningƣa Turƣa jǝng ⱪilƣanning ix ⱨǝⱪⱪi üqün Misir zeminini tǝⱪdim ⱪildim; qünki ular Meni dǝp ǝjir ⱪildi, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.□

21 — Mǝn xu kündǝ Israil jǝmǝti üqün bir münggüz ɵstürüp qiⱪirimǝn, wǝ sǝn Əzakiyalning aƣzingni ular arisida aqimǝn; xuning bilǝn ular Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni bilip yetidu.□

30

Misir toƣruluⱪ eytilƣan mǝrsiyǝ

1 Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

2 I insan oƣli, bexarǝt berip: — Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Silǝr dad-pǝryad selip: «Way xu küni!» — dǝnglar!» — degin.

3 Qünki kün yeⱪinlaxti; bǝrⱨǝⱪ, Pǝrwǝrdigarning küni, bulutlar ⱪaplanƣan kün yeⱪinlaxti; u ǝllǝrning bexiƣa qüxidiƣan kündur. □ 4 Xuning bilǝn bir ⱪiliq Misir üstigǝ qüxidu; ɵltürülgǝnlǝr Misirda yiⱪilƣanda, uning zor bayliⱪliri bulinip kǝtkǝndǝ, uning ulliri ɵrülüp qüxkǝndǝ, Efiopiyǝliklǝr dǝrd-ǝlǝm tartidu.

5 Efiopiyǝ, Put, Lud, barliⱪ Ərǝbiyǝ, Liwiyǝ wǝ ǝⱨdǝ ⱪilinƣan zemindikilǝrmu Misir bilǝn billǝ ⱪiliqlinidu.□

6 Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Misirni ⱪollaydiƣanlar yiⱪilidu; uning küqidin bolƣan pǝhri yǝrgǝ qüxidu; Migdoldin Sǝwǝngiqǝ bolƣan hǝlⱪ ⱪiliqlinidu, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.

7 — Ular wǝyran ⱪilinƣan zeminlar arisida wǝyran ⱪilinidu; uning xǝⱨǝrliri harabǝ ⱪilinƣan xǝⱨǝrlǝr arisida yatidu. 8 Xuning bilǝn, Mǝn Misirƣa ot salƣinimda, uning yardimidǝ bolƣanlar sundurulƣanda, ular Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetidu; 9 Xu küni ǝlqilǝr Efiopiyǝni ⱪorⱪitix üqün kemilǝrdǝ olturup mǝndin qiⱪidu; Misirning bexiƣa qüxkǝn kündǝk ularƣimu azab-oⱪubǝt qüxidu; mana, u keliwatidu!

10 Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Mǝn yǝnǝ Misirning top-top adǝmlirini Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsarning ⱪoli bilǝn tügitimǝn. □ 11 U wǝ uning bilǝn kǝlgǝn hǝlⱪi, yǝni ǝllǝrning arisidiki ǝng dǝⱨxǝtliki zeminni ⱨalak ⱪilixⱪa elip kelinidu; ular Misir bilǝn ⱪarxilixⱪa ⱪiliqlarni suƣurup, zeminni ɵltürülgǝnlǝr bilǝn tolduridu.□  ■

12 Mǝn Nil dǝryalirini ⱪurutimǝn,

Wǝ zeminni rǝzil adǝmlǝrning ⱪoliƣa setiwetimǝn;

Zemin wǝ uningda turƣan ⱨǝmmini yat adǝmlǝrning ⱪolida wǝyranǝ ⱪilimǝn; Mǝnki Pǝrwǝrdigar xundaⱪ sɵz ⱪilƣan».

13 Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Mǝn Nof xǝⱨiridin butlarni yoⱪitimǝn, oyƣan mǝbudlarnimu yoⱪitimǝn; Misir zeminidin ⱪaytidin xaⱨzadǝ bolmas; Mǝn Misir zeminini ⱪorⱪunqⱪa qüxürimǝn. □ 14 Mǝn Patros xǝⱨirini wǝyranǝ ⱪilip, Zoan xǝⱨiridǝ ot salimǝn, No xǝⱨiri üstidin ⱨɵküm qiⱪirip jazalaymǝn. □ 15 Misirning istiⱨkami bolƣan Sin xǝⱨirining üstigǝ ⱪǝⱨrimni tɵkimǝn; No xǝⱨirining top-top adǝmlirini ⱪiriwetimǝn.

16 Mǝn Misirda bir ot salimǝn; Sin azablardin tolƣinip ketidu; No xǝⱨiri bɵsülidu, Nof xǝⱨiri ⱨǝr küni yawlarƣa yüzlinidu. 17 Awǝn wǝ Pibǝsǝt xǝⱨǝrliridiki yigitlǝr ⱪiliqlinidu; bu xǝⱨǝrlǝr sürgün ⱪilinidu. 18 Mening xu yǝrdǝ Misirning boyunturuⱪlirini sundurƣinimda, Taⱨpanǝs xǝⱨiridǝ kün ⱪarangƣulixidu; uningda ɵz küqidin bolƣan pǝhri yoⱪilidu; bir bulut uni ⱪaplaydu; uning ⱪizliri sürgün ⱪilinidu.

19 Mǝn xundaⱪ ⱪilip Misir üstidin ⱨɵküm qiⱪirip jazalaymǝn; wǝ xular Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetidu».

Pirǝwn toƣruluⱪ yǝnǝ bir bexarǝt

20 On birinqi yili, birinqi ayning yǝttinqi künidǝ xundaⱪ boldiki, Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

21 I insan oƣli, Mǝn Misir padixaⱨi Pirǝwnning bilikini sundurdum; wǝ mana, u dawalinixⱪa tengilmidi, yaki ⱪiliq tutuxⱪa tengiⱪ bilǝn küqǝytilmidi.□

22 — Xunga Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Mana, Mǝn Misir padixaⱨi Pirǝwngǝ ⱪarximǝn; Mǝn uning bilǝklirini, ⱨǝm küqlük bolƣinini ⱨǝm sundurulƣan bilikini üzüwetimǝn; xuning bilǝn ⱪiliqini ⱪolidin qüxürmǝn; 23 Misirliⱪlarni ǝllǝrgǝ tarⱪitiwetimǝn, mǝmlikǝtlǝr arisiƣa taritimǝn. 24 Mǝn Babil padixaⱨining ⱪolini küqǝytip, ⱪiliqimni uning ⱪoliƣa tutⱪuzimǝn; Mǝn Pirǝwnning bilǝklirini sundurimǝnki, u Babil padixaⱨi aldida ǝjili toxⱪan yarilanƣan adǝmdǝk aⱨ-zarlar bilǝn ingraydu.

25 Mǝn Babil padixaⱨining bilǝklirini küqǝytimǝn, wǝ Pirǝwnning bilǝkliri sanggilap ⱪalidu; Mǝn Ɵz ⱪiliqimni Babil padixaⱨining ⱪoliƣa tutⱪuzƣinimda, u uni Misir zemini üstigǝ sozƣinida, ular Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlimni tonup yetidu; 26 wǝ Mǝn Misirliⱪlarni ǝllǝr arisiƣa tarⱪitimǝn, mǝmlikǝtlǝr iqigǝ taritimǝn; wǝ ular Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlimni tonup yetidu».

31

Asuriyǝ ⱪandaⱪ bolƣan bolsa, Misir xundaⱪ bolidu

1 On birinqi yili, üqinqi ayning birinqi künidǝ xundaⱪ boldiki, Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

2 I insan oƣli, Misir padixaⱨi Pirǝwngǝ wǝ uning top-top adǝmlirigǝ mundaⱪ degin: — Əmdi sǝn büyüklüküngdǝ kim sǝn bilǝn tǝng bolalaydu?□

3 Mana, Asuriyǝmu Liwandiki bir kedir dǝrihi idi; uning ormanliⱪⱪa sayǝ bǝrgǝn güzǝl xahliri bolup, u intayin egiz boyluⱪ idi; uning uqi bulutlarƣa taⱪaxⱪanidi; □  ■ 4 Sular uni yoƣan ⱪilip, qongⱪur bulaⱪlar uni egiz ⱪilip ɵstürgǝndi; eriⱪliri uning tüwidin, ǝtrapidin eⱪip ɵtǝtti, ular ɵz ɵstǝnglirini daladiki barliⱪ dǝrǝhlǝrgiqǝ ǝwǝtkǝnidi. 5 Xuning bilǝn, u bihlanƣan waⱪitta, mol sular bilǝn egizliki barliⱪ dǝrǝhlǝrdin egiz bolƣan, uning xahliri kɵpǝygǝn wǝ xahqiliri uzun bolƣan; 6 asmandiki barliⱪ uqar-ⱪanatlar uning xahlirida uwiliƣan, xahqiliri astida daladiki barliⱪ janiwarlar baliliƣan; uning sayisi astida barliⱪ uluƣ ǝllǝr yaxiƣan.■

7 Xundaⱪ bolup uning xahliri kengiyip, u büyüklükidǝ güzǝllǝxkǝn; qünki uning yiltizliri mol sularƣa yǝtkǝn. 8 Hudaning baƣqisidiki kedir dǝrǝhlǝrmu uni tosalmaytti; ⱪariƣaylar uning xahliridǝk, qinar dǝrǝhliri uning xahqiliridǝkmu kǝlmǝytti; Hudaning baƣqisidiki ⱨeqⱪandaⱪ dǝrǝh güzǝlliktǝ uningƣa ohximaytti. ■ 9 Mǝn uni xahlirining kɵplüki bilǝn güzǝl ⱪilƣanmǝn; Hudaning baƣqisida bolƣan barliⱪ dǝrǝhlǝr, yǝni Erǝmdiki dǝrǝhlǝr uningdin ⱨǝsǝt ⱪilƣanidi.

10 Xunga Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Qünki u ɵzini egiz kɵtürüp, uqini bulutlarƣa taⱪaxturup uzartⱪanliⱪi, egizlikidin kɵnglining tǝkǝbburlaxⱪanliⱪi tüpǝylidin, □
11 ǝmdi Mǝn uni üzül-kesil bir tǝrǝp ⱪilixⱪa uni ǝllǝrning arisidiki mustǝbitning ⱪoliƣa tapxurdum; Mǝn uni rǝzilliki tüpǝylidin ⱨǝydǝp qǝtkǝ ⱪaⱪⱪanidim. 12 Yat adǝmlǝr, yǝni ǝllǝr arisidiki ǝng wǝⱨxilǝr uni kesip taxlidi. Xahliri taƣlar wǝ barliⱪ jilƣalarƣa yiⱪilip, uning xahqiliri zemindiki barliⱪ jiralarƣa sundurulup yatidu; yǝr yüzidiki hǝlⱪlǝr uning sayisidin qiⱪip uningdin neri kǝtti. ■ 13 Uning yiⱪilƣan ƣoli üstigǝ asmandiki barliⱪ uqar-ⱪanatlar ⱪonup yaxaydu; daladiki barliⱪ janiwarlar xahliri üstidǝ turidu.

14 Buning mǝⱪsiti, sulardin suƣirilidiƣan dǝrǝhlǝrning ⱨeqbiri ɵzini egiz kɵtürmisun, yaki uqini bulutlarƣa taⱪaxturmisun, yahxi suƣirilidiƣan dǝrǝhlǝrning ⱨeqbiri undaⱪ egizlikkǝ kɵtürülmisun üqündur; qünki ularning ⱨǝmmisi ɵlümgǝ bekitilgǝn — yǝrning tegilirigǝ qüxüxkǝ bekitilgǝnlǝrning, ɵlidiƣan adǝm balilirining, ⱨangƣa qüxidiƣanlarning ⱪatarididur.

15 — Xunga Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — U tǝⱨtisaraƣa qüxkǝn künidǝ, Mǝn üning üqün bir matǝm tutⱪuzƣanmǝn; qongⱪur sularni etiwetip uning bulaⱪ-eriⱪlirini tosuwǝtkǝnmǝn; xuning bilǝn uning uluƣ suliri tizginlǝngǝn. Mǝn Liwanni uning üqün ⱪariliⱪ kiygüzdüm; uning üqün daladiki barliⱪ dǝrǝhlǝr solixip kǝtti. 16 Mǝn uni ⱨangƣa qüxidiƣanlar bilǝn billǝ tǝⱨtisaraƣa taxliwǝtkinimdǝ, uning yiⱪilƣan qaƣdiki sadasi bilǝn ǝllǝrni tǝwritiwǝttim; xuning bilǝn Erǝm baƣqisidiki barliⱪ dǝrǝhlǝr, Liwandiki sǝrhil wǝ ǝng esil dǝrǝhlǝr, yahxi suƣirilƣan ⱨǝmmǝ dǝrǝhlǝr yǝr tegiliridǝ turup tǝsǝlli tapⱪan. □  ■ 17 Uning sayisidǝ turƣanlar wǝ ǝllǝr arisida uni ⱪollaydiƣanlar uning bilǝn tǝng tǝⱨtisaraƣa, ⱪiliq bilǝn ɵltürülgǝnlǝrning yeniƣa qüxkǝn.□

18 Ⱪeni eytǝ, Erǝm baƣqisidiki dǝrǝhlǝrning ⱪaysisi xan-xǝrǝp wǝ güzǝlliktǝ sǝn Misirƣa tǝng kelǝlǝytti? Biraⱪ sǝnmu Erǝm baƣqisidiki dǝrǝhlǝr bilǝn tǝng yǝr tegilirigǝ qüxürülisǝn; sǝn hǝtnǝ ⱪilinmiƣanlar arisida, ⱪiliq bilǝn ɵltürülgǝnlǝr bilǝn billǝ yatisǝn; mana bu Pirǝwn wǝ uning top-top adǝmlirining ⱨǝmmisining nesiwisidur, dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.□  ■

32

Misirƣa ⱪilinƣan mǝrsiyǝ

1 On ikkinqi yili, on ikkinqi ayning birinqi künidǝ xundaⱪ boldiki, Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip xundaⱪ deyildi: —

2 I insan oƣli, Misir padixaⱨi Pirǝwn üqün bir mǝrsiyǝni aƣzingƣa elip uningƣa mundaⱪ degin: — Sǝn ɵzüngni ǝllǝr arisida bir xirƣa ohxatⱪansǝn, biraⱪ sǝn dengiz-okyanlar arisidiki bir ǝjdiⱨasǝn, halas; sǝn palaⱪlixip eriⱪliringni exip taxturup, sulirini ayaƣliring bilǝn qalƣitip, dǝryalirini leyitip ⱪoydung.□  ■

3 — Əmdi Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Kɵp ǝllǝrning top-top adǝmliri aldida Ɵz torumni üstünggǝ yeyip taxlaymǝn; ular seni torumda tutup tartixidu. ■ 4 Mǝn seni ⱪuruⱪluⱪta ⱪaldurup, dalaƣa taxlaymǝn; asmandiki barliⱪ uqar-ⱪanatlarni üstünggǝ ⱪondurup, yǝr yüzidiki janiwarlarni seningdin toyundurimǝn; 5 gɵxüngni taƣlar üstigǝ ⱪoyimǝn, jilƣilarni pütkül ǝzaying bilǝn toldurimǝn; 6 Mǝn ⱪeningning eⱪixliri bilǝn zeminni ⱨǝtta taƣlarƣiqimu suƣirimǝn; jiralar sǝn bilǝn toxup ketidu.

7 Nurungni ɵqürginimdǝ, Mǝn asmanlarni tosuwetimǝn, yultuzlarni ⱪara ⱪilimǝn; ⱪuyaxni bulut bilǝn ⱪaplaymǝn, ay nur bǝrmǝydu. ■ 8 Asmanlardiki barliⱪ parlaydiƣan nurlarni üstüngdǝ ⱪara ⱪilip, zemininggǝ ⱪarangƣuluⱪni ⱪaplaymǝn, dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar. □ 9 Mǝn ǝllǝr arisiƣa, yǝni sǝn tonumiƣan mǝmlikǝtlǝr arisiƣa sening ⱨalaktin ⱪalƣan adǝmliringni elip kǝtkinimdǝ, kɵp ǝllǝrning yürikini biaram ⱪilimǝn; 10 Mǝn kɵp ǝllǝrni sǝn bilǝn alaⱪzadǝ ⱪilimǝn, ularning padixaⱨliri sanga ⱪarap dǝⱨxǝtlik ⱪorⱪixidu; Mǝn ⱪiliqimni ularning kɵz aldida oynatⱪinimda, yǝni sening yiⱪilƣan küningdǝ ularning ⱨǝrbiri ɵz jan ⱪayƣusida ⱨǝr dǝⱪiⱪǝ tǝwrinidu.

11 — Qünki Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Babil padixaⱨining ⱪiliqi üstünggǝ qiⱪidu. 12 Palwanlarning ⱪiliqliri bilǝn Mǝn sening top-top adǝmliringni yiⱪitimǝn; ularning ⱨǝmmisi ǝllǝr arisidiki mustǝbitlǝrdur; ular Misirning pǝhrini yoⱪitidu, uning top-top adǝmliri ⱪurutuwetilidu.■

13 Mǝn zor sular boyidin barliⱪ ⱨaywanlirinimu ⱨalak ⱪilimǝn; insan ayiƣi ⱪaytidin ularni qalƣatmaydu, ⱨaywanlarning tuyaⱪliri ⱪaytidin ularni leyitmaydu. □ 14 Xuning bilǝn Mǝn ularning sulirini tindurimǝn; ularning eriⱪlirini süpsüzük maydǝk aⱪturimǝn, dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar. 15 — Mǝn Misir zeminini wǝyranǝ ⱪilƣinimda, zemin ɵzining barliⱪidin mǝⱨrum bolƣinida, Mǝn uningdiki barliⱪ turuwatⱪanlarni uruwǝtkinimdǝ, ǝmdi ular Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetidu.

16 — Bu bir mǝrsiyǝ; ular uni oⱪuydu — Əllǝrning ⱪizliri matǝm ⱪilip uni oⱪuydu; mǝrsiyǝni ular Misir wǝ uning barliⱪ top-top adǝmlirigǝ oⱪuydu, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.

Pirǝwn tǝⱨtisaraƣa qüxidu

17 On ikkinqi yili, ayning on bǝxinqi künidǝ yǝnǝ xundaⱪ boldiki, Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip xundaⱪ deyildi: —□

18 I insan oƣli, Misirning top-top adǝmliri üqün aⱨ-zar qǝkkin; xuningdǝk ularni, yǝni uni küqlük ǝllǝrning ⱪizliri bilǝn billǝ tɵwǝngǝ, ⱨangƣa qüxidiƣanlarƣa ⱨǝmraⱨ boluxⱪa yǝr tegilirigǝ qüxürüp taxliwǝt; □ 19 güzǝlliktǝ sǝn kimdin artuⱪ iding? Əmdi qüxüp, hǝtnǝ ⱪilinmiƣan bilǝn billǝ yat! 20 Ular ⱪiliq bilǝn ɵltürülgǝnlǝr arisiƣa yiⱪilidu; ⱪiliq suƣuruldi; u wǝ uning top-top adǝmlirining ⱨǝmmisi sɵrǝp apiriwetilsun! 21 Əmdi palwanlarning arisidiki batur-ǝzimǝtlǝr tǝⱨtisaraning otturisida turup Misir wǝ uni ⱪolliƣanlarƣa sɵz ⱪilidu: —«Mana, ular qüxti, ular jim yatidu — hǝtnǝ ⱪilinmiƣanlar, ⱪiliq bilǝn ɵltürülgǝnlǝr!».

22 — Mana, xu yǝrdidur Asuriyǝ wǝ uning yiƣilƣan ⱪoxuni; uning gɵrliri ɵz ǝtrapididur; mana ularning ⱨǝmmisi ɵltürülgǝn, ⱪiliqlanƣan. 23 Ularning gɵrliri qongⱪur ⱨangning tegididur; uning yiƣilƣan ⱪoxuni ɵz gɵri ǝtrapida turidu; ular tiriklǝrning zeminida adǝmlǝrgǝ wǝⱨxǝt salƣanlar — bularning ⱨǝmmisi ɵltürülgǝn, ⱪiliqlanƣan.

24 Mana Elam wǝ uning gɵrining ǝtrapida turƣan uning barliⱪ top-top adǝmliri; ularning ⱨǝmmisi ɵltürülgǝn, ⱪiliqlanƣan, ular hǝtnǝ ⱪilinmiƣan peti yǝr tegilirigǝ qüxkǝnlǝr — yǝni tiriklǝrning zeminida adǝmlǝrgǝ ɵz wǝⱨxitini salƣanlar! Biraⱪ ⱨazir ular ⱨangƣa qüxkǝnlǝr bilǝn billǝ iza-aⱨanǝtkǝ qɵmidu.

25 Kixilǝr uning üqün ɵltürülgǝnlǝr arisida, top-top adǝmliri arisida bir orun rasliƣan; hǝlⱪining gɵrliri uning ǝtrapididur; ularning ⱨǝmmisi hǝtnǝ ⱪilinmiƣanlar, ⱪiliqlanƣanlar; xunga ular ⱨangƣa qüxkǝnlǝr bilǝn billǝ iza-aⱨanǝtkǝ ⱪalidu; ular ɵltürülgǝnlǝr arisiƣa yatⱪuzulidu — gǝrqǝ tiriklǝrning zeminida ularning wǝⱨxiti adǝmlǝrgǝ selinƣan bolsimu!

26 Mana xu yǝrdǝ Mǝxǝk bilǝn Tubal barliⱪ top-top adǝmliri bilǝn turidu; ularning gɵrliri ɵz ǝtrapididur; ularning ⱨǝmmisi hǝtnǝ ⱪilinmiƣanlar, ⱪiliqlanƣanlar — gǝrqǝ ular tirik turuwatⱪanlarning zeminida ɵz wǝⱨxitini adǝmlǝrgǝ salƣan bolsimu! 27 Ular jǝng ⱪoralliri bilǝn tǝⱨtisaraƣa qüxkǝn, ⱪiliqliri ɵz bexi astiƣa ⱪoyulƣan, hǝtnǝ ⱪilinmay turup yiⱪilƣan palwanlar arisida yatmaydu; ularning ⱪǝbiⱨlikliri ɵz ustihanliri üstidǝ bolidu — gǝrqǝ ular tiriklǝrning zeminida baturlarƣimu wǝⱨxǝt salƣan bolsimu!□

28 Sǝn Pirǝwnmu hǝtnǝ ⱪilinmiƣanlar arisida tarmar bolup, ⱪiliq bilǝn ɵltürülgǝnlǝr arisida yatisǝn.

29 Mana xu yǝrdǝ Edom, uning padixaⱨliri, barliⱪ xaⱨzadilirimu; ular küqlük bolsimu, ⱪiliqlanƣanlar bilǝn billǝ yatⱪuzulidu; ular hǝtnǝ ⱪilinmiƣanlar arisida, ⱨangƣa qüxidiƣanlar bilǝn billǝ yatidu.

30 Mana ximaldiki xaⱨzadilǝr, ⱨǝmmisi; mana barliⱪ Zidondikilǝr, ɵltürülgǝnlǝr bilǝn billǝ qüxkǝn; gǝrqǝ ɵz küqi bilǝn wǝⱨxǝt salƣan bolsimu, ular ⱨazir hijalǝttǝ ⱪaldi; ular hǝtnǝ ⱪilinmiƣan bolup, ⱪiliqlanƣanlar arisida yetip, ⱨangƣa qüxidiƣanlar bilǝn billǝ hijalǝtkǝ ⱪalidu.

31 Pirǝwn bularni kɵridu, xuningdǝk ɵzining ⱪiliqlanƣan top-top adǝmliri toƣruluⱪ, yǝni ɵzi wǝ ⱪoxuni toƣruluⱪ ulardin tǝsǝlli alidu, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar. 32 — Gǝrqǝ Mǝn uning wǝⱨxitini tirik turuwatⱪanlarning zeminiƣa saldurƣan bolsammu, biraⱪ u hǝtnǝ ⱪilinmiƣanlar arisiƣa, ⱪiliq bilǝn ɵltürülgǝnlǝr arisiƣa yatⱪuzulidu, — yǝni Pirǝwn wǝ uning barliⱪ top-top adǝmliri, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.

33

Yerusalemning ƣulixi •••• Kɵzǝtqining wǝzipisi

1 Wǝ Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip xundaⱪ deyildi: —

2 I insan oƣli, ǝl-yurtungdikilǝrgǝ sɵz yǝtküzüp ularƣa mundaⱪ degin: — Mǝn ⱪiliqni mǝlum bir zemin üstigǝ qiⱪarƣinimda, zemindiki hǝlⱪ ɵz arisidin bir adǝmni tepip uni kɵzǝtqi beketsǝ, — 3 u ⱪiliqning zemin üstigǝ qiⱪⱪanliⱪini kɵrüp, kanay qelip hǝlⱪni agaⱨlandursa, 4 kimdikim kanay awazini anglap, agaⱨni almisa, ⱪiliq kelip uni elip kǝtsǝ, ǝmdi uning ⱪeni ɵz bexi üstigǝ bolidu. 5 U kanay awazini anglap, agaⱨni almiƣan; xunga uning ⱪeni ɵzigǝ bolidu; u agaⱨ alƣan bolsa, jenini ⱪutⱪuzƣan bolatti.

6 Biraⱪ kɵzǝtqi ⱪiliqning keliwatⱪinini kɵrüp, kanay qalmay, hǝlⱪni agaⱨlandurmisa, ǝmdi ⱪiliq kelip ular arisidin birawni elip kǝtsǝ, undaⱪta u ɵz ⱪǝbiⱨlikidǝ elip ketilidu; biraⱪ uning ⱪeni üqün Mǝn kɵzǝtqidin ⱨesab alimǝn.

7 Əmdi, i insan oƣli, Mǝn seni Israil jǝmǝti üqün kɵzǝtqi dǝp bekitkǝnmǝn; sǝn Mening aƣzimdin hǝwǝr anglap, ularƣa Mǝndin agaⱨ yǝtküzisǝn. ■ 8 Mǝn rǝzil adǝmgǝ: «I rǝzil adǝm, sǝn qoⱪum ɵlisǝn» desǝm, wǝ ɵzüng bu rǝzilni yolidin yanduruxⱪa sɵz ⱪilmay uni agaⱨlandurmisang, u rǝzil ɵz ⱪǝbiⱨlikidǝ ɵlidu; biraⱪ uning ⱪeni üqün sǝndin ⱨesab alimǝn. □ 9 Biraⱪ sǝn rǝzilni yolidin yenix toƣruluⱪ agaⱨlandursang, u yolidin yanmisa, u ɵz ⱪǝbiⱨlikidǝ ɵlidu; biraⱪ ɵzüng ɵz jeningni ⱪutⱪuzup ⱪalisǝn.

10 Əmdi sǝn, i insan oƣli, Israil jǝmǝtigǝ sɵz ⱪilip: — Silǝr: «Bizning itaǝtsizliklirimiz wǝ gunaⱨlirimiz beximizdidur, biz ular bilǝn zǝiplixip ketiwatimiz; ǝmdi biz ⱪandaⱪmu ⱨayatⱪa eriximiz?» dǝysilǝr. □
  ■ 11 Ularƣa sɵzümni yǝtküzüp: «Mǝn ⱨayatim bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar, — Mǝn rǝzil adǝmning ɵlümidin ⱨeq hursǝnlikim yoⱪtur; pǝⱪǝt ularni rǝzil yolidin yenip ⱨayatⱪa erixsun dǝymǝn; rǝzil yolliringlardin yeninglar, yeninglar! Nemixⱪa ɵlgünglar kelidu, i Israil jǝmǝti?!» — degin.■

12 Wǝ sǝn, i insan oƣli, ǝl-yurtungdikilǝrgǝ mundaⱪ degin: — Ⱨǝⱪⱪaniy adǝmning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi asiyliⱪ ⱪilƣan künidǝ uni ⱪutⱪuzmaydu; ⱨǝm rǝzil adǝm bolsa, u ɵz rǝzillikidin yanƣan künidǝ rǝzillikidin yiⱪilmaydu; ⱨǝⱪⱪaniy adǝm gunaⱨ sadir ⱪilƣan künidǝ, u ǝslidiki ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi bilǝn ⱨayatta turiwǝrmǝydu.■

13 Mǝn ⱨǝⱪⱪaniyƣa: «Sǝn bǝrⱨǝⱪ ⱨayatⱪa erixsǝn» deginimdǝ, u ɵz ⱨǝⱪⱪaniyliⱪiƣa tayinip ⱪǝbiⱨlik sadir ⱪilsa, ǝmdi uning ⱨǝⱪⱪaniy ixliridin ⱨeqⱪaysisi ǝslǝnmǝydu; ǝksiqǝ u ɵtküzgǝn ⱪǝbiⱨliki tüpǝylidin ɵlidu.□

14 Əmdi mǝn rǝzilgǝ: «Sǝn qoⱪum ɵlisǝn» desǝm, biraⱪ u gunaⱨidin yenip, kɵz aldimda adalǝt wǝ ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni yürgürsǝ — 15 Rǝzil adǝm ⱪǝrzgǝ kapalǝtkǝ alƣan nǝrsini ⱪayturup bǝrsǝ, — bulangqiliⱪta alƣanni ⱪayturup bǝrsǝ — ⱪǝbiⱨlik sadir ⱪilmay, ⱨayat bǝlgilimiliridǝ mangsa — ǝmdi u bǝrⱨǝⱪ ⱨayatⱪa igǝ bolidu, u ɵlmǝydu. 16 Uning sadir ⱪilƣan gunaⱨliridin ⱨeqⱪaysisi ǝslǝnmǝydu; u adalǝt wǝ ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni yürgürgǝn — u bǝrⱨǝⱪ ⱨayatⱪa igǝ bolidu.

17 Biraⱪ ǝl-yurtungdikilǝr: «Rǝbning yoli ⱨǝmmigǝ barawǝr ǝmǝs» dǝydu; ǝmǝliyǝttǝ ularning yoli bolsa ⱨǝmmigǝ barawǝr ǝmǝs.■

18 Ⱨǝⱪⱪaniy adǝm ɵz ⱨǝⱪⱪaniyliⱪidin yenip, ⱪǝbiⱨlikni sadir ⱪilsa, u buningda ɵlidu. 19 Rǝzil adǝm ɵz rǝzillikidin yenip, adalǝt wǝ ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ yürgürsǝ, bu ixlardin ⱨayatⱪa igǝ bolidu. 20 Lekin silǝr: «Rǝbning yoli ⱨǝmmigǝ barawǝr ǝmǝs» dǝysilǝr; i Israil jǝmǝti, Mǝn ⱨǝrⱪaysinglarƣa ɵz yolliringlar boyiqǝ üstünglǝrgǝ ⱨɵküm qiⱪirimǝn!□

21 Wǝ xundaⱪ boldiki, sürgün bolƣan on ikkinqi yili, oninqi ayning bǝxinqi künidǝ, Yerusalemdin ⱪaqⱪan birsi yenimƣa kelip: «Xǝⱨǝr bɵsüldi!» — dedi.□  ■

22 Əmdi ⱪaqⱪan adǝmning yetip kelixining aldinⱪi ahximida Pǝrwǝrdigarning ⱪoli mening wujudumƣa ⱪonƣanidi; xuning bilǝn U aƣzimni eqip ⱪoydi; aƣzim eqilip, mǝn yǝnǝ gaqa bolmidim. □

Israil zeminida ⱪalƣanlar toƣruluⱪ bexarǝt

23 Wǝ Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip xundaⱪ deyildi: —

24 I insan oƣli, Israil zeminidiki harabǝ jaylarda turuwatⱪanlar: «Ibraⱨim pǝⱪǝt bir adǝm turupmu bu zeminƣa miras bolƣanidi; biraⱪ biz kɵp adǝmmiz; ǝmdi zemin bǝribir bizgǝ tǝⱪdim ⱪilindi» — dǝp eytiwatidu.□

25 Xunga ularƣa mundaⱪ degin: — Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Silǝr gɵxni ⱪan bilǝn yǝysilǝr; silǝr ɵz mǝbudliringlarni bax kɵtürüp izdǝysilǝr; silǝr ⱪan tɵküwatisilǝr; ǝmdi silǝr zeminƣa miras bolamsilǝr? ■ 26 Silǝr ⱪiliqinglarƣa tayinisilǝr, silǝr yirginqlik ixlarni qiⱪirisilǝr, ⱨǝrbiringlar ɵz ⱪoxnisining ayaliƣa buzuⱪqiliⱪ ⱪilidu. Əmdi silǝr zeminƣa miras bolamsilǝr?».

27 Ularƣa mundaⱪ degin: — Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: Mǝn ⱨayatim bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, bǝrⱨǝⱪ, harabǝ jaylarda turuwatⱪanlar ⱪiliqlinip yiⱪilidu; dalada ⱪalƣanni yawayi ⱨaywanlarning yǝwetixkǝ tapxurimǝn; istiⱨkamlar wǝ ƣarlarda turƣanlarmu waba kesilidin ɵlidu. 28 Mǝn zeminni wǝyranǝ wǝ qɵl-bayawan ⱪilimǝn; uning küqidin bolƣan pǝhri yoⱪilidu; Israilning taƣliri wǝyranǝ boliduki, ulardin ɵtküqi ⱨeqbir adǝm bolmaydu. □ 29 Ularning yürgüzgǝn yirginqlik ⱪilmixliri tüpǝylidin Mǝn zeminni wǝyranǝ wǝ qɵl-bayawan ⱪilƣinimda ular Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetidu».

Əzikiyal pǝyƣǝmbǝr ⱨǝⱪiⱪǝtǝn ⱪarxi elindimu?

30 — Əmdi sǝn bolsang, i insan oƣli, ǝl-yurtungdikilǝr ⱨǝrdaim seni aƣziƣa elip ɵylirining tamlirining yenida wǝ dǝrwazilarda sɵzlǝp bir-birigǝ ⱨǝm ⱨǝrbiri ɵz ⱪerindixiƣa sǝn toƣruluⱪ: «Ⱪeni berip, Pǝrwǝrdigardin nemǝ sɵz barkin, anglap kelǝyli!» — dǝydu.

31 Ular jamaǝt süpitidǝ yeningƣa kelip, Mening hǝlⱪimning süpitidǝ aldingda olturidu; ular sɵzliringni anglaydu, biraⱪ ularƣa ǝmǝl ⱪilmaydu; ular aƣzi bilǝn sanga muⱨǝbbǝt kɵrsitidu, biraⱪ kɵngli ⱨaram mǝnpǝǝtkǝ tartidu; □  ■ 32 mana, sǝn ular üqün pǝⱪǝt yeⱪimliⱪ awaz bilǝn, sazliri obdan tǝngxilip eytilƣan muⱨǝbbǝt nahxisisǝn, halas; ular sɵzliringni anglaydu, biraⱪ ularƣa ǝmǝl ⱪilmaydu. 33 Əmdi buning ⱨǝmmisi ǝmǝlgǝ axurulƣinida (u bǝrⱨǝⱪ ǝmǝlgǝ axurulidu!) ular bir pǝyƣǝmbǝrning ularning arisida bolƣanliⱪini tonup yetidu».□

34

Ɵtmüxtiki wapasiz padiqi-baⱪⱪuqilar wǝ kelǝqǝktǝ bolidiƣan «Yahxi Padiqi »

1 Wǝ Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip xundaⱪ deyildi: — 2 I insan oƣli, bexarǝt berip Israilni baⱪⱪuqi padiqilarni ǝyiblǝp mundaⱪ degin: — Padiqilarƣa mundaⱪ degin: — Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Ɵzlirinila beⱪiwatⱪan Israilning padiqirining ⱨaliƣa way! Padiqilarning padisini ozuⱪlandurux kerǝk ǝmǝsmu? ■ 3 Silǝr yeƣini ɵzünglar yǝysilǝr, yungini ɵzünglar kiysilǝr; bordalƣan esil malni soyusilǝr; lekin ⱪoylarni baⱪmaysilǝr. 4 Ajizlarni küqǝytmidinglar, kesǝllǝrni saⱪaytmidinglar, zǝhimlǝngǝnlǝrni tengip ⱪoymidinglar, tarⱪilip kǝtkǝnlǝrni ⱪayturup ǝkǝlmidinglar, ezip kǝtkǝnlǝrni izdǝp barmidinglar; ǝksiqǝ silǝr zorluⱪ-zumbuluⱪ wǝ rǝⱨimsizlik bilǝn ular üstidin ⱨɵküm sürüp kǝlgǝnsilǝr.■

5 Ular padiqisiz bolup tarⱪilip kǝtti; ular tarⱪilip ketip daladiki barliⱪ ⱨaywanlarƣa ozuⱪ bolup kǝtti. 6 Mening ⱪoylirim barliⱪ taƣlar arisidin, ⱨǝr yuⱪiri egizlik üstidǝ tenǝp kǝtti; Mening ⱪoylirim pütkül yǝr yüzigǝ tarⱪip kǝtti, biraⱪ ularni tepixⱪa tirixⱪuqi yaki izdigüqi yoⱪ idi.

7 Xunga, i padiqilar, Pǝrwǝrdigarning sɵzini anglanglar: —

8 Mǝn ⱨayatim bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar, — Ⱪoylirimning padiqisi bolmiƣaqⱪa, ular ow bolup ⱪaldi, daladiki ⱨǝrbir ⱨaywanƣa ozuⱪ boldi; qünki Mening padiqilirim Ɵz padamni izdimǝydu, ular pǝⱪǝt ɵzlirini baⱪidu, Mening ⱪoylirimni baⱪmaydu. 9 — Xunga, i padiqilar, Pǝrwǝrdigarning sɵzini anglanglar!

10 Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn padiqilarƣa ⱪarximǝn; Mǝn Ɵz ⱪoylirimning ⱨesabini ulardin alimǝn, wǝ ularni padini beⱪixtin tohtitimǝn; xuning bilǝn padiqilar ɵzlirinimu baⱪmaydu; wǝ Mǝn ⱪoylirimni ularƣa yǝnǝ ozuⱪ bolmisun üqün ularning aƣzidin ⱪutuldurimǝn.

11 Qünki Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn Ɵzüm ɵz ⱪoylirimni izdǝp ularning ⱨalini soraymǝn; 12 padiqi ɵzining ⱪoyliri arisida, tarap kǝtkǝn ⱪoylarni tepip baⱪⱪandǝk, Mǝnmu ⱪoylirimni izdǝp baⱪimǝn; ular bulutluⱪ ⱪarangƣu kündǝ tarilip kǝtkǝn ⱨǝrbir jaylardin Mǝn ularni ⱪutuldurimǝn.

13 Mǝn ularni hǝlⱪlǝrdin epkelimǝn, ularni mǝmlikǝtlǝrdin yiƣimǝn, ɵz zeminiƣa apirimǝn; Mǝn ularni Israil taƣliri üstidǝ, eriⱪ-üstǝnglǝr boyida wǝ zemindiki barliⱪ turalƣu jaylarda baⱪimǝn; ■ 14 Mǝn ularni esil qimǝnzarda baⱪimǝn; Israil taƣliri ularning yayliⱪi bolidu; ular xu yǝrdǝ obdan yaylaⱪta yatidu; Israil taƣliri üstidǝ, munbǝt qimǝnzarda ozuⱪlinidu. 15 Mǝn Ɵzüm Ɵz padamni baⱪimǝn, ularni yatⱪuzimǝn, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar. 16 — Mǝn yoldin tenǝp kǝtkǝnlǝrni izdǝymǝn, tarⱪilip kǝtkǝnlǝrni ⱪayturimǝn; zǝhimlǝngǝnlǝrni tengip ⱪoyimǝn, ajizlarni küqǝytimǝn; biraⱪ sǝmrigǝnlǝr wǝ küqlüklǝrni yoⱪitimǝn; padamni adalǝt bilǝn baⱪimǝn.

17 Əmdi silǝrgǝ kǝlsǝm, i Mening padam, Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn ⱪoy wǝ ⱪoy arisida, ⱪoqⱪarlar wǝ tekilǝr arisida ⱨɵküm qiⱪirimǝn. □ 18 Əmdi silǝrning yahxi qimǝnzarni yegininglar azliⱪ ⱪilip, qimǝndiki ⱪalƣan ot-qɵplǝrni ayaƣliringlar bilǝn qǝyliwetixinglar kerǝkmu? Silǝr süpsüzük sulardin iqkǝndin keyin, ⱪalƣinini ayaƣliringlar bilǝn leyitiwetixinglar kerǝkmu? 19 Xunga Mening ⱪoylirimƣa silǝrning ayaƣliringlar qǝyliwǝtkǝnni yeyixtin, ayaƣliringlar dǝssǝp leyitiwetkǝnni iqixtin baxⱪa amal yoⱪ.

20 Xunga Rǝb Pǝrwǝrdigar ularƣa mundaⱪ dǝydu: — Mana Mǝn, Mǝn Ɵzüm sǝmrigǝn ⱪoylar wǝ oruⱪ ⱪoylar arisida ⱨɵküm qiⱪirimǝn. 21 Qünki silǝr mürǝ-yanpaxliringlar bilǝn ittirip, münggüzliringlar bilǝn ularni tǝrǝp-tǝrǝpkǝ tarⱪitiwǝtküqǝ üsisilǝr, 22 — Mǝn ularni yǝnǝ ow obyekti bolmisun dǝp Ɵz padamni ⱪutⱪuzimǝn; wǝ Mǝn ⱪoy wǝ ⱪoy arisida ⱨɵküm qiⱪirimǝn. 23 Mǝn ularning üstigǝ bir padiqini tiklǝymǝn, u ularni baⱪidu; u bolsa Mening ⱪulum Dawut; u ularni beⱪip, ularƣa padiqi bolidu; ■ 24 wǝ Mǝnki Pǝrwǝrdigar ularning Hudasi bolimǝn, Mening ⱪulum Dawut ular arisida ǝmir bolidu; Mǝnki Pǝrwǝrdigar xundaⱪ sɵz ⱪildim. □  ■ 25 Mǝn ular bilǝn aman-hatirjǝmlik beƣixlaydiƣan ǝⱨdini tüzüp, yirtⱪuq ⱨaywanlarni zemindin tügitimǝn; ular bihǝtǝr bolup janggalda turidu, ormanliⱪlarda ⱪonup uhlaydu. 26 Mǝn ularni ⱨǝm egizlikim ǝtrapidiki jaylarni bǝrikǝtlik ⱪilimǝn; yamƣur-yeƣinlarni ɵz pǝslidǝ yaƣdurimǝn; bular bǝrikǝtlik yamƣurlar bolidu.□

27 Daladiki dǝrǝhlǝr mewilirini, tupraⱪ ündürmilirini beridu; ular ɵz zeminida bihǝtǝr turidu; Mǝn ularning boyunturuⱪ-asarǝtlirini sundurup, ularni ⱪulluⱪⱪa tutⱪanlarning ⱪolidin ⱪutuldurƣinimda, ular Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni bilip yetidu. 28 Ular yǝnǝ ǝllǝrgǝ ow bolmaydu, yǝr yüzidiki ⱨaywanlar yǝnǝ ularni yǝwǝtmǝydu; ular bihǝtǝr turidu, ⱨeqkim ularni ⱪorⱪatmaydu. 29 Mǝn ular üqün dangⱪi qiⱪⱪan alaⱨidǝ bir bostanliⱪ jayni tǝminlǝymǝn; ular ⱪaytidin zeminda aqarqiliⱪta yiglǝp ⱪalmaydu, yaki ⱪaytidin ǝllǝrning mazaⱪ obyekti bolmaydu. ■ 30 Andin ular Mǝnki Pǝrwǝrdigar Hudasining ular bilǝn billǝ bolidiƣanliⱪimni wǝ ɵzlirining, yǝni Israil jǝmǝtining Mening hǝlⱪim bolidiƣanliⱪini bilip yetidu, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar. 31 — Əmdi silǝr bolsanglar, i Mening ⱪoylirim, Mening qimǝnzarimdiki ⱪoylirim, insanlardursilǝr, halas; Mǝn bolsam silǝrning Hudayinglardurmǝn» — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.■

35

Edom, yǝni Seir toƣruluⱪ bexarǝt

1 Wǝ Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip xundaⱪ deyildi: —

2 I insan oƣli, yüzüngni Seir teƣiƣa ⱪaritip, bexarǝt berip uni ǝyiblǝp mundaⱪ degin: —□

3 Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Mana, i Seir teƣi, Mǝn sanga ⱪarximǝn; Mǝn ⱪolumni üstünggǝ uzartip, seni bir wǝyranǝ wǝ qɵl-bayawan ⱪilimǝn. 4 Mǝn xǝⱨǝrliringni harabǝ ⱪiliwetimǝn, wǝ sǝn wǝyranǝ bolisǝn; andin sǝn Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetisǝn. 5 Qünki sǝn mǝnggügǝ ɵqmǝnlik saⱪlap kǝlgǝnsǝn, Israillarning bexiƣa külpǝt qüxkǝn künidǝ, ⱪǝbiⱨlikning jazalinix waⱪti-saiti toxⱪanda, ularni ⱪiliq küqigǝ tapxurup bǝrgǝnliking tüpǝylidin, ■ 6 Xunga Mǝn ⱨayatim bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar, — Mǝn sanga ⱪan tɵkülüxni bekittim; ⱪan seni ⱪoƣlaydu. Sǝn ⱪan tɵküxtin nǝprǝtlǝnmigǝnliking tüpǝylidin, ǝmdi ⱪan seni ⱪoƣlap yüridu. 7 Mǝn Seir teƣini wǝyranǝ wǝ qɵl-bayawan ⱪilip, uningdin besip ɵtküqi ⱨǝm uningƣa ⱪaytⱪuqini üzüp taxlaymǝn. 8 Mǝn uning taƣlirini ɵltürülgǝnliri bilǝn toldurimǝn; sening egizlikliringdǝ, sening jilƣiliringda, sening barliⱪ jiraliringda ⱪiliq bilǝn ɵltürülgǝnlǝr yiⱪilidu. 9 Mǝn seni mǝnggügǝ wǝyranǝ ⱪilimǝn; sening xǝⱨǝrliring adǝmzatsiz bolidu; wǝ silǝr Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetisilǝr.

10 — Qünki sǝn: «Bu ikki ǝl, ikki mǝmlikǝt Meningki bolidu, biz ularƣa igǝ bolimiz» degining tüpǝylidin — gǝrqǝ Mǝn Pǝrwǝrdigar xu yǝrdǝ bolƣan bolsammu —, □  ■ 11 ǝmdi Mǝn ⱨayatim bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar, — Mǝn sening nǝpritingdin qiⱪⱪan aqqiⱪing boyiqǝ wǝ ⱨǝsiting boyiqǝ sanga muamilǝ ⱪilimǝn; Mǝn üstünggǝ ⱨɵküm qiⱪirip jazalixim bilǝn, Mǝn ular arisida Ɵzümni kɵrsitimǝn.

12 Xuning bilǝn sening Israil taƣliriƣa ⱪarap: «Ular wǝyran boldi, ular bizgǝ yǝm boluxⱪa tǝⱪdim ⱪilindi» degǝn barliⱪ ⱨaⱪarǝtliringni Mǝn Pǝrwǝrdigarning angliƣinimni sǝnlǝr tonup yetisilǝr. 13 Uning üstigǝ aƣzinglarda silǝr Manga ⱪarxi qiⱪip ɵzünglarni qong kɵrsitip, Manga kupurluⱪ ⱪilƣan sɵzünglǝrni kɵpǝytkǝnsilǝr; Mǝn ularni anglidim. 14 Xunga Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Pütkül yǝr yüzi xadlinip kǝtkinidǝ, Mǝn seni wǝyranǝ ⱪilimǝn.

15 Israil jǝmǝtining mirasi wǝyran ⱪilinƣanda buningdin sǝn xadlanƣiningdǝk, Mǝnmu sanga xundaⱪ ⱪilimǝn; sǝnmu, i Seir teƣi wǝ barliⱪ Edom — silǝrning barliⱪinglar wǝyranǝ bolidu; wǝ Edomiylar Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetidu».

36

Huda Ɵzining nami üqün Israilni ǝsligǝ kǝltüridu

1 Əmdi sǝn, i insan oƣli, Israil taƣliriƣa bexarǝt berip mundaⱪ degin: — Israil taƣliri, Pǝrwǝrdigarning sɵzini anglanglar: —■

2 Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Düxmǝnning silǝrgǝ ⱪarap: «Waⱨ! Mǝnggü yuⱪiri jaylar bizgǝ tǝǝlluⱪ boldi!» degini tüpǝylidin, ■ 3 xunga bexarǝt berip mundaⱪ degin: — Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Bǝrⱨǝⱪ, qünki ular silǝrni wǝyranǝ ⱪilip, ǝllǝrdin ⱪalƣanliriƣa tǝwǝ ⱪilixⱪa ⱨǝryandin silǝrni ǝzgǝnliki tüpǝylidin, wǝ silǝr ǝllǝr arisida sɵz-qɵqǝk wǝ tɵⱨmǝt obyekti bolup ⱪalƣanliⱪinglardin, □ 4 ǝmdi xunga, i Israil taƣliri, Rǝb Pǝrwǝrdigarning sɵzini anglanglar: — Rǝb Pǝrwǝrdigar ǝllǝrdin ⱪalƣanliriƣa olja ⱨǝm mazaⱪ obyekti bolup ⱪalƣan taƣlar, egizliklǝr, jiralar wǝ jilƣilarƣa, wǝyran bolƣan harabilǝr wǝ taxliwetilgǝn xǝⱨǝrlǝrgǝ mundaⱪ dǝydu: —

5 Xunga Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Huxal boluxup ⱪǝlbidiki pütün ɵqmǝnliki bilǝn Mening zeminimni ɵzlirigǝ tǝǝlluⱪ boluxⱪa bekitip, uni bulang-talang ⱪiliwalayli degǝn ǝllǝrdin ⱪalƣanliriƣa wǝ Edomdikilǝrning ⱨǝmmisigǝ bǝrⱨǝⱪ, Mǝn Ɵz hǝlⱪimgǝ bolƣan ⱪizƣinliⱪimdin qiⱪⱪan aqqiⱪ otida sɵz ⱪildim: —

6 Israil zemini toƣruluⱪ bexarǝt berip, taƣlar, egizliklǝr, jiralar wǝ jilƣilarƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ degin: — Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn Ɵz hǝlⱪimgǝ bolƣan ⱪizƣinliⱪimdin ⱪǝⱨrim bilǝn sɵz ⱪildim — qünki silǝr ǝllǝrning mazaⱪ-aⱨanǝtlirini yegǝnsilǝr.■

7 — Xunga Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mǝn ⱪolumni kɵtürüp xundaⱪ ⱪǝsǝm iqkǝnki, bǝrⱨǝⱪ, ǝtrapinglardiki ǝllǝr ɵzining mazaⱪ-aⱨanǝtlirini ɵzi ixitidu. 8 Lekin silǝr, i Israil taƣliri, xahlinisilǝr, hǝlⱪim Israilƣa mewǝ berisilǝr; qünki ular pat arida ⱪaytip kelidu.

9 Qünki mana, Mǝn silǝr tǝripinglardidurmǝn; Mǝn silǝrgǝ ⱪaraymǝn, silǝr yumxitilisilǝr ⱨǝm terilisilǝr. 10 Wǝ Mǝn üstünglǝrdǝ adǝmlǝrni, yǝni Israilning pütkül jǝmǝtini, ularning barliⱪini kɵpǝytimǝn; xǝⱨǝrlǝr aⱨalilik bolidu, harabilǝr ⱪaytidin ⱪurulidu. 11 Mǝn üstünglǝrdǝ adǝm ⱨǝm ⱨaywanlarni kɵpǝytimǝn, ular awup nǝsil kɵridu; Mǝn ɵtkǝn zamanlardikidǝk silǝrni olturaⱪliⱪ ⱪilimǝn; bǝrⱨǝⱪ, ⱨalinglarni ǝslidikidin ǝwzǝl ⱪilimǝn; silǝr Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni bilip yetisilǝr.

12 Mǝn üstünglǝrgǝ adǝmlǝrni, yǝni hǝlⱪim Israilni mangdurimǝn; ular silǝrgǝ igidarqiliⱪ ⱪilidu, silǝr ularning mirasi bolisilǝr; silǝr yǝnǝ ularni baliliridin juda ⱪilmaysilǝr. 13 Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Qünki ularning silǝrgǝ: «Silǝr adǝmlǝrni yǝysilǝr, ɵz elinglarni balilardin juda ⱪilƣansilǝr!» degini tüpǝylidin, 14 ǝmdi silǝr yǝnǝ adǝmlǝrni yemǝysilǝr, ɵz elinglarni baliliridin yǝnǝ juda ⱪilmaysilǝr, dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.

15 — Mǝn silǝrgǝ yǝnǝ ǝllǝrning mazaⱪ-aⱨanǝtlirini anglatⱪuzmaymǝn; silǝr ǝllǝrning tapa-tǝnisini yǝnǝ kɵtürmǝysilǝr, silǝr ɵz elinglarni ⱪaytidin yiⱪitmaysilǝr, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.

16 Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip xundaⱪ deyildi: —

17 I insan oƣli, Israil jǝmǝti ɵz zeminida turƣan qaƣlarda, ular ɵz yoli ⱨǝm ⱪilmixliri bilǝn uni bulƣiƣan; Mening aldimda ularning yoli ay kɵrgǝn ayalning napakliⱪiƣa ohxax. 18 Xunga zeminƣa tɵkkǝn ⱪan üqün, zeminni mǝbudliri bilǝn bulƣiƣanliⱪi üqün, Mǝn ⱪǝⱨrimni ular üstigǝ tɵktum; 19 Mǝn ularni ǝllǝr arisiƣa tarⱪitiwǝttim, ular mǝmlikǝtlǝr iqigǝ tarilip kǝtti; Mǝn ularning yolliri ⱨǝm ⱪilmixliri boyiqǝ ularning üstigǝ ⱨɵküm qiⱪardim.

20 Ular baridiƣan ⱨǝrⱪaysi ǝllǝrgǝ kǝlgǝndǝ, ular toƣrisida: «Bular Pǝrwǝrdigarning hǝlⱪi, biraⱪ ular Uning zeminidin qiⱪⱪan!» — deyilgǝndǝ, ular yǝnila Mening pak-muⱪǝddǝs namimni bulƣiƣan; ■ 21 Biraⱪ Mǝn Israil jǝmǝti barƣan ⱨǝrⱪaysi ǝllǝr arisida bulƣanƣan pak-muⱪǝddǝs namim üqün kɵngül bɵldüm. 22 Xunga Israil jǝmǝtigǝ mundaⱪ degin: — Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mǝn bu ixni silǝrni dǝp ǝmǝs, i Israil jǝmǝti, bǝlki silǝr barƣan ⱨǝrⱪaysi ǝllǝr arisida silǝr bulƣiƣan ɵz pak-muⱪǝddǝs namim üqün ⱪilimǝn. 23 Mǝn ǝllǝr arisida bulƣanƣan, Ɵzümning büyük namimni pak-muⱪǝddǝs dǝp kɵrsitimǝn; namimni dǝl silǝr ular arisida bulƣiƣan; ularning kɵz aldida Mǝn Ɵzümni silǝrning aranglarda pak-muⱪǝddǝs kɵrsǝtkinimdǝ, ǝllǝr Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni bilip yetidu, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar. 24 Mǝn silǝrni ǝllǝr arisidin elip, mǝmlikǝtlǝr iqidin yiƣip, silǝrni ɵz zemininglarƣa ⱪayturimǝn.

25 — Mǝn süpsüzük suni üstünglarƣa qaqimǝn, buning bilǝn silǝr pak bolisilǝr. Silǝrni ⱨǝmmǝ paskiniliⱪinglardin wǝ butliringlardin paklaymǝn. 26 Mǝn silǝrgǝ yengi ⱪǝlb berimǝn, iqinglarƣa yengi bir roⱨ salimǝn; teninglardiki tax yürǝkni elip taxlap, meⱨrlik bir ⱪǝlbni ata ⱪilimǝn. □  ■ 27 Mening Roⱨimni iqinglarƣa kirgüzüp, silǝrni ǝmr-pǝrmanlirim boyiqǝ mangƣuzimǝn, ⱨɵkümlirimni tutⱪuzimǝn, xuning bilǝn ularƣa ǝmǝl ⱪilisilǝr; 28 silǝr Mǝn ata-bowiliringlarƣa tǝⱪdim ⱪilƣan zeminda yaxaysilǝr; Mening ⱪowmim bolisilǝr, Mǝn silǝrning Hudayinglar bolimǝn. 29 Mǝn silǝrni barliⱪ paskiniqiliktin ⱪutⱪuzimǝn; Mǝn buƣdayni awun boluxⱪa buyruymǝn; üstünglǝrgǝ ⱨeq aqarqiliⱪni ⱪoymaymǝn; ■ 30 Mǝn dǝrǝhlǝrning mewisini wǝ etizdiki mǝⱨsulatlarni awutimǝnki, silǝr aqarqiliⱪ tüpǝyldin ǝllǝr arisida xǝrmǝndǝ bolmaysilǝr. 31 Silǝr rǝzil yolliringlar wǝ naqar ⱪilmixliringlarni ǝslǝp, ⱪǝbiⱨlikliringlar wǝ yirginqlik ⱪilƣanliringlar üqün ɵz-ɵzünglardin yirginisilǝr. ■ 32 Silǝrgǝ mǝlum bolsunki, bu ixni ⱪilixim silǝr üqün ǝmǝs , — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar, — ɵz yolliringlar üqün hijil bolup xǝrmǝndǝ bolunglar, i Israil jǝmǝti.□

33 — Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mǝn ⱪǝbiⱨlikinglardin pakliƣan künidǝ, Mǝn xǝⱨǝrlǝrni aⱨalilik ⱪilimǝn, harabǝ ⱪalƣan jaylarmu ⱪaytidin ⱪurulidu. 34 Wǝyran ⱪilinƣan zemin ɵtüp ketiwatⱪan ⱨǝrbirining kɵz aldida wǝyranǝ kɵrünsimu, u ⱪaytidin terilidu. 35 Xuning bilǝn ular: «Bu wǝyran ⱪilinƣan zemin huddi Erǝm baƣqisidǝk boldi; harabǝ, wǝyran ⱪilinƣan xǝⱨǝrlǝr ⱨazir mustǝⱨkǝmlǝndi, aⱨalilik boldi» — dǝydu.■

36 Wǝ ǝtrapida ⱪalƣan ǝllǝr Mǝnki Pǝrwǝrdigarning buzulƣan jaylarni ⱪurƣuqi ⱨǝm wǝyranǝ ⱪilinƣan yǝrlǝrni ⱪaytidin teriƣuqi ikǝnlikimni bilip yetidu; Mǝnki Pǝrwǝrdigar sɵz ⱪildim, buningƣa ǝmǝl ⱪilimǝn.■

37 Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mǝn yǝnila Israilning jǝmǝtining bu ixlarni tilǝydiƣan dua-tilawǝtlirigǝ ijabǝt ⱪilƣuqi bolimǝn; Mǝn ⱪoy padisidǝk ularning adǝmlirini awutimǝn; 38 Muⱪǝddǝs dǝp ayrilƣan ⱪurbanliⱪ ⱪoy padisidǝk, bekitilgǝn ⱨeyt-bayramliriƣa beƣixlanƣan ⱪoy padisi Yerusalemƣa toldurulƣandǝk, harabǝ bolƣan xǝⱨǝrlǝr ⱪaytidin adǝm padiliri bilǝn toldurulidu; ular Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni bilip yetidu.

37

Ⱪuruⱪ sɵngǝklǝrgǝ tolƣan jilƣa — Israilning tirilixi

1 Pǝrwǝrdigarning ⱪoli wujudumƣa ⱪondi; Pǝrwǝrdigar meni Roⱨi bilǝn kɵtürüp qiⱪip, bir jilƣining otturisiƣa turƣuzdi; u yǝr sɵngǝklǝrgǝ toldi. □ 2 U meni sɵngǝklǝr ǝtrapidin uyaⱪ-buyaⱪⱪa ɵtküzdi; mana, bu oquⱪ jilƣida sɵngǝklǝr intayin nurƣun idi; wǝ mana, ular intayin ⱪurup kǝtkǝnidi.

3 U mǝndin: — I insan oƣli, bu sɵngǝklǝr ⱪaytidin yaxnamdu? — dǝp soridi. Mǝn: — I Rǝb Pǝrwǝrdigar, sǝn bilisǝn, — dedim.

4 U manga: I insan oƣli, bu sɵngǝklǝr üstigǝ bexarǝt berip mundaⱪ degin: «I ⱪuruⱪ sɵngǝklǝr, Pǝrwǝrdigarning sɵzini anglanglar! 5 Rǝb Pǝrwǝrdigar bu sɵngǝklǝrgǝ mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn silǝrgǝ bir roⱨ-nǝpǝs kirgüzimǝn, wǝ silǝr ⱨayat bolisilǝr. □ 6 Mǝn üstünglǝrgǝ pǝy-singirlǝrni salimǝn, silǝrni terǝ bilǝn yapimǝn, silǝrgǝ roⱨ-nǝpǝs kirgüzimǝn; wǝ silǝr Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni bilip yetisilǝr».

7 Xunga mǝn buyrulƣini boyiqǝ bexarǝt bǝrdim; mǝn bexarǝt beriximgǝ, bir xawⱪun kɵtürüldi, mana jalaⱪ-julaⱪ bir awaz anglandi, sɵngǝklǝr jipsilixip, bir-birigǝ ⱪoxuldi.

8 Mǝn kɵrdum, mana, pǝy-singirlǝr wǝ ǝt ularning üstigǝ kelip ularni ⱪaplidi; biraⱪ ularda ⱨeq roⱨ-nǝpǝs bolmidi.

9 U manga: — I insan oƣli, roⱨ-nǝpǝskǝ bexarǝt berip mundaⱪ degin: «Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: Tɵt tǝrǝptin xamal kǝlgǝysilǝr, i roⱨ-nǝpǝs, wǝ muxu ɵltürülgǝnlǝr tirilsun üqün ularning üstigǝ püwlǝnglǝr» — dedi.□

10 Xunga mǝn buyrulƣandǝk bexarǝt beriwidim, roⱨ-nǝpǝs ularƣa kirdi-dǝ, ular ⱨayat bolup tik turdi — büyük bir ⱪoxunƣa aylandi.

11 Wǝ U manga: — I insan oƣli, bu sɵngǝklǝr bolsa Israilning pütün jǝmǝtidur. Mana, ular: «Bizning sɵngǝklirimiz ⱪurup kǝtti, ümidimiz üzüldi; biz tügǝxtuⱪ!» — dǝydu.

12 Xunga bexarǝt berip ularƣa mundaⱪ degin: «Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Mana, Mǝn gɵrünglǝrni eqip, silǝrni gɵrünglǝrdin qiⱪirimǝn, i Mening hǝlⱪim, silǝrni Israil zeminiƣa elip kirimǝn; 13 Mǝn gɵrünglǝrni aqⱪinimda, silǝrni gɵrünglǝrdin qiⱪarƣinimda, i Mening hǝlⱪim, silǝr Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni bilip yetisilǝr. 14 Wǝ Mǝn Ɵz Roⱨimni silǝrgǝ kirgüzimǝn, silǝr ⱨayat bolisilǝr; wǝ Mǝn silǝrni ɵz zemininglarda turƣuzimǝn; silǝr Mǝnki Pǝrwǝrdigarni xundaⱪ sɵzni ⱪilip, xuni ada ⱪildi, dǝp bilip yetisilǝr».

Ikki tayaⱪning bir boluxi toƣruluⱪ bexarǝt

15 Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

16 I insan oƣli, bir tayaⱪni elip, uning üstigǝ «Yǝⱨuda wǝ uning ⱨǝmraⱨliri bolƣan Israillar üqün» dǝp yazƣin; yǝnǝ bir tayaⱪni elip, uning üstigǝ «Əfraim wǝ uning ⱨǝmraⱨliri bolƣan pütün Israil jǝmǝtidikilǝr üqün» dǝp yazƣin; 17 wǝ ularni bir-birigǝ ulap ⱪoy; ular ⱪolungda bir bolsun.

18 Hǝlⱪimdikilǝr sǝndin: «Bu ixlar bilǝn nemini qüxǝndürmǝkqi bizgǝ dǝp bǝrmǝmsǝn?» dǝp sorisa, 19 ularƣa: «Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Mana, Mǝn Əfraimning wǝ uningƣa ⱨǝmraⱨ bolƣan Israil ⱪǝbililirining ⱪoli tutⱪan Yüsüpning tayiⱪini elip, uni Yǝⱨudaning tayiⱪiƣa ⱪoxup ulap, ularni birla tayaⱪ ⱪilimǝn; ular Mening ⱪolumda bir tayaⱪ bolidu.

20 Sǝn yazƣan tayaⱪlarni ularning kɵz aldida ⱪolungda tutup ularƣa xundaⱪ degin: —

21 «Rǝb Pǝrwǝrdigar xundaⱪ dǝydu: «Mana, Mǝn Israil balilirini barƣan ǝllǝr arisidin elip, ularni ⱨǝryandin yiƣip ɵz zeminiƣa epkelimǝn. 22 Mǝn ularni Israil taƣlirining üstidǝ bir ǝl ⱪilimǝn; bir padixaⱨ ularning ⱨǝmmisigǝ padixaⱨ bolidu; ular ⱪaytidin ikki ǝl bolmaydu, yaki ⱪaytidin ikki padixaⱨliⱪⱪa ⱨeq bɵlünmǝydu. ■ 23 Ular ɵzlirini ⱪaytidin ularning mǝbudliri, lǝnǝtlik ixliri yaki asiyliⱪlirining ⱨeqⱪayisisi bilǝn ⱨeq bulƣimaydu; Mǝn ularni gunaⱨ ɵtküzgǝn olturaⱪlaxⱪan jayliridin ⱪutⱪuzup, ularni paklandurimǝn; ular Mening hǝlⱪim bolidu, Mǝn ularning Hudasi bolimǝn. 24 Wǝ mening ⱪulum Dawut ularƣa padixaⱨ bolidu; ularning ⱨǝmmisining birla padiqisi bolidu; ular Mening ⱨɵkümlirimdǝ mengip, Mening bǝlgilimilirimni tutup ularƣa ǝmǝl ⱪilidu. ■ 25 Ular Mening ⱪulum Yaⱪupⱪa tǝⱪdim ⱪilƣan, ata-bowiliringlar turup kǝlgǝn zeminda turidu; ular uningda turidu — ular, ularning baliliri, wǝ balilarning baliliri mǝnggü turidu — Mening ⱪulum Dawut ularning xaⱨzadisi bolidu. □ 26 Mǝn ular bilǝn aman-hatirjǝmlik beƣixlaydiƣan bir ǝⱨdǝ tüzimǝn; bu ular bilǝn mǝnggülük bir ǝⱨdǝ bolidu; Mǝn ularni jayida makanlaxturup awutimǝn; wǝ Mening muⱪǝddǝs jayimni ular arisiƣa mǝnggügǝ tiklǝymǝn. ■ 27 Mening turalƣu jayim ularda bolidu; Mǝn ularning Hudasi bolimǝn, ular Mening hǝlⱪim bolidu. □  ■ 28 Mening pak-muⱪǝddǝs jayim ular arisida mǝnggügǝ tiklǝngǝndǝ, ǝmdi ǝllǝr Ɵzüm Pǝrwǝrdigarning Israilni pak-muⱪǝddǝs ⱪilƣuqi ikǝnlikimni bilip yetidu».

38

Ahirⱪi zamanlar — «Gog»ni ǝyiblǝydiƣan bexarǝt

1 Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

2 Insan oƣli, yüzüngni Magog zeminidiki Rox, Mǝxǝk wǝ Tubalning ǝmiri Gogⱪa ⱪaritip uni ǝyiblǝp bexarǝt berip xundaⱪ degin: — □  ■

3 Rǝb Pǝrwǝrdigar xundaⱪ dǝydu: «Mana, i Gog, — Rox, Mǝxǝk wǝ Tubalning ǝmiri, Mǝn sanga ⱪarximǝn; 4 Mǝn seni arⱪingƣa yandurup, engikinggǝ ilmǝklǝrni selip, sǝn wǝ pütün ⱪoxunungni — atlar wǝ atliⱪ ǝskǝrlǝrni, ⱨǝmmisi toluⱪ ⱪorallanƣan, sipar-ⱪalⱪanlarni kɵtürgǝn, ⱪiliq tutⱪan top-top kixilǝrni jǝnggǝ qiⱪirimǝn; ■ 5 Pars, Efiopiyǝ wǝ Put, ⱨǝmmisi ⱪalⱪan-dubulƣa bilǝn ⱪorallinidu □ 6 — Gomer wǝ uning barliⱪ top-top adǝmliri, ximalning ǝng ⱪǝridin kǝlgǝn Torgamaⱨ jǝmǝti wǝ uning barliⱪ top-top adǝmliri, bu kɵp ǝllǝr sanga ⱨǝmraⱨ bolup billǝ bolidu. □ 7 Ɵzüngni tǝyyarla; sǝn wǝ sanga yiƣilƣan barliⱪ top-top adǝmliring tǝyyarlanƣan petida bol; sǝn ularƣa nazarǝtqilik ⱪilisǝn.□

8 Kɵp künlǝrdin keyin sǝn jǝnggǝ qaⱪirilisǝn; sǝn ahirⱪi yillarda ⱪiliqtin ⱪutⱪuzulƣan, kɵp ǝllǝrdin yiƣilƣan hǝlⱪning zeminiƣa, yǝni uzundin beri wǝyran ⱪelinip kǝlgǝn Israil taƣliriƣa ⱨujum ⱪilisǝn; uning hǝlⱪi ǝllǝrdin yiƣilƣan bolup, ularning ⱨǝmmisi aman-esǝn turiweridu; 9 sǝn, barliⱪ top adǝmliring wǝ sanga ⱨǝmraⱨ bolƣan nurƣun ǝllǝr bilǝn billǝ alƣa besip, boran-qapⱪundǝk kelisǝn; sǝn yǝr yüzini ⱪapliƣan buluttǝk bolisǝn».■

10 — Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Xu küni xundaⱪ boliduki, kɵnglünggǝ baxⱪiqǝ hiyallar kirip, sǝn rǝzil ⱨiylǝ-nǝyrǝngni oylap qiⱪisǝn; 11 sǝn: «Mǝn sepilsiz yeza-kǝntlǝr jaylaxⱪan zeminƣa besip kirimǝn; mǝn aman-esǝn turuwatⱪan bir hǝlⱪⱪǝ yeⱪinliximǝn — ularning ⱨǝmmisi sepilsiz, taⱪaⱪsiz wǝ dǝrwazisiz turuwatidu», dǝysǝn, — 12 «Xuning bilǝn oljilarni elip, bulang-talang ⱪilimǝn; ⱪolumni ǝslidǝ wǝyran bolup ǝmdiliktǝ makanliⱪ bolƣan jaylarƣa, ǝllǝrdin yiƣilƣan, mal-dunyaƣa igǝ bolƣan, dunyaning kindikidǝ yaxawatⱪan hǝlⱪⱪǝ ⱪarxi ⱪilimǝn».

13 Xu tapta Xeba, Dedan, Tarxixtiki sodigǝrlǝr barliⱪ yax xirliri bilǝn sǝndin: «Sǝn olja elixⱪa kǝldingmu? Sǝn top-top adǝmliringni bulang-talang ⱪiliwelixⱪa — altun-kümüxni elip ketixkǝ, mal-dunyani elip ketixkǝ, zor bir oljiƣa erixiwelixⱪa yiƣdingmu?» — dǝp soraydu.□

14 Xunga bexarǝt bǝrgin, i insan oƣli, Gogⱪa xundaⱪ degin: — Rǝb Pǝrwǝrdigar xundaⱪ dǝydu: — Mening hǝlⱪim Israil aman-esǝn bolidiƣan künini, sǝn bilip yǝtmǝmsǝn? 15 Sǝn ɵz jayingdin, yǝni ximalning ǝng qǝt jayidin qiⱪisǝn, sǝn wǝ sanga ⱨǝmraⱨ bolƣan nurƣun ǝllǝr, ⱨǝmmisi atliⱪ bolup, top-top adǝmlǝr, qong ⱪoxun bolisǝn. 16 Sǝn yǝr yüzini ⱪapliƣan buluttǝk hǝlⱪim Israilƣa ⱪarxi qiⱪisǝn — bu ahirⱪi zamanlarda bolidu — Mǝn seni ɵz zeminimƣa ⱪarxilixixⱪa qiⱪirimǝn; xundaⱪ ⱪilip Mǝn sǝn arⱪiliⱪ, i Gog, ǝllǝrning kɵz aldida Ɵzümning pak-muⱪǝddǝs ikǝnlikimni kɵrsǝtkǝndǝ, ular Meni tonuydu».

17 — Rǝb Pǝrwǝrdigar xundaⱪ dǝydu: «Mǝn ⱪǝdimki zamanlarda ⱪullirim bolƣan Israildiki pǝyƣǝmbǝrlǝr arⱪiliⱪ bexarǝt ⱪilƣan birsi sǝn ǝmǝsmu? Ular xu künlǝrdǝ, xundaⱪla kɵp yillardin beri, Mening seni hǝlⱪimgǝ ⱪarxilixixⱪa qiⱪiridiƣanliⱪim toƣruluⱪ bexarǝt bǝrgǝn ǝmǝsmu?□

18 Wǝ xu küni, yǝni Gog Israil zeminiƣa ⱪarxi qiⱪⱪan küni xundaⱪ boliduki, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar, — ƣǝzipim bilǝn Mening ⱪǝⱨrim ɵrlǝp qiⱪidu. 19 Mening Ɵz hǝlⱪimgǝ bolƣan ⱪizƣinliⱪimdin, ƣǝzǝp bilǝn xundaⱪ sɵz ⱪilƣanmǝnki, Israil zeminida zor yǝr tǝwrǝx bolidu; ■ 20 xuning bilǝn dengizdiki beliⱪlar, asmandiki uqar-ⱪanatlar, daladiki ⱨaywanlar, yǝr yüzidiki ɵmiligüqi ⱨaywanlar wǝ yǝr yüzidǝ turƣan barliⱪ insanlar Mening yüzüm aldida tǝwrinip ketidu; taƣlar ɵrülüp, tik yarlar ƣulap ketidu, barliⱪ tamlar yǝrgǝ ɵrülüp qüxidu.

21 Mǝn barliⱪ taƣlirimda uning bilǝn ⱪarxilixixⱪa bir ⱪiliq qaⱪirimǝn, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar, — ⱨǝrbirsining ⱪiliqi ɵz ⱪerindixigǝ ⱪarxi qiⱪidu. 22 Mǝn waba kesili wǝ ⱪan tɵküx bilǝn uningƣa ⱨɵküm qiⱪirip jazalaxⱪa kiriximǝn; Mǝn uningƣa, uning ⱪoxunliri üstigǝ, uningƣa ⱨǝmraⱨ bolƣan nurƣun ǝllǝr üstigǝ dǝⱨxǝtlik yamƣur, zor mɵldür taxliri, ot wǝ güngürt yaƣdurimǝn; 23 Mǝn Ɵzümni uluƣlap, Ɵzümni pak-muⱪǝddǝs dǝp kɵrsitimǝn; wǝ nurƣun ǝllǝrning kɵz aldida namayan bolimǝn, ular Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetidu».

39

Gog wǝ Magog toƣruluⱪ bexarǝtning baxⱪa tǝpsilatliri

1 «Əmdi sǝn, i insan oƣli, Gogni ǝyiblǝp bexarǝt berip xundaⱪ degin: — Rǝb Pǝrwǝrdigar xundaⱪ dǝydu: — Mana, i Gog, — Rox, Mǝxǝk wǝ Tubalning ǝmiri, Mǝn sanga ⱪarximǝn; 2 Mǝn seni arⱪingƣa yandurup, yetkilǝp, seni ximalning ǝng ⱪǝridin qiⱪirimǝn, Israilning taƣliri üstigǝ tajawuz ⱪildurimǝn; ■ 3 Mǝn oⱪyayingni sol ⱪolungdin urup taxliƣuziwetimǝn, oⱪliringni ong ⱪolungdin qüxüriwetimǝn; 4 sǝn Israil taƣlirining üstigǝ yiⱪilisǝn; sǝn wǝ sening barliⱪ ⱪoxunliring, sanga ⱨǝmraⱨ bolƣan ǝllǝr yiⱪilisilǝr; Mǝn seni barliⱪ yirtⱪuq uqar-ⱪanatlarƣa gɵx, daladiki barliⱪ ⱨaywanlarƣa ow boluxⱪa tǝⱪdim ⱪildim. ■ 5 Sǝn dalada yiⱪilisǝn; qünki Mǝn xundaⱪ sɵz ⱪildim, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar. 6 Mǝn Magog üstigǝ wǝ dengiz boyida aman-esǝn turƣanlarƣa ot yaƣdurimǝn; ular Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetidu. 7 Mening pak-muⱪǝddǝs namimni hǝlⱪim Israil arisida tonutimǝn; pak-muⱪǝddǝs namimning ⱪaytidin bulƣinixⱪa ⱪǝt’iy yol ⱪoymaymǝn; ǝllǝr Mening Pǝrwǝrdigar, Israilda turƣan Muⱪǝddǝs Bolƣuqisi ikǝnlikimni bilip yetidu.

8 Mana, u kelidu! Bu ixlar qoⱪum bolidu, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar, — bu dǝl Mǝn eytⱪan künidur. 9 Israil xǝⱨǝrliridǝ turuwatⱪanlar qiⱪip ⱪorallarni, jümlidin sipar-ⱪalⱪanlar, oⱪyalar, toⱪmaⱪlar wǝ nǝyzilǝrni kɵydürüp ot ⱪalaydu — ular bular bilǝn yǝttǝ yil ot ⱪalaydu. 10 Daladin ⱨeq otun elinmaydu, ormanlardin ⱨeq yaƣaq kesilmǝydu; qünki ular ⱪorallarni ot ⱪalaxⱪa ixlitidu; ular ɵzliridin olja tutⱪanlarni olja tutidu, ɵzlirini bulang-talang ⱪilƣanlarni bulang-talang ⱪilidu, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.

11 Wǝ xu künidǝ xundaⱪ boliduki, Israil zeminidin, yǝni dengizning xǝrⱪiy ⱪirƣiⱪidin ɵtidiƣanlarning jilƣisidin Gogⱪa bir yǝrlik boluxi üqün bir orunni berimǝn; bu yǝrlik bolsa ɵtküqilǝrning yolini tosidu; ular xu yǝrdǝ Gog wǝ uning barliⱪ top-top adǝmlirini kɵmidu; u «Ⱨamon-Gog jilƣisi» dǝp atilidu. □ 12 Israil jǝmǝti zeminini ⱨalal ⱪilix üqün, ularni yǝttǝ ay kɵmidu; 13 zemindiki barliⱪ hǝlⱪ ularni yǝrlikkǝ ⱪoyidu; xuning bilǝn Ɵzüm uluƣlanƣan muxu künidǝ bu ix ularƣa xǝrǝp bolidu, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.

14 Ular birnǝqqǝ adǝmni zeminni dawamliⱪ arilap, tajawuzqilarning zemin yüzidǝ ⱪalƣan jǝsǝtlirini kümüxtǝk alaⱨidǝ ixni ⱪilix üqün ayriydu; ular xu yǝttǝ ay tügigǝndǝ, andin jǝsǝtlǝrni izdǝx hizmitini baxlaydu. □ 15 Bu «zemindin ɵtküqilǝr» aylinip yüridu; ǝgǝr birsi adǝmning ustihinini kɵrgǝn bolsa, u uning yeniƣa bir bǝlgǝ tiklǝydu; «izdǝp kɵmgüqilǝr» uni Ⱨamon-Gog jilƣisiƣa dǝpnǝ ⱪilƣuqǝ bǝlgǝ turidu 16 (jilƣida «Ⱨamonaⱨ» dǝp atalƣan bir xǝⱨǝr bolidu). Ular xu yol bilǝn zeminni paklaydu».□

17 — «Wǝ sǝn, i insan oƣli, Rǝb Pǝrwǝrdigar xundaⱪ dǝydu: — Ⱨǝrⱪandaⱪ uqar-ⱪanatlar, daladiki barliⱪ ⱨaywanlarƣa mundaⱪ degin: «Yiƣilixip kelinglar, Mǝn silǝrgǝ ⱪilmaⱪqi bolƣan ⱪurbanliⱪimƣa, yǝni Israil taƣliri üstidǝ ⱪilinƣan qong ⱪurbanliⱪⱪa ⱨǝryandin jǝm bolunglar! Silǝr xu yǝrdǝ gɵx yǝp, ⱪan iqisilǝr. 18 Silǝr baturlarning gɵxini, yǝr yüzidiki xaⱨzadilarning ⱪenini — ⱪoqⱪarlarning, ɵqkilǝrning, torpaⱪlarning ⱪenini iqisilǝr — ularning ⱨǝmmisi Baxandiki bordalƣan mallardur! 19 Silǝr Mǝn silǝrgǝ ⱪilmaⱪqi bolƣan ⱪurbanliⱪimdin, toyƣuqǝ may yǝp, toyƣuqǝ ⱪan iqisilǝr! 20 Silǝr dastihinimda atlar wǝ jǝng ⱨarwisidikilǝr, baturlar, barliⱪ jǝngqi palwanlar bilǝn toyunisilǝr» — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar. 21 — wǝ Mǝn Ɵz xan-xǝripimni ǝllǝr arisiƣa kɵrsitimǝn, barliⱪ ǝllǝr Mening yürgüzgǝn jazalirimni wǝ ularning üstigǝ ⱪoyƣan ⱪolumni kɵridu. 22 Wǝ xu kündin tartip Israil jǝmǝti Mening Pǝrwǝrdigar, ularning Hudasi ikǝnlikimni bilip yetidu.

23 Əllǝr Israil jǝmǝtining ⱪǝbiⱨliki, Manga asiyliⱪ ⱪilƣanliⱪi tüpǝylidin sürgün bolƣanliⱪini bilip yetidu; mana, Mǝn yüzümni ulardin yoxurup, ularni düxmǝnlirining ⱪoliƣa tapxurdum; ularning ⱨǝmmisi ⱪiliqlinip yiⱪildi. 24 Ularning paskiniqiliⱪi wǝ asiyliⱪliri boyiqǝ Mǝn ularni bir tǝrǝp ⱪildim, yüzümni ulardin yoxurdum».

Hudaning Israil üqün ahirⱪi mǝⱪsǝtliri

25 Xunga Rǝb Pǝrwǝrdigar xundaⱪ dǝydu: — Mǝn ⱨazir Yaⱪupni sürgün bolƣanliⱪidin ǝsligǝ ⱪayturup, pütkül Israil jǝmǝti üstigǝ rǝⱨim ⱪilip, Ɵz pak-muⱪǝddǝs namim üqün otluⱪ ⱪizƣinliⱪimni kɵrsitimǝn. □ 26-27 Ɵz zeminida aman-esǝn turƣinida, ⱨeqkim ularni ⱪorⱪutmaydiƣan qaƣ kǝlgǝndǝ, Mǝn ularni ǝllǝrdin ⱪayturup, düxmǝnlirining zeminliridin yiƣⱪinimda, wǝ kɵp ǝllǝrning kɵz aldida Ɵzümning pak-muⱪǝddǝs ikǝnlikimni kɵrsǝtkinimdǝ, xu qaƣda ular hijalitini wǝ Mǝndin yüz ɵrüp ⱪilƣan asiyliⱪining barliⱪ gunaⱨini kɵtüridu; 28 ular Mening ularni ǝllǝr arisiƣa sürgün ⱪildurƣanliⱪim tüpǝylidin, wǝ andin ulardin ⱨeqⱪaysisini xu yǝrdǝ ⱪaldurmay ɵz zeminiƣa yiƣⱪanliⱪim tüpǝylidin, ular Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni bilip yetidu; 29 wǝ Mǝn yüzümni ulardin ⱪayta ⱨeq yoxurmaymǝn; qünki Mǝn Israil jǝmǝti üstigǝ Ɵz Roⱨimni ⱪuyƣan bolimǝn, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.■

40

Yengi ibadǝthanini ayan ⱪilidiƣan alamǝt kɵrünüx •••• Shemilarni kɵrüng

1 Bizning sürgün bolƣanliⱪimizning yigirmǝ bǝxinqi yili, yilning bexida, ayning oninqi künidǝ, yǝni xǝⱨǝr bɵsülgǝndin on tɵt yil keyin — dǝl axu künidǝ Pǝrwǝrdigarning ⱪoli mening wujudumƣa ⱪondi, wǝ U meni xǝⱨǝrgǝ apardi. □  ■ 2 Hudaning alamǝt kɵrünüxliridǝ U meni Israil zeminiƣa apirip, intayin egiz taƣ üstigǝ orunlaxturdi; taƣning jǝnubiy tǝripidǝ xǝⱨǝrdǝk bir ⱪurulux turatti. □ 3 U meni xu yǝrgǝ apardi; mana ⱪolida kanap tanisi wǝ ɵlqǝm hadisini tutⱪan, misning kɵrünüxidǝ bolƣan bir kixi; u dǝrwazida turatti. 4 Bu kixi manga: «Insan oƣli, kɵzliring bilǝn kɵrüp, ⱪuliⱪing bilǝn anglap, kɵnglüngni mǝn sanga kɵrsitidiƣan barliⱪ ixlarƣa baƣliƣin; qünki buning sanga kɵrsitilixi üqün sǝn muxu yǝrgǝ elip kelinding. Israil jǝmǝtigǝ barliⱪ kɵrginingni ayan ⱪil».

5 Wǝ mana, ibadǝthanining ⱨǝmmǝ tǝripidǝ tam bar idi. U kixining ⱪolida altǝ gǝzlik ɵlqǝm hadisi bar idi; xu qaƣdiki «bir gǝz» bir gǝz bir aliⱪanƣa toƣra kelǝtti. U tamning kǝnglikini ɵlqidi, bir «hada» qiⱪti; egizliki bolsa, bir «hada» qiⱪti.□
6 U xǝrⱪⱪǝ ⱪaraydiƣan dǝrwaziƣa kelip, uning pǝlǝmpǝylirigǝ qiⱪti; uning bosuƣisining kǝnglikini ɵlqidi, u bir hada qiⱪti. Yǝnǝ bir tǝripining kǝngliki bir hada qiⱪti. 7  Dǝrwazining iqidiki ⱨǝrbir «oyuⱪ ɵy»ning uzunluⱪi bir hada, kǝngliki bir hada idi; oyuⱪ ɵylǝrning ariliⱪi bǝx gǝz idi; dǝrwazining iqidiki bosuƣa, yǝni iqkirigǝ ⱪaraydiƣan dǝⱨlizning aldidiki bosuƣining ikki tǝripining uzunluⱪi ayrim-ayrim bir «hada» qiⱪti; □ 8 u dǝrwazining iqkirigǝ ⱪaraydiƣan dǝⱨlizni ɵlqidi, uzunluⱪi bir hada qiⱪti.

9 U dǝrwazining dalinining uzunluⱪini ɵlqidi, sǝkkiz gǝz qiⱪti; uning kexikining yenidiki tamning ⱪelinliⱪi ikki gǝz qiⱪti. Muxu dalan iqkirigǝ ⱪaraytti.

10 Xǝrⱪⱪǝ ⱪariƣan dǝrwazining iqidǝ, u tǝripidǝ üqtin, bu tǝripidǝ üqtin oyuⱪ ɵylǝr bar idi. Üqilisi ohxax ɵlqǝmdǝ idi; üq ɵyning ikki yan temi ohxax ⱪelinliⱪta idi. 11 U dǝrwazini ɵlqidi, kǝngliki on gǝz qiⱪti; uning jǝmiy uzunluⱪi on üq gǝz idi. □ 12 Bu yandiki oyuⱪ ɵylǝrning aldida bir gǝz ⱪelinliⱪtiki bir tosma tam bar idi, wǝ u yandiki oyuⱪ ɵylǝrning aldida bir gǝz ⱪelinliⱪta bir tosma tam bar idi; ⱨǝryandiki oyuⱪ ɵylǝrning kǝngliki altǝ gǝz idi.

13 U dǝrwazining jǝmiy kǝnglikini, yǝni bu tǝrǝptiki oyuⱪ ɵyning ɵgzisining arⱪa lewidin u tǝrǝptiki oyuⱪ ɵyning ɵgzisining arⱪa lewiƣiqǝ yigirmǝ bǝx gǝz qiⱪti; bu tǝrǝptiki oyuⱪ ɵyning ixiki bilǝn u tǝrǝptiki oyuⱪ ɵyning ixiki bir-birigǝ ⱪarixatti.□

14 U iqki ⱨoyliƣa kirix eƣizidiki tüwrüklǝrni ɵlqidi; ularning egizliki atmix gǝz qiⱪti; dǝrwaza temi bu ⱨoylining tüwrüklirini orap turƣanidi. □
15 Dǝrwazining tüwidin dalanning iqki eƣiziƣiqǝ ǝllik gǝz qiⱪti. 16 Oyuⱪ ɵylǝrning ⱨǝrbirining udul temida, xundaⱪla oyuⱪ ɵylǝrning ariliⱪida, dalanning yenida ohxaxla rojǝklǝr bar idi; muxu rojǝklǝr sirtiƣa ⱪarap tariyip mangƣan idi; ⱨǝrbir ariliⱪtiki tam-tüwrüklǝrgǝ palma dǝrǝhliri nǝⱪⱪixlǝngǝnidi.

Sirtⱪi ⱨoyla — shemini kɵrüng

17 U meni sirtⱪi ⱨoyliƣa apardi; mana, kiqik hanilar, wǝ sirtⱪi ⱨoylini qɵridǝp yasalƣan tax tahtayliⱪ supa; supining üstigǝ ottuz kiqik hana selinƣan. 18 Bu tax tahtayliⱪ supa ⱨoylidiki dǝrwazilarƣa tutaxⱪan, uning kǝngliki ularning uzunluⱪiƣa barawǝr idi; bu «pǝs tax supa» idi. 19 U tɵwǝnki dǝrwazining iqi tǝripidin iqki ⱨoylining sirtⱪi temiƣiqǝ bolƣan ariliⱪni ɵlqidi; xǝrⱪ wǝ ximal tǝrǝplǝrningmu yüz gǝz qiⱪti.□

Baxⱪa ikki dǝrwazisi

20 Andin sirtⱪi ⱨoyliƣa kiridiƣan, ximalƣa ⱪaraydiƣan dǝrwazining uzunluⱪi wǝ kǝnglikini ɵlqidi. 21 Uning bu tǝripidǝ üqtin oyuⱪ ɵy, u tǝripidǝ üqtin oyuⱪ ɵy bar idi; uning tüwrükliri, dalanliri birinqi dǝrwaziningkigǝ ohxax idi; uning uzunluⱪi ǝllik gǝz, kǝngliki yigirmǝ bǝx gǝz. 22 Uning deriziliri, dalanliri, palma dǝrǝh nǝⱪixliri xǝrⱪⱪǝ ⱪaraydiƣan dǝrwaziningkigǝ ohxax idi; kixilǝr uning yǝttǝ basⱪuqluⱪ pǝlǝmpiyi bilǝn qiⱪatti; uning dalini iqkirigǝ ⱪaraytti. □ 23 Iqki ⱨoylida ximal wǝ xǝrⱪtiki dǝrwazilarƣa udul birdin dǝrwazǝ turatti; u dǝrwazidin dǝrwaziƣiqǝ ɵlqidi, yüz gǝz qiⱪti.

24 U meni jǝnub tǝrǝpkǝ apardi; mana, jǝnubⱪimu ⱪaraydiƣan bir dǝrwaza bar idi; u uning tüwrükliri, dalanlirini ɵlqidi, ular baxⱪiliriƣa ohxax idi. 25 Dǝrwazining wǝ dalinining ǝtrapidiki derizilǝr baxⱪiliriƣa ohxax idi; uning uzunluⱪi ǝllik gǝz, kǝngliki yigirmǝ bǝx gǝz idi. 26 Uningƣa qiⱪidiƣan yǝttǝ basⱪuq bar idi; uning dalini iqkirigǝ ⱪaraytti; uning tüwrükliridǝ palma dǝrihining nǝⱪixi bar idi, u tǝrǝptǝ biri, bu tǝrǝptǝ biri bar idi.

27 Iqki ⱨoyliƣa kiridiƣan, jǝnubⱪa ⱪaraydiƣan bir dǝrwaza bar idi; u jǝnubiy tǝrǝptǝ dǝrwazidin dǝrwaziƣa ɵlqidi, yüz gǝz qiⱪti. 28 U meni iqki ⱨoyliƣa jǝnubiy dǝrwazidin ǝkirdi; wǝ jǝnubiy dǝrwazini ɵlqidi; uning ɵlqǝmliri baxⱪa dǝrwazilǝrningkigǝ ohxax idi. 29 Uning oyuⱪ ɵyliri, ariliⱪ tamliri, dalinining ɵlqǝmliri baxⱪiliriningkigǝ ohxax idi; uning wǝ dalinining ǝtraplirida derizilǝr bar idi; uning uzunluⱪi ǝllik gǝz, kǝngliki yigirmǝ bǝx gǝz idi. 30 Ətrapida uzunluⱪi yigirmǝ bǝx gǝz, kǝngliki bǝx gǝz ǝtrapida dalini bar idi. □ 31 Uning dalini bolsa sirtⱪi ⱨoyliƣa ⱪaraytti; uning kirix eƣizidiki ikki yan tüwrükidǝ palma dǝrǝhlǝrning nǝⱪixi bar idi; uning qiⱪix yolining sǝkkiz basⱪuqluⱪ pǝlǝmpiyi bar idi.

32 U meni iqki ⱨoylida xǝrⱪ tǝrǝpkǝ apardi; u tǝrǝptiki dǝrwazini ɵlqidi; uning ɵlqǝmliri baxⱪiliriƣa ohxax idi. 33 Uning oyuⱪ ɵyliri, ariliⱪ tamliri, dalinining ɵlqǝmliri baxⱪiliriningkigǝ ohxax idi; uning wǝ dalinining ǝtraplirida derizilǝr bar idi; uning uzunluⱪi ǝllik gǝz, kǝngliki yigirmǝ bǝx gǝz idi. 34 Uning dalini bolsa sirtⱪi ⱨoyliƣa ⱪaraytti; uning kirix eƣizining u wǝ bu tǝripidiki tüwrükidǝ palma dǝrǝhlǝrning nǝⱪixi bar idi; uning qiⱪix yolining sǝkkiz basⱪuqluⱪ pǝlǝmpiyi bar idi.

35 U meni ximaliy dǝrwaziƣa apardi, wǝ uni ɵlqidi; uning ɵlqǝmliri baxⱪiliriƣa ohxax idi. 36 Uning oyuⱪ ɵyliri, ariliⱪ tamliri, dalanliri baxⱪiliriƣa ohxax idi; ǝtrapida derizilǝr bar idi. Uning uzunluⱪi ǝllik gǝz, uning kǝngliki yigirmǝ bǝx gǝz idi. 37 Uning dalinidiki tüwrüklǝr sirtⱪi ⱨoyliƣa ⱪaraytti; uning kirix eƣizidiki ikki yan tüwrükidǝ palma dǝrǝhlǝrning nǝⱪixi bar idi; uning qiⱪix yolining sǝkkiz basⱪuqluⱪ pǝlǝmpiyi bar idi. □ 38 Ⱨǝrbir dǝrwaza ikki tüwrükining yenida ixiklik kiqik ɵy bar idi; ular xu ɵylǝrdǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlarni yuyatti.

39 Dǝrwazining dalinida uyanda ikkidin xirǝ, buyanda ikkidin xirǝ bar idi; ular xirǝlǝrning üstidǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ, gunaⱨ ⱪurbanliⱪi wǝ itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪlirini soyidu. 40 Ximaliy dǝrwazining dalinining kirix eƣizidiki pǝlǝmpǝyning bir yenida ikki xirǝ bar idi; dalanning kirix eƣizining yǝnǝ bir yenida ikki xirǝ bar idi. 41 Xuningdǝk dǝrwazining u yenida tɵt xirǝ, bu yenida tɵt xirǝ bar idi — jǝmiy sǝkkiz joza bar idi; ular ularning üstidǝ ⱪurbanliⱪlarni soyidu.

42 Yǝnǝ taxtin yonup yasalƣan, uzunluⱪi bir yerim gǝz, kǝngliki bir yerim gǝz, egizliki bir gǝz kelidiƣan tɵt xirǝ bar idi; ularning üstigǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar wǝ baxⱪa ⱪurbanliⱪlarni soyidiƣan ⱪoral-ǝswablar ⱪoyulidu. □ 43 Dǝrwaza iqidǝ, tamliri üstigǝ bir aliⱪan uzunluⱪtiki jüp ilmǝklik kanarlar bekitilgǝn. Xirǝlǝr üstigǝ ⱪurbanliⱪ gɵxliri ⱪoyulidu.□

Kaⱨinlarning ɵyliri

44 Iqki ⱨoyla iqidǝ wǝ iqki dǝrwazining sirtida mǝdⱨiyǝ nahxiqiliri üqün ikki kiqik ɵy bar idi; biri ximaliy dǝrwazining yenida, jǝnubⱪa yüzlǝngǝn; yǝnǝ biri jǝnubiy dǝrwazining yenida, ximalƣa yüzlǝngǝnidi. 45 U manga: «Jǝnubⱪa yüzlǝngǝn ɵy kaⱨinlar, yǝni ibadǝthaniƣa mǝs’ullar üqündur. 46 Jǝnubⱪa yüzlǝngǝn ɵy kaⱨinlar, yǝni ⱪurbangaⱨ wǝzipisigǝ mǝs’ullar üqündur. Bular bolsa Zadokning jǝmǝtining oƣul pǝrzǝntliri; xularla Lawiy jǝmǝtidilǝr arisidin Pǝrwǝrdigarning yeniƣa hizmitidǝ boluxⱪa kirǝlǝydu» — dedi.□

47 U ⱨoylini ɵlqidi; uzunluⱪi yüz gǝz, kǝngliki yüz gǝz, tɵt qasiliⱪ idi; ⱪurbangaⱨ bolsa muⱪǝddǝshana aldida turatti.□

Muⱪǝddǝs jayning dalini •••• Shemini kɵrüng

48 U meni muⱪǝddǝshanining daliniƣa apardi; u dalan eƣizining ikki yenidiki tamlarning uzunluⱪini ɵlqidi; bir tǝrǝptikisi bǝx gǝz, yǝnǝ bir tǝrǝptikisi bǝx gǝz qiⱪti; dalan eƣizining ɵzi on tɵt gǝz idi; dalan eƣizidiki tamning iqki tǝripining kǝngliki bu tǝripi üq gǝz, u tǝripi üq gǝz idi. □ 49 Dalanning kǝngliki yigirmǝ gǝz, uzunluⱪi on bir gǝz idi; uningƣa qiⱪidiƣan pǝlǝmpǝy bar idi; tüwrükimu bar idi, u yenida biri, bu yenida biri bar idi.□  

41

Muⱪǝddǝs jay, ǝng muⱪǝddǝs jay •••• Shemilarni kɵrüng

1 U meni muⱪǝddǝshanidiki muⱪǝddǝs jayning aldiƣa apardi; u jayning kirix eƣizining ikki tǝripidiki yan tamni ɵlqidi, ⱨǝr ikkisining ⱪelinliⱪi altǝ gǝz qiⱪti. 2 Kirix eƣizining kǝngliki bolsa on gǝz idi; muⱪǝddǝs jayning kirix eƣizidiki toƣra tamning iqki tǝripining kǝnglikini ɵlqidi, ⱨǝr ikkisi bǝx gǝz qiⱪti; u muⱪǝddǝs jayning uzunluⱪini ɵlqidi, ⱪiriⱪ gǝz qiⱪti; uning kǝngliki yigirmǝ gǝz qiⱪti.

3 U iqkirigǝ ⱪarap mangdi, ǝng muⱪǝddǝs jayƣa kirix eƣizidiki toƣra tamning kǝngliki ikki gǝz; eƣizining kǝngliki altǝ gǝz idi; ikki tǝrǝptiki toƣra tamning uzunluⱪi bolsa, yǝttǝ gǝz idi. □ 4 U muⱪǝddǝs jayning kǝynidiki «ǝng muⱪǝddǝs jay»ning uzunluⱪini ɵlqidi, yigirmǝ gǝz qiⱪti; kǝnglikimu yigirmǝ gǝz idi. U manga: «Bu ǝng muⱪǝddǝs jay» — dedi.□

«Muⱪǝddǝshana»ƣa yandax kiqik hanilar

5 U muⱪǝddǝshanining temini ɵlqidi, ⱪelinliⱪi altǝ gǝz qiⱪti; yandiki kiqik hanilarning bolsa, kǝngliki tɵt gǝz idi; kiqik hanilar muⱪǝddǝshanini qɵridǝp selinƣanidi. 6 Yenidiki kiqik hanilar üq ⱪǝwǝtlik, bir-birigǝ üstilǝklik idi, ⱨǝr ⱪǝwǝttǝ ottuzdin hana bar idi; kiqik hanilarning limliri muⱪǝddǝshanining temiƣa qiⱪip ⱪalmasliⱪi üqün, limlar kiqik hanilarning sirtⱪi temiƣa bekitilgǝnidi. 7 Yuⱪiriliƣanseri muⱪǝddǝshanining ǝtrapidiki kiqik hanilar kengiyip barƣanidi; qünki muⱪǝddǝshanining ǝtrapida ⱪurulux bolƣanliⱪtin bina egizligǝnseri hanilar kengǝygǝn. Xu sǝwǝbtin muⱪǝddǝshanimu egizligǝnseri kengǝygǝn. Tɵwǝndiki ⱪǝwǝttin yuⱪiridiki ⱪǝwǝtkiqǝ otturidiki ⱪǝwǝt arⱪiliⱪ qiⱪidiƣan pǝlǝmpǝy bar idi.□

8 Mǝn muⱪǝddǝshanining egiz ulluⱪ supisi barliⱪini kɵrdum; u ⱨǝm yenidiki kiqik hanilarning uli idi; uning egizliki toptoƣra bir «hada» idi, yǝni altǝ «qong gǝz» idi. □ 9-10 Yenidiki hanilarning sirtⱪi temining ⱪelinliⱪi bǝx gǝz idi. Muⱪǝddǝshanining yenidiki kiqik hanilar bilǝn kaⱨinlarning ⱨujriliri ariliⱪidiki box yǝrning kǝngliki yigirmǝ gǝz idi; bu box yǝr muⱪǝddǝshanining ⱨǝmmǝ tǝripidǝ bar idi. 11 Yenidiki kiqik hanilarƣa kirix eƣizi bolsa box yǝrgǝ ⱪaraytti; bir kirix eƣizi ximalƣa, yǝnǝ biri jǝnubⱪa ⱪaraytti. Supa üstidiki hanilarni qɵridigǝn box yǝrning kǝngliki bǝx gǝz idi.

12 Ƣǝrbkǝ jaylaxⱪan, box yǝrgǝ ⱪaraydiƣan binaning uzunluⱪi yǝtmix gǝz idi; binaning sirtⱪi temining ⱪelinliⱪi bǝx gǝz; uning kǝngliki toⱪsan gǝz idi.□

Ibadǝthanining yǝnǝ bǝzi tǝpsilatliri

13 Ⱨeliⱪi kixi muⱪǝddǝshanining ɵzini ɵlqidi; uning uzunluⱪi yüz gǝz idi. Box yǝrning kǝngliki yüz gǝz idi, binaning tamliri ⱪoxulup jǝmiy kǝngliki yüz gǝz idi. 14 Muⱪǝddǝshanining aldi tǝripi wǝ xǝrⱪⱪǝ jaylaxⱪan ⱨoylisining kǝngliki yüz gǝz idi. □ 15-16 U muⱪǝddǝshanining kǝynidiki box yǝrgǝ ⱪaraydiƣan binaning kǝnglikini, jümlidin u wǝ bu tǝripidiki karidorni ɵlqidi, yüz gǝz qiⱪti. Muⱪǝddǝshanining «muⱪǝddǝs jay»i bilǝn iqki «ǝng muⱪǝddǝs jay»i wǝ sirtⱪa ⱪaraydiƣan dalini bolsa, yaƣaq tahtaylar bilǝn bezǝlgǝn; uning bosuƣiliri, iqidiki üq jayning ǝtrapidiki rojǝkliri ⱨǝm dǝⱨlizliri bolsa, bosuƣisidin tartip ⱨǝmmǝ yǝr, poldin derizilǝrgiqǝ yaƣaq tahtaylar bilǝn bezǝlgǝn (derizilǝr ɵzi rojǝklik idi).

17-18 Dalandin iqki «ǝng muⱪǝddǝs jay»ƣiqǝ bolƣan torus, iqki wǝ sirtⱪi «muⱪǝddǝs jay»ning tamlirining ⱨǝmmǝ yeri kerub wǝ palma dǝrǝhliri bilǝn ɵlqǝmlik nǝⱪixlǝngǝnidi. Ⱨǝr ikki kerub arisida bir palma dǝrihi nǝⱪixlǝngǝnidi; ⱨǝrbir kerubning ikki yüzi bar idi. □ 19 Kerubning insan yüzi bu tǝrǝptiki palma dǝrihi nǝⱪixigǝ ⱪaraytti; xir yüzi u tǝrǝptiki palma dǝrihi nǝⱪixigǝ ⱪaraytti; pütkül muⱪǝddǝshanining iqki ⱨǝmmǝ tǝripi xundaⱪ idi; 20 dalanning poldin tartip torusiƣiqǝ, xuningdǝk «muⱪǝddǝs jay»ning tamliriƣa kerublar wǝ palma dǝrǝhliri nǝⱪix ⱪilinƣan.

21 «Muⱪǝddǝs jay»ning ixik kexǝkliri bolsa, tɵt qasiliⱪ idi; «ǝng muⱪǝddǝs jay» aldidiki ixik kexǝklirimu ohxax idi.

22 «Muⱪǝddǝs jay»ning egizliki üq gǝz, uzunluⱪi ikki gǝz bolƣan ⱪurbangaⱨi yaƣaqtin yasalƣan; uning burjǝkliri, yüzi wǝ tamlirining ⱨǝmmisi yaƣaqtin yasalƣan; ⱨeliⱪi kixi manga: «Bu bolsa Pǝrwǝrdigarning aldida turidiƣan xirǝdur» — dedi.□

23  Muⱪǝddǝshanining «muⱪǝddǝs jay» ⱨǝm «ǝng muⱪǝddǝs jay»ining ⱨǝrbirining ⱪox ⱪanatliⱪ ixiki bar idi. 24 Ⱨǝrbir ⱪanitining ikki ⱪatlimi bar idi; bu ikki ⱪatlam ⱪatlinatti; bu tǝrǝptiki ⱪanitining ikki ⱪatlimi bar idi; u tǝrǝptikisiningmu ikki ⱪatlimi bar idi. 25 Ularning üstigǝ, yǝni «muⱪǝddǝs jay»ning ixikliri üstigǝ, tamlarning üstini nǝⱪixligǝndǝk, kerublar wǝ palma dǝrǝhliri nǝⱪixlǝngǝnidi; sirtⱪi dalanning aldida yaƣaqtin yasalƣan bir aywan bar idi. 26 Dalanning u wǝ bu tǝripidǝ rojǝklǝr wǝ palma dǝrǝh nǝⱪixliri bar idi. Muⱪǝddǝshanining yenidiki kiqik hanilar wǝ aldidiki aywanning xǝklimu xundaⱪ idi.

42

Sirtⱪi wǝ iqki ⱨoyla arisiƣa jaylaxⱪan kaⱨinlarning ɵyliri •••• Shemilarni kɵrüng

1 U meni sirtⱪi ⱨoyliƣa, ximal tǝripigǝ apardi; u meni yǝnǝ «box yǝr»gǝ tutaxⱪan, ibadǝthanining ximaliy uduliƣa jaylaxⱪan kiqik hanilarƣa apardi. 2 Hanilarning jǝmiy uzunluⱪi yüz gǝz idi; ularning kirix yoli ximalƣa ⱪaraytti; hanilarning jǝmiy kǝngliki ǝllik gǝz idi. 3 Hanilar iqki ⱨoyliƣa tǝwǝ yigirmǝ gǝz kǝngliktiki «box yǝr»gǝ ⱪaraytti, xundaⱪla sirtⱪi ⱨoyliƣa tǝwǝ «tax tahtayliⱪ supa»ning udulida idi. Üq ⱪǝwǝtlik hanilarning karidorining bir tǝripidiki hanilar yǝnǝ bir tǝripidiki hanilarning udulida idi.

4 Hanilarning aldida on gǝz kǝngliktǝ, yüz gǝz uzunluⱪta bir karidor bar idi. Hanilarning ixikliri ximalƣa ⱪaraytti; □ 5 yuⱪiridiki hanilar tɵwǝndiki wǝ otturisidiki ɵylǝrdin tar idi; qünki karidorlar kɵp orunni igiliwalƣanidi. 6 Hanilar üq ⱪǝwǝtlik idi; biraⱪ ⱨoyliƣa tutax hanilarningkidǝk tüwrükliri bolmiƣaqⱪa, üqinqi ⱪǝwǝttiki hanilar astinⱪi ⱪǝwǝttiki wǝ otturidiki hanilardin tar idi.□

7 Sirttiki hanilarning yenidiki, yǝni ⱨoylini hanilardin ayrip turidiƣan sirtⱪi tamning uzunluⱪi ǝllik gǝz idi. 8 Sirtⱪi ⱨoyliƣa tutaxⱪan hanilarning bolsa, jǝmiy uzunluⱪi ǝllik gǝz idi; mana, muⱪǝddǝshaniƣa ⱪaraydiƣan tǝripining uzunluⱪi yüz gǝz idi. 9 Bu hanilar astida, sirtⱪi ⱨoylidin kiridiƣan, xǝrⱪ tǝrǝpkǝ ⱪaraydiƣan bir kirix yoli bar idi.□

10 Ibadǝthanining jǝnubiy tǝripidǝ, xǝrⱪiy tǝripigǝ ⱪaraydiƣan iqki ⱨoylidiki tamning kǝngliki bilǝn tǝng bolƣan, «box yǝr»gǝ tutaxⱪan, ibadǝthanining ɵzigǝ ⱪaraydiƣan hanilar bar idi; 11 Ularning aldidimu bir karidor bar idi; ular ximalƣa ⱪaraydiƣan hanilarƣa ohxaytti. Ularning uzunluⱪi wǝ kǝngliki, barliⱪ qiⱪix yolliri, xǝkli wǝ ixikliri ohxax idi. 12 Jǝnubⱪa ⱪaraydiƣan bir yürüx hanilarning ixiki aldidiki karidorning bexida bir kirix yoli bar idi; bu kirix yolimu xǝrⱪⱪǝ ⱪaraydiƣan tamning yenida idi.

13 Wǝ u manga: «ibadǝthanining ⱨoylidiki «box yǝr»gǝ tutaxliⱪ bu ximaliy wǝ jǝnubiy yürüx hanilar bolsa, muⱪǝddǝs hanilardur; Pǝrwǝrdigarƣa yeⱪinlixalaydiƣan kaⱨinlar xu yǝrlǝrdǝ «ǝng muⱪǝddǝs ⱨǝdiyǝlǝr»ni yǝydu. Ular xu yǝrlǝrdǝ «ǝng muⱪǝddǝs ⱨǝdiyǝlǝr»ni, yǝni axliⱪ ⱨǝdiyǝlǝrni, gunaⱨ ⱪurbanliⱪlirini wǝ itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪlirini ⱪoyidu; qünki xu yǝrlǝr muⱪǝddǝstur. 14 Kaⱨinlar Huda aldiƣa kirgǝndin keyin, ular «muⱪǝddǝs jay»din biwasitǝ sirtⱪi ⱨoyliƣa qiⱪmaydu, bǝlki xu yǝrgǝ hizmǝt kiyimini selip ⱪoyidu, qünki bu kiyimlǝr muⱪǝddǝstur. Ular pǝⱪǝt baxⱪa kiyimlǝrni kiyip, andin jamaǝt turƣan yǝrgǝ qiⱪidu» — dedi.□  

15 U xundaⱪ ⱪilip ibadǝthanining iqki kɵlimini ɵlqigǝndin keyin, u meni xǝrⱪⱪǝ ⱪaraydiƣan dǝrwzidin qiⱪardi wǝ ǝtrapidiki tamni ɵlqidi. 16 U xǝrⱪiy tǝripini ɵlqǝm hadisi bilǝn ɵlqidi; u bǝx yüz hada qiⱪti. □
17 U ximaliy tǝripini ɵlqǝm hadisi bilǝn ɵlqidi; u bǝx yüz hada qiⱪti. 18 U jǝnubiy tǝripini ɵlqǝm hadisi bilǝn ɵlqidi; u bǝx yüz hada qiⱪti. 19 U ƣǝrbiy tǝripigǝ burulup, ɵlqǝm hadisi bilǝn ɵlqidi; u bǝx yüz hada qiⱪti.

20 U tɵt tǝripini ɵlqidi; ǝtrapida awam bilǝn pak-muⱪǝddǝs bolƣan jaylarni ayrip turidiƣan, uzunluⱪi bǝx yüz hada, kǝngliki bǝx yüz hada tam bar idi.□

43

Pǝrwǝrdigarning xan-xǝripi Yerusalemƣa ⱪaytip kelidu

1 U meni dǝrwaziƣa, yǝni xǝrⱪⱪǝ ⱪaraydiƣan dǝrwaziƣa apardi; 2 Mana, Israilning Hudasining xan-xǝripi xǝrⱪ tǝrǝptin kǝldi; Uning awazi uluƣ sularning xarⱪiriƣan sadasidǝk idi; yǝr yüzi uning xan-xǝripi bilǝn yorutuldi.

3 Mǝn kɵrgǝn bu alamǝt kɵrünüx bolsa, u xǝⱨǝrni ⱨalak ⱪilixⱪa kǝlgǝn ⱪetimda kɵrgǝn alamǝt kɵrünüxtǝk boldi; alamǝt kɵrünüxlǝr yǝnǝ mǝn Kewar dǝryasi boyida turup kɵrgǝn alamǝt kɵrünüxtǝk boldi; mǝn düm yiⱪildim. ■ 4 Pǝrwǝrdigarning xan-xǝripi xǝrⱪⱪǝ ⱪaraydiƣan dǝrwaza arⱪiliⱪ ibadǝthaniƣa kirdi; 5 Roⱨ meni kɵtürüp, iqki ⱨoyliƣa apardi; mana, Pǝrwǝrdigarning xan-xǝripi ibadǝthanini toldurdi.□  ■

6 Ⱨeliⱪi kixi yenimda turƣanda, ibadǝthanining iqidin Birsining sɵzligǝn awazini anglidim; 7 U manga: — I insan oƣli, bu Mening tǝhtim selinƣan jay, Mǝn ayaƣ basidiƣan, Mǝn Israillar arisida mǝnggügǝ turidiƣan jaydur; Israil jǝmǝtidikilǝr — ularning ɵzliri yaki padixaⱨliri buzuⱪluⱪi bilǝn yaki «yuⱪiri jaylar»da padixaⱨning jǝsǝtliri bilǝn Mening pak-muⱪǝddǝs namimni yǝnǝ ⱨeq bulƣimaydu. □  ■ 8 Ular ɵz bosuƣisini Mening bosuƣimning yeniƣa, ixik kexikini Mening ixik kexikimning yeniƣa salƣan, ular bilǝn Meni pǝⱪǝt bir tamla ayrip turatti, ular Mening pak-muⱪǝddǝs namimni yirginqlikliri bilǝn bulƣiƣan. Xunga Mǝn ƣǝzipim bilǝn ularni yoⱪitiwǝttim.

9 Əmdi ⱨazir ular buzuⱪluⱪini, padixaⱨlarning jǝsǝtlirini Mǝndin yiraⱪ ⱪilsun; wǝ Mǝn ular arisida mǝnggügǝ turimǝn.

10 — Əmdi sǝn, i insan oƣli, Israil jǝmǝtining ɵz ⱪǝbiⱨlikliridin hijalǝt boluxi üqün bu ɵyni ularƣa kɵrsitip bǝrgin; ular kallisida ibadǝthanini ɵlqǝp baⱪsun. 11 Əgǝrdǝ ular ɵz ⱪilƣanliridin hijil bolsa, ǝmdi sǝn muxu ɵyning xǝklini, uning selinixini, qiⱪix yollirini, kirix yollirini wǝ barliⱪ layiⱨisini wǝ barliⱪ bǝlgilimilirini, — xundaⱪ, barliⱪ xǝklini wǝ barliⱪ ⱪanunlirini ayan ⱪilip bǝrgin; ularning pütkül xǝklini esidǝ tutuxi ⱨǝm uning bǝlgilimilirigǝ ǝmǝl ⱪilixi üqün, uni ularning kɵz aldiƣa yazƣin.

12 Ibadǝthanining ⱪanuni xundaⱪ bolidu: U turƣan taƣning qoⱪⱪisining bekitilgǝn pasilƣiqǝ bolƣan dairisi «ǝng muⱪǝddǝs» bolidu; mana, bu ibadǝthanining ⱪanunidur.

Ibadǝthanida ⱪilidiƣan ibadǝtning bǝlgilimiliri — ⱪurbangaⱨ •••• Shemini kɵrüng

13 Ⱪurbangaⱨning «qong gǝz»dǝ ɵlqǝngǝn ɵlqǝmliri xundaⱪ idi: — bu gǝz bolsa bir gǝz ⱪoxulƣan bir aliⱪan bolidu. Ⱪurbangaⱨning ǝtrapidiki ulining egizliki bir gǝz, kǝngliki bir gǝz, ǝtrapidiki girwiki bolsa bir aliⱪan idi. Mana bu ⱪurbangaⱨning uli idi. □

14 Uning ulidin astinⱪi tǝkqigiqǝ ikki gǝz, kǝngliki bir gǝz idi; bu «kiqik tǝkqǝ»din «qong tǝkqǝ»giqǝ tɵt gǝz, kǝngliki bir gǝz idi; 15 ⱪurbangaⱨning ot supisining egizliki tɵt gǝz idi; ot supisida tɵt münggüz qoⱪqiyip qiⱪip turatti. 16 Ⱪurbangaⱨning ot supisining uzunluⱪi on ikki gǝz, kǝngliki on ikki gǝz bolup, u tɵt qasiliⱪ idi. 17 Yuⱪiri tǝkqigiqimu tɵt qasiliⱪ idi, uzunluⱪi on tɵt gǝz, kǝngliki on tɵt gǝz; ǝtrapidiki girwiki bolsa yerim gǝz idi; astining kǝngliki bir gǝz idi; uningƣa qiⱪidiƣan pǝlǝmpiyi xǝrⱪⱪǝ ⱪaraytti.

18 U manga xundaⱪ dedi: — I insan oƣli, Rǝb Pǝrwǝrdigar xundaⱪ dǝydu: Bu ⱪurbangaⱨ üstigǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlarni sunux wǝ üstigǝ ⱪan sepix üqün uni yasiƣan künidǝ, xular uning bǝlgilimiliri bolidu: — 19 sǝn Lawiy ⱪǝbilisidin bolƣan, yǝni Mening hizmitimdǝ bolux üqün Manga yeⱪinlixidiƣan Zadok nǝslidikilǝrdin bolƣan kaⱨinlarƣa gunaⱨ ⱪurbanliⱪi süpitidǝ yax bir torpaⱪni berisǝn; 20 sǝn uning ⱪenidin azraⱪ elip ⱪurbangaⱨning münggüzlirigǝ, qong tǝkqining tɵt burjikigǝ ⱨǝm ǝtrapidiki girwǝkliri üstigǝ sürisǝn; xuning bilǝn sǝn uni pakizlap wǝ uningƣa kafarǝt ⱪilisǝn.□

21 Sǝn gunaⱨ ⱪurbanliⱪi bolƣan torpaⱪni elip uning jǝsitini «muⱪǝddǝs jay»ning sirtida bolƣan, ibadǝthanidiki alaⱨidǝ bekitilgǝn jayda kɵydürisǝn; 22 ikkinqi künidǝ sǝn gunaⱨ ⱪurbanliⱪi süpitidǝ bejirim bir tekini sunisǝn; ular ⱪurbangaⱨni torpaⱪ bilǝn paklandurƣandǝk tekǝ bilǝn uni paklaydu.

23 Sǝn uni pakliƣandin keyin, sǝn bejirim yax bir torpaⱪ, ⱪoy padisidin bejirim bir ⱪoqⱪarni sunisǝn; 24 sǝn ularni Pǝrwǝrdigarning aldiƣa sunisǝn; kaⱨinlar ularning üstigǝ tuz sepidu wǝ ularni Pǝrwǝrdigarƣa atap kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ süpitidǝ sunidu. 25 Yǝttǝ kün sǝn ⱨǝr küni gunaⱨ ⱪurbanliⱪi süpitidǝ bir tekini sunisǝn; ular bejirim yax bir torpaⱪni, ⱪoy padisidin bejirim bir ⱪoqⱪarnimu sunidu. 26 Ular yǝttǝ kün ⱪurbangaⱨ üqün kafarǝt ⱪilip uni paklaydu; xuning bilǝn ular uni pak-muⱪǝddǝs dǝp ayriydu.

27 Bu künlǝr tügigǝndǝ, sǝkkizinqi küni wǝ xu kündin keyin, kaⱨinlar silǝrning kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪliringlarni wǝ inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪliringlarni ⱪurbangaⱨ üstigǝ sunidu; xuning bilǝn Mǝn silǝrni ⱪobul ⱪilimǝn, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.

44

Kaⱨinlar wǝ ularning wǝzipiliri, imtiyazliri

1 Wǝ u meni ibadǝthanining xǝrⱪⱪǝ ⱪaraydiƣan dǝrwazisiƣa apardi; u etiklik idi. 2 Pǝrwǝrdigar manga: — Bu dǝrwaza etiklik turidu; u eqilmaydu, ⱨeqkim uningdin kirmǝydu; qünki Pǝrwǝrdigar, Israilning Hudasi uningdin kirgǝn; xunga u etiklik ⱪalidu. 3 Pǝⱪǝt xaⱨzadǝ, xaⱨzadilik süpiti bilǝn xu dǝrwazining karidorida olturup Pǝrwǝrdigar aldida nan yeyixkǝ bolidu; u dǝrwaznining dalinidin kiridu wǝ xu yoldin qiⱪidu, — dedi.□

4 U meni ximaliy dǝrwazidin qiⱪirip ibadǝthanining aldiƣa apardi; mǝn kɵrdum, mana, Pǝrwǝrdigarning xan-xǝripi Pǝrwǝrdigarning ɵyini toldurdi; mǝn düm yiⱪildim.□

5 Pǝrwǝrdigar manga xundaⱪ dedi: — Insan oƣli, Mening sanga Pǝrwǝrdigarning ɵyining barliⱪ bǝlgilimiliri ⱨǝm ⱪanunliri toƣruluⱪ eytidiƣanlirimning ⱨǝmmisini kɵngül ⱪoyup kɵzüng bilǝn kɵr, ⱪuliⱪing bilǝn angla; ibadǝthanining kirix yoli wǝ muⱪǝddǝs jayning qiⱪix yollirini kɵngül ⱪoyup esingdǝ tut. 6 Andin asiylarƣa, yǝni Israil jǝmǝtigǝ xundaⱪ degin: «Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Yirginqlik ⱪilmixliringlarƣa boldi bǝs, i Israil jǝmǝti! 7 Silǝr barliⱪ yirginqlik ⱪilmixliringlardin sirt, Manga nan, ⱪurbanliⱪ meyi wǝ ⱪenini sunƣininglarda, silǝr yat adǝmlǝrni, ⱪǝlbidǝ hǝtnǝ ⱪilinmiƣan, tenidǝ hǝtnǝ ⱪilinmiƣanlarni mening muⱪǝddǝs jayimda, yǝni Mening ɵyümdǝ turup uni bulƣaxⱪa kirgüzdunglar; ular ǝⱨdǝmni buzdi. 8 Silǝr Mening pak-muⱪǝddǝs nǝrsilirimgǝ mǝs’uliyǝt bilǝn sadiⱪ bolmay, bǝlki muⱪǝddǝs jayimda ɵzünglarning orniƣa mǝs’ul boluxⱪa yat adǝmlǝrni ixⱪa ⱪoydunglar».

9 Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Israil arisida turƣan yat adǝmlǝrdin, yǝni ⱪǝlbidǝ hǝtnǝ ⱪilinmiƣan, tenidǝ hǝtnǝ ⱪilinmiƣan ⱨǝrⱪandaⱪ yat adǝmning Mening muⱪǝddǝs jayimƣa kirixigǝ bolmaydu

10 lekin Israilning Mǝndin ezip ketixi bilǝn, Mǝndin yiraⱪlixip azƣan, mǝbudliriƣa intilgǝn Lawiy jǝmǝtidikilǝr ɵz ⱪǝbiⱨlikining jazasini tartidu; □ 11 ⱨalbuki, ular yǝnila muⱪǝddǝs ornumda, ɵy dǝrwazilirida nazarǝtqilik ⱪilidiƣan wǝ ɵy hizmitidǝ bolidiƣan hizmǝtkarlar bolidu; ular hǝlⱪ üqün kɵydürmǝ wǝ baxⱪa ⱪurbanliⱪlarni soyidu; ular hǝlⱪning hizmitidǝ bolup ularning aldida turidu. □ 12 Əmma hǝlⱪ mǝbudliriƣa qoⱪunƣanda, ular hǝlⱪning xu ixlirida, ularning hizmitidǝ bolƣanliⱪi, xuning bilǝn Israil jǝmǝtini ⱪǝbiⱨlikkǝ elip baridiƣan putlikaxang bolƣanliⱪi tüpǝylidin, xunga Mǝn ularƣa ⱪolumni kɵtürüp ⱪǝsǝm iqkǝnmǝnki, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar, — ular ⱪǝbiⱨlikining jazasini tartidu. 13 Xunga ular Mǝn üqün kaⱨinliⱪ wǝzipisini ɵtǝxkǝ Mening yenimƣa yeⱪin kǝlmǝydu, yaki Mening muⱪǝddǝs nǝrsilirimgǝ, «ǝng muⱪǝddǝs» nǝrsilirimgǝ yeⱪin kǝlmǝydu; ular bǝlki ɵz hijalitini wǝ yirginqlik ⱪilmixlirining jazasini tartixi kerǝk. 14 Biraⱪ Mǝn ularni ɵyning ɵzining mulazimitigǝ, uning barliⱪ hizmitigǝ wǝ uningda ⱪilinidiƣan barliⱪ ixlarƣa mǝs’ul ⱪilimǝn.

Zadok jǝmǝtidiki Hudaƣa sadiⱪ bolƣan kaⱨinlar toƣrisida

15 Biraⱪ Israil Mǝndin ezip kǝtkǝndǝ, Ɵz muⱪǝddǝs jayimƣa ⱪaraxⱪa sadiⱪ kaⱨinlar, yǝni Lawiylar bolƣan Zadokning ǝwladilir — ular hizmitimdǝ boluxⱪa yenimƣa yeⱪin kelidu; ular ⱪurbanliⱪilarning meyini wǝ ⱪenini sunuxⱪa Mening aldimda turidu, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar. 16 Ular muⱪǝddǝs jayimƣa kiridu, Mening hizmitimdǝ boluxⱪa dastihinimƣa yeⱪin kelidu; ular Mening tapxuruⱪumƣa mǝs’ul bolidu.

17 Wǝ xundaⱪ boliduki, ular iqki ⱨoyla dǝrwaziliridin kirgǝndǝ, kanap kiyimni kiyixi kerǝk; iqki ⱨoyla dǝrwazilirida yaki muⱪǝddǝshana aldida hizmǝttǝ bolƣanda, ularda ⱨǝrⱪandaⱪ yungdin bolƣan nǝrsǝ bolmaydu; 18 bexiƣa kanaptin tikilgǝn sǝllǝ, belining tɵwinigǝ kanaptin tambal kiyidu; ular adǝmni tǝrlitidiƣan ⱨeqⱪandaⱪ nǝrsini kiymǝsliki kerǝk. □ 19 Ular hǝlⱪning aldiƣa sirtⱪi ⱨoyliƣa qiⱪⱪanda, ular hizmǝt kiyimlirini seliwetip, ularni muⱪǝddǝs «kiqik hanilar»ƣa ⱪoyup ⱪoyidu; ular hǝlⱪning bu kiyimlirining pak-muⱪǝddǝslikigǝ tegip ketip ziyanƣa uqrimasliⱪi üqün baxⱪa kiyimlǝrni kiyixi kerǝk. □ 20 Ular qaqlirini qüxürüwǝtmǝsliki, yaki qaqlirini uzun ⱪoyuwǝtmǝsliki lazim; ular pǝⱪǝt ⱪisⱪa qaq ⱪoyuxi kerǝk. 21 Iqki ⱨoyliƣa kirgǝndǝ ⱨeqⱪaysi kaⱨin xarab iqmǝsliki kerǝk.

22 Ular tul yaki ajraxⱪan ayalni ɵz ǝmrigǝ almasliⱪi kerǝk; ular Israil nǝslidin bolƣan pak ⱪizni, yaki kaⱨindin tul ⱪalƣan ayalni elixⱪa bolidu.■

23 Ular hǝlⱪimgǝ pak-muⱪǝddǝs bilǝn addiyning pǝrⱪini ɵgitidu, ularƣa ⱨalal bilǝn ⱨaramni ⱪandaⱪ pǝrⱪ etixni kɵrsitidu.

24 Ərz-dǝwalarda ular ⱨɵküm qiⱪirix ornida bolidu; ular bularning üstigǝ ɵz ⱨɵkümlirim boyiqǝ ⱨɵküm qiⱪiridu; Mǝn bekitkǝn barliⱪ ⱨeyt-bayramlirim toƣrisidiki ⱪanun-bǝlgilimilirimni tutidu; ular Mening «xabat kün»lirimni pak-muⱪǝddǝs dǝp ǝtiwarlixi kerǝk.

25 Ɵzini napak ⱪilmasliⱪi üqün ular ɵlükning yeniƣa ⱨeq barmasliⱪi kerǝk; ⱨalbuki, ɵlgǝn atisi, anisi, oƣli, ⱪizi, aka-ukisi yaki eri yoⱪ aqa-singlisi üqün ular ɵzini napak ⱪilixⱪa bolidu. 26 Ɵzini paklandurƣandin keyin, uningƣa yǝnǝ yǝttǝ kün sanilixi kerǝk; 27 u muⱪǝddǝs jayƣa kirgǝndǝ, yǝni muⱪǝddǝs jayda hizmǝttǝ boluxⱪa iqki ⱨoyliƣa kirgǝn xu künidǝ, u ɵzi üqün gunaⱨ ⱪurbanliⱪini sunuxi kerǝk, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar. 28 Bu ularƣa miras bolidu: — Mǝn Ɵzüm ularƣa miras bolimǝn; silǝr ularƣa Israil zeminidin ⱨeqⱪandaⱪ igilikni tǝⱪsim ⱪilmaysilǝr; Mǝn ularning igiliki bolimǝn. ■ 29 Ular axliⱪ ⱨǝdiyǝ, gunaⱨ ⱪurbanliⱪi wǝ itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪliridin yǝydu; Israilda mǝhsus Hudaƣa atalƣan ⱨǝrⱪandaⱪ nǝrsǝ ularningki bolidu. 30 Tunji qiⱪⱪan ⱨǝrⱪandaⱪ mǝⱨsulatlarning esili, barliⱪ wǝ ⱨǝrⱪandaⱪ «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ»lǝr kaⱨinlar üqün bolidu. Silǝr arpa-buƣdiyinglarning ⱨosulining tunji hemirini kaⱨinƣa tǝⱪdim ⱪilixinglar kerǝk; xuning bilǝn bǝht-bǝrikǝt ɵyünglǝrgǝ ata ⱪilinidu. □  ■ 31 Kaⱨinlar ɵzlügidin ɵlgǝn, yaki yirtⱪuqlar boƣup ⱪoyƣan ⱨeqⱪandaⱪ ⱨaywan yaki uqar-ⱪanatlardin yeyixkǝ bolmaydu.■

45

Zemindin Pǝrwǝrdigarƣa atap «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» bolƣan parqǝ yǝr •••• 44:30-izaⱨat, shemini wǝ hǝritini kɵrüng

1 Silǝr zeminni miras ⱪilip bɵlüx üqün qǝk taxlap tǝⱪsim ⱪilƣininglarda, silǝr «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» süpitidǝ zemindiki muⱪǝddǝs bir ülüxni Pǝrwǝrdigarƣa atap sunisilǝr. Uning uzunluⱪi yigirmǝ bǝx ming hada, kǝngliki yigirmǝ ming hada bolidu. Bu parqǝ yǝr ⱨǝr tǝrǝptiki qigrisiƣiqǝ muⱪǝddǝs ⱨesablinidu. □ 2 U yǝrdin bǝx ming hada uzunluⱪtiki, bǝx ming hada kǝngliktiki tɵt qasiliⱪ yǝr muⱪǝddǝs jayƣa ayrilidu; uning ǝtrapida box yǝr bolux üqün ǝllik gǝzlik kǝngliktiki yǝr bɵlünidu. □ 3 Bu ülüxtin sǝn uzunluⱪi yigirmǝ bǝx ming hada, kǝngliki on ming hada bolƣan yǝrni ɵlqǝp bɵlisǝn; buning iqi muⱪǝddǝs jay, ǝng muⱪǝddǝs jay bolidu.

4 Bu yǝr zeminning muⱪǝddǝs ülüxi bolidu; u muⱪǝddǝs jayning hizmitidǝ bolƣan, yǝni Pǝrwǝrdigarning hizmitidǝ boluxⱪa yeniƣa yeⱪin kelidiƣan kaⱨinlar üqün bolidu; u ularning ɵyliri üqün, xundaⱪla muⱪǝddǝs jayning orunlixixi üqün muⱪǝddǝs orun bolidu. 5 Uningdin sirt yǝnǝ uzunluⱪi yigirmǝ bǝx ming gǝz, kǝngliki on ming gǝz bolƣan yǝr, ɵyning hizmitidǝ bolidiƣan Lawiylarning igiliki, yǝni ɵzliri turidiƣan xǝⱨǝrliri üqün bolidu. 6 Silǝr bu «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» bolƣan muⱪǝddǝs ülüxning yenidin xǝⱨǝr üqün kǝngliki bǝx ming hada, uzunluⱪi yigirmǝ bǝx ming hada yǝrni bɵlüp bekitisilǝr. Bu pütkül Israil jǝmǝti üqün bolidu. □ 7 Xaⱨzadining ülüxi bolsa, bu muⱪǝddǝs ülüxning ikki tǝripigǝ tutixidu, xundaⱪla xǝⱨǝrgǝ tǝwǝ jayning ikki tǝripigǝ tutixidu, yǝni ƣǝrbiy tǝripi ƣǝrbkǝ ⱪaraydiƣan, xǝrⱪ tǝripi xǝrⱪⱪǝ ⱪaraydiƣan ikki parqǝ yǝr bolidu; bu parqǝ yǝrlǝrning jǝmiy uzunluⱪi ⱪǝbililǝrning ülüxining uzunluⱪi bilǝn parallel bolidu. 8 Bu yǝr xaⱨzadining Israil zeminidiki igiliki bolidu; wǝ Mening xaⱨzadilirim hǝlⱪimni yǝnǝ ⱨeq ǝzmǝydu; zemin Israil jǝmǝtigǝ, ⱪǝbililiri boyiqǝ bɵlüp tǝⱪsim ⱪilinidu.

9 Rǝb Pǝrwǝrdigar xundaⱪ dǝydu: — Boldi bǝs, i Israil xaⱨzadiliri! Jǝbir-zulum wǝ bulang-talangni ɵzünglardin neri ⱪilip, toƣra ⱨɵküm qiⱪirip adalǝt yürgüzünglar; Mening hǝlⱪimni ⱪayta yeridin ⱨǝydiwǝtküqi bolmanglar, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar. 10 Silǝrdǝ toƣra mizan, toƣra ǝfaⱨ, toƣra «bat» bolsun. □  ■ 11 «Əfaⱨ» wǝ «bat» bolsa bir ɵlqǝm bolsun; xuning bilǝn bat homirning ondin birigǝ, ǝfaⱨ homirning ondin birigǝ barawǝr bolsun; homir bolsa ular ikkisi üqün ɵlqǝm bolsun. □ 12 Bir xǝkǝl bolsa yigirmǝ «gǝraⱨ» bolsun. Yigirmǝ xǝkǝl, yigirmǝ bǝx xǝkǝl, on bǝx xǝkǝl ⱪoxulup silǝrgǝ «mina» bolidu.□  ■

Xaⱨzadǝ üqün «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ»

13 Bu silǝrning xaⱨzadǝ üqün «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ»nglar bolidu; bir «homir» buƣdaydin altidin bir ǝfaⱨ buƣday, bir «homir» arpidin altidin bir ǝfaⱨ arpa sunisilǝr; 14 zǝytun meyi bolsa, «bat» bilǝn ɵlqinidu, ⱨǝrbir «kor»din ondin bir bat sunisilǝr (bir «kor» on «bat» yaki bir «homir» bolidu, qünki on bat bir homir bolidu). 15 Israilning süyi mol yaylaⱪliridin, ⱨǝr ikki yüz tuyaⱪ padiƣa birdin pahlan sunisilǝr — bular bolsa, «axliⱪ ⱨǝdiyǝ», «kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ», «inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪ»lar bolup, Israillar üqün kafarǝt ⱪilix üqün bolidu, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar. 16 Zemindiki hǝlⱪning ⱨǝmmisining Israilning xaⱨzadisigǝ sunƣan bu «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ»gǝ tɵⱨpisi bolidu. 17 Xaⱨzadining wǝzipisi bolsa, ⱨeytlǝrgǝ, «yengi ay»larƣa, «xabat kün»lǝrgǝ, jümlidin Israil jǝmǝtining barliⱪ «ibadǝt sorun»liriƣa kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar, axliⱪ ⱨǝdiyǝlǝr wǝ xarab ⱨǝdiyǝlǝrni tǝminlǝxtin ibarǝt; Israil jǝmǝti üqün kafarǝt elip kelidiƣan gunaⱨ ⱪurbanliⱪi, axliⱪ ⱨǝdiyǝ, kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ wǝ inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪlirini tǝminligüqi dǝl xu bolidu.

Ⱨeyt-bayramlar toƣruluⱪ bǝzi bǝlgilimilǝr

18 Rǝb Pǝrwǝrdigar xundaⱪ dǝydu: — Birinqi ayning birinqi künidǝ sǝn bejirim yax bir torpaⱪni alisǝn, uning bilǝn sǝn muⱪǝddǝs jayni paklaysǝn. 19 Kaⱨin bu gunaⱨ ⱪurbanliⱪining ⱪenidin elip ibadǝthanining ixik kexǝklirigǝ, ⱪurbangaⱨning yuⱪiri tǝkqisidiki tɵt burjǝkkǝ wǝ iqki ⱨoylining dǝrwazisining kirix yolining kexǝklirigǝ süridu; 20 xuningdǝk yoldin azƣanlar yaki nadanlar üqün sǝn xu ayning yǝttinqi künidǝ ohxax ix ⱪilixing kerǝk; xuning bilǝn sǝn ibadǝthana üqün kafarǝt ⱪilisǝn.

21 Birinqi ayning on tɵtinqi künidǝ silǝr «ɵtüp ketix» ⱨeyti, yǝttǝ künlük bir ⱨeytni ɵtküzisilǝr; petir nanni yeyix kerǝk. ■ 22 Xu küni xaⱨzadǝ ɵzi wǝ zemindiki barliⱪ hǝlⱪ üqün gunaⱨ ⱪurbanliⱪi süpitidǝ bir torpaⱪni sunidu. 23 Ⱨeytning yǝttǝ künining ⱨǝrbiridǝ u Pǝrwǝrdigarƣa kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪni, yǝni yǝttǝ künning ⱨǝrbiridǝ yǝttǝ torpaⱪ wǝ yǝttǝ ⱪoqⱪarni, ⱨǝmmisini bejirim ⱨalda sunidu; ⱨǝr küni gunaⱨ ⱪurbanliⱪi üqün bir tekini sunidu. 24 U ⱨǝrbir torpaⱪⱪa bir ǝfaⱨ axliⱪ ⱨǝdiyǝni, ⱨǝrbir ⱪoqⱪarƣa bir ǝfaⱨ axliⱪ ⱨǝdiyǝni ⱪoxup sunidu; ⱨǝrbir ǝfaⱨ unƣa u bir hin zǝytun meyini ⱪoxup sunidu. □ 25 Yǝttinqi ayning on bǝxinqi künidǝ baxlanƣan ⱨeytta, ⱨeytning yǝttǝ künining ⱨǝrbiridǝ u muxundaⱪ gunaⱨ ⱪurbanliⱪliri, kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar, axliⱪ ⱨǝdiyǝlǝrni wǝ zǝytun meyi ⱪatarliⱪlarni ohxax sunuxi kerǝk.□  ■

46

«Xabat kün»liri wǝ «yengi ay»lar

1 Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Iqki ⱨoylining xǝrⱪⱪǝ ⱪaraydiƣan dǝrwazisi altǝ «ix küni»dǝ etiklik bolidu; biraⱪ xabat künidǝ u eqilidu; wǝ «yengi ay» bolƣan künliridǝ u eqilidu. □ 2 Xaⱨzadǝ sirttin xu dǝrwazining dalinining yoli bilǝn kiridu, u kirix eƣizining kexǝk temi tüwidǝ turidu; kaⱨinlar bolsa uning üqün kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪini, inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪlirini sunidu; u dǝrwazining bosuƣisida sǝjdǝ ⱪilidu andin qiⱪidu; biraⱪ dǝrwaza kǝqkiqǝ etilmǝydu. 3 Zemindiki hǝlⱪmu xabat künliridǝ wǝ «yengi ay»larda xu dǝrwazining kirix eƣizining tüwidǝ turup Pǝrwǝrdigar aldida sǝjdǝ ⱪilidu.

4 Xabat künidǝ xaⱨzadǝ Pǝrwǝrdigarƣa sunƣan ⱪurbanliⱪ bolsa altǝ bejirim pahlan, bir bejirim ⱪoqⱪar bolidu. 5 Bularƣa ⱪoxulidiƣan axliⱪ ⱨǝdiyǝlǝr ⱪoqⱪarƣa bir ǝfaⱨ, pahlanlarƣa bolsa qamining yetixiqǝ bolidu; ⱨǝrbir ǝfaⱨ unƣa u bir hin zǝytun meyini ⱪoxup sunidu.

6 «Yengi ay»ning künidǝ u sunƣan ⱪurbanliⱪ yax bir bejirim torpaⱪ, altǝ pahlan, bir ⱪoqⱪar bolidu; ularning ⱨǝmmisi bejirim bolidu. 7 Bularƣa axliⱪ ⱨǝdiyǝlǝrni ⱪuxup sunidu; torpaⱪⱪa bir ǝfaⱨ, ⱪoqⱪarƣa bir ǝfaⱨ, pahlanlarƣa qamining yetixiqǝ bolidu; ⱨǝrbir ǝfaⱨ unƣa bir hin zǝytun meyini ⱪoxup sunidu. 8 Xaⱨzadǝ kirgǝndǝ, dǝrwazining dalini bilǝn kiridu, wǝ xu yol bilǝn qiⱪidu.

9 Zemindiki hǝlⱪ ⱨeyt künliridǝ bekitilgǝn «ibadǝt sorun»liriƣa Pǝrwǝrdigar aldiƣa kirgǝndǝ, sǝjdǝ ⱪilixⱪa ximaliy dǝrwazidin kirgǝn kixi jǝnubiy dǝrwazidin qiⱪidu; jǝnubiy dǝrwazidin kirgǝn kixi ximaliy dǝrwazidin qiⱪidu; u kirgǝn dǝrwazidin qiⱪmaydu, bǝlki uduliƣa mengip qiⱪidu. 10 Hǝlⱪ kirgǝndǝ xaⱨzadǝ ular bilǝn billǝ kiridu; ular qiⱪⱪanda, billǝ qiⱪidu.

11 Ⱨeyt-bayramlarda wǝ «ibadǝt sorun»lirida bolsa, u ⱪoxumqǝ sunƣan axliⱪ ⱨǝdiyǝlǝr torpaⱪⱪa bir ǝfaⱨ, ⱪoqⱪarƣa bir ǝfaⱨ, pahlanlarƣa bolsa qamining yetixiqǝ bolidu; ⱨǝrbir ǝfaⱨ unƣa u bir hin zǝytun meyini ⱪoxup sunidu. 12 Xaⱨzadǝ Pǝrwǝrdigarƣa halis kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪni yaki halis inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪlirini sunmaⱪqi bolsa, ǝmdi xǝrⱪⱪǝ ⱪaraydiƣan dǝrwaza uning üqün eqilidu; xabat künidǝ ⱪilƣandǝk, u ɵz kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪini wǝ inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪlirini sunidu; u ⱪaytip qiⱪidu; qiⱪⱪandin keyin dǝrwaza etilidu.

13 Ⱨǝr kündǝ sǝn Pǝrwǝrdigarƣa kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ süpitidǝ bir yaxliⱪ bejirim pahlanni sunisǝn; sǝn ⱨǝr ǝtigini tǝyyarlap berisǝn. 14 Ⱨǝr ǝtigǝndǝ sǝn uningƣa ⱪoxup axliⱪ ⱨǝdiyǝ, yǝni undin altidin bir ǝfaⱨ wǝ unni maylaxⱪa zǝytun meyidin üqtin bir ⱨin tǝyyarlaysǝn; bu Pǝrwǝrdigarƣa ǝbǝdiy bǝlgilimǝ bilǝn bekitilgǝn axliⱪ ⱨǝdiyǝ bolidu. 15 Ular ⱨǝr ǝtigǝndǝ pahlanni, uning axliⱪ ⱨǝdiyǝsini zǝytun meyi bilǝn ǝbǝdiy kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ süpitidǝ sunidu.

Miraslar toƣruluⱪ bǝzi bǝlgilimilǝr

16 Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Xaⱨzadǝ ɵz mirasidin oƣullirining birsigǝ sowƣa ⱪilƣan bolsa, ǝmdi u yǝnǝ axu oƣlining ɵz oƣul-ǝjdadliri üqün bolidu; miras yoli boyiqǝ u ularning igiliki bolidu. 17 Biraⱪ u ɵz mirasidin uning hizmǝtkarlirining birigǝ sowƣa bǝrgǝn bolsa, u uningki «halas ⱪilix yili»ƣiqǝ bolidu; xu qaƣda u xaⱨzadigǝ ⱪayturulidu; xaⱨzadining mirasi ǝsli ɵz oƣulliriƣila mǝnsup bolidu. □ 18 Wǝ xaⱨzadǝ hǝlⱪⱪǝ jǝbir-zulum selip, ularni mirasidin ⱨǝydiwǝtmǝydu; u oƣulliriƣa ɵz igilikidin miras tǝⱪsim ⱪilidu; xuning bilǝn Mening hǝlⱪim ɵz igilikidin tarⱪitilmaydu.

Kaⱨinlarning ⱪurbanliⱪlardin alƣan gɵxni pixuruxi

19 Andin ⱨeliⱪi kixi meni ximalƣa ⱪaraydiƣan, kaⱨinlar üqün bolƣan muⱪǝddǝs «kiqik hanilar»ƣa dǝrwazining yenidiki kirix yoli bilǝn apardi; mana, uning ƣǝrb tǝripidǝ mǝhsus bir jay bar idi; 20 u manga: «Bu kaⱨinlar itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪlirini wǝ gunaⱨ ⱪurbanliⱪlirini ⱪaynitidiƣan ⱨǝm axliⱪ ⱨǝdiyǝlǝrni pixuridiƣan jaydur; bu jayni bekitixtiki mǝⱪsǝt, hǝlⱪning bu axlarning pak-muⱪǝddǝslikigǝ tegip ketip ziyanƣa uqrimasliⱪi üqün, ular bu axlarni sirtⱪi ⱨoyliƣa elip qiⱪmaydu. □ 21 U meni sirtⱪi ⱨoyliƣa apirip, meni ⱨoylining tɵt bulungidin ɵtküzdi; mana, ⱨoylining ⱨǝrbir bulungida kiqik ⱨoyla bar idi. 22 Ⱨoylining tɵt bulungida, uzunluⱪi ⱪiriⱪ gǝz, kǝngliki ottuz gǝz bolƣan tosma tamliⱪ ⱨoylilar bar idi; bu tɵt ⱨoylining ɵlqǝmliri ohxax idi. 23 Bu tɵt ⱨoyla iqidǝ ǝtrapida tax tahtayliⱪ tǝkqǝ bar idi; tǝkqǝ astida ⱨǝmmǝ ǝtrapida ⱪazan ⱪaynitidiƣan ot ⱪalaydiƣan jayliri bar idi.

24 U manga: «Bular «gɵx ⱪaynitix ɵyliri», muxu yǝrlǝrdǝ ɵyning hizmitidǝ bolƣanlar hǝlⱪning ⱪurbanliⱪlirini ⱪaynitidu» — dedi.□  

47

Ⱨayatliⱪ dǝryasi

1  Ⱨeliⱪi kixi meni ɵyning dǝrwazisiƣa ⱪayta apardi. Mana, ibadǝthanining bosuƣisidin sular xǝrⱪⱪǝ ⱪarap eⱪip qiⱪiwatatti; qünki ɵyning aldi xǝrⱪⱪǝ ⱪaraytti. Sular ɵyning astidin, ong tǝripidin, ⱪurbangaⱨning jǝnubiy tǝripidin eⱪip qüxǝtti. □  ■ 2 U meni ximalƣa ⱪaraydiƣan dǝrwazisidin qiⱪardi; u meni aylandurup xǝrⱪⱪǝ ⱪaraydiƣan dǝrwazining sirtiƣa apardi; mana, sular ong tǝripidin eⱪip turatti.

3 Ⱨeliⱪi kixi ⱪolida ɵlqigüq tanini tutup, xǝrⱪⱪǝ ⱪarap mangdi; u ming gǝz ɵlqidi, andin meni sulardin ɵtküzdi; sular adǝmning oxuⱪiƣa qiⱪatti.

4 U yǝnǝ ming gǝz ɵlqidi; andin meni sulardin ɵtküzdi; sular adǝmning tizliriƣa yǝtti. U yǝnǝ ming gǝz ɵlqidi; andin meni sulardin ɵtküzdi; sular adǝmning beligǝ qiⱪatti. 5 U yǝnǝ ming gǝz ɵlqidi; u mǝn ɵtǝlmǝydiƣan dǝrya bolup qiⱪti; qünki sular ɵrlǝp kǝtti; uningda su üzgili bolatti, u ɵtkili bolmaydiƣan dǝrya bolup qiⱪti. 6 U mǝndin: «Insan oƣli, buni kɵrgǝnsǝn?» dǝp soridi; andin meni dǝryaning ⱪirƣiⱪiƣa ⱪayturup apardi.

7 Ⱪirƣaⱪⱪa ⱪayttim, mana, dǝryaning ⱪirƣiⱪida, u wǝ bu ⱪetida, intayin kɵp dǝrǝhlǝr bar idi.■

8 U manga mundaⱪ dedi: «Bu sular yurtning xǝrⱪigǝ qiⱪidu; xu yǝrdin ular Arabaⱨ tüzlǝnglikigǝ qüxüp, andin dengizƣa kiridu. Ular dengizƣa eⱪip kirixi bilǝn, dengiz suliri saⱪaytilidu. □ 9 Wǝ xundaⱪ boliduki, bu «jüp dǝrya» ⱪaysi yǝrgǝ eⱪip kǝlsǝ, xu yǝrdiki barliⱪ su üzidiƣan janiwarlar yaxaydu; dengizda nurƣun beliⱪlar bolidu; qünki sular xu yǝrgǝ eⱪip kelidu, wǝ dengiz suliri saⱪaytilidu; dǝrya nǝgǝ aⱪsa, xu yǝrning ⱨǝmmisi ⱨayatⱪa igǝ bolidu. □ 10 Wǝ xundaⱪ boliduki, beliⱪqilar dengiz boyida turidu; Ən-Gǝdidin Ən-Əglaimgiqǝ ularning torliri yeyilidiƣan jayliri bolidu; dengiz beliⱪlirining «Ottura dengiz»dikidǝk bǝk kɵp sortliri bolidu; 11 biraⱪ uning zǝy-sazliⱪliri saⱪaytilmaydu; ular xorluⱪ boluxⱪa tapxurulidu.

12 Dǝrya boyida, u wǝ bu ⱪetida, ozuⱪ bolidiƣan ⱨǝrhil dǝrǝhlǝr ɵsidu. Ularning yopurmaⱪliri solaxmaydu, ular mewisiz ⱪalmaydu; ular ⱨǝr ayda yengidin mewilǝydu; qünki uni suƣiridiƣan sular muⱪǝddǝs jaydin qiⱪidu; ularning mewisi ozuⱪ, ularning yopurmaⱪliri dora-dǝrmanlar bolidu.■

Zeminni ⱪǝbililǝr üqün bɵlüx

13 Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Tɵwǝndǝ Israilning on ikki ⱪǝbilisigǝ zemin miras süpitidǝ bɵlünüp tǝⱪsim ⱪilinip qegralar ayrilidu; Yüsüpning ⱪǝbilisigǝ ikki ülüx bɵlünidu. □ 14 Mǝn ⱪolumni kɵtürüp ata-bowiliringlarƣa ⱪǝsǝm iqkǝndǝk, silǝr bir-biringlarƣa barawǝrlik bilǝn zeminni miras boluxⱪa bɵlisilǝr; u silǝrgǝ miras bolidu. ■

15 Zeminning tɵt tǝripining qegrasi mundaⱪ: Ximaliy tǝripi, «Ottura dengiz»din baxlinip Hǝtlonning yolini boylap, Zǝdad xǝⱨirining kirix eƣiziƣiqǝ bolidu; 16 u Hamat, Berotaⱨ, Sibraim (Dǝmǝxⱪ bilǝn Hamatning qegrisining otturisida), Ⱨawranning qegrisida bolƣan Hazar-Ⱨattikon xǝⱨǝrlirini ɵz iqigǝ alidu; 17 xuningdǝk «Ottura dengiz»din baxlanƣan qegra Ⱨazar-Enanƣiqǝ sozulidu; u Dǝmǝxⱪning qegrisini boylap, Hamatning ximaliy rayonining qegrasiƣa tutixidu; bu bolsa ximaliy tǝripi bolidu.

18 Xǝrⱪ tǝripining qegrisi, Ⱨawran bilǝn Dǝmǝxⱪning otturisidin baxlinip, Gilead wǝ Israil zeminini bɵlüp turidiƣan Iordan dǝryasi bolidu. Silǝr buningdin «Ɵlük dengiz»ƣiqǝ miraslarni bɵlüp ɵlqǝysilǝr. Bu bolsa xǝrⱪ tǝripi bolidu. □ 19 Jǝnubiy tǝripi bolsa, Tamar xǝⱨiridin Meribaⱨ-Ⱪǝdǝx dǝryasining eⱪinliriƣiqǝ, andin Misir wadisidin «Ottura dengiz»ƣiqǝ sozulidu. Bu jǝnubiy qegra bolidu. 20 Ƣǝrbiy tǝripi bolsa «Ottura dengiz»ning ɵzi, Hamat rayoniƣa kirix eƣiziƣiqǝ bolidu; bu ƣǝrbiy qegrisi bolidu.

21 Silǝr bu zeminni Israilning ⱪǝbilisi boyiqǝ ɵz-aranglarda ülüxüxünglar kerǝk. 22 Xundaⱪ bolux kerǝkki, silǝr ɵz-aranglar wǝ aranglarda olturaⱪlaxⱪan, aranglarda baliliⱪ bolƣan musapirlarƣa uni miras boluxⱪa qǝk taxlap bɵlisilǝr; ular silǝrgǝ nisbǝtǝn wǝtinidǝ tuƣulƣan Israillarƣa ohxax boluxi kerǝk. Ular silǝr bilǝn tǝng qǝk taxlap Israil ⱪǝbililiri arisidin miras alsun.

23 Musapir ⱪaysi ⱪǝbilǝ arisida olturaⱪlaxⱪan bolsa, silǝr xu yǝrdin uningƣa miras tǝⱪsim ⱪilisilǝr, dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.

48

Ximaliy tǝrǝptiki yǝttǝ ⱪǝbilǝ

1 Tɵwǝndǝ ⱪǝbililǝr nami boyiqǝ tizimlinidu; ximal tǝripidǝ Dan ⱪǝbilisining bir ülüxi bar. Uning qegrisi Israil zeminining ximaliy qegrisimu bolidu; u Hǝtlonning yolini boylap, Hamat rayoniƣa kirix eƣiziƣiqǝ wǝ Ⱨazar-Enan xǝⱨirigiqǝ sozulƣan (Ⱨazar-Enan Dǝmǝxⱪ qegrisiƣa yandax bolup, Dǝmǝxⱪning ximaliy tǝripidiki Hamat xǝⱨirining yenida). Uning ülüxi xǝrⱪtin ƣǝrbkiqǝ sozulƣandur.□

2 Danning qegrisiƣa yandax bolƣan, xǝrⱪtin ƣǝrbkǝ sozulƣan zemin Axir ⱪǝbilisining bir ülüxidur.

3 Axirning qegrisiƣa yandax bolƣan, xǝrⱪtin ƣǝrbkǝ sozulƣan zemin Naftali ⱪǝbilisining bir ülüxidur.

4 Naftalining qegrisiƣa yandax bolƣan, xǝrⱪtin ƣǝrbkǝ sozulƣan zemin Manassǝⱨ ⱪǝbilisining bir ülüxidur.

5 Manassǝⱨning qegrisiƣa yandax bolƣan, xǝrⱪtin ƣǝrbkǝ sozulƣan zemin Əfraim ⱪǝbilisining bir ülüxidur.

6 Əfraimning qegrisiƣa yandax bolƣan, xǝrⱪtin ƣǝrbkǝ sozulƣan zemin Rubǝn ⱪǝbilisining bir ülüxidur.

7 Rubǝnning qegrisiƣa yandax bolƣan, xǝrⱪtin ƣǝrbkǝ sozulƣan zemin Yǝⱨuda ⱪǝbilisining bir ülüxidur.

Otturidiki ülüx

8 Yǝⱨudaning qegrisiƣa tutaxⱪan, xǝrⱪtin ƣǝrbkiqǝ sozulƣan zemin, silǝrning «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ»nglar bolidu; uning kǝngliki yigirmǝ bǝx ming hada, uning uzunluⱪi ⱪǝbililǝrgǝ tǝⱪsim ⱪilinƣan ülüxtikidǝk bolidu; muⱪǝddǝs jay uning dǝl otturisida bolidu.

9 Silǝr Pǝrwǝrdigarƣa alaⱨidǝ atiƣan «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» bolsa, uzunluⱪi yigirmǝ bǝx ming hada, kǝngliki on ming hada bolidu. 10 Bu muⱪǝddǝs «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» kaⱨilar üqün bolidu. Ximaliy tǝripining uzunluⱪi yigirmǝ bǝx ming hada, ƣǝrbiy tǝripining kǝngliki on ming hada, xǝrⱪiy tǝripining kǝngliki on ming hada, jǝnubiy tǝripining uzunluⱪi yigirmǝ bǝx ming hada bolidu; Pǝrwǝrdigarning «muⱪǝddǝs jay»i uning dǝl otturisida bolidu.

11 Bu yǝr Zadok ǝwladliridin bolƣan, pak-muⱪǝddǝs dǝp ayrilƣan kaⱨinlar üqün bolidu. Israil ezip kǝtkǝndǝ, ular Lawiylar ezip kǝtkǝndǝk ezip kǝtmigǝn, bǝlki Mǝn tapxurƣan mǝs’uliyǝtkǝ sadiⱪ bolƣanidi. 12 Xuning bilǝn bu alaⱨidǝ «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» bolƣan yǝr bolsa pütün «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» bolƣan zeminning iqidin bolup, ularƣa nisbǝtǝn «ǝng muⱪǝddǝs bir nǝrsǝ» dǝp bilinsun. U Lawiylarning ülüxigǝ tutaxⱪan bolidu.□

13 Kaⱨinlarning ülüxining qegrisiƣa tutax bolƣan yǝr Lawiylarning ülüxi bolidu. Uning uzunluⱪi yigirmǝ bǝx ming hada, kǝngliki on ming hada. Pütkül uzunluⱪi yigirmǝ bǝx ming hada, kǝngliki on ming hada bolidu. 14 Ular uningdin yǝrni ⱨeq satmaydu yaki almaxturmaydu. Ular bu zeminning esilini baxⱪilarƣa ⱨeq ɵtküzmǝydu; qünki u Pǝrwǝrdigarƣa muⱪǝddǝs dǝp atalƣan.

15 Ⱪalƣan yǝr, kǝngliki bǝx ming hada, uzunluⱪi yigirmǝ bǝx ming hada, adǝttiki yǝr bolup, xǝⱨǝr üqün, yǝni ɵylǝr wǝ ortaⱪ box yǝr üqün bolidu. Xǝⱨǝr uning otturisida bolidu. 16 Xǝⱨǝrning ɵlqǝmliri mundaⱪ bolidu; ximaliy tǝripi tɵt ming bǝx yüz hada, jǝnubiy tǝripi tɵt ming bǝx yüz hada, xǝrⱪiy tǝripi tɵt ming bǝx yüz hada, wǝ ƣǝrbiy tǝripi tɵt ming bǝx yüz hada bolidu. 17 Xǝⱨǝrning box yǝrliri bolsa, ximalƣa ⱪaraydiƣan tǝripi ikki yüz ǝllik hada kǝngliktǝ, jǝnubⱪa ⱪaraydiƣan tǝripi ikki yüz ǝllik hada kǝngliktǝ, xǝrⱪⱪǝ ⱪaraydiƣan tǝripi ikki yüz ǝllik hada kǝnglikidǝ, ƣǝrbkǝ ⱪaraydiƣan tǝripi ikki yüz ǝllik hada kǝngliktǝ bolidu. 18 Ⱪalƣan ikki parqǝ yǝr muⱪǝddǝs «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» bolƣan yǝrgǝ tutixip uningƣa parallel bolidu. Ularning uzunluⱪi xǝrⱪⱪǝ ⱪaraydiƣan tǝripi on ming hada, ƣǝrbkǝ ⱪaraydiƣan tǝripi on ming hada; bular muⱪǝddǝs «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» bolƣan yǝrgǝ tutixidu; bularning mǝⱨsulatliri xǝⱨǝrning hizmitidǝ bolƣanlarni ozuⱪlanduridu. 19 Uni teriydiƣanlar, yǝni xǝⱨǝrning hizmitidǝ bolƣanlar Israilning barliⱪ ⱪǝbililiri iqidin bolidu.

20 Pütkül «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» bolsa uzunluⱪi yigirmǝ bǝx ming hada, kǝngliki yigirmǝ bǝx ming hada bolidu; silǝr bu tɵt qasiliⱪ muⱪǝddǝs «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ»gǝ xǝⱨǝrgǝ tǝwǝ jaylarnimu ⱪoxup sunisilǝr.

21 Muⱪǝddǝs «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» bilǝn xǝⱨǝrning igidarqiliⱪidiki yǝrning u wǝ bu tǝripidiki ⱪalƣan zeminlǝr xaⱨzadǝ üqün bolidu. «Kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ»gǝ yandax xǝrⱪtin xǝrⱪⱪǝ sozulƣan yigirmǝ bǝx ming hada kǝngliktiki yǝr wǝ ƣǝrbtin ƣǝrbkǝ sozulƣan yigirmǝ bǝx ming hada kǝngliktiki yǝr ⱪǝbililǝrning ülüxlirigǝ parallel bolup, bular xaⱨzadǝ üqündur; muⱪǝddǝs «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ», jümlidin ibadǝthanining muⱪǝddǝs jayi ularning otturisida, 22 xuningdǝk Lawiylarning ülüxi wǝ xǝⱨǝrning igilikimu xaⱨzadining tǝwǝlikining otturisida bolidu. Yǝⱨudaning qegrisi wǝ Binyaminning qegrisining otturisida bolƣan bu zeminlar xaⱨzadǝ üqün bolidu.

Jǝnubiy tǝrǝptiki bǝx ⱪǝbilǝ

23 Ⱪalƣan ⱪǝbililǝrning ülüxliri bolsa: — Binyamin ⱪǝbilisi üqün xǝrⱪtin ƣǝrb tǝrǝpkǝ sozulƣan bir ülüxi bolidu.

24 Binyaminning qegrisiƣa yandax bolƣan, xǝrⱪtin ƣǝrbkǝ sozulƣan zemin Ximeon ⱪǝbilisining bir ülüxidur.

25 Ximeonning qegrisiƣa yandax bolƣan, xǝrⱪtin ƣǝrbkǝ sozulƣan zemin Issakar ⱪǝbilisining bir ülüxidur.

26 Issakarning qegrisiƣa yandax bolƣan, xǝrⱪtin ƣǝrbkǝ sozulƣan zemin Zǝbulun ⱪǝbilisining bir ülüxidur.

27 Zǝbulunning qegrisiƣa yandax bolƣan, xǝrⱪtin ƣǝrbkǝ sozulƣan zemin Gad ⱪǝbilisining bir ülüxidur.

28 Gadning yan tǝripi, yǝni jǝnubiy tǝripi, pütkül zeminning jǝnubiy qegrisi Tamar xǝⱨiridin Meribaⱨ-Ⱪǝdǝx dǝryasining eⱪinliriƣiqǝ, andin Misir wadisini boylap «Ottura dengiz»ƣiqǝ sozulidu. 29 Bu silǝr Israilning ⱪǝbililirigǝ miras boluxⱪa qǝk taxlap bɵlidiƣan zemin bolidu; bular ularning ülüxliri, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.

Xǝⱨǝrning dǝrwaziliri

30 Tɵwǝndǝ xǝⱨǝrning qiⱪix yolliri bolidu; uning ximaliy tǝripining kǝngliki tɵt yüz ǝllik hada bolidu; 31 xǝⱨǝrning ⱪowuⱪliri Israilning ⱪǝbililirining nami boyiqǝ bolidu; ximaliy tǝripidǝ üq ⱪowuⱪ bolidu; biri Rubǝnning ⱪowuⱪi bolidu; biri Yǝⱨudaning ⱪowuⱪi bolidu; biri Lawiyning ⱪowuⱪi bolidu; 32 xǝrⱪiy tǝripining kǝngliki tɵt yüz ǝllik hada, uningda üq ⱪowuⱪ bolidu; biri Yüsüpning ⱪowuⱪi bolidu; biri Binyaminning ⱪowuⱪi bolidu; biri Danning ⱪowuⱪi bolidu. 33 Jǝnubiy tǝripining ɵlqimi tɵt yüz ǝllik hada, uningda üq ⱪowuⱪ bolidu; biri Ximeonning ⱪowuⱪi bolidu; biri Issakarning ⱪowuⱪi bolidu; biri Zǝbulunning ⱪowuⱪi bolidu. 34 Xǝrⱪiy tǝripining kǝngliki tɵt yüz ǝllik hada, uningda üq ⱪowuⱪ bolidu; biri Gadning ⱪowuⱪi bolidu; biri Axirning ⱪowuⱪi bolidu; biri Naftalining ⱪowuⱪi bolidu.

35 jǝmiy bolup uning aylanmisi on sǝkkiz ming hada bolidu; xu kündin baxlap xǝⱨǝrning nami: «Pǝrwǝrdigar xu yǝrdǝ» bolidu.

□ 1:1 «Ottuzinqi yili» — Əzakiyalning ɵziningki 30-yili bolsa kerǝk. Əzakiyal ǝsli kaⱨin bolup, ottuz yaxⱪa kirgǝndǝ muⱪǝddǝs ibadǝthanidiki toluⱪ kaⱨinliⱪ orniƣa (bolupmu ⱪurbanliⱪ ⱪilixⱪa) qiⱪixi kerǝk idi. Biraⱪ u sürgün bolup, undaⱪ nesiwigǝ muyǝssǝr bolalmidi.

■ 1:1 Zǝb. 137:1

□ 1:5 «ularda insanning ⱪiyapiti bar idi» — bu sɵzlǝr, eⱨtimal, muxu mǝhluⱪlarning ɵrǝ turƣan ⱨalitini kɵrsitidu. Mǝhluⱪlar sürǝtlǝngǝn almaxlar bǝzidǝ ǝrǝnqǝ rodta, bǝzidǝ ayalqǝ rodta kɵrülidu. Bǝlkim ularning kɵrünüxi pǝyƣǝmbǝrgǝ bir tǝripi ǝrǝnqǝ ⱪiyapǝttǝ, yǝnǝ bir tǝripi ayalqǝ ⱪiyapǝttǝ kɵrüngǝn boluxi mumkin.

■ 1:6 Əz. 10:14

□ 1:8 «tɵtisining ⱨǝrbirining tɵttin yüzi wǝ tɵttin ⱪaniti bar idi» — bǝzi alimlar: — «tɵtisining ⱨǝrbirining yenida ikkidin insanningkidǝk ⱪoli bar idi» dǝp tǝrjimǝ ⱪilidu — demǝk, ⱨǝrbir mǝhluⱪning tɵttin ǝmǝs, bǝlki ikkidin ⱪoli bar idi.

■ 1:8 Əz. 10:8

■ 1:10 Əz. 10:14; Wǝⱨ. 4:7

□ 1:12 «ularda bolƣan roⱨ» — bǝlkim Hudaning Roⱨidur.

□ 1:16 «...qaⱪning iqidǝ qaⱪ bardǝk idi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «...bir qaⱪ yǝnǝ bir qaⱪ bilǝn girǝlǝxkǝn idi».

■ 1:16 Əz. 10:9,10

■ 1:18 Əz. 10:12

■ 1:19 Əz. 10:16

□ 1:20 «Roⱨ nǝgǝ mang desǝ, ular xu yǝrgǝ mangatti...» — «Roⱨ» muxu yǝrdǝ bǝlkim Hudaning Roⱨini kɵrsitidu.

□ 1:22 «bir yoƣan kɵz yǝtküsiz gümbǝz» — bu gümbǝz 26-ayǝt boyiqǝ Hudaning tǝhtining ulini kɵrsitidu. «u hrustaldǝk dǝⱨxǝtlik parⱪirap» — yaki «u muzsiman dǝⱨxǝtlik parⱪirap...».

□ 1:23 «ⱨǝrbir mǝhluⱪning ɵz tenining ikki yenini yapidiƣan ikkidin ⱪaniti bar idi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «ⱨǝrbir mǝhluⱪning yapⱪuqi ikki ⱪaniti bar idi» — demǝk, ⱨǝrbirining tenini yapidiƣan ikki ⱪaniti bar idi. Bizning tǝrjimimiz boyiqǝ, bir yɵlinixkǝ uqⱪanda, ⱪanatliridin ikkisini ixlitidu, yǝnǝ bir yɵlinixkǝ uqⱪanda, baxⱪi ikki ⱪanitini ixlitidu.

□ 1:28 «Bu ǝtrapida turƣan küqlük yoruⱪluⱪning kɵrünüxi bolsa, yamƣurluⱪ künidiki bulutta pǝyda bolƣan ⱨǝsǝn-ⱨɵsǝnning kɵrünüxidǝk idi» — bu sɵzlǝr, bǝlkim bu küqlük nurning Pǝrwǝrdigarning kɵrünüxining ǝtrapida qǝmbǝrsiman xǝkildǝ bolƣanliⱪini kɵrsitidu.

■ 1:28 Dan. 10:9

□ 2:2 «U manga sɵz ⱪilƣanda, Roⱨ manga kirip, meni dǝs turƣuzdi» — «Roⱨ», muxu yǝrdǝ xübⱨisizki, Hudaning Roⱨini kɵrsitidu.

■ 2:2 Əz. 3:24; Dan. 10:10

□ 2:3 «Manga asiyliⱪ ⱪilƣan asiy «yat ǝllǝr»» — muxu yǝrdǝ «yat ǝllǝr» kinayilik gǝp bolup, xübⱨisizki «Israil» (ximaliy padixaⱨliⱪ) wǝ Yǝⱨuda (jǝnubiy padixaⱨliⱪ) degǝn ikki ǝlni kɵsitidu. Ular Hudaƣa «yat», ular qǝtǝlliklǝrdǝk butⱪa qoⱪundi. «Israil» (ximaliy padixaⱨliⱪ) 125 yil ilgiri Asuriyǝ imperiyǝsi tǝripidin sürgün bolƣanidi. Asuriyǝ imperiyǝsi ƣuliƣandin keyin, bǝlkim sürgün bolƣan kɵp Israillar Babilda ⱪelip, sürgün bolƣan «Yǝⱨuda»dikilǝr bilǝn arilixip bir bolup kǝtkǝn.

■ 2:3 Yǝr. 3:25

■ 2:5 Əz. 33:33

□ 2:6 «gǝrqǝ sanga tikǝn-jiƣanlar ⱨǝmraⱨ bolsimu, wǝ sǝn qayanlarning arisida tursangmu,...» — «tikǝn-jiƣanlar» wǝ «qayanlar» degǝnlǝr xübⱨisizki, Israillarni kɵrsitidu.

■ 2:6 Yǝr. 1:8, 17; Əz. 3:9; Luⱪa 12:4; 1Pet. 3:1

■ 2:8 Wǝⱨ. 10:9

□ 2:10 «U kɵz aldimda uni eqip yeyip ⱪoydi; uning aldi-kǝynining ⱨǝmmǝ yerigǝ hǝt yezilƣanidi» — adǝttǝ, «oram yazmilar»da pǝⱪǝt iqidila hǝt yeziⱪliⱪ bolatti. Alimlarning bu oram yazmining «aldi-kǝyni»gǝ hǝt yezilƣanliⱪi toƣruluⱪ ⱨǝrhil pikri bar. Xübⱨisizki, uning bir ǝⱨmiyiti xuki, Hudaning sap sɵzlirigǝ ⱨeqkimning ⱪoxumqǝ sɵzlǝrni yezix mumkinqiliki yoⱪ idi; bizningqǝ, bu ix yǝnǝ Hudaning ularni ǝyiblǝydiƣan sɵzlirining nurƣunliⱪini tǝkitlǝydu.

■ 3:1 Yǝr. 15:16; 2:8; Wǝⱨ. 10:9

■ 3:3 Zǝb. 19:10-11; 119:103; Wǝⱨ. 10:10

■ 3:4 Yǝr. 1:17

■ 3:8 Yǝr. 1:18; Mik. 3:8

■ 3:9 Yǝr. 1:8,17; 5:3; Əz. 2:6; 1Pet. 3:14

■ 3:11 Əz. 2:5, 7

□ 3:12 «xuning bilǝn Roⱨ meni kɵtürdi,...» — «Roⱨ», xübⱨisizki, Hudaning Roⱨi.

■ 3:12 Əz. 8:3

□ 3:14 «mǝn ⱪattiⱪ azab, roⱨimdiki ƣǝzǝp bilǝn bardim,...» — Əzakiyalning dǝrd-ǝlimi wǝ roⱨining aqqiⱪliⱪi nemǝ üqün? Xübⱨisizki, u Hudaning sɵzini anglap ɵz hǝlⱪining ⱪattiⱪ kɵngüllüklikini qüxinip yetip, intayin azablanƣan wǝ ularning Hudaƣa bolƣan wapasizliⱪiƣa ⱪattiⱪ ƣǝzǝplǝngǝn.

■ 3:15 Ayup 2:13

■ 3:17 Yǝx. 62:6; Əz. 33:7; 1Tim. 3:1

□ 3:18 «Xu rǝzil adǝm ɵz ⱪǝbiⱨlikidǝ ɵlidu» — ibraniy tilida bu ikki bisliⱪ sɵz. Birinqi mǝnisi: «U ɵz ⱪǝbiⱨliki tüpǝylidin ɵlidu». Ikkinqi mǝnisi: «U ɵz ⱪǝbiⱨliki kǝqürüm ⱪilinmiƣan ⱨalda ɵlidu» — demǝk, u Hudaning dostluⱪidin ayrilƣan ⱨalda ɵlidu. Bizningqǝ ikkinqi imkaniyǝt bǝlkim toƣridur. Bǝribir ⱨǝmmimiz ɵlimiz; biraⱪ Hudadin ayrilƣan ⱨalda ɵlüx, ⱨǝⱪiⱪiy ⱨǝm ⱪorⱪunqluⱪ ɵlümdur.

■ 3:18 Əz. 33:8

■ 3:20 Əz. 18:24; 33:12,13

□ 3:21 «U qaƣda u jǝzmǝn ⱨayat ⱪalidu, qünki u agaⱨⱪa kɵngül ⱪoydi» — bǝzi alimlar, Hudaning bu sɵzini pǝⱪǝt jismaniy jǝⱨǝttiki «ɵlüm» wǝ «ⱨayat» dǝp ⱪaraydu. Hudaning Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ Israil bilǝn bekitkǝn ǝⱨdisi boyiqǝ, Israillar uning pǝrmanlirida yürgǝn bolsa, omumǝn eytⱪanda, kɵp bǝhtlik, uzun ɵmürlük bolidu. Biraⱪ biz bu sɵzlǝr bǝlkim jismaniy tǝrǝptin boluxi mumkin bolsimu, uningdinmu muⱨimi, roⱨiy tǝrǝptinmu eytilƣan, dǝp ⱪaraymiz. Demǝk, sɵzlǝr mǝnggülük ⱨayat wǝ mǝnggülük ɵlümgǝ ⱪaritilƣan. Undaⱪ bolmisa ⱨǝⱪⱪaniy adǝm toƣruluⱪ «uning ⱪilƣan ⱨǝⱪⱪaniy ixliri ǝslǝnmǝydu» degǝn agaⱨ sɵzning nemǝ ⱪorⱪunqluⱪi bolsun?

□ 3:22 «U manga: — Ornungdin tur, tüzlǝnglikkǝ barƣin, mǝn xu yǝrdǝ sǝn bilǝn sɵzliximǝn, — dedi» — Huda Əzakiyal bilǝn sɵzlixix üqün uning bir hilwǝt jay («tüzlǝnglik» yaki «jilƣa»)ƣa qiⱪixini tǝlǝp ⱪilidu.

■ 3:23 Əz. 1:3

■ 3:24 Əz. 2:2

□ 3:25 «ular arƣamqilarni üstünggǝ selip, ular bilǝn seni baƣlaydu» — «ular» zadi kim? Baxⱪa ayǝtlǝrgǝ ⱪariƣanda Ezakiyalni «baƣliƣanlar» ǝl-yurttikilǝr ǝmǝs; xunga biz xundaⱪ ⱪaraymizki, bu «ular» pǝrixtilǝrdin ibarǝt. Huda pǝrixtilǝr arⱪiliⱪ «ƣayib arƣamqilar» yaki «roⱨiy arƣamqilar» bilǝn Əzakiyal pǝyƣǝmbǝrni ornidin turalmaydiƣan ⱪilidu: 4-bab, 8-ayǝtnimu kɵrüng.

□ 3:26 «Mǝn seni gaqa ⱪilip, tilingni tangliyingƣa qaplaxturimǝn» — bu «gaqiliⱪ» adǝttiki gǝp-sɵzni kɵrsitidu; uning ariliⱪta bǝribir Huda bǝrgǝn bexarǝtlǝrni eytix mǝs’uliyiti bar idi. Xunga Hudaning muxu buyruⱪi bilǝn Əzakiyal hǝⱪlǝr bilǝn ⱨeq salamlaxmaytti, adǝttikidǝk gǝplǝrnimu ⱪilalmaytti. Bu gaqiliⱪ bǝx yildin keyin, 24:27-ayǝttǝ tügǝydu.

■ 3:26 Əz. 2:5

□ 3:27 «Mǝn sǝn bilǝn sɵzlǝxkinimdǝ, aƣzingni eqip, sǝn ularƣa: «Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu!» dǝysǝn...» — bu ikki ayǝt (26-27)kǝ ⱪariƣanda, Huda Ɵzi pǝyƣǝmbǝrning «gaqiliⱪi»ni gaⱨi-gaⱨi üzidu wǝ xuning bilǝn Əzakiyal hǝlⱪkǝ sɵz ⱪilidu. Baxⱪa waⱪitlarda u ⱨeq gǝp ⱪilalmaytti.

■ 3:27 Əz. 2:5, 7

□ 4:1 «bir kesǝkni elip ɵz aldingƣa ⱪoyƣin; uning üstigǝ bir xǝⱨǝrni — yǝni Yerusalemni oyup ⱪoyƣin» — keyinki ayǝtlǝrgǝ ⱪariƣanda, bu «kesǝk» Yerusalem xǝⱨirini ipadilǝx üqün naⱨayiti qong kesǝk bolux kerǝk idi.

■ 4:2 2Pad. 25:1

□ 4:4 «Israil jǝmǝtining ⱪǝbiⱨlikini ɵz üstünggǝ ⱪoy» — muxu ayǝttiki «Israil jǝmǝti» bolsa, «ximaliy padixaⱨliⱪ» (on ⱪǝbilǝ ittipaⱪi)ni kɵrsitidu. 7-ayǝttǝ «Yǝⱨuda» «jǝnubiy padixaⱨliⱪ»ni kɵrsitidu.

■ 4:5 Qɵl. 14:34

□ 4:6 «Mǝn sanga yetix kerǝk bolƣan künlǝrni .. üq yüz toⱪsan kün ⱪilip bekitkǝnmǝn; xuning bilǝn sǝn Israil jǝmǝtining ⱪǝbiⱨlikini kɵtürisǝn; (5-ayǝt)... keyin, sǝn yǝnǝ ong yanpaxlap yetip, Yǝⱨuda jǝmǝtining ⱪǝbiⱨlikini kɵtürisǝn; sanga ⱪiriⱪ künni bekitkǝnmǝn, ⱨǝrbir kün bir yilni ipadilǝydu» — Israilning 390 yilliⱪ jazani wǝ Yǝⱨudaning 40 yilliⱪ jazani kɵrüxi toƣruluⱪ ⱪoxumqǝ sɵzimizni kɵrüng.

□ 4:8 «mana, Mǝn üstünggǝ arƣamqilarni salimǝnki, sǝn muⱨasirining künlirini tügǝtmigüqǝ uyan-buyanƣa ⱨeq ɵrülmǝysǝn» — yǝnǝ 3-bab, 25-ayǝtni kɵrüng. Bu «arƣamqilar» kɵrüngǝn yaki ƣayibtin bolsun, Əzakiyalning sol yanjilip andin ong yanjilip yetixiƣa yardǝm bǝrdi. Bǝlkim kǝqtǝ (kɵrüwatⱪan hǝlⱪ uning ɵyidin qiⱪip kǝtkǝndin keyin) u ɵz mǝyligǝ ⱪoyulƣan.

□ 4:10 «yigirmǝ xǝkǝl» — yǝni yerim ⱪadaⱪ — tǝhminǝn 230 gram.

□ 4:11 «altidin bir ⱨin» — ondin altǝ litr ǝtrapida. «ⱨǝr kündiki bǝlgilǝngǝn waⱪitlarda iqisǝn» — demisǝkmu, bundaⱪ yemǝk-iqmǝk aqarqiliⱪⱪa yüzlǝngǝn ǝⱨwalda bolidu.

□ 4:13 «Israillar Mǝn ularni ⱨǝydǝp qiⱪiridiƣan ǝllǝr arisida turup xu ⱨaram yolda ɵz nenini ⱨaram yǝydu» — Huda Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ Israillarƣa qong-kiqik tǝrǝtlǝr ⱨǝrdaim adǝmzat turƣan jaylardin neri ⱪilinixi kerǝk dǝp buyruƣan (mǝsilǝn, «Ⱪan» 23:13-14). Xunga «insan nijasiti otida» tamaⱪ etix muxu ⱪanun boyiqǝ bolmaytti, ǝlwǝttǝ.

■ 4:13 Ⱨox. 9:3

□ 4:14 «Mǝn ɵzümni ⱨeqⱪaqan bulƣap ⱪoymidim, ... ⱨeqⱪandaⱪ yirginqlik gɵxkǝ aƣzim tegip baⱪmiƣan!» — Huda Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ Israillarƣa bǝzi gɵxlǝr (mǝsilǝn, qoxⱪa gɵxi)ni mǝn’i ⱪilƣan («Law.» 11-bab, «Ⱪan.» 14-bab). Uning üstigǝ ɵzlikidin ɵlgǝn, yaki yirtⱪuq ⱨaywanlar tǝripidin ɵltürülgün ⱨaywanlarning gɵxlǝrnimu yeyixkǝ bolmaytti («Law.» 22:8). Əzakiyal ɵzi kaⱨin bolƣaqⱪa, muxu tǝlǝplǝr uning üqün tehimu ⱪattiⱪ bolƣan.

□ 4:15 «Mǝn sanga insanning nijasitining orniƣa kalining tezikini bǝrdim» — alimlar Hudaning muxu sɵzliri üstidǝ ikki hil pikirdǝ bolƣan: (1) Huda Əzakiyal pǝyƣǝmbǝrgǝ bǝrgǝn buyruⱪini siliⱪlaxturup, uningƣa nijasitining ornida kala tezikining otida (ⱨalal dǝp ⱨesablanƣan) tamaⱪ etixkǝ ruhsǝt ⱪilƣan; (2) Huda pǝyƣǝmbiri üqün mɵjizǝ yaritip, uning nijasitini kala tezikigǝ aylandurƣan; xuning bilǝn u ⱨalal ⱨalda tamaⱪ yǝydiƣan boldi. Bizningqǝ 2-pikir toƣridur. Qünki xuning bilǝn uni kɵzitip yürgǝn yurtdaxlar buni bilmǝy, uning muxu «axni ⱨaram ⱨalda yegǝnliki»gǝ ⱪarap naⱨayiti qɵqüp ketǝtti. Bolmisa, pǝyƣǝmbǝrning adǝmni agaⱨlanduridiƣan ix-ⱨǝrikǝtlirining ǝⱨmiyiti yoⱪ bolatti.

□ 4:16 «Mǝn Yerusalemda ularƣa yɵlǝnqük bolƣan nanni ⱪurutiwetimǝn» — sɵzmusɵz tǝrjimǝ ⱪilƣanda «Mǝn Yerusalemda «nan bolƣan ⱨasa»ni sunduriwetimǝn». «Yɵlǝnqük» degǝn sɵz ibraniy tilida adǝttǝ «tayaⱪ» yaki «ⱨasa»ni bildüridu. Mumkinqiliki barki, ⱪǝdimki zamanlarda Yǝⱨudiy hǝlⱪi ɵz nanlirini bir tayaⱪta (zihⱪa tizilƣandǝk) kɵtürüp mangatti. Ⱨǝrⱨalda omumiy mǝnisi bizning tǝrjimǝ ⱪilƣinimizdǝk bolidu.

■ 4:16 Law. 26:26; Yǝx. 3:1; Əz. 5:16; 14:13

□ 5:1 «...uni ustira süpitidǝ ixlitip, qeqing wǝ saⱪilingƣa sürtüp ⱪoy» — qaqlarni qüxürüwetixning ɵzi matǝm tutuxni bildürǝtti.

□ 5:3 «...tonungning pexigǝ tiⱪip ⱪoyƣin» — Israillarning tonlirining pexidǝ Hudaning ǝmrlirini ǝslitidiƣan quqilar bar idi («Qɵl.» 15:38-39ni kɵrüng). Huda bu ǝmri bilǝn Əzakiyalƣa: «Kimlǝr Mening ǝmrlirim iqidǝ yüridiƣan bolsa, Mening sɵzlirim uni saⱪlaydu» degǝndǝk eytⱪan bolsa kerǝk.

□ 5:5 «Mǝn uni (Israilni) ǝllǝrning dǝl otturisiƣa orunlaxturdum; baxⱪa mǝmlikǝtlǝr uning ɵpqɵrisidǝ turidu» — Hudaning buningda Israilƣa bolƣan mǝⱪsiti, «yat ǝllǝr» u arⱪiliⱪ ɵzining ⱨǝⱪiⱪiy Huda ikǝnlikini, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪini, meⱨri-xǝpⱪitini kɵrsun degǝnliktur. Biraⱪ Israil ǝllǝrgǝ xundaⱪ bir ülgǝ bolmidi. Ⱨazir ular «yat ǝllǝr»gǝ Hudaning jazasining ⱪandaⱪ ikǝnlikigǝ bir misal bolidu.

■ 5:7 Law. 18:24,28

■ 5:10 Law. 26:29; Ⱪan. 28:53; 2Pad. 6:29; Yiƣ. 4:10

□ 5:11 «Mǝn silǝrni ⱪirƣin ⱪilimǝn» — ibraniy tilida «Mǝn seni ⱪirⱪiwetimǝn» deyilidu. Bu sɵz Əzakiyalning simwolluⱪ ⱨǝrikǝtliri bilǝn baƣliⱪ (1-ayǝt). Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Kɵzüm sanga ɵrülüp ⱪarimaydu».

■ 5:11 Əz. 7:4

□ 5:12 «Xǝⱨǝrdikilǝrdin üqtin bir ⱪismi waba kesili bilǝn ɵlidu ⱨǝmdǝ aranglarda bolidiƣan aqarqiliⱪtin bexini yǝydu... andin bir ⱪiliqni ƣilaptin suƣurup ularni ⱪoƣlaymǝn» — bu ayǝt Əzakiyalning (1-4-ayǝttiki) simwolluⱪ ⱨǝrikǝtlirini qüxǝndürüp beridu. Kɵrünüp turuptiki, (1-ayǝttǝ) Əzakiyal xǝⱨǝrgǝ salƣan «ot», «waba kesili ⱨǝm aqarqiliⱪ»ⱪa wǝkillik ⱪilidu.

■ 5:12 Yǝr. 15:2

□ 5:13 «rǝzillikkǝ qidimaydiƣan otum» — ibraniy tilida «ⱨǝsitim» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 5:15 Ⱪan. 28:37

□ 5:16 «... yɵlǝnqük bolƣan neningni ⱪurutiwetimǝn» — ibraniy tilida «nan bolƣan ⱨasang»ni sunduriwetimǝn»; 4-bab, 16-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

■ 5:16 Law. 26:26; 2Pad. 6:25; Yǝx. 3:1; Əz. 4:16; 14:13

■ 5:17 Law. 26:22

■ 6:2 Əz. 36:1

□ 6:3 ««yuⱪiri jay»liringlarni wǝyran ⱪilimǝn» — «yuⱪiri jaylar» — Israil wǝ Yǝⱨuda uzundin beri taƣ qoⱪⱪiliri ⱪatarliⱪ jaylarda ⱨǝrhil butlarƣa qoⱪunup, ⱨǝtta axu jaylarda «insan ⱪurbanliⱪ»larni ⱪilip kǝlgǝn (16:21, 20:26-ayǝt ⱪatarliⱪlarni kɵrüng).

□ 6:4 ««kün tüwrük»liringlar buzulidu» — «kün tüwrükliri»» yaki «ⱪuyax butliri» degǝnning baxⱪa bir tǝrjimisi «isriⱪgaⱨlar».

□ 6:5 «.... ɵlüklǝrni ɵz butliri aldiƣa yatⱪuzimǝn; ⱪurbangaⱨliringlar ǝtrapiƣa ustihanlirini qeqiwetimǝn» — xu qaƣdiki butpǝrǝslǝr: «ⱪurbangaⱨ»lirimiz jǝsǝtlǝr yaki adǝm ustihanliriƣa tegixi bilǝn «bulƣinip», «ⱨaram» bolƣan, xunga uni ⱪaytidin ixlǝtkili bolmaydu, dǝp ⱪaraytti

□ 6:6 «kün tüwrükliri» — yaki «ⱪuyax butliri» degǝnning baxⱪa bir tǝrjimisi «isriⱪgaⱨlar».

□ 6:11 «... Aliⱪiningni-aliⱪiningƣa urup, putung bilǝn yǝrni tǝpkin» — muxu ⱨǝrikǝtlǝr muxu yǝrdǝ kixining kɵnglining azablanƣanliⱪini bildüridu, ǝlwǝttǝ.

■ 6:11 Əz. 21:22

□ 6:13 «yexil dǝrǝh wǝ baraⱪsan dub astida...» — Israillar muxu jaylarda ɵlgüqilǝrni dǝpnǝ ⱪilatti (mǝsilǝn, «Yar.» 35:8). Mumkinqiliki barki, ular keyinrǝk muxu jaylarni «tawapgaⱨ»ƣa aylandurup, xu yǝrdǝ ɵz ata-bowiliriƣa dua ⱪilƣan. Muxundaⱪ ⱪilmixlar Tǝwratta ⱪǝt’iy mǝn’i ⱪilinƣan (mǝsilǝn, «Ⱪan.» 18:11)

□ 6:14 «ular ⱨǝr turƣan jaylirida zeminni Diblattiki qɵl-bayawandin bǝttǝr wǝyran ⱪiliwetimǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «ular ⱨǝr turƣan jaylirida zeminni jǝnubiy qɵl-bayawandin Riblatⱪiqǝ (yǝni, Israilning ǝng ximaliy xǝⱨǝrlirin biri) wǝyran ⱪiliwetimǝn». Ibraniy tilida «Diblat» bilǝn «Riblat» yezilixi bir-birigǝ naⱨayiti ohxixip kǝtkǝqkǝ, kɵqürgüqi katiplar ǝsliy tekistning «Riblat» degǝn sɵzini hata kɵqürgǝn boluximu mumkin.

□ 7:2 «Hatimǝ! Zeminning tɵt bulungiƣa hatimǝ berilidu!» — ilgiriki pǝyƣǝmbǝrlǝr (Yoel, Amos, Yǝxaya, Ⱨoxiya, Mikaⱨ ⱪatarliⱪlar) Hudaning muxu jazasi toƣruluⱪ bexarǝt bǝrgǝn. Əzakiyal pǝyƣǝmbǝr muxu yǝrdǝ, waⱪti-saiti ⱨazir bolidu, dǝydu.

■ 7:4 Əz. 5:11; 8:18

□ 7:7 «axu kün yeⱪinlaxti...» — muxu «kün» «Pǝrwǝrdigarning küni» yǝni «ⱪiyamǝt küni»ni kɵrsitidu. Əzakiyal pǝyƣǝmbǝrning bu bexaritining ikki ⱪetimliⱪ ǝmǝlgǝ axuruluxi bar: — (1) Babil imperiyǝsi Israil zeminiƣa tajawuz ⱪilip Yǝⱨudiylarni pütünlǝy sürgün ⱪilidu; (2) kǝlgüsidǝ, Pǝrwǝrdigarning künidǝ; xu küni dǝjjalning ⱪoxunliri Israil zeminiƣa tajawuz ⱪilidu. Bu ikki wǝⱪǝning bir-birigǝ ohxaydiƣan kɵp yǝrliri bolidu.

□ 7:10 «tayaⱪ bihlandi, ⱨakawurluⱪ qeqǝklidi!» — muxu «tayaⱪ» ularning zorawanliⱪini bildüridu — keyinki 10-ayǝtni kɵrüng. Uning «bihlanƣanliⱪi» bǝlkim uni jazalaydiƣan waⱪit-saǝt toxⱪan, demǝkqi.

□ 7:11 «zorawanliⱪ yetilip rǝzillik tayiⱪi bolup qiⱪti» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «zorawanliⱪ yetilip, rǝzillikni jazalaydiƣan tayaⱪ bolup qiⱪti» — Biraⱪ bizningqǝ bu «tayaⱪ» 10-ayǝttiki tayaⱪⱪa ohxax boluxi kerǝk.

□ 7:12 «alƣuqi huxal bolup kǝtmisun, satⱪuqi matǝm tutmisun; qünki ⱪattiⱪ ƣǝzǝp muxu bir top kixilǝrning ⱨǝmmisining üstigǝ qüxidu» — balayi’apǝt qüxkǝn künlǝrdǝ kɵp nǝrsilǝrning baⱨasi dǝrⱨal qüxidu. Xu qaƣda alƣuqi kixi bǝlkim: «naⱨayiti ǝrzanƣa aldim» dǝp huxallinidu, satⱪuqi kixi bǝlkim «bǝk ǝrzan setiptimǝn» dǝp kɵngli yerim bolidu.

□ 7:13 «Qünki gǝrqǝ alƣuqi bilǝn satⱪuqi tirik ⱪalsimu, satⱪuqi ɵzi setiwǝtkinigǝ ⱪaytidin igǝ bolmaydu» — ǝgǝr satⱪan nǝrsǝ yǝr bolsa, Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn mirasliⱪ toƣrisidiki ⱪanun boyiqǝ, satⱪuqi uni (muwapiⱪ baⱨasida) ⱪayturup setiwelix ⱨoⱪuⱪi bar. Əmdi satⱪan nǝrsǝ yǝr bolsun bolmisun, uni ⱪayturuwelix waⱪti bolmaydu, qünki ⱨǝmmǝ adǝm sürgün bolup epketilidu. «ulardin ⱨeqⱪaysisi ⱪǝbiⱨliki bilǝn ɵz ⱨayatini saⱪliyalmaydu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «ularning ⱪǝbiⱨliki tüpǝylidin, ularning ⱨeqⱪaysisi ɵz ⱨayatini saⱪliyalmaydu».

□ 7:17 «Ⱨǝrbirining ⱪoli dǝrmansizlinidu, tizliri süydük bilǝn qiliⱪ-qiliⱪ ⱨɵl bolup ketidu» — demǝk, ⱪorⱪunqtin xundaⱪ bolidu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi «Ⱨǝrbirining tizliri sudǝk ajiz bolup ketidu».

■ 7:17 Yǝx. 13:7; Yǝr. 6:24

□ 7:18 «bɵz kiyimi» — matǝm tutux yaki ⱪattiⱪ towa ⱪilixni bildürǝtti. «baxliri taⱪir kɵrünidu» — matǝm tutⱪanda, ⱪattiⱪ puxayman ⱪilƣanda ǝr kixilǝr qaqlirini qüxürüwetǝtti.

■ 7:18 Yǝx. 15:2, 3; Yǝr. 48:37

□ 7:19 «ularning altunliri bulƣanƣan nǝrsidǝk bolidu» — «bulƣanƣan bǝrsǝ» (yaki «nijis nǝrsǝ») muxu yǝrdǝ ikki bisliⱪ sɵz bolup, yǝnǝ «yiraⱪ ⱪilinƣan nǝrsǝ»nimu bildüridu. «bu nǝrsilǝr ularƣa adǝmlǝrni putlaxturidiƣan ⱪǝbiⱨlik boldi» — «bu nǝrsilǝr» bǝlkim ularning altun-kümüx bolƣan bayliⱪliri wǝ xundaⱪla ular altun-kümüxtin yasiƣan butlar bolsa kerǝk.

■ 7:19 Pǝnd. 11:4; Zǝf. 1:18

□ 7:20 «U Uning güzǝl Bezǝkini ⱨǝywǝ bilǝn tiklidi» — «U» — Hudani kɵrsitidu. «Uning güzǝl bezǝki» — muxu sɵz bizningqǝ muⱪǝddǝs ibadǝthaniƣa ⱪaritilƣan (bu ibadǝthanini Sulayman padixaⱨ ⱪurƣan, ǝsli intayin güzǝl wǝ ⱨǝywǝtlik idi). Ayǝtning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Ular ɵzi güzǝl buyumliridin pǝhirlǝngǝn, biraⱪ ular bulardin yirginqlik mǝbudlarni ⱨǝmdǝ yirginqlik nǝrsilǝrni yasidi; xunga mǝn bularni ular üqün paskinqilikkǝ aylandurimǝn». Muxu ayǝttiki «paskinqilik» ikki bisliⱪ sɵz bolup, yǝnǝ «yiraⱪ ⱪilinƣan nǝrsǝ»nimu kɵrsitidu.

□ 7:21 «Mǝn uni olja süpitidǝ yat adǝmlǝrning ⱪoliƣa, ƣǝnimǝt ⱪilip yǝr yüzidiki rǝzillǝrgǝ tapxurimǝn» — «uni» muⱪǝddǝs ibadǝthanini kɵrsitidu. 20-ayǝttiki izaⱨatta kɵrsitilgǝn ikkinqi tǝrjimǝ boyiqǝ, «uni» Israillarning zibu-zinnǝtlirini kɵrsitidu.

□ 7:24 «ularning «muⱪǝddǝs jayliri» bulƣinidu» — muxu yǝrdǝ «muⱪǝddǝs jayliri» bǝlkim ⱨǝjwiy, kinayilik gǝp bolup, Israillarning butlarƣa beƣixliƣan jaylirini kɵrsitidu.

□ 7:26 «biraⱪ kaⱨinlardin Tǝwratning bilimi... yoⱪap ketidu» — «Tǝwrat»ning ǝsliy mǝnisi «yolyoruⱪ», «tǝrbiyǝ».

□ 8:1 «Israilning aⱪsaⱪallirimu mening aldimda oltuƣinida...» — aⱪsaⱪallar bǝlkim pǝyƣǝmbǝrdin nǝsiⱨǝt soriƣili kǝldi. Pǝyƣǝmbǝr Hudadin jawab kütkǝndǝ wǝⱨiy uningƣa berilidu.

□ 8:3 «Roⱨ meni asman bilǝn zemin otturisiƣa kɵtürüp, ... ibadǝthanining ximalƣa ⱪaraydiƣan iqki dǝrwazisining bosuƣisiƣa apardi» — «Roⱨ» muxu yǝrdǝ Hudaning Muⱪǝddǝs Roⱨi. ««pak-muⱪǝddǝslikkǝ ⱪarxlaxⱪan mǝbud», yǝni Hudaning pak-muⱪǝddǝs ƣǝzipini ⱪozƣaydiƣan mǝbud» — ibraniy tilida ««ⱨǝsǝtkǝ tǝwǝ mǝbud», yǝni (Hudaning) ⱨǝsitini ⱪozƣaydiƣan mǝbud» deyilidu.

■ 8:3 Dan. 5:5

■ 8:4 Əz. 3:23

□ 8:12 «Israil jǝmǝtidiki aⱪsaⱪallarning ⱪarangƣuluⱪta, yǝni ⱨǝrbirining ɵz mǝbud nǝⱪix ⱪilinƣan ⱨujrisida nemǝ ⱪilƣanliⱪini kɵrdüngmu?» — muxu alamǝt kɵrünüxlǝrning ⱨǝmmisi ularning ɵz ɵyidǝ («ⱨǝrbirining ɵz ... ⱨujrisida») nemǝ ⱪilƣanliⱪini kɵrsitidu. Xunga bu kɵrünüxni asasǝn «simwol» dǝp ⱪaraymiz; xundaⱪtimu buning bilǝn tǝng, ibadǝthanidiki ⱨǝⱪiⱪiy ǝⱨwalnimu kɵrsitidu.

■ 8:12 Əz. 9:9

□ 8:14 «Tammuz üqün matǝm tutup yiƣlawatⱪan ayallar» — «Tammuz» — yǝni «ɵsümlüklǝrning padixaⱨi» deyilgǝn bir bud. Riwayǝtlǝr boyiqǝ u ɵlüp, tǝⱨtisaraƣa qüxüp tǝⱨtisaraning padixaⱨi boldi. Uning «ɵlümi» tüpǝylidin ⱨǝr yili uningƣa qoⱪunƣan ayallar «matǝm tutux»i kerǝk idi.

□ 8:16 «...Pǝrwǝrdigarning ibadǝthanisiƣa arⱪisini ⱪilip xǝrⱪⱪǝ ⱪarap ⱪuyaxⱪa qoⱪuniwatatti» — bu babta eytilƣan bǝx ⱨǝrikǝt iqidǝ bu ⱨǝrikǝt ǝng yirginqlik boldi. Qünki: (1) uning Hudaning ibadǝthanisiƣa arⱪini ⱪilixi mutlǝⱪ kupurluⱪ bir ix; (2) u ibadǝthaniƣa kirgǝn kixilǝrning aldida oquⱪ-axkarǝ kupurluⱪ ⱪildi; (3) u kupurluⱪ dǝl Hudadin rǝⱨim-xǝpⱪǝt soraydiƣan jayda boldi («Yoel» 2:17ni kɵrüng).

□ 8:17 «ularning yǝnǝ xahni burniƣa tutiwatⱪiniƣa ⱪara!» — «xahni burniƣa tutux» degǝn ⱨǝrikǝt toƣrisida üq pikir bar: — (1) ⱪǝdimki zamanlarda bǝzi butpǝrǝs millǝtlǝr ɵz butliriƣa qoⱪunƣanda qeqǝkligǝn bir xahni burniƣa tutatti. Xunga bu ⱨǝrikǝt butpǝrǝslikni kɵrsitidu; (2) Yǝⱨudiylar Hudaƣa ibadǝt ⱪilƣanda ohxax ⱨǝrikǝt ⱪilip Hudaƣa ⱨɵrmǝt bildürixǝtti; undaⱪ bolƣanda, Huda xundaⱪ sahtipǝzlik ⱨǝm butpǝrǝslik bilǝn baƣlanƣan ibadǝt ipadilirini ⱪǝt’iy ⱪobul ⱪilmaytti; (3) undaⱪ ⱨǝrikǝt pǝⱪǝtla Pǝrwǝrdigarƣa bolƣan intayin ⱨɵrmǝtsizlikni, yǝni kupurluⱪni bildürǝtti. Bizningqǝ, bǝlkim 2-pikir toƣridur.

■ 8:18 Pǝnd. 1:28; Yǝx. 1:15; Yǝr. 11:11; Əz. 5:11; 7:4

□ 9:2 «ⱨǝrbirisi ⱪolida bitqit ⱪilƣuqi ⱪoralini tutⱪan...» — yaki «ⱨǝrbirisi ⱪolida jǝng toⱪmiⱪini tutⱪan...».

□ 9:3 «Israilning Hudasining xan-xǝripi ǝsli turƣan kerubtin kɵtürülüp ɵyning bosuƣisida turdi» — «tɵt mǝhluⱪ» bolsa «kerub»lardin ibarǝttur (10-babni kɵrüng). Biraⱪ muxu yǝrdǝ eytilƣan «kerublar» bǝlkim muⱪǝddǝs ibadǝthanidiki «ǝng muⱪǝddǝs jay»da ⱪoyulƣan ikki «altun kerub» xǝklini kɵrsitidu. Hudaning yoruⱪluⱪ xan-xǝripi xu yǝrdǝ («ǝng muⱪǝddǝs jay»da, ⱪelin bir pǝrdǝ kǝynidǝ) Sulayman ibadǝthanini ⱪurƣandin beri turup kǝlgǝnidi. Ⱨazir Əzakiyal kɵriduki, u ⱨǝm ibadǝthanidin ⱨǝm Israilning ɵzidin ayrilip ketidu.

□ 9:4 «... aⱨ-nadamǝt qǝkkǝn kixilǝrning pexanlirigǝ bir bǝlgǝ salƣin» — bu «bǝlgǝ» (ibraniy tilida «taw» degǝn ⱨǝrp) ⱪǝdimki zamanlarda krest yaki qapras (+) xǝklidǝ idi.

□ 9:8 «Sǝn Yerusalemƣa ⱪaritilƣan ⱪǝⱨringni tɵkkǝndǝ Israilning barliⱪ ⱪaldisini ⱨalak ⱪilamsǝn?» — adǝttǝ «Israilning ⱪaldisi» degǝn ibarǝ pütün hǝlⱪ arisida, Hudaƣa sadiⱪ bolƣan Yǝⱨudiylarni kɵrsitidu. Biraⱪ Əzakiyal muxu yǝrdǝ (Hudaning 9-10-ayǝttǝ bolƣan jawabiƣa ⱪariƣanda) bǝlkim Yǝⱨudani kɵrsitidu; «ximaliy padixaⱨliⱪ», yǝnǝ Israilning on ikki ⱪǝbilisidin oni Asuriyǝ imperiyǝsi tǝripidin baldur munⱪǝriz ⱪilinip sürgün boldi, pǝⱪǝt ikki ⱪǝbilǝ, yǝni «Yǝⱨuda wǝ Binyamin» (jǝnubiy padixaⱨliⱪ) ⱪaldi.

■ 9:10 Əz. 5:11; 7:4; 8:18

□ 10:3 «xan-xǝrǝplik bulut ɵyning iqki ⱨoylisini toldurdi» — «xan-xǝrǝplik bulut», 1:4ni kɵrüng.

■ 10:9 Əz. 1:16

□ 10:14 «ⱨǝrbir kerubning tɵt yüzi bar idi; birinqisi kerubning yüzi...» — 1:10-ayǝttǝ, «kerubning yüzi»ning ornida, «buⱪining yüzi» kɵrünidu. Xunga mumkinqiliki barki, «kerub»lar ɵzi buⱪining ⱪiyapitidǝ kɵrünidu.

■ 10:16 Əz. 1:19

■ 10:17 Əz. 1:20

■ 10:20 Əz. 1:3

■ 10:21 Əz. 1:6, 8; 10:8, 14

□ 11:3 «Ɵylǝrni selix waⱪti yeⱪinlaxti ǝmǝsmu? Bu xǝⱨǝr bolsa ⱪazan, biz bolsaⱪ, iqidiki gɵx» — bexarǝt berilgǝn qaƣda Yerusalem xǝⱨiri muⱨasirigǝ qüxkǝn bolsa kerǝk. Bu adǝmlǝr «bizgǝ qataⱪ bolmaydu, biz yǝnǝ normal turmux ɵtküzǝlǝydiƣan bolduⱪ» degǝn ⱪaraxta bolƣan idi. Ularning kɵzⱪarixidin «xǝⱨǝr ⱪazan, biz gɵx» degini, bǝlkim «ot ⱪazandiki gɵxni kɵydürmǝydu, ǝⱨwalimiz intayin raⱨǝt-paraƣǝtliktur» degǝnliktur. Əzakiyal pǝyƣǝmbǝr bu ibarini baxⱪa tǝrǝptin qüxǝndürüp, ularni agaⱨlandurup bexarǝt ⱪilidu. «biz gɵx» degǝn sɵzning bǝlkim yǝnǝ bir iqki mǝnisi barki, «biz xǝⱨǝrdǝ ⱪalƣan, esil gɵxmiz (Huda bizni saⱪliƣan), biraⱪ Əzakiyal bilǝn billǝ sürgün bolƣanlar bolsa, pǝⱪǝt «üqǝy-ⱪarin»lardur» degǝn ⱨǝjwiy, kinayilik gǝp. (Ayǝtning birinqi ⱪismining baxⱪa bir hil tǝrjimisi: «ɵylǝrni selixning waⱪti yeⱪinlaxmidi; xǝⱨǝr bolsa...»).

□ 11:10 «...Israil qegralirida üstünglarƣa ⱨɵküm qiⱪirip jazalaymǝn» — Babil imperatori Neboⱪadnǝsar Zǝdǝkiyani Israilning qegrasida (Libnaⱨ xǝⱨiridǝ) sot ⱪildi («2Pad.» 25:6-7, 18-21 ayǝtlǝrni kɵrüng).

□ 11:15 «Yerusalemda turuwatⱪanlarning: «Pǝrwǝrdigardin yiraⱪ ketinglar! Qünki muxu zemin bizgila miras ⱪilip tǝⱪdim ⱪilinƣan!» degǝn... — Yerusalemdikilǝrning: «sürgün ⱪilinƣanlar (yǝni Yǝⱨudadin heli burun Babilƣa sürgün ⱪilinƣan kixilǝr ⱨǝmdǝ 150 yil ilgiri sürgün ⱪilinƣan Israildiki on ⱪǝbilǝ) naⱨayiti gunaⱨkar adǝmlǝrdur, xunga Huda ularni sürgün ⱪildurdi, biz bolsaⱪ pak adǝmmiz, Huda muxu zeminni bizgǝ ⱪaldurdi» degǝn ⱪarixi bar idi. Bundaⱪ tǝkǝbburluⱪni Huda jazalaydu. «Sening ⱪerindaxliring, yǝni sening ⱪerindaxliring bolƣan sürgünlǝr» degǝn tekistning baxⱪa birhil wariyanti: «ⱪerindaxliring bolƣan uruⱪ-tuƣⱪanliring».

□ 11:16 «pak-muⱪǝddǝs baxpanaⱨ» — degǝn sɵz ibraniy tilida «muⱪǝddǝs jay» yaki «ibadǝthana» degǝn sɵz. Muⱪǝddǝs ibadǝthanining bir yǝrdǝ ⱪuruluxi Hudaning xu yǝrdǝ ⱪoƣdiƣuqi wǝ baxpanaⱨ bolƣanliⱪini bildüridu. Demǝk, ular (butpǝrǝs) ǝllǝr arisida bolsimu, Huda (ular Uni izdigǝn bolsa) ularƣa jismaniy ⱨǝm roⱨiy jǝⱨǝttǝ baxpanaⱨ bolup, ularni tinq saⱪlaydu wǝ ularƣa durus yollarda mengixⱪa yǝnǝ yardǝmqi bolidu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «...Mǝn ularƣa ⱪisⱪa waⱪit bir pak-muⱪǝddǝs baxpanaⱨ boldum».

□ 11:19 «ularƣa meⱨrlik bir ⱪǝlbni berimǝn» — ibraniy tilida sɵzmusɵz: «ularƣa gɵxlük bir ⱪǝlbni berimǝn» degǝnliktur.

■ 11:19 Yǝr. 32:39; Əz. 36:26

■ 11:20 Yǝr. 24:7; 30:22; 31:1; 32:38

■ 11:21 Əz. 9:10

□ 11:23 «Pǝrwǝrdigarning xan-xǝripi ... xǝⱨǝrning xǝrⱪ tǝripidiki taƣ üstidǝ tohtidi» — bu taƣ «Zǝytun teƣi»dur. Əzakiyal pǝyƣǝmbǝr Pǝrwǝrdigarning xan-xǝripini xu waⱪitta yǝnǝ kɵrmidi. Əzakiyalning ⱨǝmmǝ bexarǝtlirini omumlaxturup ⱪariƣanda, Hudaning xan-xǝripi xu qaƣda taƣda uzun turmay Israil zeminidinmu mutlǝⱪ kǝtti. Biraⱪ keyin (43-babta) u muxu xan-xǝrǝp yǝnǝ xǝrⱪ tǝripidin keliwatⱪanliⱪini kɵridu.

□ 11:24 «Roⱨ meni kɵtürüp, ... meni Kaldiyǝgǝ, yǝni sürgün bolƣanlarƣa apardi» — «Kaldiyǝ» Babil imperiyǝsining bir ⱪismi.

■ 12:2 Yǝx. 6:9; Yǝr. 5:21; Əz. 2:3-8; 3:26, 27

□ 12:4 «Kündüzdǝ ularning kɵz aldida sürgün boluxⱪa tǝyyarliƣan yük-taⱪlardǝk yük-taⱪliringni elip qiⱪ; andin kǝq kirǝy degǝndǝ ... jayingdin qiⱪip kǝtkin;...» — 4-6-ayǝtlǝrdiki buyruⱪ bǝlkim 3-ayǝttiki buyruⱪni tǝpsiliyrǝk qüxǝndüridu.

□ 12:5 «Tamni kolap texip, ... qiⱪⱪin» — «tam» bǝlkim ⱨoylining temi.

□ 12:6 «...yǝrni kɵrǝlmǝsliking üqün yüzüngni yapⱪin; qünki Mǝn seni Israil jǝmǝtigǝ bexarǝt ⱪildim» — bu bexarǝt keyinki ayǝtlǝrdǝ (11-14) qüxǝndürülidu.

□ 12:10 «Yerusalemdiki xaⱨzadǝ» — Zǝdǝkiya padixaⱨtur. Biraⱪ Əzakiyal pǝyƣǝmbǝr bǝlkim uni ǝrzimǝs dǝp ⱪariƣaqⱪa, uni ⱨǝrgiz «padixaⱨ» demǝydu.

■ 12:12 2Pad. 25:4

□ 12:13 «...u Mening ⱪiltiⱪimda tutulidu; Mǝn uni Kaldiylǝrning zemini bolƣan Babilƣa apirimǝn, biraⱪ u u yǝrni ɵz kɵzi bilǝn kɵrmǝydu; u xu yǝrdǝ ɵlidu» — bu bexarǝt tez ǝmǝlgǝ axuruldi. Zǝdǝkiya padixaⱨ Babil imperiyǝsining Yerusalemni ⱪorxiwalƣan muⱨasirisi astida bɵsülgǝn sepildin ɵtüp ⱪaqmaⱪqi idi. Babil ǝskǝrliri uni tutuwelip Neboⱪadnǝsarning aldiƣa elip bardi, Neboⱪadnǝsar uning kɵzlirini oyuwǝtti. U Babilda ɵldi («Yǝr.» 52:11ni, «2Pad.» 25:1-7ni kɵrüng). Muxu tekistlǝrdǝ deyilgǝn «ixik» bǝlkim tosulƣan yaki buzulƣan boluxi mumkin, xunga ⱪeqix üqün «tamni kolax» kerǝk idi.

■ 12:13 Əz. 17:20

■ 12:14 Əz. 5:10,12

□ 12:16 «xuning bilǝn ular Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetidu» — muxu jümlidiki «ular» bǝlkim yat ǝllǝr; ular Israil jǝmǝtini basⱪan balayi’apǝtlǝrni Israillardin anglap, bu ixlarni Pǝrwǝrdigarning jazasi dǝp qüxinidu.

■ 12:19 Əz. 4:16

□ 12:22 «Künlǝr uzartilidu, ⱨǝrbir alamǝt kɵrünüx bikarƣa ketidu» — bu maⱪal bǝlkim Israillarning kɵp pǝyƣǝmbǝrlǝrning agaⱨlanduruxliriƣa bolƣan gumanlirini yaki bǝlki hǝlⱪning pǝyƣǝmbǝrlǝrning agaⱨlanduruxliriƣa ⱪulaⱪ salmasliⱪⱪa bolƣan baⱨanisini ipadilǝydu.

□ 13:5 «Silǝr bɵsülgǝn jaylarƣa qiⱪmiƣansilǝr, uning Pǝrwǝrdigarning künidǝ .. Israil jǝmǝtining buzulƣan temini ⱨeq yasimidinglar» — bu gǝpmu sahta pǝyƣǝmbǝrlǝrgǝ eytilƣan: 4-ayǝt boyiqǝ ular «harabilǝr arisida yürgǝn tülkilǝrdǝk» bolidu — bǝlkim Israil jǝmiyitining buzulƣan ǝⱨwaliƣa zadila ⱪarimay, pǝⱪǝt ɵzliri üqün kiqikkinǝ bir «uwa tɵxükini» kolax bilǝn xuƣulliniwatidu.

□ 13:11 «Tamni ⱨak suwaⱪ bilǝn aⱪartiwatⱪanlarƣa: «Bu tam yiⱪilidu!» degin!» — Əzakiyal sahta pǝyƣǝmbǝrlǝrni mǝs’uliyǝtsiz tamqilarƣa ohxitidu. Nepiz bir tamni puhta suwap küqǝytixning ornida, ular pǝⱪǝt qirayliⱪ kɵrünüx üqün uni ⱨak bilǝn aⱪartidu.

□ 13:15-16 «Mǝn ⱪǝⱨrimni tam ⱨǝm uni ⱨak suwaⱪ bilǝn aⱪartⱪanlarning üstigǝ qüxürüp piƣandin qiⱪimǝn; wǝ ... dǝymǝn» — mǝzkur bexarǝttiki ǝng ahirⱪi ayǝt boyiqǝ bu «nepiz tam» Yerusalemni kɵrsitidu, ǝmdi sahta pǝyƣǝmbǝrlǝr uning buzuⱪ yǝrlirini puhta ⱪilmay, pǝⱪǝt ⱨǝmmisi qirayliⱪ kɵrünsün dǝp uni «sahta bexarǝtlǝr» bilǝn aⱪartidu.

□ 13:18 «Ɵz beƣixlirining ⱨǝrbirigǝ seⱨirlik bilǝzüklǝrni ⱪadap, ... ⱨǝrⱪandaⱪ egiz-pakar adǝmlǝrning bexiƣa pǝrǝnqini yasiƣanlarƣa way!» — ayallar bu «bilǝzük» wǝ «pǝrǝnjǝ»lǝrni ⱪandaⱪ ixlǝtkǝnliki anqǝ eniⱪ bolmisimu, lekin xübⱨisizki, ular arⱪiliⱪ seⱨirlik, jadugǝrlik yolida ⱨǝrⱪandaⱪ adǝmlǝrni dǝmidi ⱪilip ɵz indikigǝ kǝltürmǝkqi bolƣan; 19-ayǝt tehimu kɵp tǝpsilatlarni bizgǝ tǝminlǝydu.

■ 13:19 Mik. 3:5

■ 14:1 Əz. 20:1

■ 14:8 Ⱪan. 28:37; Əz. 5:15

□ 14:9 «Biraⱪ pǝyƣǝmbǝr ɵzi eziⱪturulup, bir bexarǝtlik sɵz ⱪilƣan bolsa, u qaƣda Ɵzüm Pǝrwǝrdigar xu pǝyƣǝmbǝrni ezitⱪuƣa uqratⱪanmǝn;...» — muxu degini, Pǝrwǝrdigar adǝmlǝrni eziⱪturuxni halaydu degǝnlik ǝmǝs, ǝlwǝttǝ. Biraⱪ Ɵz adimi bolƣan pǝyƣǝmbǝr adǝmgǝ huxamǝt ⱪilmaⱪqi bolsa yaki ɵz mǝnpǝǝtini kɵzlǝp yüridiƣan bolsa, ǝmdi xu qaƣda Huda uni azduruxi, ezitⱪuƣa uqritixi yaki yaman roⱨlarning ⱪoliƣa tapxuruxi mumkin. Xu qaƣda uning eytⱪan sɵzining ⱨǝmmisi ⱪuruⱪ bolidu, ǝmma u ɵzi uningƣa ixinidu.

■ 14:9 Əz. 13:1, 2, 9

□ 14:13 «yɵlǝnqüki bolƣan neni» — ibraniy tilida «nan bolƣan ⱨasisi» deyilidu; 4:16-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

■ 14:13 Law. 26:26; Əz. 4:16; 5:16

□ 14:14 «u qaƣda Nuⱨ, Daniyal wǝ Ayuptin ibarǝt üq ⱨǝzrǝt uningda turuwatⱪan bolsimu,...» — Daniyal pǝyƣǝmbǝr on üq yil ilgiri Babilƣa sürgün bolup, andin Neboⱪadnǝsar üqün bax wǝzir ⱪilinƣan.

□ 14:23 «ǝmdi silǝr ularning yolliri ⱨǝm ⱪilmixlirini kɵrgininglarda, ular silǝrgǝ tǝsǝlli epkelidu...» — ǝslidǝ sürgün bolƣanlar Yerusalemƣa qüxkǝn balayi’apǝtni anglap bǝlkim intayin azablinixi mumkin idi. Biraⱪ ⱪaqⱪanlar kǝlgǝndǝ, ularning ⱪiyapitini wǝ ⱪilmixlirini kɵrüp, ular bu ixning ⱨǝⱪiⱪǝtǝn Hudaning adil jazasi ikǝnlikini qüxinip yetip, «bu jaza ⱨǝmmisi durus» dǝp kɵngli jayiƣa qüxüxi kerǝk.

□ 15:8 «... Ularning ⱪilƣan wapasizliⱪliri tüpǝylidin Mǝn zeminni wǝyranǝ ⱪilimǝn» — bu babtiki «üzüm teli» degǝn tǝmsil üstidǝ «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

□ 16:3 «...sening atang Amoriy, apang Ⱨittiy ⱪiz idi» — Israilning ǝjdadi Ibraⱨim wǝ ayali Saraⱨ, ǝlwǝttǝ. Muxu ayǝt wǝ keyinki 1-14-ayǝtlǝrning bǝlkim üq muⱨim mǝzmuni bar: (1) Ibraⱨim ɵzi ǝsli Ⱪanaandikilǝrdǝk butpǝrǝs adǝm idi («Yǝ.» 24:2) — Huda uni zor meⱨir-xǝpⱪitidin Ɵzining adimi boluxi üqün talliwalƣan; (2) Pǝrwǝrdigarning buyruⱪliriƣa hilap ⱨalda, Israil Ⱪanaan zeminiƣa kirgǝndǝ ularning kɵp oƣul-ⱪizliri yǝrlik (butpǝrǝs Ⱪanaaniy, Amoriy, Ⱨittiy) ⱪiz-yigitlǝr bilǝn toy ⱪilƣan; (3) Israil Ⱪanaan zeminiƣa kirgǝndǝ Ⱪanaandikilǝrning butpǝrǝs yaman adǝtlirini ⱪobul ⱪilip ularƣa inatayin ohxax bolup kǝtkǝnidi.

□ 16:7 «sǝn ɵsüp heli boy tartip qirayliⱪ bezilip wayiƣa yǝtting» — ahirⱪi jümligǝ ⱪariƣanda, «qirayliⱪ bezilip wayiƣa yǝtting» degǝn sɵz kɵksliri wǝ qaqliri toluⱪ ɵskǝnlikini kɵrsitixi mumkin.

□ 16:8 «Mǝn tonumning pexini üstünggǝ yeyip ⱪoyup, yalingaqliⱪingni ǝttim» — ⱪǝdimki zamanlarda ǝrkǝk kixi ⱪizning üstigǝ kiyim-keqikini yepixi xu ⱪizni ɵz ǝmrigǝ almaⱪqi bolƣanliⱪini bildürǝtti. «Rut» 3:9-ayǝt, «Kan.» 22:30-ayǝtni kɵrüng.

■ 16:8 Yar. 22:16; 24:7

□ 16:16 «yuⱪiri jaylar» — butpǝrǝslik ⱪilidiƣan jaylar: 6:3-ayǝtning izaⱨatini kɵrüng.

□ 16:17 «altun-kümüxüm bilǝn ǝrkǝk mǝbudlarni yasap ular bilǝn buzuⱪluⱪ ⱪilƣansǝn» — «buzuⱪluⱪ» bolsa butⱪa qoⱪunuxni insanning Hudaƣa bolƣan wapasizliⱪiƣa ohxitidu; uning üstigǝ, Ⱪanaandiki butlarƣa qoⱪunuxtǝk «diniy murasimlar» kɵp waⱪitlarda xǝⱨwaniy buzuⱪluⱪ, paⱨixiwazliⱪ bilǝn baƣliⱪ idi.

■ 16:21 Yǝx. 57:5

□ 16:24 «sǝn... ⱨǝrbir mǝydanƣa bir «yuⱪiri jay»ni yasiding» — paⱨixǝ ayallar bǝlkim koqilarda yuⱪiri bir jayda turup «heridarlar»ni qaⱪiratti. Muxu yǝrdǝ «yuⱪiri jay» ǝmdi ikki bisliⱪ bolup, yǝnǝ «butⱪa qoⱪunidiƣan jaylar»ni kɵrsitidu.

■ 16:27 2Tar. 28:18

■ 16:41 2Pad. 25:9; Yǝr. 52:13

□ 16:42 «Mening muⱪǝddǝslikimdin qiⱪⱪan ƣǝzǝp» — Ibraniy tilida «Mening ⱨǝsitim».

□ 16:43 «...bu buzuⱪluⱪni baxⱪa yirginqlik ⱪilmixliring üstigǝ ⱪoxup ikkinqi ⱪilmaysǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «...bu buzuⱪluⱪni baxⱪa nǝprǝtlik ⱪilmixliring üstigǝ ⱪoxup ⱪilding ǝmǝsmu?»

■ 16:43 Əz. 9:10; 11:21; Law. 19:29

□ 16:45 «sening anang bolsa Ⱨittiy, sening atang Amoriy idi» — 3-ayǝttiki izaⱨatta eytilƣandǝk: — Israilning ǝjdadi Ibraⱨim wǝ ayali Saraⱨ, ǝlwǝttǝ. Muxu ayǝt wǝ keyinki 1-14-ayǝtlǝrning bǝlkim üq muⱨim mǝzmuni bar: (1) Ibraⱨim ɵzi ǝsli Ⱪanaandikilǝrdǝk butpǝrǝs adǝm idi («Yǝ.» 24:2) — Huda uni zor meⱨir-xǝpⱪitidin Ɵzining adimi boluxi üqün talliwalƣan; (2) Pǝrwǝrdigarning buyruⱪliriƣa hilap ⱨalda, Israil Ⱪanaan zeminiƣa kirgǝndǝ ularning kɵp oƣul-ⱪizliri yǝrlik (butpǝrǝs Ⱪanaaniy, Amoriy, Ⱨittiy) ⱪiz-yigitlǝr bilǝn toy ⱪilƣan; (3) Israil ⱪǝnan zeminiƣa kirgǝndǝ ⱪǝnandikilǝrning butpǝrǝs yaman adǝtlirini ⱪobul ⱪilip ularƣa inatayin ohxax bolup kǝtkǝnidi.

□ 16:47 «Bǝlki ⱪisⱪiƣinǝ bir waⱪit iqidǝ sǝn barliⱪ yolliringda ulardin buzuⱪ bolup kǝtting» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «bǝlki ularning ⱪilmixlirini az dǝp, sǝn barliⱪ yolliringda ulardin buzuⱪ bolup kǝtting».

□ 16:48 «singling Sodom, yǝni u yaki ⱪizliri sǝn yaki sening ⱪizliringning ⱪilmixliridǝk ⱪilmidi» — bǝlkim oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Ibraⱨimning dǝwridǝ Sodom xǝⱨiri ǝsli bǝqqiwazliⱪ gunaⱨi üqün Huda tǝripidin ot bilǝn ⱨalak ⱪilinƣan.

□ 16:49 «Mana, muxu singling Sodomning ⱪǝbiⱨliki — u wǝ ⱪizlirining tǝkǝbbuluⱪi, nanliri mol, ǝndixisiz azadilik künliridǝ ajiz-namratlarning ⱪolini ⱨeq küqǝytmigǝnliki idi» — bu ayǝt Sodomning bǝqqiwazliⱪidiki asasiy gunaⱨlirini kɵrsitip, bügünki kɵp bay dɵlǝtlǝrgǝ yaki bay adǝmlǝrgǝ qongⱪur agaⱨ beridu.

■ 16:49 Yar. 18:20-21; 19; Am. 5:12

■ 16:50 Yar. 19:24

□ 16:51 «Samariyǝ bolsa sening gunaⱨliringning yerimidǝkmu gunaⱨ sadir ⱪilmidi..» — «Samariyǝ» muxu yǝrdǝ «Ximaliy Padixaⱨliⱪ»ni kɵrsitidu. U Israilning on ⱪǝbililik «Ximaliy Padixaⱨliⱪ»ining paytǝhti idi. Ularning butpǝrǝsliki tüpǝylidin Huda Asuriyǝ imperiyǝsining wasitisi bilǝn miladiyǝdin ilgiriki 722-yilda ularni jazalap sürgün ⱪildi.

□ 16:52 «Sǝn ǝslidǝ ɵz aqa-singlingning üstidin ⱨɵküm ⱪilƣuqi iding;...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Sǝn aqa-singlingning üstidin yahxi bir ⱨɵküm qiⱪarƣuqi bolup ⱪalding;...» — demǝk, «ularni ɵz ⱪilmixliringƣa selixturup, ularni adil dǝp kɵrsǝtting». Biraⱪ 56-ayǝt bizning tǝrjimimizni ⱪollaydu, dǝp ⱪaraymiz.

□ 16:53 «mǝn ularni sürgündin, yǝni Sodom ⱨǝm ⱪizlirini sürgündin.. qiⱪirip, ... ǝsligǝ kǝltürimǝn» — Sodom xǝⱨiri ǝsli «Ɵlük dengiz» boyida idi. «Ɵlük dengiz»ning ǝtrapidiki xǝⱨǝrlǝr miladiyǝdin ilgiriki 537-yilidin baxlap ⱪaytidin aⱨalilik boldi. Sodom xǝⱨirining ɵzining ǝsli dǝl ⱪǝyǝrdǝ ikǝnlikini bilmǝymiz. «... Samariyǝ ⱨǝm ⱪizlirini sürgündin qiⱪirip, xundaⱪla ularning arisiƣa sürgün bolƣanliringni qiⱪirip sürgünlükdin ǝsligǝ kǝltürimǝn» — bu bexarǝt bǝlkim Pars imperatori Ⱪorǝxning Babil imperiyǝsi sürgün ⱪilƣan hǝlⱪlǝrni azad ⱪilixliri bilǝn (miladiyǝdin ilgiriki 539-yili) ⱪismǝn baxlanƣan; kǝlgüsidǝ toluⱪ ǝmǝlgǝ axurulidu, dǝp ixinimiz: 37-babta, «Yǝⱨuda» wǝ «Israil»ning yengidin «bir hǝlⱪ» bolidiƣanliⱪi toƣruluⱪ yǝnǝ bir bexarǝt bar.

□ 16:54 «Xuning bilǝn ularƣa tǝsǝlli bǝrginingdǝ...» — bu tǝsǝlli bolsa ǝllǝrning ⱪalƣanlirining Yǝⱨuda wǝ Yerusalemƣa qüxürülgǝn jazani kɵrüp «biz yamanliⱪ ⱪilduⱪ, biraⱪ ular bizdin tehimu yaman ⱪildi, tehimu eƣir jazani kɵridu» dǝp tapⱪan tǝsǝllisi boluxi kerǝk.

□ 16:56-57 «singling Sodom aƣzingda sɵz-qɵqǝk bolƣan ǝmǝsmidi?» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «singling Sodomni ⱨǝtta tilingƣa almaytting».

■ 16:56-57 Yǝx. 9:10-16

□ 16:59 «Ɵz ⱪilƣanliring, yǝni iqkǝn ⱪǝsǝmingni kǝmsitip, ǝⱨdini buzƣanliⱪing boyiqǝ...» — «ǝⱨdǝ» xübⱨisizki, Huda Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ tüzgǝn ǝⱨdǝ («Mis.» 19-20-babni kɵrüng).

□ 16:61 «...qünki muxu aqa-singilliringni sanga ⱪizlar süpitidǝ tapxurimǝn; biraⱪ bu ixlar seningdiki ǝⱨdǝ tüpǝylidin bolmaydu» — ahirⱪi zamanda Israil hǝlⱪi kɵp ǝllǝrgǝ Hudaning yolini kɵrsitidiƣan yahxi bir ülgǝ bolidu. Bu ixlar Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ «kona ǝⱨdǝ» bilǝn ǝmǝs, bǝlki Hudaning ular bilǝn yengi «mǝnggülük ǝⱨdǝ»si bilǝn bolidu.

□ 17:3 «uzun pǝylik qong bir bürküt Liwanƣa kelip...» — tǝmsildiki «Liwan» Yerusalemni kɵrsitidu.

□ 17:4 «U (qong bürküt) ǝng yuⱪiri yumran bihini üzüwelip, uni sodigǝrning zeminiƣa apirip, tijarǝtqilǝrning xǝⱨirigǝ tikti» — tǝmsildiki birinqi «qong bürküt» — Babilning imperatori Neboⱪadnǝsar idi. U miladiyǝdin ilgiriki 598-yilida Yerusalemƣa kelip, Yǝkoniya (yax padixaⱨ)ni, bǝzi han ailisidikilǝr wǝ zemindiki ǝng usta ⱨünǝrwǝnlǝrni Babilƣa apardi. Bu tǝmsil 12-21-ayǝttǝ qüxǝndürülidu.

□ 17:6 «U ɵsüp, kǝng yeyilip, pǝs boyluⱪ üzüm teli bolup qiⱪti» — «üzüm teli» Zǝdǝkiya padixaⱨni kɵrsitidu. U ǝslidǝ (Hudaning iradisi boyiqǝ) Babil imperatoriƣa beⱪinip ronaⱪ tapti.

□ 17:7 «Əmdi kǝng ⱪanatliⱪ,... yǝnǝ bir qong bürküt pǝyda boldi» — ikkinqi qong bürküt xübⱨisizki, Misir padixaⱨi (Psammetikus II).

□ 17:15 «Biraⱪ u (Zǝdǝkiya) Misir bizgǝ atlar ⱨǝm qong ⱪoxunni tǝminlisun dǝp ǝlqilirini xu yǝrgǝ ǝwǝtip, uningƣa (Neboⱪadnǝsarƣa) asiyliⱪ ⱪildi» — bu ayǝttǝ intayin muⱨim sɵz bar. Neboⱪadnǝsar ɵzi butpǝrǝs «kapir», idi. Biraⱪ eniⱪ turiduki, Hudaƣa ixǝngǝn, ixǝnmigǝn bolsun, Ɵz hǝlⱪidin birsi baxⱪa birsi bilǝn ǝⱨdǝ yaki tohtam ⱪilƣan bolsa, Huda muxundaⱪ ǝⱨdini Ɵziningki dǝp ⱪaraydu; ⱨǝrⱪandaⱪ etiⱪadqi baxⱪa bir etiⱪadqi bilǝn yaki kapir bilǝn ǝⱨdǝ tüzsǝ, wǝ ǝⱨdisini buzsa, Hudaning Ɵzigǝ ⱪarxi qiⱪⱪan bolidu. 19-20-ayǝtni kɵrüng.

■ 17:15 Yǝr. 37:5

□ 17:17 «Bolidiƣan jǝngdǝ, ular kelip nurƣun kixilǝrni ⱪirix üqün sepilƣa qiⱪidiƣan dɵnglüklǝrni selip,...» — «ular» muxu yǝrdǝ Babilliⱪlarni kɵrsitidu. «Pirǝwn küqlük ⱪoxun ⱨǝm nurƣunliƣan ǝskǝrlǝrni baxlap kǝlsimu, uning üqün ⱨeqnemǝ ⱪilip berǝlmǝydu» — dǝrwǝⱪǝ Pirǝwnning yardimi yoⱪⱪa qiⱪti («Yǝr.» 37-bab, 5-, 21-ayǝtni wǝ 32-bab, 1-2-ayǝtni selixtürüp kɵrüng).

■ 17:17 2Pad. 25:1; Yǝx. 29:3; Əz. 4:2

□ 17:19 «bǝrⱨǝⱪ, u kǝmsitkǝn ⱪǝsimim ⱨǝmdǝ buzƣan ǝⱨdǝmni bolsa, bularni ɵz bexiƣa kiygüzimǝn» — yǝnǝ diⱪⱪǝt ⱪilixⱪa ǝrziyduki, Neboⱪadnǝsar Zǝdǝkiyaƣa iqküzgǝn ⱪǝsǝm wǝ uning bilǝn tüzgǝn ǝⱨdini Huda «Mening ⱪǝsimim», «Mening ǝⱨdǝm» dǝydu.

■ 17:20 Yǝr. 4:12; 25:31; Əz. 12:13; 32:3

■ 17:21 Əz. 5:10, 12; 12:14; 16:40

□ 17:24 «... Mǝnki Pǝrwǝrdigar egiz dǝrǝhni pǝs ⱪildim, pǝs dǝrǝhni egiz ⱪildim, yexil dǝrǝhni ⱪaƣjirattim, ⱪaⱪxal dǝrǝhni kɵkǝrtip baraⱪsan ⱪildim» — xübⱨisizki, bu ahirⱪi tǝmsil Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨ wǝ Uning sǝltǝnitini kɵrsitidu. Ⱨǝrbir Israiliy kixi Mǝsiⱨning Dawut padixaⱨning nǝslidin qiⱪⱪanliⱪini bilǝtti.

□ 18:2 «Atilar aqqiⱪ-qüqük üzümlǝrni yesǝ, balilarning qixi ⱪeriⱪ sezilidu» — demǝk, ata-bowimiz yaman ix ⱪilƣan, biraⱪ biz uning yaman nǝtijilirini, Hudaning jazasini kɵrimiz. Keyinki ayǝtlǝrni kɵrüng.

■ 18:2 Yǝr. 31:29

■ 18:6 Law. 18:19,20 ; Yǝx. 57:7; 65:7

■ 18:7 Mis. 22:21, 26; Law. 19:13; 25:14; Ⱪan. 15:7; 24:12; Yǝx. 58:7; Mat. 25:3

■ 18:8 Mis. 22:25; Law. 25:35, 36

□ 18:10 «xundaⱪ yamanliⱪlarning birini ɵz ⱪerindixiƣa ⱪilƣan, ⱨǝmdǝ yuⱪiriⱪi yahxiliⱪning ⱨeqⱪaysisini ⱪilmiƣan, bir oƣli bolsa» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «muxundaⱪ yamanliⱪlarning birini ɵz ⱪerindixiƣa ⱪilƣan bir oƣli bar bolsa, — (atisi ulardin birini ⱨeq ⱪilmiƣan bolsimu), — »

□ 18:16 «ⱨeqbirigǝ zulum-zumbuluⱪ ixlǝtmigǝn, ⱪǝrzdardin kapalǝt elixni ⱨeq ɵzigǝ tutmiƣan» — Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ ⱪǝrzdardin «kapalǝt alsa» bolatti (mǝsilǝn, pulning orniƣa kiyim-keqǝk, ⱪoral-ǝswab alsa bolatti), biraⱪ ⱪǝrzdar uningƣa kerǝk bolƣanda, uningƣa ⱪayturup turuxi kerǝk idi («Mis.» 22:26, «Ⱪan.» 24:6-17-ayǝtni kɵrüng).

■ 18:19 Ⱪan. 24:16; 2Pad. 14:6; 2Tar. 25:4

■ 18:23 Əz. 33:11

■ 18:25 Əz. 33:17,20

■ 18:30 Mat. 3:2

□ 18:31 «Ɵzünglarƣa yengi ⱪǝlb wǝ yengi roⱨni tiklǝnglar» — 11:19-ayǝtni kɵrüng. Bu «yengi ⱪǝlb», «yengi roⱨ» towa ⱪilix yolida Hudadinla kelidu.

■ 18:31 Yǝr. 32:39; Əz. 11:19; 36:26

□ 18:32 «ɵlidiƣan kixining ɵlümidin manga ⱨuzur yoⱪtur, dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar» — «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ muxu muⱨim bab üstidǝ tohtilimiz.

■ 18:32 Əz. 33:11

■ 19:4 2Pad. 23:33; Yǝr. 22:11

■ 19:9 2Tar. 36:6

□ 19:14 «Uning xahlirining birsidin ot qiⱪip, uning bihliri ⱨǝm mewisini yutuwaldi...» — bu «xah» («xahlardin birsi») Zǝkǝriya padixaⱨ boluxi mumkin. Uning Hudaƣa ixǝnmǝsliki ⱨǝm ǝhmǝⱪliⱪi Israilning bexiƣa kɵp balayi’apǝtlǝrni qüxürdi («2Pad.» 24:17tin-17:25-ayǝtkiqǝ kɵrüng).

■ 20:4 Əz. 22:2; 23:36

■ 20:5 Mis. 3:8; 4:31; 6:7

□ 20:10 «xunga Mǝn ularni Misir zeminidin toluⱪ qiⱪirip, qɵl-bayawanƣa apardim» — Israilning Hudadin gumanlinip, Uningƣa asiyliⱪ ⱪilixi Misirdin qiⱪix jǝryanidimu, ular tehi Misir territoriyisidǝ bolƣan qaƣdimu bar idi. Xu qaƣda Huda pǝⱪǝt Ɵz nami wǝ wǝdisi üqün bu «qiⱪirix» ⱪutⱪuzuxini toluⱪ ada ⱪilip, ularni dengizdin ɵtküzüp qɵlgǝ apardi.

■ 20:10 Mis. 13:18

■ 20:11 Law. 18:5; Ⱪan. 30:15, 16, 19, 20; Rim. 10:5; Gal. 3:12

□ 20:12 «Mening ularni pak-muⱪǝddǝs ⱪilidiƣan Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni bilixi üqün «xabat kün»lirimni ularƣa beƣixlidim» — «xabat küni» xǝnbǝ küni bolup, Huda Yǝⱨudiylarƣa beƣixliƣan dǝm alidiƣan, Hudani seƣinidiƣan küni.

■ 20:12 Mis. 20:8; 31:13-17; 35:2

■ 20:13 Mis. 16:28

□ 20:25 ««yahxi bolmiƣan bǝlgilimilǝr» ... «ⱨayatⱪa erixmǝydiƣan ⱨɵkümlǝr» — 26-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

□ 20:26 ««yahxi bolmiƣan bǝlgilimilǝr» ... «ⱨayatⱪa erixmǝydiƣan ⱨɵkümlǝr» (25-ayǝt)...» — bu ikki ayǝt (26-25) intayin muⱨim. «Yahxi bolmiƣan bǝlgilimilǝr», «ⱨayatⱪa erixmǝydiƣan ⱨɵkümlǝr» degǝnlǝr ǝmǝliyǝttǝ butpǝrǝslik diniy ⱪaidǝ-yosunlardin ibarǝt. Huda ularning Ɵzining adǝmni ⱨayatⱪa erixtüridiƣan ǝmr-pǝrmanlirini qǝtkǝ ⱪeⱪip, aldinip, intayin rǝzil butpǝrǝslikkǝ beƣixlinixiƣa yol ⱪoyƣan: 31-ayǝtnimu kɵrüng. Ɵz balilirini Hudaƣa (yaki butlarƣa, ǝlwǝttǝ) atap ⱪurbanliⱪ ⱪilix Tǝwratta ⱪǝt’iy mǝn’i ⱪilinƣan. «Kan.», 12:29-31-ayǝtni kɵrüng.

■ 20:26 Əz. 16:21

□ 20:28 «ular xu yǝrdiki udul kǝlgǝn ⱨǝrbir yuⱪiri dɵng ⱨǝm baraⱪsan dǝrǝhni kɵrüpla xu jaylarda ular ⱪurbanliⱪlirini ⱪilip, Meni aqqiⱪlanduridiƣan ⱨǝdiyǝlǝrni ⱪilatti» — Huda Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ «Silǝr Mǝn bekitkǝn jayda ⱪurbanliⱪ ⱪilinglar» degǝn («Ⱪan.» 12-bab). Hǝⱪlǝrning ɵz beximqiliⱪ ⱪilip «yuⱪiri jay»larda ⱪurbanliⱪ ⱪilixliri bǝribir butpǝrǝslikkǝ aylinip ketǝtti.

□ 20:29 «xunga bügüngǝ ⱪǝdǝr uning ismi «Bamaⱨ»dur» — «Bamaⱨ» degǝnning mǝnisi «yuⱪiri jay». Bǝlkim xu qaƣda uning baxⱪa bir ⱨǝjwiy, kinayilik mǝnisimu bar idi; biraⱪ bügün biz uni bilmǝymiz.

□ 20:37 «Mǝn silǝrni ⱨasa astidin ɵtküzüp, ǝⱨdining rixtisigǝ baƣlandurimǝn» — «ⱨasa astidin ɵtküzüx» toƣruluⱪ «Law.» 27:32, «Yǝr.» 33:13 kɵrüng. Ⱪoylardin yamanlirini xallap qiⱪix üqün ⱪoyqi ularni bir-birlǝp ɵz ⱨasisi astidin ɵtküzüp tǝkxürǝtti.

□ 20:39 «Biraⱪ silǝr yǝnǝ ⱨǝdiyǝliringlar ⱨǝm mǝbudliringlar bilǝn Mening namimni ikkinqi bulƣimaysilǝr!» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Biraⱪ keyin, ⱨǝtta silǝr Manga ⱪulaⱪ salmiƣan bolsanglarmu, silǝr yǝnila ⱨǝdiyǝliringlar ⱨǝm mǝbudliringlar bilǝn Mening namimni ikkinqi bulƣimaysilǝr!».

□ 20:46 «Teman xǝⱨiri» — Israilning xǝrⱪiy jǝnubiy qegrasiƣa tutixidu, «Nǝgǝw» Israilning jǝnubiy tǝripini kɵrsitidu.

□ 20:47 «... pütkül yǝr yüzi uning bilǝn kɵyüp ketidu» — yaki «... ⱨǝr adǝmning yüzi uning bilǝn kɵyüp ketidu».

■ 20:47 Luⱪa 23:31

□ 21:7 «barliⱪ tizlar süydük bilǝn qiliⱪ-qiliⱪ ⱨɵl bolup ketidu» — demǝk, ⱪorⱪunqtin xundaⱪ bolidu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi «barliⱪ tizlar sudǝk ajiz bolup ketidu».

■ 21:7 Yǝr. 6:24; 49:23; Əz. 4:17; 7:17

□ 21:10 «U zor ⱪirƣinqiliⱪ üqün bislanƣan, ... Ɵz oƣlumning xaⱨanǝ ⱨasisi ⱨǝrⱪandaⱪ sddiy tayaⱪni kǝmsitkǝnliki tüpǝylidin, huxal bolup ketiximizgǝ toƣra kelǝmdu?» — oⱪurmǝnlǝr kɵp hil tǝrjimiliri bilǝn uqrixixi mumkin. Bu jümlining ǝyni tekistini qüxinix tǝs. «Ɵz oƣlum» muxu yǝrdǝ bǝlkim Yǝⱨuda yaki Yǝⱨudaning padixaⱨi Zǝdǝkiya boluxi mumkin. Zǝdǝkiya ɵzini «yengilmǝs» dǝp ⱨesabliƣini bilǝn, uning Huda mǝhsus tǝyyarliƣan ⱪiliqni «bir tal yaƣaq tayaⱪ»tǝk asanla bir tǝrǝp ⱪilixi ⱨǝrgiz mumkin ǝmǝs.

□ 21:12 «xunga yanpixingƣa ⱪattiⱪ urup ⱪoyƣin!» — «yanpaxⱪa urux» ⱪattiⱪ dǝrd-ǝlǝmning ipadisi idi.

■ 21:12 Əz. 6:11; 7:27

■ 21:13 Yǝx. 1:5; Yǝr. 6:28-30

□ 21:14 «bexarǝt bǝrgin, qawak qalƣin!» — «qawak qelix» bǝlkim pǝyƣǝmbǝrning Hudaƣa wǝkil bolup, Hudaning bu ixlarni toƣra degǝnlikini ipadilixi idi.

□ 21:15 «ularning yürǝklirini erisun dǝp, ... Mǝn ularning barliⱪ dǝrwaziliriƣa tǝⱨdit salƣuqi ⱪiliqni ⱪaritip ⱪoydum. Way! U qaⱪmaⱪtǝk parⱪiritilƣan, u ⱪirixⱪa suƣurulƣan» — oⱪurmǝnlǝr baxⱪa nǝqqǝ hil tǝrjimiliri bilǝn uqrixixi mumkin. Ibraniy tilida bu ayǝttiki bǝzi sɵzning mǝnisini pǝⱪǝt pǝrǝz ⱪilixⱪila bolidu.

■ 21:15 Əz. 21:32

□ 21:21 «kɵqmǝ mǝbudlar» — ibraniy tilida «tǝrafim»; kiqik, ⱪol bilǝn kɵtürgili bolƣan «ⱪolayliⱪ butlar». «jigǝrni tǝküxürüx» — kona zamandiki palqiliⱪning bir usuli idi. Biliximizqǝ ular bir ⱨaywanni soyup, andin üqǝy-ⱪarni ⱪatarliⱪlarni tǝkxürüp, kɵrgǝn alamǝtlǝr boyiqǝ bir ⱪararƣa kelǝtti.

■ 21:22 Əz. 4:2; 17:17

□ 21:23 «gǝrqǝ bu pal ularƣa yalƣan kɵrüngini bilǝn, ... Yǝⱨudadikilǝrni qanggiliƣa alsun dǝp padixaⱨ ularning ⱪǝbiⱨlikini esigǝ kǝltüridu» — pütün bu ayǝtning ǝyni tekistni qüxinix tǝs. «Iqkǝn ⱪǝsǝmlǝr» bǝlkim Zǝdǝkiya Neboⱪadnǝsarƣa iqkǝn ⱪǝsǝmlǝrni kɵrsitidu. Neboⱪadnǝsarning mǝsliⱨǝtqiliri bu palni yalƣan dǝp ⱪariƣini bilǝn, Huda Yerusalemni jazalansun (Neboⱪadnǝsarning qanggiliƣa qüxsun) dǝp ⱪǝt’iy bekitkǝn bolƣaqⱪa, Neboⱪadnǝsar bǝribir Rabbaⱨ xǝⱨirigǝ ǝmǝs, bǝlki Yerusalemning asiyliⱪini esigǝ kǝltürüp uningƣa ⱨujum ⱪilixni ⱪarar ⱪilidu.

□ 21:25 «i Israilning munapiⱪ ⱨǝm rǝzil xaⱨzadisi» — «rǝzil xaⱨzadǝ» Zǝdǝkiya padixaⱨni kɵrsitidu. Əzakiyal pǝyƣǝmbǝr uni «padixaⱨ» degüsi kǝlmǝydu. «ⱪǝbiⱨlikingning jazalinix waⱪti-saiti toxⱪinida, kɵridiƣan küning kelidu!» — ibraniy tilida «ⱪǝbiⱨlikingning jazalinix waⱪti-saiti toxⱪinida, kɵridiƣan küning kǝldi!» deyilidu. Demǝk, kɵridiƣan künining yeⱪin kǝlgǝnlikini tǝkitilǝydu.

□ 21:27 «Uning ⱨoⱪuⱪining igisi kǝlmigüqǝ, u yǝnǝ mǝwjut bolmaydu; Mǝn uni uningƣa tǝⱪdim ⱪilimǝn» — bu ayǝtning mǝnisi, Zǝdǝkiyadin keyin, Dawut padixaⱨning ǝwladi, Israil ⱨǝm alǝmning tegixlik padixaⱨi Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨ kǝlgüqǝ Israilning tǝhtigǝ ɵz hǝlⱪidin bolƣan ⱨeqkim padixaⱨ bolup olturmaydu. «Yar.» 49:10-tiki bexarǝtnimu kɵrüng.

□ 21:28 «Bir ⱪiliq, bir ⱪiliq ⱪǝtl ⱪilixⱪa suƣurulƣan; u adǝmni yǝwetixkǝ, qaⱪmaⱪtǝk yaltiraxⱪa parⱪiritilƣan!» — Ammoniylar ɵzlirining muxu ⱪiliqini Israillarni soyux üqün suƣurƣan (keyinki ayǝtlǝtni kɵrüng). Biraⱪ ahirida u ɵzlirining bexiƣa qüxidu.

■ 22:2 Əz. 20:4; 23:36

■ 22:4 2Pad. 21:16; Əz. 5:14; 20:30,31

■ 22:9 Əz. 18:6,11

□ 22:10 «atisining nomusiƣa tǝgkǝnlǝr» — ibraniy tilida buning ikki mǝnisining mumkinqiliki bar: (1) ɵz atisiƣa basⱪunqiliⱪ ⱪilƣan; (2) atisining ayali (ɵz anisi yaki ɵgǝy anisi)ƣa basⱪunqiliⱪ ⱪilƣan. Bizningqǝ muxu yǝrdǝ (2) toƣridur.

■ 22:10 Law. 18:8,19; Əz. 18:6

■ 22:11 Law. 18:15, 20; Yǝr. 5:8

□ 22:13 «sǝn ɵz arangda tɵkkǝn ⱪanlarƣa ⱪarap ⱪolumni-ⱪolumƣa urdum» — «ⱪol-ⱪolƣa urux» ⱪattiⱪ ǝpsuslinarliⱪ, piƣanni bildüridu.

■ 22:13 Əz. 21:22

■ 22:14 Əz. 17:24

■ 22:15 Əz. 12:14, 15

□ 22:16 «Əmdi sǝn ɵzüng arⱪiliⱪ ǝllǝrning kɵz aldida bulƣinisǝn, andin Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetisǝn» — oⱪurmǝnlǝr baxⱪa hil tǝrjimilǝrni uqritixi mumkin. Ayǝtning ǝyni tekistini qüxinix sǝl tǝs.

■ 22:18 Yǝx. 1:22

□ 22:24 «Ƣǝzǝp qüxkǝn kündǝ sǝn paklandurulmiƣan, yamƣur qüxmigǝn bir zeminsǝn» — Hudaning ƣǝzipi tüpǝylidin, ularda bǝlkim bir ⱪurƣaⱪqiliⱪ bolƣanidi. «Ⱪan.» 28-babni kɵrüng.

■ 22:25 Mat. 23:14

■ 22:26 Law. 10:10; Əz. 44:23

■ 22:27 Mik. 3:11; Zǝf. 3:3

■ 22:28 Əz. 13:7, 9, 10; 21:29; 22:12

■ 22:30 Zǝb. 106:23

■ 22:31 Əz. 9:10; 11:21; 16:43

■ 23:3 Əz. 20:8

□ 23:4 «Ularning isimliri bolsa, qongining Oⱨolaⱨ, kiqikining Oⱨolibaⱨ idi; ular Meningki idi» — demǝk, Oⱨolaⱨ Israilning ximaliy padixaⱨliⱪini, Oⱨolibaⱨ Yǝⱨudani kɵrsitidu. «Oⱨolaⱨ» — «uning qediri», «Oⱨolibaⱨ» — «mening qedirim uningdidur» degǝn mǝnilǝrdǝ.

□ 23:7 «U ɵz buzuⱪluⱪini ularning üstigǝ beƣixliƣan; ularning ⱨǝmmisi Asuriyǝning esilzadiliri idi» — yaki «U ɵz buzuⱪluⱪini ularning üstigǝ beƣixliƣan; ularning ⱨǝmmisini Asuriyǝning esilzadilirigǝ beƣixliƣan».

■ 23:9 2Pad. 17; 18

■ 23:12 2Pad. 16:7

□ 23:16 «U xuan ularƣa ⱪarap ularning xǝⱨwaniy ⱨǝwsini ⱪozƣiƣan, xuning bilǝn ularni izdǝp Kaldiyǝgǝ ǝlqilǝrni ǝwǝtkǝn» — bundaⱪ bayanlar bǝlkim Yǝⱨudaning padixaⱨliri Babildin yardǝm soriƣanliⱪini, Babilliⱪlar bilǝn dostlaxmaⱪqi bolƣanliⱪini, xundaⱪla ularning butpǝrǝslikini ⱪobul ⱪilƣanliⱪini kɵrsitidu («2Pad.» 20:12-15, 21:1-9-ayǝtlǝrni kɵrüng).

□ 23:25 «Mening muⱪǝddǝslikimdin qiⱪⱪan ƣǝzǝp» — ibraniy tilida «(Mening) ⱨǝsitim».

■ 23:26 Əz. 16:39

■ 23:28 Əz. 16:37; Əz. 23:17

■ 23:29-30 Əz. 16:39; Əz. 23:25, 26

■ 23:35 Yǝr. 2:32; 3:21; 13:25; 18:15; Əz. 22:12

■ 23:36 Əz. 20:4; 22:2

□ 23:37 «ɵz balilirini ularning ozuⱪi süpitidǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilip ɵtküzüp beƣixlidi» — «(ottin) ɵtküzüx» degǝn sɵz, butpǝrǝslik toƣruluⱪ bayanlar arisida bolsa, adǝttǝ insanlarni, bolupmu balilarni butlarƣa «ⱪurbanliⱪ süpitidǝ ottin ɵtküzüx»ni kɵrsitidu.

■ 23:37 Əz. 16:21; 20:26,31

■ 23:38 Əz. 22:8

■ 23:39 2Pad. 21:4-7; Əz. 16:21; Əz. 20:13, 16

■ 23:41 Pǝnd. 7:17

□ 23:42 «...Sebaiylarmu elip kelindi» — «Sebaiylar»ning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «ⱨaraⱪkǝxlǝr».

□ 23:43 «Ular ǝmdi uning bilǝn buzuⱪluⱪ ⱪiliwǝrsun — qünki u ⱨǝⱪiⱪǝtǝn paⱨixǝ» — yaki «U ⱨǝⱪiⱪǝtǝn xundaⱪ bolsa, ular yǝnila ⱨazir uning bilǝn rast buzuⱪluⱪ ⱪilamdu?».

□ 23:45 «Biraⱪ ⱨǝⱪⱪaniy adǝmlǝr ularni zinahor ayallarni ... Jazaliƣanƣa ohxax, ularning üstigǝ ⱨɵküm qiⱪirip jazalaydu» — bizningqǝ bu jümlidiki «ⱨǝⱪⱪaniy adǝmlǝr» ⱪattiⱪ kinayilik, ⱨǝjwiy gǝp idi. Qünki u Babilliⱪlarni kɵrsitidu (46-47-ayǝtlǝrni kɵrüng). Mǝnisi bǝlkim: «Ular silǝr bilǝn selixturulƣanda, ⱨǝⱪⱪaniy adǝmlǝr kɵrünidu».

■ 23:45 Əz. 16:38

■ 23:47 Əz. 16:41

■ 23:49 Əz. 16:58.

■ 24:3 Yǝr. 1:13

□ 24:6 «Ⱪanhor xǝⱨǝrning ⱨaliƣa, yǝni dat basⱪan ⱪazanƣa, ⱨeq deti kǝtmǝydiƣan ⱪazanƣa way!... uningƣa nesiwǝ qeki taxlanmisun!» — ⱪazanning deti ⱪan rǝnggidǝ bolup, bǝlkim xǝⱨǝrning ⱪanhorluⱪini bildüridu. Ayǝtning keyinki ⱪismining mǝnisi bǝlkim, ⱪazanning dat basⱪan parqiliridǝk, xǝⱨǝrdikilǝrmu parqǝ-parqǝ tarⱪilip ketip, ⱨeqⱪandaⱪ bǝhtning nesiwisini kɵrmǝydu degǝnlik. «uningdiki ⱨǝmmini birdin-birdin al» — yaki «uningdiki gɵx parqilirini bir-biridin al».

■ 24:6 Əz. 22:2

□ 24:7 «Qünki ... u ⱪanni topa bilǝn kɵmgili bolƣudǝk yǝrgǝ ǝmǝs, bǝlki taⱪir tax üstigǝ tɵkti» — demǝk, ɵzliri ɵltürgǝn admǝmlǝrgǝ tehimu biⱨɵrmǝtlik ⱪilip ularni dǝpnǝ ⱪilmiƣan; yǝnǝ kelip, ⱨeq nomus ⱪilmay tɵkkǝn ⱪanni yoxuruxning ⱨajiti yoⱪ dǝp yürgǝn.

■ 24:9 Naⱨ. 3:1; Ⱨab. 2:12

■ 24:14 Əz. 5:11; 23:24

□ 24:23 «silǝr ⱨeq matǝm tutmaysilǝr yaki ⱨeq yiƣlimaysilǝr; silǝr ⱪǝbiⱨlikliringlar iqidǝ solixip, bir-biringlarƣa ⱪarixip uⱨ-zar tartisilǝr» — demisǝkmu, balayi’apǝt xundaⱪ eƣir boliduki, ⱨeqⱪandaⱪ kɵz yaxliri yaki matǝm tutuxlar uningƣa layiⱪ kǝlmǝydu.

■ 24:23 Əz. 4:17

■ 24:24 Əz. 12:6

□ 24:27 «Xu künidǝ aƣzing eqilƣan bolidu, sǝn bu ⱪaqⱪun bilǝn sɵzlixisǝn, yǝnǝ ⱨeq gaqa bolmaysǝn» — bu gaqiliⱪ bǝx yil ilgiri baxlanƣan. 3:26-ayǝtni izaⱨiti bilǝn wǝ 33:22-ayǝtnimu kɵrüng.

■ 25:2 Yǝr. 49:1

□ 25:6 «sǝn Israil zeminiƣa ⱪarap qawak qelip, putungni tepqǝklitip, ⱪǝlbingdiki pütün ɵqmǝnlik bilǝn hux bolƣanliⱪing tüpǝylidin... — muxu yǝrdǝ «qawak qelix» wǝ «putni tipqǝklitix» intayin huxal bolup kǝtkǝnlikini bildüridu.

□ 25:7 «ǝmdi mana, mǝn üstünggǝ ⱪolumni uzartip, seni ǝllǝrgǝ olja boluxⱪa tapxurimǝn...» — Babilning padixaⱨi Neboⱪadnǝsar miladiyǝdin ilgiriki 582-yili Rabbaⱨ xǝⱨirini wǝyran ⱪiliwǝtti. Keyin «Nabatiyliⱪ» ǝrǝblǝr xǝrⱪ tǝripidin kelip Ammon zeminini igiliwaldi.

■ 25:8 Yǝr. 49:1-47

■ 25:10 Əz. 21:37

□ 25:11 «Moab üstigǝ ⱨɵküm qiⱪirip jazalaymǝn; ular Mening Pǝrwǝrdigar ikǝnlikimni tonup yetidu» — Babilning padixaⱨi Neboⱪadnǝsar miladiyǝdin ilgiriki 582-yili Moabning zeminini ixƣal ⱪildi. Keyin «Nabatiyliⱪ» ǝrǝblǝr xǝrⱪ tǝripidin kelip Moab zeminni igiliwaldi.

□ 25:14 «Mǝn hǝlⱪim Israilning ⱪoli arⱪiliⱪ Edom üstidin ɵz intiⱪamimni alimǝn; ular Mening aqqiⱪim ⱨǝm ⱪǝⱨrim boyiqǝ Edomda ix ⱪilidu...» — miladiyǝdin ilgiriki 120-yili Yǝⱨudiylarning yetǝkqisi Yuⱨanna Hirkanus Edomƣa ⱨujum ⱪilip ularƣa «towa ⱪilip Pǝrwǝrdigarƣa ixininglar, yaki ⱪiliqimda ɵlünglar» degǝn tallax yolini bǝrdi.

□ 25:17 «Mǝn ularning (Filistiylǝrning) üstigǝ ⱪǝⱨrilik tǝnbiⱨlǝrni qüxürüp ⱪattiⱪ intiⱪam alimǝn» — Filistiylǝr awwal Babilning padixaⱨi Neboⱪadnǝsar tǝripidin azab kɵrdi; andin Grek imperiyǝsi tǝripidin ixƣal ⱪilindi; miladiyǝdin ilgiriki 148-146-yillarda ular Yǝⱨudiylar tǝripidin bir mǝzgil ixƣal ⱪilindi. Ularning ǝwladliri bügünki «Pǝlǝstinliklǝr»ning bir ⱪismi.

□ 26:1 «on birinqi yil» — sürgün bolƣanliⱪining 11-yili idi. Bǝlkim on birinqi ay boluxi mumkin.

□ 26:6 «ⱪuruⱪluⱪta ⱪalƣan ⱪizliri» — bǝlkim turƣa beⱪindi bolƣan yezilarni kɵrsitidu. 8-ayǝtnimu kɵrüng. Bu bexarǝt toƣruluⱪ yǝnǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 26:11 Yǝx. 5:28; Yǝr. 47:3

■ 26:13 Yǝx. 24:7, 8; Yǝr. 7:34; 16:9

□ 26:14 «Mǝn seni taⱪir tax ⱪilimǝn; sǝn torlar yeyilidiƣan bir jay bolisǝn, halas; sǝn ⱪaytidin ⱪurulmaysǝn» — bu bexarǝt awwal Babilning imperatori Neboⱪadnǝsar, andin Grek imperatori «Büyük Iskǝndǝr» tǝrǝpliridin ǝmǝlgǝ axuruldi. Turning ⱨazirⱪi ǝⱨwali dǝl muxu ayǝttǝ eytilƣandǝktur. Bu ixlar toƣruluⱪ yǝnǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 26:17 Wǝⱨ. 18:9-19

□ 26:18 «Ⱨazir sening ƣulap kǝtkǝn kününgdǝ, dengiz boyidikilǝr titrǝp ketidu...» — bu bexarǝtning kɵp jǝⱨǝtlǝrdǝ ǝmǝlgǝ axuruluxi toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 26:20 «Biraⱪ tiriklǝrning zeminida bolsa güzǝllik tiklǝp ⱪoyimǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Sǝn ⱪaytidin tiriklǝrning zeminida ⱨɵrmǝtkǝ sazawǝr orunda bolmaysǝn».

□ 27:3 «I dengizlarning kirix aƣzida turuⱪluⱪ...» — ibraniy tilida «kirix aƣzi» degǝn sɵz «jüplük xǝklidǝ», qünki turning ikki porti bar idi.

■ 27:3 Əz. 28:12

■ 27:6 Yǝx. 2:13

□ 27:7 «Elixaⱨ» — bǝlkim Kuprosni kɵrsitidu.

□ 27:10 «Liwiyǝdikilǝr» — «Liwiyǝ» yaki «Libya» ibraniy tilida «Put» degǝn sɵzdur.

□ 27:12 «Tarxix» — ⱪǝdimki zamanlarda dengiz sodisi bilǝn dangⱪi qiⱪⱪan «Tarxix» dǝydiƣan üq yurt bar boluxi mumkin idi. Birinqisi, ximaliy Afriⱪida (ⱨazirⱪi Marakǝx ǝtrapida); ikkinqisi Ispaniyǝ, üqinqisi Əngliyǝ idi. Muxu yǝrdǝ bǝlkim Ispaniyini kɵrsitidu.

□ 27:13 «Jawan» — ⱨazirⱪi Gretsiyǝdur. Tubal wǝ Mǝxǝk ǝslidǝ ⱨazirⱪi Türkiyǝ zeminida yaxiƣan ikki ⱪǝbilǝ idi. Keyin ular Rusiyǝ tǝrǝpkǝ kɵqüp kǝtkǝn boluxi mumkin. «adǝmlǝrning janliri» — ⱪullar degǝnlik.

□ 27:16 «Suriyǝ ⱪol ⱨünǝrliringning mol bolƣanliⱪidin sanga heridar bolƣan...» — bǝzi kona kɵqürmǝ nushilarda «Aram» (Suriyǝ) ǝmǝs, «Edom» deyilidu: 18-ayǝttǝ «Dǝmǝxⱪ» (Suriyǝning paytǝhti) toƣruluⱪ sɵz bolƣaqⱪa, «Edom» bǝlkim toƣridur.

□ 27:23 «Axur» — Asuriyǝ.

□ 27:25 «eƣirlixip kǝtkǝn» — ibraniy tilida ikki bisliⱪ gǝp bolup, uning ikkinqi mǝnisi «ⱨɵrmǝt-abruyluⱪ bolƣan» degǝn mǝnidǝ. Xübⱨisizki, bu kinayilik gǝp idi.

■ 27:26 Əz. 17:1

■ 27:27 Wǝⱨ. 18:9-19

■ 27:28 Əz. 26:10, 15

□ 27:31 «bɵz kiyimlǝr» — matǝm tutux yaki ⱪattiⱪ towa ⱪilixni bildürǝtti.

■ 27:31 Yǝr. 48:37

□ 27:36 «sodigǝrlǝr sanga ⱪarap «ux-ux» ⱪildi» — «ux-ux ⱪilix» kona jǝmiyǝttǝ mǝshirǝ ⱪilixni bildüridu.

■ 27:36 Əz. 26:21

■ 28:2 Yǝx. 31:3

□ 28:3 «Mana, sǝn Daniyaldin danasǝn» — xu waⱪitta Daniyal pǝyƣǝmbǝr alliⱪaqan Babil ordisida birnǝqqǝ yil bax wǝzir bolƣan.

■ 28:7 Yǝr. 6:23

□ 28:10 «Sǝn yat adǝmlǝrning ⱪolida hǝtnǝ ⱪilinmiƣanlarƣa layiⱪ bolƣan ɵlüm bilǝn ɵlisǝn» — Turdikilǝr adǝttǝ «hǝtnǝ ⱪilinmiƣan»lardindur. «Əzakiyal pǝyƣǝmbǝr» degǝn kitabta, «hǝtnǝ ⱪilinmiƣan petida ɵlüx» degǝn sɵz «Hudadin ayrilƣan petida ɵlüx» degǝn mǝnini bildüridu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ biz «hǝtnǝ» degǝn tema üstidǝ tohtitilimiz.

□ 28:12 «Sǝn, kamalǝtning jǝwⱨiri bolƣan» — yaki «sǝn, kamalǝtning mɵⱨüri bolƣan».

■ 28:12 Əz. 27:3

□ 28:14 «Sǝn bolsang Mǝsiⱨlǝngǝn muⱨapizǝtqi kerub idingsǝn» — «kerub» toƣruluⱪ 9:3-ayǝttiki izaⱨat, «Yar.» 3:24 wǝ «Tǝbirlǝr»nimu kɵrüng. «Kerub»lar küqlük pǝrixtilǝrdur. «Mǝsiⱨlinix» yaki «mǝsiⱨ ⱪilinix» — Tǝwrattiki bǝlgilimidǝ, yengi padixaⱨ, «bax kaⱨin» ⱨǝm bǝzi qaƣlarda pǝyƣǝmbǝrlǝrni tiklǝx üqün «mǝsiⱨ ⱪilinix» murasimi ɵtküzülǝtti. Murasimda bexiƣa puraⱪliⱪ may ⱪuyulatti. Bu «mǝsiⱨlǝx» dǝp atalƣan. Biraⱪ muxu yǝrdǝ bir kerub (pǝrixtǝ) «mǝsiⱨ ⱪilinƣan»; Huda Ɵzi uni alaⱨidǝ bir hizmǝt ⱪilixⱪa tǝyyarlax üqün uni mǝsiⱨligǝn bolsa kerǝk.

□ 28:15 «Sǝn yaritilƣan kündin beri, sǝndǝ ⱪǝbiⱨlik pǝyda bolƣuqǝ, yolliringda mukǝmmǝl bolup kǝlgǝniding» — oⱪurmǝnlǝr bǝlkim ⱨazir kɵriduki, Əzakiyal pǝyƣǝmbǝr Tur padixaⱨiƣa ǝmǝs, bǝlkim uning kǝynidǝ turƣan roⱨiy küqkǝ sɵz ⱪiliwatidu. Aldidiki 1-10-ayǝtlǝr «Turning xaⱨxzadisi» toƣruluⱪ idi; ⱨazir tema «Turning padixaⱨi»ƣa ɵzgǝtilidu. Bizdǝ ⱨeq guman yoⱪki, u Xǝytanƣa gǝp ⱪiliwatidu. Muxu yǝrdǝ Xǝytan toƣruluⱪ birnǝqqǝ muⱨim hǝwǝrlǝr bar: — (1) u Huda tǝripidin yaritilƣan. (2) uning Erǝm baƣqisida alaⱨidǝ muⱨapizǝtqilik ⱪilidiƣan hizmiti bar idi. (3) u ǝsli intayin qirayliⱪ wǝ küqlük kerub (pǝrixtǝ) idi. (4) u Erǝm baƣqisida bolƣan waⱪitta Hudaƣa ⱪarxi qiⱪⱪan. (5) xu gunaⱨi tüpǝylidin u Hudaning ⱨuzuridin ⱨǝydiwetilgǝn.

□ 28:17 «... Mǝn seni yǝrgǝ taxliwǝttim; padixaⱨlar seni kɵrüp yetixi üqün Mǝn seni ular aldida turƣuzdum» — muxu 17- wǝ keyinki ayǝtlǝrdǝ, Əzakiyal ⱨǝm Xǝytanƣa ⱨǝm Tur padixaⱨi (Ittobal II)ƣa sɵz ⱪilidu. Tur padixaⱨi Xǝytanƣa intayin ohxap kǝtkǝn.

□ 28:21 «Zidon» — Tur xǝⱨirining ǝtrapida bolup, uningƣa ⱪaraxliⱪ rayon idi.

■ 28:26 Yǝr. 31:5

□ 29:2 «Misirning barliⱪ ǝⱨlini ǝyiblǝp bexarǝt berip...» — Misir ikki ⱪisimƣa, yǝni «tɵwǝn Misir» wǝ «yuⱪiriⱪi Misir»ƣa bɵlüngǝn. «Misirning barliⱪ ǝⱨlini...» degǝn sɵz bu ikki ⱪismiƣa ⱪaritilƣan.

■ 29:3 Zǝb. 74:13,14; Yǝx. 27:1; 51:9

□ 29:6 «ⱪomux ⱨasa» — demǝk, tayanƣili bolmaydiƣan, ixǝnqsiz yardǝm. 7-ayǝtni kɵrüng.

■ 29:6 2Pad. 18:21; Yǝx. 36:6

□ 29:10 «Misir zeminini Migdoldin Sǝwǝngiqǝ, yǝni Efiopiyǝning qegrasiƣiqǝ...» — «Migdol» bǝlkim Nil dǝryasining deltisida, «Sǝwǝn» bolsa ⱨazirⱪi «Aswan» (qong damba yasalƣan) xǝⱨǝrni kɵrsitidu.

□ 29:12 «zeminini wǝyran ⱪilinƣan zeminlǝr arisida wǝyran ⱪilimǝn» — bu wǝ uningƣa ohxap ketidiƣan ibarilǝr bǝlkim «dunya boyiqǝ uni ǝng wǝyranǝ zemin ⱪilimǝn» degǝn mǝnidǝ. «uning xǝⱨǝrliri harabǝ ⱪilinƣan xǝⱨǝrlǝr arisida ⱪiriⱪ yil wǝyran bolidu» — «ⱪiriⱪ yil wǝyran bolux»ni kɵrsǝtkǝn bu bexarǝt, bǝlkim birinqi ⱪetim miladiyǝdin ilgiriki 525-487-yillarda, Pars imperatori «Kambisis»ning Misir üstidin rǝⱨimsiz ⱨɵküm sürüxi, xuningdǝk Misirning pǝs orunƣa qüxürülüxi bilǝn ǝmǝlgǝ axurulƣan. Biraⱪ xu dǝwrdǝ Misirda «uningda ⱨeq adǝm turmaydu» degǝn (11-ayǝttiki) bexarǝt toluⱪ ǝmǝlgǝ axurulmidi. Xunga bexarǝtning toluⱪ ǝmǝlgǝ axuruluxi Mǝsiⱨning dunyaƣa ⱪaytip kelixi bilǝn bolidu, dǝp oylaymiz. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

□ 29:16 «Misir ⱪaytidin Israil jǝmǝtining tayanqisi bolmaydu; ǝksiqǝ ular daim Israil üqün uningdin panaⱨ izdǝx gunaⱨining ǝslǝtmisi bolidu» — Israillar ⱨǝrdaim Misirdin panaⱨ izdǝp kǝlgǝn, bu Hudaƣa ixǝnmǝslik gunaⱨi bolƣan.

■ 29:16 Yiƣ. 4:17

□ 29:17 «Yigirmǝ yǝttinqi yili, birinqi ayning birinqi künidǝ ... Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi» — oⱪurmǝnlǝr bǝlkim xuningƣa diⱪⱪǝt ⱪilƣan boluxi mumkinki, Misir toƣruluⱪ bu bexarǝt yuⱪiriⱪi bexarǝtlǝrdin 17 yil keyin berilgǝn. Xübⱨisizki, u Misir toƣrisidiki bexarǝtlǝrni jǝm ⱪilip toluⱪ bolsun dǝp muxu yǝrdǝ ⱪoxulƣan.

□ 29:18 «Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsar Turƣa jǝng ⱪilixta ⱪoxunini ⱪattiⱪ japaliⱪ ǝmgǝkkǝ saldi... biraⱪ nǝ u nǝ ⱪoxuni Tur bilǝn ⱪarxilaxⱪan ǝmgǝktǝ ⱨeqⱪandaⱪ ⱨǝⱪ almidi» — ǝmǝliyǝttǝ Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsar Tur xǝⱨirini 13 yil muⱨasirigǝ aldi! U ahirda Babilƣa tǝslim boldi, biraⱪ bu sɵzgǝ ⱪariƣanda Neboⱪadnǝsar uningdin ⱨeq payda kɵrmigǝn.

□ 29:20 «Mǝn uningƣa Turƣa jǝng ⱪilƣanning ix ⱨǝⱪⱪi üqün Misir zeminini tǝⱪdim ⱪildim» — ibraniy tilida muxu yǝrdǝ «Turƣa» degǝnlik «uningƣa» deyilidu. 18-ayǝtni kɵrüng.

□ 29:21 «Mǝn xu kündǝ Israil jǝmǝti üqün bir münggüz ɵstürüp qiⱪirimǝn» — Tǝwratta, «münggüz»lǝr kɵp ⱨallarda adǝmlǝrning abruy-xɵⱨritini yaki ⱨoⱪuⱪini bildüridu. Muxu yǝrdǝ Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨni kɵrsitixi mumkin. «Zǝbur» 132-küy, 17-ayǝtni kɵrüng. Bu münggüzlǝr adǝmning bexidin ɵskǝn ǝmǝs, ǝlwǝttǝ!

□ 30:3 «Pǝrwǝrdigarning küni» — adǝttǝ ahirⱪi zamandiki, ⱨǝr ǝl-millǝtni basⱪan azab-oⱪubǝtlik künlǝrni kɵrsitidu. Muxu yǝrdǝ «Pǝrwǝrdigarning küni» bǝlkim ⱨǝm yeⱪin ariƣa bolidiƣan wǝ yiraⱪ kǝlgüsidǝ bolidiƣan (ahirⱪi zamandiki) ixlarnimu kɵrsitidu.

□ 30:5 «barliⱪ Ərǝbiyǝ» — yaki, «arilixip kǝtkǝn top-top adǝmlǝr». «Liwiyǝ» — (yaki «Libya») ibraniy tilida «Lubiylar». Bǝzi kɵqürmilǝrdǝ «Ⱪubdikilǝr» deyilidu. Adǝttǝ «Put» Liwiyǝni kɵrsitidu. «ǝⱨdǝ ⱪilinƣan zemindikilǝr» — bǝlkim (Hudaning yolyoruⱪliriƣa hilap) Misirƣa ⱪeqip kǝtkǝn Yǝⱨudiylarni kɵrsitixi mumkin («Yǝr.» 44-babni kɵrüng).

□ 30:10 «Mǝn yǝnǝ Misirning top-top adǝmlirini Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsarning ⱪoli bilǝn tügitimǝn» — muxu ayǝttiki «yǝnǝ» bexarǝtning ⱨǝm yeⱪin arini (Neboⱪadnǝsar arⱪiliⱪ) ⱨǝm yiraⱪ kǝlgüsini (ahirⱪi zamanlarni)mu kɵrsitidiƣanliⱪini ispatlaydu.

□ 30:11 «U (Neboⱪadnǝsar) ... elip kelinidu» — demǝk, Neboⱪadnǝsarning tajawuz ⱪilip kelixi Hudaning orunlaxturuxidur.

■ 30:11 Əz. 28:7

□ 30:13 «Nof xǝⱨiri» — ⱨazirⱪi Mǝmfis xǝⱨiri.

□ 30:14 «No xǝⱨiri» — ⱨazirⱪi Tebes xǝⱨiri.

□ 30:21 «...Mǝn Misir padixaⱨi Pirǝwnning bilikini sundurdum; wǝ mana, u ... ⱪiliq tutuxⱪa tengiⱪ bilǝn küqǝytilmidi» — bu bexarǝt bǝlkim «Yǝr.» 37:1-10-ayǝtlǝrdǝ tǝswirlǝngǝn wǝⱪǝni kɵrsitidu. Hofna Pirǝwnning ⱪoxunliri Yerusalemni muⱨasirigǝ alƣan Babil ⱪoxuniƣa ⱪarxi jǝnggǝ qiⱪⱪanda, mǝƣlubiyǝtkǝ uqrap Misirƣa qekingǝn.

□ 31:2 «Əmdi sǝn büyüklüküngdǝ kim sǝn bilǝn tǝng bolalaydu?» — Hudaning bu soali «Kimmu sǝn bilǝn tǝng turalaydu?» degǝngǝ ohxiƣini bilǝn, ǝmǝliyǝttǝ xundaⱪ mǝnidǝ ǝmǝs. 3-14-ayǝtlǝrdin ⱪariƣanda, Hudaning Misirƣa eytⱪan sɵzi «Sǝn Asuriyǝdin ⱨeq büyük ǝmǝssǝn, Asuriyǝgǝ ohxax yǝrning tegigiqǝ tɵwǝn ⱪilinisǝn» degǝngǝ barawǝr.

□ 31:3 «Asuriyǝmu Liwandiki bir kedir dǝrihi idi; uning ormanliⱪⱪa sayǝ bǝrgǝn güzǝl xahliri bolup, u intayin egiz boyluⱪ idi...» — Asuriyǝ imperiyǝsi bu bexarǝttin 25 yil ilgiri, yǝni miladiyǝdin ilgiriki 612-yili Babil tǝripidin ⱨalak bolƣan.

■ 31:3 Dan. 4:7

■ 31:6 Dan. 4:9

■ 31:8 Yar. 2:8

□ 31:10 «Qünki u ɵzini egiz kɵtürüp, uqini bulutlarƣa taⱪaxturup uzartⱪanliⱪi, egizlikidin kɵnglining tǝkǝbburlaxⱪanliⱪi tüpǝylidin, ...» — ibraniy tilida bu ayǝtning xǝkli: «Qünki sǝn ɵzüngni egiz kɵtürgǝnliking tüpǝylidin, uqini bulutlarƣa taⱪaxturup uzartⱪanliⱪi, egizlikidin kɵnglining tǝkǝbburlaxⱪanliⱪi tüpǝylidin...». Xunga mumkinqiliki barki, ayǝtning birinqi jümlisi (Sǝn... tüpǝylidin..) Misirƣa eytilƣan. Biraⱪ jümlǝ muxu ayǝttǝ tügimǝydu; Misirni kɵrsǝtkǝn bolsa pǝⱪǝt 18-ayǝtkǝ kǝlgǝndǝ tügixi kerǝk. 11-18-ayǝtlǝr yǝnila Asuriyǝgǝ eytilƣan.

■ 31:12 Əz. 28:7; 30:11

□ 31:16 «Mǝn uni ⱨangƣa qüxidiƣanlar bilǝn billǝ tǝⱨtisaraƣa taxliwǝtkinimdǝ... ... yahxi suƣirilƣan ⱨǝmmǝ dǝrǝhlǝr yǝr tegiliridǝ turup tǝsǝlli tapⱪan» — demǝk, Asuriyǝ imperiyǝsidin ilgiri ƣuliƣan imperiyǝlǝr Asuriyǝning ƣulap ketixigǝ ⱪarap «Bizdin uluƣ bolƣan imperiyǝmu dǝrwǝⱪǝ ƣulidi» dǝp tǝsǝlli tapidu.

■ 31:16 Yǝx. 14:9

□ 31:17 «Uning sayisidǝ turƣanlar ... uning bilǝn tǝng tǝⱨtisaraƣa, ⱪiliq bilǝn ɵltürülgǝnlǝrning yeniƣa qüxkǝn» — «...ⱪiliq bilǝn ɵltürülgǝnlǝrning yeniƣa qüxkǝn» degǝnlikning mǝnisi bǝlkim xuki, rǝsmiy dǝpnǝ ⱪilinmay tǝⱨtisarada pǝs dǝp ⱪaralƣan, yaki bolmisa tǝⱨtisarada ǝng tɵwǝn jayda turidiƣan. Əⱨwalning ⱪandaⱪ boluxidin ⱪǝt’iynǝzǝr, Huda Pirǝwn, Misir wǝ ⱪoxunlirining rǝsmiy dǝpnǝ ⱪilinmasliⱪi arⱪiliⱪ, Ɵzining ulardin rǝnjigǝnlikini baxⱪa ǝllǝrgǝ kɵrsitidu.

□ 31:18 «Ⱪeni eytǝ, Erǝm baƣqisidiki dǝrǝhlǝrning ⱪaysisi xan-xǝrǝp wǝ güzǝlliktǝ sǝn Misirƣa tǝng kelǝlǝytti? ....Mana bu Pirǝwn wǝ uning top-top adǝmlirining ⱨǝmmisining nesiwisidur» — bexarǝtning bu ǝng ahirⱪi jümlisi, yǝni 18-ayǝt Misir wǝ padixaⱨi Pirǝwngǝ eytilidu. Ilgiriki 2-17-ayǝtlǝrning ⱨǝmmisi Asuriyǝ imperiyǝsining ǝⱨwalini tǝswirlǝydu; Misirning aⱪiwiti ularningkigǝ ohxax bolidu.

■ 31:18 Əz. 28:10

□ 32:2 «Sǝn ɵzüngni ǝllǝr arisida bir xirƣa ohxatⱪansǝn, biraⱪ sǝn dengiz-okyanlar arisidiki bir ǝjdiⱨasǝn, halas» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Sǝn ǝllǝr arisida bir xirdǝk bolƣaniding, dengiz-okyanlar arisida ǝjdiⱨasǝn». «Əjdiⱨa» degǝn sɵz muxu yǝrdǝ yǝnǝ (Nil dǝryasida kɵp tepilidiƣan) timsaⱨnimu kɵrsitixi mumkin.

■ 32:2 Əz. 29:3

■ 32:3 Əz. 12:13; 17:20

■ 32:7 Yǝx. 13:10; Yo. 2:31, 3:15

□ 32:8 «Asmanlardiki barliⱪ parlaydiƣan nurlarni üstüngdǝ ⱪara ⱪilip, zemininggǝ ⱪarangƣuluⱪni ⱪaplaymǝn, dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar» — yǝnǝ tǝkrarlaymizki, bu bexarǝt bǝlkim ⱨǝm yeⱪinⱪi waⱪit (Babilning ⱨujumi arⱪiliⱪ)ni ⱨǝm ahirⱪi zamanlardiki «Pǝrwǝrdigarning küni»nimu kɵrsitidu. Ahirⱪi zamanlardimu ǝllǝrni ⱪorⱪitidiƣan «yengi Babil» pǝyda boluxi mumkin («Wǝⱨ.» 17-18-bablarni kɵrüng).

■ 32:12 Əz. 28:7; 31:12; 31:2,18; 32:16

□ 32:13 «zor sular» — Nil dǝryasi wǝ uning deltisini kɵrsitidu.

□ 32:17 «On ikkinqi yili, ayning on bǝxinqi künidǝ...» — bǝlkim on ikkinqi ayda, yǝni yuⱪiriⱪi bexarǝttin ikki ⱨǝptǝ keyin: 1-ayǝtni kɵrüng.

□ 32:18 «I insan oƣli, Misirning top-top adǝmliri üqün aⱨ-zar qǝkkin; xuningdǝk ularni, yǝni uni küqlük ǝllǝrning ⱪizliri bilǝn billǝ tɵwǝngǝ, ⱨangƣa qüxidiƣanlarƣa ⱨǝmraⱨ boluxⱪa yǝr tegilirigǝ qüxürüp taxliwǝt» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «I insan oƣli, Misirning top-top adǝmliri üqün aⱨ-zar qǝkkin, sǝn wǝ küqlük ǝllǝrning ⱪizliri aⱨ-zar qekinglar; xuningdǝk ularni ⱨangƣa qüxidiƣanlarƣa ⱨǝmraⱨ boluxⱪa yǝr tegilirigǝ taxliwǝt».

□ 32:27 «ular jǝng ⱪoralliri bilǝn tǝⱨtisaraƣa qüxkǝn, ... hǝtnǝ ⱪilinmay turup yiⱪilƣan palwanlar arisida yatmaydu; ularning ⱪǝbiⱨlikliri ɵz ustihanliri üstidǝ bolidu — gǝrqǝ ular tiriklǝrning zeminida baturlarƣimu wǝⱨxǝt salƣan bolsimu!» — demǝk, Mǝxǝk wǝ Tubal degǝn ikki ⱪǝbilidikilǝr (ⱨazirⱪi Rusiyǝdiki «Moskwa» wǝ «Tobolsk» bilǝn munasiwiti bar boluxi mumkin) jǝngdǝ ⱪirilip, baturlardǝk dǝpnǝ ⱪilinmay, bǝlki ularning ⱪǝbiⱨlikini kɵrsitix üqün ustihanliri oquⱪ asman astida yatidu.

■ 33:7 Əz. 3:1

□ 33:8 «I rǝzil adǝm, sǝn qoⱪum ɵlisǝn» — bu agaⱨ pǝⱪǝt jismaniy jǝⱨǝtnila kɵrsǝtmǝydu, dǝp ⱪaraymiz. Ⱨǝrbir adǝm ilgiri-keyin (Adǝm’atimizning gunaⱨining sǝwǝbidin) ɵlidu. Muxu yǝrdǝ kɵrsitilgǝn ɵlüx Hudaning ⱨuzuridin, bǝrikǝtliridin ayrilixtin ibarǝt dǝp ⱪaraymiz (11-ayǝtnimu kɵrüng).

□ 33:10 «ǝmdi biz ⱪandaⱪmu ⱨayatⱪa eriximiz?» — yaki «ǝmdi ⱪandaⱪ yaxaymiz?». Bu ayǝtlǝrdǝ «ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ» (insanning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi) adǝmning ɵzlikidin qiⱪmaydu, bǝlki adǝmning Hudaning Ɵzigǝ tayanƣanliⱪining bir mewisi, dǝp ispatlinidu. «Ⱨǝⱪⱪaniy adǝm» «ɵz ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi»ƣa tayansa (demǝk, uning kɵzliri Hudaƣa ǝmǝs, ɵzigǝ bolsa) tügixidu.

■ 33:10 Əz. 24:23

■ 33:11 Əz. 18:23, 32

■ 33:12 Əz. 18:24

□ 33:13 «ǝksiqǝ u ɵtküzgǝn ⱪǝbiⱨliki tüpǝylidin ɵlidu» — ibraniy tilida «ǝksiqǝ u ɵtküzgǝn ⱪǝbiⱨliki tüpǝylidin, uningda ɵlidu». Bu ayǝtlǝrdǝ «ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ» (insanning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi) adǝmning ɵzlikidin qiⱪmaydu, bǝlki adǝmning Hudaning Ɵzigǝ tayanƣanliⱪining bir mewisi, dǝp ispatlinidu. «ⱨǝⱪⱪaniy adǝm» «ɵz ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi»ƣa tayansa (demǝk, uning kɵzliri Hudaƣa ǝmǝs, ɵzigǝ bolsa) tügixidu.

■ 33:17 Əz. 18:25, 29; 33:20

□ 33:20 «i Israil jǝmǝti, Mǝn ⱨǝrⱪaysinglarƣa ɵz yolliringlar boyiqǝ üstünglǝrgǝ ⱨɵküm qiⱪirimǝn!» — bu muⱨim babtiki 1-20-ayǝtlǝrning mǝzmuni toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng. 32:1-33:21diki bexarǝtlǝr 29-31-bablardiki Misir toƣruluⱪ bexarǝtlǝrdin heli burun berilgǝn. Lekin bexarǝtlǝrning kɵpinqisi Misir toƣruluⱪ bolƣaqⱪa, burun berilgǝn bexarǝtlǝrmu 29-31-bablardiki bexarǝtlǝrgǝ ulap bayan ⱪilinƣan.

□ 33:21 «sürgün bolƣan on ikkinqi yili, oninqi ayning bǝxinqi küni... » — bu waⱪit xǝⱨǝrning ixƣal bolƣinidin 18 ay keyinki waⱪit boluxi mumkin. Yerusalemdin Babilƣa mangidiƣan yol adǝttǝ 4 ayliⱪ bolatti («Əzra 7:9ni kɵrüng). Tekistning bǝzi kɵqürmiliridǝ «on birinqi yil» deyilidu; biraⱪ bir ⱪisim alimlar «on ikkinqi yil» deyix toƣra dǝp ⱪaraydu; qünki yǝnǝ imkaniyǝt barki, Israil wǝ Babil pütünlǝy ohximaydiƣan kalendarni ixlǝtkǝn. Biz bu pikirgǝ mayilmiz.

■ 33:21 2Pad. 25; Əz. 24:26

□ 33:22 «Əmdi ⱪaqⱪan adǝmning yetip kelixining aldinⱪi ahximida Pǝrwǝrdigarning ⱪoli mening wujudumƣa ⱪonƣanidi; xuning bilǝn u aƣzimni eqip ⱪoydi; aƣzim eqilip, mǝn yǝnǝ gaqa bolmidim» — bu gaqiliⱪ tǝhminǝn altǝ yil ilgiri baxlanƣan (3:26-ayǝtni izaⱨiti bilǝn wǝ 24:32-ayǝtnimu kɵrüng).

□ 33:24 «Ibraⱨim pǝⱪǝt bir adǝm turupmu bu zeminƣa miras bolƣanidi; biraⱪ biz kɵp adǝmmiz; ǝmdi zemin bǝribir bizgǝ tǝⱪdim ⱪilindi» — Babildikilǝr Ⱪanaanda (Pǝlǝstindǝ) turƣan Yǝⱨudiylarning kɵpinqisini ɵltürgǝn yaki sürgün ⱪilƣanidi. Zeminda ⱪaldurulƣan az ⱪisim adǝmlǝr (tehi ⱨeq towa ⱪilmiƣan) tǝkǝbburlixip xundaⱪ sɵz ⱪilidu.

■ 33:25 Yar. 9:4; Law. 3:17

□ 33:28 «Mǝn zeminni wǝyranǝ wǝ qɵl-bayawan ⱪilimǝn» — yaki «Mǝn zeminni wǝyranǝ wǝ (adǝmni ⱪorⱪutⱪuqi) bir wǝⱨxǝt ⱪilimǝn».

□ 33:31 «Ular aƣzi bilǝn sanga muⱨǝbbǝt kɵrsitidu, biraⱪ kɵngli ⱨaram mǝnpǝǝtkǝ tartidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Əmǝliyǝttǝ ular aƣzida eytⱪan xǝhsiy arzu-ⱨǝwǝslirigǝ ǝmǝl ⱪilidu, kɵngli ⱨaram mǝnpǝǝtkǝ tartidu».

■ 33:31 Əz. 14:1-3; 20:1-3

□ 33:33 «Əmdi buning ⱨǝmmisi ǝmǝlgǝ axurulƣinida ... ular bir pǝyƣǝmbǝrning ularning arisida bolƣanliⱪini tonup yetidu» — xübⱨisizki, Yerusalemdin ⱪaqⱪan adǝm kelip xǝⱨǝrning hǝwirini eytixi bilǝn, hǝlⱪ Əzakiyalni uluƣ pǝyƣǝmbǝr dǝp bilip yǝtti. Əpsus, ular Əzakiyalning sɵzlirini pǝⱪǝt ⱪulaⱪ tüwidila anglap, üzül-kesil towa ⱪilmiƣan. Xunga 24-29 ayǝttǝ aldin eytilƣan balayi’apǝtlǝrmu ularning bexiƣa qüxürülüxi kerǝk.

■ 34:2 Yǝr. 23:1

■ 34:4 1Pet. 5:3

■ 34:13 Əz. 28:25

□ 34:17 «Əmdi silǝrgǝ kǝlsǝm, i Mening padam, ... — Mana, Mǝn ⱪoy wǝ ⱪoy arisida, ⱪoqⱪarlar wǝ tekilǝr arisida ⱨɵküm qiⱪirimǝn» — Əzakiyal «padiqilar»ni, yǝni Israil padixaⱨliri, kaⱨinliri wǝ pǝyƣǝmbǝrlirini ǝyiblǝp qiⱪti. U ⱨazir hǝlⱪ arisidiki ajiz-namratlarni bozǝk ⱪilip kǝlgǝn baylar wǝ mǝnsǝpdarlar (sǝmrigǝn wǝ küqlük ⱪoylar)ni ǝyiblǝxkǝ baxlaydu.

■ 34:23 Yǝx. 40:11; 42:1; 50:10; 52:13; 53:11; Yǝr. 30:9; Yⱨ. 10:11

□ 34:24 «Mǝnki Pǝrwǝrdigar ularning Hudasi bolimǝn, Mening ⱪulum Dawut ular arisida ǝmir bolidu» — 11-ayǝttǝ Pǝrwǝrdigar: «Ɵzüm ⱪoylirimƣa padiqi bolimǝn» dǝp wǝdǝ ⱪilidu. Muxu ayǝtlǝrdǝ u «Ⱪulum Dawut»ni ularƣa padiqi boluxⱪa tiklǝymǝn, dǝydu. Dawuttin uluƣ, Dawutning oƣli bolƣan Mǝsiⱨdǝ Hudaning bu ikki wǝdisi tǝng ǝmǝlgǝ axurulƣan ⱨǝm axurulidu. «Yuⱨ.» 10-bab, jümlidin Mǝsiⱨning «Mǝn Ɵzüm yahxi padiqidurmǝn» degǝn sɵzini kɵrüng.

■ 34:24 Yǝx. 55:4

□ 34:26 «Mǝn ularni ⱨǝm egizlikim ǝtrapidiki jaylarni bǝrikǝtlik ⱪilimǝn» — «egizlikim» (yaki «dɵnglüküm») Zion teƣini kɵrsitidu.

■ 34:29 Əz. 36:6-38

■ 34:31 Yⱨ. 10:11

□ 35:2 «yüzüngni Seir teƣiƣa ⱪaritip, bexarǝt berip uni ǝyiblǝp mundaⱪ degin: —» — «Seir» Edomning baxⱪa bir ismi. Oⱪurmǝnlǝrning esidǝ bǝlkim barki, Yaⱪup wǝ Edom uka-aka bolup, ular arisida ɵqmǝnlik pǝyda bolƣan. Gǝrqǝ Edom Yaⱪupni kǝqürüm ⱪilƣan bolsimu, uning keyinki ǝwladliri bolƣan Edomiylar Yaⱪupning ǝwladliri bolƣan Israilƣa küqlük ɵqmǝnlik saⱪlap kǝlgǝn.

■ 35:5 Əz. 25:15

□ 35:10 «Bu ikki ǝl, ikki mǝmlikǝt meningki bolidu» — «ikki ǝl, ikki mǝmlikǝt» Yǝⱨuda wǝ Israil (ximaliy padixaⱨliⱪ)ni kɵrsitidu.

■ 35:10 Zǝb. 83:12

■ 36:1 Əz. 6:2

■ 36:2 Əz. 35:10

□ 36:3 «Qünki ular silǝrni wǝyranǝ ⱪilip, ǝllǝrdin ⱪalƣanliriƣa tǝwǝ ⱪilixⱪa ⱨǝryandin silǝrni ǝzgǝnliki tüpǝylidin,...» — muxu ayǝttiki «ular» wǝ «(yat) ǝllǝrdin ⱪalƣanlar» bǝlkim (1) «Babil» wǝ «baxⱪa ǝllǝr»ni kɵrsitidu; (2) ahirⱪi zamandiki «dǝjjal wǝ uningƣa beⱪinƣan ǝllǝr»ni wǝ ulardin «baxⱪa ǝllǝr»ni kɵrsitidu. Babil Israilni ixƣal ⱪilip bulang-talang ⱪilƣandin keyin asasǝn uni taxlap kǝtti; ǝtrapidiki ǝllǝr ⱪalƣan hǝlⱪning ajizliⱪidin paydilinip uni tehimu kɵprǝk bulang-talang ⱪildi.

■ 36:6 Əz. 34:29

■ 36:20 Yǝx. 52:5; Rim. 2:24

□ 36:26 «...meⱨrlik bir ⱪǝlbni ata ⱪilimǝn» — ibarniy tilida bu sɵz «...gɵx yürǝkni ata ⱪilimǝn» deyilgǝn.

■ 36:26 Yǝr. 32:39; Əz. 11:19

■ 36:29 Əz. 34:29

■ 36:31 Əz. 6:9; 20:43; 16:61,63

□ 36:32 «bu ixni ⱪilixim silǝr üqün ǝmǝs,...» — demǝk, bu ixni Huda Ɵzi üqün ⱪilidu.

■ 36:35 Yǝx. 51:3; Əz. 28:13

■ 36:36 Əz. 17:24; 22:14; 37:14

□ 37:1 «Pǝrwǝrdigar meni Roⱨi bilǝn kɵtürüp qiⱪip,..» — ibraniy tilida «Pǝrwǝrdigar meni Roⱨ bilǝn kɵtürüp qiⱪip,...». Demǝk, Pǝrwǝrdigar Ɵz Roⱨi bilǝn pǝyƣǝmbǝrni kɵtürdi.

□ 37:5 «mǝn silǝrgǝ bir roⱨ-nǝpǝs kirgüzimǝn, wǝ silǝr ⱨayat bolisilǝr» — ibraniy tilida «roⱨ» wǝ «nǝpǝs» bir sɵz.

□ 37:9 «roⱨ-nǝpǝskǝ bexarǝt berip mundaⱪ degin: «Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: Tɵt tǝrǝptin xamal kǝlgǝysilǝr, i roⱨ-nǝpǝs,...» — ibraniy tilida «roⱨ» (yaki «roⱨ-nǝpǝs») wǝ «xamal» bir sɵz. «Tɵt tǝrǝptin xamal kǝlgǝysilǝr, ...» ibraniy tilida «tɵt tǝrǝptiki xamaldin kǝlgǝysilǝr, ...»

■ 37:22 Yⱨ. 10:16

■ 37:24 Yǝx. 40:11; Yǝr. 30:9; Əz. 34:23

□ 37:25 «Mening ⱪulum Dawut ularning xaⱨzadisi bolidu» — bu sɵzning mǝnisidǝ ikki mumkinqilik bar: — (1) Huda Dawut padixaⱨni tirildürüp ularƣa padixaⱨ süpitidǝ tiklǝydu. (2) muxu sɵzlǝr Dawutning ǝwladi Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨni kɵrsitidu (34-babni kɵrüng). Bizningqǝ ⱨǝr ikkisi toƣridur. Xu qaƣda Hudaning sǝltǝniti yǝr yüzigǝ kǝlgǝndǝ, Dawut pǝyƣǝmbǝr yǝr yüzidǝ turup, Israil wǝ alǝmning ⱨǝⱪiⱪiy padixaⱨi wǝ padiqisi bolƣan Mǝsiⱨkǝ wǝkil bolup ularning padixaⱨi boluxi mumkin.

■ 37:26 Zǝb. 89:3-4; Əz. 34:25; 2Kor. 6:16

□ 37:27 «Mening turalƣu jayim ularda bolidu; Mǝn ularning Hudasi bolimǝn, ular Mening hǝlⱪim bolidu» — muxu bexarǝt 40-48-bablarda tǝpsiliy ⱨalda eqilidu.

■ 37:27 Əz. 11:20; 14:11

□ 38:2 «yüzüngni Magog zeminidiki Rox, Mǝxǝk wǝ Tubalning ǝmiri Gogⱪa ⱪaritip...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «yüzüngni Magog zeminidin bolƣan Mǝxǝk wǝ Tubalning kattiwax xaⱨzadisi bolƣan Gogⱪa ⱪaritip...». Mǝxǝk wǝ Tubal xu dǝwrlǝrdǝ ⱨazirⱪi Türkiyǝdǝ turƣan ikki ⱪǝbilǝ idi. Ularning ⱨazirⱪi Rusiyǝdiki «Moskwa» wǝ «Tobolsk» bilǝn munasiwiti bar boluxi mumkin. Bǝzi alimlar «Rox»ni ⱨazirⱪi «Rusiyǝ» bilǝn munasiwiti bar, dǝp ⱪaraydu.

■ 38:2 Wǝⱨ. 20:8

■ 38:4 Əz. 29:4; 39:2

□ 38:5 «Put» — ⱨazirⱪi «Liwiyǝ» («Libya»).

□ 38:6 «Gomer» — bǝzi alimlar «Gomer»ni ⱨazirⱪi «Germaniyǝ» bilǝn munasiwiti bar, dǝp ⱪaraydu. «Torgamaⱨ»ning kim ikǝnlikini bir nemǝ deyix tǝs, biraⱪ Pǝlǝstin yaki Babilƣa nisbǝtǝn «ximaliy ǝng ⱪǝri» bolƣan jay Sibiriyǝdur.

□ 38:7 «sǝn ularƣa nazarǝtqilik ⱪilisǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «sǝn ularƣa muⱨapizǝtqi bolisǝn».

■ 38:9 Əz. 30:18

□ 38:13 «Xeba, Dedan, Tarxix...» — «Xeba» wǝ «Dedan» — Ərǝb millǝtliri idi. «Tarxix» — qong bir soda xǝⱨiri (yuⱪiriⱪi 27:12-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng). «Yax xirliri» — bularƣa ohxaydiƣan, ular bilǝn soda ⱪilidiƣan ǝllǝr. Ayǝtning mǝnisi bǝlkim Gog Israilƣa ⱨujum ⱪilƣanda ularmu ǝⱨwaldin paydilanmaⱪqi bolidu.

□ 38:17 «Mǝn ⱪǝdimki zamanlarda ⱪullirim bolƣan Israildiki pǝyƣǝmbǝrlǝr arⱪiliⱪ bexarǝt ⱪilƣan birsi sǝn ǝmǝsmu? Ular xu künlǝrdǝ, xundaⱪla kɵp yillardin beri, Mening seni hǝlⱪimgǝ ⱪarxilixixⱪa qiⱪiridiƣanliⱪim toƣruluⱪ bexarǝt bǝrgǝn ǝmǝsmu?» — bu ayǝt üstidǝ biz «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 38:19 Əz. 36:5, 6

■ 39:2 Əz. 38:4

■ 39:4 Əz. 33:27

□ 39:11 «Ⱨamon-Gog» — «Gogning top-top adǝmliri» degǝnlik.

□ 39:14 «Ular birnǝqqǝ adǝmni zeminni dawamliⱪ arilap, tajawuzqilarning zemin yüzidǝ ⱪalƣan jǝsǝtlirini kümüxtǝk alaⱨidǝ ixni ⱪilix üqün ayriydu» — bu hizmǝtni ⱪilix üqün nǝqqǝ adǝmni alaⱨidǝ «ayrix» kerǝk bolidu — qünki jǝsǝtlǝrgǝ tegix adǝmni «napak» ⱪilip, ibadǝthaniƣa kirixkǝ layaⱪǝtsiz ⱪilidu.

□ 39:16 «Ⱨamonaⱨ» — «zor bir top adǝmlǝr» degǝnlik.

□ 39:25 «Ɵz... otluⱪ ⱪizƣinliⱪim» — ibraniy tilida «Ɵz... ⱨǝsǝtim».

■ 39:29 Yo. 3:1; Ros. 2:17

□ 40:1 «Bizning sürgün bolƣanliⱪimizning yigirmǝ bǝxinqi yili... Pǝrwǝrdigarning ⱪoli mening wujudumƣa ⱪondi, wǝ u meni xǝⱨǝrgǝ apardi» — Əskǝrtix: bu 40-44 bablarda tǝrjimimizning bǝzi yǝrliridǝ oⱪurmǝnlǝrgǝ yardimi bolsun dǝp bǝzi ayǝtlǝrgǝ sɵz ⱪoxtuⱪ. Ular ǝslidiki tekistning bir ⱪismi bolmisimu, ular tekistning mǝnisini toƣra qüxiniximizgǝ yardǝm beridu. Biz adǝttikidǝk bundaⱪ sɵzlǝrni «sus ⱪilduⱪ». «bizning sürgün bolƣanliⱪimizning yigirmǝ bǝxinqi yili, yilning bexida, ayning oninqi künidǝ..» — bu alamǝt kɵrünüx birinqi kɵrünüxtin 19 yil keyin idi.

■ 40:1 Əz. 33:21

□ 40:2 «xǝⱨǝrdǝk bir ⱪurulux turatti» — yaki «bir xǝⱨǝrning ⱪarisi turatti».

□ 40:5 «ibadǝthana» — ibraniy tilida pǝⱪǝt «ɵy» deyilidu. Muxu yǝrdǝ «ibadǝthana» «muⱪǝddǝshana» (41-bab) wǝ uning ⱨoylisini ɵz iqigǝ alidu. «u kixining ⱪolida altǝ gǝzlik ɵlqǝm hadisi bar idi» — Muⱪǝddǝs Kitabta ixlitilgǝn «gǝz» adǝmning ⱪolining jǝynǝktin barmaⱪning uqiƣiqǝ bolƣan ariliⱪi (tǝhminǝn 45 santimetr) idi. «xu qaƣdiki «bir gǝz» bir gǝz bir aliⱪanƣa toƣra kelǝtti» — xunga bu bablarda ixlitilgǝn «gǝz» uningdin uzun, tǝhminǝn 53 santimetr ⱨesablinatti. Dǝrwazisining ⱪandaⱪ ikǝnlikini qüxinix üqün, towǝndiki «keliqǝktiki muⱪǝddǝs ibadǝthana»ni kɵrsitidiƣan shemilǝrni kɵrüng. «U tamning kǝnglikini ɵlqidi, bir «hada» qiⱪti; egizliki bolsa, bir «hada» qiⱪti» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ bolsunki, bir «hada» altǝ gǝz idi.

□ 40:7 «oyuⱪ ɵy» — demǝk, aldinⱪi temi yoⱪ ɵy. «Oyuⱪ ɵy»lǝrning aldi karidor (dǝⱨliz) bolatti.

□ 40:11 «U dǝrwazini ɵlqidi» — muxu yǝrdǝ dǝrwazining «kirix eƣizi»ning sirtⱪi tǝripini kɵrsitidu. Dǝrwazaning ɵzi heli uzun bolup, uning «kirix eƣizi»i, dǝⱨlizi (karidori) wǝ «dalan»i bar idi. Sheminimu kɵrüng. «uning jǝmiy uzunluⱪi» — sirtⱪi tam wǝ pǝlǝmpǝyni ɵz iqigǝ alsa kerǝk.

□ 40:13 «bu tǝrǝptiki oyuⱪ ɵyning ixiki bilǝn u tǝrǝptiki oyuⱪ ɵyning ixiki bir-birigǝ ⱪarixatti» — bu yǝrdiki «ixik»ning nemini kɵrsitidiƣanliⱪini bilmǝymiz. Bǝzi alimlar «bala tam» yaki «küngürǝ» dǝp tǝrjimǝ ⱪilidu.

□ 40:14 «kirix eƣizidiki tüwrüklǝr» — yaki «kirix eƣizidiki munarlar». «ularning (tüwrüklǝrning) egizliki atmix gǝz qiⱪti; dǝrwaza temi bu ⱨoylining tüwrüklirini orap turƣanidi» — bu ikki tüwrük intayin egizdur. Bǝzi alimlar ayǝtni «u dǝrwazining iqki «tosma tam»liriƣa ularning ariliⱪ tamlirini ⱪoxup jǝmiy uzunluⱪini ɵlqidi, jǝmiy bolup atmix gǝz idi» degǝn mǝnidǝ qüxinidu. Biraⱪ (undaⱪ bolsa) bu ɵlqǝm ikki tǝrǝptiki iqki «tosma tam»lirining ariliⱪliri bilǝn jǝmiy uzunluⱪining ⱪoxulmisi bolatti. Mundaⱪ ɵlqǝxning nemǝ ǝⱨmiyiti bolsun?

□ 40:19 «tɵwǝnki dǝrwazining iqi tǝripidin...» — mumkinqiliki barki, «tɵwǝnki» muxu yǝrdǝ «jǝnubiy» degǝn mǝnidǝ ixlitilidu. Qünki tɵwǝndǝ «xǝrⱪiy dǝrwaza» wǝ «ximaliy dǝrwaza» tilƣa elinidu, biraⱪ ayǝttǝ «jǝnubiy dǝrwaza» tilƣa elinmaydu.

□ 40:22 «uning deriziliri...» — «deriziliri» muxu yǝrdǝ uning «rojǝk»liri, yaki «rojǝklik derizǝ»lirini kɵrsitidu (16-ayǝtni kɵrüng).

□ 40:30 «ǝtrapida uzunluⱪi yigirmǝ bǝx gǝz, kǝngliki bǝx gǝz ǝtrapida dalini bar idi» — ǝyni tekstini qüxinix tǝs.

□ 40:37 «uning dalinidiki tüwrüklǝr ...» — yaki «uning kexǝkliri ...».

□ 40:42 «Yǝnǝ taxtin yonup yasalƣan, uzunluⱪi bir yerim gǝz, kǝngliki bir yerim gǝz, egizliki bir gǝz kelidiƣan tɵt xirǝ bar idi; ularning üstigǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar wǝ baxⱪa ⱪurbanliⱪlarni soyidiƣan ⱪoral-ǝswablar ⱪoyulidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Bu tɵt xirǝ yonulƣan taxtin yasalƣan, uzunluⱪi bir yerim gǝz, kǝngliki bir yerim gǝz, egizliki bir gǝz; ularning üstigimu kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar wǝ baxⱪa ⱪurbanliⱪlarni soyidiƣan ⱪoral-ǝswablar ⱪoylidu». Biraⱪ bundaⱪ jozilar ⱪoy-kalilarning jǝsitini ⱪoyƣudǝk dǝrijidǝ qong ǝmǝs.

□ 40:43 «dǝrwaza iqidǝ... kanarlar bekitilgǝn. Xirǝlǝr üstigǝ ⱪurbanliⱪ gɵxliri ⱪoyulidu» — bǝzi alimlar bu xirǝlǝr pǝⱪǝt ximaliy dǝrwazisidila ⱪoyulƣan, dǝp ⱪaraydu. Biraⱪ 38-ayǝt «dǝrwazilar»ni kɵrsitidu.

□ 40:46 «xularla Lawiy jǝmǝtidilǝr arisidin Pǝrwǝrdigarning yeniƣa hizmitidǝ boluxⱪa kirǝlǝydu» — Zadoklarning xu imtiyazƣa igǝ bolux sǝwǝbi 44:15dǝ eytilidu.

□ 40:47 «ⱪurbangaⱨ bolsa muⱪǝddǝshana aldida turatti» — «muⱪǝddǝshana» ⱨoyla iqidǝ turidiƣan ɵy; u «muⱪǝddǝs jay» wǝ «ǝng muⱪǝddǝs jay»ni ɵz iqigǝ alidu.

□ 40:48 «dalan eƣizining ɵzi on tɵt gǝz idi» — bu jümlǝ bǝzi kona tekistlǝrdǝ (bolupmu kona grek tilidiki LXX tǝrjimisidǝ) tepilidu. Əmǝliyǝttǝ bayanlirining toluⱪ boluxi üqün muxundaⱪ bir jümlǝ boluxi kerǝk idi.

□ 40:49 «Dalanning ... uzunluⱪi on bir gǝz idi» — bǝzi kona tekistlǝrdǝ «on ikki gǝz» deyilidu.

□ 41:3 «U iqkirigǝ ⱪarap mangdi ... kirix eƣizidiki toƣra tamning kǝngliki ikki gǝz...» — alimlarning bu 1-3 ayǝttiki ɵlqǝmlǝr toƣruluⱪ baxⱪa-baxⱪa qüxinixliri bar. Shemilirimizni kɵrüng.

□ 41:4 «U muⱪǝddǝs jayning kǝynidiki «ǝng muⱪǝddǝs jay»ning uzunluⱪini ɵlqidi, ... U manga: «bu ǝng muⱪǝddǝs jay» — dedi» — Əzakiyal kaⱨin bolup, «muⱪǝddǝs jay»ƣa kirdi. Biraⱪ «ǝng muⱪǝddǝs jay»ƣa kirmidi; Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ pǝⱪǝt «bax kaⱨin» «ǝng muⱪǝddǝs jay»ƣa kirixkǝ ⱨoⱪuⱪluⱪ idi.

□ 41:7 «muⱪǝddǝshanining ǝtrapida ⱪurulux bolƣanliⱪtin bina egizligǝnseri hanilar kengǝygǝn» — muxu «ⱪurulux» degǝn sɵz pütkül «Muⱪǝddǝs Kitab»ta pǝⱪǝt bir ⱪetimla tepilidu, xunga uning mǝnisini bekitix tǝs. Mumkinqiliki yǝnǝ barki, u «karidor» yaki «pǝlǝmpǝy» degǝn mǝnidǝ.

□ 41:8 «uning egizliki toptoƣra bir «hada» idi, yǝni altǝ «qong gǝz» idi» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ boliduki, «qong gǝz» «bir gǝzgǝ ⱪoxulƣan bir aliⱪan» (525 millimetr etrapida) (40:5ni kɵrüng).

□ 41:12 «binaning uzunluⱪi yǝtmix gǝz idi... uning kǝngliki toⱪsan gǝz idi» — bu binaning kǝngliki wǝ uzunluⱪi «iqki kǝngliki» wǝ «iqki uzunluⱪi»ni kɵrsǝtsǝ kerǝk. Shemimizda xundaⱪ ⱪiyas ⱪilimiz. Baxⱪa imkaniyitimu shemimizda kɵrsitilidu. Alimlar binaning ⱪaysi yɵlinixtǝ (toƣrisiƣa, uzunisiƣa) orunlaxturuluxi toƣruluⱪ ikki pikirdǝ bar.

□ 41:14 «xǝrⱪⱪǝ jaylaxⱪan ⱨoylisi» — ibraniy tilida « xǝrⱪⱪǝ jaylaxⱪan box yǝr».

□ 41:17-18 «iqki wǝ sirtⱪi «muⱪǝddǝs jay»» — demǝk, «muⱪǝddǝs jay» wǝ «ǝng muⱪǝddǝs jay».

□ 41:22 ««Muⱪǝddǝs jay»ning egizliki üq gǝz, uzunluⱪi ikki gǝz bolƣan ⱪurbangaⱨi yaƣaqtin yasalƣan...» — bu «ⱪurbangaⱨ» bǝlkim ⱪurbanliⱪlarning ɵzi üqün ǝmǝs, bǝlki Pǝrwǝrdigarning aldida «muⱪǝddǝs nan» ⱪoyulux üqün yasilidu; qünki ahirida «Bu bolsa Pǝrwǝrdigarning aldida turidiƣan xirǝdur» deyilidu.

□ 42:4 «Hanilarning aldida on gǝz kǝngliktǝ, yüz gǝz uzunluⱪta bir karidor bar idi» — biz muxu yǝrdǝ grek tǝrjimisi (LXX) wǝ «Pexitta»ning tekistigǝ ǝgixip, «yüz gǝz» dǝp tǝrjimǝ ⱪilimiz. «... Hanilarning ixikliri ximalƣa ⱪaraytti» — pütün ayǝttiki ǝyni tekistni qüxinix tǝs. Mumkinqliki barki, ⱨǝr ⱪǝwǝttǝ ikki karidor bar; xuning bilǝn ⱨǝrbir hana karidorƣa, yǝni «ximalƣa» ⱪaraytti.

□ 42:6 «...ⱨoyliƣa tutax hanilarningkidǝk tüwrükliri bolmiƣaqⱪa, üqinqi ⱪǝwǝttiki hanilar astinⱪi ⱪǝwǝttiki wǝ otturidiki hanilardin tar idi» — bu jümlining mǝnisini ibariniy tilida qüxinix tǝs. Binadiki tüwrüklǝrning ⱪandaⱪ orunlaxturulƣanliⱪi eniⱪ ǝmǝs.

□ 42:9 «... sirtⱪi ⱨoylidin kiridiƣan, xǝrⱪ tǝrǝpkǝ ⱪaraydiƣan bir kirix yoli bar idi» — bu binadin iqki ⱨoyliƣa kiridiƣan bir yolmu bolux kerǝk (13-, 14-ayǝt wǝ 44:19-ayǝtnimu kɵrüng).

□ 42:14 «Kaⱨinlar ... xu yǝrgǝ hizmǝt kiyimini selip ⱪoyidu...» — «xu yǝr» yuⱪirida tǝswirlǝngǝn «yürüx hanilar»ni kɵrsitix kerǝk (44:19-ayǝtnimu kɵrüng). Iqki ⱨoylining ɵzidǝ kiyim-keqǝkni almaxturux muwapiⱪ ǝmǝstur.

□ 42:16 «U xǝrⱪiy tǝripini ɵlqǝm hadisi bilǝn ɵlqidi; u bǝx yüz hada qiⱪti» — ibadǝthanidiki «sirtⱪi ⱨoyla»ning uzunluⱪi wǝ kǝngliki bǝx yüz gǝz idi (ⱨesablaxⱪa asan bolsun üqün shemilarni kɵrüng). Buningƣa ⱪariƣanda, sirtⱪi ⱨoyla temining sirtida yǝnǝ bir qong tosma tam bolsa kerǝk. Xundaⱪ bolƣanda, bu ibadǝthana intayin qong bolƣan bolidu. Tǝhminǝn uzunluⱪi wǝ kǝngliki bir kilometrdin exixi mumkin. Grek tǝrjimisi (LXX)ning tekisttǝ «bǝz yüz gǝz» deyilidu.

□ 42:20 «U tɵt tǝripini ɵlqidi... uzunluⱪi bǝx yüz (hada), kǝngliki bǝx yüz (hada) tam bar idi» — 16-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

■ 43:3 Əz. 1:4; 8:4

□ 43:5 «Roⱨ meni kɵtürüp,...» — Hudaning Muⱪǝddǝs Roⱨi, ǝlwǝttǝ.

■ 43:5 Əz. 3:14, Əz. 11:24

□ 43:7 «padixaⱨlarning jǝsǝtliri bilǝn Mening pak-muⱪǝddǝs namimni yǝnǝ ⱨeq bulƣimaydu» — Israillar ⱪǝdimki zamanlarda bǝlkim padixaⱨlirini «yuⱪiri jaylar»da dǝpnǝ ⱪilip xu yǝrlǝrni tawapgaⱨlar ⱪiliwalƣan. Bǝzi alimlar «jǝsǝtliri»ni «abidǝ taxliri» dǝp tǝrjimǝ ⱪilidu.

■ 43:7 Yǝr. 16:18

□ 43:13 «Mana bu ⱪurbangaⱨning uli idi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «ⱪurbangaⱨning egizliki tɵwǝndǝ: —...»

□ 43:20 «xuning bilǝn sǝn uni pakizlap wǝ uningƣa kafarǝt ⱪilisǝn» — «kafarǝt ⱪilix» toƣruluⱪ «Law.» 1:3 wǝ izaⱨatni, xundaⱪla «Tǝbirlǝr»nimu kɵrüng.

□ 44:3 «u dǝrwaznining dalinidin kiridu...» — demǝk, xaⱨzadǝ xǝrⱪiy dǝrwazining karodoriƣa ⱨoyla arⱪiliⱪ dalandin ɵtüp kiridu. Nan yegǝndin keyin u xu yol bilǝn qiⱪip ketidu.

□ 44:4 «Pǝrwǝrdigarning ɵyi» — pütkül ibadǝthanini kɵrsitidu.

□ 44:10 «... Israilning Mǝndin ezip ketixi bilǝn, Mǝndin yiraⱪlixip azƣan, mǝbudliriƣa intilgǝn Lawiy jǝmǝtidikilǝr ɵz ⱪǝbiⱨlikining jazasini tartidu» — Lawiy jǝmǝtidikilǝr, yǝni Lawiylarning muⱪǝddǝs ibadǝthanining hizmiti üqün alaⱨidǝ mǝs’uliyiti bolƣan. Tǝpsilatliri Tǝwratning «Misirdin qiⱪix», «Lawiylar» wǝ «Qɵl-bayawandiki sǝpǝr» degǝn ⱪismilardin tepilidu.

□ 44:11 «muⱪǝddǝs ornum» — muxu yǝrdǝ «muⱪǝddǝs jay» ǝmǝs, bǝlki pütkül ibadǝthanini kɵrsǝtsǝ kerǝk.

□ 44:18 «ular adǝmni tǝrlitidiƣan ⱨeqⱪandaⱪ nǝrsini kiymǝsliki kerǝk» — «tǝrlitidiƣan» yaki «tǝr aⱪⱪuzidiƣan» kiyim kaⱨinlar üqün bolmaydu. Oⱪurmǝnlǝrning esidǝ boliduki, Adǝm’atimiz gunaⱨ sadir ⱪilƣandin keyin, Huda uningƣa: «Sǝn pexanǝngdin tǝr aⱪⱪuzuxung bilǝn neningni yǝysǝn» dǝp lǝnǝt ⱪilƣanidi. Hudaning hizmiti Uning iltipati, küq-ⱪudriti bilǝn ⱪilinmisa bolmaydu; Hudaning nijatida yaki hizmitidǝ adǝmning ɵz «tirixqanliⱪi», yaki insaniyǝtning gunaⱨini ǝslitidiƣan «aⱪⱪuzƣan tǝr»ining ⱨeq orni yoⱪ.

□ 44:19 «Ular hǝlⱪning bu kiyimlirining pak-muⱪǝddǝslikigǝ tegip ketip ziyanƣa uqrimasliⱪi üqün baxⱪa kiyimlǝrni kiyixi kerǝk» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ boliduki, Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ addiy puⱪralarning kaⱨinlarning hizmǝt kiyimlirigǝ tegix ⱨoⱪuⱪi yoⱪ idi. Ular tǝgküqi bolsa Hudaning jazasiƣa uqraytti. Xunga bu bǝlgilimǝ puⱪralarni ⱪoƣdax üqün idi. Biz «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdimu yengi ibadǝthanidiki kaⱨinlar wǝ wǝzipiliri üstidǝ tohtilimiz.

■ 44:22 Law. 21:13,14

■ 44:28 Qɵl. 18:20; Ⱪan. 18:1

□ 44:30 ««kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ»lǝr» — Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ bǝzi ⱪurbanliⱪlardin wǝ Hudaƣa atalƣan bǝzi baxⱪa ⱨǝdiyǝlǝrdin «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ»lǝrni mǝhsus kaⱨinlar üqün ayrix kerǝk idi («Mis.» 25:2-3ni kɵrüng).

■ 44:30 Mis. 13:2; 22:29,30; Qɵl. 18:11

■ 44:31 Law. 22:8

□ 45:1 «uzunluⱪi yigirmǝ bǝx ming hada» — tǝhminǝn 78 kilometr. Baxⱪa birhil tǝrjimisi «uzunluⱪi yigirmǝ bǝx ming gǝz» — (yǝni 13 kilometr) «kǝngliki yigirmǝ ming hada» — tǝhminǝn 63 kilometr. Biz muxu yǝrdǝ grek tilidiki LXX tǝrjimisigǝ ǝgiximiz. Baxⱪa birhil tǝrjimisi «uzunluⱪi yigirmǝ ming gǝz» — (yǝni 10.5 kilometr).

□ 45:2 «U yǝrdin bǝx ming hada uzunluⱪtiki, bǝx ming hada kǝngliktiki tɵt qasiliⱪ yǝr muⱪǝddǝs jayƣa ayrilidu» — ibraniy tilida «U yǝrdin bǝx ming hada uzunluⱪta, bǝx ming hada kǝngliktǝ tɵt qasiliⱪ yǝr muⱪǝddǝs jayƣa ayrilidu» deyilidu.

□ 45:6 «xǝⱨǝr üqü» — yǝni Yerusalem üqün. «kǝngliki bǝx ming hada, uzunluⱪi yigirmǝ bǝx ming hada» — yaki «kǝngliki bǝx ming gǝz, uzunluⱪi yigirmǝ bǝx ming gǝz».

□ 45:10 «ǝfaⱨ» — ⱪuruⱪ nǝrsilǝrgǝ ɵlqǝm idi, tǝhminǝn 27 litr idi. «bat» — suyuⱪ nǝrsilǝrgǝ ɵlqǝm, ǝfaⱨⱪa barawǝr bolup 27 litr idi.

■ 45:10 Law. 19:35,36

□ 45:11 «bat homirning ondin birigǝ, ǝfaⱨ homirning ondin birigǝ barawǝr bolsun» — «homir»ning ǝsliy mǝnisi «exǝk kɵtürǝligüdǝk yük» idi — tǝhminǝn 220-300 litr.

□ 45:12 «xǝkǝl» — kümüxning (yaki altunning) ɵlqimi bolup, 11.4 gramƣa barawǝr idi. «mina» — (yaki «manǝⱨ») birhil tǝnggǝ, 60 xǝkǝlgǝ barawǝr idi. Əmdi nemixⱪa uning muxu yǝrdǝ «20, 25 wǝ 15 xǝkǝl»gǝ bɵlünüxini anqǝ bilmǝymiz. Bǝlkim muxu bɵlünüxi birhil aldamqiliⱪning aldini elix üqün boluxi mumkin.

■ 45:12 Mis. 30:13; Law. 27:25; Qɵl. 3:47

■ 45:21 Mis. 12:3; 23:15; Law. 23:5; Qɵl. 9:3; 28:16,17; Ⱪan. 16:1

□ 45:24 «bir hin zǝytun meyini» — «bir hin» bǝlkim tǝhminǝn 6 litr.

□ 45:25 «Yǝttinqi ayning on bǝxinqi künidǝ baxlanƣan ⱨeyt» — yǝni «kǝpilǝr ⱨeyti» yaki «kǝpǝ tikix ⱨeyti»

■ 45:25 Law. 23:33; Qɵl. 29:12; Ⱪan. 16:13

□ 46:1 «xabat küni» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, «xabat küni» xǝnbǝ küni, dǝm elix künidur.

□ 46:17 «halas ⱪilix yili» — Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ, «halas ⱪilix yili» yaki «burƣa qelix yili» ⱨǝr 49 yilda bir bolidu, axu yilida ⱨǝr adǝmning ⱪǝrzi halas ⱪilinidu, baxⱪilarƣa setilƣan miras-zeminlar ɵz igisi yaki uning ǝwladliriƣa ⱪayturulidu. («Law.» 25-babni kɵrüng).

□ 46:20 «Bu kaⱨinlar itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪlirini wǝ gunaⱨ ⱪurbanliⱪlirini ⱪaynitidiƣan ⱨǝm axliⱪ ⱨǝdiyǝlǝrni pixuridiƣan jaydur... hǝlⱪning bu axlarning pak-muⱪǝddǝslikigǝ tegip ketip ziyanƣa uqrimasliⱪi üqün, ular bu axlarni sirtⱪi ⱨoyliƣa elip qiⱪmaydu» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ boliduki, kaⱨinlarning kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlardin sirt, ⱨǝrhil ⱪurbanliⱪlardin wǝ «ⱨǝdiyǝ»lǝrdin bir ülüxni elip yeyix ⱨoⱪuⱪi bar idi. Ularning rǝsmiy kirimi bolmiƣaqⱪa, bu ülüxlǝr ularning jenini baⱪatti. Hǝlⱪ ⱪurbanliⱪliri wǝ ülüxlirini Hudaƣa atap sunƣandin keyin, «muⱪǝddǝs» dǝp ⱨesablinip, Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanunda addiy puⱪralarning ularni yeyixi yaki ularƣa tegixi mǝn’i ⱪilinƣan. Biz «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdimu bu ⱪurbanliⱪlar üstidǝ tohtilimiz.

□ 46:24 «muxu yǝrlǝrdǝ ɵyning hizmitidǝ bolƣanlar hǝlⱪning ⱪurbanliⱪlirini ⱪaynitidu — «ⱪurbanliⱪlarni ⱪaynitix» toƣruluⱪ «Law.» 7:31-36, 8:31-ayǝtlǝrni kɵrüng. Lawiylar wǝ kaⱨinlarning hǝlⱪ aparƣan «inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪi»lar, «gunaⱨ ⱪurbanliⱪi»lar wǝ «itaǝtsizlik ⱪurbanliⱪi»lardin parqǝ gɵx elip yeyix ⱨoⱪuⱪi bar idi. Bu ularning ⱪurbanliⱪni soyup sunuxidiki «ix ⱨǝⱪⱪi» idi.

□ 47:1 «ɵyning dǝrwazisi» — «ɵy» muxu yǝrdǝ pütkül ibadǝthanini kɵrsitidu.

■ 47:1 Zǝk. 14:8

■ 47:7 Wǝⱨ. 22:2

□ 47:8 «Arabaⱨ tüzlǝngliki» — hǝritini kɵrüng. «Arabaⱨ» degǝn Iordan dǝryasining jilƣisi. «dengiz» — «Ɵlük dengiz» — bügüngǝ ⱪǝdǝr u dengiz intayin tuzluⱪ bolƣaqⱪa, uningda ⱨeqⱪandaⱪ janiwar yaximaydu. Biraⱪ bu sular bilǝn uning suliri aⱪar su bolup, nurƣun beliⱪ-ⱨaywanlar ularda yaxaydu.

□ 47:9 «jüp dǝrya» — yuⱪiriⱪi ayǝtlǝrdǝ «bir dǝrya» tǝswirlǝngǝndin keyin, nemixⱪa «jüp dǝrya» deyilidu? Buning sirliⱪ mǝnisi pǝⱪǝt Tǝwrattiki «Zǝk.» 14:8-ayǝttǝ yexilidu. Qünki yǝnǝ bir dǝrya ibadǝthanidin qiⱪip ƣǝrbiy tǝrǝpkimu eⱪip «Ottura dengiz»ƣa kiridu. «Yo.» 3:18nimy kɵrüng.

■ 47:12 Wǝⱨ. 22:2

□ 47:13 «Yüsüpning ⱪǝbilisigǝ ikki ülüx bɵlünidu» — Lawiy ⱪǝbilisi zeminƣa igǝ bolmaydu. Yüsüpning ikki oƣli, Əfraim wǝ Manassǝⱨ, ikki ⱪǝbilǝ ⱨesablinidu («Yar.» 48:17-20ni kɵrüng).

■ 47:14 Yar. 12:7; 17:8; 26:3; 28:13

□ 47:18 «Ɵlük dengiz» — ibraniy tilida «xǝrⱪiy dengiz». «Xǝrⱪ tǝripining qegrisi, Ⱨawran bilǝn Dǝmǝxⱪning otturisidin baxlinip, Gilead wǝ Israil zeminini bɵlüp turidiƣan Iordan dǝryasi bolidu. Silǝr buningdin «Ɵlük dengiz»ƣiqǝ miraslarni bɵlüp ɵlqǝysilǝr» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Silǝr xǝrⱪiy qegrisidin, yǝni Ⱨawran bilǝn Dǝmǝxⱪning otturisidin, Gilead wǝ Israil zeminidin wǝ Iordan dǝryasidin «Ɵlük dengiz»ƣiqǝ miraslarni bɵlüp ɵlqǝysilǝr».

□ 48:1 «Hamat rayoniƣa kirix eƣiziƣiqǝ...» — yaki «Libo-Hamat xǝⱨirigiqǝ...».

□ 48:12 «Xuning bilǝn bu alaⱨidǝ «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» bolƣan yǝr bolsa pütün «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» bolƣan zeminning iqidin bolup, ularƣa nisbǝtǝn «ǝng muⱪǝddǝs bir nǝrsǝ» dǝp bilinsun. U Lawiylarning ülüxigǝ tutaxⱪan bolidu» — Lawiylarning ülüxi bu yǝrning ximaliy tǝripidǝ bolidu; hǝritini kɵrüng.

Daniyal

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

Daniyal

1

Daniyal wǝ uning dostliri •••• Daniyal Neboⱪadnǝsarning ordisida

1 Yǝⱨuda padixaⱨi Yǝⱨoyakim tǝhtkǝ olturup üqinqi yili, Babil padixaⱨi Neboⱪadnǝsar Yerusalemƣa ⱨujum ⱪilip uni muⱨasirǝ ⱪiliwaldi. ■ 2 Rǝb Yǝⱨudaning padixaⱨi Yǝⱨuyakimni, xundaⱪla Hudaning ɵyidiki ⱪaqa-ⱪuqilarning bir ⱪismini uning ⱪoliƣa tapxurup bǝrdi. U ǝsirlǝrni Xinar zeminiƣa, ɵzi qoⱪunidiƣan mǝbudning buthanisiƣa elip bardi wǝ bulap kǝlgǝn ⱪaqa-ⱪuqilarni buthanining hǝzinisigǝ ⱪoydi.□

3 Padixaⱨ Neboⱪadnǝsar bax aƣwat ƣojidari Axpinazƣa ǝsirgǝ qüxkǝn Israillar iqidin han jǝmǝtidikilǝrdin wǝ esilzadǝ yigitlǝrdin birnǝqqidin tallap elip qiⱪixni buyrudi. □  ■ 4 Bu yaxlar nuⱪsansiz, kelixkǝn, danixmǝn-uⱪumuxluⱪ, mol bilimlik, mutǝpǝkkur, orda hizmitidǝ boluxⱪa layaⱪǝtlik, yǝnǝ kelip kaldiylǝrning ilim-pǝnlirini ⱨǝm tilini ɵginǝlǝydiƣan boluxi kerǝk idi. □ 5 Padixaⱨ ular toƣrisida ular üq yilƣiqǝ ⱨǝr küni padixaⱨ yǝydiƣan nazu-nemǝtlǝr wǝ xarablar bilǝn ozuⱪlandurulsun, muddǝt toxⱪanda padixaⱨning aldida hizmǝttǝ bolsun dǝp bekitti. 6 Tallanƣan Yǝⱨuda ⱪǝbilisidiki yaxlardin Daniyal, Ⱨananiya, Mixael wǝ Azariyalar bar idi. 7 Aƣwat bexi ularƣa yengi isimlar, yǝni Daniyalƣa Bǝltǝxasar, Ⱨananiyaƣa Xadrak, Mixaelƣa Mixak, Azariyaƣa Əbǝdnego degǝn isimlarni ⱪoydi.□

8 Daniyal padixaⱨ bǝlgiligǝn nazu-nemǝtlǝr wǝ xaⱨanǝ xarabliri bilǝn ɵzini Huda aldida napak ⱪilmasliⱪⱪa bǝl baƣlidi; xunga u aƣwat bexidin ɵzining napak ⱪilinmasliⱪiƣa yol ⱪoyuxini iltimas ⱪildi. □  ■ 9 Əmdi Huda aƣwat bexini Daniyalƣa iltipat wǝ xapaǝt kɵrsitidiƣan ⱪilƣanidi. 10 Lekin aƣwat bexi Daniyalƣa:

— Mǝn ɵz ƣojam padixaⱨtin ⱪorⱪimǝn. Silǝrning yemǝk-iqmikinglarni u ɵzi bǝlgiligǝn; u ǝgǝr silǝrni baxⱪa ⱪurdax yigitlǝrdǝk saƣlam qiray ǝmǝs ikǝn dǝp ⱪarisa, undaⱪta silǝr padixaⱨⱪa mening kallamni aldurƣuqi bolisilǝr, — dedi.

11 Xuning bilǝn Daniyal kelip aƣwat bexi ɵzigǝ wǝ Ⱨananiya, Mixael wǝ Azariyalarƣa tǝyinligǝn ƣojidardin tǝlǝp ⱪilip: 12 — Kǝminilirini umaq, kɵktat wǝ su bilǝnla beⱪip on künlük sinaⱪ ⱪilsila.

13 Andin bizning qirayimiz bilǝn padixaⱨning esil tamiⱪini yegǝn yigitlǝrning qirayini selixturup baⱪsila, andin kɵzitixliri boyiqǝ kǝminilirigǝ ix kɵrgǝyla! — dedi. 14 Ƣojidar ularning gepigǝ kirip, ularni on kün sinap kɵrüxkǝ maⱪul boldi. 15 On kündin keyin ⱪarisa, ularning qirayliri padixaⱨning nazu-nemǝtlirini yegǝn yigitlǝrningkidinmu nurluⱪ wǝ tolƣan kɵründi. 16 Xuningdin keyin ƣojidar ularƣa padixaⱨ bǝlgiligǝn nazu-nemǝtlǝrni wǝ iqixkǝ bǝlgiligǝn xarabni bǝrmǝy, ularning ornida umaq, kɵktatlarni berixkǝ baxlidi.

17 Bu tɵt yigitni bolsa, Huda ularni ⱨǝrhil ǝdǝbiyat wǝ ilim-mǝripǝttǝ danixmǝn wǝ uⱪumuxluⱪ ⱪildi. Daniyalmu barliⱪ ƣayibanǝ alamǝtlǝr bilǝn qüxlǝrgǝ tǝbir berixkǝ parasǝtlik boldi. 18 Padixaⱨ bǝlgiligǝn muddǝt toxⱪinida, aƣwat bexi yigitlǝrning ⱨǝmmisini Neboⱪadnǝsarning aldiƣa elip bardi. □ 19 Padixaⱨ ular bilǝn bir-birlǝp sɵzlǝxti; yax yigitlǝrning ⱨeqⱪaysisi Daniyal, Ⱨananiya, Mixael wǝ Azariyalarƣa yǝtmidi. Xunga bu tɵtǝylǝn padixaⱨning hizmitidǝ ⱪaldi. 20 Padixaⱨⱪa danaliⱪ-ⱨekmǝt kerǝk bolƣanda yaki yorutux kerǝk bolƣan ⱨǝrⱪandaⱪ mǝsiligǝ jawab izdigǝndǝ, ularning jawabi uning sǝltǝnitidiki barliⱪ rǝmqi-palqi yaki pir-ustazliriningkidin on ⱨǝssǝ toƣra qiⱪatti. 21 Daniyal Pars padixaⱨi Ⱪorǝx tǝhtkǝ olturƣan birinqi yilƣiqǝ ordida dawamliⱪ turdi.□

2

Neboⱪadnǝsar kɵrgǝn qüx

1 Neboⱪadnǝsar tǝhtkǝ olturup ikkinqi yili, birnǝqqǝ qüx kɵrdi; uning roⱨi parakǝndǝ bolup, uyⱪusi ⱪaqti. 2 Xunga padixaⱨ rǝmqi-palqi, pir-ustaz, jadugǝr wǝ kaldiy munǝjjimlǝrni qüxlirigǝ tǝbir berixkǝ qaⱪirixni buyrudi. Ular kelip padixaⱨning aldida turdi. □ 3 Padixaⱨ ularƣa:

— Mǝn bir qüx kɵrdüm, bu qüxning mǝnisini bilixkǝ kɵnglüm naⱨayiti tit-tit boluwatidu, — dedi.□

4 Andin kaldiylǝr padixaⱨⱪa (aramiy tilida): — Aliyliri mǝnggü yaxiƣayla! Ⱪeni kǝminlirigǝ qüxlirini eytⱪayla, biz tǝbir berimiz, — dedi.□

5 Padixaⱨ kaldiylǝrgǝ: — Mǝndin buyruⱪ! Silǝr awwal kɵrgǝn qüxümni eytip andin tǝbir berixinglar kerǝk. Undaⱪ ⱪilmisanglar ⱪiyma-qiyma ⱪiliwetilisilǝr, ɵyünglar ⱨajǝthaniƣa aylanduruwetilidu! ■ 6 Lekin qüxümni eytip, uningƣa tǝbir berǝlisǝnglar mǝndin sowƣatlar, in’amlar wǝ aliy izzǝttin muyǝssǝr bolisilǝr. Əmdi qüxümni eytinglar, tǝbir beringlar! — dedi.

7 Ular padixaⱨⱪa yǝnǝ bir ⱪetim:

— Aliyliri qüxlirini eytⱪayla, andin ɵzlirigǝ tǝbirini eytip berimiz, — dedi.

8 Bu qaƣda padixaⱨ jawabǝn:

— Xübⱨisiziki, silǝr pǝrmanimdin ⱪaytmaydiƣinimni bilgǝqkǝ, waⱪitni kǝynigǝ sürüwatisilǝr. 9 Lekin qüxümni eytip bǝrmisǝnglar, silǝrgǝ pǝⱪǝt buyruⱪumla ⱪalidu. Qünki silǝr waⱪit ǝⱨwalni ɵzgǝrtidu, dǝp bilip ɵzara til biriktürüp, yalƣanqiliⱪ ⱪilip meni aldimaⱪqi bolisilǝr. Xunga qüxümni eytsanglar, andin qüxümgǝ ⱨǝⱪiⱪǝtǝn tǝbir berǝlǝydiƣanliⱪinglarni xu qaƣdila bilimǝn, — dedi.

10 Kaldiylǝr padixaⱨⱪa jawabǝn:

— Dunyada aliylirining soriƣan ixini eytip berǝlǝydiƣan ⱨeqbir adǝm yoⱪtur. Ⱨeqⱪandaⱪ padixaⱨ, uning ⱪandaⱪ uluƣ yaki küqlük boluxidin ⱪǝt’iynǝzǝr, rǝmqi-palqi, pir-ustaz yaki kaldiy munǝjjimlǝrgǝ mundaⱪ tǝlǝpni ⱪoyƣan ǝmǝs. 11 Qünki aliylirining soriƣanliri ⱨǝⱪiⱪǝtǝn alamǝt müxkül, ilaⱨlardin baxⱪa ⱨeqkim uni ayan ⱪilalmaydu. Lekin ilaⱨlarning makani insanlar arisida ǝmǝs, — dedi.

12 Padixaⱨ ⱪattiⱪ ƣǝzǝplinip aqqiⱪlanƣan ⱨalda, Babil ordisidiki barliⱪ danixmǝnlǝrni ɵltürüxni ǝmr ⱪildi. 13 Xuning bilǝn padixaⱨning barliⱪ danixmǝnlǝrni ɵltürüx toƣrisidiki buyruⱪi qüxürüldi. Xunga hizmǝtkarliri Daniyal wǝ uning dostlirinimu ɵltürüx üqün izdidi.

Hudaning Daniyalƣa qüxni wǝ mǝnisini ayan ⱪilixi

14 Xu qaƣda Daniyal Babildiki danixmǝnlǝrni ɵltürüx ǝmrini ijra ⱪilƣili qiⱪⱪan padixaⱨning hususiy muⱨapizǝtqilǝr baxliⱪi Arioⱪⱪa aⱪilanǝ wǝ danixmǝnlǝrqǝ jawab ⱪayturup 15 uningdin: — Padixaⱨning qüxürgǝn pǝrmani nemǝ üqün xunqǝ jiddiy? — dǝp soridi. Arioⱪ ǝⱨwalni Daniyalƣa eytip bǝrdi. □ 16 Daniyal dǝrⱨal padixaⱨ aldiƣa kirip, padixaⱨtin qüxigǝ tǝbir bǝrgüdǝk waⱪit berixni tǝlǝp ⱪildi.□

17 Andin Daniyal ɵyigǝ ⱪaytip, ǝⱨwalni dostliri Ⱨananiya, Mixael wǝ Azariyalarƣa eytip bǝrdi. 18 U ulardin ǝrxtiki Hudadin bu qüxning siri toƣruluⱪ rǝⱨim-xǝpⱪǝt iltija ⱪilip, mǝn Daniyal wǝ dostlirim tɵtimizning Babildiki baxⱪa danixmǝnlǝr bilǝn billǝ ⱨalak ⱪilinmasliⱪimizni tilǝnglar, dǝp tǝlǝp ⱪildi. 19 Andin keqidǝ Daniyalƣa ƣayibanǝ kɵrünüxtǝ xu sirning yeximi wǝⱨiy ⱪilindi. Xuning bilǝn Daniyal ǝrxtiki Hudaƣa ⱨǝmdusanalar oⱪup mundaⱪ dedi:

20 «Hudaning nami ǝbǝdil’ǝbǝd mǝdⱨiyilǝngǝy!

Qünki danaliⱪ wǝ küq-ⱪudrǝt Uningkidur.

21 U waⱪit, pǝsillǝrni Ɵzgǝrtküqidur;

U padixaⱨlarni yiⱪitidu,

Wǝ padixaⱨlarni tiklǝydu;

U danalarƣa danaliⱪ, aⱪilanilarƣa ⱨekmǝt beridu.

22 U qongⱪur wǝ sirliⱪ ixlarni axkariliƣuqidur,

Ⱪarangƣuluⱪⱪa yoxurunƣan ixlarni yahxi bilgüqidur,

Nur ⱨǝmixǝ Uning bilǝn billidur.■

23 I manga danaliⱪ wǝ küq bǝrgǝn ata-bowilirimning Hudasi,

Sanga xükür wǝ ⱨǝmdusanalar eytay!

Sǝn ⱨazirla biz dua ⱪilƣan ixni manga axkariliding,

Padixaⱨning soriƣan ixini bizgǝ kɵrsitip bǝrding».

Daniyalning padixaⱨning qüxigǝ tǝbir berixi

24 Andin Daniyal padixaⱨ Babildiki danixmǝnlǝrni ɵltürüxkǝ tǝyinligǝn Arioⱪning aldiƣa berip uningƣa:

— Babildiki danixmǝnlǝrni ɵltürmigǝyla. Meni padixaⱨning aldiƣa baxlap kirgǝyla, mǝn padixaⱨning qüxigǝ tǝbir berǝy, — dedi.

25 Arioⱪ xuan Daniyalni padixaⱨ Neboⱪadnǝsarning aldiƣa baxlap kirip, padixaⱨⱪa: —

«Mǝn Yǝⱨudiy ǝsirlǝr iqidin aliylirining qüxigǝ tǝbir berǝlǝydiƣan bir kixini taptim» — dedi.

26 Padixaⱨ Daniyal (Bǝltǝxasar dǝpmu atilidu)ƣa:

«Sǝn mening kɵrgǝn qüxümni ayan ⱪilip, uningƣa tǝbir berǝlǝmsǝn? — dedi.

27 Daniyal padixaⱨning aldida turup xundaⱪ jawab bǝrdi:

— I aliyliri, sili soriƣan bu sirni danixmǝn, pir-ustaz, rǝmqi-palqi wǝ munǝjjimlar ɵzlirigǝ yexip berǝlmǝydu. 28 Biraⱪ ǝrxtǝ sirlarni axkariliƣuqi bir Huda bar. U bolsa aliyliriƣa ahirⱪi zamanning künliridǝ nemǝ ixlarning bolidiƣanliⱪini ayan ⱪildi. Əmdi ɵzlirining qüxini, yǝni aliyliri uhlawatⱪanda kɵrgǝn ƣayibanǝ alamǝtlǝrni eytip berǝy: — □

29 — I aliyliri, sili uhlaxⱪa yatⱪanda kǝlgüsidiki ixlarni oylap yattila. Sirlarni birdinbir Axkariliƣuqi ɵzlirigǝ yüz beridiƣan ixlarni kɵrsǝtti. 30 Manga kǝlsǝk, bu sirning manga ayan ⱪilinƣini mening baxⱪa jan igiliridin artuⱪ ⱨekmǝtkǝ igǝ bolƣanliⱪimdin ǝmǝs, bǝlki bu qüxning tǝbirini, xundaⱪla xaⱨ aliylirining kɵngülliridiki oylirini ɵzlirigǝ mǝlum ⱪilix üqündur.

31 — Əy aliyliri, sili ƣayibanǝ alamǝttǝ ɵzlirining aldilirida turƣan gigant bir ⱨǝykǝlni kɵrdilǝ. Bu ⱨǝykǝl naⱨayiti gǝwdilik bolup, zor nur qaⱪnap turidiƣan ⱨǝywǝtlik ⱨǝm ⱪorⱪunqluⱪ idi. 32 Ⱨǝykǝlning bexi esil altundin, kɵkriki wǝ ⱪolliri kümüxtin, bǝl wǝ saƣriliri mistin, 33 Yuta-paqiⱪi tɵmürdin, puti tɵmür bilǝn layning arilaxmisidin yasalƣan. 34 Ɵzliri uni kɵrüwatⱪan qaƣlirida, adǝm ⱪoli bilǝn ⱪezilmiƣan bir tax kelip ⱨǝykǝlgǝ urulup uning tɵmür bilǝn layning arilaxmisidin yasalƣan putini qeⱪiwǝtti. 35 Uningdiki tɵmür, lay, mis, kümüx, altunlar xuan parqǝ-parqǝ ⱪilinip, xamal ularni bǝǝyni yazliⱪ hamandiki topilarni uqurƣandǝk, ⱪayta ⱨeq tepilmiƣudǝk ⱪilip uquriwǝtti. Lekin ⱨeliⱪi tax yoƣinap, pütkül jaⱨanni ⱪapliƣan ƣayǝt zor bir taƣⱪa aylandi.

36 Kɵrgǝn qüxliri mana xudur. Əmdi biz ɵzlirigǝ bu qüxning mǝnisini yexip berimiz.□  ■  

Babil imperiyǝsi

37 Əy aliyliri, ɵzliri pütkül padixaⱨlarning bir padixaⱨi, ǝrxtiki Huda siligǝ padixaⱨliⱪ, nopuz, küq wǝ xɵⱨrǝt ata ⱪildi. 38 Insan baliliri, ⱨaywanatlar, uqar-ⱪanatlar mǝyli ⱪǝyǝrdǝ tursun, Huda ularni ⱪolliriƣa tapxurup silini ularning ⱨǝmmisigǝ ⱨakim ⱪildi. Sili u ⱨǝykǝlning altun bexidursila.

Pars imperiyǝsi

39 Ɵzliridin keyin yǝnǝ bir padixaⱨliⱪ kelidu. Lekin u silining padixaⱨliⱪliriƣa yǝtmǝydu. Uningdin keyin üqinqi bir padixaⱨliⱪ, yǝni mis padixaⱨliⱪ kelip pütkül yǝr yüzigǝ ⱨakim bolidu.

Gretsiyǝ (Yunan) imperiyǝsi

40 Uningdin keyinki tɵtinqi padixaⱨliⱪ bolsa tɵmürdǝk mustǝⱨkǝm bolidu. Tɵmür barliⱪ baxⱪa nǝrsilǝrni qeⱪiwetip boysundurƣinidǝk, xuningƣa ohxax bu tɵmür padixaⱨliⱪ ɵz aldinⱪi padixaⱨlarning ⱨǝmmisini ezip qeⱪiwetidu.

Rim imperiyǝsi

41 Ɵzliri kɵrgǝndǝk tɵmür bilǝn seƣiz layning arilaxmisidin yasalƣan put wǝ barmaⱪlar bu padixaⱨliⱪning bɵlünmǝ bolup ketidiƣinini kɵrsitidu. Biraⱪ bu padixaⱨliⱪ tɵmürdǝk küqkǝ igǝ bolidu, qünki sili kɵrgǝndǝk, tɵmür bilǝn lay arilaxⱪan. 42 Tɵmür bilǝn layning arilaxmisidin yasalƣan putning barmaⱪliri u padixaⱨliⱪning bir ⱪismining küqiyidiƣanliⱪini, bir ⱪismining ajizlixidiƣanliⱪini kɵrsitidu. 43 Ɵzliri tɵmür bilǝn layning arilaxⱪanliⱪini kɵrdilǝ. Bu u padixaⱨliⱪning ⱨɵkümdarliri padixaⱨliⱪning puⱪraliri bilǝn ittipaⱪlaxmaⱪqi bolƣanliⱪini kɵrsitidu. Lekin tɵmür lay bilǝn arilaxmiƣandǝk, birlixip ketǝlmǝydu. □ 44 U ahirⱪi padixaⱨlar tǝhttǝ olturƣan mǝzgildǝ, ǝrxtiki Huda yimirilmǝs bir padixaⱨliⱪ bǝrpa ⱪilidu. Bu padixaⱨliⱪ ⱨǝrgiz baxⱪa bir hǝlⱪⱪǝ ɵtmǝydu; ǝksiqǝ u bu baxⱪa padixaⱨliⱪlarni üzül-kesil gumran ⱪilip, ɵzi mǝnggü mǝzmut turidu. □  ■ 45 Ɵzliri adǝm ⱪoli bilǝn ⱪezilmiƣan bir taxning taƣdin qiⱪⱪinini wǝ uning ⱨǝykǝldiki tɵmür, mis, lay, kümüx, altunni qeⱪiwǝtkǝnlikini kɵrdilǝ. Xunga uluƣ Huda aliyliriƣa kǝlgüsidǝ yüz beridiƣan ixlarni bildürgǝn. Kɵrgǝn qüxliri qoⱪum ǝmǝlgǝ axidu, berilgǝn tǝbir mutlǝⱪ ixǝnqliktur.□  ■

Padixaⱨning Daniyalƣa in’am berixi

46 Andin padixaⱨ Neboⱪadnǝsar ɵzini yǝrgǝ etip Daniyalƣa sǝjdǝ ⱪildi wǝ uningƣa ⱨǝdiyǝ berip huxpuraⱪ-isriⱪ selixni ǝmr ⱪildi. 47 Padixaⱨ uningƣa:

— Dǝrwǝⱪǝ, sening Hudaying ilaⱨlar iqidǝ ǝng uluƣ Ilaⱨ, padixaⱨlarning hojisi wǝ sirlarni axkariliƣuqi ikǝn, qünki sǝn bu sirni yǝxting! — dedi.

48 Andin padixaⱨ Daniyalning mǝrtiwisini yuⱪiri ⱪilip, uningƣa nurƣun esil sowƣatlarni tǝⱪdim ⱪildi. U uni pütkül Babil ɵlkisigǝ ⱨakim boluxⱪa tǝyinlidi wǝ uni Babildiki danixmǝn-ǝⱪildarlarning bax aⱪsaⱪili ⱪildi. 49 Daniyalning padixaⱨtin tǝlǝp ⱪilixi bilǝn, padixaⱨ Xadrak, Mixak wǝ Əbǝdnegolarni Babil ɵlkisining mǝmuriy ixlirini idarǝ ⱪilixⱪa tǝyinlidi. Daniyal ɵzi orda hizmitidǝ ⱪaldi.□

3

Neboⱪadnǝsarning altun ⱨǝykǝlgǝ qoⱪunuxni ǝmr ⱪilixi

1 Padixaⱨ Neboⱪadnǝsar altundin egizliki atmix gǝz, kǝngliki altǝ gǝz kelidiƣan bir ⱨǝykǝl yasap, Babil ɵlkisining Dura tüzlǝnglikigǝ ornatti. □ 2 Padixaⱨ barliⱪ wǝzir, waliy, ⱨakim, mǝsliⱨǝtqi, hǝziniqi, sotqi, soraⱪqilarni xundaⱪla ⱨǝrⱪaysi ɵlkilǝrdiki baxⱪa ǝmǝldarlarning ⱨǝmmisini padixaⱨ Neboⱪadnǝsar ornatⱪan bu altun ⱨǝykǝlni ɵz ilaⱨiƣa atax murasimiƣa ⱪatnixixⱪa pǝrman qüxürdi. 3 Xuning bilǝn wǝzirlǝr, waliylar, ⱨakimlar, mǝsliⱨǝtqilǝr, hǝziniqilǝr, sotqilar, soraⱪqilar, xundaⱪla ⱨǝrⱪaysi ɵlkilǝrdiki baxⱪa ǝmǝldarlarning ⱨǝmmisi atax murasimiƣa jǝm boldi. Ular ⱨǝykǝlning aldida turdi.

4 Jakarqi yuⱪiri awaz bilǝn:

— Əy ⱨǝrⱪaysi ǝl-yurt, ⱨǝrⱪaysi taipilǝrdin kǝlgǝnlǝr, ⱨǝr hil tilda sɵzlixidiƣan ⱪowmlar, 5 silǝr sunay, nǝy, ⱪalun, lira, ziltar, bulman wǝ baxⱪa ⱨǝrhil sazlarning awazini angliƣan ⱨaman, yǝrgǝ bax urup padixaⱨ Neboⱪadnǝsar ornatⱪan altun ⱨǝykǝlgǝ sǝjdǝ ⱪilinglar. □ 6 Kimki bax urup sǝjdǝ ⱪilmisa, xuan dǝⱨxǝtlik yalⱪunlap turƣan humdanƣa taxlinidu, — dǝp jakarlidi.

7 Xunga, sunay, nǝy, ⱪalun, lira, ziltar, bulman wǝ baxⱪa ⱨǝrhil sazlarning awazini angliƣan ⱨaman ⱨǝrⱪaysi ǝl-yurt, ⱨǝrⱪaysi taipilǝrdin kǝlgǝn, ⱨǝrhil tilda sɵzlixidiƣan ⱪowm yǝrgǝ bax urup Neboⱪadnǝsar ornatⱪan altun ⱨǝykǝlgǝ sǝjdǝ ⱪilixti.

Kaldiylǝrning üq buradǝrning üstidin ǝrz ⱪilixi

8 U qaƣda, bǝzi kaldiylǝr aldiƣa qiⱪip Yǝⱨudiylar üstidin ǝrz ⱪildi. 9 Ular padixaⱨ Neboⱪadnǝsarƣa:

— I aliyliri, mǝnggü yaxiƣayla! 10 Aliyliri sunay, nǝy, ⱪalun, lira, ziltar, bulman wǝ baxⱪa ⱨǝrhil sazlarning awazini angliƣan ⱨaman ⱨǝmmǝylǝn yǝrgǝ bax urup altun ⱨǝykǝlgǝ sǝjdǝ ⱪilsun, 11  xundaⱪla kimki yǝrgǝ bax urup sǝjdǝ ⱪilmisa, u dǝⱨxǝtlik yalⱪunlap turƣan humdanƣa taxlansun dǝp pǝrman ⱪilƣanidila. 12 Sili Babil ɵlkisining mǝmuriy ixlirini baxⱪuruxⱪa tǝyinligǝn birnǝqqǝ Yǝⱨudiy, yǝni Xadrak, Mixak, Əbǝdnegolar bar; i aliyliri, bu adǝmlǝr siligǝ ⱨɵrmǝtsizlik ⱪiliwatidu. Ular padixaⱨning ilaⱨlirining ibaditidǝ bolmidi yaki padixaⱨ ornatⱪan altun ⱨǝykǝlgimu sǝjdǝ ⱪilmaydu, — dedi.

13 Xuni anglap padixaⱨ Neboⱪadnǝsar dǝrƣǝzǝp bolup, Xadrak, Mixak, Əbǝdnegolarni ɵz aldiƣa kǝltürüxni ǝmr ⱪildi. Xuning bilǝn ular bu üqǝylǝnni padixaⱨ aldiƣa ǝpkǝldi. 14 Neboⱪadnǝsar ularƣa:

— Xadrak, Mixak, Əbǝddnego, silǝr rasttin mening ilaⱨlirimning hizmitidǝ bolmidinglarmu ⱨǝm mǝn ornatⱪan altun ⱨǝykǝlgǝ sǝjdǝ ⱪilmidinglarmu? 15 Ⱨazir silǝr sunay, nǝy, ⱪalun, lira, ziltar, bulman wǝ baxⱪa ⱨǝrhil sazlarning awazini angliƣan ⱨaman, mǝn yasatⱪan ⱨǝykǝlgǝ sǝjdǝ ⱪilixⱪa tǝyyar tursanglar, yahxi. Lekin sǝjdǝ ⱪilmisanglar, silǝr dǝrⱨal dǝⱨxǝtlik yalⱪunlap turƣan humdanƣa taxlinisilǝr. Xu qaƣda ⱪandaⱪ ilaⱨ kelip silǝrni qanggilimdin ⱪutⱪuzuwalidikin, ⱪeni?! — dedi.

16 Xadrak, Mixak, Əbǝdnegolar padixaⱨⱪa jawabǝn:

— I Neboⱪadnǝsar, bu ixta biz ɵzimizni aⱪliximiz ⱨajǝtsiz. 17 Biz sǝjdǝ ⱪilip keliwatⱪan Hudayimiz bizni dǝⱨxǝtlik yalⱪunlap turƣan humdandin ⱪutⱪuzalaydu; i aliyliri, U qoⱪum ɵzlirining ilkidin bizni ⱪutⱪuzidu. 18 Lekin bizni ⱪutⱪuzmiƣan tǝⱪdirdimu, aliylirigǝ mǝlum bolsunki, biz yǝnila ilaⱨlirining hizmitidǝ bolmaymiz wǝ sili ornatⱪan altun ⱨǝykǝlgǝ sǝjdǝ ⱪilmaymiz, — dedi.

Üq dostning ɵlümgǝ buyruluxi

19 Buni angliƣan ⱨaman padixaⱨ Neboⱪadnǝsarning tǝri buzulup, Xadrak, Mixak, Əbǝdnegolarƣa ⱪattiⱪ ƣǝzǝplǝndi. Xuning bilǝn adǝmlirigǝ humdanni adǝttikidin yǝttǝ ⱨǝssǝ ⱪattiⱪ ⱪizitixni buyrudi. 20 U ⱪoxunidiki ǝng ⱪawul palwanlarƣa Xadrak, Mixak, Əbǝdnegolarni baƣlap, dǝⱨxǝtlik yalⱪunlap turƣan humdanƣa taxlaxni buyrudi. 21 Xuning bilǝn ular tonliri, ixtanliri, sǝlliliri wǝ baxⱪa libas kiyimliri selinmiƣan ⱨalda baƣlinip dǝⱨxǝtlik yalⱪunlap turƣan humdanƣa taxlandi. 22 Padixaⱨning ǝmrining ⱪattiⱪliⱪi bilǝn humdandiki ot intayin yalⱪunlap yenip turatti, xunglaxⱪa humdandin qiⱪiwatⱪan yalⱪun Xadrak, Mixak, Əbǝdnegolarni kɵtürgǝn ǝskǝrlǝrni kɵydürüp taxlidi. 23 Xundaⱪ ⱪilip Xadrak, Mixak, Əbǝdnego üqǝylǝn baƣlaⱪliⱪ ⱨalda dǝⱨxǝtlik yalⱪunlap turƣan humdanƣa qüxüp kǝtti.

24 Andin Neboⱪadnǝsar qɵqügǝn ⱨalda ornidin qaqrap turup, mǝsliⱨǝtqi wǝzirliridin:

— Biz baƣlap ot iqigǝ taxliƣinimiz üq adǝm ǝmǝsmu? — dǝp soridi.

— Ular jawabǝn «Xundaⱪ, i aliyliri! — dedi.

25 Padixaⱨ jawabǝn:

— Mana, mǝn tɵt adǝmning baƣlaⱪsiz ⱨalda ot iqidǝ ǝrkin mengip yürüwatⱪinini kɵrüwatimǝnƣu, ular ⱪilqǝ kɵygǝndǝk ǝmǝs; ⱨǝmdǝ tɵtinqi kixi ilaⱨlarning oƣlidǝk turidu! — dedi.

Üqǝylǝnning humdan otidin qiⱪixi wǝ ɵstürülüxi

26 Xuning bilǝn Neboⱪadnǝsar dǝⱨxǝtlik yalⱪunlap turƣan humdanning aƣziƣa yeⱪin kelip:

— Xadrak, Mixak, Əbǝdnego! Ⱨǝmmidin Aliy Ilaⱨning ⱪulliri, qiⱪinglar, mayaⱪⱪa kelinglar! — dǝp towlidi. Xuning bilǝn Xadrak, Mixak wǝ Əbǝdnego ottin qiⱪti.

27 Barliⱪ wǝzirlǝr, waliylar, ⱨakimlar wǝ padixaⱨning mǝsliⱨǝtqi wǝzirliri yiƣilip kelixip bu üqǝylǝngǝ tikilixip ⱪaraxti; ularning ⱪilqǝ kɵygǝn yeri yoⱪ idi, qaq-saⱪallirimu kɵymigǝn, kiyim-keqǝklirimu xu peti idi, üsti-bexidimu is-tütünning puriⱪi yoⱪ idi.

28 Neboⱪadnǝsar mundaⱪ dedi:

— Xadrak, Mixak, Əbǝdnegolarning Hudasiƣa xükür-sanalar bolƣay! U Ɵz pǝrixtisini ǝwǝtip, Ɵzigǝ tayanƣan ⱪullirini ⱪutⱪuziwaldi. Ular ɵzlirining ilaⱨidin baxⱪa ⱨeqⱪandaⱪ ilaⱨⱪa hizmǝt ⱪilmasliⱪ üqün wǝ yaki bax urup sǝjdǝ ⱪilmasliⱪ üqün, pǝⱪǝt ɵz Hudayimizningla ibaditidǝ bolimiz dǝp padixaⱨning pǝrmaniƣa hilapliⱪ ⱪilip ⱨayatini tǝwǝkkul ⱪildi. □ 29 Əmdi mǝn xundaⱪ pǝrman qüxürimǝnki: Ⱪaysi ǝl-yurt bolsun, ⱪaysi taipilǝrdin kǝlgǝn bolsun, ⱪaysi tilda sɵzlixidiƣanlar bolsun, Xadrak, Mixak, Əbǝdnegolarning Hudasiƣa ⱪara qaplaydikǝn, pütün teni ⱪiyma-qiyma ⱪilinsun, ɵyliri ⱨajǝthaniƣa aylandurulsun! Qünki bundaⱪ ⱪutⱪuzalaydiƣan baxⱪa ilaⱨ yoⱪ.■

30 Xuning bilǝn padixaⱨ Xadrak, Mixak, Əbǝdnego üqǝylǝnni ɵstürüp, Babil ɵlkisidǝ yuⱪiri mǝnsǝpkǝ tǝyinlidi.

4

Neboⱪadnǝsarning ikkinqi qüxi toƣruluⱪ yazƣan heti

1 «Mǝnki padixaⱨ Neboⱪadnǝsardin yǝr yüzidiki ⱨǝrbir ǝl-yurtⱪa, ⱨǝrⱪaysi taipilǝrgǝ, ⱨǝrhil tillarda sɵzlixidiƣan ⱪowmlarƣa aman-esǝnlik exip-texip turƣay!

2 Ⱨǝmmidin Aliy Huda manga kɵrsǝtkǝn alamǝtlǝrni wǝ karamǝtlǝrni jakarlaxni layiⱪ taptim. 3 Uning kɵrsǝtkǝn mɵjizilik alamǝtliri nemidegǝn uluƣ! Uning karamǝtliri nemǝdegǝn ⱪaltis! Uning padixaⱨliⱪi pütmǝs-tügimǝstür, Uning ⱨakimliⱪi dǝwrdin-dǝwrgiqǝ dawamlixidu!■

4 Mǝnki Neboⱪadnǝsar ɵyümdǝ biharaman olturƣinimda, ordamda bayaxat turmux kɵqüriwatⱪinimda, 5 meni intayin ⱪorⱪitiwǝtkǝn bir qüxni kɵrdüm, ornumda yatⱪinimda beximdiki oylar wǝ kallamdiki ƣayibanǝ alamǝtlǝr meni alaⱪzadǝ ⱪildi.

6 Babildiki barliⱪ danixmǝnlǝrni aldimƣa qaⱪirixⱪa pǝrman berip, ularning qüxümgǝ tǝbir berixini buyrudim. 7 Xuning bilǝn barliⱪ rǝmqi-palqi, pir-ustaz, kaldiylǝr wǝ munǝjjimlar kelixti. Mǝn qüxümni eytip bǝrdim, lekin ular manga tǝbirini berǝlmidi. □ 8 Lekin ahirda Daniyal kirdi (uning yǝnǝ bir ismi Bǝltǝxasar bolup, mening ilaⱨimning namiƣa asasǝn ⱪoyulƣan). Muⱪǝddǝs ilaⱨlarning roⱨi uningda ikǝn. Mǝn qüxümni eytip, uningƣa:

9 — Əy palqilarning baxliⱪi Bǝltǝxasar, muⱪǝddǝs ilaⱨlarning roⱨi sǝndǝ ikǝnlikini, sanga ⱨeqⱪandaⱪ sir tǝs kǝlmǝydiƣanliⱪini bildim, xunga mening kɵrgǝn qüxümdiki ƣayibanǝ alamǝtlǝrni qüxǝndürgǝysǝn, xundaⱪla uningƣa tǝbir bǝrgǝysǝn, — dedim.□

10 — Mǝn ornumda yatⱪinimda kallamda mundaⱪ ƣayibanǝ alamǝtlǝrni kɵrdüm: Mana, yǝr yüzining otturisida bir tüp dǝrǝh bar ikǝn; u tolimu egizmix. 11 U barƣanseri qong ⱨǝm mǝzmut ɵsüp, asmanƣa taⱪixiptu, u dunyaning qǝtlirigimu kɵrünidikǝn. 12 Uning yopurmaⱪliri qirayliⱪ, mewisi intayin mol ikǝn. Uningda pütkül dunyaƣa yǝtküdǝk ozuⱪ bar ikǝn. Uning astida daladiki ⱨaywanlar sayidaxidikǝn, xahlirida asmandiki uqar-ⱪanatlar makan ⱪilidikǝn; mewisidin barliⱪ ǝt igilirimu ozuⱪlinidikǝn.

13 Ornumda yetip, kallamda kɵrgǝn ƣayibanǝ alamǝtlǝrni kɵrüwatimǝn, mana, asmandin bir kɵzǝtqi muǝkkǝl, yǝni muⱪǝddǝs bir pǝrixtǝ qüxüp, □ 14 mundaⱪ jakarlidi:

— «Dǝrǝhni kesip, xahlirini ⱪirⱪip, yopurmaⱪlirini wǝ mewilirini ⱪeⱪip qüxürüp qeqiwetinglar. Dǝrǝh tüwidiki yawayi ⱨaywanlar uningdin yiraⱪlaxsun, uning xahliridiki ⱪuxlar tezip kǝtsun. 15 Yǝrdǝ pǝⱪǝt kɵtükinila yiltizi bilǝn, mis wǝ tɵmür bilǝn qǝmbǝrlǝp, yumran ot-qɵplǝr bilǝn billǝ dalada ⱪaldurunglar. U asmandiki xǝbnǝmdin qiliⱪ-qiliⱪ ⱨɵl bolup tursun. Uning nesiwisi ot-qɵp yǝydiƣan yawayi ⱨaywanlar bilǝn billǝ bolsun. 16 Adǝmiy ǝⱪlidin mǝⱨrum ⱪilinip, uningƣa yawayi ⱨaywanlarning ǝⱪli berilsun, xundaⱪla xu ⱨalǝttǝ «yǝttǝ waⱪit» tursun.□ 17 Dunyadiki jan igiliri Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqining insanlarning padixaⱨliⱪining ⱨǝmmisini idarǝ ⱪilidiƣanliⱪi, xundaⱪla uning padixaⱨliⱪ ⱨoⱪuⱪini ɵzi talliƣan kixi (mǝyli u ⱨeqnemigǝ ǝrzimǝs adǝm bolsimu)gǝ beridiƣanliⱪini bilsun dǝp, bu ⱨɵküm ⱪariƣuqi muǝkkǝllǝrning pǝrmani bilǝn, yǝni muⱪǝddǝs pǝrixtilǝrning ⱪarar buyruⱪi bilǝn bǝlgilǝngǝndur».

18 — Mǝn padixaⱨ Neboƣadnǝsar mana xundaⱪ qɵxni kɵrdum. Əy Bǝltǝxasar, qüxümgǝ tǝbir bǝrgǝysǝn. Padixaⱨliⱪimdiki danixmǝnlǝr iqidǝ mǝn üqün buningƣa tǝbir berǝlǝydiƣan birmu adǝm qiⱪmidi. Lekin sǝn tǝbir berǝlǝysǝn, qünki ǝng muⱪǝddǝs ilaⱨlarning roⱨi sǝndǝ ikǝn.

19 Xuning bilǝn Bǝltǝxasar dǝpmu atalƣan Daniyal bir ⱨaza ⱨǝyranliⱪta alaⱪzadǝ boldi wǝ qüx toƣrisida oylap tolimu biaram boldi.

Padixaⱨ: — Əy Bǝltǝxasar, bu qüx wǝ uning tǝbiri seni alaⱪzadǝ ⱪilmisun, — dedi.

Bǝltǝxasar jawabǝn:

— I aliyliri, bu qüx silidin nǝprǝtlǝngǝnlǝrgǝ bolsun, uning tǝbiri ɵzlirigǝ ǝmǝs, düxmǝnlirigǝ qüxkǝy! □ 20-21 Barƣanseri ɵsüp mǝzmut bolƣan, egizliki asmanƣa taⱪixidiƣan, pütkül dunyaƣa kɵrünidiƣan, yopurmaⱪliri qirayliⱪ, mewisi intayin mol bolƣan, pütkül dunyaƣa yǝtküdǝk ozuⱪ bolidiƣan, sayisida yawayi ⱨaywanlar turidiƣan, xahlirida uqar ⱪuxlar makan ⱪilidiƣan dǝrǝh bolsa, yǝni sǝn kɵrgǝn dǝrǝh — dǝl ɵzliridur, i aliyliri!

— Qünki sili qong wǝ mǝzmut ɵstila; silining ⱨǝywǝtliri exip pǝlǝkkǝ yǝtti; ⱨɵkümranliⱪliri yǝr yüzining qǝtlirigǝ yetip bardi.

22 — Qünki sili qong wǝ mǝzmut ɵstila; silining ⱨǝywǝtliri exip pǝlǝkkǝ yǝtti; ⱨɵkümranliⱪliri yǝr yüzining qǝtlirigǝ yetip bardi. 23 Aliyliri ⱪarap turƣan waⱪitlirida asmandin bir ⱪariƣuqi, yǝni bir muⱪǝddǝs pǝrixtǝ qüxüp: «Bu dǝrǝhni kesip, harab ⱪilinglar. Halbuki, yǝrdǝ kɵtükinila yiltizi bilǝn ⱪaldururp, mis wǝ tɵmür bilǝn qǝmbǝrlǝp, yumran ot-qɵplǝr bilǝn billǝ dalada ⱪaldurunglar. U asmandiki xǝbnǝmdin qiliⱪ-qiliⱪ ⱨɵl bolup tursun. «Yǝttǝ waⱪit» bexidin ɵtkiqǝ uning nesiwisi ot-qɵp yǝydiƣan yawayi ⱨaywanlar bilǝn billǝ bolsun, — dǝptu.

24 — I aliyliri, qüxlirining mǝnisi mana xu — Bular bolsa Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqining pǝrmani bilǝn hojam padixaⱨning bexiƣa qüxidiƣan ixlar — 25 Ɵzliri kixilǝr arisidin ⱨǝydiwetilip, yawayi ⱨaywanlar bilǝn billǝ yaxaydila, kalilardǝk ot-qɵp bilǝn ozuⱪlandurulidila, dalada asmandiki xǝbnǝmdin qiliⱪ-qiliⱪ ⱨɵl bolup turidila. Taki sili Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqining pütkül insan padixaⱨliⱪini idarǝ ⱪilidiƣanliⱪini wǝ Uning ⱨoⱪuⱪini Ɵzi talliƣan ⱨǝrⱪandaⱪ kixigǝ beridiƣanliⱪini bilip yǝtküqǝ, yǝttǝ waⱪit baxliridin ɵtidu. ■ 26 «Dǝrǝhning kɵtikini yiltizi bilǝn yǝrdǝ ⱪaldurunglar» dǝp buyrulƣanikǝn, ɵzliri ǝrxlǝrning ⱨǝmmini idarǝ ⱪilidiƣannliⱪini bilip yǝtkǝndin keyin padixaⱨliⱪliri ɵzlirigǝ ⱪayturulidu. 27 Xunga i aliyliri, mening nǝsiⱨitim siligǝ layiⱪ kɵrülgǝy, gunaⱨliridin ⱪol üzgǝyla, ixta ⱨǝⱪⱪaniy bolƣayla, ⱪǝbiⱨlikliridin tohtap kǝmbǝƣǝllǝrgǝ rǝⱨimdillik ⱪilƣayla. Xundaⱪ ⱪilƣandila bǝlkim dawamliⱪ güllǝp yaxnimamdila?

28 Bu ixlarning ⱨǝmmisi padixaⱨ Neboⱪadnǝsarning bexiƣa qüxti.

29 On ikki aydin keyin, u Babildiki padixaⱨliⱪ ordisining ɵgzisidǝ sǝylǝ ⱪiliwetip:

30 — Ⱪaranglar, mǝn ɵz izzitim wǝ xan-xɵⱨritim namayan ⱪilinsun dǝp, xaⱨanǝ ordamning jaylixixi üqün zor küqüm bilǝn yasiƣan ⱨǝywǝtlik Babil xǝⱨiri muxu ǝmǝsmu? — dedi.

31 Uning sɵzi aƣzidin tehi üzülmǝyla, asmandin bir awaz qüxüp:

— Əy padixaⱨ Neboⱪadnǝsar, bu sɵz sanga kǝldi: Padixaⱨliⱪ sǝndin elindi. 32 Sǝn kixilǝr arisidin ⱨǝydiwetilip, yawayi ⱨaywanlar bilǝn billǝ makan ⱪilisǝn wǝ kalilardǝk ot-qɵp yǝysǝn; sǝn Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqining insan padixaⱨliⱪini idarǝ ⱪilidiƣanliⱪini wǝ Uning ⱨoⱪuⱪini Ɵzi talliƣan ⱨǝrⱪandaⱪ kixigǝ tutⱪuzidiƣanliⱪini bilip yǝtküqǝ yǝttǝ waⱪit bexingdin ɵtüp ketidu — deyildi.

33 Bu sɵz Neboⱪadnǝsarda xuan ǝmǝlgǝ axti. U kixilǝr arisidin ⱨǝydiwetilip, kalilardǝk ot-qɵp yǝp, teni xǝbnǝmdin qiliⱪ-qiliⱪ ⱨɵl bolup kǝtti. Uning qaqliri bürkütning pǝyliridǝk, tirnaⱪliri ⱪuxning tirnaⱪliridǝk ɵsüp kǝtti.

34 Əmdi xu künlǝr toxⱪanda, mǝn Neboⱪadnǝsar asmanƣa kɵz tikip ⱪariwidim, ǝⱪil-ⱨoxum ǝsligǝ kǝldi. Mǝn Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqiƣa ⱨǝmdusana eytip, Mǝnggü Ⱨayat Turƣuqini mǝdⱨiyilǝp, ⱨɵrmǝt ǝylidim.

Uning ⱨakimliⱪi mǝnggülük ⱨakimliⱪtur;

Uning padixaⱨliⱪi ǝwladtin-ǝwladⱪidur.

35 Uning aldida yǝr yüzidiki barliⱪ insanlar ⱨeqnemǝ ⱨesablanmaydu;

Ərxtiki ⱪoxunlar wǝ zemindiki insanlar arisida U nemǝ ⱪilixni halisa xuni ⱪilidu;

Uning ⱪolini kim tosalisun yaki Uningdin «Nemǝ ⱪilisǝn?» dǝp soraxⱪa jür’ǝt ⱪilalisun?

36 Xuanla ǝⱪil-ⱨoxum ǝsligǝ kǝldi; padixaⱨliⱪimning xan-xǝripi, izzitim, padixaⱨliⱪ ⱨǝywǝmmu ǝsligǝ kǝltürüldi. Mǝsliⱨǝtqi wǝzirlirim wǝ ǝmir-esilzadilirim meni izdǝp kǝldi. Padixaⱨliⱪim mustǝⱨlǝmlǝndi; burunⱪidinmu zor ⱨǝywigǝ yengibaxtin igǝ boldum.

37 Əmdi mǝnki Neboⱪadnǝsar ǝrxtiki Padixaⱨⱪa ⱨǝmdusana oⱪuymǝn, Uni tehimu uluƣlaymǝn wǝ Uni izzǝtlǝymǝn:

— Uning ⱪilƣanliri ⱨǝⱪtur,

Uning yolliri toƣridur;

Uning tǝkǝbburluⱪ yolida mangƣanlarning ⱨǝywisini qüxürüx ⱪudriti bardur!».

5

Neboⱪadnǝsarning nǝwrisi padixaⱨ Bǝlxazarning ziyapiti

1 Bir küni padixaⱨ Bǝlxazar ǝmir-esilzadilǝrdin ming kixini tǝklip ⱪilip katta ziyapǝt berip, ularning aldida xarab iqip, ǝyx-ixrǝt kǝypini sürdi. □ 2 Padixaⱨ Bǝlxazar xarabni tetip kɵrüp, ɵzi, ǝmir-esilzadiliri, ɵz hotun-kenizǝkliring xarabni atisi Neboⱪadnǝsar Yerusalemdiki muⱪǝddǝs ibadǝthanidin oljiƣa alƣan altun-kümüxtin yasalƣan jam-ⱪaqilarda iqixigǝ xu jam-ⱪaqilarni elip qiⱪixni buyrudi.

3  Nǝwkǝrlǝr dǝrⱨal berip Hudaning Yerusalemdiki muⱪǝddǝs ibadǝthanisidin elip kelingǝn altun jam-ⱪaqilarni elip qiⱪti; padixaⱨning ɵzi, ǝmir-esilzadiliri, uning hotunliri wǝ kenizǝkliri ularda xarab iqti. 4 Ular xarab iqkǝq, altun, kümüx, mis, tɵmür, yaƣaq wǝ taxlardin yasalƣan butlarni mǝdⱨiyilǝxti.

5 Dǝl xu pǝyttǝ adǝm ⱪolining bǝx barmiⱪi pǝyda bolup, qiraƣdanning udulidiki ordining tam suwiⱪiƣa hǝt yezixⱪa baxlidi. Padixaⱨ hǝt yazƣan ⱪolning kɵrüngǝn ⱪismini kɵrüp, □ 6 qirayi tatirip, kɵnglidǝ intayin alaⱪzadǝ bolup kǝtti. Put-ⱪolliri boxixip, putliri titrǝp kǝtti. □ 7 Padixaⱨ ⱪattiⱪ warⱪirap, pir-ustazlar, kaldiylǝr wǝ munǝjjimlarni qaⱪirixni buyrudi. Babildiki danixmǝnlǝr kǝlgǝn ⱨaman padixaⱨ ularƣa:

— Kimki tamdiki bu hǝtlǝrni oⱪup mǝnisini manga dǝp berǝlisǝ, uningƣa sɵsün rǝnglik bir ton kiygüzülüp, boyniƣa altun zǝnjir esilip, padixaⱨliⱪta üqinqi mǝrtiwǝ berilidu, — dedi.□

8 Padixaⱨning danixmǝnlirining ⱨǝmmisi ordiƣa ⱨazir boldi; lekin ular nǝ hǝtlǝrni oⱪuyalmaytti nǝ padixaⱨⱪa mǝnisini qüxǝndürüp berǝlmǝytti. 9 Bǝlxazar tehimu alaⱪzadǝ bolup, qirayi tehimu tatirip kǝtti. Əmir-esilzadilǝrmu ⱪandaⱪ ⱪilixni bilǝlmǝy ⱪaldi.

10 Padixaⱨ wǝ ǝmir-esilzadilǝrning warⱪiraxⱪan awazini angliƣan hanix ziyapǝt zaliƣa kirip, padixaⱨⱪa mundaⱪ dedi:

— I aliyliri, mǝnggü yaxiƣayla! Alaⱪzadǝ bolup kǝtmigǝyla, qirayliri tatirap kǝtmigǝy. □ 11 Padixaⱨliⱪlirida bir kixi bar, uningda muⱪǝddǝs ilaⱨlarning roⱨi bar, atiliri tǝhttiki waⱪtida, bu kixidǝ yoruⱪluⱪ, danaliⱪ wǝ ǝⱪil-parasǝt, yǝni ilaⱨlarƣa has ǝⱪil-parasǝt namayan ⱪilinƣanidi. Atiliri Neboⱪadnǝsar, yǝni padixaⱨ atiliri uni pütün rǝmqi-palqilar, pir-ustazlar, kaldiylǝr wǝ munǝjjimlarning bexi ⱪilip tǝyinligǝn. ■ 12 Bu kixidǝ alaⱨidǝ bir roⱨiy hususiyǝt, bilim, ⱨekmǝt, qüxlǝrgǝ tǝbir berǝlǝydiƣan, tepixmaⱪlarni yexǝlǝydiƣan wǝ tügün-sirlarni aqalaydiƣan ⱪabiliyǝt bar idi. Xu kixining ismi Daniyal bolup, padixaⱨ uningƣa Bǝltǝxasar dǝpmu isim ⱪoyƣan. Xunga bu Daniyal qaⱪirtilsun, u qoⱪum bu hǝtlǝrning mǝnisini yexip beridu.

Daniyalning tamdiki hǝtning mǝnisini qüxǝndürüxi

13  Xuning bilǝn Daniyal padixaⱨning aldiƣa elip kelindi, padixaⱨ Daniyaldin:

— Padixaⱨ atam Yǝⱨuda ɵlkisidin sürgün ⱪilip kǝlgǝn Yǝⱨudiylar iqidiki ⱨeliⱪi Daniyal sǝnmu? — dǝp soriwidi, 14 — Sǝn toƣruluⱪ hǝwirim bar, sǝndǝ muⱪǝddǝs ilaⱨlarning roⱨi, xundaⱪla yoruⱪluⱪ, danaliⱪ wǝ alaⱨidǝ ǝⱪil-parasǝt bar ikǝn dǝp anglidim. 15 Əmdi danixmǝnlǝr wǝ pir-ustazlarni tamdiki hǝtni oⱪup, mǝnisini manga qüxǝndürüp bǝrsun dǝp aldimƣa qaⱪirtip kelindi; lekin bu ixning sirini ⱨeqⱪaysisi yexip berǝlmidi. 16 Biraⱪ sǝn toƣruluⱪ angliƣanmǝnki, sǝn sirlarni qüxǝndürǝlǝydikǝnsǝn wǝ tügünlǝrni yexǝlǝydikǝnsǝn. Əgǝr bu hǝtlǝrni oⱪup, mǝnisini qüxǝndürüp berǝlisǝng, sanga sɵsün rǝnglik ton kiygüzülidu, boynungƣa altun zǝnjir esilidu, padixaⱨliⱪta üqinqi dǝrijilik mǝrtiwigǝ erixisǝn, — dedi.

17 Daniyal padixaⱨⱪa mundaⱪ jawab bǝrdi:

— Aliylirining in’amliri ɵzliridǝ ⱪalsun, mukapatlirini baxⱪa kixigǝ bǝrgǝyla. Əmdiliktǝ mǝn aliyliriƣa bu hǝtni oⱪup, mǝnisini qüxǝndürüp berǝy. 18 — I aliyliri, Ⱨǝmmidin Aliy Huda atiliri Neboⱪadnǝsarƣa padixaⱨliⱪ, uluƣluⱪ, xan-xǝrǝp wǝ ⱨǝywǝt bǝrdi. 19 Uningƣa berilgǝn uluƣluⱪtin ⱨǝrⱪaysi ǝl-yurt, ⱨǝrⱪaysi taipilǝr wǝ ⱨǝrhil tilda sɵzlixidiƣan ⱪowmlarning ⱨǝmmisi uning aldida titrǝp ⱪorⱪup turatti; u kimni halisa xuni ɵltürǝtti, kimni halisa xuni tirik ⱪoyatti; kimni halisa xuni mǝrtiwilik ⱪilatti, kimni halisa xuni pǝs ⱪilatti. 20 Lekin u kɵnglidǝ tǝkǝbburlixip, roⱨ-ⱪǝlbidǝ mǝƣrurlinip mijǝzi tǝrsalixip, padixaⱨliⱪ tǝhtidin qüxürülüp, izzitidin mǝⱨrum ⱪilindi. 21 U kixilǝr arisidin ⱨǝydiwetilip, uningƣa yawayi ⱨaywanlarning ǝⱪli berildi. U yawa exǝklǝr bilǝn billǝ makanlixip, kalilardǝk ot-qɵp yegüzüldi, teni xǝbnǝmdin qiliⱪ-qiliⱪ ⱨɵl bolup kǝtti, taki u Ⱨǝmmidin Aliy Hudaning insan padixaⱨliⱪini idarǝ ⱪilidiƣanliⱪini wǝ U padixaⱨliⱪning ⱨoⱪuⱪini Ɵzi talliƣan ⱨǝrⱪandaⱪ kixigǝ beridiƣanliⱪini bilip yǝtküqǝ xu ⱨalǝttǝ boldi.■

22 Əy Bǝlxazar, Neboⱪadnǝsarning oƣli turup ɵzliri bularning ⱨǝmmisidin hǝwǝrliri bolsimu, lekin ɵzlirini tɵwǝn ⱪilmidila. 23 Əksiqǝ tǝkǝbburlixip ǝrxtiki Rǝbgǝ ⱪarxi turdila. Sili Uning muⱪǝddǝs ibadǝthanisidin olja alƣan jam-ⱪaqilarni elip kelip, ɵzliri, ǝmir-esilzadiliri, ɵz hotunliri wǝ kenizǝklirimu ularda xarab iqtinglar andin kɵrmǝydiƣan, anglimaydiƣan wǝ ⱨeqnemini qüxǝnmǝydiƣan altun, kümüx, mis, tɵmür, yaƣaq wǝ taxlardin yasalƣan butlarni mǝdⱨiyilidilǝ. Ⱨalbuki, silining nǝpǝslirini Ɵz ⱪolida tutⱪan wǝ silining barliⱪ ⱨǝrikǝtlirini Ɵz ilkidǝ tutⱪan Hudani uluƣlimidila. 24 Xunga, Huda bu ⱪolning kɵrüngǝn ⱪismini ǝwǝtip bu hǝtlǝrni yazdurdi.

25 Bu hǝtlǝr: «Mene, mene, tǝkǝl, upⱨarsin» degǝndin ibarǝt. □

26 Buning qüxǝndürülüxi: — «Mene» — Huda silining padixaⱨliⱪlirining ⱨesabini ⱪilip, uni ayaƣlaxturdi.

27 «Tǝkǝl» — sili tarazida tartiliwidila, kǝm qiⱪtila. 28 «Pǝrǝs» — padixaⱨliⱪliri parqilinip, Medialiⱪlar bilǝn Parslarƣa tǝwǝ ⱪilindi.□

29 Xuning bilǝn Bǝlxazar dǝrⱨal nǝwkǝrlirigǝ ǝmr ⱪiliwidi, ular Daniyalƣa sɵsün rǝnglik tonni kiydürüp, boyniƣa altun zǝnjirni esip ⱪoydi; u u toƣruluⱪ: «Padixaⱨliⱪ iqidǝ üqinqi dǝrijilik mǝrtiwigǝ igǝ bolsun» dǝp jakarlidi.

30 Xu keqǝ kaldiylǝrning padixaⱨi Bǝlxazar ɵltürüldi. 31 Padixaⱨliⱪ bolsa Medialiⱪ Dariusning ⱪoliƣa ɵtti. U tǝhminǝn atmix ikki yaxta idi.□

6

Daniyal xirlar ɵngküridǝ

1 Padixaⱨ Darius pütün padixaⱨliⱪni idarǝ ⱪilix üqün bir yüz yigirmǝ wǝzirni ⱨǝrⱪaysi yurtlarni baxⱪuruxⱪa tǝyinlǝxni muwapiⱪ kɵrdi. □ 2 Buningdin baxⱪa u bu wǝzirlǝrni nazarǝt ⱪilip, bu wǝzirlǝrning ⱨesabini elix, xundaⱪla padixaⱨning ⱨoⱪuⱪ-mǝnpǝǝti ziyanƣa uqrimisun dǝp Daniyal wǝ baxⱪa ikki kixini nazarǝtqilikkǝ tǝyinlidi. 3 Daniyalda alaⱨidǝ bir roⱨiy hususiyǝt bar bolƣaqⱪa, u baxⱪa nazarǝtqilǝrdin wǝ wǝzirlǝrdin iⱪtidarliⱪ qiⱪti. Xunga padixaⱨ uni pütkül padixaⱨliⱪni idarǝ ⱪilixⱪa tǝyinlimǝkqi boldi. 4 Xuning bilǝn baxⱪa nazarǝtqi wǝ wǝzirlǝr uning padixaⱨliⱪtiki mǝmuriy ixliridin sǝwǝnlik izdidi. Lekin ular ǝrz ⱪilƣudǝk ⱨeqⱪandaⱪ baⱨanǝ-sǝwǝb yaki sǝwǝnlik tapalmidi. Qünki Daniyal diyanǝtlik wǝ ixǝnqlik bolup, uningdin ⱪilqǝ kǝmqilik yaki sǝwǝnlik qiⱪiralmiƣanidi. 5 Xunga xu adǝmlǝr ɵzara:

— Daniyalning Hudasining ⱪanuniƣa munasiwǝtlik ixliridin baxⱪa, uningdin ǝyibligüdǝk ⱨeqⱪandaⱪ baⱨanǝ tapalmaymiz, — deyixti.

6 Xunga ular ɵzara til biriktürup padixaⱨning aldiƣa kirip:

— Padixaⱨ Darius aliyliri mǝnggü yaxiƣayla! 7 Aliylirining padixaⱨliⱪliridiki barliⱪ nazarǝtqi, waliy, wǝzir, mǝsliⱨǝtqi, ⱨakim wǝ ǝmǝldarlar birliktǝ mǝsliⱨǝtlǝxtuⱪ; ⱨǝrⱪandaⱪ kixi ottuz kün iqidǝ ⱨǝrⱪandaⱪ ilaⱨⱪa ⱨǝrⱪandaⱪ dua-tilawǝt ⱪilixⱪa wǝ yaki ⱨǝrⱪandaⱪ kixidin bir nǝrsǝ tilǝxkǝ ruhsǝt bolmisun, i aliyliri, pǝⱪǝt silidinla tilixi ruhsǝt bolsun degǝn xaⱨanǝ yarliⱪning qüxürülüxini layiⱪ kɵrduⱪ. Bu pǝrman ⱪǝt’iy bolsun, kimki bu pǝrmanƣa hilapliⱪ ⱪilsa, u xirlar ɵngkürigǝ taxlansun! □ 8 Əmdi, i aliyliri bu pǝrmanni bekitip qüxürgǝyla, uning ɵzgǝrtilmǝsliki üqün yarliⱪnamigǝ imza ⱪoyƣayla; qünki Media wǝ Pars ⱪanuni boyiqǝ, pǝrman qiⱪirilixi bilǝnla ɵzgǝrtixkǝ bolmaydu, — dedi. ■

9 Xuning bilǝn Darius pǝrmanni bekitip yarliⱪnamiƣa ⱪol ⱪoydi.□

10 Daniyal bu yarliⱪnamigǝ imza ⱪoyulƣanliⱪini anglap, ɵyigǝ ⱪaytti. Uning ɵyining ɵgzisidǝ bir balihana bolup, derizisi Yerusalemƣa ⱪaraydiƣan bolup, oquⱪ turatti. U aditi boyiqǝ derizining aldida tizlinip olturup, ⱨǝr küni üq ⱪetim Hudaƣa dua-tilawǝt ⱪilip xükür eytatti.■

11 Lekin ⱨeliⱪi adǝmlǝr billǝ kelip Daniyalning Hudaƣa dua wǝ tilawǝt ⱪiliwatⱪinini kɵrdi. 12 Andin ular birliktǝ padixaⱨning aldiƣa berip pǝrman toƣrisida gǝp eqip:

— I aliyliri, ɵzliri: Ottuz kün iqidǝ ɵzliridin baxⱪa ⱨǝrⱪandaⱪ ilaⱨdin yaki ⱨǝrⱪandaⱪ insandin birǝr nemini tiligǝn ⱨǝrⱪandaⱪ kixi xirlar ɵngkürigǝ taxlansun, degǝn bir pǝrmanƣa imza ⱪoyƣan ǝmǝsmu? — dǝp soridi.

Padixaⱨ: — Dǝrwǝⱪǝ xundaⱪ ⱪildim, Media wǝ Pars ⱪanuni boyiqǝ pǝrmanni ɵzgǝrtkili bolmaydu, — dedi.

13 Andin ular padixaⱨⱪa jawabǝn:

— Yǝⱨudadin ǝsir elip kelingǝn kixilǝrdin ⱨeliⱪi Daniyal, i aliyliri, silini wǝ sili imza ⱪoyƣan pǝrmanni kɵzgǝ ilmaydu, bǝlki ⱨǝr kündǝ üq ⱪetim ɵz dua-tilawitini ⱪiliwatidu, — deyixti.

14 Buni angliƣan padixaⱨ ɵz-ɵzigǝ kayip, kɵngül ⱪoyup Daniyalni ⱪutⱪuxuxⱪa amal tapmaⱪqi bolup, u kün patⱪuqǝ ⱨǝrhil ⱪutⱪuzux amali üstidǝ izdinip yürdi.

15 Lekin ahirda u kixilǝr yǝnǝ ɵzara til biriktürüp padixaⱨning aldiƣa jǝm bolup uningƣa:

— I aliyliri, ɵzlirigǝ mǝlumki, Medialar wǝ Parslarning ⱪanuni dǝl xuki, padixaⱨning bekitkǝn ⱨǝrⱪandaⱪ ⱪarari yaki pǝrmanini ɵzgǝrtixkǝ bolmaydu, — deyixti.

16 Xuning bilǝn padixaⱨning ǝmr ⱪilixi bilǝn Daniyal tutup kelinip, xirlar ɵngkürigǝ taxlandi. Padixaⱨ Daniyalƣa:

— Sǝn üzüldürmǝy ibadǝt ⱪilidiƣan Hudaying seni ⱪutⱪuziwalidu! — dedi.

17 Bir tax elinip, ɵngkürning aƣzi uning bilǝn etildi; Daniyalning ixliriƣa ⱨeqkim arilaxmisun dǝp uni padixaⱨ ɵz mɵⱨüri wǝ uning ǝmir-ǝmǝldarlirining mɵⱨürliri bilǝn mɵⱨürlidi. 18 Andin padixaⱨ ordiƣa ⱪaytip kelip keqini roza tutup ɵtküzdi; ɵzining toⱪal-kenizǝkliridin ⱨeqⱪaysisini ɵz yeniƣa kǝltürmidi, u keqiqǝ uhliyalmidi. □ 19 Tang etixi bilǝnla padixaⱨ ornidin turup, aldirap xirlar ɵngkürigǝ bardi. 20 Padixaⱨ ɵngkürgǝ yeⱪinlixip azablanƣan ⱨalda Daniyalni qaⱪirip:

— Əy Daniyal, Mǝnggü Ⱨayat Hudaning ⱪuli, sǝn üzülmǝs ibadǝt ⱪilidiƣan Hudaying seni xirlardin ⱪutⱪuziwalmidimu? — dǝp towlidi.

21 Daniyal jawabǝn:

— I aliyliri, mǝnggü yaxiƣayla! 22 Hudayimning pǝrixtisini ǝwǝtip xirlarning aƣzini yumduruxi bilǝn ular manga ⱨeq ziyan-zǝhmǝt yǝtküzǝlmidi; qünki U mǝndin ⱨeqⱪandaⱪ ǝyib kɵrmidi. Aliylirining aldidimu mǝn ⱨeqⱪandaⱪ ziyan yǝtküzgüdǝk ix ⱪilmidim, — dedi.

23 Buni anglap padixaⱨ intayin huxal bolup, adǝmlirini Daniyalni ɵngkürdin elip qiⱪixni buyrudi. Xuning bilǝn ular Daniyalni ɵngkürdin elip qiⱪti. Uningdin ⱪilqǝ zedǝ-zǝhmǝt tapalmidi; qünki u Hudasiƣa tayanƣanidi. 24 Andin padixaⱨ buyruⱪ qüxürdi, nǝwkǝrliri Daniyalning üstidin xikayǝt ⱪilƣanlarning ⱨǝmmisini tutup, ularni bala-qaⱪiliri wǝ hotunliri bilǝn ⱪoxup xirlar ɵngkürigǝ taxliwǝtti. Ular ɵngkür tegigǝ qüxüp bolmayla xirlar etilip kelip, ularning ustihanlirinimu qaynap ⱪiyma-qiyma ⱪiliwǝtti.

25 Xu ixtin keyin Darius padixaⱨ yǝr yüzidǝ turuwatⱪan ⱨǝrⱪaysi ǝl-yurt, ⱨǝmmǝ taipilǝr, ⱨǝr tilda sɵzlixidiƣan ⱪowmlarning ⱨǝmmisigǝ mundaⱪ pütük qüxürdi: —

«Ⱨǝmminglarƣa amanliⱪ exip-texip turƣay!

26 Mǝn uxbu yarliⱪni qüxürimǝnki, padixaⱨliⱪimdiki ⱨǝrbir yurttiki puⱪralar Daniyalning Hudasi aldida titrǝp ⱪorⱪsun!

— Qünki U Mǝnggü Ⱨayat Hudadur,

Mǝnggü mustǝⱨkǝm ɵzgǝrmǝstur,

Uning padixaⱨliⱪi ⱨalak ⱪilinmas,

Uning ⱨakimiyiti ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ bolidu.□  ■

27 U bala-ⱪazadin ⱪoƣdaydu wǝ ⱪutⱪuzidu,

U asmanlardimu, yǝr yüzidimu alamǝt-karamǝtlǝrni yaritidu,

U Daniyalni xirlarning qanggilidin ⱪutⱪuzdi».

28 Daniyalning bolsa xu ixlardin keyin Darius ⱨɵküm sürgǝn mǝzgildǝ, xundaⱪla Pars padixaⱨi Ⱪurǝx ⱨɵküm sürgǝn waⱪitlarda ixliri rawan yürüxti.

7

Daniyalning ƣayibanǝ alamǝtlǝrni bayan ⱪilƣanliⱪi •••• Tɵt zor mǝhluⱪni kɵrüx

1 Bǝlxazar Babilƣa padixaⱨ bolƣan birinqi yili Daniyal ornida yetip qüxidǝ birnǝqqǝ ƣayibanǝ alamǝtlǝrni kɵrdi. U qüxidǝ kɵrgǝnlirini mundaⱪ yǝkünlǝp hatiriliwaldi: —

2 Keqidǝ kɵrgǝn ƣayibanǝ kɵrünüxtǝ mǝnki Daniyal xuni kɵrdümki, asmanning tɵt tǝripidin xamal qiⱪip, «Uluƣ Dengiz» yüzigǝ urulmaⱪta idi. □ 3 Dengizdin xǝkilliri bir-birigǝ ohximaydiƣan tɵt zor mǝhluⱪ qiⱪti.■

4 Birinqi mǝhluⱪ xirƣa ohxaytti, lekin bürkütning ⱪaniti bar idi. Mǝn uningƣa ⱪarap turƣinimda, ⱪanatliri yulundi; andin u yǝrdin kɵtürülüp, ikki puti yǝrgǝ dǝssitilip adǝmdǝk turƣuzulup, uningƣa insaniy bir ⱪǝlb berildi.■

5 Mana yǝnǝ bir mǝhluⱪ, yǝni ikkinqisi eyiⱪⱪa ohxaytti. Uning bir tǝripi ikkinqi bir tǝripidin egizlitildi. Uning qixliri üq ⱪowurƣini qixlǝp turatti, bir awaz uningƣa: «Ornungdin tur, gɵxni yeyixingqǝ yǝwal!» — dedi.

6 Ⱪarap turƣinimda, mana yǝnǝ bir mǝhluⱪ pǝyda boldi. U yilpizƣa ohxaytti, dümbisidǝ ⱪuxningkidǝk tɵt ⱪaniti bar idi; uning bexi tɵt idi. Uningƣa ⱨakimliⱪ ⱨoⱪuⱪi berildi.

7 Uningdin keyin keqidiki ƣayibanǝ kɵrünüxlǝrdǝ ⱪarap turƣinimda, mana tɵtinqi bir mǝhluⱪ pǝyda boldi. U intayin ⱪorⱪunqluⱪ, dǝⱨxǝtlik wǝ ajayib küqlük idi. U yoƣan tɵmür qixliri bilǝn owni qaynap ezip yutup, ⱪalduⱪini putliri bilǝn dǝssǝp-qǝylǝytti. U aldinⱪi barliⱪ mǝhluⱪⱪa ohximaytti; uning on münggüzi bar idi. 8 Mǝn bu münggüzlǝrni kɵzitiwatⱪinimda, mana münggüzlǝrning arisidin yǝnǝ bir kiqik münggüz ɵsüp qiⱪti. Bu kiqik münggüzning aldida ǝslidiki münggüzlǝrdin üqi yuluwetildi. Bu kiqik münggüzning adǝmningkidǝk kɵzi wǝ qong sɵzlǝydiƣan aƣzi bar idi.

Mǝnggü ⱨayat bolƣuqini kɵrüx

9 Mǝn ⱪarap turƣinimda, u yǝrgǝ birnǝqqǝ tǝhtning ⱪoyulƣanliⱪini kɵrdüm; ularning biridǝ, «Əzǝldin Bar Bolƣuqi» orun elip olturuptu. Uning kiyimliri ⱪardǝk ap’aⱪ, qaqliri ap’aⱪ ⱪoza yungidǝk idi. Uning tǝhti ot lawuldap turƣan yalⱪunlar bolup, lawuldap kɵyüwatⱪan ot qaⱪlirining üstidǝ idi. □ 10 Uning aldidin goya rawan eⱪip turƣan dǝryadǝk ot yalⱪuni lawuldap eⱪip turatti; Uning hizmitidǝ turƣuqilar tümǝn mingliƣan idi, Uning aldida yüz milyonliƣan ⱨazir turƣuqilar bar idi. Soraⱪ baxlanƣanliⱪi jakarlinip, dǝsturlar eqildi. □  ■ 11 Ⱨeliⱪi kiqik münggüzning yoƣan gǝplǝrni ⱪiliwatⱪan awazidin diⱪⱪitim xuningƣa tartilip ⱪarap turattim. Ⱪarap turƣinimda, tɵtinqi mǝhluⱪ ɵltürülüp, uning jǝsiti ⱨalak ⱪilinip, otⱪa taxlap kɵydürülüxkǝ tapxuruldi.

12 Ⱪalƣan üq mǝhluⱪ bolsa, ⱨakimiyitidin mǝⱨrum ⱪilindi, lekin ularning ɵmri yǝnǝ bir mǝzgil uzartildi.

13 Keqidiki ƣayibanǝ kɵrünüxlǝrdǝ mana, mǝn goya Insan Oƣliƣa ohxax bir zatning asmandiki bulutlar bilǝn kǝlginini kɵrdüm. U «Əzǝldin Bar Bolƣuqi»ning yeniƣa berip, uning aldiƣa ⱨazir ⱪilindi. ■ 14 Ⱨǝr ǝl-yurt, ⱨǝr taipǝ, ⱨǝr hil tilda sɵzlixidiƣan ⱪowmlar uning hizmitidǝ bolsun dǝp, sǝltǝnǝt, xɵⱨrǝt wǝ padixaⱨliⱪ ⱨoⱪuⱪi uningƣa berildi. Uning sǝltǝniti mǝnggü solaxmas sǝltǝnǝttur, uning padixaⱨliⱪi mǝnggü ⱨalak ⱪilinmas.■

Ƣayibanǝ kɵrünüxlǝrning tǝbiri

15 Mǝnki Daniyalning wujudum, dil-roⱨim bǝk biaramliⱪⱪa qɵmdi, kallamdiki ƣayibanǝ alamǝtlǝr meni intayin alaⱪzadǝ ⱪildi. 16 Mǝn yeⱪin turƣuqilardin birining aldiƣa berip, bu ƣayibanǝ alamǝtlǝrning ⱨǝⱪiⱪiti toƣruluⱪ soridim. U manga tǝbir berip qüxǝndürüp mundaⱪ dedi: — □

17 «Bu tɵt zor mǝhluⱪ kǝlgüsidǝ dunyada bax kɵtüridiƣan tɵt padixaⱨni kɵrsitidu. 18 Lekin Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqining muⱪǝddǝs bǝndiliri padixaⱨliⱪ ⱨoⱪuⱪini ⱪobul ⱪilidu, ular uningƣa mǝnggü igidarqiliⱪ ⱪilidu, ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ xundaⱪ bolidu».□

19 Mǝn baxⱪa üq mǝhluⱪⱪa ohximaydiƣan tɵtinqi mǝhluⱪ, yǝni zor ⱪorⱪunqluⱪ, tɵmür qixliⱪ, mis tirnaⱪliⱪ, owni qaynap ezip yutup, andin ⱪalduⱪlirini ayaƣliri bilǝn dǝssǝp-qǝylǝydiƣan ⱨeliⱪi mǝhluⱪ toƣrisidiki ⱨǝⱪiⱪǝtni, 20 xundaⱪla uning bexidiki on münggüzining wǝ keyin ɵsüp qiⱪⱪan kiqik münggüz toƣrisidiki ⱨǝⱪiⱪǝtni tehimu eniⱪ bilmǝkqi boldum — uning, yǝni ⱨeliⱪi kiqikining aldida ǝslidǝ bar bolƣan baxⱪa üq münggüz yuluwetilgǝn, kɵzliri wǝ yoƣan gǝp ⱪilidiƣan aƣzi bar bolup, ǝnǝ baxⱪa münggüzlǝrgǝ ⱪariƣanda tehimu ⱨǝywǝtlik idi. 21 Ⱪarap turƣinimda, u kiqik münggüz Hudaning muⱪǝddǝs bǝndiliri bilǝn jǝng ⱪilip ulardin üstünlükkǝ igǝ boldi; 22 «Əzǝldin Bar Bolƣuqi» kǝlgǝndǝ, ⱨɵküm ⱪilix ⱨoⱪuⱪi Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqining muⱪǝddǝs bǝndilirigǝ berildi. Xuning bilǝn bekitilgǝn waⱪti kelip, Hudaning muⱪǝddǝs bǝndiliri padixaⱨliⱪ ⱨoⱪuⱪini ɵtküziwaldi.□

23  Tǝbir bǝrgüqi qüxǝndürüp yǝnǝ mundaⱪ dedi: —

«tɵtinqi mǝhluⱪ kǝlgüsi dunyada bax kɵtüridiƣan tɵtinqi bir padixaⱨliⱪ bolup, u baxⱪa ⱨǝrⱪandaⱪ padixaⱨliⱪlarƣa ohximaydu. U pütkül dunyani yutup, uni ayaƣ asti ⱪilip, kukum-talⱪan ⱪilidu.■

24 On münggüz bolsa, bu padixaⱨliⱪtin qiⱪidiƣan ⱨɵkümranliⱪ ⱪilidiƣan on padixaⱨni kɵrsitidu. Keyin yǝnǝ bir padixaⱨ mǝydanƣa qiⱪidu, u ilgiriki padixaⱨlarƣa ohximaydu; u üq padixaⱨni ɵzigǝ boysunduridu. ■ 25 U Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqiƣa ⱪarxi kupurluⱪ sɵzlǝrni ⱪilidu ⱨǝmdǝ Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqining muⱪǝddǝs bǝndilirini ⱨalsizlanduridu. U kalendarni, ⱨeyt-ayǝmlǝrni wǝ muⱪǝddǝs ⱪanunlarni ɵzgǝrtiwetixni ⱪǝstlǝydu. Hudaning muⱪǝddǝs bǝndiliri «üq yerim waⱪit» uning ⱨɵkümranliⱪiƣa tapxurulidu. □
  ■ 26 Andin Hudaning soti eqilidu, buning bilǝn uning idarǝ ⱪilix ⱨoⱪuⱪi tartiwelinip, mǝnggülük üzül-kesil yoⱪitilidu.

27 Lekin uning padixaⱨliⱪining ⱨoⱪuⱪi, yǝni dunyadiki ⱨǝrⱪaysi padixaⱨliⱪlarning sǝltǝniti wǝ xɵⱨriti Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqining muⱪǝddǝs bǝndilirigǝ, yǝni Hudaning Ɵz hǝlⱪigǝ ɵtküzülidu. Uning padixaⱨliⱪi mǝnggü bir padixaⱨliⱪtur, dunyadiki pütün ⱨɵkümdarlar Uning hizmitidǝ bolup uningƣa itaǝt ⱪilidu».■

28 Bu ix mana muxu yǝrgiqǝ boldi. Mǝnki Daniyal, ɵz oylirim ɵzümni alaⱪzadǝ ⱪildi, qirayim tatirip kǝtti. Biraⱪ bu ixni ⱪǝlbimdǝ püküp saⱪlidim.□

8

Ⱪoqⱪar bilǝn tekǝ ⱨǝⱪⱪidǝ ƣayibanǝ kɵrünüx

1 Padixaⱨ Bǝlxazar tǝhtkǝ olturup üqinqi yili, mǝnki Daniyal ikkinqi bir ƣayibanǝ alamǝtni kɵrdüm. □ 2 Ƣayibanǝ kɵrünüxtǝ, ɵzümni Elam ɵlkisidiki Xuxan ⱪǝl’ǝsidǝ kɵrdüm. Kɵrünüxtǝ mǝn Ulay qong ɵstingi boyida idim.

3 Beximni kɵtürüp ⱪarisam, ikki münggüzi bar bir ⱪoqⱪarning qong ɵstǝng aldida turƣanliⱪini kɵrdüm. Uning münggüzi egiz bolup, bir münggüz yǝnǝ biridin egiz idi; egizrǝk bolƣan münggüz yǝnǝ birsidin keyinrǝk ɵsüp qiⱪⱪanidi. 4 Mǝn ⱪoqⱪarning ƣǝrb, ximal wǝ jǝnub tǝrǝplǝrgǝ üsüwatⱪinini kɵrdüm. Ⱨeqⱪandaⱪ ⱨaywan uningƣa tǝng kelǝlmǝytti wǝ ⱨeqkim ⱨeqkimni uning qanggilidin ⱪutⱪuzalmaytti. U nemǝ ⱪilixni halisa, xuni ⱪilatti, barƣanseri ⱨǝywǝtlik bolup ketiwatatti.

5 Mǝn bu toƣruluⱪ oylawatattim, mana, ƣǝrb tǝrǝptin bir tekǝ putliri yǝrgǝ tǝgmigǝn ⱨalda pütün jaⱨanni kezip yügürüp kǝldi. Uning ikki kɵzi arisiƣa kɵrünǝrlik qong bir münggüz ɵsüp qiⱪⱪanidi. 6 U mǝn dǝslǝp kɵrgǝn ⱨeliⱪi ɵstǝng boyida turƣan ikki münggüzlük ⱪoqⱪarƣa ⱪarap ⱪǝⱨri bilǝn xiddǝtlik etildi. 7 Mǝn uning ⱪoqⱪarƣa yeⱪin kelip, ƣǝzǝp bilǝn ⱪoqⱪarni üsüp ikki münggüzini sunduriwǝtkǝnlikini kɵrdüm. Ⱪoqⱪarning ⱪarxiliⱪ kɵrsǝtküdǝk madari ⱪalmiƣanidi, tekǝ uni yǝrgǝ yiⱪitip, dǝssǝp-qǝylidi, tekining qanggilidin uni ⱪutⱪuziwalidiƣan adǝm qiⱪmidi.

8 Tekǝ barƣanseri ⱨǝywǝtlik bolup kǝtti; lekin u heli küqiyip bolƣanda, qong münggüzi sunup qüxüp, ǝslidiki jayidin asmandiki tɵt xamalƣa ⱪarap turidiƣan, kɵzgǝ kɵrünǝrlik tɵt münggüz ɵsüp qiⱪti.

9 Bu tɵt münggüzning iqidiki biridin yǝnǝ bir münggüz ɵsüp qiⱪti. U kiqik münggüz ɵsüp intayin ⱨǝywǝtlik boldi, jǝnub, xǝrⱪ tǝrǝplǝrgǝ wǝ «güzǝl zemin»ƣa ⱪarap tǝsir küqini kengǝytti. □ 10 U intayin ⱨǝywǝtlik bolup, ⱨǝtta samawiy ⱪoxundikilǝrgǝ ⱨujum ⱪilƣudǝk dǝrijigǝ yǝtti, samawiy ⱪoxundikilǝrdin wǝ yultuzlardin birmunqisini yǝrgǝ taxlap, ularning üstigǝ dǝssidi 11 (u tolimu mǝƣrurlinip, ⱨǝtta samawiy ⱪoxunning Sǝrdari bilǝn tǝng bolmaⱪqi bolup, ibadǝthanida Sǝrdarƣa atap kündilik ⱪurbanliⱪ sunuxni ǝmǝldin ⱪaldurdi, ⱨǝmdǝ Sǝrdarning ibadǝthanisidiki «muⱪǝddǝs jay»ni wǝyran ⱪiliwǝtti. □
12 Asiyliⱪ tüpǝylidin Hudaning hǝlⱪi wǝ kündilik ⱪurbanliⱪ qong münggüzgǝ tapxurulidu). U ⱨǝⱪiⱪǝtni ayaƣ asti ⱪilidu; uning barliⱪ ixliri naⱨayiti onguxluⱪ boldi.□

13 Kǝynidin, bir muⱪǝddǝs pǝrixtining sɵz ⱪilƣanliⱪini anglidim, xuning bilǝn yǝnǝ bir muⱪǝddǝs pǝrixtǝ sɵz ⱪilƣan pǝrixtidin:

— Ƣayibanǝ alamǝttǝ kɵrüngǝn bu wǝⱪǝlǝr, yǝni «wǝyran ⱪilƣuqi» asiyliⱪ, kündilik ⱪurbanliⱪning ǝmǝldin ⱪalduruluxi, ⱨǝmdǝ muⱪǝddǝs ibadǝthanidiki «muⱪǝddǝs jay»ning ⱨǝm Hudaning hǝlⱪining ayaƣ asti ⱪilinixi ⱪanqilik waⱪit dawamlixidu? — dǝp soriƣanliⱪini anglidim.□ 14 Ⱨeliⱪi pǝrixtǝ manga jawabǝn:

— Bu ixlar ikki ming üq yüz keqǝ-kündüz dawamlixidu. Bu mǝzgildin keyin muⱪǝddǝs ibadǝthanidiki «muⱪǝddǝs jay» pakizlinip ǝsligǝ kǝltürülidu, — dedi.□

Pǝrixtǝ Jǝbrailning ƣayibanǝ alamǝtni qüxǝndürüxi

15 Bu ƣayibanǝ kɵrünüxni kɵrgǝndin keyin, mǝnki Daniyal uning mǝnisini oylawatⱪinimda, mana, aldimda adǝmning ⱪiyapitidǝ birsi pǝyda bolup ɵrǝ turdi. 16 Ulay ɵstingining otturisidin:

— Əy Jǝbrail, bu adǝmgǝ ƣayibanǝ alamǝtni qüxǝndürüp bǝr, — degǝn bir adǝmning küqlük awazini anglidim. ■

17  Jǝbrail yenimƣa kǝldi. Kǝlgǝndǝ, mǝn naⱨayiti ⱪorⱪup ketip yǝrgǝ yiⱪilip düm qüxtüm. U manga:

— Əy insan oƣli, sǝn xuni qüxinixing kerǝkki, bu ƣayibanǝ alamǝt ahir zaman toƣrisididur, — dedi.

18 U gǝp ⱪiliwatⱪanda mǝn biⱨox ⱨalda yǝrdǝ düm yatattim. Lekin u manga xundaⱪ bir yenik tegipla meni turƣuzdi wǝ manga mundaⱪ dedi: —

19 «Mǝn ⱨazir sanga Hudaning ƣǝzipi kǝlgǝn mǝzgildǝ keyinki ixlarning ⱪandaⱪ bolidiƣanliⱪini kɵrsitip berǝy. Qünki bu ƣayibanǝ alamǝt zamanlarning bekitilgǝn ahirⱪi nuⱪtisi toƣrisididur. 20 Sǝn kɵrgǝn ikki münggüzlük ⱪoqⱪar Media bilǝn Pars padixaⱨlirini kɵrsitidu. 21 Yawa tekǝ bolsa Gretsiyǝ padixaⱨliⱪi bolup, kɵzining otturisidki kɵzgǝ kɵrünǝrlik münggüz bolsa, uning birinqi padixaⱨidur.□

22 U münggüz sunup kǝtkǝndin keyin ornidin ɵsüp qiⱪⱪan ⱨeliⱪi tɵt münggüz bu ǝlning tɵt padixaⱨliⱪⱪa bɵlünidiƣanliⱪini kɵrsitidu. Biraⱪ ularning küqi birinqi padixaⱨliⱪⱪa yǝtmǝydu. 23 Bu padixaⱨliⱪlarning ahirⱪi mǝzgilidǝ, asiyliⱪ ⱪilƣuqilarning gunaⱨi toxuxi bilǝn tolimu nomussiz, qigix mǝsililǝrni bir tǝrǝp ⱪilalaydiƣan bir padixaⱨ mǝydanƣa qiⱪidu. □ 24 Uning küqi heli zor bolidu, lekin ǝmǝliyǝttǝ bu küq ɵzlükidin qiⱪmaydu; u misli kɵrülmigǝn wǝyranqiliⱪni kǝltürüp qiⱪiridu. Uning ixliri jǝzmǝn onguxluⱪ bolup, nemini halisa xuni ⱪilalaydu. U küqlüklǝrni wǝ Hudaning muⱪǝddǝs mɵmin hǝlⱪini yoⱪitidu. 25 Ɵz ustatliⱪi bilǝn uning nazariti astida ⱨǝrⱪandaⱪ ⱨiylǝ-mikirlik heli ronaⱪ tapidu. U kɵnglidǝ tǝkǝbburlixip ɵzini qong tutidu; baxⱪilarning ɵzlirini bihǝtǝr ⱨes ⱪilƣan waⱪtidin paydilinip tuyuⱪsiz zǝrb ⱪilip nurƣun kixilǝrni ⱨalak ⱪilidu; u ⱨǝtta oquⱪtin oquⱪ «Əmirlǝrning Əmiri»gǝ ⱪarxi qiⱪidu. Lekin u ahirda insanlarning ⱪolisiz ⱨalak ⱪilinidu.

26 Sanga ayan ⱪilinƣan, ahxamdin ǝtigǝngiqǝ dawamlaxⱪan bu ƣayibanǝ alamǝt ǝmǝlgǝ axmay ⱪalmaydu. Lekin sǝn uni waⱪtinqǝ mǝhpiy tut. Qünki u kɵp künlǝr keyinki kǝlgüsi ⱨǝⱪⱪididur».

27 Mǝnki Daniyal maƣdurumdin ⱪelip, birnǝqqǝ kün aƣrip yetip ⱪaldim. Keyin ornumdin turup yǝnila padixaⱨning ixlirida boldum. Lekin bu ƣayibanǝ alamǝt kɵnglümni parakǝndǝ ⱪiliwǝtkǝnidi. Uning mǝnisini yexǝlǝydiƣan adǝm yoⱪ idi.□

9

Daniyalning ɵz hǝlⱪigǝ dua ⱪilixi

1 Medialiⱪ Aⱨaxweroxning oƣli Dariusning birinqi yilida (u kaldiylǝrning zeminiƣa padixaⱨ ⱪilindi) □
2 Yǝni tǝhtkǝ olturƣan birinqi yili mǝnki Daniyal muⱪǝddǝs yazmilarni oⱪuxum bilǝn Pǝrwǝrdigarning Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝrgǝ yǝtküzgǝn kalam-bexariti boyiqǝ, Yerusalemning harab bolidiƣan jaza mǝzgili yǝtmix yil ikǝnlikini qüxinip yǝttim. ■ 3 Xuning üqün mǝn Rǝb Hudayimƣa roza tutup, bɵz rǝhtkǝ yɵginip, kül-topida olturup, uningƣa yelinip dua-tilawǝt ⱪilix bilǝn izdinixkǝ bǝl baƣlidim. 4 Mǝn Pǝrwǝrdigar Hudayimƣa dua ⱪilip, gunaⱨlirimizni iⱪrar ⱪilip mundaⱪ dedim:

— «Aⱨ Rǝb, i Seni Ɵz ǝmrliringgǝ itaǝt ⱪilƣuqilarƣa wǝdǝ-ǝⱨdǝngdǝ wapadar bolup, ɵzgǝrmǝs meⱨringni üzlüksiz kɵrsǝtküqi uluƣ, sürlük Tǝngrim!■

5 Biz gunaⱨ sadir ⱪilduⱪ, ⱪǝbiⱨlik ⱪilduⱪ; rǝzillik bilǝn Sening ǝmr-ⱨɵkümliringdin waz keqip, Sanga asiyliⱪ ⱪilduⱪ, ■ 6 Xundaⱪla Sening naming bilǝn padixaⱨlirimiz, ǝmirlirimiz, ata-bowilirimiz wǝ pütkül zemindiki hǝlⱪⱪǝ sɵz-kalamingni yǝküzgǝn ⱪulliring bolƣan pǝyƣǝmbǝrlǝrgǝ zadi ⱪulaⱪ salmiduⱪ.

7 I Rǝb, ⱨǝⱪⱪaniyǝt Sǝndila tepilidu, lekin Sanga asiyliⱪ wǝ wapasizliⱪ ⱪilƣanliⱪimiz tüpǝylidin, bizgǝ, yǝni Yǝⱨudalarƣa, Yerusalemdikilǝrgǝ wǝ barliⱪ Israillarƣa, yeⱪinda bolsun, yiraⱪta bolsun, Sǝn bizlǝrni sürgünlükkǝ ⱨǝydiwǝtkǝn barliⱪ yurtlarda bolsun, pǝⱪǝt bügünkidǝk yüzimizni kɵtürǝlmigüdǝk xǝrmǝndilikla ⱪaldi. 8 I Rǝb, bizgǝ, yǝni padixaⱨlirimizƣa, ǝmirlirimizgǝ wǝ ata-bowilirimizƣimu yüzimizni kɵtürǝlmigüdǝk xǝrmǝndilik ⱪaldi; qünki biz Sening aldingda gunaⱨ sadir ⱪilduⱪ.

9 I Rǝb Hudayimiz, biz Sanga asiyliⱪ ⱪilƣan bolsaⱪmu, Sǝndin yǝnila rǝⱨimdillik wǝ mǝƣpirǝt-kǝqürümlǝr tepilidu. □  ■ 10 Biz Sǝn Pǝrwǝrdigar Hudayimizning awaziƣa ⱪulaⱪ salmay, ⱪulliring bolƣan pǝyƣǝmbǝrlǝr arⱪiliⱪ aldimizƣa ⱪoyƣan ⱪanun-ⱨɵkümliringdǝ ⱨeq mangmiduⱪ. 11 Pütkül Israil Sening Tǝwrat-ⱪanunungƣa hilapliⱪ ⱪilip, awazingƣa ⱪulaⱪ salmay Seningdin yüz ɵridi. Dǝrwǝⱪǝ, Sening ⱪulung Musaƣa qüxürülgǝn Tǝwrat-ⱪanunida pütülgǝn lǝnǝt ⱨǝmdǝ uning ⱪǝsǝmyadidiki jazalar üstimizgǝ yaƣduruldi; qünki biz Sening aldingda gunaⱨ sadir ⱪilduⱪ.■ 12 Sǝn Ɵzüng bizgǝ wǝ üstimizdin ⱨɵkümdarliⱪ ⱪilƣuqimizƣa ⱪarita degǝnliringgǝ ǝmǝl ⱪilip bizgǝ zor eƣir külpǝtni kǝltürdüng; qünki Yerusalemda ⱪilinƣan ixlar asman astidiki ⱨǝrⱪandaⱪ baxⱪa yurtta ǝzǝldin ⱪilinƣan ǝmǝs! 13 Musaƣa tapilanƣan Tǝwrat-ⱪanunida pütülgǝndǝk, bu pütün külpǝt bizgǝ qüxürülgǝn bolsimu, i Pǝrwǝrdigar Hudayimiz, lekin biz ⱪǝbiⱨliklirimizdin ⱪol üzüp, ⱨǝⱪiⱪitingni qüxinip yetidiƣan ⱪilƣaysǝn dǝp tehiqǝ Sǝndin iltipatingni ɵtünmiduⱪ. 14 Dǝrwǝⱪǝ Sǝn Pǝrwǝrdigar xu külpǝtni tǝyyarlap saⱪlap, bizning üstimizgǝ qüxürdung; qünki Sǝn Pǝrwǝrdigar Hudayimiz, barliⱪ ⱪilƣan ixliringda adil bolup kǝlding; biraⱪ awazingƣa ⱪulaⱪ salmiduⱪ.

15 Əmdi, Ɵz küqlük ⱪolung bilǝn hǝlⱪingni Misirdin elip qiⱪting, xunglaxⱪa bügünkidǝk Ɵzünggǝ nam-xɵⱨrǝt tikliding, i Rǝb Hudayimiz, — biz gunaⱨ sadir ⱪilduⱪ, biz rǝzillik ⱪilduⱪ! ■ 16 Ɵtünimǝn, i Rǝb, pütkül ⱨǝⱪⱪaniyliⱪingƣa uyƣun, Yerusalem xǝⱨiringgǝ, yǝni muⱪǝddǝs teƣingƣa bolƣan ⱪǝⱨr-ƣǝzipingni tohtatⱪaysǝn! Qünki bizning ɵtküzgǝn gunaⱨlirimiz wǝ ata-bowilirimizning ⱪilƣan ⱪǝbiⱨliklirining wǝjidin, Yerusalem wǝ hǝlⱪing barliⱪ ǝtraptikilirimizning ⱨaⱪarǝt obyekti bolup ⱪalduⱪ. 17 Əmdi i Hudayimiz, ⱪulungning dua wǝ tǝlǝplirigǝ ⱪulaⱪ salƣaysǝn, Ɵzüng üqün wǝyran ⱪilinƣan muⱪǝddǝs jayingni jamalingni kɵrsitip yorutⱪaysǝn. □ 18 I Hudayim, ⱪulaⱪ selip angliƣaysǝn! Bizning wǝ Sening naming bilǝn atalƣan xǝⱨǝrning bexiƣa kǝlgǝn külpǝtlǝrgǝ nǝzǝr salƣaysǝn! Bizning Sanga iltija ⱪilƣinimiz ɵzimizning ⱪandaⱪtur ⱨǝⱪⱪaniy ix ⱪilƣanliⱪimizdin ǝmǝs, bǝlki Sening zor rǝⱨimdilliⱪliringƣa tayanƣanliⱪimiz sǝwibidindur.

19 I Rǝb, angliƣaysǝn! I Rǝb, kǝqürgǝysǝn! Ⱪulaⱪ selip anglap amal ⱪilƣaysǝn! Ɵzüngning nam-xɵⱨriting üqün ǝmdi tǝhir ⱪilmiƣaysǝn! Qünki Sening bu xǝⱨiring wǝ bu hǝlⱪing Ɵz naming asasida atalƣanidi!».□

Jǝbrailning bexarǝt berixi wǝ qüxǝndürüxi

20 Mǝn duayimni dawamlaxturup, ɵzüm wǝ hǝlⱪim Israilning gunaⱨlirini iⱪrar ⱪilip ⱨǝmdǝ Hudayimning muⱪǝddǝs teƣi üqün Pǝrwǝrdigar Hudayimƣa yelinip, 21 tehi dua ⱪiliwatⱪinimda, dǝslǝptǝ manga ƣayibanǝ alamǝttǝ kɵrüngǝn Jǝbrail degǝn zat yenimƣa kelip manga ⱪolini tǝgküzdi. Mǝn xu qaƣda tolimu qarqap kǝtkǝnidim. U kǝqlik ⱪurbanliⱪ sunux waⱪti idi. □ 22 Jǝbrail manga ǝⱪil berip mundaⱪ dedi: —

«I Daniyal, mǝn seni yorutup, ixlarni qongⱪur qüxinǝlǝydiƣan ⱪilixⱪa kǝldim.

23 Sǝn Hudaƣa iltija ⱪilixⱪa baxlixing bilǝnla, jawab-kalam berildi; sǝn intayin sɵyülgǝn adǝm bolƣaqⱪa, mǝn sanga uning jawab-kalamini yǝtküzgili kǝldim. Əmdi bu jawab-kalam üstidǝ puhta oylanƣin, ƣayibanǝ kɵrünüxni kɵngül ⱪoyup qüxǝngin:

24 — «Huda tǝripidin «yǝtmix ⱨǝssǝ «yǝttǝ waⱪit»» sening hǝlⱪing bilǝn muⱪǝddǝs xǝⱨiring üstigǝ bekitilgǝn. Bu waⱪitlar itaǝtsizliklǝrni tizginlǝx, gunaⱨlarni tügitix, ⱪǝbiⱨlik üqün kafarǝt kǝltürüx, mǝnggülük ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni üstün orunƣa ⱪoyux, bu ƣayibanǝ alamǝt bilǝn pǝyƣǝmbǝrlǝrning sɵz-kalamlirini ǝmǝlgǝ axurux ⱨǝmdǝ muⱪǝddǝs ibadǝthanidiki «ǝng muⱪǝddǝs jay» yengibaxtin mǝsiⱨlinix üqün bekitilgǝndur. □
25 Xuni bilixing wǝ qüxinixing kerǝkki, Yerusalemni yengibaxtin ǝsligǝ kǝltürüp bina ⱪilix buyruⱪi jakarlanƣandin tartip, Mǝsiⱨ degǝn ǝmir mǝydanƣa qiⱪⱪuqǝ yǝttǝ ⱨǝssǝ «yǝttǝ waⱪit» ⱪoxulƣan atmix ikki ⱨǝssǝ «yǝttǝ waⱪit» ɵtidu. Yerusalem xǝⱨiri yengibaxtin bina ⱪilinip, mǝydan-koqilar wǝ sepil-istiⱨkam barliⱪⱪa kǝltürülidu, ǝmma bu bisǝrǝmjan künlǝrdǝ bolidu.□  ■

26 Bu atmix ikki «yǝttǝ waⱪit» mǝzgili ɵtkǝndin keyin Mǝsiⱨ üzüp taxlinidu, uningda ⱨeqnǝrsǝ ⱪalmaydu. Kǝlgüsidǝ bolidiƣan ǝmirning hǝlⱪi bu xǝⱨǝr bilǝn muⱪǝddǝs ibadǝthanini gumran ⱪilidu. Bu aⱪiwǝt kǝlkündǝk besip kelidu; ahiriƣiqǝ jǝnglǝr dawamlixidu; u yǝrdǝ bolidiƣan wǝyranqiliⱪlar bekitilgǝndur. □  ■ 27 U ǝmir Hudaning hǝlⱪining kɵp ⱪismi bilǝn ahirⱪi bir «yǝttǝ waⱪit»ta bir dostluⱪ ǝⱨdisni takamul ⱪilidu, lekin bu «yǝttǝ waⱪit»ning yerimiƣa kǝlgǝndǝ, u ibadǝthanidiki ⱪurbanliⱪ wǝ axliⱪ ⱨǝdiyǝlǝrni sunuxni ǝmǝldin ⱪalduridu. U qaƣda «wǝyran ⱪilƣuqi yirginqlik nomussizliⱪ» muⱪǝddǝs ibadǝthanining ǝng egiz jayiƣa ⱪoyulidu. Taki balayi’apǝt, yǝni Huda bekitkǝn külpǝt wǝyran ⱪilƣuqi kixining bexiƣa yaƣdurulƣuqǝ xu yǝrdǝ turidu».■

10

Tigris, yǝni «Dijlǝ» dǝryasi boyida kɵrgǝn ƣayibanǝ kɵrünüx

1 Ⱪorǝx Parsⱪa sǝltǝnǝt ⱪilƣan üqinqi yili, Daniyal (yǝnǝ bir ismi Bǝltǝxasar bolƣan)ƣa bir hǝwǝr wǝⱨiy ⱪilindi. U hǝwǝr ixǝnqliktur — lekin naⱨayiti ⱪattiⱪ jǝng judunliri toƣrisididur. Daniyal bu hǝwǝrni qüxǝndi wǝ ƣayibanǝ alamǝt toƣrisida qüxǝnqigǝ igǝ boldi.□

2 U qaƣda mǝnki Daniyal toluⱪ üq ⱨǝptǝ aⱨ-zar kɵtürüp matǝm tuttum. □ 3 Üq ⱨǝptigiqǝ ⱨeqⱪandaⱪ nazu-nemǝt yemidim, gɵx yemidim, xarab iqmidim wǝ tenimgǝ puraⱪliⱪ may sürmidim. □ 4 Birinqi ayning yigirmǝ tɵtinqi küni, mǝn uluƣ dǝrya, yǝni Dijlǝ dǝryasining boyida turup, ■ 5 beximni kɵtürüp kɵzümni asmanƣa tiktim, kanap kiyip, beligǝ Ufazdiki sap altun kǝmǝr baƣliƣan bir adǝmni kɵrdüm. ■ 6 Uning teni seriⱪ yaⱪuttǝk julalinip, yüzliri qaⱪmaⱪtǝk yaltirlap, kɵzliri yenip turƣan ottǝk qaⱪnaytti; uning put-ⱪolliri parⱪirap turidiƣan mistǝk walildaytti; awazi zor bir top adǝmning awazidǝk jaranglaytti.

7 Ƣayibanǝ kɵrünüxni yalƣuz mǝnki Daniyalla kɵrdüm, yenimdikilǝr alamǝtni kɵrmigǝnidi. Əmma zor bir wǝⱨimǝ ularni besip, intayin titrǝp ketixti, mɵkünüwalƣudǝk yǝrni izdǝp ⱪeqip kǝtti. 8 U yǝrdǝ ɵzüm yalƣuz ⱪelip bu karamǝt ƣayibanǝ kɵrünüxni kɵrdüm. Ⱪilqǝ maƣdurum ⱪalmidi, qirayim ⱪattiⱪ ɵzgirip ɵlük adǝmdǝk bolup ⱪaldim, put-ⱪollirimda bir’azmu maƣdur ⱪalmidi. □  ■

9 Lekin uning awazini anglidim. Uning awazini angliƣan ⱨaman yǝrgǝ yiⱪilip düm qüxtüm, ⱨoxumdin kǝttim. 10 Mana, tuyuⱪsiz bir ⱪol manga tǝgdi, meni xuan yɵlǝp yǝrgǝ tɵt putluⱪ ⱪilip turƣuzdi. 11 Xu zat manga:

— Əy Daniyal, intayin sɵyülgǝn adǝm! Sɵzlirimni kɵngül ⱪoyup anglap qüxǝngin, ɵrǝ turƣin! Qünki mǝn sening yeningƣa ǝwǝtildim, — dedi. U bu sɵzni ⱪilixi bilǝn, mǝn titrigǝn ⱨalda ornumdin turdum.

12 Xuning bilǝn u manga mundaⱪ dedi:

— «Əy Daniyal, ⱪorⱪma; qünki sǝn Hudayingning aldida qüxinixkǝ erixixkǝ, ɵzüngni tɵwǝn tutuxⱪa kɵngül ⱪoyƣan birinqi kündin buyan sening dua-tilawiting ijabǝt ⱪilindi; eytⱪanliring üqün mǝn yeningƣa ǝwǝtildim. □ 13 Lekin, «Pars padixaⱨliⱪining ǝmiri» manga ⱪarxi qiⱪip yolumni yigirmǝ bir kün tosuwaldi. Mǝn Pars padixaⱨlirining yenida ɵzüm yalƣuz ⱪalƣaqⱪa, bax ǝmirlǝrdin biri Mikail manga yardǝm ⱪilƣili kǝldi. □
14 Mǝn sanga ahirⱪi zamanlarda hǝlⱪingning bexiƣa kelidiƣan ixlarni qüxǝndürgili kǝldim. Qünki bu ƣayibanǝ alamǝt kɵp künlǝr keyinki kǝlgüsi toƣrisididur».

15 U manga bu gǝpni ⱪiliwatⱪanda, pǝⱪǝtla yǝrgǝ ⱪarƣinimqǝ zuwan sürǝlmǝy turup ⱪaldim. 16 Mana, goya adǝmgǝ ohxaydiƣan birsi ⱪolini uzitip lǝwlirimni silap ⱪoywidi, mǝn aƣzimni eqip aldimda turƣuqiƣa:

— Tǝⱪsir, bu ƣayibanǝ kɵrünüxtin iq-iqimdin azablinimǝn, maƣdurumdin kǝttim. 17 Tǝⱪsirimning kǝminǝ ⱪulliri ⱪandaⱪmu sili tǝⱪsirim bilǝn sɵzlixixkǝ petinalayttim? Qünki ⱨazirla maƣdurum tügǝp, nǝpǝsim üzülidu, — dedim.

18 Andin goya adǝmgǝ ohxaydiƣan biri meni yǝnǝ bir ⱪetim silap, maƣdur kirgüzdi 19 wǝ:

— I intayin sɵyülgǝn adǝm, ⱪorⱪma! Sanga aman-hatirjǝmlik bolƣay. Ƣǝyrǝtlik bol, ǝmdi ƣǝyrǝtlik bol! — dedi.

U xu sɵzni deyixi bilǝnla manga tehimu maƣdur kirdi. Mǝn:

— Tǝⱪsir yǝnǝ sɵz ⱪilƣayla, qünki sili manga maƣdur kirgüzdila, — dedim.

20 U mundaⱪ dedi:

— «Mening ⱪexingƣa nemigǝ kǝlgǝnlikimni bilǝmsǝn? Mǝn ǝmdi ⱪaytip berip, «Parstiki ǝmir» bilǝn jǝng ⱪilimǝn; mǝn u yǝrgǝ barƣandin keyin, «Gretsiyǝdiki ǝmir» mǝydanƣa qiⱪidu. 21 Lekin mǝn berixtin awwal ⱨǝⱪiⱪǝtning kitabida pütülgǝn wǝⱨiylǝrni mǝn sanga bayan ⱪilimǝn.

Bu ixlarda silǝrning ǝmiringlar Mikaildin baxⱪa, manga yardǝm beridiƣan ⱨeqkim yoⱪ.□

11

1 Mǝn Medialiⱪ Darius padixaⱨ bolƣan birinqi yilidila, uni mustǝⱨkǝmlǝx ⱨǝm küqǝytix üqün ornumdin ⱪozƣalƣanidim. 2 Əmdi mǝn sanga ⱨǝⱪiⱪǝtni eytip berǝy: —

Buningdin keyin Parsⱪa yǝnǝ üq padixaⱨ ⱨɵkümranliⱪⱪa qiⱪidu; keyin tɵtinqi padixaⱨ qiⱪip, baxⱪa padixaⱨlardinmu kɵptin kɵp mal-dunyani toplaydu; u mal-dunyaliridin ⱪudrǝt tepip, ⱨǝmmǝ yurtlarni Gretsiyǝgǝ jǝng ⱪilixⱪa ⱪozƣaydu.□

3 Uningdin keyin küqlük bir padixaⱨ mǝydanƣa qiⱪidu. U zor padixaⱨliⱪni idarǝ ⱪilip, nemini halisa xuni ⱪilidu. □ 4 Lekin u ⱨoⱪuⱪ yürgüzüwatⱪinida, padixaⱨliⱪi parqilinip asmanning tɵt xamal tǝripigǝ bɵlünüp ketidu. Uning tǝhtigǝ ǝwladliri warisliⱪ ⱪilalmaydu, keyinki padixaⱨliⱪ u ⱨɵküm sürgǝn waⱪtidikidǝk küqlük bolmaydu; qünki uning padixaⱨliⱪi aƣdurulup, baxⱪilarƣa tǝwǝ bolup ketidu.

5 Uningdiki sǝrdarlarning iqidin biri «jǝnubiy padixaⱨ» bolup küqiyidu; lekin yǝnǝ bir sǝrdar uningdinmu küqlük bolidu wǝ ɵzining tehimu qong padixaⱨliⱪini soraydu. □ 6 Birnǝqqǝ yil ɵtkǝndin keyin, jǝnubiy padixaⱨ ximaliy padixaⱨ bilǝn ittipaⱪ tüzidu; jǝnubiy padixaⱨning ⱪizi xu ittipaⱪni mustǝⱨkǝmlǝx üqün ximaliy padixaⱨning yeniƣa baridu. Lekin keyin bu ⱪiz erixkǝn ⱨoⱪuⱪidin mǝⱨrum ⱪilinidu; ximaliy padixaⱨ ɵzimu ⱨoⱪuⱪini ⱪolida tutalmay, mǝzmut turalmaydu. Bu ⱪiz wǝ uni elip kǝlgǝnlǝr, uning balisi ⱨǝm xu waⱪitlarda uni ⱪolliƣuqilarning ⱨǝmmisigǝ satⱪunluⱪ ⱪilinidu.□

7 Ⱨalbuki, uning ata jǝmǝt tuƣⱪinidin biri ⱪoxunning ⱨoⱪuⱪini ⱪoliƣa elip padixaⱨ bolup, ximaliy padixaⱨning ⱪorƣiniƣa besip kirip, ularƣa ⱪarxi ⱨujum ⱪilip qong ƣǝlibǝ ⱪilidu. □ 8 U ularning ilaⱨ-butliri, ⱪuyma mǝbudliri wǝ buthaniliridiki altun-kümüxtin yasalƣan jam-ⱪaqilarni Misirƣa elip ketidu. U birnǝqqǝ yil ximaliy padixaⱨtin ɵzini neri ⱪilidu. □ 9 Ximaliy padixaⱨ jǝnubiy padixaⱨning zeminiƣa besip kiridu, lekin ahiri ɵz yurtiƣa qekinidu.□

10 Ximaliy padixaⱨning xaⱨzadiliri ⱪozƣilip, zor ⱪoxun tǝxkillǝydu. Xaⱨzadilǝrdin biri kǝlkündǝk kelip jǝnubⱪa besip kiridu. Keyin u yǝnǝ jǝng ⱪilip, düxmǝn ⱪorƣiniƣiqimu besip kiridu. □ 11 Jǝnubiy padixaⱨ ⱪattiⱪ ƣǝzǝptǝ ⱪoxun tartip jǝnggǝ atlinip, ximaliy padixaⱨⱪa ⱨujum ⱪilidu. Ximaliy padixaⱨ zor bir ⱪoxunni jǝnggǝ salidu, lekin uning xu zor ⱪoxuni mǝƣlup bolup ǝsirgǝ elinidu.

12 Xu zor ⱪoxunning ǝsirgǝ elinixi bilǝn jǝnubiy padixaⱨ intayin mǝƣrurlinidu. U tümǝnligǝn adǝmlǝrni yoⱪitidu, biraⱪ uning ƣǝlibisi uzun dawamlaxmaydu. 13 Qünki ximaliy padixaⱨ yurtiƣa ⱪaytip, burunⱪidinmu kɵp wǝ küqlük ⱪoxun tǝxkillǝydu. Bekitilgǝn yillar toxⱪandin keyin u zor ⱪudrǝtlik ⱪoxunni kɵp tǝminatlar bilǝn ⱪoxup baxlap kelidu. 14 U qaƣda nurƣun kixilǝr jǝnubiy padixaⱨⱪa ⱪarxi turup uningƣa ⱪarxi ⱪozƣilang kɵtüridu. I Daniyal — sening hǝlⱪing iqidiki zorawanlar muxu ƣayibanǝ alamǝttiki bexarǝtni ǝmǝlgǝ axurmaⱪqi bolup, yoƣanqiliⱪ ⱪilidu, lekin ular mǝƣlup bolidu. 15 Ximaliy padixaⱨ potǝy selip mustǝⱨkǝm xǝⱨǝrni muⱨasirǝ ⱨujumi ⱪilip besiwalidu. Jǝnubdiki küqlǝr, ⱨǝtta ǝng hil ⱪoxunlarmu bǝrdaxliⱪ berǝlmǝydu, ularning ⱪarxiliⱪ ⱪilƣudǝk küqi ⱪalmaydu. 16 Ximaldiki tajawuzqi bolsa ɵzi haliƣanqǝ ix ⱪilidu, uningƣa ⱨeqkim ⱪarxiliⱪ ⱪilalmaydu. U «güzǝl zemin»ni ixƣal ⱪilidu; uning ⱪolida uni wǝyran ⱪilƣuqi küq bolidu. □ 17  Ximaliy padixaⱨ bǝl baƣlap padixaⱨliⱪidiki barliⱪ küqlǝrni sǝpǝrwǝr ⱪilip Misirƣa yol alidu; u Misir bilǝn ǝⱨdǝ tüzidu, ɵzi ǝⱨdidǝ turƣandǝk ⱪilidu. Biraⱪ Misirning ⱨakimiyitini aƣdrurux üqün u ayallirining bir ⱪizini Misir padixaⱨiƣa beridu. Lekin ⱪizi atisi tǝrǝptǝ turmaydu, uni ⱪollimaydu.□

18 Keyin u dengiz boyidiki yurtlarƣa ⱨujum ⱪilip, nurƣun adǝmlǝrni ǝsirgǝ alidu. Lekin yat bir sǝrdar uning kixilǝrni har ⱪilixlirini qǝklǝydu wǝ ǝksiqǝ, uning bu harlaxlirini ɵzigǝ yanduridu. □ 19 U ɵz yurtidiki ⱪorƣanlarƣa qekinip kelidu. Lekin ahirida u putlinip yoⱪilip ketidu. □ 20 Keyin uning orniƣa yǝnǝ bir padixaⱨ tǝhtkǝ olturidu; u padixaⱨliⱪning ǝng xan-xǝrǝplik jayiƣa bir zalim alwangbegini ǝwǝtidu. Lekin u uzun ɵtmǝyla, malimanqiliⱪmu bolmay, jǝngmu bolmay ɵltürülidu».□

Pǝrixtǝ qüxǝndürüxni dawamlaxturidu — ǝxǝddiy ximaliy padixaⱨ

21 — «Xuningdin keyin pǝs bir adǝm uning orniƣa qiⱪip ximaliy padixaⱨliⱪni alidu; ǝmma padixaⱨliⱪning ⱨɵrmǝt-xɵⱨriti uningƣa ⱨeq tǝwǝ bolmaydu, dǝp ⱪarilidu; lekin u hǝlⱪning asayixliⱪ pǝytidin paydilinip, yalaⱪqiliⱪ wasitiliri bilǝn ⱨakimiyǝtni tartiwalidu. 22 Zeminiƣa kǝlkündǝk besip kirgǝn küqlǝrni u ⱨǝm kǝlkündǝk ⱨujum ⱪilip yoⱪitidu, xuningdǝk u ⱨǝttaki «Hudaning ǝⱨdisidǝ bekitilgǝn ǝmir»nimu yoⱪitidu. □ 23 Xǝrtnamǝ tüzüx arⱪiliⱪ u baxⱪa yurtlarni aldaydu; adǝmliri kiqik bir ⱪoxun bolsimu, lekin uning küqi awup-awup, ⱪudrǝt tapidu.

24 U halayiⱪning asayixliⱪ pǝytidin paydilinip, ǝng bay ɵlkilǝrgǝ tajawuz ⱪilip kirip, atiliri yaki atilirining atiliri zadi ⱪilip baⱪmiƣan ixlarni ⱪilidu, yǝni u oljini, ƣǝnimǝtlǝrni wǝ nurƣun bayliⱪlarni ⱪol astidikilirigǝ ülǝxtürüp beridu; mǝlum bir mǝzgilgiqǝ ⱪorƣanlarƣimu ⱨujum ⱪilix ⱪǝstidǝ bolidu. 25 U ɵz küqini ixⱪa selip qong ƣǝyrǝt bilǝn ⱪozƣilip, zor ⱪoxunni baxlap, jǝnubiy padixaⱨⱪa ⱨujum ⱪilidu. Jǝnubiy padixaⱨmu naⱨayiti zor ⱪudrǝtlik bir ⱪoxun bilǝn jǝnggǝ atlinidu. Lekin jǝnubiy padixaⱨ hainlarning yoxurun suyiⱪǝstigǝ uqrap, muwǝppǝⱪiyǝt ⱪazinalmaydu. 26 Qünki uning nazu-nemǝtlirini yegǝnlǝr uni yiⱪitidu. Uning ⱪoxuni ⱨǝmmǝ yǝrgǝ tarⱪilidu; nurƣunliri ɵltürülidu.□

27 Keyin, bu ikki padixaⱨ bir-birini ⱪǝstlixip, yaman niyǝt bilǝn bir dastihanda tamaⱪ yeyixip, bir-birigǝ yalƣan gǝp ⱪilixidu; lekin bu ixlar ⱨeqkimgǝ payda yǝtküzmǝydu, qünki bu ixlarning ahiri pǝⱪǝt bǝlgilǝngǝn waⱪittila bolidu. □ 28  Ximaliy padixaⱨ nurƣun mal-mülüklǝrni elip ɵz yurtiƣa ⱪaytidu. U kɵnglidǝ Hudaning hǝlⱪi bilǝn tüzgǝn muⱪǝddǝs ǝⱨdigǝ ⱪarxi turidu; xuning bilǝn u ǝⱨdigǝ ⱪarxi ⱨǝrikǝtlǝrni ⱪilip, andin ɵz yurtiƣa ⱪaytidu.

29 Bǝlgilǝngǝn waⱪitta ximaliy padixaⱨ yǝnila jǝnubⱪa tajawuz ⱪilidu; lekin bu ⱪetimⱪi ǝⱨwal ilgirikigǝ wǝ yǝnǝ kelip ǝng ahirⱪi ⱪetimⱪisidiki bilǝnmu ohximaydu. □
30 Qünki Kittim arilidin qiⱪⱪan kemilǝr ⱨujum ⱪilip kelidu. Xunga u dǝrd-ǝlǝm bilǝn qekinidu wǝ Hudaning Ɵz hǝlⱪi bilǝn tüzgǝn muⱪǝddǝs ǝⱨdisigǝ ⱪarap intayin ƣǝzǝplinidu, uningƣa ⱪarxi haliƣinini ⱪilidu; xundaⱪla qekinip yanƣanda muⱪǝddǝs ǝⱨdigǝ asiyliⱪ ⱪilƣuqilarni ǝtiwarlaydu. □ 31 Uning tǝripidǝ turƣan birnǝqqǝ küqlǝr ⱪorƣan bolƣan muⱪǝddǝs ibadǝthanini bulƣaydu, «kündilik ⱪurbanliⱪ»ni ǝmǝldin ⱪalduridu wǝ «wǝyran ⱪilƣuqi yirginqlik nomussizliⱪ»ni uning orniƣa ⱪoyidu. □  ■ 32 U muⱪǝddǝs ǝⱨdigǝ hainliⱪ ⱪilƣuqilarni huxamǝt-ⱨiyligǝrlik bilǝn qiriklǝxtüridu; lekin ɵz Hudasini dost tutⱪuqi hǝlⱪ bolsa ⱪǝysǝrlik bilǝn ⱨǝrikǝt ⱪilidu. 33 Hǝlⱪ iqidiki aⱪillar nurƣun ⱪerindaxliriƣa tǝlim yǝtküzidu; lekin birnǝqqǝ künlǝr ularning bǝziliri ⱪiliqta yiⱪilidu, otta kɵydürülüp ɵltürülidu, zindanƣa qüxidu yaki bulang-talangƣa uqraydu. 34 Yiⱪilƣan waⱪitlirida, Hudaning hǝlⱪi azƣinǝ yardǝmgǝ igǝ bolidu. Əmma nurƣun kixlǝr ularning ⱪatiriƣa huxamǝt-ⱨiyligǝrlik bilǝn soⱪunup kiridu. 35 Bǝzi aⱪillar yiⱪilidu. Lekin ularning yiⱪilixi ɵzlirining sinilixi, tawlinix-tazilinixi, ⱪiyamǝt künigiqǝ paklinixi üqündur. Qünki ahirǝt Huda bǝlgiligǝn waⱪittila kelidu.□  ■

36 Ximaliy padixaⱨ ɵz mǝyliqǝ ⱪiliweridu; u tǝkǝbburlixip, ɵzini ⱨǝrⱪandaⱪ ilaⱨlardinmu uluƣlap üstün ⱪoyup, ⱨǝtta ⱨǝmmǝ Ilaⱨlarning Ilaⱨi Bolƣuqiƣa ajayib kupurluⱪ sɵz ⱪilidu; taki Hudaning ƣǝzipi toluⱪ tɵkülgǝn künigiqǝ u dawamliⱪ zor ronaⱪ tapidu. Qünki Hudaning bekitkini ǝmǝlgǝ axmay ⱪalmaydu. ■ 37 Bu padixaⱨ ata-bowiliri qoⱪunƣan ilaⱨlarƣimu pisǝnt ⱪilmaydu, ayallarƣimu ⱨeqⱪandaⱪ ⱨǝwǝs ⱪilmaydu. Əmǝliyǝttǝ u ⱨǝrⱪandaⱪ ilaⱨni ⱨɵrmǝtlimǝydu, qünki u ɵzini ⱨǝrⱪandaⱪ ilaⱨtin uluƣ dǝp ⱪaraydu. □ 38 Bularning ornida u «küqlǝr ilaⱨi»ni ⱨɵrmǝtlǝydu; uning ata-bowilirimu ǝzǝldin qoⱪunmiƣan bu ilaⱨni bolsa u altun, kümüx, yaⱪut wǝ baxⱪa ⱪimmǝtlik sowƣatlarni tǝⱪdim ⱪilip ⱨɵrmǝtlǝydu. 39 U ǝng mustǝⱨkǝm ⱪorƣanlarni xundaⱪ bir ƣǝyriy ilaⱨⱪa tayinip igilǝydu. Kimki uning ⱨɵkümranliⱪiƣa beⱪinsa, u xularƣa xǝrǝplik mǝnsǝp beridu, ularni kɵpqilikni baxⱪuridiƣan ⱪilidu wǝ in’am süpitidǝ yǝr-zeminni tǝⱪsim ⱪilip beridu.□

40 Ahir zaman kǝlgǝndǝ, jǝnubiy padixaⱨ ǝskǝr qiⱪirip uningƣa ⱨujum ⱪilidu. Ximaliy padixaⱨ jǝng ⱨarwiliri, atliⱪ ǝskǝrlǝr wǝ nurƣun kemilǝr bilǝn ⱪuyundǝk uningƣa ⱪayturma zǝrbǝ beridu. U barliⱪ yurtlarƣa tajawuz ⱪilip, kǝlkündǝk texip kǝng yǝr-zeminlarni basidu. 41 U ⱨǝtta «güzǝl zemin»ƣa besip kiridu; nurƣun ǝllǝr azdurulup yiⱪitilidu. Lekin bular, yǝni Edomlar, Moablar wǝ Ammonlarning qongliri uning ⱪolidin ⱪutulup ⱪalidu. □  ■ 42 Ximaliy padixaⱨ barliⱪ dɵlǝtlǝrgǝ ⱪolini sozidu, Misir zeminimu ⱪeqip ⱪutulalmaydu. 43 U Misirning altun-kümüx bayliⱪliri wǝ baxⱪa ⱪimmǝt baⱨaliⱪ buyumlirini talan-taraj ⱪilidu. Liwiyǝliklǝr wǝ Efiopiyiliklǝr uningƣa boysunup ǝgixidu.

44 Keyin xǝrⱪ wǝ ximaldin kǝlgǝn xǝpilǝr uni alaⱪzadǝ ⱪilidu. U tehimu dǝrƣǝzǝp bolup nurƣun kixini ⱪirƣinqiliⱪ ⱪilip ɵltürimǝn dǝp jǝng ⱪozƣaydu 45 Wǝ dengizlarning otturisida, kɵrkǝm muⱪǝddǝs taƣ tǝripigǝ orda qedirlirini tikidu. Lekin uning ǝjili xu yǝrdǝ toxidu wǝ ⱨeqkim uni ⱪutⱪuzmaydu».□

12

Ⱪiyamǝt küni

1 — «U qaƣda, ⱪerindaxliringni «ⱪoƣdiƣuqi uluƣ ǝmir» Mikail mǝydanƣa qiⱪidu. Bir azabliⱪ mǝzgil bolidu; yurt-dɵlǝt barliⱪⱪa kǝlgǝndin buyan, xundaⱪ qong balayi’apǝtlik mǝzgil bolup baⱪmiƣan. Biraⱪ xu qaƣda hǝlⱪing ⱪutⱪuzulidu; ularning iqidiki nami ⱨayatliⱪ dǝptirigǝ pütülgǝnlǝrning ⱨǝmmisi nijatliⱪⱪa erixidu. □  ■ 2 Tupraⱪta yatⱪan ɵlüklǝrdin nurƣunliri tirilidu. Ular mǝnggülük ⱨayattin bǝⱨrimǝn bolidu; ⱪalƣanliri nomusta ⱨǝm mǝnggülük rǝswaqiliⱪⱪa tirilidu. ■ 3 Aⱪillar asmandiki gümbüzdǝk parlaⱪ julalinidu; nurƣun kixilǝrni ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ yoliƣa baxlap kirgǝnlǝr yultuzlarƣa ohxax ǝbǝdil’ǝbǝd parlap turidu».■

4 U manga yǝnǝ:

— I Daniyal, sǝn ǝmdi bu sɵzlǝrni tohtat; mǝzkur kitabning taki dunyaning ahirⱪi künlirigiqǝ xu peti turuxi üqün uni piqǝtlǝp mɵⱨürliwǝtkin. Nurƣun kixilǝr uyan-buyan yüridu wǝ bilim axidu, — dedi.□  ■ 5 Mǝnki Daniyal kɵrdümki, mana ikki zat, biri dǝryaning bu tǝripidǝ, yǝnǝ biri dǝryaning u tǝripidǝ turuptu. 6 Ulardin biri dǝrya süyi üstidǝ turƣan aⱪ kanap kiyim kiygǝn zattin:

— Bu karamǝt ixlar tügigiqǝ ⱪanqilik waⱪit ketidu? — dǝp soridi.■

7 U dǝrya süyi üstidǝ turƣan, kanap kiyim kiygǝn zat ong wǝ sol ⱪolini asmanƣa ⱪaritip kɵtürüp, Mǝnggü Ⱨayat Bolƣuqining nami bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilip:

— Bir waⱪit, ikki waⱪit, ⱪoxumqǝ yerim waⱪit ketidu. Hudaning muⱪǝddǝs hǝlⱪini parqiliƣuqi horluⱪ ahirlaxⱪanda, bu ixlar tügǝydu, — dedi.□  ■

8 Uning sɵzini angliƣan bolsammu, mǝnisini qüxǝnmidim. Xunga mǝn:

— Tǝⱪsir, bu ixlarning aⱪiwiti ⱪandaⱪ bolidu? — dǝp soridim.

9 U manga mundaⱪ dedi:

— «Əy Daniyal, yolungƣa mang, qünki bu sɵzlǝr ahir zamanƣiqǝ mǝhpiy tutulup yepiⱪliⱪ turidu. ■ 10 Nurƣun kixilǝr tazilinidu, paklinidu wǝ tawlinidu. Rǝzillǝr bolsa, dawamliⱪ rǝzillik ⱪiliweridu; ulardin ⱨeqkim buni qüxinǝlmǝydu, biraⱪ aⱪillar qüxinidu. 11 Kündilik ⱪurbanliⱪ sunuxni ǝmǝldin ⱪaldurƣan kündin tartip, yǝni «wǝyran ⱪilƣuqi yirginqlik nomussizliⱪ» ⱪoyulƣan waⱪittin baxlap, bir ming ikki yüz toⱪsan kün ɵtidu. 12 Ahirƣiqǝ sadiⱪ bolup, bir ming üq yüz ottuz bǝx künni kütüp ɵtküzgǝnlǝr nemidegǝn bǝhtlik-ⱨǝ!

13 Əmma sǝn bolsang, ahirƣiqǝ yolungda mengiwǝrgin. Sǝn aram tapisǝn, wǝ künlǝrning ahirida nesiwǝnggǝ muyǝssǝr boluxⱪa ⱪayta tirilisǝn».□

■ 1:1 2Pad. 24:2, 3; 2Tar. 36:6

□ 1:2 «Hudaning ɵyi» — muⱪǝddǝs ibadǝthana, ǝlwǝttǝ.

□ 1:3 «bax aƣwat ƣojidari Axpinaz» — «aƣwat» padixaⱨ sarayidiki kenizǝklǝrgǝ ⱪaraydiƣan, piqilƣan ǝr kixi. Ularning baxⱪa wǝzipiliri bar boluxi mumkin. Mumkinqiliki yǝnǝ barki, muxu yǝrdǝ «bax aƣwat ƣojidari» padixaⱨlarning barliⱪ ǝmǝldarlarning bexini kɵrsitidu. Əgǝr muxu toƣra bolsa «bax ǝmǝldar» dǝp tǝrjimǝ ⱪilixⱪa toƣra kelidu.

■ 1:3 Yǝx. 39:7

□ 1:4 «yǝnǝ kelip kaldiylǝrning ilim-pǝnlirini ⱨǝm tilini ɵginǝlǝydiƣan boluxi kerǝk idi — «Kaldiyǝ» Babil imperiyǝsidiki muⱨim bir naⱨiyǝ idi, xu yǝrdikilǝr «aliyjanap kixilǝr» dǝp ⱪarilatti. Babil ordisining ⱪaidǝ-yosunliriƣa asasǝn munǝjjimlǝr xu tǝbiⱪidiki adǝmlǝrdin boluxi kerǝk idi.

□ 1:7 «Aƣwat bexi ularƣa yengi isimlar, yǝni Daniyalƣa Bǝltǝxasar, Ⱨananiyaƣa Xadrak, Mixaelƣa Mixak, Azariyaƣa Əbǝdnego degǝn isimlarni ⱪoydi» — bu ⱪoyƣan ismilar, asasǝn butpǝrǝslik bilǝn munasiwǝtlik bolup, ǝsli wǝ yengi ismilirining mǝniliri tɵwǝndikidǝk: — Daniyal — «Huda mening sot ⱪilƣuqumdur» Bǝltǝxasar — «Bǝl (bir mǝbud) uning ⱨayatini ⱪoƣdisun». Ⱨananiya — «Pǝrwǝrdigar meⱨir-xǝpⱪǝtliktur» Xadrak — «Aku (bir mǝbud)ning buyruⱪi» Mixael — «Hudaƣa kim ohxiyalisun?» Mixak — «Aku (bir mǝbud)ƣa kim ohxiyalisun?» Azariya — «Pǝrwǝrdigar Yardǝmqimdur» Əbǝdnego — «Nego (nur qaqidiƣan mǝbud)ning ⱪuli»

□ 1:8 «Daniyal padixaⱨ bǝlgiligǝn nazu-nemǝtlǝr wǝ xaⱨanǝ xarabliri bilǝn ɵzini Huda aldida napak ⱪilmasliⱪⱪa bǝl baƣlidi» — Daniyal Yǝⱨudiy bolƣaqⱪa, Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ berilgǝn «muⱪǝddǝs ⱪanun»ƣa asasǝn, bǝzi gɵxlǝr, mǝsilǝn qoxⱪa, tɵgǝ, toxⱪan gɵxini yeyixkǝ bolmaytti. Ⱪan qiⱪarmay boƣup ɵltürgǝn bolsa, yeyixkǝ bolmaytti. Uning üstigǝ, Babil ordisidikilǝr yegǝn gɵxlǝr wǝ iqkǝn xarablar mǝbudlarƣa beƣixlanƣan bolup, axu mǝbudlarni mǝdⱨiyilǝx üqün yǝp-iqilǝtti.

■ 1:8 Law. 15:1-35; 17:12; Ⱪan. 14:3-21; 1Kor. 8:4, 8-10

□ 1:18 «Padixaⱨ bǝlgiligǝn muddǝt toxⱪinida...» — yǝni üq yil (5-ayǝtni kɵrüng).

□ 1:21 «Daniyal Pars padixaⱨi Ⱪorǝx tǝhtkǝ olturƣan birinqi yilƣiqǝ ordida dawamliⱪ turdi» — Pars padixaⱨi Ⱪorǝx 66 yildin keyin Babil imperiyǝsini istela ⱪildi (miladiyǝdin ilgiriki 539-yili).

□ 2:2 «kaldiy munǝjjimlǝr» — Kaldiyǝ Babil imperiyǝsidiki muⱨim bir rayon idi, xu yǝrdikilǝr «aliyjanap kixilǝr» dǝp ⱪarilatti. Babil ordisi ⱪaidǝ-yosunliriƣa asasǝn munǝjjimlǝr xu tǝbiⱪidiki adǝmlǝrdin boluxi kerǝk idi.

□ 2:3 «kɵnglüm naⱨayiti tit-tit boluwatidu» — ibraniy tilida «roⱨim naⱨayiti tit-tit boluwatidu».

□ 2:4 «Andin kaldiylǝr padixaⱨⱪa (aramiy tilida): — Aliyliri mǝnggü yaxiƣayla! ... » — muxu ayǝttin tartip 8:1kiqǝ ayǝtlǝr aramiy tilida yezilƣan.

■ 2:5 Dan. 3:29

□ 2:15 «... pǝrmani nemǝ üqün xunqǝ jiddiy» — yaki «... pǝrmani nemǝ üqün xunqǝ ⱪattiⱪ?».

□ 2:16 «padixaⱨtin qüxigǝ tǝbir bǝrgüdǝk waⱪit berixni tǝlǝp ⱪildi.» — yaki «padixaⱨtin qüxigǝ tǝbir berix üqün uningƣa waⱪit bekitixni tǝlǝp ⱪildi.».

■ 2:22 Ayup 32:8

□ 2:28 «aliyliri uhlawatⱪanda kɵrgǝn ƣayibanǝ alamǝtlǝr...» — aramiy tilida: «sili kariwatta yatⱪanda kallilirida kɵrgǝn ƣayibanǝ alamǝtlǝr..» deyilidu.

□ 2:36 «Əmdi biz ɵzlirigǝ bu qüxning mǝnisini yexip berimiz» — «biz» degǝn bu sɵz xübⱨisizki, Daniyalning ɵzigǝ wǝ üq dostiƣa wakalitǝn sɵz ⱪilƣinini bildüridu.

■ 2:36 Dan. 7

□ 2:43 «padixaⱨliⱪning puⱪraliri bilǝn...» — aramiy tilida: «insanlarning nǝsli bilǝn....».

□ 2:44 «U ahirⱪi padixaⱨlar» — putning barmaⱪlirining padixaⱨlarƣa wǝkillik ⱪilidiƣanliⱪini kɵrsǝtsǝ kerǝk. Bu bab wǝ 7-bab toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 2:44 Dan. 3:33; 4:31; 6:27; 7:14, 27; Mik. 4:7; Luⱪa 1:33

□ 2:45 «Ɵzliri adǝm ⱪoli bilǝn ⱪezilmiƣan bir taxning taƣdin qiⱪⱪinini wǝ uning ⱨǝykǝldiki tɵmür, mis, lay, kümüx, altunni qeⱪiwǝtkǝnlikini kɵrdilǝ...» — bu babtiki bexarǝtlǝr toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 2:45 Yǝx. 8:14; 28:16; Zǝb. 118:22; Zǝk. 3:9; Mat. 21:42-44; Yⱨ. 3:31; 8:23

□ 2:49 «Daniyal ɵzi orda hizmitidǝ ⱪaldi» — aramiy tilida «Daniyal padixaⱨning dǝrwazisida turatti». Kona zamanlarda xǝⱨǝrning yaki ordining dǝrwazisi bolsa, soraⱪqilar ⱨɵküm qiⱪiridiƣan jay idi.

□ 3:1 «egizliki atmix gǝz, kǝngliki altǝ gǝz...» — «gǝz» (yaki «jǝynǝk») jǝynǝktin ⱪolning uqiƣiqǝ bolƣan ariliⱪtur, tǝhminǝn 40-45 santimetr.

□ 3:5 «lira» — lira bolsa tɵt tarliⱪ bir hil saz. «bulman» — bulman bolsa bir hil püwlinidiƣan saz.

□ 3:28 «... Padixaⱨning pǝrmaniƣa hilapliⱪ ⱪilip ⱨayatini tǝwǝkkul ⱪildi» — aramiy tilida «... Padixaⱨning pǝrmaniƣa hilapliⱪ ⱪilip tǝnlirini tǝwǝkkul ⱪildi».

■ 3:29 Dan. 2:5

■ 4:3 Zǝb. 93:1, 2; Dan. 6:27

□ 4:7 «berǝlmidi» — yaki «bǝrmidi».

□ 4:9 «Əy palqilarning baxliⱪi Bǝltǝxasar, muⱪǝddǝs ilaⱨlarning roⱨi sǝndǝ ikǝn...» — bu padixaⱨning kɵz-ⱪarixi. Daniyal ɵzi palqǝ ǝmǝs, ǝlwǝttǝ. Palqiliⱪ Tǝwratta ⱪǝt’iy mǝn’i ⱪilinidu.

□ 4:13 «...muⱪǝddǝs bir pǝrixtǝ qüxti» — aramiy tilida «bir muⱪǝddǝs bolƣuqi qüxti».

□ 4:16 «adǝmiy ǝⱪlidin mǝⱨrum ⱪilinip» — aramiy tilida «adǝmiy kɵngüldin mǝⱨrum ⱪilinip». «yawayi ⱨaywanlarning ǝⱪli» — aramiy tilida «yawayi ⱨaywanlarning yüriki». «...xundaⱪla xu ⱨalǝttǝ «yǝttǝ waⱪit» tursun» — «yǝttǝ waⱪit» Muⱪǝddǝs Kitabta deyilgini boyiqǝ, yǝttǝ yilni bildüridu. Əmma Babilliⱪlarning kalendaridiki bir yil 360 kün bolƣaqⱪa, bǝlkim 2520 kün boluxi kerǝk. Bu toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 4:19 «bir ⱨaza ⱨǝyranliⱪta alaⱪzadǝ boldi» — aramiy tilida «birǝr saǝt ⱨǝyranliⱪta alaⱪzadǝ boldi».

■ 4:25 Dan. 5:20,21

□ 5:1 «padixaⱨ Bǝlxazar ǝmir-esilzadilǝrdin ming kixini tǝklip ⱪilip...» — padixaⱨ Bǝlxazar Neboⱪadnǝsarning nǝwrisi idi. Əmǝliyǝttǝ xu künlǝrdǝ u «muawin imperator» idi; atisi Nabonidus imperator idi, lekin u adǝttǝ Babilda turmaytti. «... Ularning aldida xarab iqip, ǝyx-ixrǝt kǝypini sürdi» — bu babtiki 30-31-ayǝtlǝrdin ⱪariƣanda, xu qaƣda Pars ⱪoxunliri Babil xǝⱨirini alliⱪaqan ⱪorxiwalƣanidi. Əmdi Babillar nemixⱪa ziyapǝt ⱪilidu? Tarihxunaslarning tǝⱨlili boyiqǝ Babil xǝⱨiri (a) intayin mustǝⱨkǝm, sepili egiz xǝⱨǝr; (ǝ) uningda yirgirmǝ yilliⱪ ozuⱪ-tülük toplanƣanidi. Xunga padixaⱨ ɵzini tolimu bihǝtǝr, dǝp ⱪaraytti.

□ 5:5 «... qiraƣdanning udulidiki ordining tam suwiⱪiƣa hǝt yezixⱪa baxlidi» — ⱪiziⱪ bir ix xuki, arheologlar ⱪazƣan asar’ǝtiⱪilǝrgǝ asasǝn, Babil ordiliridiki tamlar üstigǝ ularning ǝng uluƣ ƣǝlibǝ-muwǝppǝⱪiyǝtliri sürǝt wǝ sɵzlǝr bilǝn hatirilǝngǝn. Padixaⱨ ziyapǝt ⱪilƣanda, mahtinix üqün ɵzining yeⱪindin buyanⱪi uruxlardiki ƣǝlibisini wǝ muwǝppǝⱪiyǝtlirini yorutux üqün, qiraƣdan bu rǝsimlǝrning uduliƣa ⱪoyƣuzulatti.

□ 5:6 «put-ⱪolliri boxixip,...» — aramiy tilida: «bǝl-saƣrisining boƣum-ügiliri boxixip,..». Bu ix-wǝⱪǝ «Yǝx.» 45:41tiki bexarǝtning bir ǝmǝlgǝ axuruluxi. «putliri titrǝp kǝtti» — aramiy tilida: «tizliri bir-birini ⱪaⱪⱪili turdi».

□ 5:7 «uningƣa sɵsün rǝnglik bir ton kiygüzülüp,...» — ⱪǝdimki zamanlarda sɵsün rǝng «xaⱨanǝ rǝng» dǝp ⱨesablinatti.

□ 5:10 «...warⱪiraxⱪan awazini angliƣan hanix ziyapǝt zaliƣa kirip,...» — «hanix» muxu yǝrdǝ Bǝlxazarning anisi yaki qong anisi (Neboⱪadnǝsarning ayali) bolsa kerǝk.

■ 5:11 Dan. 2:47, 48

■ 5:21 Dan. 4:22

□ 5:25 «Mene» — «sanax» yaki «ⱨesablax» degǝn sɵzi bilǝn, «tǝkǝl» — «tarazida tartix» degǝn sɵzi bilǝn, «upⱨarsin» — «parqilinix» degǝn sɵzi bilǝn aⱨangdax bolidu. Aramiy tilidin ibraniy tiliƣa tǝrjimǝ ⱪilinsa «Bir mina, bir xǝkǝl, yerim mina» degǝn bolidu. Mina wǝ xǝkǝl ibraniylarning pul birlikliri idi.

□ 5:28 «pǝrǝs» — «upⱨarsin» degǝn sɵzning birlik xǝkli (25-ayǝttǝ «upⱨarsin» kɵplük xǝkildǝ). «Pǝrǝs» («upⱨarsin») degǝnlik «Pars» sɵzi bilǝn yiltizdax bolup, bu yǝrdǝ ikki bisliⱪ mǝnǝ bildüridu. Uning padixaⱨliⱪi ⱨǝm parqilanƣan ⱨǝm Parslarƣa mǝnsup bolidu, degǝnni bildüridu.

□ 5:31 «Padixaⱨliⱪ bolsa Medialiⱪ Dariusning ⱪoliƣa ɵtti» — aramiy tilida «Medialiⱪ Darius padixaⱨliⱪni ⱪobul ⱪildi». Babil xǝⱨirining ⱪandaⱪ ixƣal ⱪilinƣanliⱪi ⱨǝⱪⱪidiki ⱪiziⱪ tema toƣruluⱪ «Yǝrǝmiya»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ, «Babil xǝⱨirining ɵrüwetilixi toƣruluⱪ bexarǝtlǝr» degǝn bayanlirimizni kɵrüng.

□ 6:1 «Padixaⱨ Darius pütün padixaⱨliⱪni idarǝ ⱪilix üqün...» — muxu «Darius»ning kim ikǝnliki toƣruluⱪ alimlar arisida talax-tartix bar. Bǝziliri uni parsliⱪ Ⱪorǝx, dǝp ⱪaraydu. Lekin muxu yǝrdǝ Darius «Medialiⱪ» deyilidu wǝ 31gǝ ⱪariƣanda, u Ⱪorǝxning ⱪol astida idi («Medialiⱪ Darius padixaⱨliⱪni ⱪobul ⱪildi» deyilidu). Uning salaⱨiyitini arheologlar tǝtⱪiⱪatliri bilǝn eniⱪlixi mumkin.

□ 6:7 «Aliylirining padixaⱨliⱪliridiki barliⱪ nazarǝtqi, waliy, wǝzir, mǝsliⱨǝtqi, ⱨakim wǝ ǝmǝldarlar...» — ularning bu bayanidiki «barliⱪ» degǝn sɵz yalƣanqiliⱪ idi; qünki Daniyal uning iqidǝ ǝmǝs idi, ǝlwǝttǝ.

■ 6:8 Əst. 1:9; 8:8

□ 6:9 «Xuning bilǝn Darius pǝrmanni bekitip yarliⱪnamiƣa ⱪol ⱪoydi» — 9-ayǝtning toluⱪ mǝnisini bekitix tǝs. Aramiy tilida «Xuning bilǝn Darius pǝrman wǝ yarliⱪnamigǝ ⱪol ⱪoydi» deyilidu. Buningƣa ⱪariƣanda, ikki yazma yarliⱪ bolƣan bolsa kerǝk. Pars ordisidiki ⱪaidǝ-nizamlardin anqǝ hǝwirimiz bolmiƣaqⱪa, nemǝ üqün ikki yarliⱪ kerǝk bolidiƣinini bilmǝymiz.

■ 6:10 1Pad. 8:44; Zǝb. 55:17

□ 6:18 «ɵzining toⱪal-kenizǝkliridin ⱨeqⱪaysisini ɵz yeniƣa kǝltürmidi» — yaki, «u ⱨeqⱪandaⱪ kɵngül eqixlarnimu ⱪilmidi». «u keqiqǝ uhliyalmidi» — aramiy tilida «uning uyⱪusi ⱪaqti».

□ 6:26 «Uning ⱨakimiyiti ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ bolidu» — aramiy tilida «Uning ⱨakimiyiti ahirƣiqǝ bolidu».

■ 6:26 Dan. 2:44; 4:3; 7:14, 27; Luⱪa 1:33

□ 7:2 «Uluƣ Dengiz» — «Ottura Dengiz»ni kɵrsǝtsǝ kerǝk.

■ 7:3 Dan. 2:37-45

■ 7:4 Dan. 4:34

□ 7:9 «Əzǝldin Bar Bolƣuqi» — ǝslidǝ ibraniy tilida «Ⱪǝdimki künlǝrdin tartip Bar Bolƣuqi» — Yǝni Huda degǝnliktur, ǝlwǝttǝ.

□ 7:10 «...tümǝn mingliƣan» — aramiy tilida: «... minglingan mingliƣan» yaki «mingliƣan ming» — demǝk, birnǝqqǝ milyon. «Uning hizmitidǝ turƣuqilar tümǝn mingliƣan idi, uning aldida yüz milyonliƣan ⱨazir turƣuqilar bar idi» — ayǝttǝ kɵzdǝ tutulƣan Hudaning hizmǝtqiliri pǝrixtilǝr, ǝlwǝttǝ. «Wǝⱨ.» 9:16ni kɵrüng.

■ 7:10 Wǝⱨ. 5:11; 20:12

■ 7:13 Dan. 7:27; Zǝb.2:6; Naⱨ. 1:3; Mat. 24:30; 26:64; 1Tes. 4:17; Wǝⱨ. 1:7

■ 7:14 Dan. 2:44; Luⱪa 1:33

□ 7:16 «yeⱪin turƣuqilar» — pǝrixtilǝr bolsa kerǝk.

□ 7:18 «... muⱪǝddǝs bǝndiliri padixaⱨliⱪ ⱨoⱪuⱪini ⱪobul ⱪilidu» — ⱪiziⱪ bir yeri xuki, «padixaⱨliⱪ» degǝn kimningki yaki ⱪaysi padixaⱨliⱪ eytilmiƣan. Nemixⱪa? Jawab qoⱪum xuki, xu qaƣda pǝⱪǝt birla padixaⱨliⱪ, yǝni Hudaningki bolidu.

□ 7:22 «Xuning bilǝn bekitilgǝn waⱪti kelip, Hudaning muⱪǝddǝs bǝndiliri padixaⱨliⱪ ⱨoⱪuⱪini ɵtküziwaldi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Xuning bilǝn bekitilgǝn waⱪti kelip, Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqining muⱪǝddǝs bǝndiliri dǝp ⱨɵküm qiⱪirildi».

■ 7:23 Dan. 2:40-44

■ 7:24 Dan. 2:40-44

□ 7:25 «üq yerim waⱪit» — tǝhminǝn «üq yerim yil»ni kɵrsitidu. Sǝl toƣriraⱪ desǝk, «bir waⱪit» («Daniyal» degǝn ⱪisimning baxⱪa yǝrliri bilǝn selixturƣanda) bǝlkim Babilliⱪlarning ixlitidiƣan yili, yǝni 360 künlük waⱪitni kɵrsitixi mumkin. Xunga «üq yerim waⱪit», 1260 künni kɵrsitidu. Əsliy aramiy til nushisida, «üq yerim waⱪit», «bir waⱪit, ikki waⱪit wǝ ⱪoxumqǝ yerim waⱪit» degǝn xǝkildǝ ipadilǝngǝn. Babilliⱪlar bǝzi yilliriƣa ⱪoxumqǝ bir ayni «kǝbisǝ ay» dǝp ⱪatatti; «bir waⱪit, ikki waⱪit wǝ ⱪoxumqǝ yerim waⱪit» degǝn ibarǝ ⱪoxumqǝ ayning boluxining mumkinqilikini yoⱪⱪa qiⱪiridu. Demǝk, «üq yerim waⱪit» 1290 kün ǝmǝs, bǝlki 1260 kün bolidu.

■ 7:25 Dan. 9:27; 11:36; Mat. 24:15; Mar. 13:14; Luⱪa 21:20; 2Tes. 2:3-4; Wǝⱨ. 13:1-8

■ 7:27 Dan. 2:44

□ 7:28 «Bu ix mana muxu yǝrgiqǝ boldi...» — 7-babtiki bexarǝtlǝr toƣrisida «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 8:1 «Padixaⱨ Bǝlxazar tǝhtkǝ olturup üqinqi yili...» — 8-bab, 1-ayǝttin baxlap kitabning ⱪalƣan ⱪismining ⱨǝmmisi aramiy tilida ǝmǝs, ibraniy tilida yezilƣan.

□ 8:9 «güzǝl zemin» — Ⱪanaan zemini (Pǝlǝstin). Ibraniy tilida «güzǝllikning zemini» deyilidu.

□ 8:11 «Kündilik ⱪurbanliⱪ» — Hudaning Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ qüxurgǝn ǝmri bilǝn ibatǝthanida ⱨǝr küni ǝtigǝndǝ wǝ kǝqtǝ bir ⱪoza «kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ» ⱪilinixi kerǝk. Bu ⱪurbanliⱪni bolsa Israil üqün ǝng asasliⱪ ⱪurbanliⱪ degili bolidu. «Sǝrdarning ibadǝthanisi» — bu Pǝrwǝrdigarning Yerusalemdiki ibadǝthanisini kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ. Muxu ibaridin «Samawiy ⱪoxunning Sǝrdari»ning «Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi» ikǝnlikini kɵrgili bolidu. «Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi» Mǝsiⱨning dunyaƣa kelixidin burunⱪi bir salaⱨitidur. «Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi» toƣruluⱪ baxⱪa izaⱨatlirimizni kɵrüng.

□ 8:12 «Asiyliⱪ» — bizningqǝ «asiyliⱪ» muxu yǝrdǝ bǝlkim «kiqik münggüz» (yǝni dǝjjal)ning asiyliⱪini kɵrsǝtsǝ kerǝk (13-ayǝtni kɵrüng). Bu sɵz yǝnǝ Hudaning Ɵz hǝlⱪining asiyliⱪinimu kɵrsitixi mumkin. «Hudaning hǝlⱪi» — ibraniy tilida «ⱪoxun».

□ 8:13 «Ƣayibanǝ alamǝttǝ kɵrüngǝn bu wǝⱪǝlǝr, yǝni «wǝyran ⱪilƣuqi» asiyliⱪ, kündilik ⱪurbanliⱪning ǝmǝldin ⱪalduruluxi» — bu ««wǝyran ⱪilƣuqi» asiyliⱪ» bolsa dǝl «Sǝrdarƣa atap kündilik ⱪoza ⱪurbanliⱪ sunuxni ǝmǝldin ⱪaldurux» (11-ayǝt) ⱨǝmdǝ uning orniƣa intayin yirginqlik birhil but selix. 9-bab, 26-27-ayǝt, 11bab -36-39-ayǝtnimu kɵrüng).

□ 8:14 «pakizlinip ǝsligǝ kǝltürülidu» — ibraniy tilida «toƣra ⱪilinidu» yaki «ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilinidu» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 8:16 Dan. 9:21; Luⱪa 1:26

□ 8:21 «Yawa tekǝ bolsa Gretsiyǝ padixaⱨliⱪi bolup, ...» — ibraniy tilida «Yawa tekǝ bolsa Gretsiyǝ padixaⱨi bolup, ...».

□ 8:23 «qigix mǝsililǝrni bir tǝrǝp ⱪilalaydiƣan bir padixaⱨ...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «heli süyⱪǝstqi bir padixaⱨ ...».

□ 8:27 «Uning (ƣayibanǝ alamǝtning) mǝnisini yexǝlǝydiƣan adǝm yoⱪ idi» — 8-babtiki bexarǝtlǝr toƣrisida «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 9:1 «kaldiylǝrning zemini» — Babil zeminini kɵrsitidu. «...padixaⱨ ⱪilindi» — Bu ibarǝ bǝlkim Dariusning Pars imperatori Ⱪorǝxning astidiki bir padixaⱨ ikǝnlikini kɵrsitidu. U pütkül Pars üstigǝ imperator ǝmǝs idi.

■ 9:2 Yǝr. 25:11, 12; 27:7; 29:10

■ 9:4 Ⱪan. 7:9

■ 9:5 Zǝb. 106:6; Yǝx. 64:4, 5, 6

□ 9:9 «I Rǝb Hudayimiz, biz Sanga asiyliⱪ ⱪilƣan bolsaⱪmu, Sǝndin yǝnila rǝⱨimdillik wǝ mǝƣpirǝt-kǝqürümlǝr tepilidu» — yaki «Rǝb Hudayimizda rǝⱨimdillik wǝ mǝƣpirǝt-kǝqürümlǝr bardur; qünki biz Uning aldida gunaⱨ sadir ⱪilduⱪ» (demǝk, Huda bizgǝ rǝⱨimdillik kɵrsǝtmigǝn bolsa, biz baldurla yoⱪitilattuⱪ).

■ 9:9 Zǝb. 130:3-8; Yiƣ. 3:22

■ 9:11 Law. 26:14-45; Ⱪan. 27:15-26; 28:15-68; 29:20; 30:17-20; 31:17, 18; 32:19-25; Yiƣ. 2:17

■ 9:15 Mis. 32:11; Zǝb. 105:7; 106:47

□ 9:17 «ⱪulaⱪ salƣaysǝn, Ɵzüng üqün ... yorutⱪaysǝn» — ibraniy tilida «Rǝbning sǝwǝbi üqün ... yorutⱪaysǝn».

□ 9:19 «Ɵzüngning nam-xɵⱨriting üqün ǝmdi tǝhir ⱪilmiƣaysǝn!» — ibraniy tilida «Ɵzüning sǝwǝbing üqün ǝmdi tǝhir ⱪilmiƣaysǝn!».

□ 9:21 «...Jǝbrail degǝn zat yenimƣa kelip manga ⱪolini tǝgküzdi. Mǝn xu qaƣda tolimu qarqap kǝtkǝnidim» — buning yǝnǝ birhil tǝrjimisi: — «...Jǝbrail degǝn zat tezla uqup kelip, manga ⱪol tǝgküzdi». Əsli tekistni qüxinix birⱪǝdǝr tǝs.

□ 9:24 «ⱪǝbiⱨlik üqün kafarǝt kǝltürüx» — «gunaⱨlarni yepip kǝqürüm tǝminlǝx» degǝnliktur. «Law.» 4-bab wǝ izaⱨatni kɵrüng. «pǝyƣǝmbǝrlǝrning sɵz-kalamliri» — muxu yǝrdǝ ibraniy tilida «pǝyƣǝmbǝrlǝr» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. «muⱪǝddǝs ibadǝthanidiki «ǝng muⱪǝddǝs jay» yengibaxtin mǝsiⱨlinix» — «mǝsiⱨlinix» yaki «muⱪǝddǝs ⱪilinix», Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ berilgǝn muⱪǝddǝs ⱪanunƣa asasǝn, «muⱪǝddǝs puraⱪliⱪ may» sürülüx bilǝn ⱪilinidu («Mis.» 26:9-10ni kɵrüng). Bu uⱪum ibraniy tilida ««mǝsiⱨ» ⱪilinix» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Buning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Əng Muⱪǝddǝs Bolƣuqini mǝsiⱨ ⱪilix» — demǝk, Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨni mǝsiⱨ ⱪilix. «...«yǝtmix ⱨǝssǝ «yǝttǝ waⱪit»» sening hǝlⱪing bilǝn muⱪǝddǝs xǝⱨiring üstigǝ bekitilgǝn... ... ⱨǝmdǝ muⱪǝddǝs ibadǝthanidiki «ǝng muⱪǝddǝs jay» yengibaxtin mǝsiⱨlinix üqün bekitilgǝndur» — bu uluƣ bexarǝt wǝ 25-27-ayǝtlǝrdiki bexarǝtlǝrning tǝpsilatliri toƣrisida «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 9:25 «... Yerusalemni yengibaxtin ǝsligǝ kǝltürüp bina ⱪilix buyruⱪi jakarlanƣandin tartip, Mǝsiⱨ degǝn ǝmir mǝydanƣa qiⱪⱪuqǝ yǝttǝ ⱨǝssǝ «yǝttǝ waⱪit» ⱪoxulƣan atmix ikki ⱨǝssǝ «yǝttǝ waⱪit» ɵtidu» — ⱪisⱪiqǝ: — «bir waⱪit», yuⱪirdiki tǝⱨlilgǝ asasǝn 360 kün bolsa, «yǝttǝ ⱨǝssǝ yǝttǝ waⱪit» (49 waⱪit) wǝ «atmix ikkining yǝttǝ ⱨǝssisi», (434 waⱪit), jǝmiy bolup «483 waⱪit», yǝni «Yerusalemni ⱪaytidin bina ⱪilixtiki pǝrman»din «Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨning mǝydanƣa qiⱪixi»ƣiqǝ 173880 kün (tǝhminǝn 476 yil) bolidu. Tarihiy tǝtⱪiⱪatⱪa asasǝn, «Yerusalemni ⱪaytidin bina ⱪilixtiki pǝrman»ning qüxürülüxi miladiyǝdin ilgiriki 445-yili yaki 444-yili idi, undaⱪta «Mǝsiⱨ degǝn Əmirning mǝydanƣa qiⱪixi» miladiyǝ 32-yili yaki 33-yili boluxi kerǝk. Kitabhan bu pakitlardin Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨning kim ikǝnlikini bilǝlǝydu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng. «Yerusalem xǝⱨiri yengibaxtin bina ⱪilinip, mǝydan-koqilar wǝ sepil-istiⱨkam barliⱪⱪa kǝltürülidu...» — «sepil-istiⱨkam» degǝn sɵz ibraniy tilidiki «haruts» degǝn sɵzning tǝrjimisi boluxi natayin; qoⱪum birhil istiⱨkamni kɵrsitidu. «Koqilar» iqidiki, «haruts» bǝlkim sirttiki bir nǝrsini kɵrsitidu.

■ 9:25 Nǝⱨ. 2:2-8; Luⱪa 19:35-44

□ 9:26 «Mǝsiⱨ üzüp taxlinidu» — (yaki «Mǝsiⱨ kesiwetilidu») — muxu ibarǝ ibraniy tilida adǝttǝ «ɵltürülidu» dǝp ipadilǝydu. «uningda ⱨeqnǝrsǝ ⱪalmaydu» — yaki, «uning (Mǝsiⱨ-ⱪutⱪuzƣuqining) ɵltürülüxi ɵzi üqün ǝmǝstur».

■ 9:26 Luⱪa 19:41-44

■ 9:27 Yǝx. 28:15, 18; Mat. 24:15; Mar. 13:14; Luⱪa 21:20; 2Tes. 2:3-4

□ 10:1 «lekin naⱨayiti ⱪattiⱪ jǝng judunliri toƣrisididur» — yaki «lekin naⱨayiti ⱪattiⱪ sinaxlar toƣrisididur».

□ 10:2 «toluⱪ üq ⱨǝptǝ aⱨ-zar kɵtürüp matǝm tuttum» — ibraniy tilida «toluⱪ üq ⱨǝptǝ... matǝm ⱪildim» — bu mǝlum bir ɵlgüqi uruⱪ-tuƣⱪini üqün ǝmǝs, bǝlki Israil hǝlⱪining ɵlük roⱨiy ⱨalitigǝ bolƣan matǝm, ǝlwǝttǝ.

□ 10:3 «tenimgǝ puraⱪliⱪ may sürmidim» — ibraniy tilida «ɵzümni mǝsiⱨ ⱪilmidim».

■ 10:4 Yar. 2:14

■ 10:5 Wǝⱨ. 1:13, 14, 15

□ 10:8 «qirayim ⱪattiⱪ ɵzgirip ...» — ibraniy tilida «xan-xǝripim ⱪattiⱪ ɵzgirip ...» yaki «qirayliⱪliⱪim ⱪattiⱪ ɵzgirip ...».

■ 10:8 Dan. 7:28

□ 10:12 «... sǝn Hudayingning aldida qüxinixkǝ erixixkǝ... kɵngül ⱪoyƣan» — bu yǝrdiki «qüxinix» nemini kɵrsitidu? Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝrgǝ yǝtküzülgǝn «Yerusalemning harab bolidiƣan jaza mǝzgilining waⱪti 70 yil» toxay degǝn waⱪitta Daniyal dua ⱪilixⱪa baxlidi. Daniyalning arzu-istiki xuki, 70 yilning toxuxi bilǝn, Hudaning sǝltǝniti dǝrⱨal pǝyda bolsun degǝnliktin ibarǝt idi. Lekin 7-, 8- wǝ 9-babtiki ƣayibanǝ alamǝtlǝr uningƣa, az degǝndimu yǝnǝ 70 «yǝttǝ waⱪit»ning ɵtüxi kerǝklikini kɵrsǝtkǝn. Xu ixlar uning deginidǝk: «Daniyalning kɵnglini parakǝndǝ ⱪiliwǝtti. Uning mǝnisini yexǝlǝydiƣan adǝm yoⱪ idi». Xuning bilǝn u ümidsizlǝnmǝy, bu uzun waⱪittiki «keqiktürüx»ni qüxinix üqün kɵngül ⱪoyidu. 10-babtiki ƣayibanǝ alamǝttǝ bolsa, bu waⱪitning yǝnila ⱨǝm uzun ⱨǝm japaliⱪ ikǝnliki kɵrsitilidu. Xuning bilǝn, bu hǝwǝrni ⱪobul ⱪilix üqün u ƣǝyrǝtlik, maƣdurluⱪ boluxi kerǝk.

□ 10:13 «Pars padixaⱨliⱪining ǝmiri» — bǝlkim intayin küqlük birhil jin bolup, Pars rayonlirida Xǝytanning pilanlirini bǝja ⱪilƣuqi boluxi mumkin. «Pars padixaⱨlirining yenida ɵzüm yalƣuz ⱪalƣaqⱪa..» — bu sɵzlǝr muxu pǝrixtining wǝzipisining xu padixaⱨlarning ⱪilmaⱪqi bolƣan yamanliⱪini tosux yaki bolmisa, ularƣa yahxi tǝrǝpkǝ yüzlinixkǝ tǝsir yǝtküzüxtin ibarǝt bolƣanliⱪini kɵrsǝtsǝ kerǝk. «mǝn Pars padixaⱨlirining yenida ɵzüm yalƣuz ⱪalƣaqⱪa, bax ǝmirlǝrdin biri Mikail manga yardǝm ⱪilƣili kǝldi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «lekin bax ǝmirlǝrdin biri Mikail manga yardǝm ⱪilƣili kǝldi. Mǝn uni Pars padixaⱨlirining ixlirini bir tǝrǝp ⱪilixⱪa ⱪaldurdum». «bax ǝmirlǝr» — muxu yǝrdǝ Hudaning yuⱪiri mǝrtiwilik pǝrixtilirini kɵrsǝtsǝ kerǝk («Yǝⱨ.» 9-ayǝtni kɵrüng).

□ 10:21 «ⱨǝⱪiⱪǝtning kitabi» — Muⱪǝddǝs Kitabni kɵrsitidu. Xu qaƣdiki «ⱨǝⱪiⱪǝtning kitabi» Daniyal pǝyƣǝmbǝrning dǝwridin ilgiri barliⱪ nazil ⱪilinƣan Tǝwrat ⱪisimliridin tǝrkib tapⱪan, ǝlwǝttǝ. «silǝrning ǝmiringlar Mikail» — bu sɵz Mikail bax pǝrixtining Israilƣa alayitǝn mǝs’ul bolƣanliⱪini ayan ⱪilidu.

□ 11:2 «Buningdin keyin Parsⱪa yǝnǝ üq padixaⱨ ⱨɵkümranliⱪⱪa qiⱪidu; keyin tɵtinqi padixaⱨ qiⱪip...» — bu 11-babtiki bexarǝtlǝr naⱨayiti tǝpsiliy kɵrsitilgǝn. Biz muxu yǝrdǝ tǝpsilatliri toƣruluⱪ kɵp izaⱨat bǝrmiduⱪ, bularni «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizgǝ kirgüzduⱪ. Kitabhanlarning ɵzliri «ottura xǝrⱪ»ning tarihi toƣruluⱪ ⱨǝrⱪandaⱪ kitabtin bu bexarǝtlǝrning ⱪandaⱪ ǝmǝlgǝ axurulƣanliⱪini kɵrǝlǝydu. Asasǝn bu aldin eytilƣan ixlar miladiyǝdin ilgiriki 530-164-yillar dawamida yüz bǝrgǝn. Lekin 36-ayǝttin baxlap, bexarǝtlǝr ahirⱪi zamandiki ixlarƣiqǝ ɵtidu.

□ 11:3 «Uningdin keyin küqlük bir padixaⱨ mǝydanƣa qiⱪidu» — bu padixaⱨ «büyük Iskǝndǝr», Gretsiyǝning birinqi imperatori.

□ 11:5 «Uningdiki sǝrdarlar» — yaki «uningdiki ǝmirliri». «Uningdiki sǝrdarlarning iqidin biri «jǝnubiy padixaⱨ» bolup küqiyidu» — bu bexarǝttiki «jǝnubiy padixaⱨ»lar xübⱨisizki, Misirning padixaⱨlirini kɵrsitidu (8-ayǝtni kɵrüng), birinqisi «Pitolimi soter» (miladiyǝdin ilgiriki 323-285-yillarda ⱨɵküm sürgǝn.

□ 11:6 «jǝnubiy padixaⱨ ximaliy padixaⱨ bilǝn ittipaⱪ tüzidu» — ibraniy tilida pǝⱪǝt «ular ittipaⱪ tüzidu» deyilidu. Bu bexarǝttiki «ximaliy padixaⱨ» xübⱨisizki tarihta Suriyǝ degǝn rayonda ⱨɵküm sürgǝn. Birinqi «ximaliy padixaⱨ» bolsa Silyuⱪus nikator (Silyuⱪus I) bolup, ǝslidǝ Misir padixaⱨi «Pitolimi soter»ning qong generali idi. U miladiyǝdin ilgiriki 312-280-yillarda tǝhtkǝ olturƣan. «bu ⱪiz erixkǝn ⱨoⱪuⱪidin mǝⱨrum ⱪilinidu» — ibraniy tilida «bu ⱪiz bilikining küqidin mǝⱨrum bolidu». «uning balisi ⱨǝm ...» — ibraniy tilida «uning tuƣⱪini...». Bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «uni tuƣdurƣuqi ⱨǝm...» deyilidu.

□ 11:7 «uning ata jǝmǝt tuƣⱪinidin biri» — ibraniy tilida: — «uning yiltizliridin biri». «...padixaⱨ bolup» — ibraniy tilida «...uning (yǝni jǝnubiy padixaⱨning) orniƣa turup,...» dǝp ipadilinidu. «...biri, ⱪoxunning ⱨoⱪuⱪini ⱪoliƣa elip padixaⱨ bolup,...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «... biri, u bolsa uning (ximaliy padixaⱨning) ⱪoxuniƣa ⱪarxi qiⱪip,...»

□ 11:8 «ⱪuyma mǝbudliri» — yaki «ǝmirliri». «buthaniliridiki altun-kümüx...» — yaki «ularningki altun-kümüx...».

□ 11:9 «jǝnubiy padixaⱨning zemini» — Misirni kɵrsitidu.

□ 11:10 «Keyin u yǝnǝ jǝng ⱪilip,...» — yaki «U ⱪaytip, andin jǝng ⱪilip,..».

□ 11:16 «güzǝl zemin» — Ⱪanaan zemini, yǝni Pǝlǝstin. «uning ⱪolida uni wǝyran ⱪilƣuqi küq bolidu» — ibraniy tilida «uning ⱨalakiti uning ⱪolida bolidu».

□ 11:17 «...küqlǝrni sǝpǝrwǝr ⱪilip Misirƣa yol alidu» — «jǝnubiy padixaⱨliⱪ»ning Misir ikǝnliki 8-ayǝttin kɵrünidu. «u Misir bilǝn ǝⱨdǝ tüzidu, ɵzi ǝⱨdidǝ turƣandǝk ⱪilidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «uning bilǝn birnǝqqǝ durus adǝmlǝr billǝ baridu; u ɵz bekitkinini ǝmǝlgǝ axuridu». «Biraⱪ Misirning ⱨakimiyitini aƣdrurux üqün...» — ibraniy tilida «Biraⱪ Misirning ⱨakimiyitini qiritix üqün...».

□ 11:18 «nurƣun adǝmlǝrni ǝsirgǝ alidu» — yaki «nurƣun yurtlarni igilǝydu».

□ 11:19 «U ɵz yurtidiki ⱪorƣanlarƣa qekinip kelidu» — yaki «U ɵz yurtidiki ⱪorƣanlarƣa nixan ⱪilip diⱪⱪǝt ⱪilidu».

□ 11:20 «padixaⱨliⱪning ǝng xan-xǝrǝplik jayi» — bu yǝrdǝ «ǝng xan-xǝrǝplik jayi» bǝlkim muⱪǝddǝs ibadǝthanini kɵrsitidu. Yǝnǝ birhil tǝrjimǝ ⱪilƣanda, «padixaⱨliⱪning xan-xǝripini bezǝx üqün bir zulum salƣuqini ǝwǝtidu» degǝndǝk bolidu.

□ 11:22 «Hudaning ǝⱨdisidǝ bekitilgǝn ǝmir» — muxu yǝrdǝ muⱪǝddǝs ibadǝthanidiki «bax kaⱨin»ni kɵrsitidu. Oniyas isimlik kixi, bax kaⱨin wǝ bǝk adil kixi bolup, Suriyǝning «Antioⱪus Epifanis» degǝn padixaⱨi tǝripidin miladiyǝdin ilgiriki 172-yili ɵltürülgǝn.

□ 11:26 «uning nazu-nemǝtlirini yegǝnlǝr» — demǝk, ǝng ixǝnqlik adǝmliri.

□ 11:27 «bu ixlarning ahiri pǝⱪǝt bǝlgilǝngǝn waⱪittila bolidu» — muxu sirliⱪ sɵzlǝr toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 11:29 «lekin bu ⱪetimⱪi ǝⱨwal ilgirikigǝ wǝ yǝnǝ kelip ǝng ahirⱪi ⱪetimⱪisidiki bilǝnmu ohximaydu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «lekin bu ⱪetimⱪi ahirⱪi ǝⱨwal ilgirikigǝ ohximaydu». Bu bexarǝt (tǝrjimimiz boyiqǝ) toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 11:30 «Kittim arilidin qiⱪⱪan kemilǝr» — «Kittim» ⱨazirⱪi «Seprus» degǝn ottura dengizdiki aral. Bu bexarǝt xübⱨisizki, miladiyǝdin ilgiriki 168-yili, Rim imperiyǝsining kemiliri Kittim arilidin qiⱪip Antioⱪus Epifanisⱪa (Misirƣa tajawuz ⱪilƣan waⱪtida) ⱨujum ⱪilƣinini kɵrsitidu.

□ 11:31 «ⱪorƣan bolƣan muⱪǝddǝs ibadǝthana...» — yaki «muⱪǝddǝs ibadǝthana wǝ ⱪorƣan...». «kündilik ⱪurbanliⱪ» — 8:11diki izaⱨatni kɵrüng.

■ 11:31 Dan. 7:25; 9:27; Mat. 24:15; Mar. 13:14; Luⱪa 21:20; 2Tes. 2:3-4

□ 11:35 «Qünki ahirǝt Huda bǝlgiligǝn waⱪittila kelidu» — muxu yǝrdǝ, bexarǝt «Antioⱪus Epifanis»ning dǝwridin, ahir zamanƣa ɵtidu.

■ 11:35 Dan. 12:10

■ 11:36 Dan. 7:25; 9:27; Mat. 24:15; Mar. 13:14; Luⱪa 21:20; 2Tes. 2:3-4; Wǝⱨ. 13:1-8

□ 11:37 «ayallarƣimu ⱨeqⱪandaⱪ ⱨǝwǝs ⱪilmaydu» — yaki, «u ayallar ǝtiwarlaydiƣan ilaⱨⱪimu ⱨɵrmǝt ⱪilmaydu».

□ 11:39 «... ƣǝyriy ilaⱨⱪa tayinip igilǝydu» — yaki, «... ƣǝyriy ilaⱨⱪa ⱨujum ⱪilidu». Yǝnǝ birhil tǝrjimisi: «U ǝng mustǝⱨkǝm ⱪorƣanlarni igilǝp, u bu ilaⱨⱪa qoⱪunuxni bǝrpa ⱪilidu». «inam süpitidǝ...» — yaki «mǝlum bir baⱨada (setiwetip),...».

□ 11:41 «güzǝl zemin» — Ⱪanaanni (Pǝlǝstinni) kɵrsitidu.

■ 11:41 Wǝⱨ. 12:6

□ 11:45 «dengizlarning otturisida» — demǝk, Ottura Dengiz wǝ Ɵlük Dengizning otturisida. «kɵrkǝm muⱪǝddǝs taƣ» — Yerusalem selinƣan «Zion teƣi»ini kɵrsitidu. Bu ayǝtning baxⱪa bir hil tǝrjimisi: «...dengizlar wǝ muⱪǝddǝs taƣ arisida...».

□ 12:1 «ⱪerindaxliring» — ibraniy tilida «hǝlⱪingning balilidi» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. «ⱪoƣdiƣuqi uluƣ ǝmir» — «ǝmir» muxu yǝrdǝ, xübⱨisizki «qong pǝrixtǝ» mǝnisidǝ. Muⱪǝddǝs Kitabtiki baxⱪa yǝrlǝrdin xu hulasigǝ kelimizki, Mikail degǝn pǝrixtǝ «bax pǝrixtǝ»dur («Yǝⱨ.» 9-ayǝt, «Wǝⱨ.» 12:7). «Mikail mǝydanƣa qiⱪidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «Mikail bir tǝrǝptǝ turidu». Demǝk, Mikail ǝslidǝ Israil hǝlⱪigǝ muⱨapizǝt beridu. Lekin u ⱨazir bu muⱨapizǝtqi rolini wakitliⱪ bir yaⱪⱪa ⱪoyidu. «....ularning iqidiki nami ⱨayatliⱪ dǝptirigǝ pütülgǝnlǝrning ⱨǝmmisi nijatliⱪⱪa erixidu» — bu babtiki uluƣ bexarǝtlǝr toƣruluⱪmu «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 12:1 Mat. 24:21

■ 12:2 Yǝx. 26:19; Mat. 25:46; Yⱨ. 5:29; Ros. 24:15

■ 12:3 Pǝnd. 4:18; Mat. 13:43

□ 12:4 «sǝn ǝmdi bu sɵzlǝrni tohtat» — yaki, «sǝn ǝmdi bu sɵzlǝrni yoxurup ⱪoy». «Nurƣun kixilǝr uyan-buyan yüridu wǝ bilim axidu» — yaki «Nurƣun kixilǝr tǝtⱪiⱪ ⱪilip, bilim axurulidu». Bu bexarǝt yǝnǝ «Am.» 8:12 bilǝn munasiwǝtlik boluxi mumkin. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

■ 12:4 Wǝⱨ. 5:1-5; 22:10

■ 12:6 Dan. 10:5

□ 12:7 «Bir waⱪit, ikki waⱪit, ⱪoxumqǝ yerim waⱪit ketidu» — muxu yǝrdǝ «bir waⱪit, ikki waⱪit, ⱪoxumqǝ yerim waⱪit» degini, yuⱪirida 7:25diki izaⱨatta tǝⱨlil ⱪilƣinimiz toƣra bolsa, tǝhminǝn üq yerim yilni, top-toƣra 1260-künni kɵrsitidu.

■ 12:7 Wǝⱨ. 10:5, 6

■ 12:9 Wǝⱨ. 5:1-5; 22:10

□ 12:13 «künlǝrning ahirida» — Mǝsiⱨning dunyaƣa ⱪaytip kelidiƣan küni.

Ⱨoxiya

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

Ⱨoxiya

1

1-ⱪisim •••• Ⱨoxiya pǝyƣǝmbǝrning paⱨixǝ bir ayalni ɵz ǝmrigǝ elixi

1 Pǝrwǝrdigarning kalami — Uzziya, Yotam, Aⱨaz wǝ Ⱨǝzǝkiyalar Yǝⱨudaƣa, Yoaxning oƣli Yǝroboam Israilƣa padixaⱨ bolƣan waⱪitlarda, kalam Bǝǝrining oƣli Ⱨoxiyaƣa kǝldi; □
2 Pǝrwǝrdigarning Ⱨoxiya arⱪiliⱪ kǝlgǝn sɵzining baxlinixi —

Pǝrwǝrdigar Ⱨoxiyaƣa: «Barƣin, paⱨixilikkǝ berilgǝn bir ayalni ǝmringgǝ alƣin, paⱨixiliktin bolƣan balilarni ɵz ⱪolungƣa alƣin; qünki zemin Pǝrwǝrdigardin waz keqip paⱨixilikkǝ pütünlǝy berildi» dedi. □ 3 Xuning bilǝn u berip Diblaimning ⱪizi Gomǝrni ǝmrigǝ aldi; ayal uningdin ⱨamilidar bolup bir oƣul tuƣdi.

4 Pǝrwǝrdigar uningƣa: «Uning ismini «Yizrǝǝl» dǝp ⱪoyƣin; qünki yǝnǝ azƣina waⱪit ɵtkǝndǝ, Mǝn «Yizrǝǝl»ning ⱪenining intiⱪamini Yǝⱨuning jǝmǝti üstigǝ ⱪoyimǝn wǝ Israil jǝmǝtining padixaⱨliⱪiƣa hatimǝ berimǝn. □
5 Wǝ xu künidǝ ǝmǝlgǝ axuruliduki, Mǝn Israilning oⱪyasini Yizrǝǝl jilƣisida sundiriwetimǝn».□

6  Gomǝr yǝnǝ ⱨamilidar bolup, ⱪiz tuƣdi. Pǝrwǝrdigar Ⱨoxiyaƣa: «Uning ismini «Lo-ruⱨamaⱨ» dǝp ⱪoyƣin; qünki Mǝn Israil jǝmǝtigǝ ikkinqi rǝⱨim ⱪilmaymǝn, ularni ⱪǝt’iy kǝqürüm ⱪilmaymǝn; □
7 Biraⱪ Yǝⱨuda jǝmǝtigǝ rǝⱨim ⱪilimǝn wǝ ularning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigar arⱪiliⱪ ularni ⱪutⱪuzimǝn; ularni oⱪyasiz, ⱪiliqsiz, jǝngsiz, atlarsiz wǝ atliⱪ ǝskǝrsiz ⱪutⱪuzimǝn» — dedi.□

8 Gomǝr Lo-ruⱨamaⱨni ǝmqǝktin ayriƣandin keyin yǝnǝ ⱨamilidar bolup oƣul tuƣdi; 9  Rǝb: «Uning ismini: «Lo-ammi» dǝp ⱪoyƣin; qünki silǝr Mening hǝlⱪim ǝmǝs wǝ Mǝn silǝrgǝ Pǝrwǝrdigar bolmaymǝn» dedi.□

Ⱨoxiya Israilning ahirⱪi zamandiki bǝhti toƣruluⱪ bexarǝt beridu

10 — Biraⱪ Israilning balilirining sani dengizdiki ⱪumdǝk bolup, uni ɵlqigili yaki saniƣili bolmaydu; «Silǝr mening hǝlⱪim ǝmǝssilǝr» deyilgǝn jayda xu ǝmǝlgǝ axuruliduki, ularƣa: «Silǝr tirik Tǝngrining oƣulliri!» — deyilidu. ■ 11 Israil baliliri wǝ Yǝⱨuda baliliri birgǝ yiƣilidu, ɵzlirigǝ birla baxni tiklǝydu wǝ turƣan zemindin qiⱪidu; qünki «Yizrǝǝlning küni» uluƣdur! Aka-ukiliringlarƣa «Ammi! (Mening hǝlⱪim!)» wǝ singilliringlarƣa «Ruⱨamaⱨ! (rǝⱨim ⱪilinƣan!)» — dǝnglar!□  ■

2

Israilƣa ⱪilinƣan tǝrbiyilik jaza — Hudaning sɵzining dawami

1-2 — Ananglarƣa dǝwayimni yǝtküzüp, uning bilǝn dǝwalixinglar; qünki u Mening ayalim ǝmǝs wǝ Mǝn uning eri ǝmǝs; u paⱨixilik turⱪini qirayidin, zinahorluⱪ ⱨalǝtlirini kɵksining arisidin yaⱪatsun!□

3 Bolmisa, Mǝn uni ⱪip-yalingaq ⱪilip ⱪoyimǝn, tuƣulƣan künidikidǝk anidin tuƣma ⱪilip ⱪoyimǝn;

Mǝn uni huddi qɵl-bayawanƣa ohxax ⱪilimǝn,

Uni bir ⱪaƣjiraⱪ yǝrgǝ aylandurimǝn,

Uni ussuzluⱪ bilǝn ɵltürimǝn;

4 Uning baliliriƣa rǝⱨim ⱪilmaymǝn,

Qünki ular paⱨixiliklǝrdin tɵrǝlgǝn balilardur.

5 Qünki ularning anisi paⱨixilik ⱪilƣan,

Ularni ⱪarnida kɵtürgüqi nomussizliⱪ ⱪilƣan;

Qünki u: «Mǝn manga nan wǝ süyümni, yung wǝ kanapimni, zǝytun meyim wǝ iqimlik-xarablirimni tǝminligüqi axnilirimƣa intilip ularni ⱪoƣliximǝn» — dedi.□

6 — Xunga mana, Mǝn yolungni tikǝn-jiƣanliⱪlar bilǝn qitlap ⱪorxiwalimǝn,

Israilning ǝtrapini tam bilǝn tosimǝn, u qiƣir yollirini tapalmaydiƣan bolidu.

7 Xuning bilǝn u axnilirini ⱪoƣlaydu, biraⱪ ularƣa yetixǝlmǝydu;

Ularni izdǝydu, tapalmaydu;

Xunglaxⱪa u: «Mǝn berip birinqi erimni tepip, uning yeniƣa ⱪaytimǝn; qünki ǝⱨwalim bügünkidin yahxi idi» — dǝydu.

8 — U ziraǝtlǝrni, yengi xarab wǝ zǝytun meyini tǝminligüqining Mǝn ikǝnlikimni,

Ɵzliri «Baal» butlarni yasaxⱪa ixlǝtkǝn kümüx-altunni kɵp ⱪilƣuqining Mǝn ikǝnlikimni zadi bilmidi.

9 Xunga Mǝn ⱪaytip kelimǝn, uningdiki ziraǝtlirimni ɵz waⱪtida,

Yengi xarablirimni ɵz pǝslidǝ elip ketimǝn,

Ɵzümdiki ularning yalingaqliⱪini yepixⱪa kerǝklik yung-kanaplirimni bǝrmǝy ⱪayturup ketimǝn;□

10 Ⱨazir Mǝn uning nomussizliⱪini axnilirining kɵz aldida axkarilaymǝn,

Ⱨeqkim uni ⱪolumdin ⱪutⱪuzalmaydu.□

11 Xundaⱪ ⱪilip uning tamaxaliriƣa hatimǝ berimǝn;

Uning ⱨeytliriƣa! Uning «yengi ay»liriƣa!

Uning «xabat»liriƣa! Ⱪisⱪisi, uning barliⱪ «jamaǝt ibadǝt sorun»liriƣa hatimǝ berimǝn!□

12 Wǝ Mǝn uning üzüm tallirini wǝ ǝnjür dǝrǝhlirini wǝyran ⱪilimǝn;

U bularni: «Bular bolsa axnilirim manga bǝrgǝn ix ⱨǝⱪⱪilirimdur!» degǝnidi;

Mǝn bularni janggalƣa aylandurimǝn, yawayi ⱨaywanlar ularni yǝp ketidu.■

13 Mǝn uning bexiƣa «Baal»larning künlirini qüxürimǝn;

Qünki u xu künliridǝ ularƣa isriⱪ salatti,

U ɵzini üzükliri wǝ zibu-zinnǝtliri bilǝn pǝrdazlap,

Axnilirini ⱪoƣlixip, Meni untudi — dǝydu Pǝrwǝrdigar.□

Huda ahir berip yǝnila Israilni muⱨǝbbiti arⱪiliⱪ ɵziningki ⱪilidu — «Yizrǝǝlning küni»

14 Xunga mana, Mǝn uning kɵnglini alimǝn,

Uni dalaƣa elip kelimǝn, kɵngligǝ sɵzlǝymǝn. □

15 Xundaⱪ ⱪilip Mǝn uningƣa xu yǝrdǝ üzümzarlirini ⱪayturimǝn,

«Aⱪor jilƣisi»ni «ümid ixiki» ⱪilip berimǝn;

Andin u xu yǝrdǝ yaxliⱪ künliridikidǝk,

Misir zeminidin qiⱪⱪan künidǝk küy-nahxa eytidu.□

16 Wǝ xu küni ǝmǝlgǝ axuruliduki, — dǝydu Pǝrwǝrdigar —«Sǝn Meni «erim» dǝp qaⱪirisǝn,

Ikkinqi Meni «Baal»im demǝysǝn.□

17 Qünki Mǝn «Baal»larning namlirini sening aƣzingdin elip taxlaymǝn,

Ular bu nami bilǝn ikkinqi ⱨeqⱪandaⱪ ǝslǝnmǝydu.□

18 Xuning bilǝn Mǝn ular üqün daladiki ⱨaywanlar, asmandiki uqar-ⱪanatlar wǝ yǝr yüzidiki ɵmüligüqilǝr bilǝn ǝⱨdǝ tüzimǝn; Mǝn oⱪya, ⱪiliq wǝ jǝngni sundurup zemindin elip taxlaymǝn; hǝlⱪimni aman-esǝn yatⱪuzimǝn.■

19 Xundaⱪ ⱪilip Mǝn seni ǝbǝdil’ǝbǝd Ɵzümgǝ baƣlaymǝn; ⱨǝⱪⱪaniyliⱪta, meⱨir-muⱨǝbbǝttǝ, rǝⱨim-xǝpⱪǝtlǝrdǝ seni Ɵzümgǝ baƣlaymǝn; □ 20 Sadaⱪǝtliktǝ seni Ɵzümgǝ baƣlaymǝn, xuning bilǝn sǝn Pǝrwǝrdigarni bilip yetisǝn. □  ■ 21 Wǝ xu künidǝ ǝmǝlgǝ axuruliduki, «Mǝn anglaymǝn» — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — «Mǝn asmanlarning tǝlipini anglaymǝn, bular yǝr-zeminning tǝlipini anglaydu; 22 Yǝr-zemin ziraǝtlǝrning, yengi xarab wǝ zǝytun meyining tǝlipini anglaydu; wǝ bular «Yizrǝǝl»ning tǝlipini anglaydu! □ 23 Wǝ Mǝn Ɵzüm üqün uni zeminda teriymǝn; Mǝn «Lo-ruⱨamaⱨ»ƣa rǝⱨim ⱪilimǝn; Mǝn «Lo-ammi»ƣa: «Mening hǝlⱪim!» dǝymǝn; wǝ ular Meni: «Mening Hudayim!» — dǝydu.□  ■

3

Ⱨoxiya ɵzigǝ wapasizliⱪ ⱪilip ɵzidin ayrilƣan ayalini ⱪayturup ǝkilidu

1 Wǝ Pǝrwǝrdigar manga: — Yǝnǝ barƣin, axnisi tǝripidin sɵyülgǝn, zinahor bir ayalni sɵygin; gǝrqǝ Israillar yat ilaⱨlar tǝripigǝ eƣip kǝtkǝn, «kixmix poxkal»larni sɵygǝn bolsimu, Mǝn Pǝrwǝrdigar ularƣa kɵrsǝtkǝn sɵygümdǝk sǝn uni sɵygin, — dedi □ 2 (xunga mǝn on bǝx kümüx tǝnggǝ, bir homir buƣday wǝ yerim homir arpiƣa uni ɵzümgǝ ⱪayturuwaldim; □ 3 Mǝn uningƣa: «Sǝn mǝn üqün uzun künlǝr kütisǝn; sǝn paⱨixilik ⱪilmaysǝn, sǝn baxⱪa ǝrningki bolmaysǝn; mǝnmu sǝn üqün ohxaxla seni kütimǝn» — dedim).□  ■

4 — «Qünki Israillar uzun künlǝr padixaⱨsiz, xaⱨzadisiz, ⱪurbanliⱪsiz, «tüwrük»siz, «ǝfod»siz wǝ ⱨeq ɵy butlirisiz kütüp turidu. □  ■ 5 Wǝ keyinrǝk, Israil baliliri ⱪaytip kelidu wǝ Pǝrwǝrdigar bolƣan Hudasini ⱨǝm Dawut padixaⱨini izdǝydu; künlǝrning ahirida ular tǝwrinip ǝyminip Pǝrwǝrdigarning yeniƣa, xundaⱪla Uning meⱨribanliⱪiƣa ⱪarap kelidu».□  ■

4

2-ⱪisim: •••• Ⱨoxiyaning ayrim-ayrim hǝwǝrliri — «I Israil, Mǝn ⱪandaⱪmu silǝrni taxlap ⱪoyimǝn?!» •••• •••• Yorutulmiƣan bir hǝlⱪ

1 Pǝrwǝrdigarning sɵzini anglanglar, i Israil baliliri; qünki Pǝrwǝrdigarning zeminda turuwatⱪanlar bilǝn ⱪilidiƣan dǝwasi bar; qünki zeminda ⱨeq ⱨǝⱪiⱪǝt, ⱨeq meⱨribanliⱪ, Hudani ⱨeq bilix-tonux yoⱪtur; ■ 2 Ⱪarƣax-tillax, yalƣanqiliⱪ, ⱪatilliⱪ, oƣriliⱪ, zinahorluⱪ — bular zeminda yamrap kǝtti; ⱪan üstigǝ ⱪan tɵkülidu. □ 3 Mana xu sǝwǝbtin zemin matǝm tutidu, uningda turuwatⱪanlarning ⱨǝmmisi jüdǝp ketidu; ular daladiki ⱨaywanlar ⱨǝm asmandiki uqar-ⱪanatlar bilǝn billǝ jüdǝp ketidu; bǝrⱨǝⱪ, dengizdiki beliⱪlarmu yǝp ketilidu.

4 Əmdi ⱨeqkim dǝwa ⱪilixmisun, ⱨeqkim ǝyiblǝxmisun; qünki Mening dǝwayim dǝl sǝn bilǝn, i kaⱨin! □
5 Sǝn kündüzdǝ putlixip yiⱪilisǝn; pǝyƣǝmbǝrmu sǝn bilǝn keqidǝ tǝng putlixip yiⱪilidu; wǝ Mǝn anangni ⱨalak ⱪilimǝn.□

6 Mening hǝlⱪim bilimsizliktin ⱨalak ⱪilindi; wǝ sǝnmu bilimni qǝtkǝ ⱪaⱪⱪanikǝnsǝn, Mǝnmu seni qǝtkǝ ⱪaⱪimǝnki, sǝn Manga yǝnǝ ⱨeq kaⱨin bolmaysǝn; Hudayingning ⱪanun-kɵrsǝtmisini untuƣanliⱪing tüpǝylidin, Mǝnmu sening baliliringni untuymǝn. □ 7 Ular kɵpǝygǝnseri, Manga ⱪarxi kɵp gunaⱨ sadir ⱪildi; Mǝn ularning xan-xǝripini xǝrmǝndiqilikkǝ aylanduruwetimǝn.□

8 Ular hǝlⱪimning gunaⱨini yǝydiƣan bolƣaqⱪa,

Ularning jeni hǝlⱪimning ⱪǝbiⱨlikigǝ intizar bolidu.□

9 Wǝ hǝlⱪim ⱪandaⱪ bolsa, kaⱨinlarmu xundaⱪ bolidu; Mǝn kaⱨinlarning tutⱪan yollirini ɵz üstigǝ qüxürimǝn, ɵz ⱪilmixlirini bexiƣa ⱪayturimǝn.□  ■

10 Ular yǝydu, biraⱪ toymaydu,

Ular paⱨixilik ⱪilidu, biraⱪ ⱨeq kɵpǝymǝydu;

Qünki ular Pǝrwǝrdigarni tingxaxni taxlap kǝtti,□  ■

11 Ɵzlirini paⱨixilik, xarab wǝ yengi xarabⱪa beƣixlidi;

Bu ixlar adǝmning ǝⱪil-zeⱨnini bulap ketidu.

12 Hǝlⱪim ɵz tayiⱪidin yolyoruⱪ soraydu,

Ularning ⱨasisi ularƣa yol kɵrsitǝrmix!

Qünki paⱨixilikning roⱨi ularni azduridu,

Ular Hudasining ⱨimayisi astidin paⱨixilikkǝ qiⱪip,□  ■

13 Taƣ qoⱪⱪilirida ⱪurbanliⱪ ⱪilidu,

Dɵng-egizliklǝrdǝ, xundaⱪla sayisi yahxi bolƣaqⱪa dub wǝ terǝk wǝ ⱪariyaƣaqlar astidimu isriⱪ salidu;

Xunga ⱪizliringlar paⱨixilik, kelinliringlarmu zinahorluⱪ ⱪilidu.□  ■

14 Mǝn ⱪizliringlarni paⱨixilikliri üqün,

Yaki kelinliringlarni zinahorluⱪliri üqün jazalimaymǝn;

Qünki atiliri ɵzlirimu paⱨixilǝr bilǝn sirtⱪa qiⱪidu,

«Buthana paⱨixǝ»liri bilǝn billǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilidu;

Xuning bilǝn yorutulmiƣan bir hǝlⱪ yiⱪitilidu.□

15 Sǝn, i Israil, paⱨixilik ⱪilixing bilǝn,

Yǝⱨuda gunaⱨⱪa qetilip ⱪalmisun!

Nǝ Gilgalƣa kǝlmǝnglar, nǝ «Bǝyt-Awǝn»gǝ qiⱪmanglar,

Nǝ «Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn!» dǝp ⱪǝsǝm ⱪilmanglar.□

16 Qünki tǝrsa bir ⱪisir inǝktǝk, Israil tǝrsaliⱪ ⱪilidu; Pǝrwǝrdigar ⱪandaⱪmu pahlanni baⱪⱪandǝk, ularni kǝng bir yaylaⱪta ozuⱪlandursun?□

17 Əfraim butlarƣa qaplaxti;

Uning bilǝn ⱨeqkimning kari bolmisun!□

18 Ularning xarabi tügixi bilǝnla,

Ular ɵzlirini paⱨixilikkǝ beƣixlaydu;

Ularning esilzadiliri nomussizliⱪⱪa ǝsǝbiylǝrqǝ mǝptun boldi.

19 Bir xamal-roⱨ ularni ⱪanatliri iqigǝ oriwaldi,

Ular ⱪurbanliⱪliri tüpǝylidin iza-aⱨanǝtkǝ ⱪalidu.□

5

Əfraimning ǝⱨwali qataⱪ, Yǝⱨudaningmu ǝⱨwali qataⱪ!

1 Buni anglanglar, i kaⱨinlar,

Tingxanglar, i Israil jǝmǝti,

Ⱪulaⱪ selinglar, i padixaⱨning jǝmǝti;

Qünki bu ⱨɵküm silǝrgǝ bekitilgǝn;

Qünki silǝr Mizpaⱨ xǝⱨiridǝ bir ⱪiltaⱪ,

Tabor teƣida yeyilƣan bir tor bolƣansilǝr.□

2 Asiy adǝmlǝrmu ⱪirƣin-qapⱪunƣa qɵküp kǝtti;

Biraⱪ Mǝn ularning ⱨǝmmisini jazaliƣuqi bolimǝn.□

3 Əfraimni bilimǝn, Israil mǝndin yoxurun ǝmǝs;

Qünki i Əfraim, sǝn ⱨazir paⱨixilik ⱪilding,

Israil bulƣanƣandur.□

4 Ularning ⱪilmixliri ularni Hudasining yeniƣa ⱪaytixiƣa ⱪoymaydu;

Qünki paⱨixilikning roⱨi ular arisididur,

Ular Pǝrwǝrdigarni ⱨeq bilmǝydu.■

5 Israilning tǝkǝbburluⱪi ɵzigǝ ⱪarxi guwaⱨliⱪ bǝrmǝktǝ;

Israil wǝ Əfraim ɵz ⱪǝbiⱨliki bilǝn yiⱪilip ketidu;

Yǝⱨudamu ular bilǝn tǝng yiⱪilidu.■

6 Ular ⱪoy padiliri wǝ kala padilirini elip Pǝrwǝrdigarni izdǝxkǝ baridu;

Biraⱪ ular Uni tapalmaydu; qünki U Ɵzini tartip ulardin yiraⱪlaxti. □

7 Ular Pǝrwǝrdigarƣa asiyliⱪ ⱪildi,

Qünki ular balilarni ⱨaramdin tuƣdurƣan;

Əmdi «yengi ay» ularni nesiwiliri bilǝn yǝp ketidu.□

8 Gibeaⱨta sunayni,

Ramaⱨda kanayni qelinglar;

Bǝyt-awǝndǝ agaⱨ signalini anglitinglar;

Kǝyningdǝ! Ⱪara, i Binyamin!□

9 Əfraim ǝyiblinidiƣan künidǝ wǝyranǝ bolidu;

Mana, Israil ⱪǝbililiri arisida bekitilgǝn ixni ayan ⱪildim!

10 Yǝⱨudaning ǝmirliri pasil taxlarni yɵtkigüqigǝ ohxaxtur;

Mǝn ular üstigǝ ƣǝzipimni sudǝk tɵküwetimǝn.

11 Əfraim horlanƣan, jazayimda ezilgǝn,

Qünki u ɵz beximqiliⱪ ⱪilip «paskiniliⱪ»ni ⱪoƣlap yürdi.□

12 Xunga Mǝn Əfraimƣa küyǝ ⱪurti,

Yǝⱨuda jǝmǝtigǝ qiritküq bolimǝn.

13 Əmdi Əfraim ɵzining kesilini,

Yǝⱨuda ɵz yarisini kɵrgǝndǝ,

Əfraim Asuriyǝlikni izdǝp bardi,

«Jedǝlhor padixaⱨ»ƣa tǝlipini yollidi;

Biraⱪ u ⱨǝm silǝrni saⱪaytalmaytti,

Ⱨǝm yaranglarnimu dawaliyalmaytti.□

14 Qünki Mǝn Əfraimƣa xirdǝk,

Yǝⱨuda jǝmǝtigǝ arslandǝk bolimǝn; Mǝn, yǝni Mǝnki, ularni titma-titma ⱪiliwetip, ketip ⱪalimǝn;

Ularni elip ketimǝn, ⱪutⱪuzalaydiƣan ⱨeqkim qiⱪmaydu;

15 Mǝn ketimǝn, ular gunaⱨini tonup yetip, yüzümni izdimigüqǝ ɵz jayimƣa ⱪaytip turimǝn;

Bexiƣa kün qüxkǝndǝ ular Meni intilip izdǝydu.

6

Israilning yüzǝki jawabi

1 «Kelinglar, Pǝrwǝrdigarning yeniƣa ⱪaytayli;

Qünki U titma-titma ⱪiliwǝtti, biraⱪ saⱪaytidu;

Uruwǝtti, biraⱪ bizni tengip ⱪoyidu.

2 U ikki kündin keyin bizni janlanduridu;

Üqinqi küni U bizni tirildüridu,

Biz Uning yüzi aldida ⱨayat yaxaymiz!

3 Wǝ biz Uni bilidiƣan bolimiz!

Biz Pǝrwǝrdigarni tonux ⱨǝm bilix üqün intilip ⱪoƣlaymiz!

Uning bizni ⱪutⱪuzuxⱪa qiⱪixi tang sǝⱨǝrning boluxidǝk muⱪǝrrǝr;

U yenimizƣa yamƣurdǝk, yǝr-zeminni suƣiridiƣan «keyinki yamƣur»dǝk qüxüp kelidu!».□

Hudaning dad-pǝryadi

4 I Əfraim, seni ⱪandaⱪ ⱪilsam bolar?

I Yǝⱨuda, seni ⱪandaⱪ ⱪilsam bolar?

Qünki yahxiliⱪinglar sǝⱨǝrdiki bir parqǝ buluttǝk,

Tezdin yoⱪap ketidiƣan xǝbnǝmdǝktur.

5 Xunga Mǝn pǝyƣǝmbǝrlǝr arⱪiliⱪ ularni qepiwǝtkǝn;

Aƣzimdiki sɵzlǝr bilǝn ularni ɵltürüwǝtkǝnmǝn;

Mening ⱨɵkümüm tang nuridǝk qiⱪidu.□

6 Qünki Mǝn ⱪurbanliⱪlardin ǝmǝs, bǝlki meⱨir-muⱨǝbbǝttin,

Kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlardin kɵrǝ, Hudani tonux ⱨǝm bilixtin hursǝnlik tapimǝn.□  ■

7 Biraⱪ ular Adǝm’atidǝk ǝⱨdigǝ itaǝtsizlik ⱪilƣan;

Ular mana xu yol bilǝn Manga asiyliⱪ ⱪilƣan.■

8 Gilead bolsa ⱪǝbiⱨlik ⱪilƣuqilarning xǝⱨiri;

U ⱪan bilǝn boyalƣan.

9 Ⱪaraⱪqilar adǝmni payliƣandǝk,

Kaⱨinlar topi Xǝkǝmgǝ baridiƣan yolda ⱪatilliⱪ ⱪilmaⱪta;

Bǝrⱨǝⱪ, ular iplasliⱪ ⱪilmaⱪta.

10 Israil jǝmǝtidǝ yirginqlik bir ixni kɵrdüm;

Əfraimning paⱨixiliki xu yǝrdǝ tepilidu,

Israil bulƣandi.

11 Yǝnǝ sangimu, i Yǝⱨuda, teriƣan gunaⱨliringning ⱨosuli bekitilgǝndur!

7

1 Mǝn Ɵz hǝlⱪimning asaritini buzup taxlap, azadliⱪⱪa erixtürǝy degǝndǝ,

Mǝn Israilni saⱪaytay degǝndǝ,

Əmdi Əfraimning ⱪǝbiⱨliki, Samariyǝning rǝzillikimu axkarilinidu;

Qünki ular aldamqiliⱪ ⱪilidu;

Oƣrilar bolsa bɵsüp kiriwatidu,

Ⱪaraⱪqilar topi sirtta bulangqiliⱪ ⱪiliwatidu.

2 Ular kɵnglidǝ Mening ularning barliⱪ rǝzilliklirini esimdǝ tutⱪanliⱪimni oylimaydu;

Ⱨazir ularning ⱪilmixliri ɵzlirini ⱪistawatidu;

Bu ixlar kɵz aldimdidur.

Ordidiki suyiⱪǝstlǝr

3 Ular padixaⱨni rǝzillikliri bilǝn,

Əmirlǝrni yalƣan gǝpliri bilǝn hursǝn ⱪilidu;

4 Ularning ⱨǝmmisi zinahorlar;

Ular naway ot salƣan tonurdǝk;

Naway hemirni yuƣurup, hemir bolƣuqǝ uning otini yǝnǝ ulƣaytmaydu;□

5 Padixaⱨimiz tǝbriklǝngǝn künidǝ, ǝmirlǝr xarabning kǝypi bilǝn ɵzlirini zǝiplǝxtürdi;

Padixaⱨ bolsa mazaⱪ ⱪilƣuqilar bilǝn ⱪol elixixⱪa intildi!□

6 Qünki ular kɵnglini tonurdǝk ⱪizitip suyiⱪǝst püküp ⱪoyƣanidi;

Keqiqǝ ularning ƣǝzipi qoƣlinip turidu;

Sǝⱨǝrdila u yanƣan ottǝk yalⱪunlap ketidu.□

7 Ularning ⱨǝmmisi tonurdǝk ⱪiziⱪtur, ular ɵz soraⱪqilirini yǝp ketidu;

Ularning barliⱪ padixaⱨliri yiⱪildi —

Ulardin ⱨeqkim meni nida ⱪilip qaⱪirmaydu!□

Hudaning tǝrbiyisini ⱪobul ⱪilmaydiƣan bir hǝlⱪ

8 Əfraim yat ⱪowmlar bilǝn arilixip kǝtti;

U «ɵrülmigǝn bir ⱪoturmaq»dǝktur.□  ■

9 Yat adǝmlǝr uning küqini yǝp kǝtti, biraⱪ u ⱨeq sǝzmǝydu;

Bǝrⱨǝⱪ, bexining u yǝr-bu yeridǝ aⱪ qaqlar kɵrünidu, biraⱪ u ⱨeq bilmǝydu;□

10 Xuning bilǝn Israilning tǝkǝbburluⱪi ɵzigǝ ⱪarxi guwaⱨ beridu;

Ular Pǝrwǝrdigar Hudasining yeniƣa ⱪaytmaydu;

Yaki xundaⱪ ixlar bexiƣa qüxkǝn bolsimu, yǝnila Uni izdimǝydu.■

11 Əfraim ⱨeq ǝⱪli yoⱪ nadan bir pahtǝktǝk;

Misirƣa ⱪarap sayraydu, Asuriyǝni izdǝp baridu;□

12 Ular barƣanda, ularning üstigǝ torumni taxlaymǝn;

Huddi asmandiki uqar-ⱪanatlarni torƣa qüxürgǝndǝk ularni qüxürimǝn;

Bu hǝwǝr ularning jamaitigǝ yetixi bilǝnla, ularni jazalaymǝn.□

13 Ularƣa way! Qünki ular Mǝndin yiraⱪlixip tenip kǝtti!

Ular ⱨalak bolsun! Qünki ular Manga wapasizliⱪ ⱪildi!

Mǝn ularni ⱪutⱪuzup ⱨɵrlükkǝ qiⱪiray degǝndǝ,

Ular Mǝn toƣruluⱪ yalƣan gǝp ⱪilidu!

14 Ular ornida yetip nalǝ ⱪilƣanda,

Manga kɵnglidǝ ⱨeq nida ⱪilmidi;

Ularning jamaǝtkǝ yiƣilixi pǝⱪǝt ax wǝ yengi xarab üqündur, halas;

Ular Mǝndin qǝtlǝp kǝtti.□

15 Bǝrⱨǝⱪ, Mǝn ǝsli ularni tǝrbiyiligǝnmǝn,

Ularning bilǝklirini qeniⱪturup küqǝytküzgǝnidim;

Biraⱪ ular Manga ⱪarxi yamanliⱪ ⱪǝstlǝwatidu.

16 Ular buruldi — biraⱪ buruluxi Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqiƣa ⱪaytix üqün ǝmǝs;

Ular aldamqi bir oⱪyaƣa ohxax.

Ularning ǝmirliri ɵzlirining ƣaljiranǝ til-aⱨanǝtliri wǝjidin ⱪiliqlinidu;

Bu ix Misir zeminida ularni mǝshirigǝ ⱪalduridu.□  ■

8

«Ular xamal teriydu, ⱪara ⱪuyunni oridu!»

1 Kanayni aƣzingƣa salƣin!

Pǝrwǝrdigarning ɵyi üstidǝ bir ⱪorultaz aylinip yüridu!

Qünki ular Mening ǝⱨdǝmni buzƣan,

Tǝwrat-ⱪanunumƣa itaǝtsizlik ⱪilƣan.□  ■

2 Ular Manga: «I Hudayim, biz Israil hǝlⱪi Seni tonuymiz!» dǝp warⱪiraydu.

3 Israil yahxiliⱪ-meⱨribanliⱪni taxliwǝtkǝn;

Xunga düxmǝn uni ⱪoƣlaydu.□

4 Ular ɵzliri padixaⱨlarni tikligǝn, biraⱪ Mǝn arⱪiliⱪ ǝmǝs;

Ular bǝzilǝrni ǝmir ⱪilƣan, biraⱪ uningdin hǝwirim yoⱪ;

Ular ɵz jeniƣa zamin bolux üqün,

Ɵzlirigǝ butlarni kümüx-altunliridin yasiƣan.□

5 I Samariyǝ, sening moziying seni taxliwǝtti!

Mening ƣǝzipim ularƣa ⱪozƣaldi;

Ular ⱪaqanƣiqǝ pakliⱪtin yiraⱪ turidu?□

6 Xu nǝrsǝ Israildin qiⱪⱪanƣu —

Uni bir ⱨünǝrwǝn yasiƣan, halas; u Huda ǝmǝs;

Samariyǝning moziyi dǝrwǝⱪǝ parǝ-parǝ qeⱪiwetilidu!

7 Qünki ular xamal teridi, xunga ⱪara ⱪuyunni oridu!

Ularning xadisida ⱨeq baxaⱪlar yoⱪ, u ⱨeq ax bǝrmǝydu;

Ⱨǝtta ax bǝrgǝn bolsimu, yat adǝmlǝr uni yutuwalƣan bolatti.□

8 Israil yutuwelindi;

Ular yat ǝllǝr arisida yarimas bir ⱪaqa bolup ⱪaldi;

9 Qünki ular yalƣuz yürgǝn yawayi exǝktǝk Asuriyǝni izdǝp qiⱪti;

Əfraim «axna»larni yalliwaldi.

10 Gǝrqǝ ular ǝllǝr arisidin «yalliwalƣan» bolsimu,

Əmdi Mǝn ularni yiƣip bir tǝrǝp ⱪilimǝn;

Ular tezla «Əmirlǝrning xaⱨi»ning besimi astida tolƣinip ketidu.□

11 Əfraim «gunaⱨ ⱪurbanliⱪ»liri üqün ⱪurbangaⱨlarni kɵpǝytkini bilǝn,

Bular gunaⱨ ⱪozƣaydiƣan ⱪurbangaⱨlar bolup ⱪaldi.□

12 Mǝn uning üqün Tǝwrat-ⱪanunumda kɵp tǝrǝplimǝ nǝrsilǝrni yazƣan bolsammu,

Ular yat bir nǝrsǝ dǝp ⱨesablanmaⱪta.

13 Ular ⱪurbanliⱪlarƣa amraⱪ! Ular Manga ⱪurbanliⱪlarni ⱪilip, gɵxidin yǝydu,

Biraⱪ Pǝrwǝrdigar bulardin ⱨeq hursǝnlik almaydu;

U ularning ⱪǝbiⱨlikini ⱨazir esigǝ kǝltürüp,

Gunaⱨlirini ɵz bexiƣa qüxüridu;

Ular Misirƣa ⱪaytidu!□

14 Qünki Israil ɵz Yasiƣuqisini untup, «ibadǝthana»larni ⱪuridu;

Yǝⱨuda bolsa istiⱨkamlaxturulƣan xǝⱨǝrlǝrni kɵpǝytkǝn;

Biraⱪ Mǝn ularning xǝⱨǝrliri üstigǝ ot ǝwǝtimǝn,

Ot bularning ⱪǝl’ǝ-ordilirini yǝp ketidu.

9

Ⱪuruⱪ huxalliⱪ wǝ ⱨeytlar

1 I Israil, yat ǝl-yurtlardǝk huxal bolup xadlinip kǝtmǝnglar;

Qünki sǝn Hudayingdin qǝtnǝp paⱨixilikkǝ berilding;

Ⱨǝrbir hamanda sǝn paⱨixǝ ⱨǝⱪⱪigǝ amraⱪ bolup kǝtting.□

2 Haman wǝ xarab kɵlqiki ularni baⱪalmaydu;

Yengi xarab uni yǝrgǝ ⱪaritip ⱪoyidu.

3 Ular Pǝrwǝrdigarning zeminida turiwǝrmǝydu;

Əfraim bǝlki Misirƣa ⱪaytidu,

Ular Asuriyǝdǝ ⱨaram tamaⱪni yǝydu.

4 Ular Pǝrwǝrdigarƣa ⱨeq «xarab ⱨǝdiyǝ»lǝrni ⱪuymaydu,

Ularning ⱪurbanliⱪliri uningƣa ⱨeq hursǝnlik bolmaydu; ularning neni matǝm tutⱪuqilarning nenidǝk bolidu;

Uni yegǝn ⱨǝrkim «napak» bolidu;

Bu nan ⱨǝrgiz Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ kirmǝydu.□

5 Əmdi «jamaǝtlǝrning ibadǝt sorunliri» künidǝ,

«Pǝrwǝrdigarning ⱨeyti» bolƣan künidǝ ⱪandaⱪ ⱪilarsilǝr?□

6 Qünki mana, ular ⱨǝtta ⱨalakǝttin ⱪaqⱪan bolsimu, Misir ularni yiƣiwelip,

Andin Memfis xǝⱨiri ularni kɵmüp ⱪoyidu.

Ularning ⱪǝdirlik kümüx buyumlirini bolsa, qaⱪⱪaⱪlar igiliwalidu;

Ularning qedirlirini yantaⱪ-tikǝnlǝr basidu.□

7 Əmdi ⱨesablixix künliri kǝldi,

Yamanliⱪ ⱪayturidiƣan künlǝr kǝldi;

Israil buni bilip yǝtsun!

Sening ⱪǝbiⱨlikingning kɵplüki tüpǝylidin,

Zor nǝpriting bolƣini tüpǝylidin,

Pǝyƣǝmbǝr «ǝhmǝⱪ», roⱨⱪa tǝwǝ bolƣuqi «sarang» dǝp ⱨesablinidu.□

8 Pǝyƣǝmbǝr bolsa Əfraim üstigǝ Hudayim bilǝn billǝ turƣan kɵzǝtqidur;

Biraⱪ uningƣa barliⱪ yollirida ⱪiltaⱪlar ⱪoyulƣan,

Hudasining ɵyidimu nǝprǝt uni kütmǝktǝ.□

9 Gibeaⱨning künliridikidǝk ular ɵzlirini qongⱪur bulƣiƣan,

U ularning ⱪǝbiⱨlikini esigǝ kǝltüridu,

Ularning gunaⱨlirini jazalaydu.□

10 — Qɵl-bayawanda üzüm uqrap ⱪalƣandǝk, Mǝn sǝn Israilni tapⱪan;

Ənjür dǝrihidǝ tunji pixⱪan mewini kɵrgǝndǝk, ata-bowiliringlarni yahxi kɵrgǝnmǝn;

Andin ular «Baal-Peor»ni izdǝp bardi,

Ɵzlirini axu nomusluⱪ nǝrsigǝ beƣixlidi,

Ular ɵzlirining «sɵygüqisi»gǝ ohxax yirginqlik boldi.□
  ■

11 Əfraimning bolsa, xan-xǝripi ⱪuxtǝk uqup ketidu

— Huddi tuƣulux bolup baⱪmiƣandǝk,

Ⱨamilǝ bolup baⱪmiƣandǝk,

Boyida apiridǝ bolux bolup baⱪmiƣandǝk!□

12 Ⱨǝtta ular pǝrzǝntlirini qong ⱪilƣan bolsimu,

Mǝn lekin ularni birini ⱪaldurmay juda ⱪilimǝn;

Bǝrⱨǝⱪ, ulardin ayrilip kǝtkinimdin keyin, ularning ⱨaliƣa way!

13 Mǝn kɵrginimdǝ, Əfraimning ǝⱨwali qimǝnzarda tiklǝngǝn bir «Tur xǝⱨiri»dǝk idi;

Biraⱪ Əfraim balilirini ⱪǝtl ⱪilƣuqiƣa qiⱪirip beridu.□

14 Ularƣa bǝrgin, i Pǝrwǝrdigar — zadi nemǝ bǝrgining tüzük? — Ularƣa bala qüxüp ketidiƣan baliyatⱪu, ⱪuruⱪ ǝmqǝklǝrni bǝrgin!□  ■

15 Ularning barliⱪ rǝzillikini Gilgaldin tapⱪili bolidu;

Qünki Mǝn xu yǝrdǝ ulardin nǝprǝtlǝndim;

Ularning ⱪilmixlirining rǝzilliki tüpǝylidin,

Ularni ɵyümdin ⱨǝydiwetimǝn;

Mǝn ularni yǝnǝ sɵymǝymǝn;

Ularning ǝmirlirining ⱨǝmmisi tǝrsaliⱪ ⱪilidu.□  ■

16 Əfraim ǝmdi uruwetildi;

Ularning yiltizi ⱪaƣjirap kǝtti, ular ⱨeq mewǝ bǝrmǝydu;

Ⱨǝtta ular mewǝ bǝrsimu,

Baliyatⱪusining sɵyümlük mewilirini ɵltürüwetimǝn.□

17 Mening Hudayim ularni qǝtkǝ ⱪaⱪti,

Qünki ular uningƣa ⱪulaⱪ salmidi;

Ular ǝllǝr arisida sǝrsan bolidu.

10

Pǝrwǝrdigarni izdǝx waⱪti kǝldi!

1 Israil baraⱪsan bir üzüm telidur;

U ɵzi üqün mewǝ qiⱪiridu;

Mewisi kɵpǝygǝnseri u ⱪurbangaⱨlarnimu kɵpǝytkǝn;

Zeminining esilliⱪidin ular «esil» but tüwrüklirini yasidi.□  ■

2 Ularning kɵngli ala;

Ularning gunaⱨkarliⱪi ⱨazir axkarilinidu;

U ularning ⱪurbangaⱨlirini qeⱪip ƣulitidu,

Ularning but tüwrüklirini buzuwetidu.

3 Qünki ular pat arida: «Bizdǝ padixaⱨ yoⱪ, qünki Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪmiduⱪ;

Padixaⱨimiz bar bolsimu, u bizgǝ nemǝ ⱪilip beridu?» — dǝydiƣan bolidu.□  ■

4 Ular gǝplǝrni ⱪiliweridu, ǝⱨdini tüzüp ⱪoyup yalƣandin ⱪǝsǝm iqidu;

Xunga ular arisidiki dǝwalixixlar etizdiki qɵnǝklǝrgǝ xumbuya ünüp kǝtkǝndǝk bolidu.□

5 Samariyǝdǝ turuwatⱪanlar «Bǝyt-Awǝn»ning moziyi üqün ƣǝm-ǝndixigǝ qüxidu;

«Bǝyt-Awǝn»dikilǝr dǝrwǝⱪǝ uning üstigǝ matǝm tutidu,

Uning «butpǝrǝs kaⱨin»lirimu uning üqün xundaⱪ ⱪilidu;

Ular «Bǝyt-Awǝn»ning «xan-xǝripi» üqün azablinidu,

Qünki u sürgün ⱪilindi!□

6 Bǝrⱨǝⱪ, xu nǝrsǝ «Jedǝlhor padixaⱨ» üqün ⱨǝdiyǝ ⱪilinip, Asuriyǝgǝ kɵtürülüp ketilidu;

Əfraim iza-aⱨanǝtkǝ ⱪalidu,

Israil ɵz «ǝⱪli»din hijil bolidu.□

7 Samariyǝning bolsa, padixaⱨi dengiz dolⱪunliri üstidiki hǝxǝktǝk yoⱪilip kǝtti;

8 «Awǝn»diki «yuⱪiri jaylar», yǝni «Israilning gunaⱨi» bitqit ⱪilinidu;

Ⱪurbangaⱨlirini tikǝn-jiƣanlar basidu;

Ular taƣlarƣa: «Üstimizni yepinglar!», dɵnglüklǝrgǝ: «Üstimizgǝ ɵrülüp qüxünglar!» — dǝydu.□  ■

9 — I Israil, Gibeaⱨning künliridin baxlap sǝn gunaⱨ ⱪilip kǝlding;

Ixlar xu peti turiwǝrdi;

Rǝzillikning baliliri üstigǝ ⱪilinƣan jǝng ularni Gibeaⱨta besiwǝtmidimu?□  ■

10 Mǝn haliƣinimda ularni jazalaymǝn;

Ular ikki gunaⱨi tüpǝylidin ǝsirgǝ qüxüxkǝ toƣra kǝlgǝndǝ,

Yat ⱪowmlar ularƣa ⱨujum ⱪilixⱪa yiƣilidu.□

11 Əfraim bolsa kɵndürülgǝn bir inǝktur,

U haman tepixkǝ amraⱪ;

Mǝn uning qirayliⱪ gǝdinini upraxtin ayap kǝldim;

Biraⱪ ⱨazir uningƣa boyunturuⱪ selip ⱨǝydǝymǝn;

Yǝⱨuda yǝr ⱨǝydisun!

Yaⱪup ɵzi üqün yǝrni tirnilixi kerǝk.□

12 Ɵzünglarƣa ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn teringlar,

Meⱨir-muⱨǝbbǝt iqidǝ ⱨosul alisilǝr;

Boz yeringlarni qanap eqinglar;

Qünki Pǝrwǝrdigarni izdǝx waⱪti kǝldi,

— Ta U üstünglarƣa ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni yaƣdurƣuqǝ!■

13  Biraⱪ silǝr rǝzillikni aƣdurdunglar,

Ⱪǝbiⱨlik ⱨosulini ordunglar,

Yalƣanqiliⱪning mewisini yedinglar;

Qünki sǝn ɵz yolungƣa, yǝni baturliringning kɵplükigǝ ixinip tayanding;

14 Ⱪowmliring arisida quⱪan-sürǝn kɵtürülidu;

Xalman jǝng künidǝ Bǝyt-Arbǝlni bǝrbat ⱪilƣandǝk,

Barliⱪ ⱪorƣanliring bǝrbat ⱪilinidu;

(xu küni Bǝyt-Arbǝldiki ana-balilar tǝngla parǝ-parǝ ⱪiliwetilmigǝnmu?) —□

15 Əmdi uqiƣa qiⱪⱪan rǝzilliking tüpǝylidin,

Ohxax bir kün sening bexingƣa qüxürülidu, i Bǝyt-Əl!

Tang sǝⱨǝrdila Israilning padixaⱨi pütünlǝy üzüp taxlinidu.□

11

Israil, sɵyümlük balam! Seni ⱪandaⱪmu taxlap ⱪoyimǝn?

1 Israil bala qeƣida, Mǝn uni sɵydüm,

Xuning bilǝn oƣlumni Misirdin qiⱪixⱪa qaⱪirdim.■

2 Biraⱪ ular hǝlⱪimni qaⱪiriwidi,

Ular dǝrⱨal ⱨuzurumdin qiⱪip kǝtti;

Ular «Baal»larƣa ⱪurbanliⱪ ⱪilixⱪa baxlidi,

Oyma mǝbudlarƣa isriⱪ saldi.□

3 Əfraimƣa mengixni ɵgǝtküqi Ɵzüm idim,

Uning ⱪolini tutup wǝ yɵlǝp —

Biraⱪ ɵzini saⱪaytⱪuqining Mǝn ikǝnlikimni ular bilmidi.

4 Mǝn adimǝtqilikning kɵyünüx rixtiliri bilǝn,

Sɵygüning tarliri bilǝn ularning kɵnglini tartiwaldim;

Mǝn ularƣa huddi engikidin boyunturuⱪni eliwǝtküqi birsidǝk bolƣanmǝn,

Egilip Ɵzüm ularni ozuⱪlandurƣanmǝn.

5 Ular Misirƣa ⱪaytidiƣan bolmamdu?

Asuriyǝlik dǝrwǝⱪǝ ularning padixaⱨi bolidiƣan ǝmǝsmu?

— Qünki ular yenimƣa ⱪaytixni rǝt ⱪildi!□

6 Ⱪiliq uning xǝⱨǝrliridǝ ⱨǝryan oynitilidu;

Dǝrwazisidiki tɵmür baldaⱪlarni wǝyran ⱪilip yǝp ketidu;

Bu ɵz ǝⱪillirining kasapitidur!

7 Bǝrⱨǝⱪ, Mening hǝlⱪim Mǝndin qǝtlǝp ketixkǝ mǝptun boldi;

Ular Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqiƣa nida ⱪilip qaⱪirsimu,

Lekin ⱨeqkim ularni kɵtürmǝydu.

8 Mǝn ⱪandaⱪmu seni taxlap ⱪoyimǝn, i Əfraim?

Mǝn ⱪandaⱪmu seni düxmǝngǝ tapxurimǝn, i Israil?!

Ⱪandaⱪmu seni Admaⱨ xǝⱨiridǝk ⱪilimǝn?!

Seni ⱪandaⱪmu Zǝboim xǝⱨiridǝk bir tǝrǝp ⱪilimǝn?!

Ⱪǝlbim iq-baƣrimda ⱪaynap ketiwatidu,

Mening barliⱪ rǝⱨimdilliⱪim ⱪozƣiliwatidu!□  ■

9 Ƣǝzipimning ⱪǝⱨrini yürgüzmǝymǝn,

Ikkinqi yǝnǝ Əfraimni yoⱪatmaymǝn;

Qünki Mǝn insan ǝmǝs, Tǝngridurmǝn,

— Yǝni arangda bolƣan pak-muⱪǝddǝs Bolƣuqidurmǝn;

Mǝn dǝrƣǝzǝp bilǝn kǝlmǝymǝn.□

10 Ular Pǝrwǝrdigarning kǝynidin mangidu;

U xirdǝk ⱨɵrkirǝydu;

U ⱨɵrkirigǝndǝ, ǝmdi baliliri ƣǝrbtin titrigǝn ⱨalda kelidu;

11 Ular Misirdin ⱪuxtǝk,

Asuriyǝ zeminidin pahtǝktǝk titrigǝn ⱨalda qiⱪip kelidu;

Xuning bilǝn ularni ɵz ɵylirigǝ makanlaxturimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.□

12

Ɵtkǝn ixlarni ǝslǝp sawaⱪ elinglar!

1 Əfraim Meni yalƣan gǝpliri bilǝn kɵmüwetidu;

Yǝⱨudamu Tǝngrigǝ, yǝni ixǝnqlik, Pak-Muⱪǝddǝs Bolƣuqiƣa tuturuⱪsiz boldi.

Əfraimning yegini xamaldur,

U xǝrⱪ xamilini ⱪoƣlap yüridu;

U künlǝp yalƣanqiliⱪ, zulum-zorluⱪni kɵpǝytmǝktǝ;

Ular Asuriyǝ bilǝn ǝⱨdǝ tüzidu,

Xuningdǝk Misirƣa may «soƣiliri» kɵtürüp apirilidu.□

2 Pǝrwǝrdigarning Yǝⱨuda bilǝnmu bir dǝwasi bar;

U Yaⱪupni yolliri boyiqǝ jazalaydu;

Uning ⱪilmixlirini ɵz üstigǝ ⱪayturidu.

3 U baliyatⱪuda turup akisini tapinidin tutuwalƣan,

Ɵz küqi bilǝn Huda bilǝn elixⱪan;□
  ■

4 U bǝrⱨǝⱪ Pǝrixtǝ bilǝn elixip, ƣǝlibǝ ⱪildi;

U yiƣlidi, Uningƣa dua-tilawǝt ⱪildi;

Huda uni Bǝyt-Əldǝ tepiwaldi,

Wǝ xu yǝrdǝ bizgǝ sɵz ⱪildi;□
  ■

5 — Yǝni Pǝrwǝrdigar, samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Huda,

— «Pǝrwǝrdigar» bolsa Uning hatirǝ namidur!□

6 Xunga sǝn, Hudaying arⱪiliⱪ, Uning yeniƣa ⱪayt;

Meⱨribanliⱪ wǝ adalǝtni ⱪolungdin bǝrmǝ,

Hudayingƣa ümid baƣlap, Uni izqil kütkin.

Aldamqi sodigǝr

7 Mana bu sodigǝr! Uning ⱪolida aldamqiliⱪ tarazisi bar;

U bozǝk ⱪilixⱪa amraⱪtur.□

8 Əfraim: «Mǝn dǝrwǝⱪǝ beyidim,

Ɵzümgǝ kɵp bayliⱪlarni toplidim;

Biraⱪ ular barliⱪ ǝjirlirimdǝ mǝndin ⱨeq gunaⱨiy ⱪǝbiⱨlikni tapalmaydu!» — dǝydu.□

9 Biraⱪ Misir zeminidin tartip Mǝn Pǝrwǝrdigar sening Hudaying bolƣanmǝn,

Mǝn seni yǝnǝ «kǝpilǝr ⱨeyti»dikidǝk qedirlarda turƣuzimǝn!□

  ■

Pǝyƣǝmbǝrlǝrning ǝⱨmiyiti

10 «Mǝn pǝyƣǝmbǝrlǝrgǝ sɵz ⱪilƣanmǝn,

Alamǝt kɵrünüxlǝrni kɵpǝytkǝnmǝn,

Xundaⱪla pǝyƣǝmbǝrlǝr arⱪiliⱪ tǝmsillǝrni kɵrsǝtkǝnmǝn.

11 Gilead ⱪǝbiⱨmu? Ular bǝrⱨǝⱪ pǝⱪǝt yarimaslardur!

Ular Gilgalda torpaⱪlarni ⱪurbanliⱪ ⱪilidu;

Ularning ⱪurbangaⱨliri dǝrwǝⱪǝ etiz ⱪirliridiki tax dɵwiliridǝk kɵptur!□
  ■

12 (Yaⱪup Suriyǝgǝ ⱪeqip kǝtti,

Xu yǝrdǝ Israil hotun elix üqün ixligǝn;

Bǝrⱨǝⱪ, hotun elix üqün u ⱪoylarni baⱪⱪanidi).■

13 Pǝrwǝrdigar yǝnǝ pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ Israilni Misirdin qiⱪirip ⱪutⱪuzƣan,

Pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ uningdin hǝwǝrmu alƣan.□

14 Əfraim Hudaning ⱪǝⱨrini intayin ⱪattiⱪ ⱪozƣiƣan;

Uning Rǝbbi u tɵkkǝn ⱪan ⱪǝrzni uning gǝdinigǝ artidu,

Xǝrmǝndilik-aⱨanǝtini ɵz bexiƣa ⱪayturidu.

13

«Mǝn seni ⱨalak ⱪilimǝn, i Israil!» — ahirⱪi agaⱨlandurux

1  Burun Əfraim sɵz ⱪilƣanda, kixilǝr ⱨɵrmǝtlǝp titrǝp ketǝtti;

U Israil ⱪǝbililiri arisida kɵtürülgǝn;

Biraⱪ u Baal arⱪiliⱪ gunaⱨ ⱪilip ɵldi.□

2 Ular ⱨazir gunaⱨning üstigǝ gunaⱨ sadir ⱪilmaⱪta!

Ɵzlirigǝ kümüxliridin ⱪuyma mǝbudlarni,

Ɵz ǝⱪli oylap qiⱪⱪan butlarni yasidi;

Bularning ⱨǝmmisi ⱨünǝrwǝnning ǝjri, halas;

Bu kixilǝr toƣruluⱪ: «Ⱨǝy, insan ⱪurbanliⱪini ⱪilƣuqilar, mozaylarni sɵyüp ⱪoyunglar!» deyilidu.□  ■

3 Xunga ular sǝⱨǝrdiki bir parqǝ buluttǝk,

Tezdin ƣayip bolidiƣan tang sǝⱨǝrdiki xǝbnǝmdǝk,

Hamandin ⱪara ⱪuyunda uqⱪan pahaldǝk,

Tünglüktin qiⱪⱪan is-tütǝktǝk tezdin yoⱪap ketidu.

4 Biraⱪ Misir zeminidin tartip Mǝn Pǝrwǝrdigar sening Hudaying bolƣanmǝn;

Sǝn Mǝndin baxⱪa ⱨeq Ilaⱨni bilmǝydiƣan bolisǝn;

Mǝndin baxⱪa ⱪutⱪuzƣuqi yoⱪtur.■

5 Mǝn qɵl-bayawanda, ⱪurƣaⱪqiliⱪning zeminida sǝn bilǝn tonuxtum;

6 Ular ozuⱪlandurulup, toyunƣan,

Toyunƣandin keyin kɵnglidǝ tǝkǝbburlixip kǝtkǝn;

Xunga ular Meni untuƣan.■

7 Əmdi Mǝn ularƣa xirdǝk bolimǝn;

Yilpizdǝk ularni yol boyida paylap kütimǝn;

8 Küqükliridin mǝⱨrum bolƣan eyiⱪtǝk Mǝn ularƣa uqrap,

Yürǝk qawisini titiwetimǝn;

Ularni qixi xirdǝk nǝⱪ mǝydanda yǝwetimǝn;

Daladiki ⱨaywanlar ularni yirtiwetidu.

9 Sening ⱨalakiting, i Israil, dǝl Manga ⱪarxi qiⱪⱪanliⱪing,

Yǝni Yardǝmqinggǝ ⱪarxi qiⱪⱪanliⱪingdin ibarǝttur.

10 Əmdi barliⱪ xǝⱨǝrliringdǝ sanga ⱪutⱪuzƣuqi bolidiƣan padixaⱨing ⱪeni?

Sening soraⱪqi-ⱨakimliring ⱪeni?

Sǝn bular toƣruluⱪ: «Manga padixaⱨ wǝ xaⱨzadilarni tǝⱪdim ⱪilƣaysǝn!» dǝp tiligǝn ǝmǝsmu? —

11 Mǝn ƣǝzipim bilǝn sanga padixaⱨni tǝⱪdim ⱪilƣanmǝn,

Əmdi uni ƣǝzipim bilǝn elip taxlidim.□  ■

12 Əfraimning ⱪǝbiⱨliki qing orap-ⱪaqilanƣan;

Uning gunaⱨi juƣlinip saⱪlanƣan;□

13 Tolƣaⱪ basⱪan ayalning azabliri uningƣa qüxidu;

U ǝⱪilsiz bir oƣuldur;

Qünki baliyatⱪuning aƣzi eqilƣanda, u ⱨazir bolmiƣan!□

14 Mǝn bǝdǝl tɵlǝp ularni tǝⱨtisaraning küqidin ⱪutuldurimǝn;

Ularƣa ⱨǝmjǝmǝt bolup ɵlümdin ⱪutⱪuzimǝn;

Əy, ɵlüm, sening wabaliring ⱪeni?!

Əy, tǝⱨtisara, sening ⱨalakǝtliring ⱪeni?!

Mǝn buningdin puxayman ⱪilmaymǝn!□
  ■

15  Əfraim ⱪerindaxliri arisida «mewilik» bolsimu,

Xǝrⱪtin bir xamal qiⱪidu,

Yǝni Pǝrwǝrdigarning qɵl-bayawandin qiⱪⱪan bir xamili kelidu;

Əfraimning buliⱪi ⱪurup ketidu, uning su bexi ⱪaƣjirap ketidu;

U xamal hǝzinisidiki barliⱪ nǝpis ⱪaqa-ⱪuqilarni bulang-talang ⱪilidu.□

16 Samariyǝning ɵz gunaⱨi ɵz zimmisigǝ ⱪoyulidu;

Qünki u ɵz Hudasiƣa boynini ⱪattiⱪ ⱪilƣan;

Ular ⱪiliq bilǝn yiⱪilidu,

Bowaⱪliri parǝ-parǝ ⱪilip qeⱪiwetilidu,

Ⱨamilidar ayalliri yeriwetilidu.■

14

Israilning kǝlgüsidǝ towa ⱪilixi, ⱪutⱪuzulup ǝsligǝ kǝltürülüxi

1 I Israil, Pǝrwǝrdigar Hudayingning yeniƣa ikkilǝnmǝy ⱪaytip kǝl!

Qünki ɵz ⱪǝbiⱨliking bilǝn putlixip yiⱪilƣansǝn.■

2 Ɵzünglar bilǝn billǝ sɵzlǝrni epkelinglar,

Pǝrwǝrdigarning yeniƣa ⱪaytinglar;

Uningƣa: — «Barliⱪ ⱪǝbiⱨlikni kǝqürgǝysǝn,

Xapaǝt bilǝn bizni ⱪobul ⱪilƣaysǝn,

Xuning bilǝn biz Sanga lǝwlirimizdiki «buⱪa ⱪurbanliⱪlar»ni tutimiz — dǝnglar.□

3 — «Asuriyǝ bizni ⱪutⱪuzmaydu,

Atlarƣa minmǝymiz;

Biz ⱨǝrgiz ɵz ⱪolimiz yasiƣiniƣa: — «Hudayimiz!» demǝymiz;

Qünki Sǝndinla yetim-yesirlar rǝⱨim-xǝpⱪǝt tapidu».□

4 — Mǝn ularni «arⱪiƣa qekinixliri»din saⱪaytimǝn,

Mǝn ularni qin kɵnglümdin halap sɵyimǝn;

Qünki Mening ƣǝzipim uningdin yandi.

5 Mǝn Israilƣa xǝbnǝmdǝk bolimǝn;

U nilupǝrdǝk bǝrⱪ uridu,

Yiltizliri Liwan kedir dǝrihidǝk yiltiz tartidu;

6 Uning bihliri xahlap yeyilidu,

Uning güzǝlliki zǝytun dǝrihidǝk,

Puriⱪi Liwan kediriningkidǝk bolidu.

7 Hǝlⱪ ⱪaytip kelip, uning sayisi astida olturidu;

Ular ziraǝtlǝrdǝk yaxnaydu,

Üzüm telidǝk qeqǝklǝydu;

Liwanning xarabliri aƣzida ⱪalƣandǝk, esidǝ xerin ⱪalidu. □

8 Əfraim: «Mening butlar bilǝn yǝnǝ nemǝ karim!» — dǝydiƣan bolidu.

«Mǝn uningƣa jawab berimǝn, uningdin hǝwǝr alimǝn!

«Mǝn yapyexil bir ⱪariƣaydurmǝn».

«Sening mewǝng Mǝndindur!»□

9 Kim dana bolup, bu ixlarni qüxinǝr? Qeqǝn bolup, bularni bilǝr?

Qünki Pǝrwǝrdigarning yolliri durustur,

Ⱨǝⱪⱪaniylar ularda mangidu;

Biraⱪ itaǝtsizlǝr ularda putlixip yiⱪilidu.■

□ 1:1 «Yoaxning oƣli Yǝroboam Israilƣa padixaⱨ bolƣan waⱪitlarda...» — «Israil» bu kitabta adǝttǝ Israilning «ximaliy padixaⱨliⱪi»ni kɵrsitidu. Ⱨoxiyaning bexarǝtlirining kɵpinqisi «ximaliy padixaⱨliⱪ» toƣruluⱪtur. Bǝzi waⱪitlarda «Israil» toluⱪ on ikki ⱪǝbilǝ (jümlidin Yǝⱨuda)ni iqigǝ alidu. Mundaⱪ ǝⱨwalda biz buni küqimizning bariqǝ izaⱨlap ⱪoyimiz. Bu kitabta Israilning Yǝroboamdin keyinki padixaⱨliri tilƣa elinmiƣan. Pǝyƣǝmbǝr bǝlkim ularni tilƣa alƣuqiliⱪi yoⱪ dǝp ⱪariƣan boluxi mumkin.

□ 1:2 «Barƣin, paⱨixilikkǝ berilgǝn bir ayalni ǝmringgǝ alƣin, paⱨixiliktin bolƣan balilarni ɵz ⱪolungƣa alƣin» — balilar tehi tuƣulmiƣanidi. Biraⱪ uning keyin tuƣulƣan üq balisidin ikkisi Gomǝrning paⱨixilikidin bolƣan.

□ 1:4 «Uning ismini «Yizrǝǝl» dǝp ⱪoyƣin» — «Yizrǝǝl» «Huda teriƣan» yaki «Hudaning teriƣini» degǝn mǝnidǝ, wǝ yǝnǝ «Huda tarⱪitidu» degǝn mǝnidǝ. Israilning ximaliy tǝripidiki «Yizrǝǝl» degǝn jilƣida dǝⱨxǝtlik bir ⱪirƣinqiliⱪ bolƣan. Yǝⱨu isimlik bir sǝrdar Israilning xu waⱪittiki padixaⱨi Yǝⱨoramni wǝ ordidikilǝrni, jümlidin rǝzil hanix Yǝzǝbǝlni ɵltürüwǝtti. Bu ixlar Hudaning Yǝⱨoram üstigǝ bolƣan jazasi bolƣini bilǝn, Yǝⱨu uqiƣa qiⱪⱪan ⱪanhor adǝm bolup, Huda uningƣa tapxurƣan jazaliⱪ wǝzipisidin ⱨalⱪip nurƣun gunaⱨsiz adǝmlǝrnimu ɵltürüwǝtti. Gǝrqǝ bu ix 100 yil ilgiri bolƣan bolsimu, Israil uning gunaⱨliⱪini etirap ⱪilip baⱪmiƣan (Tǝwrat, «Padixaⱨlar» 9-10-bab). «Yizrǝǝl» jilƣisi Gideon ⱨakim bolƣan waⱪtida Israilning xanliⱪ bir ƣǝlibisining soruni idi («Ⱨak.» 6-7-bab), bu jay Yǝⱨuning waⱪtida ⱪirƣin soruni bolƣan, kǝlgüsidǝ Israilning qong mǝƣlubiyitining soruni bolidu.

□ 1:5 «Mǝn Israilning oⱪyasini Yizrǝǝl jilƣisida sundiriwetimǝn» — Asuriyǝ imperiyǝsi miladiyǝdin ilgiriki 733-yili Israilning ximaliy rayonliriƣa besip kirip, Yizrǝǝl jilƣisini ixƣal ⱪilip, barliⱪ ximalliⱪlarni, jümlidin Gilead wǝ Galiliyǝliklǝrni ǝsirgǝ qüxürüp elip kǝtti. Xu wǝⱪǝlǝr bilǝn Israilning ⱨǝrbiy küqi («oⱪyasi») sunduruwetildi.

□ 1:6 «Gomǝr yǝnǝ ⱨamilidar bolup, ⱪiz tuƣdi. Pǝrwǝrdigar Ⱨoxiyaƣa: «Uning ismini «Lo-ruⱨamaⱨ» dǝp ⱪoyƣin»... dedi — «Lo-ruⱨamaⱨ» «rǝⱨim ⱪilinmiƣan (ⱪiz)» degǝn mǝnidǝ. «Gomǝr yǝnǝ ⱨamilidar bolup, ⱪiz tuƣdi». Bu ayǝttǝ 3-ayǝttikigǝ ohxax «uningin ... tuƣdi» degǝn bir ibarǝ bolmiƣaqⱪa «Lo-ruⱨamaⱨ» Ⱨoxiyaning ɵz balisi ǝmǝs idi.

□ 1:7 «Biraⱪ Yǝⱨuda jǝmǝtigǝ rǝⱨim ⱪilimǝn wǝ ularning Hudasi bolƣan Pǝrwǝrdigar arⱪiliⱪ ularni ⱪutⱪuzimǝn; ularni oⱪyasiz, ⱪiliqsiz, jǝngsiz, atlarsiz wǝ atliⱪ ǝskǝrsiz ⱪutⱪuzimǝn» — bu bexarǝt bǝlkim Asuriyǝ imperiyǝsining ⱪoxunining Yǝⱨudaƣa tajawuz ⱪilidiƣanliⱪi wǝ xundaⱪ bolsimu Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisining wasitisi bilǝn Asuriyǝni (dǝrwǝⱪǝ ⱨeq jǝng bolmayla) yoⱪitidiƣanliⱪini kɵrsitidu (miladiyǝdin ilgiriki 702-yili). Bu ayǝtning ⱪiziⱪ bir yeri xuki, Pǝrwǝrdigar «Pǝrwǝrdigar arⱪiliⱪ» bu ixni ⱪilidu. Demǝk «Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi»ning Ɵzini Huda deyixkǝ bolidu. Baxⱪa yǝrdǝ sɵⱨbǝtlǝxkinimizdǝk, ixinimizki «Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi» dǝl Hudaning «Kalami» Əysa Mǝsiⱨning Ɵzidur («Yǝx.» 36-38-bablarni kɵrüng). Mǝzkur bexarǝtning bir nǝtijisi bǝlkim Israilda turƣan bǝzi ihlasmǝn kixilǝr Yǝⱨuda zeminiƣa ɵtüp, olturaⱪlaxⱪan bolsa kerǝk.

□ 1:9 «Rǝb: «Uning ismini: «Lo-ammi» dǝp ⱪoyƣin»... dedi» — «Lo-ammi» «Mening hǝlⱪim ǝmǝs» degǝn mǝnidǝ. Bu isim Gomǝrning balisining baxⱪa ǝrdin bolƣanliⱪini bildüridu, xuningdǝk Huda aldida Israilning ǝⱨwalini kɵrsitidu. «Mǝn ular üqün Pǝrwǝrdigar bolmaymǝn» (yaki «Mǝn silǝr üqün bolmaymǝn» yaki «Mǝn silǝr üqün «Əzǝldin Bar Bolƣuqi» bolmaymǝn») degǝn ibarǝ, Hudaning Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ tapxurƣan Ɵz namini, yǝni «Yaⱨwǝⱨ» («Mǝn Ɵzümdurmǝn»)ni kɵzdǝ tutidu. Demǝk, «Mǝn silǝrdin hǝwǝr alidiƣan Hudayinglar bolmaymǝn».

■ 1:10 Yar. 32:11; Rim. 9:25, 26

□ 1:11 «turƣan zemin» — Israillar sürgün ⱪilinƣan zemin bolsa kerǝk. «turƣan zemindin qiⱪidu» — yaki «turƣan zeminda yaxinidu». «Yizrǝǝlning küni» — bu künning nemǝ ikǝnliki 2:14-23-ayǝttǝ kɵrünidu. Bu ayǝt üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 1:11 Yǝx. 11:13; Yǝr. 3:18; Əz. 37:16, 22; Əf. 2:14, 15, 16

□ 2:1-2 «ananglarƣa dǝwayimni yǝtküzüp, uning bilǝn dǝwalixinglar; qünki u mening ayalim ǝmǝs wǝ mǝn uning eri ǝmǝs; u paⱨixilik turⱪini qirayidin, zinahorluⱪ ⱨalǝtlirini kɵksining arisidin yaⱪatsun!» — demisǝkmu bu sɵzlǝr ⱨǝm pǝyƣǝmbǝrning ɵz baliliriƣa ⱨǝmdǝ Hudaning ɵz hǝlⱪigǝ eytⱪanliridur. Tɵwǝndiki sɵzlǝr (14-3) asasǝn Hudaning Israilƣa bolƣan sɵzliri — Biraⱪ bǝziliri pǝyƣǝmbǝrning ɵz ǝⱨwaliƣa mas kelidu.

□ 2:5 «iqimlik-xarablirimni tǝminligüqi axnilirimƣa intilip ularni ⱪoƣliximǝn» — «axnilirim» Israil qoⱪunƣan ⱨǝrhil butlarni, bolupmu «Baal»larni kɵrsitidu. Nadan Israil ax-taam wǝ nǝrsǝ-kerǝklǝrni Huda ǝmǝs, bǝlki bu butlar tǝminlǝydu, dǝp ⱪaraytti.

□ 2:9 «Xunga mǝn ⱪaytip kelimǝn, uningdiki ziraǝtlirimni ... elip ketimǝn, Ɵzümdiki ... yung-kanaplirimni bǝrmǝy ⱪayturup ketimǝn» — Israillar Hudaning yeniƣa «ⱪaytixi» kerǝk. Ⱨazir ǝksiqǝ Huda ularning yeniƣa jazalaxⱪa ⱪaytidu.

□ 2:10 «Ⱨazir mǝn uning nomussizliⱪini axnilirining kɵz aldida axkarilaymǝn» — muxu «axniliri» degǝn sɵzning mǝnisi ⱨazir sǝl kengǝytildi. Israil Hudaning ⱪoƣdixiƣa ixǝnmǝy, ⱨǝrⱪaysi butpǝrǝs dɵlǝtlǝrgǝ tayinip ular bilǝn ittipaⱪdax bolmaⱪqi. Biraⱪ Huda Ɵzigǝ ⱪilƣan bu wapasizliⱪni ⱨǝmmǝ adǝmning kɵzi aldida axkarilaydu.

□ 2:11 «Hatimǝ berimǝn; uning ⱨeytliriƣa! Uning «yengi ay»liriƣa!...» — «yengi ay»ning birinqi küni ⱨeyt küni ⱨesablinatti. «Xabat» küni, yǝni xǝnbǝ küni, dǝm elix küni idi.

■ 2:12 Zǝb. 80:12-13; Yǝx. 5:5

□ 2:13 «mǝn uning bexiƣa «Baal»larning künlirini qüxürimǝn» — demǝk, Huda Israilning «Baal»larƣa qoⱪunƣan künlirining tegixlik jazasini ularning bexiƣa qüxüridu.

□ 2:14 «Xunga mana, mǝn uning kɵnglini alimǝn, uni dalaƣa elip kelimǝn, kɵngligǝ sɵzlǝymǝn» — «xunga» degǝn bu sɵz adǝmni tolimu ⱨǝyran ⱪilidu, ǝlwǝttǝ. Hudaning xapaiti daim degüdǝk xundaⱪ.

□ 2:15 «Xundaⱪ ⱪilip Mǝn uningƣa xu yǝrdǝ üzümzarlirini ⱪayturimǝn, «Aⱪor jilƣisi»ni «ümid ixiki» ⱪilip berimǝn; andin u xu yǝrdǝ yaxliⱪ künliridikidǝk, .... küy-nahxa eytidu» — bu ayǝttiki bǝzi sɵzlǝrning xǝrⱨi: — (1) «Aⱪor jilƣisi» — Əslidǝ Israil Pǝlǝstinni ixƣal ⱪilix üqün jǝng ⱪiliwatⱪan künlǝrdǝ, «Aⱪan» (yaki Ahor, mǝnisi «awarǝ») isimlik bir kixi Hudaning kɵrsǝtmisigǝ itaǝt ⱪilmiƣaqⱪa, pütkül Israil jǝngdǝ mǝƣlup boldi. Yǝxua pǝyƣǝmbǝrning wasitisi bilǝn Aⱪanning gunaⱨi eniⱪlanƣandin keyin, Israil Aⱪanni qalma-kesǝk ⱪilip ɵltürüwǝtti. Andin Israil düxmǝndin ⱪutⱪuzuldi. «Aⱪanning ɵlümi ularni ⱪutⱪuzƣan» degili bolidu. Xunga mǝzkur ayǝtning mǝnisi, bǝlkim birsi ularning gunaⱨlirini kɵtürüxi bilǝn, ular ⱪutⱪuzulidiƣan bolidu («Yǝ.» 7-babni kɵrüng). (2) «yaxliⱪ künliri» — bǝlkim Israilning «yengi bir ǝl» tuƣulƣandǝk, Misirdin qiⱪⱪan waⱪtini kɵrsitidu. (3) «nahxa eytidu» yǝnǝ «(Manga) jawab beridu» degǝnnimu bildüridu.

□ 2:16 «Sǝn Meni «erim» dǝp qaⱪirisǝn, ikkinqi Meni «Baal»im demǝysǝn» — «kirix sɵz»dǝ eytⱪinimizdǝk, «Baal» degǝn sɵzning bir mǝnisi «igǝm» yaki «erim».

□ 2:17 «Mǝn «Baal»larning namlirini sening aƣzingdin elip taxlaymǝn» — ibraniy tilida «Mǝn «Baal»larning namlirini uning (yǝni, Israilning) aƣzidin elip taxlaymǝn».

■ 2:18 Ayup 5:23; Yǝx. 11:6; Əz. 14:21; 34:25

□ 2:19 «Mǝn seni ... Ɵzümgǝ baƣlaymǝn» — bu sɵz adǝttǝ ⱪizni ɵzigǝ ǝmrigǝ elixini bildüridu.

□ 2:20 «ⱨǝⱪⱪaniyliⱪta, meⱨir-muⱨǝbbǝttǝ, rǝⱨim-xǝpⱪǝtlǝrdǝ.... sadaⱪǝtliktǝ (seni Ɵzümgǝ baƣlaymǝn)» — degǝn sɵzlǝr Hudaning ⱪilidiƣanlirini süpǝtlǝydu, ǝlwǝttǝ. Biraⱪ ixinimizki, bu sɵzlǝr yǝnǝ kǝlgüsidiki Israilning Hudaning muⱨǝbbitigǝ bolƣan inkasinimu bildüridu. Israil xu küni yǝnǝ wapasiz bolmaydu. Bu qong bir ɵzgirix, qong bir mɵjizidur!

■ 2:20 Yǝr. 31:33, 34

□ 2:22 «...bular «Yizrǝǝl»ning tǝlipini anglaydu!» — «Yizrǝǝl» degǝn isim «Israil» degǝn isim bilǝn tǝlǝppuz jǝⱨǝttǝ ohxixip ketidu, muxu yǝrdǝ Israilni kɵrsitidu. Biraⱪ Ⱨoxiyaning birinqi oƣli «Yizrǝǝl»ning anisining wapasizliⱪidin tuƣulup (2:4ni kɵrüng) andin xu sǝwǝbidin atisidin ayrilƣinidǝk, Israil «anisining wapasizliⱪi» bilǝn Hudasidin ayrilƣan bolup, ⱨazir Hudasi bilǝn ǝplǝxtürülgǝn bolidu.

□ 2:23 «Mǝn Ɵzüm üqün uni zeminda teriymǝn» — esimizdǝ barki, «Yizrǝǝl» «Hudaning teriƣini» degǝn mǝnidǝ. Hudaning Israil (Yizrǝǝl)ƣa bolƣan mǝⱪsiti, deⱨⱪanning ɵzi üqün uruⱪni zeminƣa teriƣiniƣa ohxax ǝmǝlgǝ axurulidu. Demǝk, ahirⱪi zamanda, Israil harakterida, mejǝzidǝ, ⱪilƣanlirida Hudaning kɵnglidikidǝk bolidu. Huda xu yol bilǝn Israilda Ɵzini uluƣlaydu.

■ 2:23 Ⱨox. 2:1; Rim. 9:26; 1Pet. 2:10

□ 3:1 «kixmix poxkallirini sɵyidiƣan» — bu kinayilik gǝp. Ular bǝlkim bu poxkallarni ⱨǝrhil butlarƣa atap yegǝn boluxi mumkin. Ular butpǝrǝslik yolida xu kixmixlǝrni yegǝqkǝ ⱨǝⱪiⱪiy «dindarlar» bolup ⱪaldi — gǝrqǝ Pǝrwǝrdigarning sɵygüsining obyekti Israil bolƣan bolsimu, lekin Israilning sɵyüx obyekti naⱨayiti bir hil poxkal bolƣanidi, halas.

□ 3:2 «...yigirmǝ kürǝ buƣday wǝ on kürǝ arpa» — «bir homir» 300 litr, yǝni 20 kürǝ, «yerim homir» 150 litr, yǝni 10 kürǝ. «mǝn ... uni ɵzümgǝ ⱪayturuwaldim» — ⱪariƣanda Gomǝr ⱪulluⱪ ⱨalitigǝ qüxüp ⱪalƣan, bazarda (bǝlkim baliliri bilǝn) setilidiƣan ⱨalƣa kǝlgǝn. Ⱨoxiya üqün uni setiwelix sǝl ⱪiyinraⱪ kɵrünidu; uning baⱨasiƣa yetix üqün pulƣa ⱪoxup yǝnǝ uni-buni elip kelix kerǝk idi.

□ 3:3 «Sǝn mǝn üqün uzun künlǝr kütisǝn» — demisǝkmu buning mǝnisi, Ⱨoxiya uni ⱨǝrⱪandaⱪ munasiwǝttin ayrip yalƣuz turmuxⱪa ⱪalduridu. Biraⱪ u ɵzi uningdin baxⱪa ⱨeqⱪandaⱪ bir ayalƣa yeⱪinlaxmay, uni kütidu.

■ 3:3 Ⱪan. 21:11

□ 3:4 «Israillar uzun künlǝr padixaⱨsiz, xaⱨzadisiz, ⱪurbanliⱪsiz, «tüwrük»siz, «ǝfod»siz wǝ ⱨeq ɵy butlirisiz kütüp turidu» — bu ayǝttǝ tilƣa elinƣan bǝzi nǝrsilǝr yaki ixlar (padixaⱨ, xaⱨzadǝ, ⱪurbanliⱪ, ǝfod) ǝslidǝ maⱨiyiti yahxi, bǝzilǝr pütünlǝy yahxi ǝmǝs. Bu bexarǝttin ⱪariƣanda, Huda Israil üqün sǝllimaza yengi bir baxlinixni bekitkǝn. «Tüwrük» bǝlkim butpǝrǝslikkǝ ait bolƣan nǝrsini kɵrsitidu. «Əfod» — Huda Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürgǝn ⱪanun boyiqǝ, bax kaⱨin kiydiƣan bir alaⱨidǝ kaltǝ qapan bolup, uning iqidiki ikki tax arⱪiliⱪ Hudadin yol soriƣili bolatti. «Tǝbirlǝr»nimu kɵrüng.

■ 3:4 Ⱨox. 10:3

□ 3:5 «keyinrǝk, Israil baliliri ⱪaytip kelidu wǝ Pǝrwǝrdigar bolƣan Hudasini ⱨǝm Dawut padixaⱨini izdǝydu» — «Ⱨoxiya» degǝn kitabta «Israil» adǝttǝ «ximaliy padixaⱨliⱪ»ni kɵrsitidu. Ular burunla Huda ǝsli bekitkǝn Dawutning handanliⱪiƣa tǝwǝ padixaⱨliⱪtin ayrilip kǝtkǝnidi. Xunga ahirⱪi zamanlarda ularning «Dawutni izdixi» üqün ⱨǝrⱪandaⱪ tǝkǝbburluⱪni taxlixi kerǝk bolidu. Uning üstigǝ bu bexarǝt ahirⱪi zamanlarda padixaⱨ Dawutning oƣli Mǝsiⱨ Əysaning Israilni ⱪutⱪuzidiƣanliⱪinimu kɵrsǝtsǝ kerǝk.

■ 3:5 Yǝx. 2:2; Yǝr. 30:9; Əz. 34:23; 37:22; Mik. 4:1

■ 4:1 Mik. 6:2

□ 4:2 «ⱪan üstigǝ ⱪan tɵkülidu» — yaki ɵltürüx wǝⱪǝliri naⱨayiti kɵp ikǝnlikini yaki (bǝzi alimlarning pikriqǝ) haliƣanqǝ adǝmlǝrni tutuwelip ularni butlarƣa «insan ⱪurbanliⱪ»i ⱪilidiƣanliⱪini kɵrsitidu.

□ 4:4 «Mening dǝwayim dǝl sǝn bilǝn, i kaⱨin!» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Hǝlⱪing kaⱨin bilǝn dǝwalaxⱪandǝk boldi». Lekin bizningqǝ 4-ayǝttiki sɵzlǝr kaⱨinƣa ⱪarita etilidu; bizning tǝrjimimiz 5-ayǝttiki sɵzlǝrgǝ intayin mas kelidu, dǝp ⱪaraymiz. Ibraniy tilini qüxinix sǝl tǝs.

□ 4:5 «pǝyƣǝmbǝrmu sǝn bilǝn keqidǝ tǝng putlixip yiⱪilidu» — «pǝyƣǝmbǝr» sahta pǝyƣǝmbǝrni yaki (butpǝrǝslik yaki yalaⱪqiliⱪ ⱪatarliⱪ sǝwǝblǝr bilǝn) ɵz mǝnpǝitigǝ setilip kǝtkǝn pǝyƣǝmbǝrni kɵrsitidu.

□ 4:6 «Mening hǝlⱪim bilimsizliktin ⱨalak ⱪilindi; wǝ sǝnmu bilimni qǝtkǝ ⱪaⱪⱪanikǝnsǝn, Mǝnmu seni qǝtkǝ ⱪaⱪimǝn...» — bu ayǝttiki «bilim» xübⱨisizki, Hudani bilix degǝnliktur.

□ 4:7 «Ular kɵpǝygǝnseri... Mǝn ularning xan-xǝripini xǝrmǝndiqilikkǝ aylanduruwetimǝn» — «ular» kaⱨinlarni yaki (6-ayǝttǝ eytilƣan) «kaⱨinlarning baliliri»ni kɵrsitidu. «Mǝn ularning xan-xǝripini xǝrmǝndiqilikkǝ aylanduruwetimǝn» — «kaⱨin bolux» naⱨayiti xǝrǝplik ix, ǝlwǝttǝ. Ularning xǝrǝplik wǝzipiliri hǝlⱪⱪǝ Hudaning ⱪanun-kɵrsǝtmilirini ɵgitixni ɵz iqigǝ alidu. Biraⱪ buning ornida ular ɵzi «Hudaning ⱪanun-kɵrsǝtmilirini untuƣan» (6-ayǝt).

□ 4:8 «Ular hǝlⱪimning gunaⱨini yǝydiƣan bolƣaqⱪa...» — Tǝwrat dǝwridǝ birsi gunaⱨ sadir ⱪilƣan bolsa, undaⱪta u «gunaⱨ ⱪurbanliⱪi»ni (gunaⱨini tilǝydiƣan ⱪurbanliⱪ)ni sunuxi kerǝk idi. Kaⱨinlarning bundaⱪ ⱪurbanliⱪlarning gɵxidin mǝlum bir ⱪisimni yeyix imtiyazi bar idi. Xunga ular ⱨazir: — «Hǝlⱪ kɵprǝk gunaⱨ ⱪilsa, yǝydiƣinimizmu kɵp bolidu!» dǝp oyliƣan ohxaydu.

□ 4:9 «Hǝlⱪim ⱪandaⱪ bolsa, kaⱨinlarmu xundaⱪ bolidu» — demǝk, hǝlⱪim jazayimni tartⱪanikǝn, sǝn kaⱨinmu buningdin haliy bolmaysǝn; alaⱨidǝ imtiyazliring seni ⱪutⱪuzmaydu, ǝksiqǝ tartidiƣan jazaying tehimu eƣir bolidu.

■ 4:9 Yǝx. 24:2

□ 4:10 «Ular paⱨixilik ⱪilidu, biraⱪ ⱨeq kɵpǝymǝydu» — bu intayin kinayilik gǝp. Demǝk, Israil «paⱨixǝ bolup» (butlarƣa qoⱪunƣan bolup), kɵp «paⱨixiwazlar» (butlar) bilǝn billǝ bolƣan bolsimu, ⱨeqⱪandaⱪ payda kɵrmigǝn. Baxⱪa hil tǝrjimisi: «Ular paⱨixilik ⱪilidu, lekin ⱨeq parawanlaxmaydu».

■ 4:10 Mik. 6:14

□ 4:12 «Hǝlⱪim ɵz tayiⱪidin yolyoruⱪ soraydu, ularning ⱨasisi ularƣa yol kɵrsitǝrmix!» — ular «tayiⱪi», «ⱨasisi»ni palqiliⱪ, rǝmqilik üqün ixlitidu. «Qünki paⱨixilikning roⱨi ularni azduridu, ular Hudasining ⱨimayisi astidin paⱨixilikkǝ qiⱪip,...» — «kirix sɵz»imizdǝ tilƣa elinƣandǝk, «paⱨixilik» butpǝrǝslik wǝ paⱨixilikning ɵzini ɵz iqigǝ alidu. «Baal» ⱪatarliⱪlarƣa qoⱪunux paaliyǝtliri ⱨǝrhil paⱨixilikni ɵz iqigǝ alƣan. Israil Hudaƣa sadiⱪ bolƣan ayaldǝk ǝmǝs, bǝlki wapasiz paⱨixǝ ayaldǝk bolƣan.

■ 4:12 Ⱨox. 5:4

□ 4:13 «...Dɵng-egizliklǝrdǝ, xundaⱪla sayisi yahxi bolƣaqⱪa dub wǝ terǝk wǝ ⱪariyaƣaqlar astidimu isriⱪ salidu» — ular Hudaning ⱨimayisi astidin qiⱪip, naⱨayiti bir dǝrǝh astida bir buttin ⱨimayǝ sorimaⱪta. «silǝrning ⱪizliringlar paⱨixilik, kelinliringlarmu zinahorluⱪ ⱪilidu» — «(silǝrning) ⱪizliringlar... kelinliringlarmu» — Huda «silǝr» degǝn sɵz bilǝn bǝlkim yǝnǝ kaⱨinlarƣa sɵz ⱪilidu.

■ 4:13 Yǝx. 1:29; 57:7; Əz. 20:28

□ 4:14 «Mǝn ⱪizliringlarni paⱨixilikliri üqün, yaki kelinliringlarni zinahorluⱪliri üqün jazalimaymǝn; qünki (atiliri) ɵzlirimu paⱨixilǝr bilǝn sirtⱪa qiⱪidu...» — diⱪⱪǝt ⱪilixⱪa ǝrziyduki, Huda bu ⱪiz-kelinlǝrni ǝyiblimǝydu; Hudaning aldida, mǝs’uliyǝt ularning atiliri (bǝlkim kaⱨinlar)ning zimmisididur.

□ 4:15 «Sǝn, i Israil, paⱨixilik ⱪilixing bilǝn, Yǝⱨuda gunaⱨⱪa qetilip ⱪalmisun! Nǝ Gilgalƣa kǝlmǝnglar, nǝ «Bǝyt-Awǝn»gǝ qiⱪmanglar, nǝ «Pǝrwǝrdigarning ⱨayati bilǝn!» dǝp ⱪǝsǝm ⱪilmanglar» — bu sɵzlǝr bǝlkim Yǝⱨudaƣa ⱪaritip eytilixi mumkin. «Gilgal» wǝ «Bǝyt-Awǝn» Israil zeminidiki «yerim butpǝrǝs» tawapgaⱨlar idi. Amos pǝyƣǝmbǝr alliⱪaqan Israil wǝ Yǝⱨudani bu tawapgaⱨlarƣa barmasliⱪ, bu yǝrlǝrgǝ qetixliⱪ gunaⱨlarni ⱪilmasliⱪ, jümlidin Pǝrwǝrdigarning namini bikar-biⱨudǝ ixlǝtmǝslik kerǝk, dǝp agaⱨlandurƣanidi («Am.» 4:4, 5:5, 8:14). Ⱨoxiya uning agaⱨlirini tǝkrarlaydu. U yǝnǝ Amos pǝyƣǝmbǝrgǝ ǝgixip, Israillarning «Bǝyt-Əl» (Hudaning ɵyi)dǝ ɵtküzgǝn butpǝrǝslikini ǝyiblǝp, xu yǝrni «Bǝyt-Awǝn» («yoⱪ birnǝrsǝ»ning ɵyi) dǝp ataydu.

□ 4:16 «Pǝrwǝrdigar ⱪandaⱪmu pahlanni baⱪⱪandǝk, ularni kǝng bir yaylaⱪta ozuⱪlandursun?» — baxⱪa birhil tǝrjimǝ: «Əmdi Pǝrwǝrdigar ⱨazir ularni pahlanni baⱪⱪandǝk kǝng bir yaylaⱪta ozuⱪlanduridu!». Bu ikkinqi hil tǝrjimisining mǝnisi toƣra bolsa uning mǝnisi: «Pǝrwǝrdigar Israilni ularni sürgün ⱪilduridu» degǝnlik bolidu.

□ 4:17 «Əfraim butlarƣa qaplaxti; uning bilǝn ⱨeqkimning kari bolmisun!» — «Əfraim» Israil (ximaliy padixaⱨliⱪ)ning on ⱪǝbilisidin ǝng qongi, u bǝzidǝ Israil (yǝni, on ⱪǝbilǝ)ning ɵzigǝ wǝkil bolidu.

□ 4:19 «bir xamal-roⱨ ularni ⱪanatliri iqigǝ oriwaldi,...» — ibraniy tilida «xamal» wǝ «roⱨ» bir sɵz. Bu jümlining mǝnisi bǝlkim ular paⱨixilik-butpǝrǝslik bir pasiⱪ roⱨ (jin) tǝripidin pütünlǝy azdurulup ketildi.

□ 5:1 «Silǝr Mizpaⱨ xǝⱨiridǝ bir ⱪiltaⱪ, Tabor teƣida yeyilƣan bir tor bolƣansilǝr» — nemixⱪa «Mizpaⱨ» wǝ «Tabor» deyilidu? Israil ǝslidǝ bu jaylarda Hudaning kɵp iltipatliriƣa wǝ mǝditigǝ erixkǝn. Bu bexarǝttin ⱪariƣanda, bu ikki jay ⱨazir ǝksiqǝ butpǝrǝslik yaki birhil adalǝtsizlik yürgüzülgǝn jaylar bolup ⱪaldi.

□ 5:2 «Asiy adǝmlǝrmu ⱪirƣin-qapⱪunƣa qɵküp kǝtti; ...» — bu ayǝttiki «ⱪirƣin-qapⱪun» degǝn sɵz bǝzi alimlarning pikriqǝ balilarni ⱪurbanliⱪ ⱪilixni ɵz iqigǝ alidu. Bundaⱪ ixlar Ⱪanaandiki ǝllǝrning butpǝrǝslikidǝ kɵp kɵrülǝtti. Baxⱪa hil tǝrjimilǝrmu bar.

□ 5:3 «i Əfraim, sǝn ... paⱨixilik ⱪilding» — Əfraimning Pǝrwǝrdigardin waz keqip butlarƣa baƣlinixi «roⱨiy paⱨixilik»kǝ barawǝrdur.

■ 5:4 Ⱨox. 4:12

■ 5:5 Ⱨox. 7:10

□ 5:6 «ⱪoy, kala padilirini elix» — kɵp ⱪurbanliⱪlarni ⱪilixni mǝⱪsiti ⱪilidu, ǝlwǝttǝ.

□ 5:7 «yengi ay» — ⱨeyt yaki «yengi baxlinix» bolidu. Xu waⱪittin baxlap ularning aman-esǝnliki wǝ mustǝⱪilliⱪiƣa hatimǝ berilidu, xu waⱪit kǝlgǝndǝ ularƣa bulang-talang ⱪilqilarning yoli eqilidu, demǝkqi. Bu wǝⱪǝning tǝpsilatining ⱪandaⱪ bolidiƣanliⱪini pǝⱪǝt pǝrǝzla ⱪilalaymiz. Tɵwǝndǝ, 8-15-ayǝtlǝrdǝ aldin’ala eytilƣan tajawuzqiliⱪ «yengi ay»da baxlinarmikin?

□ 5:8 «Gibeaⱨta sunayni, Ramaⱨda kanayni qelinglar; Bǝyt-Awǝndǝ agaⱨ signalini anglitinglar; kǝyningdǝ! Ⱪara, i Binyamin!» — Binyamin on ikki ⱪǝbilining biri, Yǝⱨudaƣa beⱪindi bolƣan, «Israil», yǝni «ximaliy padixaⱨliⱪ»ning jǝnubiy qegrasida. Bu bexarǝttǝ ikki imkaniyǝt bar: — (1) Yǝⱨuda ɵzi Israilƣa tajawuz ⱪilidu, andin Israil bilǝn Yǝⱨuda bir-biri bilǝn soⱪuxidu; nǝtijidǝ Israil Asuriyǝdin yardǝm soraydu (13-ayǝt) (10-ayǝttǝ Yǝⱨudaning ⱨɵkümranlarning jaⱨangirliki, ajizlarni bozǝk ⱪilip eksplitatsiyǝ ⱪiliwatⱪanliⱪi kɵrsitilidu); (2) bexarǝt Asuriyǝ imperiyǝsining tajawuz ⱪilidiƣanliⱪini kɵrsitidu (miladiyǝdin ilgiriki 733-yili ular Israilning ximaliy ⱪǝblilirini elip kǝtti: 722-yili pütkül Israilni ixƣal ⱪildi: 702-yili Yǝⱨudaƣa tajawuz ⱪildi). Biz ikkinqi imkaniyǝtkǝ mayilmiz. Israilning jǝnubiy qegrisiƣa tutaxⱪan bu xǝⱨǝrlǝr ⱪistaⱪⱪa elinidiƣan bolsa (ⱨujum ximaldin kǝlgǝn ǝⱨwalda), undaⱪta Israilning ⱪalƣan jayliri nemidegǝn ⱪiybilidiƣan bolidu! Israil Asuriyǝdin yardǝm soriƣandin keyin (xundaⱪla Asuriyǝgǝ pul bǝrgǝndin keyin!), ular tǝripidin wǝyran ⱪilinƣan.

□ 5:11 «Əfraim... øz beximqiliⱪ ⱪilip «paskiniliⱪ»ni ⱪoƣlap yürdi» — «paskiniliⱪ» bǝlkim birhil butni kɵrsitidu.

□ 5:13 «Əfraim Asuriyǝlikni izdǝp bardi, «jedǝlhor padixaⱨ»ƣa tǝlipini yollidi» — Asuriyǝliklǝr ɵz padixaⱨiƣa bǝrgǝn unwanni, yǝni «Uluƣ Padixaⱨ» degǝnning imlasini Ⱨoxiya ⱪǝstǝn ɵzgǝrtip, uni kinayǝ bilǝn «Jedǝlhor Padixaⱨ» (ibraniy tilida «Yarǝb padixaⱨ») dǝp ataydu. Əmǝliyǝttǝ Asuriyǝ padixaⱨliri dǝl muxu harakterda bolƣan, u baxⱪa ǝllǝr bilǝn soⱪuxuxⱪa ⱨǝrⱪandaⱪ baⱨanǝ-sǝwǝblǝrni qiⱪarƣuqi idi.

□ 6:3 «U yenimizƣa yamƣurdǝk, yǝr-zeminni suƣiridiƣan «keyinki yamƣur»dǝk qüxüp kelidu!» — «keyinki yamƣur» bolsa Ⱪanaanda (Pǝlǝstindǝ) 3- yaki 4-ayda yaƣidu, u ǝtiyazliⱪ ziraǝtlǝrning pixixida ⱨalⱪiliⱪ rolini oynaydu. Bu yamƣurlar bolmisa ⱨosul bolmaydu. «Biz Uni bilidiƣan bolimiz!... U ... «keyinki yamƣur»dǝk qüxüp kelidu!» — alimlarning bu üq ayǝt (1-3) üstidǝ üq hil pikri bar: — (1) bu Israilning ahirⱪi zamanda towa ⱪilidiƣan duasi (qünki Israillar Ⱨoxiyaning dǝwridǝ towa ⱪilƣan ǝmǝs); (2) bu Ⱨoxiya pǝyƣǝmbǝrning: «Pǝrwǝrdigarning yeniƣa ⱪaytayli» degǝn dǝwiti; (3) bu Israilning xu qaƣdiki yüzǝki bir inkasi, halas. Sɵzlǝr qirayliⱪ bolsimu Huda uni yüzǝki dǝp ⱪaraydu (4-ayǝtni kɵrüng). Xunga biz üqinqi imkaniyǝtkǝ ⱪayilmiz. Qünki bu sɵzlǝrdǝ ɵz gunaⱨini etirap ⱪilidiƣan konkret gǝp kǝmqil. Əgǝr duada towa ⱪilidiƣan sɵzlǝr bar bolƣan bolsa intayin yahxi bir dua bolatti; 14-babta ⱨǝⱪiⱪiy towa ⱪilidiƣan dua tepilidu.

□ 6:5 «Mǝn pǝyƣǝmbǝrlǝr arⱪiliⱪ ularni qepiwǝtkǝn...» — Huda pǝyƣǝmbǝrliri arⱪiliⱪ nurƣun ⱪetim Israilƣa jazasini elip baridiƣan ⱨɵkümlirini uⱪturƣanidi; demǝk, u dǝrⱨal jazalirini ǝwǝtmǝydu, bǝlki awwal pǝyƣǝmbǝrliri arⱪiliⱪ agaⱨlandurup, towa ⱪilix pursitini beridu; pǝⱪǝt towa ⱪilmisa jazasini qüxüridu. Jazalar qüxkǝndǝ Israillar «qepiwetilgǝn, ...ɵltürüwetilgǝn» idi. Yuⱪirida (3-ayǝttǝ) Israil sahtipǝzlik bilǝn «Hudaning bizni ⱪutⱪuzuzⱪa qiⱪixi ... tang sǝⱨǝrning boluxidǝk muⱪǝrrǝr» degǝnidi, biraⱪ ⱨazir Huda: «Mening ⱨɵkümlirim tang nuridǝk qiⱪidu» dǝydu.

□ 6:6 «Mǝn ⱪurbanliⱪlardin ǝmǝs, bǝlki meⱨir-muⱨǝbbǝttin, kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlardin kɵrǝ, Hudani tonux ⱨǝm bilixtin hursǝnlik tapimǝn» — Huda Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ ⱪurbanliⱪlarni tǝlǝp ⱪilƣan. Biraⱪ keyinki kɵp pǝyƣǝmbǝrlǝr arⱪiliⱪ, bular Mening ahirⱪi mǝⱪsitim ǝmǝs, bǝlki: (1) Ɵz hǝlⱪimning manga ⱪaratⱪan qing kɵnglidiki ibadǝt wǝ muⱨǝbbitini izdǝymǝn (xundaⱪ ixlar pǝⱪǝt Mǝsiⱨning nijati wǝ Muⱪǝddǝs Roⱨ arⱪiliⱪ ǝmǝlgǝ axurulidu, ǝlwǝttǝ); (2) ⱪurbanliⱪlar sunulƣanda, ǝgǝr ihlasmǝnlik wǝ muⱨǝbbǝt bolmisa, undaⱪta ularni ⱪilmiƣininglar tüzük, dǝp uⱪturƣan.

■ 6:6 Mat. 9:13; 12:7

■ 6:7 Ⱨox. 8:1

□ 7:4 «Ularning ⱨǝmmisi zinahorlar; ular naway ot salƣan tonurdǝk...» — «ular» bǝlkim kaⱨinlar (ular yuⱪiridiki ayǝtlǝrning asasiy obyekti). Əslidǝ kaⱨinlar «muⱪǝddǝs ⱪanun»ni bilgini üqün, padixaⱨning ordisida muⱨim roli boluxi kerǝk idi. Əksiqǝ ular padixaⱨni ɵltürüxni ⱪǝstlǝydu. «Ular naway ot salƣan tonurdǝk; naway hemirni yuƣurup, hemir bolƣuqǝ uning otini yǝnǝ ulƣaytmaydu» — naway hemirni boldurux üqün sǝl issiⱪ ɵtsun dǝp tonurning yeniƣa ⱪoyidu, biraⱪ xu waⱪitlarda tonurning otini ulƣaytmaydu.

□ 7:5 «Padixaⱨ bolsa mazaⱪ ⱪilƣuqilar bilǝn ⱪol elixixⱪa intildi!» — «mazaⱪ ⱪilƣuqilar» yǝnǝ kaⱨinlar (wǝ sahta pǝyƣǝmbǝrlǝr?) boluxi mumkin. Əslidǝ padixaⱨni ⱪoƣdixi kerǝk bolƣan ǝmirlǝr mǝst bolƣanda, padixaⱨ ɵzini ⱪǝst ⱪilmaⱪqi bolƣan «mazaⱪ ⱪilƣuqilar» bilǝn «ⱪol tutuxup», ⱨeq bilmǝyla hǝtǝrlik ǝⱨwalƣa qüxidu.

□ 7:6 «Keqiqǝ ularning ƣǝzipi qoƣlinip turidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «ularning «nawiyi» bolsa keqiqǝ uhlaydu». «.... Ular kɵnglini tonurdǝk ⱪizitip suyiⱪǝst püküp ⱪoyƣanidi; ... sǝⱨǝrdila u yanƣan ottǝk yalⱪunlap ketidu» — 4-6-ayǝtlǝrdiki ix bǝlkim: (1) padixaⱨ ordisida mǝlum bir tǝbriklǝx paaliyitini orunlaxturdi. (2) ǝmirliri mǝst bolup kǝtti. (3) padixaⱨni ⱪǝstligǝn kaⱨinlar keqiqǝ pursǝt kütüp yürdi. (4) ǝtigǝndǝ ularning padixaⱨⱪa bolƣan nǝpriti tonurdiki yalⱪunliƣan ottǝk partlidi wǝ ular padixaⱨni ɵltürüwǝtti.

□ 7:7 «Ulardin ⱨeqkim meni nida ⱪilip qaⱪirmaydu!» — «ulardin» — bǝlkim padixaⱨlardin. Mǝzkur bexarǝtlǝrning Israilning ǝng ahirⱪi padixaⱨliridin ⱪaysisini kɵrsitidiƣanliⱪiƣa birnemǝ demǝk tǝs. Israil padixaⱨliⱪining ahirⱪi yillirida altǝ padixaⱨ tǝhtkǝ olturƣan. Altisidin tɵt padixaⱨ ⱪǝstlinip ɵltürülgǝn. Bu wǝⱪǝlǝr Tǝwrat, «2pad.» 15-17-bablarda bayan ⱪilinƣan. Ⱨalⱪiliⱪ nuⱪtilar xuki: (1) kaⱨinlar intayin rǝzil; zinahor, ⱪatillar idi. (2) az degǝndimu bir padixaⱨ ular tǝripidin ⱪǝstlinip ɵltürülgǝn; (3) ǝmirlǝr intayin bihud adǝmlǝr, padixaⱨning bihǝtǝrlikini ⱨeq oylimaytti; (4) padixaⱨlarning ⱨeqⱪaysisi Hudaƣa tayanmidi (xunglaxⱪa «yiⱪildi»). (5) kaⱨinlar kɵp «sotqilar»nimu ⱪǝstlǝp ɵltürdi (7-ayǝt).

□ 7:8 «Əfraim yat ⱪowmlar bilǝn arilixip kǝtti» — «Əfraim»ning mǝzkur kitabta Israilning ornida yaki Israilƣa wǝkil ⱪilip kɵp ixlitilixining sǝwǝbi, bǝlkim bu waⱪitta Israilning ximaliy ⱪǝbililiri Asuriyǝ tǝripidin alliⱪaqan elip ketilgǝn; Əfraim ⱪǝbilisi yalƣuz ⱪalƣanidi. U «ɵrülmigǝn bir ⱪoturmaqdǝk»tur» — demǝk, bir tǝripi kɵyük, bir tǝripi pixmiƣan. Israil bǝlkim baxⱪa ⱪowmlar bilǝr kɵp arilixip, bir tǝripi butpǝrǝslǝrgǝ ohxax bolup ⱪalƣan, «kɵyüp kǝtkǝn»; biraⱪ ular Huda tǝrǝptǝ ⱨeq pixmiƣan, ularning Huda bilǝn bolƣan munasiwiti yoⱪ deyǝrlik.

■ 7:8 Zǝb. 106:35

□ 7:9 «Yat adǝmlǝr uning küqini yǝp kǝtti» — «uning küqi» bǝlkim Israilning iradisi, iman-etiⱪadini kɵrsitidu. Ular butpǝrǝs hǝlⱪ bilǝn kɵp arilixip etiⱪadi ajizlaxⱪan. Baxⱪa alimlarning pikriqǝ, «küq» ularning ǝmgikining mewisini kɵrsitidu.

■ 7:10 Ⱨox. 5:5

□ 7:11 «Əfraim... Misirƣa ⱪarap sayraydu, Asuriyǝni izdǝp baridu» — Israil tolimu tuturuⱪsiz bolup, Hudaning sɵzigǝ ⱨeq ixǝnmǝy, birdǝm Misirdin, birdǝm Asuriyǝdin yardǝm soraydu. Əmǝliyǝttǝ ikkila tǝrǝp Israilƣa satⱪunluⱪ ⱪilidu.

□ 7:12 «Bu hǝwǝr ularning jamaitigǝ yetixi bilǝnla, ularni jazalaymǝn» — ayǝtning ahirⱪi bu ⱪismining baxⱪa ikki tǝrjimisi: «ularning jamaiti angliƣandǝk, ularni jazalaymǝn» yaki «ular topliniwatidu» dǝp angliƣinimdila, ularni jazalaymǝn». Yǝnǝ baxⱪa tǝrjimilirimu uqrixi mumkin. Ibraniy tilini qüxinix tǝs.

□ 7:14 «Ularning jamaǝtkǝ yiƣilixi pǝⱪǝt ax wǝ yengi xarab üqündur, halas» — demǝk, ularning ⱨeytliri Huda üqün ǝmǝs, pǝⱪǝt ɵz tamaxiliri üqün ɵtküzülidu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Ular ax wǝ yengi xarab tilǝp (butlirini ixǝndürüx üqün) ɵz ǝtlirini tilidu».

□ 7:16 «Ular buruldi — biraⱪ buruluxi Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqiƣa ⱪaytix üqün ǝmǝs; ular aldamqi bir oⱪyaƣa ohxax» — «aldamqi oⱪya» tüp-tüz atmaydu, oⱪlar ⱨǝrdaim burulup ketidu, ǝlwǝttǝ. Ayǝtning birinqi ⱪismining baxⱪa hil tǝrjimiliri bar.

■ 7:16 Zǝb. 78:57

□ 8:1 «Pǝrwǝrdigarning ɵyi üstidǝ bir ⱪorultaz aylinip yüridu!» — ⱪorultaz pǝⱪǝt ɵlüklǝrgǝ yaki «ɵlǝy dǝp ⱪalƣan» janiwarlarƣa ⱪiziⱪidu, ǝlwǝttǝ (baxⱪa hil tǝrjimiliridǝ «bürküt» deyilidu).

■ 8:1 Ⱪan. 28:49; Ⱨox. 6:7

□ 8:3 «Israil yahxiliⱪ-meⱨribanliⱪni taxliwǝtkǝn» — bu ikki bisliⱪ sɵz; ular ɵzliri yahxiliⱪ ⱪilixtin ⱪol üzgǝn wǝ xuning bilǝn tǝng, Hudaning yahxiliⱪidin mǝⱨrum bolƣan.

□ 8:4 «Ular ɵzliri padixaⱨlarni tikligǝn, biraⱪ mǝn arⱪiliⱪ ǝmǝs» — «uningdin hǝwirim yoⱪ» — demǝk, bu ix Manga yat boldi, Mǝn uni etirap ⱪilmidim.

□ 8:5 «I Samariyǝ, sening moziying seni taxliwǝtti!» — bu kinayilik gǝp. Israildiki mozay xǝklidiki but ularni ⱪutⱪuzmiƣan. «Baal» wǝ ularning ǝng qong tawapgaⱨi «Bǝyt-Əl»diki butmu «mozay xǝkli»dǝ idi (baxⱪa hil tǝrjilirimu bar).

□ 8:7 «Ular xamal teridi, xunga ⱪara ⱪuyunni oridu! Ularning xadisida ⱨeq baxaⱪlar yoⱪ, u ⱨeq ax bǝrmǝydu; ⱨǝtta ax bǝrgǝn bolsimu, yat adǝmlǝr uni yutuwalƣan bolatti» — Israillar ⱨǝrdaim «Baal»din yahxi ⱨosul tilǝtti. Ularning oylixiqǝ «Baal»ning «alaⱨidiliki» «mol ⱨosul berix»mix.

□ 8:10 «Ular tezla «ǝmirlǝrning xaⱨi»ning besimi astida tolƣinip ketidu» — «ǝmirlǝrning xaⱨi» Asuriyǝ padixaⱨining mǝhsus bir unwani.

□ 8:11 «Əfraim «gunaⱨ ⱪurbanliⱪ»liri üqün ⱪurbangaⱨlarni kɵpǝytkini bilǝn, bular gunaⱨ ⱪozƣaydiƣan ⱪurbangaⱨlar bolup ⱪaldi» — «gunaⱨ ⱪurbanliⱪi»lar toƣruluⱪ «Law.» 4-5-bablarni kɵrüng. Mǝzkur ⱪurbangaⱨlarni «Pǝrwǝrdigarƣa atap» yasalƣanidi. Əslidǝ Hudaning kɵrsǝtmiliri boyiqǝ Yerusalemdindiki ibadǝtjanining ⱪurbangaⱨidin baxⱪa, Israillarning ⱨeqⱪandaⱪ ⱪurbangaⱨni yasimasliⱪi kerǝk. Dǝrwǝⱪǝ, ular yasalƣandin keyin, tezla butpǝrǝs tawapgaⱨlarƣa aylinip ⱪalƣanidi.

□ 8:13 «Ular ⱪurbanliⱪlarƣa amraⱪ! Ular Manga ⱪurbanliⱪlarni ⱪilip, gɵxidin yǝydu,...» — bu ayǝtning ⱨǝrhil tǝrjimiliri bolƣini bilǝn, omumiy mǝnisi tǝrjimimizningkidǝk. «Gunaⱨlirini ɵz bexiƣa qüxüridu; ular Misirƣa ⱪaytidu!» — Misir Israillar tunji ⱪetimliⱪ ǝsirlikkǝ yaki ⱪulluⱪⱪa qüxkǝn jay.

□ 9:1 «I Israil, yat ǝl-yurtlardǝk huxal bolup xadlinip kǝtmǝnglar; qünki sǝn Hudayingdin qǝtnǝp paⱨixilikkǝ berilding; ⱨǝrbir hamanda sǝn paⱨixǝ ⱨǝⱪⱪigǝ amraⱪ bolup kǝtting» — (bu babtiki hǝwǝr toƣruluⱪ) Israil butpǝrǝslik yoliƣa kirgǝn bolsimu, ular tehi «ⱨǝmmǝ din ohxax» dǝp, butpǝrǝslik paaliyǝtlirini «Pǝrwǝrdigarning namida» ɵtküzüwatatti, xundaⱪla xu paaliyǝtlirini kɵplǝp ɵtküzüp yürmǝktǝ idi. Xuning bilǝn tǝng ular yǝnila Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ buyrulƣan kona ⱨeytlarnimu saⱪlap ⱪalƣanidi, ularƣa naⱨayiti kɵngül bɵlǝtti; muxundaⱪ ⱨeytlarning bolƣinidin huxal boluxup, ⱨeyt-bayram tǝrǝpliridǝ heli «dindar» bolup ketixti. Ⱨoxiya pǝyƣǝmbǝr muxu babtiki hǝwǝrni küz bayrimida, yǝni «kǝpilǝr ⱨeyti» («kǝpǝ tikix ⱨeyti»)da ularƣa yǝtküzgǝn bolsa kerǝk. «Haman» yilning ǝjirining nǝtijisini yiƣidiƣan jay bolup, huxalliⱪ bolidiƣan bir sorun, ǝlwǝttǝ. Biraⱪ paⱨixǝ ayallar (hǝⱪning puli bilǝn) pat-pat xu sorunlarƣa qiⱪatti. Israillar hamanlirida bǝlkim ikki jǝⱨǝttǝ paⱨixilik ⱪilatti; (1) muxu ayallar bilǝn; (2) roⱨiy jǝⱨǝttǝ «Baal»ƣa qoⱪunup uningƣa rǝⱨmǝt eytix paaliyǝtliridǝ.

□ 9:4 «... Ularning neni matǝm tutⱪuqilarning nenidǝk bolidu; uni yegǝn ⱨǝrkim «napak» bolidu; bu nan ⱨǝrgiz Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ kirmǝydu» — Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ adǝm bolsun, nǝrsǝ bolsun jǝsǝtkǝ tǝgkǝn bolsila, «napak» dǝp ⱨesablinatti. «Napak» axni yegǝn adǝmning ɵzimu «napak» bolatti. Xunga «matǝm tutⱪan» adǝmlǝrning ⱨǝmmisi (bir mǝzgilgiqǝ) «napak» dǝp ⱨesablinatti. Əmdi Hudaning jazasi bilǝn Israil yat ǝl arisida ⱨǝrdaim «ⱨaram-napakliⱪ» bilǝn uqraxⱪaqⱪa, ⱨǝrdaim «napak» bolidu, xunga ularning «Hudaning ɵyigǝ» ɵzliri kirixi, xundaⱪla ⱨǝrⱪandaⱪ «ax ⱨǝdiyǝ»ni elip kirixi ⱪǝt’iy mǝn’i ⱪilinƣan.

□ 9:5 «Əmdi «jamaǝtlǝrning ibadǝt sorunliri» künidǝ, «Pǝrwǝrdigarning ⱨeyti» bolƣan künidǝ ⱪandaⱪ ⱪilarsilǝr?» — bu butpǝrǝs hǝlⱪning «napak bolidiƣanliⱪi» «Pǝrwǝrdigarning ⱨeytlirini tǝbrikliyǝlmǝsliki», «ibadǝt sorunliriƣa ⱪatnixalmasliⱪi» ⱪatarliⱪlar ularƣa eƣir kǝlgǝnliki bǝlkim oⱪurmǝnlǝrgǝ ƣǝlitǝ tuyulidu. Biraⱪ ǝslidǝ durus bolƣan bu paaliyǝtlǝr hurapiy ixlarƣa aylinip ⱪalƣandin keyin, ular «bularni ⱨǝrdaim ⱪilmisaⱪ «yaman bolidu»» dǝp oylap, ⱪorⱪup yürgǝn bolsa kerǝk. Tirik Hudadin ⱪorⱪmay, hurapiyliⱪ yoliƣa hilapliⱪ ⱪilixtin ⱪorⱪux, ⱨǝrbir hǝlⱪⱪǝ naⱨayiti nomus kǝltüridiƣan bir ixtur.

□ 9:6 «Andin Memfis xǝⱨiri ularni kɵmüp ⱪoyidu» — Memfis xǝⱨiri yoƣan, ⱨǝywǝtlik yǝr bolƣanliⱪi üqün dangⱪi qiⱪⱪan. «Ularning ⱪǝdirlik kümüx buyumlirini bolsa, qaⱪⱪaⱪlar igiliwalidu; ularning qedirlirini yantaⱪ-tikǝnlǝr basidu» — bu ayǝttǝ «ⱪǝdirlik kümüx buyumliri» wǝ «qedirliri» bolsa kümüx bilǝn ⱨǝllǝngǝn butlar, xundaⱪla xu butlarƣa «makan bolƣan» qedirlar kɵzdǝ tutuluxi mumkin.

□ 9:7 «Əmdi ⱨesablixix künliri kǝldi» — «ⱨesablixix künliri» ibraniy tilida «yoⱪlax künliri».

□ 9:8 «Pǝyƣǝmbǝr bolsa Əfraim üstigǝ Hudayim bilǝn billǝ turƣan kɵzǝtqidur; ... Hudasining ɵyidimu nǝprǝt uni kütmǝktǝ» — ⱨǝⱪiⱪiy pǝyƣǝmbǝrning düxmǝnliri (kaⱨinlar wǝ sahta pǝyƣǝnbǝrlǝr bolsa kerǝk) ⱨǝtta Hudaning ibadǝthanisidimu uni ⱪǝstlimǝkqi boluwatatti.

□ 9:9 «Gibeaⱨning künliridikidǝk ular ɵzlirini qongⱪur bulƣiƣan,...» — Gibeaⱨ xǝⱨiridǝ bǝqqiwazliⱪ ⱨǝm ⱪatilliⱪ yüz bǝrgǝn, Israilni naⱨayiti xǝrmǝndiqiliktǝ ⱪaldurƣan («Ⱨak.» 17-19-bablar).

□ 9:10 «Andin ular «Baal-Peor»ni izdǝp bardi» — «Baal-Peor» degǝn but wǝ bu butⱪa munasiwǝtlik nomussiszliⱪ «Qɵl.» 25-babta hatirilǝngǝn. Demisǝkmu, bu ixlar Israil qɵl-bayawanda yürgǝn waⱪitta yüz bǝrgǝn. «Ɵzlirini axu nomusluⱪ nǝrsigǝ beƣixlidi, ular ɵzlirining «sɵygüqisi»gǝ ohxax yirginqlik boldi» — demǝk, ular ɵzliri qoⱪunƣan yirginqlik butⱪa ohxax boldi. Baxⱪa birhil tǝrjimisi «...ɵz sɵyginigǝ ohxax yirginqlik boldi».

■ 9:10 Qɵl. 25:3; Zǝb. 106:28

□ 9:11 «Əfraimning bolsa, xan-xǝripi ⱪuxtǝk uqup ketidu» — «Əfraimning xan-xǝripi» ularning pǝhri bolƣan ǝwlad-pǝrzǝntini kɵrsitidu. Huda ularni agaⱨlanduriduki, ǝwlad-pǝrzǝntinglar mǝwjut bolup baⱪmiƣandǝk bolisilǝr (12-ayǝtnimu kɵrüng).

□ 9:13 «Mǝn kɵrginimdǝ, Əfraimning ǝⱨwali qimǝnzarda tiklǝngǝn bir «Tur xǝⱨiri»dǝk idi» — «Tur» Liwanƣa jaylaxⱪan küqlük wǝ mustǝⱨkǝm port-dɵlǝt idi. Baxⱪa tɵt hil tǝrjimisi bar. Ibraniy tilini qüxinix tǝs.

□ 9:14 «Ularƣa bala qüxüp ketidiƣan baliyatⱪu, ⱪuruⱪ ǝmqǝklǝrni bǝrgin!» — pǝyƣǝmbǝrning bu duasi bǝlkim ularni balilarning ⱪǝtl ⱪilinixi azabini kɵrmisun, degǝnni bildüridu.

■ 9:14 Luⱪa 23:29

□ 9:15 «Ularning barliⱪ rǝzillikini Gilgaldin tapⱪili bolidu» — «Gilgal» ularning ikkinqi qong butpǝrǝs tawapgaⱨi idi.

■ 9:15 Yǝx. 1:23; Ⱨox. 4:15; 12:12

□ 9:16 «Ularning (Əfraimning) yiltizi ⱪaƣjirap kǝtti, ⱨǝtta ular mewǝ bǝrsimu» — muxu yǝrdǝ balilarni kɵrsitidu. Ayǝtning ikkinqi ⱪismini kɵrüng.

□ 10:1 «Mewisi kɵpǝygǝnseri u (Israil) ⱪurbangaⱨlarnimu kɵpǝytkǝn; zeminining esilliⱪidin ular «esil» but tüwrüklirini yasidi» — demisǝkmu, bu ⱪurbangaⱨlar wǝ tüwrüklǝr butlarƣa atalƣanidi. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «U (Huda) Israilning mewisini kɵpǝytixi bilǝn, Israil ⱪurbangaⱨliridiki but tüwrüklǝr kɵpǝydi; U (Huda) Øz zeminiƣa yahxiliⱪni kɵpǝytixi bilǝn, u (Israil) butlarƣa atalƣan tüwrüklǝrni tehimu yahxi ⱪildi».

■ 10:1 Ⱨox. 8:11

□ 10:3 «... ular pat arida: «Bizdǝ padixaⱨ yoⱪ, qünki Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪmiduⱪ; padixaⱨimiz bar bolsimu, u bizgǝ nemǝ ⱪilip beridu?» — dǝydiƣan bolidu» — bu bexarǝt Israilning sürgün ⱪilinƣandin keyin nemǝ dǝydiƣanliⱪini kɵrsitidu.

■ 10:3 Ⱨox. 3:4

□ 10:4 «Xunga ular arisidiki dǝwalixixlar etizdiki qɵnǝklǝrgǝ xumbuya ünüp kǝtkǝndǝk bolidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Xunga ularning bexiƣa qüxkǝn jazalar etizdiki qɵnǝklǝrgǝ xumbuya ünüp kǝtkǝndǝk bolidu».

□ 10:5 «Samariyǝdǝ turuwatⱪanlar «Bǝyt-Awǝn»ning moziyi üqün ƣǝm-ǝndixigǝ qüxidu,... ular «Bǝyt-Awǝn»ning «xan-xǝripi» üqün azablinidu» — «Bǝyt-Awǝn»ning «xan-xǝrǝp»i, yǝni mozay xǝklidiki but bolsa, kinayilik gǝp, ǝlwǝttǝ. Oⱪurmǝnlǝrning esidǝ boliduki, «Bǝyt-Awǝn» degǝn sɵzning ɵzi kinayilik gǝptur (mǝnisi: «Yoⱪ birnǝrsǝ»ning ɵyi).

□ 10:6 «xu nǝrsǝ «Jedǝlhor padixaⱨ» üqün ⱨǝdiyǝ ⱪilinip» — «Jedǝlhor padixaⱨ» Asuriyǝ padixaⱨini demǝkqi. Yuⱪiriⱪi 5:13-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

□ 10:8 ««Awǝn»diki «yuⱪiri jaylar», yǝni «Israilning gunaⱨi» bitqit ⱪilinidu» — «Awǝn» («yoⱪ nǝrsǝ») yǝni «Bǝyt-Awǝn». «Yuⱪiri jaylar» — butpǝrǝslik ⱪilidiƣan mǝhsus jaylar. «Israilning gunaⱨi» — ular qoⱪunƣan butni kɵrsǝtsǝ kerǝk.

■ 10:8 Yǝx. 2:19; Luⱪa 23:30; Wǝⱨ. 6:16; 9:6

□ 10:9 «— I Israil, Gibeaⱨning künliridin baxlap sǝn gunaⱨ ⱪilip kǝlding; ... rǝzillikning baliliri üstigǝ ⱪilinƣan jǝng ularni Gibeaⱨta besiwǝtmidimu?» — Gibeaⱨ xǝⱨirida bolƣan rǝzil wǝⱪǝ (bǝqqiwazliⱪ ⱨǝm ⱪatilliⱪ) «Ⱨak.» 17-19-bablarda hatirilǝngǝn. Bu ayǝtkǝ ⱪariƣanda bu gunaⱨ xu künlǝrdin tartip Israildin ayrilmiƣan. Xu wǝⱪǝ bolƣandin keyin, Gibeaⱨdikilǝr towa ⱪilmidi, xuning bilǝn Israilning baxⱪa ⱪǝbililiri ularƣa ⱪarxi jǝng ⱪilip ularni bitqit ⱪilƣan. Bexarǝtkǝ ⱪariƣanda, bundaⱪ bir jǝng yǝnǝ elip berilixi kerǝk; lekin bu ⱪetim pütkül Israilƣa ⱪarxi xundaⱪ bir jǝng bolidu.

■ 10:9 Ⱨox. 9:9

□ 10:10 «Ular ikki gunaⱨi tüpǝylidin ǝsirgǝ qüxüxkǝ toƣra kǝlgǝndǝ» — «ikki gunaⱨi» nemǝ ikǝnliki toƣruluⱪ alimlarning ⱨǝrhil pǝrǝzliri bar. Israilning ikki jay (Bǝyt-Əl wǝ Dan)da qong butni yasiƣanliⱪini kɵrsitixi mumkin («1Pad.» 12-bab). Bu ayǝtning baxⱪa hil tǝrjimiliri bar.

□ 10:11 «Əfraim bolsa kɵndürülgǝn bir inǝktur, u haman tepixkǝ amraⱪ; Mǝn uning qirayliⱪ gǝdinini upraxtin ayap kǝldim; biraⱪ ⱨazir uningƣa boyunturuⱪ selip ⱨǝydǝymǝn; Yǝⱨuda yǝr ⱨǝydisun! Yaⱪup ɵzi üqün yǝrni tirnilixi kerǝk» — deⱨⱪan ɵzining amraⱪ inikini (Huda deⱨⱪan, Israil inǝk) tehi eƣir ǝmgǝkkǝ salmiƣan, pǝⱪǝt haman tepixkǝ salƣan (haman tepix yenik ix ⱨǝm tepilgǝn danlardin yeyǝlǝydiƣanliⱪi üqün inǝk uningƣa amraⱪ, ǝlwǝttǝ). Biraⱪ inǝk jayil bolup kǝtkǝqkǝ (4:16ni kɵrüng) ⱨazir ⱪattiⱪ ǝmgǝk künliri kǝldi: 12-ayǝt boyiqǝ, Yǝⱨuda wǝ Israil Huda üqün «yǝr ⱨǝydimisǝ» (towa ⱪilix jǝryanidiki japaliⱪ yolƣa kirmisǝ), ular bǝlki Asuriyǝ yaki Babil üqün ⱪattiⱪ ǝmgǝk ⱪilidiƣan bolidu.

■ 10:12 Yǝr. 4:3

□ 10:14 «Xalman jǝng künidǝ bǝyt-arbǝlni bǝrbat ⱪilƣandǝk,...» — «Xalman» bǝlkim Asuriyǝ padixaⱨi «Xalmanǝzǝr III» yaki «Xalmanǝzǝr V»ni, «Bǝyt-Arbǝl» bǝlkim Galiliyǝdiki «Arbela»ni kɵrsitixi mumkin. Tarihiy tǝpsilatlar ⱨazir bizgǝ namǝlum, biraⱪ Israilƣa bolƣan agaⱨ naⱨayiti eniⱪtur.

□ 10:15 «Ohxax bir kün sening bexingƣa qüxürülidu, i Bǝyt-Əl!» — demǝk, ularning «Bǝyt-Əl»dǝ ⱪilƣan rǝzillikliri ɵz bexiƣa «Bǝyt-Arbǝl»dikidǝk bir künni qüxüridu. «Tang sǝⱨǝrdila Israilning padixaⱨi pütünlǝy üzüp taxlinidu» — «tang sǝⱨǝrdila» — demǝk, «jǝng bexidila» (jǝng adǝttǝ sǝⱨǝrdǝ baxlinatti); yaki bolmisa «bǝk tezla» degǝn mǝnidǝ.

■ 11:1 Mat. 2:15

□ 11:2 «Biraⱪ ular hǝlⱪimni qaⱪiriwidi, ular dǝrⱨal ⱨuzurumdin qiⱪip kǝtti...» — «ular» — butpǝrǝslǝrni yaki Israil Misirdin qiⱪⱪanda uqriƣan «Moab»dikilǝrni wǝ yaki Ⱪanaanƣa kirgǝndin keyin uqraxⱪan Ⱪanaandikilǝrni kɵrsitixi mumkin. Ayǝt üstidiki ikki baxⱪa kɵzⱪarax ipadilǝydiƣan baxⱪa ikki tǝrjimisi bar: (1) «Ular (pǝyƣǝmbǝrlǝr) ularni qaⱪirƣanseri, ular (Israil) ɵzlirini ulardin (pǝyƣǝmbǝrlǝrdin) neri ⱪildi»; (2) «Mǝn (Huda) ularni qaⱪirƣanseri, ular ɵzlirini ⱨuzurumdin neri ⱪildi». Ahirⱪi tǝrjimǝ miladiyǝdin ilgirigi 3-ǝsirdiki «Septuagint» (LXX) grek tǝrjimisigǝ ǝgixidu.

□ 11:5 «Ular Misirƣa ⱪaytidiƣan bolmamdu? Asuriyǝlik dǝrwǝⱪǝ ularning padixaⱨi bolidiƣan ǝmǝsmu?» — Israil Misir wǝ Asuriyǝdin yardǝm izdǝp ularning yeniƣa «qiⱪti». Əmdi bu ayǝttǝ tilƣa elinƣan ularning «qiⱪix»i yaki «ⱪaytix»i (1- wǝ 2-ayǝtni kɵrüng) bolsa ⱪaqⱪun musapir süpitidǝ (Misirƣa) yaki ǝsir süpitidǝ (Asuriyǝgǝ) bolidu.

□ 11:8 «Ⱪandaⱪmu seni Admaⱨ xǝⱨiridǝk ⱪilimǝn?! Seni ⱪandaⱪmu Zǝboim xǝⱨiridǝk bir tǝrǝp ⱪilimǝn?!» — «Admaⱨ» wǝ «Zǝboim» degǝn xǝⱨǝrlǝr eƣir gunaⱨliri tüpǝylidin Sodom wǝ Gomorra bilǝn tǝng asmandin yaƣⱪan ot-güngürt tǝripidin pütünlǝy ⱨalak boldi.

■ 11:8 Yar. 19:24

□ 11:9 «... Mǝn dǝrƣǝzǝp bilǝn kǝlmǝymǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «... Mǝn xǝⱨǝrgǝ (jazalaxⱪa) kirmǝymǝn.

□ 11:11 «Ular Misirdin ⱪuxtǝk, Asuriyǝ zeminidin pahtǝktǝk titrigǝn ⱨalda qiⱪip kelidu; xuning bilǝn ularni ɵz ɵylirigǝ makanlaxturimǝn» — Israil (Əfraim)dikilǝrdin bǝzilǝr awwal Yǝⱨudadin panaⱨ tapⱪan, andin keyin Yǝⱨuda bilǝn tǝng Babil imperiyǝsigǝ sürgün bolƣan. Andin ular bilǝn tǝng Ⱪanaanƣa (Pǝlǝstingǝ) ⱪaytip kǝlgǝn — ajizliⱪta, «titrigǝn ⱨalda» ⱪaytip kǝlgǝn («2Tar.» 9:1-3, «Əzra» 1-2-bab).

□ 12:1 «Yǝⱨudamu Tǝngrigǝ, yǝni ixǝnqlik, Pak-Muⱪǝddǝs Bolƣuqiƣa tuturuⱪsiz boldi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Yǝⱨuda yǝnila Huda bilǝn billǝ ⱨɵkümdarliⱪ ⱪilidu, u Pak-Muⱪǝddǝs Bolƣuqiƣa sadiⱪtur». Bizningqǝ 12-bab, 2-ayǝtkǝ ⱪariƣanda bu hil tǝrjimisi ⱪǝt’iy mumkin ǝmǝs. «Əfraimning yegini xamaldur, u xǝrⱪ xamilini ⱪoƣlap yüridu» — demǝk, Əfraim gepi tuturuⱪsiz, «xamalƣa baⱪⱪuqi» ǝl idi. «Xuningdǝk Misirƣa may «soƣiliri» kɵtürüp apirilidu» — bu «may» xübⱨisizki, Misirning yardimini elix üqün ǝwǝtilgǝn.

□ 12:3 «U baliyatⱪuda turup akisini tapinidin tutuwalƣan,...» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, «Yaⱪup» degǝn isimning mǝnisi ǝslidǝ: «U (Huda) tapiningda bolsun» (demǝk, u Sǝn (Huda) bilǝn billǝ bolsun); biraⱪ Yaⱪup pǝyƣǝmbǝrgǝ xu isimning ⱪoyuluxining sǝwǝbi: — (1) u akisining tapinini tutⱪan (tuƣulƣanda); (2) bu isimning «aldamqi» degǝn kɵqmǝ mǝnisi bar; u keyinki künlǝrdǝ akisini ikki ⱪetim «roⱨiy miras»tin aldap ⱪoyƣan («Yar.» 25-bab). Ahirda u bu aldamqiliⱪtin towa ⱪilip, akisidin ǝpu soriƣan («Yar.» 33-babnimu kɵrüng).

■ 12:3 Yar. 25:26; 35:9,10

□ 12:4 «Huda uni Bǝyt-Əldǝ tepiwaldi» — ibraniy tilida «U uni Bǝyt-Əldǝ tepiwaldi». Xunga baxⱪa bir hil tǝrjimisi: «U (Yaⱪup) Uni (Hudani) tepiwaldi». «U bǝrⱨǝⱪ Pǝrixtǝ bilǝn elixip, ƣǝlibǝ ⱪildi; u yiƣlidi, Uningƣa dua-tilawǝt ⱪildi; Huda uni Bǝyt-Əldǝ tepiwaldi, wǝ xu yǝrdǝ bizgǝ sɵz ⱪildi;» — bu tarihiy wǝⱪǝlǝrning ǝⱨmiyiti bǝlkim: (1) Yaⱪup ǝsli bir aldamqi; (2) biraⱪ u etiⱪad arⱪiliⱪ Hudaning Pǝrixtisidin bǝht-bǝrikǝtkǝ wǝ Hudaning iltipatiƣa erixkǝn; (3) keyin u baxⱪiqǝ bir adǝm, etiⱪadliⱪ, xǝpⱪǝtlik bolup qiⱪti (Israil dǝp ataldi). (4) Huda ǝsli bu ixlarni «Bǝyt-Əl»dǝ (Yaⱪupni qarⱪirƣan waⱪtida) baxliƣan, Yaⱪupⱪa, xundaⱪla ǝwladliriƣa bǝht ata ⱪilidiƣan wǝdilǝrni ⱪilƣan; (5) xunga Israil «Bǝyt-Əl»ning ⱨǝⱪiⱪiy ǝⱨmiyitini ǝslixi kerǝk; (6) ular bu ixlardin sawaⱪ alsunki, «Huda menimu (Yaⱪupⱪa ohxax) yaman aldamqiliⱪtin durus, etiⱪadliⱪ adǝmgǝ ɵzgǝrtǝlǝydu»; (7) «xunga Hudaning küqigǝ tayinip Uningƣa ⱪaytixim kerǝk». Wǝⱪǝlǝr «Yar.» 25-32-bablarda hatirilǝngǝn. Baxⱪa birnǝqqǝ hil tǝrjimilǝr uqrixi mumkin.

■ 12:4 Yar. 28:12, 19; 35:7, 14, 15

□ 12:5 «— Yǝni Pǝrwǝrdigar, samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Huda, — «Pǝrwǝrdigar» bolsa Uning hatirǝ namidur!» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Yaⱪup ɵzi bilǝn elixⱪan Pǝrixtining namini soriƣan. Xu qaƣda u namini uningƣa eytmiƣan. Keyin Huda bu namning «Yaⱨwǝⱨ» (tǝrjimimizdǝ, «Pǝrwǝrdigar» deyilidu) ikǝnlikini Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ ayan ⱪilip qüxǝndürgǝn (Yaⱨwǝⱨ — «Ɵzgǝrmǝs», «Əzǝldin Bar Bolƣuqi», «Əⱨdisigǝ ⱨǝrdaim sadiⱪ Bolƣuqi» degǝn mǝnilǝrni ɵz iqigǝ alidu). Xunga bu nam Israilƣa ümid berixi kerǝk idi.

□ 12:7 «Mana bu sodigǝr!» — «sodigǝr» ibraniy tilida «Ⱪanaan» yaki «Ⱪanaanliⱪ» degǝnlik bolidu. Demǝk, Əfraim bir tǝrǝptin ǝsli ɵzi aldidin ⱨǝydiwǝtkǝn butpǝrǝs Ⱪanaanliⱪlarƣa ohxap ⱪalƣan; yǝnǝ bir tǝrǝptin u «Yaⱪup»ning ǝslidiki «aldamqi» harakterida bolup, ⱨeq ɵzgǝrtilmigǝndur.

□ 12:8 «ular... mǝndin gunaⱨiy ⱪǝbiⱨlikni tapalmaydu» — «gunaⱨiy ⱪǝbiⱨlik» — demǝk, mǝndǝ «ⱪǝbiⱨliklǝr bar, biraⱪ eƣir ǝmǝs, «gunaⱨ ǝmǝs»» degǝn külkilik gǝp. «Mǝn anqǝ yaman adǝm ǝmǝsmǝn» dǝydiƣan pozitsiyilǝr bügüngǝ ⱪǝdǝr ⱨǝmmimizgǝ tonuxtur.

□ 12:9 «Biraⱪ Misir zeminidin tartip mǝn Pǝrwǝrdigar sening Hudaying bolƣanmǝn, Mǝn seni yǝnǝ «kǝpilǝr ⱨeyti»dikidǝk qedirlarda turƣuzimǝn!» — ««kǝpilǝr ⱨeyti»dikidǝk» ibraniy tilida «ⱨeyttiki künlǝrdikidǝk». «Qedirlarda turux» tilƣa elinƣandin keyin xübⱨisizki, «kǝpilǝr ⱨeyti»ni kɵrsǝtsǝ kerǝk. Israil «Misirdin qiⱪix»tiki muⱨim sawaⱪlarni untuƣan. «Kǝpilǝr ⱨeyti» («kǝpǝ tikix ⱨeyti»)da Israil yǝttǝ kün ɵydǝ ǝmǝs, bǝlki qedirlarda turuxi kerǝk idi. Ⱨeyttiki bu ix ularƣa ǝslidiki ajiz, kǝmbǝƣǝl baxlinixini wǝ «Insan pǝⱪǝt nan bilǝnla yaximaydu, bǝlki Hudaning ⱨǝrbir sɵzigǝ tayinip yaxixi kerǝk» degǝn muⱨim sawaⱪ toƣruluⱪ ǝslitixi kerǝk idi.

■ 12:9 Yǝx. 43:11

□ 12:11 «Gilead ⱪǝbiⱨmu? Ular bǝrⱨǝⱪ pǝⱪǝt yarimaslardur!» — muxu ayǝttǝ «ⱪǝbiⱨ» wǝ «yarimas» degǝn sɵzlǝr bir-birigǝ ohxaydaydiƣan sɵzlǝrdur. «Ular Gilgalda torpaⱪlarni ⱪurbanliⱪ ⱪilidu; ularning ⱪurbangaⱨliri dǝrwǝⱪǝ etiz ⱪirliridiki tax dɵwiliridǝk kɵptur!» — Ⱨoxiya «Gilgal» («dɵwǝ», «dǝstǝ», degǝn mǝnidǝ) degǝn yǝr nami bilǝn sɵz oyuni ⱪilidu — ular ⱨǝⱪiⱪǝtǝn ismi-jismiƣa layiⱪtur . Ⱨǝmmǝ yeridǝ kɵpligǝn ⱪurbangaⱨlirining boluxi bilǝn, Gilgal dǝrwǝⱪǝ «etizdiki tax dɵwilǝr»dǝk bir jay, halas. Ayǝtning baxⱪa hil tǝrjilirimu bar.

■ 12:11 Ⱨox. 4:15; 6:8; 9:15

■ 12:12 Yar. 28:5; 29:20, 28

□ 12:13 «Pǝrwǝrdigar yǝnǝ pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ Israilni Misirdin qiⱪirip ⱪutⱪuzƣan, pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ uningdin hǝwǝrmu alƣan» — muxu ixlar (12-14-ayǝt) ispatlayduki, Əfraim ǝjdadi bolƣan Yaⱪupni ⱨǝddidin ziyadǝ izzǝtligǝn. Ularning tǝmǝnna ⱪoyƣan «büyük ǝjdad»i Yaⱪupning ailisidikiliri (Israil) pǝyƣǝmbǝrsiz ⱪalƣan bolsa (demǝk, ularda Hudaning Roⱨining yetǝkqiliki bolmiƣan bolsa) u qɵl-bayawanda yürüwatⱪan naⱨayiti bir «ⱪaqⱪun» yaki ⱨǝtta Misirdin qiⱪmiƣan bir «ixlǝmqi» bolatti, halas. U ⱨǝrgiz uluƣ bir ǝl bolup qiⱪmaytti. Biraⱪ ⱨazirⱪi Israil (bolupmu Əfraim ⱪǝbilisi) Huda ǝwǝtkǝn pǝyƣǝmbǝrlǝr (Amos, Ⱨoxiya, Yǝxaya, Mikaⱨ)ni rǝt ⱪilip, Hudani intayin ƣǝzǝplǝndüridu. Israilning mǝwjudluⱪi wǝ ⱨayatining ⱨǝr jǝⱨǝtliri ularning Huda bilǝn bolƣan roⱨiy munasiwitigǝ baƣliⱪ idi. Israilning pǝyƣǝmbǝrliri bu ixni hǝlⱪning kɵz aldida kɵrsitidu; pǝyƣǝmbǝrlǝrni sǝl qaƣlax Hudaning Ɵzini sǝl qaƣliƣan bilǝn barawǝrdur. Yaⱪup ɵzi ahirida pǝyƣǝmbǝr bolƣan, ǝlwǝttǝ («Yar.» 48-49 bablarni kɵrüng).

□ 13:1 «Burun) Əfraim sɵz ⱪilƣanda...» — «Əfraim» ⱪǝbilining ǝjdadi bolƣan Əfraimni ǝmǝs, bǝlki ⱪǝbilining awwalⱪi tarihini kɵrsitidu. Musa pǝyƣǝmbǝrdin keyin, Israilƣa yetǝkligüqi bolƣan Yǝxua pǝyƣǝmbǝr Əfraimliⱪ idi.

□ 13:2 «Bu kixilǝr toƣruluⱪ: «Ⱨǝy, insan ⱪurbanliⱪini ⱪilƣuqilar, mozaylarni sɵyüp ⱪoyunglar!» deyilidu» — baxⱪa bir tǝrjimisi: «U kixilǝr toƣruluⱪ: «Mana, ⱪurbanliⱪ ⱪilƣuqi adǝmlǝr mozaylarni sɵyüp ⱪoyuwatidu!» — deyilidu» — yaki baxⱪilar. Biraⱪ ibraniy tilini qüxinix tǝs bolƣini bilǝn, tilxunaslarning yeⱪinⱪi tǝtⱪiⱪatliri boyiqǝ, bu ayǝt dǝrwǝⱪǝ «insan ⱪurbanliⱪi»ni kɵrsitixi mumkin.

■ 13:2 Ⱨox. 8:6

■ 13:4 2Sam. 22:32; Zǝb. 18:31; Yǝx. 43:11; Ⱨox. 12:10

■ 13:6 Ⱪan. 32:15; Ⱨox. 8:14

□ 13:11 «Mǝn ƣǝzipim bilǝn sanga padixaⱨni tǝⱪdim ⱪilƣanmǝn, ǝmdi uni ƣǝzipim bilǝn elip taxlidim» — Israil Ⱪanaan zeminini igiliwalƣandin tartip, Huda ularƣa yetǝkqilik wǝ sotqiliⱪ ⱪilidiƣan «batur ⱨakimlar» yaki «sotqi-ⱪutⱪuzƣuqi» degǝn ihlasmǝn baturlarni ayrim-ayrim tǝminlǝp bǝrgǝnidi. Israil Hudaning bu «ayrim-ayrim tǝⱪsimati»din narazi bolup, Samuil pǝyƣǝmbǝrning dǝwridǝ Hudadin padixaⱨ («muⱪim» sulalǝ tüzümi) tiklǝxni tiligǝn. Huda Samuil pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ ularning tǝlipini: «Manga ixǝnmǝslikkǝ barawǝr» dǝp naraziliⱪini kɵrsitip, andin ahirida Israilning birinqi padixaⱨi Saulni tikligǝn («1Sam.» 8-12-bablar)

■ 13:11 1Sam. 8:5; 15:23; 16:1

□ 13:12 «Əfraimning ⱪǝbiⱨliki qing orap-ⱪaqilanƣan; uning gunaⱨi juƣlinip saⱪlanƣan» — demǝk, uning barliⱪ ⱪǝbiⱨlik-gunaⱨliri Hudaning jazalixi üqün obdan saⱪlanmaⱪta.

□ 13:13 «Baliyatⱪuning aƣzi eqilƣanda, u ⱨazir bolmiƣan!» — yaki «baliyatⱪuning aƣzi eqilƣanda, u qiⱪmaydu!».

□ 13:14 «tǝⱨtisara» — ɵlgǝnlǝrning roⱨliri baridiƣan jay. «... Əy, ɵlüm, sening wabaliring ⱪeni?! Əy, tǝⱨtisara, sening ⱨalakǝtliring ⱪeni?! Mǝn buningdin puxayman ⱪilmaymǝn!» — alimlar bu ayǝt üstidǝ ikki hil pikirdǝ. Bǝzilǝr mundaⱪ tǝrjimǝ ⱪilidu: — «Mǝn ularni tǝⱨtisaraning küqidin ⱪutulduramdimǝn? Mǝn ularni ɵlümdin ⱪutⱪuzamdimǝn? Əy, ɵlüm, wabaliringni qiⱪar! Əy, tǝⱨtisara, ⱨalakǝtliringni qiⱪar! Mǝn ularƣa (Israilƣa) ⱨeq rǝⱨim ⱪilmaymǝn». Bu tǝrjimǝ aldi-kǝynidiki ayǝtlǝrgǝ maslaxⱪan bolsimu, biz yuⱪiriⱪi tǝrjimigǝ ⱪayilmiz. Qünki: (1) ibraniy tilida ayǝtning birinqi jümlisidǝ soal yüklimisi yoⱪ, u addiy bir «bayan jümlǝ». (2) Huda Ⱨoxiya pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ bǝrgǝn birnǝqqǝ bexarǝtlǝrdǝ, Israilƣa bolƣan ⱪattiⱪ ǝyibini yǝtküzüxi bilǝn tǝng kütülmigǝn yǝrdin Israilƣa qong ümidlǝrnimu kɵrsitidu (mǝsilǝn, 1:9-10, 8:11); (3) Injilda rosul Pawlus bu ayǝtlǝrni xundaⱪ qüxǝndürüp beridu («1Kor.» 15:55-56, «Wǝⱨ.» 20:13-14ni kɵrüng); (4) tekistning ikkinqi ⱪismining tǝrjimisi: «Mǝn (Ɵzüm) sanga ⱨalakǝt bolimǝn, i tǝⱨtisara!... sanga waba bolimǝn, i ɵlüm! Mǝn silǝrgǝ ⱨeq rǝⱨim ⱪilmaymǝn» bolux eⱨtimalƣa bǝk yeⱪin. Yǝnǝ mumkinqiliki barki, ayǝtning ǝng ahirⱪi ⱪismi: «Mǝn Ɵzümni ⱨeq ayimaymǝn!» degǝn mǝnidǝ bolidu — demǝk, Huda Israilni ⱪutⱪuzux üqün ⱨǝrⱪandaⱪ bǝdǝl tɵlǝxkǝ tǝyyardur.

■ 13:14 Yǝx. 25:8; 1Kor. 15:55

□ 13:15 «Əfraim ⱪerindaxliri arisida «mewilik» bolsimu» — «Əfraim» degǝn isimning ɵzi «mewilik» degǝn mǝnidǝ. Muxu ayǝttiki «mewǝ» pǝrzǝntlǝrni kɵrsitidu (14-ayǝtnimu kɵrüng). «Xǝrⱪtin bir xamal qiⱪidu» — Ⱪanaanƣa (Pǝlǝstingǝ) nisbǝtǝn ǝng dǝⱨxǝtlik xamal xǝrⱪ xamilidur. Ularni nabut ⱪilidiƣan Asuriyǝ ⱪoxuni dǝrwǝⱪǝ xǝrⱪtin kelidu. «hǝzinidiki nǝpis ⱪaqa-ⱪuqilar» — Əfraimdiki «kelixkǝn qokan-ⱪizlar»ni kɵrsitiximu mumkin (16-ayǝtnimu kɵrüng).

■ 13:16 Ⱨox. 10:14

■ 14:1 Ⱨox. 12:7

□ 14:2 «...«buⱪa ⱪurbanliⱪlar»ni tutimiz — «buⱪa ⱪurbanliⱪlar» Hudaƣa atap beƣixlinidiƣan «kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ»lar iqidǝ ǝng ⱪimmǝtlik ⱪurbanliⱪ idi. Muxu yǝrdǝ kɵqmǝ mǝnidǝ ixlǝtkǝn, ǝlwǝttǝ. U «lǝwlirimizdiki mol ibadǝt-mǝdⱨiyǝ»ni kɵrsitidu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «lǝwlirimizdiki mewini tutimiz».

□ 14:3 «Qünki Sǝndinla yetim-yesirlar rǝⱨim-xǝpⱪǝt tapidu»» — bu sɵz Ⱨoxiyaning balilirining ɵz dadisi bilǝn bolƣan kǝqürmixini ǝks ǝttürgǝn bolidu.

□ 14:7 «Liwanning xarabliri aƣzida ⱪalƣandǝk, esidǝ xerin ⱪalidu» — ibraniy tilida: «Uning ǝslǝtmisi Liwandiki xarabningkidǝk bolidu».

□ 14:8 «Əfraim: «Mening butlar bilǝn yǝnǝ nemǝ karim!» — dǝydiƣan bolidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «U (Huda Əfraimƣa) «I Əfraim, Mening butlar bilǝn nemǝ alaⱪǝm bolsun!» — dǝydu».

■ 14:9 Pǝnd. 10:29

Yo'el

1

2

3

Yo'el

1

Qekǝtkǝ apiti Pǝrwǝrdigarning künigǝ bexarǝt beridu

1 Pǝrwǝrdigarning Petuelning oƣli Yoelƣa qüxkǝn sɵzi: —

2 «I ⱪerilar, anglanglar;

Zeminda barliⱪ turuwatⱪan ⱨǝmmǝylǝn, ⱪulaⱪ selinglar;

Ɵz künliringlarda yaki ata-bowiliringlarning künliridimu xundaⱪ bir ix bolup baⱪⱪanmu?

3 Baliliringlarƣa xuni eytip beringlar,

Baliliringlar ɵz baliliriƣa eytsun,

Ularmu kelǝr dǝwrgǝ eytsun: —

4 «Qixligüqi ⱪurt» ⱪaldurƣanni qekǝtkǝ yǝp boldi,

Qekǝtkǝ ⱪaldurƣanni qekǝtkǝ liqinkiliri yǝp boldi,

Qekǝtkǝ liqinkiliri ⱪaldurƣanni «wǝyranqi ⱪurt»lar yǝp boldi.□

5 Əy, ⱨaraⱪkǝxlǝr, oyƣinip ⱪattiⱪ yiƣlanglar,

Ⱨuwlixinglar, i xarab iqküqilǝr,

Yengi xarab tüpǝylidin —

Qünki u aƣzingdin elip taxlandi.

6 Qünki bir hǝlⱪ, küqlük, sansizliƣan hǝlⱪ,

Zeminim üstigǝ besip kǝldi;

Uning qixliri bolsa xirning qixliri,

Uningda xirning ⱨinggang qixliri bardur;

7 U Mening üzüm tallirimni wǝyranǝ ⱪiliwǝtti,

Ənjür dǝrihimning ⱪowzaⱪlirini siyriwǝtti,

Ularni yalingaqlap, taxliwǝtti;

Ularning xahliri aⱪliwetildi.

8 Yaxliⱪidiki eri üqün matǝm tutup bɵz kiyimlǝrgǝ oranƣan nǝwjuwandǝk ⱪattiⱪ piƣan qekinglar;

9 Pǝrwǝrdigarning ɵyi «axliⱪ ⱨǝdiyǝ»din ⱨǝm «xarab ⱨǝdiyǝ»lǝrdin mǝⱨrum ⱪilindi;

Kaⱨinlar, yǝni Pǝrwǝrdigarning hizmǝtqiliri matǝm tutidu.□

10 Etizlar qɵldǝrǝp kǝtti,

Zemin matǝm tutidu;

Qünki ziraǝtlǝr ƣazan boldi,

Yengi xarab ⱪurup kǝtti,

Zǝytun meyi ⱪaƣjiridi.

11 Ⱨǝy deⱨⱪanlar, uyulunglar;

Buƣdaylar ⱨǝm arpilar üqün yalwurunglar, i üzümqilǝr,

Qünki etizlarning ⱨosulliri ⱪurup kǝtti.

12 Üzüm teli ⱪaƣjirap kǝtti,

Ənjür dǝrihi solixip ⱪaldi,

Anar dǝrihi, horma palmisi ⱨǝm alma dǝrihimu,

Daladiki barliⱪ dǝrǝhlǝr solixip kǝtti;

Bǝrⱨǝⱪ, xadliⱪmu adǝm balilirida solixip kǝtti.

13 Belinglarni baƣlanglar, pǝryad oⱪunglar, i kaⱨinlar;

Ⱨuwlanglar, i ⱪurbangaⱨning hizmǝtqiliri;

Keqiqǝ bɵz kiyimlǝrni kiyip düm yetinglar, i Hudaning hizmǝtqiliri;

Qünki Hudayinglarning ɵyidin «axliⱪ ⱨǝdiyǝ» ⱨǝm «xarab ⱨǝdiyǝ» üzülüp ⱪaldi.□

14 «Roza tutayli» dǝp Hudaƣa mǝhsus bir mǝzgilni ayringlar,

Jamaǝtkǝ mǝhsus yiƣilimiz, dǝp jakarlanglar;

Aⱪsaⱪallarni, zeminda turuwatⱪanlarning ⱨǝmmisini Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning ɵyigǝ yiƣip,

Pǝrwǝrdigarƣa nalǝ kɵtürünglar!■

15 «Aⱨ, xu kün!

Qünki Pǝrwǝrdigarning küni yeⱪinlaxti,

U Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir tǝripidin ⱨalakǝt bolup kelidu.□  ■

16 Mana, ƣiza kɵz aldimizdin elip taxlandi ǝmǝsmu?

Xadliⱪ, huxalliⱪ Hudayimizning ɵyidin elip taxlandi ǝmǝsmu?□

17 Uruⱪlar topa-qalmilar astida qirip kǝtti,

Ambarlar harabilǝxti,

Boƣuzhanilar ƣulap qüxti;

Qünki ziraǝtlǝr ƣazang boldi.

18 Qarpaylar xundaⱪ ⱨɵrkirixip kǝtti!

Kala padiliri patiparaⱪ boldi,

Otlaⱪni tapalmiƣaq;

Ⱪoy padilirimu ɵzi «gunaⱨimiz bar» degǝndǝk mǝyüslǝndi;□

19 Aⱨ, Pǝrwǝrdigar, nida ⱪilimǝn Sanga;

Qünki ot yalⱪunliri janggaldiki ot-qɵplǝrni yǝwǝtti,

Yalⱪun daladiki barliⱪ dǝrǝhlǝrni kɵydürüwǝtti.

20 Daladiki ⱨaywanlarmu Sanga nida ⱪilidu,

Qünki eriⱪ-ɵstǝnglǝr ⱪurup kǝtti,

Ot-yalⱪun janggaldiki ot-qɵplǝrni yǝwǝtti.

2

Qekǝtkilǝrning wǝyranqiliⱪi

1 Zion teƣida kanay qelinglar,

Muⱪǝddǝs teƣimda agaⱨ signalini anglitinglar;

Zeminda turƣuqi ⱨǝmmǝylǝn dir-dir titrisun;

Qünki Pǝrwǝrdigarning küni kelidu, u yeⱪindidur.□  ■

2 U kün bolsa ⱪarangƣu ⱨǝm sür kün,

Bulutlar ⱪaplanƣan ⱨǝm ⱪapⱪarangƣu zulmǝt kün, — tang sǝⱨǝr taƣlar üstigǝ yeyilƣandǝk,

Zor ⱨǝm küqlük bir hǝlⱪ kelidu;

Ularƣa ohxax bolƣuqilar bolup baⱪmiƣan,

Ulardin keyinmu, dǝwrdin-dǝwrgǝ yǝnǝ bolmaydu.

3 Ularning aldida kɵydürgüqi ot mangidu,

Ularning kǝynidǝ bolsa bir yalⱪun kɵydürüp ɵtidu;

Kelixtin burun zemin «Erǝn baƣqisi»dǝk,

Biraⱪ ularning tapini tǝgkǝndin keyin gül-giyaⱨsiz qɵl-bayawan bolidu;

Bǝrⱨǝⱪ, ulardin ⱨeqnemǝ ⱪeqip ⱪutulalmaydu.

4 Ularning ⱪiyapiti atⱪa ohxaydu,

Atliⱪ lǝxkǝrdǝk qapidu.

5 Jǝng ⱨarwiliri güldürligǝndǝk sada bilǝn ular taƣ qoⱪⱪiliridin sǝkrǝp ɵtidu;

Pahalni paraslap kɵydürgǝn ot awazidǝk taraslap mangidu,

Dǝbdǝbilik sǝp tüzǝp turƣan küqlük ⱪoxundǝk yüridu,

6 Ularning aldida ǝllǝr ⱪattiⱪ azablinidu,

Ⱨǝmmǝ qiray tatirip ketidu.

7 Ular palwanlardǝk yügüridu;

Jǝngqilǝrdǝk sepildin artilip ɵtidu;

Ⱨǝmmisi ɵz aldiƣa ⱪarap yürüx ⱪilidu;

Sǝplirini ⱨeq buzmaydu.

8 Ⱨeqⱪaysisi ɵz ⱪerindixini ⱪistimaydu;

Ⱨǝrⱪaysisi ɵz yolida mangidu;

Ⱪorallarƣa etilsimu, yarilanmay ɵtüp mangidu;□

9 Xǝⱨǝrning ⱨǝmmǝ yerigǝ qepixidu;

Sepil üstidǝ yügürüp yüridu;

Ɵylǝrgǝ yamixip qiⱪidu;

Derizilǝrdin oƣridǝk kiridu.

10 Ular aldida yǝr-zeminni titrǝk basidu,

Asmanlar tǝwrinip ketidu;

Ⱪuyax ⱨǝm ay ⱪarangƣulixip ketidu,

Yultuzlar julasini ⱪayturuwalidu.■

11 Pǝrwǝrdigar Ɵz ⱪoxuni aldida awazini ⱪoyuwetidu,

Qünki Uning bargaⱨi payansizdur;

Uning sɵzini orunliƣuqi küqlüktur;

Qünki Pǝrwǝrdigarning küni uluƣ, intayin dǝⱨxǝtliktur;

Kim uni kɵtürǝlisun?■

12 Biraⱪ ⱨǝtta ⱨazirmu, — dǝydu Pǝrwǝrdigar,

— Qin kɵnglünglǝr bilǝn, rozilar bilǝn, yiƣilar bilǝn matǝm tutup Mening yenimƣa ⱪaytip kelinglar;■

13 Kiyim-keqikinglarni ǝmǝs, bǝlki yürǝk-baƣringlarni tilip,

Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning yeniƣa ⱪaytip beringlar;

Qünki U meⱨir-xǝpⱪǝtlik ⱨǝm rǝⱨimdil,

Asan ƣǝzǝplǝnmǝydu, zor meⱨir-muⱨǝbbǝtliktur,

Yamanliⱪtin yanidiƣan Hudadur. □  ■

14 Kim bilidu, U jazalaxtin yenip, rǝⱨim ⱪilip birǝr bǝrikǝtni,

Pǝrwǝrdigar Hudayinglarƣa sunƣudǝk birǝr «axliⱪ ⱨǝdiyǝ» ⱨǝm «xarab ⱨǝdiyǝ»ni ⱪaldurup ketǝmdu tehi?■

15 Zion teƣida kanay qelinglar,

«Roza tutayli» dǝp Hudaƣa mǝhsus bir mǝzgilni ayringlar,

Jamaǝtkǝ mǝhsus yiƣilimiz, dǝp jakarlanglar;□  ■

16 Əlni yiƣinglar, jamaǝtni paklandurunglar,

Aⱪsaⱪallarni jǝm ⱪilinglar, balilarni, emiwatⱪanlarnimu yiƣinglar;

Toy ⱪiliwatⱪan yigit ɵz ɵyidin,

Yatliⱪ bolidiƣan ⱪiz ⱨujrisidin qiⱪsun;□

17 Kaⱨinlar, yǝni Pǝrwǝrdigarning hizmǝtqiliri aywan bilǝn ⱪurbangaⱨ otturisida yiƣa-zar kɵtürsun,

Ular eytsunki, «I Pǝrwǝrdigar, Ɵz hǝlⱪinggǝ iqingni aƣritⱪaysǝn,

Ɵz mirasingni horluⱪtin saⱪlap,

Ularni ǝllǝrgǝ sɵz-qɵqǝk boluxⱪa ⱪoymiƣaysǝn;

Əl-yurtlar arisida: «Ularning Hudasi ⱪeni?» deyilmisun».□  ■

18 Andin Pǝrwǝrdigar Ɵz zeminiƣa otluⱪ muⱨǝbbitini,

Ɵz hǝlⱪigǝ rǝⱨim-xǝpⱪǝtni kɵrsǝtti;

19 Pǝrwǝrdigar jawabǝn Ɵz hǝlⱪigǝ mundaⱪ dedi: —

«Mana, Mǝn silǝrgǝ buƣday, yengi xarab wǝ zǝytun meyini ǝwǝtimǝn,

Silǝr bulardin ⱪandurulisilǝr;

Wǝ Mǝn silǝrni ⱪaytidin ǝllǝr arisida xǝrmǝndǝ ⱪilip ⱪoymaymǝn;□

20 Ⱨǝm ximaldin kǝlgüqini silǝrdin yiraⱪ ⱪilip,

Uning aldi ⱪismini xǝrⱪiy dengizƣa,

Kǝyni ⱪismini ƣǝrbiy dengizƣa ⱪoƣliwetimǝn;

Uni qɵl bir zeminƣa ⱨǝydiwetimǝn;

Uning sesiⱪliⱪi purap turidu,

Pasiⱪ ⱨidi qiⱪidu;

Qünki u «qong ixlarni ⱪilƣuqimǝn» dǝp ɵzini uluƣ ⱪilmaⱪqi bolidu.□

21 Ⱪorⱪma, i zemin;

Xadlinip huxal bol;

Qünki Pǝrwǝrdigar uluƣ ixlarni ⱪilƣan.□

22 I daladiki ⱨaywanlar, ⱪorⱪmanglar;

Qünki qɵllüktiki ot-qɵplǝr bǝrⱪ urmaⱪta;

Dǝrǝh mewisini bǝrmǝktǝ,

Ənjür dǝrihi, üzüm teli toluⱪ ⱨosul beridu.

23 Ⱨǝm silǝr, Zionning baliliri, xadlinip Pǝrwǝrdigar Hudayinglardin hursǝn bolunglar;

Qünki U ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ boyiqǝ silǝrgǝ «awwalⱪi yamƣurlar»ni beridu;

U silǝrgǝ ⱨɵl-yeƣin beridu,

Yǝni baxta bolƣandǝk «awwalⱪi yamƣurlar» ⱨǝm «keyinki yamƣurlar»ni yaƣduridu.□

24 Hamanlar buƣdayƣa tolƣan bolidu,

Idix-küplǝr yengi xarab ⱨǝm maylarƣa tolup taxidu.

25 Wǝ Mǝn silǝrgǝ qekǝtkilǝr, qekǝtkǝ liqinkiliri, «wǝyranqi ⱪurt»lar, «qixligüqi ⱪurt»lar,

Yǝni Mǝn aranglarƣa ǝwǝtkǝn uluƣ ⱪoxunum yegǝn yillarni ⱪayturup berimǝn;■

26 Silǝr boluxiqǝ yǝp, ⱪandurulisilǝr,

Xuningdǝk silǝrgǝ karamǝt ixlarni kɵrsǝtkǝn Pǝrwǝrdigar Hudayinglarning namini mǝdⱨiyilǝysilǝr;

Xuning bilǝn Mening hǝlⱪim ⱨǝrgiz yǝnǝ hijalǝtkǝ ⱪalmaydu.

27 Silǝr Mening Israil iqidǝ turƣanliⱪimni,

Xundaⱪla Mǝnki Pǝrwǝrdigar silǝrning Hudayinglar ikǝnlikimni,

Mǝndin baxⱪa ⱨeqkim bolmaydiƣanliⱪini bilisilǝr;

Xuning bilǝn Mening hǝlⱪim ⱨǝrgiz yǝnǝ hijalǝtkǝ ⱪalmaydu.

28 Ⱨǝm keyin, Mǝn Ɵz Roⱨimni barliⱪ ǝt igiliri üstigǝ ⱪuyimǝn;

Silǝrning oƣul-ⱪizliringlar bexarǝt beridu,

Ⱪeriliringlar alamǝt qüxlǝrni kɵridu,

Yigitliringlar ƣayibanǝ alamǝt kɵrünüxlǝrni kɵridu;□  ■

29 Bǝrⱨǝⱪ, xu künlǝrdǝ ⱪullar üstigimu, dedǝklǝr üstigimu Roⱨimni ⱪuyimǝn.

30 Mǝn asmanlarda, zemindǝ karamǝtlǝrni,

Ⱪan, ot, is-tütǝk tüwrüklirini kɵrsitimǝn.

31 Pǝrwǝrdigarning uluƣ ⱨǝm dǝⱨxǝtlik küni kǝlmigüqǝ,

Ⱪuyax ⱪarangƣuluⱪⱪa,

Ay ⱪanƣa aylandurulidu.■

32 Ⱨǝm xundaⱪ ǝmǝlgǝ axuruliduki,

Pǝrwǝrdigarning namini qaⱪirip nida ⱪilƣanlarning ⱨǝmmisi ⱪutⱪuzulidu;

Qünki Pǝrwǝrdigar deginidǝk, Zion teƣida ⱨǝm Yerusalemda,

Ⱨǝmdǝ Pǝrwǝrdigar qaⱪirmaⱪqi bolƣan «ⱪaldisi»lar üqün ⱪutⱪuzux-nijat bolidu. □  ■

3

Pǝrwǝrdigar ǝllǝrning üstidin ⱨɵküm qiⱪiridu

1 Qünki mana, xu künlǝrdǝ, xu pǝyttǝ,

Mǝn Yǝⱨuda ⱨǝm Yerusalemni asarǝttin ⱪutuldurup, azadliⱪⱪa erixtürginimdǝ,

2 Mǝn barliⱪ ǝllǝrnimu yiƣip,

Ularni «Yǝⱨoxafat jilƣisi»ƣa qüxürimǝn;

Xuning bilǝn ularning hǝlⱪimni ǝllǝr arisiƣa tarⱪitiwǝtkǝnlikidin,

Zeminimni bɵlüp parqiliwǝtkǝnlikidin,

Ularni axu yǝrdǝ Mening mirasim, yǝni hǝlⱪim Israil tüpǝylidin soraⱪⱪa tartimǝn.□

3 Uning üstigǝ ular Mening hǝlⱪimni doƣa tikip qǝk taxliƣan;

Bir yigitni bir paⱨixǝ ayalƣa almaxturƣan,

Bir ⱪizni «xarab iqimiz» dǝp xarab üqün almaxturƣan.

4 Ⱨǝy, Tur ⱨǝm Zidon, Filistiyǝning barliⱪ rayonliri, Mǝn silǝrni nemǝ ⱪiliptimǝn?

Silǝr Mǝndin ɵq almaⱪqimusilǝr?

(Biraⱪ Mǝndin ɵq alimiz desǝnglar, ɵqni tezla ɵz bexinglarƣa ⱪayturup berimǝn!)□

5 Kümüxlirim, altunlirimni buliwalƣininglar tüpǝylidin,

Güzǝl gɵⱨǝrlirimni ɵz buthaniliringlarƣa aparƣininglar tüpǝylidin,

6 Yǝⱨuda baliliri ⱨǝm Yerusalemning balilirini ɵz qegrasidin yiraⱪ ⱪilmaⱪ üqün ularni Greklarƣa setiwetkininglar tüpǝylidin,

7 Mana, Mǝn ularni silǝr setiwǝtkǝn jayda ornidin turƣuzimǝn,

Ⱨǝmdǝ ⱪilƣininglarni ɵz bexinglarƣa ⱪayturimǝn.

8 Oƣul-ⱪizliringlarni Yǝⱨuda balilirining ⱪoliƣa setiwetimǝn,

Ular xularni yiraⱪtiki bir ǝlgǝ, yǝni Xabiyaliⱪlarƣa setiwetidu;

Qünki Pǝrwǝrdigar sɵz ⱪilƣan.□

Pǝrwǝrdigar «Yǝⱨoxafat jilƣisi»da barliⱪ ǝllǝrning üstigǝ ⱨɵkümini qiⱪiridu

9 Xuni ǝllǝr arisida jakarlanglarki,

«Jǝnggǝ tǝyyarlininglar,

Palwanlarni ⱪozƣanglar,

Jǝngqilǝrning ⱨǝmmisi yeⱪinlaxsun,

Jǝnggǝ ⱨazir bolsun;

10 Sapan qixlirini ⱪiliq ⱪilip,

Orƣaⱪliringlarni nǝyzǝ ⱪilip soⱪuxunglar;

Ajiz adǝmmu: «Mǝn küqlük» desun;

11 Ətraptiki ⱨǝmmǝ ǝllǝr, tezdin kelinglar,

Ⱨǝmminglar xu yǝrgǝ jǝm bolunglar!».

«Ɵzüngning küqlükliringni axu yǝrgǝ qüxürgǝysǝn, aⱨ Pǝrwǝrdigar!»□

12 «Əllǝr ⱪozƣilip «Yǝⱨoxafat jilƣisi»ƣa kǝlsun;

Qünki Mǝn xu yǝrdǝ olturup ǝtraptiki ⱨǝmmǝ ǝllǝrni soraⱪⱪa tartimǝn.

13 Orƣaⱪni selinglar,

Qünki ziraǝt pixti;

Kelinglar, qüxüp qǝylǝnglar,

Qünki xarab kɵlqǝkliri liⱪ tuxuⱪtur,

Idix-küplǝr tolup taxidu.

Qünki ularning rǝzilliki zordur»□  ■

14 Aⱨ, nurƣun, nurƣun kixilǝr «Ⱪarar jilƣisi»da!

Qünki Pǝrwǝrdigarning küni «Ⱪarar jilƣisi»ƣa yeⱪinlaxti.

15 Ⱪuyax ⱨǝm ay ⱪarangƣulixip ketidu,

Yultuzlar ɵz julasini ⱪayturuwalidu.■

16 Pǝrwǝrdigar Ziondin ⱨɵrkirǝydu,

Yerusalemdin awazini ⱪoyuwetidu;

Asmanlar, zeminlar silkinidu;

Lekin Pǝrwǝrdigar Ɵz hǝlⱪigǝ baxpanaⱨ,

Israil baliliriƣa küq-ⱨimayǝ bolidu.

Pǝrwǝrdigar Zionni Ɵz makani ⱪilidu

17 Xuning bilǝn silǝr Mǝnki Pǝrwǝrdigarning silǝrning Hudayinglar ikǝnlikimni,

Ɵz muⱪǝddǝs teƣim Zionda turidiƣanliⱪimni bilisilǝr;

Yerusalem pak-muⱪǝddǝs bolidu,

Uningdin ⱨeq yat adǝmlǝr yǝnǝ ɵtmǝydu.□  ■

18 Ⱨǝm xu küni ǝmǝlgǝ axuruliduki,

Taƣlar yengi xarabni temitidu,

Dɵng-egizliklǝrdin süt aⱪidu,

Yǝⱨudadiki barliⱪ eriⱪ-ɵstǝnglǝrdǝ liⱪ su aⱪidu;

Pǝrwǝrdigarning ɵyidin bir bulaⱪ qiⱪidu,

Xittim jilƣisini suƣiridu.□  ■

19 Misir bolsa bir qɵllük,

Edom adǝmzatsiz bir qɵl-bayawan bolidu,

Ularning Yǝⱨuda baliliriƣa ⱪilƣan zulum-zorawanliⱪi tüpǝylidin,

Ular bularning zeminida bigunaⱨ ⱪanlarni tɵkkǝnliki tüpǝylidin.

20 Biraⱪ Yǝⱨuda mǝnggügǝ turidu,

Yerusalem dǝwrdin-dǝwrgiqǝ ⱪalidu;

21 Ⱨǝm Mǝn ularni tɵkkǝn ⱪanlarning paklandurulmiƣan gunaⱨliridin paklandurimǝn;

Qünki Pǝrwǝrdigar Zionda makanlaxⱪandur.

□ 1:4 ««Qixligüqi ⱪurt»lar... «wǝyranqi ⱪurt»lar — «qekǝtkǝ liqinkǝ» wǝ «wǝyranqi ⱪurt»lar bolsa bǝlkim qekǝtkining ɵsüx jǝryanidiki üq hil xǝkli, bolmisa üq hil baxⱪa ziyandax ⱨaxarǝtlǝr boluxi mumkin.

□ 1:9 ««axliⱪ ⱨǝdiyǝ»din ⱨǝm «xarab ⱨǝdiyǝ»lǝr...» — «axliⱪ ⱨǝdiyǝ»lǝr ⱨǝm «xarab ⱨǝdiyǝ»lǝr adǝttǝ «kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ»lar ⱨǝm «tǝxǝkkür ⱪurbanliⱪ»lirining üstigǝ ⱪuyulatti. «kaⱨinlar, yǝni Pǝrwǝrdigarning hizmǝtqiliri» — «kaⱨin» muⱪǝddǝs ibadǝthanida puⱪralar üqün mǝhsus ⱪurbanliⱪni kɵydürgüqi kixi.

□ 1:13 «Hudayinglarning ɵyi» — muⱪǝddǝs ibadǝthanini kɵrsitidu.

■ 1:14 Yo. 2:12-15

□ 1:15 «U (xu kün) Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir tǝripidin ⱨalakǝt bolup kelidu» — muxu sɵz Yoelƣa zamandax Yǝⱨudiy hǝlⱪining kɵpinqisini qɵqitidiƣan alaⱨidǝ gǝp. Ular: ««Pǝrwǝrdigarning küni» biz Yǝⱨudiy hǝlⱪigǝ nijatni elip kelidu, ⱨǝrbir baxⱪa millǝtkǝ ⱨalakǝtni elip kelidu» dǝp oylaytti. Yoel pǝyƣǝmbǝr xu künining ⱨǝrbir gunaⱨkar adǝmgǝ (mǝyli Yǝⱨudiy bolsun, Yǝⱨudiy bolmisun) ⱨalakǝt elip kelidu, dǝp jakarlaydu.

■ 1:15 Yǝx. 2:9-22; 13:6

□ 1:16 «Hudayimizning ɵyi» — muⱪǝddǝs ibadǝthanini kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

□ 1:18 «Qarpaylar xundaⱪ ⱨɵrkirixip kǝtti! Kala padiliri patiparaⱪ boldi, otlaⱪni tapalmiƣaq; ⱪoy padilirimu ɵzi «gunaⱨimiz bar» degǝndǝk mǝyüslǝndi» — ⱨǝtta qarwilar, daladiki ⱨaywanlar Hudaƣa nida kɵtürwatⱪanƣa ohxaydu (20-ayǝtnimu kɵrüng). Nemixⱪa ǝmdi Hudaning hǝlⱪi Uningƣa ⱨeq dua ⱪilmaydu?

□ 2:1 «Zion teƣida kanay qelinglar» — «Zion» yaki «Zion teƣi» — Yerusalem xǝⱨiri, jümlidin muⱪǝddǝs ibadǝthana jaylaxⱪan taƣdur. «Zion» bǝlkim «kɵrünǝrlik» degǝn mǝnidǝ. U daim Hudaning Ɵz hǝlⱪigǝ ⱨimayǝ bolƣiniƣa simwol bolidu. «kanay qelinglar» — ibraniy tilida «burƣa qelinglar».

■ 2:1 Yo. 1:15; Zǝf. 1:14, 15

□ 2:8 «Ⱪorallarƣa etilsimu, yarilanmay ɵtüp mangidu» — birnǝqqǝ hil tǝrjimisi boluxi mumkin. Ibraniy tilini qüxinix tǝs.

■ 2:10 Yǝx. 13:10; Əz. 32:7; Yo. 2:31, 3:15

■ 2:11 Yǝr. 30:7; Am. 5:18; Zǝf. 1:15

■ 2:12 Yǝr. 4:1

□ 2:13 «Kiyim-keqikinglarni ǝmǝs, bǝlki yürǝk-baƣringlarni tilip,...» — kona zamanlarda ⱪattiⱪ ⱪayƣu-ⱨǝsrǝtni bildürüx üqün hǝⱪlǝr kiyimlirini yirtatti.

■ 2:13 Mis. 34:6; Zǝb. 86:15; Yun. 4:2

■ 2:14 Yun. 3:9

□ 2:15 «kanay qelinglar» — ibraniy tilida «burƣa qelinglar».

■ 2:15 Yo. 1:14

□ 2:16 «Əlni yiƣinglar, jamaǝtni paklandurunglar» — muxu «paklandurux» bǝlkim ⱨǝrbir adǝmni Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn muⱪǝddǝs ⱪanunda bekitilgǝn ⱨǝrbir ⱨaram nǝrsidin ayriwetix degǝnliktur. «Toy ⱪiliwatⱪan yigit ɵz ɵyidin, yatliⱪ bolidiƣan ⱪiz ⱨujrisidin qiⱪsun» — «Ⱪan.» 20:7, 24:5 bilǝn selixtursaⱪ, wǝziyǝtning jiddiyliⱪi tehimu eniⱪ kɵrünidu.

□ 2:17 «(Ibadǝthanidiki) aywan bilǝn ⱪurbangaⱨ otturisida yiƣa-zar kɵtürünglar» — nemixⱪa axu jayda xundaⱪ ⱪilix kerǝk? Pikrimizqǝ, bu ǝmr birnǝqqǝ yil ilgiriki bir wǝⱪǝ bilǝn ziq munasiwǝtlik, yǝni Yǝⱨudaning padixaⱨi Yoax Zǝkǝriya degǝn kaⱨin-pǝyƣǝmbǝrni dǝl axu yǝrdǝ ɵltürüwǝtkǝn («2Tar.» 24:21 ⱨǝm «Mat.» 23:35ni kɵrüng). «Ɵz mirasingni horluⱪtin saⱪlap... » — «Pǝrwǝrdigarning mirasi» muxu yǝrdǝ, xübⱨisizki, ɵz hǝlⱪini kɵrsitidu.

■ 2:17 Zǝb. 42:10; 79:10; 115:2

□ 2:19 «Andin Pǝrwǝrdigar ... rǝⱨim-xǝpⱪitini kɵrsǝtti (18-ayǝt)... Ɵz hǝlⱪigǝ mundaⱪ dedi: ... » — ⱪariƣanda hǝlⱪ Hudaning sɵzi boyiqǝ dua-tilawǝt ⱪilƣan, Huda dǝrwǝⱪǝ ularning duasiƣa ⱨazir jawab beridu. Bǝzi alimlar bu sɵzlǝrni: «Andin Pǝrwǝrdigar ... rǝⱨim-xǝpⱪǝtni kɵrsitidu... bǝrⱨǝⱪ mundaⱪ dǝydu: ... » dǝp tǝrjimǝ ⱪilidu.

□ 2:20 «Ⱨǝm ximaldin kǝlgüqini silǝrdin yiraⱪ ⱪilip,...» — «ximaldin kǝlgüqi» bolsa bǝlkim birla waⱪitta bizgǝ ikki bexarǝtni tǝng kɵrsitip beridu. Birinqidin, Yoel pǝyƣǝmbǝrning zamanidiki, ximaldin kǝlgǝn «qekǝtkǝ ⱪoxuni»ni kɵrsitidu; ikkinqidin, ahirⱪi zamandiki, ximaldin kelidiƣan, Israil hǝlⱪigǝ ⱨujum ⱪilidiƣan, Xǝytan ⱪozƣaydiƣan qong bir ⱪoxunnimu kɵrsitidu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng. «Uning aldi ⱪismini xǝrⱪiy dengizƣa, kǝyni ⱪismini ƣǝrbiy dengizƣa...» — «xǝrⱪiy dengiz» «Ɵlük Dengiz»ni, «Ƣǝrbiy Dengiz» «Ottura Dengiz»ni kɵrsitidu. «Qünki U (Pǝrwǝrdigar) «qong ixlarni ⱪilƣuqimǝn...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «Qünki U (Pǝrwǝrdigar) uluƣ ixlarni ⱪiliwatidu» (21-ayǝttikidǝk).

□ 2:21 «Qünki Pǝrwǝrdigar uluƣ ixlarni ⱪilƣan» — yaki «qünki Pǝrwǝrdigar uluƣ ixlarni ⱪiliwatidu».

□ 2:23 «Qünki U ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ boyiqǝ silǝrgǝ «awwalⱪi yamƣurlar»ni beridu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Qünki U silǝrgǝ «ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni ɵgǝtküqi»ni ǝwitidu, ⱨɵl-yeƣin beridu». Ikki tǝrjimisi bǝlkim tǝng inawǝtlik boluxi mumkin; undaⱪta «ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni ɵgǝtküqi» Ⱪutⱪuzƣuqi-mǝsiⱨni kɵrsitixi kerǝk bolidu. «U silǝrgǝ ⱨɵl-yeƣin beridu, yǝni baxta bolƣandǝk «awwalⱪi yamƣurlar» ⱨǝm «keyinki yamƣurlar»ni yaƣduridu» — «awwalⱪi yamƣurlar» (yaki «dǝslǝpki yamƣurlar») Ⱪanaanda 10-ayda yaƣidu wǝ uning wasitisi bilǝn tupraⱪ yumxitilip, yǝr ⱨǝydǝx andin uruⱪ qeqix mumkin bolidu. «Keyinki yamƣurlar» Israilda 3- yaki 4-ayda yeƣip, ǝtiyazliⱪ ziraǝtlǝrni pixurux rolini oynaydu. Xunga ⱨǝrbir deⱨⱪan «keyinki yamƣur»ƣa tǝxnadur, uni bǝk ⱪǝdirlǝydu.

■ 2:25 Yo. 1:4

□ 2:28 «Silǝrning oƣul-ⱪizliringlar bexarǝt beridu» — yaki «silǝrning oƣul-ⱪizliringlar pǝyƣǝmbǝrlik ⱪilidu».

■ 2:28 Yǝx. 44:3; Əz. 39:29; Ros. 2:17

■ 2:31 Yo. 2:10, 31; 3:15; Yǝx. 13:10; 24:23; Am. 8:9; Mat. 24:29; Ros. 2:20; Wǝⱨ. 6:12-13

□ 2:32 «Pǝrwǝrdigar qaⱪirmaⱪqi bolƣan «ⱪaldisi»lar...» — yaki «Pǝrwǝrdigar qaⱪiriwatⱪan «ⱪaldisi»lar...». «(Pǝrwǝrdigarning) «ⱪaldisi»» — Tǝwratta, pǝyƣǝmbǝrlǝrning yazmilirida kɵp kɵrülidiƣan tema yaki mawzudur. Israil hǝlⱪining ⱨǝm ǝllǝrning kɵp ⱪismi Hudadin yiraⱪlixip kǝtkǝn bolsimu, ular arisida Hudaning meⱨir-xǝpⱪiti bilǝn, Ɵzigǝ sadiⱪ bir «ⱪaldisi»ning ⱨaman ⱨǝrdaim tepilidiƣanliⱪi kɵrsitilidu.

■ 2:32 Ob. 17; Rim. 10:13

□ 3:2 «Mǝn barliⱪ ǝllǝrnimu yiƣip,... xuning bilǝn ularning hǝlⱪimni ǝllǝr arisiƣa tarⱪitiwǝtkǝnlikidin, ... ularni... hǝlⱪim Israil tüpǝylidin soraⱪⱪa tartimǝn» — «ǝllǝr» bolsa yat ǝllǝr, Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr. «Yǝⱨoxafat jilƣisi» — «Yǝⱨoxafat» — «Yaⱨ» (Pǝrwǝrdigar) sotlaydu» degǝn mǝnidǝ. U bǝlkim Yerusalem xǝⱨirining xǝrⱪi tǝripidiki «Kidron jilƣisi»ni kɵrsitidu (Yerusalem ⱨǝm «Zǝytun teƣi» arisida).

□ 3:4 «Ⱨǝy, Tur ⱨǝm Zidon,...» — «Tur» bolsa Liwandiki ǝng qong port ⱨǝm ⱪudrǝtlik xǝⱨǝr, Zidon uning ǝtrapidiki rayon.

□ 3:8 «Ular xularni yiraⱪtiki bir ǝlgǝ, yǝni Xabiyaliⱪlarƣa setiwetidu» — «Xabiyaliⱪlar» «Xeba» degǝn rayondikilǝr boluxi mumkin.

□ 3:11 «Ɵzüngning küqlükliringni axu yǝrgǝ qüxürgǝysǝn, aⱨ Pǝrwǝrdigar!» — bu sɵzlǝr 2:1-11diki wǝ «Yǝx.» 13:3-5diki sɵzlǝrgǝ munasiwǝtlik boluxi kerǝk. «Yǝx.» 13:3-5diki izaⱨatlarnimu kɵrüng.

□ 3:13 «Orƣaⱪni selinglar, qünki ziraǝt pixti; kelinglar, qüxüp qǝylǝnglar, qünki xarab kɵlqǝkliri liⱪ tuxuⱪtur... qünki ularning rǝzilliki zordur»» — muxu buyruⱪ bǝlkim Hudaning «küqlükliri», yǝni pǝrixtilǝrgǝ eytilidu («Wǝⱨ» 14:17-20ni kɵrüng).

■ 3:13 Wǝⱨ. 14:15

■ 3:15 Yo. 2:10, 3:4, 15; Yǝx.13:10; 24:23; Am. 8:9; Mat. 24:29; Ros. 2:20; Wǝⱨ. 6:12-13

□ 3:17 «Uningdin ⱨeq yat adǝmlǝr yǝnǝ ɵtmǝydu» — degǝn sɵz bǝlkim: (1) ⱨeq tajawuzqi yǝnǝ Yerusalemni buzmaydu, wǝ (2) Yerusalemni bulƣƣudǝk ⱨeqⱪandaⱪ butpǝrǝs adǝm uningdin yǝnǝ ɵtmǝydu, degǝn ikki mǝnini kɵrsitixi mumkin.

■ 3:17 Wǝⱨ. 21:27

□ 3:18 «...Xittim jilƣisini suƣiridu» — «Xittim jilƣisi» Yerusalemning xǝrⱪiy tǝripida bolup, suliri Iordan jilƣisiƣa qüxidu.

■ 3:18 Am. 9:13

Amos

1

2

3

4

5

6

7

8

9

Amos

1

Amos pǝyƣǝmbǝrning bexarǝtliri

1 Uzziya Yǝⱨudaƣa, Yoaxning oƣli Yǝroboam Israilƣa padixaⱨ bolƣan waⱪitlarda, yǝr tǝwrǝxtin ikki yil ilgiri, Tǝkoadiki qarwiqilar arisidiki Amosning Israil toƣruluⱪ eytⱪan sɵzliri: — □  ■

2 U: «Pǝrwǝrdigar Zion teƣidin ⱨɵrkirǝydu,

Yerusalemdin awazini ⱪoyuwetidu;

Padiqilarning otlaⱪliri matǝm tutidu,

Karmǝl qoⱪⱪisi ƣazanglixidu» — dedi.□
  ■

Hudaning Israilƣa ⱪoxna ⱪowmlar üstidin ⱨɵkümi •••• Suriyǝ ⱨǝⱪⱪidǝ

3 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

«Dǝmǝxⱪning üq gunaⱨi, bǝrⱨǝⱪ tɵt gunaⱨi üqün, uningƣa qüxidiƣan jazani yandurmaymǝn,

Qünki ular Gileadtikilǝrni tɵmür tirniliⱪ sɵrǝmlǝr bilǝn soⱪⱪanidi;□

4 Xundaⱪla Ⱨazaǝlning ɵyigǝ bir ot ǝwǝtimǝn,

U Bǝn-Ⱨadadning ordilirini yutuwalidu.□

5 Dǝmǝxⱪ dǝrwazisidiki tɵmür baldaⱪni sunduriwetimǝn,

Awǝn jilƣisida turƣuqini, Bǝyt-Edǝndǝ xaⱨanǝ ⱨasisini tutⱪuqini üzüp taxlaymǝn;

Suriyǝning hǝlⱪi ǝsirgǝ qüxüp kirƣa elip ketilidu, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.□  ■

Filistiyǝ ⱨǝⱪⱪidǝ

6 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

«Gaza xǝⱨirining üq gunaⱨi, bǝrⱨǝⱪ tɵt gunaⱨi üqün, uningƣa qüxidiƣan jazani yandurmaymǝn,

Qünki ular Edomƣa tapxurup berixkǝ, barliⱪ tutⱪunlarni ǝsir ⱪilip elip kǝtti.□  ■

7 Ⱨǝm Mǝn Gazaning sepiliƣa ot ǝwǝtimǝn,

U uning ordilirini yutuwalidu;

8 Mǝn Axdodta turƣuqini, Axkelonda xaⱨanǝ ⱨasini tutⱪuqini üzüp taxlaymǝn,

Əkron xǝⱨirigǝ ⱪarxi ⱪol kɵtürimǝn;

Filistiylǝrning ⱪalduⱪi yoⱪilidu, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.

Tur xǝⱨiri ⱨǝⱪⱪidǝ

9 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

«Turning üq gunaⱨi, bǝrⱨǝⱪ tɵt gunaⱨi üqün, uningƣa qüxidiƣan jazani yandurmaymǝn,

Qünki ular barliⱪ tutⱪunlarni Edomƣa tapxuruwǝtti,

Xundaⱪla ⱪerindaxliⱪ ǝⱨdisini esigǝ almidi.□

10 Ⱨǝm Mǝn Turning sepiliƣa ot ǝwǝtimǝn,

Ot uning ordilirini yutuwalidu.

Edom ⱨǝⱪⱪidǝ

11 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

«Edomning üq gunaⱨi, bǝrⱨǝⱪ tɵt gunaⱨi üqün, uningƣa qüxidiƣan jazani yandurmaymǝn,

Qünki u barliⱪ rǝⱨim-xǝpⱪǝtni taxliwetip,

Ⱪiliq bilǝn ɵz ⱪerindixini ⱪoƣliƣan;

U yirilƣudǝk ƣǝzǝptǝ bolup,

Dǝrƣǝziptǝ bolƣan ⱨalitini ⱨǝmixǝ saⱪlaydu;□

12 Ⱨǝm Mǝn Teman xǝⱨirigǝ ot ǝwǝtimǝn,

Ot Bozraⱨning ordilirini yutuwalidu».

Ammoniylar ⱨǝⱪⱪidǝ

13 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

«Ammonning üq gunaⱨi, bǝrⱨǝⱪ tɵt gunaⱨi üqün, uningƣa qüxidiƣan jazani yandurmaymǝn,

Qünki ular qegrimizni kengǝytimiz dǝp, Gileadtiki ⱨamilidar ayallarning ⱪorsaⱪlirini yeriwǝtti.□

14 Ⱨǝm Mǝn Rabbaⱨning sepiliƣa ot yaⱪimǝn,

Jǝng künidǝ ⱪiya-qiyalar iqidǝ,

Ⱪara ⱪuyunning künidǝ ⱪattiⱪ boran iqidǝ,

Ot uning ordilirini yutuwalidu;

15 Ⱨǝm ularning padixaⱨi ǝsirgǝ qüxidu,

— U ǝmirliri bilǝn billǝ ǝsirgǝ qüxidu, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

2

Moab ⱨǝⱪⱪidǝ

1 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu:

—«Moabning üq gunaⱨi, bǝrⱨǝⱪ tɵt gunaⱨi üqün, uningƣa qüxidiƣan jazani yandurmaymǝn,

Qünki u Edomning padixaⱨining ustihanlirini kɵydürüp ⱨak ⱪiliwǝtti.

2 Ⱨǝm Mǝn Moab üstigǝ ot ǝwǝtimǝn,

Ot Keriotning ordilirini yutuwalidu;

Wǝ Moab quⱪan-sürǝnlǝr bilǝn, ⱪiya-qiyalar bilǝn, kanay sadasi bilǝn ɵlidu.

3 Wǝ Mǝn ularning ⱨakimini arisidin üzüp taxlaymǝn,

Uning ǝmirlirini uning bilǝn billǝ ɵltürüwetimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

Yǝⱨuda ⱨǝⱪⱪidǝ

4 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

«Yǝⱨudaning üq gunaⱨi, bǝrⱨǝⱪ tɵt gunaⱨi üqün, uningƣa qüxidiƣan jazani yandurmaymǝn,

Qünki ular Pǝrwǝrdigarning Tǝwrat-ⱪanunini kǝmsitti,

Uningdiki bǝlgilimilǝrgǝ ǝmǝl ⱪilmidi;

Ularning sahtiliⱪliri ɵzlirini adaxturup ⱪoydi; ularning ata-bowilirimu bularƣa ǝgixip mangƣanidi.□

5 Ⱨǝm Mǝn Yǝⱨuda üstigǝ ot ǝwǝtimǝn,

Ot Yerusalemning ordilirini yutuwalidu.

Israil ⱨǝⱪⱪidǝ

6 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

Israilning üq gunaⱨi, bǝrⱨǝⱪ tɵt gunaⱨi üqün, uni jazasidin ⱪayturmaymǝn,

Qünki ular ⱨǝⱪⱪaniylarni kümüxkǝ setiwǝtti,

Yoⱪsul adǝmni bir jüp qoruⱪⱪa setiwǝtti;

7 Ular namratlarning bexidiki qang-topilirini box ⱪoyuwǝtmǝydu,

Ajiz mɵminlǝrning nesiwisini ⱪayriwalidu;

Ata-bala ikkisi Mening muⱪǝddǝs namimni bulƣap, ohxax bir ⱪizning yeniƣa tǝng baridu.□

8 Ular ⱪizlarni ⱨǝmmǝ ⱪurbangaⱨning yeniƣa elip berip,

Ⱪǝrzgǝ rǝnigǝ ⱪoyƣan kiyim-keqǝklǝr üstidǝ ular bilǝn yatidu;

Ular ɵz ilaⱨining ɵyidǝ jǝrimanǝ bilǝn alƣan xarabni iqmǝktǝ.□

9 Biraⱪ Mǝn Amoriylarni ularning aldidin ⱨalak ⱪilƣanmǝn,

Amoriylar kedir dǝrihidǝk egiz, dub dǝrihidǝk küqlük bolƣan bolsimu,

Mǝn üstidin uning mewisini, astidin yiltizlirini ⱨalak ⱪildim.■

10 Ⱨǝm Amoriylarning zeminini igilixinglar üqün,

Silǝrni Misir zeminidin elip qiⱪip,

Ⱪiriⱪ yil qɵl-bayawanda yetǝklidim.□  ■

11 Silǝrning oƣulliringlardin bǝzilirini pǝyƣǝmbǝr boluxⱪa,

Yigitliringlardin bǝzilirini «Nazariy» boluxⱪa turƣuzdum.

Xundaⱪ ǝmǝsmu, i Israil baliliri? — dǝydu Pǝrwǝrdigar.□

12 Biraⱪ silǝr Nazariylarƣa xarab iqküzdunglar,

Ⱨǝm pǝyƣǝmbǝrlǝrgǝ: «pǝyƣǝmbǝrlik ⱪilmanglar» — dǝp buyrudunglar.■

13 Mana, Mǝn silǝrni basimǝn,

Huddi liⱪ ɵnqǝ besilƣan ⱨarwa yǝrni basⱪandǝk, silǝrni besip turimǝn;

14 Ⱨǝm qapⱪurlarningmu ⱪaqar yoli yoⱪaydu,

Palwan ɵz küqini ixlitǝlmǝydu,

Zǝbǝrdǝs batur ɵz jenini ⱪutⱪuzalmaydu.

15 Oⱪyani tutⱪuqi tik turalmaydu;

Yǝltapan ⱪaqalmaydu,

Atⱪa mingüqi ɵz jenini ⱪutⱪuzalmaydu.

16 Palwanlar arisidiki ǝng jigǝrlik baturmu xu künidǝ yalingaq ⱪeqip ketidu, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

3

Ⱨǝrbir ixning sǝwǝbi bardur

1 Pǝrwǝrdigar silǝrni ǝyiblǝp eytⱪan bu sɵz-kalamni anglanglar, i Israil baliliri,

Yǝni Mǝn Misir zeminidin elip qiⱪarƣan bu pütkül jǝmǝt: —

2 «Yǝr yüzidiki barliⱪ jǝmǝtlǝr arisidin pǝⱪǝt silǝrni tonup kǝldim;

Xunga üstünglarƣa barliⱪ ⱪǝbiⱨlikliringlarning jazasini qüxürimǝn».□

Hitab ⱨǝm muⱨakimǝ

3 Ikki kixi bir niyǝttǝ bolmisa, ⱪandaⱪmu billǝ mangalisun?

4 Oljisi yoⱪ xir ormanda ⱨɵrkirǝmdu?

Arslan ⱨeqnemini almiƣan bolsa uwisida ⱨuwlamdu?□

5 Tuzaⱪta yǝmqük bolmisa ⱪux yǝrgǝ yiⱪilamdu?

Alƣudǝk nǝrsǝ bolmisa, ⱪismaⱪ yǝrdin etilip qiⱪamdu?

6 Xǝⱨǝrdǝ agaⱨ kaniyi qelinsa, hǝlⱪ ⱪorⱪmamdu?

Pǝrwǝrdigar ⱪilmiƣan bolsa, xǝⱨǝrgǝ yamanliⱪ qüxǝmdu?■

7 Rǝb Pǝrwǝrdigar Ɵz ⱪulliri bolƣan pǝyƣǝmbǝrlǝrgǝ awwal axkarilimay turup,

U ⱨeq ix ⱪilmaydu.□

8 Xir ⱨɵrkirigǝn tursa, kim ⱪorⱪmaydu?

Rǝb Pǝrwǝrdigar sɵz ⱪilƣanda, kim Uning bexaritini yǝtküzmǝy turalaydu?□

Huda Israilni ⱪorxaydiƣan düxmǝn bolup ⱪaldi •••• «U burulupla ularning düxmini boldi» {3:9-4:16}

9 Axdodtiki ⱪǝl’ǝ-ordilarda,

Xundaⱪla Misirdiki ⱪǝl’ǝ-ordilarda elan ⱪilip: —

«Samariyǝ taƣliri üstidǝ yiƣilinglar,

Uning otturisidiki zor ⱪiyⱪas-sürǝnlǝrni,

Uning iqidiki jǝbir-zulumlarni kɵrüp beⱪinglar» — dǝnglar.□

10 — Ular ⱨǝⱪ ix ⱪilixni bilmǝydu — dǝydu Pǝrwǝrdigar,

— Ular ordiliriƣa zulum-zorawanliⱪ bilǝn tartiwalƣanlirini ⱨǝm oljilarni juƣliƣuqilar!□

11 Xunga Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

«Mana bir yaw! U zeminni ⱪorxiwaldi!

U mudapiǝngni elip taxlaydu,

Ⱪǝl’ǝ-ordiliring bulang-talang ⱪilinidu.

12 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Padiqi xirning aƣzidin ⱪoyning ikki putini yaki ⱪuliⱪining bir parqisini ⱪutⱪuzup alƣandǝk,

Samariyidǝ olturƣan Israillarmu xundaⱪ ⱪutⱪuzulidu,

— Xǝⱨǝrdǝ pǝⱪǝt kariwatning bir burjiki,

Diwandiki bir parqǝ Dǝmǝxⱪ libasila ⱪalidu!□

13 — Anglanglar, Yaⱪupning jǝmǝtidǝ guwaⱨliⱪ beringlar,

— dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar, samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Huda,□

14 — Mǝn Israilning asiyliⱪlirini ɵz bexiƣa qüxürgǝn künidǝ,

Bǝyt-Əl xǝⱨirining ⱪurbangaⱨlirinimu jazalaymǝn;

Ⱪurbangaⱨning burjǝkliridiki münggüzlǝr kesiwetilip yǝrgǝ qüxürülidu.□

15 Mǝn «Ⱪixliⱪ Saray» wǝ «Yazliⱪ Saray»ni biraⱪla uruwetimǝn;

Pil qixi ɵylǝrmu yoⱪilip ketidu,

Kɵpligǝn ɵylǝr tügixidu, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.□

4

Samariyǝdiki ayallarƣa wǝ pütkül aⱨaligǝ bolƣan agaⱨlar

1 I Baxandiki inǝklǝr,

Samariyǝ teƣida turup, namratlarni harlawatⱪan, miskinlǝrni eziwatⱪanlar,

Hojiliriƣa: «Xarabni elip kelinglar, biz iqimiz» dǝydiƣanlar,

Bu sɵzni anglanglar: —□

2 Rǝb Pǝrwǝrdigar Ɵz pak-muⱪǝddǝsliki bilǝn ⱪǝsǝm iqkǝnki,

Mana, bexinglarƣa xundaⱪ künlǝr qüxiduki,

U silǝrni ilmǝklǝr bilǝn,

Nǝslinglarni qanggaklar bilǝn elip ketidu.□

3 Ⱨǝm silǝr ayallar ⱨǝrbiringlar sepilning xoraliridin ⱪisilip ɵtüp,

Udul mengip tikiwetisilǝr;

Wǝ silǝr Ⱨarmon tǝrǝpkǝ qɵrüwetilisilǝr, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.□

4 Əmdi Bǝyt-Əlgǝ kelinglar, asiyliⱪ ⱪilinglar!

Gilgaldimu asiyliⱪni kɵpǝytinglar!

Ətigǝndǝ ⱪurbanliⱪliringlarni,

Ⱨǝr üqinqi küni silǝrning «ondin bir» ülüx ɵxriliringlarni elip kelinglar,□  ■

5 «Tǝxǝkkür ⱪurbanliⱪi»ni hemirturuq bilǝn billǝ kɵydürünglar —

Silǝr «halis ⱪurbanliⱪlar»inglarni jakarlap mahtinip yürünglar;

Qünki bundaⱪ ⱪilixⱪa amraⱪsilǝr, i Israillar! — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar.□
  ■

6 «Mǝn ⱨǝmmǝ xǝⱨǝrliringlarda «qixning pakizliⱪi»ni qüxürdüm,

Ⱨǝmmǝ yeringlarda silǝrni ax-nanƣa bolƣan ⱨajǝtmǝn ⱪildim;

Biraⱪ silǝr yǝnila yenimƣa ⱪaytmidinglar, — dǝydu Pǝrwǝrdigar;□

7 Ⱨosulƣa üq ayla ⱪalƣan bolsimu, silǝrdin yamƣurni tartiwelip bǝrmidim;

Bir xǝⱨǝr üstigǝ yamƣur yaƣdurdum,

Yǝnǝ bir xǝⱨǝrgǝ yaƣdurmidim;

Bir parqǝ yǝr üstigǝ yamƣur yaƣdi;

Yǝnǝ bir parqǝ yǝr yamƣursiz ⱪaƣjirap ⱪaldi;

8 Xuning bilǝn ikki, üq xǝⱨǝrning puⱪraliri su tilǝp baxⱪa bir xǝⱨǝrgǝ ǝlǝngxip bardi,

Lekin ⱪanmidi;

Biraⱪ silǝr yenimƣa yǝnila ⱪaytmidinglar, — dǝydu Pǝrwǝrdigar;

9 Mǝn silǝrni judun ⱨǝm ⱨal apiti bilǝn urdum;

«Ƣajiliƣuqi ⱪurt»lar nurƣunliƣan beƣinglar, üzümzarliringlar, ǝnjür dǝrǝhliringlar ⱨǝm zǝytün dǝrǝhliringlarni yǝp kǝtti;

Biraⱪ silǝr yenimƣa yǝnila ⱪaytmidinglar, — dǝydu Pǝrwǝrdigar;□  ■

10 Mǝn aranglarƣa Misirƣa qüxürülgǝn apǝtlǝrdǝk apǝtni ǝwǝttim;

Yigitliringlarni ⱪiliq bilǝn ɵltürgüzdum,

Atliringlarni olja boluxⱪa ⱪoyuwǝttim;

Mǝn ⱪarargaⱨinglardin jǝsǝtlǝrning sesiⱪqiliⱪini purutuwǝttim,

Uni dimiƣinglarƣimu kirgüzdum,

Biraⱪ silǝr yenimƣa yǝnila ⱪaytmidinglar, — dǝydu Pǝrwǝrdigar;□

11 Mǝn aranglardin bǝzilǝrni Huda Sodom wǝ Gomorra xǝⱨǝrlirini ɵrüwǝtkinidǝk ɵrüwǝttim,

Xuning bilǝn silǝr ottin tartiwelinƣan bir ququla otundǝk bolup ⱪaldinglar;

Biraⱪ yenimƣa yǝnila ⱪaytmidinglar, — dǝydu Pǝrwǝrdigar;□  ■

12 Xunga Mǝn sanga xundaⱪ ⱪilixim kerǝk dǝwatimǝn, i Israil;

Mǝn buni sanga ⱪilidiƣanliⱪim tüpǝylidin,

Hudaying bilǝn kɵrüxüxkǝ tǝyyarlan, i Israil!□

13 Qünki mana, taƣlarni Xǝkillǝndürgüqi,

Xamalni Yaratⱪuqi,

Insanƣa ɵzlirining oy-pikrining nemǝ ikǝnlikini Ayan Ⱪilƣuqi,

Tang sǝⱨǝrni ⱪarangƣuluⱪⱪa Aylandurƣuqi,

Yǝr yüzidiki yuⱪiri jaylarning üstidǝ dǝssǝp yürgüqi dǝl Xudur,

Pǝrwǝrdigar, samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Huda Uning namidur!□

  ■

5

Üq tawapgaⱨ toƣruluⱪ

1 I Israil jǝmǝti, bu sɵzni,

Yǝni Mǝn sǝn toƣruluⱪ oⱪuydiƣan bir mǝrsiyǝni anglap ⱪoy: —

2 «Pak ⱪiz Israil yiⱪildi;

U ⱪaytidin ornidin turmaydu;

U ɵz tupriⱪiƣa taxlanƣan,

Uni turƣuzup yɵligüqi yoⱪtur».

3 Qünki Rǝb Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

Israilning ming lǝxkǝr qiⱪⱪan bir xǝⱨirining yüz lǝxkirila tirik ⱪalidu;

Yüz lǝxkǝr qiⱪⱪan bir xǝⱨirining Israil jǝmǝti üqün on lǝxkirila tirik ⱪalidu;

4 Qünki Pǝrwǝrdigar Israil jǝmǝtigǝ mundaⱪ dǝydu: —

Meni izdǝnglar, ⱨayatⱪa erixisilǝr;

5 Bǝyt-Əlni izdimǝnglar,

Gilgalƣimu barmanglar,

Bǝǝr-Xebaƣa sǝpǝr ⱪilmanglar;

Qünki Gilgal ǝsirgǝ elinip sürgün ⱪilinmay ⱪalmaydu,

Bǝyt-Əl yoⱪⱪa qiⱪidu.□
  ■

6 Pǝrwǝrdigarni izdǝnglar, ⱨayatⱪa erixisilǝr;

Bolmisa U Yüsüp jǝmǝti iqidǝ ot kǝbi partlap, uni yǝp ketidu,

Ⱨǝm Bǝyt-Əldǝ otni ɵqürgüdǝk adǝm tepilmaydu.

7 I adalǝtni ǝmǝngǝ aylandurƣuqi,

Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni yǝrgǝ taxliƣuqilar,□

8 Silǝr Orion yultuz türkümi wǝ Ⱪǝlb yultuz topini Yaratⱪuqi,

Ɵlüm kɵlǝnggisini tang nuriƣa Aylandurƣuqi,

Kündüzni ⱪarangƣuluⱪ bilǝn keqigǝ Aylandurƣuqi,

Dengizdiki sularni qaⱪirip, ularni yǝr yüzigǝ Ⱪuyƣuqini izdǝnglar;

Pǝrwǝrdigar Uning namidur.■

9 U baturlar üstigǝ tuyuⱪsiz ⱨalakǝtni partlitidu,

Istiⱨkam üstigǝ ⱨalakǝt qüxüridu.

10 Xu Israillar xǝⱨǝr dǝrwazisida tǝnbiⱨ beridiƣanlarƣa ɵq,

Durus sɵzlǝydiƣanlardin yirginidu.□

11 Əmdi silǝr namratlarni ezip,

Ulardin buƣday «ⱨǝdiyǝ»lǝrni aldinglar!

Oyulƣan taxlardin ɵylǝrni saldinglar,

Biraⱪ ularda turmaysilǝr;

Silǝr güzǝl üzümzarlarni bǝrpa ⱪilƣansilǝr,

Biraⱪ ularning xarabini iqǝlmǝysilǝr.□
  ■

12 Qünki silǝrning asiyliⱪliringlarning ⱪanqilik kɵplükini,

Silǝrning gunaⱨinglarning ⱪanqilik zor ikǝnlikini obdan bilimǝn;

Ular ⱨǝⱪⱪaniy adǝmni ezidu,

Ular para yǝydu,

Xǝⱨǝr dǝrwazisida miskinlǝrning ⱨǝⱪⱪini ⱪayriwalidu.

13 Xunga bundaⱪ dǝwrdǝ «pǝmlik adǝm» süküt ⱪilidu;

Qünki u rǝzil bir dǝwrdur.□

14 Ⱨayat yaxax üqün yamanliⱪni ǝmǝs, meⱨribanliⱪ-yahxiliⱪni izdǝnglar;

Xundaⱪ bolƣanda silǝr degininglardǝk,

Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar ⱨǝⱪiⱪǝtǝn silǝr bilǝn billǝ bolidu.

15 Yamanliⱪtin nǝprǝtlininglar, meⱨribanliⱪ-yahxiliⱪni sɵyünglar,

Xǝⱨǝr dǝrwazisida adalǝtni ornitinglar;

Xundaⱪ ⱪilƣanda Pǝrwǝrdigar, samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Huda bǝlkim Yüsüpning ⱪaldisiƣa xapaǝt kɵrsitǝr.□  ■

16 Xunga Pǝrwǝrdigar, samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Huda Rǝb mundaⱪ dǝydu: —

«Barliⱪ kǝng rǝstǝ-bazarlarda aⱨ-zarlar anglinidu;

Ular ⱨǝmmǝ koqilarda «Way... way!...» dǝp awazini kɵtüridu;

Ular deⱨⱪanlarnimu matǝm tutuxⱪa,

Aⱨ-zarlar kɵtürgüqi «ustilar»ni yiƣlaxⱪa qaⱪiridu.

17 Ⱨǝm barliⱪ üzümzarlardimu aⱨ-zarlar kɵtürülidu;

Qünki Mǝn Ɵzüm aranglardin ɵtüp ketimǝn» — dǝydu Pǝrwǝrdigar.□

Pǝrwǝrdigarning küni

18 Pǝrwǝrdigarning künigǝ tǝⱪǝzzar bolƣan silǝrgǝ way!

Pǝrwǝrdigarning küni silǝrgǝ ⱪandaⱪ aⱪiwǝtlǝrni kǝltürǝr?

U yoruⱪluⱪ ǝmǝs, bǝlki ⱪarangƣuluⱪ elip kelidu.□  ■

19 U küni birsi xirdin ⱪeqip, eyiⱪⱪa uqrap,

Andin ɵyigǝ kirip, ⱪoli bilǝn tamƣa yɵlǝngǝndǝ,

Yilan uni qaⱪⱪandǝk bir ix bolidu!

20 Pǝrwǝrdigarning küni yoruⱪluⱪ ǝmǝs, bǝlki ⱪarangƣuluⱪla elip kelidu ǝmǝsmu?

Uningda pǝⱪǝt ⱪarangƣuluⱪla bolup, yoruⱪluⱪ ⱨeq bolmaydiƣu?!

Biⱨudǝ ⱨeyt-bayramlar

21 Ⱨeytliringlarƣa nǝprǝtlinimǝn, ulardin bizar boldum,

Ibadǝt sorunliringlarning puriⱪini puriƣum yoⱪ.■

22 Qünki silǝr Manga «kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ»lar ⱨǝm «ax ⱨǝdiyǝ»liringlarni sunup atisanglarmu,

Mǝn ularni ⱪobul ⱪilmaymǝn;

Silǝrning bordaⱪ malliringlar bilǝn ⱪilƣan «inaⱪliⱪ ⱪurbanliⱪliringlar»ƣa ⱪarimaymǝn.

23 Mǝndin munajatliringlarning sadalirini epketinglar,

Qiltarliringlarning küylirini anglimaymǝn;

24 Buning ornida adalǝt huddi xarⱪiratmidǝk,

Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ ǝbǝdiy aⱪidiƣan eⱪimdǝk dolⱪunlisun!

25 Silǝr qɵl-bayawandiki ⱪiriⱪ yilda ⱪilƣan ⱪurbanliⱪ-ⱨǝdiyilǝrni Manga elip kǝldinglarmu, i Israil jǝmǝti?!□  ■

26 Bǝrⱨǝⱪ, silǝr «Sukkot» degǝn padixaⱨinglar, ⱨǝm «Ⱪiun» degǝn butliringlarni, yǝni «Yultuz ilaⱨi»nglarni kɵtürüp mangdinglar!□

27 Əmdi Mǝn silǝrni ǝsir ⱪilip, Dǝmǝxⱪtin yiraⱪlarƣa sürgün ⱪildurimǝn,

— dǝydu «Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Huda» degǝn nam bilǝn atalƣan Pǝrwǝrdigar.

6

Israilning ⱨakim-ⱨɵkümdarliriƣa way!

1 I Zionda hatirjǝm olturƣanlar ⱨǝm Samariyǝ teƣiƣa tayinip aman-esǝn yaxiƣanlar!

I ǝllǝrning kattisining ǝrbabliri!

Israil jǝmǝti silǝrni izdǝp kelidu —

— Silǝrning ⱨalinglarƣa way!■

2  Silǝr hǝlⱪⱪǝ: — «Kalnǝⱨ xǝⱨirigǝ berip kɵrünglar;

Xu yǝrdin «büyük Hamat» xǝⱨirigǝ beringlar,

Andin Filistiylǝrning xǝⱨiri Gatⱪa qüxüp beⱪinglar;

Bular silǝrning ikki padixaⱨliⱪinglardin ǝwzǝlmu?

Ularning qegrisi silǝrningkidin kǝngmu?» — dǝp mahtinip sɵzlǝysilǝr.□

3 I yaman künni keqiktürmǝkqi bolƣanlar!

Silǝr jǝbir-zulumning ⱨɵkümranliⱪini ornitip, uni ɵzünglarƣa yeⱪin ⱪilmaⱪqi bolisilǝr,■

4 Pil qixida nǝⱪixlǝngǝn kariwatlar üstidǝ yatisilǝr,

Diwanliringlar üstidǝ kerilip yatisilǝr,

Pada topidin pahlanlarni,

Kala ⱪotanliridin mozayni tallap yǝysilǝr,

5 Qiltar aⱨangiƣa tǝngkǝx ⱪilip eytisilǝr,

Dawuttǝk ɵzünglarƣa sazlarni ijad ⱪilisilǝr,■

6 Xarabni qinilǝp-qinilǝp iqisilǝr,

Ɵzünglarƣa sǝrhil mayliⱪ ǝtirlǝrni sürisilǝr,

— Biraⱪ kɵnglünglar Yüsüp jǝmǝtining ziyan-zǝhmiti üqün ⱨeq azablanmaydu!■

7 Xunga ular tunji ǝsirgǝ qüxkǝnlǝr arisida ǝsirgǝ elinidu;

Kerilip yatⱪanlarning ǝyx-ixriti ahirlixidu.□  ■

8 Rǝb Pǝrwǝrdigar Ɵz ⱨayati bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilƣanki,

— dǝydu Pǝrwǝrdigar, samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Huda,

— Mǝn Yaⱪupning ƣururidin bizar boldum,

Uning orda-istiⱨkamliridin nǝprǝtlinimǝn;

Mǝn bu xǝⱨǝrni, xundaⱪla uningdiki ⱨǝmmini düxmǝngǝ tǝngla ɵtküzüp berimǝn;

9 Wǝ ǝmǝlgǝ axuruliduki,

Bir ɵydǝ on adǝm bolup ⱪalsa, bu onǝylǝnmu ɵlidu.□

10 Əgǝr mǝlum bir ɵlgüqining tuƣⱪini, yǝni ɵlgüqining jǝsitini kɵydürüxkǝ mǝs’ul kixi ustihanlarni kɵtürüp ɵydin qiⱪiwetip, ɵy iqidiki yǝnǝ birsidin:

— «Ⱪexingda yǝnǝ birsi barmu?» dǝp sorisa, u «Yoⱪ» dǝydu,

Andin tuƣⱪini yǝnǝ: «Süküt! Pǝrwǝrdigarning namini tilƣa eliximizƣa bolmaydu!» — dǝydu.□

11 Sǝwǝbi, Pǝrwǝrdigar buyruⱪ qüxüridu,

Wǝ qong ɵyni parǝ-parǝ ⱪiliwetidu,

Kiqik ɵynimu qak-qekidin yerip qeⱪiwetidu.□

12 Atlar tax üstidǝ qapalamdu?

Adǝmlǝr axu yǝrni kalilar bilǝn aƣduralamdu?

Biraⱪ silǝr adalǝtni ɵt süyigǝ,

Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪning mewisini ǝmǝngǝ aylandurƣansilǝr —□  ■

13 — Yoⱪ bir nǝrsidin xadlinip kǝtkǝnsilǝr,

«Ɵz küqimizgǝ tayinip ⱪudrǝtkǝ igǝ bolƣanmiz» — degǝnsilǝr.□
14 Qünki mana, i Israil jǝmǝti,

— dǝydu Pǝrwǝrdigar, samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Huda,

— Mǝn silǝr bilǝn ⱪarxilixidiƣan bir ǝlni turƣuzimǝn;

Ular Hamat xǝⱨirining dawinidin Arabaⱨ eⱪimiƣiqǝ silǝrni harlaydu.□

7

Amosning dualiri — Hudaning ⱪarari

1 Rǝb Pǝrwǝrdigar manga kɵrsǝttiki —

Keyinki ot-qɵp bax tartⱪan waⱪtida, mana U qekǝtkilǝrni yasidi (bu padixaⱨ ɵzigǝ ot-qɵp orƣandin keyinki, ikkinqi ⱪetimliⱪ ot-qɵp ɵskǝn waⱪit idi) □ 2 ⱨǝm xundaⱪ boldiki, qekǝtkilǝr zemindiki ot-qɵpni ⱪaldurmay yǝwǝtkǝndin keyin, mǝn: —

«I Rǝb Pǝrwǝrdigar, ɵtünüp ⱪalay, kǝqürgǝysǝn! Yaⱪup ⱪandaⱪmu qidiyalaydu? U kiqik tursa!» — dedim.

3 Pǝrwǝrdigar ǝmdi undaⱪ ⱪilixtin yandi: «Əmdi undaⱪ bolmaydu» — dedi Pǝrwǝrdigar.

4 Rǝb Pǝrwǝrdigar manga kɵrsǝtti —

Mana, Rǝb Pǝrwǝrdigar hǝlⱪi bilǝn kürǝx ⱪilixⱪa otni qaⱪirdi;

Ot ⱨǝtta qongⱪur dengiznimu ⱪurutti,

Miras bolƣan zeminnimu yǝp kǝtti;

5 Əmdi mǝn: —

«I Rǝb Pǝrwǝrdigar, ɵtünüp ⱪalay, tohtiƣaysǝn! Yaⱪup ⱪandaⱪmu qidiyalaydu? U kiqik tursa!» — dedim.

6 Pǝrwǝrdigar xundaⱪ ⱪilixtin yandi: «Əmdi undaⱪ bolmaydu» — dedi Rǝb Pǝrwǝrdigar.

7 Əmdi U manga mundaⱪ bir ixni kɵrsǝtti —

Wǝ mana, Rǝb tik ɵlqigüq yip bilǝn ⱪopurulƣan tam tüwidǝ,

Ⱪolida tik ɵlqigüq yipni tutⱪiniqǝ turatti; 8 wǝ Pǝrwǝrdigar mǝndin: —

«Amos, nemini kɵrdung?» dǝp soridi.

Mǝn: «Tik ɵlqigüq yipni» — dedim.

Rǝb: «Mǝn yǝnǝ Ɵz hǝlⱪim Israil otturisiƣa tik ɵlqigüq yipni tiklǝymǝn; Mǝn yǝnǝ ularni jazalimay ɵtüp kǝtmǝymǝn;

9 Ⱨǝm Isⱨaⱪning «yuⱪiri jayliri» ⱨalak bolidu,

Israilning tawapgaⱨliri wǝyran ⱪilinidu;

Yǝroboam jǝmǝtigǝ ⱪiliq bilǝn ⱨujum ⱪilixⱪa ornumdin turimǝn» — dedi.□

Amosning butpǝrǝslǝrning tawapgaⱨi bolup ⱪalƣan Bǝyt-Əlning kaⱨini, yǝni «ximaliy padixaⱨliⱪ» Israilning «bax kaⱨini» Amaziya bilǝn bolƣan kürixi

10 Xuning bilǝn Bǝyt-Əldiki kaⱨin Amaziya Israil padixaⱨi Yǝroboamƣa hǝwǝr yollap: —

«Amos Israil jǝmǝti arisida turupmu siligǝ suyiⱪǝst ⱪildi; zemin uning ⱪilƣan barliⱪ gǝplirini kɵtürǝlmǝydu. 11 Qünki Amos: — «Yǝroboam ⱪiliqta ɵlidu, Israil ǝsirgǝ elinip ɵz zeminidin sürgün bolmay ⱪalmaydu!» — dǝydu» — dedi.□

12 Andin Amaziya Amosⱪa: — Ⱨǝy aldin kɵrgüqi! Bǝs, yoⱪal, Yǝⱨuda zeminiƣa ⱪaq, axu yǝrdǝ bexarǝt berip, xu yǝrdǝ nan tepip yǝ! 13 Biraⱪ Bǝyt-Əldǝ yǝnǝ bexarǝt bǝrmǝ; qünki u padixaⱨning tawapgaⱨi, xaⱨliⱪ ɵydur, — dedi.□

14 Amos Amaziyaƣa jawab berip mundaⱪ dedi: —

«Mǝn ǝsli pǝyƣǝmbǝr ǝmǝs idim, yaki pǝyƣǝmbǝrning oƣlimu ǝmǝsmǝn; bǝlki mǝn bir qarwiqi, xundaⱪla erǝn dǝrǝhlirining mewisini tǝrgüqi idim. 15 Biraⱪ pada beⱪiwatⱪan qeƣimda Pǝrwǝrdigar meni Ɵz ilkigǝ aldi wǝ manga: «Barƣin, hǝlⱪim Israilƣa bexarǝt bǝr» — dedi. 16 Əmdi, i Amaziya, Pǝrwǝrdigarning sɵzigǝ ⱪulaⱪ sal! Sǝn manga: «Israilni ǝyiblǝydiƣan bexarǝtlǝrni bǝrmǝ, Isⱨaⱪ jǝmǝtini ǝyiblǝydiƣan sɵzlǝrni eytma», deding.■ 17 Xunga Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

«Sening ayaling xǝⱨǝrdǝ paⱨixǝ bolidu, oƣul-ⱪizliring ⱪiliq bilǝn ⱪirilidu wǝ zemining ɵlqǝx tanisi tartilixi bilǝn parqilinidu; sǝn napak bir zeminda ɵlisǝn; wǝ Israil ǝsirgǝ elinip ɵz zeminidin sürgün bolmay ⱪalmaydu»».

8

Kelidiƣan jazalar

1 Rǝb Pǝrwǝrdigar manga mundaⱪ bir ixni kɵrsǝtti; mana, bir sewǝt yazliⱪ mewǝ.□ 2 Andin U mǝndin: Amos, nemini kɵrdung? — dǝp soridi.

Mǝn: «Bir sewǝt yazliⱪ mewini» — dedim.

Pǝrwǝrdigar manga: Əmdi hǝlⱪim Israilƣa zawal yǝtti; Mǝn yǝnǝ ularni jazalimay ɵtüp kǝtmǝymǝn, — dedi.□

3 — Xu küni ordidiki ⱪizlarning nahxiliri ⱪiya-qiyalarƣa aylinidu, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar; — Jǝsǝtlǝr kɵp bolidu; ular jay-jaylarda sirtⱪa taxlinidu. Süküt!□

4 Buni anglanglar, ⱨǝy miskinlǝrni ǝzgüqilǝr,

Zemindiki ajiz mɵminlǝrni yoⱪatmaⱪqi bolƣanlar —□

5 «Axliⱪimizni satmaⱪqi iduⱪ, yengi ay ⱪaqanmu ahirlixar,

Buƣday yaymisini aqattuⱪ, xabat küni ⱪaqan tügǝr?» — dǝydiƣanlar,

— Xundaⱪla «ǝfaⱨ»ni kiqik ⱪilip, «xǝkǝl»ni qong elip,

Aldamqiliⱪ üqün tarazini yalƣan ⱪilƣanlar! □  ■

6 — Namratlarni kümüxkǝ,

Miskin adǝmni bir jüp qoruⱪⱪa setiwalmaⱪqi bolƣanlar,

Buƣdayni süpüründisi bilǝn ⱪoxup satmaⱪqi bolƣanlar!■

7 Pǝrwǝrdigar Yaⱪupning ƣururi bilǝn xundaⱪ ⱪǝsǝm ⱪildiki,

— Bǝrⱨǝⱪ, Mǝn ⱨǝrgiz ularning ⱪilƣanliridin ⱨeqbirini untumaymǝn!□

8 Zemin bu ixlardin tǝwrinip kǝtmǝmdu?

Wǝ uningda turuwatⱪanlarning ⱨǝmmisi matǝm tutmamdu?

U Nil dǝryasidǝk ɵrlǝp ketidu,

U Misir dǝryasidǝk ɵrkǝxlǝp, andin qɵküp ketidu.□

9 Xu küni xundaⱪ ǝmǝlgǝ axuruliduki, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar,

— Ⱪuyaxni qüxtǝ patⱪuzimǝn,

Zeminni xu oquⱪ kündǝ ⱪarangƣulaxturimǝn.

10 Ⱨeytliringlarni musibǝtkǝ,

Ⱨǝmmǝ nahxiliringlarni aⱨ-zarlarƣa aylanduriwetimǝn;

Ⱨǝmmǝ adǝmning qatriⱪi üstini bɵz rǝht bilǝn oriƣuzimǝn,

Ⱨǝrbir adǝmning bexida taⱪirliⱪ pǝyda ⱪilimǝn;

Bu matǝmni yǝkkǝ-yeganǝ bir oƣulning matimidǝk,

Ⱨeytning ahirini dǝrd-ǝlǝmlik bir kün ⱪiliwetimǝn.□

Sürgün bolup, Hudaning sɵzidin ayrilix

11 Mana, xundaⱪ künlǝr keliduki, — dǝydu Rǝb Pǝrwǝrdigar,

Zeminƣa ⱪǝⱨǝtqilikni ǝwǝtimǝn, —

— Nanƣa bolƣan ⱪǝⱨǝtqilik ǝmǝs, yaki suƣa bolƣan qangⱪaxmu ǝmǝs, bǝlki Pǝrwǝrdigarning sɵz-kalamini anglaxⱪa bolƣan ⱪǝⱨǝtqilikni ǝwǝtimǝn.

12 Xuning bilǝn ular dengizdin dengizƣa, ximaldin xǝrⱪⱪǝ kezip mangidu,

Ular Pǝrwǝrdigarning sɵz-kalamini izdǝp uyan-buyan yürüp, uni tapalmaydu.□

13 Xu küni güzǝl ⱪizlar ⱨǝm yigitlǝrmu ussuzluⱪtin ⱨalidin ketidu;

14 Ⱨǝm Samariyǝning gunaⱨining nami bilǝn ⱪǝsǝm iqkǝnlǝr,

Yǝni «Ilaⱨingning tirikliki bilǝn, i Dan», yaki «Bǝǝr-Xebadiki ilaⱨiy tirik yol bilǝn!» dǝp ⱪǝsǝm iqkǝnlǝr bolsa —

Ular yiⱪilidu, ornidin ⱨǝrgiz ⱪaytidin turalmaydu.□

  ■

9

Sahtipǝzlik üstigǝ ⱪilinƣan jǝng

1 Mǝn Rǝbning ⱪurbangaⱨning yenida turƣinini kɵrdum; U mundaⱪ dedi: —

— Tüwrüklǝrning baxlirini urunglar, bosuƣilar silkingiqǝ urunglar,

Ularni ibadǝthanidikilǝrning baxliriƣa qüxürüp, parǝ-parǝ ⱪilinglar!

Mǝn xu butpǝrǝslǝrdin ǝng ahirda ⱪalƣanlirinimu ⱪiliq bilǝn ɵltürimǝn;

Ulardin ⱪaqay degǝnlǝr ⱪaqalmaydu,

Ulardin ⱪutulay degǝnlǝr ⱪutulup qiⱪalmaydu.□

2 Ular tǝⱨtisara iqigǝ texip kirsǝ, ⱪolum axu yǝrdin ularni tartip qiⱪiridu;

Ular asmanƣa yamixip qiⱪsa, Mǝn xu yǝrdin ularni tartip qüxürimǝn;□  ■

3 Ular Karmǝl qoⱪⱪisiƣa mɵküwalsimu, Mǝn ularni izdǝp xu yǝrdin alimǝn;

Ular dengiz tegidǝ nǝzirimdin yoxurunuwalƣan bolsimu,

Mǝn yilanni buyruymǝn, u ularni qaⱪidu;□

4 Düxmǝnlirigǝ ǝsirgǝ qüxkǝn bolsimu,

Mǝn xu yǝrdǝ ⱪiliqni buyruymǝn, u ularni ɵltüridu;

Mǝn yahxiliⱪni ǝmǝs, bǝlki yamanliⱪni yǝtküzüx üqün kɵzlirimni ularƣa tikimǝn. ■

5 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Rǝb Pǝrwǝrdigar,

Zeminƣa tǝgküqi bolsa dǝl Uning Ɵzidur;

U tegixi bilǝnla, zemin erip ketidu, uningda turuwatⱪanlarning ⱨǝmmisi matǝm tutidu;

Zemin Nil dǝryasidǝk ɵrlǝp ketidu —

Misirning dǝryasidǝk ɵrkǝxlǝp, andin qɵküp ketidu.□

6 Rawaⱪlirini ǝrxlǝrgǝ selip, asman gümbizini yǝr yüzigǝ bekitküqi Xudur;

Dengizdiki sularni qaⱪirip, ularni yǝr yüzigǝ ⱪuyƣuqi Udur;

Pǝrwǝrdigar Uning namidur.■

7 Silǝr Manga nisbǝtǝn Efiopiyǝ baliliriƣa ohxax ǝmǝsmu, i Israil baliliri?

Mǝn Israilni Misirdin elip qiⱪarƣan ǝmǝsmu?

Filistiylǝrni Kret arilidin, Suriyǝliklǝrni Kir xǝⱨiridin qiⱪarƣan ǝmǝsmu?□

8 Ⱪaranglar, Rǝb Pǝrwǝrdigarning kɵzi «gunaⱨkar padixaⱨliⱪ» üstigǝ qüxti —

Mǝn yǝr yüzidin uni yoⱪitimǝn;

Lekin Mǝn Yaⱪup jǝmǝtini toluⱪ yoⱪitiwǝtmǝymǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

9 Qünki ⱪaranglar, Mǝn buyruⱪ qüxürimǝn,

Xuning bilǝn huddi birsi danni ƣǝlwirdǝ tasⱪiƣandǝk, Israil jǝmǝtini ǝllǝr arisida tasⱪaymǝn,

Biraⱪ ulardin ǝng kiqikimu yǝrgǝ qüxüp kǝtmǝydu. □ 10  Ⱨalbuki, hǝlⱪimning barliⱪ gunaⱨkarliri, yǝni: «Külpǝt bizgǝ ⱨǝrgiz yeⱪinlaxmaydu, beximizƣa qüxmǝydu» degüqilǝr ⱪiliq tegidǝ ɵlidu.

Adǝmni ⱨǝyranuⱨǝs ⱪilidiƣan wǝdǝ — ahirⱪi zamanlar

11 Xu küni Mǝn Dawutning yiⱪilƣan kǝpisini yengibaxtin tiklǝymǝn,

Uning yeriⱪlirini etimǝn;

Uni harabiliktin ongxap,

Əyni zamandiki petidǝk ⱪurimǝn.□
  ■

12 Xuning bilǝn ular Edomning ⱪaldisiƣa ⱨǝmdǝ namim bilǝn atalƣan barliⱪ ǝllǝrgǝ igidarqiliⱪ ⱪilidu, — dǝydu buni bejirgüqi Pǝrwǝrdigar.

13 Mana xundaⱪ künlǝr keliduki, — dǝydu Pǝrwǝrdigar,

— Yǝr ⱨǝydigüqi ⱨosul yiƣⱪuqiƣa yetixiwalidu,

Üzümlǝrni qǝyligüqi uruⱪ qaqⱪuqiƣa yetixiwalidu;

Taƣlar yengi xarabni temitip,

Barliⱪ dɵng-egizliklǝr erip ketidu.□  ■

14 Wǝ hǝlⱪim Israilni asarǝttin ⱪutuldurup, azadliⱪⱪa erixtürimǝn;

Ular harab xǝⱨǝrlǝrni ⱪayta ⱪurup, ularda makanlixidu;

Ular üzümzarlarni tikip, ularning xarabini iqidu;

Ular baƣlarni bǝrpa ⱪilip, mewisini yǝydu.□

15 Mǝn ularni ɵz zemini üstigǝ tikimǝn,

Ular Mǝn ularƣa ata ⱪilƣan zemindin ⱨǝrgiz ⱪaytidin yuluwetilmaydu — dǝydu Pǝrwǝrdigar sening Hudaying.■

□ 1:1 «Amosning Israil toƣruluⱪ eytⱪan sɵzliri» — adǝttǝ bu kitabta «Israil» Israilning «ximaliy padixaⱨliⱪi»ni kɵrsitidu. Amos Yǝⱨudaning Tǝkoa yezisidin bolƣini bilǝn yǝtküzidiƣan bexarǝtlirining kɵpinqisi «ximaliy padixaⱨliⱪ» toƣruluⱪtur.

■ 1:1 Zǝk. 14:5

□ 1:2 «Pǝrwǝrdigar Zion teƣidin ⱨɵrkirǝydu, Yerusalemdin awazini ⱪoyuwetidu» — bu bexarǝt yǝr tǝwrǝxni kɵrsǝtsǝ kerǝk. «Karmǝl» bolsa Israilda ⱨɵl-yeƣin ǝng kɵp bolidiƣan jay; u «ƣazanglaxⱪan» bolsa, baxⱪa jaylar tehimu xundaⱪ bolatti.

■ 1:2 Yǝr. 25:30; Yo. 3:16

□ 1:3 «ular (Suriyǝliklǝr) Gileadtikilǝrni tɵmür tirniliⱪ sɵrǝmlǝr bilǝn soⱪⱪanidi» — «2Pad.» 10:32-33, 13:3-5-ayǝttǝ Gileadtikilǝrning Suriyǝ tǝripidin tartⱪan azab-oⱪubǝtliri hatirilǝngǝn; muxu ayǝttǝ tilƣa elinƣini xu bozǝk ⱪilinixni kɵrsǝtsǝ kerǝk.

□ 1:4 «Ⱨazaǝl» — Dǝmǝxⱪ padixaⱨi bolup, «Bǝn-Ⱨadad» uning oƣli idi.

□ 1:5 «Awǝn jilƣisida turƣuqi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «Rǝzillik jilƣisida turƣuqi» — demǝk, yǝni Dǝmǝxⱪning padixaⱨini ipadilǝydu. «Suriyǝning hǝlⱪi ǝsirgǝ qüxüp kirƣa elip ketilidu» — «Kir» Mesopotamiyǝ (ⱨazirⱪi iraⱪ)diki bir yurt. Suriyǝliklǝr ǝslidǝ xu jaydin qiⱪⱪanidi (9:7-ayǝtni kɵrüng).

■ 1:5 2Pad. 16:9; Yǝx. 17:1-11; Yǝr. 49:23-27

□ 1:6 «Qünki ular Edomƣa tapxurup berixkǝ, barliⱪ tutⱪunlarni ǝsir ⱪilip elip kǝtti» — «tutⱪunlar» Israildin yaki Yǝⱨudadin tutⱪun ⱪilinƣan bir türküm kixilǝr bolsa kerǝk. Ⱪariƣanda Gazaning (yǝni Filistiylǝrning) mǝⱪsiti Israillardin ɵq elix idi.

■ 1:6 2Tar. 21:16, 17; 28:18

□ 1:9 «Qünki ular barliⱪ tutⱪunlarni Edomƣa tapxuruwǝtti, xundaⱪla ⱪerindaxliⱪ ǝⱨdisini esigǝ almidi» — bu «tutⱪunlar» bǝlkim yǝnǝ Israildin kǝlgǝn boluxi mumkin. «Əⱨdǝ» — Sulayman padixaⱨ ǝsli Turning padixaⱨi bilǝn ǝⱨdǝ tüzgǝnidi. Biraⱪ tutⱪunlarning nǝdin kelixi, Turning kim bilǝn ǝⱨdǝ tüzgǝnliki anqǝ muⱨim ǝmǝs; muⱨimi, Huda ularni wǝdisidǝ turmasliⱪtǝk wijdansizliⱪi üqün jazalaydu.

□ 1:11 «U yirilƣudǝk ƣǝzǝptǝ bolup,...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «U ƣǝzǝp bilǝn ⱨǝmixǝ adǝmlǝrni yirtiwetip,...».

□ 1:13 «Qünki u qegrimizni kengǝytimiz dǝp, Gileadtiki ⱨamilidar ayallarning ⱪorsaⱪlirini yeriwǝtti» — ular Gileadta turuwatⱪan baxⱪilarnimu ɵltürgǝn, ǝlwǝttǝ. Biraⱪ ularning bu ajayib rǝⱨimsizlikning mǝⱪsiti, ularƣa ⱪayturma zǝrbǝ bǝrgüdǝk ⱨeq adǝm, ⱨǝtta bowaⱪlarningmu ⱪalmasliⱪi üqün idi. Babilning padixaⱨi Neboⱪadnǝsar miladiyǝdin ilgiriki 582-yili Rabbaⱨ xǝⱨirini wǝyran ⱪiliwǝtti.

□ 2:4 «Ularning sahtiliⱪliri ɵzlirini adaxturup ⱪoydi» — «sahtiliⱪliri» keyinki gǝplǝrgǝ ⱪariƣanda, ularning yasiƣan butlirini kɵrsitidu.

□ 2:7 «Ata-bala ikkisi Mening muⱪǝddǝs namimni bulƣap, ohxax bir ⱪizning yeniƣa tǝng baridu» — bu ix paⱨixiwazliⱪ bolupla ⱪalmay, yǝnǝ ularning butiƣa, yǝni «Baal»ƣa birhil qoⱪunux paaliyiti ⱨesablinatti.

□ 2:8 «Ular ⱪizlarni ⱨǝmmǝ ⱪurbangaⱨning yeniƣa elip berip, ⱪǝrzgǝ rǝnigǝ ⱪoyƣan kiyim-keqǝklǝr üstidǝ ular bilǝn yatidu; ular ɵz ilaⱨining ɵyidǝ jǝrimanǝ bilǝn alƣan xarabni iqmǝktǝ» — bu jümlidǝ Amos ularning, bolupmu baylarning tɵt gunaⱨini kɵrsitidu: — (1) ularning (butlarƣa atap beƣixliƣan) kɵp ⱪurbanliⱪliri bar idi; (2) ular Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn muⱪǝddǝs ⱪanunƣa hilapliⱪ ⱪilip, ɵzlirigǝ ⱪǝrzdar bolƣan namratlardin kiyim-keqǝklirini tartiwalidu («Mis.» 22:26, «Ⱪan.» 24:12-17ni kɵrüng); (3) ular buthanilarni selip, butlarni ɵzlirining Hudasi dǝp etirap ⱪilƣan; (4) ular ⱨaram yolda hǝⱪtin jǝrimanǝ alidu — u gunaⱨlar bǝlkim 6-ayǝttǝ eytilƣan «üq gunaⱨi, tɵt gunaⱨi»ni eniⱪ toluⱪlap kɵrsitip berixi mumkin.

■ 2:9 Qɵl. 21:24; Ⱪan. 2:31; Yǝ. 24:8

□ 2:10 «Silǝrni ... ⱪiriⱪ yil ... yetǝklidim» — «Misirdin qiⱪix» wǝ «Qɵl-bayawandiki sǝpǝr» boyiqǝ ular qɵl-bayawanda kɵp ⱪetim Hudaƣa itaǝtsizlik, asiyliⱪmu ⱪilƣan. Hudaning xu künlǝrdǝ ularni taxliwǝtmigǝnliki uning meⱨri-xǝpⱪitigǝ intayin zor ispat bǝrdi wǝ beridu.

■ 2:10 Mis. 12:51

□ 2:11 «Nazariy» — bu adǝmlǝr alaⱨidǝ yol bilǝn (jümlidin xarab iqmǝy, qaqlirini qüxürmǝy) waⱪitliⱪ yaki ɵmürwayǝt ɵzini Hudaƣa atap beƣixliƣan. Xunga ularning yürüx-turuxliri hǝⱪlǝrgǝ baⱪiy dunyani ǝslitip turatti («Qɵl.» 6-babni kɵrüng).

■ 2:12 Am. 7:12, 13

□ 3:2 «Yǝr yüzidiki barliⱪ jǝmǝtlǝr arisidin pǝⱪǝt silǝrni tonup kǝldim; xunga üstünglarƣa barliⱪ ⱪǝbiⱨlikliringlarning jazasini qüxürimǝn» — demǝk, Huda insanlarƣa ata ⱪilƣan alaⱨidǝ imtiyazlarning ⱨǝrbiri ɵzigǝ has alaⱨidǝ jawabkarliⱪini ɵzi bilǝn billǝ elip kelidu.

□ 3:4 «Oljisi yoⱪ xir ormanda ⱨɵrkirǝmdu? Arslan ⱨeqnemini almiƣan bolsa uwisida ⱨuwlamdu?» — xirlar ikki ǝⱨwalda ⱨɵrkirǝydu. (1) nixan ⱪilƣan owni ⱪorⱪitip ⱪozuⱪtǝk ⱪaturup ⱪoyux üqün; (2) ow-oljini alƣandin keyin baxⱪa yirtⱪuq ⱨaywanlarƣa: «Bu meningki, uningƣa qeⱪilma» dǝp agaⱨlandürüx üqün. Bizningqǝ muxu yǝrdǝ bǝlkim birinqi mumkinqilikni bildüridu (8-ayǝtni kɵrüng). Ⱨeqbolmiƣanda Israilƣa «ahirⱪi dǝⱪiⱪǝ», yǝni towa ⱪilixⱪa ǝng ahirⱪi pursǝt kǝldi; towa ⱪilmisanglar Pǝrwǝrdigar xirdǝk silǝrni Ɵz owi ⱪilidu, degǝnlik bolsa kerǝk.

■ 3:6 Yǝx. 45:7; Yiƣ. 3:37, 38

□ 3:7 «Rǝb Pǝrwǝrdigar Ɵz ⱪulliri bolƣan pǝyƣǝmbǝrlǝrgǝ awwal axkarilimay turup, U ⱨeq ix ⱪilmaydu» — bu ayǝt Hudaning ⱪilƣan barliⱪ ixliridiki intayin muⱨim bir prinsipni kɵrsitidu. Baxⱪiqǝ ipadilisǝk: — «Rǝb Pǝrwǝrdigar ⱪilmaⱪqi bolƣan ixlirida, Ɵz ⱪulliri bolƣan pǝyƣǝmbǝrlǝrgǝ aldi bilǝn bexarǝt bǝrmǝy ⱪalmaydu».

□ 3:8 «Xir ⱨɵrkirigǝn tursa, kim ⱪorⱪmaydu? Rǝb Pǝrwǝrdigar sɵz ⱪilƣanda, kim Uning bexaritini yǝtküzmǝy turalaydu?» — bu jümligǝ ⱪariƣanda «xir» tehi owni tutmiƣan ohxaydu — Towa ⱪilixⱪa azraⱪla waⱪit ⱪaldi (4-ayǝtni ⱪayta kɵrüng).

□ 3:9 «Axdodtiki ⱪǝl’ǝ-ordilarda ... elan ⱪilip: — «Samariyǝ taƣliri üstidǝ yiƣilinglar, uning otturisidiki zor ⱪiyⱪas-sürǝnlǝrni, uning iqidiki jǝbir-zulumlarni kɵrüp beⱪinglar» — bu sɵz bǝlkim uni angliƣan Samariyǝdiki ⱨɵkümdarlarƣa ⱨǝm baylarƣa bǝk eƣir kǝlgǝn boluxi mumkin. Huda ⱪandaⱪmu Axdodtiki «butpǝrǝs, kapir» Filistiylǝrni (ⱨǝm Misirliⱪlarni) muxu ⱨɵkümdarlarning Ɵz puⱪraliriƣa ⱪilƣan jǝbir-zulumlirini kɵrüxkǝ, yurtning kɵtürgǝn dad-pǝryadlirini anglaxⱪa tǝklip ⱪilsun? «Ⱪiyⱪas-sürǝnlǝr» bolsa ikki bisliⱪ sɵz — (1) yurtning dad-pǝryadlirini; (2) ⱪorxiwalƣan düxmǝnlǝrdin ⱪorⱪux tüpǝylidin kɵtürülgǝn ⱪiyⱪas-sürǝnlǝrni bildüridu (11-ayǝtni kɵrüng).

□ 3:10 «Ular ordiliriƣa zulum-zorawanliⱪ bilǝn tartiwalƣanlirini ⱨǝm oljilarni juƣliƣuqilar!» — bu bǝlkim ikki bisliⱪ sɵz bolup: — (1) ⱨɵkumdarlar hǝⱪlǝrni bozǝk ⱪilix arⱪiliⱪ ɵzlirigǝ olja topliƣan; (2) ular xundaⱪ ⱪilƣanliⱪidin, bu buliwalƣan ⱨaram oljisi ahirida ɵz bexiƣa düxmǝnlǝrning zulumliri, bulangqiliⱪliri bolup qüxidu.

□ 3:12 «Samariyidǝ olturƣan Israillarmu xundaⱪ ⱪutⱪuzulidu, — xǝⱨǝrdǝ pǝⱪǝt kariwatning bir burjiki, diwandiki bir parqǝ Dǝmǝxⱪ libasila ⱪalidu!» — muxu ayǝtning ikkinqi ⱪismining tǝrjimiliri ⱨǝrhil, biraⱪ omumiy mǝnisi bir-birigǝ yeⱪin kelidu. Samariyǝdikilǝrning ongda yetip ǝyx-ixrǝtlik turmuxida ixlǝtkǝn buyumliridin naⱨayiti az bir ⱪismi ⱪelip ⱪalidu.

□ 3:13 «Anglanglar, Yaⱪupning jǝmǝtidǝ guwaⱨliⱪ beringlar,...» — bu Hudaning ⱨeliⱪi tehiqǝ «butpǝrǝs, kapir» bolƣan Axdodtikilǝrgǝ ⱪilƣan sɵzi.

□ 3:14 «Bǝyt-Əl xǝⱨirining ⱪurbangaⱨlirinimu jazalaymǝn; ⱪurbangaⱨning burjǝkliridiki münggüzlǝr kesiwetilip yǝrgǝ qüxürülidu» — bexarǝttin 150 yil ilgiri «Yǝroboam I», Israil (ximaliy padixaⱨliⱪ)ning tunji padixaⱨi Bǝyt-Əl xǝⱨiridǝ bir kalisiman butni yasap, uni «Pǝrwǝrdigar Hudayimiz» dǝp atap, uning aldiƣa bir ⱪurbanliⱪ supisini (ⱪurbangaⱨ) yasiƣan. Amosning sɵzigǝ ⱪariƣanda bu ⱪurbangaⱨning yeniƣa heli kɵp ⱪurbangaⱨlar ⱪoxup selinƣan. Ⱪurbangaⱨning ⱨǝr tɵt burjikigǝ bir münggüz bekitilgǝn.

□ 3:15 «Mǝn «Ⱪixliⱪ Saray» wǝ «Yazliⱪ Saray»ni biraⱪla uruwetimǝn» — «ⱪixliⱪ saray», «yazliⱪ saray» padixaⱨ dǝm alidiƣan jaylar bolsa kerǝk. «Kɵpligǝn ɵylǝr» — ⱪariƣanda kɵpligǝn adǝmlǝr kǝmbǝƣǝl bolup makansiz ⱪalƣan. Xu waⱪitlarda, baylar kɵp ɵylǝrni salƣan.

□ 4:1 «Baxandiki inǝklǝr» — bu «inǝklǝr» Samariyǝdiki baylarning ⱪiz-ayallirini kɵrsitidu. Baxan bolsa semiz, saƣlam kaliliri bilǝn dangⱪi qiⱪⱪan rayon.

□ 4:2 «Mana, bexinglarƣa xundaⱪ künlǝr qüxiduki, U silǝrni ilmǝklǝr bilǝn, nǝslinglarni qanggaklar bilǝn elip ketidu» — Samariyǝ hǝlⱪi ahirida Asuriyǝ padixaⱨiƣa ǝsirgǝ qüxidu; Asuriyǝ padixaⱨining ǝsirlǝrning kalpukliridin ilmǝkni ɵtküzüp ularni yetǝklǝydiƣan rǝⱨimsiz aditi bar idi.

□ 4:3 «Wǝ silǝr Ⱨarmon tǝrǝpkǝ qɵrüwetilisilǝr» — «Ⱨarmon» bizgǝ ⱨazir namǝlum bir xǝⱨǝr.

□ 4:4 «Əmdi Bǝyt-Əlgǝ kelinglar, asiyliⱪ ⱪilinglar! Gilgaldimu asiyliⱪni kɵpǝytinglar!» — Beyt-Əl wǝ Gilgal (xundaⱪla ximaliy tǝrǝptǝ «Dan» xǝⱨiri, jǝnubiy tǝrǝptǝ Bǝǝr-Xeba xǝⱨiri) hǝlⱪlǝr kɵp ziyarǝt ⱪilidiƣan but tawapgaⱨi idi.

■ 4:4 Ⱨox. 12:12

□ 4:5 ««Tǝxǝkkür ⱪurbanliⱪi»ni hemirturuq bilǝn billǝ kɵydürünglar» — ⱪurbanliⱪlarni hemirturuq salƣan nǝrsilǝr bilǝn billǝ sunuxⱪa ⱪǝt’iy bolmaytti («Law.» 2:11). «Silǝr «halis ⱪurbanliⱪlar»inglarni jakarlap mahtinip yürünglar; qünki bundaⱪ ⱪilixⱪa amraⱪsilǝr, i Israillar!» — 4- ⱨǝm 5-ayǝttǝ eytilƣan ⱪurbanliⱪlar ⱨǝmdǝ ⱨǝr kixining kirimidin «ondin biri»ni ⱨǝr üq yilda Hudaƣa atap beƣixlixi, ǝslidǝ Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanunda bekitilgǝnidi. Biraⱪ Israillar ⱨazir bularni ɵz butliriƣa atap beƣixlawatidu. Əsli hemirturuq selip ⱪilinƣan ax ⱨǝdiyǝlǝrni ⱪurbanliⱪlarƣa ⱪoxup sunux mǝn’i ⱪilinƣanidi. Bu sɵzlǝrgǝ ⱪariƣanda ular muxu paaliyǝtlǝrdǝ ɵzlirini heli «tǝⱪwadar» kɵrsǝtmǝkqi bolup, «ihtiyariy ⱪurbanliⱪ»larni kɵp ⱪilƣan ohxaydu.

■ 4:5 Law. 2:1, 15; 7:13

□ 4:6 «Mǝn ⱨǝmmǝ xǝⱨǝrliringlarda «qixning pakizliⱪi»ni qüxürdüm» — demǝk ularda yegüdǝk nǝrsǝ yoⱪ.

□ 4:9 «Mǝn silǝrni judun ⱨǝm ⱨal apiti bilǝn urdum» — «ⱨal apiti» ziraǝtlǝrning birhil kesili.

■ 4:9 Ⱪan. 28:22; Yo. 1:4

□ 4:10 «Mǝn aranglarƣa Misirƣa qüxürülgǝn apǝtlǝrdǝk apǝtni ǝwǝttim» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «Mǝn (ǝsli) Misirƣa qüxürgǝn waba kesilini ǝwǝttim» (demǝk, Musa pǝyƣǝmbǝr dǝwridǝ Misirƣa qüxkǝn wabalarni bexinglarƣimu qüzürdum) «atliringlarni olja boluxⱪa ⱪoyuwǝttim» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «Ularni (demǝk, yigitliringlarni) silǝr buliwalƣan atlar bilǝn billǝ ɵltürgüzdum».

□ 4:11 «Mǝn aranglardin bǝzilǝrni Huda Sodom wǝ Gomorra xǝⱨǝrlirini ɵrüwǝtkinidǝk ɵrüwǝttim» — «Mǝn ... bǝzilǝrni Huda ... ɵrüwǝtkinidǝk ɵrüwǝttim» — bu yǝrdǝ sɵz ⱪiliwatⱪan kim? Bizningqǝ muxu bexarǝtni Mǝsiⱨ Ɵzi bǝrgǝn bolsa kerǝk.

■ 4:11 Yar. 19:24

□ 4:12 «Hudaying bilǝn kɵrüxüxkǝ tǝyyarlan!» — gǝrqǝ bǝlkim waⱪit-pǝyti xunqǝ keqikkini bilǝn, Huda yǝnila ular bilǝn kɵrüxüxkǝ tǝyyar turidu, yǝnila (bu ⱨǝⱪiⱪǝtǝn adǝmni ⱨǝyran ⱪalduridu) ularƣa meⱨir-xǝpⱪǝt kɵrsitixkǝ tǝyyar turidu, degǝnlik bolsa kerǝk, dǝp ⱪaraymiz (Tǝwratta adǝttǝ: «Huda bilǝn kɵrüxüx» degǝn mǝnidǝ). Biraⱪ bǝzi alimlar bu jümlini Hudaning pat arida qüxüridiƣan jazasini kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu.

□ 4:13 «Insanƣa ɵzlirining oy-pikrining nemǝ ikǝnlikini ayan ⱪilƣuqi» — ibraniy tilida «Insanƣa uning oy-pikrining nemǝ ikǝnlikini...» deyilidu. Xunga baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Insanƣa ɵzining (Hudaning) oy-pikrining nemǝ ikǝnlikini...». Biraⱪ biz «uning oy-pikri» degǝnlik Hudaning oy-pikirlirini ǝmǝs, bǝlki adǝmlǝrningkini kɵrsitidu, dǝp ⱪaraymiz. «Tang sǝⱨǝrni ⱪarangƣuluⱪⱪa aylandurƣuqi» — yaki «Ⱪarangƣuluⱪni tang sǝⱨǝr ⱪilƣuqi».

■ 4:13 Naⱨ. 1:3

□ 5:5 «Bǝyt-Əlni izdimǝnglar, Gilgalƣimu barmanglar, Bǝǝr-Xebaƣa sǝpǝr ⱪilmanglar» — Bǝyt-Əl, Gilgal ⱨǝm Bǝǝr-Xeba Israillar üqün üq tawabgaⱨⱪa aylanƣanidi. Bu üq jayƣa berip ⱪurbanliⱪ ⱪilix ⱪatarliⱪlar «tawap ⱪilix»tǝk «sawabliⱪ ix» dǝp ⱪaralƣan. Bu üq jay Ibraⱨim, Isⱨaⱪ, Yaⱪup, Yǝxua ⱪatarliⱪ pǝyƣǝmbǝrlǝrning tarihi bilǝn ziq munasiwǝtlik bolƣan jaylardur. Tǝwratta, bundaⱪ «tawab ⱪilix» ixlirining ⱨǝmmisi horapilyliⱪ dǝp ⱪarilidu. Amos bu yǝrdǝ sɵz oyuni ⱪilidu, «Gilgal ǝsirgǝ qüxidu» dǝydu. Bu ibraniy tilida «Gilgal galaⱨ-galaⱨ» degǝn bilǝn ipadilinidu. «Bǝyt-Əl yoⱪⱪa qiⱪidu» degǝnning «Bǝyt-Əl «yoⱪ» (yoⱪⱪa barawǝr bolƣan) bir butⱪa ohxap ⱪalidu» degǝn iqki mǝnisi bar.

■ 5:5 Am. 4:4

□ 5:7 «I adalǝtni ǝmǝngǝ aylandurƣuqi» — «ǝmǝn» degǝn aqqiⱪ bir ɵsümlük bolƣaqⱪa, muxu yǝrdǝ adǝmlǝrgǝ ⱪayƣu-ⱨǝsrǝtni epkelidiƣan adalǝtsizlikni bildüridu.

■ 5:8 Ayup 9:9; 38:31; Am. 9:6

□ 5:10 «Xu Israillar xǝⱨǝr dǝrwazisida tǝnbiⱨ beridiƣanlarƣa ɵq,...» — «xǝⱨǝr dǝrwazisi» xǝⱨǝrdiki aⱪsaⱪallar olturidiƣan, ǝrz-dǝwalarni anglaydiƣan, soraⱪ ⱪilidiƣan jay.

□ 5:11 «Əmdi silǝr namratlarni ezip,...» — ibraniy tilida «Əmdi silǝr namratlarni dǝssǝp,...». Baxⱪa birhil tǝrjimisi «Namratlardin eƣir ijarǝ ⱨǝⱪⱪi elip,...».

■ 5:11 Zǝf. 1:13

□ 5:13 ««pǝmlik adǝm» süküt ⱪilidu» — muxu «pǝmlik adǝm» bǝlkim «ɵz bihǝtǝrliki yaki mǝnpǝǝtini kɵzlǝp yüridiƣan adǝm» degǝn mǝnidǝ. Yuⱪiriⱪi 10-, 12-ayǝtni kɵrüng. Buningƣa ⱪariƣanda, Amos pǝyƣǝmbǝrning «epi yoⱪ» ohxaydu, qünki u op’oquⱪ ⱨalda rǝzil ⱨɵkümdarlarƣa, baylarƣa tǝnbiⱨ bǝrmǝktǝ.

□ 5:15 «...Huda bǝlkim Yüsüpning ⱪaldisiƣa xapaǝt kɵrsitǝr» — «Yüsüpning ⱪaldisi» ximaliy padixaⱨliⱪ bolƣan «Israil»din ⱪaldurulƣanlarni kɵrsitidu. Yüsüptin tɵrülgǝn Əfraim wǝ Manassǝⱨdin Israil iqidiki ǝng qong ⱪǝbililǝr qiⱪⱪan.

■ 5:15 Zǝb. 34:14-15; 97:10; Rim. 12:9

□ 5:17 «Mǝn Ɵzüm aranglardin ɵtüp ketimǝn» — «Mis.» 12:12dǝ, Pǝrwǝrdigarning Israilƣa «Mǝn Misirni kezip ɵtimǝn» dǝp Misirliⱪlarƣa ɵlüm jazasini yürgüzgǝnlikigǝ ohxax, U ⱨazir Ɵz hǝlⱪi arisidin «ɵtüp ketip», Ɵz jazasini elip baridu.

□ 5:18 «Pǝrwǝrdigarning künigǝ tǝⱪǝzzar bolƣan silǝrgǝ way!» — Amos dǝwridikilǝr Tǝwrattiki «Obadiya» ⱨǝm «Yoel» pǝyƣǝmbǝrlǝrning yazmiliridin «Pǝrwǝrdigarning küni»ni hata qüxinip, bǝlkim «Huda ⱨǝmmǝ «kapir ǝjnǝbiy» ǝllǝrni ⱪattiⱪ uridu, «Hudaning hǝlⱪi bolƣan bizlǝr» kɵtürülimiz» degǝn irⱪqi, bimǝnǝ kɵz-ⱪaraxta bolƣanidi. Amos bu kün bolsa, gunaⱨtin towa ⱪilmiƣan ⱨǝrbir adǝmgǝ jaza elip kelidu, dǝydu.

■ 5:18 Yǝr. 30:7; Yo. 2:2; Zǝf. 1:15

■ 5:21 Yǝx. 1:11; Yǝr. 6:20

□ 5:25 «Silǝr qɵl-bayawandiki ⱪiriⱪ yilda ⱪilƣan ⱪurbanliⱪ-ⱨǝdiyilǝrni manga elip kǝldinglarmu, i Israil jǝmǝti?!» — Musa pǝyƣǝmbǝrning yetǝkqilikidǝ qɵl-bayawanda bolƣan dǝwrdǝ, Israillar qɵl-bayawanda ⱪurbanliⱪlarni ⱪilip kǝlgǝn bolsimu, lekin bu ayǝttin xuni bilǝlǝymizki, ular bu ⱪurbanliⱪlarni Huda üqün atiƣan ǝmǝs («Manga elip kǝldinglarmu?»); bu ixlar pǝⱪǝtla bir «diniy paaliyǝt» yusunida elip berilƣan, halas.

■ 5:25 Ros. 7:42

□ 5:26 «Bǝrⱨǝⱪ, silǝr ... «Yultuz ilaⱨi»nglarni kɵtürüp mangdinglar!» — pütkül ayǝtning tǝrjimiliri kɵp hil. Biraⱪ asasiy mǝnisi ohxax, Israil Musa pǝyƣǝmbǝr dǝwridin tartip kɵnglidiki butpǝrǝslikni ⱨeq taxlimiƣan. Ayǝttǝ eytilƣan butlar asasǝn Mesopotamiyǝ, yǝni Babil rayonidiki butlardur. Xunga Hudaning ularƣa beridiƣan jazasi (27-ayǝt) ularni Babilƣa ǝsir ⱪildurup, xu yǝrgǝ sürgün ⱪilduruxtin ibarǝt bolidu.

■ 6:1 Mis. 19:5; Yǝr. 2:3

□ 6:2 «bular silǝrning ikki padixaⱨliⱪinglardin ǝwzǝlmu?» — «ikki padixaⱨliⱪ» — birinqisi ximaliy padixaⱨliⱪ — Israil, paytǝhti Samariyǝ; ikkinqisi jǝnubiy padixaliⱪ — Yǝⱨuda, paytǝhti Yerusalem. «Siler hǝlⱪⱪǝ:... mahtinip sɵzlǝysilǝr» degǝn sɵzlǝr ǝslidiki tekisttǝ yoⱪ. Bu ayǝttǝ aydinglaxturuxⱪa tegixlik bir mǝsilǝ bar: — ayǝttiki sɵzlǝrni Amos eytⱪanmu yaki Samariyǝdiki ǝmirlǝr Samariyǝning bihǝtǝrliki toƣruluⱪ mahtinip eytⱪanmu? Bizningqǝ Samariyǝdiki ǝmirlǝr eytⱪan boluxi kerǝk; qünki ǝgǝr pǝyƣǝmbǝr agaⱨlandurux tǝrizidǝ soriƣan bolsa, soalning ǝksiqǝ soriƣan bolatti, — Yǝni «Bu xǝⱨǝrlǝr silǝrning ikki padixaⱨliⱪinglardin ajizmu?» dǝp soriƣan bolatti. Xunga bu sɵzlǝrni ⱪoxtuⱪ. Bu üq xǝⱨǝrning ⱨǝmmisi düxmǝnning ⱨujumiƣa duq kelip, andin ƣuliƣan bolsa kerǝk — biraⱪ ⱨazirƣiqǝ bu ixlar toƣruluⱪ tarihiy hatirilǝr yoⱪ.

■ 6:3 Əz. 12:27; Am. 5:18

■ 6:5 Yǝx. 5:12

■ 6:6 Yǝx. 5:11,12

□ 6:7 «Xunga ular tunji ǝsirgǝ qüxkǝnlǝr arisida ǝsirgǝ elinidu; kerilip yatⱪanlarning ǝyx-ixriti ahirlixidu» — tarihiy mǝlumatlardin ⱪariƣanda, Asuriyǝ imperiyǝsi mǝlum bir yurtⱪa tajawuz ⱪilƣanda, awwal xu yurttiki mɵtiwǝrlǝrni ǝsir ⱪilip epketix aditi bar idi.

■ 6:7 Yǝx. 5:13

□ 6:9 «Bir ɵydǝ on adǝm bolup ⱪalsa, bu onǝylǝnmu ɵlidu» — 5:3ni kɵrüng.

□ 6:10 «mǝlum bir ɵlgüqining tuƣⱪini...» — ibraniy tilida «mǝlum bir ɵlgüqining taƣisi...». «... Jǝsitini kɵydürüxkǝ mǝs’ul kixi ustihanlarni kɵtürüp ɵydin qiⱪiwetip, ɵy iqidiki yǝnǝ birsidin: — «ⱪexingda yǝnǝ birsi barmu?» dǝp sorisa, u «yoⱪ» dǝydu, andin tuƣⱪini yǝnǝ: «süküt! Pǝrwǝrdigarning namini tilƣa eliximizƣa bolmaydu!» — dǝydu» — Yǝⱨudiy hǝlⱪi adǝttǝ jǝsǝtlǝrni kɵmidu, «jǝsǝtni kɵydürüx»ni ɵq kɵridu. «Jǝsitini küydürüx» degǝn ix ularning bexiƣa naⱨayiti eƣir apǝt qüxidiƣanliⱪini kɵrsitidu; xuning bilǝn ularning jǝsǝtlǝrni kümüxkǝ ⱪǝt’iy waⱪti qiⱪmaydu, demǝkqi. Xunga bu bexarǝt Samariyǝning naⱨayiti jiddi, beqarǝ ǝⱨwalƣa qüxidiƣanliⱪini kɵrsitidu. Uning üstigǝ, jǝsǝt ɵydǝ uzunƣiqǝ turƣan — ⱨazir pǝⱪǝt «ustihanlar»la ⱪalƣan. Ⱨayat ⱪalƣan kixilǝr xundaⱪ ⱪorⱪiduki, ular Pǝrwǝrdigarning namini eytixⱪimu petinalmaydiƣan bolup ⱪalidu. Ⱪiziⱪ bir ix xuki, uzundin tartip, bolupmu Yerusalemning Əysa Mǝsiⱨning ɵlümidin keyinki wǝyran ⱪilinixidin keyin, Yǝⱨudiylar «Yaⱨwǝⱨ» (Pǝrwǝrdigar) degǝn isimni ixlitixkǝ petinalmaydu.

□ 6:11 «Pǝrwǝrdigar... qong ɵyni parǝ-parǝ ⱪiliwetidu, kiqik ɵynimu qak-qekidin yerip qeⱪiwetidu» — ⱨakim-ⱨɵkümdarlarning, ǝmǝldarlarning gunaⱨliri ⱨaman baxⱪilarni ɵz gunaⱨliriƣa qetildurup ⱪoyidu; xu wǝjidin «kiqik ɵylǝr»mu jazaƣa uqrap ketidu.

□ 6:12 «...adalǝtni ɵt süyigǝ, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni ǝmǝngǝ aylandurƣansilǝr» — muxu ibarining mǝnisi 5-bab, 7-ayǝtning mǝnisigǝ ohxaxtur.

■ 6:12 Am. 5:7

□ 6:13 «Yoⱪ bir nǝrsǝ» — bizningqǝ, xübⱨisizki, ularning butlirini kɵrsitidu. Pütkül ayǝtning baxⱪa birhil tǝrjimisi: ««Lo-dǝbar xǝⱨirini elip xadlanƣaniduⱪ, Karnaim xǝⱨirinimu ɵz küqimizgǝ tayinip alduⱪⱪu?» — degǝnsilǝr».

□ 6:14 «Mǝn silǝr bilǝn ⱪarxilixidiƣan bir ǝlni turƣuzimǝn» — «bir ǝl» Asuriyǝ imperiyǝsini kɵrsitidu.

□ 7:1 «Rǝb Pǝrwǝrdigar manga kɵrsǝttiki — keyinki ot-qɵp bax tartⱪan waⱪtida, mana u qekǝtkilǝrni yasidi...» — bu ixni (xundaⱪla -4-, 7- wǝ 8:1-ayǝttiki ixlarnimu) Amos bexarǝtlik ƣayibanǝ kɵrünüxtǝ kɵrgǝn bolsa kerǝk. Qünki 3-, 6-ayǝttǝ Pǝrwǝrdigar «bundaⱪ ixtin» yanidu.

□ 7:9 «Isⱨaⱪning «yuⱪiri jayliri» ⱨalak bolidu» — «yuⱪiri jaylar» taƣ qoⱪⱪiliri ⱪatarliⱪ jaylarda Hudaƣa ⱪurbanliⱪ ⱪilix ǝslidǝ Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanunda mǝn’i ⱪilinƣanidi. Xundaⱪtimu, Israil ⱨǝm Yǝⱨudadikilǝr heli burunla taƣ qoⱪⱪiliri üstidǝ Pǝrwǝrdigarƣa ⱪurbanliⱪ ⱪilip ibadǝt ⱪilixⱪa baxliƣanidi. Keyin ular muxu «yuⱪiri jaylar»da butⱪa qoⱪunuxⱪa baxlidi.

□ 7:11 «Qünki Amos: — «Yǝroboam ⱪiliqta ɵlidu, Israil ǝsirgǝ elinip ɵz zeminidin sürgün bolmay ⱪalmaydu!» — dǝydu» — ǝmǝliyǝttǝ Amos: — «Pǝrwǝrdigar Yǝroboamning jǝmǝtigǝ ⱪiliq bilǝn ⱨujum ⱪilidu» — degǝnidi (9-ayǝt).

□ 7:13 «Bǝyt-Əldǝ yǝnǝ bexarǝt bǝrmǝ; qünki u padixaⱨning tawapgaⱨi» — «padixaⱨning tawapgaⱨi» ibraniy tilida «padixaⱨning «muⱪǝddǝs jay»i» deyilidu.

■ 7:16 Əz. 21:7

□ 8:1 «Rǝb Pǝrwǝrdigar manga mundaⱪ bir ixni kɵrsǝtti; mana, bir sewǝt yazliⱪ mewǝ» — bu ixni (ⱨǝm 7-bab, 4-, 7-ayǝttiki ixlarnimu) Amos bexarǝtlik ƣayibanǝ kɵrünüxtǝ kɵrgǝn boluxi mumkin.

□ 8:2 «Mǝn: «bir sewǝt yazliⱪ mewini» — dedim. Pǝrwǝrdigar manga: Əmdi hǝlⱪim Israilƣa zawal yǝtti... — dedi» — ibraniy tilida «yazliⱪ mewǝ» bilǝn «zawal» degǝn sɵzlǝr bir-birigǝ ohxap ketidu.

□ 8:3 «Jǝsǝtlǝr kɵp bolidu; ular jay-jaylarda sirtⱪa taxlinidu. Süküt!» — demǝk, xu qaƣda matǝm tutⱪanda, awaz qiⱪirixⱪa bolmaydu.

□ 8:4 «Ⱨǝy miskinlǝrni ǝzgüqilǝr...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «Ⱨǝy, miskinlǝrni yutuwalƣuqilar...».

□ 8:5 «Axliⱪimizni satmaⱪqi iduⱪ, yengi ay ⱪaqanmu ahirlixar, buƣday yaymisini aqattuⱪ, xabat küni ⱪaqan tügǝr?» — «yengi ay» künidǝ ⱨǝm «xabat küni» (xǝnbǝ küni)dǝ Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ dǝm elix kerǝk idi. Əmdi bu kixilǝr aqkɵzlüktin dǝm elixⱪimu narazi idi. Xundaⱪ bolupla ⱪalmay, ular buƣdayni ɵlqǝydiƣan kürini kiqik, tǝnggilǝrni jinglaydiƣan taraza texini qong ⱪilip hǝⱪlǝrni aldaydu (keyinki izaⱨatni kɵrüng). ««ǝfaⱨ»ni kiqik ⱪilip, «xǝkǝl»ni qong elip,..» — «ǝfaⱨ» ⱨǝjim birliki, «xǝkǝl» pulning yaki eƣirliⱪning birliki idi. Bir «ǝfaⱨ» (yaki «kürǝ») 40 litrqǝ, bir «xǝkǝl» («misⱪal») 14 gram kelidu. Bu toluⱪ ayǝt sodigǝrlǝrning addiy puⱪralarni ɵlqǝm birlikliridin paydilinip, ⱪaⱪati-soⱪti ⱪiliwatⱪanliⱪini kɵrsitidu.

■ 8:5 Ⱨox. 12:8

■ 8:6 Am. 2:6

□ 8:7 «Pǝrwǝrdigar Yaⱪupning ƣururi bilǝn xundaⱪ ⱪǝsǝm ⱪildiki,...» — bǝzi alimlar: ««Yaⱪupning ƣururi bilǝn» degǝnni «Yaⱪupning pǝhri bilǝn», demǝk «Yaⱪupning pǝhri bolƣan Huda bilǝn» dǝp qüxinidu. Biraⱪ 6-bab, 8-ayǝt boyiqǝ Huda «Yaⱪupning ƣururi» yaki «Yaⱪupning pǝhri»gǝ ɵq idi. Adǝttǝ ⱪǝsǝm iqixtǝ ⱪǝsǝm ⱪilƣuqilar naⱨayiti muⱪim, ɵzgǝrmǝs bir nǝrsǝ bilǝn ⱪǝsǝm iqidu; Hudaning «Yaⱪupning ƣururi bilǝn» ⱪǝsǝm iqixi bolsa intayin kinayilik gǝp, «Yaⱪupning ƣururi»ning ⱨeq ɵzgǝrmǝs, naⱨayiti jaⱨil ikǝnlikini puritidu.

□ 8:8 «Zemin bu ixlardin tǝwrinip kǝtmǝmdu? Wǝ uningda turuwatⱪanlarning ⱨǝmmisi matǝm tutmamdu? U Nil dǝryasidǝk ɵrlǝp ketidu, u Misir dǝryasidǝk ɵrkǝxlǝp, andin qɵküp ketidu» — muxu ayǝttǝ Amos yǝr tǝwrǝx toƣruluⱪ bexarǝt beridu (1:1ni kɵrüng). Nil dǝryasi ⱨǝr yili tuyuⱪsiz ɵrlǝp ketip, bir mǝzgil kǝlkün kelip, zeminni besip ketidu. Ⱪanaan (Pǝlǝstin) zeminimu ǝmdi Nil dǝryasiƣa ohxax «ɵrlǝp ketidu» (yǝr tǝwrǝx bilǝn egiz-pǝs bolidu).

□ 8:10 «Ⱨǝmmǝ adǝmning qatriⱪi üstini bɵz rǝht bilǝn oriƣuzimǝn» — «bɵz rǝht»kǝ oruniwelix, qaqlarni qüxüriwetix ⱪattiⱪ matǝmni yaki towa ⱪilixni bildüridu. «Bu matǝmni yǝkkǝ-yeganǝ bir oƣulning matimidǝk... ⱪiliwetimǝn» — bexarǝttǝ ɵlgǝn «yǝkkǝ-yeganǝ oƣul» zadi kimdu? Mǝzkur soal Israil üqün dǝwrdin-dǝwrgǝ baxni ⱪaturidiƣan mǝsilǝ.

□ 8:12 «kezip mangidu» — yaki «sǝrsan bolup mangidu» yaki «ǝlǝngxip mangidu». «Xuning bilǝn ular dengizdin dengizƣa, ximaldin xǝrⱪⱪǝ kezip mangidu, ular Pǝrwǝrdigarning sɵz-kalamini ... tapalmaydu» — birinqidin, «dengizdin dengizƣa» degǝnlik bǝlkim ««ottura dengiz»din «ɵlük dengiz»ƣa», yǝni «ƣǝrbtin xǝrⱪⱪǝ» dǝp bildüridu. Tekisttǝ «jǝnubⱪa» tilƣa elinmaydu. Bǝlkim bu Israildikilǝrning ⱨakawurluⱪini kɵrsitidu — ular Yǝⱨudadin, yaki Yǝⱨudadin kǝlgǝn pǝyƣǝmbǝrdin (mǝsilǝn, Amostin) ⱨǝⱪiⱪǝtni izdimǝydu. Toluⱪ bexarǝt bǝlkim Yǝⱨudiylarning keyinki dǝwrlǝrdiki, bolupmu ⱨazirⱪi omumiy ǝⱨwalini kɵrsǝtkǝn bolsa kerǝk — ular Injilni, yǝni «hux hǝwǝr»ni ⱪobul ⱪilmiƣaqⱪa, ɵzliri tartⱪan azab-oⱪubǝtlirigǝ ⱨeq qüxǝnqǝ tapalmaydu.

□ 8:14 «Samariyǝning gunaⱨining nami bilǝn ⱪǝsǝm iqkǝnlǝr» — «Samariyǝning gunaⱨi» ularning butliridin biri bolsa kerǝk. «Bǝǝr-xebadiki ilaⱨiy tirik yol bilǝn!» — ibraniy tilida «Bǝǝr-Xebadiki yolning tirikliki bilǝn» deyilidu. «Danning ilaⱨi» ⱨǝm «Bǝǝr-Xebadiki ilaⱨiy tirik yol» — xu ikki yǝrning butlirini kɵrsitidu. «Yol» ibraniy tilida «dǝrǝk» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Uyƣur tilidiki «tǝriⱪǝ» wǝ «tǝriⱪǝt» degǝn sɵzlǝr ǝrǝb tili arⱪiliⱪ muxu sɵzdin kǝlgǝn.

■ 8:14 Am. 5:5

□ 9:1 «Mǝn Rǝbning ⱪurbangaⱨning yenida turƣinini kɵrdum; U mundaⱪ dedi: — Tüwrüklǝrning baxlirini urunglar, bosuƣilar silkingiqǝ urunglar, ularni ibadǝthanidikilǝrning baxliriƣa qüxürüp, parǝ-parǝ ⱪilinglar!» — bu ixlar, xübⱨisizki, Bǝyt-Əldiki (butpǝrǝslik soruni ⱪilinƣan, biraⱪ «Pǝrwǝrdigarning nami» bilǝn atalƣan) ibadǝthanida bolidu. Muxu buyruⱪ kimgǝ berilgǝnliki eniⱪ deyilmidi; bǝlkim pǝrixtilǝrgǝ berilgǝn boluxi mumkin. Ibadǝthanining buzuluxi bǝlkim yǝr tǝwrǝx bilǝn munasiwǝtlik (5-ayǝtni kɵrüng).

□ 9:2 «tǝⱨtisara» — ɵlgǝnlǝrning roⱨliri baridiƣan jay.

■ 9:2 Zǝb. 139:8-12

□ 9:3 «Ular dengiz tegidǝ nǝzirimdin yoxurunuwalƣan bolsimu, Mǝn yilanni buyruymǝn, u ularni qaⱪidu» — «Yǝx.» 27:1ni kɵrüng.

■ 9:4 Yǝr. 44:11

□ 9:5 «U tegixi bilǝnla, zemin erip ketidu, uningda turuwatⱪanlarning ⱨǝmmisi matǝm tutidu; zemin Nil dǝryasidǝk ɵrlǝp ketidu...» — muxu ayǝttǝ yǝr tǝwrǝx toƣruluⱪ yǝnǝ bir bexarǝt berilidu.

■ 9:6 Zǝb. 104:3, 13; Am. 5:8

□ 9:7 «Silǝr Manga nisbǝtǝn Efiopiyǝ baliliriƣa ohxax ǝmǝsmu, i Israil baliliri? Mǝn Israilni Misirdin elip qiⱪarƣan ǝmǝsmu? Filistiylǝrni Kret arilidin, Suriyǝliklǝrni Kir xǝⱨiridin qiⱪarƣan ǝmǝsmu?» — «Kret arili» — ibraniy tilida «Kaftor». Toluⱪ ayǝtning mǝnisi: — Israillar «Huda bizni Misirdin alaⱨidǝ qiⱪarƣan» degǝn oyda bolup, «Nemini ⱪiliximizdin ⱪǝt’iynǝzǝr, biz yǝnila Hudaning alaⱨidǝ hǝlⱪi bolimiz, ⱨeqnemǝ bizgǝ tǝgmǝydu» degǝn hata oyƣa kelip ⱪalƣan bolsa kerǝk. Huda muxu yǝrdǝ, baxⱪa ǝllǝrni («kapir» ǝllǝrni) baxⱪa yǝrlǝrdin (jümlidin Misirdin yiraⱪ jaylardin), elip qiⱪardim, dǝydu. Xunga, mǝlum bir ǝl bir yǝrdin baxⱪa bir yǝrgǝ yɵtkilip qiⱪⱪan bolsimu, bu ix ularning ⱪaltisliⱪini ispatlimaydu. Əlning yurtlirini bekitküqi bolsa pǝⱪǝt Huda Ɵzidur.

□ 9:9 «Xuning bilǝn huddi birsi danni ƣǝlwirdǝ tasⱪiƣandǝk, Israil jǝmǝtini ǝllǝr arisida tasⱪaymǝn, biraⱪ ulardin ǝng kiqikimu yǝrgǝ qüxüp kǝtmǝydu» — buƣday danliri ƣǝlwirdin ɵtüp ketidu, taxlar ⱪalidu. Bu ayǝtning mǝnisi, xübⱨisizki, Huda ⱪimmiti bar bolƣan barliⱪ buƣday danlirini (ⱨǝⱪiⱪiy etiⱪadqilarni) yiƣip saⱪlaydu (10-ayǝtni kɵrüng). Süzülüp ⱪalƣanliri (taxlar) taxliwetilidu.

□ 9:11 «Dawutning yiⱪilip qüxkǝn kǝpisini yengibaxtin tiklǝymǝn» — bu bexarǝt: (1) Dawut pǝyƣǝmbǝrdin bolƣan padixaⱨliⱪ naⱨayiti ajiz bolup andin tügixidiƣanliⱪini (yiⱪilidiƣanliⱪini) kɵrsitidu (Amos pǝyƣǝmbǝrdin 150 yil keyin xundaⱪ bolƣan); (2) ahirⱪi zamanlarda Hudaning Dawutning bir ǝwladini elip tǝhtkǝ olturƣuzup, Israilni ⱪaytidin bir padixaⱨliⱪ ⱪilidiƣanliⱪini kɵrsitidu. Bu padixaⱨliⱪ barliⱪ ⱪalƣan ǝllǝrni baxⱪuridu (12-ayǝttǝ kɵrsitilidu). Bu ǝllǝrning ⱨǝmmisi Hudaƣa ibadǝt ⱪilidu, uning nami bilǝn atilidu (12-ayǝt). «Ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

■ 9:11 Ros. 15:16

□ 9:13 «Üzümlǝrni qǝyligüqi uruⱪ qaqⱪuqiƣa yetixiwalidu» — «üzümlǝrni qǝyligüqi» üzüm xarabi qiⱪirix üqün üzümlǝrni kɵlqǝkkǝ ⱪoyup dɵssǝydiƣan adǝmlǝr. «yǝr ⱨǝydigüqi ⱨosul yiƣⱪuqiƣa yetixiwalidu, üzümlǝrni qǝyligüqi uruⱪ qaqⱪuqiƣa yetixiwalidu» — demǝk, ⱨosulni yiƣip boluxⱪa kɵp waⱪit ketidu. Ⱨosul elix adǝttǝ Mart, Aprel aylirida baxlinidu. Yǝr ⱨǝydǝx adǝttǝ Ɵktǝbr, Noyabrda bolidu. Biraⱪ ⱨosulni yeƣiwelix yǝr ⱨǝydǝx baxlanƣan waⱪitⱪiqǝ tehi tügimǝydu; üzüm qǝylǝx waⱪti adǝttǝ Sintǝbr eyida bolidu. Lekin ahirⱪi zamanda üzüm qǝylǝx uruⱪ qeqix waⱪtiƣiqǝ, yǝni Noyabr, Dekabr ayliriƣiqǝ dawamlixidu. «Barliⱪ dɵng-egizliklǝr erip ketidu» — bu ibarǝ bǝlkim süt wǝ xarab xunqǝ mol bolidu, mewǝ xirniliri eⱪip turidu, taƣlar wǝ dɵnglǝr «erip ketiwatⱪan»dǝk kɵrünidu, degǝn mǝnidǝ. Bu ayǝt «Yo.» 3:18-ayǝttin nǝⱪil kǝltürülgǝn.

■ 9:13 Yo. 3:18

□ 9:14 «Wǝ hǝlⱪim Israilni asarǝttin ⱪutuldurup, azadliⱪⱪa erixtürimǝn; ular harab xǝⱨǝrlǝrni ⱪayta ⱪurup,... ular baƣlarni bǝrpa ⱪilip, mewisini yǝydu» — bu uluƣ wǝdǝ 4:9, 5:11, 5:27, 8:2-ayǝtlǝrdǝ hatirilǝngǝn jazalarni yüzdǝyüz ɵzgǝrtidu. Ahir berip Huda Ɵz hǝlⱪini gunaⱨtin ⱪutⱪuzup, paklanduridu wǝ xuning bilǝn U ular arisida pütünlǝy uluƣlinidu.

■ 9:15 Yǝr. 32:41

Obadiya

Obadiya

1

Edomning bǝrbat boluxi

1 Obadiya kɵrgǝn alamǝt kɵrünüx: —

Rǝb Pǝrwǝrdigar Edom toƣruluⱪ mundaⱪ dǝydu: —

(Biz Pǝrwǝrdigardin bu hǝwǝrni anglaxⱪa muyǝssǝr bolduⱪ)

— «Bir ǝlqi ǝllǝr arisiƣa ǝwǝtildi;

U: «Ornunglardin turunglar, biz uningƣa ⱪarxi jǝng ⱪilix üqün turayli!» — dǝp hǝwǝr beridu.□

2 Mana, Mǝn seni ǝllǝr arisida kiqik ⱪildim;

Sǝn ǝllǝr arisida ⱪattiⱪ kǝmsitilgǝn hǝlⱪ bolisǝn!□

3 Ⱨǝy tik ⱪiyaning yeriⱪliri iqidǝ turƣuqi,

Turalƣusi yuⱪiri bolƣuqi,

Kɵnglüngdǝ: «Kim meni yǝrgǝ qüxürǝlisun?!» degüqi,

Kɵnglüngdiki tǝkǝbburluⱪ ɵzüngni aldap ⱪoydi!□

4 Sǝn bürküttǝk ɵzüngni yuⱪiri kɵtürsǝngmu,

Qanggangni yultuzlar arisiƣa tizsangmu,

Mǝn xu yǝrdin seni qüxürüwetimǝn,

— dǝydu Pǝrwǝrdigar.■

5 Bulangqilar ⱪexingƣa kǝlsimu,

Oƣrilar keqilǝp yeningƣa kirsimu,

(Ⱨǝy, xunqǝ üzüp taxlinisǝn!)

Ular ɵzlirigǝ quxluⱪla oƣrilaytti ǝmǝsmu?

Üzüm üzgüqilǝr yeningƣa kǝlsimu, azraⱪ wasanglarni ⱪalduridu ǝmǝsmu?□  ■

6 Biraⱪ Əsawning tǝǝlluⱪati ⱪandaⱪ ahturuldi!

Uning yoxurun bayliⱪliri ⱪandaⱪ tepip qiⱪildi!□

7 Barliⱪ ittipaⱪdaxliring seni qegrayingƣiqǝ ⱨǝydiwetidu;

Sǝn bilǝn inaⱪ ɵtkǝnlǝr seni aldap, üstüngdin ƣǝlibǝ ⱪilidu;

Neningni yegǝnlǝr sanga ⱪiltaⱪ ⱪuridu;

Sǝn dǝrwǝⱪǝ yorutulmiƣandursǝn!□

8 Mǝn xu küni, — dǝydu Pǝrwǝrdigar,

— Edomdin danixmǝnlǝrni,

Əsawdin ǝⱪil-parasǝtni yoⱪatmamdimǝn?□  ■

9 Xuning bilǝn palwanliring parakǝndǝ bolidu, i Teman,

Xuning bilǝn Əsawning teƣidiki ⱨǝrbir adǝm ⱪirƣinqiliⱪta ⱪǝtl ⱪilinidu.□  ■

Edomning bǝrbat boluxining sǝwǝbi

10 Ukang Yaⱪupⱪa ⱪilƣan zulum-zorawanliⱪing tüpǝylidin,

Iza-aⱨanǝt seni ⱪaplaydu;

Sǝn mǝnggügǝ üzüp taxlinisǝn.■

11 Sǝn bir qǝttǝ pǝrwasiz ⱪarap turƣan küni,

Yǝni yaⱪa yurttikilǝr buradiringning mülkini bulap kǝtkǝn küni,

Taipilǝr uning dǝrwaziliridin kirip Yerusalem üstigǝ qǝk taxliƣan küni,

Sǝn ularning bir ǝzasiƣa ohxax bolƣansǝn.■

12 Biraⱪ ⱪerindixingning apǝtlik künigǝ pǝrwasiz ⱪarap turmasliⱪing kerǝk idi,

Yǝⱨudaning balilirining ⱨalakǝt künidǝ huxal bolup kǝtmǝsliking kerǝk idi;

Külpǝtlik künidǝ aƣzingni yoƣan ⱪilmasliⱪing kerǝk idi;

13 Ɵz hǝlⱪimni apǝt basⱪan künidǝ, ularning dǝrwazisiƣa kirmǝsliking kerǝk idi;

Ularni apǝt basⱪan künidǝ ularning dǝrd-ǝlǝmigǝ erǝnsiz ⱪarap turmasliⱪing kerǝk idi,

Apǝt basⱪan künidǝ ⱪolungni mal-mülkigǝ sozmasliⱪing kerǝk idi;

14 Sǝn xǝⱨǝrdin ⱪeqip ⱪutulƣanlarni üzüp taxlax üqün aqa yolda turmasliⱪing kerǝk idi;

Külpǝt basⱪan künidǝ uningdin ⱪutulup ⱪalƣanlarni düxmǝngǝ tapxurmasliⱪing kerǝk idi.

Pǝrwǝrdigarning küni

15 Qünki Pǝrwǝrdigarning küni barliⱪ ǝllǝr üstigǝ qüxüxkǝ yeⱪin ⱪalƣandur;

Sening baxⱪilarƣa ⱪilƣiningdǝk, sangimu xundaⱪ ⱪilinidu;

Sanga tegixlik jaza ɵz bexingƣa qüxidu;■

16 Qünki sǝn Ɵz muⱪǝddǝs teƣimda ƣǝzipimni iqkiningdǝk,

Barliⱪ ǝllǝrmu xundaⱪ tohtawsiz iqidu;

Bǝrⱨǝⱪ, ular iqidu, yutidu,

Andin ular ⱨeq mǝwjut ǝmǝstǝk yoⱪap ketidu.□

Israilning ǝsligǝ kǝltürülüxi

17 Biraⱪ Zion teƣi üstidǝ panaⱨ-ⱪutⱪuzulux bolidu,

Taƣ pak-muⱪǝddǝs bolidu;

Yaⱪup jǝmǝtining tǝǝlluⱪatliri ɵzigǝ tǝwǝ bolidu;□

18 Wǝ Yaⱪup jǝmǝti ot, Yüsüp jǝmǝti yalⱪun,

Əsaw jǝmǝti ularƣa pahal bolidu;

Ot wǝ yalⱪun Əsaw jǝmǝti iqidǝ yeⱪilip, ularni yutup ketidu;

Əsaw jǝmǝtidin ⱨeqbirsi ⱪalmaydu;

Qünki Pǝrwǝrdigar xundaⱪ sɵz ⱪilƣan.

19  Yǝⱨudaning jǝnubidikilǝr Əsawning teƣiƣa igǝ bolidu;

Xǝfǝlaⱨ tüzlǝnglikidikilǝr Filistiylǝrning zeminiƣa igǝ bolidu,

Bǝrⱨǝⱪ, ular Əfraimning dalasi ⱨǝm Samariyǝning dalasiƣa igǝ bolidu;

Binyamin Gileadⱪa igǝ bolidu;□

20 Sürgün bolƣanlardin ⱪelip ⱪalƣan Israillardin tǝrkib tapⱪan bu ⱪoxun Ⱪanaandikilǝrgǝ tǝwǝ bolƣan zeminƣa Zarǝfatⱪiqǝ igǝ bolidu;

Sǝfaradta sürgündǝ turƣan Yerusalemdikilǝr bolsa jǝnubtiki xǝⱨǝrlǝrgǝ igǝ bolidu.□

21 Andin Zion teƣi üstigǝ ⱪutⱪuzƣuqilar qiⱪidu,

Ular Əsaw teƣi üstidin ⱨɵküm süridu;

Xuning bilǝn padixaⱨliⱪ Pǝrwǝrdigarƣa tǝwǝ bolidu!□

□ 1:1 «Bir ǝlqi ǝllǝr arisiƣa ǝwǝtildi» — «ǝllǝr» (yaki «yat ǝllǝr») — Israilƣa yat bolƣan ǝllǝrni kɵrsitidu. «Ornunglardin turunglar, biz uningƣa ⱪarxi jǝng ⱪilix üqün turayli!» — «uningƣa» bolsa, Edomƣa. Bǝlkim bu ǝlqi Edomƣa düxmǝn ǝllǝrning biridin qiⱪⱪan bolup, u baxⱪa ǝllǝrni Edomni yoⱪitixⱪa qaⱪiridu.

□ 1:2 «Mǝn seni ǝllǝr arisida kiqik ⱪildim; sǝn ǝllǝr arisida ⱪattiⱪ kǝmsitilgǝn hǝlⱪ bolisǝn!» — Huda Edomni «seni» dǝp, muxu yǝrdǝ uningƣa biwasitǝ sɵz ⱪilidu.

□ 1:3 «tik ⱪiyaning yeriⱪliri iqidǝ turƣuqi, turalƣusi yuⱪiri bolƣuqi» — demisǝkmu, Edom pinⱨanraⱪ, üstigǝ qiⱪix tǝs bolƣan taƣliⱪ rayonda turƣan.

■ 1:4 Yǝr. 49:16

□ 1:5 «Ⱨǝy, xunqǝ üzüp taxlinisǝn!» — tirnaⱪ iqidiki sɵzlǝr, bǝlkim pǝyƣǝmbǝrning ⱨayajandin Pǝrwǝrdigarning sɵzini üzüp ⱪoyup degǝn gepidur. «Üzüm üzgüqilǝr yeningƣa kǝlsimu, azraⱪ wasanglarni ⱪalduridu ǝmǝsmu?» — Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ üzüm ⱨosulini alƣanda üzgüqilǝr kǝmbǝƣǝllǝrning teriwelixi üqün bir’az wasanglarni ⱪaldurux kerǝk idi. Bǝzi xǝrⱪiy dɵlǝtlǝrdǝ bu bir adǝtkǝ aylinip ⱪalƣan.

■ 1:5 Yǝr. 49:9

□ 1:6 «... Əsawning tǝǝlluⱪati ⱪandaⱪ ahturuldi!» — «Əsaw» Edomning baxⱪa bir ismi. «... Uning yoxurun bayliⱪliri ⱪandaⱪ tepip qiⱪildi!...» — 5-6-ayǝtlǝr «mǝrsiyǝ» (matǝm tutux munajiti) xǝklidǝ.

□ 1:7 «... seni... ⱨǝydiwetidu; ... üstüngdin ƣǝlibǝ ⱪilidu; ... sanga ⱪiltaⱪ ⱪuridu...» — 5-7-ayǝtlǝrdǝ eytilƣan bexarǝtlǝrdiki peillar «ɵtkǝn zaman» bilǝn ipadilinidu. Lekin ular kǝlgüsi ixlarni kɵrsitidu (8-ayǝttǝ eniⱪ kɵrsitilidu). Ibraniy tilida, bexarǝtlǝrdǝ peillarning «ɵtkǝn zaman»da ixlitixi «bu ix jǝzmǝn yüz beridu» degǝnni tǝkitlǝydu. «... Sǝn bilǝn inaⱪ ɵtkǝnlǝr seni aldap, üstüngdin ƣǝlibǝ ⱪilidu; neningni yegǝnlǝr sanga ⱪiltaⱪ ⱪuridu» — bu ayǝt bǝlkim ǝrǝblǝrning Edomiylarni aldam haltisiƣa qüxürüp, ularni ɵz zeminidin ⱨǝydiwetixi toƣruluⱪ bexarǝt beridu (wǝⱪǝ bǝlkim miladiyǝdin ilgiriki 6-ǝsirning ahirida bolƣan). Ibraniy tilini qüxinix tǝs. Bexarǝt kǝlgüsidiki ixlarni kɵrsǝtkini bilǝn, peillar «ɵtkǝn zaman»da ipadilinidu. Adǝttǝ ibraniy tilida bexarǝt «ɵtkǝn zaman»da ipadilǝngǝn bolsa, uning jǝzmǝnlikini tǝkitlǝydu.

□ 1:8 «Mǝn xu küni... Edomdin danixmǝnlǝrni, Əsawdin ǝⱪil-parasǝtni yoⱪatmamdimǝn?» — «xu küni» bǝlkim Babil imperiyǝsi ularƣa tajawuz ⱪilidiƣan künini (miladiyǝdin ilgiriki 587-yili) yaki ǝrǝblǝr ularni aldap ⱨǝydiwetidiƣan künini, yǝnǝ ahirⱪi zamanda «Pǝrwǝrdigarning küni»ni kɵrsitiximu mumkin. Edom ɵz danixmǝnliri bilǝn dangⱪi qiⱪⱪan. Ayup pǝyƣǝmbǝrning üq dostidin biri bolƣan «Temanliⱪ Elifaz»mu Edomluⱪ idi.

■ 1:8 Yǝx. 29:14; Yǝr. 49:7

□ 1:9 «Xuning bilǝn palwanliring parakǝndǝ bolidu, i Teman,...» — «Teman» Edomning qong bir xǝⱨiri.

■ 1:9 Am. 2:14, 16

■ 1:10 Yar. 27:41; Əz. 35:5; Am. 1:11

■ 1:11 Zǝb. 137:7

■ 1:15 Əz. 35:15

□ 1:16 «Qünki sǝn Ɵz muⱪǝddǝs teƣimda ƣǝzipimni iqkiningdǝk» — ibraniy tilida «qünki sǝn Ɵz muⱪǝddǝs teƣimda iqkiningdǝk...» — Qüxǝnqimiz boyiqǝ Edomiylar Hudaning ⱪolida uning ƣǝzipini iqkǝnidi. Baxⱪa birhil qüxǝnqisi, Edomiylar Yǝⱨuda üstidin ⱪilƣan ƣǝlibisini tǝbriklǝp, «Hudaning muⱪǝddǝs teƣi»da xarab iqkǝn; wǝ ular (ayǝtning ikkinqi ⱪismi boyiqǝ) xu gunaⱨi üqün barliⱪ ǝllǝr bilǝn tǝng Hudaning ƣǝzipini iqidu. «Barliⱪ ǝllǝrmu xundaⱪ tohtawsiz iqidu; bǝrⱨǝⱪ, ular iqidu, yutidu, andin ular ⱨeq mǝwjut ǝmǝstǝk yoⱪap ketidu» — ǝllǝrning nemini iqidu? Hudaning ƣǝzipini iqidu (mǝsilǝn «Zǝb.» 75:8, «Yǝx.» 49:26, «Yǝr.» 25:15-16, «Zǝb.» 16:4nimu kɵrüng).

□ 1:17 «Biraⱪ Zion teƣi üstidǝ panaⱨ-ⱪutⱪuzulux bolidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Biraⱪ Zion teƣida ⱪutulup ⱪalƣanlar bolidu».

□ 1:19 «Yǝⱨudaning jǝnubidikilǝr» — ibraniy tilida «Nǝgǝwdikilǝr». «Nǝgǝw» — Yǝⱨudaning jǝnubiy tǝripidiki qong qɵl-bayawan. «Yǝⱨudaning jǝnubidikilǝr Əsawning teƣiƣa igǝ bolidu; Xǝfǝlaⱨ tüzlǝnglikidikilǝr Filistiylǝrning zeminigǝ igǝ bolidu, ... Binyamin Gileadⱪa igǝ bolidu» — 19-ayǝttiki bexarǝtlǝrning kɵp ⱪismi miladiyǝdin ilgiriki 2-ǝsirdǝ ǝmǝlgǝ axurulidu («Makabbiylar» ⱨǝm «Yosefus» degǝn kona tarihiy kitablarda hatirilǝngǝn). Biraⱪ pikirimizqǝ, bu bexarǝtning toluⱪ ǝmǝlgǝ axuruluxi ahirⱪi zamanda bolidu.

□ 1:20 «Sürgün bolƣanlardin ⱪelip ⱪalƣan Israillardin tǝrkib tapⱪan bu ⱪoxun...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Ⱪanaanƣa ⱪaytip kǝlgǝn, sürgün bolƣan Israillar jamaiti... ».

□ 1:21 «Ular Əsaw teƣi üstidin ⱨɵküm süridu» — yaki «ular Əsaw teƣi üstidin ⱨɵküm qiⱪiridu». «Xuning bilǝn padixaⱨliⱪ Pǝrwǝrdigarƣa tǝwǝ bolidu!» — ⱨazir «Əsaw teƣidikilǝr»ning ⱨeqⱪaysisi Edomluⱪlar ǝmǝs (18-ayǝtni kɵrüng). Bu «ⱪutⱪuzƣuqilar»ning kim ikǝnliki deyilmidi; pikrimizqǝ, «ⱪutⱪuzƣuqilar» kona zamanlarda Israilni ⱪutⱪuzƣan pǝyƣǝmbǝrlǝr wǝ «batur ⱨakimlar» süpitidǝ bolidu. Ular ⱨazir ɵlümdin tirilgǝn. Israil Hudaning toluⱪ idarǝ-ⱨɵkümi astida bolup, uning ǝⱨwali pütünlǝy mukǝmmǝl bolidu.

Yunus

1

2

3

4

Yunus

1

Yunus pǝyƣǝmbǝrning Pǝrwǝrdigar bǝrgǝn wǝzipidin ⱪeqixi

1 Pǝrwǝrdigarning sɵzi Amittayning oƣli Yunusⱪa yetip kelip mundaⱪ deyildi: — 2 «Ornungdin tur, dǝrⱨal Ninǝwǝ degǝn axu büyük xǝⱨǝrgǝ berip, awazingni kɵtürüp u yǝrdikilǝrni agaⱨlandurƣin; qünki ularning rǝzillikliri Mening kɵzümgǝ ⱪadilip turidu». ■

3  Biraⱪ Yunus ornidin turup Pǝrwǝrdigarning yüzidin ɵzini ⱪaqurux üqün Tarxix degǝn yurtⱪa kǝtmǝkqi boldi. Xunga u Yoppa xǝⱨirigǝ berip, Tarxixⱪa baridiƣan kemǝ tepip, kirasini tɵlǝp uningƣa qüxti wǝ kemiqilǝr bilǝn birliktǝ Tarxixⱪa berip, Pǝrwǝrdigarning yüzidin ɵzini ⱪaqurmaⱪqi boldi. □

4 Pǝrwǝrdigar bolsa zor bir boranni dengizƣa taxlidi; xunga dengizda dǝⱨxǝtlik ⱪara boran qiⱪip, kemǝ parqilinip kǝtkili tas ⱪaldi. 5 Kemiqilǝr bolsa bǝk ⱪorⱪup ketip, ⱨǝrⱪaysisi ɵz ilaⱨliriƣa hitab ⱪilip dua ⱪilixti; ular kemini yeniklisun dǝp uningdiki yük-taⱪlarni dengizƣa taxliwǝtti. Biraⱪ Yunus bolsa, kemining asti ⱪǝwitigǝ qüxüwelip, xu yǝrdǝ ɵlüktǝk uhlawatⱪanidi.

6 Kemǝ baxliⱪi uning yeniƣa kelip uningƣa: «Əy, uhlawatⱪan kixi, bu ⱪandaⱪ ⱪiliƣining? Ornungdin tur, ilaⱨingni seƣinip nida ⱪil! Kim bilidu, ilaⱨingning nǝziri qüxüp bizni ⱨalakǝttin ⱪutⱪuzup ⱪalamdu tehi?» — dedi. 7 Ular bir-birigǝ: — Kelinglar, bu külpǝtning kimning wǝjidin beximizƣa qüxkǝnlikini bekitix üqün qǝk taxlayli, — deyixti. Xundaⱪ ⱪilip ular qǝk taxlaxti; ahirda qǝktǝ Yunus qiⱪip ⱪaldi.

8 Ular uningdin: — Ⱪeni, eyt, beximizƣa qüxkǝn bu külpǝt kimning sǝwǝbidin boluwatidu? Sening tirikqiliking nemǝ? Nǝdin kǝlding? Ⱪaysi ǝl, ⱪaysi millǝttin sǝn? — dǝp soridi.

9  U ularƣa: — Mǝn bolsam ibraniy millitidin, ǝrxlǝrdiki Hudadin, yǝni dengizni, yǝr-zeminni yaratⱪan Pǝrwǝrdigardin ⱪorⱪⱪuqimǝn, dedi.□

10 Bu sɵz ularni intayin ⱪorⱪutiwǝtti. Ular: «Sǝn zadi nemǝ ix ⱪilƣan?» — dǝp soridi qünki ular uning Pǝrwǝrdigarning yüzidin ⱪaqⱪanliⱪini bilgǝnidi, qünki ular buni uning ɵz aƣzidin angliƣanidi.

11  Ular uningdin: — Əmdi biz seni ⱪandaⱪ ⱪilsaⱪ dengiz biz üqün tinqlinidu? — dǝp soridi; qünki dengiz dolⱪuni barƣanseri ǝwj elip ketiwatatti.

12  U ularƣa: — Meni kɵtürüp dengizƣa taxliwetinglar, xu qaƣda dengiz silǝr üqün tinqlinidu; qünki bilimǝnki, bu zor boran mening sǝwǝbimdin silǝrgǝ qüxti, — dedi.

13 Biraⱪ bu adǝmlǝr küqǝp palaⱪ urup ⱪirƣaⱪⱪa yetixkǝ tirixti; ǝmma yetǝlmidi, qünki dengiz ⱪerixⱪandǝk tehimu dolⱪunlap ketiwatatti. 14 Ular Pǝrwǝrdigarƣa iltija ⱪilip pǝryad kɵtürüp: — Aⱨ Pǝrwǝrdigar, Sǝndin ɵtünimiz, bu adǝmning jenini alƣanliⱪimizni bizdin kɵrmigǝysǝn! Bigunaⱨ bir adǝmning ⱪenini tɵküxning gunaⱨini üstimizgǝ ⱪoymiƣaysǝn! Qünki Sǝn Pǝrwǝrdigar Ɵzüngning haliƣiningni ⱪilding! — dǝp nida ⱪildi.

15 Xuning bilǝn ular Yunusni kɵtürüp elip dengizƣa taxliwǝtti; dengiz dolⱪunlinixtin xuan tohtidi. 16 Xuning bilǝn bu adǝmlǝr Pǝrwǝrdigardin ⱪattiⱪ ⱪorⱪti; ular Pǝrwǝrdigarƣa atap ⱪurbanliⱪ ⱪilip ⱪǝsǝm iqixti.

17 Biraⱪ Pǝrwǝrdigar Yunusni yutuwelixⱪa yoƣan bir beliⱪni ǝwǝtkǝnidi. Yunus bolsa bu beliⱪning ⱪarnida üq keqǝ-kündüz turdi.□  ■

2

Qong beliⱪning ⱪarnida turup dua ⱪilix

1  Yunus beliⱪning ⱪarnida turup Pǝrwǝrdigarƣa mundaⱪ dua ⱪildi: —

2 «Mǝn dǝrd-ǝlimimdin Pǝrwǝrdigarƣa pǝryad kɵtürdum,

U manga ijabǝt ⱪildi.

Mǝn tǝⱨtisaraning tǝktidin pǝryad ⱪildim,

Sǝn awazimƣa ⱪulaⱪ salding.□  ■

3 Qünki Sǝn meni dengiz tǝktigǝ, dengiz ⱪarniƣa taxliwǝtting,

Kǝlkün eⱪinliri meni arisiƣa eliwaldi,

Sening barliⱪ dolⱪunliring ⱨǝm ɵrkǝxliring üstümdin ɵtüp kǝtti;■

4 Wǝ mǝn: «Mǝn nǝziringdin taxliwetilgǝnmǝn;

Biraⱪ mǝn yǝnila muⱪǝddǝs ibadǝthanangƣa ⱪarap ümid bilǝn tǝlmürimǝn» — dedim.□

5 Sular meni yutup kǝtküdǝk dǝrijidǝ oriwaldi,

Dengiz tǝkti meni ⱪapsiwaldi;

Dengiz qɵpliri beximƣa qirmixiwaldi.

6 Mǝn taƣlarning tǝglirigiqǝ qüxüp kǝttim;

Yǝr-zemin tegidiki taⱪaⱪlar meni ǝbǝdil’ǝbǝdkiqǝ ⱪamap ⱪoydi;

Ⱨalbuki, Sǝn jenimni ⱨang iqidin qiⱪarding, i Pǝrwǝrdigar Hudayim.

7  Jenim iqimdǝ ⱨalidin kǝtkǝndǝ Pǝrwǝrdigarni esimgǝ kǝltürdum,

Duayim Sanga yetip,

Muⱪǝddǝs ibadǝthanangƣa kirip kǝldi.

8  Bimǝnǝ ǝrzimǝs butlarƣa qoⱪunƣanlar ɵzigǝ nesip bolƣan meⱨribanliⱪtin mǝⱨrum bolidu.

9 Biraⱪ mǝn bolsam tǝxǝkkür sadayim bilǝn Sanga ⱪurbanliⱪ ⱪilimǝn;

Mǝn iqkǝn ⱪǝsǝmlirimni Sening aldingda ada ⱪilimǝn.

Nijat-ⱪutⱪuzux Pǝrwǝrdigardindur!»■

10 Pǝrwǝrdigar beliⱪⱪa buyrudi, beliⱪ Yunusni ⱪuruⱪluⱪⱪa ⱪǝy ⱪildi.

3

Ninǝwǝ xǝⱨirgǝ berip Hudaning hǝwirini yǝtküzüx

1  Pǝrwǝrdigarning sɵzi ikkinqi ⱪetim Yunusⱪa yetip mundaⱪ deyildi: —

2 «Ornungdin tur, Ninǝwǝ degǝn axu büyük xǝⱨǝrgǝ berip, Mǝn sanga tapxurƣan hǝwǝrni ularƣa jakarla».

3 Yunus ornidin turup Pǝrwǝrdigarning sɵzi boyiqǝ Ninǝwǝ xǝⱨirigǝ bardi. Ninǝwǝ bolsa naⱨayiti büyük bir xǝⱨǝr bolup, xǝⱨǝrning ɵzila üq künlük yol idi.□

4 Yunus xǝⱨǝr iqigǝ kirip bir kün mangdi, u: —

Ⱪiriⱪ kündin keyin, Ninǝwǝ xǝⱨiri wǝyran ⱪilinidu! — dǝp jakarlidi.

5 Ninǝwǝdikilǝr Hudaning sɵzigǝ ixǝndi. Ular roza tutulsun dǝp elan ⱪilip, mɵtiwǝrlǝrdin tartip ǝng kiqikigiqǝ ularning ⱨǝmmisi bɵz kiyim kiydi.□  ■ 6 Bu sɵz padixaⱨⱪa yǝtkǝndǝ, umu tǝhtidin turup, tonini taxlap bɵz kiyim kiyip küllükkǝ kirip olturdi.□ 7  U yǝnǝ ǝmri arⱪiliⱪ pütkül Ninǝwǝ xǝⱨirigǝ munularni jakarlidi: — «Padixaⱨ ⱨǝm aⱪsɵngǝklǝrning yarliⱪi boyiqǝ, Ninǝwǝ xǝⱨiridiki ⱨeqⱪandaⱪ adǝm, at-ulaƣ, kala, ⱪoy padiliri ⱨeqnǝrsigǝ eƣiz tǝgmisun; ⱨeqnǝrsini yemisun, sumu iqmisun. 8  Ⱨǝrbir adǝm wǝ ⱨaywan bɵz kiysun, ⱨǝrbiri Hudaƣa ⱪattiⱪ pǝryad kɵtürsun; ⱨǝrbiri yaman yoldin yansun, ⱨǝrbiri ⱪolini zorawanliⱪtin üzsun; 9 kim bilidu, buning bilǝn Huda ⱪattiⱪ ƣǝzipidin yenip bizni ⱨalak ⱪilmasmikin?». ■

10  Xuning bilǝn Huda ularning ǝmǝllirini, yǝni yaman yollardin yanƣanliⱪini kɵrüp, ularƣa ⱪaratⱪan bala-ⱪazani qüxürüxtin yenip, xu baliyaⱪazani qüxürmidi.

4

Pǝrwǝrdigar Yunus pǝyƣǝmbǝrgǝ bǝrgǝn tǝrbiyǝ-sawaⱪ

1 Əmma bu ix Yunusni intayin narazi ⱪilip, uni ⱪattiⱪ ƣǝzǝplǝndürdi. 2 U Pǝrwǝrdigarƣa: — «Aⱨ, Pǝrwǝrdigar, ɵz yurtumdiki qaƣda Sening xundaⱪ ⱪilidiƣanliⱪingni demigǝnmidim? Xunga mǝn ǝslidǝ Tarxixⱪa ⱪaqmaⱪqi bolƣanmǝn; qünki mǝn bilimǝnki, Sǝn meⱨir-xǝpⱪǝtlik, rǝⱨimdil, asan ƣǝzǝplǝnmǝydiƣan, qongⱪur meⱨribanliⱪⱪa tolƣan, kixilǝrning bexiƣa külpǝt qüxürüxtin yanƣuqi Hudadursǝn.■ 3 Əmdi Pǝrwǝrdigar, jenimni mǝndin elip kǝt, ɵlüm mǝn üqün yaxaxtin ǝwzǝl» — dedi.

4 Pǝrwǝrdigar uningdin: — Bundaⱪ aqqiⱪlanƣining toƣrimu? — dǝp soridi.

5 Andin keyin Yunus xǝⱨǝrdin qiⱪip, xǝⱨǝrning xǝrⱪiy tǝripigǝ berip olturdi. U xu yǝrdǝ ɵzigǝ bir qǝllǝ yasap, xǝⱨǝrdǝ zadi nemǝ ixlar bolarkin dǝp uning sayisidǝ olturdi.

6  Pǝrwǝrdigar Huda Yunusni ɵz parakǝndiqilikidin ⱪutⱪuzux üqün, uning bexiƣa sayǝ qüxsun dǝp uningƣa bir kiqik dǝrǝhni ɵstürüp tǝyyarlidi. Yunus kiqik dǝrǝhtin intayin hursǝn boldi. 7 Biraⱪ ikkinqi küni tang atⱪanda Huda bir ⱪurtni tǝyyarlap ǝwǝtti. Ⱪurt bu kiqik dǝrǝhni pilikigǝ zǝrbǝ ⱪilip uni ⱪurutuwǝtti. 8 Kün ⱪizarƣanda, Huda intayin issiⱪ bir xǝrⱪ xamilini tǝyyarlidi; kün tǝptini Yunusning bexiƣa qüxürdi, uni ⱨalidin kǝtküzdi. U ɵzigǝ ɵlüm tilǝp: — Ɵlüm mǝn üqün yaxaxtin ǝwzǝl, — dedi.

9 Biraⱪ Huda uningdin: — Sening axu kiqik dǝrǝh sǝwǝbidin xundaⱪ aqqiⱪlinixing toƣrimu? — dǝp soridi.

U jawab berip: — Ⱨǝǝ, ⱨǝtta ɵlgüdǝk aqqiⱪim kǝlgini toƣridur, — dedi.□

10 Pǝrwǝrdigar uningƣa mundaⱪ dedi: — «Sǝn ⱨeq ǝjringni singdürmigǝn ⱨǝm ɵzüng ɵstürmigǝn bu kiqik dǝrǝhkǝ iqingni aƣritting; biraⱪ u bir keqidila ɵzi ɵsüp, bir keqidila ⱪurup kǝtti; 11 Əmdi Mening ong ⱪoli bilǝn sol ⱪolini pǝrⱪ etǝlmǝydiƣan yüz yigirmǝ ming adǝm olturaⱪlaxⱪan, xundaⱪla nurƣun mal-waranlirimu bolƣan Ninǝwǝdǝk bundaⱪ büyük xǝⱨǝrdikilǝrgǝ iqimni aƣritip rǝⱨim ⱪiliximƣa toƣra kǝlmǝmdu?». □

■ 1:2 Yar. 10:11,12; Yun. 3:3

□ 1:3 «Tarxix» - ⱪǝdimki zamanlarda «Tarxix» dǝydiƣan üq yurt bar idi. Birinqisi, ximaliy Afriⱪida (ⱨazirⱪi Marakǝx ǝtrapida); ikkinqisi Ispaniyǝ, üqinqisi Əngliyǝ boluxi mumkin idi. Muxu yǝrdǝ ⱪaysi Tarxix ikǝnlikini biz bilmǝymiz. Biraⱪ ularning ⱨǝmmisi Pǝlǝstindin intayin yiraⱪ, Ninǝwǝgǝ baridiƣan yolning ǝksi yɵnilixidǝ bolup birnǝqqǝ ming kilometr yiraⱪliⱪta idi. «Yoppa» - «Yoppa»ning ⱨazirⱪi ismi «Hayfa» yaki «Jaffa», Israiliyǝning ǝng muⱨim portidur.

□ 1:9 «Ibraniy millitidin» — yǝni yǝⱨudiy millitidin.

□ 1:17 «Yoƣan bir beliⱪ» - «yunus beliⱪi» bǝlkim bu ixtin ⱪoyulƣan namdur. Biraⱪ «yunus beliⱪi» (insanlarƣa amraⱪ bolƣini bilǝn) adǝmni yutⱪudǝk qongluⱪta yoⱪ.

■ 1:17 Mat. 12:40; 16:4; Luⱪa 11:30

□ 2:2 «Tǝⱨtisara» — (ibraniy tilida «xeol») «yǝr astidiki saray» (yǝni, «tǝkt sarayi»), ɵlgǝnlǝrning roⱨliri baridiƣan, ⱪiyamǝt künini kütidiƣan jayni kɵrsitidu. Yunus ɵzini ɵlüp, tǝⱨtisaraƣa qüxkǝndǝk ⱨes ⱪilidu. Yǝnǝ bir mumkinqiliki barki, u beliⱪ ⱪarnida ⱨǝⱪiⱪǝtǝn ɵlgǝn, andin Huda uni (beliⱪning aƣzidin qiⱪⱪanda) tirildürgǝn.

■ 2:2 Zǝb. 120:1

■ 2:3 Zǝb. 42:7

□ 2:4 «Biraⱪ mǝn ... tǝlmürimǝn» — baxka birhil tǝrjimisi: «Mǝn ⱪandaⱪmu muⱪǝddǝs ibadǝthanangƣa ümid bilǝn tǝlmürǝp ⱪaraymǝn?».

■ 2:9 Zǝb. 3:8; 50:14,23; 116:17; Ⱨox. 14:3; Ibr. 13:15

□ 3:3 «Üq künlük yol» — bǝlkim xǝⱨǝr wǝ uning ǝtrapidiki jaylardin ɵtüx üqün üq kün mengix kerǝklikini kɵrsitidu. Ⱪǝdimki Ninǝwǝ xǝⱨirining aⱨalisi ikki milyon ǝtrapida idi. Bǝzi alimlar «üq künlük yol» degǝnni xǝⱨǝrni aylinixⱪa üq kün ketidu dǝp ⱪaraydu.

□ 3:5 «bɵz kiyim kiyix» — ⱪǝdimki zamanlarda adǝmning ⱪattiⱪ towa ⱪilixini bildürǝtti.

■ 3:5 Mat. 12:41; Luⱪa 11:32

□ 3:6 «küllük» — ⱪǝdimki zamanlarda towa ⱪilix yaki ⱪattiⱪ ⱪayƣuni bildürüx üqün adǝmlǝr kül dɵwisidǝ olturatti. Ⱪǝdimki xǝⱨǝrlǝrning sirtida adǝttǝ qong bir «kül dɵwisi» bolatti, Ninǝwǝ xǝⱨiridǝ mundaⱪ küllüklǝr kɵp boluxi mumkin idi.

■ 3:9 Yo. 2:14

■ 4:2 Mis. 34:6; Zǝb. 86:5; Yo. 2:13

□ 4:9 «Ⱨǝtta ɵlgüdǝk aqqiⱪim kǝlgini toƣridur» — baxⱪa birhil qüxǝnqisi: «Bu dunyadin kǝtkuqǝ aqqiⱪlixim toƣridur». Ⱨeq bolmiƣanda bu ibarǝ Yunusning aqqiⱪining ǝng yuⱪiri pǝlligǝ yǝtkǝnliki, uning aqqiⱪining buningdinmu artuⱪ bolmaydiƣanliⱪini kɵrsitidu.

□ 4:11 «Ong ⱪoli bilǝn sol ⱪolini pǝrⱪ etǝlmǝydiƣan yüz yigirmǝ ming adǝm» - kiqik balilarni kɵrsǝtsǝ kerǝk.

Mikaⱨ

1

2

3

4

5

6

7

Mikaⱨ

1

Bexarǝtlǝr 1-ⱪatar •••• Barliⱪ ǝllǝr, anglanglar! Samariyǝ wǝ Yǝⱨudaning ⱨaliƣa way!

1 Pǝrwǝrdigarning sɵzi — Yotam, Aⱨaz wǝ Ⱨǝzǝkiya Yǝⱨudaƣa padixaⱨ bolƣan künlǝrdǝ Morǝxǝtlik Mikaⱨƣa kǝlgǝn: —

— U bularni Samariyǝ wǝ Yerusalem toƣrisida kɵrgǝn.

2 Anglanglar, i hǝlⱪlǝr, ⱨǝmminglar!

Ⱪulaⱪ sal, i yǝr yüzi wǝ uningda bolƣan ⱨǝmminglar: —

Rǝb Pǝrwǝrdigar silǝrni ǝyiblǝp guwaⱨliⱪ bǝrsun,

Rǝb muⱪǝddǝs ibadǝthanisidin silǝrni ǝyiblǝp guwaⱨliⱪ bǝrsun!■

3 Qünki mana, Pǝrwǝrdigar Ɵz jayidin qiⱪidu;

U qüxüp, yǝr yüzidiki yuⱪiri jaylarni qǝylǝydu;□  ■

4 Uning astida taƣlar erip ketidu,

Jilƣilar yerilidu,

Huddi mom otning aldida erigǝndǝk,

Sular tik yardin tɵkülgǝndǝk bolidu.□  ■

5 Buning ⱨǝmmisi Yaⱪupning itaǝtsizliki,

Israil jǝmǝtidiki gunaⱨlar tüpǝylidin bolidu;

Yaⱪupning itaǝtsizliki nǝdin baxlanƣan? U Samariyǝdin baxlanƣan ǝmǝsmu?

Yǝⱨudadiki «yuⱪiri jaylar»ni yasax nǝdin baxlanƣan? Ular Yerusalemdin baxlanƣan ǝmǝsmu?□

6 Xunga Mǝn Samariyǝni etizdiki tax dɵwisidǝk,

Üzüm talliri tikixkǝ layiⱪ jay ⱪiliwetimǝn;

Mǝn uning taxlirini jilƣiƣa domilitip taxlaymǝn,

Uning ullirini yalingaqlaymǝn;□

7 Uning barliⱪ oyma mǝbudliri para-para qeⱪiwetilidu;

Uning paⱨixiliktin erixkǝn barliⱪ ⱨǝdiyǝliri ot bilǝn kɵydürülidu;

Barliⱪ butlirini wǝyranǝ ⱪilimǝn;

Qünki u paⱨixǝ ayalning ⱨǝⱪⱪi bilǝn bularni yiƣip toplidi;

Ular yǝnǝ paⱨixǝ ayalning ⱨǝⱪⱪi bolup ⱪaytip ketidu.□

8 Bular üqün mǝn aⱨ-zar kɵtürimǝn,

Mǝn ⱨuwlaymǝn;

Yalingayaⱪ, yalingaq degüdǝk yürimǝn;

Mǝn qilbɵrilǝrdǝk ⱨuwlaymǝn;

Ⱨuwⱪuxlardǝk matǝm tutup yürimǝn.□  ■

9 Qünki uning yariliri dawaliƣusizdur,

U ⱨǝtta Yǝⱨudaƣiqimu yetip,

Hǝlⱪimning dǝrwazisiƣa, yǝni Yerusalemƣiqǝ yamridi.□

10 Bu apǝtni Gat xǝⱨiridǝ sɵzlimǝnglar,

Ⱪǝt’iy yiƣlimanglar;

Bǝyt-lǝ-Afraⱨ xǝⱨiridǝ topa-qangda eƣinanglar!□  ■

11 I Xafirda turuwatⱪan ⱪiz, yalingaqliⱪ wǝ xǝrmǝndilik iqidǝ ǝsirlikkǝ ɵt;

Zaananda turuwatⱪan ⱪizlar talaƣa ⱨeq qiⱪⱪan ǝmǝs;

Bǝyt-Ezǝl aⱨ-zarlar kɵtürmǝktǝ;

«Huda sǝndin muⱪim jayingni elip ketidu!»□
  ■

12 Marotta turuwatⱪan ⱪiz yahxiliⱪⱪa tǝlmürüp tit-tit boluwatidu;

Biraⱪ yamanliⱪ Pǝrwǝrdigardin Yerusalem dǝrwazisiƣa qüxti.□  ■

13 Tulparni jǝng ⱨarwisiƣa ⱪat, i Laⱪixta turuwatⱪan ⱪiz;

(Laⱪix bolsa, Zion ⱪiziƣa gunaⱨning baxlanƣan yeri idi!)

Qünki sǝndǝ Israilning itaǝtsizliki tepilidu.□

14 Xunga sǝn huxlixix ⱨǝdiyilirini Morǝxǝt-Gat xǝⱨirigǝ berisǝn;

Aⱪzibning dukandarliri Israil padixaⱨliriƣa yalƣanqiliⱪ yǝtküzidu;□

15 Mǝn tehi sanga bir «mirashor» ǝpkelimǝn, i Marǝxaⱨ xǝⱨiridǝ turuwatⱪan ⱪiz;

Israilning xan-xǝripi Adullamƣimu qüxüp kelidu.□

16 Ɵzüngni taⱪirbax ⱪil,

Zoⱪung bolƣan balilar üqün qeqingni qüxürüwǝt;

Ⱪorultazdǝk aydingbaxliⱪingni kengǝyt,

Qünki ular sǝndin ayrilip sürgün boluxⱪa kǝtti. □

2

Jǝbir-zulum üstigǝ qüxidiƣan jaza

1 Ornida yetip ⱪǝbiⱨlikni oylaydiƣanlarƣa wǝ yamanliⱪ ǝyligüqilǝrgǝ way!

Pǝⱪǝt ularning ⱪolidin kǝlsila, ular tang etixi bilǝnla uni ada ⱪilidu;

2 Ularning aqkɵz kɵzi etizlarƣa qüxsila, ular zorawanliⱪ ⱪilip buliwalidu;

Ɵylǝrgimu ⱪiziⱪipla ⱪalsa, bularnimu elip ketidu;

Ular batur kixinimu jǝmǝti bilǝn bulaydu,

Adǝmni ɵz mirasliri bilǝn ⱪoxup qanggiliƣa kirgüziwalidu.□  ■

3 Xunga Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

Mana, Mǝn bu ailigǝ ⱪarap, boyunliringlardin qiⱪiralmaydiƣan yaman bir boyuntururⱪni oylap tǝyyarliwatimǝn;

Silǝr ǝmdi gidiyip mangmaysilǝr;

Qünki xu künlǝr yaman künlǝr bolidu.■

4 Xu küni ular silǝr toƣranglarda tǝmsilni tilƣa elip,

Eqinixliⱪ bir zar bilǝn zarlaydu: —

«Biz pütünlǝy bulang-talang ⱪilinduⱪ!;

U hǝlⱪimning nesiwisini baxⱪilarƣa bɵlüwǝtti;

Uni mǝndin xunqǝ dǝⱨxǝtlik mǝⱨrum ⱪildi!

U etizlirimizni munapiⱪⱪa tǝⱪsim ⱪilip bǝrdi!□

5 Xunga Pǝrwǝrdigarning jamaiti arisidin,

Silǝrdǝ qǝk taxlap zemin üstigǝ tana tartip nesiwǝ bɵlgüqidin birsimu ⱪalmaydu.■

Sahta pǝyƣǝmbǝrlǝrning Hudaning pǝyƣǝmbǝrliridin rǝnjixi

6 Ular: «bexarǝt bǝrmǝnglar!» — dǝp bexarǝt beridu!

Əgǝr pǝyƣǝmbǝrlǝr bu ixlar toƣruluⱪ bexarǝt bǝrmisǝ, ǝmdi bu ar-nomus bizdin ⱨǝrgiz kǝtmǝydu!□
  ■

7 I Yaⱪup jǝmǝti,

«Pǝrwǝrdigarning Roⱨi sǝwr-taⱪǝtsizmu?

Bu ixlar rast Uning ⱪilƣanlirimu?» — degili bolamdu?

Mening sɵzlirim durus mangƣuqiƣa yahxiliⱪ kǝltürmǝmdu? □

8 Biraⱪ tünügünla Mening hǝlⱪim ⱨǝtta düxmǝndǝk ornidin ⱪozƣaldi;

Silǝr hatirjǝmliktǝ yoldin ɵtüp ketiwatⱪanlarning tonini iq kiyimliri bilǝn salduruwalisilǝrki,

Ularni huddi uruxtin ⱪaytⱪanlardǝk kiyimsiz ⱪaldurisilǝr.□

9 Hǝlⱪim arisidiki ayallarni ɵzlirining illiⱪ ɵyliridin ⱪoƣlaysilǝr;

Ularning yax balilirini silǝr Mening güzǝl gɵⱨirimdin mǝnggügǝ mǝⱨrum ⱪilisilǝr. □

10 Ornunglardin turup neri ketinglar;

Qünki ⱨalakǝtni,

Yǝni azabliⱪ bir ⱨalakǝtni kǝltüridiƣan napakliⱪ tüpǝylidin,

Bu yǝr silǝrgǝ tǝwǝ aramgaⱨ bolmaydu.

11 Əgǝr biⱨudiliktǝ, yalƣanqiliⱪta yürgǝn birsi yalƣan gǝp ⱪilip: —

«Mǝn xarab wǝ ⱨaraⱪⱪa tayinip silǝrgǝ bexarǝt berimǝn» — desǝ,

Mana, u xu hǝlⱪⱪǝ pǝyƣǝmbǝr bolup ⱪalidu!□

Hudaning «Israilning ⱪaldisi»ƣa bolƣan wǝdisi

12 Mǝn qoⱪum seni bir pütün ⱪilip uyuxturimǝn, i Yaⱪup;

Mǝn qoⱪum Israilning ⱪaldisini yiƣimǝn;

Mǝn ularni Bozraⱨdiki ⱪoylardǝk,

Ɵz yayliⱪida yiƣilƣan bir padidǝk jǝm ⱪilimǝn;

Ular adimining kɵplükidin warang-qurungluⱪⱪa tolidu.□

13 Bir «bɵsüp ɵtküqi» ularning aldiƣa qiⱪip mangidu;

Ular bɵsüp qiⱪip, ⱪowuⱪⱪa yetip berip, uningdin qiⱪti;

Ular bɵsüp qiⱪti,

Yǝni ⱪowuⱪⱪa yetip berip, uningdin qiⱪti;

Ularning Padixaⱨi ularning aldida,

Pǝrwǝrdigar ularning aldiƣa ɵtüp mangidu.□
  ■

3

Bexarǝtlǝr 2-ⱪatar •••• Yetǝkqilǝrning ⱨaliƣa way!

1 Mǝn mundaⱪ dedim: «Anglanglar, i Yaⱪupning ⱨakimliri,

Israil jǝmǝtining ǝmirliri!

Adil ⱨɵkümni bilix silǝrgǝ has ǝmǝsmu?□

2-3 I yahxiliⱪni ɵq kɵrgüqi,

Yamanliⱪni yahxi kɵrgüqilǝr —

Silǝr Ɵz hǝlⱪimdin terisini,

Ustihanliridin gɵxini yulidiƣan,

Ularning gɵxini yǝydiƣan,

Terisi soyulƣuqǝ üstidin sawaydiƣan,

Ustihanlirini qaⱪidiƣan,

Ularni ⱪazanƣa tǝyyarliƣandǝk,

Daxⱪazandiki gɵxni toƣriƣandǝk toƣraysilǝr!

4 Buningdin keyin ular Pǝrwǝrdigarƣa nida ⱪilidu,

Biraⱪ U ularni anglimaydu;

Ularning ⱪilmixliridiki ⱨǝr türlük ⱪǝbiⱨliki üqün,

U qaƣda U yüzini ulardin ⱪaqurup yoxuridu!».

Sahta pǝyƣǝmbǝrlǝrning ⱨaliƣa way!

5 Pǝrwǝrdigar Ɵz hǝlⱪini azdurƣuqi pǝyƣǝmbǝrlǝr toƣruluⱪ mundaⱪ dǝydu: —

(Ular qixliri bilǝn qixlǝydu,

«Aman-tinqliⱪ!» dǝp warⱪiraydu,

Kimǝrkim ularning gelini maylimisa,

Xularƣa ⱪarxi urux ⱨazirlaydu!)□  ■

6 — Xunga silǝrni «alamǝt kɵrünüx»ni kɵrmǝydiƣan bir keqǝ,

Pal salƣili bolmaydiƣan ⱪarangƣuluⱪ basidu;

Pǝyƣǝmbǝrlǝr üqün ⱪuyax patidu,

Kün ular üstidǝ ⱪara bolidu;■

7 «Alamǝt kɵrünüxni kɵrgüqilǝr» xǝrmǝndǝ bolidu,

Palqilar yǝrgǝ ⱪaritilidu;

Ularning ⱨǝmmisi kalpuklirini tosup yüridu;

Qünki Hudadin ⱨeq jawab kǝlmǝydu.□

8 Biraⱪ mǝn bǝrⱨǝⱪ Pǝrwǝrdigarning Roⱨidin küqkǝ tolƣanmǝn,

Yaⱪupⱪa ɵzining itaǝtsizlikini,

Israilƣa uning gunaⱨini jakarlax üqün,

Toƣra ⱨɵkümlǝrgǝ ⱨǝm ⱪudrǝtkǝ tolƣanmǝn.

9 Buni anglanglar, ɵtünimǝn, i Yaⱪup jǝmǝtining ⱨakimliri,

Israil jǝmǝtining ǝmirliri!

Adil ⱨɵkümgǝ ɵq bolƣanlar,

Barliⱪ adalǝtni burmilaydiƣanlar,■

10 Zionni ⱪan tɵküx bilǝn,

Yerusalemni ⱨǝⱪⱪaniyǝtsizlik bilǝn ⱪuridiƣanlar!□  ■

11  Zionning ⱨakimliri parilar üqün ⱨɵküm qiⱪiridu,

Kaⱨinlar «ix ⱨǝⱪⱪi» üqün tǝlim beridu;

«Pǝyƣǝmbǝrlǝr» pul üqün palqiliⱪ ⱪilidu;

Biraⱪ ular «Pǝrwǝrdigarƣa tayinar»mix tehi,

Wǝ: — «Pǝrwǝrdigar arimizda ǝmǝsmu?

Bizgǝ ⱨeq yamanliⱪ qüxmǝydu» — deyixidu.□

12 Xunga silǝrning wǝjǝnglardin Zion teƣi etizdǝk aƣdurulidu,

Yerusalem dɵng-tɵpilik bolup ⱪalidu,

«Ɵy jaylaxⱪan taƣ» bolsa ormanliⱪning otturisidiki yuⱪiri jaylardǝkla bolidu, halas.□

  ■

4

Ahirⱪi zamanlardiki Yerusalem

1 Biraⱪ ahirⱪi zamanda, Pǝrwǝrdigarning ɵyi jaylaxⱪan taƣ taƣlarning bexi bolup bekitilidu,

Ⱨǝmmǝ dɵng-egizliktin üstün ⱪilinip kɵtürülidu;

Barliⱪ hǝlⱪlǝr uningƣa ⱪarap eⱪip kelixidu.□  ■

2 Nurƣun ⱪowm-millǝtlǝr qiⱪip bir-birigǝ: —

«kelinglar, biz Pǝrwǝrdigarning teƣiƣa,

Yaⱪupning Hudasining ɵyigǝ qiⱪip kelǝyli;

U ɵz yolliridin bizgǝ ɵgitidu,

Wǝ biz uning izlirida mangimiz» — deyixidu.

Qünki ⱪanun-yolyoruⱪ Ziondin,

Pǝrwǝrdigarning sɵz-kalami Yerusalemdin qiⱪidiƣan bolidu.

3 U bolsa kɵp hǝlⱪ-millǝtlǝr arisida ⱨɵküm qiⱪiridu,

U küqlük ǝllǝr, yiraⱪta turƣan ǝllǝrning ⱨǝⱪ-naⱨǝⱪlirigǝ kesim ⱪilidu;

Buning bilǝn ular ɵz ⱪiliqlirini sapan qixliri,

Nǝyzilirini orƣaⱪ ⱪilip soⱪuxidu;

Bir ǝl yǝnǝ bir ǝlgǝ ⱪiliq kɵtürmǝydu,

Ular ⱨǝm yǝnǝ urux ⱪilixni ɵgǝnmǝydu;□

4 Bǝlki ularning ⱨǝrbiri ɵz üzüm teli wǝ ɵz ǝnjür dǝrihi astida olturidu,

Wǝ ⱨeqkim ularni ⱪorⱪatmaydu;

Qünki samawiy ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar Ɵz aƣzi bilǝn xundaⱪ eytti.□  ■

5 Barliⱪ hǝlⱪlǝr ɵz «ilaⱨ»ining namida mangsimu,

Biraⱪ biz Hudayimiz Pǝrwǝrdigarning namida ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ mangimiz.

6 Xu künidǝ, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — Mǝn meyip bolƣuqilarni,

Ⱨǝydiwetilgǝnlǝrni wǝ Ɵzüm azar bǝrgǝnlǝrni yiƣimǝn;□  ■

7 Wǝ meyip bolƣuqini bir «ⱪaldi»,

Ⱨǝydiwetilgǝnni küqlük bir ǝl ⱪilimǝn;

Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigar Zion teƣida ular üstidin ⱨɵküm süridu,

Xu kündin baxlap mǝnggügiqǝ.□  ■

8 Wǝ sǝn, i padini kɵzǝtküqi munar,

— Zion ⱪizining egizliki, padixaⱨliⱪ sanga kelidu: —

— Bǝrⱨǝⱪ, sanga ǝslidiki ⱨoⱪuⱪ-ⱨɵkümranliⱪ kelidu;

Padixaⱨliⱪ Yerusalem ⱪiziƣa kelidu.□

Xǝrǝptin ilgiri bolƣan azab

9 Əmdi sǝn ⱨazir nemixⱪa nida ⱪilip nalǝ kɵtürisǝn?

Sǝndǝ padixaⱨ yoⱪmidi?

Sening muxawiringmu ⱨalak bolƣanmidi,

Ayalni tolƣaⱪ tutⱪandǝk azablar seni tutuwalƣanmidi?■

10 Azabⱪa qüx, tolƣaⱪ tutⱪan ayaldǝk tuƣuxⱪa tolƣinip tirixⱪin, i Zion ⱪizi;

Qünki sǝn ⱨazir xǝⱨǝrdin qiⱪisǝn,

Ⱨazir dalada turisǝn,

Sǝn ⱨǝtta Babilƣimu qiⱪisǝn.

Sǝn axu yǝrdǝ ⱪutⱪuzulisǝn;

Axu yǝrdǝ Pǝrwǝrdigar sanga ⱨǝmjǝmǝt bolup düxmǝnliringdin ⱪutⱪuzidu.□

11 Wǝ ⱨazir nurƣun ǝllǝr: — «U ayaƣ asti ⱪilinip bulƣansun!

Kɵzimiz Zionning izasini kɵrsün!» — dǝp sanga ⱪarxi jǝng ⱪilixⱪa yiƣilidu;

12 Biraⱪ ular Pǝrwǝrdigarning oylirini bilmǝydu,

Uning nixanini qüxǝnmǝydu;

Qünki ɵnqilǝrni hamanƣa yiƣⱪandǝk U ularni yiƣip ⱪoydi.■

13 Ornungdin turup hamanni tǝp, i Zion ⱪizi,

Qünki Mǝn münggüzüngni tɵmür, tuyaⱪliringni mis ⱪilimǝn;

Nurƣun ǝllǝrni soⱪup parǝ-parǝ ⱪiliwetisǝn;

Mǝn ularning ƣǝnimitini Pǝrwǝrdigarƣa,

Ularning mal-dunyalirini pütkül yǝr-zemin Igisigǝ beƣixlaymǝn.□  ■

5

Azabliⱪ künlǝrdǝ Mǝsiⱨ tuƣulidu wǝ Israilni ⱪutⱪuzidu

1 Əmdi ɵzünglar ⱪoxun-ⱪoxun bolup yiƣilinglar, i ⱪoxun ⱪizi;

Qünki birsi bizni muⱨasirigǝ aldi;

Ular Israilning ⱨakim-soraⱪqisining mǝngzigǝ ⱨasa bilǝn uridu;□

2 (Sǝn, i Bǝyt-Lǝⱨǝm-Əfrataⱨ, Yǝⱨudadiki mingliƣan xǝⱨǝr-yezilar arisida intayin kiqik bolƣan bolsangmu,

Sǝndin Mǝn üqün Israilƣa Ⱨakim Bolƣuqi qiⱪidu;

Uning ⱨuzurumdin qiⱪixliri ⱪǝdimdin,

Yǝni ǝzǝldin bar idi)□  ■

3 Xunga tolƣaⱪ tutⱪan ayal tuƣup bolƣuqǝ,

U ularni düxmǝnlirigǝ taxlap ⱪoyidu;

Xu qaƣda Uning ⱪerindaxliri bolƣan ⱪaldisi Israillarning yeniƣa ⱪaytip kelidu.□

4 U bolsa Pǝrwǝrdigarning küqi bilǝn,

Pǝrwǝrdigar Hudasining namining ⱨǝywitidǝ padisini beⱪixⱪa ornidin turidu;

Xundaⱪ ⱪilip ular mǝzmut turup ⱪalidu;

Qünki U xu qaƣda yǝr yüzining ⱪǝrilirigiqǝ uluƣ dǝp bilinidu.

5 Wǝ bu adǝm aram-hatirjǝmlikimiz bolidu;

Asuriyǝlik zeminimizƣa bɵsüp kirgǝndǝ,

Ordilirimizni dǝssǝp qǝyligǝndǝ,

Biz uningƣa ⱪarxi yǝttǝ hǝlⱪ padiqisini,

Sǝkkiz ⱪabiliyǝtlik yetǝkqini qiⱪirimiz;■

6 Ular Asuriyǝ zeminini ⱪiliq bilǝn,

Nimrodning zeminini ɵtkǝlliridǝ harabǝ ⱪilidu;

Wǝ Asuriyǝlik zeminimizƣa bɵsüp kirgǝndǝ,

Qegrimiz iqini qǝyligǝndǝ,

U adǝm bizni uning ⱪolidin ⱪutⱪuzidu.□

7 Wǝ Yaⱪupning ⱪaldisi nurƣun hǝlⱪlǝr arisida Pǝrwǝrdigardin qüxkǝn xǝbnǝmdǝk bolidu,

Qɵp üstigǝ yaƣⱪan yamƣurlardǝk bolidu;

Bular insan üqün keqikmǝydu,

Adǝm balilirining ǝjrini kütüp turmaydu.□

8 Yaⱪupning ⱪaldisi ǝllǝr arisida,

Yǝni nurƣun hǝlⱪlǝr arisida ormandiki ⱨaywanlar arisidiki xirdǝk bolidu,

Ⱪoy padiliri arisidiki arslandǝk bolidu;

Xir ɵtkǝndǝ ularning arisidin,

Ⱨeqkim ⱪutⱪuzup alalmiƣudǝk qǝylǝp dǝssǝydu,

Titma-tit ⱪilip yirtiwetidu.□

9 Ⱪolung küxǝndiliring üstigǝ kɵtürülidu,

Barliⱪ düxmǝnliring üzüp taxlinidu.

10 Xu künidǝ xundaⱪ boliduki, — dǝydu Pǝrwǝrdigar,

Mǝn aranglardin barliⱪ atliringni üzüp taxlaymǝn,

Jǝng ⱨarwiliringni ⱨalak ⱪilimǝn.□  ■

11 Zeminingdiki xǝⱨǝrliringni yoⱪitimǝn,

Barliⱪ istiⱨkamliringni ƣulitimǝn.□

12 Seⱨirlǝrni ⱪolungdin üzüp taxlaymǝn;

Silǝrdǝ palqilar bolmaydu.

13 Mǝn oyma mǝbudliringni,

«But tüwrük»liringlarni otturungdin üzüp taxlaymǝn;

Sǝn ɵz ⱪolungning yasiƣiniƣa ikkinqi bax urmaysǝn.

14 Arangdin «Axeraⱨ»liringni yuluwetimǝn,

Wǝ xǝⱨǝrliringni ⱨalak ⱪilimǝn; □

15 Wǝ Manga ⱪulaⱪ salmiƣan ǝllǝrning üstigǝ aqqiⱪ wǝ dǝrƣǝzǝp bilǝn intiⱪamni yürgüzimǝn.

6

Bexarǝtlǝr 3-ⱪatar •••• Hudaning dǝwasi

1 Pǝrwǝrdigarning nemǝ dǝwatⱪinini ⱨazir anglanglar: —

«Ornungdin tur, taƣlar aldida dǝwayingni bayan ⱪil,

Egizliklǝrgǝ awazingni anglatⱪin».□

2 «I taƣlar,

Wǝ silǝr, yǝr-zeminning ɵzgǝrmǝs ulliri,

Pǝrwǝrdigarning dǝwasini anglanglar;

Qünki Pǝrwǝrdigarning Ɵz hǝlⱪi bilǝn bir dǝwasi bar,

U Israil bilǝn munazilixip ǝyibini kɵrsǝtmǝkqi;■

3 I hǝlⱪim, Mǝn sanga zadi nemǝ ⱪildim?

Seni nemǝ ixta bizar ⱪiliptimǝn?

Mening hataliⱪim toƣruluⱪ guwaⱨliⱪ berixkin!

4 Qünki Mǝn seni Misir zeminidin elip qiⱪardim,

Seni ⱪulluⱪ makanidin ⱨɵrlükkǝ ⱪutⱪuzdum;

Aldingda yetǝklǝxkǝ Musa, Ⱨarun wǝ Mǝryǝmlǝrni ǝwǝttim.■

5 I hǝlⱪim, Pǝrwǝrdigarning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪlirini bilip yetixinglar üqün,

Moab padixaⱨi Balakning ⱪandaⱪ niyitining barliⱪini,

Beorning oƣli Balaamning uningƣa ⱪandaⱪ jawab bǝrgǝnlikini,

Xittimdin Gilgalƣiqǝ nemǝ ixlar bolƣanliⱪini ⱨazir esinglarƣa kǝltürünglar.□  ■

6 — Mǝn ǝmdi nemini kɵtürüp Pǝrwǝrdigar aldiƣa kelimǝn?

Nemǝm bilǝn Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqi Hudaning aldida egilimǝn?

Uning aldiƣa kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlarni,

Bir yilliⱪ mozaylarni elip kelǝmdim?

7 Pǝrwǝrdigar mingliƣan ⱪoqⱪarlardin,

Tümǝnligǝn zǝytun meyi dǝryaliridin ⱨuzur alamdu?

Itaǝtsizlikim üqün tunji balamni,

Tenimning puxtini jenimning gunaⱨiƣa atamdimǝn!?□

8 I insan, U sanga nemǝ ixning yahxi ikǝnlikini kɵrsǝtti,

Bǝrⱨǝⱪ, Pǝrwǝrdigar sǝndin nemǝ tǝlǝp ⱪilƣanliⱪini kɵrsǝtti —

Adalǝtni yürgüzüx,

Meⱨribanliⱪni sɵyüx,

Sening Hudaying bilǝn billǝ kǝmtǝrlik bilǝn mengixtin baxⱪa yǝnǝ nemǝ ixing bolsun?■

Dǝwaning dawami, ⱨɵküm qiⱪirix

9 Pǝrwǝrdigarning awazi xǝⱨǝrgǝ hitab ⱪilip qaⱪiridu;

(Pǝm-danaliⱪ bolsa namingƣa ⱨɵrmǝt bilǝn ⱪaraydu!)

Əmdi ⱨɵküm paliⱪini wǝ uni Bekitkinini anglanglar: —□

10 Rǝzil adǝmning ɵyidǝ rǝzilliktin alƣan bayliⱪlar yǝnǝ barmidu?

Kǝm ɵlqǝydiƣan yirginqlik ɵlqǝm yǝnǝ barmidu?□

11 Biadil taraza bilǝn,

Bir halta sahta taraza taxliri bilǝn pak bolalamdim?□  ■

12 Qünki xǝⱨǝrning bayliri zorawanliⱪ bilǝn tolƣan,

Uning aⱨalisi yalƣan gǝp ⱪilidu,

Ularning aƣzidiki tili aldamqidur. ■

13 Xunga Mǝn seni urup kesǝl ⱪilimǝn,

Gunaⱨliring tüpǝylidin seni harabǝ ⱪilimǝn.

14 Yǝysǝn, biraⱪ toyunmaysǝn,

Otturangda aq-boxluⱪ ⱪalidu,

Sǝn mülküngni elip yɵtkimǝkqi bolisǝn,

Biraⱪ saⱪliyalmaysǝn;

Saⱪlap ⱪaldurƣining bolsimu, uni ⱪiliqⱪa tapxurimǝn.□  ■

15 Teriysǝn, biraⱪ ⱨosul almaysǝn;

Zǝytunlarni qǝylǝysǝn, biraⱪ ɵzüngni meyini sürtüp mǝsiⱨ ⱪilalmaysǝn,

Yengi xarabni qǝylǝp qiⱪirisǝn,

Biraⱪ xarab iqǝlmǝysǝn.■

16 Qünki «Omrining bǝlgilimiliri»ni,

«Aⱨabning jǝmǝtidikilǝr ⱪilƣanliri»ni tutisǝn;

Sǝn ularning nǝsiⱨǝtliridǝ mangisǝn,

Xuning bilǝn Mǝn seni harabǝ,

Sǝndǝ turuwatⱪanlarning ⱨǝmmisi isⱪirtix obyekti ⱪilimǝn;

Sǝn hǝlⱪimdiki xǝrmǝndiqilikni kɵtürisǝn.□  ■

7

Pǝyƣǝmbǝrning azablinixliri

1 Mening ⱨalimƣa way! Qünki mǝn huddi yazdiki mewilǝr yiƣilip,

Üzüm ⱨosulidin keyinki wasangdin keyin aq ⱪalƣan birsigǝ ohxaymǝn,

Yegüdǝk sapaⱪ yoⱪtur;

Jenim tǝxna bolƣan tunji ǝnjür yoⱪtur!

2 Ihlasmǝn kixi zemindin yoⱪap kǝtti,

Adǝmlǝr arisida durus birsimu yoⱪtur;

Ularning ⱨǝmmisi ⱪan tɵküxkǝ paylimaⱪta,

Ⱨǝrbiri ɵz ⱪerindixini tor bilǝn owlaydu.■

3 Rǝzillikni puhta ⱪilix üqün,

Ikki ⱪoli uningƣa tǝyyarlanƣan;

Əmir «inam»ni soraydu,

Soraⱪqimu xundaⱪ;

Mɵtiwǝr janab bolsa ɵz jenining nǝpsini axkara eytip beridu;

Ular jǝm bolup rǝzillikni toⱪuxmaⱪta.□  ■

4 Ularning ǝng esili huddi jiƣandǝk,

Əng durusi bolsa, xohiliⱪ tosuⱪtin bǝttǝrdur.

Əmdi kɵzǝtqiliring ⱪorⱪup kütkǝn kün,

Yǝni Huda sanga yeⱪinlap jazalaydiƣan küni yetip kǝldi;

Ularning alaⱪzadǝ bolup ketidiƣan waⱪti ⱨazir kǝldi.□

5 Ülpitinggǝ ixǝnmǝ,

Jan dostungƣa tayanma;

Aƣzingning ixikini ⱪuqiⱪingda yatⱪuqidin yepip yür.

6 Qünki oƣul atisiƣa biⱨɵrmǝtlik ⱪilidu,

Ⱪiz anisiƣa,

Kelin ⱪeyn anisiƣa ⱪarxi ⱪozƣilidu;

Kixining düxmǝnliri ɵz ɵyidiki adǝmliridin ibarǝt bolidu.■

7 Biraⱪ mǝn bolsam, Pǝrwǝrdigarƣa ⱪarap ümid baƣlaymǝn;

Nijatimni bǝrgüqi Hudani kütimǝn;

Mening Hudayim manga ⱪulaⱪ salidu.

Ahirⱪi zaman toƣruluⱪ ümid — Hudaning «ⱪaldisi» sɵz ⱪilidu

8 Manga ⱪarap hux bolup kǝtmǝ, i düxminim;

Gǝrqǝ mǝn yiⱪilip kǝtsǝmmu, yǝnǝ ⱪopimǝn;

Ⱪarangƣuluⱪta oltursam, Pǝrwǝrdigar manga yoruⱪluⱪ bolidu.□

9 Mǝn Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipigǝ qidap turimǝn —

Qünki mǝn Uning aldida gunaⱨ sadir ⱪildim —

U mening dǝwayimni sorap, mǝn üqün ⱨɵküm qiⱪirip yürgüzgüqǝ kütimǝn;

U meni yoruⱪluⱪⱪa qiⱪiridu;

Mǝn Uning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪini kɵrimǝn.■

10 Wǝ mening düxminim buni kɵridu,

Xuning bilǝn manga: «Pǝrwǝrdigar Hudaying ⱪeni» degǝn ayalni xǝrmǝndilik basidu;

Mening kɵzüm uning mǝƣlubiyitini kɵridu;

U koqidiki patⱪaⱪtǝk dǝssǝp qǝylinidu.■

Hudaning jawabi

11 — Sening tam-sepilliring ⱪurulidiƣan künidǝ,

Xu künidǝ sanga bekitilgǝn pasiling yiraⱪlarƣa yɵtkilidu.

12 Xu künidǝ ular yeningƣa kelidu;

— Asuriyǝdin, Misir xǝⱨǝrliridin,

Misirdin Əfrat dǝryasiƣiqǝ, dengizdin dengizƣiqǝ wǝ taƣdin taƣƣiqǝ ular yeningƣa kelidu.

13 Biraⱪ yǝr yüzi bolsa ɵzining üstidǝ turuwatⱪanlar tüpǝylidin,

Yǝni ularning ⱪilmixlirining mewisi tüpǝylidin harabǝ bolidu. ■

Hudaning «ⱪaldisi»ning duasi

14 — Ɵz hǝlⱪingni, yǝni ormanda, Karmǝl otturisida yalƣuz turuwatⱪan Ɵz mirasing bolƣan padini,

Tayaⱪ-ⱨasang bilǝn ozuⱪlandurƣaysǝn;

Ⱪǝdimki künlǝrdikidǝk,

Ular Baxan ⱨǝm Gilead qimǝnzarlirida ⱪaytidin ozuⱪlansun!□  ■

Hudaning jawabi

15 — Sǝn Misir zeminidin qiⱪⱪan künlǝrdǝ bolƣandǝk,

Mǝn ularƣa karamǝt ixlarni kɵrsitip berimǝn.■

16 Əllǝr buni kɵrüp barliⱪ ⱨǝywisidin hijil bolidu;

Ⱪolini aƣzi üstigǝ yapidu,

Ⱪulaⱪliri gas bolidu;

17 Ular yilandǝk topa-qangni yalaydu;

Yǝr yüzidiki ɵmiligüqilǝrdǝk ɵz tɵxükliridin titrigǝn peti qiⱪidu;

Ular ⱪorⱪup Pǝrwǝrdigar Hudayimizning yeniƣa kelidu,

Wǝ sening tüpǝylingdinmu ⱪorⱪidu.■

18 Ⱪǝbiⱨlikni kǝqüridiƣan,

Ɵz mirasi bolƣanlarning ⱪaldisining itaǝtsizlikidin ɵtidiƣan Tǝngridursǝn,

U aqqiⱪini mǝnggügǝ saⱪlawǝrmǝydu,

Qünki U meⱨir-muⱨǝbbǝtni huxalliⱪ dǝp bilidu.

Kim sanga tǝngdax ilaⱨdur?□  ■

19 — U yǝnǝ bizgǝ ⱪarap iqini aƣritidu;

Ⱪǝbiⱨliklirimizni U dǝssǝp qǝylǝydu;

Sǝn ularning barliⱪ gunaⱨlirini dengiz tǝglirigǝ taxlaysǝn.

20 — Sǝn ⱪǝdimki künlǝrdin beri ata-bowilirimizƣa ⱪǝsǝm ⱪilƣan ⱨǝⱪiⱪǝt-sadaⱪǝtni Yaⱪupⱪa,

Ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbǝtni Ibraⱨimƣa yǝtküzüp kɵrsitisǝn.

■ 1:2 Ⱪan. 32:1; Yǝx. 1:2

□ 1:3 «... U (Pǝrwǝrdigar) qüxüp, yǝr yüzidiki yuⱪiri jaylarni qǝylǝydu» — «kirix sɵz»dǝ eytⱪinimizdǝk, «Israil (wǝ baxⱪa ǝllǝr) üqün «yuⱪiri jaylar» butlarƣa, jin-xǝytanlarƣa atalƣan jaylar idi.

■ 1:3 Ⱪan. 32:13; 33:29; Zǝb. 115:3; Yǝx. 26:21; Am. 4:13

□ 1:4 «Qünki mana, Pǝrwǝrdigar ɵz jayidin qiⱪidu... (3-ayǝt) U qüxüp, yǝr yüzidiki yuⱪiri jaylarni qǝylǝydu; Uning astida taƣlar erip ketidu...» — demisǝkmu, bu ahirⱪi zamandiki «Pǝrwǝrdigarning küni»ni kɵrsitidu.

■ 1:4 Ⱨak. 5:4; Zǝb. 18:7-9; Zǝb. 68:2, 8; Zǝb. 97:5; Am. 9:5

□ 1:5 «Yaⱪupning itaǝtsizliki nǝdin baxlanƣan? U Samariyǝdin baxlanƣan ǝmǝsmu? Yǝⱨudadiki «yuⱪiri jaylar»ni yasax nǝdin baxlanƣan? Ular Yerusalemdin baxlanƣan ǝmǝsmu?» — Israil wǝ Yǝⱨudada «yuⱪiri jaylar» butpǝrǝslikkǝ ait, yirginqlik jaylarƣa aylandurulƣanidi. «yuⱪiri jaylar» yasax «Yerusalemdin baxlanƣan» — Sulayman padixaⱨning bu ixlarda ǝyibi bar idi («2Pad.» 11:7ni kɵrüng).

□ 1:6 «Xunga Mǝn Samariyǝni etizdiki tax dɵwisidǝk, üzüm talliri tikixkǝ layiⱪ jay ⱪiliwetimǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Xunga Mǝn Samariyǝni etizdiki tax dɵwisidǝk, yengila tikilgǝn uzumzarliⱪtǝk ⱪiliwetimǝn». «Mǝn uning taxlirini jilƣiƣa domilitip taxlaymǝn» — Samariyǝdiki ⱨǝxǝmǝtlik imarǝtlǝr ajayib ⱨǝywǝtlik qong taxlardin yasalƣanidi (Omri degǝn padixaⱨning dǝwridin baxlap). «... domilitip taxlaymǝn» — ibraniy tilida «... tɵküp taxlaymǝn».

□ 1:7 «Qünki u (Samariyǝ) paⱨixǝ ayalning ⱨǝⱪⱪi bilǝn bularni yiƣip toplidi; ular yǝnǝ paⱨixǝ ayalning ⱨǝⱪⱪi bolup ⱪaytip ketidu» — «paⱨixǝ ayalning ⱨǝⱪⱪi» toƣruluⱪ: — «kirix sɵz»imizdǝ eytilƣandǝk, Israil wǝ Yǝⱨudaning butpǝrǝsliki ⱨǝrhil xǝⱨwaniylik bilǝn arilaxⱪan. Buthanilarƣa mǝhsus «atap beƣixliƣan» paⱨixǝ ayallar bilǝn billǝ yetix butⱪa qoⱪunuxning bir paaliyiti idi, xuning bilǝn buthanilar wǝ ularni baxⱪurƣuqilar bu arⱪiliⱪ beyip kǝtkǝnidi. «Paⱨixǝ ayalning ⱨǝⱪⱪi bolup ⱪaytip ketidu» — Israilni ixƣal ⱪilƣuqi Asuriyǝ imperiyǝsi wǝ keyin Babil imperiyǝsi bǝlkim muxu butpǝrǝsliktin erixkǝn mal-dunyalirini ohxax yolda (ɵzlirining buthanilirini selip, butprǝrǝslik-paⱨixiwazliⱪ arⱪiliⱪ beyixⱪa) ixlǝtkǝn boluxi mumkin! Baxⱪa birhil qüxǝnqisi: — paⱨixiwazliⱪ arⱪiliⱪ erixǝlgǝn xu kümüx butlarƣa ⱨǝl berixkǝ ixlǝtkǝn; tajawuzqilar kümüxni ⱪaytidin eritip, uni tǝnggilǝrgǝ aylanduridu; andin u ⱪaytidin «paⱨixǝ ayalning ⱨǝⱪⱪi»gǝ ixlitilixi mumkin.

□ 1:8 «Bular üqün mǝn aⱨ-zar kɵtürimǝn, mǝn ⱨuwlaymǝn ... mǝn qilbɵrilǝrdǝk ⱨuwlaymǝn; ⱨuwⱪuxlardǝk matǝm tutup yürimǝn» — Mikaⱨ pǝyƣǝmbǝr Samariyǝdikilǝrgǝ intayin kɵyüngini üqün ⱪattiⱪ azablanƣan. Xuning bilǝn u ularƣa kǝlgüsi apǝtni kɵrsitidƣan «rǝsim bolux» üqün, hǝlⱪning bu ixlarning tezla realliⱪⱪa aylinidiƣanliⱪini bilip yetixi üqün, ular aldida yalingaq (bǝlkim «yerim yalingaq») yüridu.

■ 1:8 Ayup 30:29

□ 1:9 «U ⱨǝtta Yǝⱨudaƣiqimu yetip,...» — muxu yǝrdǝ «u» apǝt yaki «Samariyǝning yariliri»ni kɵrsitidu. «U (apǝt) ⱨǝtta Yǝⱨudaƣiqimu yetip, ... Yerusalemƣiqǝ yamridi» — 10-16-ayǝtlǝrdǝ Mikaⱨ Asuriyǝ imperiyǝsining Yǝⱨudani ixƣal ⱪilidiƣanliⱪini aldin’ala eytidu. Muxu ayǝtlǝrdiki 11 xǝⱨǝrning ⱨǝrbiri pǝyƣǝmbǝrning yurti «Morǝxǝt»tin kɵp degǝndǝ 9 kilometr yiraⱪliⱪta bolup, «Morǝxǝt»tǝ turup kɵrgili bolatti. Mikaⱨ ⱨǝrbir xǝⱨǝrning namlirining mǝnisi ⱨǝⱪⱪidǝ uningƣa maslaxⱪan sɵzlǝrni ⱪilip, ularning ǝⱨwalini süpǝtligǝn. Dǝrwǝⱪǝ ⱨǝrbir xǝⱨǝr ahirida Asuriyǝ tǝripidin ixƣal ⱪilindi.

□ 1:10 «Bu apǝtni Gat xǝⱨiridǝ sɵzlimǝnglar, ⱪǝt’iy yiƣlimanglar» — «Gat» degǝn isimning mǝnisi «yiƣa»ƣa yeⱪin. «Bǝyt-lǝ-Afraⱨ xǝⱨiridǝ topa-qangda eƣinanglar!» — «Bǝyt-lǝ-Afraⱨ» «topa-qangliⱪ yurt» degǝn mǝnidǝ.

■ 1:10 2Sam. 1:20; Yǝr. 6:26

□ 1:11 «I Xafirda turuwatⱪan ⱪiz, yalingaqliⱪ wǝ xǝrmǝndilik iqidǝ ǝsirlikkǝ ɵt» — «Safir»ning mǝnisi «güzǝllik», «yeⱪimliⱪ». «Huda sǝndin muⱪim jayingni elip ketidu!» — ibraniy tilida «U sǝndin muⱪim jayingni elip ketidu!». «Zaananda turuwatⱪan ⱪizlar talaƣa ⱨeq qiⱪⱪan ǝmǝs» — «Zaanan»ning tǝlǝppuzi «qiⱪix» degǝn sɵzgǝ yeⱪin. «Bǝyt-Ezǝl aⱨ-zarlar kɵtürmǝktǝ; Huda sǝndin muⱪim jayingni elip ketidu!» — «Bǝyt-Ezǝl» degǝn «elip ketix»kǝ yiⱪin aⱨangda. Ayǝttiki ikkinqi ⱪisimning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Zaananda turuwatⱪan ⱪizlar Bǝyt-Ezǝlning aⱨ-zarliriƣa qiⱪⱪan ǝmǝs; sǝndin muⱪim jayingni elip ketidu».

■ 1:11 Yǝx. 47:3

□ 1:12 «Marotta turuwatⱪan ⱪiz yahxiliⱪⱪa tǝlmürüp tit-tit boluwatidu» — «Marot» degǝnning mǝnisi «aqqiⱪ» — ular «yamanliⱪ»ning aqqiⱪliⱪini tetiydu. «...yamanliⱪ Pǝrwǝrdigardin Yerusalem dǝrwazisiƣa qüxti» — Sǝnnaherib Yǝⱨudadiki nurƣun xǝⱨǝrlirini muⱨasirigǝ alƣandin keyin Yerusalemni ixƣal ⱪilalmay dǝrwazisi aldiƣa tohtap ⱪaldi. Ahirida mǝƣlup boldi.

■ 1:12 Am. 3:6

□ 1:13 «Tulparni jǝng ⱨarwisiƣa ⱪat, i Laⱪixta turuwatⱪan ⱪiz» — ibraniy tilida «Laⱪix»ning tǝlǝppuzi «at»ⱪa yeⱪin. Laⱪix xu rayondiki ǝng küqlük xǝⱨǝr; atⱪa tayinixning ɵzi bir gunaⱨ. Huda Israilƣa «atⱪa tayinix»ni ⱪǝt’iy mǝn’i ⱪilƣanidi («Ⱪan.» 17-bab). Ularning atlarƣa tayinixi bǝlkim Yǝⱨudaƣa sǝlbiy ülgǝ boluxi mumkin idi. «Laⱪix bolsa, Zion ⱪiziƣa gunaⱨning baxlanƣan yeri idi!» — Laⱪix xǝⱨiri Yǝⱨudada bolƣini bilǝn birinqi bolup ximaliy padixaⱨliⱪning tunji butpǝrǝs padixaⱨi Yǝroboam (I)ning rǝzillikining tǝsirni ⱪobul ⱪilƣan bolsa kerǝk. Hǝritilǝrni kɵrüng.

□ 1:14 «Sǝn huxlixix ⱨǝdiyilirini Morǝxǝt-Gat xǝⱨirigǝ berisǝn» — «Morǝxǝt-Gat» degǝn sɵzning yiltizi «mirasni elix» yaki «mirastin mǝⱨrum bolux» (ibraniy tilida «morǝx», ǝrǝb tilida «miras»). Ular ɵz «miras»idin ayrilidi, mirasiƣa «ǝlwida» deyixi kerǝk. «Aⱪzibning dukandarliri Israil padixaⱨliriƣa yalƣanqiliⱪ yǝtküzidu» — «Aⱪzib»ning mǝnisi «aldamqiliⱪ», Yǝⱨuda padixaⱨliⱪiƣa jaylaxⱪan. Yǝⱨuda padixaⱨliri (xundaⱪla Israil padixaⱨliri) Aⱪzib xǝⱨirining dukanliridin kɵp payda kɵrgǝnidi («1Tar.» 4:21-23). Düxmǝn ⱪoxuni Israil padixaⱨliⱪiƣa tajawuz ⱪilƣandin keyin, Samariyǝ padixaⱨliri jiddiy ⱨajǝtkǝ qüxkǝndǝ, Aⱪzibtikilǝr ularƣa burunⱪidǝk soda-setiⱪ ⱪilip kerǝklik tǝminatlarni ǝwǝtǝlmǝy, ularƣa «yalƣanqi» bolup ⱪalidu.

□ 1:15 «Mǝn tehi sanga bir «mirashor» ǝpkelimǝn, i Marǝxaⱨ xǝⱨiridǝ turuwatⱪan ⱪiz» — ibraniy tilida «Marǝxaⱨ» wǝ «mirashor» yeⱪin sɵz. «mirashor» ǝlwǝttǝ kinayilik gǝp, u Asuriyǝ padixaⱨi Sǝnnaheribni kɵrsitidu. «Israilning xan-xǝripi Adullamƣimu qüxüp kelidu» — «Adullam» ǝslidǝ Dawut pǝyƣǝmbǝr (yigit waⱪtida) Saul padixaⱨtin ⱪeqip, kiriwalƣan ƣar idi. Demǝk, Israil, jümlidin uning padixaⱨi wǝ «xan-xǝripi» bolƣan butlar yǝnǝ ⱪeqixi kerǝk. Biraⱪ bu sɵzning iqidiki mǝnisidǝ yǝnǝ ümid bar. Dawut pǝyƣǝmbǝr «Adullam»da yoxurunƣandin keyin, japaliⱪ künlǝrni ɵtküzüp ahirda Israilning xǝrǝplik padixaⱨi bolup qiⱪⱪan. Israil bǝlkim uningƣa ohxax japaliⱪ künlǝrni ɵtküzgǝndin keyin xǝrǝplik künlǝrni yǝnǝ kɵridu. Mǝzkur bexarǝt yǝnǝ Mǝsiⱨ («Israilning xan-xǝripi»)ning kǝlgüsidǝ Israilning gunaⱨi tüpǝylidin azabⱪa qüxüxini kɵrsitiximu mumkin.

□ 1:16 «Ɵzüngni taⱪirbax ⱪil, zoⱪung bolƣan balilar üqün qeqingni qüxürüwǝt; ⱪorultazdǝk aydingbaxliⱪingni kengǝyt,...» — qaqlarni qüxürüx matǝmning birhil ipadisi.

□ 2:2 «.. batur kixinimu jǝmǝti» — yaki «... batur kixinimu ɵyi».

■ 2:2 Yǝx. 5:8

■ 2:3 Am. 5:13

□ 2:4 «U (Pǝrwǝrdigar) etizlirimizni munapiⱪⱪa tǝⱪsim ⱪilip bǝrdi!» — «munapiⱪ» bǝlkim ɵz ǝⱨdisidǝ ⱨeq turmaydiƣan Asuriyǝ padixaⱨini kɵrsitidu.

■ 2:5 Ⱪan. 32:8, 9

□ 2:6 «Ular: «bexarǝt bǝrmǝnglar!» — dǝp bexarǝt beridu! Əgǝr pǝyƣǝmbǝrlǝr bu ixlar toƣruluⱪ bexarǝt bǝrmisǝ, ǝmdi bu ar-nomus bizdin ⱨǝrgiz kǝtmǝydu!» — bu ayǝttǝ «bexarǝt berix» degǝn peilning yǝnǝ bir tǝrjimisi: «xal qeqix» (kinayilik gǝp). Baxⱪa birnǝqqǝ hil tǝrjimiliri; (1) «Bu ixlar toƣruluⱪ bexarǝt bǝrmǝslik kerǝk!» (ular dǝydu) «Əmdi ar-nomus (bizdin) ⱨǝrgiz kǝtmǝydu!» (Mikaⱨ dǝydu); (2) «Dǝrwǝⱪǝ ular (pǝyƣǝmbǝrlǝr) bu ixlar toƣruluⱪ bexarǝt berixkǝ tohtaydu! Əmdi ar-nomus bizdin kǝtmǝydu!».

■ 2:6 Yǝx. 30:10; Am. 7:16

□ 2:7 «I Yaⱪup jǝmǝti, «Pǝrwǝrdigarning Roⱨi sǝwr-taⱪǝtsizmu? Bu ixlar rast Uning ⱪilƣanlirimu?» — degili bolamdu?» — demǝk, Israil (xübuⱨisizki, sahta pǝyƣǝmbǝrlǝrning tǝlimliri bilǝn): «Huda bizni sɵyidu, biz Hudaning alaⱨidǝ hǝlⱪi, U bizgǝ ⱨǝrgiz yamanliⱪni yǝtküzmǝydu» — dǝweridu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «I «Yaⱪup jǝmǝti» dǝp atalƣuqi, Pǝrwǝrdigar sǝwr-taⱪǝtsizmu? Bular (bu yaman ixlar) uning ⱪilƣanlirimu?».

□ 2:8 «... silǝr hatirjǝmliktǝ yoldin ɵtüp ketiwatⱪanlarning tonini iq kiyimliri bilǝn salduruwalisilǝrki, ularni huddi uruxtin ⱪaytⱪanlardǝk kiyimsiz ⱪaldurisilǝr» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «... huddi uruxtin ⱪaytiwatⱪanlardin alƣandǝk silǝr ularning tonini iq kiyimliri bilǝn elip bulisilǝr» (uruxtin ⱪaytⱪanlar bolsa hatirjǝmliktǝ mangidu, ǝlwǝttǝ).

□ 2:9 «Mening güzǝl gɵⱨirim» — (yaki «Mening zibuzinnitimdin») — bǝlkim Ⱪanaan zeminining ɵzini kɵrsitidu.

□ 2:11 «Mǝn xarab wǝ ⱨaraⱪⱪa tayinip silǝrgǝ bexarǝt berimǝn...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Birsi «xarab ⱨǝm ⱨaraⱪning kɵp bolidiƣanliⱪi toƣrisida bexarǝt berimǝn» desǝ, u muxu hǝlⱪⱪǝ taza muwapiⱪ bir pǝyƣǝmbǝr bolidu».

□ 2:12 «Ɵz yayliⱪida yiƣilƣan bir padidǝk jǝm ⱪilimǝn; ular adimining kɵplükidin warang-qurungluⱪⱪa tolidu» — bǝzi alimlar «adǝmlǝrning kɵplüki»ni düxmǝnlǝrning kɵplüki, dǝp ⱪaraydu. Biraⱪ bir pada ⱪoylar jǝm ⱪilinƣinida, bǝribir qong «warang-qurung» kɵtürilidu.

□ 2:13 «Bir «bɵsüp ɵtküqi» ularning aldiƣa qiⱪip mangidu; ular bɵsüp qiⱪip, ⱪowuⱪⱪa yetip berip, uningdin qiⱪti; ular bɵsüp qiⱪti, ... ularning padixaⱨi ularning aldida, Pǝrwǝrdigar ularning aldiƣa ɵtüp mangidu» — bu uluƣ bexarǝt Hudaning Yǝⱨudani Asuriyǝ imperiyǝsidin ⱪutⱪuzidiƣanliⱪini kɵrsitidu; bizningqǝ bexarǝt yǝnǝ ikki ⱪetim ǝmǝlgǝ axurulidu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ biz u toƣruluⱪ yǝnǝ azraⱪ xǝrⱨlǝymiz.

■ 2:13 Yǝx. 32:4-5; 52:12; Ⱨox. 1:11; Zǝk. 12:8; Mat. 3:5; 11:11-14; Yⱨ. 10:2-4

□ 3:1 «Mǝn mundaⱪ dedim: «Anglanglar, i Yaⱪupning ⱨakimliri, Israil jǝmǝtining ǝmirliri! ... » — 1-4-ayǝttǝ sɵzligüqi bǝlkim pǝyƣǝmbǝr ɵzi. «Yaⱪup» wǝ «Israil» muxu yǝrdǝ xübⱨisizki, ikki padixaⱨliⱪni tǝng kɵrsitidu. Muxu ayǝtkǝ ⱪariƣanda, qiriklixix mǝmlikǝtlǝrning ǝng yuⱪiri orunliriƣa wǝ sothaniliriƣa singip kirgǝnidi; biraⱪ u padixaⱨi Ⱨǝzǝkiyani tilƣa almaydu; Ⱨǝzǝkiya ihlasmǝn adǝm bolup, u ɵzi muxu gunaⱨlardin haliy bolƣan.

□ 3:5 «Kimǝrkim ularning gelini maylimisa, ...» — ibraniy tilida «kimǝrkim ularning aƣziƣa bir nǝrsǝ salmisa,..».

■ 3:5 Mik. 2:11

■ 3:6 Yǝr. 15:9; Yo. 2:10, 31; 3:15; Am. 8:9

□ 3:7 «Ularning ⱨǝmmisi kalpuklirini tosup yüridu...» — kalpuklarni tosux adǝttǝ hijilliⱪni bildürǝtti. Uning üstigǝ, Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ berilgǝn muⱪǝddǝs ⱪanun boyiqǝ yuⱪumluⱪ kesǝl bolƣan adǝmlǝr ɵzining kǝlgǝnlikini agaⱨlandurux üqün kalpuklirini tosup «Napak, napak!» dǝp warⱪirixi kerǝk idi. Bu ayǝt bu sahta pǝyƣǝmbǝrlǝrning napak sɵzlirini etirap ⱪilixi kerǝk bolidiƣanliⱪini bildüridu.

■ 3:9 Am. 5:7; 6:12

□ 3:10 «Zionni ⱪan tɵküx bilǝn, Yerusalemni ⱨǝⱪⱪaniyǝtsizlik bilǝn ⱪuridiƣanlar!» — xübⱨisizki, Yerusalemda nurƣun ⱨǝywǝtlik imarǝtlǝr pǝyda bolƣanidi. Biraⱪ ⱨǝmmisi adalǝtsizlikkǝ tayinip yasalƣan.

■ 3:10 Əz. 22:27; Zǝf. 3:3

□ 3:11 ««Pǝyƣǝmbǝrlǝr» pul üqün palqiliⱪ ⱪilidu;...» — Hudaning pǝyƣǝmbǝrliri ⱨǝrgiz palqiliⱪ ixlirini ⱪilmaydu, ǝlwǝttǝ. Ⱨǝⱪiⱪiy pǝyƣǝmbǝrlǝrning hizmǝtliri bilǝn «palqiliⱪ»ning otturisidiki qong pǝrⱪlǝr toƣruluⱪ «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng.

□ 3:12 ««Ɵy jaylaxⱪan taƣ» bolsa ormanliⱪning otturisidiki yuⱪiri jaylardǝkla bolidu, halas» — Mikaⱨ ɵz dǝwridiki «muⱪǝddǝs ɵy» yaki «ibadǝthana» demǝydu — Ularning gunaⱨliri tüpǝylidin u pǝⱪǝt addiy bir «ɵy» bolup ⱪaldi. Bu ayǝttiki bexarǝt bǝlkim Ⱨǝzǝkiya padixaⱨni qongⱪur tǝsirlǝndürgǝn boluxi mumkin. Yüz yildin keyin ordidiki ǝmirlǝr bexarǝtning Ⱨǝzǝkiyaƣa bolƣan tǝsirini tilƣa elip, ɵz padixaⱨi Yǝⱨoakimƣa bexarǝtni nǝⱪil kǝltüridu («Zion teƣi etizdǝk aƣdurulidu, Yerusalem dɵng-tɵpilik bolup ⱪalidu»), xuning bilǝn Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝr ɵlüm jazasidin ⱪutulup ⱪalƣan (Tǝwrat, «Yǝrǝmiya» 26-bab). «Yuⱪiri jaylar» degini kinayilik gǝptur. Qünki Yǝⱨudadikilǝr ⱨǝrdaim «yuⱪiri jaylar»da buthanilarni selip xu yǝrdǝ butlarƣa qoⱪunƣan. Lekin xu qaƣlarda Yerusalem butⱪa qoⱪunƣan jaydǝk «ⱨaram» bolup ⱪalidu, xuningdǝk ormanliⱪning kixilǝrning kɵzigǝ az-paz qeliⱪidiƣan bir ⱪismidin ibarǝt bolidu, halas!

■ 3:12 Mik. 3:12

□ 4:1 «Ahirⱪi zamanda» — ibraniy tilida «künlǝrning ahirida». «Barliⱪ hǝlⱪlǝr uningƣa Pǝrwǝrdigarning ɵyigǝ ⱪarap eⱪip kelixidu» — Tǝwrat ⱨǝm Zǝburda «(yat) ǝllǝr» ⱨǝm «hǝlⱪlǝr» bolsa adǝttǝ Israildin baxⱪa barliⱪ hǝlⱪlǝrni, yǝni «Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr»ni kɵrsitidu. «Mikaⱨ» degǝn kitabta «yat ǝllǝr» yaki «hǝlⱪ-millǝtlǝr» deyilsǝ, ⱨǝrdaim muxu mǝnini bildüridu.

■ 4:1 Yǝx. 2:2-5

□ 4:3 «... U bolsa kɵp hǝlⱪ-millǝtlǝr arisida ⱨɵküm qiⱪiridu... Ular ⱨǝm yǝnǝ urux ⱪilixni ɵgǝnmǝydu» — Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr ɵz kitabida muxu ayǝtlǝrni (1-3ni) nǝⱪil kǝltüridu («Yǝx.», 4:2).

□ 4:4 «...ularning ⱨǝrbiri ɵz üzüm teli wǝ ɵz ǝnjür dǝrihi astida olturidu» — buning kɵqmǝ mǝnisi bǝlkim ⱨǝr kixi ⱨǝr adǝm Hudaƣa xükür eytip, aqkɵzlük ⱪilmaydu, degǝnlik boluxi mumkin.

■ 4:4 1Pad. 5:5

□ 4:6 «Mǝn meyip bolƣuqilarni, ⱨǝydiwetilgǝnlǝrni wǝ Ɵzüm azar bǝrgǝnlǝrni yiƣimǝn» — «meyip bolƣuqi», «ⱨǝydiwetilgǝnlǝr» wǝ «Ɵzüm azar bǝrgǝnlǝr» degǝn sɵz ayalqǝ rodtiki isimlardur; xübⱨisizki, bu Israilning panaⱨsiz ajiz ⱪizdǝk bolidiƣanliⱪini kɵrsitidu. «Meyip bolƣuqi» degǝn sɵz bǝlkim ⱨǝzriti Yaⱪup Pǝlǝstingǝ ⱪaytⱪan qaƣni, Hudaning uning jaⱨilliⱪini bir tǝrǝp ⱪilip meyip ⱪilƣandin keyinki kɵrsǝtkǝn xǝpⱪitini ǝskǝ kǝltüridu («Yar.» 32-bab).

■ 4:6 Ⱪan. 30:3, 4, 5

□ 4:7 «Xu kündin baxlap mǝnggügiqǝ» — ibraniy tilida «ⱨazirdin baxlap mǝnggügiqǝ».

■ 4:7 Dan. 7:14; Zǝf. 3:19; Luⱪa 1:33

□ 4:8 «padini kɵzǝtküqi munar» — bǝlkim Yerusalem wǝ uning ǝmǝldarlirini kɵrsitixi mumkin. Qünki ularning roⱨiy jǝⱨǝttin pütkül Israil («Hudaning padisi»)ning üstigǝ küzǝtqi, baⱪⱪuqi bolux mǝs’uliyiti bar idi. «Bǝrⱨǝⱪ, sanga ǝslidiki ⱨoⱪuⱪ-ⱨɵkümranliⱪ kelidu; padixaⱨliⱪ Yerusalem ⱪiziƣa kelidu» — demǝk, Israil yǝnǝ padixaⱨliⱪ bolidu, biraⱪ padixaⱨ Huda Ɵzi (Mǝsiⱨ Uning wǝkili bolƣaqⱪa) bolidu (7-ayǝt).

■ 4:9 Yǝr. 8:19

□ 4:10 «Azabⱪa qüx, tolƣaⱪ tutⱪan ayaldǝk tuƣuxⱪa tolƣinip tirixⱪin, i Zion ⱪizi; qünki sǝn ⱨazir xǝⱨǝrdin qiⱪisǝn, ⱨazir dalada turisǝn, sǝn ⱨǝtta Babilƣimu qiⱪisǝn» — Israil Asuriyǝ tǝripidin andin Babil (andin keyin yǝnǝ Grek wǝ Rim imeriyǝsi) tǝripidin azab tartidu. Mikaⱨ ularƣa: Bu azablarni Hudadin kǝlgǝn «tolƣaⱪ azabliri» dǝp bilgǝn bolsanglar, ǝmdi ⱨǝⱪiⱪiy padixaⱨ wǝ muxawir (9-ayǝt) aranglardin tuƣuluxi kerǝk, dǝydu. Dǝrwǝⱪǝ Mǝsiⱨ Əysa ular Rim imperiyǝsi tǝripidin azab tartⱪanda tuƣuldi.

■ 4:12 Yǝr. 51:33

□ 4:13 «Ornungdin turup hamanni tǝp, i Zion ⱪizi, qünki Mǝn münggüzüngni tɵmür, tuyaⱪliringni mis ⱪilimǝn; nurƣun ǝllǝrni soⱪup parǝ-parǝ ⱪiliwetisǝn...» — 11-13-ayǝttiki ixlar Israil Babildin ⱪutⱪuzulup (10-ayǝt) Ⱪanaanƣa ⱪaytip kǝlgǝndin keyin yüz berixi kerǝk. Wǝⱨiy miladiyǝdin ilgiriki 3- wǝ -2-ǝsirdǝ «Makkabiylar» dǝwridǝ ⱪismǝn ǝmǝlgǝ axurulƣini bilǝn, toluⱪ ǝmǝlgǝ axurulux ahirⱪi zamanlarda bolux kerǝk.

■ 4:13 Zǝk. 4:14; 6:5

□ 5:1 «Əmdi ɵzünglar ⱪoxun-ⱪoxun bolup yiƣilinglar» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Əmdi ɵz-ɵzünglarni kesip tilǝnglar!» (demǝk, ⱪattiⱪ ⱪayƣu-ⱨǝsrǝtni bildürüx üqün). «... Ⱪoxun-ⱪoxun bolup yiƣilinglar, i ⱪoxun ⱪizi» — «ⱪoxun ⱪizi» degǝn sirliⱪ sɵz Yerusalemdikilǝrni kɵrsitidu; bexarǝt ǝmǝlgǝ axurulƣanda Yerusalemdikilǝrning ⱨǝmmisining ǝskǝr bolidiƣanliⱪini bildürürüxi mumkin. «Qünki birsi bizni muⱨasirigǝ aldi; ular Israilning ⱨakim-soraⱪqisining mǝngzigǝ ⱨasa bilǝn uridu» — bu «muⱨasirǝ» bǝlkim ikki muⱨasirini kɵrsitixi mumkin: (1) Asuriyǝ imperiyǝsining Yerusalemƣa bolƣan muⱨasirisi; xu qaƣda birsi Ⱨǝzǝkiya padixaⱨning «mǝngzigǝ ⱨasa bilǝn urƣan»mikin? (2) ahirⱪi zamandiki «nurƣun ǝllǝr»ning muⱨasirisi (4:11-13ni kɵrüng). Bu ikki tǝⱨlil toƣra bolsa ayǝtning ikkinqi jümlisidiki «u»: (1) Asuriyǝ padixaⱨini wǝ keyin: (2) ahirⱪi zamandiki dǝjjalni kɵrsitidu.

□ 5:2 «Sǝn, i Bǝyt-Lǝⱨǝm-Əfrataⱨ, Yǝⱨudadiki mingliƣan xǝⱨǝr-yezilar arisida intayin kiqik bolƣan bolsangmu, sǝndin mǝn üqün Israilƣa Ⱨakim Bolƣuqi qiⱪidu; uning ⱨuzurumdin qiⱪip-kirixliri ⱪǝdimdin, yǝni ǝzǝldin bar idi» — demisǝkmu, bu Mǝsiⱨ Əysani kɵrsitidu. U: (1) «Bǝyt-Lǝⱨǝm» degǝn kiqik yezida tuƣulƣan; (2) xuning bilǝn bir waⱪitta u Hudaning «Kalami» bolup, Huda uning wasitisi arⱪiliⱪ ⱨǝmmǝ mǝwjudatlarni yaratⱪanidi («Yuⱨ.» 1:1-4), Mǝsiⱨ uning yenidin «ǝzǝldin tartip» Hudaning iradisini bǝja kǝltürüxkǝ qiⱪip-kirip turƣanidi.

■ 5:2 Mat. 2:6; Yⱨ. 7:42; Yar.3:8; 7:12; 14:18; 16:7; Mis.3:4; Yⱨ. 13:3

□ 5:3 «U ularni düxmǝnlirigǝ taxlap ⱪoyidu» — yaki «ularni taxlap ⱪoyidu». «xunga tolƣaⱪ tutⱪan ayal tuƣup bolƣuqǝ, U ularni (düxmǝnlirigǝ) taxlap ⱪoyidu» — demǝk, bexarǝt boyiqǝ «Mǝsiⱨ» tuƣulƣuqǝ Huda Israilni yat ǝllǝrning ⱨɵkümranliⱪi astiƣa tapxuridu, ular baxⱪa ǝllǝrning ⱨakimiyiti astida turidu; xuningdǝk ular japa wǝ azab tartidu. «Xu qaƣda Uning (Mǝsiⱨning) ⱪerindaxliri bolƣan ⱪaldisi Israillarning yeniƣa ⱪaytip kelidu» — ayǝtkǝ ⱪariƣanda Mǝsiⱨning tuƣuluxi Hudaƣa sadiⱪ bolƣan bir «ⱪaldisi», yǝni «uning ⱪerindaxliri» Pǝlǝstin zeminiƣa ⱪaytip kelixi bilǝn baƣliⱪ; tarihtin bilimizki, Hudaning «ⱪaldisi»ning «ⱪaytip kelix»i Mǝsiⱨ tuƣuluxtin ilgiri idi (miladiyǝdin ilgiriki 520-yili).

■ 5:5 Yǝx. 9:5

□ 5:6 «Ular Asuriyǝ zeminini ⱪiliq bilǝn, Nimrodning zeminini ɵtkǝlliridǝ harabǝ ⱪilidu» — «Nimrod» bolsa Babil xǝⱨirining asasqisi idi. «Asuriyǝlik zeminimizƣa bɵsüp kirgǝndǝ, qegrimiz iqini qǝyligǝndǝ, u adǝm bizni uning ⱪolidin ⱪutⱪuzidu» — ahirⱪi zamanda Mǝsiⱨ Israilni (ular towa ⱪilƣandin keyin) barliⱪ düxmǝnliridin ⱪutⱪuzidu.

□ 5:7 «Wǝ Yaⱪupning ⱪaldisi urƣun hǝlⱪlǝr arisida Pǝrwǝrdigardin qüxkǝn xǝbnǝmdǝk bolidu, qɵp üstigǝ yaƣⱪan yamƣurlardǝk bolidu; bular insan üqün keqikmǝydu, adǝm balilirining ǝjrini kütüp turmaydu» — bu ohxitixning asasiy mǝnisi: «adǝmlǝrning ⱨǝrⱪandaⱪ ix-paaliyǝtliri xǝbnǝm wǝ yamƣurƣa ⱨeqⱪandaⱪ tǝsir yǝtküzǝlmǝydu; ular qüxüxi üqün adǝmlǝrning ⱨǝrikitini kütmǝydu. Xǝbnǝm wǝ yamƣur bǝribir pǝⱪǝt Hudaning orunlaxturuxi bilǝn qüxidu»; kǝlgüsidǝ Huda Ɵz meⱨir-xǝpⱪiti bilǝn Yaⱪup jǝmǝtini dunyadiki barliⱪ ǝllǝrni (ular ⱨeq ix-paaliyǝtlǝrni ⱪilmayla) oyƣitidiƣan wǝ yengilaydiƣan bir bǝrikǝt ⱪilidu.

□ 5:8 «Xir ɵtkǝndǝ ularning arisidin, ⱨeqkim ⱪutⱪuzup alalmiƣudǝk qǝylǝp dǝssǝydu, titma-tit ⱪilip yirtiwetidu» — «ular» muxu yǝrdǝ «ormandiki ⱨaywanlar» wǝ «ⱪoy padliri»ni (demǝk, yat ǝllǝrni) kɵrsǝtsǝ kerǝk.

□ 5:10 «Mǝn aranglardin barliⱪ atliringni üzüp taxlaymǝn, jǝng ⱨarwiliringni ⱨalak ⱪilimǝn» — Hudaning Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ tapxurƣan pǝrmanliri boyiqǝ, Israillar arisidiki atlar wǝ jǝng ⱨarwilirini kɵpǝytixkǝ bolmaydu. Hudaning mǝⱪsiti xübⱨisizki, Ɵz hǝlⱪining atlarƣa, ⱨarwilarƣa ǝmǝs, bǝlki Huda Ɵzigila tayinixidin ibarǝttur («Ⱪan.»17:16, «Zǝb.»20:7, «Yǝx.31:1»nimu kɵrüng).

■ 5:10 Ⱨox. 14:4

□ 5:11 «Zeminingdiki xǝⱨǝrliringni yoⱪitimǝn, barliⱪ istiⱨkamliringni ƣulitimǝn» — Hudaning bu ixta bolƣan mǝⱪsiti barliⱪ atlarni wǝ jǝng ⱨarwilirini yoⱪitix mǝⱪsitigǝ ohxax boluxi kerǝk — Israilni pǝⱪǝt Ɵzigila tayanduruxtur.

□ 5:14 «Arangdin «Axeraⱨ»liringni yuluwetimǝn» — «Axeraⱨ»lar bǝlkim butpǝrǝslikkǝ beƣixlanƣan dǝrǝhliklǝr idi. Dǝrǝhlǝr but xǝkligǝ oyulƣan yaki nǝⱪixlǝngǝn boluxi mumkin idi. «wǝ xǝⱨǝrliringni ⱨalak ⱪilimǝn» — «xǝⱨǝrliring»ning baxⱪa bir tǝrjimisi: «ⱪanliⱪ ⱪurbangaⱨliring».

□ 6:1 «Ornungdin tur, taƣlar aldida dǝwayingni bayan ⱪil, egizliklǝrgǝ awazingni anglatⱪin» — bu sɵzlǝr Mikaⱨning ɵzigǝ (Israillar anglisun dǝp) eytilƣan. Ⱪǝdimki taƣlar wǝ dɵng-egizliklǝr muxu dǝwada Hudaning wǝdiliridǝ turƣanliⱪiƣa guwaⱨliⱪ beridu («Ⱪan.» 4:26, «Yǝx.» 1:2ni kɵrüng).

■ 6:2 Ⱨox. 4:1

■ 6:4 Mis. 12:51; 14:30; 20:2

□ 6:5 «I hǝlⱪim... Moab padixaⱨi Balakning ⱪandaⱪ niyitining barliⱪini, Beorning oƣli Balaamning uningƣa ⱪandaⱪ jawab bǝrgǝnlikini, Xittimdin Gilgalƣiqǝ nemǝ ixlar bolƣanliⱪini ⱨazir esinglarƣa kǝltürünglar» — Huda Xittimdǝ Israillarning butpǝrǝslikini jazaliƣan, andin ularni kǝqürüm ⱪilƣan; U Gilgalda mɵjizǝ yaritip, ularni Iordan dǝryasidin ɵtkɵzgǝn. Əmdi ⱨazir ohxax ixlar bolmamdu — ular halisila, butpǝrǝsliktin towa ⱪilip, Hudaning nijatini kɵrüdiƣan bolidu. Tilƣa elinƣan wǝⱪǝlǝr «Qɵl.» 24-, 25-bab, wǝ «Yǝxua» 1-5-bablarda hatirilǝngǝn.

■ 6:5 Qɵl. 22:5; 23:7; 25; Yǝ. 5

□ 6:7 «Tenimning puxtini jenimning gunaⱨiƣa atamdimǝn!?» — ibraniy tilida «tenimning mewisini jenimning gunaⱨiƣa atamdimǝn!?».

■ 6:8 Ⱪan. 10:12

□ 6:9 «Əmdi ⱨɵküm paliⱪini wǝ uni bekitkinini anglanglar!» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Əmdi i ⱪǝbilǝ wǝ xǝⱨǝr jamaiti, anglanglar!».

□ 6:10 «Rǝzil adǝmning ɵyidǝ rǝzilliktin alƣan bayliⱪlar yǝnǝ barmidu? Kǝm ɵlqǝydiƣan yirginqlik ɵlqǝm yǝnǝ barmidu?...» — 10-15-ayǝtlǝrdǝ hatirilǝngǝn Israilning ⱪilmixliri yuⱪiriⱪi 8-ayǝttiki sɵzning ǝksi bolidu (adalǝtni yürgüzüx, meⱨribanliⱪni sɵyüx, kǝmtǝrlǝrqǝ Huda bilǝn billǝ mengix). Muxu ayǝttiki «ɵlqǝm» ibraniy tilida «ǝfaⱨ» bolidu.

□ 6:11 «Biadil taraza bilǝn, bir halta sahta taraza taxliri bilǝn pak bolalamdim?» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Biadil tarazini, bir halta sahta taraza taxlirini tutup turƣan adǝmlǝrni pak ⱨesabliyalamdim?».

■ 6:11 Ⱨox. 12:8

■ 6:12 Yǝr. 9:7

□ 6:14 «Yǝysǝn, biraⱪ toyunmaysǝn, otturangda aq-boxluⱪ ⱪalidu» — bǝzi alimlar bu ibarǝ tolƣaⱪ kesili «dizenteriyǝ»ni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. «Sǝn mülküngni elip yɵtkimǝkqi bolisǝn, biraⱪ saⱪliyalmaysǝn; saⱪlap ⱪaldurƣining bolsimu, uni ⱪiliqⱪa tapxurimǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «sǝn tolƣaⱪⱪa kelisǝn, biraⱪ balini tuƣmaysǝn; tuƣsangmu, balangni ⱪiliqⱪa tapxurimǝn».

■ 6:14 Ⱨox. 4:10

■ 6:15 Ⱪan. 28:38; Ⱨag. 1:6

□ 6:16 «Qünki «Omrining bǝlgilimiliri»ni, «Aⱨabning jǝmǝtidikilǝr ⱪilƣanliri»ni tutisǝn» — Omri Israilning intayin rǝzil padixaⱨi bolup, nurƣunliƣan butlarni yasap, Israilni bularƣa qoⱪunuxⱪa buyruƣan. Aⱨab uningdin tehimu rǝzillikkǝ ɵtüp, butpǝrǝslikkǝ paⱨixiwazliⱪ, «insan ⱪurbanliⱪi», puⱪralarni bulang-talang ⱪilix wǝ ⱪatilliⱪni ⱪoxⱪanidi. («1Pad.» 16-22-bablarni kɵrüng). «Sǝndǝ turuwatⱪanlarning ⱨǝmmisi isⱪirtix obyekti ⱪilimǝn» — muxu yǝrdǝ «isⱪirtix» mazaⱪ ⱪilixni bildüridu.

■ 6:16 1Pad. 16:25, 26, 30-34

■ 7:2 Zǝb. 12:1-2; Ⱨox. 4:1

□ 7:3 «Mɵtiwǝr janab bolsa ɵz jenining nǝpsini axkara eytip beridu» — «mɵtiwǝr jabab» bǝlkim padixaⱨni wasitilik kɵrsitidu.

■ 7:3 Mik. 2:1; 3:11

□ 7:4 «Ularning ǝng esili huddi jiƣandǝk, ǝng durusi bolsa, xohiliⱪ tosuⱪtin bǝttǝrdur» — «ǝng esili» adalǝtni burmilimaydu, pǝⱪǝt uningƣa tosalƣu bolidu! «Huda sanga yeⱪinlap jazalaydiƣan küni...» — ibraniy tilida «sening yoⱪlinidiƣan kününg» deyilidu.

■ 7:6 Əz. 22:7; Mat. 10:21, 35, 36; Luⱪa 12:53

□ 7:8 «Manga ⱪarap hux bolup kǝtmǝ, i düxminim;...» — muxu yǝrdiki «düxminim» ⱨǝm 10-ayǝttiki «u» degǝnlǝr «ayalqǝ rod»ta kǝlgǝn bolƣaqⱪa, bexarǝt Yerusalemning Asuriyǝgǝ gǝp ⱪilƣanliⱪini, yaki bolmisa ahirⱪi zamandiki düxmini Babilƣa gǝp ⱪilidiƣanliⱪini kɵrsǝtsǝ kerǝk.

■ 7:9 Zǝb. 9:5-7; Zǝb. 43:1-2; Yǝr. 50:34

■ 7:10 Zǝb. 79:10; 115:2; Yo. 2:17

■ 7:13 Yǝr. 21:14

□ 7:14 «... ormanda, Karmǝl otturisida yalƣuz turuwatⱪan ɵz mirasing bolƣan pada...» — «Karmǝl» bolsa Israilning ǝng baraⱪsan, ǝng esil ormanliⱪ rayoni.

■ 7:14 Mik. 5:3

■ 7:15 Yo. 2:26

■ 7:17 Zǝb. 72:9; Yǝx. 49:32

□ 7:18 «Kim Sanga tǝngdax Ilaⱨdur?» — «Mikaⱨ» degǝn isim, ibraniy tilida «kim Hudaƣa tǝngdax?» degǝn mǝnidǝ.

■ 7:18 Mis. 34:6, 7; Zǝb. 103:9

Naⱨum

1

2

3

Naⱨum

1

Hudaning Ninǝwǝning ⱨalakiti toƣruluⱪ pǝrmani

1 Ninǝwǝ xǝⱨiri toƣrisida yüklǝngǝn wǝⱨiy — Əlkoxluⱪ Naⱨum kɵrgǝn alamǝt kɵrünüx hatirilǝngǝn kitab.□

2 Pǝrwǝrdigar otluⱪ muⱨǝbbǝtlik, intiⱪam alƣuqi bir Hudadur;

Bǝrⱨǝⱪ, Pǝrwǝrdigar bir intiⱪam alƣuqi,

Dǝrƣǝzǝp Igisidur;

Pǝrwǝrdigar yawliridin intiⱪam alidu,

Düxmǝnliri üqün adawǝt saⱪlaydu.■

3 Pǝrwǝrdigar asanliⱪqǝ aqqiⱪlanmaydu,

Küq-ⱪudrǝttǝ uluƣdur,

Gunaⱨi barni ⱨeq aⱪlimaydu;

Pǝrwǝrdigar — Uning yoli ⱪara ⱪuyunda wǝ borandidur,

Bulutlar Uning ayaƣliri purⱪiratⱪan qang-tozangdur.

4 U dengizƣa tǝnbiⱨ berip uni ⱪuruⱪ ⱪilidu,

Barliⱪ dǝryalarni ⱪurutiwetidu;

Baxan ⱪaƣjirap ketidu,

Karmǝlmu ⱨǝm xundaⱪ bolidu;

Liwandiki gül-giyaⱨmu ⱪaƣjiraydu.□

5 Taƣlar uning aldida titrǝp ketidu,

Dɵnglǝr erip ketidu,

Yǝr yüzi Uning ⱨuzuri aldiƣa kɵtürülidu,

Jaⱨan ⱨǝm uningda barliⱪ yaxawatⱪanlarmu xundaⱪ bolidu.■

6 Kim Uning ƣǝzipi aldida tik turalisun?

Kim Uning aqqiⱪining dǝⱨxitidǝ ⱪǝddini kerip turalisun?

Uning dǝrƣǝzipi ottǝk tɵkülidu,

Uning aldida taxlar yerilidu.

7 Pǝrwǝrdigar meⱨribandur, külpǝtlik kündǝ baxpanaⱨdur;

Ɵzigǝ tayanƣanlarni U bilidu.■

8 Biraⱪ exip taxⱪan kǝlkün bilǝn xu yǝrni pütünlǝy tügǝxtüridu,

Ⱪarangƣuluⱪ uning düxmǝnlirini ⱪoƣlaydu.□

9 Silǝr Pǝrwǝrdigar bilǝn ⱪarxilixip nemǝ oylawatisilǝr?

U ixliringlarni pütünlǝy tügǝxtüridu;

Yamanliⱪ silǝrdin ikkinqi ⱪetim qiⱪmaydu.□

10 Ular ⱪamƣaⱪtǝk bir-birigǝ qirmixiwalƣan bolsimu,

Ɵz ⱨaraⱪliridin süzmǝ bolup kǝtkǝn bolsimu,

Ular ⱪuruⱪ pahaldǝk pütünlǝy yǝp ketilidu.□

11 Sǝndin Pǝrwǝrdigarƣa rǝzillik oyliƣuqi qiⱪⱪanidi,

U Iblisning bir nǝsiⱨǝtqisidur. □

12 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

«Ularning tǝyyarliⱪliri toluⱪ, sani zor kɵp bolsimu,

Ular ohxaxla üzüp taxlinidu,

Xundaⱪla kǝlmǝskǝ ketidu;

Mǝn sanga azar ⱪilƣinim bilǝn, i hǝlⱪim,

Ⱪaytidin sanga azar ⱪilmaymǝn. □

13 Ⱨazir Mǝn uning boyunturuⱪini boynungdin sundurup eliwatimǝn,

Wǝ asarǝtliringni bɵsüp taxlaymǝn.

14 Pǝrwǝrdigar sǝn toƣruluⱪ pǝrman qüxürgǝnki,

Sening naming ⱪaytidin terilmǝydu;

Butungning ɵyidin Mǝn oyma ⱨǝykǝl, ⱪuyma ⱨǝykǝlni yoⱪitimǝn;

Mǝn ⱪǝbrǝngni tǝyyarlawatimǝn,

Qünki sǝn pǝsǝndidursǝn.□

15 Mana taƣlar üstidǝ, hux hǝwǝrni elip kǝlgüqining ayaƣliriƣa,

Aram-hatirjǝmlikni jakarliƣuqining ayaƣliriƣa ⱪara!

Ⱨeytliringni tǝbriklǝ, i Yǝⱨuda, iqkǝn ⱪǝsǝmliringni ada ⱪil;

Qünki u rǝzil bolƣuqi zeminingdin ikkinqi ɵtmǝydu;

U pütünlǝy üzüp taxlanƣan bolidu.□  ■

2

Ninǝwǝning ⱨalak boluxining tǝswirliri •••• Huda Ninǝwǝgǝ ⱪaytidin sɵz ⱪilidu

1 Bitqit ⱪilidiƣan birsi kɵz aldingƣila kǝldi;

Əmdi istiⱨkam üstidǝ kɵzǝt ⱪil,

Yolƣa ⱪara, belingni baƣla, küqliringni yiƣip tehimu küqǝyt!□

2 (Qünki Pǝrwǝrdigar Yaⱪupning xan-xǝripini ǝsligǝ kǝltürdi,

Uni Israilning xan-xǝripigǝ layiⱪ dǝrijidǝ ǝsligǝ kǝltürdi;

Qünki ⱪuruⱪdiƣuqilar ularni ⱪuruⱪdap ⱪoyƣanidi,

Ularning üzüm tal xahlirini wǝyran ⱪilƣanidi).□  ■

3  Bitqit ⱪilƣuqining palwanlirining ⱪalⱪanliri ⱪizil boyaldi,

Uning baturliri pǝrǝngdǝ kiygüzüldi;

Tǝyyarliⱪ künidǝ, jǝng ⱨarwiliri polatning julasida yaltirap ketidu,

Nǝyzilǝr oynitilidu;□

4 Jǝng ⱨarwiliri koqilarda güldürlixip qepixiwatidu;

Kǝng yollarda bir-birigǝ soⱪulidu;

Ularning ⱪiyapiti mǝx’ǝllǝrdǝk bolidu,

Ular qaⱪmaⱪlardǝk yügürüxidu.

5  Sǝrdar ǝmirlirigǝ ǝmr qüxüridu;

Ular yürüx ⱪilƣinida aldiriƣinidin bir-birigǝ putlixip mangidu;

Ninǝwǝning sepiliƣa ⱪarap aldiraydu,

Baxliriƣa bolsa «muⱨasirǝ ⱪalⱪini» tǝyyarlinidu.□

6 «Dǝryalarning dǝrwaziliri» eqilidu,

Padixaⱨning ordisi erip ketidu.□

7 Huzzabning bolsa uyatliri eqilidu —

Düxmǝn tǝripidin yalap epketilidu,

Dedǝkliri huddi pahtǝklǝrning sadasidǝk aⱨ-uⱨ tartip,

Mǝydilirini urup ketidu.□

8 Ninǝwǝ apiridǝ bolƣandin beri kɵl süyidǝk tinq bolup kǝldi,

Biraⱪ ular ⱨazir ⱪeqip ketidu...

Əy tohta! Əy tohta!

— Biraⱪ ⱨeqkim kǝynigǝ ⱪarimaydu.□

9 Kümüxlǝrni buliwelinglar, altunlarni buliwelinglar;

Qünki uning xǝwkǝtlik hǝzinisidiki ⱪimmǝt ⱪaqa-ⱪuqilirining sani yoⱪtur.

10 U ⱪuruⱪdalƣan, wǝyran ⱪilinƣan, bǝrbat bolƣan!

Yüriki erip ketidu,

Tizliri bir-birigǝ jalaⱪlap tǝgmǝktǝ;

Bǝlliri tolƣaⱪ tutⱪandǝk tolƣinidu,

Barliⱪ yüzlǝr tatirip ketidu.■

11 Ⱪeni, xirlarning uwisi?

Yax xirlar ozuⱪlinidiƣan jay,

Xir, qixi xir, xir arslini ⱨeqkimdin ⱪorⱪmay yürgǝn jay ⱪeni?□

12 Xir ɵz arslanlirini ⱪanduruxⱪa owlarni titma-titma ⱪilƣanidi,

Qixi xirliri üqün owlarni boƣⱪanidi;

Ɵngkürlirini ow bilǝn, uwilirini olja bilǝn toxⱪuzƣanidi.

13 Mana, Mǝn sanga ⱪarximǝn, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar;

Mǝn sening jǝng ⱨarwiliringni is-tütǝkkǝ aylandurup kɵydüriwetimǝn;

Ⱪiliq yax xirliringni yǝwatidu,

Owangni yǝr yüzidin elip taxlaymǝn;

Əlqiliringning awazliri ⱪayta ⱨeq anglanmaydu.□

3

Ninǝwǝning ⱨalak boluxidiki sǝwǝblǝr

1 Ⱪanliⱪ xǝⱨǝrgǝ way!

U yalƣanqiliⱪ, zulum-zorawanliⱪ bilǝn tolƣan,

U olja elixtin ⱨeq ⱪol üzgǝn ǝmǝs!□

2 Aⱨ, ⱪamqining ⱪarsildaxliri!

Qaⱪlirining daⱪangxiwatⱪan,

Atlarning qapqiwatⱪan,

Pingildap ketiwatⱪan jǝng ⱨarwilirining sadaliri!

3 Ⱪara, atliⱪ lǝxkǝrlǝrning ⱪangⱪixliri,

Ⱪiliqlarning walildaxliri,

Nǝyzilǝrning palildaxliri,

Ɵltürülgǝnlǝrning kɵplüki,

Ɵlüklǝr dɵwǝ-dɵwǝ!

Jǝsǝtlǝrning sani yoⱪtur;

Ular jǝsǝtlǝrgǝ putlixidu.

4 — Seⱨirlǝrning piri u,

— Əllǝrni paⱨixiwazliⱪi,

Jǝmǝtlǝrni seⱨirliri bilǝn setiwetidu;

Sǝn xerinsuhǝn paⱨixining nurƣun paⱨixilikliri tüpǝylidin,□

5 Mana, Mǝn sanga ⱪarxilixip qiⱪⱪanmǝn, —

— dǝydu samawiy ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar,

Kɵnglikingning etikini ⱪayrip yüzünggǝ yepip, seni axkarilaymǝn,

Əllǝrgǝ uyat yǝrliringni,

Padixaⱨliⱪlarƣa nomusungni kɵrsitimǝn.

6 Üstünggǝ nijasǝtni taxlaymǝn,

Seni xǝrmǝndiqiliktǝ ⱪaldurimǝn,

Seni rǝswa ⱪilimǝn.

7 Wǝ xundaⱪ boliduki,

Seni kɵrgǝnlǝrning ⱨǝmmisi sǝndin ⱪeqip: —

«Ninǝwǝ wǝyran ⱪilindi! Uning üqün kim ⱨaza tutidu?» — dǝydu;

Mǝn sanga tǝsǝlli bǝrgüqilǝrni nǝdin tepip berimǝn?□

8 Sǝn dǝryalarning otturisida turƣan,

Ətrapida sular bolƣan,

Istiⱨkami dengiz bolƣan,

Sepili dengiz bolƣan No-Amon xǝⱨiridin ǝwzǝlmusǝn?

9 Efiopiyǝmu, Misirmu uning küq-ⱪudriti idi,

Ularning küqi qǝksiz idi;

Put ⱨǝm Liwiyǝliklǝr uningƣa yardǝmqi idi;□

10 Umu elip ketilip, ǝsirlikkǝ qüxkǝn;

Barliⱪ koqa bexida bowaⱪliri qɵrüp taxliwetildi;

Ular uning mɵtiwǝrliri üqün qǝk taxlidi,

Uning barliⱪ ǝrbabliri zǝnjirdǝ baƣlanƣanidi.□

11 Sǝnmu mǝst bolisǝn;

Sǝn mɵkünüwalisǝn;

Sǝn düxmǝndin ⱨimayǝ izdǝp yürisǝn;□

12 Sening barliⱪ istiⱨkamliring huddi tunji mewigǝ kirgǝn ǝnjür dǝrihining ǝnjürlirigǝ ohxaydu;

Birla silkisǝ, ular yegüqining aƣziƣa qüxidu.

13 Mana, hǝlⱪing xǝⱨiringdǝ ⱪiz-ayallardǝk bolup ⱪaldi;

Zeminingning ⱪowuⱪliri düxmǝnliringgǝ kǝng iqilidu;

Ot tɵmür taⱪaⱪliringni yǝp ketidu.□

14 Əmdi muⱨasirigǝ tǝyyarliⱪ ⱪilip su tartip ⱪoy!

Ⱪorƣanliringni mustǝⱨkǝmlǝ!

Seƣiz topidin lay etip,

Ⱨak layni qǝylǝp ⱪoy!

Humdanni raslap ⱪoy!

15 Ot seni xu yǝrdǝ yǝp ketidu;

Ⱪiliq seni üzüp taxlaydu;

U seni qekǝtkǝ liqinkisidǝk yǝwatidu;

Əmdi ɵzüngni qekǝtkǝ liqinkiliridǝk kɵp ⱪil,

Qekǝtkidǝk ɵzüngni zor kɵp ⱪil!

16 Sǝn sodigǝrliringni asmandiki yultuzlardin kɵp ⱪilding;

Mana, qekǝtkǝ liqinkisi ⱪanat qiⱪirip, uqup ketidu!□

17 Sening ǝrbabliring qekǝtkilǝrdǝk,

Sǝrdarliring mijir-mijir qaⱪqiⱪizlardǝk bolidu;

Mana ular soƣuⱪ künidǝ qitlar iqigǝ kiriwelip makan ⱪilidu;

Ⱪuyax qiⱪⱪanda, ular ⱪeqip ketidu,

Barƣan yerini tapⱪili bolmaydu.□

18 Qopanliring mügdǝp ⱪaldi, i Asuriyǝning padixaⱨi;

Sening aⱪsɵngǝkliring jim yatidu;

Hǝlⱪing taƣlar üstigǝ tarⱪilip kǝtti,

Ⱨeqkim ularni yiƣmaydu;□

19 Sening yarang dawasiz,

Sening zǝhming eƣirdur;

Hǝwiringni angliƣanlarning ⱨǝmmisi üstüngdin qawak qalidu;

Qünki tohtawsiz rǝzilliking kimning bexiƣa kǝlmigǝndu?

□ 1:1 «Yüklǝngǝn wǝⱨiy» — ibraniy tilida «Massa» (asasiy mǝnisi «yük») degǝn bir sɵz bilǝnla ipadilinip ⱨǝm «wǝⱨiy» ⱨǝm «pǝyƣǝmbǝrning zimmisigǝ yüklǝngǝn bir wǝzipǝ» degǝn ikki mǝnini ɵz iqigǝ alidu.

■ 1:2 Mis. 20:5

□ 1:4 «Barliⱪ dǝryalarni ⱪurutiwetidu; Baxan ⱪaƣjirap ketidu, Karmǝlmu ⱨǝm xundaⱪ bolidu; Liwandiki gül-giyaⱨmu ⱪaƣjiraydu» — Baxan wǝ Liwanda ⱨɵl-yeƣin kɵp, bǝk mol bolidu; ularning otlaⱪliri intayin munbǝt idi. Karmǝl bolsa Israilda ⱨɵl-yeƣin ǝng kɵp bolidiƣan jay; u «ⱪaƣjirap kǝtkǝn» bolsa, baxⱪa jaylar tehimu xundaⱪ bolatti.

■ 1:5 Mis. 19:18; Zǝb. 18:7-9; 29:4-6; 97:4, 5; 114:4.

■ 1:7 Yo. 3:16

□ 1:8 «Biraⱪ exip taxⱪan kǝlkün bilǝn xu yǝrni pütünlǝy tügǝxtüridu» — «exip taxⱪan kǝlkün» pǝyƣǝmbǝrlǝrning yazmilirida adǝttǝ kɵqmǝ mǝnidǝ ⱪollinilip «tajawuz ⱪilƣuqi ⱪorⱪunqluⱪ ⱪoxun»ni kɵrsitidu. Biraⱪ «Naⱨum» degǝn uxbu ⱪismida, u ⱨǝm ǝsli mǝnisidǝ (kǝlkün) bilǝn ⱪollinilƣan ⱨǝm «tajawuzqi ⱪoxun» degǝn kɵqmǝ mǝnidimu ⱪollinilƣan. Ninǝwǝ xǝⱨiri Tigris dǝryasining exip texixi ⱨǝm Babil ⱪoxuni tǝripidin yǝr bilǝn tǝng ⱪilinƣan. «Xu yǝr» bǝlkim Ninǝwǝ xǝⱨirini kɵrsitidu.

□ 1:9 «U ixliringlarni pütünlǝy tügǝxtüridu» — yaki «U Ɵzi ⱪilmaⱪqi bolƣinini bǝribir ada ⱪilidu». «Yamanliⱪ silǝrdin ikkinqi ⱪetim qiⱪmaydu» — kona zamanlardiki nurƣun «wǝyran ⱪilinƣan» xǝⱨǝrlǝr keyin ⱪayta ⱪurulƣan. Mǝsilǝn, Yerusalem xǝⱨiri az degǝndǝ bǝx ⱪetim ⱪaytidin ⱪurulƣan. Biraⱪ Ninǝwǝ xǝⱨiri ƣulitiwetilgǝndin keyin pütünlǝy yoⱪap kǝtti.

□ 1:10 «Ɵz ⱨaraⱪliridin süzmǝ bolup kǝtkǝn bolsimu,...» — pǝyƣǝmbǝr muxu yǝrdǝ, Ninǝwǝ xǝⱨiridiki ⱨǝmmǝ puⱪra mǝst bolƣan waⱪtida wǝyran ⱪilinidu, dǝp puritidu. «Ular ⱪuruⱪ pahaldǝk pütünlǝy yǝp ketilidu» — mǝnisi bǝlkim «kɵydürülidu». Baxⱪa birnǝqqǝ hil tǝrjimilǝr uqrixi mumkin.

□ 1:11 «U Iblisning bir nǝsiⱨǝtqisidur» — «Iblis» muxu yǝrdǝ ibraniy tilida «Belial» deyilidu. Bu sɵz Tǝwratta adǝttǝ Xǝytanning ɵzini kɵrsitixi mumkin. Baxⱪa tǝrjimilǝrdǝ «rǝzil», «ǝrzimǝs» degǝn mǝnilǝrdǝ kelidu. Mumkinqiliki barki, bu «Iblisning nǝsiⱨǝtqisi» Sǝnnaheribni kɵrsitidu (Sǝnnaherib miladiyǝdin ilgiriki 702-yili Yǝⱨudaƣa ⱪattiⱪ ⱨujum ⱪilƣan. Uning mǝƣlubiyiti ⱨǝm ɵlümi Tǝwratta, «Yǝxaya» 36-38 bablarda hatirilǝngǝn). Undaⱪ bolƣanda, Naⱨum pǝyƣǝmbǝr ɵzining bu bexaritini mǝzkur kitabni rǝsmiy toplap pütküzüxtin 50 yil burun, yǝni yax waⱪtida hatiriligǝn bolidu.

□ 1:12 «Ularning tǝyyarliⱪliri toluⱪ, sani zor kɵp bolsimu,... » — «tǝyyarliⱪliri toluⱪ, sani zor kɵp» — bu Asuriyǝliklǝrning ɵzlirini tǝswirlǝxkǝ daim ixlitidiƣan ibarǝ. «Ular ohxaxla üzüp taxlinidu, xundaⱪla kǝlmǝskǝ ketidu» — ibaraniy tilida «kǝlmǝskǝ ketidu» degǝn bu sɵz bǝzidǝ «tamqilap-tamqilap yoⱪap ketidu» degǝnni bildüridu.

□ 1:14 «Pǝrwǝrdigar sǝn toƣruluⱪ pǝrman qüxürgǝnki, sening naming ⱪaytidin terilmǝydu; ...» — Huda muxu yǝrdǝ ⱪaytidin Asuriyǝ padixaⱨiƣa sɵz ⱪilidu. «Sening naming .. terilmǝydu» — bu bǝlkim ikki bisliⱪ sɵz. Birinqidin Asuriyǝ padixaⱨining ⱨeq nǝsli ⱪalmaydu; ikkinqidin, uni ǝslitidiƣan ⱨeq abidilǝr, hatirǝ taxlar ⱪalmaydu (Asuriyǝ padixaⱨliri ǝslidǝ qong-qong abidǝ taxliriƣa naⱨayiti amraⱪ idi). «Mǝn ⱪǝbrǝngni tǝyyarlawatimǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «Mǝn uni (yǝni padixaⱨning buthanisini) ⱪǝbrǝng ⱪilip bekitimǝn».

□ 1:15 «Mana taƣlar üstidǝ, hux hǝwǝrni elip kǝlgüqining ayaƣliriƣa, aram-hatirjǝmlikni jakarliƣuqining ayaƣliriƣa ⱪara!» — muxu hux hǝwǝrning mǝzmuni bǝlkim Ninǝwǝ xǝⱨiri wǝyran bolup, Hudaning hǝlⱪigǝ hatirjǝm künlǝr kǝldi, degǝnlik.

■ 1:15 Yǝx. 52:7; Rim. 10:15

□ 2:1 «Bitqit ⱪilidiƣan birsi kɵz aldingƣila kǝldi» — demǝk, birsi sǝn Ninǝwǝning aldiƣa kelip sanga ⱨujum ⱪilidu. «Əmdi istiⱨkam üstidǝ kɵzǝt ⱪil, yolƣa ⱪara, belingni baƣla, küqliringni yiƣip tehimu küqǝyt!» — bu kinayilik, ⱨǝjwiy gǝp — Ninǝwǝliklǝr jǝnggǝ xunqǝ kɵp tǝyyarliⱪ ⱪilƣan bolsimu, ⱨǝmmisi bikar bolidu.

□ 2:2 «Pǝrwǝrdigar Yaⱪupning xan-xǝripini ǝsligǝ kǝltürdi, uni Israilning xan-xǝripigǝ layiⱪ dǝrijidǝ ǝsligǝ kǝltürdi» — oⱪurmǝnlǝr bǝlkim esigǝ kǝltüriduki, Huda Yaⱪup pǝyƣǝmbǝrgǝ yengi isim ⱪoydi, yǝni «Israil» dǝp ⱪoydi. «Yaⱪup»ning mǝnisi «aldamqi» yaki «baxⱪining ornini basⱪuqi», «Israil»ning mǝnisi «Huda bilǝn billǝ bolƣan xaⱨzadǝ». Demǝk, Huda Yaⱪupning ǝgri-toⱪay yollirini ɵzgǝrtip, uningƣa parlaⱪ kelǝqǝk bǝrgǝn. Xuning bilǝn Muⱪǝddǝs Kitabta, «Yaⱪup» bǝzi waⱪitlarda Israilning «kona tǝbiiti»ni, yǝni Huda ɵq kɵrgǝn yaman illǝtlirini kɵrsitidu. «Qünki ⱪuruⱪdiƣuqilar ularni ⱪuruⱪdap ⱪoyƣanidi, ularning üzüm tal xahlirini wǝyran ⱪilƣanidi» — Asuriyǝ Israil ⱨǝm Yǝⱨudani kɵp ⱪetim ⱨǝrhil usul (bulangqiliⱪ, jazanihorluⱪ, baj-seliⱪ ⱪatarliⱪlar) bilǝn «ⱪuruⱪdap ⱪoyƣanidi».

■ 2:2 Zǝb. 80:12-13; Yǝx. 10:12

□ 2:3 «Bitqit ⱪilƣuqining palwanlirining ⱪalⱪanliri ⱪizil boyaldi» — «ⱪalⱪanliri ⱪizil boyaldi» mumkinqiliki barki, Asuriyǝ lǝxkǝrliri jǝnggǝ tǝyyaranƣinida ⱪalⱪanlirini ⱪizil rǝngdǝ boyap ⱪoyatti.

□ 2:5 «Sǝrdar ǝmirlirigǝ ǝmr qüxüridu» — «sǝrdar» ibraniy tilida «u» deyilidu. Bizningqǝ düxmǝnlǝrning sǝrdarini kɵrsitidu (1-ayǝtni kɵrüng). Bǝzi alimlar «u» Asuriyǝ padixaⱨni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. Undaⱪ bolƣanda, ayǝt Asuriyǝliklǝrning jiddiy mudapiǝ tǝyyarliⱪi ⱪiliwatⱪinini kɵrsitidu. «Baxliriƣa bolsa «muⱨasirǝ ⱪalⱪini» tǝyyarlinidu» — «muⱨasirǝ ⱪalⱪini» — ǝskǝrlǝr sepilƣa ⱨujum ⱪilip ɵrümǝkqi bolƣanda, baxlirini ⱪoƣdax üqün bax üstigǝ qong bir ⱪalⱪandǝk nǝrsini kɵtürüp yürǝtti. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «ⱪalⱪanliⱪ potǝy».

□ 2:6 ««Dǝryalarning dǝrwaziliri» eqilidu, padixaⱨning ordisi erip ketidu» — «dǝryalarning dǝrwaziliri» degǝnlik nemǝ mǝnisi? Tigris dǝryasining tarmaⱪ-eriⱪliri Ninǝwǝ xǝⱨiridin ɵtǝtti. Dǝryalar sepildin ɵtkǝn jaylarda kemilǝrni ɵtküzüx-ɵtküzmǝslik üqün ⱨǝm baxⱪa jaylarda su eⱪimlirini tizginlǝx üqün dǝrwaza-taⱪaⱪlar bekitilgǝnidi. Dǝl Ninǝwǝ xǝⱨiri muⱨasirigǝ elinƣan qaƣda dǝrya texip, uning taxⱪi sepilining 3 kilometrliⱪ ⱪismini eⱪitip kǝtkǝn. Xuning bilǝn Babil ⱪoxuni bɵsüp kirip, andin iqki sepilƣa ⱨujum ⱪilixⱪa kirixti. «Padixaⱨning ordisi erip ketidu» — Bǝlkim padixaⱨ ⱨǝm ordidikilǝrning yüriki ⱪorⱪunqtin erip kǝtkǝnlikini kɵrsitidu. Padixaⱨ barliⱪ bayliⱪlirini yoƣan bir gülhan ⱪilip, ɵzi wǝ kenizǝklirini gulhanning üstidǝ kɵydürüwaldi. Bǝzi alimlar bu sɵzni jismaniy tǝrǝptin: «orda (dǝrya eⱪimi bilǝn) eⱪip ketidu» dǝp qüxinidu.

□ 2:7 «Huzzabning bolsa uyatliri eqilidu» — «Huzzab» bolsa bǝlkim Ninǝwǝ hanixining ismi (bu isim ularning bir ayal butining ismi, yǝni «ixtar» degǝn isim bilǝn munasiwǝtlik). Padixaⱨ ɵzini kɵydüriwalƣini bilǝn hanix ɵzi tirik ⱪelip rǝswa ⱪilinip, dedǝkliri bilǝn ⱪulluⱪⱪa ǝwǝtilidu. Bǝzi alimlarning baxⱪa birhil tǝrjimisi bar — «Mana bu xundaⱪ bekitilgǝndur, — uning (Ninǝwǝ xǝⱨirining) uyatliri eqilidu...».

□ 2:8 «Ninǝwǝ apiridǝ bolƣandin beri kɵl süyidǝk tinq bolup kǝldi, biraⱪ ular ⱨazir ⱪeqip ketidu...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «Ninǝwǝ bir kɵl süyidǝktur, biraⱪ ⱨazir suliri yoⱪap ketidu...».

■ 2:10 Ⱪan. 1:28; 20:8; Yǝ. 2:11; 5:1; 7:5; Yǝx. 13:7, 8; 21:3; Əz. 21:12.

□ 2:11 «Ⱪeni, xirlarning uwisi? Yax xirlar ozuⱪlinidiƣan jay, xir, qixi xir, xir arslini ⱨeqkimdin ⱪorⱪmay yürgǝn jay ⱪeni?» — xir Asuriyǝ imperiyǝsining simwoli idi.

□ 2:13 «Mǝn sening jǝng ⱨarwiliringni is-tütǝkkǝ aylandurup kɵydüriwetimǝn» — ibraniy tilida «Mǝn uning jǝng ⱨarwilirini is-tütǝkkǝ aylandurup kɵydüriwetimǝn».

□ 3:1 «Ⱪanliⱪ xǝⱨǝrgǝ way!» — «ⱪanliⱪ xǝⱨǝr» Ninǝwǝ xǝⱨirini kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ; 1-3-ayǝtlǝrdǝ, bɵsüp kirgǝn ⱪoxunliri, xundaⱪla ularning ⱪirƣinqiliⱪi tǝswirlinidu.

□ 3:4 «Seⱨirlǝrning piri u» — «u» bu yǝrdǝ Ninǝwǝ xǝⱨirini kɵrsitidu. «u... ǝllǝrni paⱨixiwazliⱪi, jǝmǝtlǝrni seⱨirliri bilǝn setiwetidu; sǝn xerinsuhǝn paⱨixining nurƣun paⱨixilikliri tüpǝylidin,...» — Ninǝwǝdikilǝr rǝⱨimsizlik, zorawanliⱪtin ⱨǝwǝs alƣan bolupla ⱪalmay, yǝnǝ kɵp ǝllǝrgǝ kɵp jadugǝrlik ⱨǝm hurapatliⱪ ɵrp-adǝtlirini ⱨǝm ɵzlirining paskina butpǝrǝslikini tarⱪatⱪanidi.

□ 3:7 «Mǝn sanga tǝsǝlli bǝrgüqilǝrni nǝdin tepip berimǝn?» — Naⱨum pǝyƣǝmbǝr muxu yǝrdǝ sɵz oyini ⱪilip ɵzining ismi («tǝsǝlli bǝrgüqi» degǝn mǝnidǝ) üstidǝ kinayilik, ⱨǝjwiy gǝp ⱪilidu. U ɵzining Yǝⱨuda hǝlⱪigǝ bexarǝtliri bilǝn tǝsǝlli bǝrgǝnidi. Biraⱪ «Ninǝwǝ xǝⱨiri üqün «Naⱨum»lar nǝdin tepilidu?».

□ 3:9 «Put ⱨǝm Liwiyǝliklǝr uningƣa yardǝmqi idi» — «Put» degǝn yurt ⱨazirⱪi Somaliyǝ. «Liwiyǝ», yǝni «Libya»ning ⱪǝdimki ismi «Kux».

□ 3:10 «Umu (No-Amonmu, 8-ayǝtni kɵrüng) elip ketilip, ǝsirlikkǝ qüxkǝn; barliⱪ koqa bexida bowaⱪliri qɵrüp taxliwetildi,....» — Misirdiki qong xǝⱨǝr «No-Amon» intayin mustǝⱨkǝm, ⱨǝtta Asuriyǝ xǝⱨiridin tehimu «yengilmǝs» idi. U Nil (dengizdǝk kǝng bolƣan) dǝryasining tɵt eⱪimi arisiƣa jaylaxⱪan bolup, 20000 jǝng ⱨarwisi, 100 dǝrwaziliⱪ zor egiz sepili bar, tɵt mǝmlikǝt bilǝn ittipaⱪdax idi. Xunga u «yengilmǝs bir xǝⱨǝr» dǝp ⱨesablanƣan. Biraⱪ u Asuriyǝ padixaⱨi Axurbanipal tǝripidin miladiyǝdin ilgiriki 665-yili rǝⱨimsizlik bilǝn bitqit ⱪilindi.

□ 3:11 «Sǝnmu mǝst bolisǝn; sǝn mɵkünüwalisǝn,...» — «sǝnmu mǝst bolisǝn» — tarihta kɵp küqlük xǝⱨǝrlǝr ɵzidǝ turƣuqilarning bihǝstǝlik ⱪilixi wǝ ɵzliridin mǝƣrurlinip ⱨaraⱪ iqip mǝst boluxi bilǝn, düxmǝnlǝr bɵsüp kirgǝn. No-Amonning ǝⱨwalimu bǝlkim xundaⱪ bolƣan, Ninǝwǝning aⱪiwiti jǝzmǝn xundaⱪ bolidu.

□ 3:13 «hǝlⱪing xǝⱨiringdǝ ⱪiz-ayallardǝk bolup ⱪaldi» — bu ikki bisliⱪ gǝp. Birinqidin Ninǝwǝ xǝⱨiridiki kɵp ǝrlǝr xu dǝwrdiki padixaⱨi Sardonopolisⱪa ǝgixip bǝqqiwaz bolup kǝtti. Sardonopolis ɵzi ayalqǝ kiyinip yürǝtti. Bu ixlar Huda aldida ɵzlirigǝ jaza elip kelidiƣan eƣir gunaⱨ idi. Ikkinqidin, jǝnggǝ kǝlgǝndǝ, Asuriyǝ hǝlⱪi ⱪiz-ayallardǝk ⱪorⱪup ketip ⱪaqidiƣanliⱪini kɵrsitidu.

□ 3:16 «qekǝtkǝ liqinkisi ⱪanat qiⱪirip, uqup ketidu!» — «qekǝtkǝ liqinkisi ... uqup ketidu» degǝnning mǝnisi bǝlkim Ninǝwǝning kɵp sodigǝrliri bexiƣa eƣir kün qüxkǝndǝ uningƣa ⱨeq yardǝm bǝrmǝy, «bikar tǝlǝp» qekǝtkidǝk ⱪeqip ketidu; 17-ayǝtnimu kɵrüng.

□ 3:17 «Sening ǝrbabliring qekǝtkilǝrdǝk, sǝrdarliring mijir-mijir qaⱪqiⱪizlardǝk bolidu; mana ular soƣuⱪ künidǝ qitlar iqigǝ kiriwelip makan ⱪilidu» — qekǝtkilǝr soƣuⱪ waⱪitlarda «tonglap ⱪetip ⱪalidu», ⱨeq midirlimas bolup ⱪalidu. Asuriyǝning ǝskǝrliri ohxaxla jǝnggǝ kirgǝndǝ ⱨeq ⱨǝrikǝt ⱪilmay, bǝlkim ⱪorⱪunqtin «ⱪetip ⱪalidu». Andin ular ⱪeqip «uqup ketidu».

□ 3:18 «Qopanliring mügdǝp ⱪaldi, i Asuriyǝning padixaⱨi.... hǝlⱪing taƣlar üstigǝ tarⱪilip kǝtti, ⱨeqkim ularni yiƣmaydu...» — «qopanliring» yǝni «hǝlⱪ padiqiliring», «hǝlⱪ baⱪⱪuqiliring» bǝlkim mǝmlikǝtning bihǝtǝrlikigǝ mǝs’ul bolƣanlarni, yǝni padixaⱨning ordisidiki wǝzir-wuzralirini kɵrsitidu. Ⱨeqkim tarⱪilip kǝtkǝn Asuriyǝ hǝlⱪidin hǝwǝr elip ularni yiƣmaydu, baⱪmaydu. «Hǝlⱪing taƣlar üstigǝ tarⱪilip kǝtti, ⱨeqkim ularni yiƣmaydu...» — Asuriyǝ hǝlⱪi tarⱪitilƣandin keyin ⱨǝrgiz ⱪaytidin bir ǝl-yurt bolmiƣan.

Ⱨabakkuk

1

2

3

Ⱨabakkuk

1

1 Ⱨabakkuk pǝyƣǝmbǝr kɵrgǝn, uningƣa yüklǝngǝn wǝⱨiy: —

Ⱨabakkukning dad-pǝryadliri

2 Aⱨ Pǝrwǝrdigar, ⱪaqanƣiqǝ mǝn Sanga nida ⱪilimǝn, Sǝn anglimaysǝn?

Mǝn Sanga: «Zulum-zorawanliⱪ!» dǝp nalǝ-pǝryad kɵtürimǝn,

Biraⱪ Sǝn ⱪutⱪuzmaysǝn.

3 Sǝn nemixⱪa manga ⱪǝbiⱨlikni kɵrgüzisǝn,

Nemixⱪa japa-zulumƣa ⱪarap turisǝn?

Qünki bulangqiliⱪ, zulum-zorawanliⱪ kɵz aldimdidur;

Jǝnggi-jedǝllǝr bar,

Dǝwalar kɵpǝymǝktǝ.

4 Xunga ⱪanun palǝq bolup ⱪaldi,

Adalǝt mǝydanƣa ⱨeq qiⱪmaydu;

Qünki rǝzillǝr ⱨǝⱪⱪaniy adǝmni ⱪistimaⱪta;

Xunga ⱨɵkümlǝr burmilinip qiⱪirilidu.

Hudaning jawabi

5 Əllǝr arisida bolidiƣan bir ixni kɵrüp beⱪinglar, obdan ⱪaranglar, ⱨǝyranuⱨǝs ⱪelinglar!

Qünki silǝrning dǝwringlarda bir ix ⱪilimǝnki,

Birsi silǝrgǝ bayan ⱪilƣan tǝƣdirdimu silǝr ixǝnmǝyttinglar.■

6 Qünki mana, Mǝn ⱨeliⱪi mijǝzi osal ⱨǝm aldiraⱪsan ǝl kaldiylǝrni ornidin turƣuzimǝn;

Əsli ɵzigǝ tǝwǝ ǝmǝs makanlarni igilǝx üqün,

Ular yǝr yüzining kǝngri jaylirini besip mangidu;□

7 Ular ɵzlirining deginini ⱨesab ⱪilidu ⱨǝm ɵzini haliƣanqǝ yuⱪiri tutidu; □

8 Ularning atliri yilpizlardin ittik,

Kǝqtǝ owƣa qiⱪidiƣan bɵrilǝrdin ǝxǝddiydur;

Atliⱪ lǝxkǝrlǝr atlirini mǝƣruranǝ qapqitidu;

Atliⱪ lǝxkǝrlǝr yiraⱪtin kelidu,

Ular owƣa xungƣuƣan bürküttǝk uqup yüridu.

9 Ularning ⱨǝmmisi zulum-zorawanliⱪⱪa kelidu;

Ularning top-top adǝmliri yüzlirini aldiƣa bekitip, alƣa basidu,

Əsirlǝrni ⱪumdǝk kɵp yiƣidu.□

10 Bǝrⱨǝⱪ, u padixaⱨlarni mazaⱪ ⱪilidu,

Əmirlǝrnimu nǝzirigǝ almaydu;

U ⱨǝmmǝ istiⱨkamlarni mǝshirǝ ⱪilidu,

Qünki u topa-tupraⱪlarni dɵwǝ-dɵwǝ ⱪilip, ularni ixƣal ⱪilidu.□

11 Xundaⱪ ⱪilip u xamaldǝk ƣuyuldap ɵtidu,

Ⱨǝddidin exip gunaⱨkar bolidu;

Uning bu küq-ⱪudriti ɵzigǝ ilaⱨ bolup sanilidu.□

Pǝyƣǝmbǝrning Hudaƣa bolƣan jawabi

12 Sǝn Əzǝldin Bar Bolƣuqi ǝmǝsmu, i Pǝrwǝrdigar Hudayim, mening Muⱪǝddǝs Bolƣuqim?

Biz ɵlmǝymiz, i Pǝrwǝrdigar;

Sǝn uni jazayingni bǝja kǝltürüx üqün bekitkǝnsǝn;

Sǝn, i Ⱪoram Tax Bolƣuqi, uni bizgǝ ibrǝt ⱪilip tüzitixkǝ bǝlgiligǝnsǝn.□

13 Sening kɵzüng xunqǝ ƣubarsiz idiki,

Rǝzillikkǝ ⱪarap turmaytting;

Əmdi nemixⱪa Sǝn munapiⱪliⱪ ⱪilƣanlarƣa ⱪarap turisǝn,

Rǝzillǝr ɵzidin adil bolƣan kixini yutuwalƣinida, nemixⱪa süküt ⱪilisǝn?

14 Sǝn adǝmlǝrni huddi dengizdiki beliⱪlardǝk,

Huddi ɵzliri üstidǝ ⱨeq yetǝkligüqisi yoⱪ ɵmiligüqi ⱨaywanlarƣa ohxax ⱪilisǝn;□

15 Xu kaldiy kixi ularning ⱨǝmmisini qanggikiƣa ilinduridu,

Ularni ɵz tori bilǝn tutuwalidu,

Ularni yiƣma toriƣa yiƣidu;

Xuning bilǝn huxal bolup xadlinidu;□

16 Wǝ toriƣa ⱪurbanliⱪ sunidu,

Yiƣma toriƣa isriⱪ salidu,

Qünki xular arⱪiliⱪ uning nesiwisi mol,

Nemǝtliri lǝzzǝtlik boldi.

17 Əmdi u xu tǝriⱪidǝ torini tohtawsiz boxitiwǝrsǝ,

Xu tǝriⱪidǝ ǝllǝrni ⱨeq rǝⱨim ⱪilmay ⱪiriwǝrsǝ bolamdu?

2

Ⱨabakkukning ⱪarari

1 «Əmdi mǝn ɵz kɵzitimdǝ turiwerimǝn,

Ɵzümni munar üstidǝ dǝs tiklǝymǝn,

Uning manga nemǝ dǝydiƣanliⱪini,

Xuningdǝk ɵzüm bu dad-pǝryadim toƣruluⱪ ⱪandaⱪ tegixlik jawab tepixim kerǝklikini bilixni kütüp turimǝn».□

  ■

2 Ⱨǝm Pǝrwǝrdigar jawabǝn manga mundaⱪ dedi: —

«Oⱪuƣanlar yügürsun üqün,

Bu kɵrüngǝn alamǝtni yeziwal;

Uni tahtaylar üstigǝ eniⱪ oyup qiⱪ;□  ■

3 Qünki bu kɵrüngǝn alamǝt kǝlgüsidiki bekitilgǝn bir waⱪit üqün,

U adǝmlǝrgǝ ahirǝtni tǝlpündüridu,

U yalƣan gǝp ⱪilmaydu;

Uzunƣiqǝ kǝlmǝy ⱪalsimu, uni kütkin;

Qünki u jǝzmǝn yetip kelidu, ⱨeq keqikmǝydu.□

4 Ⱪara, tǝkǝbburlixip kǝtküqini!

Uning ⱪǝlbi ɵz iqidǝ tüz ǝmǝs;

Biraⱪ ⱨǝⱪⱪaniy adǝm ɵz etiⱪad-sadiⱪliⱪi bilǝn ⱨayat yaxaydu.□  ■

5 Bǝrⱨǝⱪ, xarab uningƣa satⱪunluⱪ ⱪilidu, —

— U tǝkǝbbur adǝm, ɵydǝ tinim tapmaydu,

Ⱨǝwisini tǝⱨtisaradǝk yoƣan ⱪilidu;

U ɵlümdǝk ⱨeqⱪaqan ⱪanmaydu;

Ɵzigǝ barliⱪ ǝllǝrni yiƣidu,

Ⱨǝmmǝ hǝlⱪni ɵzigǝ ⱪaritiwalidu.□

6 Bularning ⱨǝmmisi keyin u toƣruluⱪ tǝmsilni sɵzlǝp,

Kinayilik bir tepixmaⱪni tilƣa alidu: —

«Ɵzining ǝmǝsni mening dǝp ⱪoxuwalƣuqiƣa way!

(Bundaⱪ ixlar ⱪaqanƣiqǝ bolidu?!)

Gɵrügǝ ⱪoyƣan nǝrsilǝr bilǝn ɵzini qingdiƣuqiƣa way!»□

7 Sǝndin jazanǝ-ⱪǝrz alƣuqilar biraⱪla ⱪozƣalmamdu?

Seni titrǝtküqilǝr biraⱪla oyƣanmamdu?

Andin sǝn ularƣa olja bolmamsǝn?□

8 Sǝn nurƣun ǝllǝrni bulang-talang ⱪilƣanliⱪing tüpǝylidin,

Ⱨǝm kixilǝrning ⱪanliri, zemin, xǝⱨǝr ⱨǝm uningda turuwatⱪan ⱨǝmmǝylǝngǝ ⱪilƣan zulum-zorawanliⱪing tüpǝylidin,

Saⱪlinip ⱪalƣan ǝllǝr seni bulang-talang ⱪilidu;□

9 Ⱨalakǝt qanggilidin ⱪutulux üqün,

Uwamni yuⱪiriƣa salay dǝp,

Nǝpsi yoƣinap ɵz jǝmǝtigǝ ⱨaram mǝnpǝǝt yiƣⱪuqiƣa way!

10 Nurƣun hǝlⱪlǝrni wǝyran ⱪilip,

Ɵz jǝmǝtinggǝ aⱨanǝt kǝltürdüng,

Ɵz jeningƣa ⱪarxi gunaⱨ sadir ⱪilding.

11 Qünki tamdin tax nida ⱪilidu,

Yaƣaqlardin lim jawab beridu: —

12 Yurtni ⱪan bilǝn,

Xǝⱨǝrni ⱪǝbiⱨlik bilǝn ⱪurƣuqiƣa way!»

13 Mana, hǝlⱪlǝrning jan tikip tapⱪan meⱨnitining pǝⱪǝt otⱪa yeⱪilƣu ⱪilinƣanliⱪi,

Əl-yurtlarning ɵzlirini biⱨudǝ ⱨalsiratⱪanliⱪi,

Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigardin ǝmǝsmu?

14 Qünki huddi sular dengizni ⱪapliƣandǝk,

Pütün yǝr yüzi Pǝrwǝrdigarni bilip-tonux bilǝn ⱪaplinidu.□
  ■

15 Ɵz yeⱪiningƣa ⱨaraⱪni iqküzgüqigǝ —

— Uning uyat yerigǝ ⱪarixing üqün,

Tulumungdin ⱪuyup, uni mǝst ⱪilƣuqi sanga way!□

16 Xan-xǝrǝpning ornida xǝrmǝndiqilikkǝ tolisǝn;

Ɵzüngmu iq,

Hǝtniliking ayan bolsun!

Pǝrwǝrdigarning ong ⱪolidiki ⱪǝdǝⱨ sǝn tǝrǝpkǝ burulidu,

Xan-xǝripingning üstini rǝswayipǝslik basidu.□

17 Liwanƣa ⱪilƣan zulum-zorawanliⱪ,

Xundaⱪla ⱨaywanlarni ⱪorⱪitip ularƣa yǝtküzgǝn wǝyranqiliⱪmu,

Kixilǝrning ⱪanliri, zemin, xǝⱨǝr ⱨǝm uningda turuwatⱪan ⱨǝmmǝylǝngǝ ⱪilƣan zulum-zorawanliⱪ tüpǝylidin,

Bular sening mijiⱪingni qiⱪiridu.□

18 Oyma mǝbudning nemǝ paydisi,

Uni uning yasiƣuqisi oyup qiⱪⱪan tursa?

Ⱪuyma mǝbudningmu wǝ uningƣa tǝwǝ sahta tǝlim bǝrgüqining nemǝ paydisi —

— Qünki uni yasiƣuqi ɵz yasiƣiniƣa tayinidu,

Demǝk, zuwansiz «yoⱪ bolƣan nǝrsilǝr»ni yasaydu?

19 Yaƣaqⱪa «Oyƣan!» degǝn adǝmgǝ,

Zuwansiz taxⱪa «Turǝ!» degǝngǝ way!

U wǝz eytamdu?

Mana, u altun-kümüx bilǝn ⱨǝllǝndi,

Uning iqidǝ ⱨeq nǝpǝs yoⱪtur.□

20 Biraⱪ Pǝrwǝrdigar Ɵz muⱪǝddǝs ibadǝthanisididur!

Pütkül yǝr yüzi Uning aldida süküt ⱪilsun!.□

3

Ⱨabakkukning duasi

1 Ⱨabakkuk pǝyƣǝmbǝrning duasi,

«Xiggaon» aⱨangida: —□

2 «Pǝrwǝrdigar, mǝn hǝwiringni anglidim, ǝyminip ⱪorⱪtum.

I Pǝrwǝrdigar, yillar arisida ixingni ⱪaytidin janlandurƣaysǝn,

Yillar arisida ixingni tonutⱪaysǝn;

Dǝrƣǝzǝptǝ bolƣiningda rǝⱨimdilliⱪni esinggǝ kǝltürgǝysǝn!□

3 Tǝngri Temandin,

Pak-Muⱪǝddǝs Bolƣuqi Paran teƣidin kǝldi;

Selaⱨ!

Uning xan-xǝripi asmanlarni ⱪaplidi,

Yǝr yüzi uning mǝdⱨiyiliri bilǝn toldi;□

4 Uning parⱪiraⱪliⱪi tang nuridǝk boldi,

Ⱪolidin qaⱪmaⱪ qaⱪⱪandǝk ikki nur qiⱪti;

Xu yǝrdǝ uning küq-ⱪudriti yoxurunup turidu. □

5 Uning aldidin waba,

Putliridin qoƣdǝk yalⱪun qiⱪmaⱪta idi;□

6 U turup yǝr yüzini mɵlqǝrlidi;

U ⱪariwidi, ǝllǝrni dǝkkǝ-dükkigǝ saldi;

«mǝnggü taƣlar» parǝ-parǝ ⱪilindi,

«ǝbǝdiy dɵng-egizliklǝr» egildürüldi,

Uning yolliri bolsa ǝbǝdiydur.□

7 Mǝn Kuxan ⱪǝbilisining qedirlirining parakǝndiqiliktǝ bolƣanliⱪini,

Midiyan zeminidiki pǝrdilǝrni titrǝk basⱪanliⱪini kɵrdum.□

8 Pǝrwǝrdigar dǝryalarƣa aqqiⱪlandimikin?

Sening ƣǝziping dǝryalarƣa ⱪaritildimikin?

Ⱪǝⱨring dengizƣa ⱪaritildimikin?

Atliringƣa, nijat-ⱪutⱪuzuxni epkelidiƣan jǝng ⱨarwiliringƣa minip kǝlgǝnƣusǝn!□

9 Sening oⱪyaying ayan ⱪilindi,

Sɵzüng boyiqǝ, Israil ⱪǝbililirigǝ iqkǝn ⱪǝsǝmliring üqün ayan ⱪilindi!

Selaⱨ!

Sǝn yǝr yüzini dǝrya-kǝlkünlǝr bilǝn ayriwǝtting.□

10 Taƣlar Seni kɵrüp, azablinip tolƣinip kǝtti;

Dolⱪunlap aⱪⱪan sular kǝlkündǝk ɵtüp kǝtti;

Qongⱪur dengiz awazini ⱪoyuwetip,

Ⱪollirini yuⱪiriƣa ɵrlǝtti.

11 Etilƣan oⱪliringning parⱪiraⱪ nurini kɵrüp,

Palildiƣan nǝyzǝngning yoruⱪluⱪini kɵrüp,

Ⱪuyax ⱨǝm ay ɵz turalƣusida jim turdi.

12 Sǝn aqqiⱪingda yǝr yüzidin ɵtüp yürüx ⱪilding;

Əllǝrni ƣǝzipingdǝ ziraǝtni soⱪⱪandǝk soⱪtung;

13 Ɵz hǝlⱪingning nijat-ⱪutⱪuzuluxi üqün,

Sǝn Ɵz Mǝsiⱨing bilǝn billǝ nijat-ⱪutⱪuzux üqün qiⱪting;

Ulini boyniƣiqǝ eqip taxlap,

Rǝzilning jǝmǝtining bexini urup-yanjip, uningdin ayriwǝtting;

Selaⱨ!□

14 Sǝn uning nǝyziliri bilǝn sǝrdarlirining bexiƣa sanjiding;

Ular dǝⱨxǝtlik ⱪara ⱪuyundǝk meni tarⱪitiwetixkǝ qiⱪti,

Ularning huxalliⱪi ajiz mɵminlǝrni yoxurun jayda yalmap yutuxtin ibarǝttur!□

15 Sǝn atliring bilǝn dengizdin,

Yǝni dɵwǝ-dɵwǝ ⱪilinƣan uluƣ sulardin ɵtüp mangding!□

16 Mǝn bularni anglidim, iqi-baƣrimni titrǝk basti;

Awazni anglap kalpuklirim dir-dir ⱪildi,

Ustihanlirim qirip kǝtkǝndǝk boldi,

Putlirimni titrǝk basti;

Qünki mǝn külpǝtlik künidǝ,

Yǝni ɵz hǝlⱪimgǝ tajawuz ⱪilƣuqi besip kirgǝn künidimu,

Sǝwr-hatirjǝmliktǝ turuxum kerǝk.□

17 Qünki ǝnjür dǝrihi qeqǝklimisimu,

Üzüm tallirida mewǝ bolmisimu,

Zǝytun dǝrihigǝ ⱪilƣan ǝjir yoⱪⱪa qiⱪⱪan bolsimu,

Etizlar ⱨeq ⱨosul bǝrmigǝn bolsimu,

Ⱪotandin ⱪoy padisi üzülgǝn bolsimu,

Eƣilda kala padisi yoⱪ bolsimu,

18 Mǝn ⱨaman Pǝrwǝrdigardin xadlinimǝn,

Manga nijatimni bǝrgüqi Hudayimdin xadliⱪⱪa qɵmülimǝn,□

19 Pǝrwǝrdigar, Rǝb, mening küq-ⱪudritimdur;

U mening putlirimni keyikningkidǝk ⱪilidu;

Meni yuⱪiri jaylirimda mangƣuzidu!

(Bu küy nǝƣmiqilǝrning bexiƣa tapxurulup, tarliⱪ sazlar bilǝn oⱪulsun).

■ 1:5 Ros. 13:41

□ 1:6 «Mǝn ⱨeliⱪi mijǝzi osal ⱨǝm aldiraⱪsan ǝl kaldiylǝrni ornidin turƣuzimǝn,... ular yǝr yüzining kǝngri jaylirini besip mangidu» — kaldiylǝr pǝⱪǝt 20 yil iqidila nǝzǝrsiz bir ǝldin, Babil xǝⱨirini (keyin kaldiylǝr «Babilliⱪlar» dǝp atalƣan), Ninǝwǝ xǝⱨirini wǝ Misirni ixƣal ⱪilƣan ⱪorⱪunqluⱪ bir imperiyǝgǝ aylandi (miladiyǝdin ilgiriki 615-595-yillar). «Ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

□ 1:7 «Ular ɵzlirining deginini ⱨesab ⱪilidu ⱨǝm ɵzini haliƣanqǝ yuⱪiri tutidu» — ibraniy tilidiki tekisttin muxu ayǝtni qüxinix sǝl tǝs. Əsli jümlini sɵzmusɵz alsaⱪ «Ulardin qiⱪⱪan ⱨɵküm wǝ ⱨǝywǝ ɵzlikidindur» — yǝni Hudadin ǝmǝs, degǝn mǝnini bildüridu. Ular Hudadin ⱨeq ⱪorⱪmay, nemini halisam xundaⱪ ⱪilimǝn, dǝydiƣanlar.

□ 1:9 «Ularning top-top adǝmliri yüzlirini aldiƣa bekitip, alƣa basidu,... » — yaki «ularning top-top adǝmliri «xǝrⱪ xamili»dǝk alƣa basidu,...». Bu jümlining yǝnǝ birnǝqqǝ tǝrjimiliri bar.

□ 1:10 «u ⱨǝmmǝ istiⱨkamlarni mǝshirǝ ⱪilidu, qünki u topa-tupraⱪlarni dɵwǝ-dɵwǝ ⱪilip, ularni ixƣal ⱪilidu» — demǝk, ular sepilning yeniƣa qong bir dɵng yasap sepildin artilip bɵsüp kiridu. Babilliⱪlarning ǝmgǝk küqi kɵp bolƣaqⱪa, muxu Addiy usulni kɵp ⱪollanƣan.

□ 1:11 «Xundaⱪ ⱪilip u xamaldǝk ƣuyuldap ɵtidu, ⱨǝddidin exip gunaⱨkar bolidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «xundaⱪ ⱪilixi bilǝn uning roⱨi ɵzgirip ketidu; u xu yǝrlǝrdin ɵtüp, gunaⱨkar bolidu».

□ 1:12 «Sǝn uni jazayingni bǝja kǝltürüx üqün bekitkǝnsǝn» — yaki «uni jazayingƣa uqraxⱪa bekitkǝnsǝn».

□ 1:14 «Sǝn adǝmlǝrni huddi dengizdiki beliⱪlardǝk, huddi ɵzliri üstidǝ ⱨeq yetǝkligüqisi yoⱪ ɵmiligüqi ⱨaywanlarƣa ohxax ⱪilisǝn» — ǝslidǝ Huda insanni yaratⱪanda, insan toƣruluⱪ «ular dengizdiki beliⱪlar... ɵmüligüqi ⱨaywanlarni... baxⱪursun» degǝnidi. Ⱨazir Huda zalimlarning insanlarni beliⱪlarning orniƣa qüxürüxigǝ yol ⱪoyuwatidu. Bu nemǝ üqün?

□ 1:15 «Xu kaldiy kixi ularning ⱨǝmmisini qanggikiƣa ilinduridu» — Asuriyǝ padixaⱨlirining ǝsirlǝrni kalpukliridin ilmǝk (yaki qanggak) ɵtküzüp, yetilǝp mangidiƣan rǝⱨimsiz aditi bar idi; keyinki imperiyǝ (Babil)ning padixaⱨliri bǝlkim ohxax adǝttǝ bolƣan bolsa kerǝk.

□ 2:1 «... ⱪandaⱪ tegixlik jawab tepixim kerǝklikini bilixni...» — ibraniy tilida «ⱪandaⱪ tegixlik jawab kɵrüxni...». «Uning manga nemǝ dǝydiƣanliⱪini, xuningdǝk ɵzüm bu dad-pǝryadim toƣruluⱪ ⱪandaⱪ tegixlik jawab tepixim kerǝklikini bilixni kütüp turimǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Uning manga nemini eytidiƣanliⱪini, ⱨǝmdǝ ɵzümning Uning manga beridiƣan tǝnbiⱨkǝ nemǝ jawab berixim kerǝklikini bilixni kütimǝn». Ⱨeq bolmiƣanda, u Hudaning tǝnbiⱨini kütidu. Ⱨabakkuk pǝyƣǝmbǝr kɵnglidǝ: «Mening ǝslidiki dad-pǝryadimda bǝlkim hataliⱪ yeri boluxi mumkin» dǝydu, bar bolsa u hataliⱪlirini etirap ⱪilixⱪa tǝyyar turidu. Xunga bizningqǝ «jawab» bolsa (1) dad-pǝryadidiki (bar bolsa) hataliⱪiƣa bolƣan jawabkarliⱪini, (2) keyin uning ɵz oⱪurmǝnlirigǝ yaki ɵzigǝ ǝgǝxkǝn adǝmlǝrgǝ berixkǝ tegixlik jawabning ⱪandaⱪ ikǝnlikini ɵz iqigǝ alidu. U bularni qüxinix üqün kütüwatidu. Ⱨabakkuk pǝyƣǝmbǝrning Hudaƣa bolƣan «jawabi» 3-babta tepilidu.

■ 2:1 Yǝx. 21:8

□ 2:2 «Oⱪuƣanlar yügürsun üqün, bu kɵrüngǝn alamǝtni yeziwal...» — ikki mǝnisi boluxi mumkin: — (1) oⱪuƣan kixi keyin bu hǝwǝrni baxⱪilarƣa yügürüp yǝtküzsun; (2) oⱪuƣan kixi ⱨǝrtürlük ⱪiyinqiliⱪ astidimu Mening yolumda yügürsun (mǝsilǝn, «Zǝb.» 119:32, «Yǝx.» 40:30-31, «Gal.» 5:7ni kɵrüng). Biz ikkinqi mǝnigǝ mayilmiz.

■ 2:2 Yǝx. 30:8

□ 2:3 «bu kɵrüngǝn alamǝt kǝlgüsidiki bekitilgǝn bir waⱪit üqün...» — «bekitilgǝn» — demǝk, ⱨeqkim (ⱨǝtta dua arⱪiliⱪmu) uni ɵzgǝrtǝlmǝydu. «U adǝmlǝrgǝ ahirǝtni tǝlpündüridu» — sɵzmusɵz tǝrjimisi: «U ahirǝtkǝ ⱪarap ⱨasirap nǝpǝs alidu» (pikrimizqǝ bu ibarǝ qongⱪur tǝxnaliⱪni bildüridu).

□ 2:4 «Ⱪara, tǝkǝbburlixip kǝtküqini! Uning ⱪǝlbi ɵz iqidǝ tüz ǝmǝs» — ⱨǝrⱪandaⱪ tǝkǝbbur adǝm durus, tüz bolalmaydu. «Biraⱪ ⱨǝⱪⱪaniy adǝm etiⱪad-sadiⱪliⱪi bilǝn ⱨayat yaxaydu» — bu sɵz Hudaning jawabining ǝng ⱨalⱪiliⱪ jümlisi. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

■ 2:4 Rim. 1:17; Gal. 3:11; Ibr. 10:38

□ 2:5 «Bǝrⱨǝⱪ, xarab uningƣa satⱪunluⱪ ⱪilidu» — Babilliⱪlar ahir berip mǝyhorluⱪtin Pars imperiyǝsi tǝripidin nabut boldi. Tǝwrat, «Daniyal pǝyƣǝmbǝr» 5-bab wǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. «...ⱨǝwisini tǝⱨtisaradǝk yoƣan ⱪilidu» — «tǝⱨtisara» ɵlgǝnlǝrning roⱨliri baridiƣan jay. Babilliⱪlar ⱨǝr yili tajawuzqiliⱪ pilanini tüzǝytti. Ahir berip bu tajawuzqiliⱪi ɵzining mudapiisini ajizlaxturup, Pars imperiyǝsi ularni nabut ⱪildi. «U ɵlümdǝk ⱨeqⱪaqan ⱪanmaydu» — «ɵlüm» ⱨǝrdaim insanlarning jenini alidu, ⱨǝrgiz «boldi» demǝydu.

□ 2:6 «gɵrügǝ ⱪoyƣan nǝrsilǝr bilǝn ɵzini qingdiƣuqiƣa way!» — «gɵrügǝ ⱪoyƣan nǝrsilǝr» degǝn ibarǝ ikki bisliⱪ bolup, baxⱪa bir mǝnisi «bir dɵwǝ topa» — demǝk, ular muxu ⱨaram nǝrsilǝr bilǝn ɵzlirini bulƣiƣanidi. Babil imperiyǝsi ayaƣ asti ⱪilƣan ǝllǝr Ⱨabakkukning Babil toƣrisidiki bexarǝtlirini bilip yǝtkǝndin keyin, ular bu ayǝttiki kinayilik sɵzlǝrni degǝn boluxi mumkin. Sɵzlǝr «mǝrsiyǝ» (matǝm tutux munajiti) xǝklidǝ eytilidu.

□ 2:7 «Sǝndin jazanǝ-ⱪǝrz alƣuqilar biraⱪla ⱪozƣalmamdu?» — «sǝndin jazanǝ-ⱪǝrz alƣuqilar» degǝn sɵz ikki bisliⱪ bolup, yǝnǝ bir mǝnisi: «(yilandǝk) seni qaⱪⱪuqilar».

□ 2:8 «... kixilǝrning ⱪanliri, zemin, xǝⱨǝr ⱨǝm uningda turuwatⱪan ⱨǝmmǝylǝngǝ ⱪilƣan zulum-zorawanliⱪing tüpǝylidin,...» — «.. zemin, xǝⱨǝr... » — bu isimlǝr birlik xǝkildǝ (kɵplük xǝkildǝ ǝmǝs) ipadilǝngini ⱨǝm u zemin, xǝⱨǝrning nami eytilmiƣanliⱪidin ⱪariƣanda, u ibarǝ Israil zemini (Pǝlǝstin) ⱨǝm Yerusalemni kɵrsǝtsǝ kerǝk.

□ 2:14 «Qünki huddi sular dengizni ⱪapliƣandǝk, pütün yǝr yüzi Pǝrwǝrdigarni bilip-tonux bilǝn ⱪaplinidu» — bu bayanning ɵzi Ⱨabakkukning dad-pǝryadiƣa bolƣan qong bir jawabtur. Jaⱨandiki adalǝtsizliklǝr xunqǝ kɵp bolƣinini bilǝn, ⱨeq bolmiƣanda ahir berip ularning ⱨǝrbiri yoⱪitilidu. Baxⱪa pǝyƣǝmbǝrlǝrning bexarǝtliri boyiqǝ, Babil xǝⱨiri toƣruluⱪ ixinimizki, u ahiri zamanda ⱪayta ⱪurulidu. Əmdi «Pǝrwǝrdigarning küni»dǝ, bu ayǝttǝ deyilgǝndǝk «Pütün yǝr yüzi Pǝrwǝrdigarni bilip-tonux bilǝn ⱪaplinidu» wǝ xunglaxⱪa Babil ⱪayta kɵrünmǝskǝ yoⱪitilidu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

■ 2:14 Qɵl. 14:21

□ 2:15 «Ɵz yeⱪiningƣa ⱨaraⱪni iqküzgüqigǝ — uning uyat yerigǝ ⱪarixing üqün, tulumungdin ⱪuyup, uni mǝst ⱪilƣuqi sanga way!» — ⱨaraⱪkǝxlǝr ⱨǝrdaim baxⱪilarni ⱨaraⱪkǝxlǝrgǝ aylandurmaⱪqi bolidu. Biraⱪ Babilning «baxⱪilarƣa ⱨaraⱪ iqküzüx» mǝⱪsiti ularƣa ezitⱪuluⱪ ⱪilip, ɵzigǝ ohxax bǝqqiwazliⱪ gunaⱨiƣa kirgüzüp, andin ularni asanla kontrol ⱪilixtin ibarǝt.

□ 2:16 «Ɵzüngmu iq, hǝtniliking ayan bolsun!» — «hǝtniliking ayan bolsun!» degǝn ibarǝ adǝmning ⱪattiⱪ hijalitini kɵrsǝtkinidin baxⱪa, «Sǝn Hudaning ǝⱨdisigǝ wǝ sɵzigǝ yat adǝmsǝn» degǝn mǝninimu puritip beridu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Ɵzüngmu (ⱨaraⱪ) iq, pulanglap yiⱪil!».

□ 2:17 «Liwanƣa ⱪilƣan zulum-zorawanliⱪ, xundaⱪla ⱨaywanlarni ⱪorⱪitip ularƣa yǝtküzgǝn wǝyranqiliⱪmu,...» — «Liwan» rayoni güzǝl ormanliri ⱨǝm kɵpligǝn ⱨǝrhil yawayi ⱨaywanliri bilǝn dangⱪi qiⱪⱪan. Babil imperiyǝsi miladiyǝdin ilgiriki 605-yilidiki (Suriyǝdǝ yüz bǝrgǝn) «Karxemix jengi»din keyin, (1) Liwandikilǝrgǝ wǝ ǝtrapidikilǝrgimu eƣir zulum yǝtküzgǝn. (2) uningdin baxⱪa ular ⱪilmaⱪqi bolƣan jǝnglǝrni dawam ⱪilixi üqün ⱨǝmdǝ ɵz xǝⱨǝrlirini ⱪurux üqün Liwandin kɵp dǝl-dǝrǝhlǝrni kesip epkǝtti. (3) ular yǝnǝ kɵngül eqix üqünla kɵp yawayi ⱨaywanlarni rǝⱨimsiz usullar bilǝn owlidi. Mǝzkur ayǝttiki bu sɵz bu üq ixni kɵzdǝ tutidu. 2- wǝ 3-ixtin roxǝnki, insaniyǝtning tǝbiiy muⱨitni obdan asraxⱪa Huda aldida jawabkarliⱪi bar. «Kixilǝrning ⱪanliri, zemin, xǝⱨǝr ⱨǝm uningda turuwatⱪan ⱨǝmmǝylǝngǝ ⱪilƣan zulum-zorawanliⱪ tüpǝylidin,...» — «...zemin, xǝⱨǝr,... turuwatⱪanlar» — 8-ayǝttiki ibarigǝ ohxax, Israil zemini (Ⱪanaan)ni ⱨǝm Yerusalemni kɵrsitidu.

□ 2:19 «uning iqidǝ ⱨeq nǝpǝs yoⱪtur» — yaki «uning iqidǝ ⱨeq roⱨ yoⱪtur». «Yaƣaqⱪa «Oyƣan!» degǝn adǝmgǝ, zuwansiz taxⱪa «Turǝ!» degǝngǝ way! ... Uning iqidǝ ⱨeq nǝpǝs yoⱪtur» — bu ikki ayǝt (18-, 19-) Babilliⱪlarning rǝzillikining butpǝrǝslik bilǝn baƣliⱪ ikǝnlikini kɵrsitidu. 1:7dǝ kɵrsitilgǝndǝk, ɵz «hudaliri»ni ɵzi yasiƣandin keyin, ular tirik Hudadin ⱨeq ⱪorⱪmay, ɵzigǝ ⱪolayliⱪ «ǝhlaⱪ-pǝzilǝt» mizanlirini haliƣanqǝ bekitidu.

□ 2:20 «Biraⱪ Pǝrwǝrdigar Ɵz muⱪǝddǝs ibadǝthanisididur!» — muxu yǝrdǝ pǝyƣǝmbǝr bǝlkim Hudaning asmandiki muⱪǝddǝs ibadǝthanisini kɵrsitidu («Zǝb.» 7:5, 11:4nimu kɵrüng).

□ 3:1 ««Xiggaon» aⱨangida: —» — «Xiggaon» bǝlkim «dolⱪunluⱪ», «otluⱪ», «axiⱪliⱪ bilǝn» degǝn mǝnidǝ bolup, bu sɵz küyning eytilidiƣan aⱨangini bildüridu.

□ 3:2 «Pǝrwǝrdigar, mǝn hǝwiringni anglidim,...» — yaki «Pǝrwǝrdigar, mǝn Sǝndin hǝwǝrni anglidim,...». «...yillar arisida ixingni tonutⱪaysǝn, dǝrƣǝzǝptǝ bolƣiningda rǝⱨimdilliⱪni esinggǝ kǝltürgǝysǝn!» — «yillar arisida» toƣruluⱪ: — Ⱨabakkuk Huda ahirⱪi zamanda Ɵz uluƣluⱪini kɵrsitip Israilni gunaⱨtin ⱪutⱪuzidu, dǝp bildi. Biraⱪ ⱨazir «ahirⱪi zaman» ǝmǝs; ǝmdi ⱨazir, «yillar arisida»mu Huda Ɵz küq-ⱪudritini kɵrsǝtkǝy!

□ 3:3 «Tǝngri Temandin, Pak-Muⱪǝddǝs Bolƣuqi Paran teƣidin kǝldi» — «Teman» wǝ «Paran» Ⱪanaan (Pǝlǝstin) zeminining xǝrⱪiy jǝnubida, ⱨazirⱪi «Iordaniyǝ» zeminiƣa jaylaxⱪan ikki rayon. Bu yǝrdǝ (yǝni Sinay teƣida) Musa pǝyƣǝmbǝr «muⱪǝddǝs ⱪanun»ni ⱪobul ⱪildi, andin Israillar Hudaning yetǝkqiliki bilǝn Pǝlǝstingǝ ⱪarap yol aldi. Bu sɵzlǝrgǝ ⱨǝm baxⱪa pǝyƣǝmbǝrlǝrning yazmiliriƣa ⱪariƣanda, Ⱪutⱪuzƣuqi Mǝsiⱨ Əysa yǝr yüzigǝ ⱪaytip kǝlgǝndimu awwal xu yǝrgǝ qüxüp, andin Israilni ⱪutⱪuzux üqün Ⱪanaanƣa (Pǝlǝstingǝ) ⱪarap kelidu. «Selaⱨ!» — «Selaⱨ» degǝn sɵz bǝlkim küy qalƣan waⱪtida muzikidiki bir «pauza»ni kɵrsitixi mumkin; xuning bilǝn uning: — «tohta, oylan!» degǝn imasi boluxi mumkin.

□ 3:4 «Uning parⱪiraⱪliⱪi tang nuridǝk boldi» — yaki «Uning parⱪiraⱪliⱪi qaⱪmaⱪtǝk boldi».

□ 3:5 «Uning ... putliridin qoƣdǝk yalⱪun qiⱪmaⱪta idi» — yaki, «Uning ... putliridin piȥƣirin ⱪizitma qiⱪmaⱪta idi».

□ 3:6 «U turup yǝr yüzini mɵlqǝrlidi» — yaki «U yǝr yüzini silkip ⱪoydi». ««ǝbǝdiy dɵng-egizliklǝr» egildürüldi» — yaki ««ǝbǝdiy dɵng-egizliklǝr» ƣulitildi». ««Mǝnggü taƣlar» parǝ-parǝ ⱪilindi, «ǝbǝdiy dɵng-egizliklǝr» egildürüldi, uning yolliri bolsa ǝbǝdiydur» — taƣlar ⱨǝm dɵnglǝr «ǝbǝdiy» turƣandǝk bolsimu, pǝⱪǝt tirik Huda Ɵzi «ǝbǝdiydur». Baxⱪa ikki hil tǝrjimisi: (1) «Uning qiⱪixliri ǝbǝdtin buyan bolƣan» (2) «U ⱪǝdimki (ǝbǝdiy) yollarda mangidu».

□ 3:7 «Mǝn Kuxan ⱪǝbilisining qedirliri.., Midiyan zeminidiki pǝrdilǝr...» — «Kuxan» wǝ «Midiyan» degǝn ikki ǝl 3-ayǝttiki «Teman» wǝ «Paran» degǝn rayonlarda idi. Ular Israilning Ⱪanaanni (Pǝlǝstinni) ixƣal ⱪilixiƣa birinqi ⱪarxi qiⱪⱪan ǝllǝrdin idi («Batur ⱨakimlar» 3- ⱨǝm 7-bablarni kɵrüng).

□ 3:8 «Pǝrwǝrdigar dǝryalarƣa aqqiⱪlandimikin? Sening ƣǝziping dǝryalarƣa ⱪaritildimikin? Ⱪǝⱨring dengizƣa ⱪaritildimikin? Atliringƣa, nijat-ⱪutⱪuzuxni epkelidiƣan jǝng ⱨarwiliringƣa minip kǝlgǝnƣusǝn!» — Babil wǝ Mesopotamiyidiki butpǝrǝslik ǝpsaniliri boyiqǝ, dengiz wǝ dǝryalar ularning küqlük butliri yaki jin-xǝytanliri turidiƣan «ⱪorƣan»liri idi. Bu ayǝt boyiqǝ Hudaning Ɵzining küq-ⱪudriti ⱨǝmmǝ but wǝ jin-xǝytanlardin zor üstün kɵrsitilidu.

□ 3:9 «Sening oⱪyaying... sɵzüng boyiqǝ, Israil ⱪǝbililirigǝ iqkǝn ⱪǝsǝmliring üqün ayan ⱪilindi!» — baxⱪa ikki hil tǝrjimisi: — «Sening oⱪyaying... Sening sɵzünggǝ tayanƣan ⱪǝbililǝrgǝ iqkǝn ⱪǝsǝmliring boyiqǝ ayan ⱪilindi!», yaki: «Sǝn oⱪyayingni ayan ⱪilding, nurƣun oⱪlarning elip ketilixini buyrudung».

□ 3:13 «Sǝn Ɵz Mǝsiⱨing bilǝn billǝ nijat-ⱪutⱪuzux üqün qiⱪting» — «Mǝsiⱨing» yaki «Mǝsiⱨ ⱪilƣining» — Hudaning yolyoruⱪi boyiqǝ, Israilƣa yengi bir padixaⱨ bekitix üqün uning bexiƣa zǝytin meyi sürülüx kerǝk idi. Muxu murasim «mǝsiⱨ ⱪilinix» dǝp wǝ xu qaƣdin baxlap muxu padixaⱨ «Hudaning mǝsiⱨ ⱪilƣini» dǝp atilatti. Huda Dawut padixaⱨning bir ǝwladini «mǝsiⱨ ⱪilimǝn», bu «Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨ» Israilni ⱨǝm barliⱪ dunyani gunaⱨliridin ⱪutⱪuzidu, dǝp wǝdǝ ⱪilƣan. Bizningqǝ muxu ayǝttǝ bu «Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨ» kɵrsitilidu. «Sǝn Ɵz Mǝsiⱨing bilǝn billǝ nijat-ⱪutⱪuzux üqün qiⱪting» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Sǝn Ɵz Mǝsiⱨingni ⱪutⱪuzux üqün qiⱪting». «... Ulini boyniƣiqǝ eqip taxlap, ...» — yaki «uni (xu jǝmǝtni) ulidin ɵgzisigiqǝ eqip taxlap,...». Bǝzi alimlar: «Rǝzilning bexi» degǝn sɵz ahiri zamandiki Hudaƣa ⱪarxi qiⱪⱪan, Xǝytanning wǝkili bolƣan «dǝjjal»ni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. Biz ⱪoxulimiz.

□ 3:14 «Sǝn uning nǝyziliri bilǝn sǝrdarlirining bexiƣa sanjiding» — «uning» — «rǝzilning jǝmǝtining bexining...» (13-ayǝt); bǝlkim dǝjjalni kɵrsitixi mumkin. «Ular dǝⱨxǝtlik ⱪara ⱪuyundǝk meni tarⱪitiwetixkǝ qiⱪti» — «meni» — Israil sɵzlǝydu. Muxu ayǝttiki sɵzlǝr ahirⱪi zamandiki Israil hǝlⱪining eytⱪanliri bolsa kerǝk.

□ 3:15 «Sǝn atliring bilǝn dengizdin, yǝni dɵwǝ-dɵwǝ ⱪilinƣan uluƣ sulardin ɵtüp mangding!» — Musa pǝyƣǝmbǝr Israilni Misirdin qiⱪirip yetǝkligǝndǝ, ular Ⱪizil Dengizdin ɵtkǝn. Dengizdiki sular ularƣa yol eqip ikki tǝripidǝ «dɵwǝ-dɵwǝ» turƣanidi. Kǝlgüsi zamandiki wǝⱪǝ bǝlkim buningƣa ohxap ketidu.

□ 3:16 «Awazni anglap kalpuklirim dir-dir ⱪildi» — Ⱨabakkuk «Hudaning awazi» dǝp oquⱪ eytmaydu — uningƣa nisbǝtǝn angliƣudǝk pǝⱪǝt birla awaz bar, halas.

□ 3:18 «Manga nijatimni bǝrgüqi Hudayim...» — yaki «nijatim bolƣuqi Hudayim...».

Zǝfaniya

1

2

3

Zǝfaniya

1

1 Amonning oƣli Yosiya Yǝⱨudaƣa padixaⱨ bolƣan waⱪitlarda, Ⱨǝzǝkiyaning qǝwrisi, Amariyaning ǝwrisi, Gǝdaliyaning nǝwrisi, Kuxining oƣli Zǝfaniyaƣa yǝtkǝn Pǝrwǝrdigarning sɵzi: —

Soraⱪⱪa tartixning omumiyliⱪi

2 Mǝn yǝr yüzidin ⱨǝmmini ⱪurutuwetimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar;

3 — Insan ⱨǝm ⱨaywanni ⱪurutuwetimǝn,

Asmandiki uqar-ⱪanatlar ⱨǝm dengizdiki beliⱪlarni,

Barliⱪ putlikaxanglarni rǝzil adǝmlǝr bilǝn tǝng ⱪurutuwetimǝn,

Insaniyǝtni yǝr yüzidin üzüp taxlaymǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.■

Yǝⱨudaning soraⱪⱪa tartilixi

4 — Xuning bilǝn Mǝn Yǝⱨuda üstigǝ,

Barliⱪ Yerusalemdikilǝr üstigǝ ⱪolumni sozimǝn;

Muxu yǝrdǝ «Baal»ning ⱪalduⱪini,

«Ⱪemar»larning namini kaⱨinlar bilǝn billǝ üzüp taxlaymǝn;□

5 Xundaⱪla ɵgzidǝ turup asmandiki jisimlarƣa bax uridiƣanlarni,

Pǝrwǝrdigarƣa bax urup, xundaⱪla Uning nami bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilip turup, «Malkam»ning nami bilǝnmu ⱪǝsǝm ⱪilidiƣanlarni,□

6 Pǝrwǝrdigardin tǝzgǝnlǝrni,

Pǝrwǝrdigarni izdimǝydiƣan yaki Uningdin yol sorimiƣanlarnimu üzüp taxlaymǝn.■

7 Rǝb Pǝrwǝrdigarning ⱨuzuri aldida süküt ⱪilinglar;

Qünki Pǝrwǝrdigarning küni yeⱪindur;

Qünki Pǝrwǝrdigar ⱪurbanliⱪni tǝyyarlidi,

U meⱨmanlarni «taⱨarǝt ⱪildurup» ⱨalal ⱪildi;□

8 Pǝrwǝrdigarning ⱪurbanliⱪining künidǝ xundaⱪ boliduki,

Mǝn ǝmirlǝrni, padixaⱨlarning oƣullirini wǝ yat ǝllǝrning kiyimlirini kiyiwalƣanlarning ⱨǝmmisini jazalaymǝn;□

9 Xu küni Mǝn bosuƣidin dǝssimǝy atlaydiƣanlarni,

Yǝni zulum-zorawanliⱪ ⱨǝm aldamqiliⱪⱪa tayinip, hojayinlirining ɵylirini tolduridiƣanlarni jazalaymǝn.□
  ■

10 Xu künidǝ, — dǝydu Pǝrwǝrdigar,

«Beliⱪ dǝrwazisi»din «Waydad»,

«Ikkinqi mǝⱨǝllǝ»din ⱨɵrkirǝxlǝr,

Dɵng-egizliklǝrdin ƣayǝt zor «gum-gum» ⱪilip wǝyran ⱪilinƣan awazlar anglinidu.□

11 «Ⱨɵrkirǝnglar, i «Oymanliⱪ mǝⱨǝllisi»dikilǝr;

Qünki «sodigǝr hǝlⱪ»ning ⱨǝmmisi ⱪiliqlandi,

Kümüx bilǝn qingdalƣanlar ⱪirildi!»□

12 — Wǝ xu qaƣda xundaⱪ boliduki,

Mǝn Yerusalemni qiraƣlar bilǝn ahturimǝn,

Arzangliri üstidǝ tinƣan xarabtǝk turƣan ǝndixisiz adǝmlǝrni,

Yǝni kɵnglidǝ: «Pǝrwǝrdigar ⱨeq yahxiliⱪni ⱪilmaydu, yamanliⱪnimu ⱪilmaydu» degǝnlǝrni jazalaymǝn.□

13 Əmdi bayliⱪliri olja,

Ɵyliri bǝrbat bolidu;

Ular ɵylǝrni salƣini bilǝn,

Ularda turmaydu;

Üzümzarlarni bǝrpa ⱪilƣini bilǝn,

Ularning xarabini iqmǝydu.

14 Pǝrwǝrdigarning uluƣ küni yeⱪindur;

Bǝrⱨǝⱪ yeⱪindur, intayin tez yetip kelidu;

Angla, Pǝrwǝrdigarning künining sadasi!

Yetip kǝlgǝndǝ palwanmu ǝlǝmlik warⱪiraydu. ■

15 Xu küni ⱪǝⱨr elip kelidiƣan bir kün,

Külpǝtlik ⱨǝm dǝrd-ǝlǝmlik bir kün,

Wǝyranqiliⱪ ⱨǝm bǝrbatliⱪ qüxidiƣan bir kün,

Zulmǝtlik ⱨǝm sürlük bir kün,

Bulutlar ⱨǝm ⱪap-ⱪarangƣuluⱪ bilǝn ⱪaplanƣan bir kün,

16 Istiⱨkamlaxⱪan xǝⱨǝrlǝrgǝ, sepilning egiz potǝylirigǝ ⱨujum ⱪilidiƣan,

Kanay qelinidiƣan, agaⱨ signali kɵtürülidiƣan bir kün bolidu.□

17 Mǝn adǝmlǝr üstigǝ külpǝtlǝrni qüxürimǝn, —

Ular ⱪariƣulardǝk yüridu;

Qünki ular Pǝrwǝrdigarƣa ⱪarxi gunaⱨ ⱪildi;

Ularning ⱪanliri topa-qangdǝk,

Ularning üqǝy-ⱪerinliri poⱪtǝk tɵkülidu;

18 Pǝrwǝrdigarning ⱪǝⱨri qüxkǝn künidǝ altun-kümüxliri ularni ⱪutⱪuzalmaydu;

Bǝlki pütkül jaⱨan Uning ƣǝzǝp oti tǝripidin yǝwetilidu;

Qünki U barliⱪ yǝr yüzidikilǝrning üstigǝ mutlǝⱪ bir ⱨalakǝt, dǝⱨxǝtlik bir ⱨalakǝt qüxüridu.□  ■

2

1 Yiƣilinglar, ɵzünglarni yiƣinglar, i nomussiz «yat ǝl»,□

2 Yarliⱪ qiⱪⱪuqǝ,

Kün topandǝk tez ɵtüp kǝtküqǝ,

Pǝrwǝrdigarning aqqiⱪ ƣǝzipi üstünglǝrgǝ qüxküqǝ,

Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipini elip kelidiƣan kün üstünglǝrgǝ qüxküqǝ,

3 Pǝrwǝrdigarni izdǝnglar, i Uning ⱨɵkümlirini ada ⱪilƣan zemindiki kǝmtǝrlǝr;

Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni izdǝnglar, kǝmtǝrlikni izdǝnglar;

Eⱨtimal silǝr Pǝrwǝrdigarning ƣǝzipi bolƣan künidǝ panaⱨ tapⱪan bolisilǝr.■

Əllǝrning soraⱪⱪa tartilixi

4 Qünki Gaza taxlanƣan bolidu,

Axkelon wǝyranǝ bolidu;

Ular Axdodtikilǝrni qüx bolmayla ⱨǝydiwetidu;

Əkron yulup taxlinidu.□

5 Dengiz boyidikilǝr, yǝni Ⱪerǝt elidikilǝrgǝ way!

Pǝrwǝrdigarning sɵzi sanga ⱪarxidur, i Ⱪanaan, Filistiylǝrning zemini!

Aⱨalǝng ⱪalmiƣuqǝ Mǝn seni ⱨalak ⱪilimǝn.□

6 Dengiz boyi padiqilar üqün qimǝnzar,

Ⱪoy padiliri üqün ⱪotanlar bolidu;

7 Dengiz boyi Yǝⱨuda jǝmǝtining ⱪaldisi igidarqiliⱪida bolidu;

Axu yǝrdǝ ular ozuⱪlinidu;

Axkelonning ɵyliridǝ ular kǝq kirgǝndǝ yatidu,

Qünki Pǝrwǝrdigar Hudasi ularning yeniƣa berip ulardin hǝwǝr elip,

Ularni asarǝttin azadliⱪⱪa erixtüridu.□

8 Mǝn Moabning dǝxnimini, Ammoniylarning ⱨaⱪarǝtlirini anglidim;

Ular xundaⱪ ⱪilip Mening hǝlⱪimni mazaⱪ ⱪilip,

Ularning qegralirini paymal ⱪilip mahtinip kǝtti.

9 Xunga Mǝn Ɵz ⱨayatim bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilimǝnki, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, Israilning Hudasi,

Moab jǝzmǝn huddi Sodomdǝk,

Ammoniylar huddi Gomorradǝk bolidu —

Yǝni qaⱪⱪaⱪlar wǝ xorluⱪlar ⱪaplanƣan jay, daim bir qɵl-jǝzirǝ bolidu;

Ⱨǝm hǝlⱪimning ⱪaldisi ulardin olja alidu,

Ⱪowmimning ⱪalƣanliri bularƣa igǝ bolidu.□

10 Ularning tǝkǝbburluⱪidin bu ix bexiƣa kelidu,

Qünki ular samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning hǝlⱪini mazaⱪ ⱪilip mahtinip kǝtti.

11 Pǝrwǝrdigar ularƣa dǝⱨxǝtlik bolidu;

Qünki U yǝr yüzidiki butlarning ⱨǝmmisini ⱪurutiwetidu;

Xuning bilǝn ǝllǝr, barliⱪ qǝt araldikilǝr ⱨǝrbiri ɵz jayida Uningƣa ibadǝt ⱪilidu.

12 I Efiopiylǝr, silǝrmu Mening ⱪiliqim bilǝn ɵltürülisilǝr.□

13 U ⱪolini sozup ximalƣa tǝgküzüp, Asuriyǝni ⱨalak ⱪilidu,

Ninǝwǝ xǝⱨirini wǝyranǝ, qɵl-bayawandǝk ⱪǝⱨǝtqilik jay ⱪilidu.□

14 Uning otturisida qarwa padiliri,

Xundaⱪla ⱨaywanlarning ⱨǝrhilliri yatidu;

Qɵl ⱨuwⱪuxi, qirⱪiriƣuqi ⱨuwⱪuxlar uning tüwrük baxlirida ⱪonidu;

Deriziliridin sayraxlar anglinidu;

Bosuƣilirida wǝyraniliⱪ turidu;

Qünki U buning kedir yaƣaq nǝⱪixlirini oquⱪqiliⱪta ⱪalduridu;

15 Mana bu ǝndixisiz yaxap kǝlgüqi xad-huram xǝⱨǝr,

Kɵnglidǝ: «Mǝnla bardurmǝn, mǝndin baxⱪa biri yoⱪtur» degǝn xǝⱨǝr —

U xunqilik bir wǝyranǝ, ⱨaywanlarning bir ⱪonalƣusi bolup ⱪaldiƣu!

Uningdin ɵtüwatⱪanlarning ⱨǝmmisi üxⱪirtidu,

Ⱪolini silkiydu.□

3

Yerusalemning soraⱪⱪa tartilixi

1 Asiyliⱪ ⱪilƣuqi, bulƣanƣan, jǝbir-zulum yǝtküzgüqi xǝⱨǝrgǝ way!

2 U awazni anglimidi, tǝrbiyini ⱪobul ⱪilmidi;

Pǝrwǝrdigarƣa tayanmidi, Hudasiƣa yeⱪinlaxmidi.□

3 Uning otturisida bolƣan ǝmirlirining ⱨǝmmisi ⱨɵrkirǝydiƣan xirlar,

Uning soraⱪqiliri bolsa kǝqliki owlaydiƣan, ǝtigini ƣajiliƣudǝk ⱨeqnǝrsǝ ⱪaldurmaydiƣan bɵrilǝrdur;■

4 Uning pǝyƣǝmbǝrliri wǝzinsiz, asiy kixilǝr;

Uning kaⱨinliri muⱪǝddǝs ibadǝthanini bulƣaydiƣanlar,

Tǝwrat-ⱪanuniƣa buzƣunqiliⱪ ⱪilidiƣanlar.□  ■

5 Ⱨǝⱪⱪaniy Pǝrwǝrdigar uning otturisididur;

U ⱨeq ⱨǝⱪⱪaniyǝtsizlik ⱪilmaydu;

Ⱨǝr ǝtigǝndǝ adil ⱨɵkümini ayan ⱪilidu;

Ⱨɵkümidǝ kǝmqilik yoⱪtur;

Biraⱪ namǝrd adǝm ⱨeq nomusni bilmǝydu.□  ■

6 — Mǝn ǝllǝrni üzüp taxliwǝtkǝnmǝn,

Ularning istiⱨkam potǝyliri wǝyranidur;

Koqilirini ⱨeqbir adǝm ɵtmigüdǝk ⱪilip harabǝ ⱪilƣanmǝn;

Xǝⱨǝrliri adǝmzatsiz, ⱨeq turƣuqisi yoⱪ ⱪilinip ⱨalak bolƣan.□

7 Mǝn: «Pǝⱪǝt Mǝndin ⱪorⱪunglar, tǝrbiyini ⱪobul ⱪilinglar» — dedim.

Xundaⱪ bolƣanda uningƣa ⱨǝmmǝ bekitkǝnlirim qüxürülmǝy, makani ⱨeq haniwǝyran bolmas.

Biraⱪ ular baldurla ornidin turup, ⱨǝmmǝ ixlirini ⱨaram ⱪiliwǝtti.□

Barliⱪ ǝllǝrning soraⱪⱪa tartilixi

8 Xunga Meni kütünglar, — dǝydu Pǝrwǝrdigar,

Mǝn guwaⱨliⱪ berixkǝ ornumdin ⱪozƣalƣan küngiqǝ —

Qünki Mening ⱪararim — ǝllǝrni yiƣix,

Padixaⱨliⱪlarni jǝm ⱪilixtin ibarǝtki,

Ularning üstigǝ ⱪǝⱨrimni,

Ⱨǝmmǝ dǝⱨxǝtlik aqqiⱪimni bexiƣa tɵküx üqündur.

Qünki yǝr yüzining ⱨǝmmisi aqqiⱪ ƣǝzipimning oti bilǝn kɵydürüwetilidu.□

Israilning ǝsligǝ kǝltürülüxi, ǝllǝrning Hudaning yeniƣa kelixi

9 Qünki xu tapta barliⱪ ǝllǝrning Pǝrwǝrdigarining namiƣa nida ⱪilip qaⱪirixi üqün,

Uning hizmitidǝ bir jan bir tǝn boluxi üqün,

Mǝn ularning tilini sap bir tilƣa aylandurimǝn,

10 Qünki Efiopiyǝ dǝryalirining nerisidin Mening dua-tilawǝtqilirim,

Yǝni Mǝn tarⱪatⱪanlarning ⱪizi,

Manga sunulƣan ⱨǝdiyǝni epkelidu.□

Israilning Hudaning Roⱨida «ⱪaytidin tuƣuluxi»

11 Xu küni sǝn Manga asiyliⱪ ⱪilƣan barliⱪ ⱪilmixliring tüpǝylidin iza tartip ⱪalmaysǝn;

Qünki xu tapta Mǝn tǝkǝbburluⱪungdin huxallinip kǝtkǝnlǝrni arangdin elip taxlaymǝn,

Xuning bilǝn sǝn muⱪǝddǝs teƣim tüpǝylidin ⱨalingni ikkinqi qong ⱪilmaysǝn;□

12 Wǝ Mǝn arangda kǝmtǝr ⱨǝm miskin bir hǝlⱪni ⱪaldurimǝn,

Ular Pǝrwǝrdigarning namiƣa tayinidu.

13 Israilning ⱪaldisi nǝ ⱪǝbiⱨlik ⱪilmaydu,

Nǝ yalƣan sɵzlimǝydu,

Nǝ ularning aƣzidin aldamqi til tepilmaydu;

Ular bǝlki ozuⱪlinip, yatidu,

Ⱨeqkim ularni ⱪorⱪutmaydu.□

Israilning ⱪaytidin yiƣilixi — ahirⱪi zamandiki xad-huramliⱪ bir küy

14 Yayrap-yaxna, i Zion ⱪizi!

Tǝntǝnǝ ⱪilip warⱪira, i Israil!

Pütün ⱪǝlbing bilǝn huxal bolup xadlan, i Yerusalemning ⱪizi!■

15 Pǝrwǝrdigar seni jazalaydiƣan ⱨɵkümlǝrni elip taxlidi,

Düxminingni ⱪayturuwǝtti;

Israilning padixaⱨi Pǝrwǝrdigar arangdidur;

Yamanliⱪni ikkinqi kɵrmǝysǝn.

16 Xu küni Yerusalemƣa eytiliduki,

«Ⱪorⱪma, i Zion!

Ⱪolliring boxap, sanggilap kǝtmisun!

17 Pǝrwǝrdigar Hudaying arangda,

Ⱪutⱪuzidiƣan ⱪudrǝt Igisidur!

U xadliⱪ bilǝn üstüngdǝ xadlinidu;

Ɵz meⱨir-muⱨǝbbitidǝ aram alidu;

Üstüngdǝ nahxilar eytip yayrap-yaxnaydu.

18 jǝmiyǝt sorunliridiki nomussiz ibadǝt tüpǝylidin aranglardin azablanƣanlarni yiƣimǝn;

Bularning xǝrmǝndilikliri ularƣa eƣir kelǝtti.□

19 Mana, Mǝn xu tapta seni harliƣanlarning ⱨǝmmisini bir tǝrǝp ⱪilimǝn,

Aⱪsaⱪ bolƣan ⱪizni ⱪutⱪuzimǝn;

Talaƣa ⱨǝydiwetilgǝn ⱪizni yiƣimǝn;

Dǝl ular horlanƣan barliⱪ zeminlarda ularni Ɵzümgǝ mǝdⱨiyǝ kǝltürgüqi, xɵⱨrǝt bolƣuqi ⱪilip tiklǝymǝn.□

20 Mǝn xu tapta, yǝni silǝrni yiƣⱪan waⱪitta, silǝrni ɵygǝ epkelimǝn;

Qünki Mǝn kɵz aldinglarda silǝrni asarǝttin azadliⱪⱪa qiⱪarƣinimda,

Silǝrni yǝr yüzidiki barliⱪ ǝllǝr arisida xɵⱨrǝtlik, Ɵzǝmgǝ mǝdⱨiyǝ kǝltürgüqi ⱪilimǝn,

— dǝydu Pǝrwǝrdigar.□

■ 1:3 Yar. 6:7

□ 1:4 «Muxu yǝrdǝ «Baal»ning ⱪalduⱪini, «Ⱪemar»larning namini kaⱨinlar bilǝn billǝ üzüp taxlaymǝn» — «Baal» Pǝlǝstindikilǝr qoⱪunidiƣan bir but idi. «Baalning ⱪalduⱪi» «Baal» degǝn butⱪa qoⱪunƣanlardin ⱪelip ⱪalƣan kixilǝr. «Kaⱨinlar» degǝn Hudaning muⱪǝddǝs ibadǝthanisida ixlǝydiƣan mǝhsus «ⱪurbanliⱪ ⱪilƣuqilar». «Ⱪemar»lar bolsa ɵzlirini butlarƣa beƣixliƣan «ⱪurbanliⱪ ⱪilƣuqilar» idi («2Pad.» 23:23, «Ⱨox.» 10:5ni kɵrüng). Hudaƣa etiⱪad ⱪilƣuqi adǝmlǝr bolsa, «Huda «Ⱪemar»larni yoⱪitixi muⱪǝrrǝr» dǝp oylisa kerǝk. Biraⱪ bu ahirⱪi jümlidin ⱪariƣanda «kaⱨinlar» birinqi bolup ǝyiblǝndi. Sɵzgǝ ⱪariƣanda ularmu butpǝrǝs bolup ⱪaldi. Xunga ular «Ⱪemar»lardin tehimu ǝyiblik, «Ⱪemilar»ƣa nisbǝtǝn ular ⱨǝⱪiⱪǝtni obdan qüxinixi kerǝk idi.

□ 1:5 ««Malkam»ning nami bilǝnmu ⱪǝsǝm ⱪilidiƣanlar...» — demisǝkmu «Malkam» yǝnǝ bir but.

■ 1:6 Yǝx. 1:4; 59:13; Yǝr. 15:6

□ 1:7 «Pǝrwǝrdigar ⱪurbanliⱪni tǝyyarlidi, U meⱨmanlarni «taⱨarǝt ⱪildurup» ⱨalal ⱪildi» — Tǝwrat dǝwridiki ⱪurbanliⱪlardin bǝzilirini yegili bolatti, ⱪurbanliⱪlar sunulƣanda meⱨmanlarni qaⱪirix adǝttiki ix idi. Biraⱪ 8-9-ayǝtkǝ ⱪariƣanda, meⱨmanlarning ɵzi bu «ⱪurbanliⱪ»ning bir ⱪismi bolidu. Ularni «taⱨarǝt ⱪildurux», muxu yǝrdǝ «napak nǝrsilǝrdin ayriwetix, yuyux» yaki «Hudaƣa ayriwetix» degǝnni bildüridu. Andin ular ɵzi «ⱪurbanliⱪ» boluxⱪa «ⱨalal» bolidu. «Meⱨmanlar»ning kɵpinqisi bolsa Hudaƣa ⱪarxi qiⱪⱪanlarning nurƣun jǝsǝtlirini yǝydiƣan, xundaⱪla ǝslidǝ «ⱨaram bolƣan» ⱪuxlar wǝ ⱨaywanatlar bolidu («Yǝx.» 34:6, «Yǝr.» 46:10, «Əz.» 39:17-19nimu kɵrüng).

□ 1:8 «Mǝn ǝmirlǝrni, padixaⱨlarning oƣullirini wǝ yat ǝllǝrning kiyimlirini kiyiwalƣanlarning ⱨǝmmisini jazalaymǝn» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Zǝfaniya «padixaⱨning oƣli» idi. Xunga u bu ordidikilǝrning ǝⱨwalini naⱨayiti obdan bilǝtti. Muxundaⱪ «yat ǝllǝrning kiyimlirini (ǝjnǝbiyqǝ kiyimni) kiyiwelix» bǝlkim butpǝrǝslikkǝ yaki tǝkǝbburluⱪⱪa munasiwǝtlik gunaⱨ bolsa kerǝk.

□ 1:9 «Xu küni Mǝn bosuƣidin dǝssimǝy atlaydiƣanlarni, yǝni zulum-zorawanliⱪ ⱨǝm aldamqiliⱪⱪa tayinip, hojayinlirining ɵylirini tolduridiƣanlarni jazalaymǝn» — Huda muxu yǝrdǝ pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ hurapiyliⱪni ǝyibligǝn bolsa kerǝk. «Ɵy bosuƣisini dǝssmǝslik kerǝk, yaman bolidu» degǝnlik eniⱪ bir misaldur. (1Sam. 5:4, 5ni kɵrüng). Ular ǝslidinla Tǝwrattiki muⱪǝddǝs ⱪanunƣa hilap bolƣan muxundaⱪ hurapiy uxxaⱪ-qüxxǝk ⱪaidigǝ riayǝ ⱪilƣini bilǝn, zulumni ⱨeqwǝⱪǝsi yoⱪ dǝp ⱪorⱪmay ⱪiliweridu .

■ 1:9 1Sam. 5:4, 5.

□ 1:10 ««Beliⱪ dǝrwazisi»din «waydad», «Ikkinqi mǝⱨǝllǝ»din ⱨɵrkirǝxlǝr...» — «Beliⱪ dǝrwazisi» ⱨǝm «ikkinqi mǝⱨǝllǝ» Yerusalemning ximaliy tǝripigǝ jaylaxⱪan bolup, xǝⱨǝrning baxⱪa üq tǝripi tik yar idi, ⱨujum kǝlsǝ daim ximaliy tǝripidin kelǝtti.

□ 1:11 «Qünki «sodigǝr hǝlⱪ»ning ⱨǝmmisi ⱪiliqlandi, ...» — bu bǝlkim kinayilik gǝp. Ibraniy tilida «sodigǝr» wǝ «Ⱪanaan» degǝnlǝr ohxax bir sɵz bilǝn ipadilinidu. Israil hǝlⱪi ǝsli butpǝrǝs bolƣan «Ⱪanaan hǝlⱪi»ni Pǝlǝstindin (Ⱪanaandin) ⱨǝydiwǝtkǝnidi. Biraⱪ Israil ɵzi ⱨazir «Hudaning hǝlⱪi» ǝmǝs, bǝlki «sodigǝr hǝlⱪ» ⱨǝm «butpǝrǝs bir hǝlⱪ» bolup ⱪalƣan ohxaydu. Ularning ⱪilƣan sodisimu Hudaning nǝziridǝ ⱨaram ohxaydu.

□ 1:12 «Arzangliri üstidǝ tinƣan xarabtǝk turƣan ǝndixisiz adǝmlǝr...» — «arzangliri üstidǝ tinƣan xarab» xarab tinixi üqün uzun waⱪit midirlimay turuxi kerǝk. Tinƣan «arzanglar», (duƣ, qɵkündǝ) naⱨayiti aqqiⱪ bir nǝrsǝ, ǝlwǝttǝ.

■ 1:14 Yo. 2:10, 31; 3:15; Yǝx. 2:12-22; 13:10; 24:23; Am. 8:9; Mat. 24:29; Ros. 2:20; Wǝⱨ. 6:12-13

□ 1:16 «agaⱨ signali kɵtürülidiƣan bir kün bolidu» — yaki «jǝng warⱪiraxliri kɵtürülidiƣan bir kün bolidu».

□ 1:18 «mutlǝⱪ bir ⱨalakǝt, dǝⱨxǝtlik bir ⱨalakǝt» — yaki «mutlǝⱪ bir ⱨalakǝt, qaⱪmaⱪtǝk bir ⱨalakǝt».

■ 1:18 Pǝnd. 11:4; Əz. 7:19; Zǝf. 1:14-16

□ 2:1 «Yiƣilinglar, ɵzünglarni yiƣinglar, i nomussiz «yat ǝl»» — «yat ǝl» muxu yǝrdǝ Israil hǝlⱪi Hudaƣa nisbǝtǝn butpǝrǝs bir yat ǝlgǝ ohxaydu, degǝnlik. Ularning «yiƣilixi» bǝlkim jamaǝttǝ bolup dua-tilawǝt bilǝn Hudani izdǝx üqün bolsa kerǝk. Ibraniy tilidiki «yiƣilinglar» degǝn bu peil adǝttǝ pǝⱪǝt «pahal yiƣiwelix»ni kɵrsitidu, bu muxu yǝrdǝ intayin kinayilik gǝp bolup, Israil pahaldǝk bir hǝlⱪ, Hudaning otida tezla kɵydürülüx hǝtiridǝ turidu, degǝnlik (2-ayǝtni kɵrüng).

■ 2:3 Zǝb. 27:5; 32:5-7

□ 2:4 «Qünki Gaza taxlanƣan bolidu, Axkelon wǝyranǝ bolidu; ular Axdodtikilǝrni qüx bolmayla ⱨǝydiwetidu; Əkron yulup taxlinidu» — bu xǝⱨǝrlǝr Filistiyǝdiki bǝx qong xǝⱨǝrning tɵti. Ularning tǝrtipi ximaldin jǝnubⱪa bolup, ⱨujum ximaliy tǝripidin kelidiƣan ohxaydu. «Axdodni qüx bolmayla ⱨǝydiwetidu» degǝn jümlǝ bǝlkim ⱨujum ǝtigǝndǝ baxlinip qüx bolƣuqǝ ƣǝlibilik tamamlinidiƣanliⱪini kɵrsitidu. Baxⱪa birhil qüxǝnqisi, ⱨujum qüx waⱪtida, yǝni adǝm uhliƣan waⱪitta ⱪilinidu, «Ular Axdodni qüxtǝ ⱨǝydiwetidu» degǝnlik.

□ 2:5 «dengiz boyidikilǝr, yǝni Ⱪerǝt elidikilǝrgǝ way!» — bu sɵzmu Filistiylǝrgǝ ⱪaritilƣan. «Ⱪerǝtlǝr» bǝlkim «Kret»dikilǝr degǝn mǝnidǝ. Ularning ǝsli yurti (Ottura Dengizdiki) Kret arili idi.

□ 2:7 «ularning yeniƣa berip ulardin hǝwǝr elip,...» — ibraniy tilida: «ularni yoⱪlap...» degǝn sɵzlǝr bilǝnla ipadilinidu.

□ 2:9 «Moab jǝzmǝn huddi Sodomdǝk, Ammoniylar huddi Gomorradǝk bolidu...» — oⱪurmǝnlǝrning esida boluxi mumkinki, Huda Sodom wǝ Gomorra xǝⱨǝrlirini rǝzillikliri tüpǝylidin asmandin ot qüxürüp wǝyran ⱪiliwǝtkǝn.

□ 2:12 «I Efiopiylǝr, silǝrmu mening ⱪiliqim bilǝn ɵltürülisilǝr» — bu bexarǝttin tǝhminǝn 80 yildin keyin «Kambusis II» Efiopiyǝgǝ tajawuz ⱪildi (miladiyǝdin ilgiriki 525-yili). Bexarǝt bu wǝⱪǝni yaki bolmisa ahirⱪi zamandiki bir wǝⱪǝni kɵrsitixi kerǝk.

□ 2:13 «U ⱪolini sozup ximalƣa tǝgküzüp, Asuriyǝni ⱨalak ⱪilidu, Ninǝwǝ xǝⱨirini wǝyranǝ, qɵl-bayawandǝk ⱪǝⱨǝtqilik jay ⱪilidu» — bu bexarǝtlǝr (12-15-ayǝtlǝr) Zǝfaniyaning sɵzliridin pǝⱪǝt birnǝqqǝ yildin kiyim ǝmǝlgǝ axurulƣan. Miladiyǝdin ilgiriki 612-yili, büyük Asuriyǝ imperiyǝsi paytǝhti Ninǝwǝ bilǝn billǝ pütünlǝy bǝrbat ⱪilindi. Efiopiyǝ baxⱪa yurtlardin yiraⱪ bolsimu, ⱪattiⱪ ⱨujumƣa uqridi (12-ayǝt). Zǝfaniyaning bu sɵzining ǝmǝlgǝ axurulƣanliⱪini kɵrgǝn kixilǝr uning «Pǝrwǝrdigarning küni» toƣruluⱪ bolƣan bexarǝtliri ⱨǝm baxⱪa bexarǝtlirinimu bǝribir ahirida ǝmǝlgǝ axurulidu, dǝp bilgǝn boldi.

□ 2:15 «Uningdin ɵtüwatⱪanlarning ⱨǝmmisi üxⱪirtidu, ⱪolini silkiydu» — bu ⱨǝrikǝtlǝr bǝlkim ⱨǝyran bolƣanliⱪ yaki mazaⱪ ⱪilƣanliⱪni bildüridu.

□ 3:2 «Asiyliⱪ ⱪilƣuqi, bulƣanƣan, jǝbir-zulum yǝtküzgüqi xǝⱨǝrgǝ way! (1-ayǝt) U awazni anglimidi, tǝrbiyini ⱪobul ⱪilmidi» — bu sɵzlǝrni angliƣuqi Yerusalemdikilǝr bǝlkim Zǝfaniya yǝnǝ Asuriyǝning gunaⱨlirini ǝyiblǝwatidu, dǝp oylixi mumkin idi. Biraⱪ keyinki sɵzliridin angliƣuqilar tuyuⱪsiz: «Uning ǝyibligini Ninǝwǝ ǝmǝs, bǝlki biz Yerusalemdikilǝr ikǝnmiz!» dǝp ⱨǝyran ⱪalƣan, xundaⱪla hapa bolƣan boluxi mumkin idi. «Awaz»ning kimning ikǝnlikini Zǝfaniya pǝyƣǝmbǝr demǝydu; qünki uningƣa nisbǝtǝn bu dunyada angliƣudǝk pǝⱪǝt birla awaz bar, yǝni Pǝrwǝrdigarningkidur.

■ 3:3 Pǝnd. 28:15; Əz. 22:27

□ 3:4 «Uning pǝyƣǝmbǝrliri wǝzinsiz, asiy kixilǝr; uning kaⱨinliri muⱪǝddǝs ibadǝthanini bulƣaydiƣanlar» — «pǝyƣǝmbǝrliri» bolsa sahta pǝyƣǝmbǝrlǝr, ǝlwǝttǝ. «Kaⱨinlar» muⱪǝddǝs ibadǝthanida puⱪralar üqün mǝhsus ⱪurbanliⱪni kɵydürgüqi hadimlar.

■ 3:4 Yǝr. 23:11, 32; Ⱨox. 9:7.

□ 3:5 «ⱨɵkümidǝ kǝmqilik yoⱪtur» — yaki «U (Pǝrwǝrdigar) ⱨɵkümlirini ada ⱪilmay ⱪalmaydu».

■ 3:5 Ⱪan. 32:4

□ 3:6 «Mǝn ǝllǝrni üzüp taxliwǝtkǝnmǝn, ularning istiⱨkam potǝyliri wǝyranidur .... xǝⱨǝrliri adǝmzatsiz, ⱨeq turƣuqisi yoⱪ ⱪilinip ⱨalak bolƣan» — yat ǝllǝr arisidiki bu wǝⱪǝlǝr, xübⱨisizki, Israilƣa sawaⱪ, agaⱨ wǝ misal boluxi kerǝk idi.

□ 3:7 «Xundaⱪ bolƣanda uningƣa ⱨǝmmǝ bekitkǝnlirim qüxürülmǝy, makani ⱨeq haniwǝyran bolmas. Biraⱪ ular baldurla ornidin turup, ⱨǝmmǝ ixlirini ⱨaram ⱪiliwǝtti» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Undaⱪ bolƣanda uningƣa berilidiƣan ⱨǝmmǝ jazaliri nemǝ boluxidin ⱪǝt’iynǝzǝr, uning makani ⱨeq üzülmǝydu». «Biraⱪ ular baldurla ornidin turup, ⱨǝmmǝ ixlirini ⱨaram ⱪiliwǝtti» — demǝk, tilƣa elinƣan «ⱨaram ixlar»ni ⱪilixⱪa naⱨayiti aldirawatⱪanidi.

□ 3:8 «Mǝn guwaⱨliⱪ berixkǝ ornumdin ⱪozƣalƣan küngiqǝ...» — «guwaⱨqiliⱪ berixkǝ...» degǝnning baxⱪa birhil tǝrjimisi «owni elixⱪa...».

□ 3:10 «Efiopiyǝ dǝryalirining nerisi....» — Efiopiyǝ naⱨayiti qǝt jay bolup, towa ⱪilix pursiti jaⱨanning qǝtlirigiqǝ bolidu, dǝp kɵrsitidiƣan bir misaldur. «Mening dua-tilawǝtqilirim, yǝni Mǝn tarⱪatⱪanlarning ⱪizi...» — bǝlkim tarⱪilip kǝtkǝn, ǝmma towa ⱪilƣan Israillarni kɵrsitidu: «Pǝrwǝrdigarning küni» xunqǝ dǝⱨxǝtlik bolƣini bilǝn (8-ayǝt), 9-10-ayǝttiki bexarǝtlǝr Hudaning meⱨri-xǝpⱪitigǝ ⱨǝtta xu künidimu erixix imkaniyiti barliⱪini ispatlaydu.

□ 3:11 «muⱪǝddǝs teƣim tüpǝylidin» — yaki «muⱪǝddǝs teƣimda» yaki «muⱪǝddǝs teƣim üstidǝ».

□ 3:13 «Israilning ⱪaldisi nǝ ⱪǝbiⱨlik ⱪilmaydu» — «Israilning ⱪaldisi» Tǝwrattiki pǝyƣǝmbǝrlǝrning kitablirida kɵp kɵrülidiƣan tema yaki mawzudur. Israil hǝlⱪining kɵp ⱪismi Hudadin yiraⱪlixip kǝtkǝn bolsimu, ular arisida Hudaning meⱨir-xǝpⱪiti bilǝn, Ɵzigǝ sadiⱪ bir «ⱪaldi»ning ⱨaman ⱨǝrdaim tepilidiƣanliⱪi kɵrsitilidu.

■ 3:14 Zǝk. 9:9

□ 3:18 «jǝmiyǝt sorunliridiki nomussiz ibadǝt tüpǝylidin aranglardin azablanƣanlarni yiƣimǝn; bularning xǝrmǝndilikliri ularƣa eƣir kelǝtti» — ayǝtning birnǝqqǝ tǝrjimiliri bar. Bizningqǝ mǝnisi xuki, ibadǝt sorunlirida bolƣan sahtipǝzlik, ar-nomussizliⱪlar sorunƣa ⱪatnaxⱪan ihlasmǝnlǝrni naⱨayiti azabliƣan, ular buningƣa qidimay muxu ⱨeytlarƣa, ibadǝt sorunliriƣa ⱪatnaxmay tarⱪilip kǝtkǝnidi. Xunga Huda: «Mǝn ularni yiƣimǝn» — dǝydu. «Yǝx.» 1:13ni kɵrüng.

□ 3:19 «Aⱪsaⱪ bolƣan ⱪizni ⱪutⱪuzimǝn; talaƣa ⱨǝydiwetilgǝn ⱪizni yiƣimǝn» — «ⱪiz» muxu yǝrdǝ Israilni kɵrsitidu. «...ularni Ɵzümgǝ mǝdⱨiyǝ kǝltürgüqi, xɵⱨrǝt bolƣuqi ⱪilip tiklǝymǝn» — yaki «...ularni tǝriplǝx obyekti wǝ nam-xɵⱨrǝtlik ⱪilip tiklǝymǝn».

□ 3:20 «Silǝrni ...xɵⱨrǝtlik, Ɵzǝmgǝ mǝdⱨiyǝ kǝltürgüqi ⱪilimǝn» — yaki «Silǝrni... nam-xɵⱨrǝtlik wǝ tǝriplǝx obyekti ⱪilimǝn».

Ⱨagay

1

2

Ⱨagay

1

Birinqi wǝⱨiy wǝ hǝlⱪning inkasi

1 Darius padixaⱨning ikkinqi yili, altinqi ayning birinqi küni, Pǝrwǝrdigarning sɵzi Ⱨagay pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ Xealtiǝlning oƣli, Yǝⱨudaning waliyisi Zǝrubbabǝlgǝ ⱨǝm Yǝⱨozadakning oƣli, bax kaⱨin Yǝxuaƣa kǝldi: —□

2 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

Bu hǝlⱪ: «Waⱪti kǝlmidi, Pǝrwǝrdigarning ɵyini ⱪurux waⱪti tehi kǝlmidi» — dǝydu.□

3 Wǝ Pǝrwǝrdigarning sɵzi Ⱨagay pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ kelip mundaⱪ deyildi: —

4 Bu ɵy tehiqila harabǝ tursa, bu silǝr tahtaydin bezǝlgǝn ɵyliringlarda yaxaydiƣan waⱪitmu?□

5 Mana, Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

— Ⱪiliwatⱪininglar üstidǝ kɵngül ⱪoyup oylininglar!

6 Teriƣininglar kɵp, yiƣiwalidiƣininglar az;

Yǝysilǝr, biraⱪ toymaysilǝr;

Iqisilǝr, biraⱪ ⱪanmaysilǝr;

Kiyisilǝr, biraⱪ ⱨeqⱪandaⱪ illimaysilǝr;

Ix ⱨǝⱪⱪi alƣuqi bolsa,

Huddi ix ⱨǝⱪⱪini tɵxük ⱨǝmyanƣa salƣanƣa ohxaxtur.■

7 — Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

Ⱪiliwatⱪininglar üstidǝ kɵngül ⱪoyup oylininglar!

8 Taƣⱪa qiⱪip, yaƣaqni elip kelinglar, ɵyni ⱪurunglar; xundaⱪ ⱪilsanglar Mǝn uningdin hursǝn bolimǝn, xan-xǝrǝpkǝ eriximǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

9 — Silǝr kɵpni küttünglar, mana, erixkininglar az boldi; uni ɵygǝ epkǝlgininglarda, Mǝn uni püwlǝp yoⱪattim; bu nemǝ üqün? — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar —

— Qünki Mening ɵyümning harabǝ bolƣiniƣa ⱪarimay, ɵz ɵyünglarni selixⱪa yügürüxüp yürüwatisilǝr.

10 Xunga üstünglarda asmanlar xǝbnǝmni bǝrmǝydu, zeminmu ⱨosulini bǝrmǝydu;□  ■

11 Mǝn zeminƣa, taƣⱪa, ziraǝtlǝrgǝ, yengi xarablarƣa, zǝytun meyiƣa, tupraⱪning ündürmilirigǝ, insanlarƣa, mal-waranlarƣa wǝ ⱪollardiki barliⱪ ǝjirlǝrgǝ ⱪurƣaⱪqiliⱪni qaⱪirdim.□

12 Xuning bilǝn Xealtiǝlning oƣli Zǝrubbabǝl ⱨǝm Yǝⱨozadakning oƣli bax kaⱨin Yǝxua wǝ hǝlⱪning ⱪaldisining ⱨǝmmisi Pǝrwǝrdigar Hudasining awaziƣa, xuningdǝk Pǝrwǝrdigar Hudasining Ⱨagay pǝyƣǝmbǝrni ǝwǝtixi bilǝn, uning sɵzlirigǝ ⱪulaⱪ saldi; hǝlⱪ Pǝrwǝrdigar aldida ⱪorⱪti.

13 Andin Pǝrwǝrdigarning ǝlqisi Ⱨagay Pǝrwǝrdigarning hǝwirini hǝlⱪⱪǝ yǝtküzüp:

— «Mǝn silǝr bilǝn billidurmǝn» — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — dedi. 14 Wǝ Pǝrwǝrdigar Xealtiǝlning oƣli, Yǝⱨudaning waliyisi Zǝrubbabǝlning roⱨini, xundaⱪla Yǝⱨozadakning oƣli, bax kaⱨin Yǝxuaning roⱨini ⱨǝm hǝlⱪ ⱪaldisining ⱨǝrbirining roⱨini ⱪozƣidi; ular samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar Hudasining ɵyigǝ kelip ixlidi.

15 Bu Darius padixaⱨning ikkinqi yili, altinqi ayning yigirmǝ tɵtinqi küni idi.□

2

Ikkinqi wǝⱨiy — riƣbǝtlǝndürüx

1 Yǝttinqi ayning yigirmǝ birinqi küni, Pǝrwǝrdigarning sɵzi Ⱨagay pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ kelip mundaⱪ deyildi:□ 2 — «Xealtiǝlning oƣli, Yǝⱨudaning waliyisi Zǝrubbabǝlgǝ, Yǝⱨozadakning oƣli, bax kaⱨin Yǝxuaƣa ⱨǝmdǝ hǝlⱪning ⱪaldisiƣa sɵz ⱪilip ulardin: —

3 «Aranglardin ǝyni qaƣdiki xan-xǝrǝptǝ bolƣan bu ɵyni kɵrgǝnlǝrdin kim bar? Silǝr ⱨazir uningƣa ⱪandaⱪ ⱪaraysilǝr? Nǝziringlarda u ⱨeqnemigǝ ǝrzimǝydu, xundaⱪmu?» — dǝp soriƣin. □
4 — Biraⱪ ⱨazir, i Zǝrubbabǝl, jasarǝtlik bol, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — Yǝⱨozadakning oƣli, bax kaⱨin Yǝxua, jasarǝtlik bol; zemindiki barliⱪ hǝlⱪ, jasarǝtlik bolup ixlǝnglar, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

— qünki Mǝn silǝr bilǝn billidurmǝn, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar.

5 — Misirdin qiⱪⱪan waⱪtinglarda silǝrgǝ ǝⱨdǝ ⱪilƣan sɵzüm wǝ Mening Roⱨim aranglarda turup kǝldi; ⱨǝrgiz ⱪorⱪmanglar.

6 Qünki samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

— Yǝnǝ pǝⱪǝt azƣina waⱪittin keyin Mǝn asmanlar, yǝr yüzi, dengiz ⱨǝm ⱪuruⱪluⱪni tǝwritimǝn; □  ■

7 Mǝn barliⱪ ǝllǝrni tǝwritimǝn; nǝtijidǝ ǝllǝrning sǝrhil ǝtiwar nǝrsiliri elip kelinidu. Mǝn muxu ɵyni xan-xǝrǝpkǝ toldurimǝn, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar.

8 — Kümüx Meningki, altun Meningki, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar.□

9 — Bu ɵyning keyinki xan-xǝripi ǝslidikidin zor bolidu, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, — wǝ Mǝn muxu yǝrdǝ aramlik-hatirjǝmlikni ata ⱪilimǝn, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar». □  ■

Üqinqi wǝⱨiy — Hudaning xǝpⱪiti wǝ bǝrikiti

10 Darius padixaⱨning ikkinqi yili, toⱪⱪuzinqi ayning yigirmǝ tɵtinqi küni, Pǝrwǝrdigarning sɵzi Ⱨagay pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ kelip mundaⱪ deyildi: —

11 «Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

Kaⱨinlarƣa sɵz ⱪilip ulardin Tǝwrat-ⱪanuni toƣruluⱪ: —

12 «Birsi tonining etikidǝ «Hudaƣa atalƣan gɵx»ni kɵtürüp ketiwatⱪinida, uning etiki nanƣa, umaqⱪa, xarabⱪa, zǝytun mayƣa yaki ⱨǝrⱪandaⱪ ax-ozuⱪⱪa mundaⱪla tegip kǝtsǝ, undaⱪta u nǝrsilǝr «Hudaƣa atalƣan» bolamdu?» — dǝp soriƣin».

Kaⱨinlar jawabǝn: «Yaⱪ» — dedi.□

13 Wǝ Ⱨagay: «Birsi jǝsǝtkǝ tegip «napak» bolƣan bolsa, u bu ax-ozuⱪning ⱪaysibirigǝ tǝgsǝ, undaⱪta ax-ozuⱪ napak bolamdu?» — dǝp soridi.

Kaⱨinlar jawabǝn: «U napak bolidu» — dedi.□

14 Andin Ⱨagay jawabǝn mundaⱪ dedi: —«Pǝrwǝrdigar: «Əmdi bu hǝlⱪ, bu «yat ǝl» Mening aldimdimu xundaⱪtur, ularning ⱪollirida ixlǝngǝnlirining ⱨǝmmisimu xundaⱪtur, xuningdǝk ularning xu yǝrdǝ Manga ⱨǝrbir sunƣanlirimu napaktur» — dǝydu.□

15 — Əmdi ⱨazir kɵngül ⱪoyup oylininglar —

Bügündin baxlap, muxu waⱪittin tartip kɵrünglar — taki Pǝrwǝrdigarning ibadǝthanisidiki tax üstigǝ yǝnǝ bir tal tax ⱪoyulƣuqǝ, □ 16 xuningdin ilgiriki künlǝrdǝ, birsi «yigirmǝ kürǝ»lik bir dɵwǝ axliⱪni alƣili kǝlgǝndǝ, mana pǝⱪǝt on kürila qiⱪti; birsi xarab küpidin ǝllik komzǝk alƣili kǝlsǝ, mana pǝⱪǝt yigirmǝ komzǝk qiⱪti.□ 17 Mǝn ⱪolliringlar bilǝn ixligǝn barliⱪ ixliringlarda silǝrni judun, ⱨal wǝ mɵldür apǝtliri bilǝn urup kǝldim; biraⱪ silǝr yenimƣa ⱪaytmidinglar. □  ■

18 Əmdi ɵtünimǝnki, kɵngül ⱪoyup oylininglar — bu kün, yǝni toⱪⱪuzinqi ayning yigirmǝ tɵtinqi künidin baxlap, muxu waⱪittin tartip, — yǝni Pǝrwǝrdigarning ibadǝthanisining ⱪayta ⱪuruluxini baxliƣan künidin keyinki ixlarƣa kɵngül ⱪoyup oylininglar; 19 danlar ambarƣa yiƣildimu? Üzüm talliri, ǝnjür, anar ⱨǝm zǝytun dǝrǝhliri ⱨeq mewǝ bǝrmidi. Biraⱪ Mǝn bu kündin baxlap silǝrni bǝrikǝtlǝymǝn».□

Tɵtinqi wǝⱨiy — Ahirⱪi zaman •••• Zǝrubbabǝl toƣruluⱪ

20 Wǝ Pǝrwǝrdigarning sɵzi xu ayning yigirmǝ tɵtinqi küni Ⱨagayƣa ikkinqi ⱪetim kelip mundaⱪ deyildi: —

21 — Yǝⱨudaƣa waliy bolƣan Zǝrubbabǝlgǝ sɵz ⱪilip mundaⱪ degin: —

— «Mǝn asmanlarni, zeminni tǝwritixkǝ tǝmxiliwatimǝn;□

22 Padixaⱨliⱪlarning tǝhtini ɵrüwetimǝn, ǝllǝrning padixaⱨliⱪlirining küqini yoⱪitimǝn; jǝng ⱨarwiliri ⱨǝm uning üstidǝ olturƣanlarni ɵrüwetimǝn; atlar wǝ atliⱪ ǝskǝrlǝr, ularning ⱨǝrbiri ɵz ⱪerindixining ⱪiliqi bilǝn mollaⱪ atⱪuzulidu.■

23 Xu künidǝ — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar —

Mǝn seni, yǝni Xealtiǝlning oƣli Zǝrubbabǝlni alimǝn, — dǝydu Pǝrwǝrdigar — andin seni huddi mɵⱨürlük üzükümdǝk ⱪilimǝn; qünki Mǝn seni talliwaldim, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar».□

□ 1:1 «Darius padixaⱨning ikkinqi yili, altinqi ayning birinqi küni» — «Darius padixaⱨ», yǝni «Darius Hispastes» (miladiyǝdin ilgiriki 521-485-yillar). Bu kün miladiyǝdin ilgiriki 520-yili, 29-awƣust idi. «Altinqi ay» — Muⱪǝddǝs Kitabta yil, aylar tilƣa elinƣanda, Yǝⱨudiylarning kona kalendari boyiqǝ ⱨesablinidu («Tǝbirlǝr»nimu kɵrüng). «altinqi ayning birinqi küni» — ⱨǝr ayning birinqi küni ⱨeyt bolatti, Yerusalemda bu sɵzni angliƣan kixilǝr bǝlkim az bolmisa kerǝk. «bax kaⱨin Yǝxua» — «kaⱨin» muⱪǝddǝs ibadǝthanida puⱪralar üqün mǝhsus ⱪurbanliⱪni kɵydürgüqi hadim.

□ 1:2 «Bu hǝlⱪ: «Waⱪti kǝlmidi, Pǝrwǝrdigarning ɵyini ⱪurux waⱪti tehi kǝlmidi» — dǝydu» — muⱪǝddǝs ibadǝthanini ⱪayta ⱪurux hizmiti 15 yil ilgiri baxlanƣanidi, biraⱪ hǝlⱪ baxⱪa ǝllǝrning tǝⱨditigǝ uqrap, ⱪurux hizmitidin ⱪol tartⱪanidi («Əzra», 3-5-bablarni kɵrüng).

□ 1:4 «tahtaydin bezǝlgǝn ɵyliringlar» — «tahtaydin bezǝlgǝn» degǝn bu sɵz Tǝwratta pǝⱪǝt Sulayman ⱪurƣan muⱪǝddǝs ibadǝthanining bezilixi wǝ «Yǝⱨoaⱨaz padixaⱨ»ning ordisining bezilixini tǝswirlǝx üqün bir ⱪetim ixlitilgǝn. Xuningdin kɵrimizki, hǝlⱪlǝr bǝlkim muⱪǝddǝs ibadǝthanini ⱪuruxⱪa 15 yil ilgiri tǝyyarliƣan yaƣaqni ⱨazir ɵz ɵylirini bezǝx üqün ixlǝtmǝktǝ. Xunga ularning ikki gunaⱨi bar idi: (1) Hudaning ɵyini ⱪuruxni keqiktürüx; (2) Hudaning ɵyi üqün tǝyyarlap ⱪoyulƣan yaƣaqni ɵz ɵyliri üqün ixlitix.

■ 1:6 Ⱪan. 28:38; Mik. 6:14, 15.

□ 1:10 «Xunga üstünglarda asmanlar xǝbnǝmni bǝrmǝydu» — xǝbnǝm, bolupmu 8- wǝ 9-ayda pixidiƣan mewǝ yaki axliⱪni yegilǝxtin saⱪlaxta muⱨim rol oynaydu.

■ 1:10 Ⱪan. 28:23

□ 1:11 «Mǝn zeminƣa, taƣⱪa, ziraǝtlǝrgǝ, ... ⱪollardiki barliⱪ ǝjirlǝrgǝ ⱪurƣaⱪqiliⱪni qaⱪirdim» — «ⱪurƣaⱪqiliⱪ» ( ibraniy tilida «horǝb») ⱨǝm «harabǝ» degǝnlǝr bir-birigǝ ohxap ketidiƣan sɵzlǝr — Hudaning ɵyi «harabǝ» bolsa, ularƣa «horǝb» (ⱪurƣaⱪqiliⱪ) bolidu.

□ 1:15 «Bu Darius padixaⱨning ikkinqi yili, altinqi ayning yigirmǝ tɵtinqi küni idi» — Ⱨagay bexarǝt berip, hǝlⱪ Hudaning ɵyidǝ ix baxliƣuqǝ 23 kün ɵtti. Bu waⱪit ⱨosul yiƣidiƣan pǝsil bolƣaqⱪa, ix bǝlkim ⱨosulni yiƣip bolƣandin keyin baxlanƣan.

□ 2:1 «Yǝttinqi ayning yigirmǝ birinqi küni» — bu kün «kǝpilǝr ⱨeyti» («kǝpǝ tikix ⱨeyti»)ning ǝng ahirⱪi küni bolup, hǝlⱪning kɵp bir ⱪismi Yerusalemda bolƣan bolux kerǝk.

□ 2:3 ««Aranglardin ǝyni qaƣdiki xan-xǝrǝptǝ bolƣan bu ɵyni kɵrgǝnlǝrdin kim bar? Silǝr ⱨazir uningƣa ⱪandaⱪ ⱪaraysilǝr? Nǝziringlarda u ⱨeqnemigǝ ǝrzimǝydu, xundaⱪmu?» — Sulayman padixaⱨ salƣan ⱨǝywǝtlik muⱪǝddǝs ibadǝthana (miladiyǝdin ilgiriki 587-yili) Babil tǝripidin wǝyran ⱪilinƣan. Bu wǝⱪǝ Ⱨagay sɵz ⱪilƣan waⱪittin 67 yil ilgiri bolƣaqⱪa, ǝsli ibadǝthanining xan-xǝripi yengi ibadǝthaniƣa ⱪaraydiƣan bǝzi bowaylarning esidin qiⱪmiƣan boluxi kerǝk. «ǝyni qaƣdiki xan-xǝrǝptǝ bolƣan bu ɵy» wǝ «uningƣa ⱪandaⱪ ⱪaraysilǝr?» degǝn sɵzlǝr ispatlayduki, Huda nǝziridǝ mǝyli Sulayman ⱪurƣan yaki bu waⱪittiki hǝlⱪ ⱪurƣan ibadǝthana bolsun, ⱨǝr ikkisini «bir» dǝp ⱨesablaydu.

□ 2:6 «... asmanlar, yǝr yüzi, dengiz ⱨǝm ⱪuruⱪluⱪni tǝwritimǝn» — muxundaⱪ sɵzlǝr baxⱪa pǝyƣǝmbǝr yazmiliridimu tepilidu (mǝsilǝn, «Yǝxaya» 13-bab, «Yǝrǝmiya» 4- ⱨǝm 10-bab, «Yoel» 2-bab, «Naⱨum» 1-babta). Xübⱨisizki, bular «Pǝrwǝrdigarning küni», yǝni ahirⱪi zamanni kɵrsitidu.

■ 2:6 Ibr. 12:26,27

□ 2:8 «Kümüx Meningki, altun Meningki, — dǝydu ... Pǝrwǝrdigar» — xu dǝwrdǝ dunyadiki kɵp ⱪisim altun-kümüx Pars imeriyǝsining ⱪolida idi. Mǝzkur bexarǝttin azraⱪla bir mǝzgildin keyin, Pars imperatori Darius tǝripidin: «Israilning ǝtrapidiki yurtlardin imperatorƣa elinƣan bajlarning qong bir ⱪismini ayrip, bu pulni «Pǝrwǝrdigarning ɵyini qirayliⱪ yasax üqün ixlitix kerǝk...»» degǝn bir yarliⱪ qüxürüldi («Əzra» 4-6-babni, xundaⱪla «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng).

□ 2:9 «Bu ɵyning keyinki xan-xǝripi ǝslidikidin zor bolidu» — bu bexarǝtning ǝmǝlgǝ axuruluxi naⱨayiti ajayib boldi. Sɵz kɵp bolƣaqⱪa, xǝrⱨini «ⱪoxumqǝ sɵz»imizgǝ ⱪoyduⱪ.

■ 2:9 Mis. 23:20-22; Yǝr. 31:31-34; Əz. 36:26-28; Mat. 3: 11-12; 11:10; 24:12-16; Mar. 1:2; Luⱪa 1:76; 7:27; Yⱨ. 2:13-17; Yǝx. 40:3; Ibr. 8:6; 12:24

□ 2:12 «birsi tonining etikidǝ «Hudaƣa atalƣan gɵx»ni kɵtürüp ketiwatⱪinida, uning etiki .. ⱨǝrⱪandaⱪ ax-ozuⱪⱪa mundaⱪla tegip kǝtsǝ, undaⱪta u nǝrsilǝr «Hudaƣa atalƣan» bolamdu?» — «Hudaƣa atalƣan gɵx» (yaki «muⱪǝddǝs gɵx») — Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ, birsi Hudaƣa «gunaⱨ ⱪurbanliⱪi» («gunaⱨni tilidiƣan ⱪurbanliⱪ»), «inaⱪ ⱪurbanliⱪi» yaki « ⱪurbanliⱪi»ni ⱪilƣanda, bu ⱪurbanliⱪlardin mǝlum parqǝ gɵx ⱪurbanliⱪ ⱪilmaⱪqi bolƣan kixining yardimidǝ bolƣan kaⱨinƣa ayrip berilgǝn. Bu gɵx «Hudaƣa atalƣan gɵx» (yaki «muⱪǝddǝs gɵx») dǝp atalƣan, bu gɵxni pǝⱪǝt kaⱨin wǝ uning ailisidikilǝr yeyixkǝ bolidu.

□ 2:13 «Birsi jǝsǝtkǝ tegip «napak» bolƣan bolsa, u bu ax-ozuⱪning ⱪaysibirigǝ tǝgsǝ, undaⱪta ax-ozuⱪ napak bolamdu?» — «napak bolƣan» — Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ, birsi jǝsǝtkǝ yaki jǝsǝt ⱪoyulƣan jayƣa tǝgsǝ, yaki bǝzi hil kesǝl kixilǝrgǝ tǝgsǝ, «napak» dǝp ⱨesablanƣan. U bir mǝzgil (bǝzidǝ bir kün, bǝzidǝ bir ⱨǝptǝ) ayrim turuxi kerǝk idi. Ayrim turƣandin keyin ƣusul ⱪilip (pütünlǝy yuyunup) andin «pak» dǝp ⱨesablanƣan.

□ 2:14 «Pǝrwǝrdigar: «... ularning ⱪollirida ixlǝngǝnlirining ⱨǝmmisimu xundaⱪtur (napak, demǝk), xuningdǝk ularning xu yǝrdǝ Manga ⱨǝrbir sunƣanlirimu napaktur» — dǝydu» — «xu yǝrdǝ» degǝn sɵz bǝlkim «napak ⱪollirida» degǝnni kɵrsitixi mumkin. «Pǝrwǝrdigar: «Əmdi bu hǝlⱪ, bu «yat ǝl» Mening aldimdimu xundaⱪtur, ularning ⱪollirida ixlǝngǝnlirining ⱨǝmmisimu xundaⱪtur, xuningdǝk ularning xu yǝrdǝ Manga ⱨǝrbir sunƣanlirimu napaktur» — dǝydu» — bu toluⱪ sɵz Israilƣa naⱨayiti eƣir idi. Israil ɵzi kapir bir «yat ǝl» bolƣan ohxaydu. Ulardiki harǝbǝ bolƣan muⱪǝddǝs ibadǝthanining ɵzi ularning «pǝrwayim pǝlǝk» degǝndǝk bihudluⱪ gunaⱨliriƣa guwaⱨ beridu. Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ, gunaⱨlar pǝⱪǝt «ⱪan tɵkülüp ⱪilinƣan ⱪurbanliⱪ»lar arⱪiliⱪ «yepilƣan» bolidu. Biraⱪ muⱪǝddǝs ibadǝthanining ɵzi harabǝ bolup, ular sunƣan ⱪurbanliⱪlarni ɵzlirining «napak ⱪolliri» tüpǝylidin «napak boldi» desǝk, ǝmdi ular ⱪandaⱪmu pak bolalaydu? «Kim napak nǝrsilǝrdin pak nǝrsini qiⱪiralaydu? — Ⱨeqkim!» («Ayup» 14:4). Pǝⱪǝt rǝⱨim-xǝpⱪǝtlik bir Huda Ɵzi napak hǝlⱪi üqün bir ix ⱪilsa, andin ⱪutⱪuzulƣili bolidu. Əmdi Huda (15-ayǝt) ularning gunaⱨlirini kǝqürüm ⱪilip, ularƣa ümid beridu. Uning ⱪandaⱪ yol bilǝn ularning gunaⱨlirini kǝqürüm ⱪilƣanliⱪi eytilmidi. Bu mǝsililǝrgǝ bolƣan jawab (yǝni Hudaning ahirida adǝmlǝrni gunaⱨdin paklax üqün nemǝ ix ⱪilƣanliⱪi) pǝⱪǝt Injildin tepilidu.

□ 2:15 «Ibadǝthanisidiki tax üstigǝ yǝnǝ bir tal tax ⱪoyulƣuqǝ...» — Ⱨagay pǝyƣǝmbǝr sɵz ⱪilƣandin keyin, hǝlⱪ ⱪayta ⱪuruluxning hizmitini yengiwaxtin baxliƣan küngiqǝ, yǝni «ikkinqi yili, altinqi ayning yigirmǝ tɵtinqi küni» (27-Sentǝbr)giqǝ degǝnliktur.

□ 2:16 «xuningdin ilgiriki künlǝrdǝ, birsi «yigirmǝ kürǝ»lik bir dɵwǝ axliⱪni alƣili kǝlgǝndǝ...» — «ilgiriki» — Ibraniy tilidiki bu sɵz bǝzidǝ «ilgiriki», bǝzidǝ «keyinki» degǝnni bildüridu. Ⱪoxumqǝ sɵzlirimizdǝ «ilgiriki» degǝn tǝrjimimizning sǝwǝbini eytimiz.

□ 2:17 «Mǝn ⱪolliringlar bilǝn ixligǝn barliⱪ ixliringlarda silǝrni judun, ⱨal wǝ mɵldür apǝtliri bilǝn urup kǝldim; biraⱪ silǝr yenimƣa ⱪaytmidinglar» — Ⱨagay pǝyƣǝmbǝr muxu yǝrdǝ Tǝwrat «Am.» 4:9ni nǝⱪil kǝltüridu.

■ 2:17 Ⱨag. 1:11

□ 2:19 «...danlar ambarƣa yiƣildimu? Üzüm talliri... ⱨeq mewǝ bǝrmidi. Biraⱪ Mǝn bu kündin baxlap silǝrni bǝrikǝtlǝymǝn» — bu 16-19-ayǝtlǝrni ⱪoxumqǝ sɵzlirimizdǝ tǝⱨlil ⱪilimiz.

□ 2:21 «Mǝn asmanlarni, zeminni tǝwritixkǝ tǝmxiliwatimǝn» — bu sɵzlǝr (wǝ 22-ayǝt) 6-7-ayǝttlǝrdikigǝ ohxax, bǝlkim ahirⱪi zamandiki ixlarni kɵrsitidu.

■ 2:22 Dan. 2:44-45; Yo. 2:10, 31; 3:15; Yǝx. 2:12-22; 13:6-13; 24:23; Am. 8:9; Mat. 24:29; Ros. 2:20; Wǝⱨ. 6:12-13.

□ 2:23 «Mǝn seni, yǝni Xealtiǝlning oƣli Zǝrubbabǝlni alimǝn,... andin seni huddi mɵⱨürlük üzükümdǝk ⱪilimǝn; qünki Mǝn seni talliwaldim» — bu bexarǝtning ǝmǝlgǝ axuruluxini «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tilƣa alimiz.

Zǝkǝriya

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

Zǝkǝriya

1

Ata-bowiliringlardǝk bolmanglar!

1 Darius padixaⱨning ikkinqi yili sǝkkizinqi ayda, Pǝrwǝrdigarning sɵzi Iddoning nǝwrisi, Bǝrǝkiyaning oƣli Zǝkǝriya pǝyƣǝmbǝrgǝ kelip mundaⱪ deyildi: —□

2 — «Pǝrwǝrdigar ata-bowiliringlardin intayin ⱪattiⱪ ƣǝzǝplǝndi. 3 Xunga sǝn ularƣa: «Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar: — «Mening yenimƣa ⱪaytip kelinglar, Mǝn silǝrning yeninglarƣa ⱪaytip kelimǝn» dǝydu», — degin. □

4 — Ata-bowiliringlardǝk bolmanglar; qünki ilgiriki pǝyƣǝmbǝrlǝr ularƣa: «Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar: — Rǝzil yolliringlardin, rǝzil ⱪilmixliringlardin yenip towa ⱪilinglar, degǝn», — dǝp jakarliƣan. Biraⱪ ular Manga ⱪulaⱪ salmiƣan, boysunmiƣan, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.■

5 — Silǝrning ata-bowiliringlar ⱨazir ⱪeni? Pǝyƣǝmbǝrlǝr bolsa, mǝnggü yaxamdu? □
6 Lekin Mening pǝyƣǝmbǝrlǝrgǝ buyruƣan sɵzlirim wǝ bǝlgilimilirim, ata-bowiliringlarning bexiƣimu qüxkǝn ǝmǝsmidi?».

Xuning bilǝn ular yolidin yenip: — Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar yollirimiz wǝ ⱪilmixlirimiz boyiqǝ bizni ⱪandaⱪ ⱪilimǝn desǝ, xundaⱪ ⱪildi, — degǝn.□  ■

Sǝkkiz alamǝt kɵrünüx •••• Birinqi alamǝt kɵrünüx — Atliⱪ adǝm wǝ üq hil rǝnglik atlar

7 Darius padixaⱨning ikkinqi yili, on birinqi ay, yǝni «Xebat eyi»ning yigirmǝ tɵtinqi küni, Pǝrwǝrdigarning kalami Iddoning nǝwrisi, Bǝrǝkiyaning oƣli Zǝkǝriya pǝyƣǝmbǝrgǝ kǝldi. U mundaⱪ bexarǝtni kɵrdi: —□

8 Mǝn keqidǝ alamǝt kɵrünüxlǝrni kɵrdüm; mana, toruⱪ atⱪa mingǝn bir adǝmni kɵrdüm; u qongⱪur oymanliⱪtiki hadas dǝrǝhliri arisida turatti; uning kǝynidǝ toruⱪ, ala-taƣil wǝ aⱪ atlar bar idi. □ 9 Mǝn uningdin: «Tǝⱪsir, bular nemǝ?» — dǝp soridim. Mǝn bilǝn sɵzlixiwatⱪan pǝrixtǝ manga: «Mǝn sanga bularning nemǝ ikǝnlikini kɵrsitimǝn» — dedi.□

10 Hadas dǝrǝhliri arisida turƣan zat jawabǝn: «Bular Pǝrwǝrdigarning yǝr yüzini uyan-buyan kezixkǝ ǝwǝtkǝnliri» — dedi.

11 Bu atlar hadas dǝrǝhliri arisida turƣan Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisigǝ jawab ⱪilip: «Biz yǝr yüzidǝ uyan-buyan kezip kǝlduⱪ; mana, pütkül yǝr yüzi tiptinq, aramliⱪta turuwatidu» — dedi.

12 Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi jawabǝn: «I samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, ⱪaqanƣiqǝ sǝn bu yǝtmix yildin beri aqqiⱪlinip keliwatⱪan Yerusalem wǝ Yǝⱨudaning xǝⱨǝrlirigǝ rǝⱨim ⱪilmaysǝn?» — dedi.□

13 Pǝrwǝrdigar mǝn bilǝn sɵzlixiwatⱪan pǝrixtigǝ yeⱪimliⱪ sɵzlǝr, tǝsǝlli bǝrgüqi sɵzlǝr bilǝn jawab bǝrdi.

14 Xuning bilǝn mǝn bilǝn sɵzlixiwatⱪan pǝrixtǝ manga mundaⱪ dedi: «Sǝn mundaⱪ jakarliƣin: — Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar: «Yerusalem wǝ Zionƣa bolƣan otluⱪ muⱨǝbbitimdin yürikim lawildap kɵyidu! 15 Xuning bilǝn Mǝn ǝrkin-azadiliktǝ yaxawatⱪan ǝllǝrgǝ ⱪattiⱪ ƣǝzǝplinimǝn; qünki Mǝn hǝlⱪimgǝ sǝlla ƣǝzǝplinip ⱪoyiwidim, ular ⱨǝddidin exip hǝlⱪimgǝ zor azar ⱪildi», dǝydu. □ 16 Xunga Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Mǝn Yerusalemƣa rǝⱨim-xǝpⱪǝtlǝr bilǝn ⱪaytip kǝldim; Mening ɵyüm uning iqidǝ ⱪurulidu» — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, — «wǝ Yerusalem üstigǝ «ɵlqǝm tanisi» yǝnǝ tartilidu».□  ■

17 — Yǝnǝ mundaⱪ jakarliƣin: «Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: Mening xǝⱨǝrlirim yǝnǝ awatlixidu, Pǝrwǝrdigar yǝnǝ Zionƣa tǝsǝlli beridu wǝ Yerusalemni yǝnǝ talliwalidu».

Ikkinqi alamǝt kɵrünüx — «tɵt münggüz» wǝ «tɵt ⱨünǝrwǝn»

18 Andin mǝn beximni kɵtürdüm, mana tɵt münggüzni kɵrdüm. 19 Mǝn bilǝn sɵzlixiwatⱪan pǝrixtidin: «Bular nemǝ?» dǝp soridim. U manga: «Bu Yǝⱨuda, Israil wǝ Yerusalemni tarⱪitiwǝtkǝn münggüzlǝrdur» — dedi.

20 Wǝ Pǝrwǝrdigar manga tɵt ⱨünǝrwǝnni kɵrsǝtti. 21 Mǝn: «Bu ⱨünǝrwǝnlǝr nemǝ ix ⱪilƣili kǝldi?» dǝp soridim. U: «Mana bular bolsa Yǝⱨudadikilǝrni ⱨeqkim ⱪǝddini rusliyalmiƣudǝk dǝrijidǝ tarⱪitiwǝtkǝn münggüzlǝr; biraⱪ bu ⱨünǝrwǝnlǝr münggüzlǝrni dǝkkǝ-dükkigǝ qüxürgili, yǝni ǝllǝrning Yǝⱨudaning zeminini tarⱪitiwetix üqün kɵtürgǝn münggüzlirini yǝrgǝ taxliwǝtkili kǝldi!» — dedi.□

2

Üqinqi alamǝt kɵrünüx — ɵlqǝx tanisini tutⱪan yigit

1 Andin mǝn beximni kɵtürüp, mana ⱪolida ɵlqǝm tanisini tutⱪan bir adǝmni kɵrdüm 2 wǝ uningdin: «Nǝgǝ barisǝn?» dǝp soridim. U manga: «Mǝn Yerusalemni ɵlqigili, uning kǝngliki wǝ uzunluⱪini ɵlqǝp bilgili barimǝn» — dedi.

3 Mana, mǝn bilǝn sɵzlixiwatⱪan pǝrixtǝ qiⱪti; yǝnǝ bir pǝrixtǝ uning bilǝn kɵrüxüxkǝ qiⱪti 4 wǝ uningƣa mundaⱪ dedi: — Yügür, bu yax yigitkǝ sɵz ⱪil, uningƣa mundaⱪ degin: — «Yerusalem ɵzidǝ turuwatⱪan adǝmlǝrning wǝ mallarning kɵplükidin sepilsiz xǝⱨǝrlǝrdǝk bolidu. □ 5 — wǝ Mǝn Pǝrwǝrdigar uning ǝtrapiƣa ot-yalⱪun sepili, uning iqidiki xan-xǝripi bolimǝn. 6 — Ⱨoy! Ⱨoy! Ximaliy zemindin ⱪeqinglar, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — qünki Mǝn silǝrni asmandiki tɵt tǝrǝptin qiⱪⱪan xamaldǝk tarⱪitiwǝtkǝn, dǝydu Pǝrwǝrdigar».□

7 «— Ⱨǝy! I Babil ⱪizi bilǝn turƣuqi Zion, ⱪaqⱪin! □ 8 Qünki samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Ɵz xan-xǝripini dǝp U Meni silǝrni bulang-talang ⱪilƣan ǝllǝrgǝ ǝwǝtti; qünki kim silǝrgǝ qeⱪilsa, xu Ɵzining kɵz ⱪariqoⱪiƣa qeⱪilƣan bolidu. □  ■ 9 Qünki mana, Mǝn Ɵz ⱪolumni ularning üstigǝ silkiymǝn, ular ɵzlirigǝ ⱪul ⱪilinƣuqilarƣa olja bolidu; xuning bilǝn silǝr samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning Meni ǝwǝtkǝnlikini bilisilǝr.

10 Nahxilarni yangritip xadlan, i Zion ⱪizi; qünki mana, keliwatimǝn, arangda makanliximǝn, dǝydu Pǝrwǝrdigar, ■ 11 — wǝ xu künidǝ kɵp ǝllǝr Pǝrwǝrdigarƣa baƣlinidu, Manga bir hǝlⱪ bolidu; arangda makanliximǝn wǝ silǝr samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning Meni ǝwǝtkǝnlikini bilisilǝr; 12 xuningdǝk Pǝrwǝrdigar Yǝⱨudani Ɵzining «muⱪǝddǝs zemini»da nesiwisi boluxⱪa miras ⱪilidu wǝ yǝnǝ Yerusalemni talliwalidu.

13 Barliⱪ ǝt igiliri Pǝrwǝrdigar aldida süküt ⱪilsun! Qünki U Ɵzining muⱪǝddǝs makanidin ⱪozƣaldi!»

3

Tɵtinqi alamǝt kɵrünüx — •••• Yǝxua bax kaⱨinni kiyndürüx

1 Andin u manga Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi aldida turuwatⱪan bax kaⱨin Yǝxuani, xuningdǝk Yǝxuaning ong tǝripidǝ uning bilǝn düxmǝnlixixkǝ turƣan Xǝytanni kɵrsǝtti.□

2 Pǝrwǝrdigar Xǝytanƣa: «Pǝrwǝrdigar seni ǝyiblisun, i Xaytan! Bǝrⱨǝⱪ, Yerusalemni talliwalƣan Pǝrwǝrdigar seni ǝyiblisun! Bu kixi ottin tartiwelinƣan bir ququla otun ǝmǝsmu?» — dedi. □  ■

3 Yǝxua bolsa paskina kiyimlǝrni kiygǝn ⱨalda Pǝrixtining aldida turatti.

4 U Uning aldida turuwatⱪanlarƣa: «Bu paskina kiyimni uningdin salduriwetinglar» — dedi wǝ uningƣa: «Ⱪara, Mǝn ⱪǝbiⱨlikingni sǝndin elip kǝttim, sanga ⱨeytliⱪ kiyim kiygüzdüm» — dedi. □  ■

5 Mǝn: «Ular bexiƣa pakiz bir sǝllini orisun!» — dedim. Xuning bilǝn ular pakiz bir sǝllini uning bexiƣa orap, uningƣa kiyim kiydürdi; Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi bir yanda turatti.□

6 Wǝ Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi Yǝxuaƣa mundaⱪ jekilidi: — 7 «Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Əgǝr yollirimda mangsang, tapiliƣinimni qing tutsang, Mening ɵyümni baxⱪurisǝn, ⱨoylilirimƣa ⱪaraydiƣan bolisǝn; sanga yenimda turuwatⱪanlarning arisida turux ⱨoⱪuⱪini berimǝn.

8 — I bax kaⱨin Yǝxua, sǝn wǝ sening aldingda olturƣan ⱨǝmraⱨliring anglanglar (qünki ular bexarǝtlik adǝmlǝr): — Mana, Mǝn «Xah» dǝp atalƣan ⱪulumni mǝydanƣa qiⱪirimǝn. □  ■ 9 Mana, Mǝn Yǝxuaning aldiƣa ⱪoyƣan taxⱪa ⱪara! — Bu bir taxning üstidǝ yǝttǝ kɵz bar; mana, Mǝn uning nǝⱪixlirini Ɵzüm oyimǝn, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, — wǝ Mǝn bu zeminning ⱪǝbiⱨlikini bir kün iqidila elip taxlaymǝn.□  ■

10 Xu küni, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, — ⱨǝrbiringlar ɵz yeⱪininglarni üzüm teli wǝ ǝnjür dǝrihi astiƣa olturuxⱪa tǝklip ⱪilisilǝr».

4

Bǝxinqi alamǝt kɵrünüx — altun qiraƣdan

1 Andin mǝn bilǝn sɵzlixiwatⱪan pǝrixtǝ ⱪaytip kelip meni oyƣitiwǝtti. Mǝn huddi uyⱪusidin oyƣitiwetilgǝn adǝmdǝk bolup ⱪaldim; 2 U mǝndin: «Nemini kɵrdüng?» dǝp soridi. Mǝn: «Mana, mǝn pütünlǝy altundin yasalƣan bir qiraƣdanni kɵrdüm; uning üsti tǝripidǝ bir ⱪaqa, yǝttǝ qiriƣi wǝ yǝttǝ qiraƣⱪa tutixidiƣan yǝttǝ nǝyqǝ bar ikǝn; □ 3 uning yenida ikki zǝytun dǝrihi bar, birsi ong tǝrǝptǝ, birsi sol tǝrǝptǝ», dedim. 4 Andin jawabǝn mǝn bilǝn sɵzlixiwatⱪan pǝrixtidin: «I tǝⱪsir, bular nemǝ?» — dǝp soridim.

5 Mǝn bilǝn sɵzlixiwatⱪan pǝrixtǝ manga jawabǝn: «Bularning nemǝ ikǝnlikini bilmǝmsǝn?» — dedi. Mǝn: «Yaⱪ, tǝⱪsir» — dedim.■

6 Andin u manga jawabǝn mundaⱪ dedi: «Mana samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning Zǝrubbabǝlgǝ ⱪilƣan sɵzi: «Ix küq-ⱪudrǝt bilǝn ǝmǝs, iⱪtidar bilǝn ǝmǝs, bǝlki Mening Roⱨim arⱪiliⱪ pütidu! — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar. 7 — I büyük taƣ, sǝn zadi kim? Zǝrubbabǝl aldida sǝn tüzlǝnglik bolisǝn; u ibadǝthanining ǝng üstigǝ jipsima taxni ⱪoyidu, xuning bilǝn uningƣa: «Iltipatliⱪ bolsun! Iltipat uningƣa!» degǝn towlaxlar yangrap anglinidu».□  ■

8 Andin Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: — 9 «Zǝrubbabǝlning ⱪoli muxu ɵyning ulini saldi wǝ uning ⱪolliri uni püttüridu; xuning bilǝn silǝr samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning Meni ǝwǝtkǝnlikini bilisilǝr. ■ 10 Kim ǝmdi muxu «kiqik ixlar bolƣan kün»ni kɵzgǝ ilmisun? Qünki bular xadlinidu, — bǝrⱨǝⱪ, bu «yǝttǝ» xadlinidu, — Zǝrubbabǝlning ⱪoli tutⱪan tik ɵlqǝm texini kɵrgǝndǝ xadlinidu; bu «yǝttǝ» bolsa Pǝrwǝrdigarning pütkül yǝr yüzigǝ sǝpselip ⱪarawatⱪan kɵzliridur».□  ■

11 Mǝn jawabǝn pǝrixtidin: «Qiraƣdanning ong wǝ sol tǝripidǝ turƣan ikki zǝytun dǝrihi nemǝ?» dǝp soridim; 12 wǝ ikkinqi ⱪetim soalni ⱪoyup uningdin: «Ularning yenidiki ikki altun nǝyqǝ arⱪiliⱪ ɵzlikidin «altun» ⱪuyuwatⱪan xu ikki zǝytun xehi nemǝ?» dǝp soridim.□

13 U mǝndin: «Bularning nemǝ ikǝnlikini bilmǝmsǝn?» dǝp soridi. Mǝn: «Yaⱪ, tǝⱪsir» — dedim.

14 U manga: «Bular pütkül yǝr-zeminning Igisi aldida turuwatⱪan «zǝytun meyida mǝsiⱨ ⱪilinƣan» ikki oƣul balidur» — dedi. □

  ■

5

Altinqi alamǝt kɵrünüx — «uqar oram yazma»

1 Andin mǝn yǝnǝ beximni kɵtürüp, mana bir uqar oram yazmini kɵrdüm. 2 U mǝndin: «Nemini kɵrdüng?» dǝp soridi. Mǝn: «Bir uqar oram yazmini kɵrdüm; uzunluⱪi yigirmǝ gǝz, kǝngliki on gǝz ikǝn» — dedim.□

3 U manga: «Bu bolsa pütün zemin üstigǝ qiⱪirilƣan lǝnǝttur; qünki ⱨǝrbir oƣriliⱪ ⱪilƣuqi bu tǝripigǝ yezilƣini boyiqǝ üzüp taxlinidu; wǝ ⱪǝsǝm iqküqilǝrning ⱨǝrbiri u tǝripigǝ yezilƣini boyiqǝ üzüp taxlinidu».

4 — «Mǝn bu yazmini qiⱪirimǝn» — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, «wǝ u oƣrining ɵyigǝ ⱨǝmdǝ namim bilǝn yalƣandin ⱪǝsǝm iqküqining ɵyigǝ kiridu wǝ xu ɵydǝ ⱪonup uni yaƣaq-taxliri bilǝn ⱪoxupla yǝwetidu».□

Yǝttinqi alamǝt kɵrünüx — sewǝttǝ olturƣan ayal — «Rǝzillik»

5 Andin mǝn bilǝn sɵzlixiwatⱪan pǝrixtǝ qiⱪip manga: «Əmdi bexingni kɵtürgin, nemining qiⱪiwatⱪinini kɵrüp baⱪ» — dedi.

6 Mǝn: «U nemǝ?» — dǝp soridim. U manga: «Bu qiⱪiwatⱪan «ǝfaⱨ» sewitidur», wǝ: «Bu bolsa xu rǝzillǝrning pütün zemindiki ⱪiyapitidur» — dedi. □

7 Əfaⱨ sewitining aƣzidin dumilaⱪ bir ⱪoƣuxun kɵtürüldi, mana, ǝfaⱨ sewiti iqidǝ bir ayal olturatti.

8 U: «Bu bolsa, rǝzillik»tur» — dǝp, uni ǝfaⱨ sewiti iqigǝ ⱪayturup taxlap, ǝfaⱨning aƣziƣa eƣir ⱪoƣuxunni taxlap ⱪoydi.

9 Beximni kɵtürüp, mana ikki ayalning qiⱪⱪanliⱪini kɵrdüm; xamal ularning ⱪanatlirini yǝlpütüp turatti (ularning lǝylǝkningkidǝk ⱪanatliri bar idi); ular ǝfaⱨni asman bilǝn zeminning otturisiƣa kɵtürdi. 10 Mǝn bilǝn sɵzlixiwatⱪan pǝrixtidin: «Ular ǝfaⱨni nǝgǝ kɵtürüp mangidu?» — dǝp soridim.

11 U manga: Ular ǝfaⱨ üqün «Xinar zemini»da bir ɵy selixⱪa kǝtti; ɵy bǝrpa ⱪilinƣandin keyin, ǝfaⱨ sewiti xu yǝrdǝ ɵz turalƣusiƣa ⱪoyulidu, — dǝp jawab bǝrdi.□

6

Sǝkkizinqi alamǝt kɵrünüx — atliⱪ jǝng ⱨarwiliri

1 Andin mana, mǝn yǝnǝ beximni kɵtürüp, ikki taƣ otturisidin tɵt jǝng ⱨarwisining qiⱪⱪanliⱪini kɵrdüm. Taƣlar bolsa mis taƣlar idi. 2 Birinqi jǝng ⱨarwisidiki ⱪizil atlar idi; ikkinqi jǝng ⱨarwisidiki ⱪara atlar idi; 3 üqinqi jǝng ⱨarwisidiki aⱪ atlar, tɵtinqi jǝng ⱨarwisidiki küqlük qipar atlar idi. 4 Mǝn jawabǝn mǝn bilǝn sɵzlixiwatⱪan pǝrixtidin: «Tǝⱪsir, bular nemǝ?» — dǝp soridim.

5 Pǝrixtǝ manga jawabǝn: «Bular pütkül yǝr-zeminning Igisining ⱨuzuridin qiⱪⱪan asmanlarning tɵt roⱨi. 6 Ⱪara atlar ⱪetilƣan ⱨarwa ximaliy zeminlar tǝrǝpkǝ kiridu; aⱪlar ularning kǝynidin mangidu; qiparlar bolsa jǝnubiy zeminlar tǝrǝpkǝ mangidu. 7 Andin muxu küqlük atlar qiⱪip yǝr yüzidǝ uyaⱪ-buyaⱪ kezixkǝ aldiraydu» — dedi.

U ularƣa: «Menginglar, yǝr yüzidǝ uyaⱪ-buyaⱪ menginglar» — dedi; ular yǝr yüzidǝ uyaⱪ-buyaⱪ mangdi. 8 Wǝ U manga ünlük awazda: «Ⱪara, ximaliy yǝr-zeminlar tǝrǝpkǝ mangƣanlar Mening Roⱨimdiki aqqiⱪni ximaliy zemin tǝrǝptǝ besiⱪturdi» — dedi. □

Bax kaⱨin Yǝxuaƣa taj kiydürüx

9 Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

10 Sürgün bolup kǝlgǝnlǝrdin, yǝni Ⱨǝlday, Tobiya wǝ Yǝdayadin sowƣatlarni ⱪobul ⱪilƣin; xu küni ular Babildin kelip qüxkǝn ɵygǝ, yǝni Zǝfaniyaning oƣli Yosiyaning ɵyigǝ kirgin; 11 xundaⱪ, kümüx wǝ altunni ⱪobul ⱪilƣin, bulardin qǝmbǝrsiman bir tajni toⱪup wǝ tajni Yǝⱨozadakning oƣli bax kaⱨin Yǝxuaning bexiƣa kiygüzgin; 12 wǝ Yǝxuaƣa: «Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: Ⱪaranglar, «Xah» dǝp atalƣan insan! U ɵz tüwidin ornida xahlinip, Pǝrwǝrdigarning ibadǝthanisini ⱪuridu» — degin.■

13 «Bǝrⱨǝⱪ, Pǝrwǝrdigarning ibadǝthanisini ⱪurƣuqi dǝl xu bolidu; u xu xaⱨanǝ xan-xǝrǝpni zimmisigǝ elip, ɵz tǝhtigǝ olturup ⱨɵküm süridu; u tǝhtkǝ olturidiƣan kaⱨin bolidu; hatirjǝmlik-aramliⱪni elip kelidiƣan ⱨǝmkarliⱪ ular ikkisi arisida bolidu.□  ■

14 Muxu qǝmbǝrsiman taj Pǝrwǝrdigarning ibadǝthanisida Hǝlǝm, Tobiya, Yǝdayalarƣa wǝ Zǝfaniyaning oƣlining meⱨribanliⱪiƣa bir ǝslǝtmǝ üqün ⱪoyulidu. □ 15 Wǝ yiraⱪta turuwatⱪanlar kelip Pǝrwǝrdigarning ibadǝthanisini ⱪurux hizmitidǝ bolidu; xuning bilǝn silǝr samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning Meni ǝwǝtkǝnlikini bilisilǝr; ǝgǝr Pǝrwǝrdigarning awazini kɵngül ⱪoyup anglisanglar bu ix ǝmǝlgǝ axurulidu».■

7

Roza tutux toƣruluⱪ ⱪoyulƣan soal wǝ rǝddiyǝlik jawab

1 Darius padixaⱨning tɵtinqi yili toⱪⱪuzinqi ay, yǝni «Hislǝw»ning tɵtinqi küni, Pǝrwǝrdigarning sɵzi Zǝkǝriyaƣa kǝldi. 2 Xu qaƣda Bǝyt-Əl xǝⱨiridikilǝr Xerǝzǝr wǝ Rǝgǝm-Mǝlǝklǝrni Pǝrwǝrdigardin iltipat soraxⱪa ǝwǝtkǝnidi. 3 Bǝyt-Əldikilǝr: «Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki kaⱨinlardin, xuningdǝk pǝyƣǝmbǝrlǝrdin: «Ⱨǝrbirimiz kɵp yillardin beri ⱪilƣinimizdǝk, bǝxinqi ayda ⱨǝrbirimiz yǝnila ɵzimizni baxⱪilardin ayrip, yiƣa-zarƣa olturuximiz kerǝkmu?» — dǝp soranglar» dǝp tapiliƣanidi.□

4 Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

5 «Zemindiki barliⱪ turuwatⱪan hǝlⱪⱪǝ ⱨǝm kaⱨinlarƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ soriƣin: — «Silǝr muxu yǝtmix yildin beri bǝxinqi ay wǝ yǝttinqi aylarda roza tutup yiƣa-zar ⱪilƣininglarda, silǝr manga, ⱨǝⱪiⱪǝtǝn manga roza tuttunglarmu? □ 6 Yegininglar, iqkininglar, bu pǝⱪǝt ɵzünglar üqünla yǝp-iqkininglardin ibarǝt boldi ǝmǝsmu? □ 7 Bular Yerusalem wǝ uning ǝtrapidiki xǝⱨǝrliri aⱨalilik bolƣan, taza awatlaxⱪan qaƣlarda, jǝnubiy Yǝⱨuda wǝ tɵwǝn tüzlǝnglik aⱨalilik bolƣan qaƣlarda, Pǝrwǝrdigar burunⱪi pǝyƣǝmbǝrlǝr arⱪiliⱪ jakarliƣan sɵzlǝr ǝmǝsmu?

8 Pǝrwǝrdigarning sɵzi Zǝkǝriyaƣa kelip mundaⱪ deyildi: —

9 «Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Ⱨǝⱪiⱪiy adalǝtni yürgüzünglar, bir-biringlarƣa meⱨir-muⱨǝbbǝt wǝ rǝⱨim-xǝpⱪǝt kɵrsitinglar, 10 tul hotun wǝ yetim-yesirlarni, yat adǝmlǝr wǝ namratlarni bozǝk ⱪilmanglar; ⱨeqkim ɵz ⱪerindixiƣa kɵnglidǝ yamanliⱪ oylimisun. ■ 11 Biraⱪ ata-bowiliringlar anglaxni rǝt ⱪilƣan, ular jaⱨilliⱪ bilǝn boynini tolƣap, anglimasⱪa ⱪulaⱪlirini eƣir ⱪilƣan; □ 12 ular Tǝwrat ⱪanunini wǝ samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning Ɵz Roⱨi bilǝn burunⱪi pǝyƣǝmbǝrlǝr arⱪiliⱪ ǝwǝtkǝn sɵzlirini anglimasliⱪ üqün kɵnglini almastǝk ⱪattiⱪ ⱪilƣanidi; xunga samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigardin intayin ⱪattiⱪ ƣǝzǝp qüxkǝn; 13 xundaⱪ boldiki, Mǝn ularni qaⱪirƣanda ular anglaxni rǝt ⱪilƣandǝk, ular qaⱪirƣanda Mǝnmu anglaxni rǝt ⱪildim» — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, ■ 14 — «wǝ Mǝn ularni ular tonumaydiƣan barliⱪ ǝllǝr arisiƣa ⱪara ⱪuyun bilǝn tarⱪitiwǝttim; ularning ketixi bilǝn zemin wǝyran bolƣan, andin uningdin ɵtkǝnlǝrmu, ⱪaytⱪanlarmu bolƣan ǝmǝs; qünki ularning sǝwǝbidin illiⱪ zemin wǝyranǝ ⱪilinƣan».□

8

Roza tutux toƣruluⱪ ⱪoyulƣan soal wǝ ümid bǝrgüqi jawab

1 Wǝ samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

2 «Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Mening Zionƣa baƣliƣan otluⱪ muⱨǝbbitim ⱪaynap taxti; Mening uningƣa baƣliƣan otluⱪ muⱨǝbbitim tüpǝylidin uning düxmǝnlirigǝ ƣǝzipim ⱪaynap taxti.■

3 Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Mǝn Zionƣa ⱪaytip kǝldim, Yerusalemning otturisida makanliximǝn; Yerusalem «Ⱨǝⱪiⱪǝt xǝⱨiri» dǝp atilidu, samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning teƣi «Muⱪǝddǝs Taƣ» dǝp atilidu. 4 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: «Ⱪeri boway-momaylar yǝnǝ Yerusalemning koqilirida olturidiƣan bolidu; künliri uzun bolup, ⱨǝrbiri ⱨasisini ⱪolida tutup olturidu; 5 xǝⱨǝrning koqiliri oynawatⱪan oƣul-ⱪiz balilar bilǝn liⱪ tolidu. 6 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Bu ix xu künlǝrdǝ bu hǝlⱪning ⱪaldisining kɵzigǝ ajayib karamǝt kɵrünidiƣini bilǝn, u Mening kɵzümgǝ karamǝt kɵrünǝmdu?» — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar.□

7 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Mana, Mǝn Ɵz hǝlⱪimni xǝrⱪiy zeminlardin, ƣǝrbiy zeminlardin ⱪutⱪuzimǝn; 8 Mǝn ularni elip kelimǝn, ular Yerusalemda makanlixidu; ular Mening hǝlⱪim, Mǝn ⱨǝⱪiⱪǝt wǝ ⱨǝⱪⱪaniyliⱪta ularning Hudasi bolimǝn».

9 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning ɵyining uli selinƣan künidǝ ⱨazir bolƣan pǝyƣǝmbǝrlǝrning aƣzidin muxu künlǝrdǝ bayan ⱪiliniwatⱪan munu sɵzlǝrni ixitiwatisilǝr, muⱪǝddǝs ibadǝthanining ⱪuruluxiƣa ⱪolunglar küqlük ⱪilinsun! □ 10 Qünki xu künlǝrdin ilgiri insan üqün ix ⱨǝⱪⱪi yoⱪ, at-ulaƣ üqünmu ix ⱨǝⱪⱪi yoⱪ idi; jǝbir-zulum tüpǝylidin qiⱪⱪuqi yaki kirgüqi üqün aman-esǝnlik yoⱪ idi; qünki Mǝn ⱨǝrbir adǝmni ɵz yeⱪiniƣa düxmǝnlǝxtürdüm; 11 biraⱪ Mǝn bu hǝlⱪning ⱪaldisiƣa burunⱪi künlǝrdikidǝk bolmaymǝn, dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar; 12 qünki uruⱪ ⱨosulluⱪ bolidu, üzüm teli mewilǝydu, tupraⱪ ündürmilirini beridu, asmanlar xǝbnǝmlirini beridu; xuning bilǝn mǝn bu hǝlⱪning ⱪaldisiƣa muxularning ⱨǝmmisini igǝ ⱪildurimǝn. □ 13 Xundaⱪ ǝmǝlgǝ axuruliduki, silǝr ǝllǝr arisida lǝnǝt bolup ⱪalƣininglarning ǝksiqǝ, i Yǝⱨuda jǝmǝti wǝ Israil jǝmǝti, Mǝn silǝrni ⱪutⱪuzimǝn, silǝr ularƣa bǝht-bǝrikǝt bolisilǝr; ⱪorⱪmanglar, ⱪolliringlar küqlük ⱪilinsun!□

14 Qünki samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — Silǝrning ata-bowiliringlar Mening ƣǝzipimni ⱪozƣiƣanda Mening silǝrgǝ yamanliⱪ yǝtküzüx oyida bolƣinim wǝ xu jaza yolidin yanmiƣinimdǝk — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — 15 Mǝn ⱨazir, muxu künlǝrdǝ yǝnǝ Yerusalem wǝ Yǝⱨuda jǝmǝtigǝ yahxiliⱪ yǝtküzüx oyida boldum; ⱪorⱪmanglar. 16 Muxu ixlarƣa ǝmǝl ⱪilinglar: — Ⱨǝrbiringlar ɵz yeⱪininglarƣa ⱨǝⱪiⱪǝtni sɵzlǝnglar; dǝrwaziliringlarda ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ, aman-tinqliⱪⱪa uyƣun ⱨɵkümlǝrni yürgüzünglar; □  ■ 17 ⱨeqkim kɵnglidǝ ɵz yeⱪiniƣa yamanliⱪ oylimisun; ⱨeqⱪandaⱪ yalƣan ⱪǝsǝmgǝ xerik bolmanglar; qünki Mǝn dǝl bularning ⱨǝmmisigǝ nǝprǝtlinimǝn, dǝydu Pǝrwǝrdigar.■

18 Wǝ samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning sɵzi manga kelip mundaⱪ deyildi: —

19 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Tɵtinqi aydiki roza, bǝxinqi aydiki roza, yǝttinqi aydiki roza wǝ oninqi aydiki roza Yǝⱨuda jǝmǝtigǝ huxalliⱪ wǝ xad-huramliⱪ, bǝhtlik ibadǝt sorunliri bolidu; xunga ⱨǝⱪiⱪǝt wǝ hatirjǝmlik-tinqliⱪni sɵyünglar.□

20 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Nurƣun ⱪowmlar wǝ kɵp xǝⱨǝrlǝrning aⱨalisi yǝnǝ muxu yǝrgǝ kelidu; ■ 21 bir xǝⱨǝrdǝ turuwatⱪanlar baxⱪa bir xǝⱨǝrgǝ berip ularƣa: «Pǝrwǝrdigardin iltipat tilǝxkǝ, samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarni izdǝxkǝ tez barayli; mǝnmu barimǝn!» — dǝydiƣan bolidu. 22 Kɵp ⱪowmlar wǝ küqlük ǝllǝr Pǝrwǝrdigardin iltipat tilǝxkǝ, samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarni izdǝxkǝ Yerusalemƣa kelidu.

23 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Xu künlǝrdǝ ⱨǝrhil tilda sɵzlǝydiƣan ǝllǝrdin on nǝpǝr adǝm qiⱪip Yǝⱨudiy bir adǝmning tonining etikini tutuwelip uningƣa: «Biz sǝn bilǝn barayli; qünki Hudani sǝn bilǝn billidur, dǝp angliduⱪ» — dǝydu.□

9

«Büyük Iskǝndǝr»ning tajawuzi toƣruluⱪ bexarǝtlǝr

1 Pǝrwǝrdigarning sɵzidin yüklǝngǝn bexarǝt — Hadrak zemini wǝ Dǝmǝxⱪ üstigǝ ⱪonidu (qünki Pǝrwǝrdigarning nǝziri adǝmlǝr wǝ Israilning barliⱪ ⱪǝbililiri üstididur); □ 2 U bularƣa qegridax bolƣan Hamatⱪa, Tur wǝ Zidon üstigimu ⱪonidu. Tur tolimu «dana» bolƣaqⱪa, □ 3 ɵzi üqün ⱪorƣan ⱪurƣan, kümüxni topidǝk, sap altunni koqilardiki patⱪaⱪtǝk dɵwilǝp ⱪoyƣan. 4 Mana, Rǝb uni mal-dunyasidin ayriwetidu, uning küqini dengizda yoⱪ ⱪilidu; u ot tǝripidin yǝp ketilidu.□

5 Axkelon buni kɵrüp ⱪorⱪidu; Gazamu kɵrüp azablinip tolƣinip ketidu; Əkronmu xundaⱪ, qünki uning arzu-ümidi tozup ketidu; padixaⱨ Gazadin yoⱪap ketidu, Axkelon adǝmzatsiz ⱪalidu. 6 Xuning bilǝn Axdodta ⱨaramdin bolƣan birsi turidu; Mǝn Filistiylǝrning mǝƣrurluⱪi wǝ pǝhrini yoⱪitimǝn. □ 7 Mǝn aƣzidin ⱪanlarni, uning ⱨaram yegǝn yirginqlik nǝrsilǝrni qixliri arisidin elip ketimǝn; andin ⱪelip ⱪalƣanlar bolsa, ular Hudayimizƣa tǝwǝ bolup, Yǝⱨudada yolbaxqi bolidu; Əkronning orni Yǝbus ⱪǝbilisidikilǝrgǝ ohxax bolidu. □ 8 Mǝn ⱪoxun tüpǝylidin, yǝni ɵtüp kǝtküqi wǝ ⱪaytip kǝlgüqi tüpǝylidin Ɵz ɵyüm ǝtrapida qedirimni tiktürimǝn; ǝzgüqi ⱪaytidin uningdin ɵtmǝydu; qünki Ɵz kɵzüm bilǝn kɵzitimǝn.□

Zionning padixaⱨi Mǝsiⱨ kelidu!

9 Zor xadlan, i Zion ⱪizi!

Tǝntǝnǝlik nida ⱪil, i Yerusalem ⱪizi!

Ⱪaranglar, padixaⱨing yeningƣa kelidu;

U ⱨǝⱪⱪaniy wǝ nijatliⱪ bolidu;

Kǝmtǝr-mɵmin bolup,

Mada exǝkkǝ, yǝni exǝk tǝhiyigǝ minip kelidu;□  ■

10 Xuning bilǝn Mǝn jǝng ⱨarwilirini Əfraimdin,

Atlarni Yerusalemdin mǝⱨrum ⱪiliwetimǝn;

Jǝng oⱪyasimu elip taxlinidu.

U bolsa ǝllǝrgǝ hatirjǝmlik-tinqliⱪni jakarlap yǝtküzidu;

Uning ⱨɵkümranliⱪi dengizdin dengizƣiqǝ,

Əfrat dǝryasidin yǝr yüzining qǝtlirigiqǝ bolidu.□

11 Əmdi seni bolsa, sanga qüxürülgǝn ǝⱨdǝ ⱪeni tüpǝylidin, Mǝn arangdiki mǝⱨbuslarni susiz orǝktin azadliⱪⱪa qiⱪirimǝn.□  ■

12 Mustǝⱨkǝm jayƣa ⱪaytip kelinglar, i arzu-ümidning mǝⱨbusliri! Bügün Mǝn jakarlap eytimǝnki, tartⱪan jazaliringning ǝksini ikki ⱨǝssilǝp sanga ⱪayturimǝn. □ 13 Qünki Ɵzüm üqün Yǝⱨudani oⱪyadǝk egildürdüm, Əfraimni oⱪ ⱪilip oⱪyaƣa saldim; Mǝn oƣul baliliringni ornidin turƣuzimǝn, i Zion — ular sening oƣul baliliringƣa ⱪarxi jǝng ⱪilidu, i Gretsiyǝ! I Zion, Mǝn seni palwanning ⱪolidiki ⱪiliqtǝk ⱪilimǝn. 14 Pǝrwǝrdigar ularning üstidǝ kɵrünidu; Uning oⱪi qaⱪmaⱪtǝk etilip uqidu. Rǝb Pǝrwǝrdigar kanayni qalidu; U jǝnubtiki dǝⱨxǝtlik ⱪara ⱪuyunlarni billǝ elip yürüx ⱪilidu. ■ 15 Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar ular üqün mudapiǝ bolidu; ular salƣa taxlirini kukum ⱪilip, dǝssǝp qǝylǝydu; ular iqiwelip, xarab kǝypini sürgǝnlǝrdǝk ⱪiyⱪas-sürǝn kɵtüridu; ular ⱪanƣa milǝngǝn ⱪurbangaⱨning bürjǝkliridǝk, ⱪanƣa toldurulƣan ⱪaqilardǝk bolidu. □
16 Xu küni Pǝrwǝrdigar bolƣan ularning Hudasi ularni Ɵzüm baⱪⱪan padam bolƣan hǝlⱪim dǝp bilip ⱪutⱪuzidu; qünki ular taj gɵⱨǝrliridǝk Uning zemini üstidǝ kɵtürülidu. 17 Xunqǝ zordur Uning meⱨribanliⱪi, xunqǝ ⱪaltistur Uning güzǝlliki! Ziraǝtlǝr yigitlǝrni, yengi xarab ⱪizlarni yaxnitidu!□

10

Ahirⱪi zamanlardiki wǝⱪǝlǝr — dawami

1 Pǝrwǝrdigardin «keyinki yamƣur» pǝslidǝ yamƣurni tǝlǝp ⱪilinglar; Pǝrwǝrdigar qaⱪmaⱪlarni qaⱪturup, ularƣa mol yamƣurlarni, xuningdǝk ⱨǝrbirigǝ etizda ot-qɵplǝrni beridu. □ 2 Qünki «ɵy butliri» bimǝnǝ gǝplǝrni eytⱪan, palqilar yalƣan «alamǝt»lǝrni kɵrgǝn, tuturuⱪsiz qüxlǝrni sɵzligǝn; ular ⱪuruⱪ tǝsǝlli beridu. Xunga hǝlⱪ ⱪoy padisidǝk tenǝp kǝtti; ular padiqisi bolmiƣaqⱪa, azar yemǝktǝ.□  ■

3 Mening ƣǝzipim padiqilarƣa ⱪozƣaldi; Mǝn muxu «tekǝ» yetǝkqilǝrni jazalaymǝn; qünki samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar Ɵz padisidin, yǝni Yǝⱨuda jǝmǝtidin hǝwǝr elixⱪa kǝldi; U jǝngdǝ ularni Ɵzining ⱨǝywǝtlik etidǝk ⱪilidu. 4 Uningdin yǝni Yǝⱨudadin «Burjǝk Texi», uningdin «Ⱪozuⱪ», uningdin «Jǝng Oⱪyasi», uningdin «Ⱨǝmmigǝ ⱨɵkümranliⱪ Ⱪilƣuqi» qiⱪidu.□

5 Xuning bilǝn ular jǝngdǝ, düxmǝnlǝrni koqilardiki patⱪaⱪni dǝssigǝndǝk qǝylǝydiƣan palwanlardǝk bolidu; ular jǝng ⱪilidu, qünki Pǝrwǝrdigar ular bilǝn billidur; ular atliⱪ ǝskǝrlǝrnimu yǝrgǝ ⱪaritip ⱪoyidu. 6 Mǝn Yǝⱨuda jǝmǝtini küqǝytimǝn, Yüsüpning jǝmǝtini ⱪutⱪuzimǝn; Mǝn ularni ⱪaytidin olturaⱪlixixⱪa ⱪayturimǝn; qünki Mǝn ularƣa rǝⱨim-xǝpⱪǝtni kɵrsitimǝn. Ular Mǝn ⱨeqⱪaqan taxliwǝtmigǝndǝk bolidu; qünki Mǝn ularning Hudasi Pǝrwǝrdigarmǝn; Mǝn ularƣa jawab berimǝn. 7 Əfraimdikilǝr palwandǝk bolidu, kɵngülliri xarab kǝypini sürgǝnlǝrdǝk huxallinidu; ularning baliliri buni kɵrüp huxallinidu; ularning kɵngli Pǝrwǝrdigardin xadlinidu.

8 Mǝn üxⱪirtip, ularni yiƣimǝn; qünki Mǝn ularni bǝdǝl tɵlǝp ⱨɵrlükkǝ qiⱪirimǝn; ular ilgiri kɵpiyip kǝtkǝndǝk kɵpiyidu. 9 Mǝn ularni ǝllǝr arisida uruⱪtǝk qaqimǝn; andin ular Meni yiraⱪ jaylarda ǝslǝydu; xuning bilǝn ular baliliri bilǝn ⱨayat ⱪelip, ⱪaytip kelidu. □ 10 Mǝn ularni ⱪaytidin Misir zeminidin elip kelimǝn, Asuriyǝdinmu qiⱪirip yiƣimǝn; ularni Gilead wǝ Liwan zeminiƣa elip kirgüzimǝn; yǝr-zemin ularni patⱪuzalmay ⱪalidu.

11 Xundaⱪ ⱪilip, U jǝbir-japa dengizidin ɵtüp, dengizdiki dolⱪunlarni uridu; Nil dǝryasining tǝgliri ⱪurup ketidu; Asuriyǝning mǝƣrurluⱪi wǝ pǝhri pǝs ⱪilinidu, Misirdiki xaⱨanǝ ⱨasimu yoⱪilidu. □

12 Mǝn ularni Pǝrwǝrdigar arⱪiliⱪ küqǝytimǝn; ular Uning namida mangidu, dǝydu Pǝrwǝrdigar.

11

Hudaning padisi yahxi padiqisini, yǝni Pǝrwǝrdigarning Ɵzini rǝt ⱪilidu; ular zulmǝtkǝ ⱪalidu

1 I Liwan, ot sening kedir dǝrǝhliringni yǝp ketixi üqün, dǝrwaziliringni aq! □
2 Waysanglar, i ⱪariƣaylar, qünki kedir yiⱪildi, esil dǝrǝhlǝr wǝyran ⱪilindi; waysanglar, i Baxandiki dub dǝrǝhliri, qünki baraⱪsan orman yiⱪitildi! 3 Padiqilarning waysiƣan awazini angla! Qünki ularning xǝripi bolƣan qimǝn-yaylaⱪ wǝyran ⱪilindi; arslanlarning ⱨɵrkirigǝn awazini angla! Qünki Iordan dǝryasining pǝhri bolƣan bük-baraⱪsanliⱪi wǝyran ⱪilindi.

4 Pǝrwǝrdigar Hudayim mundaⱪ dǝydu: — Boƣuzlaxⱪa bekitilgǝn padini baⱪⱪin! 5 Ularni setiwalƣanlar ularni boƣuzliwǝtkǝndǝ ⱨeq gunaⱨkar dǝp ⱪaralmaydu; ularni setiwǝtkǝnlǝr: «Pǝrwǝrdigarƣa xükri! Qünki beyip kǝttim!» — dǝydu; ularning ɵz padiqiliri ularƣa iqini ⱨeq aƣritmaydu. 6 Qünki Mǝn zeminda turuwatⱪanlarƣa yǝnǝ iqimni ⱨeq aƣritmaymǝn, dǝydu Pǝrwǝrdigar; — wǝ mana, Mǝn adǝmlǝrni, ⱨǝrbirini ɵz yeⱪinining ⱪoliƣa wǝ ɵz padixaⱨining ⱪoliƣa tapxurimǝn; mana, bular zeminni harab ⱪilidu, Mǝn ularni bularning ⱪolidin ⱨeq ⱪutⱪuzmaymǝn.□

7 Xunga mǝn «boƣuzlaxⱪa bekitilgǝn pada»ni beⱪip turdum, bolupmu padining arisidiki miskin mɵminlǝrni baⱪtim. Mǝn ɵzümgǝ ikki tayaⱪni aldim; birinqisini «xapaǝt», ikkinqisini «rixtǝ» dǝp atidim; xuning bilǝn mǝn padini baⱪtim.□

8 Xuningdǝk Mǝn bir ay iqidǝ üq padiqini ⱨalak ⱪildim; Mening jenim bu hǝlⱪtin bizar boldi wǝ ularning jeni Meni ɵq kɵrdi.□

9 Mǝn: «Mǝn silǝrni baⱪmaymǝn; ɵlǝy dǝp ⱪalƣanliri ɵlüp kǝtsun; ⱨalak bolay dǝp ⱪalƣanliri ⱨalak bolsun; tirik ⱪalƣanlarning ⱨǝmmisi bir-birining gɵxini yesun» — dedim.□

10 Mǝn «xapaǝt» degǝn tayiⱪimni elip sunduriwǝttim, xuningdǝk Mening barliⱪ ǝllǝr bilǝn bolƣan ǝⱨdǝmni sunduruwǝttim. 11 Əⱨdǝ xu küni bikar ⱪiliwetildi; xunga pada arisidiki manga diⱪⱪǝt ⱪilƣan miskin mɵminlǝr buning Pǝrwǝrdigarning sɵzi ikǝnlikini bilip yǝtti. □ 12 Wǝ mǝn ularƣa: «Muwapiⱪ kɵrsǝnglar, mening ix ⱨǝⱪⱪimni beringlar; bolmisa boldi ⱪilinglar» — dedim. Xunga ular mening ix ⱨǝⱪⱪimgǝ ottuz kümüx tǝnggini taraziƣa saldi.■

13 Wǝ Pǝrwǝrdigar manga: «Mana bu ular Manga bekitkǝn ⱪaltis baⱨa! Uni sapalqining aldiƣa taxlap bǝr!» dedi. Xuning bilǝn mǝn ottuz kümüx tǝnggini elip bularni Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ, sapalqining aldiƣa qɵriwǝttim. □  ■ 14 Andin mǝn Yǝⱨuda bilǝn Israilning ⱪerindaxliⱪini üzüx üqün, ikkinqi tayiⱪimni, yǝni «rixtǝ»ni sunduruwǝttim.

15 Andin Pǝrwǝrdigar manga mundaⱪ dedi: «Sǝn ǝmdi yǝnǝ ǝrzimǝs padiqining ⱪorallirini al. □ 16 Qünki mana, Mǝn zeminda bir padiqini ornidin turƣuzimǝnki, u ⱨalak bolay degǝnlǝrdin hǝwǝr almaydu, tenǝp kǝtkǝnlǝrni izdimǝydu, yarilanƣanlarni saⱪaytmaydu, saƣlamlarnimu baⱪmaydu; u bǝlki sǝmrigǝnlǝrning gɵxini yǝydu, ⱨǝtta tuyaⱪlirini yirip yǝydu. 17 Padini taxliwǝtkǝn ǝrzimǝs padiqining ⱨaliƣa way! Ⱪiliq uning biliki wǝ ong kɵzigǝ qüxidu; uning biliki pütünlǝy yigilǝydu, uning ong kɵzi pütünlǝy ⱪarangƣulixip ketidu.□
  ■

12

Yerusalemning ahirⱪi ⱪetim muⱨasirigǝ qüxüxi — Israillar ɵzi ɵltürgǝn Ⱪutⱪuzƣuqisini kɵridu

1 Pǝrwǝrdigarning Israil toƣruluⱪ sɵzidin yüklǝngǝn bexarǝt: —

Asmanlarni yayƣuqi, yǝrning ulini salƣuqi, adǝmning roⱨini uning iqidǝ Yasiƣuqi Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

2 Mana, Mǝn Yerusalemni ǝtrapidiki barliⱪ ǝllǝrgǝ kixilǝrni dǝkkǝ-dükkigǝ salidiƣan apⱪur ⱪilimǝn; Yerusalemƣa qüxidiƣan muⱨasirǝ Yǝⱨudaƣimu qüxidu.

3 Xu küni ǝmǝlgǝ axuruliduki, Mǝn Yerusalemni barliⱪ ǝllǝrgǝ eƣir yük bolƣan tax ⱪilimǝn; kim uni ɵzigǝ yüklisǝ yarilanmay ⱪalmaydu; yǝr yüzidiki barliⱪ ǝllǝr uningƣa jǝng ⱪilixⱪa yiƣilidu. 4 Xu küni Mǝn ⱨǝmmǝ atlarni sarasimigǝ selip, atliⱪlarni sarang ⱪilip urimǝn; biraⱪ Yǝⱨuda jǝmǝtini kɵzümdǝ tutimǝn; ǝllǝrdiki ⱨǝrbir atni bolsa korluⱪ bilǝn uruwetimǝn. 5 Xuning bilǝn Yǝⱨudaning yolbaxqiliri kɵnglidǝ: «Yerusalemda turuwatⱪanlar samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, ularning Hudasi arⱪiliⱪ manga küq bolidu» dǝydu.

6 Xu küni Mǝn Yǝⱨudaning yolbaxqilirini otunlar arisidiki otdandǝk, ɵnqilǝr arisidiki mǝx’ǝldǝk ⱪilimǝn; ular ǝtrapidiki barliⱪ ǝllǝrni, yǝni ong wǝ sol tǝripidikilǝrni yǝwetidu; Yerusalemdikilǝr yǝnǝ ɵz jayida, yǝni Yerusalem xǝⱨiridǝ turidiƣan bolidu. □ 7 Pǝrwǝrdigar awwal Yǝⱨudaning qedirlirini ⱪutⱪuzidu; sǝwǝbi — Dawut jǝmǝtining xan-xǝripi ⱨǝm Yerusalemda turuwatⱪanlarning xan-xǝripi Yǝⱨudaningkidin uluƣlanmasliⱪi üqündur. 8 Xu küni Pǝrwǝrdigar Yerusalemda turuwatⱪanlarni ⱪoƣdaydu; ularning arisidiki ǝlǝngxip ⱪalƣanlarmu xu küni Dawuttǝk palwan bolidu; Dawut jǝmǝti bolsa Hudadǝk, yǝni ularning aldidiki Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisidǝk küqlük bolidu.

9 Xu küni ǝmǝlgǝ axuruliduki, Yerusalemƣa jǝng ⱪilixⱪa kǝlgǝn barliⱪ ǝllǝrni ⱨalak ⱪilixⱪa kiriximǝn. 10 Wǝ Mǝn Dawut jǝmǝti wǝ Yerusalemda turuwatⱪanlar üstigǝ xapaǝt yǝtküzgüqi wǝ xapaǝt tiligüqi Roⱨni ⱪuyimǝn; xuning bilǝn ular ɵzliri sanjip ɵltürgǝn Manga yǝnǝ ⱪaraydu; birsining tunji oƣli üqün matǝm tutup yiƣa-zar kɵtürgǝndǝk ular Uning üqün yiƣa-zar kɵtüridu; yǝkkǝ-yeganǝ oƣlidin juda bolƣuqining dǝrd-ǝlǝm tartⱪinidǝk ular uning üqün dǝrd-ǝlǝm tartidu. □  ■ 11 Xu küni Yerusalemda ƣayǝt zor yiƣa-zar kɵtürülidu, u Mǝgiddo jilƣisidiki «Hadad-Rimmon»da kɵtürülgǝn yiƣa-zardǝk bolidu. □  ■ 12 Zemin yiƣa-zar kɵtüridu; ⱨǝrbir ailǝ ayrim ⱨalda yiƣa-zar kɵtüridu. Dawut jǝmǝti ayrim ⱨalda, ularning ayalliri ayrim ⱨalda, Natan jǝmǝti ayrim ⱨalda, ularning ayalliri ayrim ⱨalda; 13 Lawiy jǝmǝti ayrim ⱨalda, ularning ayalliri ayrim ⱨalda; Ximǝy jǝmǝti ayrim ⱨalda, ularning ayalliri ayrim ⱨalda; 14 barliⱪ tirik ⱪalƣan aililǝr, yǝni ⱨǝrbir ailǝ ayrim-ayrim ⱨalda wǝ ularning ayalliri ayrim ⱨalda yiƣa-zar kɵtüridu.

13

1 Xu küni Dawut jǝmǝti ⱨǝm Yerusalemda turuwatⱪanlar üqün gunaⱨni wǝ paskiniliⱪni yuyidiƣan bir bulaⱪ eqilidu.■

2 Xu küni xundaⱪ boliduki, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, — Mǝn mǝbudlarning namlirini zemindin yoⱪitimǝnki, ular yǝnǝ ⱨeq ǝslǝnmǝydu; wǝ Mǝn pǝyƣǝmbǝrlǝrni wǝ paskina roⱨnimu zemindin qiⱪirip yɵtkiwetimǝn. □ 3 Xundaⱪ ǝmǝlgǝ axuruliduki, birǝylǝn yǝnila pǝyƣǝmbǝrqilik ⱪilip bexarǝt berǝy desǝ, uning ɵzini tuƣⱪan ata-anisi uningƣa: «Sǝn ⱨayat ⱪalmaysǝn; qünki Pǝrwǝrdigarning namida yalƣan gǝp ⱪiliwatisǝn» dǝydu; andin ɵzini tuƣⱪan ata-anisi uni bexarǝt beriwatⱪinidila sanjip ɵltüridu. □  ■ 4 Xu küni xundaⱪ boliduki, pǝyƣǝmbǝrlǝrning ⱨǝrbiri ɵzliri bexarǝt beriwatⱪanda kɵrgǝn kɵrünüxtin hijil bolidu; ular hǝⱪni aldax üqün ikkinqi qupurluⱪ qapanni kiymǝydu; □ 5 U: «Mǝn pǝyƣǝmbǝr ǝmǝs, mǝn pǝⱪǝt teriⱪqimǝn; qünki yaxliⱪimdin tartip tupraⱪ bilǝn tirikqilik ⱪiliwatimǝn» — dǝydu. □ 6 Əmdi birsi uningdin: «Ⱨǝy, ǝmdi sening mǝydǝngdiki bu zǝhmǝtlǝr nemǝ?» — desǝ, u: «Dostlirimning ɵyidǝ yarilinip ⱪaldim» — dǝp jawab beridu.□

Ⱨǝⱪiⱪiy padiqining azab-oⱪubǝtliri wǝ nǝtijiliri toƣruluⱪ yǝnǝ bir bexarǝt

7 Oyƣan, i ⱪiliq, Mening padiqimƣa, yǝni Mening xerikim bolƣan adǝmgǝ ⱪarxi qiⱪ, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar; — Padiqini uruwǝt, ⱪoylar patiparaⱪ bolup tarⱪitiwetilidu; Mǝn ⱪolumni kiqik peillarning üstigǝ qüxürüp turƣuzimǝn. □  ■ 8 Zeminda xundaⱪ ǝmǝlgǝ axuruliduki, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — üqtin ikki ⱪismi ⱪirilip ɵlidu; biraⱪ üqtin bir ⱪismi uningda tirik ⱪalidu. 9 Andin Mǝn üqinqi ⱪismini otⱪa kirgüzimǝn, ularni kümüx tawliƣandǝk tawlaymǝn, altun sinalƣandǝk ularni sinaymǝn; ular Mening namimni qaⱪirip nida ⱪilidu wǝ Mǝn ularƣa jawab berimǝn; Mǝn: «Bu Mening hǝlⱪim» dǝymǝn; ular: «Pǝrwǝrdigar mening Hudayim» — dǝydu.■

14

Pǝrwǝrdigarning küni, Pǝrwǝrdigarning padixaⱨliⱪi

1 Mana, Pǝrwǝrdigarƣa has kün kelidu; u küni arangdin mal-mülküng bulang-talang ⱪilinip bɵlüxüwelinidu. ■ 2 Mǝn barliⱪ ǝllǝrni Yerusalemƣa jǝng ⱪilixⱪa yiƣimǝn; xǝⱨǝr ixƣal ⱪilinidu, ɵylǝr bulang-talang ⱪilinip, ⱪiz-ayallar ayaƣ-asti ⱪilinidu; xǝⱨǝrning yerimi ǝsirgǝ qüxüp sürgün ⱪilinidu; tirik ⱪalƣan hǝlⱪ xǝⱨǝrdin elip ketilmǝydu.■

3 Andin Pǝrwǝrdigar qiⱪip xu ǝllǝr bilǝn uruxidu; U Uning jǝng ⱪilƣan künidikidǝk uruxidu. □  ■ 4 Uning putliri xu küni Yerusalemning xǝrⱪiy tǝripining ǝng aldi bolƣan Zǝytun teƣida turidu; xuning bilǝn Zǝytun teƣi otturidin xǝrⱪ wǝ ƣǝrb tǝrǝpkǝ yerilidu; zor yoƣan bir jilƣa pǝyda bolidu; taƣning yerimi ximal tǝrǝpkǝ, yerimi jǝnub tǝrǝpkǝ yɵtkilidu. □  ■ 5 Wǝ silǝr Mening taƣlirimning dǝl muxu jilƣisi bilǝn ⱪaqisilǝr; qünki taƣlarning jilƣisi Azǝlgiqǝ baridu; silǝr Yǝⱨuda padixaⱨi Uzziyaning künliridǝ bolƣan yǝr tǝwrǝxtǝ ⱪaqⱪininglardǝk ⱪaqisilǝr. Andin Pǝrwǝrdigar Hudayim kelidu; ⱨǝmdǝ Sǝn bilǝn barliⱪ «muⱪǝddǝs bolƣuqilar»mu kelidu! □  ■ 6 Xu küni xundaⱪ boliduki, nur tohtap ⱪalidu; parlaⱪ yultuzlarmu ⱪarangƣulixip ketidu; 7 Biraⱪ u Pǝrwǝrdigarƣa mǝlum bolƣan alaⱨidǝ bir kün, ya keqǝ ya kündüz bolmaydu; xundaⱪ ǝmǝlgǝ axuruliduki, kǝq kirgǝndǝ, alǝm yorutulidu.□  ■

8 Xu küni xundaⱪ boliduki, ⱨayatliⱪ suliri Yerusalemdin eⱪip qiⱪidu; ularning yerimi xǝrⱪiy dengizƣa, yerimi ƣǝrbiy dengizƣa ⱪarap aⱪidu; yazda wǝ ⱪixta xundaⱪ bolidu.□  ■

9 Pǝrwǝrdigar pütkül yǝr yüzi üstidǝ padixaⱨ bolidu; xu küni pǝⱪǝt bir «Pǝrwǝrdigar» bolidu, yǝr yüzidǝ birdinbir Uningla nami bolidu. □ 10 Gebadin Yerusalemning jǝnubidiki Rimmonƣiqǝ bolƣan pütün zemin «Arabaⱨ»dǝk tüzlǝnglikkǝ aylandurulidu; Yerusalem bolsa «Binyamin dǝrwazisi»din «Birinqi dǝrwaza»ƣiqǝ wǝ yǝnǝ «Burjǝk dǝrwazisi»ƣiqǝ, «Ⱨananiyǝlning munari»din padixaⱨning xarab kɵlqǝklirigiqǝ yuⱪiri kɵtürülidu, lekin xǝⱨǝr yǝnila ɵz jayida xu peti turidu; □ 11 Adǝmlǝr yǝnǝ uningda turidu. «Ⱨalak pǝrmani» yǝnǝ ⱨeq qüxürülmǝydu; Yerusalem hatirjǝmliktǝ turidu.□

12 Wǝ Pǝrwǝrdigar Yerusalemƣa jǝng ⱪilƣan barliⱪ ǝllǝrni uruxⱪa ixlǝtkǝn waba xundaⱪ boliduki, ular ɵrǝ bolsila gɵxliri qirip ketidu; kɵzliri qanaⱪlirida qirip ketidu; tilliri aƣzida qirip ketidu. □ 13 Xu küni xundaⱪ boliduki, ularning arisiƣa Pǝrwǝrdigardin zor bir alaⱪzadilik qüxidu; ular ⱨǝrbiri ɵz yeⱪinining ⱪolini tutuxidu, ⱨǝrbirining ⱪoli yeⱪinining ⱪoliƣa ⱪarxi kɵtürülidu. 14 Yǝⱨudamu Yerusalemda jǝng ⱪilidu; ǝtrapidiki barliⱪ ǝllǝrning mal-mülükliri jǝm ⱪilip yiƣilidu — san-sanaⱪsiz altun-kümüx wǝ kiyim-keqǝklǝr bolidu. 15 At, ⱪeqir, tɵgǝ, exǝk, xundaⱪla ularning bargaⱨlirida bolƣan barliⱪ mal-waranlar üstigǝ qüxkǝn waba yuⱪiriⱪi wabaƣa ohxax bolidu.

16 Xundaⱪ ǝmǝlgǝ axuruliduki, Yerusalemƣa jǝng ⱪilixⱪa kǝlgǝn ⱨǝmmǝ ǝllǝrdin barliⱪ tirik ⱪalƣanlar ⱨǝr yili Yerusalemƣa, padixaⱨⱪa, yǝni samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa ibadǝt ⱪilixⱪa wǝ «kǝpilǝr ⱨeyti»ni tǝbriklǝxkǝ qiⱪidu. ■ 17 Xundaⱪ boliduki, yǝr yüzidiki ⱪowm-jǝmǝtlǝrdin padixaⱨⱪa, yǝni samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa ibadǝtkǝ qiⱪmiƣanlar bolsa, ǝmdi ularning üstigǝ yamƣur yaƣmaydu.

18 Misir jǝmǝti qiⱪip ⱨazir bolmisa, ularƣimu yamƣur bolmaydu; biraⱪ Pǝrwǝrdigar «kǝpilǝr ⱨeyti»ni tǝbriklǝxkǝ qiⱪmaydiƣan barliⱪ ǝllǝr üstigǝ qüxüridiƣan waba ularƣimu qüxürülidu. □ 19 Bu Misirning jazasi, xundaⱪla «kǝpilǝr ⱨeyti»ni tǝbriklǝxkǝ qiⱪmaydiƣan barliⱪ ǝllǝrning jazasi bolidu.

20 Xu küni atlarning ⱪongƣuraⱪliri üstigǝ «Pǝrwǝrdigarƣa atilip pak-muⱪǝddǝs bolsun!» dǝp yezilidu; Pǝrwǝrdigarning ɵyidiki barliⱪ ⱪaqa-ⱪuqilarmu ⱪurbangaⱨ aldidiki ⱪaqilarƣa ohxax ⱨesablinidu; 21 Yerusalemdiki wǝ Yǝⱨudadiki barliⱪ ⱪaqa-ⱪuqilarmu Pǝrwǝrdigarƣa atilip pak-muⱪǝddǝs bolidu; ⱪurbanliⱪ ⱪilƣuqilar kelip ularni elip ⱪurbanliⱪ gɵxlirini pixuridu; xu küni samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ «ⱪanaanliⱪ-sodigǝr» ikkinqi bolmaydu.□  ■

□ 1:1 «Darius padixaⱨning ikkinqi yili sǝkkizinqi ayda...» — «Darius padixaⱨ» yǝni «Darius Hispastes» (miladiyǝdin ilgiriki 521-485-yili). «sǝkkizinqi ayda...» — kitabta eytilƣan aylar Yǝⱨudiylarning kona kalendari boyiqǝ idi. Bu ay miladiyǝdin ilgiriki 520-yili Ɵktǝbrgǝ toƣra kelidu.

□ 1:3 «Xunga sǝn ularƣa: «Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar: — «...» dǝydu», — degin» — ǝsli xǝkli: «Xunga sǝn ularƣa: «Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: — «Mening yenimƣa ⱪaytip kelinglar» — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — «Mǝn silǝrning yeninglarƣa yenip kelimǝn» — sǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar!».

■ 1:4 Yǝx. 31:6; Yǝr. 3:12; 18:11; Əz. 18:30; Ⱨox. 14:2

□ 1:5 «Pǝyƣǝmbǝrlǝr bolsa, mǝnggü yaxamdu?» — mǝzkur retorik soal bǝlkim hǝlⱪning diⱪⱪitini pǝyƣǝmbǝrlǝrgǝ mǝrkǝzlǝxtürüx üqün ǝmǝs, bǝlki ularning yǝtküzgǝn hǝwǝrlirigǝ mǝrkǝzlǝxtürüx üqün eytilƣan. Ⱨǝtta pǝyƣǝmbǝrlǝrmu dunyadin ketidu, biraⱪ ularning sɵzliri, yǝni Hudaning sɵzliri yǝnila inawǝtlik, xundaⱪla ǝmǝlgǝ axurulmaⱪta (6-ayǝtni kɵrüng). Bǝzi alimlar: «Pǝyƣǝmbǝrlǝr mǝnggü yaxamdu?» degǝn soalni hǝlⱪning Zǝkǝriya pǝyƣǝmbǝrning sɵzigǝ rǝddiyǝ bǝrmǝkqi bolup imansizlik bilǝn bǝrgǝn jawabidur, dǝp ⱪaraydu.

□ 1:6 «Xuning bilǝn ular yolidin yenip: — ... Pǝrwǝrdigar yollirimiz wǝ ⱪilmixlirimiz boyiqǝ bizni ⱪandaⱪ ⱪilimǝn desǝ, xundaⱪ ⱪildi, — degǝn» — «ular» bǝlkim nǝⱪ mǝydanda Zǝkǝriyaƣa ⱪulaⱪ selip towa ⱪilƣan hǝlⱪ.

■ 1:6 Yiƣ. 1:18

□ 1:7 «Darius padixaⱨning ikkinqi yili, on birinqi ay, yǝni «xebat eyi»ning yigirmǝ tɵtinqi küni...» — miladiyǝdin ilgiriki 519-yili, 15-Fewral.

□ 1:8 «qongⱪur oymanliⱪtiki hadas dǝrǝhliri arisida » — «hadas dǝrihi» pakar ɵsidiƣan, hux puraⱪliⱪ, darqindǝk bir dǝrǝh. «ala-taƣil» — yaki «jǝdǝ rǝnglik», «ⱪongur rǝnglik».

□ 1:9 «Mǝn bilǝn sɵzlixiwatⱪan pǝrixtǝ» — izaⱨat: «hadas dǝrǝhliri arisida turƣan adǝm» (8-, 10-ayǝttǝ) bolsa «Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi». «mǝn bilǝn sɵzlixiwatⱪan pǝrixtǝ» bolsa «Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi» ǝmǝs. Tǝwrattiki baxⱪa ⱪisimlardin bilimizki, «Pǝrwǝrdigarning Pǝrixitisi» Hudaning wǝkili bolupla ⱪalmay, yǝnǝ Hudaning tǝbiitidǝ bolƣan bir Xǝhs; ixinimizki, u Mǝsiⱨ-Ⱪutⱪuzƣuqi bolup, insanlar dunyasida tuƣuluxtin ilgiri, «adǝm» ⱪiyapitidǝ dunyada kɵrüngǝn. Keyinki tekistlǝtdin ⱪariƣanda, «mǝn bilǝn sɵzlixiwatⱪan pǝrixtǝ» bolsa «addiy bir pǝrixtǝ» idi (u 2-bab, 3-4-ayǝttǝ baxⱪa pǝrixtǝ tǝripidin ixⱪa buyrulƣan). U bǝlkim Zǝkǝriyaƣa alamǝt kɵrünüxtǝ yolbaxqi ⱨǝm qüxǝndürgüqi rolida bolƣan.

□ 1:12 «...sǝn bu yǝtmix yildin beri aqqiⱪlinip keliwatⱪan Yerusalem wǝ Yǝⱨudaning xǝⱨǝrliri...» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ bar boluxi kerǝkki, Israil Hudaning jazasi bilǝn Babil imperiyǝsidǝ 70 yil sürgün bolƣan («Yǝr.» 25:11-12, «Dan.» 9:2ni kɵrüng).

□ 1:15 «Xuning bilǝn mǝn ǝrkin-azadiliktǝ yaxawatⱪan ǝllǝrgǝ ⱪattiⱪ ƣǝzǝplinimǝn» — Tǝwrat ⱨǝm Zǝburdiki «ǝllǝr» degǝn sɵz adǝttǝ Israildin baxⱪa barliⱪ hǝlⱪlǝrni, yǝni «Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr»ni kɵrsitidu. Xunga bǝzidǝ «yat ǝllǝr» dǝp tǝrjimǝ ⱪilimiz. Tǝwratta «ǝllǝr», «taipilǝr», «yat ǝllǝr» yaki «hǝlⱪ-millǝtlǝr» deyilsǝ, ⱨǝrdaim muxu mǝnini bildüridu. «qünki mǝn hǝlⱪimgǝ sǝlla ƣǝzǝplinip ⱪoyiwidim, ular ⱨǝddidin exip hǝlⱪimgǝ zor azar ⱪildi» — Huda Israildin (butpǝrǝsliki tüpǝylidin) ƣǝzǝplinip ularƣa «yat ǝllǝr» arⱪiliⱪ azar bǝrgüzüp jazalap, Babil imperiyǝsigǝ 70 yil sürgün ⱪildurƣan. Biraⱪ «yat ǝllǝr» bu ixta Hudaning jazasining dairisidin qiⱪip tolimu rǝⱨimsizlik ⱪilƣan.

□ 1:16 ««ɵlqǝm tanisi tartilidu» — demǝk, ɵlqǝm tanisida xǝⱨǝrni ɵlqǝx Yerusalem xǝⱨirining ⱪaytidin toluⱪ ⱪurulidiƣanliⱪidin derǝk beridu.

■ 1:16 Əz. 11:23

□ 1:21 «Mǝn: «bu ⱨünǝrwǝnlǝr nemǝ ix ⱪilƣili kǝldi?» dǝp soridim...» — ǝmdi bu «tɵt münggüz» wǝ «tɵt ⱨünǝrwǝn» nemini kɵrsitidiƣanliⱪi üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ pikirliximiz.

□ 2:4 «Yügür, bu yax yigitkǝ sɵz ⱪil, uningƣa mundaⱪ degin: — «Yerusalem ɵzidǝ turuwatⱪan adǝmlǝrning wǝ mallarning kɵplükidin sepilsiz xǝⱨǝrlǝrdǝk bolidu» — demǝk, kǝlgüsi Yerusalem naⱨayiti qong bir xǝⱨǝr bolƣaqⱪa, uning aⱨalisi bǝribir ⱨǝrⱪandaⱪ sepilning iqigǝ patmaydu; demǝk, muxu yigitning uning «kǝnglikini, uzunluⱪi»ni ɵlqixi bikar ix bolmamdu?!

□ 2:6 «Mǝn silǝrni asmandiki tɵt tǝrǝptin qiⱪⱪan xamaldǝk tarⱪitiwǝtkǝn» — «tɵt tǝrǝptin qiⱪⱪan xamal» ibraniy tilida: «asmandiki tɵt xamal» deyilidu — xǝrⱪ, ƣǝrb, ximal, jǝnub tǝrǝplǝrdin qiⱪidiƣan xamallar.

□ 2:7 «— Ⱨǝy! I Babil ⱪizi bilǝn turƣuqi Zion, ⱪaqⱪin !» — Babil imperiyǝsi Zǝkǝriyaning bexaritidin 20 yil ilgiri wǝyran ⱪilinƣanidi. Xunga biz muxu sɵzlǝr wǝ keyinki altǝ ayǝtni ahirⱪi zamanni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraymiz. Biraⱪ xu qaƣdiki Yǝⱨuda wǝ Yerusalem bexarǝtlǝrdin heli ümid alalaydu, qünki bexarǝtlǝr Hudaning ularƣa bolƣan mǝnggülük mǝⱪsǝtlirining ⱨeqⱪaqan ɵzgǝrtilmigǝnlikini tǝstiⱪlaydu.

□ 2:8 «Ɵz xan-xǝripini dǝp U Meni silǝrni bulang-talang ⱪilƣan ǝllǝrgǝ ǝwǝtti» — baxⱪa tǝrjimiliri: «Xan-xǝrǝp ayan ⱪilinƣandin keyin, U Meni silǝrni bulang-talang ⱪilƣan ǝllǝrgǝ ǝwǝtti», yaki «Xǝrǝp-ⱨɵrmǝtkǝ erixtürülginimdin keyin, U... Meni ǝwǝtti». Ⱪaysi tǝrjimisi toƣra boluxidin ⱪǝtiiynǝzǝr, oⱪurmǝnlǝr diⱪⱪǝt ⱪiliduki, Pǝrwǝrdigar Ɵzi «Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar»ni ǝwǝtidu (9-ayǝt, 6-bab, 15-ayǝt, 10-bab, 12-ayǝtlǝrdimu ohxax ixni kɵrǝlǝymiz). Biz ǝmdi Injildin qüxinimizki, Huda dunyaƣa ǝwǝtkǝn Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨning ɵzi Hudaliⱪ tǝbiitididur, u Hudaning ǝzǝldin bolƣuqi mǝnggülük «Kalami»dur. Xübⱨisizki, muxu ayǝttiki «Samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar» bolsa, «Hudaning Kalami», Mǝsiⱨdur (Tǝwrat, «Yǝx.» 48:16nimu kɵrüng).

■ 2:8 Zǝk. 2:9; 6:15; 10:12; Yǝx. 48:16; Yⱨ. 11:42; 17:21

■ 2:10 Law. 26:12; Əz. 37:27; 2Kor. 6:16

□ 3:1 «Andin u manga ... bax kaⱨin Yǝxuani, xuningdǝk Yǝxuaning ong tǝripidǝ uning bilǝn düxmǝnlixixkǝ turƣan Xǝytanni kɵrsǝtti» — oⱪurmǝnlǝr bǝlkim biliduki, «Yǝxua» (yaki «Yǝⱨoxua») Yǝⱨudiylar arisida kɵp kɵrülidiƣan isim bolup, mǝnisi: «Pǝrwǝrdigar Ⱪutⱪuzƣuqi» degǝnliktur. «Əysa» degǝn isim «Yǝxua»ning ǝrǝb tilidiki ipadilinixidur. «Xǝytan» degǝnning mǝnisi: «düxmǝn, küxǝndǝ». Bu ayǝt ibraniy tilida: «Andin u manga Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisi aldida turuwatⱪan bax kaⱨin Yǝxuani, xuningdǝk Yǝxuaning ong tǝripidǝ Xǝytanning uningƣa «xǝytan bolux»ⱪa turƣanliⱪini kɵrsǝtti» — deyilidu.

□ 3:2 «Bǝrⱨǝⱪ, Yerusalemni talliwalƣan Pǝrwǝrdigar seni ǝyiblisun! Bu kixi ottin tartiwelinƣan bir ququla otun ǝmǝsmu?» — bu sɵz Yǝxuani kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ; wǝ bǝlkim Yǝxuaning Babilƣa sürgün boluxtiki sinaⱪ-azduruxliridin ⱪutⱪuzulƣanliⱪini kɵrsitidu. Bu toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ kɵrsǝtkinimizdǝk, bu ixta Yǝxua Israilƣa wǝkil ⱪilinidu.

■ 3:2 Yǝⱨ. 9

□ 3:4 «Uning aldida turuwatⱪanlar» — bizningqǝ Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisining aldidiki pǝrixtilǝrni kɵrsitidu.

■ 3:4 Mik. 7:18

□ 3:5 «Mǝn: «Ular bexiƣa pakiz bir sǝllini orisun!» — dedim...» — bu sɵz bǝlkim Zǝkǝriyaning duasi — demǝk, «Yǝxuaning kaⱨinliⱪ kiyimliri toluⱪ bolsun!».

□ 3:8 «Mana, Mǝn «Xah» dǝp atalƣan ⱪulum...» — «mana» degǝn sɵz muxu yǝrdǝ ibraniy tilida «qünki, mana» deyilidu. «qünki» degǝn sɵz ixlitilgǝndǝ, ǝslidǝ uning kǝynidǝ bir sǝwǝb bar boluxi kerǝk. Bu sǝwǝb yuⱪiriⱪi 1-7-ayǝttǝ tepilixi mumkin, biraⱪ bizgǝ ⱨazirqǝ namǝlum. «Mening «Xah» degǝn ⱪulum» — 6-bab, 12-13-ayǝttimu tilƣa elinidu. ««Xah» degǝn ⱪulum» Mǝsiⱨni kɵrsitidu. «Xah», «Yǝxua», «uning aldiƣa olturƣan adǝmlǝr» wǝ tɵwǝndiki ayǝttiki «yǝttǝ kɵzlük tax» üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 3:8 Yǝx. 4:2; 11:1; Yǝr. 23:5; 33:15; Zǝk. 6:12

□ 3:9 «Bu bir taxning üstidǝ yǝttǝ kɵz bar; mana, Mǝn uning nǝⱪixlirini Ɵzüm oyimǝn» — «kɵz» ibraniy tilida «bulaⱪ» degǝn mǝninimu kɵrsitidu. Bǝzi alimlar xu mǝnidǝ qüxinip mundaⱪ tǝrjimǝ ⱪilidu: «Bu bir taxning üstidǝ yǝttǝ bulaⱪ bar; Mǝn bularning aƣzilirini aqimǝn...». 3-bab, -10-ayǝttǝ yǝttǝ kɵz tilƣa elinƣaqⱪa, biz ǝsli «kɵz» degǝn mǝnidǝ boluxi kerǝk, dǝp ⱪaraymiz. Mumkinqilikimu barki, «kɵz» degǝn sɵz muxu yǝrdǝ ikki mǝnini ɵz iqigǝ alidu.

■ 3:9 Zǝk. 4:10; Wǝⱨ. 5:6; Zǝb. 118:22; Yǝx. 8:14; 28:16; Mat. 21:42; 1Pet. 2:4; Yǝx. 49:16; Yⱨ. 20:20, 25-27; Zǝk. 13:1

□ 4:2 «yǝttǝ qiriƣi wǝ yǝttǝ qiraƣⱪa tutixidiƣan yǝttǝ nǝyqǝ bar ikǝn» — yaki «yǝttǝ qiraƣning ⱨǝrbirining yǝttǝ piliki bar ikǝn».

■ 4:5 Zǝk. 4:14; Əzra 5:1; 6:14; Wǝⱨ. 11:3-4

□ 4:7 «u ibadǝthanining ǝng üstigǝ jipsima taxni ⱪoyidu» — «jipsima tax» seliniwatⱪan ɵyning (muxu ayǝttǝ ibadǝthanining) ǝng ahirⱪi ⱪoyulƣan texitur. «xuning bilǝn uningƣa: «Iltipatliⱪ bolsun! Iltipat uningƣa!» degǝn towlaxlar yangrap anglinidu» — «Iltipatliⱪ bolsun! Iltipat uningƣa!» degǝn sɵzlǝr bǝlkim ibadǝthaniƣa, yaki «ǝng üstidiki jipsima tax», yaki pütün ⱪurulux ixiƣa eytilidu.

■ 4:7 Yǝx. 40:4

■ 4:9 Yⱨ. 2:19-21

□ 4:10 «bǝrⱨǝⱪ, bu «yǝttǝ» xadlinidu...» — bǝzi alimlar bu «yǝttǝ»ni qiraƣdanning yǝttǝ xehini kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. Biraⱪ qiraƣdan Hudadin may ⱪobul ⱪiliwatidu, xunga bizningqǝ «bu «yǝttǝ»» yuⱪiriⱪi taxning «yǝttǝ kɵz»ini kɵrsitidu. Ibadǝthanining ⱪuruluxi adǝmlǝrning kɵz-ⱪaraxlirida «kiqik ixlar» bolƣini bilǝn, Pǝrwǝrdigarning ⱨǝmmǝ ixni tǝng kɵridiƣan kɵzliridǝ u intayin ǝⱨmiyǝtlik, xadlinarliⱪ bir ixtur. Ⱨǝtta ⱪurulux jǝryanida, Zǝrubbabǝlning «tik ɵlqǝx texi»ni tutⱪanliⱪini kɵrgǝndǝ, «Pǝrwǝrdigarning kɵzliri» xadlinidu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

■ 4:10 2Tar. 16:9; Wǝⱨ. 5:6

□ 4:12 «..ɵzlikidin «altun» ⱪuyuwatⱪan xu ikki zǝytun xehi...» — muxu «altun» bǝlkim «altun rǝnglik» zǝytun meyi —ⱨǝr tǝrǝplik roⱨiy riƣbǝt-tǝsǝllini kɵrsǝtsǝ kerǝk.

□ 4:14 ««zǝytun meyida mǝsiⱨ ⱪilinƣan» ikki oƣul balidur» — ibraniy tilida: «zǝytun mayliⱪ ikki oƣul bala» deyilidu. Bu ayǝttik «ikki zǝytun dǝrihi» toƣrisida ikki kɵzⱪarax bar. (1) Ikki zǝytun dǝrihi Zǝrubbabǝl wǝ Yǝxua, yǝni Dawutning ǝwladi bolƣan padixaⱨning ornida turƣuqi Zǝrubbabǝl wǝ bax kaⱨin Yǝxua. Oⱪurmǝnlǝrning esidǝ boluxi kerǝkki, Israilning padixaⱨliri wǝ kaⱨinliri alaⱨidǝ bir puraⱪliⱪ zǝytun meyi bilǝn «mǝsiⱨ ⱪilinƣan», bu may Hudaning Roⱨining mǝditini bildürǝtti. Xuningdǝk padixaⱨ wǝ kaⱨin (baxⱪa tǝrǝplǝrdin) Hudaƣa wǝkalǝtqi bolatti. Bu birinqi kɵzⱪarax boyiqǝ bu ikki adǝmning Hudaning Roⱨi arⱪiliⱪ yetǝkqilik ⱪilixi wǝ ilⱨam berixi bilǝn, hǝlⱪ Hudaning nurini dunyaƣa qaqidiƣan «qiraƣdan» bolidu. (2) Bu «mǝsiⱨ ⱪilinƣan ikki oƣul bala» dǝl Zǝkǝriya wǝ Ⱨagay pǝyƣǝmbǝrlǝrning ɵzi; ularning riƣbǝtlǝndürüxliri bilǝn pütün hǝlⱪ, jümlidin Zǝrubbabǝl wǝ Yǝxua muⱪǝddǝs ibadǝthanini ⱪuruxⱪa ilⱨamlandurulmaⱪta; xuning bilǝn yǝnǝ «Hudaning nurini dunyaƣa qaqidiƣan «qiraƣdan» bolidu». Bizningqǝ bu kɵzⱪarax orunluⱪ.

■ 4:14 Zǝk. 4:3; Əzra 5:1; 6:14; Wǝⱨ. 11:3-4

□ 5:2 «uzunluⱪi yigirmǝ gǝz, kǝngliki on gǝz ikǝn» — ibraniylar ixlǝtkǝn «gǝz» bǝlkim yerim metr idi. Oram yazmining uzunluⱪi, kǝngliki Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ kɵrsitilgǝn «muⱪǝddǝs qedir»ning uzunluⱪi wǝ kǝngliki bilǝn munasiwǝtlik («Mis.» 29-babni kɵrüng).

□ 5:4 «Mǝn bu yazmini qiⱪirimǝn... wǝ u oƣrining ɵyigǝ ⱨǝmdǝ namim bilǝn yalƣandin ⱪǝsǝm iqküqining ɵyigǝ kiridu wǝ xu ɵydǝ ⱪonup uni yaƣaq-taxliri bilǝn ⱪoxupla yǝwetidu» — «uqar oram yazma» toƣrisida «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

□ 5:6 «Bu qiⱪiwatⱪan «ǝfaⱨ» sewitidur» — «ǝfaⱨ» bolsa ⱨǝjim ɵlqimi, tǝhminǝn 40 litr kelidu. Muxu yǝrdǝ ⱨǝm ɵlqǝm ⱨǝm ɵlqǝydiƣan sewǝtning ɵzini kɵrsitidu. «Bu bolsa xu rǝzillǝrning pütün zemindiki ⱪiyapitidur» — «rǝzillǝr» ibraniy tilida «ular». Yuⱪirida eytilƣan oƣri wǝ yalƣanqini kɵrsitixi mumkin. Ibraniy tilida «ⱪiyapǝt» «kɵz» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Mǝnisi bǝlkim: Huda Ɵz hǝlⱪigǝ kɵzi bilǝn yetǝkqilik ⱪilƣinidǝk («Zǝb.» 32:8) Xǝytanmu ɵzigǝ tǝwǝ bolƣanlarni «ǝfaⱨ» (soda-setiⱪning simwoli) arⱪiliⱪ baxⱪuridu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 5:11 «Xinar zemini» — «Xinar» Babiliyǝning baxⱪa bir ismi. «ǝfaⱨ sewiti xu yǝrdǝ ɵz turalƣusiƣa ⱪoyulidu» — «ǝfaⱨda olturƣan ayal» («rǝzillik») toƣrisida «ⱪoxumqǝ sɵz»mizdǝ tohtilimiz.

□ 6:8 «ximaliy yǝr-zeminlar tǝrǝpkǝ mangƣanlar Mening Roⱨimdiki aqqiⱪni ximaliy zemin tǝrǝptǝ besiⱪturdi» — sǝkkizinqi kɵrünüx üstidǝ «ⱪoxumqi sɵz»mizdǝ tohtilimiz.

■ 6:12 Zǝk. 3:8: Yǝx. 4:2; 11:1; Yǝr. 23:5; 33:15

□ 6:13 «u xu xaⱨanǝ xan-xǝrǝpni zimmisigǝ elip, ... u tǝhtkǝ olturidiƣan kaⱨin bolidu» — Israilda «Lawiy» ⱪǝbilisidin bolƣan «kaⱨin»lar padixaⱨ boluxⱪa ⱪǝt’iy bolmaytti. Muxu yǝrdǝ Yǝxua (Əysa) xübⱨisizki, kǝlgüsi zamanda kelidiƣan Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨni kɵrsitidu. «Mǝsiⱨ» ⱨǝm kaⱨin ⱨǝm padixaⱨ bolup, Yǝxua wǝ Zǝrubbabǝl ⱪuruwatⱪan ibadǝthanidin tehimu uluƣ ibadǝthanini, yǝni Muⱪǝddǝs Roⱨtin tuƣulƣan kixilǝrdin tǝrkib tapⱪan ibadǝthanini ⱪuridu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imiz wǝ «Ⱨagay pǝyƣǝmbǝr» ⱪismidiki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. «hatirjǝmlik-aramliⱪni elip kelidiƣan ⱨǝmkarliⱪ... » — yaki «hatirjǝmlik-aramliⱪni elip kelidiƣan pilan ...». «hatirjǝmlik-aramliⱪni elip kelidiƣan ⱨǝmkarliⱪ ular ikkisi arisida bolidu» — bǝzi alimlar «ikkisi» degǝn sɵz «ikki ⱨoⱪuⱪ» degǝn mǝnidǝ, u bǝlkim ⱩutKuzƣuqi-Mǝsiⱨning «kaⱨin» ⱨǝm «tǝhttǝ olturƣuqi padixaⱨ» degǝn ikki salaⱨiyitini kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. Bizningqǝ «ular ikkisi» bolsa Pǝrwǝrdigar ⱨǝm uning Mǝsiⱨidur. Dunyaning gunaⱨlirini yuyidiƣan ⱪurbanliⱪ bolsa Hudaning pilani bolup, Ɵz Mǝsiⱨi xu pilanini ǝmǝlgǝ axurup ⱪurbanliⱪ bolƣan; xunga «hatirjǝmlik-aramliⱪni elip kelidiƣan ⱨǝmkarliⱪ» «Ular ikkisi» arisididur.

■ 6:13 Zǝb. 110:1, 4; 85:10; Yǝx. 9:6; 22:24; Yⱨ. 2:19-22

□ 6:14 «Hǝlǝm, Tobiya, Yǝdayalar...» — «Hǝlǝm» 10-ayǝttǝ «Hǝlday» dǝp atilidu. « Zǝfaniyaning oƣlining meⱨribanliⱪiƣa bir ǝslǝtmǝ üqün ⱪoyulidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Zǝfaniyaning oƣli «Hǝn»gǝ bir ǝslǝtmǝ üqün ⱪoyulidu». Biraⱪ «hǝn»ning mǝnisi «iltipat, meⱨribanliⱪ» bolup, Muⱪǝddǝs Kitabtiki baxⱪa yǝrlǝrdǝ isim ornida ixlǝtkǝnliki kɵrülmǝydu.

■ 6:15 Zǝk. 2:8, 9, 10, 12; Yǝx. 48:16; Yⱨ. 11:42; 17:21

□ 7:3 «bǝxinqi ayda ⱨǝrbirimiz yǝnila ɵzimizni baxⱪilardin ayrip, yiƣa-zarƣa olturuximiz kerǝkmu?» — «bǝxinqi ay»diki roza tutux bolsa ǝslidiki ibadǝthanining wǝyran ⱪilinƣanliⱪiƣa ⱨǝsrǝt bildürüx üqün idi. Babil imperiyǝsining ⱪoxunliri ibadǝthanini bǝxinqi ayning 9-künidǝ wǝyran ⱪilƣanidi, andin hǝlⱪni 70 yil sürgün ⱪilip baxⱪurƣan. Muxu kixilǝr: «Ibadǝthana ⱨazir ⱪaytidin ⱪuruluwatⱪan bolƣaqⱪa, bu rozini tutuweriximiz kerǝkmu?» — dǝp oyliniwatⱪanidi.

□ 7:5 «Silǝr muxu yǝtmix yildin beri bǝxinqi ay wǝ yǝttinqi aylarda roza tutup yiƣa-zar ⱪilƣininglarda...» — «yǝttinqi ay»diki roza, waliy Gǝdǝliyaning ⱪaza ⱪilinƣanliⱪini ǝslǝx mǝⱪsitidǝ tutulƣan roza bolup, uning wapatiƣa ⱨǝsrǝt bildürüx üqün idi (Tǝwrat, «Yǝrǝmiya», 40-41-bablar). Bu Babil imperiyǝsi Pǝlǝstinni ixƣal ⱪilƣan mǝzgildiki ǝng ahirⱪi pajiǝlik wǝⱪǝ idi.

□ 7:6 «Yegininglar, iqkininglar, bu pǝⱪǝt ɵzünglar üqünla yǝp-iqkininglardin ibarǝt boldi ǝmǝsmu? » — demǝk, silǝrning roza tutuxunglar yǝp-iqixinglarƣa ohxax, pǝⱪǝt ɵzliringla üqündur. Roza tutuxning mǝⱪsiti Hudani izdǝx ǝmǝs, bǝlki «ɵz-ɵzigǝ iqini aƣritix»tin ibarǝt boluxi mumkin. Yǝnǝ bir imkaniyiti, bu ayǝttiki «yemǝk» wǝ «iqmǝk» bǝlkim ⱨeyt-bayramlarni kɵrsitidu. Huda ulardin: «muxu ⱨeyt-bayramlarni ɵzünglar üqün tǝbriklidinglarmu, yaki mǝn üqün tǝbriklidinglarmu?» — dǝp sorawatidu.

■ 7:10 Mis. 22:22

□ 7:11 «ular jaⱨilliⱪ bilǝn boynini tolƣap» — ibraniy tilida «ular mürisini jaⱨil ⱪilip...».

■ 7:13 Pǝnd. 1:28; Yǝx. 1:15; Yǝr. 11:11; 14:12

□ 7:14 «ularni... ⱪara ⱪuyun bilǝn tarⱪitiwǝttim» — yaki «ularni ... ⱪara ⱪuyun bilǝn tarⱪitiwetimǝn».

■ 8:2 Zǝk. 1:14

□ 8:6 «Bu ix xu künlǝrdǝ bu hǝlⱪning ⱪaldisining kɵzigǝ ajayib karamǝt kɵrünidiƣini bilǝn, u Mening kɵzümgǝ karamǝt kɵrünǝmdu?» — demǝk, adǝmlǝr üqün ajayib karamǝt bolƣan ixlar Huda üqün adǝttiki ixlar.

□ 8:9 «Pǝrwǝrdigarning ɵyining uli selinƣan künidǝ sɵzligǝn pǝyƣǝmbǝrlǝr» — Ⱨagay wǝ Zǝkǝriya. Bu ayǝttǝ kɵzdǝ tutulƣan «Pǝrwǝrdigarning ɵyining ulining selinixi» ikki yil burun («Əzra» 5:1-2) bolƣan bolsa kerǝk.

□ 8:12 «uruⱪ ⱨosulluⱪ bolidu» — yaki «uruⱪⱪa hatirjǝmlik-amanliⱪ bolidu».

□ 8:13 «silǝr ǝllǝr arisida lǝnǝt bolup ⱪalƣininglar» — bu sɵzning bǝlkim üq tǝripi bar. (1) sürgün bolƣan Yǝⱨudiylar ɵzliri lǝnǝtkǝ ⱪaldurulƣan; (2) ular baxⱪilarƣa lǝnǝt bolup ularƣa bala-ⱪaza kǝltürgǝn; (3) ularning nami (Israil, Yǝⱨudiy) lǝnǝtni bildürgǝn. Huda muxu üq ǝwalning ⱨǝrbirini dǝl ularning ǝksigǝ aylanduridu. «silǝr ularƣa (ǝllǝrgǝ) bǝht-bǝrikǝt bolisilǝr» — Huda ǝslidǝ Ibraⱨim pǝyƣǝmbǝrgǝ: «Sǝn wǝ ǝwlading ⱨǝrbir ǝl-millǝtkǝ bǝht-bǝrikǝt bolisǝn» dǝp wǝdǝ ⱪilƣan. Israil itaǝtsizliktin muxu bǝrikǝtni lǝnǝtkǝ aylandurƣan.

□ 8:16 «dǝrwaziliringlarda ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ, aman-tinqliⱪⱪa uyƣun ⱨɵkümlǝrni yürgüzünglar» — aⱪsaⱪallar xǝⱨǝr dǝrwazilirida olturup, sot wǝ ⱨɵküm ⱪilatti.

■ 8:16 Əf. 4:25

■ 8:17 Zǝk. 5:3, 4; 7:10.

□ 8:19 «Tɵtinqi aydiki roza, bǝxinqi aydiki roza, yǝttinqi aydiki roza wǝ oninqi aydiki roza Yǝⱨuda jǝmǝtigǝ huxalliⱪ wǝ xad-huramliⱪ, bǝhtlik ibadǝt sorunliri bolidu» — bu «rozilar» toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»ni kɵrüng.

■ 8:20 Yǝx. 2:2; Yǝr. 16:19; Mik. 4:1; Zǝk. 8:2.

□ 8:23 «Xu künlǝrdǝ ... ǝllǝrdin on nǝpǝr adǝm qiⱪip Yǝⱨudiy bir adǝmning tonining etikini tutuwelip uningƣa: «Biz sǝn bilǝn barayli; qünki Hudani sǝn bilǝn billidur, dǝp angliduⱪ» — dǝydu» — bu ix Hudani izdǝngǝn «yat ǝllǝr»ning ⱨǝrikǝtlirigǝ bir misal bolidu.

□ 9:1 «Hadrak zemini» — kona tarihnamilǝr boyiqǝ, «Hadrak» degǝn rayon Dǝmǝxⱪ xǝⱨirigǝ yeⱪin bolƣan, biraⱪ dǝl ⱪaysi jay ikǝnlikini ⱨazir bilmǝymiz. «qünki Pǝrwǝrdigarning nǝziri adǝmlǝr wǝ Israilning barliⱪ ⱪǝbililiri üstididur» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «qünki insanlarning wǝ Israilning barliⱪ ⱪǝbililirining kɵzi Pǝrwǝrdigarƣa ⱪaraydu».

□ 9:2 «U , yǝni Pǝrwǝrdigarning bexariti bularƣa qegridax bolƣan Hamatⱪa, Tur wǝ Zidon üstigimu ⱪonidu» — «büyük Iskǝndǝr» miladiyǝdin ilgiriki 332-yili jǝnub tǝrǝpkǝ yürüx ⱪilip muxu yǝrlǝrni bir-birlǝp igiliwalƣan.

□ 9:4 «Mana, Rǝb uni mal-dunyasidin ayriwetidu, uning küqini dengizda yoⱪ ⱪilidu; u ot tǝripidin yǝp ketilidu» — bu ayǝtni «büyük Iskǝndǝr» ǝmǝlgǝ axurƣan. Miladiyǝdin ilgiri 332-yili u Turni bulang-talang ⱪilip pütünlǝy wǝyran ⱪiliwǝtkǝn «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng). «uning küqini dengizda yoⱪ ⱪilidu» degǝnlikning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «U (yǝni Rǝb) ularning dengizdiki küqini yoⱪ ⱪilidu»

□ 9:6 «Xuning bilǝn Axdodta ⱨaramdin bolƣan birsi turidu; Mǝn Filistiylǝrning mǝƣrurluⱪi wǝ pǝhrini yoⱪitimǝn» — Iskǝndǝr Turni igiliwalƣandin keyin Filistiyǝgǝ ⱪarap yürüx ⱪilidu. 5- wǝ 6-ayǝttǝ tilƣa elinƣan (Axkelon, Gaza, Əkron, Axdod) xǝⱨǝrlǝr Filistiyǝdiki bǝx qong xǝⱨǝrning tɵti. Bu jǝnglǝrning tǝpsilatliri üqün «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 9:7 «Mǝn aƣzidin ⱪanlarni, uning ⱨaram yegǝn yirginqlik nǝrsilǝrni qixliri arisidin elip ketimǝn; andin ⱪelip ⱪalƣanlar bolsa, ular Hudayimizƣa tǝwǝ bolup,...» — «Hudayimizƣa» degǝn sɵzgǝ ⱪariƣanda muxu ayǝtlǝrdiki sɵzligüqi Mǝsiⱨning ɵzi boluxi kerǝk. «...Əkronning orni Yǝbus ⱪǝbilisidikilǝrgǝ ohxax bolidu» — toluⱪ ayǝtning mǝnisi: (1) Filistiylǝr ǝmdi butlarƣa atalƣan ⱪurbanliⱪlarning ⱪeninimu, gɵxinimu yemǝydiƣan bolidu. (2) Filistiylǝr Hudaƣa tǝwǝ bolup Yǝⱨuda arisida (Yǝbus ⱪǝbilisidikilǝrdǝk) ⱨɵrmǝtlik mǝrtiwigǝ igǝ bolidu (ⱨazirⱪi «Pǝlǝsitinliklǝr» Filistiylǝrning ǝwladliri boluxi mumkin). «Ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

□ 9:8 «Mǝn ⱪoxun tüpǝylidin, yǝni ɵtüp kǝtküqi wǝ ⱪaytip kǝlgüqi tüpǝylidin Ɵz ɵyüm ǝtrapida qedirimni tiktürimǝn; ǝzgüqi ⱪaytidin uningdin ɵtmǝydu; qünki Ɵz kɵzüm bilǝn kɵzitimǝn» — «büyük Iskǝndǝr» zalim bolƣini bilǝn, Misirƣa ⱨujum ⱪilixⱪa mangƣanda («ɵtüp kǝtkǝndǝ») yaki Misirni ixƣal ⱪilip «ⱪaytip kǝlgǝndǝ» (gǝrqǝ Yerusalemdiki muⱪǝddǝs ibadǝthanida nurƣunliƣan bayliⱪlar bolsimu), Yerusalemƣa ⱨeq ⱨujum ⱪilmiƣan. Bu tarihning ǝng qong sirliridin biridur. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

□ 9:9 «U ⱨǝⱪⱪaniy wǝ nijatliⱪ bolidu» — baxⱪa tǝrjimiliri: «U nijatni elip kelidu», «U ⱪutⱪuzulƣan bolidu» yaki «U ƣǝlibilik bolidu». «Ⱪaranglar, padixaⱨing yeningƣa kelidu... mada exǝkkǝ, yǝni exǝk tǝhiyigǝ minip kelidu» — bu toluⱪ bexarǝt Əysa Mǝsiⱨni eniⱪ kɵrsitidu. Injil, «Matta» 21-bab, «Markus» 11-bab, «Luⱪa» 19-bab, «Yuⱨanna» 12-bablarni kɵrüng.

■ 9:9 Zǝk. 2:10; Mat. 21:4-5; Yⱨ.12:12-16

□ 9:10 «Xuning bilǝn Mǝn jǝng ⱨarwilirini Əfraimdin, ...mǝⱨrum ⱪiliwetimǝn; ... U , yǝni Israilning padixaⱨ Mǝsiⱨ bolsa ǝllǝrgǝ hatirjǝmlik-tinqliⱪni jakarlap yǝtküzidu; uning ⱨɵkümranliⱪi dengizdin dengizƣiqǝ, Əfrat dǝryasidin yǝr yüzining qǝtlirigiqǝ bolidu» — demisǝkmu, bexarǝt Əysa Mǝsiⱨning dunyaƣa tunqi kelixidin (9-ayǝt) uning ⱪaytip kelixigǝ atlap ɵtidu. Bexarǝtning ⱪalƣini ahirⱪi zamanlarni kɵrsitidu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 9:11 «Əmdi seni bolsa, sanga qüxürülgǝn ǝⱨdǝ ⱪeni tüpǝylidin, Mǝn arangdiki mǝⱨbuslarni susiz orǝktin azadliⱪⱪa qiⱪirimǝn» — bu sirliⱪ bexarǝtning ⱨǝm roⱨiy ⱨǝm jismaniy jǝⱨǝtliri boluxi kerǝk. Ixinimizki, Əysa Mǝsiⱨning ⱪeni bilǝn tüzgǝn «yengi ǝⱨdǝ» Yǝⱨudiylarni, ǝllǝrnimu ⱨǝrhil «gunaⱨ oriki»din ⱪutⱪuzalaydu ⱨǝm kǝlgüsidimu buning sǝwǝbidin Huda Yǝⱨudiylarni ⱨǝrhil jismaniy ⱪiynqiliⱪlardinmu ⱪutⱪuzidu.

■ 9:11 Mat. 26:28; Luⱪa 22:20; Rim. 9:3, 4; Rim. 11:25, 26, 27; 1Kor. 11:25; Ibr. 9:19, 20, 21.

□ 9:12 «Mustǝⱨkǝm jayƣa ⱪaytip kelinglar, i arzu-ümidning mǝⱨbusliri!» — «arzu-ümidning mǝⱨbusliri» bǝlkim bu tolimu ⱪisⱪartilƣan gǝp boluxi mumkin, mǝnisi: ««Hudaning ⱪaldisi» Hudaning nurƣun wǝdiliri aldida ümidwar boluxi kerǝk idi. Lekin ularning uningƣa ixǝnmǝsliki, xundaⱪla ümidsizlinixi tüpǝylidin gunaⱨning mǝⱨbusliri bolup ⱪalƣan. Ularning birdinbir «mustǝⱨkǝm jay»i Hudaning Ɵzi, ǝlwǝttǝ.

■ 9:14 Naⱨ. 2:6

□ 9:15 «... ular (ⱪanƣa) milǝngǝn ⱪurbangaⱨning bürjǝkliridǝk, ⱪanƣa toldurulƣan ⱪaqilardǝk bolidu» — bu ohxitix Israilning jǝnggǝ bolidiƣan zoⱪ-kǝypining xarab iqkǝn adǝmningkidǝk bolidiƣanliⱪini yaki düxmǝnlǝrdin tɵkülgǝn ⱪanning kɵplükini bildüridu. Ⱪurbangaⱨ üstidiki ⱪurbanliⱪlarning ⱪanlirini elixⱪa birnǝqqǝ ⱪaqilarni tǝyyarlax kerǝk idi, ular ǝlwǝttǝ ⱪan bilǝn liⱪ toldurulatti wǝ ⱪurbangaⱨning burjǝkliri ⱪanƣa milinip ketǝtti. Toluⱪ bu bexarǝt bǝlkim (1) Israilning Gretsiyǝ zalimliri üstidin (miladiyǝdin ilgiriki 3- wǝ 2-ǝsirdǝ) bolƣan ajayib ƣǝlibilirini wǝ (2) ahirⱪi zamandiki dǝjjalning ⱪoxunliri bilǝn bolidiƣan uruxlarni kɵrsitidu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

□ 9:17 «Xunqǝ zordur Uning meⱨribanliⱪi, xunqǝ ⱪaltistur Uning güzǝlliki!» — yaki, «Nemidegǝn ǝziz! Nemidegǝn güzǝl!».

□ 10:1 «Pǝrwǝrdigardin «keyinki yamƣur» pǝslidǝ yamƣurni tǝlǝp ⱪilinglar» — bu dua yuⱪiriⱪi bexarǝt bilǝn baƣlinixliⱪ; ziraǝtlǝr wǝ üzümlǝrgǝ yamƣur kerǝk, ǝlwǝttǝ. «Keyinki yamƣur» bolsa Pǝlǝstindǝ 3- yaki 4-ayda yaƣidu, ǝtiyazliⱪ ziraǝtlǝrni pixurux ⱨalⱪiliⱪ rolini oynaydu. Bu yamƣurlar bolmisa ⱨeq ⱨosul bolmaydu.

□ 10:2 «ɵy butliri» — (ibraniy tilida «tǝrafim») pal bilǝn «yol kɵrsitidiƣan» birhil butlar idi.

■ 10:2 Top. 5:6

□ 10:4 «Uningdin, yǝni Yǝⱨudadin «burjǝk texi», uningdin «ⱪozuⱪ»...» — «yǝni Yǝⱨudadin» degǝn sɵzlǝrni tǝrjimǝ yolida ⱪoxup kirgüzduⱪ. Ibraniy tilida pǝⱪǝt «uningdin» deyilidu. 9-ayǝttǝ «Yǝⱨuda jǝmǝti» kɵzdǝ tutulƣan bolƣaqⱪa, 10-ayǝtni xundaⱪ tǝrjimǝ ⱪilduⱪ. Mǝsiⱨ «Yǝⱨudadin» qiⱪidu, ǝlwǝttǝ. Baxⱪa birhil tǝrjimisi «yǝni Hudadin». «uningdin ... «burjǝk texi», .. «ⱪozuⱪ», .. «jǝng oⱪyasi», .. «ⱨǝmmigǝ ⱨɵkümranliⱪ ⱪilƣuqi» qiⱪidu» — bu tɵt namning ⱨǝmmisi «Mǝsiⱨ-Ⱪutⱪuzƣuqi»ning unwanliri bolidu. Barliⱪ pǝyƣǝmbǝrlǝrning bexarǝtliri boyiqǝ «Mǝsiⱨ» qoⱪum Yǝⱨudaning ǝwladi boluxi kerǝk idi. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng. «Uningdin» degǝnni bǝzi alimlar «Hudadin» degǝn mǝnidǝ, dǝp ⱪaraydu.

□ 10:9 «Mǝn ularni ǝllǝr arisida uruⱪtǝk qaqimǝn; ...» — yaki «Mǝn ularni ǝllǝr arisida uruⱪtǝk qaqidiƣan bolsam,...».

□ 10:11 «U jǝbir-japa dengizidin ɵtüp, dengizdiki dolⱪunlarni uridu» — «U» — Hudani kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

□ 11:1 «I Liwan, ot sening kedir dǝrǝhliringni yǝp ketixi üqün, dǝrwaziliringni aq! » — bu 1-3-ayǝt bǝlkim bir ohxitix; Yǝⱨudaning yetǝkqiliri Hudaning hǝlⱪi wǝ Huda bǝrgǝn zeminni ɵz mǝnpǝiti üqün ixlǝtkǝn, ⱨazir bu mǝnpǝǝttin ayrilidu. 1-ayǝt yengidin ⱪurulƣan ibadǝthanining yǝnǝ wǝyran ⱪilinixini kɵrsitixi mumkin. U Liwandiki kɵpligǝn kedir dǝrǝhlirini wǝ baxⱪa esil dǝrǝhlǝrni ixlitip selinƣan (Tǝwrat, «Əzra», 3:7-ayǝt). «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ biz bu babni tǝpsiliy xǝrⱨlǝymiz.

□ 11:6 «Mǝn... ⱨǝrbirini ɵz yeⱪinining ⱪoliƣa wǝ ɵz padixaⱨining ⱪoliƣa tapxurimǝn» — «ɵz padixaⱨi» alaⱨidǝ ibarǝ bolup, bǝlkim Huda xu padixaⱨni tallimiƣanliⱪini, bǝlki Yǝⱨudadikilǝr ɵzliri talliwalƣanliⱪini kɵrsitidu. Zǝkǝriyaning dǝwridǝ Yǝⱨudaning ⱨeq padixaⱨi yoⱪ idi (Yǝⱨuda Pars imperiyǝsi astida bolƣan).

□ 11:7 «Xunga mǝn «boƣuzlaxⱪa bekitilgǝn pada»ni beⱪip turdum, bolupmu padining arisidiki miskin mɵminlǝrni baⱪtim» — «pada» Israil hǝlⱪini kɵrsitidu. Padining «arisidiki miskin mɵminlǝr», Hudaƣa sadiⱪ «ⱪaldi»lar idi (11-ayǝtni kɵrüng). Zǝkǝriya padiqiliⱪ wǝzipisini ularni dǝp zimmisigǝ alidu. Lekin Hudaning jazasi padining kɵp ⱪismining bexiƣa qüxüx aldida turidu (5-ayǝt); Hudaning nǝziri bǝribir «pada arisidiki «miskin mɵminlǝr»» («ⱪaldilar») üstidǝ bolidu. Ular padining arisidiki az bir ⱪismidur. «Mǝn ɵzümgǝ ikki tayaⱪni aldim; birinqisini «xapaǝt», ikkinqisini «rixtǝ» dǝp atidim; xuning bilǝn mǝn padini baⱪtim...» — Zǝkǝriya bǝlkim mǝzkur ixni, xundaⱪla 8-14-ayǝttiki baxⱪa bǝzi ixlarni qüxidǝ yaki alamǝt kɵrünüxtǝ kɵrgǝn boluxi mumkin; bu ixlarning mǝlum bir ⱪismini u hǝlⱪ aldida «rol elip» kɵrsǝtkǝn bolsa kerǝk. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

□ 11:8 «Xuningdǝk Mǝn bir ay iqidǝ üq padiqini ⱨalak ⱪildim...» — «üq padiqi» toƣruluⱪ bizningqǝ ikki imkaniyǝt bar. (1) «üq padiqi» mǝlum adǝmlǝrni ǝmǝs, bǝlki Huda Israil üqün bekitkǝn üq hil padiqini, yǝni «pǝyƣǝmbǝr», «kaⱨin» wǝ «padixaⱨ»ni bildüridu. Miladiyǝdin keyinki 70-yili Rim imperiyǝsining Yerusalemni wǝyran ⱪilixi bilǝn, Israilda bu üq hil «padiqi» ⱪalmidi. (2) miladiyǝdin keyinki 70-yili Rim imperiyǝsi Yerusalemni muⱨasirigǝ alƣanda, Israilning bir-birigǝ ɵq bolƣan üq yetǝkqisi (Yuⱨanna, Simon wǝ Əliezǝr) bar idi. Ularning bir-biri bilǝn soⱪuxuxliri tüpǝylidin Yerusalem ahir berip ixƣal ⱪilinƣan, bu üq «padiqi» xu ⱨaman «padiqiliⱪtin» ⱪalƣan. Biz 2-imkaniyǝtkǝ mayilmiz. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ biz yǝnǝ buning üstidǝ muzakiriliximiz.

□ 11:9 «Ⱨalak bolay dǝp ⱪalƣanliri ⱨalak bolsun; tirik ⱪalƣanlarning ⱨǝmmisi bir-birining gɵxini yesun» — dedim» — dǝrwǝⱪǝ, Rim imperiyǝsi Yerusalemni muⱨasirigǝ alƣanda kɵp adǝm aqarqiliⱪtin baxⱪilarni ɵltürüp gɵxini yegǝn.

□ 11:11 «... miskin mɵminlǝr buning Pǝrwǝrdigarning sɵzi ikǝnlikini bilip yǝtti» — bu «miskinlarning bilip yetixi»ning ɵzimu bǝlkim «alamǝt kɵrünüx»ning bir ⱪismidur. Demǝk, ⱨǝmmisi pǝyƣǝmbǝrning dǝwridin keyin yüz beridu.

■ 11:12 Mat. 26:15; 27:9

□ 11:13 «Pǝrwǝrdigar manga: «Mana bu ular Manga bekitkǝn ⱪaltis baⱨa! Uni sapalqining aldiƣa taxlap bǝr!» dedi» — «ⱪaltis baⱨa!» — kinayilik, ⱨǝjwiy gǝp, ǝlwǝttǝ.

■ 11:13 Mat. 27:3-10

□ 11:15 «Pǝrwǝrdigar manga mundaⱪ dedi: «Sǝn ǝmdi yǝnǝ ǝrzimǝs padiqining ⱪorallirini al... » — yahxi padiqining ⱪoralliri bolƣan ikki tayaⱪni sunduruwǝtkǝndin keyin, «ǝrzimǝs padiqining ⱪorallirini al» dǝp buyrulƣan.

□ 11:17 «Padini taxliwǝtkǝn ǝrzimǝs padiqining ⱨaliƣa way! Ⱪiliq uning biliki wǝ ong kɵzigǝ qüxidu; uning biliki pütünlǝy yigilǝydu, uning ong kɵzi pütünlǝy ⱪarangƣulixip ketidu» — bu sirliⱪ babning hǝwirini yiƣinqaⱪlisaⱪ: (1) Israil ɵzining mǝnpǝǝtpǝrǝs «padiqiliri» tǝripidin kɵp azab tartⱪan. (2) biraⱪ bu ixlarda ularning ɵz mǝs’uliyiti bar. Huda muxu padiqiliri arⱪiliⱪ ularni jazaliƣan ⱨǝm jazalaydu. Israil hǝlⱪi yahxi padiqini, yǝni Hudaning Ɵzini kǝmsitidu. Ular uni «30 kümüx tǝnggǝ»ning baⱨasida kɵridu. (3) bu pul ibadǝthanida taxliwetilidu; (4) ular ⱨǝⱪiⱪiy padiqining beⱪixini rǝt ⱪilidu, xunga Huda ularni naⱨayiti rǝzil bir padiqining ⱪoliƣa tapxuridu; (5) Huda muxu rǝzil padiqini wǝ barliⱪ mǝnpǝǝtpǝrǝs padiqilarnimu ⱪattiⱪ jazalaydu. Oⱪurmǝnlǝrgǝ ayanki, «Ɵzüm yahxi Padiqidurmǝn» degǝn Əysa Mǝsiⱨ Yǝⱨudaning 30 kümüx tǝnggǝ üqün satⱪunluⱪ ⱪilixi bilǝn ɵltürülgǝn; keyin Yǝⱨudiy hǝlⱪi rǝzil mǝnpǝǝtpǝrǝs yetǝkqilǝrning kasapitidin yǝnǝ bir ⱪetim (Rim imperiyǝsi tǝripidin) dunyaning qǝt-qǝtlirigiqǝ tarⱪitiwetilgǝn. Bu ixlar üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 11:17 Yǝr. 23:1; Əz. 34:2; Yⱨ. 10:12

□ 12:6 «Mǝn Yǝⱨudaning yolbaxqilirini... ɵnqilǝr arisidiki mǝx’ǝldǝk ⱪilimǝn» — «ɵnqilǝr» — buƣday yaki arpa baƣlamliri.

□ 12:10 «ular ɵzliri sanjip ɵltürgǝn Manga yǝnǝ ⱪaraydu» — yaki «ular ɵzliri sanjip ɵltürgǝn Manga tǝlmürüp ⱪaraydu». «birsining tunji oƣli üqün matǝm tutup yiƣa-zar kɵtürgǝndǝk ular Uning üqün yiƣa-zar kɵtüridu; yǝkkǝ-yeganǝ oƣlidin juda bolƣuqining dǝrd-ǝlǝm tartⱪinidǝk ular uning üqün dǝrd-ǝlǝm tartidu» — demisǝkmu bu bexarǝt Israilning ɵz Ⱪutⱪuzƣuqi-Hudasini sanjiydiƣanliⱪini yaki sanjip ɵltüridiƣanliⱪini kɵrsitidu, pütün hǝlⱪ ahirⱪi zamanda Hudaning Roⱨi arⱪiliⱪ buni bilip yetip, ⱪattiⱪ matǝm tutidu. Huda xu qaƣda ularni ⱪutⱪuzidu, ularning gunaⱨini yuyux yolini aqidu (13-bab). «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ bu toƣruluⱪ yǝnǝ tohtilimiz.

■ 12:10 Əz. 39:29; Yo. 2:12, 13; Yⱨ. 19:36-37; Wǝⱨ. 1:7

□ 12:11 «... zor yiƣa-zar... Mǝgiddo jilƣisidiki «Hadad-Rimmon»da kɵtürülgǝn yiƣa-zardǝk bolidu» — «Ⱨadad-Rimmon» bǝlkim «Megiddo yilƣisidiki bir jay boluxi mumkin. Xu yǝrdǝ kɵtürülgǝn yiƣa-zar (matǝm tutuxi)» bǝlkim ilgiriki intayin ihlasmǝn padixaⱨ Yosiyaning pajiǝlik ɵlümi tüpǝylidin bolƣan («2Pad.» 9-bab, «2Tar.» 35:20-27).

■ 12:11 2Pad. 23:29; 2Tar. 35:22, 24

■ 13:1 Law. 16; 23:26-32; Zǝk.12:10-14; Rim. 11:26

□ 13:2 «Mǝn pǝyƣǝmbǝrlǝrni wǝ paskina roⱨnimu zemindin qiⱪirip yɵtkiwetimǝn» — bu pǝyƣǝmbǝrlǝr sahta pǝyƣǝmbǝrlǝr, ǝlwǝttǝ. Əmǝliyǝttǝ bolsa Mǝsiⱨ-Ⱪutⱪuzƣuqi dunyaƣa ⱪaytip kǝlgǝndin keyin pǝyƣǝmbǝrlǝrning ⱨeq ⱨajiti yoⱪ bolidu.

□ 13:3 «uning ɵzini tuƣⱪan ata-anisi uningƣa: «Sǝn ⱨayat ⱪalmaysǝn; qünki Pǝrwǝrdigarning namida yalƣan gǝp ⱪiliwatisǝn» dǝydu; andin ɵzini tuƣⱪan ata-anisi uni bexarǝt beriwatⱪinidila sanjip ɵltüridu» — Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ sahta pǝyƣǝmbǝrlǝrni ɵltürüx kerǝk. Muxu adǝmning ata-anisi Hudadin xunqǝ ǝyminiduki, ɵz oƣlini nǝⱪ mǝydanda ɵltüridu.

■ 13:3 Ⱪan. 13:6-11, 18:20

□ 13:4 «ular hǝⱪni aldax üqün ikkinqi qupurluⱪ qapanni kiymǝydu» — Ilyas, Elixa wǝ Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrlǝr muxundaⱪ intayin addiy kiyim kiygǝn.

□ 13:5 «qünki yaxliⱪimdin tartip tupraⱪ bilǝn tirikqilik ⱪiliwatimǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «qünki yaxliⱪimdin tartip mǝn adǝmning mǝdikari bolup kǝldim».

□ 13:6 «Əmdi birsi uningdin: «Ⱨǝy, ǝmdi sening mǝydǝngdiki bu zǝhmǝtlǝr nemǝ?» — desǝ, u: «Dostlirimning ɵyidǝ yarilinip ⱪaldim» — dǝp jawab beridu» — «mǝydǝngdiki zǝhmǝtlǝr» ibraniy tili boyiqǝ sɵzmusɵz alsaⱪ «ikki ⱪolung otturisidiki zǝhmǝtlǝr» bolidu. «Butpǝrǝs pǝyƣǝmbǝrlǝr» jin-xǝytanlarning diⱪⱪitini tartix üqün pat-pat ɵz tenini kesiwalatti wǝ ahirⱪi zamandimu xundaⱪ ⱪilixi mumkin («1Pad.», 18:28-ayǝttǝ misal kɵrülidu). Xuning bilǝn hǝlⱪ muxundaⱪ zǝhmǝtlǝrdin gumanlinidu, sahta pǝyƣǝmbǝr zǝhmǝtliridin hijil bolup roxǝn bir yalƣan baⱨanini kɵrsitidu.

□ 13:7 «Mǝn ⱪolumni kiqik peillarning üstigǝ qüxürüp turƣuzimǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Mǝn ⱪolumni kiqik peillar üstigimu ⱪarxi qüxürimǝn». Biraⱪ bizning tǝrjimimiz 8-ayǝtkǝ maslixidu; omumiy mǝnisi Huda Ɵzigǝ tǝwǝ kiqik peilliⱪlarni ⱪoƣdaydu.

■ 13:7 Ⱪan. 37:42; Yǝx. 26:20; Mat. 26:31; Mar. 14:27; Luⱪa 22:35-38; Yⱨ. 18:8

■ 13:9 Zǝb. 50:3-5, 15; 91:15; 144:15; Mal. 3:1-4; Yⱨ. 20:28; 1Pet. 1:6.

■ 14:1 Yo. 2:10, 31; 3:15; Yǝx. 2:12-22; 13:6-13; 24:23; Am. 8:9; Mat. 24:29; Ros. 2:20; Wǝⱨ. 6:12-13.

■ 14:2 Yǝx. 13:16

□ 14:3 «... Pǝrwǝrdigar qiⱪip xu ǝllǝr bilǝn uruxidu; U Uning jǝng ⱪilƣan künidikidǝk uruxidu» — «jǝng ⱪilƣan künidikidǝk» bǝlkim Pǝrwǝrdigar Israilni Misirdin ⱪutⱪuzƣan künini («Mis.» 14-15-bab) yaki Yǝxua pǝyƣǝmbǝrning dǝwridǝ uning Amoriylar bilǝn ⱪilƣan jengini kɵrsitidu («Yǝxua» 10-bab).

■ 14:3 Yǝx. 42:13

□ 14:4 «Uning putliri xu küni Yerusalemning xǝrⱪiy tǝripining ǝng aldi bolƣan Zǝytun teƣida turidu» — oⱪurmǝnlǝr Injildin xuni biliduki, Əysa Mǝsiⱨ dunyadin ayrilip kǝtkǝndǝ u dǝl muxu taƣdin kɵtürülgǝn, wǝ xu qaƣda pǝrixtilǝr rosulliriƣa: «Əysa asmanƣa qiⱪip kǝtti. Biraⱪ u ⱪandaⱪ kɵtürülgǝn bolsa, kǝlgüsidǝ yǝnǝ dǝl silǝr kɵrgǝn peti ⱪaytip kelidu» — dedi. «xuning bilǝn Zǝytun teƣi otturidin xǝrⱪ wǝ ƣǝrb tǝrǝpkǝ yerilidu; zor yoƣan bir jilƣa pǝyda bolidu; taƣning yerimi ximal tǝrǝpkǝ, yerimi jǝnub tǝrǝpkǝ yɵtkilidu» — geologlar Zǝytun teƣining otturisidiki xǝrⱪtin-ƣǝrbkǝ sozulƣan bir «yǝr posti üzülmisi»ni tapⱪan. U «Pǝrwǝrdigarning küni»dǝ yerilixni kütmǝktǝ.

■ 14:4 Dan. 7:13; Əz.11:23; Mat. 24:30; Mar. 13:26; Luⱪa 21:27; 1Tes. 1:10; 2Tes. 1:10; Wǝⱨ. 1:7.

□ 14:5 «silǝr Mening taƣlirimning dǝl muxu jilƣisi bilǝn ⱪaqisilǝr; qünki taƣlarning jilƣisi Azǝlgiqǝ baridu» — «Azǝl»ning ⱪǝyǝrdiliki ⱨazirqǝ bizgǝ namǝlum. Ⱨazirⱪi ǝⱨwalda, Yerusalemdin xǝrⱪⱪǝ ⱪeqix mumkin ǝmǝs; «Kidron jilƣisi», xundaⱪla intayin tik bolƣan Zǝytun teƣining ɵzi muxundaⱪ «ⱪeqix yoli»ni tosuwalidu. «Andin Pǝrwǝrdigar Hudayim kelidu; ⱨǝmdǝ Sǝn bilǝn barliⱪ «muⱪǝddǝs bolƣuqilar»mu kelidu!» — «muⱪǝddǝs bolƣuqilar» barliⱪ kerub-pǝrixtilǝr wǝ bǝlkim ɵlümdin tirilgǝn Hudaning muⱪǝddǝs bǝndilirini kɵrsitidu («1Tes.» 4:13-17ni kɵrüng).

■ 14:5 Am. 1:1

□ 14:7 «biraⱪ u Pǝrwǝrdigarƣa mǝlum bolƣan alaⱨidǝ bir kün, ya keqǝ ya kündüz bolmaydu; xundaⱪ ǝmǝlgǝ axuruliduki, kǝq kirgǝndǝ, alǝm yorutulidu» — bǝzi alimlar bu nur Mǝsiⱨning ming yilliⱪ ⱨɵkümranliⱪining ahiriƣiqǝ yetidu, dǝp ⱪaraydu. Demǝk, xu künlǝrdǝ keqidǝ kündüzgǝ ohxax yoruⱪluⱪ bolidu. Hudaƣa nisbǝtǝn bu «ming yil» pǝⱪǝt «bir kün»dǝk bolidu («2Pet.», 3:8, «Wǝⱨ.» 20-babni kɵrüng). Biz bu pikirgǝ ⱪoxulimiz. «Ⱪoxumqǝ sɵz»dǝ uning üstidimu tohtilimiz.

■ 14:7 Wǝⱨ. 21:25

□ 14:8 «ularning , yǝni sularning yerimi xǝrⱪiy dengizƣa, yerimi ƣǝrbiy dengizƣa ⱪarap aⱪidu...» — «xǝrⱪiy dengiz» yǝni «Ɵlük dengiz», «ƣǝrbiy dengiz» yǝni «Ottura Dengiz».

■ 14:8 Əz. 47:1-12; Yo. 3:18; Wǝⱨ. 22:1

□ 14:9 «Pǝrwǝrdigar pütkül yǝr yüzi üstidǝ padixaⱨ bolidu; xu küni pǝⱪǝt bir «Pǝrwǝrdigar» bolidu...» — demǝk, nǝ Israillar nǝ ǝllǝr ⱨeqⱪandaⱪ butni (burunⱪidǝk haliƣanqǝ) «Pǝrwǝrdigar» dǝwalmaydu.

□ 14:10 «Yerusalem bolsa «Binyamin dǝrwazisi»din «Birinqi dǝrwaza»ƣiqǝ wǝ yǝnǝ «Burjǝk dǝrwazisi»ƣiqǝ, «Ⱨananiyǝlning munari»din padixaⱨning xarab kɵlqǝklirigiqǝ yuⱪiri kɵtürülidu» — ««Binyamin dǝrwazisi»din «Birinqi dǝrwaza»ƣiqǝ wǝ yǝnǝ «Burjǝk dǝrwazisi»ƣiqǝ»» degǝn ariliⱪ Yerusalemning xǝrⱪidin ƣǝrbiƣiqǝ barliⱪ jaylarni wǝ ««Ⱨananiyǝlning munari»din «padixaⱨning xarab kɵlqǝkliri»giqǝ» degǝn ariliⱪ uning ximalidin jǝnubiƣiqǝ bolƣan barliⱪ jaylarni kɵrsitidu. Demǝk, pütün xǝⱨǝrni bildüridu, pütün xǝⱨǝr kɵtürülidu. «lekin xǝⱨǝr yǝnila ɵz jayida xu peti turidu» — bu ayǝt boyiqǝ Yerusalemning ǝtrapidiki taƣliⱪ rayonlar (60 kilometrqǝ uzunluⱪ wǝ kǝngliktǝ) tüzlǝnglikkǝ aylandurulidu. Xundaⱪ degini bilǝn «xǝⱨǝr yǝnila ɵz jayida xu peti turidu».

□ 14:11 ««Ⱨalak pǝrmani» yǝnǝ ⱨeq qüxürülmǝydu; Yerusalem hatirjǝmliktǝ turidu» — «ⱨalak pǝrmani» — ɵtkǝndǝ Huda (eƣir gunaⱨ tüpǝylidin) mǝlum bir nǝrsǝ, adǝm, ailǝ, xǝⱨǝr yaki ⱨǝtta pütün bir hǝlⱪ toƣruluⱪ «ⱨalak pǝrmani» qüxürgǝn bolsa, ularning ⱨǝmmisini yoⱪitix kerǝk idi. Demǝk, Israilda ⱨazir «ⱨalak pǝrmani» qüxürülgüdǝk gunaⱨlar ⱨeq tepilmaydu.

□ 14:12 «kɵzliri qanaⱪlirida qirip ketidu» — ibraniy tilida «kɵzi qanaⱪlirida qirip ketidu». «tilliri aƣzida qirip ketidu» — ibraniy tilida «tili aƣzida qirip ketidu».

■ 14:16 Yǝx. 66:23

□ 14:18 «Misir jǝmǝti qiⱪip ⱨazir bolmisa, ularƣimu yamƣur bolmaydu; biraⱪ Pǝrwǝrdigar «kǝpilǝr ⱨeyti»ni tǝbriklǝxkǝ qiⱪmaydiƣan barliⱪ ǝllǝr üstigǝ qüxüridiƣan waba ularƣimu qüxürülidu» — Misirning teriⱪqiliⱪi yamƣurƣa anqǝ tayanmaydu, bǝlki Nil dǝryasiƣa tayinidu; xunga ularƣa ǝskǝrtiliduki, ⱪoxumqǝ bir «waba» ularƣa qüxidu. Bu ⱪandaⱪ waba deyilmidi.

□ 14:21 «... Pǝrwǝrdigarƣa atilip pak-muⱪǝddǝs bolidu» — ibraniy tilida «Pǝrwǝrdigarƣa ⱪarita pak-muⱪǝddǝslik» deyilidu. Bu sɵzlǝr bax kaⱨinning bexiƣa taⱪalƣan altun otuƣatⱪa nǝⱪixlǝngǝn («Mis.» 28:36ni kɵrüng). «Pǝrwǝrdigarning ɵyidǝ «ⱪanaanliⱪ-sodigǝr» ikkinqi bolmaydu» — «ⱪanaanliⱪ-sodigǝr» ibraniy tilida «ⱪanaanliⱪ», Pǝlǝstindiki ⱪǝdimki butpǝrǝs millǝtlǝrni ⱨǝm «sodigǝr» degǝn ikki mǝnini kɵrsitidu. Hudaning muⱪǝddǝs ibadǝthanisida ⱨeqⱪandaⱪ butpǝrǝs (Hudani birinqi orunƣa ⱪoymiƣan) kixi yaki «ibadǝtni sodiƣa aylanduridiƣan» mǝnpǝǝtpǝrǝs bolƣuqi tepilmaydu.

■ 14:21 Yǝx. 35:8; Yo. 3:17; Wǝⱨ. 21:27; 22:15

Malaki

1

2

3

4

Malaki

1

«Malaki pǝyƣǝmbǝr»

1 Pǝrwǝrdigardin Malakiƣa yüklǝngǝn wǝⱨiy, u arⱪiliⱪ Israilƣa kǝlgǝn: —□

Birinqi munazirǝ — Hudaning Israilƣa bolƣan muⱨǝbbiti

2 — Mǝn silǝrni sɵyüp kǝldim — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — biraⱪ silǝr: «Sǝn bizni ⱪandaⱪmu sɵyüp kǝlding?» — dǝysilǝr.

Əsaw Yaⱪupⱪa aka bolƣan ǝmǝsmu? — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — biraⱪ Yaⱪupni sɵydüm, ■ 3 Əsawƣa nǝprǝtlǝndim; uning taƣlirini qɵl ⱪildim, mirasini qɵl-bayawandiki qilbɵrilǝrgǝ tapxurup bǝrdim.□ 4 Edom: «Biz wǝyran ⱪilinduⱪ, biraⱪ biz harabilǝxkǝn jaylarni ⱪaytidin ⱪurup qiⱪimiz» — desǝ, samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar mundaⱪ dǝydu: —

— Ular ⱪuridu, biraⱪ Mǝn ɵrüymǝn; hǝⱪlǝr ularni «Rǝzillikning zemini», «Pǝrwǝrdigar mǝnggügǝ ƣǝzǝplinidiƣan ǝl» dǝp ataydu. □ 5 Silǝrning kɵzliringlar buni kɵrüp: «Pǝrwǝrdigar Israil qegrasining sirtida uluƣlandi!» — dǝysilǝr.□

Ikkinqi munazirǝ — kaⱨinlarning wapasizliⱪi

6 — Oƣul atisini, ⱪul igisini ⱨɵrmǝtlǝydu; ǝmdi Mǝn ata bolsam, ⱨɵrmitim ⱪeni? Igǝ bolsam, Mǝndin bolƣan ǝyminix ⱪeni? — samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar silǝrgǝ xundaⱪ dǝydu, i Mening namimni kǝmsitkǝn kaⱨinlar!

Biraⱪ silǝr: «Biz nemǝ ⱪilip namingni kǝmsitiptuⱪ?» — dǝysilǝr.□

7 Silǝr ⱪurbangaⱨim üstigǝ bulƣanƣan ozuⱪni sunisilǝr; andin silǝr: «Biz nemǝ ⱪilip seni bulƣap ⱪoyduⱪ?» — dǝysilǝr; ǝmǝliyǝttǝ silǝr: «Pǝrwǝrdigarning dastihinining tayini yoⱪtur» — dǝysilǝr.□

8 Kor malni ⱪurbanliⱪⱪa sunsanglar, bu ⱪǝbiⱨlik ǝmǝsmu? Tokur yaki kesǝl malni ⱪurbanliⱪⱪa sunsanglar, bu ⱪǝbiⱨlik ǝmǝsmu? Ⱨazir buni sening waliyingƣa sunup baⱪ; u sǝndin hursǝn bolamdu? Sanga yüz-hatirǝ ⱪilamdu? — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar.□

9 — Əmdi, ⱪeni, silǝr Tǝngridin bizgǝ xǝpⱪǝt kɵrsǝtkǝysǝn dǝp ɵtünüp beⱪinglar; ⱪolunglardin muxular kǝlgǝndin keyin, U silǝrdin ⱨǝrⱪandiⱪinglarni ⱪobul ⱪilamdu? — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar.

10 — Aranglardin dǝrwazilarni etip ⱪoyƣudǝk birsi qiⱪmamdu? Xundaⱪ bolƣanda silǝr ⱪurbangaⱨimda bikardin-bikar ot ⱪalap yürmǝyttinglar. Mening silǝrdin ⱨeq hursǝnlikim yoⱪ, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, — wǝ ⱪolunglardin ⱨeqⱪandaⱪ «axliⱪ ⱨǝdiyǝ»ni ⱪobul ⱪilmaymǝn.□  ■

Hudaning namini bulƣax

11 Kün qiⱪardin kün patarƣa Mening namim ǝllǝr arisida uluƣ dǝp ⱪarilidu; ⱨǝrbir jayda namimƣa huxbuy selinidiƣan bolidu, pak bir «axliⱪ ⱨǝdiyǝ» sunulidu; qünki namim ǝllǝr arisida uluƣ dǝp ⱪarilidu, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar.□

12 Biraⱪ silǝr bolsanglar: «Pǝrwǝrdigarning dastihini bulƣanƣan, uning mewisi, yǝni ax-ozuⱪi nǝprǝtliktur» — degininglarda, silǝr uni ⱨaram ⱪilisilǝr; 13 wǝ silǝr: «Mana, nemidegǝn awariqilik!» dǝysilǝr wǝ Manga ⱪarap dimiƣinglarni ⱪaⱪisilǝr, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, — silǝr yarilanƣan, tokur ⱨǝm kesǝl mallarni elip kelisilǝr. Ⱪurbanliⱪ-ⱨǝdiyilǝrni xu peti elip kelisilǝr; Mǝn buni ⱪolunglardin ⱪobul ⱪilamdimǝn? — dǝydu Pǝrwǝrdigar.□

14 Bǝrⱨǝⱪ, padisida ⱪoqⱪar turup, Rǝbkǝ ⱪilƣan ⱪǝsimini ada ⱪilix üqün bulƣanƣan nǝrsini ⱪurbanliⱪ ⱪilidiƣan aldamqi lǝnǝtkǝ ⱪalidu; qünki Mǝn uluƣ Padixaⱨdurmǝn, namim ǝllǝr arisida ⱨɵrmǝtlinidiƣan bolidu, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar.□

2

1 — Əmdi, ⱨǝy kaⱨinlar, bu ǝmr-pǝrman silǝrgǝ qüxti: —

2 Silǝr anglimisanglar, namimƣa xan-xǝrǝp kǝltürüxkǝ kɵngül ⱪoymisanglar, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, — Mǝn aranglarƣa lǝnǝtni qüxürüp ǝwǝtimǝn; silǝrning bǝrikǝtliringlarƣimu lǝnǝt ⱪilimǝn. Bǝrⱨǝⱪ, Mǝn alliⱪaqan ularƣa lǝnǝt oⱪudum, qünki silǝr xǝripimgǝ kɵngül ⱪoymidinglar. ■ 3 Mana, Mǝn uruⱪliringlarƣa tǝnbiⱨ berimǝn, silǝrning yüzünglǝrgǝ poⱪ, ⱨeytinglardiki poⱪni sürimǝn; birsi silǝrni xu poⱪ bilǝn billǝ apirip taxlaydu. □ 4 Xuning bilǝn silǝr Mening silǝrgǝ bu ǝmrni ǝwǝtkǝnlikimni bilisilǝr, mǝⱪsǝt, Mening Lawiy bilǝn tüzgǝn ǝⱨdǝmning saⱪliniwerixi üqündur, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar.□

5 — Mening uning bilǝn tüzgǝn ǝⱨdǝm ⱨayatliⱪ ⱨǝm aram-hatirjǝmlik elip kelidu; uni Mǝndin ⱪorⱪsun dǝp bularni uningƣa bǝrdim; u Mǝndin ⱪorⱪup namim aldida titrigǝnidi. 6 Aƣzidin ⱨǝⱪiⱪǝtning tǝlim-tǝrbiyisi qüxmigǝn, lǝwliridin naⱨǝⱪliⱪ tepilmiƣan; u aramliⱪ-hatirjǝmlik ⱨǝm durusluⱪta Mǝn bilǝn billǝ mangƣan, nurƣun kixilǝrni ⱪǝbiⱨliktin yandurƣan. 7 Qünki kaⱨinning lǝwliri ilim-bilimni saⱪlixi kerǝk, hǝⱪlǝr uning aƣzidin Tǝwrat-ⱪanunini izdixi lazim; qünki u samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning ǝlqisidur.

8 — Biraⱪ silǝr yoldin qǝtnǝp kǝttinglar; silǝr nurƣun kixilǝr üqün Tǝwrat-ⱪanunini putlikaxangƣa aylanduruwǝttinglar; silǝr Lawiy bilǝn tüzülgǝn ǝⱨdini buzƣansilǝr — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, 9 — xunga Mǝn silǝrnimu pütün hǝlⱪ aldida nǝprǝtlik wǝ pǝskǝx ⱪildim, qünki silǝr yollirimni tutmiƣan, xundaⱪla Tǝwrat-ⱪanunini ijra ⱪilƣanda bir tǝrǝpkǝ yan basⱪan.

Hǝlⱪning wapasizliⱪi

10 — Bizdǝ bir ata bar ǝmǝsmu? Bizni Yaratⱪuqi pǝⱪǝt birla Tǝngri ǝmǝsmu? Əmdi nemixⱪa ⱨǝrbirimiz ɵz ⱪerindiximizƣa wapasizliⱪ ⱪilip, ata-bowilirimiz bilǝn tüzgǝn ǝⱨdisini bulƣaymiz? □

11 Yǝⱨuda wapasizliⱪ ⱪildi, Israilda ⱨǝm Yerusalemda yirginqlik bir ix sadir ⱪilindi; qünki Yǝⱨuda Pǝrwǝrdigar sɵygǝn muⱪǝddǝs jayini bulƣap, yat bir ilaⱨning ⱪizini ǝmrigǝ aldi. □ 12 Undaⱪ ⱪilƣuqi, yǝni azdurƣuqi bolsun, azdurulƣuqi bolsun, samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarƣa «axliⱪ ⱨǝdiyǝ»ni elip kǝlgüqi bolsun, Pǝrwǝrdigar ularni Yaⱪupning qedirliridin üzüp taxlaydu.

13 Silǝr xuningdǝk xundaⱪ ⱪilisilǝrki, ⱪurbangaⱨni kɵz yaxliri, yiƣa, aⱨ-zarlar bilǝn ⱪaplaysilǝr — qünki U ⱪurbanliⱪ-ⱨǝdiyilǝrgǝ ⱨeq ⱪarimaydiƣan boldi, uningdin ⱨeq razi bolmay ⱪolunglardin ⱪobul ⱪilmaydiƣan boldi.□ 14 Biraⱪ silǝr: «nemixⱪa?» dǝp soraysilǝr.

— Qünki Pǝrwǝrdigar sǝn wǝ yaxliⱪingda alƣan ayaling otturisida guwaⱨqi bolƣanidi; sǝn uningƣa wapasizliⱪ ⱪilding, gǝrqǝ u sening ⱨǝmraⱨing wǝ sǝn ǝⱨdǝ tüzgǝn ayaling bolsimu. 15 Huda ǝr-ayalni bir ⱪilƣan ǝmǝsmu? Xundaⱪla, buningƣa Roⱨini ⱪaldurƣan ǝmǝsmu? Huda nemixⱪa ularni bir ⱪildi? Qünki U ulardin ihlasmǝn pǝrzǝnt kütkǝnidi. Əmdi ⱨǝrbiringlar ɵz ⱪǝlb-roⱨinglarƣa diⱪⱪǝt ⱪilinglar, ⱨeqⱪaysisi yaxliⱪta alƣan ayaliƣa wapasizliⱪ ⱪilmisun! □ 16 Qünki Mǝn talaⱪ ⱪilixⱪa ɵqturmǝn, dǝydu Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar, — xuningdǝk ɵz toniƣa zomburluⱪ qaplaxturuwalƣuqiƣa ɵqmǝn, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar.

— xunga ⱪǝlb-roⱨinglarƣa diⱪⱪǝt ⱪilinglar, ⱨeqⱪaysinglar wapasizliⱪ ⱪilmanglar!□

Əⱨdǝ ǝlqisi kelidu - tǝyyar bolunglar!

17 — Silǝr sɵzliringlar bilǝn Pǝrwǝrdigarning sǝwr-taⱪitini ⱪoymidinglar, andin silǝr: «Biz nemǝ ⱪilip Uning sǝwr-taⱪitini ⱪoymaptuⱪ?» — dǝysilǝr.

Sǝwr-taⱪitini ⱪoymiƣanliⱪinglar bolsa dǝl: «Rǝzillik ⱪilƣuqi Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ yahxidur, U ulardin hursǝn bolidu»; yaki «Adalǝtni yürgüzgüqi Huda zadi nǝdidur?» — degininglǝrdǝ bolmamdu!

3

1 — Mana ǝmdi Mǝn Ɵz ǝlqimni ǝwǝtimǝn, u Mening aldimda yol tǝyyarlaydu; silǝr izdigǝn Rǝb, yǝni silǝr hursǝnlik dǝp bilgǝn ǝⱨdǝ Əlqisi Ɵz ibadǝthanisiƣa tuyuⱪsiz kiridu; mana, U keliwatidu, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar.□

  ■

2 — Biraⱪ Uning kǝlgǝn künidǝ kim qidiyalisun? U kɵrüngǝndǝ kim turalisun? Qünki U tawliƣuqining oti, kirqining aⱪartⱪuq xoltisidǝk bolidu; 3 U kümüxni tawliƣuqi ⱨǝm eriƣdiƣuqidǝk tawlap olturidu; Lawiyning balilirini saplaxturidu, ularni altun-kümüxni tawliƣandǝk tawlaydu; xuning bilǝn ular Pǝrwǝrdigarƣa ⱨǝⱪⱪaniyliⱪta ⱪilinƣan ⱪurbanliⱪ-ⱨǝdiyǝni sunidu. ■

4 Andin Yǝⱨuda ⱨǝm Yerusalemning ⱪurbanliⱪ-ⱨǝdiyiliri Pǝrwǝrdigarƣa kona zamanlardikidǝk, ilgiriki waⱪitlardikidǝk xerin bolidu. 5 Mǝn ⱨesab elixⱪa silǝrgǝ yeⱪin kelimǝn; Mǝn seⱨirgǝrlǝrgǝ, zinahorlarƣa, yalƣan ⱪǝsǝm iqküqilǝrgǝ, mǝdikarlarning ⱨǝⱪⱪini tutuwelip bozǝk ⱪilƣuqilarƣa, tul hotunlar ⱨǝm yetim-yesirlarni harliƣuqilarƣa, yat adǝmlǝrni ɵz ⱨǝⱪⱪidin ayriwǝtküqilǝrgǝ, xuningdǝk Mǝndin ⱨeq ⱪorⱪmiƣanlarƣa tezdin ǝyibligüqi guwaⱨqi bolimǝn, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar. □  ■ 6 Qünki Mǝnki Pǝrwǝrdigar ɵzgǝrmǝsturmǝn; xunga silǝr, i Yaⱪupning oƣulliri, tügǝxmigǝnsilǝr.□  ■

7 — Ata-bowiliringlarning künliridin tartip silǝr bǝlgilimilirimdin qǝtnǝp, ularni ⱨeq tutmiƣansilǝr. Mening yenimƣa ⱪaytip kelinglar, Mǝn yeninglarƣa ⱪaytimǝn, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, — biraⱪ silǝr: «Biz ⱪandaⱪmu ⱪaytip kelimiz?» — dǝysilǝr. ■ 8 Adǝm Hudaningkini bulisa bolamdu? — Biraⱪ Manga Meningkini bulap kǝldinglar. Silǝr yǝnǝ: «Biz ⱪandaⱪsigǝ Sanga bulangqiliⱪ ⱪiliwatimiz» — dǝysilǝr. Silǝr «ondin bir» ülüx ɵxriliringlarni ⱨǝm «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝlǝr»ni sunƣininglarda xundaⱪ ⱪilisilǝr! □ 9 Silǝr eƣir bir lǝnǝtkǝ ⱪaldinglar, qünki Manga bulangqiliⱪ ⱪiliwatisilǝr — silǝr bu pütkül «yat ǝl» xundaⱪ ⱪiliwatisilǝr! □ 10 Əmdi ɵyümdǝ axliⱪ bolux üqün pütkül «ondin bir» ülüx ɵxrini ambarƣa elip kelinglar wǝ xundaⱪla Meni sinap beⱪinglar, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — Mǝn asmanning derizilirini qong eqip silǝrgǝ patⱪuzalmiƣudǝk bir bǝrikǝtni tɵküp beridiƣanliⱪimni kɵrüp baⱪmamsilǝr? 11 Xundaⱪ bolƣandila Mǝn silǝrni dǝp yǝnǝ yalmiƣuqini ǝyiblǝymǝn, u topriⱪinglardiki mewilǝrni wǝyran ⱪilmaymǝn; silǝrning baƣ-etizliringlardiki tal üzümlǝr waⱪitsiz tɵkülüp kǝtmǝydu, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar.□

12 — Xuning bilǝn barliⱪ ǝllǝr silǝrni bǝhtlik dǝp ataydu, qünki yeringlar adǝmni ⱨuzurlanduridiƣan bir zemin bolidu, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar.

Halayiⱪ yǝnǝ ⱪarxiliⱪ kɵrsitidu

13 — Silǝrning sɵzliringlar Manga ⱪattiⱪ tǝgdi, dǝydu Pǝrwǝrdigar, — biraⱪ silǝr yǝnǝ: «Biz sǝn bilǝn ⱪarxilixidiƣan nemǝ sɵz ⱪilduⱪ?» — dǝysilǝr. ■

14 — Silǝr: «Hudaning hizmitidǝ bolux biⱨudiliktur» ⱨǝm: «Uning tapxuruⱪini qing tutuximiz wǝ samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar aldida matǝm tutⱪan kixilǝrdǝk yürüximizning nemǝ paydisi?» — dǝysilǝr, 15 ⱨǝm xuningdǝk: «Tǝkǝbburlarni bǝhtlik dǝp ataymiz; rǝzillik ⱪilƣuqilar ronaⱪ tapidu; ular bǝrⱨǝⱪ Hudani sinaydu, biraⱪ ⱪutulup ketidu» — dǝysilǝr.

16 Pǝrwǝrdigardin ǝyminidiƣanlar buni anglap pat-pat bir-biri bilǝn mungdaxti; Pǝrwǝrdigar uni nǝzirigǝ aldi, sɵzlirini anglidi. Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigarning aldida Uningdin ⱪorⱪup, Uning namini seƣinƣanlar üqün ǝslǝtmǝ bolƣan bir hatirǝ kitab yezildi.□

17 — Bu kixilǝr bolsa Ɵzümning alaⱨidǝ gɵⱨǝrimni yiƣⱪan künidǝ Meningki bolidu — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar — wǝ Mǝn huddi adǝm ɵz hizmitidǝ bolƣan oƣliƣa iqini aƣritⱪandǝk ularƣa iqimni aƣritimǝn. ■ 18 Silǝr ⱪaytip kelisilǝr wǝ ⱨǝⱪⱪaniylar bilǝn rǝzillǝrni, Hudaning hizmitidǝ bolƣanlar bilǝn bolmiƣanlarni pǝrⱪ etǝlǝysilǝr.□

4

Ahirⱪi zaman — Pǝrwǝrdigarning küni

1 — Qünki mana xu kün, humdandǝk kɵydürgüqi kün kelidu; ⱨǝrbir tǝkǝbburluⱪ ⱪilƣuqi ⱨǝm ⱨǝrbir rǝzillik ⱪilƣuqi pahaldǝk bolidu; xu kelidiƣan kün ularni kɵydüriwetidu, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar, — ularƣa nǝ yiltiz nǝ xah ⱪaldurulmaydu. ■ 2 Lekin namimdin ǝyminidiƣan silǝr üqün, ⱪanatlirida xipa-dǝrman elip kelidiƣan, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni parlitidiƣan Ⱪuyax ornidin turidu; silǝr talaƣa qiⱪip bordaⱪ mozaylardǝk ⱪiyƣitip oynaysilǝr; □ 3 silǝr rǝzillǝrni qǝylǝp dǝssiwetisilǝr; ular Mǝn tǝyyarliƣan künidǝ tapininglar astida kül bolidu, — dǝydu samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar.

Ahirⱪi dǝwǝt wǝ bexarǝt

4 — Mǝn Ⱨorǝb teƣida pütkül Israil üqün ⱪulum Musaƣa buyruƣan ⱪanunni, yǝni bǝlgilimilǝr ⱨǝm ⱨɵkümlǝrni yadinglarda tutunglar.■

5 — Mana, Pǝrwǝrdigarning uluƣ ⱨǝm dǝⱨxǝtlik küni kelixtin awwal Mǝn silǝrgǝ Ilyas pǝyƣǝmbǝrni ǝwǝtimǝn. ■ 6 U atilarning kɵnglini balilarƣa mayil, balilarning kɵnglini atilarƣa mayil ⱪilidu; undaⱪ bolmiƣanda Mǝn kelip yǝr yüzini ⱪarƣax bilǝn uruwetimǝn.

□ 1:1 «yüklǝngǝn wǝⱨiy» — ibraniy tilida «massa» degǝn bir sɵz bilǝnla ipadilinidu. U «adǝmni ⱪorⱪunqⱪa salidiƣan wǝⱨiy» ⱨǝm «pǝyƣǝmbǝrning zimmisigǝ yüklǝngǝn bir wǝzipǝ» degǝn ikki mǝnini ɵz iqigǝ alƣan boluxi mumkin.

■ 1:2 Rim. 9:13

□ 1:3 «Yaⱪupni sɵydum, Əsawƣa nǝprǝtlǝndim» — «palanqini sɵydum, postanqiƣa nǝprǝtlǝndim» degǝnlik ibraniy tilida adǝttǝ «palanqini talliwaldim, postanqini rǝt ⱪildim» degǝn mǝnini birⱪǝdǝr tǝkitlǝydiƣan ibarǝ idi.

□ 1:4 «Ular , yǝni Edomlar ⱪuridu, biraⱪ Mǝn ɵrüymǝn; hǝⱪlǝr ularni «Rǝzillikning zemini», «Pǝrwǝrdigar mǝnggügǝ ƣǝzǝplinidiƣan ǝl» dǝp ataydu» — Edom hǝlⱪi Israilƣa ⱨǝrdaim ɵqmǝnlik-adawǝt saⱪlap kǝlgǝnidi. Ahirⱪi zamanda ularning zemini pütünlǝy adǝmzatsiz bolup, «ot-güngürt kɵydüridiƣan», jinlarning makani bolidu (mǝsilǝn, «Obadiya»ni, «Yǝx.» 34-babni kɵrüng). Huda Israilƣa: «Mana Edom zemini ⱨǝrdaim tajawuz ⱪilinip, xǝⱨǝrliri bügüngǝ ⱪǝdǝr harabiliktǝ turuwatidu, silǝrning ǝⱨwalinglar ulardin kɵp ǝwzǝl, silǝrdǝ ibadǝthana, xǝⱨǝrlǝr wǝ aram-tinqliⱪ bar, ulardin obdan sawaⱪ elinglar!» degǝndǝk bolsa kerǝk. Edomƣa tajawuz ⱪilƣanlar Babilliⱪlar (miladiyǝdin ilgiriki 587-586-yili) wǝ Ərǝblǝrni (550-460-yili) ɵz iqigǝ alƣan.

□ 1:5 «Silǝrning kɵzliringlar buni kɵrüp: «Pǝrwǝrdigar Israil qegrasining sirtida uluƣlandi!» — dǝysilǝr» — demǝk, yat ǝllǝr (ǝyni qaƣdiki butpǝrǝs hǝlⱪlǝr) Hudaning kǝlgüsidǝ Edomning üstidin ⱨɵküm qiⱪarƣanliⱪini kɵrüp, dǝrwǝⱪǝ Uning tirik Huda ikǝnlikini etirap ⱪilidu.

□ 1:6 «kaⱨin» — muⱪǝddǝs ibadǝthanida puⱪralar üqün mǝhsus ⱪurbanliⱪni kɵydürgüqi hadim.

□ 1:7 «Pǝrwǝrdigarning dastihinining tayini yoⱪtur» — «Pǝrwǝrdigarning dastihini»ni ⱪandaⱪ qüxinimiz? Muⱪǝddǝs ibadǝthanida Hudaƣa atap beƣixlanƣan ⱨǝmmǝ ⱪurbanliⱪ wǝ ularƣa ⱪoxulƣan «axliⱪ ⱨǝdiyǝ» wǝ «xarab ⱨǝdiyǝ» ⱪatarliⱪlarning ⱨǝmmisi «Pǝrwǝrdigarning dastihini» dǝp atalƣan. Kaⱨinlarning bu dastihandiki bǝzi ⱪurbanliⱪlardin bir ⱪismini yeyix ⱨoⱪuⱪ-imtiyazi bar idi.

□ 1:8 «Kor malni ⱪurbanliⱪⱪa sunsanglar, bu ⱪǝbiⱨlik ǝmǝsmu? Tokur yaki kesǝl malni ⱪurbanliⱪⱪa sunsanglar, bu ⱪǝbiⱨlik ǝmǝsmu?» — Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ, ⱨǝrbir ⱪurbanliⱪ nuⱪsansiz boluxi kerǝk idi. Kor, tokur, kesǝl mal buyaⱪta tursun, ⱨǝtta kiqikkinǝ daƣ bolsimu bolmaytti («Law.» 22-babni, «Ⱪan.», 15:19-21ni kɵrüng).

□ 1:10 «Aranglardin dǝrwazilarni etip ⱪoyƣudǝk birsi qiⱪmamdu?» — birsi ibadǝthanining dǝrwazilirini etiwǝtsǝ, kaⱨinlar yaki baxⱪilar Huda aldiƣa muxundaⱪ «napak ⱪurbanliⱪlar»ni ⱨeq elip kirǝlmǝytti.

■ 1:10 Yǝx. 1:11; Yǝr. 6:20; Am. 5:21, 22.

□ 1:11 «Kün qiⱪardin kün patarƣa Mening namim ǝllǝr arisida uluƣ dǝp ⱪarilidu; ⱨǝrbir jayda namimƣa huxbuy selinidiƣan bolidu, pak bir «axliⱪ ⱨǝdiyǝ» sunulidu» — «huxbuy selinidiƣan bolidu» degǝn peilning xǝkli bǝk alaⱨidǝ, yat ǝllǝr arisidiki bǝzilǝr Hudaƣa ibadǝt ⱪilƣanda ⱨǝtta «bax kaⱨin»ƣa ohxax «huxbuy yandurux» imtiyaziƣa erixidu, dǝp puritidu. «pak bir «axliⱪ ⱨǝdiyǝ» sunulidu» — ibraniy tilida «pak» degǝn bu sɵz intayin alaⱨidǝ bolup, ⱪurbanliⱪ-ⱨǝdiyilǝrning «pak» (yaki bǝzidǝ «nuⱪsansiz»)liⱪini tǝswirlǝydiƣan adǝttiki sɵzlǝrgǝ ⱪariƣanda, «tehimu pak»liⱪni bildüridu. Demǝk, ǝllǝr (Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr) arisidiki bǝzilǝr Hudaƣa ibadǝt ⱪilƣanda «Tǝwrat dǝwrdikilǝr»din tehimu yahxi, tehimu pak birhil ⱨǝdiyǝni Hudaƣa sunalaydu... Bu ixlar Injilda xǝrⱨlinidu (mǝsilǝn, «Rim.» 12:1-2).

□ 1:13 «...Manga ⱪarap dimiƣinglarni ⱪaⱪisilǝr» — yaki «...uningƣa ⱪarap dimiƣinglarni ⱪaⱪisilǝr» — demǝk, Hudaning dastihiniƣa. «silǝr yarilanƣan... mallarni elip kelisilǝr...» — «yarilanƣan ... mallar» bǝlkim yirtⱪuq ⱨaywan tǝripidin yarilanƣan. Bundaⱪ gɵxni ⱨǝtta adǝm yesimu bolmaytti (Tǝwrat, «Mis.» 22:31). Bǝzi alimlar bu sɵz kala-ⱪoylar «kixilǝr tǝripidin bulang-talangda tutuwelinƣan» degǝn mǝnidǝ dǝp ⱪaraydu.

□ 1:14 «...Rǝbkǝ ⱪilƣan ⱪǝsimini ada ⱪilix üqün bulƣanƣan nǝrsini ⱪurbanliⱪ ⱪilidiƣan aldamqi lǝnǝtkǝ ⱪalidu» — Hudadin bir ixni tilǝydiƣan yaki Hudaƣa tǝxǝkkür eytmaⱪqi bolƣan Israillar bǝzidǝ alaⱨidǝ bir ⱪurbanliⱪ ⱪilixⱪa ⱪǝsǝm iqidu, biraⱪ «Hudaƣa esil malni sunimǝn» dǝp ⱪǝsǝm iqkǝn bu «aldamqi» uning orniƣa «napak» (ⱪotur, deƣi bar) bir malni almaxturuwetidu.

■ 2:2 Law. 26:14; Ⱪan. 28:15

□ 2:3 «Mana, Mǝn uruⱪliringlarƣa tǝnbiⱨ berimǝn» — ibraniy tilidimu uyƣur tiliƣa ohxax, «uruⱪ» degǝn sɵz ⱨǝm ziraǝtlǝrning danliri ⱨǝm adǝm pǝrzǝntlirini kɵrsitidu. Bǝlkim bu yǝrdǝ ⱪǝstǝn ikki bisliⱪ mǝnidǝ ixlitilgǝn. «ⱨeytinglardiki poⱪ» — ⱨeyttiki nurƣun ⱪurbanliⱪ ⱪilinƣan mallarning poⱪlirini kɵrsitidu. Ⱪurbanliⱪ ⱪilinƣan mallarning poⱪlirini ibadǝthanidin elip qiⱪip sirtta kɵydürüwetix kaⱨinlarning mǝs’uliyiti idi (mǝsilǝn, «Mis.» 29:14, «Law.» 4:11).

□ 2:4 «Mening Lawiy bilǝn tüzgǝn ǝⱨdǝm» — «Lawiy» ⱨǝzriti Yaⱪupning 12 oƣlidin biri idi, xunga Israilning 12 ⱪǝbilisidin biri bolƣan. Musa pǝyƣǝmbǝrning dǝwridǝ Huda kaⱨinliⱪ hizmitini Lawiy ⱪǝbilisigǝ tapxurƣan («Mis.» 32-bab, «Qɵl.» 25-bab, «Ⱪan.» 11:8-33-ayǝtlǝrni kɵrüng).

□ 2:10 «Bizdǝ bir ata bar ǝmǝsmu?» — 10-17-ayǝtlǝrgǝ ⱪariƣanda, «ata» degǝn Hudani kɵrsitidu. Biraⱪ bǝzi alimlar u «ⱨǝzriti Ibraⱨim»ni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu.

□ 2:11 «yat bir ilaⱨning ⱪizini ǝmrigǝ aldi» — «yat (ǝjnǝbiy) bir ilaⱨning ⱪizi» bu yǝrdǝ eytilƣini, qǝtǝllik bir ⱪiz bilǝn toy ⱪilix ǝmǝs, bǝlki butⱪa qoⱪunidiƣan bir ⱪiz bilǝn toy ⱪilix.

□ 2:13 «ⱪurbangaⱨni kɵz yaxliri, yiƣa, aⱨ-zarlar bilǝn ⱪaplaysilǝr» — muxu «kɵz yaxliri» Huda hǝlⱪning dua-tilawǝtlirini (ⱪurbanliⱪlar bularƣa ⱪoxulƣan bolsimu) anglimiƣandin keyin, ularning kɵzidin qiⱪⱪan yax bolsa kerǝk. Bǝzi alimlar 14-ayǝtkǝ ⱪariƣanda kɵz yaxlirini wapasizliⱪⱪa uqriƣan ayallarningki, dǝp ⱪaraydu (ayallar adǝttǝ ⱪurbangaⱨ aldida kɵrünsǝ bolmaytti, biraⱪ ularning azabliⱪ yaxliri Huda aldida «ⱪurbangaⱨimni ⱪapliƣan» dǝp ⱨesabliƣan). Bu kɵzⱪarax orunluⱪtǝk bolƣini bilǝn biz birinqi ⱪaraxta bolimiz.

□ 2:15 «Huda ǝr-ayalni bir ⱪilƣan ǝmǝsmu? Xundaⱪla, buningƣa Roⱨini ⱪaldurƣan ǝmǝsmu? Huda nemixⱪa ularni bir ⱪildi?» — ayǝtning birinqi ⱪismining tǝrjimiliri ⱨǝrhil. Ulardin biri: «Kimdǝ Roⱨtin (yǝni, Hudaning Roⱨidin) azraⱪ bar bolsila, ⱨǝrgiz undaⱪ ⱪilmaydu». Ibraniy tilida bu yǝrni qüxinix tǝs. Bǝzi alimlarmu bu ayǝtni Ibraⱨimning pǝrzǝnt kɵrǝy dǝp, Ⱨǝjǝrni elixi Saraⱨⱪa bir hil wapasizliⱪ bolƣanliⱪini bildüridu, dǝp qüxinidu. Biraⱪ omumiy mǝnisi ⱨǝmmigǝ ayanki, Huda wapasizliⱪⱪa wǝ (gǝrqǝ Tǝwrat dǝwridǝ Huda Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ talaⱪ berixkǝ ruhsǝt bǝrgǝn bolsimu) talaⱪ berixkǝ ɵq (16-ayǝtnimu kɵrüng).

□ 2:16 «mǝn talaⱪ ⱪilixⱪa ɵqturmǝn, dǝydu Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar, — Xuningdǝk ɵz toniƣa zomburluⱪ qaplaxturuwalƣuqiƣa ɵqmǝn» — kona zamanlarda birsi ɵz qapinini yaki tonini mǝlum bir ⱪizning üstigǝ yapⱪan bolsa, bu ⱨǝrikǝt bu ⱪizƣa ⱪoƣdiƣuqi bolimǝn, uni ǝmrimgǝ alimǝn, degǝnni bildürǝtti («Rut» 3-bab, «Əz.» 16-babni kɵrüng). Biraⱪ muxundaⱪ ǝrlǝr ayalliriƣa ⱪoƣdiƣuqi bolmayla ⱪalmastin, ularƣa ⱨǝrhil zulum-zorluⱪlarni ⱪilatti yaki ahirida ularni talaⱪ ⱪilatti; andin keyin (11-ayǝt) butpǝrǝs ⱪiz bilǝn toy ⱪilatti. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: ««Qünki u ɵz jorisiƣa ɵq bolup, uni talaⱪ ⱪilƣan wǝ xundaⱪla zorawanliⱪ bilǝn tonini yapⱪan» dǝydu Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigar». By tǝrjimǝ toƣra bolsa, Tǝwrat dǝwridǝ Pǝrwǝrdigarning: «ɵqmǝnlik talaⱪ berixkǝ sǝwǝb bolmaydu» degǝn ⱨɵkümini bildüridu.

□ 3:1 «Mana ǝmdi Mǝn Ɵz ǝlqimni ǝwǝtimǝn» — ibraniy tilida «Mana, Mǝn! Mǝn Ɵz ǝlqimni ǝwǝtimǝn,...». «silǝr izdigǝn Rǝb, yǝni silǝr hursǝnlik dǝp bilgǝn ǝⱨdǝ Əlqisi Ɵz ibadǝthanisiƣa tuyuⱪsiz kiridu» — bǝzilǝr «yǝni»ni «wǝ» dǝp tǝrjimǝ ⱪilip «silǝr izdigǝn Rǝb wǝ silǝr hursǝnlik dǝp bilgǝn ǝⱨdǝ ǝlqisi ɵz ibadǝthanisiƣa tuyuⱪsiz kiridu» dǝp tǝrjimǝ ⱪilidu. Lekin undaⱪ tǝrjimǝ toƣra bolsa, demǝk ikkinqi ǝlqi Rǝb Ɵzi bolmisa, ibadǝthanini ⱪandaⱪmu uning «Ɵz ibadǝthanisi» degili bolsun? Alimlarning kɵpinqisining pikriqǝ, xundaⱪla bizningqǝ, bu ayǝt boyiqǝ ikki ǝlqi kelidu; (1) Rǝbning yolini tǝyyar ⱪilidiƣan ǝlqi («Mening ǝlqim») wǝ (2) uningdin keyinki Rǝb Ɵzi; Rǝb yǝnǝ «Əⱨdǝ Əlqisi» dǝpmu atilidu. Bu ikki ǝlqi, xundaⱪla «Əⱨdǝ Əlqisi»ning mǝnisi toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz. Bu ǝlqining ǝwǝtilixi Hudaning hǝlⱪlǝrning etiⱪadisiz ǝrz-dadliriƣa bolƣan jawabidur. Xunga «silǝr izdigǝn» wǝ «silǝr hursǝnlik dǝp bilgǝn» degǝnlǝrni kinayilik gǝp dǝp qüxiniximiz kerǝk.

■ 3:1 Mis. 23:20-22; Yǝr. 31:31-34; Əz. 36:26-28; Mat. 3: 11-12; 11:10; 24:12-16; Mar. 1:2; Luⱪa 1:76; 7:27; Yⱨ. 2:13-17; Yǝx. 40:3; Ibr. 8:6; 12:24

■ 3:3 Ros. 6:7

□ 3:5 «tezdin ǝyibligüqi guwaⱨqi bolimǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «maⱨir ǝyibligüqi guwaⱨqi bolimǝn».

■ 3:5 Mis. 20:7; 22:22; Ⱪan. 24:17; Am. 2:7

□ 3:6 «Mǝnki Pǝrwǝrdigar ɵzgǝrmǝsturmǝn» — Huda ɵzgǝrmǝs bolsa, Uning Ibraⱨim pǝyƣǝmbǝrgǝ ǝwladliri Israil toƣruluⱪ bolƣan wǝdilirimu ɵzgǝrmǝstur. «xunga silǝr, i Yaⱪupning oƣulliri, tügǝxmigǝnsilǝr» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «xunga silǝr, i Yaⱪup oƣullirimu ⱨeq ɵzgǝrmigǝn».

■ 3:6 Zǝb. 33:11-12; Pǝnd. 19:21; Yǝx. 14:26, 27; 25:9; 46:10.

■ 3:7 Zǝk. 1:3

□ 3:8 «kɵtürmǝ ⱨǝdiyǝ» — muxu hil ⱪurbanliⱪ bir tǝrǝptin bǝzi ⱪurbanliⱪlardin kaⱨinlar üqün ayriwetilgǝn bir ⱪismini, yǝnǝ bir tǝrǝptin Hudaƣa atap beƣixliƣan ⱨǝrhil (mǝyli muⱪǝddǝs ⱪanun bekitkǝn yaki ihtiyari bilǝn bolƣan) nǝrsilǝrni tǝswirlǝydu.

□ 3:9 «Silǝr bu pütkül «yat ǝl» xundaⱪ ⱪiliwatisilǝr» — «yat ǝl» muxu yǝrdǝ Hudaning intayin kinayilik gepi. Hǝlⱪ Uningƣa yat bolup, butpǝrǝs bir ǝlgǝ ohxaydu.

□ 3:11 «mǝn silǝrni dǝp yǝnǝ yalmiƣuqini ǝyiblǝymǝn» — «yalmiƣuqi» bolsa ⱨǝrhil ziyanliⱪ ⱨaxarǝt-ⱨaywanlarni (mǝsilǝn, qekǝtkini) kɵrsitixi mumkin.

■ 3:13 Ayup 21:14, 15.

□ 3:16 «Xuning bilǝn Pǝrwǝrdigarning aldida Uningdin ⱪorⱪup, Uning namini seƣinƣanlar üqün ǝslǝtmǝ bolƣan bir hatirǝ kitab yezildi» — bu kitabni ⱪǝyǝrdǝ, asmanda yaki zeminda, yaki kim yazƣanliⱪi deyilmigǝn.

■ 3:17 Mis. 19:5; Yⱨ. 10:29; Yǝx. 62:3; Fil. 4:1; 1Tes. 2:19

□ 3:18 «Silǝr ⱪaytip kelisilǝr» — ahirⱪi zamanda, Israillarning ⱪaldisining ɵz zeminigǝ ⱪaytip kelixi yaki ɵlümdin tirilixini kɵrsitidu.

■ 4:1 Yo. 2:10, 31; 3:15; Yǝx. 2:12-22; 13:6-13; 24:23; Am. 8:9; Mat. 24:29; Ros. 2:20; Wǝⱨ. 6:12-13.

□ 4:2 «Namimdin ǝyminidiƣan silǝr üqün, ⱪanatlirida xipa-dǝrman elip kelidiƣan, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni parlitidiƣan Ⱪuyax ornidin turidu» — «ⱪanatliri» bǝlkim «ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni parlitidiƣan ⱪuyax»ning nurlirini kɵrsitidu. «ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni parlitidiƣan Ⱪuyax» — ibraniy tilida «ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ ⱪuyaxi» deyilidu. Mǝsiⱨni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

■ 4:4 Ⱪan. 6:3

■ 4:5 Mat. 11:14; 17:11, 12, 13; Mar. 9:11, 12, 13; Luⱪa 1:17; 9:30; Wǝⱨ. 11:3-12.

Matta

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

Matta

1

«Matta bayan ⱪilƣan hux hǝwǝr» •••• Əysa Mǝsiⱨning nǝsǝbnamisi

1 Bu Ibraⱨimning oƣli wǝ Dawutning oƣli bolƣan Əysa Mǝsiⱨning nǝsǝbnamǝ kitabidur: —□  ■

2 Ibraⱨimdin Isⱨaⱪ tɵrǝldi, Isⱨaⱪtin Yaⱪup tɵrǝldi, Yaⱪup Yǝⱨuda wǝ uning aka-ukilirining atisi boldi;■ 3 Yǝⱨudadin Tamar arⱪiliⱪ Pǝrǝz wǝ Zǝraⱨ tɵrǝldi; Pǝrǝzdin Ⱨǝzron tɵrǝldi, Ⱨǝzrondin Ram tɵrǝldi,□  ■ 4 Ramdin Amminadab tɵrǝldi, Amminadabdin Naⱨxon tɵrǝldi, Naⱨxondin Salmon tɵrǝldi, 5 Salmondin Raⱨab arⱪiliⱪ Boaz tɵrǝldi, Boazdin Rut arⱪiliⱪ Obǝd tɵrǝldi, Obǝdtin Yǝssǝ tɵrǝldi,□ 6 Yǝssǝdin Dawut padixaⱨ tɵrǝldi. Dawuttin Uriyaning ayali arⱪiliⱪ Sulayman tɵrǝldi,■ 7 Sulaymandin Rǝⱨoboam tɵrǝldi, Rǝⱨoboamdin Abiya tɵrǝldi, Abiyadin Asa tɵrǝldi,■ 8 Asadin Yǝⱨoxafat tɵrǝldi, Yǝⱨoxafattin Yǝⱨoram tɵrǝldi, Yǝⱨoramdin Uzziya tɵrǝldi,□ 9 Uzziyadin Yotam tɵrǝldi, Yotamdin Aⱨaz tɵrǝldi, Aⱨazdin Ⱨǝzǝkiya tɵrǝldi, 10 Ⱨǝzǝkiyadin Manassǝⱨ tɵrǝldi, Manassǝⱨdin Amon tɵrǝldi, Amondin Yoxiya tɵrǝldi; 11 Babilƣa sürgün ⱪilinƣanda Yoxiyadin Yǝkoniyaⱨ wǝ uning aka-ukiliri tɵrǝldi. □  ■ 12 Babilƣa sürgün bolƣandin keyin, Yǝkoniyaⱨdin Xealtiǝl tɵrǝldi, Xealtiǝldin Zǝrubbabǝl tɵrǝldi, □  ■ 13 Zǝrubbabǝldin Abiⱨud tɵrǝldi, Abiⱨuddin Eliaⱪim tɵrǝldi, Eliaⱪimdin Azor tɵrǝldi, 14 Azordin Zadok tɵrǝldi, Zadoktin Aⱪim tɵrǝldi, Aⱪimdin Əliⱨud tɵrǝldi, 15 Əliⱨudtin Əliazar tɵrǝldi, Əliazardin Mattan tɵrǝldi, Mattandin Yaⱪup tɵrǝldi, 16 Yaⱪuptin Mǝryǝmning eri bolƣan Yüsüp tɵrǝldi; Mǝryǝm arⱪiliⱪ Mǝsiⱨ atalƣan Əysa tuƣuldi.□

17 Xundaⱪ bolup, Ibraⱨimdin Dawutⱪiqǝ bolƣan ariliⱪta jǝmiy on tɵt ǝwlad bolƣan; Dawuttin Babilƣa sürgün ⱪilinƣiqǝ jǝmiy on tɵt ǝwlad bolƣan; wǝ Babilƣa sürgün ⱪilinixtin Mǝsiⱨ kǝlgüqǝ jǝmiy on tɵt ǝwlad bolƣan.

Əysa Mǝsiⱨning dunyaƣa kelixi

18 Əysa Mǝsiⱨning dunyaƣa kelixi mundaⱪ boldi: — Uning anisi Mǝryǝm Yüsüpkǝ yatliⱪ boluxⱪa wǝdǝ ⱪilinƣanidi; lekin tehi nikaⱨ ⱪilinmayla, uning Muⱪǝddǝs Roⱨtin ⱨamilidar bolƣanliⱪi mǝlum boldi.□  ■

19 Lekin uning bolƣusi eri Yüsüp, durus kixi bolup, uni jǝmiyǝt aldida hijalǝtkǝ ⱪalduruxni halimay, uningdin astirtin ajrixip ketixni niyǝt ⱪildi.□

20 Əmma u muxu ixlarni oylap yürginidǝ, mana Pǝrwǝrdigarning bir pǝrixtisi uning qüxidǝ kɵrünüp uningƣa: — Əy Dawutning oƣli Yüsüp, ayaling Mǝryǝmni ɵz ǝmringgǝ elixtin ⱪorⱪma; qünki uningda bolƣan ⱨamilǝ Muⱪǝddǝs Roⱨtin kǝlgǝn. 21 U bir oƣul tuƣidu, sǝn uning ismini Əysa dǝp ⱪoyƣin; qünki u ɵz hǝlⱪini gunaⱨliridin ⱪutⱪuzidu» — dedi.□  ■

22 Mana bularning ⱨǝmmisi Pǝrwǝrdigarning pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ degǝnlirining ǝmǝlgǝ axurulux üqün bolƣan, demǝk: — □ 23 «Pak ⱪiz ⱨamilidar bolup bir oƣul tuƣidu; ular uning ismini Immanuel (mǝnisi «Huda biz bilǝn billǝ») dǝp ataydu».□

24 Yüsüp oyƣinip, Pǝrwǝrdigarning xu pǝrixtisining degini boyiqǝ ⱪilip, Mǝryǝmni ǝmrigǝ aldi. 25 Lekin Mǝryǝm boxanƣuqǝ u uningƣa yeⱪinlaxmidi. Bu Mǝryǝmning tunjisi idi; Yüsüp uningƣa Əysa dǝp isim ⱪoydi.■

2

Danixmǝnlǝrning ziyariti

1 Əysa Ⱨerod padixaⱨ ⱨɵküm sürgǝn künlǝrdǝ Yǝⱨudiyǝ ɵlkisining Bǝyt-Lǝⱨǝm yezisida dunyaƣa kǝlgǝndin keyin, mana bǝzi danixmǝnlǝr mǝxriⱪtin Yerusalemƣa yetip kelip, puⱪralardin:□  ■ 2 Yǝⱨudiylarning yengidin tuƣulƣan padixaⱨi ⱪǝyǝrdǝ? Qünki biz uning yultuzining kɵtürülgǝnlikini kɵrduⱪ. Xunga, uningƣa sǝjdǝ ⱪilƣili kǝlduⱪ, — deyixti.□ 3 Buni angliƣan Ⱨerod padixaⱨ, xuningdǝk pütkül Yerusalem hǝlⱪimu alaⱪzadilikkǝ qüxti. 4 U pütkül bax kaⱨinlar wǝ hǝlⱪning Tǝwrat ustazlirini qaⱪirip, ulardin «Mǝsiⱨ ⱪǝyǝrdǝ tuƣuluxi kerǝk?» — dǝp soridi.□ 5 Ular: «Yǝⱨudiyǝdiki Bǝyt-Lǝⱨǝm yezisida boluxi kerǝk, — qünki pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ xundaⱪ pütülgǝn: —□

6 «I Yǝⱨudiyǝ zeminidiki Bǝyt-Lǝⱨǝm,

Hǝlⱪing Yǝⱨudiyǝ yetǝkqilirining arisida ǝng kiqiki bolmaydu;

Qünki sǝndin bir yetǝkqi qiⱪidu,

U hǝlⱪim Israillarning baⱪⱪuqisi bolidu» — deyixti.■

7 Buning bilǝn, Ⱨerod danixmǝlǝrni mǝhpiy qaⱪirtip, yultuzning ⱪaqan pǝyda bolƣanliⱪini sürüxtürüp biliwaldi. 8 Andin: «Berip balini sürüxtǝ ⱪilip tepinglar. Tapⱪan ⱨaman ⱪaytip manga hǝwǝr ⱪilinglar, mǝnmu uning aldiƣa berip sǝjdǝ ⱪilip kelǝy» — dǝp, ularni Bǝyt-Lǝⱨǝmgǝ yolƣa saldi.

9 Danixmǝnlǝr padixaⱨning sɵzini anglap yolƣa qiⱪti; wǝ mana, ular xǝrⱪtǝ kɵrgǝn ⱨeliⱪi yultuz ularning aldida yol baxlap mangdi wǝ bala turƣan yǝrgǝ kelip tohtidi. □ 10 Ular ⱨeliⱪi yultuzni kɵrginidin intayin ⱪattiⱪ xadlinixti 11 ⱨǝm ɵygǝ kirip, balini anisi Mǝryǝm bilǝn kɵrüp, yǝrgǝ yiⱪilip uningƣa sǝjdǝ ⱪilixti. Andin, hǝzinilirini eqip, altun, mǝstiki, murmǝkki ⱪatarliⱪ sowƣatlarni sunuxti. 12 Ularƣa qüxidǝ Ⱨerodning yeniƣa barmasliⱪ toƣrisidiki wǝⱨiy kǝlgǝnliki üqün, ular baxⱪa yol bilǝn ɵz yurtiƣa ⱪaytixti.

Misirƣa ⱪeqix

13 Ular yolƣa kǝtkǝndin keyin, Pǝrwǝrdigarning bir pǝrixtisi Yüsüpning qüxidǝ kɵrünüp:

Ornungdin tur! Bala wǝ anisi ikkisini elip Misirƣa ⱪaq. Mǝn sanga uⱪturƣuqǝ u yǝrdǝ turƣin. Qünki Ⱨerod balini yoⱪitixⱪa izdǝp kelidu — dedi. 14 Xuning bilǝn u ornidin turup, xu keqila bala wǝ anisi ikkisini elip Misirƣa ⱪarap yolƣa qiⱪti. 15 U Ⱨerod ɵlgüqǝ xu yǝrdǝ turdi. Xundaⱪ boldiki, Pǝrwǝrdigarning pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ aldin eytⱪan: «Oƣlumni Misirdin Mǝn qaⱪirdim» degǝn sɵzi ǝmǝlgǝ axuruldi. □  ■

Ⱨerodning oƣul bowaⱪlarni ɵltürüxi

16 Ⱨerod bolsa danixmǝnlǝrdin aldanƣanliⱪini bilip, ⱪattiⱪ ƣǝzǝplǝndi. U danixmǝnlǝrdin eniⱪliƣan waⱪitⱪa asasǝn, adǝmlǝrni ǝwǝtip Bǝyt-Lǝⱨǝm yezisi wǝ ǝtrapidiki ikki yax wǝ uningdin tɵwǝn yaxtiki oƣul balilarning ⱨǝmmisini ɵltürguzdi. □ 17 Xu qaƣda Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ eytilƣan munu sɵz ǝmǝlgǝ axuruldi: —

18 «Ramaⱨ xǝⱨiridǝ bir sada,

Aqqiⱪ yiƣa-zarning piƣani anglinar,

Bu Raⱨilǝning baliliri üqün kɵtürgǝn aⱨ-zarliri;

Balilirining yoⱪ ⱪiliwetilgini tüpǝylidin,

Tǝsǝllini ⱪobul ⱪilmay piƣan kɵtüridu».□  ■

Misirdin ⱪaytip kelix

19 Əmdi Ⱨerod ɵlgǝndin keyin, Hudaning bir pǝrixtisi Misirda turƣan Yüsüpning qüxidǝ kɵrünüp uningƣa: —

20 Ornungdin tur! Bala wǝ anisini elip Israil zeminiƣa ⱪayt! Qünki balining jenini almaⱪqi bolƣanlar ɵldi, — dedi. 21 Buning bilǝn Yüsüp ornidin turup bala wǝ anisini elip Israil zeminiƣa ⱪaytti. 22 U Arhelausning atisi Ⱨerod padixaⱨning orniƣa tǝhtkǝ olturup Yǝⱨudiyǝ ɵlkisigǝ ⱨɵkümranliⱪ ⱪiliwatⱪinidin hǝwǝr tepip, u yǝrgǝ ⱪaytixtin ⱪorⱪti; wǝ qüxidǝ uningƣa bir wǝⱨiy kelip, Galiliyǝ zeminiƣa berip, 23 Nasarǝt dǝp atilidiƣan bir yezida olturaⱪlaxti. Xuning bilǝn pǝyƣǝmbǝrlǝr arⱪiliⱪ: «U Nasarǝtlik dǝp atilidu» deyilgini ǝmǝlgǝ axuruldi.□  ■

3

Qɵmüldürgüqi Yǝⱨyaning tǝlim berixi

Mar. 1:1-8; Luⱪa 3:1-9; 15-17; Yⱨ. 1:19-28

1 Xu qaƣlarda, qɵmüldürgüqi Yǝⱨya Yǝⱨudiyǝdiki qɵl-bayawanƣa kelip□  ■ 2 kixilǝrgǝ:

— Towa ⱪilinglar! Qünki ǝrx padixaliⱪi yeⱪinlixip ⱪaldi! — dǝp jakarlaxⱪa baxlidi.□ 3 Qünki qɵmüldürgüqi Yǝⱨya bolsa ilgiri Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr bexaritidǝ kɵrsǝtkǝn kixining dǝl ɵzi bolup: —

«Bayawanda towlaydiƣan bir kixining:

Rǝbning yolini tǝyyarlanglar,

Uning qiƣir yollirini tüptüz ⱪilinglar! — degǝn awazi anglinidu».□  ■

4 Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝr tɵgǝ yungidin ⱪilinƣan kiyim kiygǝn, beligǝ kɵn tasma baƣliƣanidi. Yǝydiƣini bolsa qekǝtkilǝr bilǝn yawa ⱨǝrǝ ⱨǝsili idi.■ 5 Əmdi Yerusalem xǝⱨiri, pütün Yǝⱨudiyǝ ɵlkisi wǝ pütkül Iordan dǝrya wadisining ǝtrapidiki kixilǝr uning aldiƣa kelixip, 6 gunaⱨlirini iⱪrar ⱪilixti wǝ uning ɵzlirini Iordan dǝryasida qɵmüldürüxini ⱪobul ⱪilixti.□  ■

7 Lekin Pǝrisiy wǝ Saduⱪiy mǝzⱨipidikilǝrdin kɵplirining uning qɵmüldürüxini ⱪobul ⱪilƣili kǝlgǝnlikini kɵrginidǝ u ularƣa:

— Əy yilanlarning baliliri! Kim silǝrni Hudaning qüxüx aldida turƣan ƣǝzipidin ⱪeqinglar dǝp agaⱨlandurdi?!□  ■

8 Əmdi towiƣa layiⱪ mewini kǝltürünglar!□  ■ 9 Wǝ ɵz iqinglarda: «Bizning atimiz bolsa Ibraⱨimdur!» dǝp hiyal ⱪilip yürmǝnglar; qünki Mǝn xuni silǝrgǝ eytip ⱪoyayki, Huda Ibraⱨimƣa muxu taxlardinmu pǝrzǝntlǝrni apiridǝ ⱪilalaydu.□  ■

10 Palta alliⱪaqan dǝrǝhlǝrning yiltiziƣa tǝnglǝp ⱪoyuldi; yahxi mewǝ bǝrmǝydiƣan ⱨǝrⱪaysi dǝrǝhlǝr kesilip otⱪa taxlinidu. □  ■ 11 Mǝn dǝrwǝⱪǝ silǝrni towa ⱪilixinglar üqün suƣa qɵmüldürimǝn. Lekin mǝndin keyin kǝlgüqi zat mǝndin ⱪudrǝtliktur. Mǝn ⱨǝtta uning kǝxini kɵtürüxkimu layiⱪ ǝmǝsmǝn; u silǝrni Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa ⱨǝm otⱪa qɵmüldüridu. ■ 12 Uning soruƣuqi küriki ⱪolida turidu; u ɵz haminini topa-samandin tǝltɵküs tazilaydu, sap buƣdayni ambarƣa yiƣidu, ǝmma topa-samanni ɵqmǝs otta kɵydürüwetidu, — dedi.

Əysaning qɵmüldürülüxi

Mar. 1:9-11; Luⱪa 3:21-22

13 Xu waⱪitta, Əysa Yǝⱨyadin qɵmüldürülüxni ⱪobul ⱪilix üqün Galiliyǝ ɵlkisidin Iordan dǝryasi boyiƣa, uning yeniƣa kǝldi. ■ 14 Biraⱪ Yǝⱨya qɵmüldürüxkǝ unimay uni tosup:

— Əsli qɵmüldürülüxni mǝn sǝndin ⱪobul ⱪilixim kerǝk idi, biraⱪ sǝn mening aldimƣa kǝpsǝnƣu? — dedi.

15 Lekin Əysa uningƣa jawabǝn: — Ⱨazirqǝ xuningƣa yol ⱪoyƣin; qünki ⱨǝⱪⱪaniyliⱪning barliⱪ tǝlǝplirini ǝmǝlgǝ axurux üqün, xundaⱪ ⱪiliximizƣa toƣra kelidu, — dedi.

Xuning bilǝn, Yǝⱨya uningƣa yol ⱪoydi. 16 Wǝ Əysa qɵmüldürülüp bolupla, sudin qiⱪti; u sudin qiⱪixi bilǝn mana, ǝrxlǝr uningƣa eqilip, Hudaning Roⱨi kǝptǝr ⱪiyapitidǝ ǝrxtin qüxüp, üstigǝ ⱪonuwatⱪanliⱪini kɵrdi. □  ■ 17 Wǝ mana, ǝrxtin bir awaz: — «Bu Mening sɵyümlük oƣlum, Mǝn uningdin toluⱪ hursǝnmǝn!» — dǝp anglandi.■  

Hǝritǝ - Mǝsiⱨning dǝwridǝ, Ⱪanaan (Israiliyǝ) zemini

4

Əysaning qɵl-bayawanda sinilixi

Mar. 1:12-13; Luⱪa 4:1-13

1 Andin Əysa Roⱨning yetǝkqilikidǝ Iblisning sinaⱪ-azduruxliriƣa yüzlinix üqün qɵl-bayawanƣa elip berildi.□  ■ 2 U ⱪiriⱪ keqǝ-kündüz roza tutⱪandin keyin, uning ⱪorsiⱪi eqip kǝtkǝnidi.□ 3 Əmdi azdurƣuqi uning yeniƣa kelip uningƣa:

— Əgǝr sǝn rasttinla Hudaning Oƣli bolsang, muxu taxlarni nanƣa aylinixⱪa buyruƣin! — dedi.□

4 Lekin u jawabǝn: —

Tǝwratta: «Insan pǝⱪǝt nan bilǝnla ǝmǝs, bǝlki Hudaning aƣzidin qiⱪⱪan ⱨǝrbir sɵz bilǝnmu yaxaydu» dǝp pütülgǝn, — dedi.□  ■

5 Andin Iblis uni muⱪǝddǝs xǝⱨǝrgǝ elip berip, ibadǝthanining ǝng egiz jayiƣa turƣuzup uningƣa: 6 — Hudaning Oƣli bolsang, ɵzüngni pǝskǝ taxlap baⱪⱪin! Qünki Tǝwratta: «Huda Ɵz pǝrixtilirigǝ sening ⱨǝⱪⱪingdǝ ǝmr ⱪilidu»; wǝ «putungning taxⱪa urulup kǝtmǝsliki üqün, ular seni ⱪollirida kɵtürüp yüridu» dǝp pütülgǝn — dedi.□  ■

7 Əysa uningƣa: «Tǝwratta yǝnǝ, «Pǝrwǝrdigar Hudayingni siniƣuqi bolma!» dǝpmu pütülgǝn — dedi.□  ■

8 Andin, Iblis uni naⱨayiti egiz bir taƣⱪa qiⱪirip, uningƣa dunyadiki barliⱪ padixaⱨliⱪlarni xǝrǝpliri bilǝn kɵrsitip:

9 Yǝrgǝ yiⱪilip manga ibadǝt ⱪilsang, bularning ⱨǝmmisini sanga beriwetimǝn, — dedi.

10 Andin Əysa uningƣa: — Yoⱪal, Xǝytan! Qünki Tǝwratta: «Pǝrwǝrdigar Hudayingƣila ibadǝt ⱪil, pǝⱪǝt Uningla ibadǝt-hizmitidǝ bol!» dǝp pütülgǝn, — dedi.□  ■

11 Buning bilǝn Iblis uni taxlap ketip ⱪaldi, wǝ mana, pǝrixtilǝr kelip uning hizmitidǝ boldi.□

Əysa tǝlim berixni baxlaydu

Mar. 1:14-15; Luⱪa 4:14-15

12 Əmdi Əysa Yǝⱨyaning tutⱪun ⱪilinƣanliⱪini anglap, Galiliyǝgǝ yol aldi. ■ 13 U Nasarǝt yezisini taxlap, Zǝbulun wǝ Naftali rayonidiki Galiliyǝ dengizi boyidiki Kǝpǝrnaⱨum xǝⱨirigǝ kelip orunlaxti. □ 14 Xundaⱪ ⱪilip, Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ eytilƣan xu bexarǝt ǝmǝlgǝ axuruldi, demǝk: —

15 «Zǝbulun zemini wǝ Naftali zemini,

Iordan dǝryasining neriⱪi tǝripidiki «dengiz yoli» boyida, «Yat ǝllǝrning makani» bolƣan Galiliyǝdǝ, □  ■

16 Ⱪarangƣuluⱪta yaxiƣan hǝlⱪ parlaⱪ bir nurni kɵrdi;

Yǝni ɵlüm kɵlǝnggisining yurtida olturƣuqilarƣa,

Dǝl ularning üstigǝ nur qüxti».□  ■

17 Xu waⱪittin baxlap, Əysa: «Towa ⱪilinglar! Qünki ǝrx padixaⱨliⱪi yeⱪinlixip ⱪaldi!» — dǝp jar ⱪilixⱪa baxlidi.■

Əysaning muhlis qaⱪirixi

Mar. 1:16-20; Luⱪa 5:1-11

18  Bir küni, u Galiliyǝ dengizi boyida ketiwetip, ikki aka-uka, yǝni Petrus dǝpmu atilƣan Simon isimlik bir kixini wǝ uning inisi Andiriyasni kɵrdi. Ular beliⱪqi bolup, dengizƣa tor taxlawatatti; ■ 19 u ularƣa:

— Mening kǝynimdin menginglar — Mǝn silǝrni adǝm tutⱪuqi beliⱪqi ⱪilimǝn! — dedi. □ 20 Ular xuan beliⱪ torlirini taxlap, uningƣa ǝgixip mangdi.

21 U xu yǝrdin ɵtüp, ikkinqi bir aka-ukini, yǝni Zǝbǝdiyning oƣulliri Yaⱪup wǝ inisi Yuⱨannani kɵrdi. Bu ikkisi kemidǝ atisi Zǝbǝdiy bilǝn torlirini ongxawatatti. U ularnimu qaⱪirdi. 22 Ular dǝrⱨal kemini atisi bilǝn ⱪaldurup uningƣa ǝgixip mangdi.

Əysaning Galiliyǝdǝ tǝlim berixi

Luⱪa 6:17-19

23 Wǝ Əysa Galiliyǝning ⱨǝmmǝ yerini kezip, ularning sinagoglirida tǝlim berip, Hudaning padixaⱨliⱪining hux hǝwirini jakarlaytti, hǝlⱪ arisida ⱨǝrhil kesǝllǝrni wǝ ajiz-meyiplarni saⱪaytti. □ 24 U toƣruluⱪ hǝwǝr pütkül Suriyǝ ɵlkisigǝ tarⱪaldi; u yǝrdiki halayiⱪ ⱨǝrhil bimarlarni, yǝni ⱨǝrtürlük kesǝllǝr wǝ aƣriⱪ-silaⱪlarni ⱨǝmdǝ jin qaplaxⱪanlarni, tutⱪaⱪliⱪ wǝ palǝq kesiligǝ giriptar bolƣanlarni uning aldiƣa elip kelixti; wǝ u ularni saⱪaytti. □ 25 Galiliyǝ, «on xǝⱨǝr» rayoni, Yerusalem, Yǝⱨudiyǝ wǝ Iordan dǝryasining u ⱪetidin kǝlgǝn top-top adǝmlǝr uningƣa ǝgixip mangdi.

5

Ⱨǝⱪiⱪiy bǝht-bǝrikǝt

Luⱪa 6:20-23

1 Muxu top-top adǝmlǝrni kɵrüp u bir taƣⱪa qiⱪti; u u yǝrdǝ olturƣinida, muhlisliri uning yeniƣa kǝldi. 2 U aƣzini eqip ularƣa tǝlim berixkǝ baxlidi: —

3 Mubarǝk, roⱨta namrat bolƣanlar!

Qünki ǝrx padixaⱨliⱪi ularƣa tǝwǝdur.□
  ■

4 Mubarǝk, piƣan qǝkkǝnlǝr!

Qünki ular tǝsǝlli tapidu.□  ■

5 Mubarǝk, yawax-mɵminlǝr!

Qünki ular yǝr yüzigǝ mirashordur.■

6 Mubarǝk, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa aq wǝ tǝxnalar!

Qünki ular toluⱪ toyunidu.■

7 Mubarǝk, rǝⱨimdillar!

Qünki ular rǝⱨim kɵridu.

8 Mubarǝk, ⱪǝlbi pak bolƣanlar!

Qünki ular Hudani kɵridu.■

9 Mubarǝk, tinqliⱪ tǝrǝpdarliri!

Qünki ular Hudaning pǝrzǝntliri dǝp atilidu.□

10 Mubarǝk, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ yolida ziyankǝxlikkǝ uqriƣanlar! Qünki ǝrx padixaⱨliⱪi ularƣa tǝwǝdur.■

11 Mubarǝk, mǝn üqün baxⱪilarning ⱨaⱪarǝt, ziyankǝxlik wǝ ⱨǝrtürlük tɵⱨmitigǝ uqrisanglar; ■ 12 xad-huram bolup yayranglar! Qünki ǝrxlǝrdǝ katta in’am silǝr üqün saⱪlanmaⱪta; qünki silǝrdin ilgiriki pǝyƣǝmbǝrlǝrgimu ular muxundaⱪ ziyankǝxliklǝrni ⱪilƣan. ■

Muhlislar «tuz»luⱪ rolini yoⱪatmasliⱪi kerǝk

Mar. 9:50; Luⱪa 14:34-35

13 Silǝr yǝr yüzidiki tuzdursilǝr. Ⱨalbuki, ǝgǝr tuz ɵz tǝmini yoⱪatsa, uningƣa ⱪaytidin tuz tǝmini ⱪandaⱪmu kirgüzgili bolidu? U qaƣda, u ⱨeqnemigǝ yarimas bolup, taxlinip kixilǝrning ayiƣi astida dǝssilixtin baxⱪa ⱨeq ixⱪa yarimaydu.□  ■

14 Silǝr dunyaning nuridursilǝr. Taƣ üstigǝ selinƣan xǝⱨǝr yoxurunalmaydu. 15 Ⱨeqkim qiraƣni yeⱪip ⱪoyup, üstigǝ sewǝtni kɵmtürüp ⱪoymas, bǝlki qiraƣdanning üstigǝ ⱪoyidu; buning bilǝn, u ɵy iqidiki ⱨǝmmǝ adǝmlǝrgǝ yoruⱪluⱪ beridu. □  ■ 16 Xu tǝriⱪidǝ, silǝr nurunglarni insanlar aldida xundaⱪ qaⱪnitinglarki, ular yahxi ǝmǝlliringlarni kɵrüp, ǝrxtiki atanglarni uluƣlisun.■

Tǝwrat ⱪanuni ⱨǝⱪⱪidǝ

17 Meni Tǝwrat ⱪanunini yaki pǝyƣǝmbǝrlǝrning yazƣanlirini bikar ⱪilƣili kǝldi, dǝp oylap ⱪalmanglar. Mǝn ularni bikar ⱪilƣili ǝmǝs, bǝlki ǝmǝlgǝ axurƣili kǝldim. 18 Qünki mǝn silǝrgǝ xuni bǝrⱨǝⱪ eytip ⱪoyayki, asman-zemin yoⱪimiƣuqǝ, uningda pütülgǝnlǝr ǝmǝlgǝ axurulmiƣuqǝ Tǝwrattiki «yod» bir ⱨǝrp, ⱨǝtta birǝr qekitmu bikar ⱪilinmaydu. □  ■ 19 Xu sǝwǝbtin, Tǝwrat ⱪanunining ǝⱪidilirigǝ, ⱨǝtta uning ǝng kiqikliridin birini bikar ⱪilip, wǝ baxⱪilarƣa xundaⱪ ⱪilixni ɵgitidiƣan ⱨǝrkim ǝrx padixaⱨliⱪida ǝng kiqik ⱨesablinidu. Əmma ǝksiqǝ, Tǝwrat ⱪanuni ǝⱪidilirigǝ ǝmǝl ⱪilƣanlar wǝ baxⱪilarƣa xundaⱪ ⱪilixni ɵgǝtküqilǝr bolsa ǝrx padixaⱨliⱪida uluƣ ⱨesablinidu. □  ■ 20 Qünki mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪinglar Tǝwrat ustazliri wǝ Pǝrisiylǝrningkidin axmisa, ǝrx padixaⱨliⱪiƣa ⱨeqⱪaqan kirǝlmǝysilǝr.□

Ƣǝzǝplinix ⱨǝⱪⱪidǝ

21 Burunⱪilarƣa «Ⱪatilliⱪ ⱪilma, ⱪatilliⱪ ⱪilƣan ⱨǝrⱪandaⱪ adǝm soraⱪⱪa tartilidu» dǝp buyrulƣanliⱪini angliƣansilǝr. ■ 22 Biraⱪ mǝn ɵzüm xuni silǝrgǝ eytip ⱪoyayki, ɵz ⱪerindixiƣa bikardin-bikar aqqiⱪlanƣanlarning ⱨǝrbirimu soraⱪⱪa tartilidu. Ɵz ⱪerindixini «ǝhmǝⱪ» dǝp tilliƣan ⱨǝrkim aliy kengǝxmidǝ soraⱪⱪa tartilidu; ǝmma ⱪerindaxlirini «tǝlwǝ» dǝp ⱨaⱪarǝtligǝn ⱨǝrkim dozahning otiƣa layiⱪ bolidu. □ 23 Xuning üqün, sǝn ⱪurbangaⱨ aldiƣa kelip Hudaƣa ⱨǝdiyǝ atimaⱪqi bolƣiningda, ⱪerindixingning seningdin aƣrinƣan yeri barliⱪi yadingƣa kǝlsǝ, 24 ⱨǝdiyǝngni ⱪurbangaⱨ aldiƣa ⱪoyup turup, awwal ⱪerindixing bilǝn yarixiwal, andin kelip ⱨǝdiyǝngni ata.

25 Əgǝr üstüngdin dǝwa ⱪilmaⱪqi bolƣan birsi bolsa, uning bilǝn birgǝ yolda bolƣiningda uning bilǝn tezdin yarixip, dost bolƣin. Bolmisa, u seni soraⱪqiƣa, soraⱪqi bolsa gundipayƣa tapxuridu, sǝn zindanƣa solitiwetilisǝn. □  ■ 26 Mǝn sanga xuni bǝrⱨǝⱪ eytip ⱪoyayki, ⱪǝrzingning ǝng ahirⱪi bir tiyininimu ⱪoymay tɵlimigüqǝ, xu yǝrdin qiⱪalmaysǝn.□

Zinahorluⱪ ⱨǝⱪⱪidǝ

27 Silǝr «Zina ⱪilmanglar» dǝp buyrulƣanliⱪini angliƣansilǝr. ■ 28 Biraⱪ mǝn ɵzüm xuni silǝrgǝ eytip ⱪoyayki, birǝr ayalƣa xǝⱨwaniy niyǝt bilǝn ⱪariƣan kixi kɵnglidǝ u ayal bilǝn alliⱪaqan zina ⱪilƣan bolidu. ■ 29 Əgǝr ǝmdi ong kɵzüng seni gunaⱨⱪa azdursa, uni oyup taxliwǝt. Qünki pütün bǝdiningning dozahⱪa taxlanƣinidin kɵrǝ, bǝdiningdiki bir ǝzaying yoⱪ ⱪilinƣini kɵp ǝwzǝl. ■ 30 Əgǝr ong ⱪolung seni gunaⱨⱪa azdursa, uni kesip taxliwǝt. Qünki pütün bǝdiningning dozahⱪa taxlanƣinidin kɵrǝ, bǝdiningdiki bir ǝzaying yoⱪ ⱪilinƣini kɵp ǝwzǝl.

Talaⱪ ⱪilix ⱨǝⱪⱪidǝ

Mat. 19:9; Mar. 10:11-12; Luⱪa 16:18

31 Yǝnǝ: — «Kimdikim ayalini talaⱪ ⱪilsa, uningƣa talaⱪ hetini bǝrsun» dǝpmu buyrulƣan. □  ■ 32 Biraⱪ mǝn ɵzüm xuni silǝrgǝ eytip ⱪoyayki, kimdikim ɵz ayalining buzuⱪluⱪ ⱪilmixidin baxⱪa ⱨǝrⱪandaⱪ ixni baⱨanǝ ⱪilip uni talaⱪ ⱪilsa, ǝmdi uni zinaƣa tutup bǝrgǝn bolidu; talaⱪ ⱪilinƣan ayalni ǝmrigǝ alƣan kiximu zina ⱪilƣan bolidu. □  ■

Ⱪǝsǝm ⱪilix ⱨǝⱪⱪidǝ

33 Silǝr yǝnǝ burunⱪilarƣa «Ⱪǝsimingdin yanma, Pǝrwǝrdigarƣa ⱪilƣan ⱪǝsiminggǝ ǝmǝl ⱪil» dǝp buyrulƣanliⱪini angliƣansilǝr. ■ 34 Biraⱪ mǝn ɵzüm xuni silǝrgǝ eytip ⱪoyayki, ⱪǝt’iy ⱪǝsǝm ⱪilmanglar; ǝrxni tilƣa elip ⱪǝsǝm ⱪilmanglar, qünki ǝrx Hudaning tǝhtidur; ■ 35 yaki yǝrni tilƣa elip ⱪǝsǝm ⱪilmanglar, qünki yǝr yüzi Hudaning tǝhtipǝridur. Yerusalemni tilƣa elipmu ⱪǝsǝm ⱪilmanglar, qünki u yǝr uluƣ padixaⱨning xǝⱨiridur. ■ 36 Ⱨǝtta ɵz bexinglarni tilƣa elipmu ⱪǝsǝm ⱪilmanglar, qünki silǝrning qeqinglarning bir telinimu aⱪ yaki ⱪara rǝnggǝ ɵzgǝrtix ⱪolunglardin kǝlmǝydu. 37 Pǝⱪǝt degininglar «Bolidu», «bolidu», yaki «Yaⱪ, yaⱪ, bolmaydu» bolsun. Buningdin ziyadisi rǝzil bolƣuqidin kelidu.□

Intiⱪam ⱨǝⱪⱪidǝ

Luⱪa 6:29-30

38 Silǝr «Kɵzgǝ kɵz, qixⱪa qix» dǝp buyrulƣinini angliƣansilǝr. □  ■ 39 Biraⱪ mǝn ɵzüm xuni silǝrgǝ eytip ⱪoyayki, ǝski bilǝn tǝng bolmanglar. Kimdǝkim ong mǝngzinggǝ ursa, sol mǝngzingnimu tutup bǝr; ■ 40 wǝ birsi üstüngdin dǝwa ⱪilip, kɵnglikingni almaⱪqi bolsa, qapiningnimu bǝr. 41 Birsi sanga yük-taⱪini yüdküzüp ming ⱪǝdǝm yol yürüxkǝ zorlisa, uning bilǝn ikki ming ⱪǝdǝm mang. □ 42 Birsi sǝndin tilisǝ, uningƣa bǝr. Birsi sǝndin ɵtnǝ-yerim ⱪilmaⱪqi bolsa, uningƣa boynungni tolƣima.□  ■

Düxmǝnlǝrgǝ meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsitix ⱨǝⱪⱪidǝ

Luⱪa 6:27-28; 32-36

43 Silǝr «Ⱪoxnangni sɵygin, düxmininggǝ nǝprǝtlǝn» dǝp eytilƣanni angliƣan. □  ■ 44 Biraⱪ mǝn ɵzüm xuni silǝrgǝ eytip ⱪoyayki, silǝrgǝ düxmǝnlik bolƣanlarƣa meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsitinglar, silǝrdin nǝprǝtlǝngǝnlǝrgǝ yahxiliⱪ ⱪilinglar, silǝrgǝ ziyankǝxlik ⱪilƣanlarƣa dua ⱪilinglar. □  ■ 45 Xundaⱪ ⱪilƣanda, ǝrxtiki Atanglarning pǝrzǝntliridin bolisilǝr. Qünki U ⱪuyaxining nurini yahxilarƣimu wǝ yamanlarƣimu qüxüridu, yamƣurnimu ⱨǝⱪⱪaniylarƣimu, ⱨǝⱪⱪaniyǝtsizlǝrgimu yaƣduridu. □ 46 Əgǝr silǝr ɵzünglarƣa muⱨǝbbǝt kɵrsǝtkǝnlǝrgila meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsǝtsǝnglar, buning ⱪandaⱪmu in’amƣa erixküqiliki bolsun? Ⱨǝtta bajgirlarmu xundaⱪ ⱪiliwatmamdu? □  ■ 47 Əgǝr silǝr pǝⱪǝt ⱪerindaxliringlar bilǝnla salam-sǝⱨǝt ⱪilixsanglar, buning nemǝ pǝziliti bar? Ⱨǝtta yat ǝlliklǝrmu xundaⱪ ⱪilidiƣu! □ 48 Xunga, ǝrxtiki Atanglar mukǝmmǝl bolƣinidǝk, silǝrmu mukǝmmǝl bolunglar.□  ■

6

Hǝyr-sahawǝt ⱨǝⱪⱪidǝ

1 Ⱨezi bolunglarki, hǝyr-sahawǝtlik ixliringlarni baxⱪilarning aldida kɵz-kɵz ⱪilmanglar. Bundaⱪ ⱪilsanglar, ǝrxtiki Atanglarning in’amiƣa erixǝlmǝysilǝr.□

2 Xunga hǝyr-sahawǝt ⱪilƣiningda, dawrang salma. Sahtipǝzlǝrla sinagoglarda wǝ koqilarda adǝmlǝrning mahtixiƣa erixix üqün xundaⱪ ⱪilidu. Mǝn silǝrgǝ xuni bǝrⱨǝⱪ eytip ⱪoyayki, ular kɵzligǝn in’amiƣa erixkǝn bolidu.□  ■ 3 Lekin sǝn, hǝyr-sahawǝt ⱪilƣiningda ong ⱪolungning nemǝ ⱪiliwatⱪinini sol ⱪolung bilmisun. 4 Xuning bilǝn hǝyr-sahawiting yoxurun bolidu wǝ yoxurun ixlarni kɵrgüqi Atang sanga buni ⱪayturidu.■

Dua ⱨǝⱪⱪidǝ

Luⱪa 11:2-4

5 Dua ⱪilƣan waⱪtingda, sahtipǝzlǝrdǝk bolma; qünki ular baxⱪilarƣa kɵz-kɵz ⱪilix üqün sinagoglar yaki tɵt koqa eƣizida turuwelip dua ⱪilixⱪa amraⱪtur. Mǝn silǝrgǝ xuni bǝrⱨǝⱪ eytip ⱪoyayki, ular kɵzligǝn in’amiƣa erixkǝn bolidu.

6 Lekin sǝn bolsang, dua ⱪilƣan waⱪtingda, iqkiri ɵygǝ kirip, ixikni yepip, yoxurun turƣuqi Atangƣa dua ⱪilinglar; wǝ yoxurun kɵrgüqi Atang buni sanga ⱪayturidu.■

7 Dua-tilawǝt ⱪilƣanda, butpǝrǝs yat ǝlliklǝrdikidǝk ⱪuruⱪ gǝplǝrni tǝkrarlawǝrmǝnglar. Qünki ular degǝnlirimiz kɵp bolsa Huda tiliginimizni qoⱪum ijabǝt ⱪilidu, dǝp oylaydu.■ 8 Xunga, silǝr ularni dorimanglar. Qünki Atanglar silǝrning eⱨtiyajinglarni silǝr tilimǝstin burunla bilidu. 9 Xuning üqün, mundaⱪ dua ⱪilinglar: —

«I asmanlarda turƣuqi Atimiz,

Sening naming muⱪǝddǝs dǝp uluƣlanƣay.■

10 Padixaⱨliⱪing kǝlgǝy,

Iradǝng ǝrxtǝ ada ⱪilinƣandǝk yǝr yüzidimu ada ⱪilinƣay.

11 Bügünki nenimizni bügün bizgǝ bǝrgǝysǝn.

12 Bizgǝ ⱪǝrzdar bolƣanlarni kǝqürginimizdǝk,

Sǝnmu ⱪǝrzlirimizni kǝqürgǝysǝn.□

13 Bizni azduruluxlarƣa uqratⱪuzmiƣaysǝn,

Bǝlki bizni rǝzil bolƣuqidin ⱪutuldurƣaysǝn».□  ■

14 Qünki silǝr baxⱪilarning gunaⱨ-sǝwǝnliklirini kǝqürsǝnglar, ǝrxtiki Atanglarmu silǝrni kǝqüridu. ■ 15 Biraⱪ baxⱪilarning gunaⱨ-sǝwǝnliklirini kǝqürmisǝnglǝr, ǝrxtiki Atanglarmu gunaⱨ-sǝwǝnlikliringlarni kǝqürmǝydu.■

Roza tutux ⱨǝⱪⱪidǝ

16 Roza tutⱪan waⱪtinglarda, sahtipǝzlǝrdǝk tatirangƣu ⱪiyapǝtkǝ kiriwalmanglar. Ular roza tutⱪinini kɵz-kɵz ⱪilix üqün qiraylirini solƣun ⱪiyapǝttǝ kɵrsitidu. Mǝn silǝrgǝ xuni bǝrⱨǝⱪ eytip ⱪoyayki, ular kɵzligǝn in’amiƣa erixkǝn bolidu. ■ 17 Əmdi sǝn, roza tutⱪiningda, qaqliringni maylap, yüzüngni yuyup yür. 18 Xu qaƣda, roza tutⱪining insanlarƣa ǝmǝs, bǝlki pǝⱪǝt yoxurun turƣuqi Atangƣila kɵrünidu; wǝ yoxurun kɵrgüqi Atang uni sanga ⱪayturidu.

Bayliⱪ ⱨǝⱪⱪidǝ

Luⱪa 12:33-34; 11:34-36; 16:13

19 Yǝr yüzidǝ ɵzünglarƣa bayliⱪlarni toplimanglar. Qünki bu yǝrdǝ ya küyǝ yǝp ketidu, ya dat basidu yaki oƣrilar tam texip oƣrilap ketidu. ■ 20 Əksiqǝ, ǝrxtǝ ɵzünglarƣa bayliⱪlar toplanglar. U yǝrdǝ küyǝ yemǝydu, dat basmaydu, oƣrimu tam texip oƣrilimaydu. ■ 21 Qünki bayliⱪing ⱪǝyǝrdǝ bolsa, ⱪǝlbingmu xu yǝrdǝ bolidu.

22 Tǝnning qiriƣi kɵzdur. Xunga ǝgǝr kɵzüng sap bolsa, pütün wujudung yorutulidu. □  ■ 23 Lekin ǝgǝr kɵzüng yaman bolsa pütün wujudung ⱪarangƣu bolidu. Əgǝr wujudungdiki «yoruⱪluⱪ» ǝmǝliyǝttǝ ⱪarangƣuluⱪ bolsa, u ⱪarangƣuluⱪ nemidegǝn ⱪorⱪunqluⱪ-ⱨǝ!□

24 Ⱨeqkim birla waⱪitta ikki hojayinning ⱪulluⱪida bolmaydu. Qünki u yaki buni yaman kɵrüp, uni yahxi kɵridu; yaki buningƣa baƣlinip, uningƣa etibarsiz ⱪaraydu. xuningƣa ohxax, silǝrning ⱨǝm Hudaning, ⱨǝm mal-dunyaning ⱪulluⱪida boluxunglar mumkin ǝmǝs.□  ■

25 Xunga mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, ⱨayatinglarƣa kerǝklik yemǝk-iqmǝk yaki uqanglarƣa kiyidiƣan kiyim-keqǝkning ƣemini ⱪilmanglar. Ⱨayatliⱪ ozuⱪtin, tǝn kiyim-keqǝktin ǝziz ǝmǝsmu? ■ 26 Asmandiki uqar-ⱪanatlarƣa ⱪaranglar! Ular terimaydu, ormaydu, ambarlarƣa yiƣmaydu, lekin ǝrxtiki Atanglar ularnimu ozuⱪlanduridu. Silǝr axu ⱪuxlardin kɵp ǝziz ǝmǝsmu? ■ 27 Aranglarda ⱪaysinglar ƣǝm-ⱪayƣu bilǝn ɵmrünglarni birǝr saǝt uzartalaysilǝr?□

28 Silǝrning kiyim-keqǝkning ƣemini ⱪilixinglarning nemǝ ⱨajiti?! Daladiki nelupǝrlǝrning ⱪandaⱪ ɵsidiƣanliⱪiƣa ⱪarap beⱪinglar! Ular ǝmgǝkmu ⱪilmaydu, qaⱪ egirmǝydu; □ 29 lekin silǝrgǝ xuni eytayki, ⱨǝtta Sulayman toluⱪ xan-xǝrǝptǝ turƣandimu uning kiyinixi nilupǝrlǝrning bir güliqilikmu yoⱪ idi. □ 30 Əmdi Huda daladiki bügün eqilsa, ǝtisi ⱪurup oqaⱪⱪa selinidiƣan axu gül-giyaⱨlarni xunqǝ bezigǝn yǝrdǝ, silǝrni tehimu kiyindürmǝsmu, ǝy ixǝnqi ajizlar! 31 Xunga «nemǝ yǝymiz», «nemǝ iqimiz», «nemǝ kiyimiz?» dǝp ƣǝm ⱪilmanglar. 32 Qünki yat ǝldikilǝr mana xundaⱪ ⱨǝmmǝ nǝrsigǝ intilidu, ǝmma ǝrxtiki Atanglar silǝrning bu ⱨǝmmǝ nǝrsilǝrgǝ moⱨtajliⱪinglarni bilidu; □ 33 xundaⱪ ikǝn, ⱨǝmmidin awwal Hudaning padixaⱨliⱪi wǝ ⱨǝⱪⱪaniyliⱪiƣa intilinglar. U qaƣda, bularning ⱨǝmmisi silǝrgǝ ⱪoxulup nesip bolidu.■

34 Xuning üqün, ǝtining ƣemini ⱪilmanglar. Ətining ƣemi ǝtigǝ ⱪalsun. Ⱨǝr künning dǝrdi xu küngǝ tuxluⱪ bolidu.

7

Baxⱪilarning üstidin ⱨɵküm ⱪilmanglar

Luⱪa 6:37-38; 41-42

1 Baxⱪilarning üstidin ⱨɵküm ⱪilip yürmǝnglar. Xundaⱪta Hudaning ⱨɵkümigǝ uqrimaysilǝr.■ 2 Qünki silǝr baxⱪilar üstidin ⱪandaⱪ baⱨa bilǝn ⱨɵküm ⱪilsanglar, Hudamu silǝrning üstünglardin xundaⱪ baⱨa bilǝn ⱨɵküm qiⱪiridu. Silǝr baxⱪilarni ⱪandaⱪ ɵlqǝm bilǝn ɵlqisǝnglar, Hudamu silǝrni xundaⱪ ɵlqǝm bilǝn ɵlqǝydu.□  ■ 3 Əmdi nemǝ üqün buradiringning kɵzidiki ⱪilni kɵrüp, ɵz kɵzüngdiki limni bayⱪiyalmaysǝn?!□  ■ 4 Sǝn ⱪandaⱪmu buradiringƣa: «Ⱪeni, kɵzüngdiki ⱪilni eliwetǝy!» deyǝlǝysǝn? Qünki mana, ɵzüngning kɵzidǝ lim turidu!? 5 Əy sahtipǝz! Awwal ɵzüngning kɵzidiki limni eliwǝt, andin eniⱪ kɵrüp, buradiringning kɵzidiki ⱪilni eliwetǝlǝysǝn.■

Hudaning sɵzini kɵzigǝ ilmaydiƣanlar ⱨǝⱪⱪidǝ

6 Muⱪǝddǝs nǝrsini itlarƣa bǝrmǝnglar, yaki ünqǝ-mǝrwayitliringlarni tongguzlarning aldiƣa taxlap ⱪoymanglar. Bolmisa, ular bularni putlirida dǝssǝp, andin burulup silǝrni talaydu.■

Tilǝnglar, izdǝnglar, qekinglar

Luⱪa 11:9-13

7 Tilǝnglar, silǝrgǝ ata ⱪilinidu; izdǝnglar, tapisilǝr; ixikni qekinglar, eqilidu.■ 8 Qünki ⱨǝrbir tiligüqi tiliginigǝ erixidu; izdigüqi izdiginini tapidu; ixikni qǝkküqilǝrgǝ ixik eqilidu.■ 9 Aranglarda ɵz oƣli nan tǝlǝp ⱪilsa, uningƣa tax beridiƣanlar barmu?! 10 Yaki beliⱪ tǝlǝp ⱪilsa, yilan beridiƣanlar barmu? 11 Əmdi silǝr rǝzil turupmu ɵz pǝrzǝntliringlarƣa yahxi iltipatlarni berixni bilgǝn yǝrdǝ, ǝrxtiki Atanglar Ɵzidin tiligǝnlǝrgǝ yahxi nǝrsilǝrni tehimu iltipat ⱪilmasmu?■

12 Xunga ⱨǝr ixta baxⱪilarning ɵzünglarƣa ⱪandaⱪ muamilǝ ⱪilixini ümid ⱪilsanglar, silǝrmu ularƣa xundaⱪ muamilǝ ⱪilinglar; qünki Tǝwrat ⱪanuni wǝ pǝyƣǝmbǝrlǝrning tǝlimatliri mana xudur.■

Hudaning padixaⱨliⱪiƣa kiridiƣan dǝrwaza tar

Luⱪa 13:24

13 Tar dǝrwazidin kiringlar. Qünki kixini ⱨalakǝtkǝ elip baridiƣan dǝrwaza kǝng bolup, yoli kǝngtaxa wǝ daƣdamdur, wǝ uningdin kiridiƣanlar kɵptur. ■ 14 Biraⱪ ⱨayatliⱪⱪa elip baridiƣan dǝrwaza tar, yoli ⱪistang bolup, uni tapalaydiƣanlarmu az.■

Ikki hil dǝrǝh

Luⱪa 6:43-44; 13:25-27

15 Aldinglarƣa ⱪoy terisigǝ oriniwelip kǝlgǝn, iqi yirtⱪuq qilbɵridǝk bolƣan sahta pǝyƣǝmbǝrlǝrdin ⱨoxyar bolunglar. ■ 16 Silǝr ularni mewiliridin tonuwalalaysilǝr. Tikǝndin üzümlǝr, ⱪamƣaⱪtin ǝnjürlǝr alƣili bolamdu? 17 Xuningƣa ohxax, ⱨǝr yahxi dǝrǝh yahxi mewǝ beridu, por dǝrǝh naqar mewǝ beridu. ■ 18 Yahxi dǝrǝh naqar mewǝ bǝrmǝydu, por dǝrǝh yahxi mewǝ bǝrmǝydu. 19 Yahxi mewǝ bǝrmǝydiƣan ⱨǝrbir dǝrǝh kesilip otⱪa taxlinidu. 20 Xuningdǝk, muxundaⱪ kixilǝrni mewiliridin tonuwalalaysilǝr.

Ⱨǝⱪiⱪiy muhlis

21 Manga «Rǝbbim, Rǝbbim» degǝnlǝrning ⱨǝmmisila ǝrx padixaⱨliⱪiƣa kirǝlmǝydu, bǝlki ǝrxtǝ turƣuqi Atamning iradisini ada ⱪilƣanlarla kirǝlǝydu. ■ 22 Xu künidǝ nurƣun kixilǝr manga: «Rǝbbim, Rǝbbim, biz sening naming bilǝn wǝⱨiy-bexarǝtlǝrni yǝtküzduⱪ, sening naming bilǝn jinlarni ⱪoƣliduⱪ wǝ naming bilǝn nurƣun mɵjizilǝrni kɵrsǝttuⱪ» dǝydu. □  ■ 23 Ⱨalbuki, u qaƣda mǝn ularƣa: «Silǝrni ǝzǝldin tonumaymǝn. Kɵzümdin yoⱪilinglar, ǝy itaǝtsizlǝr!» dǝp elan ⱪilimǝn.■

Ikki hil imarǝt salƣan kixilǝr

24 Əmdi ⱨǝrbiri bu sɵzlirimni anglap ǝmǝl ⱪilƣan bolsa, u ɵz ɵyini ⱪoram tax üstigǝ salƣan pǝm-parasǝtlik kixigǝ ohxaydu. ■ 25 Yamƣur yiƣip, kǝlkün kelip, boran qiⱪip soⱪsimu, u ɵy ɵrülmidi; qünki uning uli ⱪoram taxning üstigǝ selinƣan. 26 Biraⱪ sɵzlirimni anglap turup, ǝmǝl ⱪilmaydiƣan ⱨǝrbiri ɵyini ⱪumning üstigǝ ⱪurƣan ǝhmǝⱪkǝ ohxaydu. ■ 27 Yamƣur yaƣⱪanda, kǝlkün kǝlgǝndǝ, boran qiⱪⱪanda xu ɵy ɵrülüp kǝtti; uning ɵrülüxi intayin dǝⱨxǝtlik boldi!

28 Wǝ xundaⱪ boldiki, Əysa bu sɵzlirini ahirlaxturƣandin keyin, bu top-top halayiⱪ uning tǝlimlirigǝ ⱨǝyranuⱨǝs boluxti. 29 Qünki uning tǝlimliri Tǝwrat ustazliriningkigǝ ohximaytti, bǝlki tolimu nopuzluⱪ idi.■

8

Əysaning mahaw kesilini saⱪaytixi

Mar. 1:40-45; Luⱪa 5:12-16

1 U taƣdin qüxkǝndǝ, top-top kixilǝr uningƣa ǝgixip mangdi. 2 Wǝ mana, mahaw kesili bar bolƣan bir kixi uning aldiƣa kelip, bexini yǝrgǝ urup tizlinip:

— Tǝⱪsir, ǝgǝr halisingiz, meni kesilimdin pak ⱪilalaysiz! — dedi.□  ■ 3 Əysa uningƣa ⱪolini tǝgküzüp turup:

— Halaymǝn, pak bolƣin! — dewidi, bu adǝmning mahaw kesili xuan pak bolup saⱪaydi. 4 Əysa uningƣa:

— Ⱨazir bu ixni ⱨeqkimgǝ eytma, bǝlki udul berip kaⱨinƣa ɵzüngni kɵrsitip, ularda bir guwaⱨliⱪ bolux üqün, Musa bu ixta ǝmr ⱪilƣan ⱨǝdiyǝ-ⱪurbanliⱪni sunƣin, — dedi.□  ■

Əysaning rimliⱪ yüzbexining qakirini saⱪaytixi

Luⱪa 7:1-10; Yⱨ. 4:43-54

5 U Kǝpǝrnaⱨum xǝⱨirigǝ barƣanda, rimliⱪ bir yüzbexi uning aldiƣa kelip, uningdin yelinip:■

6 — Tǝⱪsir, qakirim palǝq bolup ⱪelip, bǝk azablinip ɵydǝ yatidu, — dedi.

7 Mǝn berip uni saⱪaytip ⱪoyay, — dedi Əysa.

8 Yüzbexi jawabǝn:

— Tǝⱪsir, torusumning astiƣa kirixingizgǝ layiⱪ ǝmǝsmǝn. Pǝⱪǝt bir eƣizla sɵz ⱪilip ⱪoysingiz, qakirim saⱪiyip ketidu.■ 9 Qünki mǝnmu baxⱪa birsining ⱨoⱪuⱪi astidiki adǝmmǝn, mening ⱪol astimda lǝxkǝrlirim bar. Birigǝ bar desǝm baridu, birigǝ kǝl desǝm, kelidu. Ⱪulumƣa bu ixni ⱪil desǝm, u xu ixni ⱪilidu, — dedi.□

10 Əysa bu gǝplǝrni anglap, ⱨǝyran boldi. Ɵzi billǝ kǝlgǝnlǝrgǝ:

— Mǝn silǝrgǝ xuni bǝrⱨǝⱪ eytip ⱪoyayki, bundaⱪ ixǝnqni ⱨǝtta Israillar arisidimu tapalmiƣanidim. 11 Silǝrgǝ xuni eytayki, nurƣun kixilǝr künqiⱪix wǝ künpetixtin kelip, ǝrx padixaⱨliⱪida Ibraⱨim, Isⱨaⱪ wǝ Yaⱪuplar bilǝn bir dastihanda olturidu. ■ 12 Lekin bu padixaⱨliⱪning ɵz pǝrzǝntliri bolsa, sirtta ⱪarangƣuluⱪⱪa taxlinip, u yǝrdǝ yiƣa-zarlar kɵtüridu, qixlirini ƣuqurlitidu, — dedi. □  ■ 13 Andin, Əysa yüzbexiƣa:

— Ɵyünggǝ ⱪayt, ixǝnginingdǝk sǝn üqün xundaⱪ ⱪilinidu, dedi. Ⱨeliⱪi qakarning kesili xu pǝyttǝ saⱪaytildi.

Əysaning nurƣun kesǝllǝrni saⱪaytixi

Mar. 1:29-34; Luⱪa 4:38-41

14 Əysa Petrusning ɵyigǝ barƣanda, Petrusning ⱪeynanisining ⱪizip orun tutup yetip ⱪalƣinini kɵrdi. ■ 15 U uning ⱪolini tutiwidi, uning ⱪizitmisi yandi. Ayal dǝrⱨal ornidin turup, Əysani kütüxkǝ baxlidi.

16 Kǝq kirgǝndǝ, kixilǝr jin qaplaxⱪan nurƣun adǝmlǝrni uning aldiƣa elip kelixti. U bir eƣiz sɵz bilǝnla jinlarni ⱨǝydiwǝtti wǝ barliⱪ kesǝllǝrni saⱪaytti. 17 Buning bilǝn, Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ yǝtküzülgǝn: «U ɵzi aƣriⱪ-silaⱪlirimizni kɵtürdi, kesǝllirimizni üstigǝ aldi» degǝn sɵz ǝmǝlgǝ axuruldi.■

Əysaƣa ǝgixixning bǝdǝlliri

Luⱪa 9:57-62

18 Əysa ɵzini oriwalƣan top-top kixilǝrni kɵrüp, muhlisliriƣa dengizning u ⱪetiƣa ɵtüp ketixni ǝmr ⱪildi. 19 Xu qaƣda, Tǝwrat ustazliridin biri kelip, uningƣa:

— Ustaz, sǝn ⱪǝyǝrgǝ barsang, mǝnmu sanga ǝgixip xu yǝrgǝ barimǝn, — dedi.■

20 Əysa uningƣa:

— Tülkilǝrning ɵngkürliri, asmandiki ⱪuxlarning uwiliri bar; biraⱪ Insan’oƣlining bexini ⱪoyƣudǝk yerimu yoⱪ, — dedi.□

21 Muhlisliridin yǝnǝ biri uningƣa:

— Rǝb, mening awwal berip atamni yǝrlikkǝ ⱪoyuxumƣa ijazǝt bǝrgǝysǝn, — dedi.□

22 Biraⱪ Əysa uningƣa:

— Manga ǝgǝxkin, wǝ ɵlüklǝr ɵz ɵlüklirini yǝrlikkǝ ⱪoysun, — dedi.□  ■

Əysaning boranni tinqitixi

Mar. 4:35-41; Luⱪa 8:22-25

23 U kemigǝ qüxti, muhlislirimu qüxüp billǝ mangdi. ■ 24 Wǝ mana, dengiz üstidǝ ⱪattiⱪ boran qiⱪip kǝtti; xuning bilǝn dolⱪunlar kemidin ⱨalⱪip kemini ƣǝrⱪ ⱪiliwetǝy dǝp ⱪaldi. Lekin u uhlawatatti. 25 Muhlislar kelip uni oyƣitip:

— I ustaz, bizni ⱪutuldurƣaysǝn! Biz ⱨalakǝt aldida turimiz — dedi.

26 — Nemixⱪa ⱪorⱪisilǝr, i ixǝnqi ajizlar! — dedi u wǝ ornidin turup, boran-qapⱪunƣa wǝ dengizƣa tǝnbiⱨ beriwidi, ⱨǝmmisi birdinla tinqidi.■

27 Muhlislar intayin ⱨǝyran bolup, bir-birigǝ:

— Bu zadi ⱪandaⱪ adǝmdu? Ⱨǝtta boran-qapⱪunlar wǝ dengizmu uningƣa boysunidikǝn-ⱨǝ! — dǝp ketixti.

Əysaning jin qaplaxⱪan ikki adǝmni azad ⱪilixi

Mar. 5:1-20; Luⱪa 8:26-39

28 Əysa dengizning u ⱪetidiki Gadaraliⱪlarning yurtiƣa barƣinida, jin qaplaxⱪan ikki kixi gɵrliridin qiⱪip uningƣa aldiƣa kǝldi. Ular xunqǝ wǝⱨxiy idiki, ⱨeqkim bu yǝrdin ɵtüxkǝ jür’ǝt ⱪilalmaytti. □  ■ 29 Uni kɵrgǝndǝ ular:

— I Hudaning Oƣli, sening biz bilǝn nemǝ karing! Sǝn waⱪit-saiti kǝlmǝyla bizni ⱪiyniƣili kǝldingmu? — dǝp towlidi.

30 Xu yǝrdin heli yiraⱪta qong bir top tongguz padisi otlap yürǝtti. 31 Jinlar ǝmdi uningƣa:

— Əgǝr sǝn bizni ⱪoƣliwǝtmǝkqi bolsang, bizni tongguz padisi iqigǝ kirgüzüwǝtkǝysǝn, — dǝp yalwuruxti.

32 U ularƣa:

— Qiⱪinglar! — dewidi, jinlar qiⱪip, tongguzlarning tenigǝ kiriwaldi. Mana, pütkül tongguz padisi tik yardin etilip qüxüp, sularda ƣǝrⱪ boldi.

33 Lekin tongguz baⱪⱪuqilar bǝdǝr ⱪeqip, xǝⱨǝrgǝ kirip, bu ixning bax-ahirini, jümlidin jin qaplaxⱪan kixilǝrning kǝqürmixlirini halayiⱪⱪa eytip berixti. 34 Wǝ mana, pütün xǝⱨǝrdikilǝr Əysa bilǝn kɵrüxkili qiⱪti. Ular uni kɵrgǝndǝ, uning ɵzlirining xu rayonidin ayrilip ketixini ɵtündi.

9

Əysaning palǝq kesǝlni kǝqürüm ⱪilixi wǝ saⱪaytixi

Mar. 2:1-12; Luⱪa 5:17-26

1 Xuning bilǝn u kemigǝ qüxüp dengizdin ɵtüp, ɵzi turƣan xǝⱨǝrgǝ ⱪaytip kǝldi.□  ■ 2 Wǝ mana, kixilǝr zǝmbilgǝ yatⱪuzulƣan bir palǝqni uning aldiƣa elip kǝldi. Əysa ularning ixǝnqini kɵrüp ⱨeliⱪi palǝqkǝ:

— Oƣlum, yürǝklik bol, gunaⱨliring kǝqürüm ⱪilindi, — dedi.

3 Andin mana, Tǝwrat ustazliridin bǝziliri kɵnglidǝ: «Bu adǝm kupurluⱪ ⱪiliwatidu!» dǝp oylidi.■

4 Ularning kɵnglidǝ nemǝ oylawatⱪanliⱪini bilgǝn Əysa ularƣa:

— Nemǝ üqün kɵnglünglarda rǝzil oylarda bolisilǝr? 5 «Gunaⱨliring kǝqürüm ⱪilindi» deyix asanmu yaki «Ornungdin tur, mang!» deyixmu? — dedi wǝ yǝnǝ ularƣa: — 6 Əmma ⱨazir silǝrning Insan’oƣlining yǝr yüzidǝ gunaⱨlarni kǝqürüm ⱪilix ⱨoⱪuⱪiƣa igǝ ikǝnlikini bilixinglar üqün, — u palǝq kesǝlgǝ: —

Ornungdin tur, orun-kɵrpǝngni yiƣixturup ɵyünggǝ ⱪayt, — dedi.

7 Ⱨeliⱪi adǝm ornidin turup ɵyigǝ ⱪaytti. 8 Buni kɵrgǝn top-top adǝmlǝr ⱪorⱪuxup, insanlarƣa bundaⱪ ⱨoⱪuⱪni bǝrgǝn Hudani uluƣlaxti.

Əysaning Mattani muhlisliⱪⱪa qaⱪirixi

Mar. 2:13-17; Luⱪa 5:27-32

9 Əysa u yǝrdin qiⱪip aldiƣa ketiwetip, baj yiƣidiƣan orunda olturƣan, Matta isimlik bir bajgirni kɵrdi. U uningƣa:

— Manga ǝgǝxkin! — dedi.

Wǝ Matta ornidin turup, uningƣa ǝgǝxti.■

10 Wǝ xundaⱪ boldiki, Əysa Mattaning ɵyidǝ meⱨman bolup dastihanda olturƣanda, nurƣun bajgirlar wǝ gunaⱨkarlarmu kirip, Əysa wǝ uning muhlisliri bilǝn ⱨǝmdastihan boldi. □ 11 Buni kɵrgǝn Pǝrisiylǝr uning muhlisliriƣa:

— Ustazinglar nemixⱪa bajgir wǝ gunaⱨkarlar bilǝn bir dastihanda yǝp-iqip olturidu?! — dedi.

12 Bu gǝpni angliƣan Əysa:

— Saƣlam adǝmlǝr ǝmǝs, bǝlki bimarlar tewipⱪa moⱨtajdur. 13 Silǝr berip muⱪǝddǝs yazmilardiki: «Izdǝydiƣinim ⱪurbanliⱪlar ǝmǝs, bǝlki rǝⱨim-xǝpⱪǝt» deyilgǝn xu sɵzning mǝnisini ɵgininglar; qünki mǝn ⱨǝⱪⱪaniylarni ǝmǝs, bǝlki gunaⱨkarlarni qaⱪirƣili kǝldim, dedi.□  ■

Yengi konidin üstündur

Mar. 2:18-22; Luⱪa 5:33-39

14 Xu waⱪitlarda, Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrning muhlisliri Əysaning yeniƣa kelip uningƣa:

— Nemixⱪa biz wǝ Pǝrisiylǝr pat-pat roza tutimiz, lekin sizning muhlisliringiz tutmaydu? — dǝp soraxti.■

15 Əysa jawabǝn:

— Toyi boluwatⱪan yigit tehi toyda ⱨǝmdastihan oltuƣan qaƣda, toy meⱨmanliri ⱨaza tutup oltursa ⱪandaⱪ bolidu!? Əmma xu künlǝr keliduki, yigit ulardin elip ketilidu, ular xu kündǝ roza tutidu.□  ■

16 Ⱨeqkim kona kɵnglǝkkǝ yengi rǝhttin yamaⱪ salmaydu. Undaⱪ ⱪilsa, yengi yamaⱪ kirixip, kiyimni tartip yirtiwetidu. Nǝtijidǝ, yirtiⱪ tehimu yoƣinap ketidu. □ 17 Xuningdǝk, ⱨeqkim yengi xarabni kona tulumlarƣa ⱪaqilimaydu. Əgǝr undaⱪ ⱪilsa, xarabning eqixi bilǝn tulumlar yerilip ketidu-dǝ, xarabmu tɵkülüp ketidu ⱨǝm tulumlarmu kardin qiⱪidu. Xuning üqün kixilǝr yengi xarabni yengi tulumlarƣa ⱪaqilaydu; xundaⱪ ⱪilƣanda, ⱨǝr ikkilisi saⱪlinip ⱪalidu.■

Əysa bir ⱪizni tirildüridu, bir ayalni saⱪaytidu

Mar. 5:21-43; Luⱪa 8:40-56

18 U Yǝⱨyaning muhlisliriƣa bu sɵzlǝrni ⱪiliwatⱪan waⱪtida, mana bir ⱨɵkümdar kelip, uning aldiƣa bax urup:

— Mening ⱪizim ⱨazirla ɵlüp kǝtti; ǝmma siz berip uningƣa ⱪolingizni tǝgküzüp ⱪoysingiz, u tirilidu, dedi.□  ■

19 Əysa ornidin turup, muhlisliri bilǝn billǝ uning kǝynidin mangdi.

20 Wǝ mana, yolda hun tǝwrǝx kesiligǝ giriptar bolƣiniƣa on ikki yil bolƣan bir ayal Əysaning arⱪisidin kelip, uning tonining pexini silidi. ■ 21 Qünki u iqidǝ «Uning tonini silisamla, qoⱪum saⱪiyip ketimǝn» dǝp oyliƣanidi.

22 Əmma Əysa kǝynigǝ burulup, uni kɵrüp:

— Ⱪizim, yürǝklik bol, ixǝnqing seni saⱪaytti! dedi. Xuning bilǝn u ayal xu saǝttǝ saⱪaydi.□  ■

23 Əmdi Əysa ⱨeliⱪi ⱨɵkümdarning ɵyigǝ kirgǝndǝ, nǝy qeliwatⱪan wǝ ⱨaza tutup waysawatⱪan kixilǝr topini kɵrüp, ■ 24 ularƣa:

— Qiⱪip ketinglar, bu ⱪiz ɵlmidi, bǝlki uhlawatidu, dedi.

Xuni anglap kɵpqilik uni mǝshirǝ ⱪildi. ■ 25 Kixilǝr qiⱪiriwetilgǝndin keyin, u ⱪizning yeniƣa kirip, uning ⱪolini tutiwidi, ⱪiz ornidin turdi. 26 Bu toƣrisidiki hǝwǝr pütün yurtta pur kǝtti.

Kor wǝ gaqa kixilǝrning saⱪaytilixi

27 Əysa u yǝrdin qiⱪⱪanda, ikki ⱪariƣu uning kǝynidin kelip:

— I Dawutning oƣli, bizgǝ rǝⱨim ⱪilƣaysiz! — dǝp nida ⱪilixti.□

28 U ɵygǝ kirgǝndin keyin, xu ikki ⱪariƣu uning aldiƣa kǝldi. Əysa ulardin:

— Silǝr mening bu ixⱪa ⱪadir ikǝnlikimgǝ ixinǝmsilǝr? — dǝp soridi.

— I Rǝbbim, ixinimiz, — dǝp jawab bǝrdi ular.

29 U ⱪolini ularning kɵzlirigǝ tǝgküzüp turup:

— Ixǝnqinglar boyiqǝ bolsun! dewidi, 30 Ularning kɵzliri eqildi. Əysa ularƣa:

Bu ixni ⱨeqkimgǝ eytmanglar! dǝp ⱪattiⱪ tapilidi. ■ 31 Lekin ular u yǝrdin qiⱪipla, uning nam-xɵⱨritini pütkül yurtⱪa yeyiwǝtti.■

32 Ular qiⱪip ketiwatⱪanda, kixilǝr jin qaplaxⱪan bir gaqini uning aldiƣa elip kǝldi. ■ 33 Uningƣa qaplaxⱪan jinning ⱨǝydilixi bilǝnla, ⱨeliⱪi adǝm zuwanƣa kǝldi. Halayiⱪ intayin ⱨǝyranuⱨǝs bolup:

— Bundaⱪ ix Israilda zadi kɵrülüp baⱪmiƣan, — deyixti.

34 Lekin Pǝrisiylǝr:

— U jinlarni jinlarning ǝmirigǝ tayinip ⱪoƣlaydikǝn, deyixti.■

Əysaning hǝlⱪⱪǝ iqini aƣritixliri

35 Wǝ Əysa barliⱪ xǝⱨǝr wǝ yeza-ⱪixlaⱪlarni kezip, ularning sinagoglirida tǝlim berip, ǝrx padixaⱨliⱪidiki hux hǝwǝrni jakarlidi wǝ ⱨǝrhil kesǝllǝrni wǝ ⱨǝrhil meyip-ajizlarni saⱪaytti. ■ 36 Lekin u top-top adǝmlǝrni kɵrüp ularƣa iq aƣritti, qünki ular harlinip padiqisiz ⱪoy padiliridǝk panaⱨsiz idi. ■ 37 Xuning bilǝn u muhlisliriƣa:

— Ⱨosul dǝrwǝⱪǝ kɵp ikǝn, biraⱪ ⱨosul elix üqün ixlǝydiƣanlar az ikǝn. ■ 38 Xunga ⱨosulning Igisidin, Ɵz ⱨosulingni yiƣiwelixⱪa ixlǝmqilǝrni jiddiy ǝwǝtkǝysǝn, dǝp tilǝnglar, — dedi.■

10

Əysaning on ikki rosulini ǝwǝtixi

Mar. 3:13-19; 6:7-13; Luⱪa 6:12-16; 9:1-6

1 U on ikki muhlisini yeniƣa qaⱪirip, ularƣa napak roⱨlarni ⱪoƣlax wǝ ⱨǝrbir kesǝllikni ⱨǝm ⱨǝrbir meyip-ajizni saⱪaytix ⱨoⱪuⱪini bǝrdi.□  ■ 2 On ikki rosulning isimliri tɵwǝndikiqǝ: Awwal Petrus dǝpmu atilidiƣan Simon wǝ uning inisi Andiriyas, andin Zǝbǝdiyning oƣli Yaⱪup wǝ uning inisi Yuⱨanna, 3 Filip wǝ Bartolomay, Tomas wǝ bajgir Matta, Alfayning oƣli Yaⱪup wǝ Lǝbbaus dǝpmu atilidiƣan Taday,□ 4 millǝtpǝrwǝr dǝp atalƣan Simon wǝ keyin Əysaƣa satⱪunluⱪ ⱪilƣan Yǝⱨuda Ixⱪariyot.□

5 Əysa bu on ikkisini hǝlⱪning arisiƣa mundaⱪ tapilap ǝwǝtti: —

Yat ǝlliklǝrning yolliriƣa qiⱪmanglar, yaki Samariyǝliklǝrning xǝⱨǝrlirigimu kirmǝnglar, 6 bǝlki tenigǝn ⱪoy padiliri bolƣan Israil jǝmǝtidikilǝr arisiƣa beringlar.■ 7 Barƣan yeringlarda: «Ərx padixaⱨliⱪi yeⱪinlixip ⱪaldi!» dǝp jakarlanglar.■ 8 Aƣriⱪ-silaⱪlarni saⱪaytinglar, ɵlüklǝrni tirildürünglar, mahaw kesǝllirini saⱪaytinglar, jinlarni ⱨǝydiwetinglar. Silǝrgǝ xapaǝt halis berilgǝndur, silǝrmu halis iltipat ⱪilinglar.□  ■ 9 Bǝlweƣinglarƣa altun, kümüx wǝ mis pullarni baƣlap elip yürmǝnglar. ■ 10 Sǝpǝr üqün birla yǝktǝktin baxⱪa nǝ hurjun, nǝ kǝx, nǝ ⱨasa eliwalmanglar. Qünki hizmǝtkar ɵz ix ⱨǝⱪⱪini elixⱪa ⱨǝⱪliⱪtur.□  ■

11 Ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝr yaki yeziƣa barƣan waⱪtinglarda, aldi bilǝn xu yǝrdǝ kimning ⱨɵrmǝtkǝ layiⱪ mɵtiwǝr ikǝnlikini soranglar; xundaⱪ kixini tapⱪanda, u yǝrdin kǝtküqǝ uning ɵyidila turunglar. □  ■ 12 Birǝr ɵygǝ kirgininglarda, ularƣa salam beringlar. □ 13 Əgǝr u ailidikilǝr ⱨɵrmǝtkǝ layiⱪ mɵtiwǝr kixilǝr bolsa, tiligǝn amanliⱪinglar ularƣa ijabǝt bolsun; ǝgǝr ular layiⱪ bolmisa, tiligǝn amanliⱪinglar ɵzünglarƣa ⱪaytsun. □ 14 Silǝrni ⱪobul ⱪilmiƣan, sɵzliringlarni anglimiƣan kimdǝkim bolsa, ularning ɵyidin yaki xu xǝⱨǝrdin kǝtkininglarda, ayiƣinglardiki topini ⱪeⱪiwetinglar. □  ■ 15 Mǝn silǝrgǝ xuni bǝrⱨǝⱪ eytip ⱪoyayki, ⱪiyamǝt künidǝ Sodom wǝ Gomorra zeminidikilǝrning ⱨali xu xǝⱨǝrdikilǝrningkidin yenik bolidu.□  ■

Kǝlgüsidiki ziyankǝxlik

Mar. 9:41; 13:9–13; Luⱪa 12:2-9; 12:51-53; 14:26,27; 21:12–17

16 Mana, mǝn silǝrni ⱪoylarni bɵrilǝrning arisiƣa ǝwǝtkǝndǝk ǝwǝtimǝn. Xunga, yilandǝk sǝzgür, pahtǝktǝk sap dilliⱪ bolunglar. □  ■ 17 Insanlardin pǝhǝs bolunglar; qünki ular silǝrni tutuwelip sot mǝⱨkimilirigǝ tapxurup beridu, sinagoglirida ⱪamqilaydu. □  ■ 18 Ular wǝ xundaⱪla yat ǝlliklǝr üqün bir guwaⱨliⱪ boluxⱪa, silǝr mening sǝwǝbimdin ǝmirlǝr wǝ padixaⱨlar aldiƣa elip berilip soraⱪⱪa tartilisilǝr. ■ 19 Lekin ular silǝrni soraⱪⱪa tartⱪan waⱪtida, ⱪandaⱪ jawab berix yaki nemǝ jawab berixtin ǝnsirǝp kǝtmǝnglar. Qünki xu waⱪti-saitidǝ eytix tegixlik sɵzlǝr silǝrgǝ tǝminlinidu. ■ 20 Qünki sɵzligüqi ɵzünglar ǝmǝs, bǝlki Atanglarning roⱨi silǝr arⱪiliⱪ sɵzlǝydu.

21 Ⱪerindax ⱪerindixiƣa, ata balisiƣa hainliⱪ ⱪilip, ɵlümgǝ tutup beridu. Balilarmu ata-anisiƣa ⱪarxi qiⱪip, ularni ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilduridu. ■ 22 Xundaⱪla silǝr mening namim tüpǝylidin ⱨǝmmǝ adǝmning nǝpritigǝ uqraysilǝr. Lekin ahirƣiqǝ bǝrdaxliⱪ bǝrgǝnlǝr bolsa ⱪutⱪuzulidu. ■ 23 Ular silǝrgǝ bu xǝⱨǝrdǝ ziyankǝxlik ⱪilsa, yǝnǝ bir xǝⱨǝrgǝ ⱪeqip beringlar. Qünki mǝn silǝrgǝ xuni bǝrⱨǝⱪ eytip ⱪoyayki, Insan’oƣli ⱪaytip kǝlgüqǝ silǝr Israilning barliⱪ xǝⱨǝrlirini arilax wǝzipinglar tügimǝydu.■

24 Muhlis ustazidin, ⱪul hojayinidin üstün turmaydu. □  ■ 25 Muhlis ustaziƣa ohxax bolsa, ⱪul hojayiniƣa ohxax bolsa razi bolsun. Ular ɵyning igisini «Bǝǝlzibul» dǝp tilliƣan yǝrdǝ, uning ɵyidikilirini tehimu ⱪattiⱪ ⱨaⱪarǝtlimǝmdu?□  ■

26 Xunga ulardin ⱪorⱪmanglar; qünki ⱨeqⱪandaⱪ yepiⱪ ⱪoyulƣan ix axkarilanmay ⱪalmaydu, wǝ ⱨeqⱪandaⱪ mǝhpiy ix ayan bolmay ⱪalmaydu. ■

27 Mening silǝrgǝ ⱪarangƣuda eytidiƣanlirimni yoruⱪta eytiweringlar. Ⱪuliⱪinglarƣa piqirlap eytilƣanlarni ɵgzilǝrdǝ jakarlanglar. 28 Tǝnni ɵltürsimu, lekin adǝmning jan-roⱨini ɵltürǝlmǝydiƣanlardin ⱪorⱪmanglar; ǝksiqǝ, tǝn wǝ jan-roⱨni dozahta ⱨalak ⱪilixⱪa ⱪadir bolƣuqidin ⱪorⱪunglar. □  ■ 29 Ikki ⱪuxⱪaqni bir tiyingǝ setiwalƣili boliduƣu? Lekin ulardin birimu Atanglarsiz yǝrgǝ qüxmǝydu. □ 30 Əmma silǝr bolsanglar, ⱨǝtta ⱨǝrbir tal qeqinglarmu sanalƣandur. ■ 31 Xunga, ⱪorⱪmanglar. Silǝr nurƣunliƣan ⱪuxⱪaqtinmu ⱪimmǝtliktursilǝr!

32 Xunga, meni insanlarning aldida etirap ⱪilƣanlarning ⱨǝrbirini mǝnmu ǝrxtiki Atamning aldida etirap ⱪilimǝn; ■ 33 Biraⱪ insanlarning aldida mǝndin tanƣanlarning ⱨǝrbiridin mǝnmu ǝrxtiki Atam aldida tanimǝn.

Muhlis bolƣini üqün ziyankǝxlikkǝ uqrixi mumkin

34 Mening dunyaƣa keliximni tinqliⱪ elip kelix üqündur, dǝp oylap ⱪalmanglar. Mǝn tinqliⱪ ǝmǝs, bǝlki ⱪiliqni yürgürüxkǝ kǝldim. □  ■ 35 Qünki mening kelixim «Oƣulni atisiƣa, ⱪizni anisiƣa, kelinni ⱪeynanisiƣa ⱪarxi qiⱪirix» üqün bolidu. ■ 36 Xuning bilǝn «Adǝmning düxmǝnliri ɵz ailisidiki kixilǝr bolidu».□  ■

37 Ata-anisini mǝndinmu ǝziz kɵridiƣanlar manga munasip ǝmǝstur. Ɵz oƣul-ⱪizini mǝndinmu ǝziz kɵridiƣanlarmu manga munasip ǝmǝs. ■ 38 Ɵzining krestini kɵtürüp, manga ǝgǝxmigǝnlǝrmu manga munasip ǝmǝs. □  ■ 39 Ɵz ⱨayatini ayaydiƣan kixi uningdin mǝⱨrum bolidu; mǝn üqün ɵz ⱨayatidin mǝⱨrum bolƣan kixi uningƣa erixidu. ■ 40 Silǝrni ⱪobul ⱪilƣanlar menimu ⱪobul ⱪilƣan bolidu; meni ⱪobul ⱪilƣanlar bolsa meni ǝwǝtküqinimu ⱪobul ⱪilƣan bolidu. ■ 41 Bir pǝyƣǝmbǝrni pǝyƣǝmbǝrlik salaⱨiyitidǝ ⱪobul ⱪilƣan kixi pǝyƣǝmbǝrgǝ has bolƣan in’amƣa erixidu. Ⱨǝⱪⱪaniy adǝmni u ⱨǝⱪⱪaniy ikǝn dǝp bilip ⱪobul ⱪilƣanlar ⱨǝⱪⱪaniy adǝmgǝ has bolƣan in’amƣa erixidu. □  ■ 42 Mǝn silǝrgǝ xuni bǝrⱨǝⱪ eytip ⱪoyayki, mening bu xakiqiklirimdin ǝng kiqiki birini mening muhlisim dǝp bilip uningƣa ⱨǝtta pǝⱪǝt birǝr qinǝ soƣuⱪ su bǝrgǝn kiximu jǝzmǝn ɵzigǝ layiⱪ in’amdin mǝⱨrum bolmaydu.■

11

Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrning gumaniy soali

Luⱪa 7:18-35

1 Əysa on ikki muhlisiƣa bu ixlarni tapilap bolƣandin keyin, ɵzimu xu yǝrdiki ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrlǝrdǝ tǝlim berix wǝ Hudaning kalamini jakarlax üqün u yǝrdin kǝtti.□

2 Zindanƣa solanƣan Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝr Mǝsiⱨning ⱪilƣan ǝmǝllirini anglap, muhlislirini ǝwǝtip, ular arⱪiliⱪ Əysadin:■ 3 «Kelixi muⱪǝrrǝr zat ɵzüngmu, yaki baxⱪa birsini kütüximiz kerǝkmu?» — dǝp soridi.□

4 Əysa ularƣa jawab berip mundaⱪ dedi:

— Yǝⱨyaning yeniƣa ⱪaytip berip, ɵz anglawatⱪanliringlarni wǝ kɵrüwatⱪanliringlarni bayan ⱪilip — 5 Korlar kɵrǝlǝydiƣan wǝ tokurlar mangalaydiƣan boldi, mahaw kesili bolƣanlar saⱪaytildi, gaslar angliyalaydiƣan boldi, ɵlgǝnlǝrmu tirildürüldi wǝ kǝmbǝƣǝllǝrgǝ hux hǝwǝr jakarlandi» — dǝp eytinglar■ 6 wǝ uningƣa yǝnǝ: «Mǝndin gumanlanmay putlixip kǝtmigǝn kixi bolsa bǝhtliktur!» dǝp ⱪoyunglar, — dedi.□

7 Ular kǝtkǝndǝ, Əysa top-top adǝmlǝrgǝ Yǝⱨya toƣruluⱪ sɵzlǝxkǝ baxlidi:

— «Silǝr ǝsli Yǝⱨyani izdǝp qɵlgǝ barƣininglarda, zadi nemini kɵrgili bardinglar? Xamalda yǝlpünüp turƣan ⱪomuxnimu?■ 8 Yaki esil kiyingǝn bir ǝrbabnimu? Mana, esil kiyimlǝrni kiygǝnlǝr han ordiliridin tepiliduƣu! 9 Əmdi silǝr nemǝ kɵrgili bardinglar? Bir pǝyƣǝmbǝrnimu? Durus, ǝmma mǝn xuni silǝrgǝ eytip ⱪoyayki, bu bolsa pǝyƣǝmbǝrdinmu üstün bir bolƣuqidur. 10 Qünki muⱪǝddǝs yazmilardiki: —

«Mana, yüz aldingƣa ǝlqimni ǝwǝtimǝn;

U sening aldingda yolungni tǝyyarlaydu»

— dǝp pütülgǝn sɵz dǝl uning toƣrisida pütülgǝndur. □  ■ 11 Mǝn silǝrgǝ xuni bǝrⱨǝⱪ eytip ⱪoyayki, ayallardin tuƣulƣanlar arisida qɵmüldürgüqi Yǝⱨyadinmu uluƣi turƣuzulƣini yoⱪ; ǝmma ǝrx padixaⱨliⱪidiki ǝng kiqik bolƣinimu uningdin uluƣ turidu. 12 Əmma qɵmüldürgüqi Yǝⱨya otturiƣa qiⱪⱪan künlǝrdin bügünki küngiqǝ, ǝrx padixaⱨliⱪiƣa kirix yoli xiddǝt bilǝn eqildi wǝ kixilǝr uni xiddǝt bilǝn tutuwalidu. □  ■ 13 Qünki barliⱪ pǝyƣǝmbǝrlǝrning bexarǝt berix hizmiti, xundaⱪla Tǝwrattiki yazmilar arⱪiliⱪ bexarǝt yǝtküzülüx hizmiti Yǝⱨya bilǝn ahirlixidu. 14 Wǝ ǝgǝr xu sɵzni ⱪobul ⱪilalisanglar, «ⱪaytip kelixi muⱪǝrrǝr bolƣan Ilyas pǝyƣǝmbǝr» bolsa, Yǝⱨyaning ɵzidur. □  ■ 15 Angliƣudǝk ⱪuliⱪi barlar buni anglisun!

16 Lekin bu dǝwrdiki kixilǝrni zadi kimlǝrgǝ ohxitay? Ular huddi rǝstǝ-bazarlarda olturwelip, bir-birigǝ: ■ 17 «Biz silǝrgǝ sunay qelip bǝrsǝkmu, ussul oynimidinglar», «Matǝm pǝdisigǝ qelip bǝrsǝkmu, yiƣa-zar ⱪilmidinglar» dǝp ⱪaⱪxaydiƣan tuturuⱪsiz balilarƣa ohxaydu. 18 Qünki Yǝⱨya kelip ziyapǝttǝ olturmaytti, xarab iqmǝytti. Xuning bilǝn, ular: «Uningƣa jin qaplixiptu» deyixidu. □  ■ 19 Insan’oƣli bolsa kelip ⱨǝm yǝydu ⱨǝm iqidu wǝ mana, ular: «Taza bir toymas wǝ bir mǝyhor ikǝn. U bajgirlar wǝ gunaⱨkarlarning dosti» deyixidu. Lekin danaliⱪ bolsa ɵz pǝrzǝntliri arⱪiliⱪ durus dǝp tonulidu».□

Əysani qǝtkǝ ⱪaⱪⱪan xǝⱨǝrlǝr

Luⱪa 10:13-15

20 Andin u ɵzi kɵp mɵjizilǝrni kɵrsǝtkǝn xǝⱨǝrlǝrdǝ turuwatⱪanlarni towa ⱪilmiƣanliⱪi üqün ǝyiblǝp, mundaⱪ dedi: —■

21 Ⱨalinglarƣa way, ǝy Ⱪorazinliⱪlar! Ⱨalinglarƣa way, ǝy Bǝyt-Saidaliⱪlar! Qünki silǝrdǝ kɵrsitilgǝn mɵjizilǝr Tur wǝ Zidon xǝⱨǝrliridǝ kɵrsitilgǝn bolsa, u yǝrlǝrdikilǝr heli burunla bɵz kiyimigǝ yɵginip, külgǝ milinip towa ⱪilƣan bolatti. □  ■ 22 Mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, ⱪiyamǝt künidǝ Tur wǝ Zidondikilǝrning kɵridiƣini silǝrningkidin yenik bolidu. ■ 23 Əy ǝrxkǝ kɵtürülgǝn Kǝpǝrnaⱨumluⱪlar! Silǝr tǝⱨtisaraƣa qüxürülisilǝr. Qünki aranglarda yaritilƣan mɵjizilǝr Sodomda yaritilƣan bolsa, u xǝⱨǝr bügüngiqǝ ⱨalak bolmiƣan bolatti. □ 24 Əmma mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, ⱪiyamǝt künidǝ Sodom zeminidikilǝrning kɵridiƣini silǝrningkidinmu yenik bolidu.■

Əysaning huxalliⱪi

Luⱪa 10:21-22

25 Xu waⱪitlarda, Əysa bu ixlarƣa ⱪarap mundaⱪ dedi:

— Asman-zemin Igisi i Ata! Sǝn bu ⱨǝⱪiⱪǝtlǝrni danixmǝn wǝ ǝⱪilliⱪlardin yoxurup, sǝbiy balilarƣa axkariliƣanliⱪing üqün Sanga mǝdⱨiyilǝr oⱪuymǝn! ■ 26 Bǝrⱨǝⱪ, i Ata, nǝziringdǝ bundaⱪ ⱪilix rawa idi.

27 Ⱨǝmmǝ manga Atamdin tǝⱪdim ⱪilindi; Oƣulni Atidin baxⱪa ⱨeqkim tonumaydu, wǝ Atinimu Oƣul wǝ Oƣul axkarilaxni layiⱪ kɵrgǝn kixilǝrdin baxⱪa ⱨeqkim tonumaydu.■

28 Əy japakǝxlǝr wǝ eƣir yük yüklǝngǝn ⱨǝmminglar! Mening yenimƣa kelinglar, mǝn silǝrgǝ aramliⱪ berǝy. 29 Mening boyunturuⱪumni kiyip, mǝndin ɵgininglar; qünki mǝn mɵmin wǝ kǝmtǝrmǝn; xundaⱪ ⱪilƣanda, kɵnglünglar aram tapidu. ■ 30 Qünki mening boyunturuⱪumda bolux asan, mening artidiƣan yüküm yeniktur.■

12

Əysa «Xabat»ning Igisidur •••• «Xabat küni» toƣruluⱪ 1-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng

Mar. 2:23-28; Luⱪa 6:1-5

1 Xu qaƣlarda bir xabat küni, Əysa buƣdayliⱪlardin ɵtüp ketiwatatti. Ⱪorsiⱪi eqip kǝtkǝn muhlisliri baxaⱪlarni üzüp, yeyixkǝ baxlidi.□  ■ 2 Lekin buni kɵrgǝn Pǝrisiylǝr uningƣa:

— Ⱪara, muhlisliring xabat küni Tǝwratta qǝklǝngǝn ixni ⱪiliwatidu, deyixti.□  ■

3 Biraⱪ u ularƣa:

— Dawut wǝ uning ⱨǝmraⱨlirining aq ⱪalƣanda nemǝ ⱪilƣanliⱪini muⱪǝddǝs yazmilardin oⱪumiƣanmusilǝr?□ 4 U Hudaning ɵyigǝ kirip, Hudaƣa atalƣan, xundaⱪla ɵzi wǝ ⱨǝmraⱨliriƣa nisbǝtǝn Tǝwrat ⱪanuni boyiqǝ yeyixkǝ bolmaydiƣan «tǝⱪdim nanlar»ni sorap elip, ularni ⱨǝmraⱨliri bilǝn billǝ yegǝn. Əslidǝ bu nanlarni pǝⱪǝt kaⱨinlarning yeyixigila bolatti.□  ■

5 Silǝr Tǝwrattin xuni oⱪup baⱪmiƣansilǝrki, ibadǝthanida ixlǝydiƣan kaⱨinlar xabat künliri ixlǝp xabat tǝrtipini buzsimu, gunaⱨⱪa buyrulmaydu.■ 6 Biraⱪ mǝn xuni silǝrgǝ eytip ⱪoyayki, bu yǝrdǝ ibadǝthanidinmu uluƣ birsi bar.■ 7 Əmdiliktǝ ǝgǝr silǝr Hudaning «muⱪǝddǝs yazmilarda: «Izdǝydiƣinim ⱪurbanliⱪlar ǝmǝs, bǝlki rǝⱨim-xǝpⱪǝt» deyilgǝn xu sɵzining mǝnisini bilgǝn bolsanglar, bigunaⱨ kixilǝrni gunaⱨkar dǝp bekitmǝyttinglar.□  ■ 8 Qünki Insan’oƣli xabat künining Igisidur.■

Xabat künidǝ bimarni saⱪaytixⱪa bolamdu?

Mar. 3:1-6; Luⱪa 6:6-11

9 U u yǝrdin ayrilip, ularning sinagogiƣa kirdi. □  ■ 10 Wǝ mana, u yǝrdǝ bir ⱪoli yegilǝp ⱪalƣan bir adǝm bar idi. Ular uning üstidin ǝrz ⱪilixⱪa sǝwǝb tapmaⱪqi bolup uningdin:

— Xabat küni kesǝl saⱪaytix Tǝwrat ⱪanuniƣa uyƣunmu? — dǝp soridi.■

11 Lekin u ularƣa mundaⱪ jawab bǝrdi:

— Birǝrsinglarning ⱪoyi xabat küni oriƣa qüxüp kǝtsǝ, uni dǝrⱨal tartip qiⱪiriwalmaydiƣan adǝm barmidu? ■ 12 Insan bolsa ⱪoydin xunqǝ ǝtibarliⱪtur! Xunga, xabat küni yahxiliⱪ ⱪilix Tǝwrat ⱪanuniƣa uyƣundur. ■ 13 Andin u ⱨeliⱪi kesǝlgǝ:

— Ⱪolungni uzat, — dedi. U ⱪolini uzitixi bilǝnla ⱪoli ikkinqi ⱪoliƣa ohxax ǝsligǝ kǝltürüldi.□

14 Biraⱪ Pǝrisiylǝr taxⱪiriƣa qiⱪip, uni ⱪandaⱪ yoⱪitix ⱨǝⱪⱪidǝ mǝsliⱨǝt ⱪilixti.■

Huda talliƣan ⱪul

15 Əmma Əysa buni biliwelip u yǝrdin ayrildi. Top-top kixilǝr uningƣa ǝgixip mangdi. U ularning ⱨǝmmisini saⱪaytti; ■ 16 andin ularƣa ɵzining salaⱨyitini axkarilimasliⱪni ⱪattiⱪ tapilidi. ■ 17 Buning bilǝn Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ yǝtküzülgǝn munu sɵzlǝr ǝmǝlgǝ axuruldi:

18 — «Ⱪaranglar, mana Mǝn talliƣan Ɵz ⱪulum!

Mening sɵyümlükim, dilimning sɵyüngini!

Mǝn Ɵz Roⱨimni uning wujudiƣa ⱪondurimǝn,

Xuning bilǝn u ǝllǝrgǝ ⱨɵküm-ⱨǝⱪiⱪǝtni jakarlaydu.□

  ■

19 U nǝ talax-tartix ⱪilmaydu nǝ quⱪan kɵtürmǝydu,

Koqilarda uning kɵtürgǝn awazini ⱨeq angliƣuqi bolmaydu.

20 Taki u ƣǝlibǝ bilǝn toƣra ⱨɵkümlǝrni qiⱪarƣuqǝ,

Yanjilƣan ⱪomuxni sundurmaydu,

Tütǝp ɵqǝy dǝp ⱪalƣan pilikni ɵqürmǝydu;□

21 Wǝ ǝllǝr uning namiƣa ümid baƣlaydu».■

Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa kupurluⱪ ⱪilix

Mar. 3:20-30; Luⱪa 11:14-23; 12:10

22 Xu qaƣda, uning aldiƣa jin qaplixiwalƣan kor wǝ gaqa biri elip kelindi. U uni saⱪaytti, kor gaqini sɵzliyǝlǝydiƣan wǝ kɵrǝlǝydiƣan ⱪildi. ■ 23 Barliⱪ halayiⱪ ⱨǝyran boluxup:

— Əjǝba, bu Dawutning oƣlimidu? — deyixti.■

24 Lekin Pǝrisiylǝr bu sɵzni anglap:

— U pǝⱪǝt jinlarning ǝmiri bolƣan Bǝǝlzibubⱪa tayinip jinlarni ⱪoƣliwetidikǝn, deyixti.■

25 Lekin u ularning nemǝ oylawatⱪanliⱪini bilip ularƣa mundaⱪ dedi:

— Ɵz iqidin bɵlünüp ɵzara soⱪuxⱪan ⱨǝrⱪandaⱪ padixaⱨliⱪ wǝyran bolidu; ⱨǝrⱪandaⱪ xǝⱨǝr yaki ailǝ ɵz iqidin bɵlünüp ɵzara soⱪuxsa zawalliⱪⱪa yüz tutidu. 26 Əgǝr Xǝytan Xǝytanni ⱪoƣlisa, u ɵz-ɵzigǝ ⱪarxi qiⱪⱪan bolidu. Undaⱪta, uning padixaⱨliⱪi ⱪandaⱪmu put tirǝp turalisun? 27 Əgǝr mǝn jinlarni Bǝǝlzibulƣa tayinip ⱪoƣlisam, silǝrning pǝrzǝntliringlar kimgǝ tayinip jinlarni ⱪoƣlaydu?! Xunga ular silǝr toƣruluⱪ ⱨɵküm qiⱪarsun! □

28 Lekin mǝn Hudaning Roⱨiƣa tayinip jinlarni ⱪoƣliƣan bolsam, undaⱪta Hudaning padixaⱨliⱪi dǝrwǝⱪǝ üstünglarƣa qüxüp namayan boldi.

29 Bir kixi küqtünggür birsining ɵyigǝ kirip, uning mal-mülkini ⱪandaⱪ bulap ketǝlisun? Pǝⱪǝt u xu küqtünggürni awwal baƣliyalisa, andin ɵyini bulang-talang ⱪilalaydu.□

30 Mǝn tǝrǝptǝ turmiƣanlar manga ⱪarxi turƣuqidur. Mǝn tǝrǝpkǝ adǝmlǝrni yiƣmiƣuqilar bolsa tozutuwǝtküqidur.

31 Xuning üqün mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, insanlarning ɵtküzgǝn ⱨǝrtürlük gunaⱨliri wǝ ⱪilƣan kupurluⱪlirining ⱨǝmmisini kǝqürüxkǝ bolidu. Biraⱪ Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa kupurluⱪ ⱪilix ⱨeq kǝqürülmǝydu. ■ 32 Insan’oƣliƣa ⱪarxi sɵz ⱪilƣan kimdǝkim bolsa kǝqürümgǝ erixǝlǝydu; lekin Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa ⱪarxi gǝp ⱪilƣanlar bolsa bu dunyadimu, u dunyadimu kǝqürümgǝ erixǝlmǝydu.□  ■

Adǝmni ǝmǝlliridin tonux

Luⱪa 6:43-45

33 Dǝrǝh yahxi bolsa, mewisimu yahxi bolidu — yaki dǝrǝh por bolsa, mewisimu naqar bolidu; qünki ⱨǝrⱪandaⱪ dǝrǝh ɵz mewisidin bilinidu.■

34 Əy yilanlarning pǝrzǝntliri! Silǝr rǝzil tursanglar, aƣzinglardin ⱪandaⱪmu yahxi sɵz qiⱪsun? Qünki adǝmning ⱪǝlbidǝ nemǝ tolup taxⱪan bolsa eƣizdin xu qiⱪidu. ■ 35 Yahxi adǝm ɵz yahxi hǝzinisidin yahxi nǝrsilǝrni qiⱪiridu. Yaman adǝm yaman hǝzinisidin yaman nǝrsilǝrni qiⱪiridu. 36 Mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, insanlar ⱪilƣan ⱨǝrbir eƣiz ⱪuruⱪ sɵzi üqün soraⱪ küni ⱨesab beridu. ■ 37 Qünki ɵz sɵzliring bilǝn ya ⱨǝⱪⱪaniy ispatlinisǝn, ya sɵzliringlar bilǝn gunaⱨkar dǝp bekitilisǝn.■

Mɵjizilik alamǝt kɵrsitix tǝlipi

Mar. 8:11-12; Luⱪa 11:29-32

38 Xu qaƣda bǝzi Tǝwrat ustazliri wǝ Pǝrisiylǝr uningƣa jawabǝn:

Ustaz, sǝndin bir mɵjizilik alamǝt kɵrgümiz bar, — dedi. □  ■ 39 Lekin u ularƣa mundaⱪ jawab bǝrdi:

— Rǝzil ⱨǝm zinahor bu dǝwr bir «alamǝt»ning kɵristilixini istǝp yüridu. Biraⱪ bu dǝwrdikilǝrgǝ «Yunus pǝyƣǝmbǝrdǝ kɵrülgǝn mɵjizilik alamǝt»tin baxⱪa ⱨeqⱪandaⱪ mɵjirilik alamǝt kɵrsitilmǝydu. 40 Qünki Yunus pǝyƣǝmbǝr yoƣan beliⱪning ⱪorsiⱪida üq keqǝ-kündüz yatⱪandǝk, Insan’oƣlimu ohxaxla üq keqǝ-kündüz yǝrning baƣrida yatidu. ■ 41 Soraⱪ küni Ninǝwǝ xǝⱨiridikilǝr bu dǝwrdikilǝr bilǝn tǝng ⱪopup, bu dǝwrdikilǝrning gunaⱨlirini bekitidu. Qünki ular Yunus pǝyƣǝmbǝr jakarliƣan hǝwǝrni anglap, yamanliⱪidin towa ⱪilƣan; wǝ mana, muxu yǝrdǝ Yunus pǝyƣǝmbǝrdinmu uluƣ birsi turidu!□  ■

42 Soraⱪ küni «Jǝnubtiki ayal padixaⱨ»mu bu dǝwrdikilǝr bilǝn tǝng tirilip, ularning gunaⱨlirini bekitidu. Qünki u Sulaymanning dana sɵzlirini anglax üqün yǝr yüzining qetidin kǝlgǝn; wǝ mana, ⱨazir muxu yǝrdǝ Sulaymandinmu uluƣ birsi turidu.□  ■

Napak roⱨning ⱪaytip kelixi

Luⱪa 11:24-26

43 Napak roⱨ birawning tenidin qiⱪiriwetilgǝndin keyin, u ⱪurƣaⱪ dalalarni qɵrgilǝp yürüp, birǝr aramgaⱨni izdǝydu, biraⱪ tapalmaydu □  ■ 44 wǝ: «Mǝn qiⱪⱪan makanimƣa ⱪaytay» dǝydu. Xuning bilǝn ⱪaytip kelip, xu makanining yǝnila box turƣanliⱪini, xundaⱪla pakiz tazilanƣanliⱪini wǝ rǝtlǝngǝnlikini bayⱪaydu-dǝ, 45 berip ɵzidinmu bǝttǝr yǝttǝ jinni baxlap kelidu; ular kirip billǝ turidu. Buning bilǝn ⱨeliⱪi adǝmning keyinki ⱨali burunⱪidinmu tehimu yaman bolidu. Bu rǝzil dǝwrdikilǝrning ⱨalimu mana xundaⱪ bolidu.□  ■

Mening anam wǝ inilirim kim?

Mar. 3:31-35; Luⱪa 8:19-21

46 U toplaxⱪan halayiⱪⱪa dawamliⱪ sɵzlǝwatⱪanda, mana, anisi bilǝn iniliri kelip, uning bilǝn sɵzlǝxmǝkqi bolup taxⱪirida turuxti. ■ 47 Xuning bilǝn birǝylǝn uningƣa:

— Aningiz wǝ iniliringiz siz bilǝn sɵzliximiz dǝp taxⱪirida turidu, — dedi.

48 Lekin u jawabǝn xu hǝwǝrni yǝtküzgǝn kixidin: «Kim mening anam, kim mening inilirim?» — dǝp soridi. 49 Andin u ⱪolini sozup muhlislirini kɵrsitip:

— Mana mening anam, mana mening inilirim! 50 Qünki kim ǝrxtiki Atamning iradisini ada ⱪilsa, xu mening aka-inim, aqa-singlim wǝ anamdur, — dedi.■

13

Ərx padixaⱨliⱪi toƣrisidiki yǝttǝ tǝmsil •••• «1» Uruⱪ qaqⱪuqi toƣrisidiki tǝmsil

Mar. 4:1-9; Luⱪa 8:4-8

1 Xu küni Əysa ɵydin qiⱪip, dengiz boyida olturatti.■ 2 Ətrapiƣa top-top adǝmlǝr olixiwalƣaqⱪa, u bir kemigǝ qiⱪip olturdi. Pütkül halayiⱪ bolsa dengiz boyida turuxatti.■ 3 U ularƣa tǝmsillǝr bilǝn nurƣun ⱨekmǝtlǝrni eytip birip, mundaⱪ dedi:

— Mana, uruⱪ qaqⱪuqi uruⱪ qaqⱪili etizƣa qiⱪiptu. 4 Uruⱪ qaqⱪanda uruⱪlardin bǝziliri qiƣir yol üstigǝ qüxüptu, ⱪuxlar kelip ularni yǝp ketiptu.

5 Bǝziliri texi kɵp, topisi az yǝrlǝrgǝ qüxüptu. Tupriⱪi qongⱪur bolmiƣaqⱪa, tezla ünüp qiⱪiptu, 6 lekin kün qiⱪixi bilǝnla aptapta kɵyüp, yiltizi bolmiƣaqⱪa ⱪurup ketiptu. 7 Bǝziliri tikǝnlǝrning arisiƣa qüxüptu, tikǝnlǝr ɵsüp maysilarni boƣuwaptu. 8 Bǝziliri bolsa yahxi tupraⱪⱪa qüxüptu. Ularning bǝziliri yüz ⱨǝssǝ, bǝziliri atmix ⱨǝssǝ, yǝnǝ bǝziliri ottuz ⱨǝssǝ ⱨosul beriptu. 9 Ⱪuliⱪi barlar buni anglisun!

Tǝmsillǝrning mǝⱪsiti

Mar. 4:10-12; Luⱪa 8:9-10

10 Muhlisliri kelip, uningdin: —

Sǝn nemǝ üqün ularƣa tǝmsillǝr arⱪiliⱪ tǝlim berisǝn? — dǝp soridi.■

11 U ularƣa mundaⱪ jawab bǝrdi:

— Silǝr ǝrx padixaⱨliⱪining sirlirini bilixkǝ muyǝssǝr ⱪilindinglar, lekin ularƣa nesip ⱪilinmidi. □  ■ 12 Qünki kimdǝ bar bolsa, uningƣa tehimu kɵp berilidu, uningda molqiliⱪ bolidu; ǝmma kimdǝ yoⱪ bolsa, ⱨǝtta uningda bar bolƣanlirimu uningdin mǝⱨrum ⱪilinidu.□  ■

13 Ularƣa tǝmsil bilǝn sɵzliximning sǝwǝbi xuki, ular ⱪarisimu kɵrmǝydu, anglisimu tingximaydu ⱨǝm ⱨǝⱪiⱪiy qüxǝnmǝydu. 14 Buning bilǝn Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr eytⱪan bexarǝttiki munu sɵzlǝr ǝmǝlgǝ axuruldi:

— «Silǝr anglaxni anglaysilǝr, biraⱪ qüxǝnmǝysilǝr;

Ⱪaraxni ⱪaraysilǝr, biraⱪ kɵrmǝysilǝr. ■

15 Qünki muxu hǝlⱪning yürikini may ⱪaplap kǝtkǝn,

Ular angliƣanda ⱪulaⱪlirini eƣir ⱪiliwalƣan,

Ular kɵzlirini uhliƣandǝk yumuwalƣan;

Undaⱪ bolmisidi, ular kɵzliri bilǝn kɵrüp,

Ⱪuliⱪi bilǝn anglap,

Kɵngli bilǝn qüxinip,

Ɵz yolidin yanduruluxi bilǝn,

Mǝn ularni saⱪaytⱪan bolattim.□  ■

16 Lekin, kɵzliringlar bǝhtliktur! Qünki ular kɵridu; ⱪuliⱪinglar bǝhtliktur! Qünki ular anglaydu. ■ 17 Mǝn silǝrgǝ xuni bǝrⱨǝⱪ eytip ⱪoyayki, burunⱪi nurƣun pǝyƣǝmbǝrlǝr wǝ ⱨǝⱪⱪaniy adǝmlǝr silǝrning kɵrgininglarni kɵrüxkǝ intizar bolƣan bolsimu ularni kɵrmigǝn; silǝrning angliƣininglarni anglaxⱪa intizar bolƣan bolsimu ularni anglimiƣan.■

Uruⱪ qaqⱪuqi toƣrisidiki tǝmsilning qüxǝndürülüxi

Mar. 4:13-20; Luⱪa 8:11-15

18 Əmdi uruⱪ qaqⱪuqi toƣrisidiki tǝmsilning mǝnisini anglanglar:■ 19 Əgǝr biri ǝrx padixaⱨliⱪining sɵz-kalamini anglap turup qüxǝnmisǝ, Xǝytan kelip uning kɵngligǝ qeqilƣan sɵzni elip ketidu. Bu dǝl qiƣir yol üstigǝ qeqilƣan uruⱪlardur.□  ■ 20 Taxliⱪ yǝrlǝrgǝ qeqilƣan uruⱪlar bolsa, ular sɵz-kalamni anglap, huxalliⱪ bilǝn dǝrⱨal ⱪobul ⱪilƣanlarni kɵrsitidu. □ 21 Ⱨalbuki, ⱪǝlbidǝ ⱨeq yiltiz bolmiƣaqⱪa, pǝⱪǝt waⱪitliⱪ mǝwjut bolup turidu; sɵz-kalamning wǝjǝdin ⱪiyinqiliⱪ yaki ziyankǝxlikkǝ uqriƣanda, ular xuan yoldin qǝtnǝp ketidu. 22 Tikǝnlǝrning arisiƣa qeqilƣini xundaⱪ adǝmlǝrni kɵrsǝtkǝnki, ular sɵz-kalamni angliƣini bilǝn, lekin bu dunyaning ǝndixiliri wǝ bayliⱪning eziⱪturuxi ⱪǝlbidiki sɵz-kalamni boƣuwetidu-dǝ, ular ⱨosulsiz ⱪalidu. ■ 23 Lekin yahxi yǝrgǝ qeqilƣan uruⱪlar bolsa — sɵz-kalamni anglap qüxǝngǝn adǝmlǝrni kɵrsitidu. Bundaⱪ adǝmlǝr ⱨosul beridu, birsi yüz ⱨǝssǝ, birsi atmix ⱨǝssǝ, yǝnǝ birsi ottuz ⱨǝssǝ ⱨosul beridu.

«2» Kürmǝk, yǝni «mǝstǝk» toƣrisidiki tǝmsil

24 U ularning aldida yǝnǝ bir tǝmsilni bayan ⱪildi: —

— Ərx padixaⱨliⱪi huddi etiziƣa yahxi uruⱪni qaqⱪan bir adǝmgǝ ohxaydu. 25 Əmma kixilǝr uyⱪuƣa qɵmgǝn qaƣda, düxmini kelip buƣday arisiƣa kürmǝk uruⱪlirini qeqiwetip, ketiptu. □ 26 Əmdi maysilar ɵsüp, baxaⱪ qiⱪarƣanda, kürmǝkmu axkarlinixⱪa baxlaptu.

27 Hojayinning qakarliri kelip uningƣa:

— «Əpǝndi, siz etizingizƣa yahxi uruⱪ qaqⱪan ǝmǝsmidingiz? Kürmǝklǝr nǝdin kelip ⱪaldi?» dǝptu.

28 Hojayin: «Buni bir düxmǝn ⱪilƣan» — dǝptu.

Qakarlar uningdin: «Siz bizni berip ularni otiwetinglar demǝkqimu?» — dǝp soraptu.

29 «Yaⱪ,» — dǝptu hojayin, «undaⱪ ⱪilƣanda kürmǝklǝrni yulƣanda, buƣdaylarnimu yuluwetixinglar mumkin. 30 Bu ikkisi orma waⱪtiƣiqǝ billǝ ɵssun, orma waⱪtida, mǝn ormiqilarƣa: — Aldi bilǝn kürmǝklǝrni ayrip yiƣip, baƣlap kɵydürüxkǝ ⱪoyunglar, andin buƣdaylarni yiƣip ambirimƣa ǝkiringlar, dǝymǝn» — dǝptu hojayin.■

«3» Ⱪiqa toƣrisidiki wǝ «4» Eqitⱪu toƣrisidiki tǝmsillǝr

Mar. 4:30-34; Luⱪa 13:18-21

31 U ularƣa yǝnǝ bir tǝmsilni eytti:

— Ərx padixaⱨliⱪi huddi bir adǝm ⱪoliƣa elip etiziƣa qaqⱪan ⱪiqa uruⱪiƣa ohxaydu. ■ 32 Ⱪiqa uruⱪi dǝrwǝⱪǝ barliⱪ uruⱪlarning iqidǝ ǝng kiqik bolsimu, u ⱨǝrⱪandaⱪ ziraǝttin egiz ɵsüp, dǝrǝh bolidu, ⱨǝtta asmandiki ⱪuxlarmu kelip uning xahlirida uwulaydu.□

33 U ularƣa yǝnǝ bir tǝmsilni eytti:

— Ərx padixaⱨliⱪi huddi bir ayal ⱪoliƣa elip üq jawur unning arisiƣa yoxurup, taki pütün hemir bolƣuqǝ saⱪliƣan eqitⱪuƣa ohxaydu.□  ■

34 Əysa bu ixlarning ⱨǝmmisini tǝmsillǝr bilǝn kɵpqilikkǝ bayan ⱪildi. U tǝmsilsiz ⱨeqⱪandaⱪ tǝlim bǝrmǝytti. ■ 35 Buning bilǝn pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ aldin’ala eytilƣan munu sɵzlǝr ǝmǝlgǝ axuruldi:

— «Aƣzimni tǝmsil sɵzlǝx bilǝn aqimǝn,

Alǝm apiridǝ bolƣandin beri yoxurunup kǝlgǝn ixlarni elan ⱪilimǝn».□  ■

Kürmǝk toƣrisidiki tǝmsilning qüxǝndürülüxi

36 Xuningdin keyin, u kɵpqilikni yolƣa seliwetip ɵygǝ kirdi. Muhlisliri yeniƣa kelip uningdin:

— Etizliⱪtiki kürmǝk toƣrisidiki tǝmsilni bizgǝ xǝrⱨlǝp bǝrsǝng, — dǝp ɵtündi.□

37 U ǝmdi ularƣa jawab berip mundaⱪ dedi:

— Yahxi uruⱪni qaqⱪan kixi Insan’oƣlidur. 38 Etizliⱪ bolsa — dunya. Yahxi uruⱪ bolsa ǝrx padixaⱨliⱪining pǝrzǝntliridur, lekin kürmǝk rǝzil bolƣuqining pǝrzǝntliridur. 39 Kürmǝk qaqⱪan düxmǝn — Iblistur. Orma orux waⱪti — zaman ahiridur. Ormiqilar — pǝrixtilǝrdur. ■ 40 Kürmǝklǝr yulunup, otta kɵydürüwetilginidǝk, zaman ahiridimu ǝnǝ xundaⱪ bolidu. 41 Insan’oƣli pǝrixtilirini ǝwǝtip, ular insanlarni gunaⱨⱪa azdurƣuqilarning ⱨǝmmisini, xundaⱪla barliⱪ itaǝtsizlik ⱪilƣuqilarni ɵz padixaⱨliⱪidin xallap qiⱪip, 42 humdanning lawuldap turƣan otiƣa taxlaydu. U yǝrdǝ yiƣa-zarlar kɵtürülidu, qixlirini ƣuqurlitidu. ■ 43 U qaƣda ⱨǝⱪⱪaniylar Atisining padixaⱨliⱪida huddi ⱪuyaxtǝk julalinidu.

Angliƣudǝk ⱪuliⱪi barlar buni anglisun!■

«5» Hǝzinǝ toƣrisidiki wǝ «6» Ⱪimmǝtlik mǝrwayit toƣrisidiki tǝmsillǝr

44 — Ərx padixaⱨliⱪi huddi etizda yoxurulƣan bir hǝzinigǝ ohxaydu. Uni tepiwalƣuqi hǝzinini ⱪaytidin yoxurup, hǝzinining xad-huramliⱪi iqidǝ bar-yoⱪini setiwetip, xu etizni setiwalidu.■

45 Yǝnǝ kelip, ǝrx padixaⱨliⱪi esil ünqǝ-mǝrwayitlarni izdigǝn sodigǝrgǝ ohxaydu. □ 46 Sodigǝr naⱨayiti ⱪimmǝt baⱨaliⱪ bir mǝrwayitni tapⱪanda, ⱪaytip berip bar-yoⱪini setiwetip, u mǝrwayitni setiwalidu.

«7» Tor taxlax toƣrisidiki tǝmsil

47 — Yǝnǝ kelip, ǝrx padixaⱨliⱪi dengizƣa taxlinip ⱨǝrhil beliⱪlarni tutidiƣan torƣa ohxaydu. 48 Tor toxⱪanda, beliⱪqilar uni ⱪirƣaⱪⱪa tartip qiⱪiridu. Andin olturup, yahxi beliⱪlarni ilƣiwelip, ⱪaqilarƣa ⱪaqilap, ǝrzimǝslǝrni taxliwetidu. 49 Zaman ahirida xundaⱪ bolidu. Pǝrixtilǝr qiⱪip, rǝzil kixilǝrni ⱨǝⱪⱪaniy kixilǝr arisidin ayriydu 50 wǝ humdanning lawuldap turƣan otiƣa taxlaydu. U yǝrdǝ yiƣa-zarlar kɵtürülidu, qixlirini ƣuqurlitidu.■

51 Əysa ulardin:

— Bu ixlarning ⱨǝmmisini qüxǝndinglarmu? dǝp soridi.

Qüxǝnduⱪ, — dǝp jawab bǝrdi ular.

52 Andin u ularƣa: — Xunga, ǝrx padixaⱨliⱪining tǝlimigǝ muyǝssǝr bolup muhlis bolƣan ⱨǝrbir Tǝwrat ustazi huddi hǝzinisidin yengi ⱨǝm kona nǝrsilǝrni elip qiⱪip tarⱪatⱪuqi ɵy hojayiniƣa ohxaydu, — dedi.

Nasarǝtliklǝrning Əysani qǝtkǝ ⱪeⱪixi

Mar. 6:1-6; Luⱪa 4:16-30

53 Əysa bu tǝmsillǝrni sɵzlǝp bolƣandin keyin, xundaⱪ boldiki, u yǝrdin ayrilip, ■ 54  ɵz yurtiƣa kǝtti wǝ ɵz yurtidiki sinagogta hǝlⱪⱪǝ tǝlim berixkǝ kirixti. Buni angliƣan halayiⱪ intayin ⱨǝyran boluxup:

— Bu adǝmning bunqiwala danaliⱪi wǝ mɵjizǝ-karamǝtliri nǝdin kǝlgǝndu? ■ 55 U pǝⱪǝt ⱨeliⱪi yaƣaqqining oƣli ǝmǝsmu? Uning anisining ismi Mǝryǝm, Yaⱪup, Yüsüp, Simon wǝ Yǝⱨudalar uning iniliri ǝmǝsmu? □  ■ 56 Uning singillirining ⱨǝmmisi bizning arimizdiƣu? Xundaⱪ ikǝn, uningdiki bu ixlarning ⱨǝmmisi zadi nǝdin kǝlgǝndu? — deyixǝtti. 57 Xuning bilǝn ular uningƣa ⱨǝsǝt-bizar bilǝn ⱪaridi. Xunga Əysa ularƣa mundaⱪ dedi:

— Ⱨǝrⱪandaⱪ pǝyƣǝmbǝr baxⱪa yǝrlǝrdǝ ⱨɵrmǝtsiz ⱪalmaydu, pǝⱪǝt ɵz yurti wǝ ɵz ɵyidǝ ⱨɵrmǝtkǝ sazawǝr bolmaydu.■

58 Ularning iman-ixǝnqsizlikidin u u yǝrdǝ kɵp mɵjizǝ kɵrsǝtmidi.

14

Qɵmüldürgüqi Yǝⱨyaning ɵltürülüxi

Mar. 6:14-29; Luⱪa 9:7-9

1 U qaƣlarda, Ⱨerod ⱨakim Əysaning nam-xɵⱨritidin hǝwǝr tepip,□

  ■ 2  hizmǝtkarlirigǝ:

— Bu adǝm qɵmüldürgüqi Yǝⱨya bolidu, u ɵlümdin tirilgǝn bolsa kerǝk. Xuning üqün muxu alaⱨidǝ ⱪudrǝtlǝr uningda küqini kɵrsǝtmǝktǝ, — dedi.

3 Ⱨerodning bundaⱪ deyixining sǝwǝbi, u ɵgǝy akisi Filipning ayali Ⱨerodiyǝning wǝjidin Yǝⱨyani tutⱪun ⱪilip, zindanƣa taxliƣanidi.□
  ■ 4 Qünki Yǝⱨya Ⱨerodⱪa tǝnbiⱨ berip: «Bu ayalni tartiwelixing Tǝwrat ⱪanuniƣa hilaptur» dǝp kǝlgǝnidi.□  ■ 5 Ⱨerod xu sǝwǝbtin Yǝⱨyani ɵltürmǝkqi bolƣan bolsimu, biraⱪ halayiⱪtin ⱪorⱪⱪanidi, qünki ular Yǝⱨyani pǝyƣǝmbǝr, dǝp bilǝtti.■

6 Əmma Ⱨerodning tuƣulƣan küni tǝbriklǝngǝndǝ, ayali Ⱨerodiyǝning ⱪizi otturiƣa qiⱪip ussul oynap bǝrdi. Bu Ⱨerodⱪa bǝk yaⱪti;□  ■ 7 xuning üqün u uningƣa: — Ⱨǝrnemǝ tilisǝng xuni sanga berǝy, dǝp ⱪǝsǝm ⱪildi.■ 8 Lekin ⱪiz anisining küxkürtüxi bilǝn:

— Qɵmüldürgüqi Yǝⱨyaning kallisini elip, bir tǝhsigǝ ⱪoyup ǝkǝlsilǝ, — dedi. 9 Padixaⱨ buningƣa ⱨǝsrǝt qǝkkǝn bolsimu, ⱪǝsǝmliri tüpǝylidin wǝ dastihanda olturƣanlar wǝjidin, kallisini elip kelinglar, dǝp buyrudi. □ 10 U adǝm ǝwǝtip, zindanda Yǝⱨyaning kallisini aldurdi. 11 Xuning bilǝn kallisi bir tǝhsigǝ ⱪoyulup, ⱪizning aldiƣa elip kelindi. Ⱪiz buni anisining aldiƣa apardi. 12  Yǝⱨyaning muhlisliri bolsa berip, jǝsǝtni elip dǝpnǝ ⱪildi; andin berip Əysaƣa bu ixlarni hǝwǝr ⱪildi.

Əysaning bǝx ming kixini toyƣuzuxi

Mar. 6:30-44; Luⱪa 9:10-17; Yⱨ. 6:1-14

13 Əysa bu hǝwǝrni anglap, ɵzi yalƣuz pinⱨan bir jayƣa ketǝy dǝp bir kemigǝ olturup u yǝrdin ayrildi. Halayiⱪ buning hǝwirini tapⱪanda, ǝtraptiki xǝⱨǝrlǝrdin kelixip, uning kǝynidin piyadǝ mangdi. ■ 14 U ⱪirƣaⱪⱪa qiⱪip kǝtkinidǝ, zor bir top adǝmlǝrni kɵrüwidi, ularƣa iq aƣritip, ularning aƣriⱪlirini saⱪaytti.■

15 Kǝq kirgǝndǝ, muhlisliri uning yeniƣa kelip: — Bu qɵl bir jay ikǝn, waⱪitmu bir yǝrgǝ berip ⱪaldi. Halayiⱪni yolƣa seliwǝtkǝn bolsang, andin ular kǝntlǝrgǝ berip ɵzlirigǝ ozuⱪ setiwalsun, — dedi.■

16 Lekin Əysa ularƣa: — Ularning ketixining ⱨajiti yoⱪ, ɵzünglar ularƣa ozuⱪ beringlar, — dedi.

17 Lekin muhlislar:

— Bizdǝ bǝx nan bilǝn ikki danǝ beliⱪtin baxⱪa ⱨeq nǝrsǝ yoⱪ, — deyixti.

18 U: — Ularni manga elip kelinglar, dedi.

19 U halayiⱪni qɵplükning üstidǝ olturuxⱪa buyruƣandin keyin, bǝx nan bilǝn ikki beliⱪni ⱪoliƣa elip, asmanƣa ⱪarap Hudaƣa tǝxǝkkür eytti. Andin nanlarni oxtup muhlisliriƣa bǝrdi, muhlisliri halayiⱪⱪa ülǝxtürüp bǝrdi. ■ 20 Ⱨǝmmǝylǝn yǝp toyundi. Muhlislar exip ⱪalƣan parqilarni liⱪ on ikki sewǝtkǝ teriwaldi. □ 21 Ozuⱪlanƣanlarning sani ayallar wǝ balilardin baxⱪa tǝhminǝn bǝx ming kixi idi.

Su üstidǝ mengix

Mar. 6:45-52; Yⱨ. 6:16-21

22 Arⱪidila, u muhlisliriƣa: Ɵzüm bu halayiⱪni yolƣa seliwetimǝn, angƣuqǝ silǝr kemigǝ olturup, dengizning ⱪarxi ⱪirƣiⱪiƣa ɵtüp turunglar, dǝp buyrudi. ■ 23 Halayiⱪni yolƣa seliwǝtkǝndin keyin, u dua ⱪilix üqün ɵzi hilwǝt taƣⱪa qiⱪti. Kǝq kirgǝndimu u yǝrdǝ yalƣuz ⱪaldi. ■ 24 Bu qaƣda, kemǝ ⱪirƣaⱪtin heli kɵp qaⱪirim yürgǝnidi, lekin xamal ⱪarxi yɵnlixitin qiⱪiwatⱪaqⱪa, kemǝ dolⱪunlar iqidǝ qayⱪilip turatti.□

25 Keqǝ tɵtinqǝ jesǝk waⱪtida, u dengizning üstidǝ mengip, muhlisliri tǝrǝpkǝ kǝldi. □ 26 Muhlislar uning dengizning üstidǝ mengip keliwatⱪanliⱪini kɵrüp, alaⱪzadǝ bolup: — Alwasti ikǝn! — dǝp ⱪorⱪup quⱪan selixti.

27 Lekin Əysa dǝrⱨal ularƣa:

— Yürǝklik bolunglar, bu mǝn, ⱪorⱪmanglar! — dedi.

28 Petrus buningƣa jawabǝn:

— I Rǝb, bu sǝn bolsang, su üstidǝ mengip yeningƣa beriximƣa ǝmr ⱪilƣaysǝn, — dedi.

29 Kǝl, — dedi u.

Petrus kemidin qüxüp, su üstidǝ mengip, Əysaƣa ⱪarap ketiwatatti; 30 lekin boranning ⱪattiⱪ qiⱪiwatⱪanliⱪini kɵrüp ⱪorⱪup, suƣa qɵküxkǝ baxlidi: — Rǝb, meni ⱪutⱪuzuwalƣaysǝn! — dǝp warⱪiridi.

31 Əysa dǝrⱨal ⱪolini uzitip, uni tutuwaldi wǝ uningƣa:

— Əy ixǝnqi ajiz bǝndǝ, nemixⱪa guman ⱪilding? — dedi.

32 Ular kemigǝ qiⱪⱪanda, xamal tohtidi. 33 Kemidǝ olturƣanlar uning aldiƣa kelip sǝjdǝ ⱪilip:

— Bǝrⱨǝⱪ, sǝn Hudaning Oƣli ikǝnsǝn, — deyixti.

Əysaning Ginnisarǝttǝ bimarlarni saⱪaytixi

Mar. 6:53-56

34 Ular dengizning ⱪarxi tǝripigǝ ɵtkǝndǝ, Ginnisarǝt yurtida ⱪuruⱪluⱪⱪa qiⱪti. ■ 35 U yǝrdiki adǝmlǝr uni tonup ⱪelip, ǝtraptiki barliⱪ jaylarƣa hǝwǝr ǝwǝtti; xuning bilǝn kixilǝr barliⱪ bimarlarni uning aldiƣa elip kǝldi; 36 ular uningdin bimarlarning ⱨeqbolmiƣanda uning tonining pexigǝ bolsimu ⱪolini tǝgküzüwelixiƣa yol ⱪoyuxini ɵtündi. Uningƣa ⱪolini tǝgküzgǝnlǝrning ⱨǝmmisi sǝllimaza saⱪaydi.

15

Ən’ǝnimiz muⱨimmu yaki Hudaning ǝmri muⱨimmu — insanni nemǝ napak ⱪilidu?

Mar. 7:1-23

1 Bu qaƣda, Tǝwrat ustazliridin wǝ Pǝrisiylǝrdin bǝziliri Yerusalemdin kelip Əysaning aldiƣa berip:■ 2 — Muhlisliring nemixⱪa ata-bowilirimizning ǝn’ǝnilirigǝ hilapliⱪ ⱪilidu? Qünki ular ⱪollirini yumay tamaⱪ yǝydikǝnƣu, — dedi.

3 Lekin u ularƣa mundaⱪ jawab bǝrdi:

— Silǝrqu, silǝr nemixⱪa ǝn’ǝnimizni saⱪlaymiz dǝp Hudaning ǝmrigǝ hilapliⱪ ⱪilisilǝr? 4 Qünki Huda: «Ata-anangni ⱨɵrmǝt ⱪil» wǝ «Atisi yaki anisini ⱨaⱪarǝtligǝnlǝr ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinsun» dǝp ǝmr ⱪilƣan.□  ■ 5 Lekin silǝr: — Ⱨǝrⱪandaⱪ kixi «Atisi yaki anisiƣa: — Mǝn silǝrgǝ yardǝm bǝrgüdǝk nǝrsilǝrni alliⱪaqan Hudaƣa atiwǝttim — desila, 6 uning ata-anisiƣa ⱨɵrmǝt-wapadarliⱪ ⱪilix mǝjburiyiti ⱪalmaydu, — dǝysilǝr. Buning bilǝn ǝn’ǝnǝnglarni dǝp, Hudaning ǝmrini yoⱪⱪa qiⱪiriwǝttinglar.□
  ■ 7 Əy sahtipǝzlǝr! Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr bǝrgǝn muxu bexarǝt toptoƣra silǝr toƣruluⱪ ikǝn: —

8 «Muxu hǝlⱪ aƣzida meni ⱨɵrmǝtligini bilǝn,

Biraⱪ ⱪǝlbi mǝndin yiraⱪ.■

9 Ular manga biⱨudǝ ibadǝt ⱪilidu.

Ularning ɵgǝtkǝn tǝlimliri pǝⱪǝt insanlardin qiⱪⱪan pǝtiwalarla, halas».□  ■

Ⱨǝⱪiⱪiy napakliⱪ

10 Andin u halayiⱪni yeniƣa qaⱪirip, ularƣa:

— Ⱪulaⱪ selinglar ⱨǝm xuni qüxininglarki, ■ 11 Insanni napak ⱪilidiƣini aƣzidin kiridiƣini ǝmǝs, bǝlki aƣzidin qiⱪidiƣinidur, — dedi.■

12 Keyin muhlisliri uning aldiƣa kelip:

— Sening bu sɵzüngni Pǝrisiylǝr anglap, uningdin bizar bolup rǝnjigǝnlikini bildingmu? — dedi.

13 Lekin u mundaⱪ jawab ⱪayturdi:

— Ərxtiki Atam tikmigǝn ⱨǝrⱪandaⱪ ɵsümlük yiltizidin yulunup taxlinidu. ■ 14 Silǝr ularƣa pisǝnt ⱪilmanglar; ular korlarƣa yol baxlaydiƣan korlardur. Əgǝr kor korƣa yol baxlisa, ⱨǝr ikkisi oriƣa qüxüp ketidu.■

15 Lekin Petrus uningƣa:

— Baya eytⱪan tǝmsilni bizgǝ qüxǝndürüp bǝrgǝysǝn, — dedi.■

16 Lekin u: — Silǝrmu tehiqǝ qüxǝnqigǝ eriximidinglar?! — dedi. 17 Eƣizƣa kirgǝn barliⱪ nǝrsilǝrning axⱪazan arⱪiliⱪ tǝrǝt bolup qiⱪip ketidiƣanliⱪini tehi qüxǝnmǝmsilǝr? 18 Lekin eƣizdin qiⱪidiƣini ⱪǝlbtin qiⱪidu, insanni napak ⱪilidiƣinimu xudur. 19 Qünki yaman oylar, ⱪatilliⱪ, zinahorluⱪ, buzuⱪqiliⱪ, oƣriliⱪ, yalƣan guwaⱨliⱪ wǝ tɵⱨmǝt ⱪatarliⱪlar ⱪǝlbtin qiⱪidu. ■ 20 Insanni napak ⱪilidiƣanlar mana xulardur; yuyulmiƣan ⱪollar bilǝn tamaⱪ yeyix insanni napak ⱪilmaydu.

Yat ǝllik ayalning etiⱪadi

Mar. 7:24-30

21 Əysa u yǝrdin qiⱪip, Tur wǝ Zidon xǝⱨǝrlirining ǝtrapidiki yurtlarƣa bardi. □  ■ 22 Mana, u qǝt yǝrlǝrdin kǝlgǝn ⱪananiy bir ayal uning aldiƣa kelip:

— I Rǝb! Dawutning oƣli, ⱨalimƣa rǝⱨim ⱪilƣaysiz! Ⱪizimƣa jin qaplixiwalƣanikǝn, ⱪiynilip ketiwatidu! — dǝp uningƣa nida ⱪilip zarlidi.

23 Lekin u u ayalƣa bir eƣizmu jawab bǝrmidi. Muhlisliri uning yeniƣa kelip:

— Bu ayalni yolƣa salsang! Qünki u kǝynimizdin ǝgixip yalwurup nida ⱪiliwatidu, — dedi.

24 Əmdi u jawab berip:

— Mǝn pǝⱪǝt yoldin tenigǝn ⱪoy padiliri bolƣan Israil jǝmǝtidikilǝrgǝ ǝwǝtilgǝnmǝn, — dedi.■

25 Əmma ⱨeliⱪi ayal uning aldiƣa kelip sǝjdǝ ⱪilip:

— Rǝb, manga yardǝm ⱪilƣaysǝn! — dǝp yalwurdi.

26 U uningƣa:

— Balilarning nenini kiqik itlarƣa taxlap berix yahxi ǝmǝs, — dedi.□

27 Lekin ⱨeliⱪi ayal:

— Durus, i Rǝb, biraⱪ ⱨǝtta itlarmu hojayinining dastihinidin qüxkǝn uwaⱪlarni yǝydiƣu, — dedi.

28 Xuning bilǝn Əysa uningƣa:

— Əy hanim, ixǝnqing küqlük ikǝn! Tiliginingdǝk bolsun! — dedi. U ayalning ⱪizi xuan saⱪiyip kǝtti.

Nurƣun kesǝllǝrning saⱪaytilixi

29 Əysa u yǝrdin qiⱪip, Galiliyǝ dengizining boyidin ɵtüp, taƣⱪa qiⱪip olturdi. ■ 30 Uning aldiƣa top-top halayiⱪ yiƣildi. Ular tokur, ⱪariƣu, gaqa, qolaⱪ wǝ nurƣun baxⱪa hil kesǝllǝrnimu elip kelip, uning ayiƣi aldiƣa ⱪoyuxti; u ularni saⱪaytti. ■ 31 Xuning bilǝn halayiⱪ gaqilarning sɵzliyǝlǝydiƣan bolƣanliⱪini, qolaⱪlarning saⱪayƣinini, tokurlarning mangƣanliⱪini wǝ ⱪariƣularning kɵridiƣan bolƣanliⱪini kɵrüp, ⱨǝyran boldi wǝ Israilning Hudasini uluƣlidi.

Tɵt ming adǝmning toyƣuzuluxi

Mar. 8:1-10

32 Andin Əysa muhlislirini yeniƣa qaⱪirip:

— Bu halayiⱪⱪa iqim aƣriydu; qünki ular üq kündin beri yenimda boldi, yegüdǝk bir nǝrsisimu ⱪalmidi. Ularni ɵylirigǝ aq ⱪayturuxni halimaymǝn, yolda ⱨalidin ketixi mumkin, — dedi.■

33 Muhlislar uningƣa:

— Bu qɵldǝ bunqiwala adǝmni toyƣuzƣudǝk kɵp nanni nǝdin tapimiz? — deyixti.

34 Əysa ulardin: Ⱪanqǝ neninglar bar? — dǝp soridi.

— Yǝttǝ nan bilǝn birnǝqqǝ tal kiqik beliⱪ bar, — deyixti ular.

35 Buning bilǝn u halayiⱪni yǝrdǝ olturuxⱪa buyrudi. 36 Andin, yǝttǝ nan bilǝn beliⱪlarni ⱪoliƣa elip Hudaƣa tǝxǝkkür eytip, ularni oxtup muhlisliriƣa bǝrdi, muhlislar halayiⱪⱪa ülǝxtürdi. ■ 37 Ⱨǝmmǝylǝn toyƣuqǝ yedi; andin muhlislar exip ⱪalƣan parqilarni yiƣip yǝttǝ qong sewǝtni toxⱪuzdi. 38 Tamaⱪ yegǝnlǝrning sani balilar wǝ ayallardin baxⱪa tɵt ming kixi idi. 39 U halayiⱪni yolƣa salƣandin keyin, kemigǝ qüxüp, Magadan yurtining qǝt yǝrlirigǝ bardi.

16

Pǝrisiylǝrning «mɵjizilik alamǝt» kɵrsitixni tǝlǝp ⱪilixi

Mar. 8:11-13; Luⱪa 12:54-56

1 Əmdi pǝrisiylǝr bilǝn Saduⱪiylar uni sinax mǝⱪsitidǝ yeniƣa kelip, uningdin bizgǝ asmandin mɵjizilik bir alamǝt kɵrsǝtsǝng, dǝp tǝlǝp ⱪilixti.□  ■ 2 Biraⱪ Əysa ularƣa mundaⱪ dedi:

— Kǝqⱪurun silǝr ⱪizil xǝpǝⱪni kɵrgininglarda, «Ⱨawa ǝtǝ oquⱪ bolidu» dǝysilǝr■ 3 wǝ ǝtigǝndǝ: «Bügün boran qiⱪidu, qünki asmanning rǝnggi ⱪizil ⱨǝm tutuⱪ», dǝysilǝr. Asman rǝnggi-royini pǝrⱪ etǝlǝysilǝr-yu, lekin bu zamanda yüz beriwatⱪan alamǝtlǝrni pǝrⱪ etǝlmǝysilǝr! 4 Rǝzil ⱨǝm zinahor bu dǝwr «mɵjizilik bir alamǝt»ning kɵristilixini istǝp yüridu. Biraⱪ bu dǝwrdikilǝrgǝ «Yunus pǝyƣǝmbǝrdǝ kɵrülgǝn mɵjizilik alamǝt»din baxⱪa ⱨeqⱪandaⱪ mɵjizilik alamǝt kɵrsitilmǝydu.

Andin u ularni taxlap qiⱪip kǝtti.□  ■

«Eqitⱪu» bolƣan eziⱪtu tǝlimdin ⱨoxyar bolux

Mar. 8:14-21

5 Muhlisliri dengizning u ⱪetiƣa ɵtkinidǝ, nan eliwelixni untuƣanidi. 6 Əysa ularƣa:

— Ⱨoxyar bolunglar, Pǝrisiylǝr bilǝn Saduⱪiylarning eqitⱪusidin eⱨtiyat ⱪilinglar, — dedi.■

7  Muhlislar ɵzara mulaⱨizilixip:

— Nan ǝkǝlmigǝnlikimiz üqün buni dǝwatsa kerǝk, — deyixti.

8 Əysa ularning nemǝ deyixiwatⱪanliⱪini bilip mundaⱪ dedi:

— Əy ixǝnqi ajizlar! Nemǝ üqün nan ǝkǝlmigǝnlikinglar toƣrisida mulaⱨizǝ ⱪilisilǝr? 9 Tehiqǝ qüxǝnmidinglarmu? Bǝx nan bilǝn bǝx ming kixining toyƣuzulƣanliⱪi, ⱪanqǝ sewǝt ozuⱪ yiƣiwalƣanliⱪinglar esinglardin qiⱪtimu? ■ 10 Yǝttǝ nan bilǝn tɵt ming kixining toyƣuzulƣanliⱪi, yǝnǝ ⱪanqǝ qong sewǝt ozuⱪ yiƣiwalƣanliⱪinglarmu esinglardin qiⱪtimu? ■ 11 Silǝr ⱪandaⱪmu mening silǝrgǝ: «Pǝrisiylǝr bilǝn Saduⱪiylarning eqitⱪusidin eⱨtiyat ⱪilinglar» deginimning nan toƣruluⱪ ǝmǝslikini qüxǝnmǝysilǝr?

12 Muhlislar xundila uning nandiki eqitⱪudin ǝmǝs, bǝlki Pǝrisiylǝr bilǝn Saduⱪiylarning tǝlimidin eⱨtiyat ⱪilixni eytⱪanliⱪini qüxinip yǝtti.

Petrusning Əysani Mǝsiⱨ dǝp tonuxi

Mar. 8:27-30; Luⱪa 9:18-21

13 Əysa Ⱪǝysǝriyǝ-Filippi rayoniƣa kǝlginidǝ, u muhlisliridin:

Kixilǝr mǝn Insan’oƣlini kim dǝp bilidikǝn? — dǝp soridi.■

14 Muhlisliri:

— Bǝzilǝr seni qɵmüldürgüqi Yǝⱨya, bǝzilǝr Ilyas pǝyƣǝmbǝr wǝ yǝnǝ bǝzilǝr Yǝrǝmiya yaki baxⱪa pǝyƣǝmbǝrlǝrdin biri dǝp bilidikǝn, — dǝp jawab bǝrdi.■

15 U ulardin:

— Əmdi silǝrqu? Silǝr meni kim dǝp bilisilǝr? — dǝp soridi.

16 Simon Petrus:

— Sǝn Mǝsiⱨ, mǝnggülük ⱨayat Hudaning Oƣli ikǝnsǝn, — dǝp jawab bǝrdi.□  ■

17 Əysa uningƣa:

— Bǝhtliksǝn, i Yunus oƣli Simon! Buni sanga ayan ⱪilƣuqi ⱨeq ǝt-ⱪan igisi ǝmǝs, bǝlki ǝrxtiki Atamdur. □  ■ 18 Mǝn sanga xuni eytayki, sǝn bolsang Petrusdursǝn. Mǝn jamaitimni bu uyultax üstigǝ ⱪurimǝn. Uning üstidin tǝⱨtisaraning dǝrwazilirimu ƣalib kelǝlmǝydu. □  ■ 19 Ərx padixaⱨliⱪining aqⱪuqlirini sanga tapxurimǝn; sǝn yǝr yüzidǝ nemini baƣlisang ǝrxtimu baƣlanƣan bolidu, sǝn yǝr yüzidǝ nemini ⱪoyup bǝrsǝng, ǝrxtimu ⱪoyup berilgǝn bolidu, — dedi.□  ■

20 Bu sɵzlǝrni eytip bolup, u muhlisliriƣa ɵzining Mǝsiⱨ ikǝnlikini ⱨeqkimgǝ tinmasliⱪni tapilidi.

Əysaning ɵlüp tirilidiƣanliⱪini aldin eytixi

Mar. 8:31-9:1; Luⱪa 9:22-27

21 Xu waⱪittin baxlap, Əysa muhlisliriƣa ɵzining Yerusalemƣa ketixi, aⱪsaⱪallar, bax kaⱨinlar wǝ Tǝwrat ustazliri tǝripidin kɵp azab-oⱪubǝt tartixi, ɵltürülüxi muⱪǝrrǝr bolƣanliⱪini, xundaⱪla üqinqi küni tirildürülidiƣanliⱪini ayan ⱪilixⱪa baxlidi.■

22 Xuning bilǝn Petrus uni bir qǝtkǝ tartip, uni ǝyiblǝp:

— Ya Rǝb, sanga rǝⱨim ⱪilinƣay! Bexingƣa bundaⱪ ixlar ⱪǝt’iy qüxmǝydu! — dedi.

23 Lekin u burulup Petrusⱪa ⱪarap:

— Arⱪamƣa ɵt, Xǝytan! Sǝn manga putlikaxangsǝn, sening oyliƣanliring Hudaning ixliri ǝmǝs, insanning ixliridur, — dedi.□  ■

24 Andin Əysa muhlisliriƣa mundaⱪ dedi:

Kimdǝkim manga ǝgixixni halisa, ɵzidin waz keqip, ɵzining krestini kɵtürüp manga ǝgǝxsun! □  ■ 25 Qünki ɵz jenini ⱪutⱪuzmaⱪqi bolƣan kixi qoⱪum jenidin mǝⱨrum bolidu, lekin mǝn üqün ɵz jenidin mǝⱨrum bolƣan kixi uningƣa erixidu.□  ■

26 Qünki bir adǝm pütün dunyaƣa igǝ bolup jenidin mǝⱨrum ⱪalsa, buning nemǝ paydisi bolsun?! U nemisini jeniƣa tegixsun?! □  ■ 27 Qünki Insan’oƣli Atisining xan-xǝripi iqidǝ pǝrixtiliri bilǝn kelix aldida turidu; wǝ u ⱨǝmmǝ adǝmning ɵz ǝmǝllirigǝ tuxluⱪ jawab ⱪayturidu.■

28 Mǝn silǝrgǝ xuni bǝrⱨǝⱪ eytip ⱪoyayki, bu yǝrdǝ turƣanlarning arisidin ɵlümning tǝmini tetixtin burun jǝzmǝn Insan’oƣlining ɵz padixaⱨliⱪi bilǝn kǝlgǝnlikini kɵridiƣanlar bardur.□
  ■

17

Əysaning julaliⱪta kɵrünüxi

Mar. 9:2-13; Luⱪa 9:28-36

1 Wǝ altǝ kündin keyin, Əysa Petrus, Yaⱪup wǝ Yaⱪupning inisi Yuⱨannani ayrip elip, egiz bir taƣⱪa qiⱪti.■ 2 U yǝrdǝ uning siyaⱪi ularning kɵz aldidila ɵzgirip, yüzi ⱪuyaxtǝk parlidi, kiyimliri nurdǝk ap’aⱪ bolup qaⱪnidi. 3 Wǝ mana, muhlislarƣa Musa wǝ Ilyas pǝyƣǝmbǝrlǝr uning bilǝn sɵzlixiwatⱪan ⱨalda kɵründi. 4 Xuning bilǝn Petrus Əysaƣa:

— I Rǝb, bu yǝrdǝ bolƣinimiz nemidegǝn yahxi! Halisang, birini sanga, birini Musaƣa, yǝnǝ birini Ilyasⱪa atap bu yǝrgǝ üq kǝpǝ yasayli! — dedi.□

5 Uning gepi tügimǝyla, mana nurluⱪ bir bulut ularni ⱪapliwaldi. Mana, buluttin: «Bu Mening sɵyümlük Oƣlumdur, Mǝn uningdin hursǝnmǝn. Uningƣa ⱪulaⱪ selinglar!» degǝn awaz anglandi.■

6 Muhlislar buni anglap ɵzlirini yǝrgǝ taxlap düm yetip wǝⱨimigǝ qüxti. 7 Biraⱪ Əysa kelip, ularƣa ⱪolini tǝgküzüp:

Ⱪopunglar, ⱪorⱪmanglar, — dedi. 8 Ular bexini kɵtürüp ⱪariwidi, Əysadin baxⱪa ⱨeqkimni kɵrmidi.

9 Taƣdin qüxüwetip, Əysa ularƣa:

— Insan’oƣli ɵlümdin tirildürülmigüqǝ, bu alamǝt kɵrünüxni ⱨeqkimgǝ eytmanglar, — dǝp tapilidi.■

10 Andin muhlisliri uningdin:

— Tǝwrat ustazliri nemǝ üqün: «Ilyas pǝyƣǝmbǝr Mǝsiⱨ kelixtin awwal ⱪaytip kelixi kerǝk» deyixidu? — dǝp soraxti.■

11 U ularƣa jawabǝn:

— Ilyas pǝyƣǝmbǝr dǝrwǝⱪǝ Mǝsiⱨtin awwal kelidu, ⱨǝmmǝ ixni orniƣa kǝltüridu. □ 12 Əmma mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, ilyas alliⱪaqan kǝldi, lekin kixilǝr uni tonumidi, bǝlki uningƣa haliƣanqǝ muamilǝ ⱪildi. Xuningƣa ohxax, Insan’oƣlimu ularning ⱪollirida azab qekix aldida turidu, — dedi. 13 Xu qaƣda muhlislar uning qɵmüldürgüqi Yǝⱨya toƣrisida sɵzlǝwatⱪanliⱪini qüxǝndi.

Jin qaplaxⱪan balining azad ⱪilinixi

Mar. 9:14-29; Luⱪa 9:37-43

14 Ular halayiⱪning yeniƣa barƣinida, bir kixi uning aldiƣa kelip, tizlinip:■

15 Rǝb, oƣlumƣa iqingni aƣritⱪaysǝn! Qünki uning tutⱪaⱪliⱪ kesili bar bolƣaqⱪa, zor azab qekiwatidu; qünki u daim otning yaki suning iqigǝ qüxüp ketidu. □ 16 Uni muhlisliringƣa elip kǝlgǝnidim, saⱪaytalmidi, — dedi.

17 Əysa jawabǝn: — Əy etiⱪadsiz wǝ tǝtür dǝwr, silǝr bilǝn ⱪaqanƣiqǝ turay?! Mǝn silǝrgǝ yǝnǝ ⱪaqanƣiqǝ sǝwr ⱪilay? — Balini aldimƣa elip kelinglar — dedi.

18 Xuning bilǝn Əysa jinƣa tǝnbiⱨ beriwidi, jin balidin qiⱪip kǝtti, balimu xuan saⱪaydi.

19 Keyin, Əysa ayrim ⱪalƣanda, muhlislar uning yeniƣa kelip:

— Biz nemǝ üqün jinni ⱪoƣliwetǝlmiduⱪ? — dǝp soraxti.■

20 U ularƣa: — Ixǝnqinglar bolmiƣanliⱪi üqün. Mǝn silǝrgǝ xuni bǝrⱨǝⱪ eytip ⱪoyayki, silǝrdǝ ⱪiqa uruⱪidǝk zǝrriqǝ ixǝnq bolsila, silǝr awu taƣⱪa: «Bu yǝrdin u yǝrgǝ kɵq» desǝnglar, kɵqidu; xundaⱪla silǝrgǝ mumkin bolmaydiƣan ⱨeq ix bolmaydu. ■ 21 Biraⱪ, bundaⱪ jinlarni dua ⱪilix wǝ roza tutux bilǝn bolmisa ⱨǝydigili bolmaydu — dedi.□

Əysaning yǝnǝ ɵlüxi wǝ tirilixi toƣruluⱪ eytixi

Mar. 9:30-32; Luⱪa 9:43-45

22 Ular Galiliyǝ ɵlkisidǝ aylinip yürginidǝ, Əysa ularƣa:

— Insan’oƣli satⱪunluⱪtin insanlarning ⱪoliƣa tapxurulidu; ■ 23 ular uni ɵltüridu, lekin üqinqi küni u tirilidu, — dedi. Buni anglap muhlislar eƣir ƣǝm-ⱪayƣuƣa qɵmüp kǝtti.

Ibadǝthana beji tapxurux mǝsilisi

24 Andin ular Kǝpǝrnaⱨum xǝⱨirigǝ kǝlginidǝ, ibadǝthana «ikki draⱪma» bejini yiƣⱪuqilar Petrusning yeniƣa kelip:

— Ustazinglar «ikki draⱪma»ni tɵlǝmdu? — dǝp soridi.□

25 Tɵlǝydu, — dedi Petrus.

Lekin u ɵygǝ kirgixigila, tehi bir nemǝ demǝstila Əysa uningdin:

— Simon, seningqǝ bu dunyadiki padixaⱨlar kimlǝrdin baj alidu? Ɵz pǝrzǝntliridinmu, yaki yatlardinmu, — dǝp soridi.■

26 Petrus uningƣa:

Yatlardin, — dewidi, Əysa uningƣa:

— Undaⱪta, pǝrzǝntlǝr bajdin haliy bolidu. 27 Biraⱪ baj yiƣⱪuqilarƣa putlikaxang bolmasliⱪimiz üqün, dengizƣa berip ⱪarmaⱪni taxla. Tutⱪan birinqi beliⱪni elip, aƣzini aqsang, tɵt draⱪmiliⱪ bir tǝnggǝ pul qiⱪidu. Uni elip mǝn wǝ sǝn ikkimizning beji üqün ularƣa bǝr, — dedi.□

18

Ərx padixaⱨliⱪida kim ǝng uluƣ?

Mar. 9:33-37; Luⱪa 9:46-48

1 Bu qaƣda, muhlislar Əysaning yeniƣa kelip:

Ərx padixaⱨliⱪida kim ǝng uluƣ? — dǝp soridi.■

2 Əysa yeniƣa kiqik bir balini qaⱪirip, uni otturida turƣuzup, mundaⱪ dedi:

3 — Mǝn silǝrgǝ xuni bǝrⱨǝⱪ eytip ⱪoyayki, ɵz yolunglardin yenip, kiqik balilardǝk sǝbiy bolmisanglar, ǝrx padixaⱨliⱪiƣa ⱨǝrgiz kirǝlmǝysilǝr.■ 4 Əmdi kim ɵzini bu kiqik balidǝk kiqik peil tutsa, u ǝrx padixaⱨliⱪida ǝng uluƣ bolidu.□  ■ 5 Bundaⱪ kiqik bir balini mening namimda ⱪobul ⱪilsa, u meni ⱪobul ⱪilƣan bolidu.■ 6 Lekin manga etiⱪad ⱪilƣan bundaⱪ kiqiklǝrdin birini gunaⱨⱪa putlaxturƣan ⱨǝrⱪandaⱪ adǝmni, u boyniƣa yoƣan tügmǝn texi esilƣan ⱨalda dengizning tegigǝ qɵktürüwetilgini ǝwzǝl bolatti.■ 7 Insanni gunaⱨⱪa putlaxturidiƣan ixlar tüpǝylidin bu dunyadikilǝrning ⱨaliƣa way! Putlaxturidiƣan ixlar muⱪǝrrǝr bolidu; lekin xu putlaxturƣuqi adǝmning ⱨaliƣa way!□  ■

8 Əgǝr ǝmdi ⱪolung yaki putung seni gunaⱨⱪa putlaxtursa, uni kesip taxliwǝt. Qünki ikki ⱪolung yaki ikki putung bar ⱨalda dozahtiki otⱪa taxlanƣiningdin kɵrǝ, qolaⱪ yaki tokur ⱨalda ⱨayatliⱪⱪa kirgining ǝwzǝldur.■

9 Əgǝr kɵzüng seni gunaⱨⱪa putlaxtursa, uni oyup ɵzüngdin neri taxliwǝt. Ikki kɵzüng bar ⱨalda dozahtiki otⱪa taxlanƣiningdin kɵrǝ, birla kɵzüng bilǝn bolsimu ⱨayatliⱪⱪa kirgining ǝwzǝldur.

Azƣan ⱪoy toƣrisidiki tǝmsil

10 — Bu sǝbiy kiqiklǝrning ⱨeqbirigimu sǝl ⱪaraxtin ⱨezi bolunglar. Qünki xuni silǝrgǝ eytayki, ularning ǝrxtiki pǝrixtiliri ǝrxtiki Atamning jamalini ⱨǝrdaim kɵrüp turidu. ■ 11 Qünki Insan’oƣli ⱨalakǝtkǝ azƣanlarni ⱪutⱪuzƣili kǝldi.□  ■

12 Ⱪandaⱪ ⱪaraysilǝr? Birawning yüz tuyaⱪ ⱪoyi bolup, uningdin biri ezip toptin qüxüp ⱪalsa, u toⱪsan toⱪⱪuz ⱪoyni taƣlarƣa ⱪoyup ⱪoyup, ⱨeliⱪi azƣan ⱪoyini izdǝydiƣu? ■ 13 Wǝ ǝgǝr uni tepiwalsa, mǝn silǝrgǝ xuni bǝrⱨǝⱪ eytip ⱪoyayki, u ⱪoy üqün bolƣan huxalliⱪi azmiƣan toⱪsan toⱪⱪuziningkidin zor bolidu. 14 Xuningƣa ohxax, bu sǝbiy kiqiklǝrning ⱨǝrⱪandiⱪining ⱨalakǝtkǝ ezip ⱪelixi ǝrxtiki Atanglarning iradisi ǝmǝstur.

Gunaⱨ ɵtküzgǝn ⱪerindaxⱪa bolƣan muamilǝ

Luⱪa 17:3

15 — Əmdi ǝgǝr ⱪerindixing sanga ziyan selip gunaⱨ ⱪilsa, uning yeniƣa berip ikkinglar haliy qaƣda sǝwǝnlikini kɵrsitip ⱪoy. Ⱪerindixing sɵzüngni anglisa, uni ezixtin ⱪayturuwalƣan bolisǝn. ■ 16 Lekin anglimisa, yǝnǝ bir-ikki guwaⱨqini elip, uning yeniƣa barƣin. Xundaⱪ ⱪilip, ⱨǝmmǝ ix ikki-üq guwaⱨqining sɵzi bilǝn ⱪilinsun. □  ■ 17 Lekin ǝgǝr ⱪerindixing ularning sɵzigimu ⱪulaⱪ salmisa, ǝⱨwalni jamaǝtkǝ yǝtküzüp eytⱪin. Əgǝr u jamaǝttikilǝrgǝ ⱪulaⱪ salmisa, uni yat ǝllik yaki bajgir ⱪatarida kɵrünglar.□  ■

18 Mǝn silǝrgǝ xuni bǝrⱨǝⱪ eytip ⱪoyayki, silǝr yǝr yüzidǝ nemini baƣlisanglar, ǝrxtimu xu baƣlanƣan bolidu wǝ silǝr yǝr yüzidǝ nemini ⱪoyup bǝrsǝnglar, ǝrxtimu ⱪoyup berilgǝn bolidu.□  ■

19 Mǝn yǝnǝ xuni silǝrgǝ bǝrⱨǝⱪ eytip ⱪoyayki, yǝr yüzidǝ aranglardin ikkisi ɵzliri tiligǝn bir ix toƣruluⱪ ⱪǝlbi bir bolup ⱨǝrⱪandaⱪ nǝrsini tilǝp dua ⱪilsa, ǝrxtiki Atam ularning tilikini ijabǝt ⱪilidu. 20 Qünki ikki yaki üqǝylǝn mening namim bilǝn ⱪǝyǝrdǝ yiƣilƣan bolsa, mǝn xu yǝrdǝ ularning arisida bolimǝn.□  ■

Xǝpⱪǝt kɵrgüqi xǝpⱪǝtlik boluxi kerǝk

21 Andin Petrus uning aldiƣa kelip:

— I Rǝb, ⱪerindiximning manga ziyan selip ɵtküzgǝn ⱪanqǝ ⱪetimliⱪ gunaⱨini kǝqürüxüm kerǝk? Yǝttǝ ⱪetimmu? — dedi.■

22 Əysa uningƣa mundaⱪ dedi:

—Mǝn sanga xuni eytip ⱪoyayki, yǝttǝ ⱪetim ǝmǝs, yǝtmix ⱨǝssǝ yǝttǝ ⱪetim! □  ■ 23 Ərx padixaⱨliⱪi qakarliri bilǝn ⱨesab-kitab ⱪilmaⱪqi bolƣan bir padixaⱨⱪa ohxaydu. 24 Ⱨesab-kitabni baxliƣinida, uningƣa on ming talant pul ⱪǝrzdar bolƣan bir qakar kǝltürülüptu. □ 25 Qakarning tɵligüdǝk ⱨeqnǝrsisi bolmiƣaqⱪa, hojisi qakarning ɵzini, hotun bala-qaⱪisi wǝ bar-yoⱪini setip, ⱪǝrzini tɵlǝxini buyruptu. ■ 26 Xunga qakar uning aldida yǝrgǝ yiⱪilip bax urup: «Hojam, manga kǝngqilik ⱪilƣayla, mǝn pütün ⱪǝrzimni qoⱪum tɵlǝymǝn» dǝp yalwuruptu. 27 Qakarning hojisi uningƣa iq aƣritip, uni ⱪoyup berip, ⱪǝrzini kǝqürüm ⱪiliptu.

28 Lekin qakar u yǝrdin qiⱪip, ɵzigǝ yüz dinar ⱪǝrzdar bolƣan yǝnǝ bir qakar buradirini uqritiptu. Uni tutuwelip, boynini boƣup turup: «Ⱪǝrzni tɵlǝ!» dǝptu. □ 29 Buning bilǝn bu qakar buradiri yǝrgǝ yiⱪilip uningdin: «Manga kǝngqilik ⱪil, ⱪǝrzni qoⱪum ⱪayturimǝn» dǝp yalwuruptu. 30 Lekin u unimaptu wǝ: «Pütün ⱪǝrzni tɵlimigüqǝ zindanda yatisǝn» dǝp uni zindanƣa taxlitiptu. 31 Bundaⱪ ixning yüz bǝrgǝnlikini kɵrgǝn baxⱪa qakarlar intayin azablinip hojisining aldiƣa berip, ǝⱨwalni baxtin-ahir sɵzlǝp beriptu.

32 Buning bilǝn hojisi ⱨeliⱪi qakarni qaⱪirtip: «Əy rǝzil qakar! Manga yelinƣanliⱪing üqün xunqǝ kɵp ⱪǝrzingning ⱨǝmmisini kǝqürdüm. 33 Mǝn sanga iq aƣritⱪinimdǝk, sǝnmu qakar buradiringgǝ iq aƣritixingƣa toƣra kǝlmǝmdu?!» dǝptu. 34 Buning bilǝn hojisi ƣǝzǝplinip uni pütün ⱪǝrzini tɵlǝp bolƣuqǝ adǝm ⱪiynƣuqi gundipaylarning ⱪolida turuxⱪa tapxurup beriptu.□

35 Xuningƣa ohxax, ǝgǝr ⱨǝrbiringlar ɵz ⱪerindaxliringlarni qin dilinglardin kǝqürmisǝnglar, ǝrxtiki Atammu silǝrgǝ ohxax muamilǝ ⱪilidu.■

19

Talaⱪ ⱪilix toƣrisida

Mar. 10:1-12

1 Xundaⱪ boldiki, Əysa bu sɵzlǝrni eytip bolƣandin keyin, Galiliyǝ ɵlkisidin ayrilip, Yǝⱨudiyǝ ɵlkisining qǝt yǝrlirigǝ, yǝni Iordan dǝryasining u ⱪetidiki yurtlarƣa bardi.■ 2 Top-top adǝmlǝr uningƣa ǝgixip kǝlgǝn bolup, u ularni xu yǝrdila saⱪaytti.

3 Əmdi bǝzi Pǝrisiylǝr uning yeniƣa kelip uni ⱪiltaⱪⱪa qüxürüx mǝⱪsitidǝ uningdin:

— Bir adǝmning ⱨǝrⱪandaⱪ sǝwǝbtin ayalini ⱪoyuwetixi Tǝwrat ⱪanuniƣa uyƣunmu? — dǝp soridi.■

4 Xuning bilǝn u jawabǝn mundaⱪ dedi:

— Tǝwrattin xuni oⱪumidinglarmu, muⱪǝddǝmdǝ insanlarni Yaratⱪuqi ularni «Ər wǝ ayal ⱪilip yaratti» wǝ□  ■ 5 «Xu sǝwǝbtin ǝr kixi ata-anisidin ayrilidu, ayali bilǝn birlixip ikkisi bir tǝn bolidu».■ 6 Xundaⱪ ikǝn, ǝr-ayal ǝmdi ikki tǝn ǝmǝs, bǝlki bir tǝn bolidu. Xuning üqün, Huda ⱪoxⱪanni insan ayrimisun.■

7 Pǝrisiylǝr uningdin yǝnǝ:

— Undaⱪta, Musa pǝyƣǝmbǝr nemǝ üqün Tǝwrat ⱪanunida ǝr kixi ɵz ayaliƣa talaⱪ hetini bǝrsila andin uni ⱪoyuwetixkǝ bolidu, dǝp buyruƣan? — dǝp soraxti.□  ■

8 U ularƣa: — Tax yürǝklikinglardin Musa pǝyƣǝmbǝr ayalliringlarni talaⱪ ⱪilixⱪa ruhsǝt ⱪilƣan; lekin alǝmning baxlimida bundaⱪ ǝmǝs idi. 9 Əmdi xuni silǝrgǝ eytip ⱪoyayki, ayalini buzuⱪluⱪtin baxⱪa birǝr sǝwǝb bilǝn talaⱪ ⱪilip, baxⱪa birini ǝmrigǝ alƣan ⱨǝrⱪandaⱪ kixi zina ⱪilƣan bolidu.□  ■

10 Muhlislar uningƣa:

— Əgǝr ǝr bilǝn ayali otturisidiki ǝⱨwal xundaⱪ bolsa, undaⱪta ɵylǝnmǝslik yahxi ikǝn, — dedi.□

11 U ularƣa:

— Bu sɵzni ⱨǝmmila adǝm ǝmǝs, pǝⱪǝt nesip ⱪilinƣanlarla ⱪobul ⱪilalaydu. ■ 12 Qünki anisining baliyatⱪusidin tuƣma bǝzi aƣwatlar bar; wǝ insan tǝripidin ahta ⱪilinƣan bǝzi aƣwatlarmu bar; wǝ ǝrx padixaⱨliⱪi üqün ɵzini aƣwat ⱪilƣanlarmu bar. Bu sɵzni ⱪobul ⱪilalaydiƣanlar ⱪobul ⱪilsun! — dedi.□

Əysa wǝ kiqik balilar

Mar. 10:13-16; Luⱪa 18:15-17

13 Ⱪolungni tǝgküzüp dua ⱪilƣaysǝn dǝp, bǝzilǝr kiqik balilirini uning aldiƣa elip kǝldi. Biraⱪ muhlislar elip kǝlgǝnlǝrni ǝyiblidi. ■ 14 Əmma Əysa:

— Balilar mening aldimƣa kǝltürülsun, ularni tosmanglar. Qünki ǝrx padixaⱨliⱪi dǝl muxundaⱪlarƣa tǝwǝdur, — dedi. □  ■ 15 Wǝ ⱪollirini ularƣa tǝgküzgǝndin keyin, u u yǝrdin ayrildi.

Puldarlar Hudaning padixaⱨliⱪiƣa kirǝlǝmdu?

Mar. 10:17-31; Luⱪa 18:18-30

16 Mana, bir küni birsi uning aldiƣa kelip:

— Ustaz, mǝn ⱪandaⱪ yahxi ixni ⱪilsam, mǝnggülük ⱨayatⱪa eriximǝn? — dǝp soridi.■

17 U uningƣa:

— Nemixⱪa mǝndin yahxiliⱪ toƣrisida soraysǝn? «Yahxi bolƣuqilar» bolsa pǝⱪǝt birila bar. Əmma ⱨayatliⱪⱪa kirimǝn desǝng, ǝmrlǝrgǝ ǝmǝl ⱪil, — dedi.

18 Ⱪaysi ǝmrlǝrgǝ dǝysǝn? — dǝp soridi u.

Əysa uningƣa:

— «Ⱪatilliⱪ ⱪilma, zina ⱪilma, oƣriliⱪ ⱪilma, yalƣan guwaⱨliⱪ bǝrmǝ, ■ 19 ata-anangƣa ⱨɵrmǝt ⱪil wǝ ⱪoxnangni ɵzüngni sɵygǝndǝk sɵy» — dedi.□  ■

20 Yax yigit uningƣa: — Bularning ⱨǝmmisigǝ ǝmǝl ⱪilip keliwatimǝn. Əmdi manga yǝnǝ nemǝ kǝm? — dedi.

21 Əysa uningƣa:

— Əgǝr mukǝmmǝl boluxni halisang, berip bar-yoⱪungni setip, pulini kǝmbǝƣǝllǝrgǝ bǝrgin. Xuning bilǝn ǝrxtǝ hǝzinǝng bolidu. Andin kelip manga ǝgǝxkin, — dedi.■

22 Yigit muxu sɵzni anglap, ⱪayƣuƣa qɵmüp u yǝrdin ketip ⱪaldi. Qünki uning mal-mülki naⱨayiti kɵp idi. 23 Əysa muhlisliriƣa:

— Mǝn silǝrgǝ xuni bǝrⱨǝⱪ eytip ⱪoyayki, baylarning ǝrx padixaⱨliⱪiƣa kirixi tǝsliktila bolidu. ■ 24 Wǝ yǝnǝ xuni silǝrgǝ eytayki, tɵgining yingnining kɵzidin ɵtüxi bay adǝmning Hudaning padixaⱨliⱪiƣa kirixidin asandur! — dedi.

25 Muhlislar buni anglap intayin bǝk ⱨǝyran boluxup:

— Undaⱪta, kim nijatⱪa erixǝlǝydu? — dǝp soraxti.

26 Əmma Əysa ularƣa ⱪarap:

— Bu ix insan bilǝn wujudⱪa qiⱪixi mumkin ǝmǝs, lekin Hudaƣa nisbǝtǝn ⱨǝmmǝ ix mumkin bolidu, — dedi.□  ■

27 Buning bilǝn Petrus uningƣa:

— Mana, biz ⱨǝmmidin waz keqip sanga ǝgǝxtuⱪ! Biz buning üqün nemigǝ eriximiz? — dǝp soridi.■

28 Əysa ularƣa mundaⱪ dedi:

— Mǝn silǝrgǝ xuni bǝrⱨǝⱪ eytip ⱪoyayki, alǝmdiki ⱨǝmmǝ ⱪaytidin yengilanƣinida, Insan’oƣli xanliⱪ tǝhtidǝ olturƣan waⱪtida, manga ǝgǝxkǝn silǝr on ikki tǝhttǝ olturup, Israillarning on ikki ⱪǝbilisigǝ ⱨɵküm qiⱪirisilǝr. ■ 29 Mening namim dǝp ɵylǝr, aka-uka, aqa-singil ⱪerindaxliri, ata-anisi, ayali, baliliri yaki yǝr-zeminlardin waz kǝqkǝnlǝrning ⱨǝmmisi ularƣa yüz ⱨǝssǝ artuⱪ erixidu wǝ mǝnggülük ⱨayatⱪa miras bolidu. □  ■ 30 Lekin xu qaƣda nurƣun aldida turƣanlar arⱪiƣa ɵtidu, nurƣun arⱪida turƣanlar aldiƣa ɵtidu. ■

20

Üzümzarliⱪtiki ixlǝmqilǝr

1 — Qünki ǝrx padixaⱨliⱪi bir yǝr igisigǝ ohxaydu. Igisi üzümzarliⱪida ixlǝxkǝ adǝmlǝrni yallax üqün tang sǝⱨǝrdǝ sirtⱪa qiⱪiptu. 2 U ixlǝmqilǝr bilǝn künlüki üqün bir kümüx dinardin berixkǝ kelixip, ularni üzümzarliⱪiƣa ǝwǝtiptu.□

3 Saǝt toⱪⱪuzlarda u yǝnǝ sirtⱪa qiⱪip, bazarda bikar turƣan baxⱪa kixilǝrni kɵrüptu.□ 4 Ularƣa: «Silǝrmu üzümzarliⱪimƣa beringlar, ⱨǝⱪⱪinglarƣa tegixlikini berimǝn» — dǝptu. 5 Ular üzümzarliⱪⱪa beriptu. Qüxtǝ wǝ saǝt üqtimu u yǝnǝ qiⱪip yǝnǝ xundaⱪ ⱪiliptu.□ 6 Lekin kǝqⱪurun saǝt bǝxlǝrdǝ qiⱪⱪanda u yǝrdǝ turƣan yǝnǝ baxⱪilarni kɵrüp, ulardin: «Nemǝ üqün bu yǝrdǝ kün boyi bikar turisilǝr?» dǝp soraptu.□ 7 Ular: «Bizni ⱨeqkim yallimidi» dǝp jawab ⱪayturuptu. U ularƣa: «Undaⱪta, silǝrmu üzümzarliⱪimƣa berip ixlǝnglar» — dǝptu.

8 Kǝq bolƣanda, üzümzarliⱪ igisi ƣojidariƣa: «Ixlǝmqilǝrni qaⱪirip, ǝng ahirida kǝlgǝnlǝrdin baxlap ǝng awwal kǝlgǝnlǝrgiqǝ ⱨǝmmisining ix ⱨǝⱪⱪini bǝr» dǝptu. 9 Awwal kǝqⱪurun saǝt bǝxtǝ ixⱪa kǝlgǝnlǝr kelip, ⱨǝrbiri bir kümüx dinardin eliptu. 10 Əng awwal yallap kelingǝnlǝrning nɵwiti kǝlgǝndǝ, ular: Tehimu kɵp ix ⱨǝⱪⱪi alimizƣu, dǝp oylixiptu; biraⱪ ularmu bir kümüx dinardin eliptu. 11 Ular ix ⱨǝⱪⱪini alƣini bilǝn yǝr igisidin aƣrinip: 12 «Bu ahirda kǝlgǝnlǝr pǝⱪǝt bir saǝtla ixlidi, biraⱪ siz ularni kün boyi japaliⱪ wǝ ⱪattiⱪ issiⱪni qǝkkǝn bizlǝr bilǝn barawǝr ⱨesablidingizƣu, dǝp ƣudurixiptu. 13 Lekin yǝr igisi ularning birigǝ jawab ⱪayturup: «Buradǝr, sanga naⱨǝⱪliⱪ ⱪilƣinim yoⱪ! Sǝn bilǝn bir kümüx dinarƣa kelixmigǝnmiduⱪ? 14 Ⱨǝⱪⱪingni elip ⱪaytip kǝtkin. Bu ahirda kǝlgǝngimu sanga ohxax bǝrgüm bar. 15 Ɵzümningkini ɵzüm bilgǝnqǝ ixlitix ⱨoⱪuⱪum yoⱪmu? Sehiy bolƣanliⱪimƣa kɵzüng ⱪiziriwatamdu? 16 Xundaⱪ ⱪilip «Aldida turƣanlar arⱪiƣa ɵtidu, arⱪida turƣanlar aldiƣa ɵtidu»; qünki qaⱪirilƣanlar kɵp, ǝmma tallanƣanlar az bolidu.□  ■

Əysa ɵlüp tirilidiƣanliⱪini yǝnǝ aldin eytidu

Mar. 10:32-34; Luⱪa 18:31-34

17 Əysa Yerusalemƣa qiⱪiwetip, yolda on ikki muhlisini bir qǝtkǝ tartip, ularƣa mundaⱪ dedi:□  ■

18 — Mana biz ⱨazir Yerusalemƣa qiⱪip ketiwatimiz. Insan’oƣli  bax kaⱨinlar wǝ Tǝwrat ustazliriƣa tapxurulidu. Ular uni ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilidu 19  andin uni mǝshirǝ ⱪilip, ⱪamqilap wǝ krestlǝxkǝ yat ǝlliklǝrgǝ tapxuridu. Lekin u üqinqi küni ⱪayta tirilidu.■

Anining tǝlipi

Mar. 10:35-45

20 Xu qaƣda, Zǝbǝdiyning oƣullirining anisi ikki oƣlini elip, Əysaning aldiƣa kelip uningdin bir ixni tǝlǝp ⱪilmaⱪqi bolup sǝjdǝ ⱪildi.□  ■

21 Nemǝ tǝliping bar? — dǝp soridi u.

Ayal uningƣa:

— Xuni ǝmr ⱪilƣaysǝnki, sening padixaⱨliⱪingda bu ikki oƣlumdin biri ong yeningda, biri sol yeningda oltursun, — dedi.

22 Əysa ularƣa jawabǝn: — Silǝr nemǝ tǝlǝp ⱪiliwatⱪininglarni bilmǝywatisilǝr. Mǝn iqixkǝ tǝmxǝlgǝn ⱪǝdǝⱨni iqǝlǝmsilǝr?

Iqǝlǝymiz, — deyixti ular.□  ■

23 U ularƣa:

— Silǝr ⱨǝⱪiⱪǝtǝnmu mening ⱪǝdǝⱨimdin ortaⱪ iqisilǝr. Biraⱪ ong yaki sol yenimda olturux nesiwisi mening ihtiyarimda ǝmǝs, bǝlki Atam kimlǝrgǝ tǝyyarliƣan bolsa, xularƣa nesip bolidu. ■ 24  Ⱪalƣan on muhlis buningdin hǝwǝr tapⱪanda, ikki ⱪerindixidin hapa boldi. 25 Lekin Əysa ularni yeniƣa qaⱪirip, mundaⱪ dedi:

— Silǝrgǝ mǝlumki, ǝllǝrdiki ⱨɵkümranlar ⱪol astidikidikilǝr üstidin buyruⱪwazliⱪ ⱪilip ⱨakimiyǝt yürgüzidu, wǝ ularning ⱨoⱪuⱪdarliri ularni hojayinlarqǝ idarǝ ⱪilidu. □  ■ 26 Biraⱪ silǝrning aranglarda xundaⱪ bolmisun; bǝlki silǝrdin kim üstün boluxni halisa, silǝrning hizmitinglarda bolsun; ■ 27 wǝ kim aranglardikilǝrning aldinⱪisi boluxni halisa, silǝrning ⱪulunglar bolsun. ■ 28 Insan’oƣlimu dǝrwǝⱪǝ xu yolda kɵpqilik hizmitimdǝ bolsun demǝy, bǝlki kɵpqilikning hizmitidǝ bolay wǝ jenimni pida ⱪilix bǝdiligǝ nurƣun adǝmlǝrni ⱨɵrlükkǝ erixtürǝy dǝp kǝldi.□  ■

Əysaning ikki ǝmani saⱪaytixi

Mar. 10:46-52; Luⱪa 18:35-43

29 Ular Yeriho xǝⱨiridin qiⱪⱪanda, zor bir top adǝmlǝr uningƣa ǝgixip mangdi. ■ 30 Wǝ mana, yol boyida olturƣan ikki ǝma Əysaning u yǝrdin ɵtüp ketiwatⱪinini anglap:

— I Rǝb, Dawutning oƣli, bizgǝ rǝⱨim ⱪilƣaysǝn, — dǝp towlidi.

31 Kɵpqilik ularni «Ün qiⱪarmanglar!» dǝp ǝyiblidi. Lekin, ular: — Ya Rǝb, i Dawutning oƣli, bizgǝ rǝⱨim ⱪilƣaysǝn! — dǝp tehimu ⱪattiⱪ towlidi.

32 Əysa ⱪǝdimini tohtitip, ularni qaⱪirip:

— Silǝr üqün nemǝ ix ⱪilip beriximni halisilǝr? — dǝp soridi.

33 Ya Rǝb, kɵzlirimiz eqilsun! — deyixti ular.

34 Əysa ularƣa iq aƣritip, ⱪolini ularning kɵzlirigǝ tǝgküziwidi, kɵzliri xuan ǝsligǝ kelip kɵridiƣan boldi; ular dǝrⱨal uningƣa ǝgixip mangdi.

21

Əysaning Yerusalemƣa tǝntǝnilik kirixi

Mar. 11:1-11; Luⱪa 19:28-38; Yⱨ. 12:12-19

1 Ular Yerusalemƣa yeⱪinlixip, Zǝytun teƣining etikidiki Bǝyt-Fagi yezisiƣa kǝlginidǝ, Əysa ikki muhlisiƣa munularni tapilap aldin ǝwǝtti:■

2 — Silǝr udulunglardiki yeziƣa beringlar. Barsanglarla, baƣlaⱪliⱪ bir exǝk wǝ uning yenidiki bir tǝhǝyni kɵrisilǝr. Ularni yexip aldimƣa yetilǝp kelinglar. 3 Əgǝr birsi silǝrgǝ bir nemǝ desǝ, «Rǝbning bularƣa ⱨajiti qüxti» dǝnglar, u dǝrⱨal ularni ⱪoyup beridu.

4 Bu pütün wǝⱪǝ pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ eytilƣan munu sɵzlǝrni ǝmǝlgǝ axurux üqün boldi: —

5 «Zion ⱪiziƣa eytinglar:

— Mana, Padixaⱨing keliwatidu,

Kǝmtǝr-mɵmin bolup, minip bir exǝkkǝ,

Boyunturuⱪluⱪ exǝkning tǝhiyigǝ,

Keliwatidu yeningƣa sening».□  ■

6 Əmdi ⱨeliⱪi ikki muhlis berip Əysaning tapiliƣinidǝk ⱪildi. 7 Exǝk bilǝn tǝhǝyni yetilǝp kelip, üstigǝ yepinqa-qapanlirini saldi wǝ u üstigǝ mindi.□  ■ 8 Əmdi top-top kixilǝr yepinqa-qapanlirini yolƣa payandaz ⱪilip saldi; yǝnǝ bir ⱪismi dǝrǝh xahlirini kesip yolƣa yayatti. 9 Aldida mangƣan wǝ kǝynidin ǝgǝxkǝn top-top halayiⱪ: —

«Dawutning oƣliƣa ⱨosanna bolƣay!

Pǝrwǝrdigarning namida kǝlgüqigǝ mubarǝk bolsun!

Ərxiǝlada tǝxǝkkür-ⱨosannalar oⱪulsun!» — dǝp warⱪirixatti.□
  ■

10 U Yerusalemƣa kirgǝndǝ, pütkül xǝⱨǝr lǝrzigǝ kǝldi. Kixilǝr:

— Bu zadi kimdu? — deyixǝtti.

11 Halayiⱪ:

— Bu Galiliyǝ ɵlkisidiki Nasarǝtlik pǝyƣǝmbǝr Əysa, dǝp jawab berixǝtti.

Əysaning ibadǝthanini soda-setiⱪtin tazlixi

Mar. 11:15-19; Luⱪa 19:45-48; Yⱨ. 2:13-22

12 Əmdi Əysa ibadǝthana ⱨoyliliriƣa kirip, u yǝrdǝ elim-setim ⱪiliwatⱪanlarning ⱨǝmmisini ⱨǝydǝp qiⱪardi. Pul tegixküqilǝrning xirǝlirini wǝ pahtǝk-kǝptǝr satⱪuqilarning orunduⱪlirini ɵrüp, □  ■ 13 ularƣa:

— Muⱪǝddǝs yazmilarda Hudaning: «Mening ɵyüm dua-tilawǝthana dǝp atilidu» degǝn sɵzi pütülgǝn; lekin silǝr uni bulangqilarning uwisiƣa aylanduruwapsilǝr! — dedi.□  ■

14 Ibadǝthana ⱨoylilirida bolƣanda ⱪariƣu wǝ tokurlar uning aldiƣa kǝldi, u ularni saⱪaytti. 15 Lekin bax kaⱨinlar bilǝn Tǝwrat ustazliri uning yaratⱪan mɵjizilirini kɵrüp wǝ balilarning ibadǝthanida: «Dawutning oƣliƣa ⱨosanna-tǝxǝkkürlǝr bolƣay!» dǝp towliƣinini anglap ƣǝzǝplǝndi.■

16 Ular uningƣa:

— Bu balilarning nemǝ dǝwatⱪanliⱪini anglawatamsǝn? — dǝp soridi.

U ularƣa: — Anglawatimǝn! Silǝr muⱪǝddǝs yazmilardin xuni oⱪup baⱪmiƣanki, «Ɵzünggǝ kiqik balilar wǝ bowaⱪlarning tilliridin mǝdⱨiyǝ sɵzlirini mukǝmmǝl ⱪilding»» dedi.□  ■

17 Andin u ulardin ayrilip, xǝⱨǝrdin qiⱪip Bǝyt-Aniya yezisiƣa berip, xu yǝrdǝ ⱪondi.

Ənjür dǝrihini ǝyiblǝx

Mar. 11:12-14; 20-24

18 Əmdi sǝⱨǝrdǝ, xǝⱨǝrgǝ ⱪaytip ketiwatⱪanda, uning ⱪorsiⱪi aqⱪanidi. ■ 19 U yol boyidiki bir tüp ǝnjür dǝrihini kɵrüp, uning yeniƣa bardi. Lekin dǝrǝhtin yopurmaⱪtin baxⱪa ⱨeq nǝrsǝ tapalmay, uningƣa ⱪarap:

— Ⱨazirdin baxlap sǝndin mǝnggü mewǝ bolmisun! — dewidi, ǝnjür dǝrihi xuan ⱪurup kǝtti.□  ■

20 Muhlislar buni kɵrüp tǝǝjüplinip:

— Ənjür dǝrihi nemanqǝ tezla ⱪurup kǝtti! — dedi.□

21 Əysa ularƣa jawab bǝrdi:

— Mǝn silǝrgǝ xuni bǝrⱨǝⱪ eytip ⱪoyayki, ǝgǝr ⱨeq guman bolmay ixǝnqinglar bar bolsa, ǝnjür dǝrihidǝ bolƣan ixlar bolupla ⱪalmay, bǝlki silǝr ⱨǝtta bu taƣⱪa: «Bu yǝrdin kɵtürülüp dengizƣa taxlan!» desǝnglar, u xundaⱪ bolidu, dedi.■ 22 Dua ⱪilip nemini tilisǝnglar, ixǝnqinglar bolsila, xularƣa erixisilǝr.■

Əysaning ⱨoⱪuⱪining sürüxtürülüxi

Mar. 11:27-33; Luⱪa 20:1-8

23 U ibadǝthana ⱨoyliliriƣa kirgǝndin keyin, kixilǝrgǝ tǝlim beriwatⱪanda, bax kaⱨinlar wǝ aⱪsaⱪallar uning aldiƣa kelip:

— Sǝn ⱪiliwatⱪan bu ixlarni ⱪaysi ⱨoⱪuⱪⱪa tayinip ⱪiliwatisǝn? Sanga bu ⱨoⱪuⱪni kim bǝrgǝn? — dǝp soraxti.■

24 Əysa ularƣa jawab berip: — Mǝn awwal silǝrgǝ bir soal ⱪoyay. Əgǝr silǝr jawab bǝrsǝnglar, mǝnmu bu ixlarni ⱪaysi ⱨoⱪuⱪⱪa tayinip ⱪiliwatⱪanliⱪimni eytimǝn. 25 Yǝⱨya yürgüzgǝn qɵmüldürüx nǝdin kǝlgǝn? Ərxtinmu, yaki insanlardinmu? — dǝp soridi.

Ular ɵzara mulaⱨizǝ ⱪilixip:

— Əgǝr «Ərxtin kǝlgǝn» desǝk, u bizgǝ: «Undaⱪta, silǝr nemǝ üqün uningƣa ixǝnmidinglar?» dǝydu. □ 26 Əgǝr: «Insanlardin kǝlgǝn» desǝk, hǝlⱪtin ⱪorⱪimiz, qünki ular ⱨǝmmisi Yǝⱨyani pǝyƣǝmbǝr dǝp bilidu — deyixti.■

27 Buning bilǝn, ular Əysaƣa:

Bilmǝymiz, — dǝp jawab berixti.

— Undaⱪta, mǝnmu bu ixlarni ⱪaysi ⱨoⱪuⱪⱪa tayinip ⱪiliwatⱪanliⱪimni eytmaymǝn, — dedi u ularƣa.

Ikki oƣul toƣrisidiki tǝmsil

28 Əmdi bu ixⱪa ⱪandaⱪ ⱪaraysilǝr? Bir adǝmning ikki oƣli bar ikǝn. U birinqi oƣlining yeniƣa kelip: «Oƣlum, bügün üzümzarliⱪimƣa berip ixligin» dǝptu. 29 «Barmaymǝn» dǝptu u, lekin keyin puxayman ⱪilip yǝnila beriptu. 30 U ikkinqi oƣlining yeniƣa kelip uningƣimu xundaⱪ dǝptu. U: «Hop ǝpǝndim, baray» dǝptu-yu, lekin barmaptu. 31 Bu ikkiylǝnning ⱪaysisi atisining iradisini ada ⱪilƣan bolidu?

— Birinqi oƣli, — dǝp jawab bǝrdi ular.

Əysa ularƣa mundaⱪ dedi:

— Mǝn silǝrgǝ xuni bǝrⱨǝⱪ eytip ⱪoyayki, bajgirlar bilǝn paⱨixilǝr Hudaning padixaⱨliⱪiƣa silǝrdin burun kirmǝktǝ. □ 32 Qünki gǝrqǝ Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝr silǝrgǝ ⱨǝⱪⱪaniyǝt yolini ayan ⱪilƣili kǝlgǝn bolsimu, silǝr uningƣa ixǝnmidinglar; lekin bajgirlar bilǝn paⱨixilǝr uningƣa ixǝndi. Silǝr buni kɵrüp turup, ⱨǝtta keyinki waⱪitlarda yolunglardin puxayman ⱪilmay uningƣa ixǝnmidinglar.□  ■

Rǝzil baƣwǝnlǝr ⱨǝⱪⱪidiki tǝmsil

Mar. 12:1-12; Luⱪa 20:9-19

33 Yǝnǝ bir tǝmsilni anglanglar: Bir yǝr igisi bir üzümzarliⱪ bǝrpa ⱪilip, ǝtrapini qitlaptu. U uningda bir xarab kɵlqiki ⱪeziptu wǝ bir kɵzǝt munari yasaptu. Andin u üzümzarliⱪni baƣwǝnlǝrgǝ ijarigǝ berip, ɵzi yaⱪa yurtⱪa ketiptu. ■ 34 Üzüm pǝsli yeⱪinlaxⱪanda, ɵzigǝ tegixlik ⱨosulni eliwelix üqün ⱪullirini baƣwǝnlǝrning yeniƣa ǝwǝtiptu. 35 Lekin baƣwǝnlǝr ⱪullirini tutup, birini dumbalaptu, birini ɵltürüwetiptu, yǝnǝ birini qalma-kesǝk ⱪiliptu. ■ 36 U yǝnǝ bir ⱪetim aldinⱪidinmu kɵp ⱪullirini ǝwǝtiptu, biraⱪ baƣwǝnlǝr ularƣimu ohxax muamilǝ ⱪiliptu. 37 Ahirda, u «Oƣlumniƣu ⱨɵrmǝt ⱪilar» dǝp, oƣlini ǝwǝtiptu. 38 Lekin baƣwǝnlǝr oƣulni kɵrüp, ɵzara: «Bu bolsa mirashor; kelinglar, uni ɵltürüwetip mirasini igiliwalayli» deyixiptu. ■ 39 Xuning bilǝn ular uni tutup üzümzarliⱪning sirtiƣa taxlap ɵltürüwetiptu.

40 Əmdi üzümzarliⱪning igisi kǝlgǝndǝ, xu baƣwǝnlǝrni ⱪandaⱪ ⱪilar?

41 Ular uningƣa:

— Bu rǝzil adǝmlǝrni wǝⱨxiylik bilǝn yoⱪitidu. Üzümzarliⱪni bolsa mewilirini ɵz waⱪtida ɵzigǝ tapxuridiƣan baxⱪa baƣwǝnlǝrgǝ ijarigǝ beridu, — dǝp jawab berixti.

42 Əysa ulardin soridi:

— Muⱪǝddǝs yazmilardiki munu sɵzlǝrni oⱪup baⱪmiƣanmusilǝr?: —

«Tamqilar taxliwǝtkǝn tax bolsa,

Burjǝk texi bolup tiklǝndi.

Bu ix Pǝrwǝrdigardindur,

Bu kɵzimiz aldida karamǝt bir ixtur».□
  ■

43 Xu sǝwǝbtin silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, Hudaning padixaⱨliⱪi silǝrdin tartiwelinip, uningƣa muwapiⱪ mewilǝrni beridiƣan baxⱪa bir ǝlgǝ ata ⱪilinidu. ■ 44 Bu «tax»ⱪa yiⱪilƣan kixi parǝ-parǝ bolup ketidu; lekin bu tax ⱨǝrkimning üstigǝ qüxsǝ, uni kukum-talⱪan ⱪiliwetidu.□  ■

45 Bax kaⱨinlar wǝ Pǝrisiylǝr uning eytⱪan tǝmsillirini anglap, ularni ɵzlirigǝ ⱪaritip eytⱪanliⱪini qüxǝndi. ■ 46 Uni tutux yolini izdigǝn bolsimu, lekin halayiⱪ uni pǝyƣǝmbǝr dǝp ⱪariƣaqⱪa, ulardin ⱪorⱪuxti.■

22

Toy ziyapiti toƣrisidiki tǝmsil

Luⱪa 14:15-24

1 Əysa ularƣa yǝnǝ tǝmsillǝr bilǝn mundaⱪ dedi:

2 Ərx padixaⱨliⱪi huddi ɵz oƣli üqün toy ziyapitini tǝyyarliƣan bir padixaⱨⱪa ohxaydu.■ 3 U qakarlirini toy ziyapitigǝ tǝklip ⱪilinƣanlarni qaⱪirixⱪa ǝwǝtiptu, lekin ular kelixkǝ unimaptu. 4 U yǝnǝ baxⱪa qakarlirini ǝwǝtip, ularƣa tapilap: «Qaⱪirilƣanlarƣa: — Mana, mǝn ziyapitimni tǝyyar ⱪildim; mening torpaⱪlirim, bordaⱪ mallirim soyuldi, ⱨǝmmǝ nǝrsǝ tǝyyar. Ziyapǝtkǝ mǝrⱨǝmǝt ⱪilƣay, dǝydu, dǝp eytinglar, — dǝptu. 5 Biraⱪ ular tǝklipini etibarƣa almay, birsi etizliⱪiƣa kǝtsǝ, yǝnǝ biri sodisiƣa ketiptu. 6 Ⱪalƣanliri bolsa padixaⱨning qakarlirini tutuwelip, horlap ɵltürüwetiptu. 7 Padixaⱨ buni anglap ⱪattiⱪ ƣǝzǝplinip, ǝskǝrlirini qiⱪirip, u ⱪatillarni yoⱪitip, ularning xǝⱨirigǝ ot ⱪoyuwetiptu. 8 Andin u qakarliriƣa: «Toy ziyapiti tǝyyar boldi, lekin qaⱪirilƣanlar meⱨmanliⱪⱪa munasip kǝlmidi. 9 Əmdi silǝr aqa yollarƣa berip, udul kǝlgǝn adǝmlǝrning ⱨǝmmisini toy ziyapitigǝ tǝklip ⱪilinglar» dǝptu. 10 Buning bilǝn qakarlar yollarƣa qiⱪip, yahxi bolsun, yaman bolsun, udul kǝlgǝnliki adǝmlǝrning ⱨǝmmisini yiƣip ǝkǝptu. Toy soruni meⱨmanlar bilǝn liⱪ toluptu.

11 Padixaⱨ meⱨmanlar bilǝn kɵrüxkili kirgǝndǝ, u yǝrdǝ ziyapǝt kiyimi kiymigǝn bir kixini kɵrüptu. □ 12 Padixaⱨ uningdin: «Buradǝr, ziyapǝt kiyimi kiymǝy, bu yǝrgǝ ⱪandaⱪ kirding?» dǝp soraptu, biraⱪ u kixi jawab berǝlmǝy ⱪaptu. 13 Padixaⱨ qakarliriƣa: «Uni put-ⱪolliridin baƣlap, texidiki ⱪarangƣuluⱪⱪa aqiⱪip taxlanglar! U yǝrdǝ yiƣa-zarlar kɵtürülidu, qixlirini ƣuqurlitidu» dǝptu. ■ 14 Qünki qaⱪirilƣanlar kɵp, lekin tallanƣanlar azdur.■

«Baj tapxuramduⱪ?» degǝn ⱪiltaⱪ

Mar. 12:13-17; Luⱪa 20:20-26

15 Buning bilǝn Pǝrisiylǝr u yǝrdin qiⱪip, ⱪandaⱪ ⱪilip uni ɵz sɵzi bilǝn tuzaⱪⱪa qüxürüx ⱨǝⱪⱪidǝ mǝsliⱨǝtlǝxti. ■ 16 Ular muhlislirini Ⱨerodning tǝrǝpdarliri bilǝn billǝ uning yeniƣa ǝwǝtip:

— Ustaz, silini sǝmimiy adǝm, kixilǝrgǝ Hudaning yolini sadiⱪliⱪ bilǝn ɵgitip keliwatidu wǝ adǝmlǝrgǝ ⱪǝt’iy yüz-hatirǝ ⱪilmay ⱨeqkimgǝ yan basmaydu, dǝp bilimiz. □  

«Ⱨǝrodlar»ning nǝsǝpnamisi

17 Ⱪeni, ⱪandaⱪ oylayla? Rim imperatori Ⱪǝysǝrgǝ baj-seliⱪ tapxurux Tǝwrat ⱪanuniƣa uyƣunmu-yoⱪ? — deyixti.□

18 Lekin Əysa ularning rǝzil niyitini bilip:

— Əy sahtipǝzlǝr, meni nemixⱪa sinimaⱪqisilǝr? 19 Ⱪeni, bajƣa tapxurulidiƣan bir tǝnggǝ manga kɵrsitinglar, — dedi. Ular bir dinar pulini ǝkǝldi. 20 U ulardin:

— Buning üstidiki sürǝt wǝ nam-isim kimning? — dǝp soridi.

21 Ⱪǝysǝrning, — dǝp jawab bǝrdi ular.

U ularƣa: — Undaⱪ bolsa, Ⱪǝysǝrning ⱨǝⱪⱪini Ⱪǝysǝrgǝ, Hudaning ⱨǝⱪⱪini Hudaƣa tapxurunglar, — dedi.□  ■

22 Ular bu sɵzni anglap, ⱨǝyran bolup ⱪelixti-dǝ, uning yenidin ketip ⱪaldi.

Tirilixkǝ munasiwǝtlik mǝsilǝ

Mar. 12:18-27; Luⱪa 20:27-40

23 Xu küni, «Ɵlgǝnlǝr tirilmǝydu» dǝydiƣan Saduⱪiylar uning aldiƣa kelip ⱪistap soal ⱪoydi:□  ■

24 — Ustaz, Musa pǝyƣǝmbǝr Tǝwratta: «Bir kixi pǝrzǝntsiz ɵlüp kǝtsǝ, uning aka yaki inisi tul yǝnggisini ǝmrigǝ elip, ⱪerindixi üqün nǝsil ⱪalduruxi lazim» dǝp tapiliƣan. □  ■ 25 Burun arimizda yǝttǝ aka-uka bar idi. Qongi ɵylǝngǝndin keyin ɵlüp kǝtti. Pǝrzǝnt kɵrmigǝnliktin, ayalini ikkinqi ⱪerindixining ǝmrigǝ ⱪaldurdi. 26 Biraⱪ ikkinqisidiki ǝⱨwalmu uningkigǝ ohxax boldi, andin bu ix üqinqisidǝ taki yǝttinqi ⱪerindaxⱪiqǝ ohxax dawamlaxti.

27 Ahirda, u ayalmu ɵlüp kǝtti. 28 Əmdi tirilix künidǝ bu ayal yǝttǝ aka-ukining ⱪaysisining ayali bolidu? Qünki uni ⱨǝmmisi ǝmrigǝ alƣan-dǝ!

29 Əysa ularƣa mundaⱪ jawab bǝrdi:

— Silǝr nǝ muⱪǝddǝs yazmilarni nǝ Hudaning ⱪudritini bilmigǝnlikinglar üqün azƣansilǝr. 30 Qünki ɵlümdin tirilgǝndǝ insanlar ɵylǝnmǝydu, ǝrgǝ tǝgmǝydu, bǝlki Hudaning ǝrxtiki pǝrixtilirigǝ ohxax bolidu.

31 Əmdi ɵlümdin tirilix mǝsilisi ⱨǝⱪⱪidǝ Hudaning silǝrgǝ eytⱪan: 32 «Mǝn Ibraⱨim, Isⱨaⱪ wǝ Yaⱪuplarning Hudasidurmǝn!» degǝn xu sɵzini oⱪumidinglarmu? Huda ɵlüklǝrning ǝmǝs, bǝlki tiriklǝrning Hudasidur!».□  ■

33 Bu sɵzni angliƣan hǝlⱪ uning tǝlimidin ⱨǝyranuⱨǝs ⱪelixti.■

Əng muⱨim ǝmr

Mar. 12:28-34; Luⱪa 10:25-28

34 Pǝrisiylǝr uning Saduⱪiylarning aƣzini tuwaⱪliƣanliⱪini anglap, bir yǝrgǝ jǝm boluxti. ■ 35 Ularning arisidiki bir Tǝwrat-ⱪanun ustazi uni sinax mǝⱪsitidǝ uningdin:■

36 — Ustaz, Tǝwrat ⱪanunidiki ǝng muⱨim ǝmr ⱪaysi? — dǝp ⱪistap soridi.

37 U uningƣa mundaⱪ dedi:

— «Pǝrwǝrdigar Hudayingni pütün ⱪǝlbing, pütün jening, pütün zeⱨning bilǝn sɵygin» □  ■ 38 — ǝng uluƣ, birinqi orunda turidiƣan ǝmr mana xu. 39 Uningƣa ohxaydiƣan ikkinqi ǝmr bolsa «Ⱪoxnangni ɵzüngni sɵygǝndǝk sɵy». □  ■ 40 Pütün Tǝwrat ⱪanuni wǝ pǝyƣǝmbǝrlǝrning sɵzliri bu ikki ǝmrgǝ esilƣan ⱨalda mangidu.

Ⱪutⱪuzƣuqi-mǝsiⱨ — Dawutning oƣli ⱨǝm uning Rǝbbi

Mar. 12:35-37; Luⱪa 20:41-44

41 Pǝrisiylǝr jǝm bolup turƣan waⱪitta, Əysa ulardin:■

42 — Mǝsiⱨ toƣrisida ⱪandaⱪ oylawatisilǝr? U kimning oƣli? — dǝp soridi.

Dawutning oƣli, — deyixti ular.

43 U ularƣa mundaⱪ dedi:

Undaⱪta, nemǝ üqün Zǝburda Dawut uni Roⱨta «Rǝbbim» dǝp atap, —□

44 «Pǝrwǝrdigar mening Rǝbbimgǝ eyttiki: —

«Mǝn sening düxmǝnliringni ayiƣing astida dǝssǝtküqǝ,

Ong yenimda olturƣin!» — dǝydu?□  ■

45 Dawut Mǝsiⱨni xundaⱪ «Rǝbbim» dǝp atiƣan tursa, ǝmdi u ⱪandaⱪmu Dawutning oƣli bolidu?□

46 Wǝ ⱨeqkim uningƣa jawabǝn bir eƣizmu sɵz ⱪayturalmidi; xu kündin etibarǝn, ⱨeqkim uningdin soal soraxⱪimu petinalmidi.

23

Sahtipǝzlǝrning ⱨaliƣa way! •••• «Yǝttǝ «way!»»

Mar. 12:38-40; Luⱪa 11:37-52; 20:45-47

1 Bu sɵzlǝrdin keyin, Əysa top-top halayiⱪⱪa wǝ muhlisliriƣa mundaⱪ dedi:

2 — Tǝwrat ustazliri wǝ Pǝrisiylǝr Musa pǝyƣǝmbǝrning ⱨɵküm qiⱪirix ornida olturƣan bolidu.□  ■ 3 Xunga, ularning silǝrgǝ eytⱪan ⱨǝmmǝ sɵzlirigǝ kɵngül ⱪoyup, degǝnlirini ⱪilinglar. Lekin ularning ⱪilƣanliridǝk ⱪilmanglar; qünki ular ɵzlirining deginigǝ ɵzliri ǝmǝl ⱪilmaydu,■ 4 Bǝlki ular kɵtürǝlmigüdǝk eƣir yüklǝrni baƣlap adǝmlǝrning zimmisigǝ artip ⱪoyidu. Əmma ɵzliri bu yüklǝrni kɵtürüxkǝ birmu barmiⱪini midirlitixni huxyaⱪmaydu.□  ■ 5 Ular ⱨǝmmǝ ǝmǝllirini insanlarƣa kɵz-kɵz ⱪilix üqünla ⱪilidu; qünki ular «ayǝt ⱪapliri»ni kǝng ⱪilip qigiwelip, tonlirining quqilirini uzun sanggilitip ⱪoyidu;□  ■ 6 ular ziyapǝtlǝrdǝ tɵrdǝ, sinagoglarda aldinⱪi orunlarda olturuxⱪa,■ 7 bazarlarda kixilǝrning ularƣa bolƣan uzun salamliriƣa wǝ ɵzlirini «Ustaz, ustaz» dǝp ataxliriƣa amraⱪ kelidu.□  ■

8 Biraⱪ silǝr bolsanglar «Ustaz» dǝp atilixni ⱪobul ⱪilmanglar; qünki silǝrning yalƣuz birla ustazinglar bar wǝ ⱨǝmminglar ⱪerindaxtursilǝr.□ 9 Yǝr yüzidǝ ⱨeqⱪandaⱪ kixini «Atam» demǝnglar, qünki pǝⱪǝt birla Atanglar, yǝni ǝrxtǝ Turƣuqi bardur. □  ■ 10 Silǝr «muǝllim» dǝp atilixnimu ⱪobul ⱪilmanglar, qünki pǝⱪǝt birla muǝllim, yǝni Mǝsiⱨning ɵzi bardur; 11 bǝlki aranglarda ǝng mǝrtiwilik bolƣan kixi silǝrning hizmitinglarda bolidu. ■ 12 Ɵzini yuⱪiri tutmaⱪqi bolƣini tɵwǝn ⱪilinidu, ɵzini tɵwǝn tutⱪini yuⱪiri ⱪilinidu.■

13 Biraⱪ ⱨalinglarƣa way, ǝy Tǝwrat ustazliri wǝ Pǝrisiylǝr, sahtipǝzlǝr! Silǝr ǝrx padixaⱨliⱪining ixikini insanlarƣa taⱪap keliwatisilǝr! Ya ɵzünglar kirmǝysilǝr, ya kirixni istigǝnlǝrning kirixigǝ yol ⱪoymaysilǝr.■

14 Ⱨalinglarƣa way, ǝy Tǝwrat ustazliri wǝ Pǝrisiylǝr, sahtipǝzlǝr! Silǝr tul ayallarning mal-dunyasini yǝwatisilǝr, xundaⱪtimu baxⱪilar aldida tǝⱪwadar kɵrünsǝk dǝp, uzundin-uzun dua ⱪilisilǝr. Xunga, silǝr tehimu eƣir jazaƣa tartilisilǝr.□  ■

15 Ⱨalinglarƣa way, ǝy Tǝwrat ustazliri wǝ Pǝrisiylǝr, sahtipǝzlǝr! Silǝr birla adǝmni etiⱪadinglarƣa kirgüzüx üqün, dengiz wǝ ⱪuruⱪluⱪni kezip qiⱪisilǝr. Biraⱪ u kixi kirgüzülgǝndin keyin, silǝr uni ɵzliringlardin ikki ⱨǝssǝ bǝttǝr bolƣan dozahning pǝrzǝnti ⱪilip yetixtürüp qiⱪisilǝr. □

16 Ⱨalinglarƣa way, ǝy ⱪariƣu yolbaxqilar! Silǝr: «Ⱨǝrⱪandaⱪ kixi ibadǝthana bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilsa, ⱨeqnemisi yoⱪ, biraⱪ ibadǝthanidiki altunni tilƣa elip ⱪǝsǝm ⱪilƣanlar ⱪǝsimidǝ turuxⱪa ⱪǝrzdar bolidu» dǝysilǝr. 17 Əy ǝhmǝⱪlǝr, korlar! Altun uluƣmu yaki altunni muⱪǝddǝs ⱪilƣan ibadǝthanimu? 18 Silǝr yǝnǝ: «Ⱨǝrkim ⱪurbangaⱨ bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilsa, ⱨeqnemisi yoⱪ, biraⱪ ⱪurbangaⱨ üstidiki ⱨǝdiyǝni tilƣa elip ⱪǝsǝm ⱪilƣanlar ⱪǝsimidǝ turuxⱪa ⱪǝrzdar bolidu» dǝysilǝr. 19 Əy korlar! Ⱨǝdiyǝ uluƣmu yaki ⱨǝdiyini muⱪǝddǝs ⱪilƣan ⱪurbangaⱨmu? □ 20 Xunga, ⱪurbangaⱨni tilƣa elip ⱪǝsǝm ⱪilƣuqi bolsa ⱨǝm ⱪurbangaⱨ bilǝn ⱨǝm uning üstidiki barliⱪ nǝrsilǝr bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilƣan bolidu. 21 Ibadǝthanini tilƣa elip ⱪǝsǝm ⱪilƣuqimu ⱨǝm ibadǝthanini, ⱨǝm «ibadǝthanida Turƣuqi»ni tilƣa elip ⱪǝsǝm ⱪilƣan bolidu. ■ 22 Ərxni tilƣa elip ⱪǝsǝm ⱪilƣuqi Hudaning tǝhti wǝ tǝhttǝ olturƣuqining nami bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilƣan bolidu.■

23 Ⱨalinglarƣa way, ǝy Tǝwrat ustazliri wǝ Pǝrisiylǝr, sahtipǝzlǝr! Qünki silǝr ⱨǝtta yalpuz, arpibǝdiyan wǝ zirilǝrning ondin bir ülüxini ɵxrǝ ⱪilip Hudaƣa ataysilǝr-yu, biraⱪ Tǝwrat ⱪanunining tehimu wǝzinlik tǝrǝpliri bolƣan adalǝt, rǝⱨimdillik wǝ sadiⱪliⱪni etibarƣa ⱨeq almaysilǝr. Awwal muxu ixlarni orundixinglar kerǝk, andin xu ixlarnimu ada ⱪilmay ⱪoymasliⱪinglar kerǝk.□  ■ 24 Əy ⱪariƣu yolbaxqilar! Silǝr qinǝnglǝrdiki paxini süzüp eliwetisilǝr, lekin birǝr tɵgini pütün peti yutuwetisilǝr!□

25 Ⱨalinglarƣa way, ǝy Tǝwrat ustazliri wǝ Pǝrisiylǝr, sahtipǝzlǝr! Silǝr qinǝ-ⱪaqilarning texinila yuyup pakizliƣininglar bilǝn ularning iqi ⱨǝrtürlük ⱨerislik wǝ ixrǝtpǝrǝslikkǝ tolƣan. ■ 26 Əy ⱪariƣu Pǝrisiy! Awwal qinǝ-ⱪaqining iqini pakla, xundaⱪta teximu pak bolidu!■

27 Ⱨalinglarƣa way, ǝy Tǝwrat ustazliri wǝ Pǝrisiylǝr, sahtipǝzlǝr! Silǝr aⱪartip ⱪoyulƣan, sirti qirayliⱪ kɵrünidiƣan lekin iqi ɵlüklǝrning ustihanliri wǝ ⱨǝrhil napak nǝrsilǝrgǝ tolƣan ⱪǝbrilǝrgǝ ohxaysilǝr. ■ 28 Xuningdǝk texinglardin insanlarning aldida ⱨǝⱪⱪaniy adǝmlǝrdǝk kɵrünisilǝr, lekin iqinglar sahtipǝzlik wǝ itaǝtsizlik bilǝn tolƣan.

29 Ⱨalinglarƣa way, ǝy Tǝwrat ustazliri wǝ Pǝrisiylǝr, sahtipǝzlǝr! Qünki silǝr pǝyƣǝmbǝrlǝrning ⱪǝbrilirini yasap keliwatisilǝr, ⱨǝⱪⱪaniylarning mazarlirini bezǝp keliwatisilǝr ■ 30 wǝ silǝr: «Ata-bowilirimizning zamanida yaxiƣan bolsaⱪ iduⱪ, ularning pǝyƣǝmbǝrlǝrning ⱪenini tɵküxlirigǝ xerik bolmayttuⱪ» — dǝysilǝr. 31 Xunga silǝr ɵz sɵzünglar bilǝn ɵzünglarning pǝyƣǝmbǝrlǝrni ɵltürgǝnlǝrning ǝwladliri ikǝnlikinglarƣa guwaⱨliⱪ bǝrdinglar. □  ■ 32 Undaⱪta, ata-bowiliringlar baxliƣan ⱪilmixlirini toluⱪlanglar!□

33 Əy yilanlar! Zǝⱨǝrlik yilanlarning nǝsilliri! Dozah jazasidin ⱪandaⱪmu ⱪutulalarsilǝr? ■ 34 Xunga mana, silǝrgǝ pǝyƣǝmbǝrlǝr, danixmǝnlǝr wǝ alimlarni ǝwǝtip turimǝn. Silǝr ularning bǝzilirini krestlǝp ɵltürisilǝr, bǝzilirini sinagogliringlarda dǝrrigǝ basisilǝr, xǝⱨǝrdin xǝⱨǝrgǝ ⱪoƣlaysilǝr. □  ■ 35 Xundaⱪ ⱪilip, ⱨǝⱪⱪaniy Ⱨabilning ⱪan ⱪǝrzidin tartip taki silǝr ibadǝthanidiki muⱪǝddǝs jay bilǝn ⱪurbangaⱨning ariliⱪida ɵltürgǝn Bǝrǝkiyaning oƣli Zǝkǝriyaning ⱪan ⱪǝrzigiqǝ, ⱨǝⱪⱪaniylarning yǝr yüzidǝ eⱪitilƣan barliⱪ ⱪan ⱪǝrzliri bu dǝwrning bexiƣa qüxürülidu. □
  ■ 36 Mǝn silǝrgǝ bǝrⱨǝⱪ xuni eytip ⱪoyayki, xu ⱪilmixlarning jazasining ⱨǝmmisi muxu dǝwrning bexiƣa qüxidu.

Əysaning Yerusalem üqün nalǝ-pǝryad kɵtürüxi

Luⱪa 13:34-35

37 Əy Yerusalem, Yerusalem! Pǝyƣǝmbǝrlǝrni ɵltüridiƣan, ɵzigǝ ǝwǝtilgǝn ǝlqilǝrni qalma-kesǝk ⱪilidiƣan xǝⱨǝr! Mekiyan qüjilirini ⱪanat astiƣa yiƣⱪandǝk pǝrzǝntliringni ⱪanqǝ ⱪetim ⱪoynumƣa almaⱪqi boldum, lekin silǝr unimidinglar! □  ■ 38 Mana, ǝmdi ɵyünglar silǝrgǝ harabǝ bolup ⱪalidu! □

  ■ 39 Qünki mǝn xuni silǝrgǝ eytip ⱪoyayki, silǝr: «Pǝrwǝrdigarning namida kǝlgüqigǝ mubarǝk bolsun!» demigüqǝ, silǝr meni ⱪaytidin ⱨeq kɵrǝlmǝysilǝr.□  ■  

Yerusalem

24

Ibadǝthanining wǝyran ⱪilinixidin bexarǝt; ahirⱪi zamanlardiki alamǝtlǝr

Mar. 13:1-31; Luⱪa 21:5-33

1 Əysa ibadǝthanidin qiⱪip, aldiƣa ketiwatⱪanda, muhlisliri yeniƣa kelip uning diⱪⱪitini ibadǝthana binaliriƣa tartmaⱪqi boldi.■  

Yerusalemdiki ibadǝthana (Mǝsiⱨning dǝwridǝ)

2 U ularƣa:

— Mana bularning ⱨǝmmisini kɵrüwatamsilǝr? Mǝn silǝrgǝ bǝrⱨǝⱪ xuni eytip ⱪoyayki, bu yǝrdǝ bir tal taxmu tax üstidǝ ⱪalmaydu, ⱨǝmmisi ⱪaldurulmay gumran ⱪilinidu, — dedi.■

Kǝlgüsi toƣrisidiki bexarǝtlǝr

3 U Zǝytun teƣida olturƣanda, muhlisliri astiƣina uning yeniƣa kelip:

— Bizgǝ eytⱪinqu, bu degǝnliring ⱪaqan yüz beridu? Sening ⱪaytip kelixing wǝ zamanning ahirini kɵrsitidiƣan ⱪandaⱪ alamǝt bolidu? — dǝp soraxti.■ 4 Əysa ularƣa jawabǝn mundaⱪ dedi:

— Ⱨezi bolunglarki, ⱨeqkim silǝrni azdurup kǝtmisun.■ 5 Qünki nurƣun kixilǝr mening namimda kelip: «Mǝsiⱨ mǝn bolimǝn» dǝp, kɵp adǝmlǝrni azduridu.■ 6 Silǝr urux hǝwǝrliri wǝ urux xǝpilirini anglaysilǝr, bulardin alaⱪzadǝ bolup kǝtmǝnglar; qünki bu ixlarning yüz berixi muⱪǝrrǝr. Lekin bular ahirǝt ǝmǝs. 7 Qünki bir millǝt yǝnǝ bir millǝt bilǝn uruxⱪa qiⱪidu, bir padixaⱨliⱪ yǝnǝ bir padixaⱨliⱪ bilǝn uruxⱪa qiⱪidu. Jay-jaylarda aqarqiliⱪ, wabalar wǝ yǝr tǝwrǝxlǝr yüz beridu.□  ■ 8 Lekin bu ixlarning yüz berixi «tuƣutning tolƣiⱪining baxlinixi» bolidu, halas.□

9 Andin kixilǝr silǝrni tutup azab-oⱪubǝtkǝ selip, ɵltüridu, mening namim wǝjidin pütkül ǝllǝr silǝrdin nǝprǝtlinidu. ■ 10 Xuning bilǝn nurƣunlar etiⱪadidin tanidu, bir-birini tutup beridu wǝ bir-birigǝ ɵqmǝnlik ⱪilidu. □ 11 Nurƣun sahta pǝyƣǝmbǝrlǝr mǝydanƣa qiⱪip, nurƣun kixilǝrni azduridu. ■ 12 Itaǝtsizlik-rǝzilliklǝrning kɵpiyixi tüpǝylidin, nurƣun kixilǝrdiki meⱨir-muⱨǝbbǝt sowup ketidu. ■ 13 Lekin ahirƣiqǝ bǝrdaxliⱪ bǝrgǝnlǝr ⱪutⱪuzulidu. ■ 14 Barliⱪ ǝllǝrgǝ agaⱨ-guwaⱨliⱪ bolsun üqün, Hudaning padixaⱨliⱪi ⱨǝⱪⱪidiki bu hux hǝwǝr pütkül dunyaƣa jakarlinidu; andin zaman ahiri bolidu.□

Yerusalemda wǝyran ⱪilƣuqi «yirginqlik nomussizliⱪ» pǝyda bolidu

15 Daniyal pǝyƣǝmbǝr ⱪǝyt ⱪilƣan «wǝyran ⱪilƣuqi yirginqlik nomussizliⱪ»ning muⱪǝddǝs jayda turƣinini kɵrgininglarda (kitabhan bu sɵzning mǝnisini qüxǝngǝy), □  ■ 16 Yǝⱨudiyǝ ɵlkisidǝ turuwatⱪanlar taƣlarƣa ⱪaqsun; 17 ɵgzidǝ turƣan kixi ɵyidiki nǝrsǝ-kerǝklirini alƣili qüxmǝyla ⱪaqsun. 18 Etizliⱪta turƣan kiximu qapinini alƣili ɵyigǝ yanmisun. 19 U künlǝrdǝ ⱨamilidar ayallar wǝ bala emitiwatⱪanlarning ⱨaliƣa way! □ 20 Ⱪaqidiƣan waⱪtinglarning ⱪix yaki xabat künigǝ toƣra kelip ⱪalmasliⱪi üqün dua ⱪilinglar. □  ■ 21 Qünki u qaƣda dunya apiridǝ bolƣandin muxu qaƣⱪiqǝ kɵrülüp baⱪmiƣan ⱨǝm kǝlgüsidimu kɵrülmǝydiƣan dǝⱨxǝtlik azab-oⱪubǝt bolidu. ■ 22 U künlǝr azaytilmisa, ⱨeqⱪandaⱪ ǝt igisi ⱪutulalmaytti; lekin Hudaning Ɵz talliƣanliri üqün u künlǝr azaytilidu.

23 Əgǝr u qaƣda birsi silǝrgǝ: «Ⱪaranglar, bu yǝrdǝ Mǝsiⱨ bar!» yaki «Mǝsiⱨ ǝnǝ u yǝrdǝ!» desǝ, ixǝnmǝnglar. ■ 24 Qünki sahta mǝsiⱨlǝr wǝ sahta pǝyƣǝmbǝrlǝr mǝydanƣa qiⱪidu, ⱪaltis mɵjizilik alamǝtlǝr wǝ karamǝtlǝrni kɵrsitidu; xuning bilǝn ǝgǝr mumkin bolidiƣan bolsa, ⱨǝtta Huda talliƣanlarnimu azduratti. ■ 25 Mana, mǝn bu ixlar yüz berixtin burun silǝrgǝ uⱪturup ⱪoydum.

26 Xuning üqün, birsi silǝrgǝ: «Ⱪaranglar, u qɵl-bayawanda!» desǝ, u yǝrgǝ barmanglar. «Ⱪaranglar, u iqkiridiki ɵylǝrdǝ!» desǝ, ixǝnmǝnglar. ■ 27 Qünki qaⱪmaⱪ xǝrⱪtin ƣǝrbkǝ yalt-yult ⱪilip ⱪandaⱪ qaⱪⱪan bolsa, Insan’oƣlining kelixi xundaⱪ bolidu. 28 Qünki jǝsǝt ⱪaysi yǝrdǝ bolsa, u yǝrdimu ⱪuzƣunlar toplixidu!□  ■

Insan’oƣlining ⱪaytip kelixi

29 U künlǝrdiki azab-oⱪubǝtlǝr ɵtüp kǝtkǝn ⱨaman, ⱪuyax ⱪariyidu, ay yoruⱪluⱪini bǝrmǝydu, yultuzlar asmandin tɵkülüp qüxidu, asmandiki küqlǝr lǝrzigǝ kelidu. □  ■ 30 Andin Insan’oƣlining alamiti asmandin kɵrünidu; yǝr yüzidiki pütkül ⱪǝbililǝr yiƣa-zar kɵtürüxidu. Ular Insan’oƣlining küq-ⱪudrǝt wǝ uluƣ xan-xǝrǝp iqidǝ asmandiki bulutlar üstidǝ keliwatⱪanliⱪini kɵridu. □  ■ 31 U pǝrixtilirini zor jarangliⱪ bir kanay sadasi bilǝn ǝwǝtidu, ular uning talliƣanlirini dunyaning tɵt bulungidin, asmanning bir qetidin yǝnǝ bir qetigiqǝ ⱨǝryǝrdin yiƣip bir yǝrgǝ jǝm ⱪilidu.□  ■

Ənjür dǝrihidin sawaⱪ elix

32 Ənjür dǝrihidin mundaⱪ tǝmsilni biliwelinglar: — Uning xahliri kɵkirip yopurmaⱪ qiⱪarƣanda, yazning yeⱪinlap ⱪalƣanliⱪini bilisilǝr. ■ 33 Huddi xuningdǝk, mǝn baya degǝnlirimning ⱨǝmmisini kɵrgininglarda, uning yeⱪinlap ⱪalƣanliⱪini, ⱨǝtta ixik aldida turuwatⱪanliⱪini biliwelinglar.□

34 Mǝn silǝrgǝ bǝrⱨǝⱪ xuni eytip ⱪoyayki, bu alamǝtlǝrning ⱨǝmmisi ǝmǝlgǝ axurulmay turup, bu dǝwr ɵtmǝydu. □ 35 Asman-zemin yoⱪilidu, biraⱪ mening sɵzlirim ⱨǝrgiz yoⱪalmaydu.■

36 Lekin xu küni wǝ waⱪit-saitining hǝwirini bolsa, ⱨeqkim bilmǝydu — ⱨǝtta ǝrxtiki pǝrixtilǝrmu bilmǝydu, uni pǝⱪǝt Atamla bilidu. □  ■ 37 Əmdi Nuⱨ pǝyƣǝmbǝrning künliridǝ ⱪandaⱪ bolƣan bolsa, Insan’oƣli ⱪaytip kǝlgǝndimu xundaⱪ bolidu. ■ 38 Qünki topan kelixidin ilgiriki künlǝrdǝ, Nuⱨ kemigǝ kirip olturƣan küngiqǝ, xu zamandiki kixilǝr yǝp-iqip, ɵylinip wǝ yatliⱪ bolup kǝlgǝnidi. ■ 39 Topan tuyuⱪsiz kelip ⱨǝmmisini ƣǝrⱪ ⱪilƣuqǝ, kixilǝr bu ixning uningdin hǝwǝrsiz bolup turƣanƣa ohxax, Insan’oƣlining ⱪaytip keliximu xundaⱪ bolidu. 40 U küni, etizda ikki kixi turƣan bolidu; ulardin biri elip ketilidu, yǝnǝ biri ⱪaldurulidu; ■ 41 ikki ayal tügmǝn bexida turup un tartiwatⱪan bolidu; ulardin biri elip ketilidu, yǝnǝ biri ⱪaldurulidu. 42 Xuning üqün, ⱨoxyar bolunglar, qünki Rǝbbinglarning ⱪaytip kelidiƣan waⱪti-saitini bilmǝysilǝr. □  ■ 43 Lekin xuni bilinglarki, ǝgǝr ɵy igisi oƣrining keqisi ⱪaysi jesǝktǝ kelidiƣanliⱪini bilgǝn bolsa, sǝgǝk turup oƣrining ɵyni texip kirixigǝ ⱨǝrgiz yol ⱪoymaytti. ■ 44 Xuningƣa ohxax, silǝrmu tǝyyar turunglar. Qünki Insan’oƣli silǝr oylimiƣan waⱪit-saǝttǝ ⱪaytip kelidu!

Ixǝnqlik wǝ ixǝnqsiz qakarlar

Luⱪa 12:41-48

45 Hojayini ɵz ɵyidikilǝrgǝ mǝs’ul ⱪilip, ularƣa ozuⱪ-tülükini waⱪti-waⱪtida tǝⱪsim ⱪilip berixkǝ tǝyinligǝn ixǝnqlik wǝ pǝmlik qakar kim bolidu? □  ■ 46 Hojayin ɵyigǝ ⱪaytⱪanda, qakirining xundaⱪ ⱪiliwatⱪinining üstigǝ kǝlsǝ, bu qakarning bǝhtidur! 47 Mǝn silǝrgǝ bǝrⱨǝⱪ xuni eytip ⱪoyayki, hojayin uni pütün igilikini baxⱪuruxⱪa ⱪoyidu. 48 Lekin mubada xu qakar rǝzil bolup kɵnglidǝ: «Hojayinim ⱨayal bolup ⱪalidu» dǝp oylap, 49 baxⱪa qakar buradǝrlirini bozǝk ⱪilixⱪa wǝ ⱨaraⱪkǝxlǝrgǝ ⱨǝmraⱨ bolup yǝp-iqixkǝ baxlisa, 50 xu qakarning hojayini kütülmigǝn bir küni, oylimiƣan bir waⱪitta ⱪaytip kelidu 51 wǝ uni kesip ikki parqǝ ⱪilip, uning nesiwisini sahtipǝzlǝr bilǝn ohxax tǝⱪdirdǝ bekitidu. Xu yǝrdǝ yiƣa-zarlar kɵtürülidu, qixlirini ƣuqurlitidu.■

25

On ⱪiz ⱪoldax toƣrisidiki tǝmsil

1 U waⱪitta, ǝrx padixaⱨliⱪi huddi ⱪolliriƣa qiraƣlarni elip toyi bolƣan yigitni ⱪarxi elixⱪa qiⱪⱪan on ⱪiz ⱪoldaxⱪa ohxaydu. 2 Bu ⱪizlarning bǝxi pǝmlik, bǝxi bolsa pǝmsiz. 3 Pǝmsiz ⱪizlar qiraƣlirini alƣan bolsimu, yeniƣa may eliwalmaptu. 4 Pǝmlik ⱪizlar bolsa qiraƣliri bilǝn billǝ ⱪaqilirida maymu eliwaptu. 5 Yigit keqikip kǝlgǝqkǝ, ularning ⱨǝmmisini uyⱪu besip uhlap ⱪaptu.

6 Yerim keqidǝ: «Mana, yigit kǝldi, ⱪarxi elixⱪa qiⱪinglar!» degǝn awaz angliniptu. 7 Buning bilǝn bu ⱪizlarning ⱨǝmmisi ornidin turup qiraƣlirini pǝrlǝptu. 8 Pǝmsiz ⱪizlar pǝmlik ⱪizlarƣa: «Qiraƣlirimiz ɵqüp ⱪalƣiliwatidu, meyinglardin beringlarqu» dǝptu. 9 Biraⱪ pǝmlik ⱪizlar: «Yaⱪ. bolmaydu! Bǝrsǝk, bizgimu ⱨǝm silǝrgimu yǝtmǝsliki mumkin. Yahxisi, ɵzünglar may satⱪuqilarning yeniƣa berip setiwelinglar!» dǝptu. 10 Lekin ular may setiwalƣili ketiwatⱪanda, yigit kelip ⱪaptu, tǝyyar bolup bolƣan ⱪizlar uning bilǝn birliktǝ toy ziyapitigǝ kiriptu. Ixik taⱪiliptu.

11 Keyin ⱪalƣan ⱪizlar ⱪaytip kelip: «Ƣojam, ƣojam, ixikni eqiwǝtkǝyla!» dǝptu. 12 Biraⱪ u: «Silǝrgǝ bǝrⱨǝⱪ eytayki, mǝn silǝrni tonumaymǝn» dǝp jawab beriptu.

13  Xuning üqün sǝgǝk bolunglar, qünki nǝ Insan’oƣlining kelidiƣan künini nǝ saitini bilmǝysilǝr.■

«Talant» tapxuruluxi toƣrisidiki tǝmsil •••• «Talant» toƣruluⱪ 15-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng

Luⱪa 19:11-27

14  Ərx padixaⱨliⱪi huddi yaⱪa yurtⱪa qiⱪmaⱪqi bolup, ɵz qakarlirini qaⱪirip dunyasini ularƣa tapxurƣan adǝmgǝ ohxaydu. ■ 15 U adǝm ⱨǝrbir qakarning ⱪabiliyitigǝ ⱪarap, birsigǝ bǝx talant, birisigǝ ikki talant, yǝnǝ birsigǝ bir talant kümüx tǝnggǝ berip, yaⱪa yurtⱪa yol aptu. □
16 Bǝx talant tǝnggǝ alƣan qakar berip oⱪǝt ⱪilip, yǝnǝ bǝx talant tǝnggǝ payda tepiptu. 17 Xu yolda ikki talant tǝnggǝ alƣinimu yǝnǝ ikki talant tǝnggǝ payda aptu. 18 Lekin bir talant tǝnggǝ alƣini bolsa berip yǝrni kolap, hojayini bǝrgǝn pulni kɵmüp yoxurup ⱪoyuptu.

19 Əmdi uzun waⱪit ɵtkǝndin keyin, bu qakarlarning ƣojisi ⱪaytip kelip, ular bilǝn ⱨesablixiptu. 20 Bǝx talant tǝnggǝ alƣini yǝnǝ bǝx talant tǝnggini ⱪoxup elip kelip: «Ƣojam, sili manga bǝx talant tǝnggǝ tapxurƣandila. Ⱪarsila, yǝnǝ bǝx talant tǝnggǝ payda aldim» dǝptu. 21 Hojayini uningƣa: Obdan boptu! Yahxi wǝ ixǝnqlik qakar ikǝnsǝn! Mǝn sanga ⱨawalǝ ⱪilƣan kiqikkinǝ ixta ixǝnqlik bolup qiⱪting, seni kɵp ixlarƣa ⱪoyimǝn. Kǝl, hojayiningning huxalliⱪiƣa ortaⱪ bol!» dǝptu. 22 Ikki talant tǝnggǝ alƣinimu kelip: «Ƣojam, sili manga ikki talant tǝnggǝ tapxurƣandila. Ⱪarsila, yǝnǝ ikki talant tǝnggǝ payda aldim» dǝptu. 23 Hojayini uningƣa: «Obdan boptu! Yahxi wǝ ixǝnqlik qakar ikǝnsǝn! Mǝn sanga ⱨawalǝ ⱪilƣan kiqikkinǝ ixta ixǝnqlik bolup qiⱪting, seni kɵp ixlarƣa ⱪoyimǝn. Kǝl, hojayiningning huxalliⱪiƣa ortaⱪ bol!» dǝptu.

24 Andin, bir talant tǝnggǝ alƣinimu kelip: «Ƣojam, silining qing adǝm ikǝnliklirini bilǝttim, qünki ɵzliri terimiƣan yǝrdin ⱨosulni oruwalalayla, ⱨǝmdǝ uruⱪ qaqmiƣan yǝrdinmu haman alila. 25 Xunga ⱪorⱪup, silining bǝrgǝn bir talant tǝnggilirini yǝrgǝ kɵmüp yoxurup ⱪoyƣanidim. Mana pullirini alsila» dǝptu. 26 Ƣojisi uningƣa: «Əy, rǝzil, ⱨurun qakar! Sǝn meni terimiƣan yǝrdin oruwalidiƣan, uruⱪ qaqmiƣan yǝrdin haman alidiƣan adǝm dǝp bilip, 27 ⱨeq bolmiƣanda pulumni jazanihorlarƣa amanǝt ⱪoyuxung kerǝk idiƣu! Xundaⱪ ⱪilƣan bolsang mǝn ⱪaytip kǝlgǝndǝ pulumni ɵsümi bilǝn alƣan bolmamtim?! 28 Xunga, uning ⱪolidiki talant tǝnggini elip, on talant tǝnggǝ bar bolƣanƣa beringlar! 29 Qünki kimdǝ bar bolsa, uningƣa tehimu kɵp berilidu, uningda molqiliⱪ bolidu; ǝmma kimdǝ yoⱪ bolsa, ⱨǝtta uningda bar bolƣanlirimu uningdin mǝⱨrum ⱪilinidu. □  ■ 30 Bu yaramsiz qakarni texidiki ⱪarangƣuluⱪⱪa aqiⱪip taxlanglar! U yǝrdǝ yiƣa-zarlar kɵtürülidu, qixlirini ƣuqurlitidu» dǝptu.■

Ahirǝttiki soraⱪ

31 Insan’oƣli ɵz xan-xǝripi iqidǝ barliⱪ pǝrixtiliri bilǝn billǝ kǝlginidǝ, xǝrǝplik tǝhtidǝ olturidu. ■ 32 Barliⱪ ǝllǝr uning aldiƣa yiƣilidu. Padiqi ⱪoylarni ɵqkilǝrdin ayriƣinidǝk u ularni ayriydu; □  ■ 33 u ⱪoylarni ong yeniƣa, ɵqkilǝrni sol yeniƣa ayriydu. 34 Andin Padixaⱨ ong yenidikilǝrgǝ: «Əy Atam bǝht ata ⱪilƣanlar, kelinglar! Alǝm apiridǝ bolƣandin beri silǝr üqün tǝyyarlanƣan padixaⱨliⱪⱪa waris bolup igǝ bolunglar!■

35 Qünki aq ⱪalƣinimda silǝr manga yemǝklik bǝrdinglar, ussuz ⱪalƣinimda ussuluⱪ bǝrdinglar, musapir bolup yürginimdǝ ɵz ɵyünglǝrgǝ aldinglar, ■ 36 yalingaq ⱪalƣinimda kiydürdünglar, kesǝl bolup ⱪalƣinimda ⱨalimdin hǝwǝr aldinglar, zindanda yatⱪinimda yoⱪlap turdunglar» — dǝydu.□  ■

37 U qaƣda, ⱨǝⱪⱪaniy adǝmlǝr uningƣa: «I Rǝb, biz seni ⱪaqan aq kɵrüp ozuⱪ bǝrduⱪ yaki ussuz kɵrüp ussuluⱪ bǝrduⱪ? 38 Seni ⱪaqan musapir kɵrüp ɵyümizgǝ alduⱪ yaki yalingaq kɵrüp kiygüzduⱪ? 39 Sening ⱪaqan kesǝl bolƣiningni yaki zindanda yatⱪiningni kɵrüp yoⱪlap barduⱪ?» dǝp soraydu. 40 Wǝ Padixaⱨ ularƣa: «Mǝn silǝrgǝ bǝrⱨǝⱪ xuni eytayki, muxu ⱪerindaxlirimdin ǝng kiqikidin birǝrsigǝ xularni ⱪilƣininglarmu, dǝl manga ⱪilƣan boldunglar» dǝp jawab beridu.■

41 Andin u sol yenidikilǝrgǝ: «Əy lǝnitilǝr, kɵzümdin yoⱪilinglar! Xǝytan bilǝn uning pǝrixtilirigǝ ⱨazirlanƣan mǝnggü ɵqmǝs otⱪa kiringlar! ■ 42 Qünki aq ⱪalƣinimda manga ozuⱪ bǝrmidinglar, ussuz ⱪalƣinimda ussuluⱪ bǝrmidinglar; 43 musapir bolup yürginimdǝ ɵz ɵyünglǝrgǝ almidinglar, yalingaq ⱪalƣinimda kiydürmidinglar, kesǝl bolƣinimda wǝ zindanda yatⱪinimda yoⱪlimidinglar» dǝydu.

44 U qaƣda, ular: «I Rǝb, seni ⱪaqan aq, ussuz, musapir, yalingaq, kesǝl yaki zindanda kɵrüp turup hizmitingdǝ bolmiduⱪ?» dǝydu. 45 Andin padixaⱨ ularƣa: «Mǝn silǝrgǝ bǝrⱨǝⱪ xuni eytayki, muxulardin ǝng kiqikidin birǝrsigǝ xundaⱪ ⱪilmiƣininglar mangimu ⱪilmiƣan boldunglar» dǝp jawab beridu. ■ 46 Buning bilǝn ular mǝnggülük jazaƣa kirip ketidu, lekin ⱨǝⱪⱪaniylar bolsa mǝnggülük ⱨayatⱪa kiridu.■

26

Əysani ɵltürüx suyiⱪǝsti

Mar. 14:1-2; Luⱪa 22:1-2; Yⱨ. 11:45-53

1 Əysa bu sɵzlǝrni ⱪilip bolƣandin keyin, muhlisliriƣa:

2 — Silǝrgǝ mǝlumki, ikki kündin keyin «ɵtüp ketix ⱨeyti» bolidu, xu qaƣda Insan’oƣli krestlinix üqün tutup berilidu, — dedi.□  ■

3 Bax kaⱨinlar wǝ aⱪsaⱪallar Ⱪayafa isimlik bax kaⱨinning sariyida jǝm boluxti.■ 4 Ular Əysani ⱪandaⱪ ⱪilip ⱨiylǝ-nǝyrǝng bilǝn tutup ɵltürüx toƣrisida mǝsliⱨǝt ⱪilixti. 5 Biraⱪ ular:

— Bu ix ⱨeyt-ayǝm künliri ⱪilinmisun. Bolmisa, hǝlⱪ arisida malimanqiliⱪ qiⱪixi mumkin, — deyixti.

Hudaguy ayalning Əysaƣa ǝtir qeqixi

Mar. 14:3-9; Yⱨ. 12:1-8

6 Əmdi Əysa Bǝyt-Aniya yezisida, «Simon mahaw»ning ɵyidǝ bolƣinida,□ 7 bir ayal uning yeniƣa kirdi. U aⱪ ⱪaxtexi xexidǝ naⱨayiti ⱪimmǝtlik ǝtirni elip kǝlgǝn bolup, Əysa dastihanda olturƣanda, ǝtirni uning bexiƣa ⱪuydi.■ 8 Lekin muhlislar buni kɵrüp hapa boluxup:

— Zadi nemixⱪa bundaⱪ israpqiliⱪ ⱪilinidu? 9 Qünki bu ǝtirni kɵp pulƣa setip, pulini kǝmbǝƣǝllǝrgǝ sǝdiⱪǝ ⱪilsa bolattiƣu! — deyixti.

10 Lekin Əysa ularning kɵnglidikini bilip ularƣa:

— Bu ayalning kɵnglini nemǝ dǝp aƣritisilǝr? Qünki u mǝn üqün yahxi bir ixni ⱪildi. 11 Qünki kǝmbǝƣǝllǝr daim silǝrning aranglarda bolidu, lekin mening aranglarda boluxum silǝrgǝ daim nesip boliwǝrmǝydu! ■ 12 Bu ayalning bu ǝtirni bǝdinimgǝ ⱪuyuxi mening dǝpnǝ ⱪiliniximƣa tǝyyar boluxum üqün boldi. 13 Mǝn silǝrgǝ bǝrⱨǝⱪ xuni eytip ⱪoyayki, bu hux hǝwǝr pütkül dunyaning ⱪǝyeridǝ jakarlansa, bu ayal ǝslinip, uning ⱪilƣan bu ixi tǝriplinidu, — dedi.

Yǝⱨuda Əysaƣa satⱪunluⱪ ⱪilixⱪa wǝdǝ ⱪilidu

14 Bu ixtin keyin, on ikkiylǝndin Yǝⱨuda Ixⱪariyot isimlik biri bax kaⱨinlarning aldiƣa berip:□  ■

15 — Uni tutup bǝrsǝm, manga nemǝ berisilǝr? — dedi. Ular uning aldiƣa ottuz kümüx tǝnggǝ ⱪoydi. ■ 16 Yǝⱨuda xuningdin etibarǝn uni tutup berixkǝ muwapiⱪ pursǝt izdǝxkǝ baxlidi.

«Ɵtüp ketix ⱨeyti»ning kǝqlik tamiⱪi

Mar. 14:21-22; Luⱪa 22:7-14, 21-23; Yⱨ. 13:21-30

17 Petir nan ⱨeytining birinqi küni, muhlislar Əysaning yeniƣa kelip:

— Ɵtüp ketix ⱨeytining tamiⱪini yeyixing üqün ⱪǝyǝrdǝ tǝyyarliximizni halaysǝn? — dǝp soridi.□  ■

18 U ularƣa:

— Xǝⱨǝrgǝ kirip palanqining ɵyigǝ berip uningƣa: «Ustaz: — Waⱪit-saitim yeⱪinlixip ⱪaldi, ɵtüp ketix ⱨeytini muhlislirim bilǝn birliktǝ sening ɵyüngdǝ ɵtküzǝy — dǝydu» dǝp eytinglar, — dedi.

19 Muhlislar Əysaning tapiliƣinidǝk ɵtüp ketix ⱨeytining tamiⱪini xu yǝrdǝ tǝyyarlidi. 20 Kǝqⱪurun, u on ikkiylǝn bilǝn dastihanda olturdi. ■ 21 Ular ƣizaliniwatⱪanda u:

— Mǝn silǝrgǝ bǝrⱨǝⱪ xuni eytip ⱪoyayki, aranglardiki birǝylǝn manga satⱪunluⱪ ⱪilidu, — dedi.■

22  Buni anglap ular intayin ⱪayƣuƣa qɵmüp, bir-birlǝp uningdin:

— Ya Rǝb, mǝn ǝmǝstimǝn? — dǝp soraxⱪa baxlidi.

23 U jawabǝn: — Ⱪolidiki nanni mǝn bilǝn tǝng tawaⱪⱪa tɵgürgǝn kixi, manga satⱪunluⱪ ⱪilƣuqi xu bolidu. ■ 24 Insan’oƣli dǝrwǝⱪǝ muⱪǝddǝs yazmilarda ɵzi toƣrisida pütülginidǝk ɵlümgǝ ketidu; biraⱪ Insan’oƣlining tutup berilixigǝ wasitiqi bolƣan adǝmning ⱨaliƣa way! U adǝm tuƣulmiƣan bolsa yahxi bolatti! — dedi.

25 Uningƣa satⱪunluⱪ ⱪilidiƣan Yǝⱨuda:

— Ustaz, mǝn ǝmǝstimǝn? — dǝp soridi. U uningƣa:

— Ɵzüng deding jumu, — dedi.□

«Rǝbning ziyapiti»

Mar. 14:22-26; Luⱪa 22:15-20; 1Kor. 11:23-25

26 Ular ƣizaliniwatⱪanda, Əysa bir nanni ⱪoliƣa elip Hudaƣa tǝxǝkkür-ⱨǝmdusana eytⱪandin keyin, uni oxtup, muhlisliriƣa ülǝxtürüp bǝrdi wǝ:

—Elinglar, yǝnglar, bu mening tenim, — dedi.□  ■

27 Andin, ⱪoliƣa jamni elip Hudaƣa tǝxǝkkür-ⱨǝmdusana eytip, uni muhlisliriƣa tutup:

— Ⱨǝmmǝylǝn buningdin iqinglar. 28 Bu mening nurƣun adǝmlǝrning gunaⱨlirining kǝqürüm ⱪilinixi üqün tɵkülidiƣan, yengi ǝⱨdini tüzidiƣan ⱪenimdur. □  ■ 29 Lekin mǝn xuni silǝrgǝ eytayki, Atamning padixaⱨliⱪida silǝr bilǝn birliktǝ yengidin xarabtin iqmigüqǝ, üzüm telining xǝrbitini ⱨǝrgiz iqmǝymǝn, — dedi.

30 Ular mǝdⱨiyǝ küyini eytⱪandin keyin talaƣa qiⱪip, Zǝytun teƣiƣa ⱪarap ketixti.■

Muhlislarning Əysadin waz keqixi

Mar. 14:27-31; Luⱪa 22:31-34; Yⱨ. 13:36-38

31 Andin Əysa ularƣa:

— Bügün keqǝ silǝr ⱨǝmminglar mening tüpǝylimdin tandurulup putlixisilǝr, qünki muⱪǝddǝs yazmilarda: —

«Mǝn padiqini uruwetimǝn,

Padidiki ⱪoylar patiparaⱪ bolup tarⱪitiwetilidu» dǝp pütülgǝn. □  ■ 32 Lekin mǝn tirilgǝndin keyin Galiliyǝgǝ silǝrdin burun barimǝn, — dedi.■

33 Petrus uningƣa jawabǝn:

— Ⱨǝmmǝylǝn sening tüpǝylingdin tandurulup putlaxsimu, mǝn ⱨǝrgiz putlaxmaymǝn, dedi.■

34 Əysa uningƣa: — Mǝn sanga bǝrⱨǝⱪ xuni eytip ⱪoyayki, bügün keqǝ horaz qillaxtin burun, sǝn mǝndin üq ⱪetim tanisǝn, — dedi.■

35 Petrus uningƣa:

— Sǝn bilǝn billǝ ɵlüxüm kerǝk bolsimu, sǝndin ⱨǝrgiz tanmaymǝn, — dedi. Ⱪalƣan muhlislarning ⱨǝmmisimu xundaⱪ deyixti.

Əysaning Getsimanǝ baƣqisidiki dua-tilawiti

Mar. 14:32-42; Luⱪa 22:39-46

36 Andin Əysa ular bilǝn billǝ Getsimanǝ degǝn yǝrgǝ kǝldi. U muhlislarƣa: «Mǝn u yaⱪⱪa berip dua-tilawǝt ⱪilip kǝlgüqǝ, muxu jayda olturup turunglar» dedi. ■ 37 U Petrusni, xundaⱪla Zǝbǝdiyning ikki oƣlini birgǝ elip mangdi wǝ ⱪattiⱪ azablinip, kɵngli tolimu pǝrixan boluxⱪa baxlidi. □ 38 U ularƣa:

— Jenim ɵlidiƣandǝk bǝkmu azablanmaⱪta. Silǝr bu yǝrdǝ ⱪelip, mǝn bilǝn birliktǝ oyƣaⱪ turunglar, — dewidi, ■ 39 Wǝ sǝl neriraⱪ berip, ɵzini yǝrgǝ etip düm yetip dua ⱪilip:

— I Atam, mumkin bolsa, bu ⱪǝdǝⱨ mǝndin ɵtüp kǝtsun! Lekin bu ix mǝn haliƣandǝk ǝmǝs, sǝn haliƣandǝk bolsun, — dedi.□  ■

40 U muhlislarning yeniƣa ⱪaytip kǝlginidǝ, ularning uhlap ⱪalƣanliⱪini kɵrüp, Petrusⱪa:

— Mǝn bilǝn billǝ birǝr saǝtmu oyƣaⱪ turalmidinglarmu?! 41 Eziⱪturuluxtin saⱪlinix üqün, oyƣaⱪ turup dua ⱪilinglar. Roⱨ pidakar bolsimu, lekin kixining ǝtliri ajizdur, — dedi.□  ■

42 U ikkinqi ⱪetim berip, yǝnǝ dua ⱪilip:

— I Atam, ǝgǝr mǝn bu ⱪǝdǝⱨni iqmisǝm u mǝndin kǝtmisǝ, undaⱪta sening iradǝng ada ⱪilinsun, — dedi. 43 U ularning yeniƣa ⱪaytip kǝlginidǝ, yǝnǝ uhlap ⱪalƣanliⱪini kɵrdi, qünki ularning kɵzliri uyⱪuƣa ilinƣanidi.

44 Xuning bilǝn u ulardin ayrilip üqinqi ⱪetim berip, yǝnǝ xu sɵzlǝr bilǝn dua ⱪildi.

45 Andin u muhlislarning yeniƣa kelip ularƣa:

— Silǝr tehiqǝ uhlawatamsilǝr, tehiqǝ dǝm eliwatamsilǝr? Mana, waⱪit-saiti yeⱪinlaxti; Insan’oƣli gunaⱨkarlarning ⱪoliƣa tapxurulidu. □ 46 Ⱪopunglar, ketǝyli; mana, manga satⱪunluⱪ ⱪilidiƣan kixi yeⱪin kǝldi! — dedi.

Əysaning tutⱪun ⱪilinixi

Mar. 14:43-50; Luⱪa 22:47-53; Yⱨ. 18:3-12

47 Uning sɵzi tehi tügimǝyla, on ikkiylǝndin biri bolƣan Yǝⱨuda kǝldi; uning yenida bax kaⱨinlar wǝ hǝlⱪ aⱪsaⱪalliri tǝripidin ǝwǝtilgǝn, ⱪiliq-toⱪmaⱪlarni kɵtürgǝn zor bir top adǝm bar idi. ■ 48 Uningƣa satⱪunluⱪ ⱪilƣuqi ular bilǝn alliburun ixarǝtni bekitip: «Mǝn kimni sɵysǝm, u dǝl xudur. Silǝr uni tutunglar» dǝp kelixkǝnidi. 49 U udul Əysaning aldiƣa berip:

— Salam, ustaz! — dǝp uni sɵyüp kǝtti.□

50 Əysa uningƣa:

— Aƣinǝm, nemǝ dǝp kǝlding? — dedi. Xuning bilǝn, ⱨeliⱪi adǝmlǝr yopurulup kelip, Əysaƣa ⱪol selip, uni tutⱪun ⱪildi. □ 51 Wǝ mana, Əysaning yenidikilǝrdin birǝylǝn ⱪiliqini suƣurup, bax kaⱨinning qakiriƣa uruwidi, uning ⱪuliⱪini xilip qüxürüwǝtti. 52 Əysa uningƣa:

— Ⱪiliqingni ⱪiniƣa sal, ⱪiliq kɵtürgǝnlǝr ⱪiliq astida ⱨalak bolidu. 53 Yaki meni Atisiƣa nida ⱪilalmaydiƣan boldi, dǝp oylap ⱪaldingmu?! Xundaⱪ ⱪilsamla U manga xuan on ikki ⱪisimdin artuⱪ pǝrixtǝ mangdurmamdu? □ 54 Biraⱪ mǝn undaⱪ ⱪilsam, muⱪǝddǝs yazmilardiki bu ixlar muⱪǝrrǝr bolidu degǝn bexarǝtlǝr ⱪandaⱪmu ǝmǝlgǝ axurulsun? — dedi.■

55 Xu pǝyttǝ Əysa toplaxⱪan adǝmlǝrgǝ ⱪarap:

— Bir ⱪaraⱪqini tutidiƣandǝk ⱪiliq-toⱪmaⱪlarni kɵtürüp meni tutⱪili kǝpsilǝrƣu? Mǝn ⱨǝr küni ibadǝthana ⱨoylilirida silǝr bilǝn billǝ olturup tǝlim berǝttim, lekin silǝr u qaƣda meni tutmidinglar. 56 Lekin bu pütün ixlarning yüz berixi pǝyƣǝmbǝrlǝrning muⱪǝddǝs yazmilirida aldin eytⱪanlirining ǝmǝlgǝ axuruluxi üqün boldi, — dedi.

Bu qaƣda, muhlislarning ⱨǝmmisi uni taxlap ⱪeqip ketixti.■

Aliy kengǝxmidǝ sotlinix

Mar. 14:53-65; Luⱪa 22:54-55, 63-71; Yⱨ. 18:13-14, 19-24

57 Əmdi Əysani tutⱪun ⱪilƣanlar uni bax kaⱨin Ⱪayafaning aldiƣa elip berixti. Tǝwrat ustazliri bilǝn aⱪsaⱪallarmu u yǝrdǝ jǝm boluxⱪanidi. ■ 58 Petrus uningƣa taki bax kaⱨinning sariyining ⱨoylisiƣiqǝ yiraⱪtin ǝgixip kelip, ixning aⱪiwetini kɵrüx üqün iqkirigǝ kirip, ⱪarawullarning arisida olturdi. 59 Bax kaⱨinlar, aⱪsaⱪallar wǝ pütün aliy kengǝxmǝ ǝzaliri Əysani ɵlüm jazasiƣa mǝⱨkum ⱪilix üqün, yalƣan guwaⱨ-ispat izdǝytti. □  ■ 60 Nurƣun yalƣan guwaⱨqilar otturiƣa qiⱪⱪan bolsimu, ular bulardin ⱨeqⱪandaⱪ ispatⱪa erixǝlmidi. Ahirda, ikki yalƣan guwaⱨqi otturiƣa qiⱪip:

61 — Bu adǝm: «Mǝn Hudaning ibadǝthanisini buzup taxlap, üq kün iqidǝ ⱪayta ⱪurup qiⱪalaymǝn» degǝn, dedi.□  ■

62 Bax kaⱨin ornidin turup, uningƣa:

— Ⱪeni, jawab bǝrmǝmsǝn? Bular sening üstüngdin zadi ⱪandaⱪ guwaⱨliⱪlarni beriwatidu? — dedi. ■ 63 Lekin Əysa süküt ⱪilip turiwǝrdi.

Bax kaⱨin uningƣa:

— Mǝnggü ⱨayat bolƣuqi Huda bilǝn sening ⱪǝsǝm ⱪilixingni buyruymǝnki, bizgǝ eyt, Hudaning Oƣli Mǝsiⱨ sǝnmu?» — dedi.■

64 Əysa mundaⱪ jawab ⱪayturdi:

— Xundaⱪ, sening deginingdǝk. Lekin xunimu silǝrgǝ eytayki, buningdin keyin silǝr Insan’oƣlining Ⱪadir Bolƣuqining ong yenida olturidiƣinini wǝ kɵktiki bulutlar üstidǝ kelidiƣinini kɵrisilǝr.□  ■

65 Xuning bilǝn bax kaⱨin tonlirini yirtip taxlap:

— U kupurluⱪ ⱪildi! Əmdi baxⱪa ⱨǝrⱪandaⱪ guwaⱨqining nemǝ ⱨajiti? Mana, ɵzünglar bu kupurluⱪni anglidinglar! □
66 Buningƣa nemǝ dǝysilǝr? — dedi.

— U ɵlüm jazasiƣa layiⱪtur! — dǝp jawab ⱪayturuxti ular.■

67 Buning bilǝn ular uning yüzigǝ tükürüp, uningƣa muxt atⱪili turdi. Bǝziliri uni kaqatlap:■

68 — Əy Mǝsiⱨ, pǝyƣǝmbǝrqilik ⱪilmamsǝn, eytip baⱪⱪina, seni kim urdi? — deyixti.■

Petrusning Əysadin tenixi

Mar. 14:66-72; Luⱪa 22:56-62; Yⱨ. 18:15-18, 25-27

69 Əmdi Petrus sarayning taxⱪiriⱪi ⱨoylisida olturatti. Bir dedǝk uning yeniƣa kelip:

— Sǝn Galiliyǝlik Əysa bilǝn birgǝ idingƣu, — dedi.■

70 Lekin u ⱨǝmmǝylǝnning aldida inkar ⱪilip: — Sening nemǝ dǝwatⱪanliⱪingni qüxǝnmidim! — dedi.

71 Andin u dalanƣa qiⱪⱪanda, uni kɵrgǝn yǝnǝ bir dedǝk u yǝrdǝ turƣanlarƣa:

— Bu adǝmmu Nasarǝtlik Əysa bilǝn birgǝ idi, — dedi.

72 U yǝnǝ inkar ⱪilip: —

Mǝn u adǝmni tonumaymǝn! — dǝp ⱪǝsǝm iqti.

73 Bir’azdin keyin, u yǝrdǝ turƣanlar Petrusning yeniƣa kelip uningƣa:

— Xübⱨisizki, sǝn ularning biri ikǝnsǝn, qünki tǝlǝppuzung seni pax ⱪilidu, — deyixti.□

74  Petrus ⱪattiⱪ ⱪarƣaxlar bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilip:

— U adǝmni zadi tonumaymǝn! — deyixigila horaz qillidi. 75 Petrus Əysaning: «Horaz qillaxtin burun, sǝn mǝndin üq ⱪetim tanisǝn!» degǝn sɵzini esigǝ aldi. U taxⱪiriƣa qiⱪip, ⱪattiⱪ yiƣa-zar kɵtürdi.■

27

Yǝⱨudaning ɵlüxi

Mar. 15:1; Luⱪa 23:1-2; Yⱨ. 18:28-32

1 Tang atⱪandila, pütün bax kaⱨinlar bilǝn hǝlⱪ aⱪsaⱪalliri Əysani ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪildurux üqün mǝsliⱨǝtlǝxti.■ 2 Ular uni baƣlap apirip, waliy Pontius Pilatusⱪa tapxurup bǝrdi.■

3 Uningƣa satⱪunluⱪ ⱪilƣan Yǝⱨuda uning ɵlümgǝ ⱨɵküm ⱪilinƣanliⱪini kɵrüp, bu ixlarƣa puxayman ⱪildi wǝ bax kaⱨinlar bilǝn aⱪsaⱪallarƣa ottuz kümüx tǝnggini ⱪayturup berip:

4 — Mǝn bigunaⱨ bir janning ⱪeni tɵkülüxkǝ satⱪunluⱪ ⱪilip gunaⱨ ɵtküzdüm, — dedi.

Buningƣa bizning nemǝ karimiz? Ɵz ixingni bil! — deyixti ular.

5 Yǝⱨuda kümüx tǝnggilǝrni ibadǝthanining iqigǝ qɵriwǝtti wǝ u yǝrdin ketip, talaƣa qiⱪip, esilip ɵlüwaldi.□  ■

6 Bax kaⱨinlar kümüx tǝnggilǝrni yiƣiwelip: —

Bu hun tɵlümi bolƣan tǝnggilǝrdur, ularni ibadǝthanining hǝzinisigǝ ⱪoyux ⱨaram, — deyixti.□ 7 Ular ɵzara mǝsliⱨǝtlixip, bu pullar bilǝn yaⱪa yurtluⱪlarƣa yǝrlik bolsun dǝp, sapalqining bir parqǝ etizliⱪini setiwaldi.□  ■ 8 Xunga bu yǝr ⱨazirƣiqǝ «ⱪanliⱪ etiz» dǝp atilip kǝlmǝktǝ.

9 Xu ix bilǝn Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝr tǝripidin burun eytilƣan munu bexarǝt ǝmǝlgǝ axuruldi: —

«Israil hǝlⱪi uning üqün baⱨalap bekitkǝn baⱨasini,

Yǝni ottuz kümüx tǝnggini ular elixti,■

10 Wǝ Pǝrwǝrdigar manga kɵrsǝtkǝndǝk,

Sapalqining etizini setiwelixⱪa hǝjlǝxti».□
  ■

Əysaning waliy Pilatusning aldida sotlinixi

Mar. 15:2-5; Luⱪa 23:3-5; Yⱨ. 18:33-38

11 Əmdi Əysa waliyning aldiƣa turƣuzuldi. Waliy uningdin:

— Sǝn Yǝⱨudiylarning padixaⱨimu? — dǝp soridi.

Eytⱪiningdǝk, — dedi Əysa.□  ■

12 Lekin bax kaⱨinlar wǝ aⱪsaⱪallar uning üstidin ǝrz-xikayǝt ⱪilƣanda, u bir eƣizmu jawab bǝrmidi. 13 Buning bilǝn Pilatus uningƣa:

— Ularning sening üstüngdin ⱪilƣan xunqǝ kɵp xikayǝtlirini anglimaywatamsǝn? — dedi. ■ 14 Biraⱪ u Pilatusⱪa jawabǝn xikayǝtlǝrning birsigimu jawab bǝrmidi. Waliy buningƣa intayin ⱨǝyran ⱪaldi.■

15 Ⱨǝr ⱪetimliⱪ ɵtüp ketix ⱨeytida, waliyning halayiⱪ tǝlǝp ⱪilƣan bir mǝⱨbusni ularƣa ⱪoyup berix aditi bar idi. ■ 16 Əyni waⱪitta, rimliⱪlarning Barabbas isimlik atiⱪi qiⱪⱪan bir mǝⱨbusi zindanda idi. □  ■ 17 Halayiⱪ jǝm bolƣanda, Pilatus ulardin:

— Kimni silǝrgǝ ⱪoyup beriximni halaysilǝr? Barabbasnimu yaki Mǝsiⱨ dǝp atalƣan Əysanimu? — dǝp soridi □ 18 (qünki u bax kaⱨin ⱪatarliⱪlarning ⱨǝsǝthorluⱪi tüpǝylidin uni tutup bǝrgǝnlikini bilǝtti).

19 Pilatus «soraⱪ tǝhti»dǝ olturƣanda, ayali uningƣa adǝm ǝwǝtip: — U ⱨǝⱪⱪaniy kixining ixiƣa arilaxmiƣin. Qünki tünügün keqǝ uning sǝwǝbidin qüxümdǝ kɵp azab qǝktim, — dǝp hǝwǝr yǝtküzdi.□

20 Lekin bax kaⱨinlar wǝ aⱪsaⱪallar bolsa halayiⱪni maⱪul ⱪilip, Barabbasni ⱪoyup berixni wǝ Əysani yoⱪitixni tǝlǝp ⱪildurdi.■

21 Waliy jawabǝn ulardin yǝnǝ:

— Silǝrgǝ bu ikkisining ⱪaysisini ⱪoyup beriximni halaysilǝr? — dǝp soridi.

Barabbasni, — deyixti ular.

22 Pilatus ǝmdi: — Undaⱪ bolsa, Mǝsiⱨ dǝp atalƣan Əysani ⱪandaⱪ bir tǝrǝp ⱪilay? — dedi.

Ⱨǝmmǝylǝn:

— U krestlǝnsun! — deyixti.

23 Pilatus:

— Nemixⱪa? U zadi nemǝ yamanliⱪ ɵtküzüptu? — dǝp soridi.

Biraⱪ ular tehimu ⱪattiⱪ warⱪirixip:

U krestlǝnsun! — dǝp turuwelixti. 24 Pilatus sɵzliwerixning biⱨudǝ ikǝnlikini, bǝlki buning orniƣa malimanqiliⱪ qiⱪidiƣanliⱪini kɵrüp, su elip, kɵpqilikning aldida ⱪolini yuƣaq:

— Bu ⱨǝⱪⱪaniy adǝmning ⱪeniƣa mǝn jawabkar ǝmǝsmǝn, buningƣa ɵzünglar mǝs’ul bolunglar! — dedi.

25 Pütün hǝlⱪ jawabǝn:

— Uning ⱪeni bizning üstimizgǝ wǝ balilirimizning üstigǝ qüxsun! — deyixti.■

26 Buning bilǝn Pilatus Barabbasni ularƣa qiⱪirip bǝrdi. Əysani bolsa ⱪattiⱪ ⱪamqilatⱪandin keyin, krestlǝxkǝ lǝxkǝrlirigǝ tapxurdi.□

Lǝxkǝrlǝrning Əysani mazaⱪ ⱪilixi

Mar. 15:16-20; Yⱨ. 19:2-3

27 Andin waliyning lǝxkǝrliri Əysani uning ordisiƣa elip kirip, pütün lǝxkǝrlǝr topini bu yǝrgǝ uning ǝtrapiƣa yiƣdi. □  ■ 28 Ular Əysani yalingaqlap, uqisiƣa pǝrǝng rǝnglik ton kiydürüxti. □ 29 Tikǝnlik xahqilarni ɵrüp bir taj yasap, bexiƣa kiydürdi wǝ ong ⱪoliƣa bir ⱪomuxni tutⱪuzdi. Andin uning aldiƣa tizlinip: «Yaxiƣayla, Yǝⱨudiylarning padixaⱨi!» dǝp mazaⱪ ⱪilixti. □ 30 Uningƣa tükürüxti, ⱪomuxni elip uning bexiƣa uruxti. 31 Uni xundaⱪ mazaⱪ ⱪilƣandin keyin, tonni saldurup, uqisiƣa ɵz kiyimlirini kiydürdi wǝ krestlǝx üqün elip mengixti.

Əysaning krestlinixi

Mar. 15:21-32; Luⱪa 23:26-39; Yⱨ. 19:17-19

32 Ular taxⱪiriƣa qiⱪⱪinida, Kurini xǝⱨirilik Simon isimlik bir kixini uqritip, uni tutup kelip Əysaning krestini uningƣa mǝjburiy kɵtürgüzdi. □  ■ 33 Ular Golgota, yǝni «Bax sɵngǝk» degǝn yǝrgǝ kǝlgǝndǝ, ■ 34  Əysaƣa iqix üqün kǝkrǝ süyi arilaxturulƣan aqqiⱪ xarab bǝrdi; lekin u uni tetip baⱪⱪandin keyin, iqkili unimidi.□  ■

35 Lǝxkǝrlǝr uni krestligǝndin keyin, qǝk taxlixip kiyimlirini ɵzara bɵlüxüwaldi. ■ 36 Andin u yǝrdǝ olturup uningƣa kɵzǝtqilik ⱪildi. 37 Ular uning bexining yuⱪiri tǝripigǝ «Bu Əysa, Yǝⱨudiylarning padixaⱨidur» dǝp yezilƣan xikayǝtnamǝ tahtiyini bekitti.■

38  Əysa bilǝn tǝng ikki ⱪaraⱪqimu krestkǝ mihlanƣan bolup, biri ong tǝripidǝ, yǝnǝ biri sol tǝripidǝ idi.■

39 Bu yǝrdin ɵtkǝnlǝr baxlirini qayⱪixip, uni ⱨaⱪarǝtlǝp:■

40 — Ⱪeni, sǝn ibadǝthanini buzup taxlap, üq kün iqidǝ ⱪaytidin yasap qiⱪidiƣan adǝm, ǝmdi ɵzüngni ⱪutⱪuzǝ! Hudaning Oƣli bolsang, kresttin qüxüp baⱪⱪina! — deyixti.■

41 Bax kaⱨinlarmu, Tǝwrat ustazliri wǝ aⱪsaⱪallar bilǝn birgǝ uni mǝshirǝ ⱪilip:

42 — Baxⱪilarni ⱪutⱪuzuptikǝn, ɵzini ⱪutⱪuzalmaydu. U Israilning padixaⱨimix! Əmdi kresttin qüxüp baⱪsunqu, andin uningƣa etiⱪad ⱪilimiz. 43 U Hudaƣa tayanƣan! Huda uni ǝzizlisǝ, ⱨazir ⱪutⱪuzup baⱪⱪay! Qünki u: «Mǝn Hudaning Oƣli» degǝnidi, — deyixti. □ 44 Uning bilǝn tǝng krestlǝngǝn ⱪaraⱪqilarmu uni xundaⱪ ⱨaⱪarǝtlǝxti.

Əysaning ɵlümi

Mar. 15:33-41; Luⱪa 23:44-49; Yⱨ. 19:28-30

45 Əmdi künning altinqi saitidin toⱪⱪuzinqi saitigiqǝ pütkül zeminni ⱪarangƣuluⱪ basti. □  ■ 46 Toⱪⱪuzinqi saǝtlǝrdǝ Əysa yuⱪiri awazda: «Eli, eli, lǝma sawaⱪtani?» yǝni «Hudayim, Hudayim, meni nemixⱪa taxliwǝtting?» dǝp ⱪattiⱪ nida ⱪildi.□  ■

47 U yǝrdǝ turƣanlarning bǝziliri buni anglap:

Bu adǝm Ilyas pǝyƣǝmbǝrgǝ murajiǝt ⱪiliwatidu, — deyixti.

48 Ularning iqidin birǝylǝn dǝrⱨal yügürüp berip bir parqǝ bulutni ǝkelip, uni aqqiⱪ xarabⱪa qilap, ⱪomuxning uqiƣa selip uningƣa iqküzüp ⱪoydi.■

49 Biraⱪ baxⱪilar:

— Tohta! Ⱪarap baⱪayli, Ilyas pǝyƣǝmbǝr kelip uni ⱪutⱪuzup ⱪalarmikin? — deyixti.

50 Əysa yuⱪiri awaz bilǝn yǝnǝ bir warⱪiridi-dǝ, roⱨini ⱪoyuwǝtti.□  ■

51 Wǝ mana, xu dǝⱪiⱪidǝ ibadǝthanining iqkiri pǝrdisi yuⱪiridin tɵwǝngǝ ikki parqǝ bɵlüp yirtildi. Yǝr-zemin tǝwrinip, taxlar yerilip, □  ■ 52-53 Ⱪǝbrilǝr eqildi (U tirilgǝndin keyin, ɵlümdǝ uhlawatⱪan nurƣun muⱪǝddǝs bǝndilǝrning tǝnlirimu tirildi; ular ⱪǝbrilǝrdin qiⱪti wǝ muⱪǝddǝs xǝⱨǝrgǝ kirip, u yǝrdǝ nurƣun kixilǝrgǝ kɵründi).□

54 Əmdi Əysani kɵzǝt ⱪiliwatⱪan yüzbexi ⱨǝm yenidiki lǝxkǝrlǝr yǝrning tǝwrixini wǝ baxⱪa yüz bǝrgǝn ⱨadisilǝrni kɵrüp, intayin ⱪorⱪuxup:

— U ⱨǝⱪiⱪǝtǝn Hudaning Oƣli ikǝn! — deyixti.■

55 U yǝrdǝ yǝnǝ bu ixlarƣa yiraⱪtin ⱪarap turƣan nurƣun ayallarmu bar idi. Ular ǝslidǝ Əysaning hizmitidǝ bolup, Galiliyǝdin uningƣa ǝgixip kǝlgǝnidi. ■ 56 Ularning arisida Magdalliⱪ Mǝryǝm, Yaⱪup bilǝn Yüsüpning anisi Mǝryǝm, Zǝbǝdiyning oƣullirining anisimu bar idi.

Əysaning dǝpnǝ ⱪilinixi

Mar. 15:42-47; Luⱪa 23:50-56; Yⱨ. 19:38-42

57 Kǝqⱪurun, Arimatiyaliⱪ Yüsüp isimlik bir bay kǝldi. Umu Əysaning muhlisliridin idi. ■ 58 U Pilatusning aldiƣa berip, Əysaning jǝsitini tǝlǝp ⱪildi. Pilatus jǝsǝtni uningƣa tapxuruxⱪa ǝmr ⱪildi. 59 Yüsüp jǝsǝtni elip, pakiz kanap rǝht bilǝn orap kepǝnlidi 60 wǝ uni ɵzi üqün ⱪiyada oydurƣan yengi ⱪǝbrisigǝ ⱪoydi. Andin ⱪǝbrining aƣziƣa yoƣan bir taxni domilitip ⱪoyup, ketip ⱪaldi■ 61 (xu qaƣda Magdalliⱪ Mǝryǝm bilǝn yǝnǝ bir Mǝryǝmmu u yǝrdǝ, ⱪǝbrining udulida olturatti).

Ⱪǝbrini muⱨapizǝt ⱪilix

62 Əmdi ǝtisi, yǝni «Tǝyyarlax küni» ɵtkǝndin keyin, bax kaⱨinlar bilǝn Pǝrisiylǝr jǝm boluxup Pilatusning aldiƣa kelip:□

63 — Janabliri, ⱨeliⱪi aldamqining ⱨayat waⱪtida: «Mǝn ɵlüp üqinqi küni tirilimǝn» degini esimizdǝ bar. ■ 64 Xuning üqün, ⱪǝbri üqinqi künigiqǝ mǝⱨkǝm ⱪoƣdilixi üqün ǝmr bǝrgǝysiz. Undaⱪ ⱪilinmisa, muhlisliri kelip jǝsǝtni oƣrilap ketip, andin hǝlⱪⱪǝ: «U ɵlümdin tirildi» deyixi mumkin. Bundaⱪ aldamqiliⱪ aldinⱪisidinmu bǝttǝr bolidu, — deyixti.

65 Pilatus ularƣa:

— Bir guruppa kɵzǝtqi lǝxkǝrni silǝrgǝ tapxurdum. Ⱪǝbrini ⱪurbinglarning yetixiqǝ mǝⱨkǝm ⱪoƣdanglar, — dedi. 66 Xuning bilǝn ular kɵzǝtqi lǝxkǝrlǝr bilǝn billǝ berip, taxni peqǝtlǝp, ⱪǝbrini muⱨapizǝt astiƣa ⱪoydi.

28

Əysaning tirilixi

Mar. 16:1-8; Luⱪa 24:1-12; Yⱨ. 20:1-10

1 Xabat küni ɵtüp, ⱨǝptining birinqi küni tang atay degǝndǝ, Magdalliⱪ Mǝryǝm bilǝn yǝnǝ bir Mǝryǝm ⱪǝbrini kɵrüxkǝ kǝldi.■ 2 Wǝ mana, yǝrlǝr tuyuⱪsiz ⱪattiⱪ tǝwrǝp kǝtti; qünki Pǝrwǝrdigarning bir pǝrixtisi asmandin qüxüp, ⱪǝbrigǝ berip, taxni bir qǝtkǝ domilitip, üstidǝ olturƣanidi. 3 Pǝrixtining ⱪiyapiti qaⱪmaⱪtǝk, kiyimliri ⱪardǝk ap’aⱪ idi.■ 4 Kɵzǝtqilǝr uningdin xunqǝ ⱪorⱪuxtiki, titrixip, ɵlüktǝk ⱪetipla ⱪaldi.

5 Pǝrixtǝ ayallarƣa ⱪarap:

— Ⱪorⱪmanglar! Silǝrning krestlǝngǝn Əysani izdǝwatⱪininglarni bilimǝn.■ 6 U bu yǝrdǝ ǝmǝs; u ɵzi eytⱪandǝk tirildürüldi. Kelinglar, Rǝb yatⱪan jayni kɵrünglar;■ 7 andin dǝrⱨal berip uning muhlisliriƣa: «U ɵlümdin tiriliptu. Wǝ mana, u silǝrdin awwal Galiliyǝgǝ baridikǝn, uni xu yǝrdǝ kɵridikǝnsilǝr» dǝnglar. Mana mǝn bularni silǝrgǝ eytip bǝrdim, — dedi.□  ■

8 Xunga ayallar ⱨǝm ⱪorⱪunq ⱨǝm zor huxalliⱪ iqidǝ ⱪǝbridin dǝrⱨal ayrilip, uning muhlisliriƣa hǝwǝr berixkǝ yügürüxti.■ 9 Ular muhlislirini hǝwǝrlǝndürüxkǝ mangƣanda, mana Əysa ularning aldiƣa qiⱪip:

— Salam silǝrgǝ! — dedi. Ularmu aldiƣa berip, uning putiƣa esilip, uningƣa sǝjdǝ ⱪildi. □  ■ 10 Andin Əysa ularƣa:

— Ⱪorⱪmanglar! Berip ⱪerindaxlirimƣa: Galiliyǝgǝ beringlar, dǝp uⱪturunglar, ular meni xu yǝrdǝ kɵridu, — dedi.□  ■

Kɵzǝtqilǝrning bayani

11 Ayallar tehi yolda ketiwatⱪanda, mana kɵzǝtqilǝrning bǝziliri xǝⱨǝrgǝ kirip, bolƣan wǝⱪǝlǝrning ⱨǝmmisi toƣrisida bax kaⱨinlarƣa hǝwǝr ⱪildi. 12  Bax kaⱨinlar aⱪsaⱪallar bilǝn bir yǝrgǝ yiƣilip mǝsliⱨǝtlǝxkǝndin keyin, lǝxkǝrlǝrgǝ bǝk kɵp pul berip:

13 — Silǝr: «Uning muhlisliri keqisi kelip, biz uhlawatⱪanda uning jǝsitini oƣrilap ǝketiptu» — dǝnglar. 14 Əgǝr bu hǝwǝr waliyning ⱪuliⱪiƣa yetip ⱪalsa, biz uni ⱪayil ⱪilip silǝrni awariqiliktin saⱪlaymiz — dedi. □ 15 Xundaⱪ ⱪilip, lǝxkǝrlǝr pulni aldi wǝ ɵzlirigǝ tapilanƣandǝk ⱪildi. Xuning bilǝn bu gǝp bügüngiqǝ Yǝⱨudiylar arisida tarⱪilip kǝlmǝktǝ.

Əysaning muhlisliriƣa kɵrünüxi

Mar. 16:14-18; Luⱪa 24:36-49; Yⱨ. 20:19-23; Mis. 1:6-8

16 On bir muhlis Galiliyǝgǝ berip, Əysa ularƣa beⱪitkǝn taƣⱪa qiⱪixti. ■ 17 Ular uni kɵrginidǝ uningƣa sǝjdǝ ⱪilixti; lekin bǝziliri gumanlinip ⱪaldi. 18 Əysa ularning yeniƣa kelip, mundaⱪ dedi:

— Ərxtǝ wǝ yǝr yüzidǝ barliⱪ ⱨoⱪuⱪ manga berildi. ■ 19 Xuning üqün, berip pütkül ǝllǝrni ɵzümgǝ muhlis ⱪilip yetixtürünglar, xundaⱪla ularni Ata, Oƣul wǝ Muⱪǝddǝs Roⱨning namiƣa tǝwǝ ⱪilip qɵmüldürüp, □  ■ 20 ularƣa mǝn silǝrgǝ tapiliƣan barliⱪ ǝmrlǝrgǝ ǝmǝl ⱪilixni ɵgitinglar. Wǝ mana, mǝn zaman ahiriƣiqǝ ⱨǝr küni silǝr bilǝn billǝ bolimǝn.■

□ 1:1 «Əysa Mǝsiⱨning nǝsǝbnamǝ kitabi» — bu sɵzlǝr bǝlkim birinqidin tɵwǝndiki «nǝsǝbnamǝ»ni (1-16-ayǝtni) kɵrsitidu. Ikkinqidin ular ⱨǝm «Matta» kitabining bexida wǝ toluⱪ Injilning bexida kelip «Bu kitab Əysa Mǝsiⱨ dǝwrining hatirisi», degǝn mǝnini bildürüxi mumkin. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 1:1 Luⱪa 1:31,32

■ 1:2 Yar. 21:2; 25:26,35.

□ 1:3 «Yǝⱨudadin Tamar arⱪiliⱪ Pǝrǝz wǝ Zǝraⱨ tɵrǝldi» — Tamar toƣruluⱪ «Yar.» 38-babni kɵrüng.

■ 1:3 Yar. 38:27, 29; Rut 4:18, 19; 1Tar. 2:5, 9.

□ 1:5 «Salmondin Raⱨab arⱪiliⱪ Boaz tɵrǝldi» — Raⱨab toƣruluⱪ «Yǝxua» 2-babni kɵrüng. «Boaz Rut arⱪiliⱪ Obǝd tɵrǝldi» — Rut toƣruluⱪ Tǝwrattiki «Rut»ni kɵrüng.

■ 1:6 Rut 4:22; 1Sam. 16:1; 17:12; 1Tar. 2:15; 12:18.

■ 1:7 1Pad. 11:43; 1Tar. 3:10.

□ 1:8 «Yǝⱨoxafattin Yǝⱨoram tɵrǝldi» — «Yǝⱨoram» grek tilida ⱪisⱪartilma xǝkildǝ «Yoram» bolidu.

□ 1:11 «Babilƣa sürgün ⱪilinƣanda...» — sürgün ⱪilinixning baxlinixidin ahirlixixiƣiqǝ on nǝqqǝ yil jǝryan bolƣan. Israillar türküm-türkümlǝrgǝ bɵlünüp sürgün ⱪilinƣan.

■ 1:11 1Tar. 3:16.

□ 1:12 «Yǝkoniyaⱨdin Xealtiǝl tɵrǝldi» — bu ⱪiziⱪ hǝwǝr üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. «Xealtiǝl» grek tilida «Salatiyǝl».

■ 1:12 1Tar. 3:17; Əzra 3:2.

□ 1:16 «Yaⱪuptin Mǝryǝmning eri bolƣan Yüsüp tɵrǝldi» — bizning pikrimizqǝ «Matta»da Yüsüpning nǝsǝbnamisi hatirilinidu. «Luⱪa»da Mǝryǝmningki hatirilidu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 1:18 «lekin tehi nikaⱨ ⱪilinmayla,...» — grek tilida «ular tehi billǝ bolmayla».

■ 1:18 Luⱪa 1:27,34.

□ 1:19 «Yüsüp... uni jǝmiyǝt aldida hijalǝtkǝ ⱪalduruxni halimay, uningdin astirtin ajrixip ketixni niyǝt ⱪildi» —Ibraniylar arisida yigit-ⱪiz bir-birigǝ wǝdilǝxkǝn bolsa ⱪanun aldida alliⱪaqan rǝsmiy ǝr-ayal dǝp ⱨesablinidu.

□ 1:21 «U bir oƣul tuƣidu, sǝn uning ismini Əysa dǝp ⱪoyƣin; qünki u ɵz hǝlⱪini gunaⱨliridin ⱪutⱪuzidu» — «Əysa» grek tilida «Yesus», ibraniy tilida «Yǝxua», mǝnisi «Ⱪutⱪuzƣuqi Yaⱨ» yaki «Yaⱨ nijattur». Oⱪurmǝnlǝrning esidǝ boluxi kerǝkki, «Yaⱨ» bolsa «Yaⱨwǝⱨ» (Pǝrwǝrdigar)ning ⱪisⱪartilmisidur.

■ 1:21 Luⱪa 1:31; Ros. 4:12.

□ 1:22 «Mana bularning ⱨǝmmisi Pǝrwǝrdigarning pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ degǝnlirining ǝmǝlgǝ axurulux üqün bolƣan...» — Injilda, Tǝwrattiki bexarǝtlǝr nǝⱪil kǝltürülginidǝ, üq hil ǝⱨwal kɵrülidu; (1) yüz bǝrgǝn ix dǝl xu bexarǝtning obyekti bolidu (mǝsilǝn, «Mat.» 1:22, 4:14, 12:17, 21:4); (2) yüz bǝrgǝn ix xu bexarǝt ɵz iqigǝ alƣan bir wǝⱪǝ yaki ix bolidu (mǝsilǝn, 2:23, 13:35); (3) yüz bǝrgǝn ix xu bexarǝttǝ kɵrsitilgǝn ixⱪa bir misal bolidu (mǝsilǝn, 2:17). Bu temini tǝtⱪiⱪ ⱪilix intayin paydiliⱪtur.

□ 1:23 «Pak ⱪiz ⱨamilidar bolup bir oƣul tuƣidu; ular uning ismini Immanuel (mǝnisi «Huda biz bilǝn billǝ») dǝp ataydu» — «Yǝx.» 7:14 wǝ «Yǝx.» 8:8, 10ni kɵrüng.

■ 1:25 Luⱪa 2:21.

□ 2:1 «Ⱨerod padixaⱨ ⱨɵküm sürgǝn künlǝrdǝ» — «Ⱨerod padixaⱨ» toƣruluⱪ «Ⱪoxumqǝ sɵz» wǝ «Tǝbirlǝr»nimu kɵrüng. «Mana bǝzi danixmǝnlǝr mǝxriⱪtin Yerusalemƣa yetip kelip...» — «danixmǝnlǝr» — Grek tilida «magoy» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Əslidǝ bu sɵz munǝjjimlǝrni yaki pir-ustazlarni kɵrsitǝtti; Daniyal pǝyƣǝmbǝr Babilda mundaⱪ kixilǝrgǝ «pirlarning piri» bolup yol kɵrsǝtkǝndin keyin (Tǝwrat, «Daniyal» degǝn ⱪisimni kɵrüng) «magoy»larning kɵzⱪaraxliri wǝ ⱨesabliri asasǝn hurapat boyiqǝ ǝmǝs, bǝlki Tǝwrattiki bexarǝtlǝr boyiqǝ bolƣan boluxi mumkin. «mǝxriⱪtin Yerusalemƣa yetip kelip...» — Yerusalem ⱪǝdimki Israilning paytǝhti idi.

■ 2:1 Luⱪa 2:4.

□ 2:2 «Qünki biz uning yultuzining kɵtürülgǝnlikini kɵrduⱪ» — «uning yultuzi» — demǝk, «uning tuƣulƣanliⱪidin bexarǝt beridiƣan yultuzi». «biz uning yultuzining kɵtürülgǝnlikini kɵrduⱪ» — yaki «biz uning yultuzini xǝrⱪtǝ kɵrduⱪ».

□ 2:4 «Mǝsiⱨ ⱪǝyǝrdǝ tuƣuluxi kerǝk?» — «Mǝsiⱨ» — pǝyƣǝmbǝrlǝr aldin eytⱪan, Huda tǝripidin tallanƣan, ⱨaman bir küni kelip ⱨǝm nijat kǝltüridiƣan ⱨǝm keyin mǝnggü ⱨɵkümranliⱪ ⱪilidiƣan Kutⱪuzƣuqi-Padixaⱨni kɵrsitidu. «Tǝbirlǝr»nimu kɵrüng.

□ 2:5 «pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ xundaⱪ pütülgǝn...» — «pǝyƣǝmbǝr» muxu yǝrdǝ Tǝwrattiki Mikaⱨ pǝyƣǝmbǝrni kɵrsitidu («Mik.» 5:2).

■ 2:6 Mik. 5:1, 2; 1Sam. 16:1; Yⱨ. 7:42.

□ 2:9 «ular xǝrⱪtǝ kɵrgǝn ⱨeliⱪi yultuz» — yaki «ular u kɵtürlgǝndǝ kɵrgǝn ⱨeliⱪi yultuz».

□ 2:15 «Pǝrwǝrdigarning pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ aldin eytⱪan: «Oƣlumni Misirdin Mǝn qaⱪirdim» degǝn sɵzi ǝmǝlgǝ axuruldi» — Tǝwrat, «Ⱨox.» 11:1.

■ 2:15 Ⱨox. 11:1.

□ 2:16 «Ⱨerod... ǝtrapidiki ikki yax wǝ uningdin tɵwǝn yaxtiki oƣul balilarning ⱨǝmmisini ɵltürguzdi» — demǝk, u tuƣulƣan bala kɵp degǝndǝ ikki yaxⱪa kirgǝn, dǝp ⱨesabliƣanidi.

□ 2:18 «Ramaⱨ xǝⱨiridǝ bir sada, aqqiⱪ yiƣa-zarning piƣani anglinar» — «Ramaⱨ yurti» yaki «Ramaⱨ xǝⱨiri» Bǝyt-Lǝⱨǝmdin yiraⱪ ǝmǝs. «Ramaⱨ xǝⱨiridǝ bir sada, aqqiⱪ yiƣa-zarning piƣani anglinar, ... balilirining yoⱪ ⱪiliwetilgini tüpǝylidin, tǝsǝllini ⱪobul ⱪilmay piƣan kɵtüridu» — pütkül bexarǝt «Yǝr.» 31:15dǝ tepilidu.

■ 2:18 Yǝr. 31:15

□ 2:23 «U Nasarǝtlik dǝp atilidu» — bu muⱨim bexarǝtlik sɵz toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 2:23 Yǝx. 11:1; 60:21; Zǝk. 6:12.

□ 3:1 «Xu qaƣlarda, qɵmüldürgüqi Yǝⱨya Yǝⱨudiyǝdiki qɵl-bayawanƣa kelip...» — «Yǝⱨya» ibraniy wǝ grek tillirida «Yuⱨanna» («Pǝrwǝrdigarning xǝpⱪiti» degǝn mǝnidǝ) bilǝn ipadilinidu. «Yǝⱨya» degǝn isim oⱪurmǝnlǝrgǝ muxu xǝklidǝ tonux bolƣanliⱪi üqün uni muxu tǝrjimidǝ ixlǝttuⱪ («Yǝⱨya» ǝsli ǝrǝbqǝ sɵz idi).

■ 3:1 Mar. 1:4; Luⱪa 3:3.

□ 3:2 «... ǝrx padixaliⱪi yeⱪinlixip ⱪaldi!» — Injilda baxtin-ahir «ǝrx padixaliⱪi» yaki «asmanning padixaⱨliⱪi» dǝp tilƣa elinidu. Grek tilida daim «asmanlarning padixaⱨliⱪi» degǝn xǝklidǝ elinidu.

□ 3:3 «Bayawanda towlaydiƣan bir kixining: Rǝbning yolini tǝyyarlanglar, uning qiƣir yollirini tüptüz ⱪilinglar! — degǝn awazi anglinidu» — «Yǝx.» 40:3.

■ 3:3 Yǝx. 40:3; Mar. 1:3; Luⱪa 3:4; Yⱨ. 1:23.

■ 3:4 Mar. 1:6.

□ 3:6 «... Yǝⱨyaning ɵzlirini Iordan dǝryasida qɵmüldürüxini ⱪobul ⱪilixti» — bu yǝrdǝ eytilƣan qɵmüldürüx kixilǝrning: (1) ɵz gunaⱨliriƣa towa ⱪilƣanliⱪini; (2) Hudaning padixaⱨliⱪining yeⱪinlaxⱪanliⱪiƣa wǝ xundaⱪla (3) Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨning yeⱪinlaxⱪanliⱪiƣa iman kǝltürüxini ipadilǝytti (ahirⱪi nuⱪta Injildiki keyinki mǝzmunda ispatlinidu).

■ 3:6 Mar. 1:5.

□ 3:7 «Lekin Pǝrisiy wǝ Saduⱪiy mǝzⱨipidikilǝrdin kɵplirining uning qɵmüldürüxini ⱪobul ⱪilƣili kǝlgǝn...» — «Pǝrisiy» wǝ «Saduⱪiy» toƣruluⱪ: — Yǝⱨudiylar arisidiki ikki mǝzⱨǝpning kixiliri. Tǝbirlǝrdiki «Pǝrisiy» wǝ «Saduⱪiy»ƣa ⱪaralsun. «Kim silǝrni Hudaning qüxüx aldida turƣan ƣǝzipidin ⱪeqinglar dǝp agaⱨlandurdi?!» — bu kinayilik, ⱨǝjwiy gǝp, ǝlwǝttǝ; mǝnisi bǝlkim «Towa ⱪilmay, Hudadin kelidiƣan ƣǝzǝptin ⱪeqip ⱪutulux üqün qɵmüldürüxni ⱪobul ⱪilayli degininglar ⱪandaⱪ gǝp?!».

■ 3:7 Mat. 12:34; 23:33; Luⱪa 3:7.

□ 3:8 «Əmdi towiƣa layiⱪ mewini kǝltürünglar!» — «towiƣa layiⱪ mewǝ» toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 3:8 Luⱪa 3:8.

□ 3:9 «Ɵz iqinglarda: «Bizning atimiz bolsa Ibraⱨimdur!» dǝp hiyal ⱪilip yürmǝnglar!» — «Atimiz Ibraⱨim bardur!» — demǝk, «Biz uluƣ Ibraⱨimning ǝwladliri bolƣan «uluƣ Yǝⱨudiy milliti»», «Biz ⱨeqnemǝ ⱪilmisaⱪmu Huda aldida «Uningƣa has alaⱨidǝ ⱨǝlⱪ» boliwerimiz» degǝn pozitsiyini bildüridu.

■ 3:9 Yⱨ. 8:39.

□ 3:10 «Palta alliⱪaqan dǝrǝhlǝrning yiltiziƣa tǝnglǝp ⱪoyuldi» — Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrning bu uluƣ sɵzi wǝ 12-ayǝttiki keyinki bexariti toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. Uning xu bayani «Hudaning ƣǝzipi ǝmdi silǝrgǝ yetip kelix aldida» degǝn asasiy mǝnini bildüridu.

■ 3:10 Mat. 7:19; Yⱨ. 15:6.

■ 3:11 Mar. 1:7; Luⱪa 3:16; Yⱨ. 1:15,26; Ros. 1:5; 11:16; 19:4.

■ 3:13 Mar. 1:9; Luⱪa 3:21.

□ 3:16 «Əysa qɵmüldürülüp bolupla, sudin qiⱪti...» — nemixⱪa Əysa Yǝⱨyaning qɵmüldürüxini ⱪobul ⱪildi? «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ bu toƣruluⱪ azraⱪ tohtilimiz. «Hudaning Roⱨi kǝptǝr ⱪiyapitidǝ ǝrxtin qüxüp..» — yaki «... pahtǝk ⱪiyapitidǝ qüxüp...». Grek tilida bu ⱪux «peristera» dǝp atilidu. «Peristera» grek tilida ⱨǝm kǝptǝrni ⱨǝm pahtǝknimu kɵrsitidu.

■ 3:16 Yǝx. 11:2; 42:1; Yⱨ. 1:32.

■ 3:17 Yǝx. 42:1; Mat. 12:18; 17:5; Mar. 1:11; Luⱪa 9:35; Kol. 1:13; 2Pet. 1:17.

□ 4:1 «... Əysa Roⱨning yetǝkqilikidǝ ... qɵl-bayawanƣa elip berildi» — «Roⱨ» muxu yǝrdǝ Muⱪǝddǝs Roⱨni kɵrsitidu.

■ 4:1 Mar. 1:12; Luⱪa 4:1.

□ 4:2 «U ⱪiriⱪ keqǝ-kündüz roza tutⱪandin keyin, uning ⱪorsiⱪi eqip kǝtkǝnidi» — oⱪurmǝnlǝrgǝ ayan bolsunki, muⱪǝddǝs yazmilarda «roza tutux» adǝttǝ ⱨeqⱪandaⱪ ozuⱪlanmasliⱪni kɵrsitidu. Undaⱪ biwasitǝ deyilmigǝn bolsa muxu rozilar su iqmǝslikni ɵz iqigǝ almaydu.

□ 4:3 «Azdurƣuqi uning yeniƣa kelip uningƣa... dedi» — «azdurƣuqi» Xǝytanni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ. «Əgǝr sǝn rasttinla Hudaning Oƣli bolsang,...» — grek tilida bu -3- wǝ 6-ayǝtlǝrdiki «ǝgǝr» adǝttǝ «ǝgǝr (mundaⱪ) bolsang (wǝ dǝrwǝⱪǝ xundaⱪ bolisǝn)» degǝn mǝnini puritidu. «Hudaning Oƣli» — bu nam ⱨǝrgizmu Huda bilǝn Əysa otturisidiki jismaniy jǝⱨǝttiki ata-baliliⱪ munasiwǝtni ǝmǝs, bǝlki roⱨiy jǝⱨǝttiki munasiwǝtni bildüridu.

□ 4:4 «Insan pǝⱪǝt nan bilǝnla ǝmǝs, bǝlki Hudaning aƣzidin qiⱪⱪan ⱨǝrbir sɵz bilǝnmu yaxaydu» — «Ⱪan.» 8:3.

■ 4:4 Ⱪan. 8:3

□ 4:6 «Huda Ɵz pǝrixtilirigǝ sening ⱨǝⱪⱪingdǝ ǝmr ⱪilidu»; wǝ «putungning taxⱪa urulup kǝtmǝsliki üqün, ular seni ⱪollirida kɵtürüp yüridu» — «Zǝb.» 91:11, 12. Xǝytanning bu ayǝtni ixlǝtkini toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 4:6 Zǝb. 91:11,12

□ 4:7 «Pǝrwǝrdigar Hudayingni siniƣuqi bolma!» — «Ⱪan.» 6:16.

■ 4:7 Ⱪan. 6:16.

□ 4:10 «Pǝrwǝrdigar Hudayingƣila ibadǝt ⱪil, pǝⱪǝt Uningla ibadǝt-hizmitidǝ bol!» — «Ⱪan.» 6:13.

■ 4:10 Ⱪan. 6:13; 10:20.

□ 4:11 «Buning bilǝn Iblis uni taxlap ketip ⱪaldi, wǝ mana, pǝrixtilǝr kelip uning hizmitidǝ boldi» — Rǝb Əysa uqriƣan sinaⱪlar üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 4:12 Mar. 1:14; Luⱪa 4:14,16,31; Yⱨ. 4:43.

□ 4:13 «U... Naftali rayonidiki Galiliyǝ dengizi boyidiki Kǝpǝrnaⱨum xǝⱨirigǝ kelip orunlaxti» — «Galiliyǝ dengizi» aⱪar suluⱪ yoƣan bir kɵl.

□ 4:15 «Iordan dǝryasining neriⱪi tǝripidiki «dengiz yoli» boyida...» — «dengiz yoli» «Galiliyǝ dengizi»ning ƣǝrbiy yǝrlirini kɵrsitidu. ««Yat ǝllǝrning makani» bolƣan Galiliyǝdǝ...» — Asuriyǝ imperiyǝsi tajawuz ⱪilƣandin keyin, Naftali, Zǝbulun wǝ baxⱪa Israil ⱪǝbililirining kɵp ⱪisimliri sürgün ⱪilindi. Bir ⱪisim kǝmbǝƣǝl, namrat, ⱪabiliyǝtsiz kixilǝr ⱪaldi. Asuriyǝ padixaⱨi baxⱪa yat millǝt-hǝlⱪlǝrni elip kelip xu yǝrgǝ, bolupmu Galiliyǝgǝ olturaⱪlaxturdi. Muxu kixilǝr ⱪepⱪalƣan namrat Israillar bilǝn arilixip yürüp, ɵzara assimiliyatsiyǝ ⱪilinƣaqⱪa, Galiliyǝ Yǝⱨudiylar tǝripidin ««yat ǝlliklǝr» (Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr)ning makani Galiliyǝ» dǝp kǝmsitilip atalƣan.

■ 4:15 Yǝx. 8:23; 9:1.

□ 4:16 «Ⱪarangƣuluⱪta yaxiƣan hǝlⱪ parlaⱪ bir nurni kɵrdi; yǝni ɵlüm kɵlǝnggisining yurtida olturƣuqilarƣa, dǝl ularning üstigǝ nur qüxti» — Tǝwrat «Yǝx.» 9:1-2. Bexarǝttǝ muxu nur dǝl xu kǝmsiltilgǝn yǝrdikilǝrgǝ qeqilidu, deylidu.

■ 4:16 Yǝx. 9:1, 2.

■ 4:17 Mar. 1:15.

■ 4:18 Mar. 1:16.

□ 4:19 «Mǝn silǝrni adǝm tutⱪuqi beliⱪqi ⱪilimǝn!» — «adǝmni tutⱪuqi» degǝn ibaridǝ «tutux» ziyan yǝtküzüx yaki ulardin paydilinix üqün ǝmǝs, bǝlki ularni Xǝytanning ilkidin elip ⱪutⱪuzuxni kɵrsitidu.

□ 4:23 «Əysa... ularning sinagoglirida tǝlim berip,...» — «sinagoglar» Yǝⱨudiy hǝlⱪining ibadǝt ⱪilix, Tǝwratni oⱪux wǝ wǝz-tǝlim anglaxⱪa yiƣilidiƣan ammiwiy ɵyliri yaki zalliri.

□ 4:24 «tutⱪaⱪliⱪ... kesiligǝ giriptar bolƣanlar» — grek tilida «ay urƣanlar» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

□ 5:3 «roⱨta namrat bolƣanlar» — bǝlkim ɵzining Hudaƣa ⱪǝt’iy moⱨtajliⱪini tonup yǝtkǝnlǝr. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Mubarǝk, roⱨta tilǝmqi bolƣanlar!». Grek tilida «namrat» degǝn sɵz «tilǝmqi» degǝn mǝnini ɵz iqigǝ alidu (mǝsilǝn, «Luⱪa» 16:20, 22dǝ). Bu ayǝtlǝrdǝ «mubarǝk» degǝn sɵz (Huda tǝripidin) «bǝhtlik, bǝrikǝtlik ⱪilinƣan» degǝn mǝnidǝ ixlitilidu.

■ 5:3 Yǝx. 57:15; 66:2; Luⱪa 6:20.

□ 5:4 «piƣan qǝkkǝnlǝr» — bǝlkim ɵz gunaⱨliri wǝ Hudaƣa tayanmiƣanliⱪi üqün piƣan qekixni kɵrsitidu.

■ 5:4 Yǝx. 61:2; 66:10,13; Luⱪa 6:21.

■ 5:5 Zǝb. 37:11

■ 5:6 Yǝx. 55:1.

■ 5:8 Zǝb. 15:1-2; 24:4; Ibr. 12:14.

□ 5:9 «tinqliⱪ tǝrǝpdarliri» — grek tilida: «sulⱨi ⱪilƣuqilar».

■ 5:10 2Kor. 4:10; 2Tim. 2:12; 1Pet. 3:14.

■ 5:11 1Pet. 4:14.

■ 5:12 Luⱪa 6:23.

□ 5:13 «silǝr yǝr yüzidiki tuzdursilǝr» — tuz — (1) tǝm beridu; (2) qirip ketixtin tosidu; (3) zǝhim-yarilarni saⱪaytidu. Muhlislarning bu dunyaƣa bolƣan roli buningƣa ohxap ketixi kerǝk.

■ 5:13 Mar. 9:50; Luⱪa 14:34.

□ 5:15 «ⱨeqkim qiraƣni yeⱪip ⱪoyup, üstigǝ sewǝtni kɵmtürüp ⱪoymas...» — «sewǝt» grek tilida «ɵlqigüqi sewǝt».

■ 5:15 Mar. 4:21; Luⱪa 8:16; 11:33.

■ 5:16 1Pet. 2:12.

□ 5:18 «uningda , yǝni Tǝwrat ⱪanunida pütülgǝnlǝr ǝmǝlgǝ axurulmiƣuqǝ Tǝwrattiki «yod» bir ⱨǝrp... bikar ⱪilinmaydu» — «yod» bolsa ibraniy tilida: «i» («yod», y) — ǝng kiqik ⱨǝrp ⱨesablinidu.

■ 5:18 Luⱪa 16:17.

□ 5:19 «uning ǝng kiqikliridin birini bikar ⱪilip...» — yaki «uning ǝng kiqikliridin birini hilapliⱪ ⱪilip...» — Grek tilidiki peil bǝlkim «bikar ⱪilip» wǝ «hilapliⱪ ⱪilip» degǝn ikki mǝnini ɵz iqigǝ alidu.

■ 5:19 Yaⱪ. 2:10.

□ 5:20 «Tǝwrat ustazliri wǝ Pǝrisiylǝr...» — «Pǝrisiylǝr» Yǝⱨudiylarning diniy ǝn’ǝniliridǝ ǝng qing turidiƣan ⱪattiⱪ tǝlǝplik etiⱪad eⱪimi idi.

■ 5:21 Mis. 20:13; Ⱪan. 5:17.

□ 5:22 «Ɵz ⱪerindixiƣa bikardin-bikar aqqiⱪlanƣanlar...» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ: «bikardin-bikar» degǝn sɵzlǝr tepilmaydu. «... aliy kengǝxmidǝ soraⱪⱪa tartilidu» — «aliy kengǝxmǝ» Yǝⱨudiylarning ǝng yuⱪiri soti bolup, «sanⱨedrin» dǝp atilatti. Bǝzilǝr bu sɵz ǝrxtiki sotni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu; bizmu bu pikirgǝ mayilmiz.

□ 5:25 «...üstüngdin dǝwa ⱪilmaⱪqi bolƣan birsi bolsa, uning bilǝn birgǝ yolda bolƣiningda uning bilǝn tezdin yarixip, dost bolƣin» — «uning bilǝn birgǝ yolda bolƣiningda» degǝn sɵz bǝlkim sotⱪa ⱪarap mangƣan yolda, yǝni sotⱪa qüxüxtin burun bolƣan «yarixix pursiti»ni kɵrsitidu. «Luⱪa» 12:58ni kɵrüng.

■ 5:25 Luⱪa 12:58; Əf. 4:26.

□ 5:26 «ⱪǝrzingning ǝng ahirⱪi bir tiyini» — «bir tiyin» grek tilida «bir kodrans». Bu pulning ǝng kiqik birliki, xu dǝwrdiki bir ixqining künlük ⱨǝⱪⱪi bolƣan «dinarius»ning 1/64 ⱪismi idi.

■ 5:27 Mis. 20:14; Ⱪan. 5:18.

■ 5:28 Ayup 31:1; Zǝb. 119:37.

■ 5:29 Mat. 18:8; Mar. 9:43.

□ 5:31 «Kimdikim ayalini talaⱪ ⱪilsa, uningƣa talaⱪ hetini bǝrsun» — «Ⱪan.» 24:1.

■ 5:31 Qɵl. 30:2; Ⱪan. 23:20-22; 24:1.

□ 5:32 «Kimdikim ɵz ayalining buzuⱪluⱪ ⱪilmixidin baxⱪa ⱨǝrⱪandaⱪ ixni baⱨanǝ ⱪilip uni talaⱪ ⱪilsa, ǝmdi uni zinaƣa tutup bǝrgǝn bolidu» — ayal kixi Mǝsiⱨ eytⱪan bu ǝⱨwalƣa qüxsǝ (demǝk, eri buzuⱪluⱪ ⱪilƣan bolsa), undaⱪta u talaⱪ ⱪilinƣan bolsa, baxⱪa bir ǝrgǝ tǝgsǝ bolidu. Xu waⱪitlarda talaⱪ ⱪilinƣan hotun ǝrsiz ⱪalsa, ǝⱨwali naⱨayiti ⱪiyin bolidu, ǝlwǝttǝ.

■ 5:32 Mat. 19:7; Mar. 10:4,11; Luⱪa 16:18; 1Kor. 7:10.

■ 5:33 Mis. 20:7; Law. 19:12; Ⱪan. 5:11; 23:22

■ 5:34 Yǝx. 66:1; Yaⱪ. 5:12.

■ 5:35 Zǝb. 48:2; Yǝx. 66:1.

□ 5:37 «Buningdin ziyadisi rǝzil bolƣuqidin kelidu» — «rǝzil bolƣuqi» Xǝytanni kɵzritidu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «rǝzilliktin kelidu».

□ 5:38 «Kɵzgǝ kɵz, qixⱪa qix» — uyƣur tilidiki maⱪal bolsa: «Ⱪanƣa ⱪan, janƣa jan». Sottiki adalǝtlik ⱨɵkümlǝrni kɵrsitidiƣan bu sɵzlǝr Tǝwrat, «Mis.» 21:24, «Law.» 24:20dǝ tepilidu.

■ 5:38 Mis. 21:24; Law. 24:20; Ⱪan. 19:21.

■ 5:39 Pǝnd. 24:29; Luⱪa 6:29; Rim. 12:17; 1Kor. 6:7; 1Tes. 5:15; 1Pet. 3:9.

□ 5:41 «Birsi sanga yük-taⱪini yüdküzüp ming ⱪǝdǝm yol yürüxkǝ zorlisa...» — «ming ⱪǝdǝm» grek tilida: «bir miliyon», yǝni tǝhminǝn 1.5 kilometr. «birsi sanga yük-taⱪini yüdküzüp ming ⱪǝdǝm yol yürüxkǝ zorlisa, uning bilǝn ikki ming ⱪǝdǝm mang» — xu waⱪitlarda Rim imperiyǝsidiki ǝskǝrlǝrning addiy puⱪralarni ɵz yük-taⱪlirini kɵtürüp berixkǝ zorlax ⱨoⱪuⱪi bar idi.

□ 5:42 «Birsi sǝndin tilisǝ, uningƣa bǝr» — Mǝsiⱨ tiligǝnlǝrgǝ nemini berix, nemini bǝrmǝslik toƣrisida sɵz ⱪilmiƣan; pǝⱪǝt kɵnglimizdǝ «berix pozitsiyisi»ni saⱪliximiz kerǝk. Dǝl tiligǝn nǝrsini beriximiz natayin («Ros.» 3:6ni kɵrüng).

■ 5:42 Ⱪan. 15:8; Luⱪa 6:35.

□ 5:43 «Ⱪoxnangni sɵygin» — «Law.» 18:18. «düxmininggǝ nǝprǝtlǝn» — ikkinqi sɵz Tǝwrattin ǝmǝs, bǝlki Yǝⱨudiy ustazlarning yazmiliridin elinip, ularning ǝn’ǝniwi kɵzⱪarixini ǝks ǝttüridu.

■ 5:43 Law. 19:18.

□ 5:44 «silǝrgǝ ziyankǝxlik ⱪilƣanlarƣa dua ⱪilinglar....» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ toluⱪ ayǝt: «...silǝrgǝ düxmǝnlik bolƣanlarƣa meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsitinglar, silǝrni ⱪarƣiƣanlarƣa bǝht tilǝnglar, silǝrdin nǝprǝtlǝngǝnlǝrgǝ yahxiliⱪ ⱪilinglar, silǝrgǝ ⱨaⱪarǝt wǝ ziyankǝxlik ⱪilƣanlarƣa dua ⱪilinglar» deyilidu. «Luⱪa» 6:27-28nimu kɵrüng.

■ 5:44 Luⱪa 6:27; 23:34; Ros. 7:60; Rim. 12:20; 1Kor. 4:13; 1Pet. 2:23.

□ 5:45 «Xundaⱪ ⱪilƣanda, ǝrxtiki Atanglarning pǝrzǝntliridin bolisilǝr» — tǝkitlǝngǝn ix bǝlki Hudaning ⱨǝⱪiⱪiy harakterini baxⱪilarƣa bildürüx, Uningƣa ohxax bolux.

□ 5:46 «Ⱨǝtta bajgirlarmu xundaⱪ ⱪiliwatmamdu?» — bajgirlar intayin insapsiz, pǝskǝx adǝmlǝr dǝp ⱨesablinatti.

■ 5:46 Luⱪa 6:32.

□ 5:47 «Ⱨǝtta yat ǝlliklǝrmu xundaⱪ ⱪilidiƣu!» — «yat ǝlliklǝr»ning kɵpinqisi xu waⱪitta butpǝrǝslǝr, kapirlar idi, ǝlwǝttǝ.

□ 5:48 «...Atanglar mukǝmmǝl bolƣinidǝk, silǝrmu mukǝmmǝl bolunglar» — yaki «... Atanglar mukǝmmǝl bolƣinidǝk, silǝr mukǝmmǝl bolisilǝr».

■ 5:48 Yar. 17:1

□ 6:1 «hǝyr-sahawǝtlik ixliringlarni baxⱪilarning aldida kɵz-kɵz ⱪilmanglar» — yaki «ⱪilƣan yahxi ixliringlarni baxⱪilarning aldida kɵz-kɵz ⱪilmanglar».

□ 6:2 «Xunga hǝyr-sahawǝt ⱪilƣiningda, dawrang salma» — grek tilida «xunga hǝyr-sahawǝt ⱪilƣiningda, ɵz aldingda kanay qalƣuzma».

■ 6:2 Rim. 12:8.

■ 6:4 Luⱪa 14:14.

■ 6:6 2Pad. 4:33; Ros. 10:4.

■ 6:7 1Pad. 18:28; Yǝx. 1:15.

■ 6:9 Luⱪa 11:2.

□ 6:12 «Bizgǝ ⱪǝrzdar bolƣanlarni kǝqürginimizdǝk, sǝnmu ⱪǝrzlirimizni kǝqürgǝysǝn» — bu ayǝttiki «ⱪǝrz» qoⱪum gunaⱨlarni ɵz iqigǝ alidu. 14-ayǝtni kɵrüng.

□ 6:13 «..bǝlki bizni rǝzil bolƣuqidin ⱪutuldurƣaysǝn» — demǝk, Xǝytandin ⱪutⱪuzux. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «yamanliⱪtin», «rǝzilliktin». «..bǝlki bizni rǝzil bolƣuqidin ⱪutuldurƣaysǝn...» — bǝzi grekqǝ nushilarda bu ayǝtning ahiriƣa kelip: «Qünki, padixaⱨliⱪ, ⱨoⱪuⱪ wǝ uluƣluⱪ Sanga mǝnsup, amin» degǝn ibarilǝr ⱪoxulƣan.

■ 6:13 Mat. 13:19.

■ 6:14 Mar. 11:25; Kol. 3:13.

■ 6:15 Mat. 18:35; Yaⱪ. 2:13.

■ 6:16 Yǝx. 58:3; Mat. 9:14; Mar. 2:18; Luⱪa 5:33.

■ 6:19 Pǝnd. 23:4; Ibr. 13:5; Yaⱪ. 5:1.

■ 6:20 Luⱪa 12:33; 1Tim. 6:19.

□ 6:22 «ǝgǝr kɵzüng sap bolsa...» — grek tilida «sap» degǝn sɵzning ikki mǝnisi bar: (1) «bir, bɵlünmǝs, birlǝxkǝn, saⱪ»; (2) «sehiy». Demǝk, xundaⱪ bolƣanda «sap» degǝn sɵzning toluⱪ mǝnisi «Kɵzüng Hudaƣila ⱪarisa...» ⱨǝmdǝ «Sǝn ɵzüng sehiy bolsang...» degǝn bolidu.

■ 6:22 Luⱪa 11:34.

□ 6:23 «ǝgǝr kɵzüng yaman bolsa...» — «yaman» muxu yǝrdǝ ⱨǝm «rǝzil» ⱨǝm «saⱪ ǝmǝs, ajiz, kesǝl» degǝn ikki mǝnini bildüridu.

□ 6:24 «silǝrning ⱨǝm Hudaning, ⱨǝm mal-dunyaning ⱪulluⱪida boluxunglar mumkin ǝmǝs» — «mal-dunya» grek tilida «mammon» deyilidu.

■ 6:24 Luⱪa 16:13.

■ 6:25 Zǝb. 37:5; 55:22; Luⱪa 12:22; Fil. 4:6; 1Tim. 6:8; 1Pet. 5:7.

■ 6:26 Ayup 38:41; Zǝb. 147:9

□ 6:27 «... ɵmrünglarni birǝr saǝt uzartalaysilǝr?» — baxⱪa bir tǝrjimisi: «....boyungƣa birǝr ƣeriq ⱪoxalamdu?».

□ 6:28 «Daladiki nelupǝrlǝr ... » — yaki «Daladiki yawa gül-giyaⱨlar ... ».

□ 6:29 «ⱨǝtta Sulayman toluⱪ xan-xǝrǝptǝ turƣandimu uning kiyinixi nilupǝrlǝrning bir güliqilikmu yoⱪ idi» — muxu yǝrdǝ «Sulayman» uluƣ padixaⱨ, Dawut padixaⱨning oƣli Sulaymanni kɵrsitidu.

□ 6:32 «yat ǝldikilǝr mana xundaⱪ ⱨǝmmǝ nǝrsigǝ intilidu...» — «yat ǝldikilǝr» Yǝⱨudiy ǝmǝs butpǝrǝslǝr bolup, tirik Hudani bilmǝytti. Muhlislar Yǝⱨudiy bolƣaqⱪa, Hudaning küq-ⱪudritigǝ ⱨǝmdǝ Ɵz hǝlⱪidin hǝwǝr alidiƣanliⱪiƣa ixǝnqi boluxi kerǝk idi.

■ 6:33 1Pad. 3:13; Zǝb. 37:25; 55:22

■ 7:1 Luⱪa 6:37; Rim. 2:1; 1Kor. 4:3, 5.

□ 7:2 «baxⱪilarning üstidin ⱨɵküm ⱪilip yürmǝnglar» — bu 1-2-ayǝtlǝr toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 7:2 Mar. 4:24; Luⱪa 6:38.

□ 7:3 «buradiringning kɵzidiki ⱪilni kɵrüp...» — yaki «ⱪerindixingning kɵzidiki ⱪilni kɵrüp...». «...ɵz kɵzüngdiki limni bayⱪiyalmaysǝn?!» — ayǝtning toluⱪ mǝnisi: «Nemǝ üqün buradiringning ⱨǝrǝ kepikidǝk kiqik sǝwǝnlikinila kɵrüp, ɵzüngdiki limdǝk qong gunaⱨni kɵrmǝysǝn» degǝndǝk.

■ 7:3 Luⱪa 6:41, 42.

■ 7:5 Pǝnd. 18:17.

■ 7:6 Pǝnd. 9:8; 23:9.

■ 7:7 Mat. 21:22; Mar. 11:24; Luⱪa 11:9; Yⱨ. 14:13; 16:24; Yaⱪ. 1:5, 6; 1Yuⱨa. 3:22; 5:14.

■ 7:8 Pǝnd. 8:17; Yǝr. 29:12.

■ 7:11 Yar. 6:5; 8:21.

■ 7:12 Luⱪa 6:31.

■ 7:13 Luⱪa 13:24.

■ 7:14 Ros. 14:22.

■ 7:15 Ⱪan. 13:4; Yǝr. 23:16; Mat. 24:4; Rim. 16:17; Əf. 5:6; Kol. 2:8; 1Yuⱨa. 4:1.

■ 7:17 Mat. 3:10; 12:33; Mar. 11:13; Luⱪa 8:8.

■ 7:21 Mat. 25:11; Luⱪa 6:46; 13:25; Ros. 19:13; Rim. 2:13; Yaⱪ. 1:22.

□ 7:22 «Xu künidǝ nurƣun kixilǝr manga: «Rǝbbim, Rǝbbim...» dǝydi» — «xu küni» — muⱪǝddǝs yazmilardiki kɵp yǝrlǝrdǝ ⱪiyamǝt küni pǝⱪǝt «xu küni» dǝp atilidu.

■ 7:22 Yǝr. 14:14; 27:15; Luⱪa 13:26.

■ 7:23 Zǝb. 6:8; Mat. 25:12,41; Luⱪa 13:25,27.

■ 7:24 Yǝr. 17:8; Luⱪa 6:47; Rim. 2:13; Yaⱪ. 1:25.

■ 7:26 Əz. 13:11; Rim. 2:13; Yaⱪ. 1:23.

■ 7:29 Mar. 1:22; 6:2; Luⱪa 4:32.

□ 8:2 «mahaw kesili bar bolƣan bir kixi» — mahaw kesili bir hil ⱪorⱪunqluⱪ, yuⱪumluⱪ terǝ kesili bolup, Tǝwrat ⱪanuni boyiqǝ Yǝⱨudiylar bu hil kesǝlgǝ giriptar bolƣanlarni «napak» dǝp ⱨesablap, ularƣa tǝgmǝsliki kerǝk idi («Law.» 13-14-bablar). «Tǝⱪsir» — grek tilida bu sɵz «kurios» dǝp atilidu. U aldi-kǝynidiki sɵzlǝrgǝ ⱪarap yaki «Tǝⱪsir» yaki «Rǝb»ni bildüridu. Muxu yǝrdǝ mahaw kesiligǝ giriptar adǝm Əysaning kim ikǝnlikini tehi anqǝ bilmigǝqkǝ, «Tǝⱪsir» dǝp tǝrjimǝ ⱪiliximiz kerǝk.

■ 8:2 Mar. 1:40; Luⱪa 5:12.

□ 8:4 «udul berip kaⱨinƣa ɵzüngni kɵrsitip, ularda bir guwaⱨliⱪ bolux üqün, Musa bu ixta ǝmr ⱪilƣan ⱨǝdiyǝ-ⱪurbanliⱪni sunƣin» — Tǝwrat ⱪanuni boyiqǝ birsi mahaw kesilidin saⱪayƣan bolsa, muⱪǝddǝs ibadǝthanidiki mǝs’ul kaⱨinning aldiƣa berip ɵzini «saⱪ, yaki saⱪ ǝmǝs» dǝp tǝkxürtüp ⱪurbanliⱪ ⱪilixi kerǝk idi; andin ⱪaytidin jǝmiyǝt bilǝn arilixalaytti. («Law.» ,13:9, 14:11-13, «Luⱪa» 5:14ni kɵrüng). Demisǝkmu, Mǝsiⱨ kǝlgüqǝ bundaⱪ murasim bir ⱪetimmu ɵtküzülüp baⱪmiƣan.

■ 8:4 Law. 13:2; 14:2; Luⱪa 5:14.

■ 8:5 Luⱪa 7:1.

■ 8:8 Zǝb. 107:20.

□ 8:9 «mǝnmu baxⱪa birsining ⱨoⱪuⱪi astidiki adǝmmǝn...» — «mǝnmu» degǝn sɵzgǝ diⱪⱪǝt ⱪiliximiz kerǝk. Demǝk, yüzbexi Rim imperatorining ⱨoⱪuⱪi astida turup ɵz ⱨoⱪuⱪi bilǝn ǝskǝrlirigǝ buyruⱪ berǝlǝytti; Əysa alǝm igisining ⱨoⱨuⱪi astida turup uning ⱨoⱪuⱪi bilǝn alǝmning ixlirini buyruydiƣan adǝm idi.

■ 8:11 Luⱪa 13:29.

□ 8:12 «künqiⱪix wǝ künpetixtin kǝlgǝnlǝr ...» — (11-ayǝt) Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrni, yǝni yat ǝlilklǝrni kɵrsitidu. «Padixaⱨliⱪning ɵz pǝrzǝntliri» bolsa, ǝsli Hudaning padixaⱨliⱪiƣa mirashor bolux kerǝk bolƣan Yǝⱨudiylarning ɵzlirini kɵrsitidu.

■ 8:12 Mat. 13:42; 21:43; 22:13; 24:51; Luⱪa 13:28.

■ 8:14 Mar. 1:29; Luⱪa 4:38.

■ 8:17 Yǝx. 53:4; 1Pet. 2:24.

■ 8:19 Luⱪa 9:57.

□ 8:20 «Insan’oƣlining bexini ⱪoyƣudǝk yerimu yoⱪ» — Tǝwratta «Insan’oƣli» degǝn ibarǝ aldin eytilƣan, dunyani ⱪutⱪuzuxⱪa kelidiƣan «Mǝsiⱨ»ni kɵrsǝtkǝnidi (mǝsilǝn, «Dan.» 7:13-14). Tǝwrat-zǝbur boyiqǝ bu ǝwǝtilgüqining Hudaning küq-ⱪudriti wǝ xan-xǝripi bilǝn ǝrxtin qüxüp, pütkül insanlarni mǝnggü baxⱪuridiƣanliⱪi aldin eytilƣan. Uningdin muⱨimi, bizningqǝ, Əysa Mǝsiⱨning bu namni ɵzi ⱨǝⱪⱪidǝ kɵp ixlitixi ɵzining toluⱪ insan ikǝnlikini, insaniyǝt bilǝn bir ikǝnlikini tǝkitlǝx üqün idi. Qünki ǝrx tǝripidin eytⱪanda ajayib ix xuki, gǝrqǝ u ǝzǝldin Hudaning Oƣli bolƣan bolsimu, u ⱨazir yǝnǝ «Insanning oƣli»mu idi. «Tǝbirlǝr»nimu kɵrüng.

□ 8:21 «Rǝb, mening awwal berip atamni yǝrlikkǝ ⱪoyuxumƣa ijazǝt bǝrgǝysǝn» — bu kixining atisi bǝlkim tehi dunyadin kǝtmigǝnidi. Xuning bilǝn bǝzilǝr: «Awwal berip atam ɵlüp uni yǝrlikkǝ ⱪoyƣuqǝ kütüxümgǝ yol ⱪoyƣaysǝn» dǝp tǝrjimǝ ⱪilidu.

□ 8:22 «Ɵlüklǝr ɵz ɵlüklirini yǝrlikkǝ ⱪoysun» — «ɵlüklǝr» muxu yǝrdǝ xübⱨisizki, gunaⱨliridin ⱪutⱪuzulmiƣanliⱪi tüpǝylidin «roⱨi ɵlgǝnlǝr»ni kɵrsitidu.

■ 8:22 1Tim. 5:6.

■ 8:23 Mar. 4:35; Luⱪa 8:22.

■ 8:26 Ayup 26:12; Zǝb. 107:29; Yǝx. 51:10.

□ 8:28 «Gadaraliⱪlar» — yaki «Gerasaliⱪlar» («Luⱪa» 8:36ni kɵrüng). «jin qaplaxⱪan ikki kixi gɵrliridin qiⱪip uningƣa aldiƣa kǝldi» — «gɵrlǝrdin» — Ⱪanaanda (Pǝlǝstindǝ) kɵp gɵrlǝr ɵngkürlǝrdin yasilidu.

■ 8:28 Mar. 5:1; Luⱪa 8:26.

□ 9:1 «ɵzi turƣan xǝⱨǝr» — Kǝpǝrnaⱨumni demǝkqi.

■ 9:1 Mar. 2:3; Luⱪa 5:18; Ros. 9:33.

■ 9:3 Zǝb. 32:5; Yǝx. 43:25.

■ 9:9 Mar. 2:14; Luⱪa 5:27.

□ 9:10 «meⱨman bolup dastihanda olturƣanda...» — grek tilida «meⱨman bolup dastihanda yatⱪanda». Xu qaƣdilarda kixilǝr dastihan selinƣan xirǝ ǝtrapida yanpaxlap yatⱪan ⱨalda ƣizalixatti. «nurƣun bajgirlar wǝ gunaⱨkarlar» — «bajgirlar» Israilning zeminini ixƣal ⱪilƣan rimliⱪlar üqün ɵz hǝlⱪidin baj yiƣip beridiƣan wǝ xu sǝwǝbtin nǝprǝtkǝ uqriƣan Yǝⱨudiylar. «gunaⱨkarlar» — Tǝwrat-Injil boyiqǝ ⱨǝrbir adǝm gunaⱨkar, ǝlwǝttǝ. Lekin muxu ayǝttiki «gunaⱨkarlar» degǝn sɵz, ⱨali qong Pǝrisiylǝr wǝ Tǝwrat ustazliri tǝripidin alaⱨidǝ «gunaⱨkarlar» dǝp atalƣan bajgirlar, paⱨixǝ ayallar, ⱨǝtta sawatsiz kixilǝr ⱪatarliⱪlarni kɵzdǝ tutidu.

□ 9:13 «Silǝr berip muⱪǝddǝs yazmilardiki: «... » deyilgǝn xu sɵzning mǝnisini ɵgininglar — «Silǝr berip: «palani-palani sɵzlǝr»ni ɵgininglar» degǝn sɵzlǝr Yǝⱨudiy Tǝwrat ustazlirining baxⱪilarƣa yolyoruⱪ kɵrsǝtkǝndǝ ǝng yahxi kɵridiƣan ibarilirining biri. Mǝsiⱨning buni ixlitixi qoⱪum ularni rǝnjitti. Hudaning bu bexariti Tǝwratta, «Ⱨox.» 6:6dǝ tepilidu. «...ⱨǝⱪⱪaniylarni ǝmǝs, bǝlki gunaⱨkarlarni qaⱪirƣili kǝldim» — Mǝsiⱨning muxu sɵzidǝ «gunaⱨkarlar» degini ɵzlirini gunaⱨkar dǝp tonup yǝtkǝnlǝrni kɵzdǝ tutidu, ǝlwǝttǝ. Qünki ⱨǝmmǝ adǝm gunaⱨkardur. «Ⱨǝⱪⱪaniylar» ɵzini ⱨǝⱪⱪaniy dǝp ⱨesabliƣanlarni kɵrsitidu. Xunga Mǝsiⱨ ularni qaⱪiralmaytti.

■ 9:13 Ⱨox. 6:6; Mik. 6:8; Mat. 12:7; Mar. 2:17; Luⱪa 5:32; 19:10; 1Tim. 1:15.

■ 9:14 Mar. 2:18; Luⱪa 5:33.

□ 9:15 «Toy meⱨmanliri» — grek tilida «mǝrikǝ zalining pǝrzǝntliri» degǝn ibarǝ bilǝn ipadilinidu. «Əmma xu künlǝr keliduki, yigit ulardin elip ketilidu, ular xu kündǝ roza tutidu» — bu sɵzlǝr Əysaning ɵz «meⱨmanlardin elip ketilixi», yǝni uning ɵlümi ɵzigǝ ǝgǝxkǝnlǝrgǝ ⱪayƣu-ⱨǝsrǝt elip kelidiƣanliⱪi toƣruluⱪ bir bexaritidur.

■ 9:15 2Kor. 11:2.

□ 9:16 «Ⱨeqkim kona kɵnglǝkkǝ yengi rǝhttin yamaⱪ salmaydu» — yengi rǝht kirixip ketidu, ǝlwǝttǝ.

■ 9:17 Mar. 2:22.

□ 9:18 «mana bir ⱨɵkümdar kelip..» — bu «ⱨɵkümdar» sinagogning qongi idi («Mar.» 5:22ni kɵrüng). «Mening ⱪizim ⱨazirla ɵlüp kǝtti» — baxⱪa bir tǝrjimisi: «Ⱪizim bu waⱪⱪiqǝ ɵlgǝn bolsa kerǝk,...».

■ 9:18 Mar. 5:22; Luⱪa 8:41.

■ 9:20 Law. 15:25; Mar. 5:25; Luⱪa 8:43.

□ 9:22 «Ⱪizim, yürǝklik bol» — Mǝsiⱨning «yürǝklik bol» deginigǝ ⱪariƣanda, ayal bǝk ⱪorⱪⱪan. Nemixⱪa? Uningda hun tǝwrǝx kesili bolƣanliⱪi üqün, Tǝwrat ⱪanuni boyiqǝ ɵzi tǝgkǝn barliⱪ kixilǝrni «napak» ⱪilƣan bolidu (yǝni, uningƣa tegip kǝtkǝnlǝr ibadǝthaniƣa kirixkǝ, ⱪurbanliⱪ ⱪilixⱪa waⱪitliⱪ layaⱪǝtsiz bolatti). Xuning bilǝn u ǝtraptiki halayiⱪnila napak ⱪilipla ⱪalmay, bǝlki Mǝsiⱨning ɵzinimu «napak» ⱪilƣan bolatti.

■ 9:22 Mar. 5:38; Luⱪa 8:51.

■ 9:23 Mar. 5:38; Luⱪa 8:51.

■ 9:24 Yⱨ. 11:11.

□ 9:27 «I Dawutning oƣli, bizgǝ rǝⱨim ⱪilƣaysiz!» — pǝyƣǝmbǝrlǝrning bexarǝtliri boyiqǝ, Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨ «Dawutning ǝwladi» boluxi kerǝk. Xunga Yǝⱨudiylar arisida «Dawutning oƣli» degǝn bu nam Mǝsiⱨni kɵrsitǝtti.

■ 9:30 Mat. 12:16; Luⱪa 5:14.

■ 9:31 Mar. 7:36.

■ 9:32 Mat. 12:22; Luⱪa 11:14.

■ 9:34 Mat. 12:24; Mar. 3:22; Luⱪa 11:15.

■ 9:35 Mar. 6:6; Luⱪa 13:22.

■ 9:36 Yǝr. 23:1; Əz. 34:2; Mar. 6:34.

■ 9:37 Luⱪa 10:2; Yⱨ. 4:35.

■ 9:38 2Tes. 3:1.

□ 10:1 «napak roⱨlar» — jinlarni kɵrsitidu.

■ 10:1 Mar. 3:13; Luⱪa 6:13; 9:1.

□ 10:3 «Filip wǝ Bartolomay,...» — «Bartolomay»ning baxⱪa bir ismi «Nataniyǝl» boluxi mumkin («Yuⱨ.» 1:45). «Lǝbbaus dǝpmu atilidiƣan Taday» — Injildiki bǝzi kona kɵqürimilǝrdǝ pǝⱪǝt «Taday» deyilidu.

□ 10:4 «millǝtpǝrwǝr dǝp atalƣan Simon» — yaki, «Ⱪanaanliⱪ Simon». «Yǝⱨudiy millǝtpǝrwǝrlǝr» wǝtinini Rim imperiyǝsidin azad ⱪilix üqün zorawanliⱪ bilǝn kürǝx ⱪilƣuqilar idi.

■ 10:6 Ros. 3:26; 13:26,46.

■ 10:7 Luⱪa 9:2.

□ 10:8 «Silǝrgǝ xapaǝt halis berilgǝndur, silǝrmu halis iltipat ⱪilinglar» — grek tilida pǝⱪǝt: «Silǝrgǝ halis berilgǝndur, silǝrmu halis beringlar» bilǝn ipadilinidu.

■ 10:8 Luⱪa 10:9; Ros. 8:18,20.

■ 10:9 Mar. 6:8; Luⱪa 9:3; 22:35.

□ 10:10 «hurjun» — yaki «tilǝmqining haltisi».

■ 10:10 Law. 19:13; Ⱪan. 24:14; 25:4; Luⱪa 10:7; 1Kor. 9:4,14; 1Tim. 5:18.

□ 10:11 «U yǝrdin kǝtküqǝ uning ɵyidila turunglar» — bu ǝmrdǝ qong danaliⱪ bar. Bu ikki sǝwǝbtin eytilƣan boluxi mumkin: — (1) kona zamanlarda kɵp diniy wǝz eytⱪuqilar ɵymu-ɵy yoⱪlap pul tilǝytti; lekin Əysaning muhlisliri ⱨeq tilǝmqilik ⱪilmasliⱪi kerǝk; (2) ular ɵymu-ɵy kɵqüp yürsǝ, hǝlⱪtǝ bir-birigǝ ⱪarap ⱨǝrtürlük ⱨǝsǝt-guman pǝyda boluximu mumkin — «Nemixⱪa ular bizning ɵydǝ ⱪonmaydu?» yaki «nemixⱪa ular bizning ɵydin kɵqüp ketidu?» degǝndǝk.

■ 10:11 Mar. 6:10; Luⱪa 9:4; 10:8.

□ 10:12 «Birǝr ɵygǝ kirgininglarda, ularƣa salam beringlar» — oⱪurmǝnlǝrgǝ ayanki, «salam» (ibraniy tilida «xalom») degǝn sɵzning mǝnisi «(Sanga) hatirjǝmlik-amanliⱪ tilǝymǝn».

□ 10:13 «Əgǝr u ailidikilǝr ⱨɵrmǝtkǝ layiⱪ mɵtiwǝr kixilǝr bolsa» — yaki «salamƣa layiⱪ bolƣanlar bolsa». «ǝgǝr ular layiⱪ bolmisa, tiligǝn amanliⱪinglar ɵzünglarƣa ⱪaytsun» — muxu kixilǝrning layiⱪ ikǝnliki wǝ xundaⱪla ularning üstigǝ muhlislar tiligǝn amanliⱪning qüxüx-qüxmǝsliki ularning muhlislarni ⱪobul ⱪilƣan-ⱪilmiƣanliⱪi bilǝn baƣliⱪ idi. 14-ayǝtni kɵrüng.

□ 10:14 «ularning ɵyidin yaki xu xǝⱨǝrdin kǝtkininglarda, ayiƣinglardiki topini ⱪeⱪiwetinglar» — «ayaƣdiki topini ⱪeⱪiwetix» degǝn ixarǝt «bizning silǝr bilǝn munasiwetimiz yoⱪ», degǝnni bildürüp, Hudaning sɵzini rǝt ⱪilƣanlarƣa ⱪattiⱪ agaⱨlandurux idi.

■ 10:14 Mar. 6:11; Luⱪa 9:5; Ros. 13:51; 18:6.

□ 10:15 «Sodom wǝ Gomorra» — Ibraⱨim pǝyƣǝmbǝr zamanidiki ikki xǝⱨǝr bolup, bu xǝⱨǝrlǝrning adǝmliri ohxax ⱨǝmjinsliⱪ zinahorluⱪiƣa (bǝqqiwazliⱪⱪa) ⱪattiⱪ berilip gunaⱨⱪa patⱪanliⱪtin, Huda bu xǝⱨǝrlǝrni adǝmliri bilǝn ⱪoxup ot qüxürüp yoⱪatⱪan.

■ 10:15 Mar. 6:11; Luⱪa 10:12.

□ 10:16 «yilandǝk sǝzgür... bolunglar» — grek tilida «yilandǝk aⱪilanǝ ... bolunglar».

■ 10:16 Luⱪa 10:3.

□ 10:17 «ular silǝrni tutuwelip sot mǝⱨkimilirigǝ tapxurup beridu» — «sot mǝⱨkimiliri» Yǝⱨudiylarning mǝⱨkimilirini wǝ bǝlkim baxⱪa hǝrⱨil soraⱪhanilarni kɵrsitidu.

■ 10:17 Mat. 24:9; Luⱪa 21:12; Yⱨ. 15:20; 16:2; Wǝⱨ. 2:1.

■ 10:18 Ros. 24:1; 25:4.

■ 10:19 Mar. 13:11; Luⱪa 12:11; 21:14.

■ 10:21 Mik. 7:2, 5; Luⱪa 21:16.

■ 10:22 Mat. 24:13; Mar. 13:13; Luⱪa 21:19; Wǝⱨ. 2:10; 3:10.

■ 10:23 Mat. 2:13; 4:12; 12:15; Ros. 8:1; 9:25; 14:6.

□ 10:24 «muhlis ustazidin, ⱪul hojayinidin üstün turmaydu» — bu sirliⱪ sɵz bǝlkim muhlislar Mǝsiⱨkǝ toluⱪ ǝgǝxsǝ, uningƣa ohxax azab-oⱪubǝtni kɵrülǝydu, degǝn mǝnini ɵz iqigǝ alidu.

■ 10:24 Luⱪa 6:40; Yⱨ. 13:16; 15:20.

□ 10:25 «Ular ɵyning igisini «bǝǝlzibul» dǝp tilliƣan yǝrdǝ...» — «ɵyning igisi» Əysa ɵzi, ǝlwǝttǝ. «Bǝǝlzibul» — jinlarning padixaⱨi Xǝytanning yǝnǝ bir ismi. Əysa ɵzi hǝlⱪ arisida «alⱪixliⱪ» bolmisa uningƣa ǝgǝxkǝnlǝrmu uningƣa ohxax ⱨaⱪarǝtkǝ uqraxⱪa razi boluxi kerǝk, ǝlwǝttǝ; ⱨǝtta bu ixni «Huda Ɵz nami üqün bizgǝ ⱨaⱪarǝtkǝ uqraxⱪa imtiyaz bǝrdi» dǝp ⱨesablax kerǝk («Fil.» 1:29ni kɵrüng).

■ 10:25 Mat. 9:34; 12:24; Mar. 3:22; Luⱪa 11:15; Yⱨ. 8:48.

■ 10:26 Ayup 12:22; Yǝx. 8:12; Yǝr. 1:8; Mar. 4:22; Luⱪa 8:17; 12:2.

□ 10:28 «lekin adǝmning jan-roⱨini ɵltürǝlmǝydiƣanlardin ⱪorⱪmanglar...» — muxu ayǝttǝ «roⱨ-jan» insanlarning roⱨiy ⱪismini, yǝni iqki dunyasini kɵrsitidu.

■ 10:28 Yǝr. 1:8; Luⱪa 12:4.

□ 10:29 «Ikki ⱪuxⱪaqni bir tiyingǝ setiwalƣili boliduƣu?» — «bir tiyin» grek tilida «assariyon». Xu dǝwrdiki bir ixqining künlük ⱨǝⱪⱪi bolƣan «dinarius»ning 1/16 ⱪismi idi.

■ 10:30 1Sam. 14:45.

■ 10:32 Mar. 8:38; Luⱪa 9:26; 12:8; 2Tim. 2:12.

□ 10:34 «... Mǝn tinqliⱪ ǝmǝs, bǝlki ⱪiliqni yürgürüxkǝ kǝldim» — 5:38-48dǝ hatirilǝngǝndǝk, Əysaning etiⱪadqilarni uruxmasliⱪⱪa dǝwǝt ⱪilidiƣan tǝlimigǝ asasǝn, etiⱪadqilar ⱪoliƣa ⱪiliq elixiƣa bolmaydu xunga muxu ayǝttiki «ⱪiliq» (Hudaning sɵzlirigǝ rǝnjiydiƣan adǝmning ⱪolida bolup) etiⱪadqilarƣa ⱪarxi qiⱪⱪan ⱪiliqni, yaki kɵqmǝ mǝnidǝ «jedǝl-majira»ni kɵrsǝtkǝn bolsa kerǝk.

■ 10:34 Luⱪa 12:51.

■ 10:35 Mik. 7:6.

□ 10:36 «Xuning bilǝn «Adǝmning düxmǝnliri ɵz ailisidiki kixilǝr bolidu» — muxu sɵzlǝr Tǝwrat «Mik.» 7:6din elinƣan.

■ 10:36 Zǝb. 41:9; 55:12-14; Yⱨ. 13:18.

■ 10:37 Luⱪa 14:26.

□ 10:38 «Ɵzining krestini kɵtürüp, manga ǝgǝxmigǝnlǝrmu manga munasip ǝmǝs» — rimliⱪlar tǝripidin ɵlüm jazasi berilgǝnlǝr mihlinidiƣan krestni mürisidǝ kɵtürüp jaza mǝydaniƣa baratti. Krestlinix adǝmni ⱪiynaydiƣan, intayin dǝⱨxǝtlik wǝ aⱨanǝtlik ɵlüm jaza usuli bolup, «ɵzining krestini kɵtürüx» degǝnning kɵp mǝniliri iqidǝ tɵwǝndikilǝrnimu oz iqigǝ alsa kerǝk: (1) Əysa Mǝsiⱨ üqün azab-oⱪubǝt tartixⱪa, (2) til-aⱨanǝt ixtixkǝ, (3) Hudaning iradisining ǝmǝlgǝ axuruluxi üqün zɵrür tepilƣanda, «ɵz-ɵzini ɵlüm jazasiƣa ⱨɵküm ⱪilƣandǝk» ɵzining arzu-ⱨǝwǝslirini rǝt ⱪilixⱪa tǝyyar bolux.

■ 10:38 Mat. 16:24; Mar. 8:34; Luⱪa 9:23; 14:27.

■ 10:39 Mat. 16:25; Mar. 8:35; Luⱪa 9:24; 17:33; Yⱨ. 12:25.

■ 10:40 Luⱪa 10:16; Yⱨ. 13:20.

□ 10:41 «Bir pǝyƣǝmbǝrni pǝyƣǝmbǝrlik salaⱨiyitidǝ ⱪobul ⱪilƣan kixi» — demǝk, uning pǝyƣǝmbǝr ikǝnliki, Hudaning sɵzini yǝtküzgǝnliki sǝwǝbidin uni ⱪobul ⱪilƣan kixini kɵrsitidu.

■ 10:41 1Pad. 17:10; 18:4; 2Pad. 4:8.

■ 10:42 Mat. 25:40; Mar. 9:41; Ibr. 6:10.

□ 11:1 «ɵzimu xu yǝrdiki ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrlǝrdǝ tǝlim berix ... üqün u yǝrdin kǝtti» — «xu yǝr» Galiliyǝni demǝkqi.

■ 11:2 Luⱪa 7:18.

□ 11:3 «Kelixi muⱪǝrrǝr zat ɵzüngmu, yaki baxⱪa birsini kütüximiz kerǝkmu?» — «Kelixi muⱪǝrrǝr zat» bolsa Huda wǝdǝ ⱪilƣan Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨ, ǝlwǝttǝ. Yǝⱨya ɵzi Mǝsiⱨning yolini tǝyyarlax üqün uning aldida ǝwǝtilgǝn; xuning bilǝn u: — «Sǝn biz kütkǝn kiximusǝn» dǝp gumanlinip soraydu.

■ 11:5 Yǝx. 29:18; 35:5; 61:1; Luⱪa 4:18.

□ 11:6 «wǝ (uningƣa yǝnǝ): «Mǝndin gumanlanmay putlixip kǝtmigǝn kixi bolsa bǝhtliktur!» dǝp ⱪoyunglar» — Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝr zindanda yetip: «Əysa Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨ bolsa nemixⱪa meni zindandin ⱪutⱪuzmiƣan?» — dǝp gumanlanƣan bolsa kerǝk idi. Yǝⱨyaning bu soali toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 11:7 Luⱪa 7:24.

□ 11:10 «Mana, yüz aldingƣa ǝlqimni ǝwǝtimǝn; u sening aldingda yolungni tǝyyarlaydu» — Tǝwrat, «Mal.» 3:1, «Yǝx.» 40:3.

■ 11:10 Mis. 23:20; Mal. 3:1; Mar. 1:2; Luⱪa 7:27.

□ 11:12 «Ərx padixaⱨliⱪiƣa kirix yoli xiddǝt bilǝn eqildi wǝ kixilǝr uni xiddǝt bilǝn tutuwalidu» — baxⱪa bir tǝrjimisi: «Ərx padixaⱨliⱪi zorawanliⱪⱪa uqrimaⱪta. Zorawanlar uningƣa ⱨujum ⱪilmaⱪta». Biraⱪ bizningqǝ bu ayǝtning mǝnisi asasǝn «Hudaning padixaⱨliⱪiƣa kirix asan ǝmǝs; qünki uningƣa ⱨǝrhil ⱨujumlar ⱪilinidu; lekin ⱨujumƣa bǝrdaxliⱪ berixkǝ tǝyyar, iradisi ⱪǝt’iy adǝmlǝr uningƣa igǝ bolidu». Yǝnǝ «Luⱪa» 16:16ni kɵrüng. Bizningqǝ yǝnǝ, 12-14-ayǝtlǝr «Mik.» 2:12-13 bilǝn munasiwǝtliktur. «Mikaⱨ»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»nimu kɵrüng.

■ 11:12 Luⱪa 16:16.

□ 11:14 «Wǝ ǝgǝr xu sɵzni ⱪobul ⱪilalisanglar, «ⱪaytip kelixi muⱪǝrrǝr bolƣan Ilyas pǝyƣǝmbǝr» bolsa, Yǝⱨyaning ɵzidur» — Tǝwratta, yǝni «Mal.» 4:5-6dǝ, Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨning mǝydanƣa qiⱪixidin awwal Ilyas pǝyƣǝmbǝr Mǝsiⱨning yolini tǝyyarlax üqün ⱪaytip kelidiƣanliⱪi kɵrsitilidu. Yǝⱨudiylar Mǝsiⱨning kelixini kütkǝqkǝ, bu bexarǝtkǝ asasǝn Iliyasning awwal kelixini kütüwatⱪanidi. Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝr Ilyas pǝyƣǝmbǝrdǝk küq-ⱪudrǝt bilǝn kǝlgǝn («Luⱪa» 1:13-17ni kɵrüng). Xunga Mǝsiⱨ Əysa bu bexarǝt uning arⱪiliⱪ ǝmǝlgǝ axⱪan, dǝp eytidu. Uning üstigǝ, (Yǝⱨudiy hǝlⱪi «awwalⱪi Ilyas» bolƣan Yǝⱨyaning hǝwirini rǝt ⱪilƣan bolƣaqⱪa) Mǝsiⱨning ⱪiyamǝt künidǝ dunyaƣa ⱪaytip kelixidin awwalmu Ilyas pǝyƣǝmbǝr ɵzi ⱪaytidin pǝyda bolidu dǝp ixǝnqimiz bar (yǝnǝ «Mal.» 4:5-6ni wǝ «Mar.» 9:11-13nimu kɵrüng).

■ 11:14 Mal. 3:23; Luⱪa 1:17.

■ 11:16 Luⱪa 7:31.

□ 11:18 «Yǝⱨya kelip ziyapǝttǝ olturmaytti, xarab iqmǝytti» — grek tilida «Yǝⱨya kelip, nǝ yemǝydu nǝ iqmǝydu». Oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝr intayin ƣorigil ozuⱪlinatti, pat-pat roza tutatti. «Mat.» 3:4ni kɵrüng.

■ 11:18 Mat. 3:4; Mar. 1:6.

□ 11:19 «Lekin danaliⱪ bolsa ɵz pǝrzǝntliri arⱪiliⱪ durus dǝp tonulidu» — yaki «Danaliⱪ bolsa ɵz ix-mewiliri arⱪiliⱪ durus dǝp tonulidu». Bu ⱪisⱪa ayǝt üstidǝ wǝ uningdiki kɵp muⱨim prinsiplar toƣrisida «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 11:20 Luⱪa 10:13.

□ 11:21 «Silǝrdǝ kɵrsitilgǝn mɵjizilǝr Tur wǝ Zidon xǝⱨǝrliridǝ kɵrsitilgǝn bolsa...» — Tur wǝ Zidon ǝsli butpǝrǝs «yat ǝllǝr»ning xǝⱨǝrliri idi. Mǝsilǝn, «Əzakiyal» 26-29-babni kɵrüng — ikki xǝⱨǝr bu bablarda gunaⱨliri tüpǝylidin ǝyiblinidu. «Zidon» grek tilida «Sidon» deyilidu. «U yǝrlǝrdikilǝr heli burunla bɵz kiyimigǝ yɵginip, külgǝ milinip towa ⱪilƣan bolatti» — «bɵzgǝ (mataƣa) yɵginip, külgǝ milinix» — kona zamanlarda ⱪattiⱪ puxayman ⱪilix, gunaⱨlarƣa towa ⱪilixning bir ipadisi idi.

■ 11:21 2Sam. 13:19; 2Pad. 6:30; 19:1.

■ 11:22 Mat. 10:15.

□ 11:23 «Əy ǝrxkǝ kɵtürülgǝn Kǝpǝrnaⱨumluⱪlar!» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Əy silǝr Kǝpǝrnaⱨumluⱪlar! Asmanƣa qiⱪmaⱪqimidinglar?». Lekin bizningqǝ «asmanƣa kɵtürülgǝn» degini toƣra bolup, bu sɵz Əysa ularning arisida bolƣanliⱪtin ularƣa kɵrsitilgǝn zor imtiyaz-iltipatni kɵrsitidu. «Sodom xǝⱨiri» — 10:15ni, «Yar.» 18:16-19:29ni kɵrüng.

■ 11:24 Mat. 10:15.

■ 11:25 Ayup 5:12; Yǝx. 29:14; Luⱪa 10:21; 1Kor. 1:19; 2:7, 8.

■ 11:27 Mat. 28:18; Luⱪa 10:22; Yⱨ. 1:18; 3:35; 6:46.

■ 11:29 Zǝb. 45:4; Yǝr. 6:16; Zǝk. 9:9

■ 11:30 1Yuⱨa. 5:3.

□ 12:1 «xabat küni» — xǝnbǝ küni, Tǝwrat kalendari boyiqǝ ⱨǝptining yǝttinqi küni bolup, Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ Israildiki ⱨǝrbir insan wǝ mal-qarwilarmu xu küni ⱨǝrⱪandaⱪ ix-hizmǝt ⱪilmay, dǝm elixi kerǝk idi. Tǝbirlǝrnimu kɵrüng.

■ 12:1 Ⱪan. 23:24; Mar. 2:23; Luⱪa 6:1.

□ 12:2 «muhlisliring xabat küni Tǝwratta qǝklǝngǝn ixni ⱪiliwatidu» — «qǝklǝngǝn ix» toƣruluⱪ — Tǝwrat ⱪanunida qǝklǝngǝn. Tǝwrat ⱪanuni boyiqǝ dǝm elix küni «haman tepix» «hizmǝt» dǝp ⱪarilip, ⱪanunƣa hilapliⱪ ix dǝp ⱨesablinixi kerǝk idi, ǝlwǝttǝ. Pǝrisiylǝr muhlislarning danlarni yeyix üqün aⱪlixini «haman tǝpkǝnlikkǝ barawǝr» dǝp ⱪariƣan. Əmdi baxaⱪlarni üzüp yeyix ziraǝtlǝrgǝ orƣaⱪ selix bilǝn ohxaxmu yaki ohxax ǝmǝsmu, buningƣa oⱪurmǝnlǝr Mǝsiⱨning jawabini oⱪup ɵzi birnemǝ desun! «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ muxu wǝⱪǝ toƣruluⱪ izaⱨatlirimizni kɵrüng.

■ 12:2 Mis. 20:10.

□ 12:3 «Dawut wǝ uning ⱨǝmraⱨlirining aq ⱪalƣanda nemǝ ⱪilƣanliⱪini muⱪǝddǝs yazmilardin oⱪumiƣanmusilǝr?» — «Oⱪumiƣanmusilǝr?» degǝn sɵz Pǝrisiylǝrning daim rǝⱪibiliridin soraydiƣan soal xǝkli idi.

□ 12:4 «Dawut Hudaning ɵyigǝ kirip, Hudaƣa atalƣan, xundaⱪla ɵzi wǝ ⱨǝmraⱨliriƣa nisbǝtǝn Tǝwrat ⱪanuni boyiqǝ yeyixkǝ bolmaydiƣan «tǝⱪdim nanlar»ni sorap elip, ularni ⱨǝmraⱨliri bilǝn billǝ yegǝn» — bu wǝⱪǝ «1Sam.» 21:1-7dǝ hatirilǝngǝn.

■ 12:4 Mis. 29:33; Law. 24:9; 1Sam. 21:6.

■ 12:5 Qɵl. 28:9.

■ 12:6 2Tar. 6:18.

□ 12:7 «Izdǝydiƣinim ⱪurbanliⱪlar ǝmǝs, bǝlki rǝⱨim-xǝpⱪǝt» — «Ⱨox.» 6:6din elinƣan sɵz (9:13nimu kɵrüng).

■ 12:7 Ⱨox. 6:6; Mik. 6:8; Mat. 9:13; 23:23.

■ 12:8 Mar. 2:28; Luⱪa 6:5.

□ 12:9 «U u yǝrdin ayrilip, ularning sinagogiƣa kirdi» — «ular» bolsa yuⱪirida tilƣa elinƣan «Pǝrisiylǝr»ni kɵrsǝtkǝn boluxi kerǝk.

■ 12:9 Mar. 3:1; Luⱪa 6:6.

■ 12:10 Luⱪa 14:3.

■ 12:11 Mis. 23:4; Ⱪan. 22:4.

■ 12:12 Yar. 1:27.

□ 12:13 «U ⱪolini uzitixi bilǝnla ⱪoli ikkinqi ⱪoliƣa ohxax ǝsligǝ kǝltürüldi» — «ǝsligǝ kǝltürüldi» degǝn peilning «mǝjⱨul xǝkli» bolup, bizgǝ bu ixni Huda ɵzi ⱪilƣan, degǝnni uⱪturidu. Əmdi ular bu mɵjizǝ «xabat künidǝ yaritilƣanliⱪi» üqün zadi kimni ǝyiblimǝkqi?

■ 12:14 Mar. 3:6; Yⱨ. 5:18; 10:39; 11:53.

■ 12:15 Mat. 10:23.

■ 12:16 Mat. 9:30; Luⱪa 5:14.

□ 12:18 «Xuning bilǝn u ǝllǝrgǝ ⱨɵküm-ⱨǝⱪiⱪǝtni jakarlaydu» — «Yǝx.» 42-babtili izaⱨtlarnimu kɵrüng. «Əllǝr» bolsa muxu yǝrdǝ «yat ǝllǝr», yǝni barliⱪ Yǝhudiy ǝmǝslǝrni, jaⱨandiki barliⱪ millǝtlǝrni kɵrsitidu. «Ⱨɵküm-ⱨǝⱪiⱪǝt» degǝnning mǝnisi toƣruluⱪ: — bu sɵz ibraniy tilida (Tǝwrattiki ǝyni bexarǝtttǝ) «mixpat» deyilidu, u tɵt jǝⱨǝtni ɵz iqigǝ alidu, yǝni Hudaning «ⱨǝⱪⱪaniy ⱪuli»ning: — (1) Hudaning butlar toƣruluⱪ ⱨɵkümi, yǝni «Huda degǝn tirik ⱨǝm birdur, butlar yoⱪtin bolƣan nǝrsǝ» degǝn ⱨǝⱪiⱪǝtni elip kelixini (ⱨǝⱪiⱪǝtsizlǝr ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ erixidu). (2) Hudaning adil ⱪanun-pǝrmanlirining hǝwirini yǝtküzüp, qüxǝndürüp berixini; (3) ⱨǝrhil hata uⱪumlarni wǝ kɵzⱪaraxlarni tüzitip toƣra kɵzⱪaraxlarni yǝtküzüxini; (4) adalǝtsizlikni tüzitip, uwal bolƣanlarƣa adalǝtni yǝtküzüxini kɵrsitidu.

■ 12:18 Yǝx. 42:1; Mat. 3:17; 17:5; Mar. 1:11; Kol. 1:13; 2Pet. 1:17.

□ 12:20 «Taki u ƣǝlibǝ bilǝn toƣra ⱨɵkümlǝrni qiⱪarƣuqǝ...» — «ⱨɵküm-ⱨǝⱪiⱪǝt» degǝnning mǝnisi toƣruluⱪ yuⱪiriⱪi 19-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

■ 12:21 Yǝx. 42:1-4.

■ 12:22 Mat. 9:32; Luⱪa 11:14.

■ 12:23 Yⱨ. 4:29.

■ 12:24 Mat. 9:34; Mar. 3:22; Luⱪa 11:15.

□ 12:27 «Əgǝr mǝn jinlarni Bǝǝlzibulƣa tayinip ⱪoƣlisam, silǝrning pǝrzǝntliringlar kimgǝ tayinip jinlarni ⱪoƣlaydu?! Xunga ular silǝr toƣruluⱪ ⱨɵküm qiⱪarsun!» — bu sɵzning ikki xǝrⱨi bar: — (1) «silǝrning pǝrzǝntliringlar» — bu Pǝrisiylǝrning ɵz talip-ǝgǝxküqilirini kɵrsitidu. Əmǝliyǝttǝ bolsa Pǝrisiylǝr wǝ ǝgǝxküqiliri jinlarni ⱨeq ⱨǝydiyǝlmǝytti. Undaⱪta Xǝytanning padixaⱨliⱪiƣa ⱨǝⱪiⱪiy ⱨujum ⱪilƣuqilar Əysa wǝ muritlirimu, yaki Pǝrisiylǝrmu? Pǝrisiylǝrning Hudaning ǝmǝs, bǝlki Xǝytanning tǝripidǝ turƣanliⱪi ɵz ǝgǝxküqilirining jinni ⱨǝydǝxkǝ küqsiz bolƣanliⱪiƣa ispat berǝtti. (2) «silǝrning pǝrzǝntliringlar» — bu Əysaning ǝgǝxküqilirini (Israillarning pǝrzǝntlirini) kɵrsitidu. Pǝⱪǝt Əysala ǝmǝs, ularmu jinlarni ⱨǝydiyǝlǝydiƣan bolƣan; xunga ularmu Əysaning Hudaning küqi bilǝn jin-xǝytanlarni bir tǝrǝp ⱪiliwatⱪanliⱪiƣa ispat berǝtti. Bizningqǝ (1)-kɵzⱪarax toƣra. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

□ 12:29 «Bir kixi küqtünggür birsining ɵyigǝ kirip, uning mal-mülkini ⱪandaⱪ bulap ketǝlisun?...» — bu tǝmsildiki «küqtünggür adǝm» Xǝytanni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ. Uning ɵyini bulang-talang ⱪilƣuqi Əysadin baxⱪa ⱨeqkim bolmaydu.

■ 12:31 Mar. 3:28; Luⱪa 12:10; 1Yuⱨa. 5:16.

□ 12:32 «Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa ⱪarxi gǝp ⱪilƣanlar bolsa bu dunyadimu, u dunyadimu kǝqürümgǝ erixǝlmǝydu» — «Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa ⱪarxi gǝp ⱪilix» yaki «Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa kupurluⱪ ⱪilix» degǝn gunaⱨ toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 12:32 Qɵl. 15:30; 1Sam. 2:25; 1Yuⱨa. 5:16.

■ 12:33 Mat. 7:18.

■ 12:34 Zǝb. 40:9-10; Mat. 3:7; Luⱪa 6:45.

■ 12:36 Top. 12:14; Əf. 5:4.

■ 12:37 2Sam. 1:16; Luⱪa 19:22.

□ 12:38 «Ustaz, sǝndin bir mɵjizilik alamǝt kɵrgümiz bar» — Pǝrisiylǝr Əysadin tǝlǝp ⱪilƣan «alamǝt» bolsa ɵzining Mǝsiⱨ ikǝnlikini ispatlaydiƣan birǝr mɵzizilik alamǝt, ǝlwǝttǝ.

■ 12:38 Mat. 16:1; Mar. 8:11; Luⱪa 11:29; 1Kor. 1:22.

■ 12:40 Yun. 2:1,11

□ 12:41 «mana, muxu yǝrdǝ Yunus pǝyƣǝmbǝr dinmu uluƣ birsi turidu!» — bu 39-41-ayǝtlǝrdǝ Əysa Yunus pǝyƣǝmbǝrning yoƣan bir beliⱪning iqidǝ üq kün turup tirik qiⱪⱪanliⱪini tilƣa elix arⱪiliⱪ ɵziningmu ɵlüp, üqinqi küni tirilidiƣanliⱪini aldin eytⱪan. Tǝwrat, «Yunus» 1-2-bablarni wǝ xu kitabtiki «Yunus pǝyƣǝmbǝrdǝ kɵrülgǝn mɵjizilik alamǝt» toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu ⱨǝm uxbu kitabtiki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. «bu dǝwrdikilǝrning gunaⱨlirini bekitidu» — دemǝk, «butpǝrǝs Ninǝwǝliklǝr Yunus pǝyƣǝmbǝrning tǝlimini anglap, yaman yoldin ⱪaytⱪan. Biraⱪ bu yǝrdǝ Yunus pǝyƣǝmbǝrdinmu uluƣ birsi bolƣan Mǝsiⱨ silǝrni yaman yoldin ⱪaytixⱪa qaⱪirsa, ⱪulaⱪ salmidinglar».

■ 12:41 Yun. 3:5; Luⱪa 11:32.

□ 12:42 «Jǝnubtiki ayal padixaⱨ» — yǝni «Xǝbaning ayal padixaⱨi». «Xǝba» jǝnubiy Ərǝbistan yaki Efiopiyǝni kɵrsitidu. «1Pad.» 10:1-10ni kɵrüng.

■ 12:42 1Pad. 10:1; 2Tar. 9:1; Luⱪa 11:31.

□ 12:43 «napak roⱨ» — jinni kɵrsitidu.

■ 12:43 Luⱪa 11:24.

□ 12:45 «buning bilǝn ⱨeliⱪi adǝmning keyinki ⱨali burunⱪidinmu tehimu yaman bolidu. Bu rǝzil dǝwrdikilǝrning ⱨalimu mana xundaⱪ bolidu» — bu tǝmsil: (1) jin qaplixixtin ⱪutⱪuzulƣan adǝmning ⱨǝⱪiⱪiy bir hǝtirini; (2) Yǝⱨudiy hǝlⱪning ǝⱨwalinimu kɵrsitidu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 12:45 Ibr. 6:4, 5; 10:26; 2Pet. 2:20.

■ 12:46 Mar. 3:31; Luⱪa 8:20.

■ 12:50 Yⱨ. 15:14; 2Kor. 5:16; Gal. 5:6; 6:15; Kol. 3:11.

■ 13:1 Mar. 4:1; Luⱪa 8:4, 5.

■ 13:2 Luⱪa 5:3.

■ 13:10 Mar. 4:10; Luⱪa 8:9.

□ 13:11 «ǝrx padixaⱨliⱪining sirliri» — Injilda «sirlar» ǝslidǝ insanlarƣa axkarilanmiƣan, ⱨazir Mǝsiⱨ yaki rosulliri arⱪiliⱪ ayan ⱪilinƣan ixlarni kɵrsitidu. Uning üstigǝ, Injildiki bǝzi «sirlar» intayin sirliⱪ, ǝlwǝttǝ.

■ 13:11 Mat. 11:25; 2Kor. 3:14.

□ 13:12 «Qünki kimdǝ bar bolsa, uningƣa tehimu kɵp berilidu...» — «kimdǝ bar bolsa... » degǝndǝ, «bar bolsa» nemini kɵrsitidu? Xübⱨisizki, ǝbǝdiy ǝⱨmiyǝtlik birǝr nǝrsǝ bolsa kerǝk, bu iman-ixǝnqni ɵz iqigǝ qoⱪum alidu. Biz ɵzimizgǝ «ǝbǝdiy ǝⱨmiyǝtlik» ⱨǝrbirnemǝ boluxi üqün pǝⱪǝt Mǝsiⱨdinla tapalaymiz, ǝlwǝttǝ.

■ 13:12 Mat. 25:29; Mar. 4:24,25; Luⱪa 8:18; 19:26.

■ 13:14 Yǝx. 6:9-10; Mar. 4:12; Luⱪa 8:10; Yⱨ. 12:40; Ros. 28:26; Rim. 11:8.

□ 13:15 «muxu hǝlⱪning yürikini may ⱪaplap kǝtkǝn... undaⱪ bolmisidi, ... kɵngli bilǝn qüxinip, ɵz yolidin yanduruluxi bilǝn, mǝn ularni saⱪaytⱪan bolattim» — toluⱪ bexarǝt Tǝwrat, «Yǝx.» 6:9-10dǝ tepilidu.

■ 13:15 Yǝx. 6:9-10

■ 13:16 Luⱪa 10:23; Yⱨ. 20:29; 1Pet. 1:8.

■ 13:17 1Pet. 1:10.

■ 13:18 Mar. 4:13; Luⱪa 8:11.

□ 13:19 «ǝgǝr biri ǝrx padixaⱨliⱪining sɵz-kalamini anglap turup qüxǝnmisǝ..» — muxu yǝrdǝ «ǝrx padixaⱨliⱪi» grek tilida pǝⱪǝt «padixaⱨliⱪ» bilǝn ipadilinidu.

■ 13:19 Mat. 4:23.

□ 13:20 «Taxliⱪ yǝrlǝrgǝ qeqilƣan uruⱪlar bolsa, ular sɵz-kalamni anglap, huxalliⱪ bilǝn dǝrⱨal ⱪobul ⱪilƣanlarni kɵrsitidu» — «sɵz-kalam» bolsa Hudaning padixaⱨliⱪi toƣruluⱪ sɵz-kalamdur.

■ 13:22 Mat. 19:23; Mar. 10:23; Luⱪa 18:24; 1Tim. 6:9.

□ 13:25 «...düxmini kelip buƣday arisiƣa kürmǝk uruⱪlirini qeqiwetip, ketiptu» — oⱪurmǝnlǝrgǝ xu ayanki, bu tǝmsildiki «kürmǝk» (yaki «mǝstǝk») awwal buƣdayƣa op’ohxax xǝkildǝ ɵsidu. Pǝⱪǝt bax elixi bilǝn pǝrⱪ ǝtkili bolidu.

■ 13:30 Mat. 3:12.

■ 13:31 Mar. 4:30; Luⱪa 13:18.

□ 13:32 «Ⱪiqa uruⱪi dǝrwǝⱪǝ barliⱪ uruⱪlarning iqidǝ ǝng kiqik bolsimu, u ⱨǝrⱪandaⱪ ziraǝttin egiz ɵsüp, dǝrǝh bolidu, ...» — bu yǝrdǝ tilƣa elinƣan «ⱪiqa» ottura xǝrⱪtǝ ɵsidiƣan, yahxi ɵskǝndǝ ⱨǝtta üq metrdin exip ketidiƣan ɵsümlükni kɵrsitidu.

□ 13:33 «Ərx padixaⱨliⱪi huddi bir ayal ⱪoliƣa elip üq jawur unning arisiƣa yoxurup, taki pütün hemir bolƣuqǝ saⱪliƣan eqitⱪuƣa ohxaydu» — «üq jawur» (yaki «üq kürǝ») — Grek tilida «üq saton (seaⱨ)». Bir seaⱨ 7 kilogram. Bu heli kɵp un bolup, yüz adǝmning tamiⱪiƣa yetǝtti. «Yar.» 18:6ni kɵrüng.

■ 13:33 Luⱪa 13:20,21.

■ 13:34 Mar. 4:33.

□ 13:35 «Buning bilǝn pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ aldin’ala eytilƣan munu sɵzlǝr ǝmǝlgǝ axuruldi...» — ⱪaysi pǝyƣǝmbǝr ikǝnliki muxu yǝrdǝ eytilmaydu. Əmǝliyǝttǝ u Zǝburdiki birnǝqqǝ küylǝrning muǝllipi Asaf idi. «Aƣzimni tǝmsil sɵzlǝx bilǝn aqimǝn, alǝm apiridǝ bolƣandin beri yoxurunup kǝlgǝn ixlarni elan ⱪilimǝn» — «Zǝb.» 78:2.

■ 13:35 Zǝb. 78:2

□ 13:36 «Xuningdin keyin, u kɵpqilikni yolƣa seliwetip...» — yaki «xuningdin keyin, u kɵpqiliktin ayrilip...».

■ 13:39 Yo. 3:13; Wǝⱨ. 14:15.

■ 13:42 Mat. 8:12; 22:13; 24:51; 25:30; Luⱪa 13:28.

■ 13:43 Dan. 12:3; 1Kor. 15:42.

■ 13:44 Fil. 3:7.

□ 13:45 «esil ünqǝ-mǝrwayitlarni izdigǝn sodigǝr... » — grek tilidiki «esil» «güzǝl» degǝn mǝnisini ɵz iqigǝ alidu.

■ 13:50 Mat. 13:42.

■ 13:53 Mar. 6:1; Luⱪa 4:16.

■ 13:54 Mar. 6:2.

□ 13:55 «U pǝⱪǝt ⱨeliⱪi yaƣaqqining oƣli ǝmǝsmu? Uning anisining ismi Mǝryǝm... ǝmǝsmu?» — Yǝⱨudiylar arisida adǝmlǝr atisining ismi bilǝn tonuluxi kerǝk idi. Yalƣuz anisining ismini tilƣa elixning ɵzi birhil ⱨaⱪarǝt idi.

■ 13:55 Yⱨ. 6:42.

■ 13:57 Mar. 6:4; Luⱪa 4:24; Yⱨ. 4:44.

□ 14:1 «Ⱨerod ⱨakim» — «ⱨakim» grek tilida «tetrarⱪ» deyilidu. Bu sɵz «zeminning tɵttin birini idarǝ ⱪilƣuqi» degǝnni bildüridu. Rim imperiyǝsi Pǝlǝstinni tɵt ⱪisimƣa bɵlgǝn bolup, ⱨǝrbir ⱪismining «tetrarⱪ»i bar idi. Ⱨerodning toluⱪ ismi «Ⱨerod Antipas» bolup, bǝzi yǝrlǝrdǝ «Ⱨerod padixaⱨ» yaki «Ⱨerod han» dǝp atilidu. U Galiliyǝgǝ ⱨɵkümranliⱪ ⱪilatti. Uning akisi «Ⱨerod Arhelaus» idi (2:22). «Ⱨerodlar» toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

■ 14:1 Mar. 6:14; Luⱪa 9:7.

□ 14:3 «Ⱨerod... ɵgǝy akisi Filipning ayali Ⱨerodiyǝning wǝjidin Yǝⱨyani tutⱪun ⱪilip, zindanƣa taxliƣanidi» — Yǝⱨyani tutux «Ⱨerodiyǝning wǝjidin» — Ⱨerod bǝlkim Ⱨerodiyǝning biwasitǝ tǝlipidin xundaⱪ ⱪilƣan boluximu mumkin. Ⱨerod ɵgǝy akisi Filipning ayali Ⱨerodiyǝni Filiptin tartiwelip andin uni ajrixixⱪa ⱪayil ⱪilip, Ⱨerodiyǝ bilǝn ɵzi toy ⱪilƣanidi.

■ 14:3 Mar. 6:17; Luⱪa 3:19.

□ 14:4 «Bu ayalni tartiwelixing Tǝwrat ⱪanuniƣa hilaptur» — «Law.» 16:18, 20:21dǝ, birsining aka yaki ukisi ⱨayat ǝⱨwalda, birining ayalini yǝnǝ biri ɵz ǝmrigǝ elixⱪa bolmaydu, dǝp bǝlgilǝngǝn.

■ 14:4 Law. 18:16.

■ 14:5 Mat. 21:26.

□ 14:6 «ayali Ⱨerodiyǝning ⱪizi otturiƣa qiⱪip ussul oynap bǝrdi» — «Ⱨerodiyǝning ⱪizi» — Ⱨerodiyǝning burunⱪi eridin bolƣan ⱪizi.

■ 14:6 Yar. 40:20; Mar. 6:21.

■ 14:7 Ⱨak. 11:30.

□ 14:9 «Padixaⱨ buningƣa ⱨǝsrǝt qǝkkǝn bolsimu,...» — Ⱨerod ⱨakim bǝzidǝ «padixaⱨ» deyilǝtti.

■ 14:13 Mat. 12:15; Mar. 6:31; Luⱪa 9:10.

■ 14:14 Mat. 9:36; Yⱨ. 6:5.

■ 14:15 Mar. 6:35; Luⱪa 9:12.

■ 14:19 1Sam. 9:13.

□ 14:20 «Muhlislar exip ⱪalƣan parqilarni liⱪ on ikki sewǝtkǝ teriwaldi» — grek tilida «Ular exip ⱪalƣan parqilarni... teriwaldi». Muhlislar ikǝnliki «Mat.» 16:9-10-dǝ ispatlinidu. «liⱪ on ikki sewǝtkǝ teriwaldi» — «sewǝt» grek tilida «ⱪol sewǝt» — demǝk, bir adǝm ikki ⱪollap kɵtürǝlǝydiƣan sewǝt.

■ 14:22 Mar. 6:45; Yⱨ. 6:17.

■ 14:23 Mar. 6:46; Yⱨ. 6:15.

□ 14:24 «kemǝ ⱪirƣaⱪtin heli kɵp qaⱪirim yürgǝnidi» — yaki «kemǝ dengiz otturisida yürgǝndidi...».

□ 14:25 «keqǝ tɵtinqǝ jesǝk waⱪtida...» — bir keqǝ tɵt jesǝkkǝ bɵlünǝtti; xunga bu waⱪit tang atay degǝn waⱪit idi.

■ 14:34 Mar. 6:53.

■ 15:1 Mar. 7:1.

□ 15:4 «Ata-anangni ⱨɵrmǝt ⱪil» wǝ «atisi yaki anisini ⱨaⱪarǝtligǝnlǝr ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinsun» — bu ǝmrlǝr Tǝwrat «Mis.» 20:12, 17, «Law.» 20:9 wǝ «Ⱪan.» 5:16dǝ hatirilinidu.

■ 15:4 Mis. 20:12; 21:17; Law. 20:9; Ⱪan. 5:16; Pǝnd. 20:20; Əf. 6:2.

□ 15:6 «uning ata-anisiƣa ⱨɵrmǝt-wapadarliⱪ ⱪilix mǝjburiyiti ⱪalmaydu, — dǝysilǝr. Buning bilǝn ǝn’ǝnǝnglarni dǝp, Hudaning ǝmrini yoⱪⱪa qiⱪiriwǝttinglar» — Mǝsiⱨning sɵzigǝ ⱪariƣanda «Hudaƣa atiƣan tǝǝlluⱪatlar» tehi atiƣuqi kixining ⱪolida turƣanda, ulardin paydiliniwǝrsǝ bolatti. Xu kixi bǝlkim Tǝwrat ustazlirining ⱪollixi bilǝn «dunyadin kǝtkinimdin keyin...» yaki «mǝlum bir mǝzgildin keyin...» «ibadǝthaniƣa tapxurimǝn» dǝp ⱪǝsǝm ⱪilƣan bolsa kerǝk. Yǝⱨudiylarning tarihiy hatiriliridǝ xuningƣa ohxax kɵpligǝn misallar tepilidu. Pǝriysilǝr ɵgǝtkǝn xu ⱨiylǝ-mikir: «Mal-mülküngni Hudaƣa atalƣan («ⱪurban ⱪilƣan») ⱪilƣan bolsang, ata-anangdin hǝwǝr almisang bolidu» ǝmǝs, bǝlki «(xundaⱪ ⱪilƣan bolsang) hǝwǝr elixingƣa bolmaydu» degǝndǝk. Ular xübⱨisizki ahirida bu ixtin mǝlum bir payda kɵridu, ǝlwǝttǝ.

■ 15:6 Mar. 7:13; 1Tim. 4:3; 2Tim. 3:2.

■ 15:8 Yǝx. 29:13; Əz. 33:31; Mar. 7:6.

□ 15:9 «... Ular manga biⱨudǝ ibadǝt ⱪilidu. Ularning ɵgǝtkǝn tǝlimliri pǝⱪǝt insanlardin qiⱪⱪan pǝtiwalarla, halas» — (8-9-ayǝtlǝr) «Yǝx.» 29:13.

■ 15:9 Yǝx. 29:13; Mar. 7:6, 7; Kol. 2:18, 20, 22.

■ 15:10 Mar. 7:14.

■ 15:11 Ros. 10:15; Rim. 14:17,20; Tit. 1:15.

■ 15:13 Yⱨ. 15:2.

■ 15:14 Yǝx. 42:19; Luⱪa 6:39.

■ 15:15 Mar. 7:17.

■ 15:19 Yar. 6:5; 8:21; Pǝnd. 6:14; Yǝr. 17:9.

□ 15:21 «Əysa u yǝrdin qiⱪip, Tur wǝ Zidon xǝⱨǝrlirining ǝtrapidiki yurtlarƣa bardi» — u yǝr «qǝtǝlliklǝr» turuwatⱪan rayon bolup, Mǝsiⱨning xu yǝrgǝ berixtiki mǝⱪsiti, ɵz hǝlⱪidin bir waⱪit ayrilip aram elixtin ibarǝt bolsa kerǝk.

■ 15:21 Mar. 7:24.

■ 15:24 Mat. 10:6; Ros. 13:46.

□ 15:26 «Balilarning nenini kiqik itlarƣa taxlap berix yahxi ǝmǝs» — Mǝsiⱨ bu yǝrdǝ ɵzining dǝslǝpki wǝzipisini, Yǝⱨudiylarƣa hux hǝwǝr yǝtküzüx, dǝp tǝkitlǝydu. «Kiqik itlar» bǝlkim ⱨaⱪarǝtlik sɵz bolmay, ɵydiki arzuluⱪ pistilirini kɵrsitidu. Bu muⱨim wǝⱪǝ toƣrisida «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 15:29 Mar. 7:31.

■ 15:30 Yǝx. 29:18; 35:5; Mat. 11:5; Luⱪa 7:22.

■ 15:32 Mar. 8:1.

■ 15:36 1Sam. 9:13.

□ 16:1 «Pǝrisiylǝr bilǝn Saduⱪiylar» — «Pǝrisiylǝr» bolsa Tǝwrat ⱪanuniƣa ⱪatmu-ⱪat türlük baxⱪa ⱪaidǝ-nizamlarni ⱪoxⱪan ⱪattiⱪ tǝlǝpqan diniy eⱪim idi. «Saduⱪiylar» degǝn diniy eⱪimining bǝzi tǝrǝpliri ularƣa ohxax bolƣini bilǝn, lekin ular Tǝwrattiki pǝyƣǝmbǝrlǝr ⱪisimlirini ⱪobul ⱪilmay, pǝⱪǝt Tǝwrattiki 1-5-ⱪisimlarni (yǝni Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ tapxurulƣan ⱪisimlar)ni ⱪobul ⱪilƣan. Ular «ⱪiyamǝt küni», xundaⱪla insanlarning ahirǝttǝ ɵlümdin tirilixini etirap ⱪilmaytti. Adǝttǝ «Pǝrisiylǝr» wǝ «Saduⱪiylar» bir-birigǝ düxmǝnlixip yürǝtti, lekin ular Əysani bir tǝrǝp ⱪilix üqün birlǝxkǝnidi. «bizgǝ asmandin mɵjizilik bir alamǝt kɵrsǝtsǝng» — ular tǝlǝp ⱪilƣan «mɵjizilik alamǝt», Əysaning ⱨǝⱪiⱪiy Mǝsiⱨ ikǝnlikini ispatlaydiƣan bir karamǝtni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

■ 16:1 Mat. 12:38; Mar. 8:11; Luⱪa 11:29; 12:54; Yⱨ. 6:30.

■ 16:2 Luⱪa 12:54.

□ 16:4 «Yunus pǝyƣǝmbǝrdǝ kɵrülgǝn mɵjizilik alamǝt» — 12:39-40-ayǝtlǝrgǝ ⱪaralsun. «Bu zamanda yüz beriwatⱪan alamǝtlǝr» toƣrisida «ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

■ 16:4 Yun. 2:1; Mat. 12:39; Luⱪa 11:29.

■ 16:6 Mar. 8:15; Luⱪa 12:1.

■ 16:9 Mat. 14:17; Mar. 6:38; Luⱪa 9:13; Yⱨ. 6:9.

■ 16:10 Mat. 15:34.

■ 16:13 Mar. 8:27; Luⱪa 9:18.

■ 16:14 Mat. 14:2.

□ 16:16 «... Mǝnggülük ⱨayat Hudaning oƣli» — grek tilida «tirik Hudaning Oƣli». «Tirik Huda» degǝn ibarǝ Hudani ⱨayat, «ɵlük but ǝmǝs», ⱨǝⱪiⱪiy Huda dǝp tǝkitlǝydu.

■ 16:16 Yⱨ. 6:69.

□ 16:17 «... Yunus oƣli Simon!» — grek tilida «... Simon bar-ionaⱨ» («Yunusning oƣli»). Bu Yunus Tǝwrattiki pǝyƣǝmbǝr Yunus ǝmǝs; lekin ⱪiziⱪ bir ix xuki, Petrus wǝ Yunus pǝyƣǝmbǝrning kɵp ortaⱪ yǝrliri bar.

■ 16:17 Mat. 11:25.

□ 16:18 «Sǝn bolsang Petrusdursǝn. Mǝn jamaitimni bu uyultax üstigǝ ⱪurimǝn....» — «Petrus»ning mǝnisi «tax» bolup, u «jamaǝtning uli» ǝmǝs. Jamaǝtning uli bolsa Əysa eytⱪan «uyultax» bolup, u yaki ɵzini yaki ɵzigǝ baƣlanƣan iman-etiⱪadini kɵrsitidu. «1Pet.» 2:4-9ni wǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. «tǝⱨtisaraning dǝrwaziliri» — bǝlkim kɵqmǝ mǝnidǝ bolup, «ɵlümning küqi», «jin-xǝytanlarning küqliri»ni kɵrsitixi mumkin.

■ 16:18 Zǝb. 118:22; Yǝx. 28:16; 33:20; Yⱨ. 1:43; 1Kor. 3:11.

□ 16:19 «Ərx padixaⱨliⱪining aqⱪuqlirini sanga tapxurimǝn; sǝn yǝr yüzidǝ nemini baƣlisang ǝrxtimu baƣlanƣan bolidu,...» — bu muⱨim sɵz toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 16:19 Mat. 18:18; Yⱨ. 20:22.

■ 16:21 Mat. 17:22; 20:18; Mar. 8:31; 9:31; 10:33; Luⱪa 9:22; 18:31; 24:7.

□ 16:23 «Arⱪamƣa ɵt, Xǝytan!...» — Mǝsiⱨ bu ayǝttǝ «Xǝytan» degǝn bu sɵzini birinqidin «düxmǝn» degǝn mǝnidǝ ixlitip, ɵzining düxmini bolup ⱪalƣan Petrusⱪa eytidu. Ikkinqidin, Xǝytan ɵzi Petrus arⱪiliⱪ Əysaƣa putlikaxang bolmaⱪqi idi.

■ 16:23 2Sam. 19:22.

□ 16:24 «kimdǝkim manga ǝgixixni halisa, ɵzidin waz keqip, ɵzining krestini kɵtürüp manga ǝgǝxsun!» — 10:38ni, xundaⱪla uningdiki izaⱨatnimu kɵrüng.

■ 16:24 Mat. 10:38; Mar. 8:34; Luⱪa 9:23; 14:27.

□ 16:25 «Qünki ɵz jenini ⱪutⱪuzmaⱪqi bolƣan kixi qoⱪum jenidin mǝⱨrum bolidu, lekin mǝn üqün ɵz jenidin mǝⱨrum bolƣan kixi uningƣa erixidu» — grek tilida «jan» wǝ «ⱨayat» birla sɵz bilǝn ipadilinidu. «Ɵz jeni» muxu yǝrdǝ pǝⱪǝt adǝmning ⱨayatinila ǝmǝs, bǝlki barliⱪ etiⱪadi bolƣanlarƣa muyǝssǝr ⱪilinƣan mǝnggülük roⱨiy bǝhtni wǝ mirasini kɵrsitidu.

■ 16:25 Mat. 10:39; Mar. 8:35; Luⱪa 9:24; 17:33; Yⱨ. 12:25.

□ 16:26 «Qünki bir adǝm pütün dunyaƣa igǝ bolup jenidin mǝⱨrum ⱪalsa, buning nemǝ paydisi bolsun?! U nemisini jeniƣa tegixsun?!» — yuⱪiriⱪi izaⱨatta eytilƣandǝk, «ɵz jeni» muxu yǝrdǝ pǝⱪǝt adǝmning ⱨayatinila ǝmǝs, bǝlki barliⱪ etiⱪadqi bolƣanlarƣa muyǝssǝr ⱪilinƣan mǝnggülük roⱨiy bǝhtni wǝ mirasini kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

■ 16:26 Zǝb. 49:6-12; Mar. 8:37; Luⱪa 9:25.

■ 16:27 Ayup 34:11; Zǝb. 62:12; Mat. 24:30; 25:31; 26:64; Rim. 2:6.

□ 16:28 «Bu yǝrdǝ turƣanlarning arisidin ɵlümning tǝmini tetixtin burun...» — «ɵlümning tǝmini tetix» grek tilida «ɵlümni tetix» dǝp ipadilinidu. «bu yǝrdǝ turƣanlarning arisidin ɵlümning tǝmini tetixtin burun jǝzmǝn Insan’oƣlining ɵz padixaⱨliⱪi bilǝn kǝlgǝnlikini kɵridiƣanlar bardur» — bizningqǝ 16:28-ayǝttiki sɵzning muⱨim mǝnisi 17-babta tǝswirlǝngǝn karamǝt ixlarni kɵrsitidu. Baxⱪa alimlar u: (1) Əysa ɵltürülgǝndin keyin muhlisliriƣa ⱪayta kɵrünüxi bilǝn; (2) Muⱪǝddǝs Roⱨning kelixi bilǝn; (3) Mǝsiⱨning xǝripi jamaǝttǝ ayan ⱪilinixi bilǝn; (4) Əysaning dunyaƣa ⱪaytip kelixi bilǝn ǝmǝlgǝ axuruldi, dǝp ⱪaraydu. Yuⱪiriⱪi (1)-, (2)-, (3)-pikir sǝl orunluⱪ bolƣini bilǝn, lekin Əysaning «bu yǝrdǝ turƣanlarning arisidin... kɵridiƣanlar bar» deginidin ⱪariƣanda, bǝzi rosullar bu ixni kɵridu, xunga muⱨim ǝmǝlgǝ axuruluxi 17-babtiki «Əysaning julaliⱪta kɵrünüxi» degǝn ixtur, dǝp ⱪaraymiz.

■ 16:28 Mar. 9:1; Luⱪa 9:27.

■ 17:1 Mar. 9:2; Luⱪa 9:28; 2Pet. 1:17.

□ 17:4 «Halisang, ... bu yǝrgǝ üq kǝpǝ yasayli!» — yaki «halisang, ... bu yǝrgǝ üq kǝpǝ yasay!». Bu sɵz wǝ pütün wǝⱪǝ toƣruluⱪ yǝnǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 17:5 Ⱪan. 18:19; Yǝx. 42:1; Mat. 3:17; Mar. 1:11; 9:7; Luⱪa 3:22; 9:35; Ros. 3:22; Kol. 1:13; 2Pet. 1:17.

■ 17:9 Mar. 9:9; Luⱪa 9:36.

■ 17:10 Mal. 3:23; Mat. 11:14; Mar. 9:11.

□ 17:11 «Ilyas pǝyƣǝmbǝr dǝrwǝⱪǝ Mǝsiⱨtin awwal kelidu, ⱨǝmmǝ ixni orniƣa kǝltüridu» — «Ilyasning awwal kelixi» wǝ uning «ⱨǝmmini orniƣa kǝltürüxi»ni kɵrsǝtkǝn bexarǝt wǝ baxⱪa tǝpsilatliri Tǝwrat, «Mal.» 4:5-6dǝ hatirilinidu.

■ 17:14 Mar. 9:16; Luⱪa 9:37.

□ 17:15 «tutⱪaⱪliⱪ kesili» — grek tilida «ay (xari) tǝripidin urulƣan» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 17:19 Mar. 9:28.

■ 17:20 Mat. 21:21; Luⱪa 17:6.

□ 17:21 «Biraⱪ, bundaⱪ jinlarni dua ⱪilix wǝ roza tutux bilǝn bolmisa ⱨǝydigili bolmaydu» — bu ayǝt bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ tepilmaydu.

■ 17:22 Mat. 16:21; 20:18; Mar. 8:31; 9:31; 10:33; Luⱪa 9:22,44; 18:31.

□ 17:24 «... ibadǝthana «ikki draⱪma» bejini yiƣⱪuqilar Petrusning yeniƣa kelip...» — «ibadǝthana beji» muxu yǝrdǝ grek tilida «didraⱪma» (ikki «draⱪma» pul) deyilidu. «Didraⱪma» ǝsli birhil tǝnggǝ bolup, Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ Israildiki ⱨǝr ǝr kixi ⱨǝr yilda ibadǝthanining ixliri üqün «yerim xǝkǝl» (bir didraⱪma) tapxurux kerǝk idi. «Mis.» 30:13-16ni kɵrüng.

■ 17:25 Mat. 22:21; Rim. 13:7.

□ 17:27 «Biraⱪ baj yiƣⱪuqilarƣa putlikaxang bolmasliⱪimiz üqün...» — Əysa wǝ Petrus ikkisi «padixaⱨning pǝrzǝnti» bolup, Hudaning ibadǝthanisiƣa baj tɵlǝxtin haliy idi. Lekin baj yiƣⱪuqilar buni qüxǝnmigǝqkǝ, ular tɵlimisǝ, bǝlkim «Bu Əysa tǝⱪwadar ǝmǝs ikǝn, Mǝsiⱨ bolalmaydu» dǝp ⱪelixi, xundaⱪla ular Əysaƣa etiⱪad baƣlap, nijatⱪa erixix pursitidin mǝⱨrum boluxi mumkin. «tɵt draⱪmiliⱪ bir tǝnggǝ pul qiⱪidu» — «tɵt draⱪma tǝnggǝ» (grek tilida «stater») — 24-ayǝttiki izaⱨat oⱪurmǝnlǝrning yadida bolsa kɵrǝlǝyduki, bu pul Əysa wǝ Petrusning bajni tɵlixi üqün dǝl kerǝklik pul idi.

■ 18:1 Mar. 9:34; Luⱪa 9:46; 22:24.

■ 18:3 Mat. 19:14; 1Kor. 14:20; 1Pet. 2:2.

□ 18:4 «Əmdi kim ɵzini bu kiqik balidǝk kiqik peil tutsa, u ǝrx padixaⱨliⱪida ǝng uluƣ bolidu» — «kiqik balilar» adǝttǝ qongqiliⱪ ⱪilmaydu wǝ ɵzini bilǝrmǝn ⱪilip kɵrsǝtmǝydu wǝ bǝlkim ⱨǝmmidin muⱨim atisining sɵzigǝ xǝrtsiz ixinidu.

■ 18:4 1Pet. 5:6.

■ 18:5 Mar. 9:37; Luⱪa 9:48; Yⱨ. 13:20.

■ 18:6 Mar. 9:42; Luⱪa 17:2.

□ 18:7 «insanni gunaⱨⱪa putlaxturidiƣan ixlar tüpǝylidin bu dunyadikilǝrning ⱨaliƣa way! Putlaxturidiƣan ixlar muⱪǝrrǝr bolidu; lekin xu putlaxturƣuqi adǝmning ⱨaliƣa way!» — bu muⱨim ayǝt üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 18:7 Mat. 26:24; Ros. 2:23; 4:27,28; 1Kor. 11:19.

■ 18:8 Ⱪan. 13:7; Mat. 5:29,30; Mar. 9:43.

■ 18:10 Zǝb. 34:7; Luⱪa 15:3-7

□ 18:11 «Qünki Insan’oƣli ⱨalakǝtkǝ azƣanlarni ⱪutⱪuzƣili kǝldi» — bu ayǝt bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ tepilmaydu.

■ 18:11 Luⱪa 19:10.

■ 18:12 Luⱪa 15:3.

■ 18:15 Law. 19:17; Pǝnd. 17:10; Luⱪa 17:3; Yaⱪ. 5:19.

□ 18:16 «ⱨǝmmǝ ix ikki-üq guwaⱨqining sɵzi bilǝn ⱪilinsun» — bu sɵz «Ⱪan.» 19:15din nǝⱪil kǝltürülgǝn.

■ 18:16 Qɵl. 35:30; Ⱪan. 17:6; 19:15; Yⱨ. 8:17; 2Kor. 13:1; Ibr. 10:28.

□ 18:17 «Əgǝr u jamaǝttikilǝrgǝ ⱪulaⱪ salmisa, uni yat ǝllik yaki bajgir ⱪatarida kɵrünglar» — xu qaƣda «yat ǝllik»lǝrning kɵpinqisi butpǝrǝs idi. «Bajgir»lar (Rim imperiyǝsi üqün hǝlⱪtin baj alidiƣan Yǝⱨudiylar) bolsa «Rim imperiyǝgǝ setilip kǝtkǝn hainlar» dǝp «iplas adǝmlǝr»ning ⱪatarida ⱪarilatti.

■ 18:17 1Kor. 5:9; 2Tes. 3:14.

□ 18:18 «silǝr yǝr yüzidǝ nemini baƣlisanglar, ǝrxtimu xu baƣlanƣan bolidu wǝ silǝr yǝr yüzidǝ nemini ⱪoyup bǝrsǝnglar, ǝrxtimu ⱪoyup berilgǝn bolidu» — bu sɵz 16:19-ayǝttikigǝ ohxax, biraⱪ axu yǝrdǝ yalƣuz Petrusⱪa eytilƣan. Biz Əysaning muxu sɵzliridǝ eytilƣan ⱨoⱪuⱪ pǝⱪǝt rosullarƣila ǝmǝs, bǝlki pütkül jamaǝtkǝ tǝwǝdur. Əysa tapxurƣan bu ⱨoⱪuⱪ: (1) jamaǝttiki dualarda alaⱨidǝ tilǝx ⱨoⱪuⱪini; (2) jamaǝt tǝrtipi boyiqǝ, gunaⱨ sadir ⱪilip, ǝmma towa ⱪilmiƣan ǝzalarni qǝklǝx, jamaǝttin qiⱪirix yaki ularƣa tǝrbiyǝ berix ⱨoⱪuⱪini kɵrsitidu, dǝp ixinimiz (17-ayǝt wǝ 19-20-ayǝtni, «1Kor.» 5:1-5, «2Kor.» 2:5-11ni kɵrüng).

■ 18:18 Mat. 16:19; Yⱨ. 20:23.

□ 18:20 «ikki yaki üq adǝm mening namim bilǝn ⱪǝyǝrdǝ yiƣilƣan bolsa...» — grek tilida «ikki yaki üqǝylǝn adǝm mening namimƣa ⱪǝyǝrdǝ yiƣilƣan bolsa...».

■ 18:20 Luⱪa 24:15,36.

■ 18:21 Luⱪa 17:4.

□ 18:22 «yǝttǝ ⱪetim ǝmǝs, yǝtmix ⱨǝssǝ yǝttǝ ⱪetim!» — yaki «yǝttǝ ⱪetim ǝmǝs, yǝtmix yǝttǝ ⱪetim».

■ 18:22 Mat. 6:14; Mar. 11:25; Kol. 3:13.

□ 18:24 «on ming talant pul» — bir «talant» altun yaki kümüx tǝnggǝ az degǝndǝ bir ixqining yilliⱪ ⱨǝⱪⱪining 17 ⱨǝssisi bolup, 10000 talant ⱨazir ottura ⱨesab bilǝn bǝlkim ikki milyard (ming milyon) dollarqǝ bolidu.

■ 18:25 Mat. 5:25.

□ 18:28 «yüz dinar ⱪǝrzdar» — xu waⱪitlarda «bir dinar» bir ixqining bir künlük ⱨǝⱪⱪi bolup, yüz tǝnggǝ bǝlkim ottura ⱨesab bilǝn 1300 dollarqǝ bolatti.

□ 18:34 «adǝm ⱪiynƣuqi gundipaylar» — muxu gundipaylarning adǝttiki wǝzipisi jinayǝtqining jinayitini sürüxtǝ ⱪilix üqün mǝⱨbuslarni ⱪiynax idi.

■ 18:35 Mat. 6:14; Mar. 11:26; Yaⱪ. 2:13.

■ 19:1 Mar. 10:1.

■ 19:3 Mar. 10:2.

□ 19:4 «xuni oⱪumidinglarmu,...?» — Bu Pǝrisiylǝr ǝng yahxi kɵridiƣan ibarilǝrning biri.

■ 19:4 Yar. 1:17; 2:24; 5:2

■ 19:5 Yar. 2:24; 1Kor. 6:16; Əf. 5:31.

■ 19:6 1Kor. 7:10.

□ 19:7 «Musa pǝyƣǝmbǝr nemǝ üqün Tǝwrat ⱪanunida ǝr kixi ɵz ayaliƣa talaⱪ hetini bǝrsila andin uni ⱪoyuwetixkǝ bolidu» — ǝmrning toƣrisi «Ⱪan.» 24:1dǝ tepilidu.

■ 19:7 Ⱪan. 24:1; Yǝr. 3:1.

□ 19:9 «Izaⱨat» — bezi kona kɵqürülmilǝrdǝ muxu yǝrdǝ «wǝ talaⱪ ⱪilinƣan ayalni ǝmrigǝ alƣan kiximu zina ⱪilƣan bolidu» degǝn sɵzlǝr ⱪoxuludi. 5:32ni kɵrüng.

■ 19:9 Mat. 5:32; Mar. 10:11; Luⱪa 16:18; 1Kor. 7:10.

□ 19:10 «undaⱪta ɵylǝnmǝslik yahxi ikǝn» — demǝk, muhlislarning oylixiqǝ, talaⱪ ⱪilix imkaniyiti bolmisa («qiⱪix yoli bolmisa), ɵylinix intayin ⱪorⱪunqluⱪ ixtur.

■ 19:11 1Kor. 7:7,17.

□ 19:12 «anisining baliyatⱪusidin tuƣma bǝzi aƣwatlar bar» — «tuƣma aƣwatlar» bǝlkim tuƣma jinsiy iⱪtidari ajizlarni, ixⱪsiz kixilǝrni kɵrsitidu; «baxⱪilar tǝripidin ahta ⱪilinƣan» kona zamanlarda han-padixaⱨlarning ordilirida ⱨǝrǝmni baxⱪurux hizmiti üqün piqiwetilgǝn adǝmlǝrni kɵrsitidu. «Ərxning padixaⱨliⱪi üqün ɵz-ɵzini aƣwat ⱪilƣanlar» bǝlkim Hudaning hizmitidǝ kɵprǝk waⱪit bolay dǝp ɵylinixtin waz kǝqkǝnlǝrni kɵrsitidu.

■ 19:13 Mar. 10:13; Luⱪa 18:15.

□ 19:14 «ǝrx padixaⱨliⱪi dǝl muxundaⱪlarƣa tǝwǝdur» — yaki «ǝrx padixaⱨliⱪi dǝl muxundaⱪlardin tǝrkib tapⱪandur».

■ 19:14 Mat. 18:3; 1Kor. 14:20; 1Pet. 2:2.

■ 19:16 Mar. 10:17; Luⱪa 18:18.

■ 19:18 Mis. 20:12; Law. 19:18; Ⱪan. 5:16-20; Rim. 13:9.

□ 19:19 «ⱪatilliⱪ ⱪilma, zina ⱪilma, oƣriliⱪ ⱪilma, yalƣan guwaⱨliⱪ bǝrmǝ, ata-anangƣa ⱨɵrmǝt ⱪil wǝ ⱪoxnangni ɵzüngni sɵygǝndǝk sɵy» — (18-19-ayǝt) oⱪurmǝnlǝr xuningƣa diⱪⱪǝt ⱪilƣan boluxi mumkinki, Əysa «on pǝrman» iqidiki Hudaƣa munasiwǝtlik pǝrmanlarni yaki «(ⱪoxnangning nǝrsilirini) tama ⱪilma» degǝn pǝrmanni tilƣa alƣini yoⱪ.

■ 19:19 Law. 19:17; Mat. 22:39; Mar. 12:31; Gal. 5:14; Yaⱪ. 2:8.

■ 19:21 Mat. 6:19; Luⱪa 12:33; 16:9; 1Tim. 6:19.

■ 19:23 Pǝnd. 11:28; Mar. 10:23; Luⱪa 18:24.

□ 19:26 «Hudaƣa nisbǝtǝn ⱨǝmmǝ ix mumkin bolidu» — grek tilida: «Huda bilǝn ⱨǝmmǝ ix mumkin bolidu».

■ 19:26 Ayup 42:2; Yǝr. 32:17; Zǝk. 8:6; Luⱪa 1:37; 18:27.

■ 19:27 Mat. 4:20; Mar. 10:28; Luⱪa 5:11; 18:28.

■ 19:28 Luⱪa 22:30.

□ 19:29 «Mening namim dǝp ɵylǝr, aka-uka, ... yaki yǝr-zeminlardin waz kǝqkǝnlǝr..» — grek tilida «mening namim üqün ɵylǝr, aka-uka... yaki yǝr-zeminlardin waz kǝqkǝnlǝr...».

■ 19:29 Ⱪan. 33:9; Ayup 42:12.

■ 19:30 Mar. 10:31; Luⱪa 13:30.

□ 20:2 «U ixlǝmqilǝr bilǝn künlüki üqün bir kümüx dinardin berixkǝ kelixip...» — «bir kümüx dinar» grek tilida «bir dinarius».

□ 20:3 «Saǝt toⱪⱪuzlarda» — grekqǝ «künning üqinqi saiti» — yǝni saǝt toⱪⱪuzni kɵrsitidu. Yǝⱨudiy hǝlⱪi üqün «toluⱪ kün» (24 saǝt) kǝq saǝt altidǝ baxlinidu; kǝqtǝ «jesǝk» ixlitilidu; ǝtigǝn saǝt altidin kǝq saǝt altigiqǝ «kündüz» deyilidu, kündüz on ikki saǝtkǝ bɵlünidu (misalni Tǝwrat, «Yar.» 1:5in kɵrgili bolidu).

□ 20:5 «Qüxtǝ wǝ saǝt üqtimu u yǝnǝ qiⱪip yǝnǝ xundaⱪ ⱪiliptu» — «qüxtǝ» — ǝyni sɵz boyiqǝ künning «altinqi saitidǝ» wǝ «saǝt üqtǝ» künning «toⱪⱪuzinqi saitidǝ» (qüxtin keyin saǝt üqlǝrdǝ) deyilidu.

□ 20:6 «kǝqⱪurun saǝt bǝxlǝrdǝ» — grekqǝ «künning on birinqi saiti ǝtrapida», yǝni qüxtin keyin saǝt bǝxtǝ.

□ 20:16 «qünki qaⱪirilƣanlar kɵp, tallanƣanlar az bolidu» — muxu sɵzlǝr bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ tepilmaydu.

■ 20:16 Mat. 19:30; 22:14; Mar. 10:31; Luⱪa 13:30.

□ 20:17 «Yerusalemƣa qiⱪiwetip...» — «Yerusalemƣa berix» ⱨǝrdaim «Yerusalemƣa qiⱪiwetip...» dǝp ipadilinidu.

■ 20:17 Mar. 10:32; Luⱪa 18:31; 24:7.

■ 20:19 Mat. 27:2; Luⱪa 23:1; Yⱨ. 18:28,31; Ros. 3:23.

□ 20:20 «Zǝbǝdiyning oƣulliri» — Əysa qaⱪirƣan on ikki rosuldin ikki, yǝni Yuⱨanna we Yaⱪup. 4:21 wǝ 10:2ni kɵrüng. «bir ixni tǝlǝp ⱪilmaⱪqi bolup sǝjdǝ ⱪildi» — yaki «bir ixni tǝlǝp ⱪilmaⱪqi bolup tizlinip bax urdi».

■ 20:20 Mar. 10:35.

□ 20:22 «Mǝn iqixkǝ tǝmxǝlgǝn ⱪǝdǝⱨni iqǝlǝmsilǝr?» — bu ayǝttiki «ⱪǝdǝⱨ» degǝn sɵz, Əysaning tartidiƣan azab-oⱪubiti wǝ kresttiki ɵlümini kɵzdǝ tutidu.

■ 20:22 Luⱪa 12: 49,50; Rim. 8:26.

■ 20:23 Mat. 25:34.

□ 20:25 «ǝllǝrdiki ⱨɵkümranlar ⱪol astidikidikilǝr üstidin buyruⱪwazliⱪ ⱪilip ⱨakimiyǝt yürgüzidu» — «ǝllǝr» muxu yǝrdǝ «yat ǝllǝr», «Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr»ni (yǝni Hudadin ⱪorⱪmaydiƣan butpǝrǝslǝrni) kɵrsitidu.

■ 20:25 Mar. 10:42; Luⱪa 22:25.

■ 20:26 1Pet. 5:3.

■ 20:27 Mat. 23:11; Mar. 9:35; 10:43.

□ 20:28 «... jenimni pida ⱪilix bǝdiligǝ nurƣun adǝmlǝrni ⱨɵrlükkǝ erixtürǝy» — nemidin «ⱨɵrlük»kǝ erixidu? — gunaⱨtin bolƣan ⱨɵrlük.

■ 20:28 Luⱪa 22:27; Yⱨ. 13:14; Əf. 1:7; Fil. 2:7; 1Tim. 2:6; 1Pet. 1:19

■ 20:29 Mar. 10:46; Luⱪa 18:35.

■ 21:1 Mar. 11:1; Luⱪa 19:29.

□ 21:5 «Zion ⱪiziƣa eytinglar: — Mana, Padixaⱨing keliwatidu, kǝmtǝr-mɵmin bolup, minip bir exǝkkǝ, boyunturuⱪluⱪ exǝkning tǝhiyigǝ, keliwatidu yeningƣa sening» — bexarǝt «Zǝk.» 9:9din elinƣan. «Zion» — Yerusalem jaylaxⱪan taƣni kɵrsitidu.

■ 21:5 1Pad. 1:38-40; Yǝx. 62:11; Zǝk. 9:9; Yⱨ. 12:15.

□ 21:7 «... üstigǝ yepinqa-qapanlirini saldi» — demǝk, egiri yoⱪ idi.

■ 21:7 2Pad. 9:13; Yⱨ. 12:14.

□ 21:9 «Dawutning oƣliƣa ⱨosanna bolƣay! Pǝrwǝrdigarning namida kǝlgüqigǝ mubarǝk bolsun! Ərxiǝlada tǝxǝkkür-ⱨosannalar oⱪulsun!» — bu sɵzlǝr «Zǝb.» 118:25-26diki bexarǝttin elinƣan. «Ⱨosanna» degǝn sɵz «Ⱪutⱪuzƣaysǝn, i Pǝrwǝrdigar» degǝn mǝnidǝ. Injil dǝwrigǝ kǝlgǝndǝ «Hudaƣa tǝxǝkkür-ⱨǝmdusana» degǝn mǝnidimu bolƣan. «Zǝbur» 118-küyidiki izaⱨatlarnimu kɵrüng.

■ 21:9 Zǝb. 118:25-26

□ 21:12 «Əmdi Əysa ibadǝthana ⱨoyliliriƣa kirip...» — ibadǝthana — ǝyni qaƣda, Yǝⱨudiylarning nurƣun ibadǝthaniliri (sinagoglar) idi; muxu yǝrdǝ kɵrsitilgǝn «ibadǝthana» Yǝⱨudiylarning ǝng kɵp yiƣilip ibadǝt ⱪilidiƣan jayi idi. Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ, pǝⱪǝt «Huda Ɵz namini ⱪoyƣan» Yerusalemdiki bu mǝrkiziy ibadǝthanidila ⱪurbanliⱪ ⱪilsa toƣra bolatti.

■ 21:12 Ⱪan. 14:26; Mar. 11:15; Luⱪa 19:45; Yⱨ. 2:14.

□ 21:13 «Muⱪǝddǝs yazmilarda Hudaning: «Mening ɵyüm dua-tilawǝthana dǝp atilidu» degǝn sɵzi pütülgǝn; lekin silǝr uni bulangqilarning uwisiƣa aylanduruwapsilǝr!» — Tǝwrat, «Yǝx.» 56:7 wǝ «Yǝr.» 7:11ni kɵrüng. Əysaning «bulangqilarning uwisi» degǝn sɵzi ikki bisliⱪ bolup, bir tǝrǝptin bax kaⱨinlarning sodigǝrlǝrgǝ ⱪurbanliⱪlarni setix ⱨoⱪuⱪini setip bǝrgǝnlikini kɵrsitidu; ikkinqidin, bu kaⱨinlarning hǝlⱪning Hudaning ⱨǝⱪiⱪitini anglax pursitini bulap, uning orniƣa ɵzlirining mǝrtiwisini yuⱪiri kɵtüridiƣan ⱨǝr türlük ⱪaidǝ-yosunlarni ularning boyniƣa artip ⱪoyƣanliⱪini kɵrsitidu.

■ 21:13 1Pad. 8:29; Yǝx. 56:7; Yǝr. 7:11; Luⱪa 19:46.

■ 21:15 Mar. 11:27.

□ 21:16 «Silǝr muⱪǝddǝs yazmilardin xuni oⱪup baⱪmiƣanki...» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, «xuni oⱪup baⱪmiƣanki,...?» degǝn ibarǝ Pǝrisiylǝr wǝ Saduⱪiylarning ǝng yahxi kɵridiƣan ibarilirining biri idi. «Ɵzünggǝ kiqik balilar wǝ bowaⱪlarning tilliridin mǝdⱨiyǝ sɵzlirini mukǝmmǝl ⱪilding» — «Zǝb.» 8:2.

■ 21:16 Zǝb. 8:2

■ 21:18 Mar. 11:12,20.

□ 21:19 «U yol boyidiki bir tüp ǝnjür dǝrihini kɵrüp, uning yeniƣa bardi. Dǝrǝhtin yopurmaⱪtin baxⱪa ⱨeq nǝrsǝ tapalmay, uningƣa ⱪarap: — Ⱨazirdin baxlap sǝndin mǝnggü mewǝ bolmisun! — dewidi, ǝnjür dǝrihi xuan ⱪurup kǝtti» — Pǝlǝstindiki ǝnjür dǝrǝhliridǝ yopurmaⱪ bolsa, mewimu boluxi kerǝk. Bu karamǝt mɵjizǝ roⱨiy bir ⱨǝⱪiⱪǝtni sürǝtlǝp beridu, ǝlwǝttǝ.

■ 21:19 Ⱨox. 9:10

□ 21:20 «Ənjür dǝrihi nemanqǝ tezla ⱪurup kǝtti!» — yaki «Ənjür dǝrihi ⱪandaⱪmu birdinla ⱪurup kǝtti!»

■ 21:21 Mat. 17:20; Luⱪa 17:6.

■ 21:22 Mat. 7:7; Mar. 11:24; Luⱪa 11:9; Yⱨ. 14:13; 16:24; Yaⱪ. 1:5; 1Yuⱨa. 3:22.

■ 21:23 Mis. 2:14; Mar. 11:27; Luⱪa 20:1; Ros. 4:7; 7:2.

□ 21:25 «Yǝⱨya yürgüzgǝn qɵmüldürüx nǝdin kǝlgǝn? Ərxtinmu, yaki insanlardinmu?» — muxu diniy ǝrbablarning ⱨǝmmisi degüdǝk Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrning yǝtküzgǝn hǝwirigǝ jawabǝn: «Bizgǝ towa ⱪilix kerǝk ǝmǝs» degǝn wǝ Yǝⱨya «Mening kǝynimdǝ kelidiƣan» dǝp kɵrsǝtkǝn Mǝsiⱨning kelixigǝ ixǝnmǝy, uning qümüldürüxini rǝt ⱪilƣanidi.

■ 21:26 Mat. 14:5; Mar. 6:20.

□ 21:31 «bajgirlar bilǝn paⱨixilǝr...» — «bajgirlar» toƣrisida 18:18diki izaⱨatni kɵrüng. «bajgirlar bilǝn paⱨixilǝr Hudaning padixaⱨliⱪiƣa silǝrdin burun kirmǝktǝ» — «kirmǝktǝ» degǝn sɵzgǝ ⱪariƣanda, «bajgirlar wǝ paⱨixilǝr» awwal Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrning agaⱨ-guwaⱪliⱪi arⱪiliⱪ towa ⱪilƣan, andin ǝyni qaƣda Mǝsiⱨning agaⱨ-guwaⱪliⱪi arⱪiliⱪ Hudaning padixaⱨliⱪiƣa tehimu kiriwatⱪanidi.

□ 21:32 «silǝrgǝ ⱨǝⱪⱪaniyǝt yolini ayan ⱪilƣili kǝlgǝn ...» — yaki «silǝrgǝ ⱨǝⱪⱪaniyǝt yolini elip barƣili kǝlgǝn». Grek tilida pǝⱪǝt: «silǝrgǝ ⱨǝⱪⱪaniyǝt yolida kǝlgǝn...» deyilidu.

■ 21:32 Mat. 3:1.

■ 21:33 Zǝb. 80:8-9; Yǝx. 5:1-7; Yǝr. 2:21; 12:10; Mar. 12:1; Luⱪa 20:9.

■ 21:35 2Tar. 24:21.

■ 21:38 Yar. 37:18; Zǝb. 2:1, 8; Mat. 26:3; 27:1; Yⱨ. 11:53; Ibr. 1:2.

□ 21:42 «Tamqilar taxliwǝtkǝn tax bolsa, burjǝk texi bolup tiklǝndi» — «burjǝk texi» bolsa ⱨǝrⱪandaⱪ imarǝtning ulidiki ǝng muⱨim uyultax bolup, ul selinƣanda birinqi bolup ⱪoyulidiƣan taxtur. Yǝⱨudiy kattiwaxlar «roⱨiy ⱨayat»ning burjǝk texi bolƣan Mǝsiⱨni taxlixiwǝtmǝkqi idi, wǝ dǝrwǝⱪǝ taxliwǝtti. Mǝsiⱨ nǝⱪil kǝltürgǝn sɵzlǝr — «Zǝb.» 118:22-23.

■ 21:42 Zǝb. 118:22-23; Yǝx. 8:14; 28:16; Mar. 12:10; Luⱪa 20:17; Ros. 4:11; Rim. 9:33; 1Pet. 2:6.

■ 21:43 Mis. 32:10; Yǝx. 55:5; Mat. 8:12.

□ 21:44 «Bu «tax»ⱪa yiⱪilƣan kixi parǝ-parǝ bolup ketidu; lekin bu tax ⱨǝrkimning üstigǝ qüxsǝ, uni kukum-talⱪan ⱪiliwetidu» — «tax» bolsa Əysa ɵzi, ǝlwǝttǝ. 42-ayǝtni kɵrüng. Əysaning bu sɵzi toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtitilimiz.

■ 21:44 Yǝx. 8:15; Dan. 2:34; Zǝk. 12:3; Luⱪa 20:18.

■ 21:45 Luⱪa 20:19.

■ 21:46 Luⱪa 7:16; Yⱨ. 7:40.

■ 22:2 Luⱪa 14:6; Wǝⱨ. 19:7.

□ 22:11 «Padixaⱨ meⱨmanlar bilǝn kɵrüxkili kirgǝndǝ, u yǝrdǝ ziyapǝt kiyimi kiymigǝn bir kixini kɵrüptu» — bu sɵzgǝ ⱪariƣanda xu waⱪitlarda katta toy ziyapǝtliridǝ saⱨibhan ɵzi ⱨǝrbir meⱨmanƣa alaⱨidǝ bir ziyapǝt kiyimi sowƣat ⱪilatti. Undaⱪ kiyimni kiyixni rǝt ⱪilix saⱨibhanƣa intayin biⱨɵrmǝtlik bolatti.

■ 22:13 Mat. 8:12; 13:42; 24:51; 25:30; Luⱪa 13:28.

■ 22:14 Mat. 20:16.

■ 22:15 Mar. 12:13; Luⱪa 20:20.

□ 22:16 «Ⱨerod padixaⱨning tǝrǝpdarliri» — Ⱨerod padixaⱨ Rim imperiyǝsi tǝripidin tǝyinlǝngǝn bolup, u Yǝⱨudiy bolmiƣaqⱪa Yǝⱨudiylarning kɵpinqisi uningƣa intayin ɵq idi. Xundaⱪ bolƣini bilǝn ɵz mǝnpǝitini kɵzlǝydiƣan, uni ⱪollaydiƣan «Ⱨerod tǝrǝpdarliri» bar idi. «Ⱨerodlar» toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 22:17 «Rim imperatori Ⱪǝysǝr...» — Rimning ⱨǝrbir imperatoriƣa «Ⱪǝysǝr» degǝn nam-unwan berǝlǝtti; mǝsilǝn, Ⱪǝysǝr Awƣustus, Ⱪǝysǝr yulius, Ⱪǝysǝr Tiberius ⱪatarliⱪlar. «Rim imperatori Ⱪǝysǝrgǝ baj-seliⱪ tapxurux Tǝwrat ⱪanuniƣa uyƣunmu-yoⱪ?» — ǝyni waⱪitta, Yǝⱨudiylar rimliⱪlarning zulmi astida yaxawatⱪanidi, ǝgǝr Əysa: «Rim imperatoriƣa baj tapxurux toƣra» desǝ, bu gǝptin azadliⱪni istigǝn Yǝⱨudiylar uni «Mana taza bir yalaⱪqi, hain ikǝn» dǝp tillixatti. «Baj tapxurmasliⱪ kerǝk» degǝn bolsa, u Rim imperiyǝsigǝ ⱪarxi qiⱪⱪan bolatti; andin ular uni Rim waliyisiƣa ǝrz ⱪilƣan bolatti. Ular muxundaⱪ soallarni sorax arⱪiliⱪ Əysani gepidin tutuwelip, rimliⱪlarning ⱪoliƣa tapxurup, uningƣa ziyankǝxlik ⱪilmaⱪqi boluxⱪan.

□ 22:21 «Ⱪǝysǝrning ⱨǝⱪⱪini Ⱪǝysǝrgǝ, Hudaning ⱨǝⱪⱪini Hudaƣa tapxurunglar» — Ⱪǝysǝrgǝ Ⱪǝysǝrning ⱨǝⱪⱪi (uning süriti qüxürülgǝn nǝrsǝ)ni tapxurunglar — demǝk, baj tɵlǝx kerǝk. Əmma ⱪandaⱪ nǝrsǝ üstidǝ «Hudaning süriti» bar? Insan ɵzi «Hudaning süriti» bolƣaqⱪa, biz pütünimizni Hudaƣa tapxuriximiz kerǝktur («Yar.» 1:26-27ni kɵrüng).

■ 22:21 Mat. 17:25; Rim. 13:7.

□ 22:23 ««Ɵlgǝnlǝr tirilmǝydu» dǝydiƣan Saduⱪiylar» — «Saduⱪiylar» toƣruluⱪ 16:1diki izaⱨatni wǝ xundaⱪla «Tǝbirlǝr»nimu kɵrüng.

■ 22:23 Mar. 12:18; Luⱪa 20:27; Ros. 23:8.

□ 22:24 «Bir kixi pǝrzǝntsiz ɵlüp kǝtsǝ, uning aka yaki inisi tul ⱪalƣan yǝnggisini ǝmrigǝ elip, ⱪerindixi üqün nǝsil ⱪalduruxi lazim» — «Ⱪan.» 25:5.

■ 22:24 Ⱪan. 25:5-6; Yar. 38:8.

□ 22:32 «Mǝn Ibraⱨim, Isⱨaⱪ wǝ Yaⱪuplarning Hudasidurmǝn!» — «Mis.» 3:6.

■ 22:32 Mis. 3:6,15.

■ 22:33 Mat. 7:28.

■ 22:34 Mar. 12:28.

■ 22:35 Luⱪa 10:25.

□ 22:37 «Pǝrwǝrdigar Hudayingni pütün ⱪǝlbing, pütün jening, pütün zeⱨning bilǝn sɵygin» — «Ⱪan.» 6:5.

■ 22:37 Ⱪan. 6:5; 10:12; 30:6; Luⱪa 10:27.

□ 22:39 «Ⱪoxnangni ɵzüngni sɵygǝndǝk sɵy» — «Law.» 19:18.

■ 22:39 Law. 19:18; Mar. 12:31; Rim. 13:9; Gal. 5:14; Əf. 5:2; 1Tes. 4:9; Yaⱪ. 2:8.

■ 22:41 Mar. 12:35; Luⱪa 20:41.

□ 22:43 «Dawut uni Roⱨta «Rǝbbim» dǝp atap...» — «Roⱨta» — Hudaning Muⱪǝddǝs Roⱨida.

□ 22:44 Dawut «Pǝrwǝrdigar Mening Rǝbbimgǝ eyttiki: — «Mǝn sening düxmǝnliringni ayiƣing astida dǝssǝtküqǝ, ong yenimda olturƣin!» — dǝydu» — «Zǝb.» 110:1.

■ 22:44 Zǝb. 110:1; Ros. 2:34; 1Kor. 15:25; Ibr. 1:13; 10:13.

□ 22:45 «Dawut Mǝsiⱨni xundaⱪ «Rǝbbim» dǝp atiƣan tursa, ǝmdi u ⱪandaⱪmu Dawutning oƣli bolidu?» — demǝk, Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨ padixaⱨ Dawutning ǝwladi bolsimu, lekin padixaⱨ Dawut Mǝsiⱨni «Rǝbbim» degǝn yǝrdǝ Mǝsiⱨ Dawuttin uluƣ bolidu, ⱨǝm tuƣuluxtin burunla «Rǝb» süpitidǝ idi.

□ 23:2 «Tǝwrat ustazliri wǝ Pǝrisiylǝr Musa pǝyƣǝmbǝrning ⱨɵküm qiⱪirix ornida olturƣan bolidu» — grek tilida sɵzmusɵz: «Tǝwrat ustazliri wǝ Pǝrisiylǝr Musaning orniƣa besip olturƣan bolidu». Demǝk, Tǝwrat ⱪanuniƣa tǝbir berix wǝ ⱪanuniƣa asasǝn dǝwalarda ⱨɵküm qiⱪirix ⱨoⱪuⱪi ularƣa tapxurulƣan. Xu tǝrǝptǝ hǝlⱪ ularƣa boysunuxi kerǝk idi.

■ 23:2 Nǝⱨ. 8:4

■ 23:3 Ⱪan. 17:19; Mal. 2:6; Rim. 2:19.

□ 23:4 «Ular , yǝni Pǝrisiylǝr kɵtürǝlmigüdǝk eƣir yüklǝrni baƣlap adǝmlǝrning zimmisigǝ artip ⱪoyidu» — «eƣir yüklǝr» ⱨǝr türlük ⱪattiⱪ diniy ⱪaidǝ-yosunlarni kɵrsitidu.

■ 23:4 Yǝx. 10:1; Luⱪa 11:46; Ros. 15:10.

□ 23:5 «Ular «ayǝt ⱪapliri»ni kǝng ⱪilip qigiwelip,...» — «ayǝt ⱪapliri» tǝⱪwadarliⱪni bildürüx üqün pexanǝ yaki üsti bilikikǝ qigiwelinidiƣan, iqigǝ Tǝwrattin elinƣan ayǝtlǝr yezilƣan pütük selinƣan kiqik ⱪap. Ular bu ixni «Mis.» 13:9, 16 wǝ «Ⱪan.» 6:8, 11:8gǝ asasǝn adǝt ⱪilƣan. «Ular... tonlirining quqilirini uzun sanggilitip ⱪoyidu» — Tǝwrat boyiqǝ ǝr kixilǝr tonliriƣa muxundaⱪ quqilarni bekitixi kerǝk (quqilar kɵk rǝnglik bolƣaqⱪa, Hudaning «kɵktin qüxürülgǝn» ǝmrlirigǝ ǝslǝtmǝ bolsun degǝn mǝⱪsǝttǝ bekitilixkǝ buyrulƣan — «Qɵl.» 15:38-39 wǝ «Ⱪan.» 22:12ni kɵrüng). Biraⱪ pǝriysiylǝr pǝⱪǝt ɵzlirini tǝⱪwadar kɵrsitix üqün xundaⱪ ⱪilatti.

■ 23:5 Qɵl. 15:38; Ⱪan. 6:8; 22:12; Mat. 6:5.

■ 23:6 Mar. 12:38,39; Luⱪa 11:43; 20:46.

□ 23:7 «Bazarlarda kixilǝrning ularƣa bolƣan uzun salamliriƣa... amraⱪ kelidu» — «uzun» degǝn sɵz grekqǝ tekisttǝ yoⱪ; tarih tǝtⱪiⱪatliriƣa asasǝn ularƣa ⱪilƣan «salamlar»ni intayin uzun wǝ murǝkkǝp dǝp bilimiz. «ɵzlirini «ustaz, ustaz» dǝp ataxliriƣa amraⱪ kelidu» — muxu yǝrdǝ «Ustaz» grek tilida (ibraniy tilidimu ohxax) «Rabbi» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 23:7 Yaⱪ. 3:1.

□ 23:8 «Biraⱪ silǝr bolsanglar «Ustaz» dǝp atilixni ⱪobul ⱪilmanglar» — yuⱪiriⱪi izaⱨatni kɵrüng.

□ 23:9 «Yǝr yüzidǝ ⱨeqⱪandaⱪ kixini «Atam» demǝnglar» — roxǝnki, Mǝsiⱨ bu sɵzni roⱨiy jǝⱨǝttin eytⱪan; bu yǝrdǝ kɵzdǝ tutulƣini adǝmlǝrning ɵz jismaniy atisini «Ata», «Dada» degǝnliki ǝmǝs, bǝlki mǝlum bir adǝmni roⱨiy jǝⱨǝttin «Atam» deyixi kɵzdǝ tutulƣan, ǝlwǝttǝ. Demisǝkmu, nurƣun «hristiyan jamaǝtlǝr» (mǝsilǝn, «Katoliklar» wǝ «Prawuslawiylar») ɵz yetǝkqilirini «Ata» dǝp ataydu; «Papa» wǝ «Pop» degǝn sɵzlǝr ǝslidǝ «Dada» degǝnliktur.

■ 23:9 Mal. 1:6.

■ 23:11 Mat. 20:26.

■ 23:12 Ayup 22:29; Pǝnd. 29:23; Luⱪa 14:11; 18:14; Yaⱪ. 4:6,10; 1Pet. 5:5.

■ 23:13 Luⱪa 11:52.

□ 23:14 «Ⱨalinglarƣa way, ǝy Tǝwrat ustazliri wǝ Pǝrisiylǝr, sahtipǝzlǝr! Silǝr tul ayallarning mal-dunyasini yǝwatisilǝr... xunga, silǝr tehimu eƣir jazaƣa tartilisilǝr» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ bu ayǝt tepilmaydu. Bu sɵzlǝr «Mar.» 12:40 wǝ «Luⱪa» 20:47dimu tepilidu.

■ 23:14 Mar. 12:40; Luⱪa 20:47; 2Tim. 3:6; Tit. 1:11.

□ 23:15 «....silǝr uni ɵzliringlardin ikki ⱨǝssǝ bǝttǝr bolƣan dozahning pǝrzǝnti ⱪilip yetixtürüp qiⱪisilǝr» — «dozahning pǝrzǝnti» dozahⱪa kiridiƣan wǝ bǝlkim baxⱪilarni dozahⱪa baridiƣan yolƣa azduridiƣan kixi bolsa kerǝk.

□ 23:19 «Əy korlar!» — bǝzi kona kɵqürülmilǝrdǝ «Əy ǝhmǝklǝr, korlar!» deyilidu.

■ 23:21 1Pad. 8:13; 2Tar. 6:1, 2.

■ 23:22 2Tar. 6:33; Yǝx. 66:1; Mat. 5:34; Ros. 7:49.

□ 23:23 «Ⱨalinglarƣa way, ǝy Tǝwrat ustazliri wǝ Pǝrisiylǝr, sahtipǝzlǝr! Qünki silǝr ⱨǝtta yalpuz, arpibǝdiyan wǝ zirilǝrning ondin bir ülüxini ɵxrǝ ⱪilip Hudaƣa ataysilǝr-yu,...» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Huda Tǝwrat ⱪanunida ibadǝthanidiki ixlar wǝ kaⱨinlarning kirimi üqün Ɵz hǝlⱪining mǝⱨsulatliridin «ondin bir ülüxi»ni tǝlǝp ⱪilƣanidi.

■ 23:23 1Sam. 15:22; Ⱨox. 6:6; Mik. 6:8; Mat. 9:13; 12:7; Luⱪa 11:42.

□ 23:24 «Silǝr qinǝnglǝrdiki paxini süzüp eliwetisilǝr, lekin birǝr tɵgini pütün peti yutuwetisilǝr!» — Tǝwrat ⱪanunidiki bǝlgilimilǝrgǝ asasǝn ⱨǝm paxa ⱨǝm tɵgǝ gɵximu ⱨaram gɵx idi.

■ 23:25 Luⱪa 11:39.

■ 23:26 Tit. 1:15.

■ 23:27 Ros. 23:3.

■ 23:29 Luⱪa 11:47.

□ 23:31 «Silǝr ɵz sɵzünglar bilǝn ɵzünglarning pǝyƣǝmbǝrlǝrni ɵltürgǝnlǝrning ǝwladliri ikǝnlikinglarƣa guwaⱨliⱪ bǝrdinglar» — demǝk, ular pǝyƣǝmbǝrlǝrni ɵltürgǝnlǝrni «ata-bowilirimiz» dǝp etirap ⱪilidu. Ular kɵp baxⱪa ǝllǝrdǝk daim «ata-bowiliri»ni mahtap, biz ularning ǝn’ǝniliridǝ dawamliⱪ mengiximiz kerǝk, — dǝytti. Lekin xu ata-bowlirining ǝn’ǝniliri Hudaning ⱨǝⱪⱪaniy tǝlǝplirigǝ zit bolup kǝlgǝn wǝ xu sǝwǝbtinmu pǝyƣǝmbǝrlǝrni ɵltürgǝn.

■ 23:31 Ros. 7:51; 1Tes. 2:15.

□ 23:32 «Undaⱪta, ata-bowiliringlar baxliƣan ⱪilmixlirini toluⱪlanglar!» — Mǝsiⱨning bu kinayilik, ⱨǝjwiy gepi: «Silǝrning ata-bowiliringlarning izlirini basⱪininglar — (ularning ǝn’ǝnilǝrni tutup, Hudaning ǝmrlirini taxlap) meni ɵltürüp ularning ixlirini toluⱪliƣininglardur!» degǝndǝktur.

■ 23:33 Mat. 3:7.

□ 23:34 «... silǝrgǝ pǝyƣǝmbǝrlǝr, danixmǝnlǝr wǝ alimlarni ǝwǝtip turimǝn» — «alimlar» degǝn bu sɵzni adǝttǝ «Tǝwrat ustazliri» dǝp tǝrjimǝ ⱪilimiz. Lekin Əysa Mǝsiⱨ ɵz ⱪerindax Yǝⱨudiy hǝlⱪigǝ ǝwǝtidiƣan «ustazlar»ni pǝⱪǝt «Tǝwrat ustazi» degili bolmaydu, bǝlki «Tǝwrat-Injil ustazliri» bolidu.

■ 23:34 Mat. 10:16,17; Luⱪa 10:3; 11:49; Yⱨ. 16:2; Ros. 7:52.

□ 23:35 «...ⱨǝⱪⱪaniy Ⱨabilning ⱪan ⱪǝrzidin tartip taki silǝr ibadǝthanidiki muⱪǝddǝs jay bilǝn ⱪurbangaⱨning ariliⱪida ɵltürgǝn Bǝrǝkiyaning oƣli Zǝkǝriyaning ⱪan ⱪǝrzigiqǝ...» — Ⱨabilning ɵltürülüxi toƣruluⱪ «Yar.» 4:8-11, Zǝkǝriyaning ɵltürülüxi «2Tar.» 24:20-22ni kɵrüng. Bu ikki wǝⱪǝ Yǝⱨudiylarning Tǝwratni ǝn’ǝniwi orunlaxturux tǝrtipi boyiqǝ Tǝwratning ǝng bexida wǝ ayiƣida hatirilinidu. «2Tar.» 24:20-22 boyiqǝ Zǝkǝriyaning atisining ismi «Yǝⱨoyada» idi. «Bǝrǝkiya» uning baxⱪa ismi bolsa kerǝk («Yǝⱨoyada» ⱨǝm «Bǝrǝkiya» degǝn ikki isim «Yaⱨⱪa (Pǝrwǝrdigarƣa) mǝdⱨiyǝ oⱪulsun» degǝn mǝnidiki mǝnidax sɵzlǝrdur).

■ 23:35 Yar. 4:8; 2Tar. 24:21; Ibr. 11:4.

□ 23:37 «Əy Yerusalem, Yerusalem!...» — Muⱪǝddǝs Kitabta, adǝmning ismini ikki ⱪetim qaⱪirix — uningƣa bolƣan qongⱪur meⱨir-muⱨǝbbitini wǝ ɵzigǝ tolimu ǝziz ikǝnlikini kɵrsitidu. «Mekiyan qüjilirini ⱪanat astiƣa yiƣⱪandǝk pǝrzǝntliringni ⱪanqǝ ⱪetim ⱪoynumƣa almaⱪqi boldum, lekin silǝr unimidinglar!» — «pǝrzǝntliring» — Yerusalemdikilǝrning ɵzlirini kɵrsitidu.

■ 23:37 Zǝb. 17:8; 91:4; Mat. 21:35,36; Luⱪa 13:34.

□ 23:38 «...ɵyünglar silǝrgǝ harabǝ bolup ⱪalidu» — üq bisliⱪ sɵz bolup: (1) Hudaning ibadǝthanisi (lekin Mǝsiⱨning «silǝrning ɵyünglar» degini boyiqǝ bu ɵy ⱨazir Hudaningki ǝmǝs, pǝⱪǝt silǝrningkidur); (2) ɵzlirining ⱪoru-jayliri; (3) bala-qaⱪilirining wǝyran bolidiƣanliⱪini kɵrsitidu.

■ 23:38 Zǝb. 69:25; Yǝx. 1:7; Yǝr. 7:34; Mik. 3:12; Ros. 1:20.

□ 23:39 «Pǝrwǝrdigarning namida kǝlgüqigǝ mubarǝk bolsun!» —Muxu ibarǝ Zǝbur 118:26tin elinƣan bolup, hǝlⱪning Mǝsiⱨni ⱪarxi alƣanliⱪini kɵrsitidu. Demǝk, ular Əysaning Mǝsiⱨ ikǝnlikigǝ ixinip etirap ⱪilmiƣuqǝ ular uni ⱪayta kɵrmǝydu. Bu sɵz xu muⱨim pakitni kɵrsitiduki, Əysa Mǝsiⱨ dunyaƣa ⱪaytip kǝlginidǝ, Yǝⱨudiy hǝlⱪi alliⱪaqan uningƣa etiⱪad baƣlap etirap ⱪilƣan bolidu.

■ 23:39 Zǝb. 118:26.

■ 24:1 Mar. 13:1; Luⱪa 21:5.

■ 24:2 1Pad. 9:7, 8; Mik. 3:12; Luⱪa 19:44.

■ 24:3 Mar. 13:1, 3; Luⱪa 21:7; Ros. 1:6.

■ 24:4 Yǝr. 29:8; Əf. 5:6; Kol. 2:18; 2Tes. 2:3; 1Yuⱨa. 4:1.

■ 24:5 Yǝr. 14:14; 23:25; Yⱨ. 5:43.

□ 24:7 «bir millǝt yǝnǝ bir millǝt bilǝn uruxⱪa qiⱪidu, bir padixaⱨliⱪ yǝnǝ bir padixaⱨliⱪ bilǝn uruxⱪa qiⱪidu» — ibraniy tilida (xundaⱪla grek tilida) bu ibarǝ dunya boyiqǝ kengǝygǝn uruxlarni kɵrsitixi mumkin («Yǝx.» 19:2, «2Tar.» 15:3-6dǝ bu turaⱪliⱪ ibarǝ toƣruluⱪ misallar bar.

■ 24:7 Yǝx. 19:2.

□ 24:8 «Lekin bu ixlarning yüz berixi «tuƣutning tolƣiⱪining baxlinixi» bolidu, halas» — Əysa Mǝsiⱨ ⱪaysi ix «tuƣulidu», uni biwasitǝ demǝydu. Tɵwǝndiki sɵzlirigǝ ⱪariƣanda u «yengi zaman»ning tuƣuluxini kɵrsitidu, dǝp ⱪaraymiz.

■ 24:9 Mat. 10:17; Luⱪa 21:11,12; Yⱨ. 15:20; 16:2; Wǝⱨ. 2:10.

□ 24:10 «nurƣunlar etiⱪadtin tanidu» — grek tilida «nurƣunlar putlaxturulidu» deyilidu. Xunga baxⱪa birhil tǝrjimisi: «nurƣunlar gunaⱨⱪa azdurulidu».

■ 24:11 2Pet. 2:1.

■ 24:12 2Tim. 3:1.

■ 24:13 Mat. 10:22; Mar. 13:13; Luⱪa 21:19; Wǝⱨ. 2:7,10; 3:10.

□ 24:14 «Hudaning padixaⱨliⱪi ⱨǝⱪⱪidiki bu hux hǝwǝr» — grek tilida «padixaⱨliⱪning bu hux hǝwiri» deyilidu.

□ 24:15 «Daniyal pǝyƣǝmbǝr ⱪǝyt ⱪilƣan «wǝyran ⱪilƣuqi yirginqlik nomussizliⱪ»» — «wǝyran ⱪilƣuqi yirginqlik nomussizliⱪ» toƣrisida «Dan.» 9:24-27ni wǝ u toƣruluⱪ izaⱨatlarni kɵrüng.

■ 24:15 Dan. 9:27; Mar. 13:14; Luⱪa 21:20; 2Tes. 2:4

□ 24:19 «u künlǝrdǝ ⱨamilidar ayallar wǝ bala emitiwatⱪanlarning ⱨaliƣa way!» — undaⱪ kixilǝrgǝ ⱪeqix ǝpsiz bolidu, ǝlwǝttǝ.

□ 24:20 «Ⱪaqidiƣan waⱪtinglarning ⱪix yaki xabat künigǝ toƣra kelip ⱪalmasliⱪi üqün dua ⱪilinglar» — Yǝⱨudiy diniy ǝrbablarning Tǝwrat ⱪanuniƣa bolƣan qüxǝnqisigǝ asasǝn, Yǝⱨudiylar adǝttǝ xabat (dǝm elix) künidǝ xǝⱨǝr dǝrwazisi wǝ dukanlarni taⱪixi kerǝk. Bu küni sǝpǝr ⱪilix mǝn’i ⱪilinƣan bolƣaqⱪa, Ⱪanaanda (Pǝlǝstindǝ) turƣanlarƣa nisbǝtǝn yemǝklik setiwelix wǝ baxⱪa yǝrlǝrgǝ ⱪeqix intayin ⱪulaysiz bolidu. «Ⱪix»ta Yǝⱨudiyǝdǝ dǝrya-wadilarda su pat-pat texip turƣaqⱪa, ⱪixtimu ⱪeqix intayin tǝs bolidu.

■ 24:20 Ros. 1:12.

■ 24:21 Dan. 12:1.

■ 24:23 Mar. 13:21; Luⱪa 21:8.

■ 24:24 Ⱪan. 13:2; 2Tes. 2:11.

■ 24:26 Luⱪa 17:23.

□ 24:28 «Qünki jǝsǝt ⱪaysi yǝrdǝ bolsa, u yǝrdimu ⱪuzƣunlar toplixidu!» — bu sirliⱪ sɵzlǝrning mǝnisi Tǝwrat, «Ayup» 39:26-30 wǝ «Yǝx.» 34:1-8, 15-17-ayǝtlǝr bilǝn munasiwǝt bolsa kerǝk. Xu ayǝtlǝrdǝ kɵrsitilgǝndǝk, «Pǝrwǝrdigarning küni»dǝ zor ⱪirƣinqiliⱪ bolidu.

■ 24:28 Ayup 39:30; Luⱪa 17:37.

□ 24:29 «... ⱪuyax ⱪariyidu, ay yoruⱪluⱪini bǝrmǝydu, yultuzlar asmandin tɵkülüp qüxidu, asmandiki küqlǝr lǝrzigǝ kelidu» — «Yǝx.» 13:10, 34:4, «Yo.» 2:10ni kɵrüng. «Asmandiki küqlǝr» bǝlkim barliⱪ jin-xǝytanlarni kɵrsitidu; «lǝrzigǝ kelidu» bǝlkim ularning küqtin ⱪelixini kɵrsitidu.

■ 24:29 Yǝx. 13:10; 34:4; Əz. 32:7; Yo. 2:31; 3:15; Mar. 13:24; Luⱪa 21:25.

□ 24:30 «yǝr yüzidiki pütkül ⱪǝbililǝr yiƣa-zar kɵtürüxidu» — «Zǝk.» 12:10ni kɵrüng. «Ular Insan’oƣlining küq-ⱪudrǝt wǝ uluƣ xan-xǝrǝp iqidǝ asmandiki bulutlar üstidǝ keliwatⱪanliⱪini kɵridu» — «Dan.» 7:13bi kɵrüng.

■ 24:30 Dan. 7:10; Mat. 16:27; 25:31; 26:64; Mar. 13:26; 14:62; Luⱪa 21:27; Ros. 1:11; 2Tes. 1:10; Wǝⱨ. 1:7.

□ 24:31 « Pǝrixtilǝr uning talliƣanlirini dunyaning tɵt bulungidin,... ⱨǝryǝrdin yiƣip bir yǝrgǝ jǝm ⱪilidu» — «dunyaning tɵt bulungidin» grek tilida «tɵt xamilidin» bilǝn ipadilinidu.

■ 24:31 1Kor. 15:52; 1Tes. 4:16.

■ 24:32 Mar. 13:28; Luⱪa 21:29.

□ 24:33 «... Uning yeⱪinlap ⱪalƣanliⱪini, ⱨǝtta ixik aldida turuwatⱪanliⱪini biliwelinglar» — bu tekisttiki «uning» yaki Insan’oƣlining ɵzini, yaki kelidiƣan künini, yaki Hudaning padixaⱨliⱪini kɵrsitidu («Luⱪa» 21:31ni kɵrüng).

□ 24:34 «...bu alamǝtlǝrning ⱨǝmmisi ǝmǝlgǝ axurulmay turup, bu dǝwr ɵtmǝydu» — ǝgǝr tilƣa elinƣan alamǝtlǝr Yerusalemning wǝyran boluxiƣa (miladiyǝ 70-yili) (24-bab 2-ayǝt) ⱪaritilƣan bolsa, undaⱪta «dǝwr» degǝn sɵz tǝbiiyki (1) Əysaning dǝwridǝ yaxap ɵtkǝn adǝmlǝrni kɵrsitidu. Əgǝr Mǝsiⱨning dunyaƣa ⱪaytip kelixigǝ (24:30) ⱪaritilƣan bolsa, «dǝwr» degǝn sɵz bǝlkim (2) pütün Yǝⱨudiyǝ hǝlⱪini (3) bu ayǝtlǝrdǝ eytilƣan «dǝهxǝtlik azab-oⱪubǝt»tiki wǝⱪǝlǝrning baxlinix dǝwridǝ yaxiƣanlarni kɵrsitidu. Xunga barliⱪ wǝⱪǝlǝr xu dǝwr iqidǝ yüz beridu, degǝnlik bolidu. Bizningqǝ (3)-xǝrⱨ aldi-kǝyni ayǝtlǝrgǝ ǝng bap kelidu.

■ 24:35 Zǝb. 102:25-27; Yǝx. 51:6; Mar. 13:31; Ibr. 1:11.

□ 24:36 «Lekin xu küni wǝ waⱪit-saitining hǝwirini bolsa, ⱨeqkim bilmǝydu — ⱨǝtta ǝrxtiki pǝrixtilǝrmu bilmǝydu, uni pǝⱪǝt atamla bilidu» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «nǝ oƣul bilmǝydu» degǝn sɵzlǝrmu tepilidu.

■ 24:36 Mar. 13:32; Ros. 1:7.

■ 24:37 Yar. 6:2; Luⱪa 17:26; 1Pet. 3:20; 2Pet. 2:5.

■ 24:38 Yar. 7:7.

■ 24:40 Luⱪa 17:34; 1Tes. 4:17.

□ 24:42 «qünki Rǝbbinglarning ⱪaytip kelidiƣan waⱪti-saitini bilmǝysilǝr» — yaki «qünki Rǝbbinglarning ⱪaytip kelidiƣan künni bilmǝysilǝr».

■ 24:42 Mat. 25:13; Mar. 13:33; Luⱪa 12:40; 21:36.

■ 24:43 Luⱪa 12:39; 1Tes. 5:2; 2Pet. 3:10; Wǝⱨ. 3:3; 16:15.

□ 24:45 «ɵz ɵyidikilǝr» — «ɵydikilǝr» muxu yǝrdǝ hojayinning ɵyidiki hizmǝtkarlar wǝ qakarlirini kɵrsitidu. «hojayini ɵz ɵyidikilǝrgǝ mǝs’ul ⱪilip, ularƣa ozuⱪ-tülükini waⱪti-waⱪtida tǝⱪsim ⱪilip berixkǝ tǝyinligǝ ixǝnqlik wǝ pǝmlik qakar kim bolidu?» — bu sɵzlǝr awwal rosullar, andin Hudaning barliⱪ hizmǝtkarliriƣa ⱪaritilip eytilidu, ǝlwǝttǝ («Luⱪa» 12:41-48nimu kɵrüng).

■ 24:45 Mat. 25:21; Luⱪa 12:42.

■ 24:51 Mat. 8:12; 13:42; 22:13; 25:30; Luⱪa 13:28.

■ 25:13 Mat. 24:42; Mar. 13:33,35.

■ 25:14 Luⱪa 19:12.

□ 25:15 «U adǝm ⱨǝrbir qakarning ⱪabiliyitigǝ ⱪarap, birsigǝ bǝx talant, birisigǝ ikki talant, yǝnǝ birsigǝ bir talant kümüx tǝnggǝ berip,...» — oⱪurmǝnlǝrgǝ ayan bolsunki, xu qaƣlarda «talant» birhil pul birliki, ⱪimmǝtlik kümüx tǝnggǝ idi. Yuⱪiridiki 18:24diki izaⱨatnimu kɵrüng. Uyƣur tilida «talant» degǝn sɵz daim dǝl xu tǝmsildin qiⱪⱪan kɵqmǝ mǝnisidǝ ixlitilidu. Xu qaƣda qakarlarƣa tapxurulƣan bu pullar bǝlkim tǝhminǝn 85000, 34000 wǝ 17000 dollarƣa toƣra kelǝtti (2010 ⱨesablinatⱪan).

□ 25:29 «Qünki kimdǝ bar bolsa, uningƣa tehimu kɵp berilidu, uningda molqiliⱪ bolidu; ǝmma kimdǝ yoⱪ bolsa, ⱨǝtta uningda bar bolƣanlirimu uningdin mǝⱨrum ⱪilinidu» — bu ǝⱨmiyǝtlik sɵz 13:12dimu tepilidu.

■ 25:29 Mat. 13:12; Mar. 4:25; Luⱪa 8:18; 19:26.

■ 25:30 Mat. 8:12; 13:42; 22:13; 24:51; Luⱪa 13:28.

■ 25:31 Mat. 16:27; 26:64; Mar. 14:62; Luⱪa 21:27; Ros. 1:11; 1Tes. 4:16; 2Tes. 1:10; Wǝⱨ. 1:7.

□ 25:32 «Barliⱪ ǝllǝr uning aldiƣa yiƣilidu» — «ǝllǝr» degǝn bu sɵz Injildiki kɵp yǝrlǝrdǝ Yǝⱨudi ǝmǝs ǝllǝrni kɵrsitidu. Xunga bǝzidǝ «yat ǝllǝr» yaki «taipilǝr» dǝp tǝrjimǝ ⱪilimiz.

■ 25:32 Əz. 34:17,20; Mat. 13:49.

■ 25:34 Mat. 20:23; Mar. 10:40.

■ 25:35 Yǝx. 58:7; Əz. 18:7; Ibr. 13:2.

□ 25:36 «kesǝl bolup ⱪalƣinimda ⱨalimdin hǝwǝr aldinglar» — grek tilida «kesǝl bolup ⱪalƣinimda meni yoⱪlidinglar». «zindanda yatⱪinimda yoⱪlap turdunglar» — grek tilida «zindanda yatⱪinimda yenimƣa kelip turdunglar».

■ 25:36 Yǝx. 58:7; 2Tim. 1:16; Yaⱪ. 2:15,16.

■ 25:40 Pǝnd. 19:17; Mat. 10:42; Mar. 9:41; Yⱨ. 13:20; 2Kor. 9:6.

■ 25:41 Zǝb. 6:8; Yǝx. 30:33; Mat. 7:23; Luⱪa 13:25,27; Wǝⱨ. 19:20.

■ 25:45 Pǝnd. 14:31; 17:5; Zǝk. 2:12.

■ 25:46 Dan. 12:2; Yⱨ. 5:29.

□ 26:2 «xu qaƣda Insan’oƣli krestlinix üqün tutup berilidu» — «krestlǝx» — krest (qapras yaƣaq)kǝ mihlax arⱪiliⱪ ɵlüm jazasi berixtin ibarǝt. Demisimu bu adǝmni ⱪattiⱪ harlaydiƣan, intayin dǝⱨxǝtlik, Rim imperiyǝsi boyiqǝ ǝng azabliⱪ ɵlüm jazasi idi.

■ 26:2 Mar. 14:1; Luⱪa 22:1; Yⱨ. 13:1

■ 26:3 Zǝb. 2:2; Yⱨ. 11:47; Ros. 4:27.

□ 26:6 «Əysa Bǝyt-Aniya yezisida, «Simon mahaw»ning ɵyidǝ bolƣinida...» — «Simon mahaw» yaki ««Mahaw kesili» deyilidiƣan Simon». Bu Simon bǝlkim ilgiri mahaw kesiligǝ giriptar bolƣanidi. Bizningqǝ bu ix bilǝn «Yuⱨ.» 12:1-11da hatirilǝngǝn wǝⱪǝ bir ixtur.

■ 26:7 Mar. 14:3; Luⱪa 7:37; Yⱨ. 11:2; 12:3.

■ 26:11 Ⱪan. 15:11; Mar. 14:7; Yⱨ. 12:8.

□ 26:14 «Yǝⱨuda Ixⱪariyot isimlik biri bax kaⱨinlarning aldiƣa berip...» — xu qaƣda ikki «bax kaⱨin» bar idi — «Annas» wǝ uning küy’oƣli «Ⱪayafa».

■ 26:14 Mar. 14:10; Luⱪa 22:4.

■ 26:15 Zǝk. 11:12.

□ 26:17 «Petir nan ⱨeytining birinqi küni...» — «petir nan ⱨeyti» yǝttǝ kün bolidu, birinqi küni «ɵtüp ketix ⱨeyti»mu tǝng bolidu. Bu küni, Yǝⱨudiylar ⱪoy soyup, ɵyliridǝ ⱪoy gɵxi, petir nan yǝydu («Mis.» 12-bab, «Law.» 23:4-8, «Qɵl.» 28:16-25ni kɵrüng). «Ɵtüp ketix ⱨeytining tamiⱪini yeyixing üqün ⱪǝyǝrdǝ tǝyyarliximizni halaysǝn?» — «ɵtüp ketix ⱨeytining tamiⱪi»ning muⱨim ⱪismi «ɵtüp ketix ⱪurbanliⱪ ⱪozisi» idi («Mis.» 12:3-11, «Law.» 23:5, «Qɵl.» 28:16, «Ⱪan.» 16:1-7ni kɵrüng).

■ 26:17 Mis. 12:17; Mar. 14:12; Luⱪa 22:7.

■ 26:20 Mar. 14:17; Luⱪa 22:14; Yⱨ. 13:21.

■ 26:21 Ros. 1:17.

■ 26:23 Zǝb. 41:9; Luⱪa 22:21; Yⱨ. 13:18.

□ 26:25 «Ustaz, mǝn ǝmǝstimǝn?» — «ustaz» — Ibraniy tilida «rabbi» deyilidu. «Ɵzüng deding jumu» — mǝnisi, «dǝl sǝn» bolidu. Yǝⱨuda bu sɵzni angliƣandin keyin dǝrⱨal qiⱪip bax kaⱨinlarning yeniƣa barƣan bolsa kerǝk. «Markus», «Luⱪa», «Yuⱨanna»diki ««ɵtüp ketix» ⱨeytining kǝqlik tamiⱪi» toƣrisidiki bayanlarni kɵrüng.

□ 26:26 «Əysa bir nanni ⱪoliƣa elip Hudaƣa tǝxǝkkür-ⱨǝmdusana eytⱪandin keyin...» — yaki «Əysa bir nanni ⱪoliƣa elip, uni bǝrikǝtligǝndin keyin,...».

■ 26:26 Mar. 14:22; Luⱪa 22:19; 1Kor. 11:23.

□ 26:28 «Bu mening nurƣun adǝmlǝrning gunaⱨlirining kǝqürüm ⱪilinixi üqün tɵkülidiƣan, yengi ǝⱨdini tüzidiƣan ⱪenimdur» — «yengi ǝⱨdǝ» yaki «Hudaning ǝⱨdisi» yaki «mǝnggülük ǝⱨdǝ». Tǝwrat, «Yǝr.» 31:31-34, «Əz.» 36:25-27, «Luⱪa» 22:20ni, «Ibr.» 13:20 wǝ «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng.

■ 26:28 Mis. 24:8.

■ 26:30 Mar. 14:26; Luⱪa 22:39; Yⱨ. 18:1.

□ 26:31 «Mǝn padiqini uruwetimǝn, padidiki ⱪoylar patiparaⱪ bolup tarⱪitiwetilidu» — «Zǝk.» 13:7. Muxu bexarǝttǝ sɵzligüqi Hudaning Ɵzi, ǝlwǝttǝ.

■ 26:31 Zǝk. 13:7; Yⱨ. 16:32.

■ 26:32 Mar. 14:28; 16:7.

■ 26:33 Luⱪa 22:33.

■ 26:34 Yⱨ. 13:38.

■ 26:36 Mar. 14:32; Luⱪa 22:39; Yⱨ. 18:1.

□ 26:37 «Zǝbǝdiyning ikki oƣli» — Yaⱪup wǝ Yuⱨanna.

■ 26:38 Yⱨ. 12:27.

□ 26:39 «I Atam, mumkin bolsa, bu ⱪǝdǝⱨ mǝndin ɵtüp kǝtsun! Lekin bu ix mǝn haliƣandǝk ǝmǝs, sǝn haliƣandǝk bolsun» — «bu ⱪǝdǝⱨ» uning aldidiki azab-oⱪubǝtlǝrni kɵrsitidu. Tǝwratning kɵp yǝrliridǝ «ⱪǝdǝⱨ» dǝl xu mǝnidǝ ixlitilidu (mǝsilǝn «Zǝb.» 75:8, «Yǝx.» 51:17, 22, «Yǝr.» 25:15dǝ).

■ 26:39 Mat. 20:22,23; Luⱪa 22:41; Yⱨ. 6:38.

□ 26:41 «Roⱨ pidakar bolsimu, lekin kixining ǝtliri ajizdur» — «kixining ǝtliri» grek tilida «ǝt». Injilda «ǝt» yaki «ǝt-tǝn» daim degüdǝk adǝmning ɵz teni tǝripidin azdurulidiƣan, gunaⱨkar tǝbiitini kɵrsitidu. «Rimliⱪlarƣa»diki «kirix sɵz»imizni kɵrüng.

■ 26:41 Gal. 5:17.

□ 26:45 «Silǝr tehiqǝ uhlawatamsilǝr, tehiqǝ dǝm eliwatamsilǝr?» — yaki bolmisa: «Əmdi uhlawerisilǝr, dǝm eliwerisilǝr!» (kinayilik gǝp) yaki pǝⱪǝt: «Əmdi uhlanglar, dǝm elinglar!».

■ 26:47 Mar. 14:43; Luⱪa 22:47; Yⱨ. 18:3.

□ 26:49 «Salam, ustaz!» — «Ustaz» ibraniy tilida «rabbi» deyilidu.

□ 26:50 «aƣinǝm, nemǝ dǝp kǝlding?» — yaki «Aƣinǝm, ⱪilidiƣiningni ⱪil».

□ 26:53 «on ikki ⱪisimdin artuⱪ pǝrixtǝ» — muxu yǝrdǝ «ⱪisim» degǝn sɵz adǝttǝ grek tilida bǝlkim altǝ mingqǝ ǝskǝrni kɵrsitixi mumkin.

■ 26:54 Zǝb. 22:6; 40:6-8; 69:1-4,10; Luⱪa 24:25.

■ 26:56 Ayup 19:13; Zǝb. 88:8, 18; Zǝk. 13:7.

■ 26:57 Mar. 14:53; Luⱪa 22:54; Yⱨ. 18:12.

□ 26:59 «Aliy kengǝxmǝ» — yǝnǝ soraⱪ mǝjlisi, «Sanⱨedrin» deyilidu.

■ 26:59 Mar. 14:55; Ros. 6:13.

□ 26:61 «Bu adǝm: «Mǝn Hudaning ibadǝthanisini buzup taxlap, üq kün iqidǝ ⱪayta ⱪurup qiⱪalaymǝn» degǝn» — «Yuⱨ.» 2:19-20ni kɵrüng. Mǝsiⱨning toluⱪ eytⱪini bu guwaⱨqining deginidǝk ǝmǝs.

■ 26:61 Yⱨ. 2:19.

■ 26:62 Mar. 14:60.

■ 26:63 Yǝx. 53:7; Mat. 27:12,14.

□ 26:64 «Xundaⱪ, sening deginingdǝk» — Mǝsiⱨning jawabining grek tilida «Xundaⱪ, lekin ǝⱨwal dǝl sening oyliƣiningdǝk ǝmǝs» degǝn puriⱪi qiⱪidu. «keyin silǝr Insan’oƣlining Ⱪadir Bolƣuqining ong yenida olturidiƣinini wǝ kɵktiki bulutlar üstidǝ kelidiƣinini kɵrisilǝr» — Tǝwrat, «Dan.» 7:13ni kɵrüng.

■ 26:64 Zǝb. 110:1; Dan. 7:13; Mat. 16:27; 24:30; Mar. 14:62; Luⱪa 22:69; Ros. 1:11; Rim. 14:10; 1Tes. 4:16; Wǝⱨ. 1:7.

□ 26:65 «Xuning bilǝn bax kaⱨin tonlirini yirtip taxlap...» — bax kaⱨin Əysani «kupurluⱪ ⱪildi» dǝp ⱪarap, ɵzining buningƣa bolƣan qɵqüxi wǝ ƣǝzipini ipadilǝx üqün kiyimlirini yirtⱪan. Əysaning ɵzining Mǝsiⱨ ikǝnlikini etirap ⱪilixi, uning Hudaƣa has ⱨoⱪuⱪ wǝ xɵⱨrǝt mǝndidur, degǝnlikidur. Yǝnǝ xuni eytimizki, bax kaⱨinning tonlirini yirtixning ɵzi Tǝwrat ⱪanuniƣa hilap idi («Law.» 10:6, 21:10).

■ 26:66 Law. 24:16.

■ 26:67 Yǝx. 50:6.

■ 26:68 Ayup 16:10; Luⱪa 22:64; Yⱨ. 19:3.

■ 26:69 Mar. 14:66; Luⱪa 22:55; Yⱨ. 18:16,25.

□ 26:73 «Xübⱨisizki, sǝn ularning biri ikǝnsǝn, qünki tǝlǝppuzung seni pax ⱪilidu» — «tǝlǝppuzung seni pax ⱪilidu» — Petrus Galiliyǝ tǝlǝppuzi bilǝn sɵzlǝytti.

■ 26:75 Mat. 26:34; Mar. 14:30; Luⱪa 22:61; Yⱨ. 13:38

■ 27:1 Zǝb. 2:2; Mar. 15:1; Luⱪa 22:66; 23:2; Yⱨ. 18:28.

■ 27:2 Ros. 3:13.

□ 27:5 «Yǝⱨuda... talaƣa qiⱪip, esilip ɵlüwaldi» — «talaƣa qiⱪip» bǝlkim xǝⱨǝrning sirtiƣa berixini kɵrsitidu.

■ 27:5 2Sam. 17:23; Ros. 1:18.

□ 27:6 «Bu hun tɵlümi bolƣan tǝnggilǝrdur, ularni ibadǝthanining hǝzinisigǝ ⱪoyux ⱨaram» — «ⱨaram» — muxu yǝrdǝ, Tǝwratta qǝklǝngǝn, demǝk.

□ 27:7 «sapalqining bir parqǝ etizliⱪini setiwaldi» — yaki ««sapalqining etizliⱪi»ni setiwaldi» — mumkinqiliki barki, «sapalqining etizliⱪi» ⱨǝmmǝ adǝmgǝ mǝlum bolƣan bir yǝrning ismi idi.

■ 27:7 Ros. 1:19.

■ 27:9 Zǝk. 11:12.

□ 27:10 «Israil hǝlⱪi uning üqün baⱨalap bekitkǝn baⱨasini, yǝni ottuz kümüx tǝnggini ular elixti, wǝ Pǝrwǝrdigar manga ǝmr ⱪilƣandǝk, sapalqining etizini setiwelixⱪa hǝjlǝxti» — bu bexarǝtlik sɵzlǝr (9-10 ayǝtlǝr)ning kɵpinqisi «Zǝkǝriya» 11:12-13din elinƣan. Əmdi nemixⱪa Matta bu sɵzlǝrni Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝrningki dǝydu? Biz bu toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz. 9-10-ayǝtlǝrning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «... tǝnggini mǝn aldim, wǝ ular Pǝrwǝrdigar manga ǝmr ⱪilƣandǝk, sapalqining etizini setiwelixⱪa hǝjlǝxti».

■ 27:10 Yǝr. 32:6-9; Zǝk. 11:12, 13

□ 27:11 «Əysa... «Eytⱪiningdǝk», dedi» — Mǝsiⱨning «Eytⱪiningdǝk» degǝn jawabining grek tilida «Xundaⱪ, lekin ǝⱨwal dǝl sening oyliƣiningdǝk ǝmǝs» degǝn puriⱪi qiⱪidu.

■ 27:11 Mar. 15:2; Luⱪa 23:3; Yⱨ. 18:33.

■ 27:13 Mat. 26:62.

■ 27:14 Yǝx. 53:7; Ros. 8:32.

■ 27:15 Mar. 15:6; Luⱪa 23:17; Yⱨ. 18:39.

□ 27:16 «Barabbas isimlik atiⱪi qiⱪⱪan bir mǝⱨbus» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «Əysa Barabbas isimlik atiⱪi qiⱪⱪan bir mǝⱨbus» deyilidu.

■ 27:16 Mar. 15:7; Luⱪa 23:19; Yⱨ. 18:40.

□ 27:17 «Barabbasnimu yaki Mǝsiⱨ dǝp atalƣan Əysanimu?» — yaki «Əysa Barabbasnimu yaki Mǝsiⱨ dǝp atalƣan Əysanimu?».

□ 27:19 «Qünki tünügün keqǝ uning sǝwǝbidin qüxümdǝ kɵp azab qǝktim» — yaki «qünki u tünügün keqǝ qüxümgǝ kirip, kɵp azablandim».

■ 27:20 Mar. 15:11; Luⱪa 23:18; Yⱨ. 18:40; Ros. 3:14.

■ 27:25 Ros. 5:28.

□ 27:26 «Əysani bolsa ⱪattiⱪ ⱪamqilatⱪandin keyin...» — Rim imperiyǝsidǝ jaza ⱪamqiliri birnǝqqǝ tasmiliⱪ bolup, ⱨǝrbir tasmisiƣa ⱪoƣuxun wǝ ustihan parqiliri baƣlanƣan bolidu. Ⱪamqiliƣan waⱪtida jazaƣa tartilƣuqi yalingaqlinip, yǝrgǝ tizlandurulup, ikki yenida turƣan lǝxkǝr uni ⱪamqilaytti.

□ 27:27 «waliyning lǝxkǝrliri Əysani waliyning ordisiƣa elip kirip» — «waliyning ordisi» grek (latin) tilida «praytorium» deyilidu. «pütün lǝxkǝrlǝr topini bu yǝrgǝ uning ǝtrapiƣa yiƣdi» — «lǝxkǝrlǝr topi» (grek tilida «koⱨort») 500-600 kixidin tǝrkib tapⱪan.

■ 27:27 Mar. 15:16; Yⱨ. 19:2.

□ 27:28 «Ular Əysani yalingaqlap, uqisiƣa pǝrǝng rǝnglik ton kiydürüxti» — «pǝrǝng rǝnglik» (yaki sɵsün rǝnglik) xu qaƣda xaⱨanǝ kiyimning rǝnggi xundaⱪ idi («Mar.» 15:17, «Yuⱨ.» 19:2ni kɵrüng). Ular xu «xaⱨanǝ ton» arⱪiliⱪ Əysani «padixaⱨ bolamsǝn?!» dǝp mazaⱪ ⱪilmaⱪqi.

□ 27:29 «Ular... tikǝnlik xahqilarni ɵrüp bir taj yasap, bexiƣa kiydürdi wǝ ong ⱪoliƣa bir ⱪomuxni tutⱪuzdi» — ular ⱪomuxni padixaⱨning xaⱨanǝ ⱨasisi süpitidǝ mazaⱪ ⱪilip ⱪoliƣa tutⱪuzƣan.

□ 27:32 «...Kurini xǝⱨirilik Simon isimlik bir kixini uqritip, uni tutup kelip Əysaning krestini uningƣa mǝjburiy kɵtürgüzdi» — «Əysaning kresti» — Əysa ɵzini jazalaydiƣan ⱪoral bolƣan xu krest (qapras yaƣaq)ni ǝslidǝ ɵzi yüdüp mengixi kerǝk idi. U xundaⱪ ⱪattiⱪ ⱪamqilanƣanki, ⱨalsirap, yüdüp mangalmiƣan bolsa kerǝk.

■ 27:32 Mar. 15:21; Luⱪa 23:26.

■ 27:33 Mar. 15:22; Luⱪa 23:33; Yⱨ. 19:17.

□ 27:34 «...Əysaƣa iqix üqün kǝkrǝ süyi arilaxturulƣan aqqiⱪ xarab bǝrdi» — eytixlarƣa ⱪariƣanda, krestkǝ mihlinidiƣanlarƣa aƣriⱪni pǝsǝytix mǝⱪsitidǝ dora arilaxturulƣan xarab berilidikǝn.

■ 27:34 Zǝb. 69:21

■ 27:35 Zǝb. 22:18; Mar. 15:24; Yⱨ. 19:23.

■ 27:37 Mar. 15:26; Luⱪa 23:38; Yⱨ. 19:19.

■ 27:38 Yǝx. 53:12.

■ 27:39 Zǝb. 22:8-9; 69:19-20; Mar. 15:29; Luⱪa 23:35.

■ 27:40 Mat. 26:61; Yⱨ. 2:19.

□ 27:43 «U Hudaƣa tayanƣan! Huda uni ǝzizlisǝ, ⱨazir ⱪutⱪuzup baⱪⱪay!» — «Zǝb.» 22:8ni kɵrüng.

□ 27:45 «künning altinqi saitidin toⱪⱪuzinqi saitigiqǝ» — ⱨazirⱪi waⱪit sistemi boyiqǝ, «qüx waⱪti, saǝt on ikkidin saǝt üqkiqǝ».

■ 27:45 Mar. 15:33; Luⱪa 23:44.

□ 27:46 «toⱪⱪuzinqi saǝtlǝrdǝ ...» — ⱨazirⱪi waⱪit boyiqǝ saǝt üqlǝrdǝ. ««Eli, eli, lǝma sawaⱪtani?» yǝni «Hudayim, Hudayim, meni nemixⱪa taxliwǝtting?»» — (aramiy tilidiki sɵzlǝr) «Zǝb.» 22:1ni kɵrüng

■ 27:46 Zǝb. 22:1-2; Ibr. 5:7.

■ 27:48 Zǝb. 69:21; Yⱨ. 19:29.

□ 27:50 «Əysa yuⱪiri awaz bilǝn yǝnǝ bir warⱪiridi-dǝ, roⱨini ⱪoyuwǝtti» — uning ⱪattiⱪ warⱪirixi: «Tamam boldi!» degǝn bolsa kerǝk («Yuⱨ.» 19:30ni kɵrüng).

■ 27:50 Zǝb. 31:5; Luⱪa 23:46

□ 27:51 «Xu dǝⱪiⱪidǝ ibadǝthanining iqkiri pǝrdisi yuⱪiridin tɵwǝngǝ ikki parqǝ bɵlüp yirtildi» — bu pǝrdǝ ibadǝthanidiki ǝng muⱪǝddǝs jayni muⱪǝddǝs jaydin ayrip turidiƣan pǝrdǝ bolup, uning yirtilixi insanlarning Hudaning aldiƣa baridiƣan yolining Əysaning ɵlümi bilǝn eqilƣanliⱪini bildüridu (ibadǝthanidiki «muⱪǝddǝs jay»ni sirttiki ⱨoylidin ayriydiƣan yǝnǝ bir «sirtⱪi pǝrdǝ» bar idi, lekin buni kɵrsitix üqün adǝttǝ baxⱪa atalƣu ixlitilidu).

■ 27:51 2Tar. 3:14; Mar. 15:38; Luⱪa 23:45.

□ 27:52-53 «muⱪǝddǝs xǝⱨǝr» — Yerusalemni kɵrsitidu. «Ⱪǝbrilǝr eqildi (Əysa tirilgǝndin keyin, ɵlümdǝ uhlawatⱪan nurƣun muⱪǝddǝs bǝndilǝrning tǝnlirimu tirildi; ular ⱪǝbrilǝrdin qiⱪti wǝ muⱪǝddǝs xǝⱨǝrgǝ kirip, u yǝrdǝ nurƣun kixilǝrgǝ kɵründi)» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «Ⱪǝbrilǝr eqildi, ɵlümdǝ uhlawatⱪan nurƣun muⱪǝddǝs bǝndilǝrning tǝnlirimu tirildi; ular Əysa tirilgǝndin keyin ⱪǝbriliridin qiⱪip, muⱪǝddǝs xǝⱨǝrgǝ kirip, u yǝrdǝ nurƣun kixilǝrgǝ kɵründi». Lekin «1Kor.» 15:20gǝ asasǝn («Mǝsiⱨ ɵlümdǝ uhliƣanlar iqidin huddi tunji ⱨosulning mewisidǝk, ɵlümdin tirilgǝndur») tǝrjimimiz toƣra bolsa kerǝk.

■ 27:54 Mar. 15:39; Luⱪa 23:47.

■ 27:55 Zǝb. 38:11; Mar. 15:40; Luⱪa 8:2; 23:49.

■ 27:57 Mar. 15:42; Luⱪa 23:50; Yⱨ. 19:38.

■ 27:60 Mar. 15:46; Luⱪa 23:53.

□ 27:62 «Əmdi ǝtisi, yǝni «tǝyyarlax küni» ɵtkǝndin keyin, bax kaⱨinlar bilǝn Pǝrisiylǝr jǝm boluxup Pilatusning aldiƣa kelip...» — yuⱪiriⱪi izaⱨatlarda kɵrsǝtkinimizdǝk, Yǝⱨudiy hǝlⱪi üqün «kün» ǝmǝliyǝttǝ kǝqtǝ (saǝt altidǝ) baxlinidu. «Tǝyyarlax küni» — «xabat küni (dǝm elix küni) üqün tǝyyarliⱪ ⱪilidiƣan kün»ni kɵrsitidu. Xuning bilǝn muxu ayǝttiki «ǝtisi» ǝmǝliyǝttǝ xabat künining bexini, yǝni xu kǝq saǝt altidin keyinki waⱪitlarni kɵrsitidu. Muxu «kaⱨinlar» Əysaning bexarǝt sɵzlirini tosux üqün jiddiylixip, ɵzliri ⱪǝdirlǝydiƣan xabat künidiki «dǝm elix» aditini buzmaⱪta idi.

■ 27:63 Mat. 16:21; 17:23; 20:19; Mar. 8:31; 10:34; Luⱪa 9:22; 18:33; 24:6.

■ 28:1 Mar. 16:1; Luⱪa 24:1; Yⱨ. 20:1.

■ 28:3 Dan. 7:9; Ros. 1:10.

■ 28:5 Mar. 16:6; Luⱪa 24:4.

■ 28:6 Mat. 16:21; 17:23; 20:19; Mar. 8:31; 9:31; 10:34; Luⱪa 9:22; 18:33; 24:6.

□ 28:7 «U ɵlümdin tiriliptu. Wǝ mana, u silǝrdin awwal Galiliyǝgǝ baridikǝn, uni xu yǝrdǝ kɵridikǝnsilǝr» dǝnglar. Mana mǝn bularni silǝrgǝ eytip bǝrdim» — pǝrixtǝ: «Galiliyǝgǝ beringlar» degǝn bolsimu, muhlisliri uningƣa ixǝnmǝy ⱨeqyǝrgǝ barmay Yerusalemda turiwǝrdi. Rǝb ɵzi ularƣa xundaⱪ ǝmrni alliⱪaqan bǝrgǝnidi («Mat.» 26:23, «Mar.» 14:28ni kɵrüng).

■ 28:7 Mat. 26:32; Mar. 16:7.

■ 28:8 Mar. 16:8; Yⱨ. 20:18.

□ 28:9 «Salam silǝrgǝ!» — ibraniy tilida «Xalom ǝlǝykum» deyilidu.

■ 28:9 Mar. 16:9; Yⱨ. 20:14.

□ 28:10 «Berip ⱪerindaxlirimƣa: Galiliyǝgǝ beringlar, dǝp uⱪturunglar, ular meni xu yǝrdǝ kɵridu» — 7-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng. Mǝsiⱨning ɵzi ⱪaytidin ularƣa xundaⱪ hǝwǝr yǝtküzgini bilǝn, ular yǝnila bir mǝzgil Yerusalemdin qiⱪmay, Galiliyǝgǝ barmaydu («Mat.» 26:23, 28:16, «Markus» 16-bab, «Luⱪa» 24-bab, «Yuⱨ.» 20-21-bablarni kɵrüng).

■ 28:10 Ros. 1:3; 13:31; 1Kor. 15:5.

□ 28:14 «Əgǝr bu hǝwǝr waliyning ⱪuliⱪiƣa yetip ⱪalsa, biz uni ⱪayil ⱪilip silǝrni awariqiliktin saⱪlaymiz» — rimliⱪ muⱨapizǝtqilǝr kɵzǝttǝ turuwetip uhlisa, dǝrⱨal ɵlüm jazasiƣa mǝⱨkum bolatti.

■ 28:16 Mat. 26:32; Mar. 14:28.

■ 28:18 Zǝb. 8:5-6; Mat. 11:27; Luⱪa 10:22; Yⱨ. 3:35; 17:2; 1Kor. 15:27; Əf. 1:22; Ibr. 2:8.

□ 28:19 «ularni Ata, Oƣul wǝ Muⱪǝddǝs Roⱨning namiƣa tǝwǝ ⱪilip qɵmüldürüp...» — grek tilida: «ularni Ata, Oƣul wǝ Muⱪǝddǝs Roⱨning namiƣa kirgüzüp qɵmüldürüp,...». Buning mǝnisi xübⱨisizki, pǝⱪǝt «Ata, Oƣul wǝ Muⱪǝddǝs Roⱨning nami bilǝn»la ǝmǝs, bǝlki suƣa qɵmüldürülüx arⱪiliⱪ qɵmüldürülgüqining Ata, Oƣul wǝ Muⱪǝddǝs Roⱨning ziq munasiwitigimu (kirip) qɵmülüxni kɵrsitidu.

■ 28:19 Mar. 16:15; Yⱨ. 15:16.

■ 28:20 Yⱨ. 14:18.

Markus

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

Markus

1

«Markus bayan ⱪilƣan hux hǝwǝr» •••• Qɵmüldürgüqi Yǝⱨyaning tǝlim berixi

Mat. 3:1-12; Luⱪa 3:1-9, 15-17; Yⱨ. 1:19-28

1 Hudaning oƣli Əysa Mǝsiⱨning hux hǝwirining baxlinixi: □ 2 Yǝxaya pǝyƣǝmbǝrning yazmisida hatirilǝngǝndǝk: —

«Mana, aldingda ǝlqimni ǝwǝtimǝn.

U sening yolungni aldin’ala tǝyyarlaydu.□  ■

3 Anglanglar, dalada birsining towliƣan awazini!

U: «Pǝrwǝrdigarning yolini tǝyyarlanglar,

Uning üqün qiƣir yollirini tüptüz ⱪilinglar!» — dǝydu».□  ■

4 Kixilǝrni qɵmüldürüx elip baridiƣan Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝr qɵl-bayawanda pǝyda bolup, gunaⱨlarƣa kǝqürüm elip kelidiƣan, towa ⱪilixni bildüridiƣan suƣa «qɵmüldürüx»ni jakarlaxⱪa baxlidi.□  ■

5 Pütün Yǝⱨudiyǝ ɵlkisidikilǝr wǝ pütkül Yerusalem xǝⱨiridikilǝr uning aldiƣa qiⱪip, gunaⱨlirini iⱪrar ⱪilixi bilǝn uning tǝripidin Iordan dǝryasida qɵmüldürüldi.■ 6 Yǝⱨya bolsa tɵgǝ yungidin ⱪilinƣan kiyim kiygǝn, beligǝ kɵn tasma baƣliƣanidi; yemǝkliki qekǝtkǝ bilǝn yawa ⱨǝrǝ ⱨǝsili idi.■ 7 U mundaⱪ dǝp jakarlaytti:

— Mǝndin ⱪudrǝtlik bolƣan biri mǝndin keyin kelidu. Mǝn ⱨǝtta engixip kǝxlirining boƣⱪuqini yexixkimu layiⱪ ǝmǝsmǝn!■ 8 Mǝn silǝrni suƣila qɵmüldürimǝn, lekin u silǝrni Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa qɵmüldüridu.■

Mǝsiⱨning qɵmüldürülüxi wǝ sinilixi

Mat. 3:13-17; Luⱪa 3:21-22

9 Xu künlǝrdǝ xundaⱪ boldiki, Əysa Galiliyǝ ɵlkisining Nasarǝt xǝⱨiridin kelip, Yǝⱨya tǝripidin Iordan dǝryasida qɵmüldürüldi. 10 U sudin qiⱪⱪandila, asmanlarning yerilip, Roⱨning kǝptǝr ⱪiyapitidǝ qüxüp, ɵz üstigǝ ⱪonuwatⱪanliⱪini kɵrdi. □  ■ 11 Xuning bilǝn asmanlardin: «Sǝn Mening sɵyümlük Oƣlum, Mǝn sǝndin toluⱪ hursǝnmǝn!» degǝn bir awaz anglandi.■

12 Wǝ Roⱨ dǝrⱨal uni qɵl-bayawanƣa süylǝp qiⱪardi. □  ■ 13 U qɵldǝ ⱪiriⱪ kün turup, Xǝytan tǝripidin sinilip turatti. U xu yǝrdǝ yawayi ⱨaywanlar bilǝn billǝ idi; xu künlǝrdǝ pǝrixtilǝr uning hizmitini ⱪildi.□

Əysaning tɵt beliⱪqini qaⱪirixi

Mat. 4:12-22; Luⱪa 4:14-15; 5:1-11

14-15 Əmdi Yǝⱨya solanƣandin keyin, Əysa Galiliyǝ ɵlkisigǝ berip: «Waⱪit-saiti toxti, Hudaning padixaⱨliⱪi yeⱪinlaxti! Towa ⱪilinglar, hux hǝwǝrgǝ ixininglar!» dǝp Hudaning padixaⱨliⱪining hux hǝwirini jakarlaxⱪa baxlidi.□  ■

16  Xu künlǝrdǝ u Galiliyǝ dengizi boyida ketiwetip, Simon bilǝn inisi Andriyasni kɵrdi. Ular beliⱪqi bolup, dengizƣa tor taxlawatatti.□  ■ 17 Əysa ularƣa:

— Mening kǝynimdin menginglar, mǝn silǝrni adǝm tutⱪuqi beliⱪqi ⱪilimǝn! — dedi. □  ■ 18 Ular xuan torlirini taxlap, uningƣa ǝgixip mangdi. ■ 19 U xu yǝrdin bir’az ɵtüp Zǝbǝdiyning oƣli Yaⱪupni inisi Yuⱨanna bilǝn kɵrdi. Bu ikkisi kemidǝ turup torlirini ongxawatatti. ■ 20 U xuan ularnimu qaⱪirdi. Ular atisi Zǝbǝdiyni mǝdikarlar bilǝn billǝ kemidǝ ⱪaldurup, ɵzliri uning bilǝn mangdi.

Əysaning jin qaplaxⱪan adǝmni azad ⱪilixi

Luⱪa 4:31-37

21 Ular KǝpǝrNaⱨum xǝⱨirigǝ kirdi. Xabat küni u udul sinagogⱪa kirip, tǝlim berixkǝ baxlidi. □  ■ 22 Halayiⱪ uning tǝlimigǝ ⱨǝyranuⱨǝs boluxti. Qünki uning tǝlimliri Tǝwrat ustazliriningkigǝ ohximaytti, bǝlki tolimu nopuzluⱪ idi.■

23 Sinagogta napak roⱨ qaplaxⱪan bir adǝm bar idi. U:□  ■

24 — I Nasarǝtlik Əysa, biz bilǝn karing bolmisun! Sǝn bizni yoⱪatⱪili kǝldingmu? Mǝn sening kimlikingni bilimǝn, sǝn Hudaning Muⱪǝddǝs bolƣuqisisǝn! — dǝp towlaytti.

25 Lekin Əysa jinƣa tǝnbiⱨ berip: — Aƣzingni yum, bu adǝmdin qiⱪ! — dedi.

26 Napak roⱨ ⱨeliⱪi adǝmning tenini tartixturup, ⱪattiⱪ warⱪiriƣiniqǝ uningdin qiⱪip kǝtti.

27 Halayiⱪ ⱨǝmmisi buningdin intayin ⱨǝyran bolup, ɵzara ƣulƣula ⱪilixip:

— Bu ⱪandaⱪ ix? Yengi bir tǝlimƣu! Qünki u ⱨoⱪuⱪ bilǝn ⱨǝtta napak roⱨlarƣimu buyruⱪ ⱪilalaydikǝn, ularmu uning sɵzigǝ boysunidikǝn, — deyixti. 28 Buningdin uning xɵⱨriti xu ⱨaman pütün Galiliyǝ ɵlkisining ǝtrapiƣa pur kǝtti.

Əysaning Simonning ɵyidǝ bimarlarni saⱪaytixi

Mat. 8:14-17; Luⱪa 4:38-41

29 Ular sinagogdin qiⱪipla, Yaⱪup wǝ Yuⱨanna bilǝn Simon wǝ Andriyasning ɵyigǝ bardi. ■ 30 Əmma Simonning ⱪeynanisi ⱪizitma iqidǝ yetip ⱪalƣanidi. Ular dǝrⱨal uning ǝⱨwalini Əysaƣa eytti. 31 U ayalning ⱪexiƣa berip, ⱪolidin tutup, yɵlǝp ɵrǝ turƣuzdi. Uning ⱪizitmisi dǝrⱨal yandi wǝ u ularni kütüxkǝ kirixti.

32 Kǝqⱪurun kün patⱪanda, kixilǝr barliⱪ aƣriⱪlarni wǝ jin qaplaxⱪanlarni uning aldiƣa elip kelixti. □  ■ 33 Pütün xǝⱨǝrdikilǝr ixik aldiƣa toplaxⱪanidi. 34 Xuning bilǝn u ⱨǝr türlük kesǝllǝrgǝ giriptar bolƣan nurƣun kixilǝrni saⱪaytti wǝ nurƣun jinlarni kixilǝrdin ⱨǝydiwǝtti. Lekin u jinlarning gǝp ⱪilixⱪa yol ⱪoymidi, qünki ular uning kim ikǝnlikini bilixǝtti.

Dua ⱪilix, tǝlim berix

Luⱪa 4:42-44

35 Ətisi ǝtigǝn tang tehi atmastinla, u ornidin turup, xǝⱨǝrdin qiⱪip, hilwǝt bir jayƣa berip dua-tilawǝt ⱪildi. ■ 36 Simon bilǝn uning ⱨǝmraⱨliri uni izdǝp qiⱪti. 37 Uni tapⱪanda:

— Ⱨǝmmǝ adǝm seni izdixiwatidu! — deyixti. 38 U ularƣa:

— Baxⱪa yǝrlǝrgǝ, ǝtraptiki yezilarƣimu sɵz-kalamni jakarlixim üqün barayli. Qünki mǝn dǝl muxu ix üqün kelixim, — dedi. □  ■ 39 Xundaⱪ ⱪilip, u pütkül Galiliyǝ ɵlkisini aylinip, sinagoglirida sɵz-kalamni jakarlaytti ⱨǝmdǝ jinlarni kixilǝrdin ⱨǝydiwetǝtti.

Əysaning mahaw kesǝlni saⱪaytixi

Mat. 8:1-4; Luⱪa 5:12-16

40 Mahaw kesili bar bir kixi uning aldiƣa kelip yelinip, tizlinip turup:

— Əgǝr halisingiz, meni kesilimdin pak ⱪilalaysiz! — dǝp ɵtündi.□  ■

41 Əysa iqi aƣriƣaq ⱪolini sozup uningƣa tǝgküzüp turup:

— Halaymǝn, pak ⱪilinƣin! — dewidi, 42 xu sɵz bilǝnla mahaw kesili dǝrⱨal bimardin ketip, u pak ⱪilindi. 43 U uningƣa:

— Ⱨazir bu ixni ⱨeqkimgǝ eytma, bǝlki udul berip mǝs’ul kaⱨinƣa ɵzüngni kɵrsitip, kaⱨinlarda guwaⱨliⱪ bolux üqün, Musa bu kesǝldin paklanƣanlarƣa ǝmr ⱪilƣan ⱪurbanliⱪlarni sunƣin, — dǝp uni ⱪattiⱪ agaⱨlandurup yolƣa saldi.□  ■

45 Biraⱪ u adǝm qiⱪip, bu ixni kɵp yǝrlǝrdǝ jar selip, kǝng yeyiwǝtti. Xuning bilǝn Əysa ⱨeqⱪandaⱪ xǝⱨǝrgǝ oquⱪ-axkara kirǝlmǝy, bǝlki xǝⱨǝrlǝr sirtidiki hilwǝt jaylarda turuxⱪa mǝjbur boldi; halayiⱪ ⱨǝr tǝrǝptin uning yeniƣa toplixatti.

2

Əysaning palǝq adǝmni saⱪaytixi

Mat. 9:1-8; Luⱪa 5:17-26

1 Birnǝqqǝ kündin keyin u ⱪaytidin Kǝpǝrnaⱨumƣa kirdi. U ɵydikǝn, degǝn hǝwǝr tarⱪiliwidi,■ 2 xunqǝ kɵp adǝm u yǝrgǝ yiƣildiki, ⱨǝtta ixik aldidimu put dǝssigüdǝk yǝr ⱪalmiƣanidi. U ularƣa sɵz-kalam yǝtküzüwatatti. 3 Mana xu ǝsnada, birnǝqqǝ adǝm uning aldiƣa bir palǝqni elip kǝldi; uni ulardin tɵti kɵtürüp ǝkǝlgǝnidi.■ 4 Adǝmning kɵplükidin uningƣa yeⱪinlixalmay, ular uning üstidin ɵgzini texip, tɵxük aqⱪandin keyin palǝqni zǝmbil bilǝn Əysaning aldiƣa qüxürdi.□ 5 Əmdi Əysa ularning ixǝnqini kɵrüp palǝqkǝ:

— Balam, gunaⱨliring kǝqürüm ⱪilindi, — dedi.

6 Lekin u yǝrdǝ olturƣan bǝzi Tǝwrat ustazliri kɵnglidǝ gumaniy soallarni ⱪoyup: 7 «Bu adǝm nemǝ üqün mundaⱪ dǝydu? U kupurluⱪ ⱪiliwatidiƣu! Hudadin baxⱪa kimmu gunaⱨlarni kǝqürüm ⱪilalisun?» deyixti.■

8 Əysa xuan roⱨida ularning kɵngülliridǝ xundaⱪ gumaniy soallarni ⱪoyuwatⱪanliⱪini bilip yetip, ularƣa mundaⱪ dedi:

— Silǝr kɵngüldǝ nemixⱪa xundaⱪ soallarni ⱪoyisilǝr? 9 Muxu palǝqkǝ: «Gunaⱨliring kǝqürüm ⱪilindi!» deyix asanmu, yaki «Ornungdin tur, zǝmbil-kɵrpǝngni yiƣixturup mang!» deyix asanmu? 10 Əmma ⱨazir silǝrning Insan’oƣlining yǝr yüzidǝ gunaⱨlarni kǝqürüm ⱪilix ⱨoⱪuⱪiƣa igǝ ikǝnlikini bilixinglar üqün, — U palǝq kesǝlgǝ:

11 — Sanga eytayki, ornungdin tur, zǝmbil-kɵrpǝngni yiƣixturup ɵyünggǝ ⱪayt! — dedi. 12 U dǝrⱨal ornidin dǝs turup, zǝmbil-kɵrpisini yiƣixturdi wǝ ⱨǝmmǝylǝnning kɵz aldida ɵydin qiⱪip kǝtti. Ⱨǝmmǝylǝn ⱪattiⱪ ⱨǝyran ⱪelip Hudani uluƣlixip:

— Muxundaⱪ ixni ǝzǝldin kɵrüp baⱪmiƣaniduⱪ, — deyixti.

Əysaning Lawiyni muhlisliⱪⱪa qaⱪirixi — «gunaⱨkarlar» bilǝn ⱨǝmdastihan olturuxi

Mat. 9:9-13; Luⱪa 5:27-32

13 U yǝnǝ dengiz boyiƣa ⱪarap mangdi. Kixilǝr topi uning ǝtrapiƣa olixiwaldi. U ularƣa tǝlim bǝrdi.■

14 U yoldin ɵtüp ketiwatⱪanda, baj alidiƣan orunda olturƣan Alfayning oƣli Lawiyni kɵrüp, uningƣa:

— Manga ǝgǝxkin, — dedi. U ornidin turup, uningƣa ǝgǝxti.□

15 Wǝ xundaⱪ boldiki, u Lawiyning ɵyidǝ dastihanda olturƣanda, nurƣun bajgirlar wǝ gunaⱨkarlar Əysa wǝ uning muhlisliri bilǝn ⱨǝmdastihan boldi. Bundaⱪ kixilǝr heli kɵp idi, ularmu uningƣa ǝgǝxkǝnidi. □ 16 Əmdi Tǝwrat ustazliri wǝ Pǝrisiylǝr uning gunaⱨkarlar wǝ bajgirlar bilǝn bir dastihanda olturƣanliⱪini kɵrüp, muhlisliriƣa:

— U nemixⱪa bajgir wǝ gunaⱨkarlar bilǝn bir dastihanda yǝp-iqip olturidu?! — deyixti. □ 17 Buni angliƣan Əysa ularƣa:

— Saƣlam adǝm ǝmǝs, bǝlki bimarlar tewipⱪa moⱨtajdur. Mǝn ⱨǝⱪⱪaniylarni ǝmǝs, bǝlki gunaⱨkarlarni qaⱪirƣili kǝldim, — dedi.□  ■

Yengi konidin ǝwzǝldur

Mat. 9:14-17; Luⱪa 5:33-39

18 Əmdi Yǝⱨyaning muhlisliri bilǝn Pǝrisiylǝr roza tutuwatatti. Bǝzilǝr uning aldiƣa kelip:

— Nemixⱪa Yǝⱨyaning muhlisliri wǝ Pǝrisiylǝrning muhlisliri roza tutidu, lekin sening muhlisliring tutmaydu? — dǝp soraxti.■

19 Əysa jawabǝn mundaⱪ dedi:

— Toyi boluwatⱪan yigit tehi toyda ⱨǝmdastihan olturƣan qaƣda, meⱨmanliri roza tutup oltursa ⱪandaⱪ bolidu!? Toyi boluwatⱪan yigit toyda bolsila, ular ⱨeqⱪandaⱪ roza tutalmaydu. □  ■ 20 Əmma xu künlǝr keliduki, yigit ulardin elip ketilidu, ular xu kündǝ roza tutidu.□

21 Ⱨeqkim kona kɵnglǝkkǝ yengi rǝhttin yamaⱪ salmaydu. Undaⱪ ⱪilsa, yengi yamaⱪ kirixip, kona kiyimni tartixturup yirtiwetidu. Nǝtijidǝ, yirtiⱪ tehimu yoƣinap ketidu. □ 22 Ⱨeqkim yengi xarabni kona tulumlarƣa ⱪaqilimaydu. Əgǝr undaⱪ ⱪilsa, xarabning eqixi bilǝn tulumlar yerilip ketidu-dǝ, xarabmu tɵkülüp ketidu ⱨǝm tulumlarmu kardin qiⱪidu. Xuning üqün yengi xarab yengi tulumlarƣa ⱪaqilinixi kerǝk.■

Insan’oƣli «Xabat künining Igisi»dur •••• 23-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng

Mat. 12:1-8; Luⱪa 6:1-5

23 Bir xabat küni xundaⱪ boldiki, u buƣdayliⱪlardin ɵtüp ketiwatatti. Uning muhlisliri yolda mengiwatⱪanda baxaⱪlarni üzüxkǝ baxlidi. □  ■ 24 Pǝrisiylǝr uningƣa:

— Ⱪara, ular nemixⱪa xabat küni Tǝwratta qǝklǝngǝn ixni ⱪilidu? — deyixti.□  ■

25 U ularƣa:

— Padixaⱨ Dawutning ɵzi wǝ ⱨǝmraⱨliri ⱨajǝtmǝn bolƣanda, yǝni aq ⱪalƣanda nemǝ ⱪilƣanliⱪini muⱪǝddǝs yazmilardin oⱪumiƣanmusilǝr? □  ■ 26 — Demǝk, Abiyatar bax kaⱨin bolƣan waⱪtida, u Hudaning ɵyigǝ kirip, Hudaƣa atalƣan, Tǝwratta pǝⱪǝt kaⱨinlarning yeyixigila bolidiƣan nanlarni sorap yegǝn, xundaⱪla ⱨǝmraⱨliriƣimu bǝrgǝn? — dedi.□  ■

27 U ularƣa yǝnǝ:

— Insan xabat küni üqün ǝmǝs, xabat küni insan üqün yaritildi. 28 Xuning üqün, Insan’oƣli xabat küniningmu Igisidur, — dedi.□  ■

3

Ⱪoli ⱪurup kǝtkǝn bimarning saⱪaytilixi

Mat. 12:9-14; Luⱪa 6:6-11

1 U yǝnǝ sinagogⱪa kirdi. Xu yǝrdǝ bir ⱪoli yigilǝp kǝtkǝn bir adǝm bar idi.■ 2  Pǝrisiylǝr Əysaning üstidin ǝrz ⱪilayli dǝp xabat künidǝ kesǝl saⱪaytidiƣan-saⱪaytmaydiƣanliⱪini paylap yürǝtti.□ 3 Əysa ⱪoli yigilǝp kǝtkǝn adǝmgǝ:

— Ornungdin turup, otturiƣa qiⱪⱪin! — dedi.

4 Andin, sinagogdikilǝrdin:

— Tǝwrat ⱪanuniƣa uyƣun bolƣini xabat küni yahxiliⱪ ⱪilixmu, yaki yamanliⱪ ⱪilixmu? Janni ⱪutⱪuzuxmu yaki ⱨalak ⱪilixmu? — dǝp soridi. Lekin ular zuwan sürüxmidi.

5 U ƣǝzǝp bilǝn ǝtrapiƣa nǝzǝr selip ularƣa kɵz yügürtüp, ularning tax yürǝklikidin ⱪayƣurdi. Andin u kesǝlgǝ:

— Ⱪolungni uzat, — dedi. U ⱪolini uzitiwidi, ⱪoli ǝsligǝ kǝltürüldi.□  ■

6 Əmdi Pǝrisiylǝr dǝrⱨal sirtⱪa qiⱪip, uni ⱪandaⱪ yoⱪitix toƣrisida Ⱨerod padixaⱨning tǝrǝpdarliri bilǝn mǝsliⱨǝt ⱪilixⱪa baxlidi.□  ■

Dengiz boyidiki top-top adǝmlǝr

7-8 Andin Əysa muhlisliri bilǝn billǝ u yǝrdin ayrilip dengiz boyiƣa kǝtti; Galiliyǝ ɵlkisidin qong bir top adǝmlǝr uningƣa ǝgixip bardi; xundaⱪla uning ⱪilƣan ǝmǝllirini angliƣan ⱨaman, pütün Yǝⱨudiyǝ ɵlkisidin, Yerusalem xǝⱨiridin, Idumiya ɵlkisidin, Iordan dǝryasining ⱪarxi tǝripidin, Tur wǝ Zidon xǝⱨǝrlirining ǝtrapidiki jaylardin zor bir top adǝmlǝrmu uning yeniƣa kelixti.□  ■ 9 U adǝmlǝrning kɵplikidin ɵzini ⱪistap ⱪoymisun dǝp muhlisliriƣa kiqik bir kemining uningƣa yeⱪin turuxini tapilidi. 10 Qünki u nurƣun bimarlarni saⱪaytⱪini tüpǝylidin ⱨǝrⱪandaⱪ waba-kesǝlliklǝrgǝ giriptar bolƣanlarning ⱨǝmmisi uningƣa ⱪolumni bir tǝgküzüwalsam dǝp ⱪistixip kelixkǝnidi. 11 Napak roⱨlar qaplixiwalƣanlar ⱪaqanla uni kɵrsǝ, uning aldiƣa yiⱪilip: «Sǝn Hudaning Oƣlisǝn!» dǝp warⱪirixatti. 12 Lekin u napak roⱨlarƣa ɵzining kim ikǝnlikini axkarilimasliⱪⱪa ⱪattiⱪ tǝnbiⱨ berip agaⱨlanduratti.

Əysaning on ikki rosulni tallixi

Mat. 10:1-4; Luⱪa 6:12-16

13 U taƣⱪa qiⱪip, ɵzi haliƣan kixilǝrni yeniƣa qaⱪirdi; ular uning yeniƣa kelixti. ■ 14 U ulardin on ikkisini ɵzi bilǝn billǝ boluxⱪa, sɵz-kalamni jakarlaxⱪa, 15 kesǝllǝrni saⱪaytix wǝ jinlarni ⱨǝydǝx ⱨoⱪuⱪiƣa igǝ boluxⱪa tallap bekitti. □ 16 U bekitkǝn on ikki kixi: Simon (u uningƣa Petrus dǝp isim ⱪoyƣan), 17 Zǝbǝdiyning oƣli Yaⱪup wǝ uning inisi Yuⱨanna, (u ularni «Binni-Rǝgaz», yǝni «Güldürmama oƣulliri» dǝpmu atiƣan), □ 18 Andriyas, Filip, Bartolomay, Matta, Tomas, Alfayning oƣli Yaⱪup, Taday, millǝtpǝrwǝr dǝp atalƣan Simon □ 19 wǝ uningƣa satⱪunluⱪ ⱪilƣan Yǝⱨuda Ixⱪariyotlardin ibarǝt.

Əysa Xǝytandin küqlüktur

Mat. 12:22-32; Luⱪa 11:14-23; 12:10

20 U ɵygǝ ⱪaytip kǝlgǝndin keyin, u yǝrgǝ yǝnǝ xunqǝ nurƣun adǝmlǝr toplandiki, ularning ⱨǝtta ƣizalanƣudǝkmu waⱪti qiⱪmidi. ■ 21  Əysaning ailisidikilǝr buni anglap, uni tutup kelixkǝ berixti. Qünki ular uni «Əⱪlini yoⱪitiptu» degǝnidi.

22 Yerusalemdin qüxkǝn Tǝwrat ustazliri bolsa: «Uningda Bǝǝlzibub bar», wǝ «U pǝⱪǝt jinlarning ǝmirigǝ tayinip jinlarni ⱪoƣliwetidikǝn», deyixǝtti.□  ■

23 Xuning üqün u Tǝwrat ustazlirini yeniƣa qaⱪirip, ularƣa tǝmsillǝrni ixlitip mundaⱪ dedi:

— Xǝytan Xǝytanni ⱪandaⱪmu ⱪoƣlisun? ■ 24 Əgǝr padixaⱨliⱪ ɵz iqidin bɵlünüp ɵzara soⱪuxⱪan bolsa xu padixaⱨliⱪ put tirǝp turalmaydu; 25 xuningdǝk ǝgǝr bir ailǝ ɵz iqidin bɵlünüp ɵzara soⱪuxsa xu ailǝ put tirǝp turalmaydu. 26 Əgǝr Xǝytan ɵz-ɵzigǝ ⱪarxi qiⱪip bɵlünsǝ, u put tirǝp turalmay, yoⱪalmay ⱪalmaydu.

27 Ⱨeqkim küqtünggür birsining ɵyigǝ kirip, uning mal-mülkini bulap ketǝlmǝydu — pǝⱪǝt u xu küqtünggürni awwal baƣliyalisa andin ɵyini bulang-talang ⱪilalaydu.□  ■

28 Xuni silǝrgǝ bǝrⱨǝⱪ eytip ⱪoyayki, insan baliliri ɵtküzgǝn türlük gunaⱨlirining ⱨǝmmisini, xundaⱪla ular ⱪilƣan kupurluⱪlirining ⱨǝmmisini kǝqürüxkǝ bolidu. □  ■ 29 Biraⱪ kimdikim Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa kupurluⱪ ⱪilsa, ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ ⱨeq kǝqürülmǝydu, bǝlki mǝnggülük bir gunaⱨning ⱨɵkümi astida turidu.□  ■

30  Əysaning bu sɵzi ularning «uningƣa napak roⱨ qaplixiptu» degini üqün eytilƣanidi.

Əysaning anisi wǝ iniliri

Mat. 12:46-50; Luⱪa 8:19-21

31 Xu waⱪitta uning anisi bilǝn iniliri kǝldi. Ular sirtida turup, uni qaⱪirixⱪa adǝm kirgüzdi. ■ 32 Bir top halayiⱪ uning ǝtrapida olturatti. Ular:

— Mana, aningiz, iniliringiz sizni izdǝp sirtta turidu, — deyixti.□

33 Əysa ularƣa jawabǝn:

— Kim mening anam, kim mening inilirim? — dedi. 34 Andin, u ɵpqürisidǝ olturƣanlarƣa ⱪarap mundaⱪ dedi:

Mana bular mening anam wǝ inilirim! 35 Qünki kimki Hudaning iradisini ada ⱪilsa, xu mening aka-inim, aqa-singlim wǝ anamdur.■

4

Uruⱪ qaqⱪuqi toƣrisidiki tǝmsil

Mat. 13:1-9; Luⱪa 8:4-8

1 U yǝnǝ dengiz boyida hǝlⱪⱪǝ tǝlim berixkǝ baxlidi. Uning ǝtrapiƣa zor bir top adǝmlǝr olixiwalƣaqⱪa, u bir kemigǝ qiⱪip dengizda olturdi; pütkül halayiⱪ bolsa dengiz ⱪirƣiⱪida turuxatti.■ 2 U ularƣa tǝmsil bilǝn nurƣun ixlarni ɵgǝtti. U tǝlim berip mundaⱪ dedi:

3 — Ⱪulaⱪ selinglar! Uruⱪ qaqⱪuqi uruⱪ qaqⱪili etizƣa qiⱪiptu. 4 Uruⱪ qaqⱪanda uruⱪlardin bǝziliri qiƣir yol boyiƣa qüxüptu, ⱪuxlar kelip ularni yǝp ketiptu. 5 Bǝziliri tupriⱪi az taxliⱪ yǝrgǝ qüxüptu. Topisi qongⱪur bolmiƣanliⱪtin, tezla ünüp qiⱪiptu, 6 lekin kün qiⱪix bilǝnla aptapta kɵyüp, yiltizi bolmiƣaqⱪa ⱪurup ketiptu. 7 Bǝziliri tikǝnlǝrning arisiƣa qüxüptu, tikǝnlǝr ɵsüp maysilarni boƣuwelip, ular ⱨeq ⱨosul bǝrmǝptu. 8 Bǝziliri bolsa, yahxi tupraⱪⱪa qüxüptu. Ular ɵsüp awup qong bolƣanda ⱨosul beriptu. Ularning bǝziliri ottuz ⱨǝssǝ, bǝziliri atmix ⱨǝssǝ, yǝnǝ bǝziliri yüz ⱨǝssǝ ⱨosul beriptu.

9 — Angliƣudǝk ⱪuliⱪi barlar buni anglisun! — dedi u.

Tǝmsillǝrning mǝⱪsiti

Mat. 13:10-17; Luⱪa 8:9-10

10 U uning ǝtrapidikilǝr ⱨǝm on ikkiylǝn bilǝn yalƣuz ⱪalƣanda, ular uningdin tǝmsillǝr toƣruluⱪ soraxti. □  ■ 11 U ularƣa mundaⱪ dedi:

— Hudaning padixaⱨliⱪining sirini bilixkǝ silǝr nesip boldunglar. Lekin sirttikilǝrgǝ ⱨǝmmǝ ix tǝmsillǝr bilǝn uⱪturulidu; □  ■ 12 buning bilǝn: «Ular ⱪaraxni ⱪaraydu, biraⱪ kɵrmǝydu;

Anglaxni anglaydu, biraⱪ qüxǝnmǝydu;

Xundaⱪ bolmisidi, ular yolidin yanduruluxi bilǝn,

Kǝqürüm ⱪilinatti» degǝn sɵz ǝmǝlgǝ axurulidu.□  ■

Uruⱪ qaqⱪuqi toƣrisidiki tǝmsilning qüxǝndürülüxi

Mat. 13:18-23; Luⱪa 8:11-15

13 Andin u ularƣa:

— Silǝr muxu tǝmsilnimu qüxǝnmidinglarmu? Undaⱪta, ⱪandaⱪmu baxⱪa ⱨǝrhil tǝmsillǝrni qüxinǝlǝysilǝr? — dedi. 14 Uruⱪ qaqⱪuqi sɵz-kalam qaqidu. ■ 15 Üstigǝ sɵz-kalam qeqilƣan qiƣir yol boyi xundaⱪ adǝmlǝrni kɵrsǝtkǝnki, ular sɵz-kalamni angliƣan ⱨaman Xǝytan dǝrⱨal kelip ularning ⱪǝlbigǝ qeqilƣan sɵz-kalamni elip ketidu. 16 Buningƣa ohxax, taxliⱪ yǝrlǝrgǝ qeqilƣan uruⱪlar bolsa, sɵz-kalamni angliƣan ⱨaman huxalliⱪ bilǝn ⱪobul ⱪilƣanlarni kɵrsitidu. 17 Ⱨalbuki, ⱪǝlbidǝ ⱨeq yiltiz bolmiƣaqⱪa, pǝⱪǝt waⱪitliⱪ turidu; sɵz-kalamning wǝjidin ⱪiyinqiliⱪ yaki ziyankǝxlikkǝ uqriƣanda, ular xuan yoldin qǝtnǝp ketidu. 18 Tikǝnlǝrning arisiƣa qeqilƣini xundaⱪ bǝzi adǝmlǝrni kɵrsǝtkǝnki, bu adǝmlǝr sɵz-kalamni angliƣini bilǝn, 19 lekin kɵngligǝ bu dunyaning ǝndixiliri, bayliⱪlarning eziⱪturuxi wǝ baxⱪa nǝrsilǝrgǝ bolƣan ⱨǝwǝslǝr kiriwelip, sɵz-kalamni boƣuwetidu-dǝ, u ⱨeq ⱨosul qiⱪarmaydu. ■ 20 Lekin yahxi tupraⱪⱪa qeqilƣan uruⱪlar bolsa — sɵz-kalamni anglixi bilǝn uni ⱪobul ⱪilƣan adǝmlǝrni kɵrsitidu. Bundaⱪ adǝmlǝr ⱨosul beridu, birsi ottuz ⱨǝssǝ, birsi atmix ⱨǝssǝ, yǝnǝ birsi yüz ⱨǝssǝ ⱨosul beridu.

Sewǝt astidiki qiraƣ

Luⱪa 8:16-18

21 U ularƣa yǝnǝ mundaⱪ dedi:

— Qiraƣ sewǝt yaki kariwat astiƣa ⱪoyulux üqün kǝltürülǝmdu? U qiraƣdanning üstigǝ ⱪoyulux üqün kǝltürülmǝmdu? □  ■ 22 Qünki yoxurulƣan ⱨeqⱪandaⱪ ix axkarilanmay ⱪalmaydu, xuningdǝk ⱨǝrⱪandaⱪ mǝhpiy ix yüz bǝrgǝndin keyin ayan bolmay ⱪalmaydu. ■

23 Angliƣudǝk ⱪuliⱪi barlar buni anglisun!

24 Angliƣanliringlarƣa kɵngül bɵlünglar! Qünki silǝr baxⱪilarƣa ⱪandaⱪ ɵlqǝm bilǝn ɵlqisǝnglar, silǝrgimu xundaⱪ ɵlqǝm bilǝn ɵlqǝp berilidu, ⱨǝtta uningdinmu kɵp ⱪoxup berilidu. □  ■ 25 Qünki kimdǝ bar bolsa, uningƣa tehimu kɵp berilidu; ǝmma kimdǝ yoⱪ bolsa, ⱨǝtta uningda bar bolƣanlirimu uningdin mǝⱨrum ⱪilinidu.□  ■

Üngǝn uruⱪ toƣrisidiki tǝmsil

26 U yǝnǝ mundaⱪ dedi:

— Hudaning padixaⱨliⱪi yǝnǝ birsining tupraⱪⱪa uruⱪ qaqⱪiniƣa ohxaydu: 27 u uhlaydu, orundin turidu, keqǝ-kündüzlǝr ɵtüwerip, uruⱪ bih urup ɵsidu. Lekin qaqⱪuqi ⱪandaⱪ yol bilǝn ɵsidiƣanliⱪini bilmǝydu. 28 Tupraⱪ ɵzlükidin ⱨosul beridu; uruⱪ awwal bih uridu, keyin bax qiⱪiridu, ahirda baxaⱪlar toluⱪ dan tutidu. 29 Dan pixⱪanda, qaqⱪuqi dǝrⱨal orƣaⱪ salidu, qünki ⱨosul waⱪti kǝlgǝn bolidu.□

Ⱪiqa uruⱪi toƣrisidiki tǝmsil

Mat. 13:31-32, 34-35; Luⱪa 13:18-19

30 U yǝnǝ mundaⱪ dedi:

— Hudaning padixaⱨliⱪini nemigǝ ohxitimiz? Yaki ⱪandaⱪ bir tǝmsil bilǝn sürǝtlǝp berǝlǝymiz? ■ 31 U goya bir tal ⱪiqa uruⱪiƣa ohxaydu. U yǝrgǝ terilƣanda, gǝrqǝ yǝr yüzidiki barliⱪ uruⱪlarning iqidǝ ǝng kiqiki bolsimu, □ 32 terilƣandin keyin, ⱨǝrⱪandaⱪ ziraǝttin egiz ɵsüp xundaⱪ qong xahlayduki, asmandiki ⱪuxlarmu uning sayisigǝ ⱪonidu.□

33 U xuningƣa ohxax halayiⱪ anglap qüxinǝligüdǝk nurƣun tǝmsillǝr bilǝn sɵz-kalamni yǝtküzdi. ■ 34 Lekin tǝmsil kǝltürmǝy turup ularƣa ⱨeqⱪandaⱪ sɵz ⱪilmaytti. Lekin ɵz muhlisliri bilǝn yalƣuz ⱪalƣinida, ularƣa ⱨǝmmini qüxǝndürüp berǝtti.

Əysaning boranni tinqitixi

Mat. 8:23-27; Luⱪa 8:22-25

35 Xu küni kǝq kirgǝndǝ, u ularƣa:

— Dengizning u ⱪetiƣa ɵtǝyli, — dedi. ■ 36 Ular halayiⱪni yolƣa seliwǝtkǝndin keyin, uni kemidǝ olturƣan peti elip yürüp ketixti. Ular bilǝn billǝ mangƣan baxⱪa kemilǝrmu bar idi. □
37 Wǝ mana, ǝxǝddiy ⱪara ⱪuyun qiⱪip kǝtti; xuning bilǝn dolⱪunlar kemini urup, su ⱨalⱪip kirip, kemigǝ toxay dǝp ⱪalƣanidi. 38 Lekin u kemining ayaƣ tǝripidǝ yastuⱪⱪa bax ⱪoyup uyⱪuƣa kǝtkǝnidi. Ular uni oyƣitip:

— I ustaz, ⱨalak boluwatⱪinimizƣa karing yoⱪmu? — dedi.

39 U ornidin turup, boranƣa tǝnbiⱨ berip, dengizƣa: «Tinqlan! Jim bol!» dewidi, boran tohtap, qongⱪur bir jimjitliⱪ ⱨɵküm sürdi.■

40 — Nemixⱪa xunqǝ ⱪorⱪisilǝr? Silǝrdǝ ⱪandaⱪsigǝ tehiqǝ ixǝnq bolmaydu? — dedi u ularƣa.

41 Ularni intayin zor bir ⱪorⱪunq basti, ular bir-birigǝ:

— Bu adǝm zadi kimdu? Ⱨǝtta xamal wǝ dengizmu uningƣa itaǝt ⱪilidikǝn-ⱨǝ! — dǝp ketixti.

5

Kɵp jinlar qaplaxⱪan «Ⱪoxun» isimlik adǝmning saⱪaytilixi

Mat. 8:28-34; Luⱪa 8:26-39

1 Ular dengizning u ⱪetiƣa, Gadaraliⱪlarning yurtiƣa yetip bardi.□  ■ 2 U kemidin qüxüxi bilǝnla, napak roⱨ qaplaxⱪan bir adǝm gɵr ɵngkürliridin qiⱪip, uning aldiƣa kǝldi. 3 U adǝm ɵngkürlǝrni makan ⱪilƣan bolup, uni ⱨeqkim ⱨǝtta zǝnjirlǝr bilǝnmu baƣliyalmaytti. 4 Qünki kɵp ⱪetim put-ⱪolliri kixǝn-zǝnjirlǝr bilǝn baƣlanƣan bolsimu, u zǝnjirlǝrni üzüwetip, kixǝnlǝrni qeⱪiwǝtkǝnidi; ⱨeqkim uni boysunduralmiƣanidi. 5 U keqǝ-kündüz mazarliⱪta wǝ taƣlar arisida tohtawsiz warⱪirap-jarⱪirap yürǝtti, ɵz-ɵzini taxlar bilǝn kesip yarilanduratti.

6 Lekin u Əysani yiraⱪtin kɵrüp, uning aldiƣa yügürüp berip, sǝjdǝ ⱪildi□ 7 wǝ ⱪattiⱪ awazda warⱪirap:

— Ⱨǝmmidin aliy Hudaning Oƣli Əysa, sening mening bilǝn nemǝ karing! Huda ⱨǝⱪⱪi, sǝndin ɵtünüp ⱪalay, meni ⱪiynima! — dedi□ 8 (qünki Əysa uningƣa: «Ⱨǝy napak roⱨ, uningdin qiⱪ!» degǝnidi).□

9 U uningdin:

— Isming nemǝ? — dǝp soridi.

— Ismim «ⱪoxun» — qünki sanimiz kɵp, — dǝp jawab bǝrdi u.□

10 Wǝ u Əysadin ularni bu yurttin ⱨǝydiwǝtmigǝysǝn, dǝp kɵp ɵtünüp yalwurdi.

11 Taƣ baƣrida qong bir top tongguz padisi otlap yürǝtti. 12 Jinlar uningƣa:

— Bizni muxu tongguzlarƣa ǝwǝtkin, ularning iqigǝ kirip ketixkǝ yol ⱪoyƣaysǝn, — dǝp yalwuruxti.

13 Əysa dǝrⱨal yol ⱪoydi. Xuning bilǝn napak roⱨlar qiⱪip, tongguzlarning tenigǝ kirixi bilǝnla, tongguzlar tik yardin etilip qüxüp, dengizƣa ƣǝrⱪ boldi. Ular ikki mingƣa yeⱪin idi. 14 Tongguz baⱪⱪuqilar bolsa u yǝrdin ⱪeqip, xǝⱨǝr-yezilarda bu ixlarni pur ⱪildi. Xu yǝrdikilǝr nemǝ ix yüz bǝrgǝnlikini kɵrgili qiⱪixti.

15 Ular Əysaning yeniƣa kǝldi wǝ ilgiri jinlar qaplixiwalƣan ⱨeliⱪi adǝmning kiyimlǝrni kiyip, ǝs-ⱨoxi jayida olturƣinini — yǝni «ⱪoxun jinlar» qaplaxⱪan xu adǝmni kɵrüp, ⱪorⱪup ketixti. 16 Bu wǝⱪǝni kɵrgǝnlǝr jinlar qaplaxⱪan adǝmdǝ nemǝ yüz bǝrgǝnlikini wǝ tongguzlarning aⱪiwitini hǝlⱪⱪǝ bayan ⱪilip bǝrdi.

17 Buning bilǝn halayiⱪ Əysaƣa: Yurtlirimizdin qiⱪip kǝtkǝysǝn, dǝp yalwuruxⱪa baxlidi.

18 U kemigǝ qiⱪiwatⱪanda, ilgiri jinlar qaplaxⱪan ⱨeliⱪi adǝm uningdin: Mǝnmu sǝn bilǝn billǝ baray, dǝp ɵtündi.■

19 Lekin u buningƣa unimay:

— Ɵz ɵydikiliring wǝ yurtdaxliringning yeniƣa berip, ularƣa Pǝrwǝrdigarning sanga xunqilik uluƣ ixlarni ⱪilip bǝrgǝnlikini, Uning sanga rǝⱨim-xǝpⱪǝt kɵrsǝtkǝnlikini hǝwǝrlǝndürgin, — dedi. □ 20 U ⱪaytip berip, Əysaning ɵzigǝ ⱪandaⱪ uluƣ ixlarni ⱪilƣanliⱪini «On xǝⱨǝr rayoni»da jar ⱪilixⱪa baxlidi. Buni angliƣanlarning ⱨǝmmisi tolimu ⱨǝyran ⱪelixti.□

Uning Yairusning ⱪizini tirildürüxi wǝ hun kesili basⱪan bir ayalni saⱪaytixi

Mat. 9:18-26; Luⱪa 8:40-56

21 Əysa ⱪaytidin kemǝ bilǝn dengizning u ⱪetiƣa ɵtkǝndǝ, zor bir top halayiⱪ uning yeniƣa yiƣildi; u dengiz boyida turatti. ■ 22-23 Mana, mǝlum bir sinagogning qongi Yairus isimlik bir kixi kǝldi. U uni kɵrüp ayiƣiƣa yiⱪilip:

— Kiqik ⱪizim ɵlǝy dǝp ⱪaldi. Berip uningƣa ⱪolliringizni tǝgküzüp ⱪoysingiz, u saⱪiyip yaxiƣay! — dǝp ⱪattiⱪ yelindi.■

24 Əysa uning bilǝn billǝ bardi. Zor bir top halayiⱪmu olixip ⱪistaxⱪan ⱨalda kǝynidin mengixti. 25 Hun tǝwrǝx kesiligǝ giriptar bolƣiniƣa on ikki yil bolƣan bir ayal bar bolup, ■ 26 u nurƣun tewiplarning ⱪolida kɵp azab tartip, bar-yoⱪini hǝjlǝp tügǝtkǝn bolsimu, ⱨeqⱪandaⱪ ünümi bolmay, tehimu eƣirlixip kǝtkǝnidi. 27 Bu ayal Əysa ⱨǝⱪⱪidiki gǝplǝrni anglap, halayiⱪning otturisidin ⱪistilip kelip, arⱪa tǝrǝptin uning tonini silidi. 28 Qünki u kɵnglidǝ: «Uning tonini silisamla saⱪaymay ⱪalmaymǝn» dǝp oyliƣanidi. 29 Hun xuan tohtap, ayal kesǝl azabidin saⱪaytilƣanliⱪini ɵz tenidǝ sǝzdi. □ 30 Əysa dǝrⱨal wujudidin ⱪudrǝtning qiⱪⱪanliⱪini sezip, halayiⱪning iqidǝ kǝynigǝ burulup:

— Kiyimimni siliƣan kim? — dǝp soridi.■

31 Muhlisliri uningƣa:

— Halayiⱪning ɵzüngni ⱪistap mengiwatⱪanliⱪini kɵrüp turuⱪluⱪ, yǝnǝ: «Meni siliƣan kim?» dǝp soraysǝnƣu? — deyixti.

32 Biraⱪ Əysa ɵzini siliƣuqini tepix üqün tehiqǝ ǝtrapiƣa ⱪarawatatti. □ 33 Ɵzidǝ nemǝ ixning yüz bǝrgǝnlikini sǝzgǝn ayal ⱪorⱪup-titrigǝn ⱨalda kelip uning aldiƣa yiⱪildi wǝ uningƣa ⱨǝⱪiⱪiy ǝⱨwalni pütünlǝy eytti. 34 U uningƣa:

— Ⱪizim, ixǝnqing seni saⱪaytti! Tinq-hatirjǝmliktǝ ⱪayt! Kesilingning azabidin saⱪayƣin, — dedi.□
  ■

35 U bu sɵzni ⱪiliwatⱪanda, sinagogning qongining ɵyidin bǝzilǝr kelip uningƣa:

Ⱪizingiz ɵldi. Əmdi ustazni nemixⱪa yǝnǝ awarǝ ⱪilisiz?! — deyixti.■

36 Lekin Əysa bu sɵzlǝrni anglap dǝrⱨal sinagogning qongiƣa:

Ⱪorⱪmiƣin! Pǝⱪǝt ixǝnqtǝ bol! — dedi. 37 U pǝⱪǝt Petrus, Yaⱪup wǝ Yaⱪupning inisi Yuⱨanna bilǝn yolƣa qiⱪti; baxⱪa ⱨeqkimning ɵzi bilǝn billǝ berixiƣa yol ⱪoymidi. 38 U sinagogning qongining ɵyi aldiƣa kǝlgǝndǝ, ⱪiyⱪas-quⱪanni, halayiⱪning ⱪattiⱪ nalǝ-pǝryad wǝ aⱨ-zar kɵtürgǝnlikini kɵrüp, 39 ɵygǝ kirip ularƣa:

— Nemixⱪa ⱪiyⱪas-quⱪan wǝ aⱨ-zar kɵtürisilǝr? Bala ɵlmǝptu, uhlap ⱪaptu, — dedi. ■ 40 Ular uni mǝshirǝ ⱪilixti; lekin u ⱨǝmmǝylǝnni taxⱪiriƣa qiⱪiriwetip, balining ata-anisini wǝ ɵz ⱨǝmraⱨlirini elip, bala yatⱪan ɵygǝ kirdi. 41 U balining ⱪolini tutup, uningƣa: «Talita kumi» dedi. Bu sɵzning mǝnisi «Ⱪizim, sanga eytimǝnki, ornungdin tur» degǝnlik idi. 42 Ⱪiz dǝrⱨal ornidin turup mangdi (u on ikki yaxta idi). Ular bu ixⱪa mutlǝⱪ ⱨǝyran ⱪelixti. 43 U ularƣa bu ixni ⱨeqkimgǝ eytmasliⱪni ⱪattiⱪ tapilidi, xundaⱪla ⱪizƣa yegüdǝk birnemǝ berixni eytti.

6

Nasarǝtliklǝrning uni qǝtkǝ ⱪeⱪixi

Mat. 13:53-58; Luⱪa 4:16-30

1 U u yǝrdin ketip, ɵz yurtiƣa kǝldi. Uning muhlislirimu uningƣa ǝgixip bardi.■ 2 Xabat küni kǝlgǝndǝ, u sinagogda tǝlim berixkǝ kirixti. Tǝlimini angliƣanlardin kɵp adǝm intayin ⱨǝyran boluxup:

— Bu adǝm bularƣa nǝdin erixkǝndu? Uningƣa muxundaⱪ danaliⱪ ⱪandaⱪ berilgǝn? Uning ⱪolida muxundaⱪ mɵjizilǝr ⱪandaⱪ yaritilidiƣandu? 3 U ⱨeliⱪi yaƣaqqi ǝmǝsmu, Mǝryǝmning oƣli, xundaⱪla Yaⱪup, Yosǝ, Yǝⱨuda wǝ Simonlarning akisiƣu? Uning singillirimu bu yǝrdǝ arimizda turuwatmamdu? — deyixti. Xuning bilǝn ular uningƣa ⱨǝsǝt-bizarliⱪ bilǝn ⱪaridi.□  ■ 4 Xuning bilǝn Əysa ularƣa:

— Ⱨǝrⱪandaⱪ pǝyƣǝmbǝr baxⱪa yǝrlǝrdǝ ⱨɵrmǝtsiz ⱪalmaydu, pǝⱪǝt ɵz yurti, ɵz uruⱪ-tuƣⱪanliri arisida wǝ ɵz ɵyidǝ ⱨɵrmǝtkǝ sazawǝr bolmaydu, — dedi.■

5 Xuning bilǝn ⱪollirini birⱪanqǝ bimarning üstigǝ tǝgküzüp, ularni saⱪaytⱪandin baxⱪa, xu yǝrdǝ u ⱨeqⱪandaⱪ mɵjizǝ yaritalmidi.■ 6 Wǝ u ularning iman-ixǝnqsizlikidin ⱨǝyran ⱪaldi.■

Əysaning on ikki rosulni ǝwǝtixi

Mat. 10:1, 5-15; Luⱪa 9:1-6

7 Andin u ǝtraptiki yeza-kǝntlǝrni aylinip tǝlim bǝrdi.

U on ikkiylǝnni yeniƣa qaⱪirdi wǝ hǝlⱪ arisiƣa ikki-ikkidin ǝwǝtixkǝ baxlidi. U ularƣa napak roⱨlarni ⱨǝydǝx ⱨoⱪuⱪini bǝrdi;□  ■ 8 wǝ ularƣa: — Sǝpǝrdǝ yeninglarƣa ⱨasidin baxⱪa nǝrsǝ eliwalmanglar, nǝ hurjun nǝ nan eliwalmanglar, bǝlwaƣⱪa pulmu salmanglar,□ 9 putunglarƣa kǝxlǝrni kiyinglar, biraⱪ ikki yǝktǝk kiyiwalmanglar, — dǝp tapilidi. □  ■ 10 U yǝnǝ:

— Bir yurtⱪa barƣininglarda, kimning ɵyigǝ ⱪobul ⱪilinip kirsǝnglar, u yurttin kǝtküqǝ xu ɵydila turunglar. □ 11 Ⱪaysi yǝrdikilǝr silǝrni ⱪobul ⱪilmisa, xundaⱪla sɵzünglarni anglimisa, u yǝrdin kǝtkininglarda, ularƣa agaⱨ-guwaⱨ bolsun üqün ayiƣinglardiki topini ⱪeⱪiwetinglar! — dedi.□  ■

12 Xuning bilǝn ular yolƣa qiⱪip, kixilǝrni gunaⱨliriƣa towa ⱪilixⱪa jar selip ündidi. 13 Ular nurƣun jinlarni ⱨǝydidi, nurƣun bimarlarni zǝytun meyi bilǝn mǝsiⱨ ⱪilip saⱪaytti.□  ■

Qɵmüldürgüqi Yǝⱨyaning ɵlümi

Mat. 14:1-12; Luⱪa 9:7-9

14 Uning nami mǝxⱨur bolƣaqⱪa, Ⱨerod padixaⱨ uning ⱨǝⱪⱪidǝ anglap: «Bu adǝm qoⱪum ɵlümdin tirilgǝn Qɵmüldürgüqi Yǝⱨyadur. Xuning üqün muxu alaⱨidǝ ⱪudrǝtlǝr uningda küqini kɵrsitidu» dǝytti. □  ■ 15 Baxⱪilar: «U Ilyas pǝyƣǝmbǝr» desǝ, yǝnǝ bǝzilǝr: «Burunⱪi pǝyƣǝmbǝrlǝrdǝk bir pǝyƣǝmbǝr bolsa kerǝk» deyixǝtti.

16 Biraⱪ bularni angliƣan Ⱨerod:

— Mǝn kallisini alƣan Yǝⱨyaning ɵzi xu — u ɵlümdin tiriliptu! — dedi.

17-18 Ⱨerodning bundaⱪ deyixining sǝwǝbi, u ɵgǝy akisi Filipning ayali Ⱨerodiyǝning wǝjidin adǝm ǝwǝtip Yǝⱨyani tutup, zindanƣa taxliƣanidi. Qünki u xu ayal bilǝn nikaⱨlanƣanidi; Yǝⱨya Ⱨerodⱪa tǝnbiⱨ berip: «Akangning ayalini tartiwelixing Tǝwrat ⱪanuniƣa hilap» dǝp ⱪayta-ⱪayta degǝnidi.□  ■

19 Xuning üqün Ⱨerodiyǝ Yǝⱨyaƣa adawǝt saⱪlaytti; uni ɵltürmǝkqi bolƣan bolsimu, lekin xundaⱪ ⱪilalmaytti. 20 Qünki Ⱨerod Yǝⱨyani diyanǝtlik wǝ muⱪǝddǝs adǝm dǝp bilip, uningdin ⱪorⱪatti, xunglaxⱪa uni ⱪoƣdaytti; u uning sɵzlirini angliƣan qaƣlirida alaⱪzadǝ bolup ketǝtti, lekin yǝnila sɵzlirini anglaxⱪa amraⱪ idi.□  ■

21 Əmma Ⱨerodiyǝ kütkǝn pǝyt ahir yetip kǝldi; Ⱨerod tuƣulƣan künidǝ ɵz ǝmǝldarliri, mingbexiliri wǝ Galiliyǝ ɵlkisidiki katta ǝrbablarni ziyapǝt bilǝn kütüwaldi; ■ 22 ⱨeliⱪi Ⱨerodiyǝning ⱪizi sorunƣa qüxüp ussul oynap bǝrdi. Bu Ⱨerod wǝ ⱨǝmdastihan bolƣanlarƣa bǝkmu yarap kǝtti. Padixaⱨ ⱪizƣa: — Mǝndin nemǝ tǝlǝp ⱪilsang, xuni berimǝn, — dedi. □ 23 Andin u ⱪǝsǝm ⱪilip yǝnǝ:

— Mǝndin nemǝ tǝlǝp ⱪilsang, ⱨǝtta padixaⱨliⱪimning yerimini desǝngmu xuni berimǝn, — dedi.■

24 Ⱪiz sirtⱪa qiⱪip, anisidin:

— Nemǝ tǝlǝp ⱪilay? — dǝp soriwidi, anisi: — Qɵmüldürgüqi Yǝⱨyaning kallisini tǝlǝp ⱪil, — dedi.

25 Ⱪiz dǝrⱨal padixaⱨning aldiƣa aldirap kirip:

— Qɵmüldürgüqi Yǝⱨyaning kallisini ⱨazirla bir tǝhsigǝ ⱪoyup ǝkilixlirini halaymǝn, — dedi.

26 Padixaⱨ buningƣa naⱨayiti ⱨǝsrǝt qǝkkǝn bolsimu, ⱪǝsǝmliri tüpǝylidin wǝ dastihanda olturƣanlar wǝjidin, uningƣa bǝrgǝn sɵzidin yanƣusi kǝlmidi. 27 Xunga padixaⱨ dǝrⱨal bir jallat ǝwǝtip, uning kallisini elip kelixni ǝmr ⱪildi. Jallat zindanƣa berip Yǝⱨyaning kallisini elip, □  ■ 28 uni bir tǝhsigǝ ⱪoyup, ⱪizning aldiƣa elip kelip uningƣa bǝrdi. Ⱪiz uni anisiƣa tapxurdi. 29 Bu ixni angliƣan Yǝⱨyaning muhlisliri kelip, jǝsǝtni elip ketip bir ⱪǝbrigǝ ⱪoydi.

Əysaning bǝx ming kixini ozuⱪlanduruxi

Mat. 14:13-21; Luⱪa 9:10-17; Yⱨ. 6:1-14

30 Ⱪaytip kǝlgǝn rosullar Əysaning yeniƣa yiƣildi, nemǝ ⱪilƣanliri ⱨǝm nemǝ tǝlim bǝrgǝnlirini uningƣa mǝlum ⱪilixti. ■ 31 Kelip-ketiwatⱪanlar naⱨayiti kɵplikidin ularƣa tamaⱪlinixⱪimu waⱪit qiⱪmidi. Xunga u ularƣa:

— Yürünglar, mǝn bilǝn hilwǝt bir jayƣa berip, birdǝm aram elinglar, — dedi. ■ 32 Buning bilǝn ular kemigǝ qüxüp, hilwǝt bir qɵl yǝrgǝ ⱪarap mangdi. ■ 33 Biraⱪ nurƣun kixilǝr ularning ketiwatⱪanliⱪini bayⱪap, ularni tonuweliwidi, ǝtraptiki barliⱪ xǝⱨǝrlǝrdin piyadǝ yolƣa qiⱪip, yügürüp, ulardin burun u yǝrgǝ berip yiƣilixti. 34 Əysa kemidin qüxüp, zor bir top adǝmni kɵrüp, ularning padiqisiz ⱪoy padisidǝk bolƣanliⱪiƣa iq aƣritti. Xunga u ularƣa kɵp ixlarni ɵgitixkǝ baxlidi.■

35 Kǝq kirip ⱪalƣanda, muhlisliri uning yeniƣa kelip:

— Bu qɵl bir jay ikǝn, kǝq kirip kǝtti. ■ 36 Halayiⱪni yolƣa seliwǝtkǝn bolsang, ular ǝtraptiki kǝnt-ⱪixlaⱪlarƣa berip, ɵzlirigǝ nan setiwalsun; qünki ularda yegüdǝk nǝrsǝ yoⱪ, — dedi.

37 Lekin u ularƣa jawabǝn:

— Ularƣa ɵzünglar ozuⱪ beringlar, — dedi.

Muhlislar uningdin:

— Ikki yüz kümüx dinarƣa ularƣa nan ǝkelip ularni ozuⱪlanduramduⱪ? — dǝp soridi.□

38 Əysa ularƣa: — Ⱪanqǝ neninglar bar? Berip ⱪarap beⱪinglar, — dedi. Ular ⱪarap baⱪⱪandin keyin:

— Bǝxi bar ikǝn, yǝnǝ ikki beliⱪmu bar ikǝn, — deyixti.■

39 U ularƣa kixilǝrni top-top ⱪilip yexil qimǝndǝ olturƣuzuxni buyrudi. 40 Halayiⱪ yüzdin, ǝlliktin sǝp-sǝp bolup olturuxti. □ 41 U bǝx nan bilǝn ikki beliⱪni ⱪoliƣa elip, asmanƣa ⱪarap Hudaƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ eytti, andin nanlarni oxtup, kɵpqilikkǝ tutup berix üqün muhlisliriƣa berip turatti; ikki beliⱪnimu ⱨǝmmǝylǝngǝ tarⱪitip bǝrdi. ■ 42 Ⱨǝmmǝylǝn yǝp toyundi. 43  Muhlislar exip ⱪalƣan nan wǝ beliⱪ parqilirini liⱪ on ikki sewǝtkǝ teriwaldi. □ 44 Nanlarni yegǝn ǝrlǝrning sanila bǝx mingqǝ idi.

Əysaning su üstidǝ mengixi

Mat. 14:22-33; Yⱨ. 6:16-21

45 Bu ixtin keyinla, u muhlisliriƣa ɵzüm bu halayiⱪni yolƣa seliwetimǝn, angƣiqǝ silǝr kemigǝ olturup, dengizning ⱪarxi ⱪirƣiⱪidiki Bǝyt-Saida yezisiƣa ɵtüp turunglar, dǝp buyrudi. □  ■ 46 Ularni yolƣa seliwǝtkǝndin keyin, u dua-tilawǝt ⱪilix üqün taƣⱪa qiⱪti. ■ 47 Kǝq kirgǝndǝ, kemǝ dengizning otturisiƣa yǝtkǝnidi, u ɵzi yalƣuz ⱪuruⱪluⱪta idi. ■ 48 U muhlislirining palaⱪni küqǝp uruwatⱪanliⱪini kɵrdi; qünki xamal tǝtür yɵnilixtǝ qiⱪⱪanidi. Keqǝ tɵtinqi jesǝk waⱪtida, u dengizning üstidǝ mengip, muhlisliri tǝrǝpkǝ kǝldi wǝ ularning yenidin ɵtüp ketidiƣandǝk ⱪilatti. □
49 Lekin ular uning dengizning üstidǝ mengip keliwatⱪanliⱪini kɵrüp, uni alwasti ohxaydu, dǝp oylap quⱪan selixti. 50 Qünki ularning ⱨǝmmisi uni kɵrüp sarasimigǝ qüxti.

Lekin u dǝrⱨal ularƣa:

— Yürǝklik bolunglar, bu mǝn, ⱪorⱪmanglar! — dedi.

51 U kemigǝ, ularning yeniƣa qiⱪⱪandila, xamal tohtidi. Ular buningdin ⱨoxidin kǝtküdǝk dǝrijidǝ ⱪattiⱪ ⱨǝyran ⱪelixip, nemini oylaxni bilmǝytti; 52 qünki ular nan berix mɵjizisini tehiqǝ qüxǝnmigǝnidi, ularning ⱪǝlbi bihud ⱨalǝttǝ turatti.

53 Ular dengizning ⱪarxi tǝripigǝ ɵtüp, Ginnisarǝt degǝn yurtta ⱪuruⱪluⱪⱪa qiⱪip, kemini baƣlap ⱪoydi. ■ 54 Ular kemidin qüxüxi bilǝnla, halayi’ⱪ uni dǝrⱨal tonuwelip, 55 ǝtraptiki ⱨǝmmǝ jaylarƣa yügürüxüp bardi wǝ «U palanqi yǝrgǝ qüxüptu» dǝp anglixi bilǝnla, bimarlarni zǝmbilgǝ selip, xu yǝrgǝ uning aldiƣa elip berixti.

56 U mǝyli yeza, mǝyli xǝⱨǝr yaki ⱪixlaⱪlarƣa barsun, hǝlⱪ aƣriⱪlarni bazarlarƣa elip qiⱪip yatⱪuzatti; ular uningdin aƣriⱪlar ⱨeq bolmiƣanda sening yepinqangning pexigǝ bolsimu ⱪolini tǝgküzüwalsaⱪ dǝp ɵtündi. Uningƣa ⱪolini tǝgküzgǝnlǝrning ⱨǝmmisi saⱪaydi.

7

Insanni nemǝ napak ⱪilidu?

Mat. 15:1-20

1 Bu qaƣda, Pǝrisiylǝr wǝ Tǝwrat ustazliridin bǝziliri Yerusalemdin kelip uning aldiƣa yiƣildi;■ 2-5 xu Pǝrisiylǝr wǝ Tǝwrat ustazliri uning muhlisliridin bǝzilirining tamaⱪni ⱪolini yumay, yǝni «napak» ⱨalda yǝwatⱪanliⱪini kɵrüp, uningdin:

— Muhlisliring nemixⱪa ata-bowilirimizning ǝn’ǝnilirigǝ riayǝ ⱪilmay, bǝlki yuyulmiƣan ⱪolliri bilǝn tamaⱪ yǝydu? — dǝp soraxti (qünki Pǝrisiylǝr wǝ pütün Yǝⱨudiylar ata-bowiliri tǝripidin ⱪaldurulƣan ǝn’ǝnini qing tutⱪaqⱪa, awwal ⱪollirini ǝstayidilliⱪ bilǝn yumisa, tamaⱪ yemǝydu. Xuningdǝk bazardin ⱪaytip kǝlgǝndimu, ular ⱪol yumay birnǝrsǝ yemǝydu. Uningdin baxⱪa, piyalǝ-ⱪǝdǝⱨ, das-qɵgün wǝ mis ⱪaqilar wǝ diwanlarni yuyux toƣrisida tapxurulƣan nurƣunliƣan ǝn’ǝnilǝrdimu qing turidu).□

6 U ularƣa jawab berip mundaⱪ dedi:

— Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr silǝr sahtipǝzlǝr toƣranglarda aldin’ala toptoƣra bexarǝt bǝrgǝn! uning yazmisida pütülgǝndǝk: —

«Muxu hǝlⱪ aƣzida Meni ⱨɵrmǝtligini bilǝn,

Biraⱪ ⱪǝlbi Mǝndin yiraⱪ;■

7 Ular Manga biⱨudǝ ibadǝt ⱪilidu.

Ularning ɵgǝtkǝn tǝlimliri pǝⱪǝt insanlardin qiⱪⱪan pǝtiwalarla, halas».□  ■

8 Qünki silǝr Hudaning ǝmrini taxlap ⱪoyup, insanlarning ǝn’ǝnisini qing tutiwalidikǝnsilǝr — das-qɵgün, piyalǝ-ⱪǝdǝⱨlǝrni yuyux wǝ xuningƣa ohxap ketidiƣan nurƣan baxⱪa ixlarni ǝn’ǝnǝ ⱪilip yürisilǝr.□

9 U ularƣa yǝnǝ mundaⱪ dedi:

— Silǝr ɵzliringlarning ǝn’ǝnisini qing tutimiz dǝp Hudaning ǝmrini ǝpqillik bilǝn bir qǝtkǝ ⱪayrip ⱪoydunglar! 10 Qünki Musa pǝyƣǝmbǝr: «Ata-anangni ⱨɵrmǝt ⱪil» wǝ «Atisi yaki anisini ⱨaⱪarǝtligǝnlǝr ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinsun» dǝp ǝmr ⱪilƣan. ■ 11 Lekin silǝr: — Birsi «Atisi yaki anisiƣa: — Mǝn silǝrgǝ yardǝm bǝrgüdǝk nǝrsilǝrni alliⱪaqan «ⱪurban ⱪilip» Hudaƣa atiwǝttim — desila, □ 12 xu kixining ata-anisining ⱨalidin hǝwǝr elixƣa bolmaydu, dǝp ɵgitisilǝr. 13 Xundaⱪ ⱪilip, silǝr ǝwladliringlarƣa tapxurƣan ǝn’ǝnǝnglǝrni dǝp Hudaning ǝmrini yoⱪⱪa qiⱪiriwǝttinglar, wǝ xuningƣa ohxax kɵp ixlarni ⱪilisilǝr.□
  ■

Insanni nemǝ napak ⱪilidu?

14 Andin halayiⱪni yǝnǝ yeniƣa qaⱪirip, ularƣa:

— Ⱨǝmminglar manga ⱪulaⱪ selinglar wǝ xuni qüxininglarki, ■ 15 insanning sirtidin iqigǝ kiridiƣan nǝrsilǝrning ⱨeqⱪandiⱪi uni napak ⱪilmaydu, bǝlki ɵz iqidin qiⱪidiƣan nǝrsilǝr bolsa, ular insanni napak ⱪilidu. ■ 16 Angliƣudǝk ⱪuliⱪi barlar buni anglisun! — dedi.

17 U halayiⱪtin ayrilip ɵygǝ kirgǝndǝ, muhlisliri uningdin bu tǝmsil ⱨǝⱪⱪidǝ soridi. ■ 18 U ularƣa:

— Silǝrmu tehiqǝ qüxǝnmǝy yürüwatamsilǝr?! Sirttin insanning iqigǝ kiridiƣan ⱨǝrⱪandaⱪ nǝrsining uni napak ⱪilalmaydiƣanliⱪini tonup yǝtmǝywatmamsilǝr? 19  Sirttin kirgǝn nǝrsǝ insanning ⱪǝlbigǝ ǝmǝs, axⱪaziniƣa kiridu, andin u yǝrdin tǝrǝt bolup taxlinidu, — dedi (u bu gǝpni deyix bilǝn, ⱨǝmmǝ yemǝkliklǝrni ⱨalal ⱪiliwǝtti).

20 U yǝnǝ sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi:

— Insanning iqidin qiⱪidiƣinila, insanni napak ⱪilidu. 21-22 Qünki xular — yaman niyǝtlǝr, zinahorluⱪ, jinsiy buzuⱪluⱪlar, ⱪatilliⱪ, oƣriliⱪ, aqkɵzlük, rǝzilliklǝr, aldamqiliⱪ, xǝⱨwaniyliⱪ, ⱨǝsǝthorluⱪ, til-aⱨanǝt, tǝkǝbburluⱪ wǝ ⱨamaⱪǝtliklǝr insanning iqidin, yǝni uning ⱪǝlbidin qiⱪidu □  ■ 23  — bu rǝzil ixlarning ⱨǝmmisi insanning iqidin qiⱪip, ɵzini napak ⱪilidu.

Yat ǝllik bir ayalning etiⱪadi

Mat. 15:21-28

24 U ornidin turup u yǝrdin ayrilip, Tur wǝ Zidon ǝtrapidiki rayonlarƣa bardi wǝ bir ɵygǝ kirdi. Gǝrqǝ u buni ⱨeqkim bilmisun degǝn bolsimu, lekin yoxurup ⱪalalmidi. □  ■ 25 Dǝrwǝⱪǝ, napak roⱨ qaplaxⱪan kiqik bir ⱪizning anisi uning toƣrisidiki hǝwǝrni angliƣan ⱨaman yetip kelip, uning ayiƣiƣa yiⱪildi 26 (ayal Yunanliⱪ bolup, Suriyǝ ɵlkisidiki Fǝnikiy millitidin idi). U uningdin ⱪizidin jinni ⱨǝydiwetixni ɵtündi. □ 27 Lekin Əysa uningƣa:

— Aldi bilǝn balilar ⱪorsiⱪini toyƣuzsun; qünki balilarning nenini kiqik itlarƣa taxlap berix toƣra ǝmǝs, — dedi.□

28 Lekin u buningƣa jawabǝn:

— Durus, i Rǝb, biraⱪ ⱨǝtta itlarmu üstǝl astida turup balilardin qüxkǝn nan uwaⱪlirini yǝydiƣu, — dedi.

29 Əysa uningƣa:

— Sening muxu sɵzüng tüpǝylidin yolungƣa ⱪayt, jin ⱪizingdin qiⱪip kǝtti, — dedi.

30 Ayal ɵyigǝ ⱪaytip kǝlgǝndǝ, mana ⱪiz kariwatta yatatti, jin uningdin qiⱪip kǝtkǝnidi.

Əysaning bir gas-gaqa adǝmni saⱪaytixi

31 Əysa yǝnǝ Tur wǝ Zidon xǝⱨirining ǝtrapidiki rayonlardin qiⱪip, «On xǝⱨǝr» rayoni otturisidin ɵtüp, yǝnǝ Galiliyǝ dengiziƣa kǝldi. ■ 32 Halayiⱪ uning aldiƣa tili eƣir, gas bir adǝmni elip kelip, uning uqisiƣa ⱪolungni tǝgküzüp ⱪoysang, dǝp ɵtünüxti. ■ 33 U u adǝmni halayiⱪtin ayrip bir qǝtkǝ tartip, barmaⱪlirini uning ⱪulaⱪliriƣa tiⱪti, tükürüp, barmiⱪini uning tiliƣa tǝgküzdi. □ 34 Andin u asmanƣa ⱪarap uⱨ tartip horsinƣandin keyin, u adǝmgǝ: «Əffata» (mǝnisi «eqil») dedi. 35 U adǝmning ⱪulaⱪliri dǝrⱨal eqilip, tilimu eqilip rawan gǝp ⱪilixⱪa baxlidi.□

36 Əysa ularƣa buni ⱨeqkimgǝ eytmasliⱪni tapilidi. Lekin ularƣa ⱨǝrⱪanqǝ tapiliƣan bolsimu, bu hǝwǝrni yǝnila xunqǝ kǝng tarⱪitiwǝtti. 37 Halayiⱪ bu ixⱪa mutlǝⱪ ⱨǝyran ⱪelixip:

— U ⱨǝmmǝ ixlarni ⱪaltis ⱪilidikǝn! Ⱨǝtta gaslarni anglaydiƣan, gaqilarni sɵzlǝydiƣan ⱪilidikǝn, — deyixti.■

8

Əysaning tɵt ming kixini toyduruxi

Mat. 15:32-39

1 Xu künlǝrdǝ, yǝnǝ zor bir top halayiⱪ yiƣilƣanidi. Ularning yegüdǝk ⱨeqnemisi bolmiƣaqⱪa, u muhlislirini yeniƣa qaⱪirip:■

2 — Bu halayiⱪⱪa iqim aƣriydu. Qünki ular mening yenimda turƣili üq kün boldi, ularda yegüdǝk ⱨeqnǝrsimu ⱪalmidi. 3 Ularni ɵylirigǝ aq ⱪorsaⱪ ⱪaytursam, yolda ⱨalidin ketixi mumkin. Qünki bǝziliri yiraⱪtin kǝlgǝnikǝn, — dedi.

4 Muhlisliri buningƣa jawabǝn:

— Bundaⱪ hilwǝt bir jayda bu kixilǝrni toydurƣudǝk nanni nǝdin tapⱪili bolsun? — deyixti.

5 — Ⱪanqǝ neninglar bar? — dǝp soridi u.

Yǝttǝ, — deyixti ular.

6 Buning bilǝn u hǝlⱪni yǝrdǝ olturuxⱪa buyrudi. Andin yǝttǝ nanni ⱪoliƣa aldi wǝ Hudaƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ eytip oxtup, kɵpqilikkǝ tutuxⱪa muhlisliriƣa bǝrdi. Ular halayiⱪⱪa ülǝxtürüp bǝrdi. 7  Muhlislarda yǝnǝ birⱪanqǝ kiqik beliⱪmu bar idi. U Hudaƣa tǝxǝkkür eytip ularni bǝrikǝtlǝp, muhlisliriƣa ülǝxtürüp berixni eytti. 8 Halayiⱪ toyƣuqǝ yedi; ular exip ⱪalƣan parqilarni yǝttǝ sewǝtkǝ teriwaldi.□ 9 Yegǝnlǝr tɵt mingqǝ kixi idi. U ularni yolƣa saldi, 10 andin muhlisliri bilǝn billǝ dǝrⱨal kemigǝ qüxüp, Dalmanuta tǝrǝplirigǝ bardi.■

Pǝrisiylǝrning mɵjizilik alamǝtni kɵrüxni tǝlǝp ⱪilixi

Mat. 16:1-4

11 Pǝrisiylǝr qiⱪip, uni sinax mǝⱪsitidǝ uningdin bizgǝ asmandin bir mɵjizilik alamǝt kɵrsǝtsǝng, dǝp tǝlǝp ⱪilixip, uning bilǝn munazirilǝxkili turdi. □  ■ 12 U iqidǝ bir uluƣ-kiqik tinip:

— Bu dǝwr nemixⱪa bir «mɵjizilik alamǝt»ni istǝp yüridu? Xuni silǝrgǝ bǝrⱨǝⱪ eytip ⱪoyayki, bu dǝwrgǝ ⱨeqⱪandaⱪ mɵjizilik alamǝt kɵrsitilmǝydu, — dedi. □  ■

13 Andin ulardin ayrilip, yǝnǝ kemigǝ qiⱪip, dengizning u qetigǝ ɵtüp kǝtti.

Sahtipǝzlik «eqitⱪu»sidin saⱪlinix

Mat. 16:5-12

14 Muhlislar nan elip kelixni untuƣan bolup, kemidǝ bir tal nandin baxⱪa yǝydiƣini yoⱪ idi. 15 U ularni agaⱨlandurup:

— Eⱨtiyat ⱪilinglar, Pǝrisiylǝrning eqitⱪusi wǝ Ⱨerodning eqitⱪusidin ⱨezi bolunglar, — dedi.□  ■ 16 Muhlislar ɵzara mulaⱨizilixip:

— Uning bundaⱪ deyixi nan ǝkǝlmigǝnlikimizdin bolsa kerǝk, — deyixti.

17 Əysa ularning nemǝ deyixiwatⱪanliⱪini bilip:

— Nemixⱪa nan yoⱪluⱪi toƣrisida mulaⱨizǝ ⱪilisilǝr? Silǝr tehiqǝ pǝm-parasǝt yaki qüxǝnqigǝ igǝ bolmidinglarmu? Ⱪǝlbliringlar tehimu bihudlixip ketiwatamdu? ■ 18 Kɵzünglar turup kɵrmǝywatamsilǝr? Ⱪuliⱪinglar turup anglimaywatamsilǝr? Esinglarda yoⱪmu? 19 Bǝx ming kixigǝ bǝx nanni oxtuƣinimda, parqilarƣa liⱪ tolƣan ⱪanqǝ kiqik sewǝtni yiƣiwaldinglar? — dedi.

— On ikkini, — jawab bǝrdi ular.□  ■

20 — Yǝttǝ nanni tɵt ming kixigǝ oxtuƣinimda, parqilarƣa liⱪ tolƣan ⱪanqǝ sewǝtni yiƣiwaldinglar? — dedi u.

— Yǝttini, — Jawab bǝrdi ular.■

21 U ularƣa:

— Undaⱪta, ⱪandaⱪsigǝ silǝr tehi qüxǝnmǝysilǝr? — dedi.□

Bǝyt-Saidadiki bir korning saⱪaytilixi

22 Ular Bǝyt-Saida yezisiƣa kǝldi; halayiⱪ bir kor adǝmni uning aldiƣa elip kelip, uningƣa ⱪolungni tǝgküzüp ⱪoysang, dǝp ɵtündi. 23 U kor adǝmning ⱪolidin tutup yezining sirtiƣa yetilǝp bardi; uning kɵzlirigǝ tükürüp, üstigǝ ⱪollirini tǝgküzüp:

— Birǝr nǝrsǝ kɵrüwatamsǝn? — dǝp soridi.■

24 U bexini kɵtürüp:

— Kixilǝrni kɵrüwatimǝn; ular huddi mengip yürüwatⱪan dǝrǝhlǝrdǝk kɵrünüwatidu, — dedi.

25 Andin u ⱪaytidin ⱪollirini u adǝmning kɵzlirigǝ tǝgküzdi. U kɵzlirini eqiwidi, kɵzliri ǝsligǝ kelip, ⱨǝmmǝ nǝrsini eniⱪ kɵrdi. □ 26 Əysa uni ɵyigǝ ⱪayturup:

— Yeziƣimu kirmǝ, yaki yezidiki ⱨeqkimgǝ bu ixni uⱪturma, — dǝp tapilidi.□

Petrusning Əysani Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨ dǝp tonuxi

Mat. 16:13-20; Luⱪa 9:18-21

27 Əysa muhlisliri bilǝn qiⱪip Ⱪǝysǝriyǝ-Filippi rayoniƣa ⱪaraxliⱪ kǝnt-yezilarƣa bardi. Yolda u muhlisliridin:

— Kixilǝr meni kim dǝydu? — dǝp soridi.■

28 Ular uningƣa:

— Bǝzilǝr seni Qɵmüldürgüqi Yǝⱨya, bǝzilǝr Ilyas pǝyƣǝmbǝr wǝ yǝnǝ bǝzilǝr ilgiriki pǝyƣǝmbǝrlǝrdin biri dǝp ⱪaraydikǝn, — dǝp jawab berixti.■

29 U ulardin:

— Əmdi silǝrqu, silǝr meni kim dǝp bilisilǝr? — dǝp soridi.

Petrus jawabǝn: — Sǝn Mǝsiⱨdursǝn, — dedi.□  ■

30 U ularƣa ɵzi toƣruluⱪ ⱨeqkimgǝ tinmasliⱪni jiddiy tapilidi.

Əysaning ɵlüp tirilidiƣanliⱪini aldin eytixi

Mat. 16:21-28; Luⱪa 9:22-27

31 Xuning bilǝn u Insan’oƣlining nurƣun azab-oⱪubǝt tartixi, aⱪsaⱪallar, bax kaⱨinlar wǝ Tǝwrat ustazliri tǝripidin qǝtkǝ ⱪeⱪilixi, ɵltürülüxi wǝ üq kündin keyin tirildürülüxi muⱪǝrrǝr ikǝnlikini muhlisliriƣa ɵgitixkǝ baxlidi. □  ■ 32 U bu ixni oquⱪ-axkara sɵzlǝp bǝrdi. Buning bilǝn Petrus uni bir qǝtkǝ tartip, uni ǝyiblǝxkǝ baxlidi. □ 33 Lekin u burulup muhlisliriƣa ⱪarap, Petrusni ǝyiblǝp:

— Arⱪamƣa ɵt, Xǝytan! Sening oyliƣanliring Hudaning ixliri ǝmǝs, insanning ixliridur, — dedi.□  ■

34 Andin muhlisliri bilǝn halayiⱪnimu qaⱪirip mundaⱪ dedi:

— Kimdǝkim manga ǝgixixni niyǝt ⱪilsa, ɵzidin keqip, ɵzining krestini kɵtürüp manga ǝgǝxsun! □  ■ 35 Qünki kimdǝkim ɵz jenini ⱪutⱪuzay desǝ, qoⱪum uningdin mǝⱨrum bolidu; lekin kimdǝkim mǝn üqün wǝ hux hǝwǝr üqün ɵz jenidin mǝⱨrum bolsa, uni ⱪutⱪuzidu. ■ 36 Qünki bir adǝm pütkül dunyaƣa igǝ bolup, jenidin mǝⱨrum ⱪalsa, buning nemǝ paydisi bolsun?! □ 37 U nemisini jeniƣa tegixsun?! ■ 38 Qünki kimdǝkim zinahor wǝ gunaⱨkar bu dǝwr aldida mǝndin wǝ mening sɵzlirimdin nomus ⱪilsa, Insan’oƣlimu atisining xan-xǝripi iqidǝ muⱪǝddǝs pǝrixtilǝr bilǝn billǝ kǝlginidǝ, uningdin nomus ⱪilidu.□  ■

9

Əysaning julaliⱪta kɵrünüxi

Mat. 17:1-13; Luⱪa 9:28-36

1 U ularƣa yǝnǝ:

— Mǝn silǝrgǝ xuni bǝrⱨǝⱪ eytip ⱪoyayki, bu yǝrdǝ turƣanlarning arisidin ɵlümning tǝmini tetixtin burun jǝzmǝn Hudaning padixaⱨliⱪining küq-ⱪudrǝt bilǝn kǝlgǝnlikini kɵridiƣanlar bardur.□

  ■

Əysaning julaliⱪta kɵrünüxi

2 Wǝ altǝ kündin keyin, Əysa Petrus, Yaⱪup wǝ Yuⱨannani ayrip elip, egiz bir taƣⱪa qiⱪti. U yǝrdǝ uning siyaⱪi ularning kɵz aldidila ɵzgirip,■ 3 kiyimliri yǝr yüzidiki ⱨeqbir aⱪartⱪuqimu aⱪartalmiƣudǝk dǝrijidǝ parⱪirap ⱪardǝk ap’aⱪ boldi. 4 Ularning kɵz aldida Musa wǝ Ilyas pǝyƣǝmbǝrlǝr tuyuⱪsiz kɵründi; ular Əysa bilǝn sɵzlixiwatⱪanidi. 5 Petrus bu ixⱪa jawabǝn Əysaƣa:

— Ustaz, bu yǝrdǝ bolƣinimiz intayin yahxi boldi! Birini sanga, birini Musaƣa, yǝnǝ birini Ilyasⱪa atap bu yǝrgǝ üq kǝpǝ yasayli! — dedi□ 6 (qünki Petrus nemǝ deyixini bilmǝy ⱪalƣanidi, qünki ular ⱪorⱪunqⱪa qɵmüp kǝtkǝnidi).

7 Tuyuⱪsiz bir parqǝ bulut ularni ⱪapliwaldi wǝ buluttin: «Bu Mening sɵyümlük Oƣlumdur; uningƣa ⱪulaⱪ selinglar!» degǝn awaz anglandi.■ 8 Ular lappidǝ ǝtrapiƣa ⱪarixiwidi, lekin yǝnǝ ⱨeqkimni kɵrmidi, ɵz yenida pǝⱪǝt Əysanila kɵrdi.

9 Ular taƣdin qüxüwatⱪanda, Əysa ularƣa, Insan’oƣli ɵlümdin tirildürülmigüqǝ, kɵrgǝnlirini ⱨeqkimgǝ eytmasliⱪni ǝmr ⱪilip tapilidi. ■ 10 Ular uning bu sɵzini kɵngligǝ püküp, «ɵlümdin tirilix» degǝnning zadi nemǝ ikǝnliki ⱨǝⱪⱪidǝ ɵzara mulaⱨizilǝxti.

11 Ular uningdin yǝnǝ:

— Tǝwrat ustazliri nemǝ üqün: «Ilyas pǝyƣǝmbǝr Mǝsiⱨ kelixtin awwal ⱪaytip kelixi kerǝk» deyixidu? — dǝp soraxti.■

12 U ularƣa jawabǝn:

— Ilyas pǝyƣǝmbǝr dǝrwǝⱪǝ Mǝsiⱨtin awwal kelidu, andin ⱨǝmmǝ ixni orniƣa kǝltüridu; ǝmdi nemixⱪa muⱪǝddǝs yazmilarda Insan’oƣli kɵp azab-oⱪubǝt qekidu wǝ horlinidu, dǝp pütülgǝn? □  ■ 13 Lekin mǝn silǝrgǝ xuni eytayki, Ilyas pǝyƣǝmbǝr dǝrⱨǝⱪiⱪǝt kǝldi wǝ dǝl muⱪǝddǝs yazmilarda u ⱨǝⱪⱪidǝ pütülgǝndǝk, kixilǝr uningƣa nemini halisa xundaⱪ ⱪildi.□  ■

Jin qaplaxⱪan balining azad ⱪilinixi

Mat. 17:14-20; Luⱪa 9:37-43

14 Ular muhlislarning yeniƣa ⱪaytip barƣinida, zor bir top adǝmlǝrning ularning ǝtrapiƣa olixiwalƣanliⱪini, birnǝqqǝ Tǝwrat ustazlirining ular bilǝn munazirǝ ⱪilixiwatⱪanliⱪini kɵrdi. 15 Uni kɵrgǝn pütün halayiⱪ intayin ⱨǝyran boluxti wǝ yügürüp kelip uning bilǝn salamlaxti. 16 U ulardin:

— Ular bilǝn nemǝ toƣruluⱪ munazirǝ ⱪilixiwatisilǝr, — dǝp soridi. □ 17 Halayiⱪtin birǝylǝn uningƣa:

— Ustaz, mǝn oƣlumni sening aldingƣa elip kǝldim, qünki uningƣa gaqa ⱪilƣuqi bir roⱨ qaplixiwalƣan. □  ■ 18 Ⱨǝr ⱪetim roⱨ uni qirmiwalsa, uni tartixturup yiⱪitidu, xuning bilǝn balining aƣzi kɵpüklixip, qixliri kirixip ketidu; ⱪaⱪxal bolup ⱪalidu. Muhlisliringdin jinni ⱨǝydiwǝtkǝysilǝr dǝp tilidim, biraⱪ ular ⱪilalmidi, — dedi.□

19  U jawabǝn: — Əy etiⱪadsiz dǝwr, silǝr bilǝn ⱪaqanƣiqǝ turay?! Mǝn silǝrgǝ yǝnǝ ⱪaqanƣiqǝ sǝwr ⱪilay? — Balini aldimƣa elip kelinglar — dedi.

20 Ular balini uning aldiƣa elip kǝldi. Əysani kɵrüx bilǝnla roⱨ balining pütün bǝdinini tartixturuwǝtti. Bala yiⱪilip, aƣzidin kɵpük qiⱪⱪan peti yǝrdǝ yumilap kǝtti.■

21 U balining atisidin:

— Bu ix bexiƣa kǝlginigǝ ⱪanqǝ uzun boldi? — dǝp soridi.

U: — Kiqikidin tartip xundaⱪ, 22 jin uni ⱨalak ⱪilix üqün kɵp ⱪetim otⱪa wǝ suƣa taxlidi. Əmdi bir amal ⱪilalisang, bizgǝ iq aƣritip xapaǝt ⱪilƣaysǝn! — dedi.

23 Əysa uningƣa: — «Ⱪilalisang!» dǝysǝnƣu! Ixǝnqtǝ bolƣan adǝmgǝ ⱨǝmmǝ ix mumkindur! — dedi.■

24 Balining atisi dǝrⱨal: — Mǝn ixinimǝn; ixǝnqsizlikimgǝ mǝdǝt ⱪilƣaysǝn! — dedi yiƣlap nida ⱪilip. 25 Əmdi Əysa kɵpqilikning yügürüxüp kǝlgǝnlikini kɵrüp, ⱨeliⱪi napak roⱨⱪa tǝnbiⱨ berip:

— Əy adǝmni gas wǝ gaqa ⱪilƣuqi roⱨ! Buyruⱪ ⱪilimǝnki, uningdin qiⱪ, ikkinqi kirgüqi bolma! — dedi.

26 Xu ⱨaman jin bir qirⱪiridi-dǝ, balini dǝⱨxǝtlik tartixturup, uningdin qiⱪip kǝtti. Bala ɵlüktǝk yetip ⱪaldi, halayiⱪning kɵpinqisi «U ɵldi!» deyixti. 27 Lekin Əysa balini ⱪolidin tutup yɵlidi, bala ornidin turdi.

28 Əysa ɵygǝ kirgǝndin keyin, muhlisliri uning bilǝn yalƣuz ⱪalƣanda uningdin: — Biz nemǝ üqün jinni ⱨǝydiwetǝlmiduⱪ? — dǝp soraxti.■

29 U ularƣa: — Bu hil jin dua wǝ rozidin baxⱪa yol bilǝn qiⱪirilmas, — dedi.□

Əysaning ɵlüp tirilidiƣanliⱪini yǝnǝ aldin eytixi

Mat. 17:22-23; Luⱪa 9:43-45

30 Ular xu yǝrdin ayrilip, Galiliyǝdin ɵtüp ketiwatatti. Biraⱪ u buni ⱨeqkimning bilixini halimaytti. ■ 31 Qünki u muhlisliriƣa:

— Insan’oƣli insanlarning ⱪoliƣa tapxurulup, ular uni ɵltüridu. Ɵltürülüp üq kündin keyin u tirilidu, — degǝn tǝlimni beriwatatti. 32 Lekin muhlislar bu sɵzni qüxǝnmidi ⱨǝmdǝ uningdin soraxⱪimu petinalmidi.

Ⱨǝⱪiⱪiy uluƣ kim?

Mat. 18:1-5; Luⱪa 9:46-48

33 U KǝpǝrNaⱨum xǝⱨirigǝ kǝldi. Ɵygǝ kirgǝndǝ u ulardin:

— Yolda nemǝ toƣrisida mulaⱨizilǝxtinglar? — dǝp soridi. ■ 34 Lekin ular xük turdi, qünki ular yolda ⱪaysimiz ǝng uluƣ dǝp bir-biri bilǝn mulaⱨizilǝxkǝnidi.

35 U olturup, on ikkǝylǝnni yeniƣa qaⱪirip, ularƣa:

— Kim birinqi boluxni istigǝn bolsa, xu ⱨǝmmǝylǝnning ǝng ahirⱪisi wǝ ⱨǝmmǝylǝnning hizmǝtkari bolsun, — dedi. ■ 36 Andin u kiqik bir balini otturida turƣuzdi wǝ uni ⱪuqiⱪiƣa elip turup, ularƣa mundaⱪ dedi:■

37 — Kim mening namimda muxundaⱪ kiqik balini ⱪobul ⱪilsa, meni ⱪobul ⱪilƣan bolidu. Kim meni ⱪobul ⱪilsa, u meni ǝmǝs, bǝlki meni ǝwǝtküqini ⱪobul ⱪilƣan bolidu.□  ■

Ⱪarxi turmasliⱪning ɵzi ⱪolliƣanliⱪtur

Luⱪa 9:49-50

38 Yuⱨanna uningƣa:

— Ustaz, sening naming bilǝn jinlarni ⱨǝydǝwatⱪan birsini kɵrduⱪ. Lekin u biz bilǝn birgǝ sanga ǝgǝxkǝnlǝrdin bolmiƣaqⱪa, uni tostuⱪ, — dedi.■

39 Lekin Əysa: — Uni tosmanglar. Qünki mening namim bilǝn bir mɵjizǝ yaratⱪan birsi arⱪidinla mening üstümdin yaman gǝp ⱪilixi mumkin ǝmǝs. ■ 40 Qünki bizgǝ ⱪarxi turmiƣanlar bizni ⱪolliƣanlardur. 41 Qünki mǝn silǝrgǝ xuni bǝrⱨǝⱪ eytip ⱪoyayki, Mǝsiⱨkǝ mǝnsup bolƣanliⱪinglar üqün, mening namimda silǝrgǝ ⱨǝtta birǝr piyalǝ su bǝrgǝn kiximu ɵz in’amiƣa erixmǝy ⱪalmaydu.■

Gunaⱨning ezitⱪuluⱪi

Mat. 18:6-9; Luⱪa 17:1-2

42 Lekin manga etiⱪad ⱪilƣan bundaⱪ kiqiklǝrdin birini gunaⱨⱪa putlaxturƣan ⱨǝrⱪandaⱪ adǝmni, u boyniƣa yoƣan tügmǝn texi esilƣan ⱨalda dengizƣa taxliwetilgini ǝwzǝl bolatti.■

43 Əgǝr ǝmdi ⱪolung seni gunaⱨⱪa putlaxtursa, uni kesip taxliwǝt. Qünki ikki ⱪolung bar ⱨalda dozahⱪa, yǝni ɵqürülmǝs otⱪa kirginingdin kɵrǝ, qolaⱪ ⱨalda ⱨayatliⱪⱪa kirgining ǝwzǝldur. ■ 44 Qünki dozahta xularni yǝydiƣan ⱪurt-ⱪongƣuzlar ɵlmǝydu, yalⱪunluⱪ ot ɵqmǝydu.□  ■

45 Əgǝr ǝmdi putung seni gunaⱨⱪa putlaxtursa, uni kesip taxliwǝt. Qünki ikki putung bar ⱨalda dozahⱪa, yǝni ɵqürülmǝs otⱪa taxlanƣiningdin kɵrǝ, tokur ⱨalda ⱨayatliⱪⱪa kirgining ǝwzǝl. 46 Qünki dozahta xularni yǝydiƣan ⱪurt-ⱪongƣuzlar ɵlmǝydu, yalⱪunluⱪ ot ɵqmǝydu.■

47 Əgǝr kɵzüng seni gunaⱨⱪa putlaxtursa, uni oyup taxliwǝt. Ikki kɵzüng bar ⱨalda otluⱪ dozahⱪa taxlanƣiningdin kɵrǝ, singar kɵzlük bolup Hudaning padixaⱨliⱪiƣa kirgining ǝwzǝl. 48 Qünki dozahta xularni yǝydiƣan ⱪurt-ⱪongƣuzlar ɵlmǝydu, yalⱪunluⱪ ot ɵqmǝydu.■

49 Ⱨǝmmǝ adǝm ot bilǝn tuzlinidu wǝ ⱨǝrbir ⱪurbanliⱪ tuz bilǝn tuzlinidu. □  ■

50 Tuz yahxi nǝrsidur. Ⱨalbuki, ǝgǝr tuz ɵz tuzluⱪini yoⱪatsa, uningƣa ⱪaytidin tuz tǝmini ⱪandaⱪmu kirgüzgili bolidu? Ɵzünglarda tuz tepilsun wǝ bir-biringlar bilǝn inaⱪliⱪta ɵtünglar.□  ■

10

Talaⱪ toƣrisidiki tǝlim

Mat. 19:1-12

1 U u yǝrdin ⱪozƣilip, Yǝⱨudiyǝ ɵlkisi tǝrǝpliridin ɵtüp, Iordan dǝryasining u ⱪetidiki rayonlarƣimu bardi. Top-top adǝmlǝr yǝnǝ uning ǝtrapiƣa olixiwalƣanidi. U aditi boyiqǝ ularƣa tǝlim berixkǝ baxlidi.■ 2 Bǝzi Pǝrisiylǝr uning yeniƣa kelip uni ⱪiltaⱪⱪa qüxürüx mǝⱪsitidǝ uningdin:

— Bir adǝmning ayalini talaⱪ ⱪilixi Tǝwrat ⱪanuniƣa uyƣunmu? — dǝp soridi.□

3 Lekin u jawabǝn: — Musa pǝyƣǝmbǝr silǝrgǝ nemǝ dǝp buyruƣan? — dedi. 4 Ular: — Musa pǝyƣǝmbǝr kixining ayalini bir parqǝ talaⱪ heti yezipla talaⱪ ⱪilixiƣa ruhsǝt ⱪilƣan, — deyixti.□
  ■

5 Əysa ularƣa:

— Tax yürǝklikinglardin u silǝrgǝ bu ǝmrni pütkǝn; 6 lekin Huda alǝm apiridǝ bolƣinida insanlarni «Ər wǝ ayal ⱪilip yaratti».■ 7 «Xu sǝwǝbtin ǝr kixi ata-anisidin ayrilidu, ayali bilǝn birlixip■ 8 ikkilisi bir tǝn bolidu». Xundaⱪ ikǝn, ǝr-ayal ǝmdi ikki tǝn ǝmǝs, bǝlki bir tǝn bolidu.□  ■ 9 Xuning üqün, Huda ⱪoxⱪanni insan ayrimisun, — dedi.■

10 Ular ɵygǝ ⱪaytip kelip kirgǝndǝ, muhlisliri uningdin bu ⱨǝⱪtǝ soridi. 11 U ularƣa:

— Ayalini talaⱪ ⱪilip, baxⱪa birini ǝmrigǝ alƣan kixi ayaliƣa gunaⱨ ⱪilip zina ⱪilƣan bolidu. ■ 12 Erini ⱪoyuwetip, baxⱪa ǝrgǝ tǝgkǝn ayalmu zina ⱪilƣan bolidu, — dedi.□

Əysaning kiqik balilarƣa bǝht tilixi

Mat. 19:13-15; Luⱪa 18:15-17

13 Ⱪolungni tǝgküzgǝysǝn dǝp, kixilǝr kiqik balilirini uning aldiƣa elip keliwatatti. Biraⱪ muhlislar elip kǝlgǝnlǝrni ǝyiblidi. ■ 14 Buni kɵrgǝn Əysa aqqiⱪlinip, muhlisliriƣa:

Balilar aldimƣa kǝlsun, ularni tosmanglar. Qünki Hudaning padixaⱨliⱪi dǝl muxundaⱪlarƣa tǝwǝdur. □  ■ 15 Mǝn silǝrgǝ xuni bǝrⱨǝⱪ eytip ⱪoyayki, Hudaning padixaⱨliⱪini sǝbiy balidǝk ⱪobul ⱪilmisa, uningƣa ⱨǝrgiz kirǝlmǝydu, — dedi. 16 Xuning bilǝn u balilarni ⱪuqiⱪiƣa elip, ularƣa ⱪollirini tǝgküzüp bǝht tilidi.□  ■

Puldarlar Hudaning padixaⱨliⱪiƣa kirǝlǝmdu?

Mat. 19:16-30; Luⱪa 18:18-30

17 U yolƣa qiⱪⱪanda, birsi uning aldiƣa yügürüp kelip, uning aldida tizlinip uningdin:

— I yahxi ustaz, mǝn ⱪandaⱪ ⱪilsam mǝnggülük ⱨayatⱪa mirasliⱪ ⱪilimǝn? — dǝp soridi.■

18 Lekin Əysa uningƣa:

— Meni nemixⱪa yahxi dǝysǝn? Pǝⱪǝt biridin, yǝni Hudadin baxⱪa ⱨeqkim yahxi ǝmǝstur. 19 Sǝn Tǝwrattiki «Zina ⱪilma, ⱪatilliⱪ ⱪilma, oƣriliⱪ ⱪilma, yalƣan guwaⱨliⱪ bǝrmǝ, hiyanǝt ⱪilma, ata-anangni ⱨɵrmǝt ⱪil» degǝn pǝrⱨiz-pǝrzlǝrni bilisǝn, — dedi.□  ■

20 U adǝm jawabǝn: — Ustaz, bularning ⱨǝmmisigǝ kiqikimdin tartip ǝmǝl ⱪilip keliwatimǝn, — dedi.

21 Əysaning uningƣa ⱪarap muⱨǝbbiti ⱪozƣaldi wǝ uningƣa:

— Sǝndǝ yǝnǝ bir ix kǝm. Berip pütün mal-mülkingni setip, pulini yoⱪsullarƣa bǝrgin wǝ xundaⱪ ⱪilsang, ǝrxtǝ hǝzinǝng bolidu; andin kelip krestni kɵtürüp manga ǝgǝxkin! — dedi.□

  ■

22 Lekin muxu sɵzni anglap, uning qirayi tutulup, ⱪayƣuƣa qɵmüp u yǝrdin kǝtti. Qünki uning mal-dunyasi naⱨayiti kɵp idi.

23 Andin Əysa qɵrisigǝ sǝpselip ⱪarap, muhlisliriƣa:

— Mal-dunyasi kɵplǝrning Hudaning padixaⱨliⱪiƣa kirixi nemidegǝn tǝsliktǝ bolidu-ⱨǝ! — dedi.■

24 Muhlislar uning sɵzlirigǝ intayin ⱨǝyran boluxti, lekin Əysa ularƣa yǝnǝ jawabǝn:

— Balilirim, mal-mülükkǝ tayanƣanlar üqün Hudaning padixaⱨliⱪiƣa kirix nemidegǝn tǝs-ⱨǝ! □ 25 Tɵgining yingnining kɵzidin ɵtüxi bay adǝmning Hudaning padixaⱨliⱪiƣa kirixidin asandur! — dedi.

26 Ular buni anglap intayin bǝk ⱨǝyran boluxup, bir-biridin:

Undaⱪta, kim nijatⱪa erixǝlǝydu? — dǝp soraxti. 27 Əysa ularƣa ⱪarap:

— Bu ix insan bilǝn wujudⱪa qiⱪixi mumkin ǝmǝs, lekin Huda üqün mumkin ǝmǝs bolmaydu; qünki Hudaƣa nisbǝtǝn ⱨǝmmǝ ix mumkin bolidu, — dedi.□  ■

28 Buning bilǝn Petrus uningƣa:

— Mana, biz bolsaⱪ, ⱨǝmmini taxlap sanga ǝgǝxtuⱪ!? — degili turdi.■

29 Əysa uningƣa jawabǝn mundaⱪ dedi:

— Mǝn silǝrgǝ bǝrⱨǝⱪ xuni eytip ⱪoyayki, mǝn üqün wǝ hux hǝwǝr üqün ɵyi, aka-ukiliri, aqa-singilliri, atisi, anisi, ayali, baliliri yaki yǝr-zeminliridin waz kǝqkǝnlǝrning ⱨǝmmisi 30 bu zamanda bularning yüz ⱨǝssisigǝ, yǝni ɵy, aka-uka, aqa-singil, ana, balilar wǝ yǝr-zeminlarƣa (ziyankǝxliklǝr ⱪoxulƣan ⱨalda) muyǝssǝr bolmay ⱪalmaydu wǝ kelidiƣan zamandimu mǝnggülük ⱨayatⱪa erixmǝy ⱪalmaydu. 31 Lekin xu qaƣda nurƣun aldida turƣanlar arⱪiƣa ɵtidu, nurƣun arⱪida turƣanlar aldiƣa ɵtidu.■

Əysaning ɵlüp tirilidiƣanliⱪini yǝnǝ aldin eytixi

Mat. 20:17-19; Luⱪa 18:31-34

32 Ular Yerusalemƣa qiⱪidiƣan yolda idi, Əysa ⱨǝmmining aldida ketiwatatti. Muhlisliri bǝk ⱨǝyran idi ⱨǝmdǝ uningƣa ǝgǝxkǝnlǝrmu ⱪorⱪunq iqidǝ ketiwatatti. Əysa on ikkǝylǝnni yǝnǝ ɵz yeniƣa tartip, ularƣa ɵz bexiƣa qüxidiƣanlirini uⱪturuxⱪa baxlap:□  ■

33 — Mana biz ⱨazir Yerusalemƣa qiⱪip ketiwatimiz. Insan’oƣli bax kaⱨinlar wǝ Tǝwrat ustazliriƣa tapxurulidu. Ular uni ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilidu wǝ yat ǝlliklǝrgǝ tapxuridu. 34 Ular bolsa uni mǝshirǝ ⱪilip, ⱪamqilap, uning üstigǝ tɵküridu wǝ uni ɵltüridu. Lekin üq kündin keyin u ⱪayta tirilidu, — dedi.□

Yaⱪup bilǝn Yuⱨannaning tǝlipi

Mat. 20:20-28

35 Zǝbǝdiyning oƣulliri Yaⱪup bilǝn Yuⱨanna uning aldiƣa kelip:

— Ustaz, sǝndin nemǝ tilisǝk orundap bǝrsǝng, dǝp ɵtünimiz, — deyixti.■

36 U ularƣa: — Silǝrgǝ nemǝ ⱪilip beriximni halaysilǝr? — dedi.

37 — Sǝn xan-xǝripingdǝ bolƣiningda, birimizni ong yeningda, birimizni sol yeningda olturƣuzƣaysǝn, — deyixti ular.

38 Əysa ularƣa jawabǝn: — Nemǝ tǝlǝp ⱪilƣanliⱪinglarni bilmǝywatisilǝr. Mǝn iqidiƣan ⱪǝdǝⱨni iqǝlǝmsilǝr? Mǝn ⱪobul ⱪilidiƣan qɵmüldürüxni silǝrmu ⱪobul ⱪilalamsilǝr?□  ■

39 — Ⱪilalaymiz, — deyixti ular.

Əysa ularƣa:

— Dǝrwǝⱪǝ, mǝn iqidiƣan ⱪǝdǝⱨimni silǝrmu iqisilǝr wǝ mǝn ⱪobul ⱪilidiƣan qɵmüldürülüx bilǝn qɵmüldürülisilǝr. 40 Biraⱪ ong yaki sol yenimda olturuxⱪa nesip bolux mening ilikimdǝ ǝmǝs; bǝlki kimlǝrgǝ tǝyyarlanƣan bolsa, xularƣa berilidu, — dedi.■

41 Buningdin hǝwǝr tapⱪan ⱪalƣan on muhlis Yaⱪup bilǝn Yuⱨannadin hapa boluxⱪa baxlidi. ■ 42 Lekin Əysa ularni yeniƣa qaⱪirip, mundaⱪ dedi:

— Silǝrgǝ mǝlumki, yat ǝllǝr üstidiki ⱨɵkümran dǝp ⱨesablanƣanlar ⱪol astidiki hǝlⱪ üstidin buyruⱪwazliⱪ ⱪilip ⱨakimiyǝt yürgüzidu, wǝ ⱨoⱪuⱪdarliri ularni hojayinlarqǝ idarǝ ⱪilidu. □  ■ 43 Biraⱪ silǝrning aranglarda bundaⱪ ix bolmaydu; bǝlki silǝrdin kim mǝrtiwilik boluxni halisa, u silǝrning hizmitinglarda bolsun; ■ 44 wǝ kim aranglarda birinqi boluxni istisǝ, u ⱨǝmmǝ adǝmning ⱪuli bolsun. 45 Qünki Insan’oƣlimu dǝrwǝⱪǝ xu yolda kɵpqilik mening hizmitimdǝ bolsun demǝy, bǝlki kɵpqilikning hizmitidǝ bolay wǝ jenimni pida ⱪilix bǝdiligǝ nurƣun adǝmlǝrni ⱨɵrlükkǝ qiⱪiray dǝp kǝldi.□  ■

Ⱪariƣu Bartimayning kɵzining saⱪaytilixi

Mat. 20:29-34; Luⱪa 18:35-43

46 Ular Yeriho xǝⱨirigǝ kǝldi. Əysa muhlisliri wǝ zor bir top adǝmlǝr bilǝn billǝ Yerihodin qiⱪⱪan waⱪitta, Timayning Bartimay isimlik ⱪariƣu oƣli yol boyida olturup, tilǝmqilik ⱪiliwatatti. □  ■ 47 U «Nasarǝtlik Əysa»ning u yǝrdǝ ikǝnlikini anglap:

— I Dawutning oƣli Əysa, manga rǝⱨim ⱪilƣaysǝn! — dǝp towlaxⱪa baxlidi.□

48 Nurƣun adǝmlǝr uni «Ün qiⱪarma» dǝp ǝyiblidi. Lekin u:

— I Dawutning oƣli, manga rǝⱨim ⱪilƣaysǝn, — dǝp tehimu ünlük towlidi.

49 Əysa tohtap:

Uni qaⱪiringlar, — dedi. Xuning bilǝn ular ⱪariƣuni qaⱪirip uningƣa:

— Yürǝklik bol! Ornungdin tur, u seni qaⱪiriwatidu! — deyixti. 50 U adǝm qapinini selip taxlap, ornidin dǝs turup Əysaning aldiƣa kǝldi.

51 Əysa jawabǝn uningdin:

— Sǝn meni nemǝ ⱪil dǝysǝn? — dǝp soridi.

Ⱪariƣu:

— I igǝm, ⱪayta kɵridiƣan bolsam’idi! — dedi.□

52 Əysa uningƣa:

— Yolungƣa ⱪaytsang bolidu, etiⱪading seni saⱪaytti, — dewidi, u xuan kɵrǝlǝydiƣan boldi wǝ yol boyi Əysaƣa ǝgixip mangdi.■

11

Əysaning Yerusalemƣa tǝntǝnilik kirixi

Mat. 21:1-11; Luⱪa 19:28-40; Yⱨ. 12:12-19

1-2 Ular Yerusalemƣa yeⱪinlixip, Zǝytun teƣining etikidiki Bǝyt-Fagi wǝ Bǝyt-Aniya yeziliriƣa yeⱪin kǝlginidǝ, u ikki muhlisiƣa aldin mangdurup ularƣa:

— Silǝr udulunglardiki yeziƣa beringlar. Yeziƣa kiripla, adǝm balisi minip baⱪmiƣan, baƣlaⱪliⱪ bir tǝhǝyni kɵrisilǝr. Uni yexip bu yǝrgǝ yetilǝp kelinglar.□  ■ 3 Əgǝr birsi silǝrdin: «Nemixⱪa bundaⱪ ⱪilisilǝr?» dǝp sorap ⱪalsa, «Rǝbning buningƣa ⱨajiti qüxti wǝ u ⱨelila uni bu yǝrgǝ ǝwǝtip beridu» — dǝnglar, — dǝp tapilidi.□

4 Ular ketip aqa yol üstidiki ɵyning dǝrwazisi sirtida baƣlaƣliⱪ turƣan bir tǝhǝyni kɵrdi. Ular tanini yǝxti.□ 5 U yǝrdǝ turƣanlardin bǝzilǝr:

— Tǝhǝyni yexip nemǝ ⱪilisilǝr? — deyixti. 6 Muhlislar Əysaning buyruƣinidǝk jawab bǝrdi, ⱨeliⱪi kixilǝr ularƣa yol ⱪoydi. 7 Muhlislar tǝhǝyni Əysaning aldiƣa yetilǝp kelip, üstigǝ ɵz yepinqa-qapanlirini taxlidi; u üstigǝ mindi.■ 8 Əmdi nurƣun kixilǝr yepinqa-qapanlirini yolƣa payandaz ⱪilip saldi; baxⱪiliri dǝrǝhlǝrdin xah-xumbilarni kesip yolƣa yaydi.□ 9 Aldida mangƣan wǝ kǝynidin ǝgǝxkǝnlǝr:

«Ⱨosanna! Pǝrwǝrdigarning namida kǝlgüqigǝ mubarǝk bolsun! ■ 10 Atimiz Dawutning kelidiƣan padixaⱨliⱪiƣa mubarǝk bolsun! Ərxiǝlada tǝxǝkkür-ⱨosannalar oⱪulsun!» — dǝp warⱪirixatti.□

11 U Yerusalemƣa berip ibadǝthana ⱨoyliliriƣa kirdi; wǝ ǝtrapidiki ⱨǝmmini kɵzdin kǝqürgǝndin keyin, waⱪit bir yǝrgǝ berip ⱪalƣaqⱪa, on ikkǝylǝn bilǝn billǝ yǝnǝ Bǝyt-Aniyaƣa qiⱪti.□  ■

Mewisiz ǝnjür dǝrihining lǝnǝtkǝ ⱪelixi

Mat. 21:18-19

12 Ətisi, ular Bǝyt-Aniyadin qiⱪⱪanda, uning ⱪorsiⱪi eqip kǝtkǝnidi. ■ 13 Yiraⱪtiki yopurmaⱪliⱪ bir tüp ǝnjür dǝrihini bayⱪap, uningdin birǝr mewǝ tapalarmǝnmikin dǝp yeniƣa bardi; lekin tüwigǝ kǝlgǝndǝ yopurmaⱪtin baxⱪa ⱨeq nǝrsǝ tapalmidi. Qünki bu ǝnjür pixidiƣan pǝsil ǝmǝs idi. □
14 U dǝrǝhkǝ sɵz ⱪilip:

— Buningdin keyin mǝnggü ⱨeqkim sǝndin mewǝ yemigǝy! — dedi. Muhlislirimu buni anglidi.

Əysaning ibadǝthanini tǝrtipkǝ selixi

Mat. 21:12-17; Luⱪa 19:45-48; Yⱨ. 2:13-22

15 Ular Yerusalemƣa kǝldi; u ibadǝthana ⱨoyliliriƣa kirip, u yǝrdǝ elim-setim ⱪiliwatⱪanlarni ⱨǝydǝxkǝ baxlidi wǝ pul tegixküqilǝrning xirǝlirini, pahtǝk-kǝptǝr satⱪuqilarning orunduⱪlirini ɵrüwǝtti; □  ■ 16 wǝ ⱨeqkimning ⱨeqⱪandaⱪ mal-buyumlarni ibadǝthana ⱨoyliliridin kɵtürüp ɵtüxigǝ yol ⱪoymidi. 17 U hǝlⱪⱪǝ:

— Muⱪǝddǝs yazmilarda: «Mening ɵyüm barliⱪ ǝllǝr üqün dua-tilawǝthana dǝp atilidu» dǝp pütülgǝn ǝmǝsmu? Lekin silǝr uni bulangqilarning uwisiƣa aylanduruwǝttinglar! — dǝp tǝlim baxlidi.□  ■

18 Bax kaⱨinlar wǝ Tǝwrat ustazliri buni anglap, uni yoⱪitixning qarisini izdǝxkǝ baxlidi; pütkül halayiⱪ uning tǝlimigǝ tǝǝjjuplinip ⱪalƣaqⱪa, ular uningdin ⱪorⱪatti.■

19 Kǝqⱪurun, u muhlisliri bilǝn xǝⱨǝrning sirtiƣa qiⱪip kǝtti.□

Ənjür dǝrihidin elinidiƣan ibrǝt

20 Ətisi sǝⱨǝrdǝ, ular ǝnjür dǝrihining yenidin ɵtüp ketiwetip, dǝrǝhning yiltizidin ⱪurup kǝtkǝnlikini bayⱪaxti. □ 21  Dǝrǝhni ⱨalitini esigǝ kǝltürgǝn Petrus:

— Ustaz, ⱪara, sǝn ⱪarƣiƣan ǝnjür dǝrihi ⱪurup ketiptu! — dedi.□

22 Əysa ularƣa jawabǝn mundaⱪ dedi:

— Hudaning ixǝnqidǝ bolunglar. □ 23 Mǝn silǝrgǝ xuni bǝrⱨǝⱪ eytip ⱪoyayki, kimdǝkim bu taƣⱪa: Bu yǝrdin kɵtürülüp dengizƣa taxlan!» desǝ wǝ xundaⱪla ⱪǝlbidǝ ⱨeq guman ⱪilmay, bǝlki eytⱪinining ǝmǝlgǝ exixiƣa ixǝnq bar bolsa, u eytⱪan ix uning üqün ǝmǝlgǝ axidu. ■ 24 Xu sǝwǝbtin mǝn silǝrgǝ xuni eytimǝnki, dua bilǝn tiligǝn ⱨǝrbir nǝrsǝ bolsa, xuningƣa erixtim, dǝp ixininglar. Xunda, tiligininglar ǝmǝlgǝ axidu.■

25 Wǝ ornunglardin turup dua ⱪilƣininglarda, birǝrsigǝ ƣuminglar bolsa, uni kǝqürünglar. Xuning bilǝn ǝrxtiki Atanglarmu silǝrning gunaⱨliringlarni kǝqürüm ⱪilidu. ■ 26 Lekin silǝr baxⱪilarni kǝqürüm ⱪilmisanglar, ǝrxtiki Atanglarmu silǝrning gunaⱨliringlarni kǝqürüm ⱪilmaydu.□  ■

Əysaning ⱨoⱪuⱪining sürüxtürülüxi

Mat. 21:23-27; Luⱪa 20:1-8

27 Ular Yerusalemƣa ⱪaytidin kirdi. U ibadǝthana ⱨoylilirida aylinip yürgǝndǝ, bax kaⱨinlar, Tǝwrat ustazliri wǝ aⱪsaⱪallar uning yeniƣa kelip:■

28 — Sǝn ⱪiliwatⱪan bu ixlarni ⱪaysi ⱨoⱪuⱪⱪa tayinip ⱪiliwatisǝn? Sanga bu ixlarni ⱪilix ⱨoⱪuⱪini kim bǝrgǝn? — dǝp soridi.■

29 Əysa ularƣa jawabǝn:

— Mǝnmu silǝrdin bir soal soray. Silǝr uningƣa jawab bǝrsǝnglar, mǝnmu bu ixlarni ⱪaysi ⱨoⱪuⱪⱪa tayinip ⱪiliwatⱪanliⱪimni eytip berimǝn: 30 — Yǝⱨya yürgüzgǝn qɵmüldürüx bolsa, ǝrxtinmu, yaki insanlardinmu? Manga jawab bǝrsǝnglarqu!

31 Ular ɵzara mulaⱨizǝ ⱪilixip:

— Əgǝr «Ərxtin kǝlgǝn» desǝk, u bizgǝ: «Undaⱪta, silǝr nemǝ üqün Yǝⱨyaƣa ixǝnmidinglar?» dǝydu. □

32 Əgǝr: «Insanlardin kǝlgǝn» desǝk,... bolmaydu! — deyixti (qünki barliⱪ hǝlⱪ Yǝⱨyani pǝyƣǝmbǝr dǝp ⱪariƣaqⱪa, ular hǝlⱪtin ⱪorⱪatti).■

33 Buning bilǝn, ular Əysaƣa:

— Bilmǝymiz, — dǝp jawab berixti.

— Undaⱪta, mǝnmu bu ixlarni ⱪaysi ⱨoⱪuⱪⱪa tayinip ⱪiliwatⱪanliⱪimni eytmaymǝn, — dedi u ularƣa.

12

Rǝzil ijarikǝxlǝr ⱨǝⱪⱪidiki tǝmsil

Mat. 21:33-46; Luⱪa 20:9-19

1 Andin, u ularƣa tǝmsillǝr bilǝn sɵzlǝxkǝ baxlidi:

— Bir kixi bir üzümzarliⱪ bǝrpa ⱪilip, ǝtrapini qitlaptu; u bir xarab kɵlqiki ⱪeziptu wǝ bir kɵzǝt munarini yasaptu. Andin u üzümzarliⱪni baƣwǝnlǝrgǝ ijarigǝ berip, ɵzi yaⱪa yurtⱪa ketiptu.■ 2 Üzüm pǝsli kǝlgǝndǝ, baƣwǝnlǝrdin üzümzarliⱪtiki mewilǝrdin tegixlikini ǝkelix üqün bir ⱪulini ularning yeniƣa ǝwǝtiptu.

3 Lekin ular uni tutuwelip dumbalap, ⱪuruⱪ ⱪol ⱪayturuptu. 4 Hojayin yǝnǝ bir ⱪulni ularning yeniƣa ǝwǝtiptu. Uni bolsa ular qalma-kesǝk ⱪilip, bax-kɵzini yerip, ⱨaⱪarǝtlǝp ⱪayturuptu. 5 Hojayin yǝnǝ birsini ǝwǝtiptu. Lekin uni ular ɵltürüptu. U yǝnǝ tola ⱪullarni ǝwǝtiptu, lekin ular bǝzilirini dumbalap, bǝzilirini ɵltürüptu. 6 Hojayinning yenida pǝⱪǝt uning sɵyümlük bir oƣlila ⱪalƣaqⱪa, ular oƣlumniƣu ⱨɵrmǝt ⱪilar dǝp, u uni ǝng ahiri bolup baƣwǝnlǝrning yeniƣa ǝwǝtiptu. 7 Lekin xu baƣwǝnlǝr ɵzara: «Bu bolsa mirashor; kelinglar, uni ɵltürüwetǝyli, xuning bilǝn mirasi bizningki bolidu!» deyixiptu.■ 8 Xunga ular uni tutup ɵltürüp, üzümzarliⱪning sirtiƣa taxliwetiptu. 9 Əmdi üzümzarliⱪning hojayini ⱪandaⱪ ⱪilidu? U ɵzi kelip baƣwǝnlǝrni ɵltüridu wǝ üzümzarliⱪni baxⱪilarƣa beridu. 10 Əmdi silǝr muⱪǝddǝs yazmilardin munu ayǝtni oⱪup baⱪmiƣanmusilǝr? —

«Tamqilar taxliwǝtkǝn tax bolsa,

Burjǝk texi bolup tiklǝndi.□  ■

11 Bu ix Pǝrwǝrdigardindur,

Kɵzimiz aldida karamǝt bir ixtur»□  ■

12 Ular uning bu tǝmsilni ɵzlirigǝ ⱪaritip eytⱪanliⱪini qüxǝndi; xunga ular uni tutux yolini izdǝxti; ⱨalbuki, halayiⱪtin ⱪorⱪuxup, uni taxlap ketip ⱪaldi.

«Ⱪǝysǝrgǝ baj tapxuramduⱪ?» degǝn ⱪiltaⱪ

Mat. 22:15-22; Luⱪa 20:20-26

13 Xuningdin keyin, ular birnǝqqǝ Pǝrisiy wǝ Ⱨerodning tǝrǝpdarlirini uni ɵz sɵzi bilǝn ⱪiltaⱪⱪa qüxürüx mǝⱪsitidǝ uning aldiƣa ǝwǝtti. □
  ■ 14 Ular kelip uningƣa: — Ustaz, silini sǝmimiy adǝm, adǝmlǝrgǝ ⱪǝt’iy yüz-hatirǝ ⱪilmaydu, ⱨeqkimgǝ yan basmaydu, bǝlki kixilǝrgǝ Hudaning yolini sadiⱪliⱪ bilǝn ɵgitip keliwatidu, dǝp bilimiz. Siliqǝ, Rim imperatori Ⱪǝysǝrgǝ baj-seliⱪ tapxurux Tǝwrat ⱪanuniƣa uyƣunmu-yoⱪ? □ 15 Zadi baj tapxuramduⱪ-tapxurmamduⱪ? — deyixti.

Lekin u ularning sahtipǝzlikini bilip ularƣa:

— Nemixⱪa meni sinimaⱪqisilǝr? Manga bir «dinar» pulni ǝkelinglar, mǝn kɵrüp baⱪay, — dedi.□

16 Ular pulni elip kǝldi, u ulardin:

— Buning üstidiki sürǝt wǝ nam-isim kimning? — dǝp soridi.

— Ⱪǝysǝrning, — deyixti ular.

17 Əysa ularƣa jawabǝn: — Undaⱪ bolsa, Ⱪǝysǝrning ⱨǝⱪⱪini Ⱪǝysǝrgǝ, Hudaning ⱨǝⱪⱪini Hudaƣa tapxurunglar, — dedi. Xuning bilǝn ular uningƣa intayin ⱨǝyran ⱪelixti.□  ■

Tirilixkǝ munasiwǝtlik mǝsilǝ

Mat. 22:23-33; Luⱪa 20:27-40

18 Andin «Ɵlgǝnlǝr tirilmǝydu» dǝydiƣan Saduⱪiylar uning aldiƣa kelip ⱪistap soal ⱪoydi:□  ■

19 — Ustaz, Musa pǝyƣǝmbǝr Tǝwratta bizgǝ: «Bir kixi ɵlüp ketip, ayali tul ⱪelip, pǝrzǝnt kɵrmigǝn bolsa, uning aka yaki inisi tul ⱪalƣan yǝnggisini ǝmrigǝ elip, ⱪerindixi üqün nǝsil ⱪalduruxi lazim» dǝp yazƣan. □  ■ 20 Burun yǝttǝ aka-uka bar idi. Qongi ɵylinip pǝrzǝnt ⱪaldurmayla ɵldi. 21 Ikkinqi ⱪerindixi yǝnggisini ǝmrigǝ elip, umu pǝrzǝnt kɵrmǝy ɵldi. Üqinqisining ǝⱨwalimu uningkigǝ ohxax boldi. 22 Xu tǝriⱪidǝ yǝttisi ohxaxla uni elip pǝrzǝnt kɵrmǝy kǝtti. Ahirda, u ayalmu alǝmdin ɵtti. 23 Əmdi tirilix künidǝ ular tirilgǝndǝ, bu ayal ⱪaysisining ayali bolidu? Qünki yǝttisining ⱨǝmmisi uni hotunluⱪⱪa alƣan-dǝ! — deyixti.

24 Əysa ularƣa mundaⱪ jawab bǝrdi:

— Silǝr nǝ muⱪǝddǝs yazmilarni nǝ Hudaning ⱪudritini bilmigǝnlikinglar sǝwǝbidin muxundaⱪ azƣan ǝmǝsmusilǝr? 25 Qünki ɵlümdin tirilgǝndǝ insanlar ɵylǝnmǝydu, ǝrgǝ tǝgmǝydu, bǝlki ǝrxtiki pǝrixtilǝrgǝ ohxax bolidu.■

26 Əmdi ɵlgǝnlǝrning tirilixi mǝsilisi ⱨǝⱪⱪidǝ Tǝwratta, yǝni Musaƣa qüxürülgǝn kitabtiki «tikǝnlik» wǝⱪǝsidǝ, Hudaning uningƣa ⱪandaⱪ eytⱪinini, yǝni: «Mǝn Ibraⱨimning Hudasi, Isⱨaⱪning Hudasi wǝ Yaⱪupning Hudasidurmǝn!» deginini oⱪumidinglarmu? □  ■ 27 U ɵlüklǝrning Hudasi ǝmǝs, bǝlki tiriklǝrning Hudasidur! Xunga silǝr ⱪattiⱪ ezip kǝtkǝnsilǝr!□

Əng muⱨim ǝmr

Mat. 22:34-40; Luⱪa 10:25-28

28 Ularƣa yeⱪin kǝlgǝn, munazirilǝxkǝnlirini angliƣan wǝ Əysaning ularƣa yahxi jawab bǝrgǝnlikini kɵrgǝn bir Tǝwrat ustazi uningdin:

— Pütün ǝmrlǝrning iqidǝ ǝng muⱨimi ⱪaysi? — dǝp soridi.■

29 Əysa mundaⱪ jawab bǝrdi:

— Əng muⱨim ǝmr xuki, «Angliƣin, ǝy Israil! Pǝrwǝrdigar Hudayimiz bolƣan Rǝb birdur. ■ 30 Pǝrwǝrdigar Hudayingni pütün ⱪǝlbing, pütün jening, pütün zeⱨning wǝ pütün küqüng bilǝn sɵygin». Mana bu ǝng muⱨim ǝmr. 31 Uningƣa ohxaydiƣan ikkinqi ǝmr bolsa: — «Ⱪoxnangni ɵzüngni sɵygǝndǝk sɵy». Heqⱪandaⱪ ǝmr bulardin üstün turmaydu.■

32 Tǝwrat ustazi uningƣa: — Toƣra eyttingiz, ustaz, ⱨǝⱪiⱪǝt boyiqǝ sɵzlidingiz; qünki U birdur, Uningdin baxⱪisi yoⱪtur; □ 33 insanning Uni pütün ⱪǝlbi, pütün ǝⱪli, pütün jeni wǝ pütün küqi bilǝn sɵyüxi ⱨǝm ⱪoxnisinimu ɵzini sɵygǝndǝk sɵyüxi barliⱪ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar ⱨǝm baxⱪa ⱪurbanliⱪ-ⱨǝdiyǝlǝrdinmu artuⱪtur.

34 Əysa uning aⱪilanilik bilǝn jawab bǝrginini kɵrüp:

— Sǝn Hudaning padixaⱨliⱪidin yiraⱪ ǝmǝssǝn, — dedi.

Xuningdin keyin, ⱨeqkim uningdin soal soraxⱪa petinalmidi.■

Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨ — Dawutning oƣli ⱨǝm Rǝbbi

Mat. 22:41-46; Luⱪa 20:41-44

35 Ibadǝthana ⱨoylilirida tǝlim bǝrgǝndǝ, Əysa bularƣa jawabǝn mundaⱪ soalni otturiƣa ⱪoydi:

Tǝwrat ustazlirining Mǝsiⱨni «Dawutning oƣli» deginini ⱪandaⱪ qüxinisilǝr? □  ■ 36 Qünki Dawut ɵzi Muⱪǝddǝs Roⱨta mundaⱪ degǝnƣu: —

«Pǝrwǝrdigar mening Rǝbbimgǝ eyttiki: —

«Mǝn sening düxmǝnliringni tǝhtipǝring ⱪilƣuqǝ,

Mening ong yenimda olturƣin!».□  ■

37 Dawut Mǝsiⱨni xundaⱪ «Rǝbbim» dǝp atiƣan tursa, ǝmdi Mǝsiⱨ ⱪandaⱪmu Dawutning oƣli bolidu?

U yǝrdiki top-top hǝlⱪ uning sɵzini hursǝnlik bilǝn anglaytti.□

Əysaning Tǝwrat ustazlirini ǝyiblixi

Mat. 23:1-36; Luⱪa 20:45-47

38 U ularƣa tǝlim bǝrginidǝ mundaⱪ dedi:

— Tǝwrat ustazliridin ⱨoxyar bolunglar. Ular uzun tonlarni kiyiwalƣan ⱨalda kerilip yürüxkǝ, bazarlarda kixilǝrning ularƣa bolƣan uzun salamliriƣa, □  ■ 39 sinagoglarda aldinⱪi orunlarda, ziyapǝtlǝrdǝ tɵrdǝ olturuxⱪa amraⱪ kelidu. 40 Ular tul ayallarning barliⱪ ɵy-besatlirini yǝwalidu wǝ kɵz-kɵz ⱪilip yalƣandin uzundin-uzun dualar ⱪilidu. Ularning tartidiƣan jazasi tehimu eƣir bolidu!■

Tul ayalning ianisi

Luⱪa 21:1-4

41 U ibadǝthanidiki sǝdiⱪǝ sanduⱪining udulida olturup, uningƣa pullirini taxlawatⱪan halayiⱪⱪa ⱪarap turatti. Nurƣun baylar uningƣa heli kɵp pul taxlaxti. □  ■ 42 Namrat bir tul ayalmu kelip, tiyinning tɵttin biri ⱪimmitidiki ikki lǝptonni taxlidi.□

43 U muhlislirini yeniƣa qaⱪirip, ularƣa mundaⱪ dedi:

— Mǝn silǝrgǝ bǝrⱨǝⱪ xuni eytip ⱪoyayki, bu namrat tul ayalning ianǝ sanduⱪiƣa taxliƣini baxⱪilarning ⱨǝmmisining taxliƣanliridin kɵptur. ■ 44 Qünki baxⱪilar ɵzlirining exip taxⱪanliridin sǝdiⱪǝ ⱪildi; lekin bu ayal namrat turupmu, ɵzining bar-yoⱪini — tirikqilik ⱪilidiƣinining ⱨǝmmisini sǝdiⱪǝ ⱪilip taxlidi.

13

Ibadǝthanining wǝyran ⱪilinixidin bexarǝt; ahirⱪi zamanlardiki alamǝtlǝr

Mat. 24:1-44; Luⱪa 21:5-33

1 U ibadǝthanidin qiⱪiwatⱪanda, muhlisliridin biri uningƣa:

— Ustaz, ⱪara, bu nemidegǝn ⱨǝywǝtlik taxlar wǝ imarǝtlǝr-ⱨǝ! — dedi.■

2 Əysa uningƣa jawabǝn:

— Sǝn bu ⱨǝywǝtlik imarǝtlǝrni kɵrdüngmu? Bir tal taxmu tax üstidǝ ⱪalmaydu, ⱨǝmmisi ⱪaldurulmay gumran ⱪilinidu, — dedi.■

3 U Zǝytun teƣida, yǝni ibadǝthanining udulida olturƣanda, Petrus, Yaⱪup, Yuⱨanna wǝ Andriyaslar uningdin astiƣina:■

4 — Bizgǝ eytⱪinqu, bu ixlar ⱪaqan yüz beridu? Bu barliⱪ wǝⱪǝlǝrning yüz beridiƣanliⱪini kɵrsitidiƣan nemǝ alamǝt bolidu? — dǝp soraxti.■

5 Əysa ularƣa jawabǝn sɵz baxlap mundaⱪ dedi:

— Ⱨezi bolunglarki, ⱨeqkim silǝrni azdurup kǝtmisun.■ 6 Qünki nurƣun kixilǝr mening namimda kelip: «Mana ɵzüm xudurmǝn!» dǝp, kɵp adǝmlǝrni azduridu.□  ■ 7 Silǝr urux hǝwǝrliri wǝ urux xǝpilirini angliƣininglarda, bulardin alaⱪzadǝ bolup kǝtmǝnglar; qünki bu ixlarning yüz berixi muⱪǝrrǝr. Lekin bu zaman ahiri yetip kǝlgǝnliki ǝmǝs. 8 Qünki bir millǝt yǝnǝ bir millǝt bilǝn uruxⱪa qiⱪidu, bir padixaⱨliⱪ yǝnǝ bir padixaⱨliⱪ bilǝn uruxⱪa qiⱪidu. Jay-jaylarda yǝr tǝwrǝxlǝr yüz beridu, aqarqiliⱪlar wǝ ⱪalaymiⱪanqiliⱪlar bolidu. Mana bu ixlarning yüz berixi «tuƣutning tolƣiⱪining baxlinixi» bolidu, halas.□  ■

9 Silǝr bolsanglar, ɵzünglarƣa pǝhǝs bolunglar; qünki kixilǝr silǝrni tutⱪun ⱪilip sot mǝⱨkimilirigǝ tapxurup beridu, sinagoglarda ⱪamqilinisilǝr. Silǝr mening sǝwǝbimdin ǝmirlǝr wǝ padixaⱨlar aldiƣa elip berilip, ular üqün bir guwaⱨliⱪ bolsun dǝp soraⱪⱪa tartilisilǝr.□  ■ 10 Lekin bulardin awwal hux hǝwǝr pütkül ǝllǝrgǝ jakarlinixi kerǝk. □ 11 Əmdi ular silǝrni apirip soraⱪⱪa tapxurƣanda, nemǝ deyix ⱨǝⱪⱪidǝ nǝ ǝndixǝ nǝ mulaⱨizǝ ⱪilmanglar, bǝlki xu waⱪit-saitidǝ silǝrgǝ ⱪaysi gǝp berilsǝ, xuni eytinglar; qünki sɵzligüqi silǝr ǝmǝs, Muⱪǝddǝs Roⱨtur. ■ 12 Ⱪerindax ⱪerindixiƣa, ata balisiƣa hainliⱪ ⱪilip ɵlümgǝ tutup beridu. Balilarmu ata-anisi bilǝn zitlixip, ularni ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilduridu. ■ 13 Xundaⱪla silǝr mening namim tüpǝylidin ⱨǝmmǝ adǝmning nǝpritigǝ uqraysilǝr, lekin ahirƣiqǝ bǝrdaxliⱪ bǝrgǝnlǝr ⱪutⱪuzulidu.■

Yerusalemda wǝyran ⱪilƣuqi «yirginqlik nomussizliⱪ» pǝyda bolidu; «dǝⱨxǝtlik azab-oⱪubǝt»

14 «Wǝyran ⱪilƣuqi yirginqlik nomussizliⱪ»ning ɵzi turuxⱪa tegixlik bolmiƣan yǝrdǝ turƣinini kɵrgininglarda, (kitabhan bu sɵzning mǝnisini qüxǝngǝy) Yǝⱨudiyǝ ɵlkisidǝ turuwatⱪanlar taƣlarƣa ⱪaqsun. □  ■ 15 Ɵgzidǝ turƣan kixi ɵyigǝ qüxmǝy yaki ɵyidiki birǝr nemini alƣili iqigǝ kirmǝy ⱪaqsun. 16 Etizlarda turuwatⱪan kixi bolsa qapinini alƣili ɵyigǝ yanmisun. 17 U künlǝrdǝ ⱨamilidar ayallar wǝ bala emitiwatⱪanlarning ⱨaliƣa way! □ 18  Ⱪaqidiƣan waⱪtinglarning ⱪixⱪa toƣra kelip ⱪalmasliⱪi üqün dua ⱪilinglar. □
19 Qünki u qaƣda Huda yaratⱪan dunyaning apiridǝ ⱪilinƣandin buyan muxu qaƣⱪiqǝ kɵrülüp baⱪmiƣan ⱨǝm kǝlgüsidimu kɵrülmǝydiƣan zor azab-oⱪubǝt bolidu. ■ 20 Əgǝr Pǝrwǝrdigar u künlǝrni azaytmisa, ⱨeqⱪandaⱪ ǝt igisi ⱪutulalmaydu. Lekin U Ɵz talliƣanliri üqün u künlǝrni azaytidu. □ 21 Əgǝr u qaƣda birsi silǝrgǝ: «Ⱪaranglar, bu yǝrdǝ Mǝsiⱨ bar!» yaki «Ⱪaranglar, u ǝnǝ u yǝrdǝ!» desǝ, ixǝnmǝnglar. □  ■ 22 Qünki sahta mǝsiⱨlǝr wǝ sahta pǝyƣǝmbǝrlǝr mǝydanƣa qiⱪidu, mɵjizilik alamǝtlǝr wǝ karamǝtlǝrni kɵrsitidu; xuning bilǝn ǝgǝr mumkin bolidiƣan bolsa, ular ⱨǝtta Huda talliƣanlarni ⱨǝm azduridu. ■ 23 Xuning üqün, silǝr ⱨoxyar bolunglar. Mana, mǝn bu ixlarning ⱨǝmmisini silǝrgǝ aldin’ala uⱪturup ⱪoydum.

Insan’oƣlining kelixi

24 Əmdi xu künlǝrdǝ, xu azab-oⱪubǝt ɵtüp kǝtkǝn ⱨaman, ⱪuyax ⱪariyidu, ay yoruⱪluⱪini bǝrmǝydu, ■ 25 yultuzlar asmandin tɵkülüp qüxidu, asmandiki küqlǝr lǝrzigǝ kelidu. □  ■ 26 Andin kixilǝr Insan’oƣlining uluƣ küq-ⱪudrǝt wǝ xan-xǝrǝp bilǝn bulutlar iqidǝ keliwatⱪanliⱪini kɵridu. □  ■ 27 U ɵz pǝrixtilirini ǝwǝtidu, ular uning talliƣanlirini dunyaning tɵt tǝripidin, zeminning qǝtliridin asmanning qǝtlirigiqǝ yiƣip jǝm ⱪilidu.□

Ənjür dǝrihidin sawaⱪ elix

28 — Ənjür dǝrihidin mundaⱪ tǝmsilni biliwelinglar: — Uning xahliri kɵkirip yopurmaⱪ qiⱪarƣanda, yazning yeⱪinlap ⱪalƣanliⱪini bilisilǝr. ■ 29 Huddi xuningdǝk, mǝn baya degǝnlirimning yüz beriwatⱪanliⱪini kɵrgininglarda, uning yeⱪinlap ⱪalƣanliⱪini, ⱨǝtta ixik aldida turuwatⱪanliⱪini biliwelinglar.□

30 Mǝn silǝrgǝ bǝrⱨǝⱪ xuni eytip ⱪoyayki, bu alamǝtlǝrning ⱨǝmmisi ǝmǝlgǝ axurulmay turup, bu dǝwr ɵtmǝydu. □ 31 Asman-zemin yoⱪilidu, biraⱪ mening sɵzlirim ⱨǝrgiz yoⱪalmaydu. ■

Ⱨoxyar bolunglar

32 Lekin xu küni yaki waⱪit-saiti toƣruluⱪ hǝwǝrni ⱨeqkim bilmǝydu — ⱨǝtta nǝ ǝrxtiki pǝrixtilǝrmu bilmǝydu, nǝ oƣul bilmǝydu, uni pǝⱪǝt Atila bilidu. ■ 33 Ⱨoxyar bolunglar, sǝgǝk bolup dua ⱪilinglar, qünki u waⱪit-saǝtning ⱪaqan kelidiƣanliⱪini bilmǝysilǝr. ■ 34 Bu huddi yaⱪa yurtⱪa qiⱪmaⱪqi bolƣan adǝmning ǝⱨwaliƣa ohxaydu. Yolƣa qiⱪidiƣan qaƣda, u ⱪulliriƣa ɵz ⱨoⱪuⱪini beⱪitip, ⱨǝrbirigǝ ɵz wǝzipisini tapxuridu wǝ dǝrwaziwǝnningmu sǝgǝk boluxini tapilaydu. 35 Xuningdǝk, silǝrmu sǝgǝk bolunglar; qünki ɵyning igisining ⱪaytip kelidiƣan waⱪtining — kǝqⱪurunmu, tün yerimimu, horaz qilliƣan waⱪitmu yaki sǝⱨǝr waⱪtimu — uni bilǝlmǝysilǝr; 36 u tuyuⱪsiz kǝlgǝndǝ, silǝrning uhlawatⱪininglarning üstigǝ qüxmisun! 37 Silǝrgǝ eytⱪinimni mǝn ⱨǝmmǝylǝngǝ eytimǝn: Sǝgǝk turunglar!

14

Rǝⱨbǝrlǝrning suyⱪǝst ⱪilixi

Mat. 26:1-5; Luⱪa 22:1-2; Yⱨ. 11:45-53

1 «Ɵtüp ketix» ⱨeyti wǝ «petir nan ⱨeyti»ƣa ikki kün ⱪalƣanidi. Bax kaⱨinlar wǝ Tǝwrat ustazliri uni ⱨiylǝ-nǝyrǝng bilǝn tutup ɵltürüxning qarisini izdǝytti.□  ■ 2 Qünki ular:

— Bu ix ⱨeyt-ayǝm künliri ⱪilinmisun. Bolmisa, hǝlⱪ arisida malimanqiliⱪ qiⱪixi mumkin, — deyixǝtti.

Ihlasmǝn ayalning Əysani ǝtirlixi

Mat. 26:6-13; Yⱨ. 12:1-8

3 Əmdi u Bǝyt-Aniya yezisida, «Simon mahaw»ning ɵyidǝ dastihanda olturƣanda, aⱪ ⱪaxtexi xixidǝ naⱨayiti ⱪimmǝtlik sap sumbul ǝtirni kɵtürüp kǝlgǝn bir ayal uning yeniƣa kirdi. Ayal aⱪ ⱪaxtexi xexini qeⱪip, ǝtirni Əysaning bexiƣa ⱪuydi.□  ■

4 Lekin bǝzilǝr buningƣa hapa boluxup, bir-birigǝ:

— Bu ǝtir nemǝ dǝp xundaⱪ israp ⱪilinidu? 5 Qünki bu ǝtirni üq yüz dinardin artuⱪ pulƣa satⱪili bolatti, puli kǝmbǝƣǝllǝrgǝ sǝdiⱪǝ ⱪilinsa bolmamti! — deyixti. Ular ayalƣa xundaⱪ tapa-tǝnǝ ⱪilƣili turdi.□

6 Lekin Əysa ularƣa:

— Uning ihtiyariƣa ⱪoyunglar, nemǝ dǝp uning kɵnglini aƣritisilǝr? U mening üstümgǝ yahxi ix ⱪildi. 7 Qünki kǝmbǝƣǝllǝr daim aranglarda bolidu, haliƣan waⱪitinglarda ularƣa hǝyr-sahawǝt kɵrsitǝlǝysilǝr; lekin mening aranglarda boluxum silǝrgǝ daim nesip boliwǝrmǝydu!■ 8 Ayal qamining yetixiqǝ ⱪildi; u mening bǝdinimning dǝpnǝ ⱪilinixiƣa aldin’ala tǝyyarliⱪ ⱪilip, uningƣa ǝtir-may ⱪuyup ⱪoydi.□ 9 Mǝn silǝrgǝ bǝrⱨǝⱪ xuni eytip ⱪoyayki, bu hux hǝwǝr pütkül dunyaning ⱪǝyeridǝ jakarlansa, bu ayal ǝslinip, uning ⱪilƣan bu ixi tǝriplinidu, — dedi.

Yǝⱨudaning Əysaƣa satⱪunluⱪ ⱪilixi

Mat. 26:14-16; Luⱪa 22:3-6

10 Xu waⱪitta, on ikkiylǝndin biri bolƣan Yǝⱨuda Ixⱪariyot uni ularƣa tutup berix mǝⱪsitidǝ bax kaⱨinlarning aldiƣa bardi. ■ 11 Ular buni anglap huxal bolup kǝtti wǝ uningƣa pul berixkǝ wǝdǝ ⱪilixti. Yǝⱨuda uni tutup berixkǝ muwapiⱪ pursǝt izdǝp yürǝtti.

Ɵtüp ketix ⱨeytining kǝqlik tamiⱪi

Mat. 26:17-25; Luⱪa 22:7-14, 21-23; Yⱨ. 13:21-30

12 Petir nan ⱨeytining birinqi küni, yǝni ɵtüp ketix ⱨeytining ⱪurbanliⱪ ⱪozisi soyulidiƣan küni, muhlislar uningdin:

— Ɵtüp ketix ⱨeytining tamiⱪini yeyixing üqün bizning ⱪǝyǝrgǝ berip tǝyyarliximizni halaysǝn? — dǝp soridi.□  ■

13 U muhlisliridin ikkiylǝnni aldin mangƣuzup ularƣa:

— Xǝⱨǝrgǝ kiringlar, u yǝrdǝ kozida su kɵtürüwalƣan bir ǝr kixi silǝrgǝ uqraydu. Uning kǝynidin menginglar. □ 14 U adǝm nǝgǝ kirsǝ xu ɵyning igisigǝ: «Ustaz: Muhlislirim bilǝn ɵtüp ketix ⱨeytining tamiⱪini yǝydiƣan meⱨmanhana ⱪǝyǝrdǝ?— dǝp sorawatidu» — dǝnglar. 15 U silǝrni baxlap üstünki ⱪǝwǝttiki rǝtlǝngǝn sǝrǝmjanlaxturulƣan qong bir eƣiz ɵyni kɵrsitidu. Mana xu yǝrdǝ bizgǝ tǝyyarliⱪ ⱪilip turunglar, — dedi.

16 Muhlislar yolƣa qiⱪip xǝⱨǝrgǝ kirip, yoluⱪⱪan ixlarning ⱨǝmmisi u eytⱪandǝk boldi. Xu yǝrdǝ ular ɵtüp ketix ⱨeytining tamiⱪini tǝyyarlaxti. 17 Kǝq kirgǝndǝ, u on ikkǝylǝn bilǝn ɵygǝ kǝldi. ■ 18 Ular dastihanda olturup ƣizalanƣanda Əysa:

— Mǝn silǝrgǝ bǝrⱨǝⱪ xuni eytip ⱪoyayki, aranglardiki birǝylǝn, mǝn bilǝn billǝ ƣizaliniwatⱪan birsi manga satⱪunluⱪ ⱪilidu, — dedi.□  ■

19 Ular bu sɵzdin ⱪayƣuƣa qɵmüp, bir-birlǝp uningdin:

— Mǝn ǝmǝstimǝn? — dǝp soridi. Yǝnǝ birsi: — Mǝn ǝmǝstimǝn? — dedi.

20 Lekin u ularƣa:

— Xu kixi on ikkǝylǝnning biri, yǝni ⱪolidiki nanni mǝn bilǝn tǝng tawaⱪⱪa tɵgürgüqi bolidu. 21 Insan’oƣli dǝrwǝⱪǝ ɵzi toƣrisida muⱪǝddǝs yazmilarda pütülgǝndǝk alǝmdin ketidu; biraⱪ Insan’oƣlining tutup berilixigǝ wasitiqi bolƣan adǝmning ⱨaliƣa way! U adǝm tuƣulmiƣan bolsa uningƣa yahsi bolatti! — dedi.□

«Rǝbning ziyapiti»

Mat. 26:26-30; Luⱪa 22:15-20; 1Kor. 11:23-25

22 Ular ƣizaliniwatⱪanda, Əysa bir nanni ⱪoliƣa elip tǝxǝkkür eytⱪandin keyin, uni oxtup, muhlisliriƣa ülǝxtürüp bǝrdi wǝ:

— Elinglar, bu mening tenim, — dedi.□  ■

23 Andin u ⱪoliƣa jamni elip Hudaƣa tǝxǝkkür eytⱪandin keyin, uni muhlisliriƣa sundi. Ularning ⱨǝmmisi uningdin iqixti.

24 U ularƣa: — Bu mening ⱪenim, nurƣun adǝmlǝr üqün tɵkülidiƣan, yengi ǝⱨdini tüzidiƣan ⱪenimdur. □ 25 Mǝn silǝrgǝ bǝrⱨǝⱪ xuni eytip ⱪoyayki, Hudaning padixaⱨliⱪida yengidin xarabtin iqidiƣan küngiqǝ, üzüm telining xǝrbitini ⱨǝrgiz iqmǝymǝn, — dedi.

26 Ular bir mǝdⱨiyǝ küyini eytⱪandin keyin talaƣa qiⱪip, Zǝytun teƣiƣa ⱪarap ketixti.

Muhlislarning Əysani taxlap ketixi

Mat. 26:31-35; Luⱪa 22:31-34; Yⱨ. 13:36-38

27 Andin Əysa ularƣa:

Silǝr ⱨǝmminglar tandurulup putlixisilǝr, qünki muⱪǝddǝs yazmilarda:

«Mǝn padiqini uruwetimǝn,

Ⱪoylar patiparaⱪ bolup tarⱪitiwetilidu» dǝp pütülgǝn.□  ■

28 Lekin mǝn tirilgǝndin keyin Galiliyǝgǝ silǝrdin burun barimǝn, — dedi.■ 29 Lekin Petrus uningƣa:

— Ⱨǝmmǝylǝn tandurulup putlaxsimu, mǝn ⱨǝrgiz putlaxmaymǝn, dedi.

30 Əysa uningƣa: — Mǝn sanga bǝrⱨǝⱪ xuni eytip ⱪoyayki, bügün, yǝni bügün keqǝ horaz ikki ⱪetim qilliƣuqǝ, sǝn mǝndin üq ⱪetim tanisǝn, — dedi.■

31 Lekin Petrus tehimu ⱪǝt’iylik bilǝn uningƣa:

— Sǝn bilǝn billǝ ɵlidiƣan ix kerǝk bolsimu, sǝndin ⱨǝrgiz tanmaymǝn, — dedi. Ⱪalƣan ⱨǝmmisimu xundaⱪ deyixti.■

Əysaning Getsimanǝ baƣqisidiki dua-tilawiti

Mat. 26:36-46; Luⱪa 22:39-46

32 Andin ular Getsimanǝ degǝn bir jayƣa kǝldi. U muhlislarƣa: — Mǝn dua-tilawǝt ⱪilip kǝlgüqǝ, muxu yǝrdǝ olturup turunglar, dedi.■

33 U Petrus, Yaⱪup wǝ Yuⱨannani birgǝ elip mangdi wǝ sür besip, roⱨ-ⱪǝlbidǝ tolimu pǝrixan boluxⱪa baxlidi. □ 34 U ularƣa:

— Jenim ɵlidiƣandǝk bǝkmu azablanmaⱪta. Silǝr bu yǝrdǝ ⱪelip, oyƣaⱪ turunglar, — dedi. ■ 35 U sǝl neriraⱪ berip, ɵzini yǝrgǝ etip düm yatti wǝ mumkin bolsa, u dǝⱪiⱪining ɵz bexiƣa qüxmǝy ɵtüp ketixi üqün dua ⱪilip:□  ■

36 — I Abba Ata, Sanga ⱨǝmmǝ ix mumkindur; bu ⱪǝdǝⱨni mǝndin ɵtküzüwǝtkǝysǝn! Lekin bu ix mǝn haliƣandǝk ǝmǝs, sǝn haliƣandǝk bolsun, — dedi.□
  ■

37 U üqǝylǝnning yeniƣa ⱪaytip kǝlginidǝ, ularning uhlap ⱪalƣanliⱪini kɵrüp, Petrusⱪa:

— Əy Simon, uhlawatamsǝn?! Bir saǝtmu oyƣaⱪ turalmidingmu?! ■ 38 Eziⱪturuluxtin saⱪlinix üqün, oyƣaⱪ turup dua ⱪilinglar. Roⱨ pidakar bolsimu, lekin kixining ǝtliri ajizdur, — dedi.□  ■

39 Andin u yǝnǝ berip, ohxax sɵzlǝr bilǝn ⱪaytidin dua ⱪildi. 40 U ularning yeniƣa ⱪaytip kǝlginidǝ, ularning yǝnǝ uhlap ⱪalƣanliⱪini kɵrdi, qünki ularning kɵzliri uyⱪuƣa ilinƣanidi. Ular uningƣa nemǝ deyixini bilmǝy ⱪaldi. 41 U üqinqi ⱪetim ularning yeniƣa ⱪaytip ularƣa:

— Silǝr tehiqǝ uhlawatamsilǝr, tehiqǝ dǝm eliwatamsilǝr? Əmdi boldi bǝs! Waⱪit-saiti kǝldi; mana, Insan’oƣli gunaⱨkarlarning ⱪoliƣa tapxuruldi! □ 42 Ⱪopunglar, ketǝyli; mana, manga satⱪunluⱪ ⱪilidiƣan kixi yeⱪin kǝldi! — dedi.

Əysaning tutⱪun ⱪilinixi

Mat. 26:47-56; Luⱪa 22:47-53; Yⱨ. 18:3-12

43 Wǝ xu dǝⱪiⱪidǝ, uning sɵzi tehi tügimǝyla, mana, on ikkǝylǝndin biri bolƣan Yǝⱨuda kǝldi; uning yenida bax kaⱨinlar, Tǝwrat ustazliri wǝ aⱪsaⱪallar tǝripidin ǝwǝtilgǝn ⱪiliq-toⱪmaⱪlarni kɵtürgǝn zor bir top adǝm bar idi. ■ 44 Uningƣa satⱪunluⱪ ⱪilƣuqi ular bilǝn alliburun ixarǝtni bekitip: «Mǝn kimni sɵysǝm, u dǝl xudur. Silǝr uni tutup, yalap elip ketinglar» dǝp kelixkǝnidi. 45 U kelip udul Əysaning aldiƣa berip:

— Ustaz, ustaz! — dǝp uni sɵyüp kǝtti.□
  ■

46 Ular uningƣa ⱪol selip, uni tutⱪun ⱪildi. 47 Wǝ uning yenida turƣanlardin birǝylǝn ⱪiliqini suƣurup, bax kaⱨinning qakiriƣa uruwidi, uning ⱪuliⱪini xilip qüxürüwǝtti.

48 Əysa jawabǝn ularƣa:

— Bir ⱪaraⱪqini tutidiƣandǝk ⱪiliq-toⱪmaⱪlarni kɵtürüp meni tutⱪili kǝpsilǝrƣu? 49 Mǝn ⱨǝr küni ibadǝthana ⱨoylilirida silǝr bilǝn billǝ bolup tǝlim berǝttim, lekin silǝr u qaƣda meni tutmidinglar. Lekin bu ixlarning yüz berixi muⱪǝddǝs yazmilarda aldin pütülgǝnlǝrning ǝmǝlgǝ axuruluxi üqün boldi, — dedi.■

50 Bu qaƣda, ⱨǝmmǝylǝn uni taxlap ⱪeqip ketixti. ■ 51 Pǝⱪǝt uqisiƣa kanap rǝht yepinqaⱪliwalƣan bir yigit uning kǝynidin ǝgixip mangdi. Yax ǝskǝrlǝr uni tutuweliwidi, 52 lekin u kanap rǝhttin boxinip, yalingaq peti ulardin ⱪeqip kǝtti.□

Aliy kengǝxmidǝ sotlinix

Mat. 26:57-68; Luⱪa 22:54-55, 63-71; Yⱨ. 18:13-14, 19-24

53 Əmdi ular Əysani bax kaⱨinning aldiƣa elip berixti. Bax kaⱨinlar, barliⱪ aⱪsaⱪallar bilǝn Tǝwrat ustazlirimu u yǝrgǝ uning yeniƣa yiƣildi. □  ■ 54 Petrus uningƣa taki bax kaⱨinning sarayidiki ⱨoylining iqigiqǝ yiraⱪtin ǝgixip kǝldi; u ⱪarawullar bilǝn billǝ otning nurida otsinip olturdi. 55 Bax kaⱨinlar wǝ pütün aliy kengǝxmǝ ǝzaliri Əysani ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilix üqün, guwaⱨ-ispat izdidi, ǝmma tapalmidi. □  ■ 56 Qünki nurƣun kixilǝr uni ǝrz ⱪilip yalƣan guwaⱨqiliⱪ bǝrgǝn bolsimu, ularning guwaⱨliⱪliri bir-birigǝ udul kǝlmǝytti. 57 Bǝzi adǝmlǝr ornidin turup, uning üstidin ǝrz ⱪilip yalƣan guwaⱨliⱪ berip:

58 — Biz uning: «Insan ⱪoli bilǝn yasalƣan bu ibadǝthanini buzup taxlap, insan ⱪoli bilǝn yasalmiƣan baxⱪa bir ibadǝthanini üq kün iqidǝ yasap qiⱪimǝn» degǝnlikini angliduⱪ, — dedi. □  ■ 59 Ⱨǝtta ularning bu ⱨǝⱪtiki guwaⱨliⱪlirimu bir-birigǝ mas kǝlmidi.

60 Andin bax kaⱨin ⱨǝmmǝylǝnning aldida ornidin turup, Əysadin:

— Ⱪeni, jawab bǝrmǝmsǝn? Bular sening üstüngdin zadi ⱪandaⱪ guwaⱨliⱪlarni beriwatidu? — dǝp soridi. ■ 61 Lekin Əysa xük turup, ⱨeqⱪandaⱪ jawab bǝrmidi. Bax kaⱨin uni ⱪistap yǝnǝ uningdin:

— Sǝn Mubarǝk Bolƣuqining Oƣli Mǝsiⱨmusǝn? — dǝp soridi.□  ■

62 Xundaⱪ, mǝn ɵzüm, — dedi Əysa, — wǝ silǝr keyin Insan’oƣlining Ⱪudrǝt Igisining ong yenida olturidiƣanliⱪini wǝ asmandiki bulutlar bilǝn kelidiƣanliⱪini kɵrisilǝr.□  ■

63 Xuning bilǝn bax kaⱨin tonlirini yirtip taxlap:

— Əmdi baxⱪa ⱨǝrⱪandaⱪ guwaⱨqining nemǝ ⱨajiti? □ 64 Ɵzünglar bu kupurluⱪni anglidinglar! Əmdi buningƣa nemǝ dǝysilǝr? — dedi.

Ularning ⱨǝmmisi u ɵlüm jazasiƣa buyrulsun, dǝp ⱨɵküm qiⱪirixti. 65 Andin bǝziliri uningƣa tükürüxkǝ baxlidi, yǝnǝ uning kɵzlirini tengip, muxtlap: «Ⱪeni, pǝyƣǝmbǝrqilik ⱪilip bexarǝt berǝ!» deyixti. Ⱪarawullarmu uni xapilaⱪ bilǝn kaqatlidi.□  ■

Petrusning Əysadin tenixi

Mat. 26:69-75; Luⱪa 22:56-62; Yⱨ. 18:15-18, 25-27

66 Petrus sarayning tɵwǝnki ⱨoylisida turƣanda, bax kaⱨinning dedǝkliridin biri kelip, ■ 67 issinip olturƣan Petrusni kɵrüp, uningƣa tikilip ⱪarap:

— Sǝnmu Nasarǝtlik Əysa bilǝn billǝ idingƣu, — dedi.

68 Lekin u tenip:

— Sening nemǝ dǝwatⱪanliⱪingni bilmidim ⱨǝm qüxǝnmidim, — dedi-dǝ, taxⱪiriƣa, dǝrwazining aywaniƣa qiⱪip turdi. Xu ǝsnada horaz bir qillidi.

69 Uni yǝnǝ kɵrgǝn ⱨeliⱪi dedǝk yǝnǝ u yǝrdǝ turƣanlarƣa:

— Bu ulardin biri, — degili turdi. ■ 70  Petrus yǝnǝ inkar ⱪildi.

Bir’azdin keyin, u yǝrdǝ turƣanlar Petrusⱪa yǝnǝ:

— Bǝrⱨǝⱪ, sǝn ularning birisǝn. Qünki sǝnmu Galiliyǝlik ikǝnsǝnƣu?! — deyixti.□

71 Lekin u ⱪattiⱪ ⱪarƣaxlar bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilip:

— Silǝr dǝwatⱪan ⱨeliⱪi adǝmni tonumaymǝn! — dedi.

72 Dǝl xu qaƣda horaz ikkinqi ⱪetim qillidi. Petrus Əysaning ɵzigǝ: «Horaz ikki ⱪetim qilliƣuqǝ, sǝn mǝndin üq ⱪetim tanisǝn» degǝn sɵzini esigǝ aldi; wǝ bularni oylap yiƣlap kǝtti.□  ■

15

Əysaning Pilatusning aldida sotlinixi

Mat. 27:1-2, 11-14; Luⱪa 23:1-5; Yⱨ. 18:28-38

1 Ətisi tang etixi bilǝnla, bax kaⱨinlar aⱪsaⱪallar, Tǝwrat ustazliri wǝ pütkül aliy kengǝxmidikilǝr bilǝn mǝsliⱨǝtlixip, Əysani baƣlap apirip, waliy Pilatusⱪa tapxurup bǝrdi.■

2 Pilatus uningdin:

— Sǝn Yǝⱨudiylarning padixaⱨimu? — dǝp soridi.

U jawabǝn: — Eytⱪiningdǝk, — dedi.□  ■

3 Bax kaⱨinlar uning üstidin ⱪayta-ⱪaytidin ǝrz-xikayǝtlǝrni ⱪilixti. 4 Pilatus uningdin yǝnǝ:

— Jawab bǝrmǝmsǝn? Ⱪara, ular üstüngdin xunqiwala xikayǝt ⱪiliwatidu!? — dǝp soridi.■

5 Biraⱪ Əysa yǝnila ⱨeq jawab bǝrmidi; Pilatus buningƣa intayin ⱨǝyran ⱪaldi.■

Əysa wǝ Barabbas

Mat. 27:15-31; Luⱪa 23:13-25; Yⱨ. 18:39-40; 19:1-16

6 Ⱨǝr ⱪetimliⱪ ɵtüp ketix ⱨeytida, halayiⱪ ⱪaysibir mǝⱨbusni tǝlǝp ⱪilsa, waliy uni ⱪoyup berǝtti.■ 7 Əyni waⱪitta, zindanda Barabbas isimlik bir mǝⱨbus bar idi. U ɵzi bilǝn billǝ topilang kɵtürgǝn ⱨǝmdǝ topilangda ⱪatilliⱪ ⱪilƣan nǝqqǝylǝn bilǝn tǝng solanƣanidi.■ 8 Halayiⱪ quⱪan-sürǝn selip waliydin burun ⱨǝmixǝ ularƣa ⱪilƣinidǝk yǝnǝ xundaⱪ ⱪilixini tilǝxti.□

9 Pilatus ularƣa:

— Silǝr Yǝⱨudiylarning padixaⱨini ⱪoyup beriximni halamsilǝr? — dedi 10 (qünki u bax kaⱨinlarning ⱨǝsǝthorluⱪi tüpǝylidin uni tutup bǝrgǝnlikini bilǝtti). 11 Lekin bax kaⱨinlar halayiⱪni: «Buning orniƣa, Barabbasni ⱪoyup bǝr» dǝp tǝlǝp ⱪilixⱪa küxkürtti.■

12 Pilatus jawabǝn ulardin yǝnǝ:

— Undaⱪ bolsa, silǝr «Yǝⱨudiylarning padixaⱨi» dǝp atiƣan kixini ⱪandaⱪ bir tǝrǝp ⱪil dǝwatisilǝr? — dedi.

13 — Ular yǝnǝ awazini kɵtürüp: — Uni krestligin! — dǝp warⱪirixatti.

14 Pilatus ularƣa: — Nemixⱪa? U nemǝ rǝzillik ɵtküzüptu? — dedi.

Biraⱪ ular tehimu ƣaljirlixip:

— Uni krestligin! — dǝp warⱪiraxti. 15 Xunga Pilatus, halayiⱪni razi ⱪilmaⱪqi bolup, Barabbasni ularƣa qiⱪirip bǝrdi. Əysani bolsa ⱪamqilatⱪandin keyin, krestlǝx üqün lǝxkǝrlirigǝ tapxurdi.□  ■

Lǝxkǝrlǝrning Əysani mǝshirǝ ⱪilixi

16 Andin lǝxkǝrlǝr Əysani waliy ordisidiki sǝynaƣa elip kirip, pütün lǝxkǝrlǝr topini bu yǝrgǝ jǝm boluxⱪa qaⱪirdi. □  ■ 17 Ular uning uqisiƣa sɵsün rǝnglik ton kiydürüxti, andin ular tikǝnlik xahqilardin toⱪuƣan bir tajni bexiƣa kiygüzdi. □ 18 Andin uni mubarǝklǝp: «Yaxiƣayla, i Yǝⱨudiylarning padixaⱨi!» deyixti. 19 Andin bexiƣa ⱪomux bilǝn ⱨǝdǝp urup, uningƣa ⱪarap tükürüxti wǝ uning aldida tiz püküp, sǝjdǝ ⱪilixti.□

20 Ular uni xundaⱪ mazaⱪ ⱪilƣandin keyin, uningdin sɵsün tonni salduruwetip, uqisiƣa ɵz kiyimlirini kiydürdi; andin ular uni krestlǝx üqün elip qiⱪixti.

Uning krestlinixi

Mat. 27:32-44; Luⱪa 23:26-39; Yⱨ. 19:17-19

21 Kurini xǝⱨiridin bolƣan, Simon isimlik bir kixi yezidin kelip, u yǝrdin ɵtüp ketiwatatti (bu kixi Iskǝndǝr bilǝn Rufusning atisi idi). Lǝxkǝrlǝr uni tutup kelip, Əysaning krestini uningƣa mǝjburiy kɵtürgüzdi. □  ■ 22 Ular Əysani Golgota (tǝrjimisi, «bax sɵngǝk») degǝn yǝrgǝ elip kǝldi; ■ 23 andin ular uningƣa iqix üqün murmǝkki arilaxturulƣan aqqiⱪ xarab bǝrdi; lekin u uni ⱪobul ⱪilmidi.□

24 Ular uni krestligǝndin keyin, kiyimlirini ɵzara bɵlüxüwelix üqün, ⱨǝrⱪaysisining ülüxini bekitixkǝ ⱨǝrbir kiyimning üstigǝ qǝk taxlidi. □  ■ 25 Uni krestligǝn waⱪit künning üqinqi saiti idi. □ 26 Uni ǝyibligǝn xikayǝtnamidǝ «Yǝⱨudiylarning padixaⱨi» dǝp pütülgǝnidi. □  ■

27 Ular uning bilǝn tǝng ikki ⱪaraⱪqinimu krestlidi, biri ong tǝripidǝ, yǝnǝ biri sol tǝripidǝ idi. 28 Xundaⱪ ⱪilip, muⱪǝddǝs yazmilardiki: «U jinayǝtqilǝrning ⱪatarida sanaldi» degǝn sɵz ǝmǝlgǝ axuruldi. □  ■ 29 U yǝrdin ɵtkǝnlǝr baxlirini qayⱪixip, uni ⱨaⱪarǝtlǝp:

— Uⱨuy, sǝn ibadǝthanini buzup taxlap, üq kün iqidǝ ⱪaytidin yasap qiⱪidiƣan adǝm, ■ 30 ǝmdi ɵzüngni ⱪutⱪuzup kresttin qüxüp baⱪⱪina! — deyixti.

31 Bax kaⱨinlar bilǝn Tǝwrat ustazlirimu ɵzara xundaⱪ mǝshirǝ ⱪilip:

— U baxⱪilarni ⱪutⱪuzuptikǝn, ɵzini ⱪutⱪuzalmaydu. 32 Israilning padixaⱨi bolƣan Mǝsiⱨ ǝmdi kresttin qüxüp baⱪsunqu, xuni kɵrsǝkla uningƣa etiⱪad ⱪilimiz! — deyixti. Uning bilǝn tǝng krestlǝngǝnlǝrmu uni xundaⱪ ⱨaⱪarǝtlǝxti.

Əysaning ɵlümi

Mat. 27:45-56; Luⱪa 23:44-49; Yⱨ. 19:28-30

33 Əmdi künning altinqi saiti kǝlgǝndǝ, pütkül zeminni ⱪarangƣuluⱪ ⱪaplidi wǝ toⱪⱪuzinqi saitigiqǝ dawam ⱪildi. □  ■ 34 Toⱪⱪuzinqi saǝttǝ Əysa yuⱪiri awaz bilǝn: «Eloi, Eloi, lama xawaⱪtani?», mǝnisi: — «Hudayim, Hudayim, meni nemixⱪa taxliwǝtting?» dǝp ⱪattiⱪ nida ⱪildi.□  ■

35 U yǝrdǝ turuwatⱪanlarning bǝziliri buni anglap:

— Mana, u Ilyas pǝyƣǝmbǝrgǝ nida ⱪiliwatidu, — deyixti. 36 Ulardin birǝylǝn yügürüp berip, bir parqǝ bulutni aqqiⱪ xarabⱪa qilap, ⱪomuxning uqiƣa selip uningƣa iqküzüp:

— Tohtap turunglar! Ⱪarap baⱪayli, ilyas pǝyƣǝmbǝr uni qüxürgili kelǝrmikin? — dedi.■

37 Əysa ⱪattiⱪ warⱪiridi-dǝ, roⱨini ⱪoyuwǝtti. □ 38 Wǝ xu ǝsnada ibadǝthanining iqkiri pǝrdisi yuⱪiridin tɵwǝngǝ ikki parqǝ bɵlüp yirtildi.□  ■

39 Əmdi uning udulida turƣan yüzbexi uning ⱪandaⱪ nida ⱪilip roⱨini ⱪoyuwǝtkǝnlikini kɵrüp:

— Bu adǝm ⱨǝⱪiⱪǝtǝn Hudaning oƣli ikǝn! — dedi.■

40 U yǝrdǝ yǝnǝ bu ixlarƣa yiraⱪtin ⱪarap turuwatⱪan birnǝqqǝ ayallarmu bar idi. Ularning arisida Magdalliⱪ Mǝryǝm, kiqik Yaⱪup bilǝn Yosǝning anisi Mǝryǝm wǝ Salomilar bar idi. □  ■ 41 Ular ǝslidǝ Əysa Galiliyǝ ɵlkisidǝ turƣan waⱪitta uningƣa ǝgixip, uning hizmitidǝ bolƣanlar idi; bulardin baxⱪa uning bilǝn Yerusalemƣa birgǝ kǝlgǝn yǝnǝ nurƣun ayallarmu uning ǝⱨwaliƣa ⱪarap turatti.■

Əysaning dǝpnǝ ⱪilinixi

Mat. 27:57-61; Luⱪa 23:50-56; Yⱨ. 19:38-42

42 Kǝqⱪurun kirip ⱪalƣanda («tǝyyarlax küni», yǝni xabat künining aldinⱪi küni bolƣaqⱪa), □  ■ 43 aliy kengǝxmining tolimu mɵtiwǝr ǝzasi, Arimatiyaliⱪ Yüsüp bar idi. Umu Hudaning padixaⱨliⱪini kütüwatⱪan bolup, jür’ǝt ⱪilip waliy Pilatusning aldiƣa kirip, uningdin Əysaning jǝsitini berixni tǝlǝp ⱪildi. 44 Pilatus Əysaning alliⱪaqan ɵlgǝnlikigǝ ⱨǝyran boldi; u yüzbexini qaⱪirip, uningdin Əysaning ɵlginigǝ heli waⱪit boldimu, dǝp soridi. 45 Yüz bexidin ǝⱨwalni uⱪⱪandin keyin, Yüsüpkǝ jǝsǝtni bǝrdi. 46 Yüsüp esil kanap rǝht setiwelip, jǝsǝtni kresttin qüxürüp kanap rǝhttǝ kepǝnlidi wǝ uni ⱪiyada oyulƣan bir ⱪǝbrigǝ ⱪoydi; andin ⱪǝbrining aƣziƣa bir taxni domilitip ⱪoydi.■

47 Wǝ Magdalliⱪ Mǝryǝm bilǝn Yosǝning anisi Mǝryǝm uning ⱪoyulƣan yerini kɵrüwaldi.

16

Əysa ɵlümdin tirilidu

Mat. 28:1-8; Luⱪa 24:1-12; Yⱨ. 20:1-10

1 Xabat küni ɵtüxi bilǝnla, Magdalliⱪ Mǝryǝm, Yaⱪupning anisi Mǝryǝm wǝ Salomilar berip Əysaning jǝsitigǝ sürüx üqün huxpuraⱪliⱪ buyumlarni setiwaldi.□  ■ 2 Ⱨǝptining birinqi küni ular bǝk baldur, tang sǝⱨǝrdǝ ornidin turup, kün qiⱪixi bilǝn ⱪǝbrigǝ bardi.□ 3 Ular ɵzara: «Bizgǝ ⱪǝbrining aƣzidiki taxni kim domilitixip berǝr?» deyixti. 4 Lekin ular baxlirini kɵtürüp ⱪariwidi, taxning bir yanƣa domilitiwetilginini kɵrdi — ǝslidǝ u tax naⱨayiti yoƣan idi. 5 Ular ⱪǝbrigǝ kirgǝndǝ, ong tǝrǝptǝ olturƣan, aⱪ ton kiygǝn, yax bir adǝmni kɵrdi, wǝ ⱪattiⱪ dǝkkǝ-dükkigǝ qüxti.■

6 Lekin u ularƣa:

— Dǝkkǝ-dükkigǝ qüxmǝnglar. Silǝr krestlǝngüqi Nasarǝtlik Əysani izdǝwatisilǝr. U tirildi, u bu yǝrdǝ ǝmǝs. Mana ular uni ⱪoyƣan jay!■ 7 Lekin beringlar, uning muhlisliriƣa wǝ Petrusⱪa: «U Galiliyǝgǝ silǝrdin awwal baridikǝn; u silǝrgǝ eytⱪinidǝk, silǝr uni xu yǝrdǝ kɵridikǝnsilǝr» dǝnglar, — dedi.□  ■

8 Ular ⱪǝbridin qiⱪipla bǝdǝr ⱪaqti. Ularni titrǝk besip ⱨoxini yoⱪitay degǝnidi; bǝk ⱪorⱪup kǝtkǝqkǝ, ⱨeqkimgǝ ⱨeqnemini eytmidi.□  ■

Əysaning magdalliⱪ Mǝryǝmgǝ kɵrünüxi

Mat. 28:9-10; Yⱨ. 20:11-18; Luⱪa 24:13-35

9 Əysa ⱨǝptining birinqi küni tang sǝⱨǝrdǝ tirilgǝndin keyin, awwal Magdalliⱪ Mǝryǝmgǝ kɵründi. U ǝslidǝ uningdin yǝttǝ jinni ⱨǝydiwǝtkǝnidi. □  ■ 10 Mǝryǝm qiⱪip, matǝm tutup yiƣlixip turƣan, burun uning bilǝn billǝ bolƣanlarƣa hǝwǝr bǝrdi. 11 Uning tirik ikǝnlikini wǝ Mǝryǝmgǝ kɵrüngǝnlikini angliƣanda, ular ixǝnmidi.

Əysaning ikki muhlisiƣa kɵrünüxi

12 Bu ixlardin keyin, u ularning iqidiki yeziƣa ketiwatⱪan ikkiylǝngǝ baxⱪa siyaⱪta kɵründi. ■ 13 Bularmu ⱪalƣanlarning yeniƣa ⱪaytip, ularƣa hǝwǝr ⱪilƣan bolsimu, lekin ular bularƣimu ixǝnmidi.

Əysaning on bir muhlisiƣa kɵrünüxi

Mat. 28:16-20; Luⱪa 24:36-49; Yⱨ. 20:19-23; Ros. 1:6-8

14 Andin on birǝylǝn dastihanda olturup ƣizaliniwatⱪanda, u ularƣa kɵründi wǝ ularning etiⱪadsizliⱪi wǝ tax yürǝkliki üqün ularni tǝnbiⱨ berip ǝyiblidi; qünki ular ɵzining tirilginini kɵrgǝnlǝrgǝ ixǝnmigǝnidi.■

15 U ularƣa mundaⱪ dedi:

— Pütkül jaⱨanƣa berip, yaritilƣuqilarning ⱨǝrbirigǝ hux hǝwǝrni jakarlanglar. ■ 16 Etiⱪad ⱪilip, qɵmüldürüxni ⱪobul ⱪilƣanlar ⱪutⱪuzulidu. Etiⱪad ⱪilmiƣanlar bolsa gunaⱨⱪa bekitilidu.■

17 Etiⱪad ⱪilƣanlarning izliriƣa muxundaⱪ mɵjizilik alamǝtlǝr ǝgixip ⱨǝmraⱨ bolidu: — ular Mening namim bilǝn jinlarni ⱨǝydiwetidu; ular yengi tillarda sɵzlǝydu, □  ■ 18 ular yilanlarni ⱪollirida tutidu, ⱨǝrⱪandaⱪ zǝⱨǝrlik nǝrsini iqsimu, ularƣa zǝrǝr yǝtküzmǝydu; ⱪollirini bimarlarƣa tǝgküzüp ⱪoysa, kesǝlliri saⱪiyip ketidu.□  ■

Əysaning asmanƣa kɵtürülüxi

Luⱪa 24:50-53; Ros. 1:9-11

19 Xunga Rǝb ularƣa bu sɵzlǝrni ⱪilip bolƣandin keyin, asmanƣa kɵtürüldi, Hudaning ong yenida olturdi. □  ■ 20 Muhlislar qiⱪip, ⱨǝr yǝrgǝ berip hux hǝwǝrni jakarlap yürdi. Rǝb ular bilǝn tǝng ixlǝp, sɵz-kalamiƣa ⱨǝmraⱨ bolup ǝgǝxkǝn mɵjizilik alamǝtlǝr bilǝn uningƣa ispat bǝrdi.□  ■

□ 1:1 «Əysa Mǝsiⱨning hux hǝwiri» — ɵzi elip kǝlgǝn, ɵzi toƣruluⱪ hux hǝwǝrdur. «hux hǝwirining baxlinixi» — Markus Əysa Mǝsiⱨ toƣruluⱪ bu hux hǝwǝrning ɵzi Huda alǝmni yaratⱪinidǝk yengi bir baxlinix kǝldi, dǝp kɵrsǝtmǝkqi boluxi mumkin («Yar.» 1:1).

□ 1:2 «Mana, aldingda ǝlqimni ǝwǝtimǝn. U sening yolungni aldin’ala tǝyyarlaydu» — sɵzligüqi Huda Ɵzi, ǝlwǝttǝ. Muxu sɵzlǝr awwal «Mis.» 23:20 ⱨǝm «Mal.» 3:1dǝ kɵrünidu.

■ 1:2 Mis. 23:20; Mal. 3:1; Mat. 11:10; Luⱪa 7:27.

□ 1:3 «Anglanglar, dalada birsining towliƣan awazini! U: «Pǝrwǝrdigarning yolini tǝyyarlanglar, Uning üqün qiƣir yollirini tüptüz ⱪilinglar!» — «Yǝx.» 40:3.

■ 1:3 Yǝx. 40:3; Mat. 3:3; Luⱪa 3:4; Yⱨ. 1:23.

□ 1:4 «Yǝⱨya qɵl-bayawanda pǝyda bolup...» — ǝrǝbqǝ «Yǝⱨya» degǝn isim ibraniy tilida wǝ grek tilida uqraydiƣan «Yuⱨanna» degǝn isimdur; mǝnisi, «Pǝrwǝrdigarning meⱨir-xǝpⱪiti»dur. ««gunaⱨlarƣa kǝqǝrüm elip kelidiƣan, towa ⱪilixni bildüridiƣan «qɵmüldürüx»» — «qɵmüldürüx» bolsa, suƣa qɵmüldürüxni kɵrsitidu. Baxⱪiqǝ eytⱪanda, «yaman yolliringlardin yenip, towa ⱪilinglar! Towa ⱪilƣanliⱪinglarni bildürüx üqün suƣa qɵmüldürüxni ⱪobul ⱪilinglar. Xundaⱪ ⱪilƣanda, Huda silǝrni kǝqürüm ⱪilidu!» — Degǝndǝk.

■ 1:4 Mat. 3:1; Luⱪa 3:3; Yⱨ. 3:23.

■ 1:5 Mat. 3:5; Luⱪa 3:7.

■ 1:6 2Pad. 1:8; Law. 11:22; Mat. 3:4.

■ 1:7 Mat. 3:11; Luⱪa 3:16; Yⱨ. 1:27.

■ 1:8 Yǝx. 44:3; Yo. 2:28,29; Mat. 3:11; Ros. 1:5; 2:4; 11:15,16; 19:4.

□ 1:10 «Roⱨning kǝptǝr ⱪiyapitidǝ qüxüp, ɵz üstigǝ ⱪonuwatⱪanliⱪini kɵrdi» — «Roⱨ» Hudaning Roⱨi, Muⱪǝddǝs Roⱨni kɵrsitidu. «kǝptǝr ⱪiyapitidǝ» — yaki «pahtǝk ⱪiyapitidǝ». Grek tilida bu ⱪux «peristera» dǝp atilidu. «peristera» grek tilida ⱨǝm kǝptǝrni ⱨǝm pahtǝknimu kɵrsitidu.

■ 1:10 Mat. 3:16; Luⱪa 3:21; Yⱨ. 1:32.

■ 1:11 Zǝb. 2:7; Yǝx. 42:1; Mat. 3:17; 17:5; Mar. 9:7; Luⱪa 3:22; 9:35; Kol. 1:13; 2Pet. 1:17.

□ 1:12 «Wǝ Roⱨ dǝrⱨal uni qɵl-bayawanƣa süylǝp qiⱪardi» — «Roⱨ» — Hudaning Roⱨi, Muⱪǝddǝs Roⱨni kɵrsitidu. «....Roⱨ dǝrⱨal uni qɵl-bayawanƣa süylǝp qiⱪardi» — grek tilida «...Roⱨ dǝrⱨal uni qɵl-bayawanƣa ittirip qiⱪardi» deyilidu.

■ 1:12 Mat. 4:1; Luⱪa 4:1.

□ 1:13 «U qɵldǝ ⱪiriⱪ kün turup, Xǝytan tǝripidin sinilip turatti» — bu ayǝtkǝ ⱪariƣanda, u qɵl-bayawanda ⱪiriⱪ kün turƣanda, Xǝytanning sinaⱪliri tohtimay dawamlaxturulƣanidi. «Matta» wǝ «Luⱪa»da hatirilǝngǝn sinaⱪlar bu ⱪiriⱪ künning ahirida kǝlgǝn bolup, sinaⱪlar ǝwjigǝ qiⱪⱪanidi.

□ 1:14-15 «Hudaning padixaⱨliⱪining hux hǝwiri» — yaki «Hudaning hux hǝwiri».

■ 1:14-15 Mat. 4:12; Luⱪa 4:14; Yⱨ. 4:43.

□ 1:16 «Ular beliⱪqi bolup, dengizƣa tor taxlawatatti» — muxu hil tor adǝttǝ kemining kǝynidin tartilatti.

■ 1:16 Mat. 4:18.

□ 1:17 «mǝn silǝrni adǝm tutⱪuqi beliⱪqi ⱪilimǝn!» — «adǝmni tutⱪuqi» muxu yǝrdǝ «tutux» ziyan yǝtküzüx yaki ulardin paydilinix üqün ǝmǝs, bǝlki ularni Xǝytanning ilkidin elip ⱪutⱪuzuxni kɵrsitidu.

■ 1:17 Yǝr. 16:16; Əz. 47:10.

■ 1:18 Mat. 19:27; Mar. 10:28; Luⱪa 5:11; 18:28.

■ 1:19 Mat. 4:21.

□ 1:21 «U udul sinagogⱪa kirip, tǝlim berixkǝ baxlidi» — «sinagog»lar — Yǝⱨudiylarning ibabǝt ⱪilixⱪa yiƣilidiƣan jayliri. «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng.

■ 1:21 Mat. 4:13; Luⱪa 4:31.

■ 1:22 Mat. 7:28; Luⱪa 4:32.

□ 1:23 «napak roⱨ» — jinni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ. Əmma bundaⱪ ibarǝ jinlarning ǝyni napakliⱪini tǝkitlǝydu.

■ 1:23 Luⱪa 4:33.

■ 1:29 Mat. 8:14; Luⱪa 4:38.

□ 1:32 «Ⱪǝqⱪurun kün patⱪanda, kixilǝr barliⱪ aƣriⱪlarni wǝ jin qaplaxⱪanlarni uning aldiƣa elip kelixti» — xu küni «xabat küni» (dǝm elix küni) bolup, hǝlⱪ bimarlarni Əysaning aldiƣa kɵtürüp apirix üqün kǝqⱪurunƣiqǝ kütkǝnidi. Ibraniylarƣa nisbǝtǝn «yengi bir kün» kǝqⱪurunda baxlinidu.

■ 1:32 Mat. 8:16; Luⱪa 4:40.

■ 1:35 Mat. 14:23; Luⱪa 4:42.

□ 1:38 «Qünki mǝn dǝl muxu ix üqün kelixim» — grek tilida «qünki mǝn dǝl muxu ix üqün qiⱪixim».

■ 1:38 Yǝx. 61:1; Luⱪa 4:18;43.

□ 1:40 «mahaw kesili bar bir kixi» — «mahaw kesili» bir hil ⱪorⱪunqluⱪ terǝ kesili bolup, Yǝⱨudiylar bu hil kesǝlgǝ giriptar bolƣanlarni napak dǝp ⱪarap ularƣa ⱪǝt’iy yeⱪinlaxmaytti.

■ 1:40 Mat. 8:2; Luⱪa 5:12.

□ 1:43 «Musa bu kesǝldin paklanƣanlarƣa ǝmr ⱪilƣan ⱪurbanliⱪlarni sunƣin» — Musa pǝyƣǝmbǝr Tǝwrat ⱪanunida xundaⱪ ǝmrni kɵrsǝtkǝn: — Bir mahaw kesili saⱪaytilƣan bolsa, u muⱪǝddǝs ibadǝthaniƣa berip, ɵzining saⱪaytilƣanliⱪini kaⱨinƣa kɵrsitip, andin mahaw kesilidin saⱪayƣanlar ⱪilixⱪa tegixlik ⱪurbanliⱪlarni sunuxi kerǝk idi. Xübⱨisizki, Musa pǝyƣǝmbǝrdin baxlap Mǝsiⱨ Əysa kǝlgüqǝ, bu murasim ⱨeq ɵtküzülüp baⱪⱪan ǝmǝs idi. «Law.» 14-babni kɵrüng.

■ 1:43 Law. 13:2; 14:1.

■ 2:1 Mat. 9:1; Luⱪa 5:17.

■ 2:3 Mat. 9:1; Luⱪa 5:18.

□ 2:4 «uning üstidin ɵgzini texip, tɵxük aqⱪandin keyin...» — awwal ɵgzining kaⱨixlirini elixi kerǝk idi.

■ 2:7 Zǝb. 32:5; 51:2-4; Yǝx. 43:25.

■ 2:13 Mat. 9:9; Luⱪa 5:27.

□ 2:14 «baj alidiƣan orunda olturƣan Alfayning oƣli Lawiy...» — «Lawiy»ning baxⱪa ismi «Matta» idi.

□ 2:15 «dastihanda olturƣanda» — grek tilida «dastihanda yatⱪanda» bilǝn ipadilinidu. Xu qaƣlarda kixilǝr dastihan selinƣan xirǝ ǝtrapida yanpaxlap yatⱪan ⱨalda ƣizalinixatti. «nurƣun bajgirlar wǝ gunaⱨkarlar Əysa wǝ uning muhlisliri bilǝn ⱨǝmdastihan boldi» — «bajgirlar» Israilning zeminini ixƣal ⱪilƣan rimliⱪlar üqün ɵz hǝlⱪidin baj yiƣip beridiƣan wǝ xu sǝwǝbtin nǝprǝtkǝ uqriƣan Yǝⱨudiylar. «gunaⱨkarlar» — Tǝwrat-injil boyiqǝ ⱨǝrbir adǝm gunaⱨkar, ǝlwǝttǝ. Lekin muxu ayǝttiki «gunaⱨkarlar» degǝn sɵz, ⱨali qong Pǝrisiylǝr wǝ Tǝwrat ustazliri tǝripidin alaⱨidǝ «gunaⱨkarlar» dǝp atalƣan bajgirlar, paⱨixǝ ayallar, ⱨǝtta sawatsiz kixilǝr ⱪatarliⱪlarni kɵzdǝ tutidu.

□ 2:16 «Tǝwrat ustazliri wǝ Pǝrisiylǝr...» — «Pǝrisiylǝr» ⱪattiⱪ tǝlǝplik bir diniy mǝzⱨǝptikilǝr idi. Ular toƣruluⱪ «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng.

□ 2:17 «ⱨǝⱪⱪaniylarni ǝmǝs, bǝlki gunaⱨkarlarni qaⱪirƣili kǝldim» — muxu muⱨim sɵzidǝ «gunaⱨkarlar» degini, ɵzlirining gunaⱨkar ikǝnlikini tonup yǝtkǝnlǝrni kɵzdǝ tutidu, ǝlwǝttǝ. Qünki ⱨǝmmǝ adǝm gunaⱨkardur. «Ⱨǝⱪⱪaniylar» Pǝrisiylǝrdǝk ɵzini ⱨǝⱪⱪaniy dǝp ⱨesabliƣanlarni kɵrsitidu. Xunga Mǝsiⱨ xundaⱪ kixilǝrni qaⱪiralmaytti.

■ 2:17 Mat. 9:13; 21:31; Luⱪa 5:32; 19:10; 1Tim. 1:15.

■ 2:18 Mat. 9:14; Luⱪa 5:33.

□ 2:19 «toy meⱨmanliri» — grek tilida «mǝrikǝ zalining pǝrzǝntliri» degǝn ibarǝ bilǝn ipadilinidu.

■ 2:19 Yǝx. 62:5; 2Kor. 11:2.

□ 2:20 «yigit meⱨmanlardin elip ketilidu» — bu sɵzlǝr Əysaning ɵlümi ɵzigǝ ǝgǝxkǝnlǝrgǝ ⱪayƣu-ⱨǝsrǝt elip kelidiƣanliⱪini kɵrsitidiƣan bexarǝt.

□ 2:21 «Ⱨeqkim kona kɵnglǝkkǝ yengi rǝhttin yamaⱪ salmaydu» — yengi rǝht kirixip ketidu, ǝlwǝttǝ.

■ 2:22 Mat. 9:17.

□ 2:23 «Bir xabat küni xundaⱪ boldiki, ...» — «xabat küni» (dǝm elix küni) toƣruluⱪ «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng. Bu xǝnbǝ küni, Tǝwrat kalendari boyiqǝ ⱨǝptining yǝttinqi küni bolup, Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ Israildiki ⱨǝrbir insan wǝ mal-qarwilarmu xu küni ⱨǝrⱪandaⱪ ix-hizmǝt ⱪilmay, dǝm elixi kerǝk idi.

■ 2:23 Ⱪan. 23:24; Mat. 12:1; Luⱪa 6:1.

□ 2:24 «Tǝwratta qǝklǝngǝn ix» — Tǝwrat ⱪanunida qǝklǝngǝn, demǝkqi. Tǝwrat ⱪanuni boyiqǝ dǝm elix küni «haman tepix» «hizmǝt» dǝp ⱪarilip, ⱪanunƣa hilapliⱪ ix dǝp ⱨesablinixi kerǝk idi, ǝlwǝttǝ. Pǝrisiylǝr muhlislarning danlarni yeyix üqün aⱪlixini «haman tǝpkǝnlik» dǝp ⱪariƣan. Əmdi baxaⱪlarni üzüp yeyix ziraǝtlǝrgǝ orƣaⱪ selix bilǝn ohxaxmu yaki ohxax ǝmǝsmu, buningƣa oⱪurmǝnlǝr Mǝsiⱨning jawabini oⱪup ɵzi birnemǝ desun! «Matta»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ muxu ix toƣruluⱪ izaⱨatlirimizni kɵrüng.

■ 2:24 Mis. 20:10.

□ 2:25 «Dawutning... aq ⱪalƣanda nemǝ ⱪilƣanliⱪini muⱪǝddǝs yazmilardin oⱪumiƣanmusilǝr?» — «oⱪumiƣanmusilǝr?» degǝn sɵz Pǝrisiylǝrning daim rǝⱪibliridin soraydiƣan soal xǝkli idi.

■ 2:25 1Sam. 21:6.

□ 2:26 «Abiyatar bax kaⱨin bolƣan waⱪtida» — «1Sam.» 21:1-7 boyiqǝ, Abiyatar rǝsmiy bax kaⱨin bolmiƣan. Lekin Injil dǝwridiki ǝⱨwalƣa ohxax, ikki adǝm baxⱪa-baxⱪa yǝrdǝ bolsa ikkisi xu rolda boluxi mumkin (Mǝsiⱨ yǝr yüzidǝ hizmǝt ⱪilƣan mǝzgildǝ Ⱪayafa isimlik ⱨǝm Annas isimlik ikki adǝm ohxax bir waⱪitta «bax kaⱨin» idi). «Dawut Hudaning ɵyigǝ kirip, Hudaƣa atalƣan, Tǝwratta pǝⱪǝt kaⱨinlarning yeyixigila bolidiƣan nanlarni sorap yegǝn, xundaⱪla ⱨǝmraⱨliriƣimu bǝrgǝn?» — bu wǝⱪǝ «1Sam.» 21:1-7dǝ hatirilǝngǝn.

■ 2:26 Law. 24:9.

□ 2:28 «Insan’oƣli» — Mǝsiⱨning ɵzini kɵrsitidu. Bu ibarǝ toƣruluⱪ «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng.

■ 2:28 Mat. 12:8; Luⱪa 6:5.

■ 3:1 Mat. 12:9; Luⱪa 6:6.

□ 3:2 «Pǝrisiylǝr Əysaning üstidin ǝrz ⱪilayli dǝp xabat künidǝ kesǝl saⱪaytidiƣan-saⱪaytmaydiƣanliⱪini paylap yürǝtti» — ularning ⱪilmaⱪqi bolƣan ǝrzi bolsa «U xabat künidǝ kesǝlni saⱪaytsa, «ixligǝn» yaki «hizmǝt ⱪilƣan»ƣa barawǝr bolidu, xunga (ularning qüxinixiqǝ) «Tǝwrat ⱪanuniƣa hilapliⱪ ⱪilƣan»» bolidu.

□ 3:5 «ⱪoli ǝsligǝ kǝltürüldi» — kǝltürüldi» degǝn peilning «mǝjⱨul xǝkli» bizgǝ bu ixni Huda Ɵzi ⱪilƣan, degǝnni uⱪturidu. Əmdi ular bu mɵjizini «xabat künidǝ yaratⱪanliⱪi» üqün zadi kimni ǝyiblimǝkqi?

■ 3:5 1Pad. 13:6.

□ 3:6 «Ⱨerod padixaⱨning tǝrǝpdarliri» — Ⱨerod padixaⱨ wǝ uning tǝrǝpdarliri toƣruluⱪ «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng. Lekin bizgǝ ǝng ⱨǝyran ⱪalarliⱪi bǝlkim xuki, Rǝbbimiz tǝlim berixkǝ baxliƣanda, bir-birigǝ küxǝndǝ bolƣan ««Ⱨerod tǝrǝpdarliri» wǝ Pǝrisiylǝr ⱨǝmkarlixip, Əysani yoⱪitixⱪa mǝsliⱨǝtlixidu («Mat.» 22:16nimu kɵrüng). Mana ⱪarangƣuluⱪⱪa tǝwǝ bolƣan kixilǝr ⱨaman birinqi bolup nur bilǝn düxmǝnlixidu («Yuⱨ.» 1:5, 3:19).

■ 3:6 Mat. 12:14; Yⱨ. 10:39; 11:53.

□ 3:7-8 «Idumiya ɵlkisi» — «Idumiya» Tǝwratta «Edom» deyilidu.

■ 3:7-8 Mat. 4:25; Luⱪa 6:17.

■ 3:13 Mat. 10:1; Mar. 6:7; Luⱪa 6:13; 9:1.

□ 3:15 «U ulardin on ikkisini ɵzi bilǝn billǝ boluxⱪa... jinlarni ⱨǝydǝx ⱨoⱪuⱪiƣa igǝ boluxⱪa tallap bekitti» — (14-15-ayǝt) bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ 14-15-ayǝttǝ «U ulardin on ikkisini «rosullar» dǝp atap, ɵzi bilǝn billǝ boluxⱪa, sɵz-kalamni jakarlaxⱪa wǝ jinlarni ⱨǝydǝx ⱨoⱪuⱪiƣa igǝ boluxⱪa tallap bekitti» deyilidu.

□ 3:17 «Zǝbǝdiyning oƣli Yaⱪup wǝ uning inisi...» — yaki «Zǝbǝdiyning oƣli Yaⱪup wǝ uning akisi...». «u ularni «Binni-Rǝgaz», yǝni «Güldürmama oƣulliri» dǝpmu atiƣan» — muxu yǝrdǝ biz bu isimni ibraniy tilidiki aⱨangi boyiqǝ alduⱪ. «Rǝgaz» ibraniy tilida adǝttǝ «ƣǝzǝp, ⱪǝⱨr»ni bildüridu. Ⱪariƣanda ular ikkilisi ǝslidǝ intayin terikkǝk idi! Grek tilida tǝlǝppuz «Boanǝrgǝs» dǝp oⱪulidu.

□ 3:18 «millǝtpǝrwǝr dǝp atalƣan Simon» — yaki «Ⱪanaanliⱪ Simon». Yǝⱨudiy «millǝtpǝrwǝrliri» yaki «millǝtqiliri» wǝtinini Rim imperiyǝsidin azad ⱪilix üqün zorawanliⱪ yoli bilǝn kürǝx ⱪilƣuqilar idi.

■ 3:20 Mar. 6:31.

□ 3:22 «uningda bǝǝlzibub bar» — «bǝǝlzibub» yaki «bǝǝlzibul» bolsa jinlarning ǝmiri bolƣan Xǝytanning baxⱪa bir ismidur.

■ 3:22 Mat. 9:34; 12:24; Luⱪa 11:15; Yⱨ. 8:48.

■ 3:23 Mat. 12:25.

□ 3:27 «Ⱨeqkim küqtünggür birsining ɵyigǝ kirip, uning mal-mülkini bulap ketǝlmǝydu — pǝⱪǝt u xu küqtünggürni awwal baƣliyalisa andin ɵyini bulang-talang ⱪilalaydu» — bu tǝmsildiki «küqtünggür adǝm» Xǝytanni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ. Uning ɵyini bulang-talang ⱪilƣuqi Əysadin baxⱪa ⱨeqkim bolmaydu.

■ 3:27 Mat. 12:29; Kol. 2:15.

□ 3:28 «ular ⱪilƣan kupurluⱪlirining ⱨǝmmisi...» — grek tilida «ular kupurluⱪ bilǝn ⱪilƣan kupurluⱪlirining ⱨǝmmisi» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Bu ibarǝ ularning kupurluⱪliri bǝlkim intayin eƣir boluxi mumkin degǝnni bildüridu.

■ 3:28 1Sam. 2:25; Mat. 12:31; Luⱪa 12:10; 1Yuⱨa. 5:16.

□ 3:29 «Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa ⱪarxi kupurluⱪ ⱪilix» — yaki «Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa ⱪarxi gǝp ⱪilix» degǝn gunaⱨ toƣruluⱪ «Matta»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 3:29 1Yuⱨa. 5:16.

■ 3:31 Mat. 12:46; Luⱪa 8:19.

□ 3:32 «Mana, aningiz, iniliringiz sizni izdǝp sirtta turidu» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «wǝ singilliringiz» dǝp ⱪoxup oⱪulidu. Ⱨeqbolmiƣanda grek tilida «aka-inilǝr» degǝn sɵz bir ⱪerindax «aqa-singillar»ni ɵz iqigǝ alatti.

■ 3:35 Yⱨ. 15:14; 2Kor. 5:16,17.

■ 4:1 Mat. 13:1; Luⱪa 8:4.

□ 4:10 «u uning ǝtrapidikilǝr ⱨǝm on ikkiylǝn bilǝn yalƣuz ⱪalƣanda, ular uningdin tǝmsillǝr toƣruluⱪ soraxti» — muxu yǝrdǝ «uning ǝtrapidikilǝr» uningƣa ǝgǝxkǝnlǝr (on ikkiylǝndin sirt)ni kɵrsǝtsǝ kerǝk.

■ 4:10 Mat. 13:10; Luⱪa 8:9.

□ 4:11 «Lekin sirttikilǝrgǝ ⱨǝmmǝ ix tǝmsillǝr bilǝn uⱪturulidu» — «sirttikilǝrgǝ» Hudaning padixaⱨliⱪidin yaki uning nijatidin sirtta turƣanlar, demǝk.

■ 4:11 Mat. 11:25; 2Kor. 2:14; 3:14.

□ 4:12 «ular ⱪaraxni ⱪaraydu, biraⱪ kɵrmǝydu; anglaxni anglaydu, biraⱪ qüxǝnmǝydu; xundaⱪ bolmisidi, ular yolidin yanduruluxi bilǝn, kǝqürüm ⱪilinatti» — bu sɵzlǝr «Yǝx.» 6:9-10din elinƣan.

■ 4:12 Yǝx. 6:9-10; Mat. 13:14; Luⱪa 8:10; Yⱨ. 12:40; Ros. 28:26; Rim. 11:8.

■ 4:14 Mat. 13:19; Luⱪa 8:11.

■ 4:19 Mat. 19:23; Mar. 10:23; Luⱪa 18:24; 1Tim. 6:9.

□ 4:21 «Qiraƣ sewǝt yaki kariwat astiƣa ⱪoyulux üqün kǝltürülǝmdu?» — «sewǝt» grek tilida «ɵlqigüqi sewǝt» deyilidu.

■ 4:21 Mat. 5:15; Luⱪa 8:16; 11:33.

■ 4:22 Ayup 12:22; Mat. 10:26; Luⱪa 8:17; 12:2.

□ 4:24 «Silǝr baxⱪilarƣa ⱪandaⱪ ɵlqǝm bilǝn ɵlqisǝnglar» — bu sɵz kɵp tǝrǝplimilik boluxi kerǝk; mǝsilǝn: (1) adǝm Hudaning sɵzigǝ ⱪanqilik kɵngül bɵlüp etibar bǝrsǝ, uningƣa xunqilik ǝⱪil beridu; (2) biz baxⱪilarƣa rǝⱨim-xǝpⱪǝt kɵrsǝtsǝk, Hudamu bizgǝ rǝⱨim-xǝpⱪǝt kɵrsitidu; (3) ((2)-tǝripigǝ yeⱪin) biz baxⱪilarni ⱪaysi ɵlqǝm bilǝn baⱨalisaⱪ, Huda bizni baⱨaliƣanda dǝl xu ɵlqǝmni ixlitidu; (4) baxⱪilarƣa ⱪanqilik hǝyr-sahawǝt kɵrsǝtsǝk, Hudamu keyin bizgǝ xunqilik iltipatni kɵrsitidu.

■ 4:24 Mat. 7:2; Luⱪa 6:38.

□ 4:25 «Qünki kimdǝ bar bolsa, uningƣa tehimu kɵp berilidu; ǝmma kimdǝ yoⱪ bolsa, ⱨǝtta uningda bar bolƣanlirimu uningdin mǝⱨrum ⱪilinidu» — «kimdǝ bar bolsa... » — bu «bar bolsa» nemini kɵrsitidu? Xübⱨisizki, ǝbǝdiy ǝⱨmiyǝtlik birǝr nǝrsǝ bolsa kerǝk, bu iman-ixǝnqni ɵz iqigǝ qoⱪum alidu. Biz ɵzimizgǝ «ǝbǝdiy ǝⱨmiyǝtlik» ⱨǝrnemǝ boluxi üqün uni pǝⱪǝt Mǝsiⱨdinla tapalaymiz.

■ 4:25 Mat. 13:12; 25:29; Luⱪa 8:18; 19:26.

□ 4:29 «qaqⱪuqi dǝrⱨal orƣaⱪ salidu» — grek tilida «qaqⱪuqi dǝrⱨal orƣaⱪ ǝwǝtidu».

■ 4:30 Mat. 13:31; Luⱪa 13:18.

□ 4:31 «gǝrqǝ yǝr yüzidiki barliⱪ uruⱪlarning iqidǝ ǝng kiqiki bolsimu,...» — yaki «gǝrqǝ tupraⱪ iqidiki barliⱪ uruⱪlarning iqidǝ ǝng kiqiki bolsimu,...».

□ 4:32 «...asmandiki ⱪuxlarmu uning sayisigǝ ⱪonidu» — yaki «...asmandiki ⱪuxlarmu uning sayisigǝ uwulaydu». Bu yǝrdǝ tilƣa elinƣan ⱪiqa ottura xǝrⱪtǝ ɵsidiƣan, yahxi ɵskǝndǝ ⱨǝtta üq metrdin exip ketidiƣan, ɵsümlükni kɵrsitidu.

■ 4:33 Mat. 13:34.

■ 4:35 Mat. 8:23; Luⱪa 8:22.

□ 4:36 «...uni kemidǝ olturƣan peti elip yürüp ketixti» — Mǝsiⱨ alliⱪaqan kemidǝ olturƣanidi (1-ayǝttǝ). Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «...uni xu peti kemisigǝ qüxürüp, elip yürüp ketixti» — bu tǝrjimidǝ «xu peti» bǝlkim Mǝsiⱨ «ⱨeqⱪandaⱪ tǝyyarliⱪsiz (dengiz sǝpirigǝ layiⱪ kiyim yaki yemǝk-iqmǝk almiƣan) ⱨalda» degǝndǝk boluxi mumkin.

■ 4:39 Ayup 26:12; Zǝb. 107:29; Yǝx. 51:10.

□ 5:1 «Gadara» — bǝzi kɵqürmilǝrdǝ «Gerasa» yaki «Gǝrgǝsǝ» dǝp atilidu.

■ 5:1 Mat. 8:28; Luⱪa 8:26.

□ 5:6 «u Əysani yiraⱪtin kɵrüp, uning aldiƣa yügürüp berip, sǝjdǝ ⱪildi» — yaki «u Əysani yiraⱪtin kɵrüp, uning aldiƣa yügürüp berip, yǝrgǝ bax ⱪoydi».

□ 5:7 «sǝndin ɵtünüp ⱪalay, meni ⱪiynima!» — «meni ⱪiynima!» degǝn sɵz «bax jin»ning sɵzi bolsa kerǝk. Bu adǝmgǝ nurƣun jinlar qaplaxⱪanidi.

□ 5:8 «Əysa uningƣa: «... uningdin qiⱪ!» degǝnidi» — grek tilida «Əysa uningƣa: «... uningdin qiⱪ!» buyruwatatti» deyilidu.

□ 5:9 «Ismim «ⱪoxun»» — «ⱪoxun» latin tilida «legion» deyilidu, adǝttǝ az degǝndimu altǝ ming kixilik armiyini kɵrsitidu. «qünki sanimiz kɵp» — oⱪurmǝnlǝr muxu yǝrdǝ ikki awazning barliⱪini bayⱪaydu — birinqisi («Ismim «ⱪoxun»»), bu biqarǝ adǝmning ɵziningki, ikkinqisi, («qünki sanimiz kɵp») mingliƣan jinlarningki idi.

■ 5:18 Luⱪa 8:38.

□ 5:19 «ularƣa Pǝrwǝrdigarning sanga xunqilik uluƣ ixlarni ⱪilip bǝrgǝnlikini... hǝwǝrlǝndürgin» — yaki «ularƣa Rǝbning sanga xunqilik uluƣ ixlarni ⱪilip bǝrgǝnlikini... hǝwǝrlǝndürgin».

□ 5:20 «On xǝⱨǝr rayoni» — grek tilida «Dekapolis».

■ 5:21 Luⱪa 8:40.

■ 5:22-23 Mat. 9:18; Luⱪa 8:41.

■ 5:25 Law. 15:25; Mat. 9:20; Luⱪa 8:43.

□ 5:29 «hun xuan tohtap...» — grek tilida «ⱪan eⱪimi xuan tohtap...».

■ 5:30 Luⱪa 6:19.

□ 5:32 «ɵzini siliƣuqini tepix üqün...» — grek tilida «siliƣuqi» ayalqǝ rodta bolup, Rǝbbimizning ɵzini tutⱪan kixining ayal ikǝnlikini bilgǝnlikini kɵrsitidu.

□ 5:34 «ⱪizim, ixǝnqing seni saⱪaytti!» — «saⱪaytti» muxu yǝrdǝ grek tilida «ⱪutⱪuzdi» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. «Tinq-hatirjǝmliktǝ ⱪayt!» — bu ayal nemixⱪa xundaⱪ ⱪorⱪti (33-ayǝtni kɵrüng)? Uningda hun tǝwrǝx kesili bolƣanliⱪi üqün, Tǝwrat ⱪanuni boyiqǝ ɵzi tǝgkǝn barliⱪ kixilǝrni «napak» ⱪilƣan bolidu (mǝsilǝn, ularni ibadǝthaniƣa kirix, ⱪurbanliⱪ ⱪilixⱪa waⱪitliⱪ layaⱪǝtsiz ⱪilƣan bolatti). Xuning bilǝn u ǝtraptiki halayiⱪnila napak ⱪilipla ⱪalmay, bǝlki Mǝsiⱨning ɵzinimu «napak» ⱪilƣan bolatti.

■ 5:34 Mat. 9:22; Mar. 10:52.

■ 5:35 Luⱪa 8:49.

■ 5:39 Yⱨ. 11:11.

■ 6:1 Mat. 13:53; Luⱪa 4:16.

□ 6:3 «u ⱨeliⱪi yaƣaqqi ǝmǝsmu, Mǝryǝmning oƣli...» — Yǝⱨudiylar arisida adǝmlǝr atisining ismi bilǝn tonuluxi kerǝk idi. Yalƣuz anisining ismini tilƣa elixning ɵzi birhil ⱨaⱪarǝt idi.

■ 6:3 Yⱨ. 6:42.

■ 6:4 Mat. 13:57; Luⱪa 4:24; Yⱨ. 4:44.

■ 6:5 Mat. 13:58.

■ 6:6 Mat. 9:35; Luⱪa 13:22.

□ 6:7 «napak roⱨlar» — jinlarni kɵrsitidu.

■ 6:7 Mat. 10:1; Luⱪa 6:13; 9:1.

□ 6:8 «hurjun» — yaki «tilǝmqining haltisi».

□ 6:9 «Əysa ularƣa: — Sǝpǝrdǝ yeninglarƣa ⱨasidin baxⱪa nǝrsǝ eliwalmanglar, nǝ hurjun nǝ nan eliwalmanglar, bǝlwaƣⱪa pulmu salmanglar, putunglarƣa kǝxlǝrni kiyinglar, biraⱪ ikki yǝktǝk kiyiwalmanglar, — dǝp tapilidi» — (9-10-ayǝt) ⱪiziⱪarliⱪ yeri xuki, «Matta» wǝ «Luⱪa»da hatirilǝngǝn bayanlar boyiqǝ Rǝbbimiz ularƣa ⱨasa eliwelix wǝ kǝx kiyixnimu mǝn’i ⱪilƣan. Pikrimiz tehi muⱪimlaxmiƣini bilǝn oylaymizki, «Matta» bilǝn «Luⱪa» wǝ «Markus»ta bǝlkim ikki ayrim waⱪit-ǝⱨwal kɵrsitilidu.

■ 6:9 Ros. 12:8.

□ 6:10 «kimning ɵygǝ ⱪobul ⱪilinip kirsǝnglar, u yurttin kǝtküqǝ xu ɵydila turunglar» — bu ǝmrdǝ qong danaliⱪ bar. Ikki sǝwǝbtin eytilƣan boluxi mumkin: — (1) kona zamanlarda kɵp diniy wǝz eytⱪuqilar ɵymu-ɵy yoⱪlap pul tilǝytti; lekin Əysaning muhlisliri ⱨeq tilǝmqilik ⱪilmasliⱪi kerǝk; (2) ular ɵymu-ɵy kɵqüp yürsǝ, hǝlⱪtǝ ⱨǝrtürlük ⱨǝsǝt-guman pǝyda boluximu mumkin — «Nemixⱪa ular bizning ɵydǝ ⱪonmaydu?» yaki «Nemixⱪa ular bizning ɵydin kɵqüp ketidu?» degǝndǝk.

□ 6:11 «u yǝrdin kǝtkininglarda, ularƣa agaⱨ-guwaⱨ bolsun üqün ayiƣinglardiki topini ⱪeⱪiwetinglar!» — «ayaƣdiki topini ⱪeⱪiwetix» degǝn bu ixarǝt «bizning silǝr bilǝn munasiwetimiz yoⱪ», degǝnni bildürüp, Hudaning sɵzini rǝt ⱪilƣanlarƣa ⱪattiⱪ agaⱨlandurux idi.

■ 6:11 Mat. 10:14,15; Luⱪa 9:5; 10:12; Ros. 13:51; 18:6

□ 6:13 «ular ... Nurƣun bimarlarni zǝytun meyi bilǝn mǝsiⱨ ⱪilip saⱪaytti» — «mǝsiⱨ ⱪilix» muxu yǝrdǝ adǝmning bexiƣa zǝytun meyini sürüxni kɵrsitidu. «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng.

■ 6:13 Yaⱪ. 5:14.

□ 6:14 «Uning nami mǝxⱨur bolƣaqⱪa, Ⱨerod padixaⱨ uning ⱨǝⱪⱪidǝ anglap...» — «Ⱨerod»lar toƣruluⱪ «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng. «...uning ⱨǝⱪⱪidǝ anglap: «Bu adǝm ... Qɵmüldürgüqi Yǝⱨyadur...» dǝytti» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «..uning ⱨǝⱪⱪidǝ anglap ⱪaldi. Bǝzilǝr: «Bu adǝm ... Qɵmüldürgüqi Yǝⱨyadur...» — deyixǝtti».

■ 6:14 Mat. 14:1; Luⱪa 9:7.

□ 6:17-18 «Qünki u xu ayal bilǝn nikaⱨlanƣanidi; Yǝⱨya Ⱨerodⱪa tǝnbiⱨ berip: «Akangning ayalini tartiwelixing Tǝwrat ⱪanuniƣa hilap» dǝp ⱪayta-ⱪayta degǝnidi» — Ⱨerod ɵgǝy akisi Filipning ayali Ⱨerodiyǝni Filiptin tartiwelip andin uni ajrixixⱪa ⱪayil ⱪilip, Ⱨerodiyǝ bilǝn ɵzi toy ⱪilƣanidi. Yǝⱨyani tutux «Ⱨerodiyǝning wǝjidin» — bǝlkim uning biwasitǝ tǝlipidin bolƣan boluximu mumkin. «Akangning ayalini tartiwelixing Tǝwrat ⱪanuniƣa hilap» — Tǝwrattiki «Law.» 16:18, 20:21dǝ, birsining aka yaki ukisi ⱨayat ǝⱨwalda, birining ayalini yǝnǝ biri ɵz ǝmrigǝ elixⱪa bolmaydu, dǝp bǝlgilǝngǝn.

■ 6:17-18 Mat. 14:3; Luⱪa 3:19; 9:9; Law. 18:16; 20:21.

□ 6:20 «Ⱨerod Yǝⱨyani diyanǝtlik wǝ muⱪǝddǝs adǝm dǝp bilip...» — oⱪurmǝnlǝrgǝ ayanki, Tǝwrat wǝ Injilda «muⱪǝddǝs» degǝnning mǝnisi «uluƣ» ǝmǝs, bǝlki «pak», «Hudaƣa atalƣan»dur. «u uning sɵzlirini angliƣan qaƣlirida alaⱪzadǝ bolup ketǝtti» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ buning ornida: «u uning sɵzlirini anglap nemǝ ⱪilixni bilǝlmǝy ⱪalatti» yaki «u uning sɵzlirini anglap kɵp ixlarni ⱪilatti» deyilidu.

■ 6:20 Mat. 14:5; 21:26.

■ 6:21 Yar. 40:20; Mat. 14:6.

□ 6:22 «Ⱨerodiyǝning ⱪizi» — burunⱪi eridin bolƣan ⱪizi. Bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ: «... uning ⱪizi Ⱨerodiyǝ» deyilidu. Undaⱪ tǝrjimǝ toƣra bolsa, Ⱨerodiyǝning ⱪizining ismining ɵzining ismi bilǝn ohxax boluxi ajayib ix ǝmǝs, ǝlwǝttǝ.

■ 6:23 Ⱨak. 11:30.

□ 6:27 «...padixaⱨ dǝrⱨal bir jallat ǝwǝtip...» — yaki «...padixaⱨ dǝrⱨal bir ⱪarawul ǝwǝtip...».

■ 6:27 Mat. 14:10.

■ 6:30 Luⱪa 9:10.

■ 6:31 Mar. 3:20.

■ 6:32 Mat. 14:13; Luⱪa 9:10; Yⱨ. 6:1.

■ 6:34 Yǝr. 23:1; Əz. 34:2; Mat. 9:36; 14:4; Luⱪa 9:11.

■ 6:35 Mat. 14:15; Luⱪa 9:12; Yⱨ. 6:5.

□ 6:37 «ikki yüz kümüx dinar» — bir kümüx dinar (grek tilida «dinarius») bir ixqining bir künlük ix ⱨǝⱪⱪi idi («Mat.» 20:2ni kɵrüng).

■ 6:38 Mat. 14:17; Luⱪa 9:13; Yⱨ. 6:9.

□ 6:40 «Halayiⱪ yüzdin, ǝlliktin sǝp-sǝp bolup olturuxti» — grek tilida «Halayiⱪ yüzdin, ǝlliktin sǝp-sǝp bolup yetixti».

■ 6:41 1Sam. 9:13; Yⱨ. 17:1.

□ 6:43 «Muhlislar ...teriwaldi» — grek tilida «Ular ... teriwaldi». «Ular»ning muhlislar ikǝnliki «Mat.» 16:9-10dǝ ispatlinidu. «on ikki sewǝt» — grek tilida «on ikki ⱪol sewǝt» — demǝk, bir adǝm ikki ⱪollap kɵtürǝlǝydiƣan sewǝtlǝr.

□ 6:45 «Bǝyt-Saida yezisiƣa ɵtüp...» — yaki «Bǝyt-Saida yezisidin ɵtüp...».

■ 6:45 Mat. 14:22; Yⱨ. 6:17.

■ 6:46 Mat. 14:23; Luⱪa 6:12.

■ 6:47 Mat. 14:23; Yⱨ. 6:16.

□ 6:48 «Keqǝ tɵtinqi jesǝk waⱪtida, u dengizning üstidǝ mengip...» — bir keqǝ tɵt jesǝkkǝ bɵlünǝtti; xunga bu waⱪit tang atay degǝn waⱪit idi. «u ... ularning yenidin ɵtüp ketidiƣandǝk ⱪilatti» — yaki «u ... ularning yenidin ɵtüp kǝtmǝkqi boldi». Bu intayin ⱪiziⱪ ix. Mumkinqiliki barki, (1) Əysaning «ɵtüp ketix»i — Muhlislarƣa Pǝrwǝrdigarning Pǝrixtisining Israillarni Misirdin ⱪutⱪuzux üqün «Ularning (Israillarning) yenidin ɵtüp ketix»ini ǝslǝtmǝkqi, yaki (2) u ularning ɵzlikidin ɵzini kemigǝ qiⱪip ⱨǝmraⱨ boluxⱪa tǝklip ⱪilixini halaytti.

■ 6:53 Mat. 14:3.

■ 7:1 Mat. 15:1.

□ 7:2-5 «ǝstayidilliⱪ bilǝn yumisa...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «beƣixiƣiqǝ yumisa...» yaki «muxt bilǝn yumisa...».

■ 7:6 Yǝx. 29:13; Əz. 33:31.

□ 7:7 «Muxu hǝlⱪ aƣzida Meni ⱨɵrmǝtligini bilǝn, biraⱪ ⱪǝlbi Mǝndin yiraⱪ; ular Manga biⱨudǝ ibadǝt ⱪilidu; ularning ɵgǝtkǝn tǝlimliri pǝⱪǝt insanlardin qiⱪⱪan pǝtiwalarla, halas» — «Yǝx.» 29:13.

■ 7:7 Mat. 15:9; Kol. 2:18,20; Tit. 1:14.

□ 7:8 «qünki silǝr Hudaning ǝmrini taxlap ⱪoyup, insanlarning ǝn’ǝnisini qing tutiwalidikǝnsilǝr — das-qɵgün, piyalǝ-ⱪǝdǝⱨlǝrni yuyux wǝ xuningƣa ohxap ketidiƣan nurƣan baxⱪa ixlarni ǝn’ǝnǝ ⱪilip yürisilǝr» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ: «das-qɵgün, piyalǝ-ⱪǝdǝⱨlǝrni yuyux wǝ xuningƣa ohxap ketidiƣan nurƣan baxⱪa ixlarni ǝn’ǝnǝ ⱪilip yürisilǝr» degǝn sɵzlǝr tepilmaydu.

■ 7:10 Mis. 20:12; 21:17; Law. 20:9; Ⱪan. 5:16; 27:16; Pǝnd. 20:20; Əf. 6:2.

□ 7:11 «Mǝn silǝrgǝ yardǝm bǝrgüdǝk nǝrsilǝrni alliⱪaqan «ⱪurban ⱪilip» Hudaƣa atiwǝttim» — «ⱪurban» muxu yǝrdǝ biwasitǝ ibariniy tilidin elinƣan bolup, «sǝdiⱪǝ ⱪilinƣan» yaki «Hudaƣa atap ⱪilinƣan» degǝn mǝnini bildüridu.

□ 7:13 «Xundaⱪ ⱪilip, silǝr ǝwladliringlarƣa tapxurƣan ǝn’ǝnǝnglǝrni dǝp Hudaning ǝmrini yoⱪⱪa qiⱪiriwǝttinglar» — Mǝsiⱨning sɵzigǝ ⱪariƣanda «Hudaƣa atiƣan tǝǝlluⱪatlar» tehi atiƣuqi kixining ⱪolida turƣanda, ulardin paydiliniwǝrsǝ bolatti. Xu kixi bǝlkim Tǝwrat ustazlirining ⱪollixi bilǝn «dunyadin kǝtkinimdin keyin...» yaki «mǝlum bir mǝzgildin keyin...» «ibadǝthaniƣa tapxurimǝn» dǝp ⱪǝsǝm ⱪilƣan bolsa kerǝk. Yǝⱨudiylarning tarihiy hatiriliridǝ xuningƣa ohxax kɵpligǝn misallar tepilidu. Pǝriysilǝr ɵgǝtkǝn xu ⱨiylǝ-mikir: «Mal-mülküngni Hudaƣa atalƣan («ⱪurban ⱪilƣan») ⱪilƣan bolsang, ata-anangdin hǝwǝr almisang bolidu» ǝmǝs, bǝlki «(xundaⱪ ⱪilƣan bolsang) hǝwǝr elixingƣa bolmaydu» degǝndǝk. Ular xübⱨisizki ahirida bu ixtin mǝlum bir payda kɵridu, ǝlwǝttǝ.

■ 7:13 Mat. 15:6; 1Tim. 4:3; 2Tim. 3:2.

■ 7:14 Mat. 15:10.

■ 7:15 Ros. 10:15; Rim. 14:17,20; Tit. 1:15.

■ 7:17 Mat. 15:15.

□ 7:21-22 «ⱨǝsǝthorluⱪ» — buning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «yaman kɵz».

■ 7:21-22 Yar. 6:5; 8:21; Pǝnd. 6:14; Yǝr. 17:9.

□ 7:24 «u yǝrdin ayrilip, Tur wǝ Zidon ǝtrapidiki rayonlarƣa bardi» — u yǝr «qǝtǝlliklǝr» turuwatⱪan rayon bolup, Mǝsiⱨning xu yǝrgǝ berixtiki mǝⱪsiti, ɵz hǝlⱪidin bir waⱪit ayrilip aram elixtin ibarǝt bolsa kerǝk.

■ 7:24 Mat. 15:21.

□ 7:26 «ayal... Fǝnikiy millitidin idi» — yaki «ayal... Fǝnikilik idi» yaki «ayal... Fǝnikǝ rayoniliⱪ idi». U Yǝⱨudiy ǝmǝs, ǝlwǝttǝ. U ǝslidǝ butpǝrǝs boluxi mumkin.

□ 7:27 «Aldi bilǝn balilar ⱪorsiⱪini toyƣuzsun; qünki balilarning nenini kiqik itlarƣa taxlap berix toƣra ǝmǝs» — Mǝsiⱨ Əysa bu yǝrdǝ ɵzining dǝslǝpki wǝzipisini Yǝⱨudiylarƣa hux hǝwǝrni yǝtküzüx, dǝp tǝkitlǝydu. «Kiqik itlar» bǝlkim ⱨaⱪarǝtlik sɵz bolmay, ɵydiki arzuluⱪ pistilirini kɵrsitidu. Muxu ayalning etiⱪadi toƣrisida «Matta»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 7:31 Mat. 15:29.

■ 7:32 Mat. 9:32; Luⱪa 11:14.

□ 7:33 «U... barmaⱪlirini uning ⱪulaⱪliriƣa tiⱪti, tükürüp, barmiⱪini uning tiliƣa tǝgküzdi» — tǝrjimimiz boyiqǝ Mǝsiⱨ bǝlkim ɵz barmiⱪi üstigǝ tɵkürgǝn boluxi mumkin, bolmisa u yǝrgǝ tɵkürgǝn bolsa kerǝk.

□ 7:35 «...tilimu eqilip rawan gǝp ⱪilixⱪa baxlidi» — grek tilida «...tilining tanisi yexilip, rawan gǝp ⱪilixⱪa baxlidi»

■ 7:37 Yar. 1:31.

■ 8:1 Mat. 15:32.

□ 8:8 «ular exip ⱪalƣan parqilarni ... teriwaldi» — «ular» — muhlislar yaki pütkül halayiⱪni kɵrsitidu. «yǝttǝ sewǝt...» — «sewǝt» grek tilida bu sɵz bǝk qong bir hil sewǝtni kɵrsitidu.

■ 8:10 Mat. 15:39.

□ 8:11 «Pǝrisiylǝr qiⱪip, uni sinax mǝⱪsitidǝ uningdin bizgǝ asmandin bir mɵjizilik alamǝt kɵrsǝtsǝng...» — Pǝrisiylǝr tǝlǝp ⱪilƣan «mɵjizilik alamǝt» Əysaning ⱨǝⱪiⱪiy Mǝsiⱨ ikǝnlikini ispatlaydiƣan bir karamǝtni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

■ 8:11 Mat. 12:38; 16:1; Luⱪa 11:29; Yⱨ. 6:30.

□ 8:12 «u iqidǝ bir uluƣ-kiqik tinip...» — grek tilida «U roⱨida bir uluƣ-kiqik tinip..». «Roⱨ» muxu yǝrdǝ uning ɵzining (insaniy) roⱨini bildüridu.

■ 8:12 Mat. 16:4.

□ 8:15 «Eⱨtiyat ⱪilinglar, Pǝrisiylǝrning eqitⱪusi wǝ Ⱨerodning eqitⱪusidin ⱨezi bolunglar» — «Mat.» 16:1-12nimu kɵrüng.

■ 8:15 Mat. 16:6; Luⱪa 12:1.

■ 8:17 Mar. 6:52.

□ 8:19 «..ⱪanqǝ kiqik sewǝt..» — «sewǝt» grek tilida «ⱪol sewǝt».

■ 8:19 Mat. 14:17,20; Mar. 6:38; Luⱪa 9:13; Yⱨ. 6:9.

■ 8:20 Mat. 15:36,37.

□ 8:21 «Undaⱪta, ⱪandaⱪsigǝ silǝr tehi qüxǝnmǝysilǝr?» — Mǝsiⱨning bu soali muhlisliri yiƣiwalƣan «on ikki (kiqik) sewǝt» wǝ «yǝttǝ (qong) sewǝt» bilǝn munasiwǝtliktur. Ⱪiziⱪ bir ix xuki, Markus ɵzining Injildiki bayanida Mǝsiⱨning (ɵlümdin tirilixtin baxⱪa) jǝmiy on toⱪⱪuz alaⱨidǝ mɵjizisini hatirilǝydu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 8:23 Mar. 7:32.

□ 8:25 «U kɵzlirini eqiwidi..» — yaki «u bexini kɵtüriwidi...» yaki «u kɵzlirini yoƣan aqti...».

□ 8:26 «Yeziƣimu kirmǝ, yaki yezidiki ⱨeqkimgǝ bu ixni uⱪturma» — Mǝsiⱨ nemixⱪa xundaⱪ tapilidi? Xübⱨisizki, Bǝyt-Saidadikilǝr alliⱪaqan uning kɵp mɵjizilirini kɵrüp turup tehiqǝ towa ⱪilmiƣanidi («Mat.» 11:21ni kɵrüng).

■ 8:27 Mat. 16:13; Luⱪa 9:18.

■ 8:28 Mat. 14:2.

□ 8:29 «Sǝn Mǝsiⱨdursǝn» — «Mǝsiⱨ» degǝn sɵz toƣruluⱪ «Tǝbirlǝr»imizni kɵrüng.

■ 8:29 Mat. 16:16; Yⱨ. 6:69.

□ 8:31 «Insan’oƣlining.... aⱪsaⱪallar, bax kaⱨinlar wǝ Tǝwrat ustazliri tǝripidin qǝtkǝ ⱪeⱪilixi» — xu qaƣda ikki «bax kaⱨin» bar idi — «Annas» wǝ uning küy’oƣli «Ⱪayafa».

■ 8:31 Mat. 16:21; 17:22; 20:18; Mar. 9:31; 10:33; Luⱪa 9:22; 18:31; 24:7.

□ 8:32 «Buning bilǝn Petrus uni bir qǝtkǝ tartip, uni ǝyiblǝxkǝ baxlidi» — Petrusning ǝyiblixi xübⱨisizki, ɵzüng uluƣ padixaⱨ Mǝsiⱨ turup, bexingƣa muxundaⱪ dǝⱨxǝtlik ixlarni qüxürmǝsliking kerǝk idi, degǝndǝk. «Mat.» 16:22ni kɵrüng.

□ 8:33 «Arⱪamƣa ɵt, Xǝytan!» — Əysa bu ayǝttǝ «Xǝytan» degǝn bu sɵzini birinqidin «düxmǝn» degǝn mǝnidǝ ixlitip, ɵzining düxmini bolup ⱪalƣan Petrusⱪa eytidu. Ikkinqidin, Xǝytan ɵzi Petrus arⱪiliⱪ Əysaƣa putlikaxang bolmaⱪqi idi.

■ 8:33 2Sam. 19:22.

□ 8:34 «Kimdǝkim manga ǝgixixni niyǝt ⱪilsa, ɵzidin keqip, ɵzining krestini kɵtürüp manga ǝgǝxsun!» — «Mat.» 10:38ni, xundaⱪla uningdiki izaⱨatnimu kɵrüng.

■ 8:34 Mat. 10:38; 16:24; Luⱪa 9:23; 14:27.

■ 8:35 Mat. 10:39; 16:25; Luⱪa 9:24; 17:33; Yⱨ. 12:25.

□ 8:36 «...jenidin mǝⱨrum ⱪalsa, buning nemǝ paydisi bolsun?!» — «jan» muxu yǝrdǝ pǝⱪǝt ⱨayatni ǝmǝs, bǝlki adǝmning salaⱨiyiti, roⱨiy dunyasini kɵrsitidu.

■ 8:37 Zǝb. 49:6-9

□ 8:38 «zinahor wǝ gunaⱨkar bu dǝwr» — «zinahor» bǝlkim ⱨǝm jismaniy ⱨǝm kɵqmǝ (Hudaƣa wapasizliⱪ ⱪilƣuqi, degǝn) mǝnidimu ixlitilidu. «Insan’oƣli» — Mǝsiⱨ, ǝlwǝttǝ. «Tǝbirlǝr»nimu kɵrüng.

■ 8:38 Mat. 10:32; Luⱪa 9:26; 12:8; 2Tim. 2:12; 1Yuⱨa. 2:23.

□ 9:1 «Bu yǝrdǝ turƣanlarning arisidin ɵlümning tǝmini tetixtin burun jǝzmǝn Hudaning padixaⱨliⱪining küq-ⱪudrǝt bilǝn kǝlgǝnlikini kɵridiƣanlar bardur» — bizningqǝ 9:1-ayǝttiki sɵzning muⱨim mǝnisi 9:2-13dǝ tǝswirlǝngǝn karamǝt ixlarni kɵrsitidu. Baxⱪa alimlar u: (1) Əysa ɵltürülgǝndin keyin muhlisliriƣa ⱪayta kɵrünüxi bilǝn; (2) Muⱪǝddǝs Roⱨning kelixi bilǝn; (3) Mǝsiⱨning xǝripi jamaǝttǝ ayan ⱪilinixi bilǝn; (4) Əysaning dunyaƣa ⱪaytip kelixi bilǝn ǝmǝlgǝ axuruldi, dǝp ⱪaraydu. Yuⱪiriⱪi (1)-, (2)-, (3)-pikir sǝl orunluⱪ bolƣini bilǝn, lekin Əysaning «bu yǝrdǝ turƣanlarning arisidin... kɵridiƣanlar bar» deginidin ⱪariƣanda, bǝzi rosullar bu ixni kɵridu, xunga muⱨim ǝmǝlgǝ axuruluxi 9:2-13diki «Əysaning julaliⱪta kɵrünüxi» degǝn ixtur, dǝp ⱪaraymiz.

■ 9:1 Mat. 16:28; Luⱪa 9:27.

■ 9:2 Mat. 17:1; Luⱪa 9:28.

□ 9:5 «Ustaz» — grek tilida (ⱨǝm ibraniy tilida) «Rabbi» deyilidu. «birini sanga, birini Musaƣa, yǝnǝ birini Ilyasⱪa atap bu yǝrgǝ üq kǝpǝ yasayli!» — bu sɵz wǝ pütün wǝⱪǝ toƣruluⱪ yǝnǝ «Matta»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 9:7 Ⱪan. 18:19; Yǝx. 42:1; Mat. 3:17; 17:5; Mar. 1:11; Luⱪa 3:22; 9:35; Kol. 1:13; 2Pet. 1:17.

■ 9:9 Mat. 17:9; Luⱪa 9:36.

■ 9:11 Mal. 4:5; Mat. 11:14; Luⱪa 1:17.

□ 9:12 «Ilyas pǝyƣǝmbǝr dǝrwǝⱪǝ Mǝsiⱨtin awwal kelidu, andin ⱨǝmmǝ ixni orniƣa kǝltüridu» — «Ilyasning awwal kelixi» wǝ uning «ⱨǝmmini orniƣa kǝltürüxi»ni kɵrsǝtkǝn bexarǝt wǝ baxⱪa tǝpsilatliri Tǝwrat, «Mal.» 4:5-6dǝ hatirilinidu. «ǝmdi nemixⱪa muⱪǝddǝs yazmilarda iInsan’oƣli kɵp azab-oⱪubǝt qekidu wǝ horlinidu, dǝp pütülgǝn? » — «nemixⱪa...?» — Əgǝr uluƣ Ilyas pǝyƣǝmbǝr kelip Mǝsiⱨ üqün yol tǝyyarliƣan bolsa, zadi «nemixⱪa» hǝlⱪ Mǝsiⱨni ⱪobul ⱪilmaydu? Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝr dǝrwǝⱪǝ «Ilyas pǝyƣǝmbǝr»ning roⱨi wǝ küqidǝ kǝlgini bilǝn («Luⱪa» 1:17) u ɵltürülgǝn wǝ Mǝsiⱨmu uningƣa ohxax ɵltürülidu (13-ayǝtnimu kɵrüng).

■ 9:12 Mal. 4:5; Zǝb. 22:6; Yǝx. 53:4; Dan. 9:26; Wǝⱨ. 11:4-7

□ 9:13 «lekin mǝn silǝrgǝ xuni eytayki, Ilyas pǝyƣǝmbǝr dǝrⱨǝⱪiⱪǝt kǝldi wǝ dǝl muⱪǝddǝs yazmilarda u ⱨǝⱪⱪidǝ pütülgǝndǝk, kixilǝr uningƣa nemini halisa xundaⱪ ⱪildi» — muxu yǝrdǝ Mǝsiⱨ Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrni yǝnǝ Iliyas pǝyƣǝmbǝrgǝ ohxitidu.

■ 9:13 Mal. 4:5,6

□ 9:16 «U ulardin: — ... dǝp soridi» — «ular» muxu yǝrdǝ (1) muhlislirini; (2) halayiⱪning ɵzlirini (3) Tǝwrat ustazlirini kɵrsitixi mumkin. Bizningqǝ (2) yaki (3) toƣra boluxi kerǝk; halayiⱪtin biri muxu soalƣa jawab beridu. Bǝzi kona kɵqürmiliridǝ «ular»ning ornida «Tǝwrat ustazliri» deyilidu.

□ 9:17 «mǝn oƣlumni sening aldingƣa elip kǝldim» — bu kixining «sening aldingƣa» degini uning Mǝsiⱨ wǝ muhlislirini «bir adǝmdǝk» dǝp ⱪaraytti, dǝp bildüridu. Bir tǝrǝptin muxu kɵzⱪarax toƣridur.

■ 9:17 Mat. 17:14; Luⱪa 9:37,38.

□ 9:18 «uni tartixturup yiⱪitidu» — yaki «uni yǝrgǝ yiⱪitiwetidu». «ⱪaⱪxal bolup ⱪalidu» — yaki «pütün ǝzayi ⱪetip ⱪalidu».

■ 9:20 Mar. 1:26.

■ 9:23 Luⱪa 17:6.

■ 9:28 Mat. 17:19.

□ 9:29 «Bu hil jin dua wǝ rozidin baxⱪa yol bilǝn qiⱪirilmas» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «rozidin» degǝn sɵz tepilmaydu.

■ 9:30 Mat. 16:21; 17:22; 20:18; Mar. 8:31; 10:33; Luⱪa 9:22; 18:31; 24:7.

■ 9:33 Mat. 18:1; Luⱪa 9:46; 22:24.

■ 9:35 Mat. 20:27; Mar. 10:43.

■ 9:36 Mar. 10:16.

□ 9:37 «Kim mening namimda muxundaⱪ kiqik balini ⱪobul ⱪilsa...» — yaki «kim mening namimda muxundaⱪ kiqik balini kütsǝ...».

■ 9:37 Mat. 18:5; Luⱪa 9:48; Yⱨ. 13:20.

■ 9:38 Luⱪa 9:49.

■ 9:39 1Kor. 12:3.

■ 9:41 Mat. 10:42.

■ 9:42 Mat. 18:6; Luⱪa 17:2.

■ 9:43 Ⱪan. 13:7; Mat. 5:30; 18:8.

□ 9:44 «Qünki dozahta xularni yǝydiƣan ⱪurt-ⱪongƣuzlar ɵlmǝydu, yalⱪunluⱪ ot ɵqmǝydu» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ bu 44- wǝ 46-ayǝt tepilmaydu.

■ 9:44 Yǝx. 66:24.

■ 9:46 Yǝx. 66:24

■ 9:48 Yǝx. 66:24

□ 9:49 «Ⱨǝmmǝ adǝm ot bilǝn tuzlinidu wǝ ⱨǝrbir ⱪurbanliⱪ tuz bilǝn tuzlinidu» — bu sirliⱪ jümlǝ qoⱪum «Law.» 2:13, «Qɵl.» 31:23, «Əz.» 43:23, «Yǝx.» 34:6 wǝ 66:20 ⱨǝmdǝ yuⱪiriⱪi 42-48 ayǝtlǝr bilǝn munasiwǝtliktur. Mǝnisi bǝlkim: — (1) gɵx-kɵktatlarni tuz bilǝn uzun saⱪliƣili bolƣandǝk, Mǝsiⱨgǝ ixǝnmigǝnlǝr dozahning otida «qirimay, saⱪlinip» mǝnggü jazalinidu; yaki (2) Mǝsiⱨgǝ ǝgǝxkǝnlǝr muxu dunyada (tuz yariƣa sepilgǝndǝk) japa-muxǝⱪⱪǝt, azab-oⱪubǝt qekidu; yaki (3) mǝnisi ⱨǝr ikki tǝrǝptikidǝk bolidu — demǝk, ⱨǝrbir kixi ɵzining Əysa Mǝsiⱨkǝ bolƣan munasiwitidǝ muwapiⱪ japa-muxǝⱪⱪǝt, azab-oⱪubǝt qekidu; etiⱪadqilar muxu dunyada japa-muxǝⱪⱪǝtlǝr arⱪiliⱪ tawlinip paklinidu, etiⱪadsizlar dozahta mǝnggü azab tartidu. Bizningqǝ 3-mǝnisi toƣra kelixi mumkin. Rǝbbimiz bu yǝrdǝ ⱨǝm etiⱪadqilarni ⱨǝm etiⱪadsizlarnimu kɵzdǝ tutidu. Bizningqǝ pǝⱪǝt etiⱪadqilar Hudaƣa atilidiƣan ⱪurbanliⱪ bolalaydu, xunga ayǝtning birinqi ⱪisimda ⱨǝmmǝ adǝm, ikkinqi ⱪisimda etiⱪadqilar («ⱪurbanliⱪ» süpitidǝ) kɵzdǝ tutulidu.

■ 9:49 Law. 2:13.

□ 9:50 «Tuz yahxi nǝrsidur. Ⱨalbuki, ǝgǝr tuz ɵz tuzluⱪini yoⱪatsa, uningƣa ⱪaytidin tuz tǝmini ⱪandaⱪmu kirgüzgili bolidu?» — tuz bolsa (1) tǝm beridu; (2) qirip ketixtin tosidu; (3) zǝhim-yarilarni saⱪaytidu. Muhlislarning bu dunyaƣa bolƣan roli buningƣa ohxap ketixi kerǝk. «Ɵzünglarda tuz tepilsun wǝ bir-biringlar bilǝn inaⱪliⱪta ɵtünglar» — bu sirliⱪ jümlining mǝnisi üqün «Mat.» 5:13, «Əf.» 4:29, «Kol.» 4:6ni kɵrüng. Etiⱪadqilar «tuzluⱪ» bolsa ɵzini pak tutidu, lekin buningdin Ⱨali qongliⱪ ⱪilmaydu — bǝlki muⱨǝbbiti, hatirjǝmliki wǝ huxalliⱪi bilǝn gunaⱨta tutulƣanlarni Hudaning yoliƣa jǝlp ⱪilƣuqilardur.

■ 9:50 Mat. 5:13; Luⱪa 14:34; Rim. 12:18; Ibr. 12:14.

■ 10:1 Mat. 19:1.

□ 10:2 «ⱪiltaⱪⱪa qüxürüx mǝⱪsitidǝ» — ǝslidǝ Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝr Ⱨerod padixaⱨⱪa «talaⱪ ⱪilsang bolmaydu» dǝp tǝnbiⱨ berip, uning qixiƣa tegip ɵltürülgǝnidi. Xübⱨisizki, Pǝrsiylǝrning mǝⱪsǝtlirining biri: — Əysamu «talaⱪ ⱪilixⱪa bolmaydu» desǝ, Ⱨerod padixaⱨ uni Yǝⱨyaƣa ohxax ɵltürüwetǝtti.

□ 10:4 «Musa pǝyƣǝmbǝr kixining ayalini bir parqǝ talaⱪ heti yezipla talaⱪ ⱪilixiƣa ruhsǝt ⱪilƣan» — muxu ǝmrning toƣrisi «Ⱪan.» 24:1dǝ tepilidu. Yǝnǝ «ⱪoyup berix» («talaⱪ ⱪilix») toƣrisidiki bir yǝkün üqün «1Kor.»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»nimu (7-bab toƣruluⱪ) kɵrüng.

■ 10:4 Ⱪan. 24:1, 3; Yǝr. 3:1; Mat. 5:31.

■ 10:6 Yar. 1:27, 2:24, 5:2; Mat. 19:4.

■ 10:7 Yar. 2:24; 1Kor. 6:16; Əf. 5:31.

□ 10:8 «xu sǝwǝbtin ǝr kixi ata-anisidin ayrilidu, ayali bilǝn birlixip ikkilisi bir tǝn bolidu» — «Yar.» 2:24.

■ 10:8 Yar. 2:24

■ 10:9 1Kor. 7:10.

■ 10:11 Mat. 5:32; 19:9; Luⱪa 16:18; 1Kor. 7:10.

□ 10:12 «Ayal .... erini ⱪoyuwetip... » — Yǝⱨudiy jǝmiyitidǝ bu intayin az kɵrülidiƣan ǝⱨwal. Lekin Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr arisida daim yüz berǝtti. Xunga xübⱨisizki, Mǝsiⱨning muxu yǝrdǝ kɵzdǝ tutⱪini Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrnimu ɵz iqigǝ alidu. Yǝnǝ «ⱪoyup berix» («talaⱪ ⱪilix») toƣrisidiki bir yǝkün üqün «1Kor.»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»nimu (7-bab toƣruluⱪ) kɵrüng.

■ 10:13 Mat. 19:13; Luⱪa 18:15.

□ 10:14 «Hudaning padixaⱨliⱪi dǝl muxundaⱪlarƣa tǝwǝdur» — yaki «Hudaning padixaⱨliⱪi dǝl muxundaⱪlardin tǝrkib tapⱪandur».

■ 10:14 Mat. 18:3; 19:14; 1Kor. 14:20; 1Pet. 2:2.

□ 10:16 «Xuning bilǝn u balilarni ⱪuqiⱪiƣa elip, ularƣa ⱪollirini tǝgküzüp bǝht tilidi» — bu ayǝttiki grek tiliƣa ⱪariƣanda, mumkinqiliki barki, u bir-birlǝp ⱪuqaⱪlap, balilarƣa ayrim-ayrim bǝht tilidi.

■ 10:16 Mat. 19:15; Mar. 9:36.

■ 10:17 Mat. 19:16; Luⱪa 18:18.

□ 10:19 «Zina ⱪilma, ⱪatilliⱪ ⱪilma, oƣriliⱪ ⱪilma, yalƣan guwaⱨliⱪ bǝrmǝ, hiyanǝt ⱪilma, ata-anangni ⱨɵrmǝt ⱪil» — muxu ǝmrlǝr «Mis.» 20:12-16, «Ⱪan.» 5:16-20 wǝ 24:14dǝ tepilidu.

■ 10:19 Mis. 20:12-16; 21:12; Ⱪan. 5:16-20; Ⱪan. 24:14; Rim. 13:9.

□ 10:21 «...Andin kelip krestni kɵtürüp manga ǝgǝxkin!» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ muxu yǝrdǝ «krest kɵtürüp» degǝn sɵz tepilmaydu. «Krest kɵtürüx» degǝn uⱪum toƣrisida «Mat.» 10:38diki izaⱨat wǝ baxⱪa izaⱨatlarni kɵrüng. «Əysaning uningƣa ⱪarap muⱨǝbbiti ⱪozƣaldi» degǝn sɵzigǝ ⱪariƣanda, mumkinqiliki barki, mǝnggülük ⱨayatni izdigǝn yax bay yigit dǝl Markusning ɵzi idi. Bu yigit Markus bolmisa, «Əysaning muⱨǝbbiti» toƣruluⱪ ⱪandaⱪmu hǝwǝr tapalaydu?

■ 10:21 Mat. 6:19; Luⱪa 12:33; 1Tim. 6:17.

■ 10:23 Pǝnd. 11:28; Mat. 19:23; Luⱪa 18:24.

□ 10:24 «mal-mülükkǝ tayanƣanlar üqün Hudaning padixaⱨliⱪiƣa kirix nemidegǝn tǝs-ⱨǝ!» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ muxu yǝrdǝ «mal-mülüklǝrgǝ tayanƣanlar üqün» degǝn sɵz tepilmaydu.

□ 10:27 «qünki Hudaƣa nisbǝtǝn ⱨǝmmǝ ix mumkin bolidu» — grek tilida: «qünki Huda bilǝn ⱨǝmmǝ ix mumkin bolidu».

■ 10:27 Ayup 42:2; Yǝr. 32:17; Zǝk. 8:6; Luⱪa 1:37.

■ 10:28 Mat. 4:20; 19:27; Luⱪa 5:11; 18:28.

■ 10:31 Mat. 19:30; 20:16; Luⱪa 13:30.

□ 10:32 «muhlisliri» —Muxu yǝrdǝ grek tilida «ular» bilǝn bildürülidu. «Muhlisliri bǝk ⱨǝyran idi ⱨǝmdǝ uningƣa ǝgǝxkǝnlǝrmu ⱪorⱪunq iqidǝ ketiwatatti» — ularning ⱨǝyran ⱪelix yaki ⱪorⱪunqta boluxning sǝwǝbi: (1) u adǝttikidǝk ular bilǝn billǝ mangmay, bǝlkim namǝlum sǝwǝbtin aldida yalƣuz mangatti; (2) u hǝtǝr yüz berix mumkinqiliki bolƣan xu xǝⱨǝrgǝ aldirap ketiwatidu.

■ 10:32 Mat. 16:21; 17:22; 20:18; Mar. 8:31; 9:31; Luⱪa 9:22; 18:31; 24:7.

□ 10:34 «ular bolsa uni mǝshirǝ ⱪilip, ⱪamqilap...» — Rim imperiyǝsidǝ jaza ⱪamqiliri birnǝqqǝ tasmiliⱪ bolup, ⱨǝrbir tasmiƣa ⱪoƣuxun wǝ ustihan parqiliri baƣlanƣan bolidu. Ⱪamqiliƣan waⱪtida jazalanƣuqi yalingaqlinip, yǝrgǝ tizlandurulup, ikki yenida turƣan lǝxkǝr uni ⱪamqilaytti. Jazalanƣuqi bǝzi waⱪitlarda ⱨǝtta muxu ⱪamqilaxtin ɵlǝtti.

■ 10:35 Mat. 20:20.

□ 10:38 «Mǝn iqidiƣan ⱪǝdǝⱨni iqǝlǝmsilǝr?» — bu ayǝttiki «ⱪǝdǝⱨ» degǝn sɵz, Əysaning tartidiƣan azab-oⱪubiti wǝ kresttiki ɵlümini kɵzdǝ tutidu. «Mǝn ⱪobul ⱪilidiƣan qɵmüldürüxni silǝrmu ⱪobul ⱪilalamsilǝr?» — Mǝsiⱨ kɵrsǝtkǝn bu «qɵmüldürüx» xübⱨisizki, ɵz ɵlümidur. «Əfǝsusluⱪlarƣa»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ yazƣan «qɵmüldürüx» toƣruluⱪ izaⱨatlirimizni kɵrüng.

■ 10:38 Mat. 20:22; Luⱪa 12:49,50.

■ 10:40 Mat. 25:34.

■ 10:41 Mat. 20:24.

□ 10:42 «yat ǝllǝr üstidiki ⱨɵkümran dǝp ⱨesablanƣanlar ⱪol astidiki hǝlⱪ üstidin buyruⱪwazliⱪ ⱪilip ⱨakimiyǝt yürgüzidu, wǝ ⱨoⱪuⱪdarliri ularni hojayinlarqǝ idarǝ ⱪilidu» — «yat ǝllǝr» muxu sɵz adǝttǝ Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrni kɵrsitidu. Lekin muxu yǝrdǝ etiⱪadsiz, Hudani tonumaydiƣan dunyadiki ǝllǝrni tǝkitlǝydu.

■ 10:42 Mat. 20:25; Luⱪa 22:25.

■ 10:43 1Pet. 5:3.

□ 10:45 «Insan’oƣlimu... jenimni pida ⱪilix bǝdiligǝ nurƣun adǝmlǝrni ⱨɵrlükkǝ qiⱪiray dǝp kǝldi» — nemidin «azad ⱪilix»? — gunaⱨtin azad ⱪilixtur.

■ 10:45 Yⱨ. 13:14; Əf. 1:7; Fil. 2:7; Kol. 1:14; 1Tim. 2:6; Tit. 2:14.

□ 10:46 «Timayning Bartimay isimlik ⱪariƣu oƣli» — «ⱪariƣu» grek tilida «ⱨeliⱪi ⱪariƣu» deyilidu — demǝk, Bartimay jamaǝtlǝr iqidǝ kɵp adǝmlǝrgǝ tonux idi.

■ 10:46 Mat. 20:29; Luⱪa 18:35.

□ 10:47 «i Dawutning oƣli Əysa...!» — Tǝwrattiki pǝyƣǝmbǝrlǝrning bexarǝtlik yazmiliri boyiqǝ Mǝsiⱨ Dawut padixaⱨning ǝwladliridin boluxi kerǝk idi. Xunga «Dawutning oƣli» Mǝsiⱨning yǝnǝ bir atilixi idi.

□ 10:51 «I igǝm, ⱪayta kɵridiƣan bolsam’idi!» — «igǝm» muxu yǝrdǝ grek tilida intayin qongⱪur ⱨɵrmǝtni ipadilǝydiƣan «Rabboni» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 10:52 Mat. 9:22; Mar. 5:34.

□ 11:1-2 «adǝm balisining tehi minip baⱪmiƣan bir tǝhǝy» — mundaⱪ ulaƣⱪa hatirjǝm minixi adǝttǝ mumkin ǝmǝs, ǝlwǝttǝ.

■ 11:1-2 Mat. 21:1; Luⱪa 19:29.

□ 11:3 «u ⱨelila uni bu yǝrgǝ ǝwǝtip beridu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «u dǝrⱨal silǝrgǝ yetilitip ⱪoyidu».

□ 11:4 «Ular ketip aqa yol üstidiki ɵyning dǝrwazisi sirtida baƣlaƣliⱪ turƣan bir tǝhǝyni kɵrdi» — adǝttǝ koqilar intayin tar bolƣaqⱪa, mal-qarwilar koqida baƣlap ⱪoyulmaytti. Tǝhǝyning «aqa yol»da baƣlaƣliⱪ boluxi Hudaning iradisining ularning uni elip mengixi oƣriliⱪqǝ ix bolmisun degǝnlikini ispatlaydu.

■ 11:7 2Pad. 9:13; Yⱨ. 12:14.

□ 11:8 «...baxⱪiliri dǝrǝhlǝrdin xah-xumbilarni kesip yolƣa yaydi» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «baxⱪiliri etizlardin kǝskǝn xah-xumbilarni yolƣa payandaz ⱪilip saldi» dǝp oⱪulidu.

■ 11:9 Zǝb. 118:26.

□ 11:10 «Ⱨosanna! Pǝrwǝrdigarning namida kǝlgüqigǝ mubarǝk bolsun! Atimiz Dawutning kelidiƣan padixaⱨliⱪiƣa mubarǝk bolsun! Ərxiǝlada tǝxǝkkür-ⱨosannalar oⱪulsun!» — bu sɵzlǝr «Zǝb.» 118:25-26diki bexarǝttin elinƣan. «Ⱨosanna» degǝn sɵz «Ⱪutⱪuzƣaysǝn, i Pǝrwǝrdigar» degǝn mǝnidǝ. Injil dǝwrigǝ kǝlgǝndǝ mǝnisi «Hudaƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ»mu bolup ⱪalƣanidi. «Zǝbur» 118-küyidiki izaⱨatlarnimu kɵrüng. Oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, «mubarǝk» degǝn sɵzning «bǝht-bǝrikǝt kɵrsun!» yaki «bǝht-bǝrikǝtlik bolsun!» degǝn tüp mǝnisi bar.

□ 11:11 «U Yerusalemƣa berip ibadǝthana ⱨoyliliriƣa kirdi» — Yerusalemdiki bu qong ibadǝthana toƣruluⱪ «Tǝbirlǝr» wǝ «Ⱨagay»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 11:11 Mat. 21:12,14; Luⱪa 19:45; Yⱨ. 2:14.

■ 11:12 Mat. 21:18.

□ 11:13 «Yiraⱪtiki yopurmaⱪliⱪ bir tüp ǝnjür dǝrihini bayⱪap, uningdin birǝr mewǝ tapalarmǝnmikin dǝp yeniƣa bardi» — Ⱪanaan (Pǝlǝstin)diki ǝnjür dǝrǝhliridǝ yopurmaⱪ bolsa, mewimu boluxi kerǝk. Bu ǝnjür dǝrihidǝ kɵrüngǝn karamǝt mɵjizǝ roⱨiy bir ⱨǝⱪiⱪǝtni sürǝtlǝp beridu, ǝlwǝttǝ.

□ 11:15 «u ibadǝthana ⱨoyliliriƣa kirip...» — ibadǝthana toƣruluⱪ: ǝyni qaƣda, Yǝⱨudiylarning nurƣun ibadǝthaniliri (sinagoglar) bolup, bu Yǝⱨudiylarning ǝng kɵp yiƣilip ibadǝt ⱪilidiƣan jayi idi. Hudaning ǝmri boyiqǝ, pǝⱪǝt Yerusalemdiki bu mǝrkiziy ibadǝthanidila ⱪurbanliⱪ ⱪilsa toƣra bolatti. «u yǝrdǝ elim-setim ⱪiliwatⱪanlarni ⱨǝydǝxkǝ baxlidi wǝ pul tegixküqilǝrning xirǝlirini, pahtǝk-kǝptǝr satⱪuqilarning orunduⱪlirini ɵrüwǝtti» — ibadǝthana ⱨoylilirida setilƣan ⱨaywan wǝ uqar-ⱪanatlar hǝlⱪning ⱪurbanliⱪ ⱪilixi üqün idi. Ibadǝthaniƣa sǝdiⱪǝ bǝrgüqilǝr pulini yǝrlik pulƣa tegixkǝndin keyin berixi kerǝk idi.

■ 11:15 Mal.3:1-5; Mat. 21:12; Luⱪa 19:45; Yⱨ. 2:14.

□ 11:17 ««Mening ɵyüm barliⱪ ǝllǝr üqün dua-tilawǝthana dǝp atilidu»... silǝr uni bulangqilarning uwisiƣa aylanduruwǝttinglar!» — «Yǝx.» 56:7 wǝ «Yǝr.» 7:11ni kɵrüng. Əysaning «bulangqilarning uwisi» degǝn sɵzi ikki bisliⱪ bolup, bir tǝrǝptin bax kaⱨinlarning sodigǝrlǝrgǝ ⱪurbanliⱪlarni setix ⱨoⱪuⱪini setip bǝrgǝnlikini kɵrsitidu; ikkinqidin, bu kaⱨinlarning hǝlⱪning Hudaning ⱨǝⱪiⱪitini anglax pursitini bulap, uning orniƣa ɵzlirining mǝrtiwisini yuⱪiri kɵtürüdiƣan ⱨǝr türlük ⱪaidǝ-yosunlarni ularning boyniƣa artip ⱪoyƣanliⱪini kɵrsitidu.

■ 11:17 1Pad. 8:29; Yǝx. 56:7; Yǝr. 7:11; Mat. 21:13; Luⱪa 19:46.

■ 11:18 Yǝx.49:7, Mat.21:46.

□ 11:19 «Kǝqⱪurun, u muhlisliri bilǝn xǝⱨǝrning sirtiƣa qiⱪip kǝtti» — grek tilida «Kǝqⱪurun, ular xǝⱨǝrning sirtiƣa qiⱪip kǝtti». Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Kǝqⱪurunliri, Əysa bilǝn muhlisliri xǝⱨǝrning sirtiƣa qiⱪip ketǝtti». Ixlar dǝrwǝⱪǝ ⱨǝr küni xundaⱪ bolatti.

□ 11:20 «dǝrǝhning yiltizidin ⱪurup kǝtkǝn...» — bu karamǝt mɵjizǝ roⱨiy bir ⱨǝⱪiⱪǝtni sürǝtlǝp beridu, ǝlwǝttǝ.

□ 11:21 «Ustaz» — grek tilida «Rabbi».

□ 11:22 «Hudaning ixǝnqidǝ bolunglar» — grek tilida «Hudaning ixǝnqigǝ igǝ bolunglar».

■ 11:23 Mat. 17:20; 21:21; Luⱪa 17:6.

■ 11:24 Yǝr. 29:12; Mat. 7:7; Luⱪa 11:9; Yⱨ. 14:13; 15:7; 16:24; Yaⱪ. 1:5, 6; 1Yuⱨa. 3:22; 5:14.

■ 11:25 Mat. 6:14; Kol. 3:13.

□ 11:26 «Lekin silǝr baxⱪilarni kǝqürüm ⱪilmisanglar, ǝrxtiki Atanglarmu silǝrning gunaⱨliringlarni kǝqürüm ⱪilmaydu» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ muxu -26-ayǝt tepilmaydu. Nemila bolmisun, bu ayǝt ⱨǝⱪiⱪǝttur. «Mat.» 6:15ni kɵrüng.

■ 11:26 Mat. 18:35.

■ 11:27 Mat. 21:23; Luⱪa 20:1.

■ 11:28 Mis. 2:14; Ros. 4:7; 7:27.

□ 11:31 «Ular ɵzara mulaⱨizǝ ⱪilixip: — Əgǝr «Ərxtin kǝlgǝn» desǝk, u bizgǝ: «Undaⱪta, silǝr nemǝ üqün Yǝⱨyaƣa ixǝnmidinglar?» dǝydu» — muxu diniy ǝrbablarning ⱨǝmmisi ǝslidǝ Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrning yǝtküzgǝn hǝwirigǝ jawabǝn: «Bizgǝ towa ⱪilix kerǝk ǝmǝs» degǝn wǝ Yǝⱨya «mening kǝynimdǝ kelidiƣan» dǝp kɵrsǝtkǝn Mǝsiⱨning kelixigǝ ixǝnmǝy, uning qɵmüldürüxini rǝt ⱪilƣanidi, ǝlwǝttǝ.

■ 11:32 Mat. 14:5; Mar. 6:20.

■ 12:1 Zǝb. 80:8-9; Yǝx. 5:1; Yǝr. 2:21; 12:10; Mat. 21:33; Luⱪa 20:9.

■ 12:7 Yar. 37:18; Zǝb. 2:8; Mat. 26:3; Yⱨ. 11:53

□ 12:10 «Tamqilar taxliwǝtkǝn tax bolsa, burjǝk texi bolup tiklǝndi» — «burjǝk texi» bolsa ⱨǝrⱪandaⱪ imarǝtning ulidiki ǝng muⱨim uyultax bolup, ul selinƣanda birinqi bolup ⱪoyulidiƣan taxtur. Yǝⱨudiy kattiwaxlar «roⱨiy ⱨayat»ning burjǝk texi bolƣan Mǝsiⱨni taxlixiwǝtmǝkqi idi, wǝ dǝrwǝⱪǝ taxliwǝtti.

■ 12:10 Zǝb. 118:22-23; Yǝx. 28:16; Mat. 21:42; Luⱪa 20:17; Ros. 4:11; Rim. 9:33; 1Pet. 2:6.

□ 12:11 «... Bu ix Pǝrwǝrdigardindur, kɵzimiz aldida karamǝt bir ixtur» — toluⱪ bexarǝt (10-11) «Zǝb.» 118:22-23dǝ tepilidu.

■ 12:11 Zǝb. 118:22,23

□ 12:13 «Ⱨerod padixaⱨning tǝrǝpdarliri» — Ⱨerod padixaⱨ Rim imperiyǝsi tǝripidin tǝyinlǝngǝn bolup, u Yǝⱨudiy bolmiƣaqⱪa Yǝⱨudiylarning kɵpinqisi uningƣa intayin ɵq idi. Xundaⱪ bolƣini bilǝn ɵz mǝnpǝitini kɵzlǝydiƣan, uni ⱪollaydiƣan «Ⱨerod tǝrǝpdarliri» bar idi. «Ⱨerodlar» toƣruluⱪ «Matta»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 12:13 Mat. 22:15; Luⱪa 20:20.

□ 12:14 «Ⱪǝysǝrgǝ baj-seliⱪ tapxurux...» — Rimning ⱨǝrbir imperatoriƣa «Ⱪǝysǝr» degǝn nam-unwan berilǝtti; mǝsilǝn Ⱪǝysǝr Awƣustus, Ⱪǝysǝr Yulius, Ⱪǝysǝr Tiberius ⱪatarliⱪlar. «Ⱪǝysǝrgǝ baj-seliⱪ tapxurux Tǝwrat ⱪanuniƣa uyƣunmu-yoⱪ?» — ǝyni waⱪitta, Yǝⱨudiylar rimliⱪlarning zulmi astida yaxawatⱪanidi. Əgǝr Əysa: «Rim imperatoriƣa baj tapxurux toƣra» desǝ, bu gǝptin azadliⱪni istigǝn Yǝⱨudiylar uni «Mana taza bir yalaⱪqi, hain ikǝn» dǝp tillixatti. «Baj tapxurmasliⱪ kerǝk» degǝn bolsa, u Rim imperiyǝsigǝ ⱪarxi qiⱪⱪan bolatti; andin ular uni Rim waliyisiƣa ǝrz ⱪilƣan bolatti. Ular muxundaⱪ soallarni sorax arⱪiliⱪ Əysani gepidin tutuwelip, rimliⱪlarning ⱪoliƣa tapxurup, uningƣa ziyankǝxlik ⱪilmaⱪqi boluxⱪan.

□ 12:15 «Manga bir «dinar» pulni ǝkelinglar, mǝn kɵrüp baⱪay» — «dinar» yaki «dinarius» degǝn Rim imperiyǝsidiki birhil pul birliki bolup, üstigǝ Ⱪǝysǝrning süriti besilƣanidi, ǝlwǝttǝ. Bir «dinarius» tǝhminǝn bir adǝmning künlük ⱨǝⱪⱪi bolatti («Mat.» 20:2ni kɵrüng).

□ 12:17 «Ⱪǝysǝrning ⱨǝⱪⱪini Ⱪǝysǝrgǝ, Hudaning ⱨǝⱪⱪini Hudaƣa tapxurunglar» — demǝk, «Ⱪǝysǝrgǝ Ⱪǝysǝrning ⱨǝⱪⱪi (uning süriti qüxürülgǝn nǝrsǝ)ni tapxurunglar» — Ⱪǝysǝrgǝ baj tɵlǝx kerǝk. Əmma ⱪandaⱪ nǝrsǝ üstidǝ «Hudaning süriti» bar? Insan ɵzi «Hudaning süriti» bolup, biz pütünimizni Hudaƣa tapxuriximiz kerǝktur («Yar.» 1:26-27ni kɵrüng).

■ 12:17 Mat. 17:25; 22:21; Rim. 13:7.

□ 12:18 «Saduⱪiylar» — bu mǝzⱨǝpdikilǝr toƣruluⱪ «Mat.» 16:1diki izaⱨatni wǝ «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng.

■ 12:18 Mat. 22:23; Luⱪa 20:27; Ros. 23:8.

□ 12:19 «Bir kixi ɵlüp ketip...» — grek tilida «birsning akisi yaki ukisi ɵlsǝ,...». «uning aka yaki inisi tul ⱪalƣan yǝnggisini ǝmrigǝ elip, ⱪerindixi üqün nǝsil ⱪalduruxi lazim» — «Ⱪan.» 25:5.

■ 12:19 Yar. 38:8; Ⱪan. 25:5, 6.

■ 12:25 Mat. 22:30; 1Yuⱨa. 3:2.

□ 12:26 «Mǝn Ibraⱨimning Hudasi, Isⱨaⱪning Hudasi wǝ Yaⱪupning Hudasidurmǝn!» — «Mis.» 3:6.

■ 12:26 Mis. 3:6,15; Mat. 22:31,32; Ros. 7:32; Ibr. 11:16.

□ 12:27 «U ɵlüklǝrning Hudasi ǝmǝs, bǝlki tiriklǝrning Hudasidur!» — Əysaning bu sɵzi toƣruluⱪ «Matta»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 12:28 Mat. 22:34; Luⱪa 10:25.

■ 12:29 Ⱪan. 4:35; 6:4-5; 10:12; Luⱪa 10:27.

■ 12:31 Law. 19:18; Mat. 22:39; Rim. 13:9; Gal. 5:14; Yaⱪ. 2:8.

□ 12:32 «Qünki u birdur, uningdin baxⱪisi yoⱪtur» — «U» Hudani kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

■ 12:34 Ⱪan. 4:35; 6:4-5; Yǝx. 45:21

□ 12:35 «bularƣa jawabǝn mundaⱪ soalni otturiƣa ⱪoydi» — grek tilida «mundaⱪ jawab bǝrdi: —». «Dawutning oƣli» — muxu yǝrdǝ «Dawutning ǝwladi»ni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

■ 12:35 Mat. 22:41; Luⱪa 20:41.

□ 12:36 «Pǝrwǝrdigar mening Rǝbbimgǝ eyttiki: — «Mǝn sening düxmǝnliringni tǝhtipǝring ⱪilƣuqǝ, mening ong yenimda olturƣin!» — Zǝb.» 110:1.

■ 12:36 Zǝb. 110:1; Ros. 2:34; 1Kor. 15:25; Ibr. 1:13; 10:13.

□ 12:37 «Dawut Mǝsiⱨni xundaⱪ «Rǝbbim» dǝp atiƣan tursa, ǝmdi Mǝsiⱨ ⱪandaⱪmu Dawutning oƣli bolidu?» — demǝk, Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨ padixaⱨ Dawutning ǝwladi bolsimu, lekin padixaⱨ Dawut Mǝsiⱨni «Rǝbbim» degǝn yǝrdǝ Mǝsiⱨ Dawuttin uluƣ bolidu, ⱨǝm tuƣuluxtin burunla «Rǝb» süpitidǝ idi.

□ 12:38 «Tǝwrat ustazliri... bazarlarda kixilǝrning ularƣa bolƣan uzun salamliriƣa... amraⱪ kelidu» — «uzun» degǝn sɵz grekqǝ tekisttǝ yoⱪ; tarih tǝtⱪiⱪatliriƣa asasǝn ularƣa ⱪilƣan «salamlar»ni intayin uzun wǝ murǝkkǝp dǝp bilimiz.

■ 12:38 Mat. 23:5, 6; Luⱪa 11:43; 20:46.

■ 12:40 Mat. 23:14; Luⱪa 20:47; 2Tim. 3:6; Tit. 1:11.

□ 12:41 «sǝdiⱪǝ sanduⱪi» — grek tilida bu sɵz adǝttǝ «hǝzinǝ»ni kɵrsitidu. Lekin muxu yǝrdǝ ibadǝthanidiki hǝzinǝ üqün sǝdiⱪilǝr yiƣilidiƣan jay, bǝlkim qong bir sanduⱪni kɵrsǝtsǝ kerǝk.

■ 12:41 2Pad. 12:10; Luⱪa 21:1.

□ 12:42 «ikki lǝpton» — «lǝpton» degǝn bu pul «denarius»ning 1/128i bolup, bir ixlǝmqining «altǝ minut»luⱪ ⱨǝⱪⱪigǝ toƣra kelǝtti.

■ 12:43 2Kor. 8:12.

■ 13:1 Mat. 24:1; Luⱪa 21:5.

■ 13:2 1Pad. 9:7, 8; Mik. 3:12; Luⱪa 19:44.

■ 13:3 Mat. 24:3; Luⱪa 21:7.

■ 13:4 Ros. 1:6.

■ 13:5 Yǝr. 29:8; Əf. 5:6; 2Tes. 2:2, 3; 1Yuⱨa. 4:1.

□ 13:6 «Mana ɵzüm xudurmǝn» — «Mana ɵzüm Mǝsiⱨdurmǝn» degǝn mǝnini bildüridu.

■ 13:6 Yǝr. 14:14; 23:21.

□ 13:8 «bir millǝt yǝnǝ bir millǝt bilǝn uruxⱪa qiⱪidu, bir padixaⱨliⱪ yǝnǝ bir padixaⱨliⱪ bilǝn uruxⱪa qiⱪidu» — ibraniy tilida (xundaⱪla grek tilida) bu ibarǝ dunya boyiqǝ kengǝygǝn uruxlarni kɵrsitixi mumkin («Yǝx.» 19:2, «2Tar.» 15:3-6dǝ bu turaⱪliⱪ ibarǝ toƣruluⱪ misallar bar. «Mana bu ixlarning yüz berixi «tuƣutning tolƣiⱪining baxlinixi» bolidu, halas» — Əysa Mǝsiⱨ ⱪaysi ixning «tuƣulidu»ƣanliⱪini biwasitǝ demǝydu. Tɵwǝndiki sɵzlirigǝ ⱪariƣanda, buni yengi dǝwrning tuƣuluxi dǝp ⱪaraymiz.

■ 13:8 Yǝx. 19:2.

□ 13:9 «sot mǝⱨkimiliri» — grek tilida «sanⱨedrinlar». Yǝⱨudiylarning mǝⱨkimilirini wǝ bǝlkim baxⱪa ⱨǝrhil soraⱪhanilarni kɵrsitidu.

■ 13:9 Mat. 10:17; 24:9; Luⱪa 21:12; Yⱨ. 15:19; 16:2; Wǝⱨ. 2:10.

□ 13:10 «bulardin awwal hux hǝwǝr pütkül ǝllǝrgǝ jakarlinixi kerǝk» — «awwal» degǝn sɵzgǝ ⱪariƣanda, hux hǝwǝrning ⱨǝr jayƣa jakarlinixi zamanning ahiridin awwal, xundaⱪla bǝlkim 9-ayǝttǝ eytilƣan naⱨayiti eƣir ziyankǝxliktin awwal boluxi mumkin («Mat.» 24:14ni kɵrüng).

■ 13:11 Mat. 10:19; Luⱪa 12:11; 21:4.

■ 13:12 Əz. 38:21; Mik. 7:6.

■ 13:13 Mat. 10:22; 24:13; Luⱪa 21:19; Wǝⱨ. 2:7,10.

□ 13:14 «Wǝyran ⱪilƣuqi yirginqlik nomussizliⱪ» — buning toƣrisida Tǝwrat «Dan.» 9:24-27ni wǝ u toƣruluⱪ izaⱨatlarni kɵrüng.

■ 13:14 Dan. 9:27; Mat. 24:15; Luⱪa 21:20,21; 2Tes. 2:4

□ 13:17 «u künlǝrdǝ ⱨamilidar ayallar wǝ bala emitiwatⱪanlarning ⱨaliƣa way!» — undaⱪ kixilǝrgǝ ⱪeqix ǝpsiz bolidu, ǝlwǝttǝ.

□ 13:18 «Ⱪaqidiƣan waⱪtinglarning ⱪixⱪa toƣra kelip ⱪalmasliⱪi üqün dua ⱪilinglar» — Yǝⱨudiy diniy ǝrbablarning Tǝwrat ⱪanuniƣa bolƣan qüxǝnqisigǝ asasǝn, Yǝⱨudiylar adǝttǝ xabat (dǝm elix) künidǝ xǝⱨǝr dǝrwazisi wǝ dukanlarni taⱪixi kerǝk. Bu küni sǝpǝr ⱪilix mǝn’i ⱪilinƣan bolƣaqⱪa, Pǝlǝstindǝ turƣanlarƣa nisbǝtǝn yemǝklik setiwelix wǝ baxⱪa yǝrlǝrgǝ ⱪeqix intayin ⱪulaysiz bolidu. «Ⱪix»ta Yǝⱨudiyǝdǝ dǝrya-wadilarda su pat-pat texip turƣaqⱪa, ⱪixtimu ⱪeqix intayin tǝs bolidu.

■ 13:19 Mat. 24:21

□ 13:20 «U Ɵz talliƣanlar üqün» — grek tilida «U talliƣan talliƣanliri üqün» degǝnlik bilǝn ipadilinidu — Huda Ɵzining talliƣanliriƣa baƣliƣan muⱨǝbbitini alaⱨidǝ tǝkitlǝydu.

□ 13:21 ««Ⱪaranglar, bu yǝrdǝ Mǝsiⱨ bar!» yaki «ⱪaranglar, u ǝnǝ u yǝrdǝ!» desǝ, ixǝnmǝnglar» — «u» — Mǝsiⱨni kɵrsitidu.

■ 13:21 Mat. 24:23; Luⱪa 21:8.

■ 13:22 Ⱪan. 13:2; 2Tes. 2:11.

■ 13:24 Yǝx. 13:10; Əz. 32:7; Yo. 2:10,31; 3:15; Mat. 24:29; Luⱪa 21:25; Wǝⱨ. 6:12.

□ 13:25 «yultuzlar asmandin tɵkülüp qüxidu, asmandiki küqlǝr lǝrzigǝ kelidu» — «Yǝx.» 13:10, 34:4, «Yo.» 2:10ni kɵrüng. «Asmandiki küqlǝr» bǝlkim barliⱪ jin-xǝytanlarni kɵrsitidu; «lǝrzigǝ kelidu» bǝlkim ularning küqtin ⱪelixini kɵrsitidu.

■ 13:25 Yǝx. 13:10; 34:4.

□ 13:26 «Andin kixilǝr insan’oƣlining uluƣ küq-ⱪudrǝt wǝ xan-xǝrǝp bilǝn bulutlar iqidǝ keliwatⱪanliⱪini kɵridu» — «Dan.» 7:13ni kɵrüng.

■ 13:26 Dan. 7:10; Mat. 16:27; 24:30; Mar. 14:62; Luⱪa 21:27; Ros. 1:11; 1Tes. 4:16; 2Tes. 1:10; Wǝⱨ. 1:7.

□ 13:27 «dunyaning tɵt tǝripidin» — grek tilida «tɵt xamaldin» bilǝn ipadilinidu.

■ 13:28 Mat. 24:32; Luⱪa 21:29.

□ 13:29 «mǝn baya degǝnlirimning yüz beriwatⱪanliⱪini kɵrgininglarda, uning yeⱪinlap ⱪalƣanliⱪini, ⱨǝtta ixik aldida turuwatⱪanliⱪini biliwelinglar» — bu tekisttiki «uning (yeⱪinlap ⱪalƣanliⱪi)» yaki insan’oƣlining ɵzini, yaki kelidiƣan künini, yaki Hudaning padixaⱨliⱪini kɵrsitidu («Luⱪa» 21:31).

□ 13:30 «bu alamǝtlǝrning ⱨǝmmisi ǝmǝlgǝ axurulmay turup, bu dǝwr ɵtmǝydu» — ǝgǝr tilƣa elinƣan alamǝt Yerusalemning wǝyran boluxiƣa (miladiyǝ 70-yili) (13:2) ⱪaritilƣan bolsa, undaⱪta «dǝwr» degǝn sɵz tǝbiiyki (1) Əysaning dǝwridǝ yaxap ɵtkǝn adǝmlǝrni kɵrsitidu. Əgǝr Mǝsiⱨning dunyaƣa ⱪaytip kelixigǝ (13:26) ⱪaritilƣan bolsa, «dǝwr» degǝn sɵz bǝlkim (2) pütün Yǝⱨudiyǝ hǝlⱪini (3) bu ayǝtlǝrdǝ eytilƣan «dǝⱨxǝtlik azab-oⱪubǝt»tiki wǝⱪǝlǝrning baxlinix dǝwridǝ yaxiƣanlarni kɵrsitidu. Xunga barliⱪ wǝⱪǝlǝr xu dǝwr iqidǝ yüz beridu, degǝnlik bolidu. Bizningqǝ (3)-xǝrⱨ aldi-kǝyni ayǝtlǝrgǝ ǝng bap kelidu.

■ 13:31 Zǝb. 102:25-27; Yǝx. 40:8; 51:6; Ibr. 1:11.

■ 13:32 Mat. 24:36; Ros. 1:7.

■ 13:33 Mat. 24:42; 25:13; Luⱪa 12:40; 21:36; 1Tes. 5:6.

□ 14:1 ««Ɵtüp ketix» ⱨeyti wǝ «petir nan ⱨeyti»ƣa ikki kün ⱪalƣanidi» — bu ikki ⱨeytning tǝpsilatliri üqün «Mis.» 12-bab, «Law.» 23-babni wǝ «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng. Ibraniy tilida «Pesaⱪ», yaki «Pasha» ⱨeyti dǝp atilidu.

■ 14:1 Mat. 26:2; Luⱪa 22:1; Yⱨ. 11:55; 13:1.

□ 14:3 «Simon mahaw» — yǝni «Mahaw kesili» deyilidiƣan Simon» — Simon bǝlkim ilgiri mahaw kesiligǝ giritpar bolƣanidi. Bizningqǝ bu ix wǝ «Yuⱨ.» 12:1-11dǝ hatirilǝngǝn wǝⱪǝ bir ixtur.

■ 14:3 Mat. 26:6; Luⱪa 7:37; Yⱨ. 11:2; 12:3.

□ 14:5 «bu ǝtirni üq yüz dinardin artuⱪ pulƣa satⱪili bolatti» — «dinar» yaki «dinarius» degǝn Rim imperiyǝsidiki birhil pul birliki bolup, bir «dinarius» tǝhminǝn bir adǝmning bir künlük ⱨǝⱪⱪi bolatti. «Mat.» 20:2ni kɵrüng.

■ 14:7 Ⱪan. 15:11.

□ 14:8 «uningƣa ǝtir-may ⱪuyup ⱪoydi» — yaki «uningƣa mǝsiⱨ ⱪildi».

■ 14:10 Mat. 26:14; Luⱪa 22:4.

□ 14:12 «petir nan ⱨeytining birinqi küni, yǝni ɵtüp ketix ⱨeytining ⱪurbanliⱪ ⱪozisi soyulidiƣan küni» — «petir nan ⱨeyti» yǝttǝ kün bolidu, birinqi küni «ɵtüp ketix» ⱨeytimu tǝng bolidu. Bu küni, Yǝⱨudiylar ɵyliridǝ ⱪoza soyup, petir nan bilǝn yǝydu. «Ɵtüp ketix ⱨeytining tamiⱪi» — buning muⱨim ⱪismi «ɵtüp ketix ⱪurbanliⱪ ⱪozisi» idi («Mis.» 12:3-11, «Law.» 23:5, «Qɵl.» 28:16, «Ⱪan.» 16:1-7ni kɵrüng).

■ 14:12 Mis. 12:17; Mat. 26:17; Luⱪa 22:7.

□ 14:13 «Xǝⱨǝrgǝ kiringlar» — «xǝⱨǝr» — Yerusalem xǝⱨirigǝ, demǝk. «u yǝrdǝ kozida su kɵtürüwalƣan bir ǝr kixi silǝrgǝ uqraydu» — Ⱪanaanda (Pǝlǝstindǝ) ǝr kixilǝr bügüngǝ ⱪǝdǝr adǝttǝ su kɵtürmǝydu.

■ 14:17 Mat. 26:20; Luⱪa 22:14.

□ 14:18 «dastihanda olturup ƣizalanƣanda...» — grek tilida «dastihanda yetip ƣizalanƣanda...».

■ 14:18 Zǝb. 41:9; Ros. 1:17.

□ 14:21 «... biraⱪ Insan’oƣlining tutup berilixigǝ wasitiqi bolƣan adǝmning ⱨaliƣa way! U adǝm tuƣulmiƣan bolsa uningƣa yahsi bolatti!» — Yǝⱨuda bu sɵzni angliƣandin keyin dǝrⱨal qiⱪip bax kaⱨinlarning yeniƣa barƣan bolsa kerǝk. «Markus», «Luⱪa», «Yuⱨanna»diki ««ɵtüp ketix» ⱨeytining kǝqlik tamiⱪi» toƣrisidiki bayanlarni kɵrüng.

□ 14:22 «Əysa bir nanni ⱪoliƣa elip tǝxǝkkür eytⱪandin keyin» — yaki «Əysa nanni ⱪoliƣa elip (uni) bǝrikǝtligǝndin keyin,...».

■ 14:22 Mat. 26:26; Luⱪa 22:19; 1Kor. 11:23.

□ 14:24 «Bu mening ⱪenim, nurƣun adǝmlǝr üqün tɵkülidiƣan, yengi ǝⱨdini tüzidiƣan ⱪenimdur» — «yengi ǝⱨdǝ» Tǝwrat, «Yǝr.» 31:31-34, «Luⱪa» 22:20ni, «Ibr.» 13:20ni kɵrüng. Bǝzi kona kǝqürmilǝrdǝ pǝⱪǝt «ǝⱨdǝ» deyilidu.

□ 14:27 «Mǝn padiqini uruwetimǝn, ⱪoylar patiparaⱪ bolup tarⱪitiwetilidu» — «Zǝk.» 13:7. Muxu bexarǝttǝ sɵzligüqi Hudaning ɵzi, ǝlwǝttǝ.

■ 14:27 Zǝk. 13:7; Mat. 26:31; Yⱨ. 16:32.

■ 14:28 Mat. 26:32; 28:10; Mar. 16:7.

■ 14:30 Mat. 26:34; Luⱪa 22:34; Yⱨ. 13:38.

■ 14:31 Yⱨ. 13:37.

■ 14:32 Mat. 26:36; Luⱪa 22:39; Yⱨ. 18:1.

□ 14:33 « Əysa ... roⱨ-ⱪǝlbidǝ tolimu pǝrixan boluxⱪa baxlidi» — grek tilida «u ... roⱨta tolimu pǝrixan boluxⱪa baxlidi».

■ 14:34 Yⱨ. 12:27.

□ 14:35 «u dǝⱪiⱪining ɵz bexiƣa qüxmǝy ɵtüp ketixi üqün ...» — grek tilida «xu saǝtning ɵz bexiƣa qüxmǝy ɵtüp ketixi üqün...».

■ 14:35 Luⱪa 22:41.

□ 14:36 «I Abba Ata, Sanga ⱨǝmmǝ ix mumkindur» — ibraniy tilida «abba» degǝn sɵz oƣulning atisiƣa bolƣan yeⱪinqiliⱪini bildüridu. Uyƣurqidiki «sɵyümlük ata» degǝngǝ yeⱪin kelidu. Bu sɵz ⱨǝm muⱨǝbbǝt ⱨǝm qongⱪur ⱨɵrmǝtnimu bildüridu. «bu ⱪǝdǝⱨni mǝndin ɵtküzüwǝtkǝysǝn!» — «bu ⱪǝdǝⱨ» uning aldida turidiƣan azab-oⱪubǝtlǝrni kɵrsitidu. Tǝwratning kɵp yǝrliridǝ «ⱪǝdǝⱨ» dǝl xu mǝnidǝ ixlitilidu (mǝsilǝn «Zǝb.» 75:8, «Yǝx.» 51:17, 22, «Yǝr.» 25:15dǝ).

■ 14:36 Yⱨ. 6:38.

■ 14:37 Mat. 26:40; Luⱪa 22:45.

□ 14:38 «Roⱨ pidakar bolsimu, lekin kixining ǝtliri ajizdu» — «kixining ǝtliri» grek tilida «ǝt». Injilda «ǝt» yaki «ǝt-tǝn» daim degüdǝk adǝmning ɵz teni tǝripidin azdurulidiƣan, gunaⱨkar tǝbiitini kɵrsitidu. «Rim.»diki «kirix sɵz»imizni kɵrüng.

■ 14:38 Gal. 5:17.

□ 14:41 «Silǝr tehiqǝ uhlawatamsilǝr, tehiqǝ dǝm eliwatamsilǝr?» — yaki bolmisa: «Əmdi uhlawerisilǝr, dǝm eliwerisilǝr!» (demǝk, kinayilik gǝp) yaki pǝⱪǝt: «Əmdi uhlanglar, dǝm elinglar!».

■ 14:43 Mat. 26:47; Luⱪa 22:47; Yⱨ. 18:3.

□ 14:45 «Ustaz, ustaz» — «Ustaz» ibraniy tilida «Rabbi» deyilidu. Ibraniylar arisida adǝmning ismini ikki ⱪetim qaⱪirix adǝttǝ inatayin qongⱪur ⱨessiyat, alaⱨidǝ amraⱪliⱪni bildüridu.

■ 14:45 2Sam. 20:9.

■ 14:49 1Sam. 24:14-15; Zǝb. 22:6-7; 69:9; Luⱪa 24:25

■ 14:50 Ayup 19:13; Zǝb. 88:8, 18; Zǝk.13:7

□ 14:52 «...uqisiƣa kanap rǝht yepinqaⱪliwalƣan bir yigit... lekin u kanap rǝhttin boxinip, yalingaq peti ulardin ⱪeqip kǝtti» — birnǝqqǝ xǝrⱨqilǝr bu «mǝlum yax yigit»ni Markusning ɵzi ikǝn, dǝp ⱪaraydu. Bizmu ⱪoxulimiz. U muxu yǝrdǝ ɵzini «muhlis» dǝp atimaydu. Bǝlkim u muxu yǝrdǝ barliⱪ kixilǝrning Əysadin waz keqip uni taxliƣanliⱪini tǝkitlimǝkqi bolidu.

□ 14:53 «Bax kaⱨinlar, barliⱪ aⱪsaⱪallar bilǝn Tǝwrat ustazlirimu u yǝrgǝ uning yeniƣa yiƣildi» — «uning yeniƣa» bax kaⱨin Ⱪayafaning yeniƣa, demǝk.

■ 14:53 Mat. 26:57; Luⱪa 22:54; Yⱨ. 18:13,24.

□ 14:55 «aliy kengǝxmǝ» — ibraniy tilida «Sanⱨedrin»)

■ 14:55 Mat. 26:59; Ros. 6:13.

□ 14:58 «Insan ⱪoli bilǝn yasalƣan bu ibadǝthanini buzup taxlap, insan ⱪoli bilǝn yasalmiƣan baxⱪa bir ibadǝthanini üq kün iqidǝ yasap qiⱪimǝn» — «Yuⱨ.» 2:19ni kɵrüng. Ular Mǝsiⱨning sɵzini burmiliƣanidi.

■ 14:58 Mar. 15:29; Yⱨ. 2:19.

■ 14:60 Mat. 26:62.

□ 14:61 «Sǝn Mubarǝk Bolƣuqining Oƣli Mǝsiⱨmusǝn?» — «Mubarǝk Bolƣuqi» — Huda Ɵzidur.

■ 14:61 Yǝx. 53:7; Ros. 8:32.

□ 14:62 «silǝr keyin Insan’oƣlining Ⱪudrǝt Igisining ong yenida olturidiƣanliⱪini wǝ asmandiki bulutlar bilǝn kelidiƣanliⱪini kɵrisilǝr» — Tǝwrat, «Dan.» 7:13ni kɵrüng.

■ 14:62 Dan. 7:13; Mat. 16:27; 24:30; 25:31; Luⱪa 21:27; Ros. 1:11; 1Tes. 4:16; 2Tes. 1:10; Wǝⱨ. 1:7.

□ 14:63 «Xuning bilǝn bax kaⱨin tonlirini yirtip taxlap...» — bax kaⱨin Əysani «kupurluⱪ ⱪildi» dǝp ⱪarap, ɵzining buningƣa bolƣan qɵqüxi wǝ ƣǝzipini ipadilǝx üqün kiyimlirini yirtⱪan. Əysaning ɵzining Mǝsiⱨ ikǝnlikini etirap ⱪilixi, uning Hudaƣa has ⱨoⱪuⱪ wǝ xɵⱨrǝt mǝndidur, degǝnlikidur. Yǝnǝ xuni eytimizki, bax kaⱨinning tonlirini yirtixning ɵzi Tǝwrat ⱪanuniƣa hilap idi («Law.» 10:6, 21:10).

□ 14:65 «bǝziliri uningƣa tükürüxkǝ baxlidi, yǝnǝ uning kɵzlirini tengip, muxtlap: «ⱪeni, pǝyƣǝmbǝrqilik ⱪilip bexarǝt berǝ!» — «Mat.» 26:68dǝ muxu kixilǝrning: «... «Ⱪeni bexarǝt berǝ, seni kim urdi?» deyixkǝnlikimu hatirilidu. «Ⱪarawullarmu uni xapilaⱪ bilǝn kaqatlidi» — yaki «Ⱪarawullarmu uni arisiƣa eliwelip kaqatlidi».

■ 14:65 Ayup 16:10; Yǝx. 50:6; Yⱨ. 19:3.

■ 14:66 Mat. 26:58,69; Luⱪa 22:55; Yⱨ. 18:16,17.

■ 14:69 Mat. 26:71; Luⱪa 22:58; Yⱨ. 18:25.

□ 14:70 «Bǝrⱨǝⱪ, sǝn ularning birisǝn. Qünki sǝnmu Galiliyǝlik ikǝnsǝnƣu?!» — ularning degǝnliri Petrusning tǝlǝppuziƣa asasǝn bolsa kerǝk. «Mat.» 26:72-73ni kɵrüng.

□ 14:72 «...wǝ bularni oylap yiƣlap kǝtti» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «... wǝ kɵngli buzulup yiƣlap kǝtti».

■ 14:72 Mat. 26:34,75; Luⱪa 22:61; Yⱨ. 13:38; 18:27.

■ 15:1 Zǝb. 2:2; Mat. 27:1; Luⱪa 22:66; 23:1; Yⱨ. 18:28; Ros. 3:13.

□ 15:2 «U jawabǝn: — Eytⱪiningdǝk, — dedi» — Əysaning «Əytⱪiningdǝk» degǝn jawabining grek tilida «Xundaⱪ, lekin ǝⱨwal dǝl sening oyliƣiningdǝk ǝmǝs» degǝn puriⱪi qiⱪidu.

■ 15:2 Mat. 27:11; Luⱪa 23:3; Yⱨ. 18:33.

■ 15:4 Mat. 27:13; Yⱨ. 19:10.

■ 15:5 Yǝx. 53:7

■ 15:6 Mat. 27:15; Luⱪa 23:17; Yⱨ. 18:39.

■ 15:7 Mat. 27:16; Luⱪa 23:19; Yⱨ. 18:40.

□ 15:8 «Halayiⱪ quⱪan-sürǝn selip...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Halayiⱪ (waliyning) aldiƣa kelip...»

■ 15:11 Mat. 27:20; Luⱪa 23:18; Yⱨ. 18:40; Ros. 3:14.

□ 15:15 «Əysani bolsa ⱪamqilatⱪandin keyin...» — Rim imperiyǝsidǝ jaza ⱪamqiliri birnǝqqǝ tasmiliⱪ bolup, ⱨǝrbir tasmisiƣa ⱪoƣuxun wǝ ustihan parqiliri baƣlanƣan bolidu. Ⱪamqiliƣan waⱪtida jazaƣa tartilƣuqiYalingaqlinip, yǝrgǝ tizlandurulup, ikki yenida turƣan lǝxkǝr uni ⱪamqilaytti.

■ 15:15 Mat. 27:26; Yⱨ. 19:1.

□ 15:16 «waliy ordisidiki sǝyna» — grek (latin) tilida «praytorium». «lǝxkǝrlǝr topi» — (grek tilida «koⱨort») 500-600 kixidin tǝrkib tapⱪan.

■ 15:16 Mat. 27:27; Yⱨ. 19:2.

□ 15:17 «Ular uning uqisiƣa sɵsün rǝnglik ton kiydürüxti» — «sɵsün rǝng» xu qaƣda xaⱨanǝ kiyimning rǝnggi xundaⱪ idi («Mat.» 27:28, «Yuⱨ.» 19:2ni kɵrüng). Ular xu «xaⱨanǝ ton» arⱪiliⱪ Əysani «sǝn padixaⱨmu?!» dǝp mazaⱪ ⱪilmaⱪqi.

□ 15:19 «andin bexiƣa ⱪomux bilǝn ⱨǝdǝp urup...» — yaki «andin bexiƣa ⱨasa bilǝn ⱨǝdǝp urup...».

□ 15:21 «Lǝxkǝrlǝr uni tutup kelip, Əysaning krestini uningƣa mǝjburiy kɵtürgüzdi» — «Əysaning kresti» toƣruluⱪ: Əysa ɵzini jazalaydiƣan ⱪoral bolƣan xu krest (qapras yaƣaq)ni yüdüp mengixi kerǝk idi. U xundaⱪ ⱪattiⱪ ⱪamqilanƣanki, ⱨalsirap yüdüp mangalmisa kerǝk.

■ 15:21 Mat. 27:32; Luⱪa 23:26.

■ 15:22 Mat. 27:33; Luⱪa 23:33; Yⱨ. 19:17.

□ 15:23 «... ular uningƣa iqix üqün murmǝkki arilaxturulƣan aqqiⱪ xarab bǝrdi; lekin u uni ⱪobul ⱪilmidi» — krestkǝ mihlinidiƣanlarƣa aƣriⱪni pǝsǝytix mǝⱪsitidǝ dora arilaxturulƣan xarab berilidikǝn. Biraⱪ Əysa rǝt ⱪildi.

□ 15:24 «ⱨǝrⱪaysisining ülüxini bekitixkǝ ⱨǝrbir kiyimning üstigǝ qǝk taxlidi» — yaki «ⱨǝrⱪaysisining ülüxini bekitixkǝ kimiymliri üqün qǝk taxlidi».

■ 15:24 Zǝb. 22:18; Mat. 27:35; Luⱪa 23:34; Yⱨ. 19:23.

□ 15:25 «künning üqinqi saiti» — ⱨazirⱪi waⱪit bolsa, ǝtigǝn saǝt toⱪⱪuz idi.

□ 15:26 «Uni ǝyibligǝn xikayǝtnamidǝ «Yǝⱨudiylarning padixaⱨi» dǝp pütülgǝnidi» — bu xikayǝtnamǝ uning bexining yuⱪiri tǝripigǝ bekitilgǝnidi («Mat.» 27:37).

■ 15:26 Mat. 27:37; Luⱪa 23:38; Yⱨ. 19:19.

□ 15:28 «U jinayǝtqilǝrning ⱪatarida sanaldi» — «Yǝx.» 53:12.

■ 15:28 Yǝx. 53:12; Luⱪa 22:37.

■ 15:29 Zǝb. 22:7-8; 69:19-22; 109:25; Mat. 27:39; Luⱪa 23:35; Yⱨ. 2:19.

□ 15:33 «künning altinqi saiti kǝlgǝndǝ, pütkül zeminni ⱪarangƣuluⱪ ⱪaplidi wǝ toⱪⱪuzinqi saitigiqǝ dawam ⱪildi» — ⱨazirⱪi waⱪit sistemisi boyiqǝ muxu ⱨalǝt qüx waⱪtidin (saǝt on ikkiddin) baxlap saǝt üqkiqǝ dawam ⱪildi.

■ 15:33 Mat. 27:45; Luⱪa 23:44.

□ 15:34 «Toⱪⱪuzinqi saǝttǝ» — ⱨazirⱪi waⱪit bolsa saǝt üqlǝrdǝ. «Eloi, Eloi, lama xawaⱪtani?», mǝnisi: — «Hudayim, Hudayim, meni nemixⱪa taxliwǝtting?» — «Zǝb.» «1:22»ni kɵrüng.

■ 15:34 Zǝb. 22:1-2; Mat. 27:46.

■ 15:36 Zǝb. 69:21; Yⱨ. 19:29.

□ 15:37 «Əysa... roⱨini ⱪoyuwǝtti» — «roⱨini ⱪoyuwǝtti» degǝnning baxⱪa birhil tǝrjimisi «Əysa... tiniⱪini tohtatti».

□ 15:38 «... xu ǝsnada ibadǝthanining iqkiri pǝrdisi yuⱪiridin tɵwǝngǝ ikki parqǝ bɵlüp yirtildi» — bu pǝrdǝ ibadǝthanidiki ǝng muⱪǝddǝs jayni muⱪǝddǝs jaydin ayrip turidiƣan pǝrdǝ bolup, uning yirtilixi insanlarning Hudaning aldiƣa baridiƣan yolining Əysaning ɵlümi bilǝn eqilƣanliⱪini bildüridu (ibadǝthanidiki «muⱪǝddǝs jay»ni sirttiki ⱨoylidin ayriydiƣan yǝnǝ bir «sirtⱪi pǝrdǝ» bar idi, lekin buni kɵrsitix üqün adǝttǝ baxⱪa atalƣu ixlitilidu).

■ 15:38 2Tar. 3:14; Mat. 27:51; Luⱪa 23:45.

■ 15:39 Mat. 27:54; Luⱪa 23:47.

□ 15:40 «Yosǝning anisi Mǝryǝm» — «Mat.» 27:56dǝ «Yüsüpning anisi Mǝryǝm».

■ 15:40 Mat. 27:55; Luⱪa 23:49.

■ 15:41 Luⱪa 8:2, 3.

□ 15:42 «tǝyyarlax küni» — adǝttǝ xabat künining aldinⱪi künini kɵrsitidu. Xabat künidǝ ⱨǝrⱪandaⱪ ixlǝx (mǝsilǝn otun terix, ot yeⱪix, hemir yuƣurux ⱪatarliⱪlar) mǝn’i ⱪilinƣaqⱪa, xabat künidiki barliⱪ tamaⱪlarni andinⱪi küni, yǝni jümǝ künidǝ tǝyyarlax kerǝk idi. Uning üstigǝ, ⱪaidǝ boyiqǝ, ɵltürülgǝnlǝrning jǝsiti xabat künidǝ kresttǝ ⱪalsa bolmaytti («Ⱪan.» 21:23ni kɵrüng).

■ 15:42 Mat. 27:57; Luⱪa 23:50; Yⱨ. 19:38.

■ 15:46 Mat. 12:40; 26:12; 27:60; Luⱪa 23:53.

□ 16:1 «Xabat küni ɵtüxi bilǝnla» — xabat küni xǝnbǝ küni kǝqtǝ kün petixi bilǝn baxlinatti. «... Əysaning jǝsitigǝ sürüx üqün huxpuraⱪliⱪ buyumlarni setiwaldi» — yaki «Əysaning jǝsitigǝ sürüx üqün huxpuraⱪliⱪ buyumlarni setiwalƣanidi». Bu ixⱪa ⱪariƣanda, ayallar uning ɵlümdin tirilidiƣanliⱪini ⱨeq oylap baⱪmiƣanidi!

■ 16:1 Mat. 28:1; Luⱪa 24:1; Yⱨ. 20:1.

□ 16:2 «ⱨǝptining birinqi küni» — yǝni yǝkxǝnbǝ küni.

■ 16:5 Mat. 28:2; Yⱨ. 20:12.

■ 16:6 Mat. 28:5; Luⱪa 24:5.

□ 16:7 «..beringlar, uning muhlisliriƣa wǝ Petrusⱪa: «U Galiliyǝgǝ silǝrdin awwal baridikǝn; u silǝrgǝ eytⱪinidǝk, silǝr uni xu yǝrdǝ kɵridikǝnsilǝr» dǝnglar» — Markus biwasitǝ demigini bilǝn ⱨǝmmimiz bu sɵzligüqi «yax adǝm»ni pǝrixtǝ dǝp bilimiz (5-ayǝtni kɵrüng).

■ 16:7 Mat. 26:32; 28:10; Mar. 14:28; Ros. 1:3; 13:31; 1Kor. 15:5.

□ 16:8 «ⱨeqkimgǝ ⱨeqnemini eytmidi» — mǝnisi, bǝlkim muhlisliridin baxⱪa ⱨeqkimgǝ eytmidi (mǝsilǝn, «Mat.» 28:8, 10ni kɵrüng).

■ 16:8 Mat. 28:8; Luⱪa 24:9; Yⱨ. 20:18.

□ 16:9 «Əysa ⱨǝptining birinqi küni tang sǝⱨǝrdǝ tirilgǝndin keyin, awwal magdalliⱪ Mǝryǝmgǝ kɵründi. U ǝslidǝ uningdin yǝttǝ jinni ⱨǝydiwǝtkǝnidi...» — 9-20-ayǝtlǝr ikki ⱪǝdimiy kɵqürmidin baxⱪa, ⱨǝmmǝ kɵqürmilǝrdin tepilidu. Biz ularning «Markus»ning ⱨǝⱪiⱪiy bir ⱪismi ikǝnlikigǝ ⱨeq gumanimiz yoⱪ; biraⱪ muxu yǝrdǝ sǝⱨipǝ qǝklimisidin toluⱪ ispat kǝltürǝlmǝymiz. Inglizqǝ bilidiƣan oⱪurmǝnlǝrning «Den Burgon»ning ««Markus»ning ahirⱪi on ikki ayǝtliri» degǝn kitabini Internettin tapalaydiƣanliⱪiƣa ixinimiz.

■ 16:9 Luⱪa 8:2; Yⱨ. 20:14,16.

■ 16:12 Luⱪa 24:13.

■ 16:14 Luⱪa 24:36; Yⱨ. 20:19; 1Kor. 15:5.

■ 16:15 Mat. 28:19; Yⱨ. 15:16.

■ 16:16 Yⱨ. 3:18; 12:48.

□ 16:17 «yengi tillar» — demǝk ɵzi ɵgǝnmigǝn tillar. «Ros.» 2:4-11ni, «1Kor.» 12-, 14-babni wǝ munasiwǝtlik izaⱨatlarni kɵrüng.

■ 16:17 Luⱪa 10:17; Ros. 2:4; 5:16; 8:7; 10:46; 16:18; 19:6,12.

□ 16:18 «ular yilanlarni ⱪollirida tutidu...» — mǝsilǝn, «Ros.» 28:3-6ni kɵrüng. «Etiⱪad ⱪilƣanlarning izliriƣa muxundaⱪ mɵjizilik alamǝtlǝr ǝgixip ⱨǝmraⱨ bolidu... ... ⱪollirini bimarlarƣa tǝgküzüp ⱪoysa, kesǝlliri saⱪiyip ketidu» — eniⱪki, etiⱪad ⱪilƣuqilar üqün «mɵjizilik alamǝtlǝr» Mǝsiⱨkǝ iman-ixǝnq kǝltürgǝndin keyinla kelidu («muxundaⱪ mɵjizilik alamǝtlǝr ǝgixip ⱨǝmraⱨ bolidu» (17-ayǝt)). «Alamǝtlǝrni kɵrsǝm, andin ixinimǝn» degüqilǝr ⱨǝrdaim kɵp, ǝlwǝttǝ.

■ 16:18 Luⱪa 10:19; Ros. 28:5, 8.

□ 16:19 «Xunga Rǝb ularƣa bu sɵzlǝrni ⱪilip bolƣandin keyin, asmanƣa kɵtürüldi, Hudaning ong yenida olturdi» — «xunga» — Rǝb wǝdǝ ⱪilƣan «mɵjizilik alamǝtlǝr» pǝⱪǝt Muⱪǝddǝs Roⱨ arⱪiliⱪ bolatti; u ǝrxkǝ kɵtürülmigǝn bolsa, Muⱪǝddǝs Roⱨ kelǝlmǝytti. Xunga (Ɵz sɵz-kalamini isxpatlaydiƣan mɵjizilik alamǝtlǝrni mumkin ⱪilix üqün) u ǝrxkǝ kɵtürülmisǝ bolmaytti.

■ 16:19 Luⱪa 24:50,51; Ros. 1:9.

□ 16:20 «Rǝb ular bilǝn tǝng ixlǝp...» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «Rǝb Əysa ular bilǝn tǝng ixlǝp...» deyilidu.

■ 16:20 Ros. 1:2; 14:3; 1Tim. 3:16; Ibr. 2:4.

Luⱪa

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

Luⱪa

1

«Luⱪa bayan ⱪilƣan hux hǝwǝr» •••• Muⱪǝddimǝ

1 Gǝrqǝ nurƣun adǝmlǝr arimizda mutlǝⱪ ixǝnqlik dǝp ⱪaralƣan ixlarni toplap yezixⱪa kirixkǝn bolsimu,□ 2 (huddi sɵz-kalamƣa baxtin-ahir ɵz kɵzi bilǝn guwaⱨqi bolƣanlar, xundaⱪla uni saⱪlap yǝtküzgüqilǝrning bizgǝ amanǝt ⱪilƣan bayanliridǝk),□ 3 mǝnmu barliⱪ ixlarni baxtin tǝpsiliy tǝkxürüp eniⱪliƣandin keyin, i ⱨɵrmǝtlik Teofilus janabliri, siligǝ bu ixlarni tǝrtipi boyiqǝ yezixni layiⱪ taptim.□ 4 Buningdin mǝⱪsǝt, sili ⱪobul ⱪilƣan tǝlimlǝrning mutlǝⱪ ⱨǝⱪiⱪǝt ikǝnlikigǝ jǝzm ⱪilixliri üqündur.

Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrning tuƣuluxidin bexarǝt

5 Yǝⱨudiyǝ ɵlkisigǝ padixaⱨ bolƣan Ⱨerod sǝltǝnǝt ⱪilƣan künliridǝ, «Abiya» kaⱨinliⱪ nɵwitidin bir kaⱨin bar bolup, ismi Zǝkǝriya idi. Uning ayalimu Ⱨarunning ǝwladidin bolup, ismi Elizabit idi.□  ■ 6 Ular ikkisi Hudaning alidida ⱨǝⱪⱪaniy kixilǝr bolup, Pǝrwǝrdigarning pütün ǝmr-bǝlgilimiliri boyiqǝ ǝyibsiz mangatti.□ 7 Əmma Elizabit tuƣmas bolƣaqⱪa, ular pǝrzǝnt kɵrmigǝnidi. Uning üstigǝ ular ikkisi helila yaxinip ⱪalƣanidi.□

8 U ɵz türkümidiki kaⱨinlar arisida ibadǝthanida nɵwǝtqilik wǝzipisini Huda aldida ada ⱪiliwatⱪanda,■ 9  xu qaƣdiki kaⱨinliⱪ aditi boyiqǝ, ular Pǝrwǝrdigarning «muⱪǝddǝs jay»iƣa kirip huxbuy selixⱪa muyǝssǝr boluxⱪa qǝk taxliƣanda xundaⱪ boldiki, qǝk uningƣa qiⱪti. ■ 10 Əmdi u huxbuy seliwatⱪan waⱪtida, jamaǝt taxⱪirida turup dua ⱪilixiwatatti. □ 11 Tuyuⱪsiz Pǝrwǝrdigarning bir pǝrixtisi uningƣa huxbuygaⱨning ong tǝripidǝ kɵründi. 12 Uni kɵrgǝn Zǝkǝriya ⱨoduⱪup ⱪorⱪunqⱪa qɵmüp kǝtti. 13 Biraⱪ pǝrixtǝ uningƣa:

— Əy Zǝkǝriya, ⱪorⱪmiƣin! Qünki tiliking ijabǝt ⱪilindi, ayaling Elizabit sanga bir oƣul tuƣup beridu, sǝn uning ismini Yǝⱨya ⱪoyƣin. □  ■ 14 U sanga xad-huramliⱪ elip kelidu, uning dunyaƣa kelixi bilǝn nurƣun kixilǝr xadlinidu. ■ 15 Qünki u Pǝrwǝrdigarning nǝziridǝ uluƣ bolidu. U ⱨeqⱪandaⱪ ⱨaraⱪ-xarab iqmǝsliki kerǝk; ⱨǝtta anisining ⱪorsiⱪidiki waⱪtidin tartipmu Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa toldurulƣan bolidu. ■ 16 U Israillardin nurƣunlirini Pǝrwǝrdigar Hudasining yeniƣa ⱪayturidu. ■ 17 U Rǝbning aldida Iliyas pǝyƣǝmbǝrgǝ has bolƣan roⱨ wǝ küq-ⱪudrǝttǝ bolup, atilarning ⱪǝlblirini balilarƣa mayil ⱪilip, itaǝtsizlǝrni ⱨǝⱪⱪaniylarning aⱪilanilikigǝ kirgüzüp, Rǝb üqün tǝyyarlanƣan bir hǝlⱪni ⱨazir ⱪilix üqün uning aldida mangidu, — dedi.□  ■

18 Zǝkǝriya bolsa pǝrixtidin: Mǝnmu ⱪerip ⱪalƣan, ayalimmu heli yaxinip ⱪalƣan tursa, bu ixni ⱪandaⱪ jǝzm ⱪilalaymǝn? — dǝp soridi.■

19 Pǝrixtǝ jawabǝn:

— Mǝn Hudaning ⱨuzurida turƣuqi Jǝbrailmǝn. Sanga sɵz ⱪilixⱪa, bu hux hǝwǝrni sanga yǝtküzüxkǝ mǝn ǝwǝtildim. 20 Waⱪit-saiti kǝlgǝndǝ qoⱪum ǝmǝlgǝ axurulidiƣan bu sɵzlirimgǝ ixǝnmigǝnliking tüpǝylidin, bu ixlar ǝmǝlgǝ axurulƣan künigiqǝ mana sǝn tiling tutulup, zuwanƣa kelǝlmǝysǝn, — dedi. 21 Əmdi jamaǝt Zǝkǝriyani kütüp turatti; ular u muⱪǝddǝs jayda nemǝ üqün bunqiwala ⱨayal boldi, dǝp ⱨǝyran ⱪalƣili turdi. 22 U qiⱪⱪanda ularƣa gǝp ⱪilalmidi; uning ularƣa ⱪol ixarǝtlirini ⱪilixidin, xundaⱪla zuwan sürǝlmigǝnlikidin ular uning muⱪǝddǝs jayda birǝr alamǝt kɵrünüxni kɵrgǝnlikini qüxinip yǝtti.

23 Xundaⱪ boldiki, uning ibadǝthanidiki hizmǝt mudditi toxuxi bilǝnla, u ɵyigǝ ⱪaytti. 24 Dǝrwǝⱪǝ, birnǝqqǝ kündin keyin uning ayali Elizabit ⱨamilidar boldi; u bǝx ayƣiqǝ tala-tüzgǝ qiⱪmay: 25 «Əmdi Pǝrwǝrdigar mening ⱨalimƣa nǝzirini qüxürüp, meni halayiⱪ arisida nomusⱪa ⱪelixtin halas ⱪilip, manga bu künlǝrdǝ xunqilik xapaǝt kɵrsǝtti» — dedi.■

Əysaning dunyaƣa kelixidin bexarǝt

26-27  Elizabit ⱨamilidar bolup altǝ ay bolƣanda, pǝrixtǝ Jǝbrail Huda tǝripidin Galiliyǝ ɵlkisidiki Nasarǝt degǝn bir xǝⱨǝrgǝ, pak bir ⱪizning ⱪexiƣa ǝwǝtildi. Ⱪiz bolsa Dawut padixaⱨning jǝmǝtidin bolƣan Yüsüp isimlik bir kixigǝ deyixip ⱪoyulƣanidi; ⱪizning ismi bolsa Mǝryǝm idi.■

28 Jǝbrail uning aldiƣa kirip uningƣa:

— Salam sanga, ǝy xǝpⱪǝtkǝ muyǝssǝr bolƣan ⱪiz! Pǝrwǝrdigar sanga yardur! — dedi.□

29 U pǝrixtini kɵrgǝndǝ, uning sɵzidin bǝk ⱨoduⱪup kǝtti, kɵnglidǝ bundaⱪ salam sɵzi zadi nemini kɵrsitidiƣandu, dǝp oylap ⱪaldi. 30 Pǝrixtǝ uningƣa:

— Əy Mǝryǝm, ⱪorⱪmiƣin. Sǝn Huda aldida xǝpⱪǝt tapⱪansǝn. 31 Mana, sǝn ⱨamilidar bolup bir oƣul tuƣisǝn, sǝn uning ismini Əysa dǝp ⱪoyisǝn. □  ■ 32 U uluƣ bolidu, Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqining oƣli dǝp atilidu; wǝ Pǝrwǝrdigar Huda uningƣa atisi Dawutning tǝhtini ata ⱪilidu. □  ■ 33 U Yaⱪupning jǝmǝti üstigǝ mǝnggü sǝltǝnǝt ⱪilidu, uning padixaⱨliⱪi tügimǝstur, — dedi.□  ■

34 Mǝryǝm ǝmdi pǝrixtidin: — Mǝn tehi ǝr kixigǝ tǝgmigǝn tursam, bu ix ⱪandaⱪmu mumkin bolsun? — dǝp soridi.

35 Pǝrixtǝ uningƣa jawabǝn: — Muⱪǝddǝs Roⱨ sening wujudungƣa qüxidu wǝ Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqining küq-ⱪudriti sanga sayǝ bolup yeⱪinlixidu. Xunga, sǝndin tuƣulidiƣan muⱪǝddǝs pǝrzǝnt Hudaning Oƣli dǝp atilidu. □ 36 Wǝ mana, tuƣⱪining Elizabitmu yaxinip ⱪalƣan bolsimu, oƣulƣa ⱨamilidar boldi; tuƣmas deyilgüqining ⱪorsaⱪ kɵtürginigǝ ⱨazir altǝ ay bolup ⱪaldi. 37 Qünki Huda bilǝn ⱨeqⱪandaⱪ ix mumkin bolmay ⱪalmaydu, — dedi.■

38 Mǝryǝm: — Mana Pǝrwǝrdigarning dedikimǝn; manga sɵzüng boyiqǝ bolsun, — dedi. Xuning bilǝn pǝrixtǝ uning yenidin kǝtti.

Mǝryǝmning Elizabitni yoⱪlixi

39 Mǝryǝm xu künlǝrdǝ ornidin ⱪopup aldirap Yǝⱨudiyǝ taƣliⱪ rayonidiki bir xǝⱨǝrgǝ bardi. 40 U Zǝkǝriyaning ɵyigǝ kirip, Elizabitⱪa salam bǝrdi. 41 Wǝ xundaⱪ boldiki, Elizabit Mǝryǝmning salimini angliƣandila, ⱪorsiⱪidiki bowaⱪ oynaⱪlap kǝtti. Elizabit bolsa Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa toldurulup, yuⱪiri awaz bilǝn tǝntǝnǝ ⱪilip mundaⱪ dedi:

— Ⱪiz-ayallar iqidǝ bǝhtliktursǝn, ⱪorsiⱪingdiki mewimu bǝhtliktur! □ 43 Manga xundaⱪ xǝrǝp nǝdin kǝldikin, Rǝbbimning anisi bolƣuqi meni yoⱪlap kǝldi! 44 Qünki mana, saliming ⱪuliⱪimƣa kirgǝndila, ⱪorsiⱪimdiki bowaⱪ sɵyünüp oynaⱪlap kǝtti. 45 Ixǝngǝn ⱪiz nǝⱪǝdǝr bǝhtliktur; qünki uningƣa Pǝrwǝrdigar tǝripidin eytilƣan sɵz jǝzmǝn ǝmǝlgǝ axurulidu!□  ■

Mǝryǝm bexarǝt ⱪilip Hudaƣa mǝdⱨiyǝ oⱪuydu

46 Mǝryǝmmu hux bolup mundaⱪ dedi: —

«Jenim Rǝbni uluƣlaydu, 47 roⱨim Ⱪutⱪuzƣuqim Hudadin xadlandi,□

48 Qünki U dedikining miskin ⱨaliƣa nǝzǝr saldi;

Qünki mana, xundin baxlap barliⱪ dǝwrlǝr meni bǝhtlik dǝp ataydu;

49 Qünki Ⱪadir Bolƣuqi mǝn üqün uluƣ ixlarni ǝmǝlgǝ axurdi;

Muⱪǝddǝstur Uning nami.

50 Uning rǝⱨim-xǝpⱪiti dǝwrdin-dǝwrgiqǝ Ɵzidin ⱪorⱪidiƣanlarning üstididur,■

51 U biliki bilǝn küq-ⱪudritini namayan ⱪildi,

U tǝkǝbburlarni kɵnglidiki niyǝt-hiyalliri iqidila tarmar ⱪildi.□  ■

52 U küqlük ⱨɵkümdarlarni tǝhtidin qüxürdi,

Peⱪirlarni egiz kɵtürdi.■

53 U aqlarni nazi-nemǝtlǝr bilǝn toyundurdi,

Lekin baylarni ⱪuruⱪ ⱪol ⱪayturdi.■

54-55 U ata-bowilirimizƣa eytⱪinidǝk,

Yǝni Ibraⱨim ⱨǝm uning nǝsligǝ mǝnggü wǝdǝ ⱪilƣinidǝk,

U Ɵz rǝⱨim-xǝpⱪitini esidǝ tutup,

Ⱪuli Israilƣa yardǝmgǝ kǝldi».□  ■

56 Mǝryǝm Elizabitning yenida üq ayqǝ turup, ɵz ɵyigǝ ⱪaytti.

Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrning dunyaƣa kelixi

57 Elizabitning tuƣutining ay-küni toxup, bir oƣul tuƣdi. 58 Əmdi uning ⱪolum-ⱪoxniliri wǝ uruⱪ-tuƣⱪanliri Pǝrwǝrdigarning uningƣa kɵrsǝtkǝn meⱨir-xǝpⱪitini xunqǝ ulƣaytⱪanliⱪini anglap, uning bilǝn tǝng xadlandi. ■ 59 Wǝ xundaⱪ boldiki, bowaⱪ tuƣulup sǝkkiz kün bolƣanda, halayiⱪ balining hǝtnisini ⱪilƣili kǝldi. Ular uningƣa Zǝkǝriya dǝp atisining ismini ⱪoymaⱪqi boluxti. ■ 60 Lekin anisi jawabǝn:

— Yaⱪ! Ismi Yǝⱨya atalsun — dedi.■

61 Ular uningƣa: — Biraⱪ uruⱪ-jǝmǝtingiz iqidǝ bundaⱪ isimdikilǝr yoⱪⱪu! — deyixti. 62 Xuning bilǝn ular balining atisidin pǝrzǝntingizgǝ nemǝ isim ⱪoyuxni halaysiz, dǝp ixarǝt bilǝn soraxti.

63 U bir parqǝ mom tahtayni ǝkilixni tǝlǝp ⱪilip: «Uning ismi Yǝⱨyadur» dǝp yazdi. Ⱨǝmmǝylǝn intayin ⱨǝyran ⱪelixti. □ 64 Xuan uning aƣzi eqildi, uning tili yexilip, zuwanƣa kǝldi wǝ xuning bilǝn Hudaƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ eytti. 65 Ularning ɵpqürisidikilǝrning ⱨǝmmisini ⱪorⱪunq basti; Yǝⱨudiyǝ taƣliⱪ rayonlirida bu ixlarning ⱨǝmmisi ǝl aƣzida pur kǝtti. 66 Bu ixlardin hǝwǝr tapⱪuqilarning ⱨǝmmisi ularni kɵngligǝ püküp: «Bu bala zadi ⱪandaⱪ adǝm bolar?» deyixti. Qünki Pǝrwǝrdigarning ⱪoli dǝrwǝⱪǝ uningƣa yar idi.

Zǝkǝriyaning nijat-ⱪutⱪuzulux ⱨǝⱪⱪidiki bexariti

67 Xu qaƣda balining atisi Zǝkǝriya Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa toldurulup, wǝⱨiy-bexarǝtni yǝtküzüp, mundaⱪ dedi: —

68 «Israilning Hudasi Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ oⱪulsun!

Qünki U Ɵz hǝlⱪini yoⱪlap, ulardin hǝwǝr elip, bǝdǝl tɵlǝp ularni ⱨɵr ⱪildi.□

69-71 U ⱪǝdimdin beri muⱪǝddǝs pǝyƣǝmbǝrlirining aƣzi arⱪiliⱪ wǝdǝ ⱪilƣinidǝk,

Ⱪuli bolƣan Dawutning jǝmǝti iqidin biz üqün bir nijat münggüzini ɵstürüp turƣuzdi;

Bu zat bizni düxmǝnlirimizdin wǝ bizni ɵq kɵridiƣanlarning ⱪolidin ⱪutⱪuzƣuqi nijattur.□  ■

72-75 U xu yol bilǝn ata-bowilirimizƣa iltipat ǝylǝp,

Muⱪǝddǝs ǝⱨdisini ǝmǝlgǝ axurux üqün,

Yǝni atimiz Ibraⱨimƣa bolƣan ⱪǝsimini esidǝ tutup,

Bizni düxmǝnlirining ⱪolidin azad ⱪilip,

Barliⱪ künlirimizdǝ ⱨeqkimdin ⱪorⱪmay, Ɵz aldida ihlasmǝnlik wǝ ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn,

Hizmǝt-ibaditidǝ bolidiƣan ⱪildi.□  ■

76 Əmdi sǝn, i balam,

Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqining pǝyƣǝmbiri dǝp atilisǝn;

Qünki sǝn Rǝbning yollirini tǝyyarlax üqün Uning aldida mangisǝn.□  ■

77 Wǝzipǝng uning hǝlⱪigǝ gunaⱨlirining kǝqürüm ⱪilinixi arⱪiliⱪ bolidiƣan nijatning hǝwirini bildürüxtür;■

78-79 Qünki Hudayimizning iqi-baƣridin urƣup qiⱪⱪan xǝpⱪǝtlǝr wǝjidin,

Ⱪarangƣuluⱪ wǝ ɵlüm kɵlǝnggisi iqidǝ olturƣanlarni yorutux üqün,

Putlirimizni amanliⱪ yoliƣa baxlax üqün,

Ərxtin tang xǝpiⱪi üstimizgǝ qüxüp yoⱪlidi.□  ■

80 Bala bolsa ɵsüp, roⱨta küqlǝndürüldi. U Israil jamaitining aldida namayan ⱪilinƣuqǝ qɵllǝrdǝ yaxap kǝldi.□  ■

2

Əysaning dunyaƣa kelixi

Mat. 1:18-25

1 Əmdi xu künlǝrdǝ, Rim imperatori Ⱪǝysǝr Awƣustustin barliⱪ hǝlⱪtin baj elix üqün ularning royheti tizimlansun dǝp pǝrman qüxti.□ 2 Tunji ⱪetimliⱪ bu nopus tizimlax Kiriniyus Suriyǝ ɵlkisini idarǝ ⱪilip turƣan waⱪtida elip berilƣanidi.□ 3 Xuning bilǝn ⱨǝmmǝ adǝm nopusⱪa tizimlinix üqün ɵz yurtliriƣa ⱪaytix kerǝk boldi.

4 Yüsüpmu Dawut padixaⱨning jǝmǝtidin bolƣaqⱪa, xundaⱪla uning biwasitǝ ǝwladi bolƣaqⱪa, Galiliyǝ ɵlkisidiki Nasarǝt xǝⱨiridin ayrilip, Yǝⱨudiyǝ ɵlkisidiki, Dawutning yurti Bǝyt-Lǝⱨǝm degǝn xǝⱨǝrgǝ kǝtti.□  ■ 5 Nopusⱪa tizimlinix üqün layiⱪi, bolƣusi ayali Mǝryǝmmu billǝ bardi. Mǝryǝm ⱨamilidar bolup, ⱪorsiⱪi helila yoƣinap ⱪalƣanidi. 6 Wǝ xundaⱪ boldiki, ular Bǝyt-Lǝⱨǝmdǝ turƣan waⱪtida Mǝryǝmning tuƣutining ay-küni toxup ⱪaldi. 7 Biraⱪ sarayda ularƣa orun bolmiƣaqⱪa, Mǝryǝm xu yǝrdǝ tunji oƣlini tuƣⱪanda uni zakilap, eƣildiki oⱪurƣa yatⱪuzdi.□  ■

Pǝrixtilǝrning padiqilarƣa kɵrünüxi

8 Xu yǝrning ǝtrapidiki bǝzi padiqilar dalada turatti; ular keqiqǝ tünǝp, padisiƣa ⱪaraytti. 9 Wǝ mana, Pǝrwǝrdigarning bir pǝrixtisi ularning aldida turatti; Pǝrwǝrdigarning parlaⱪ xǝripi ularning ǝtrapini yorutuwǝtti. Ular intayin bǝk ⱪorⱪup kǝtti. 10 Biraⱪ pǝrixtǝ ularƣa:

— Ⱪorⱪmanglar! Qünki mana, pütün hǝlⱪⱪǝ huxalliⱪ bolidiƣan bir hux hǝwǝrni silǝrgǝ elan ⱪilimǝn. 11 Qünki bügün Dawutning xǝⱨiridǝ silǝr üqün bir Ⱪutⱪuzƣuqi tuƣuldi. U — Rǝb Mǝsiⱨdur! 12  Uni tepixinglar üqün xu alamǝt boliduki, bowaⱪni zakilanƣan ⱨalda bir oⱪurda yatⱪan petidǝ tapisilǝr, — dedi.□

13 Birdinla, pǝrixtining ǝtrapida zor bir top samawi ⱪoxundikilǝr pǝyda bolup, Hudani mǝdⱨiyilǝp:□  ■

14 «Ərxiǝlada Hudaƣa xan-xǝrǝplǝr bolƣay!

Yǝr yüzidǝ bolsa u sɵyünidiƣan bǝndilirigǝ aram-hatirjǝmlik bolsun!» deyixti.□  ■

15 Pǝrixtilǝr ulardin ayrilip asmanƣa qiⱪip ketiwidi, padiqilar bir-birigǝ:

— Bǝyt-Lǝⱨǝmgǝ yol elip, Pǝrwǝrdigar bizgǝ uⱪturƣan, ǝmǝlgǝ axurƣan bu ixni kɵrüp kelǝyli, — deyixti.

16 Xuning bilǝn ular aldirap xǝⱨǝrgǝ berip, Mǝryǝm bilǝn Yüsüpni wǝ oⱪurda yatⱪan bowaⱪni izdǝp tapti. 17 Padiqilar bowaⱪni kɵrgǝndin keyin, ɵzlirigǝ uning ⱨǝⱪⱪidǝ eytilƣan sɵzlǝrni kǝng tarⱪitiwǝtti. 18 Buni angliƣanlarning ⱨǝmmisi padiqilarning degǝnlirigǝ intayin ⱨǝyran ⱪelixti. 19 Mǝryǝm bolsa bu ixlarning ⱨǝmmisini kɵngligǝ püküp, qongⱪur oylinip yürǝtti. 20 Padiqilar kɵrgǝn wǝ angliƣanlirining ⱨǝmmisi üqün Hudani uluƣlap, mǝdⱨiyǝ oⱪuxⱪan peti ⱪaytixti; barliⱪ ixlar dǝl ularƣa hǝwǝrlǝndürülgǝndǝk bolup qiⱪⱪanidi.

Yüsüp wǝ Mǝryǝmning Əysani Hudaƣa atixi

21 Bowaⱪni hǝtnǝ ⱪilix waⱪti, yǝni sǝkkizinqi küni toxⱪanda, uningƣa Əysa dǝp isim ⱪoyuldi. Pǝrixtǝ bu isimni u tehi anisining baliyatⱪusida apiridǝ bolmayla ⱪoyƣanidi.■

22 Əmdi Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ Yüsüp bilǝn Mǝryǝmning paklinix waⱪti toxⱪanda ular balini Pǝrwǝrdigarƣa atap tapxurux üqün Yerusalemƣa elip bardi □  ■ 23 (Pǝrwǝrdigarning Tǝwrat ⱪanunida: «Barliⱪ tunji oƣul Pǝrwǝrdigarƣa muⱪǝddǝs mǝnsup atilixi kerǝk» dǝp yezilƣinidǝk) □  ■ 24 wǝ xundaⱪla Pǝrwǝrdigarning Tǝwrat ⱪanunida deyilgini boyiqǝ, bir jüp pahtǝk yaki ikki kǝptǝr baqkisini ⱪurbanliⱪⱪa sunux kerǝk idi.□  ■

25 Wǝ mana xu qaƣlarda, Yerusalemda Simeon isimlik bir kixi turatti. U ⱨǝm ⱨǝⱪⱪaniy wǝ ihlasmǝn adǝm bolup, «Israilƣa Tǝsǝlli Bǝrgüqi»ni intizarliⱪ bilǝn kütkǝnidi. Muⱪǝddǝs Roⱨ uning wujudiƣa yar idi. □ 26 U Muⱪǝddǝs Roⱨtin kǝlgǝn wǝⱨiydin ɵzining Pǝrwǝrdigarning Mǝsiⱨini kɵrmigüqǝ ɵlüm kɵrmǝydiƣanliⱪini bilgǝnidi. 27 U Muⱪǝddǝs Roⱨning baxlixi bilǝn ibadǝthanining ⱨoyliliriƣa kirdi; ata-anisi Tǝwratta bekitilgǝn adǝtni bejirix üqün bowaⱪ Əysani kɵtürüp kirgǝndǝ, 28 Simeon bowaⱪni ⱪuqiⱪiƣa elip, Hudaƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ oⱪup mundaⱪ dedi: —

29 «Əmdi, i Igǝm, ⱨazir sɵzüng boyiqǝ ⱪulungning bu alǝmdin hatirjǝmlik bilǝn ketixigǝ yol ⱪoyƣaysǝn;□  ■

30 Qünki ɵz kɵzüm Sening nijatingni kɵrdi,■

31 Uni barliⱪ hǝlⱪlǝr aldida ⱨazirliƣansǝn;□  ■

32 U ǝllǝrgǝ wǝⱨiy bolidiƣan nur,

Wǝ hǝlⱪing Israilning xan-xǝripidur!»□  ■

33 Balining ata-anisi bala ⱨǝⱪⱪidǝ eytilƣanliriƣa intayin ⱨǝyran ⱪelixti. 34 Simeon ularƣa bǝht tilǝp, apisi Mǝryǝmgǝ mundaⱪ dedi:

— Mana! Bu bala Israildiki nurƣun kixilǝrning yiⱪilixi wǝ nurƣun kixilǝrning kɵtürülüxi üqün tǝyinlǝndi, xundaⱪla kixilǝr ⱪarxi qiⱪip ⱨaⱪarǝtlǝydiƣan, Hudaning bexarǝtlik alamiti bolidu. ■ 35 Xuning bilǝn nurƣun kixilǝrning kɵnglidiki ƣǝrǝzliri axkarilinidu — wǝ bir ⱪiliqmu sening kɵnglünggǝ sanjilidu!□

36 Xu yǝrdǝ Axir ⱪǝbilisidin bolƣan Fanuilning ⱪizi Anna isimlik heli yaxanƣan bir ayal pǝyƣǝmbǝrmu bar idi. U ⱪiz waⱪtida ǝrgǝ tǝgkǝndin keyin uning bilǝn yǝttǝ yil billǝ yaxap, □ 37 andin sǝksǝn tɵt yil tul turƣan idi. U ibadǝthana ⱨoyliliridin qiⱪmay, keqǝ-kündüz roza tutuxlar wǝ dualar bilǝn Hudaƣa ibadǝt ⱪilatti. □  ■ 38 U dǝl xu pǝyttǝ yetip kelip Pǝrwǝrdigarƣa tǝxǝkkür eytti, ⱨǝmdǝ Yerusalemda nijat-ⱨɵrlükni kütüwatⱪan barliⱪ halayiⱪⱪa bala toƣrisida sɵz ⱪildi.□

39  Yüsüp bilǝn Mǝryǝm Tǝwratta bekitilgǝn barliⱪ ixlarni ada ⱪilƣandin keyin, Galiliyǝgǝ, ɵz xǝⱨiri Nasarǝtkǝ ⱪaytti. 40 Bala bolsa ɵsüp, dana-aⱪilanilik bilǝn tolup, roⱨta küqlǝndürüldi, Hudaning meⱨir-xǝpⱪitimu uning üstidǝ idi.□  ■

Yax Əysa ibadǝthanida

41 Uning ata-anisi ⱨǝr yili «ɵtüp ketix ⱨeyti»da Yerusalemƣa baratti. ■ 42 Əysa on ikki yaxⱪa kirgǝn yili, ular uni elip, ⱨeytning aditi boyiqǝ yǝnǝ qiⱪip bardi. 43 Ⱨeyt künlirini ɵtküzgǝndin keyin, ular ɵyigǝ ⱪarap ketiwatⱪanda, bala Əysa Yerusalemda ⱪaldi. Ata-anisining bu ixtin hǝwiri yoⱪ idi, 44 bǝlki uni sǝpǝrdax-ⱨǝmraⱨliri bilǝn billǝ keliwatidu, dǝp oylap, bir kün yol yürdi. Andin ular uni uruⱪ-tuƣⱪanlari wǝ dost-buradǝrliri arisidin izdǝxkǝ baxlidi; 45 izdǝp tapalmay, ular kǝynigǝ yenip Yerusalemƣa berip yǝnǝ izdidi.

46 Wǝ xundaⱪ boldiki, üqinqi küni ular uni ibadǝthana ⱨoylisida Tǝwrat ustazlirining arisida olturup, ularning tǝlimlirini anglawatⱪan ⱨǝm ulardin soal sorawatⱪanning üstidǝ tapti. □ 47 Uning sɵzlirini angliƣanlarning ⱨǝmmisi uning qüxǝnqisigǝ wǝ bǝrgǝn jawabliriƣa intayin ⱨǝyran ⱪelixti. ■ 48 Ata-anisi uni kɵrüp naⱨayiti ⱨǝyranuⱨǝs boluxti, uning anisi uningƣa:

— Way balam! Nemixⱪa bizgǝ xundaⱪ muamilǝ ⱪilding? Atang ikkimiz parakǝndǝ bolup seni izdǝp kǝlduⱪ! — dedi.

49 U ularƣa: — Nemixⱪa meni izdidinglar? Əjǝba, mening Atamning ixlirida boluxum kerǝklikimni bilmǝmtinglar? — dedi. □
50 Lekin ular uning ularƣa eytⱪinini qüxǝnmidi.■

51 Andin u ular bilǝn Nasarǝtkǝ ⱪaytti wǝ ularning gepigǝ izqil boysunatti. Lekin anisi bu ixlarning ⱨǝmmisini kɵngligǝ püküp ⱪoydi. 52 Xundaⱪ ⱪilip, Əysa aⱪilanilik-danaliⱪta wǝ ⱪamǝttǝ yetilip, Huda wǝ kixilǝr aldida barƣanseri sɵyülmǝktǝ idi.■

3

Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrning tǝlim berixi

Mat. 3:1-12; Mar. 1:1-8; Yⱨ. 1:19-28

1 Rim imperatori Tiberius Ⱪǝysǝrning sǝltǝnitining on bǝxinqi yili, Pontius Pilatus Yǝⱨudiyǝ ɵlkisining waliysi, Ⱨerod han Galiliyǝ ɵlkisining ⱨakimi, Ⱨerod hanning inisi Filip han Ituriyǝ wǝ Trahonitis ɵlkisining ⱨakimi, Lisanyas han Abiliniy ɵlkisining ⱨakimi bolƣanda,□  

Hǝritǝ - Mǝsiⱨning dǝwridǝ, Ⱪanaan (Israiliyǝ) zemini

2 Ⱨannas ⱨǝm Ⱪayafa bax kaⱨinliⱪ ⱪiliwatⱪanda, Hudaning sɵz-kalami qɵldǝ yaxawatⱪan Zǝkǝriyaning oƣli Yǝⱨyaƣa kǝldi.□  ■ 3 U Iordan dǝryasi wadisidiki barliⱪ rayonlarni kezip, kixilǝrgǝ gunaⱨlarƣa kǝqürüm elip kelidiƣan, towa ⱪilixni bildüridiƣan suƣa «qɵmüldürüx»ni jakarlaxni baxlidi.□  ■ 4 Huddi Tǝwrattiki Yǝxaya pǝyƣǝmbǝrning sɵzliri hatirilǝngǝn ⱪisimda pütülgǝndǝk:

«Bayawanda towliƣuqi bir kixining:

Rǝbning yolini tǝyyarlanglar,

Uning yollirini tüz ⱪilinglar! — degǝn awazi anglandi.■

5 Barliⱪ jilƣilar toldurulidu,

Barliⱪ taƣ-dɵnglǝr pǝslitilidu;

Əgri-toⱪay jaylar tüzlinidu,

Ongƣul-dongƣul yǝrlǝr tǝkxi yollar ⱪilinidu.

6 Xundaⱪ ⱪilip, barliⱪ ǝt igiliri Hudaning nijatini kɵrǝlǝydiƣan bolidu! — dǝp towlaydu».□  ■

7 Yǝⱨya ǝmdi aldiƣa qɵmüldürüxni ⱪobul ⱪilixⱪa qiⱪⱪan top-top halayiⱪⱪa:

— Əy zǝⱨǝrlik yilan baliliri! Kim silǝrni Hudaning qüxüx aldida turƣan ƣǝzipidin ⱪeqinglar dǝp agaⱨlandurdi?!□  ■ 8 Əmdi towiƣa layiⱪ mewilǝrni kǝltürünglar! Wǝ ɵz iqinglarda: «Bizning atimiz bolsa Ibraⱨimdur!» dǝp hiyal ǝylimǝnglar; qünki mǝn xuni silǝrgǝ eytip ⱪoyayki, Huda Ibraⱨimƣa muxu taxlardinmu pǝrzǝntlǝrni yaritip berǝlǝydu.□  ■ 9 Palta alliⱪaqan dǝrǝhlǝrning yiltiziƣa tǝnglǝp ⱪoyuldi; yahxi mewǝ bǝrmǝydiƣan ⱨǝrⱪandaⱪ dǝrǝhlǝr kesip otⱪa taxlinidu!» — dedi.□  ■

10  Uning ǝtrapiƣa toplaxⱪan kixilǝr ǝmdi uningdin:

— Undaⱪta, biz ⱪandaⱪ ⱪiliximiz kerǝk? — dǝp soridi.■

11 U jawabǝn: — Ikki ⱪur qapini bar kixi birini yoⱪ kixigǝ bǝrsun, yǝydiƣini bar kiximu xundaⱪ ⱪilsun, — dedi.■

12 Bǝzi bajgirlarmu qɵmüldürüxni ⱪobul ⱪilƣili uning aldiƣa kelip:

— Ustaz, biz ⱪandaⱪ ⱪilimiz? — dǝp soridi.

13 U ularƣa: — Bǝlgilǝngǝndin artuⱪ baj almanglar, — dedi.

14 Andin bǝzi lǝxkǝrlǝrmu uningdin:

— Bizqu, ⱪandaⱪ ⱪiliximiz kerǝk? — dǝp soraxti.

U ularƣa:

— Baxⱪilarning pulini zorawanliⱪ bilǝn eliwalmanglar, ⱨeqkimgǝ yalƣandin xikayǝt ⱪilmanglar wǝ ix ⱨǝⱪⱪinglarƣa razi bolunglar, — dedi.□

15 Əmdi hǝlⱪ tǝⱪǝzzaliⱪta bolup ⱨǝmmǝylǝn kɵnglidǝ Yǝⱨya toƣruluⱪ «Mǝsiⱨ muxu kiximidu?» dǝp oylaxti. □ 16 Yǝⱨya ⱨǝmmǝylǝngǝ jawabǝn: — Mǝn silǝrni dǝrwǝⱪǝ suƣa qɵmüldürimǝn. Lekin mǝndin ⱪudrǝtlik bolƣan birsi kelidu; mǝn ⱨǝtta kǝxlirining boƣⱪuqini yexixkimu layiⱪ ǝmǝsmǝn! U silǝrni Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa ⱨǝm otⱪa qɵmüldüridu. ■ 17 Uning soruƣuqi küriki ⱪolida turidu; u ɵz haminini topa-samandin tǝltɵküs tazilaydu, sap buƣdayni ambarƣa yiƣidu, ǝmma topa-samanni ɵqmǝs otta kɵydürüwetidu, — dedi.■

18 Əmdi xundaⱪ kɵp baxⱪa nǝsiⱨǝtlǝr bilǝn Yǝⱨya hux hǝwǝrni hǝlⱪⱪǝ yǝtküzdi. 19  Keyin, ⱨakim Ⱨerod ɵgǝy akisining ayali Ⱨerodiyǝni tartiwalƣanliⱪi tüpǝylidin wǝ xuningdǝk uning barliⱪ baxⱪa rǝzil ⱪilmixliri üqün Yǝⱨya tǝripidin ǝyiblǝngǝn, □  ■ 20 Ⱨerod bu barliⱪ rǝzillikining üstigǝ yǝnǝ xuni ⱪildiki, Yǝⱨyani zindanƣa taxlidi.

Əysaning qɵmüldürülüxni ⱪobul ⱪilixi

Mat. 3:13-17; Mar. 1:9-11

21 Xundaⱪ boldiki, ⱨǝmmǝ hǝlⱪ Yǝⱨyadin qɵmüldürüxni ⱪobul ⱪilƣanda, Əysamu qɵmüldürüxni ⱪobul ⱪildi. U dua ⱪiliwatⱪanda, asmanlar yerilip, ■ 22 Muⱪǝddǝs Roⱨ kǝptǝr siyaⱪida qüxüp uning üstigǝ ⱪondi. Xuning bilǝn asmandin: «Sǝn Mening sɵyümlük Oƣlum, Mǝn sǝndin toluⱪ hursǝnmǝn!» degǝn bir awaz anglandi.□  ■

Əysaning nǝsǝbnamisi

Mat. 1:1-17

23 Əysa ɵz hizmitini baxliƣanda, ottuzƣa kirip ⱪalƣanidi. U (hǝⱪning nǝziridǝ) Yüsüpning oƣli idi; Yüsüp Heliyning oƣli, □  ■ 24 Heliy Mattatning oƣli, Mattat Lawiyning oƣli, Lawiy Mǝlkiyning oƣli, Mǝlkiy Yannayning oƣli, Yannay Yüsüpning oƣli, 25 Yüsüp Mattatiyaning oƣli, Mattatiya Amosning oƣli, Amos Naⱨumning oƣli, Naⱨum Ⱨeslining oƣli, Ⱨesli Naggayning oƣli, 26 Naggay Maⱨatning oƣli, Maⱨat Mattatiyaning oƣli, Mattatiya Semǝyning oƣli, Semǝy Yüsüpning oƣli, Yüsüp Yudaning oƣli, □ 27 Yuda Yoananning oƣli, Yoanan Resaning oƣli, Resa Zǝrubbabǝlning oƣli, Zǝrubbabǝl Salatiyǝlning oƣli, Salаtiyǝl Neriyning oƣli, □ 28 Neriy Mǝlkiyning oƣli, Mǝlkiy Addining oƣli, Addi Ⱪosamning oƣli, Ⱪosam Elmadamning oƣli, Elmadam Erning oƣli, 29 Er Yosǝning oƣli, Yosǝ Əliezǝrning oƣli, Əliezǝr Yorimning oƣli, Yorim Mattatning oƣli, Mattat Lawiyning oƣli, 30 Lawiy Simeonning oƣli, Simeon Yǝⱨudaning oƣli, Yǝⱨuda Yüsüpning oƣli, Yüsüp Yonanning oƣli, Yonan Əliaⱪimning oƣli, □ 31 Əliaⱪim Meleaⱨning oƣli, Meleaⱨ Mǝnnaning oƣli, Mǝnna Mattataning oƣli, Mattata Natanning oƣli, Natan Dawutning oƣli, 32 Dawut Yǝssǝning oƣli, Yǝssǝ Obǝdning oƣli, Obǝd Boazning oƣli, Boaz Salmonning oƣli, Salmon Naⱨxonning oƣli, Naⱨxon Amminadabning oƣli, 33 Amminadab Aramning oƣli, Aram Ⱨezronning oƣli, Ⱨezron Pǝrǝzning oƣli, Pǝrǝz Yǝⱨudaning oƣli, □ 34 Yǝⱨuda Yaⱪupning oƣli, Yaⱪup Isⱨaⱪning oƣli, Isⱨaⱪ Ibraⱨimning oƣli, Ibraⱨim Tǝraⱨning oƣli, Tǝraⱨ Naⱨorning oƣli, ■ 35 Naⱨor Serugning oƣli, Serug Raƣuning oƣli, Raƣu Pǝlǝgning oƣli, Pǝlǝg Ebǝrning oƣli, Ebǝr Xelaⱨning oƣli, □ 36 Xelaⱨ Ⱪainanning oƣli, Ⱪainan Arpahxadning oƣli, Arpahxad Xǝmning oƣli, Xǝm Nuⱨning oƣli, Nuⱨ Lǝmǝhning oƣli, □ 37 Lǝmǝh Mǝtuxǝlaⱨning oƣli, Mǝtuxǝlaⱨ Ⱨanohning oƣli, Ⱨanoh Yarǝdning oƣli, Yarǝd Maⱨalalilning oƣli, Maⱨalalil Ⱪenanning oƣli, 38 Ⱪenan Enoxning oƣli, Enox Setning oƣli, Set Adǝm’atining oƣli, Adǝm’ata bolsa, Hudaning oƣli idi.□  ■

4

Əysaning qɵl-bayawanda sinilixi

Mat. 4:1-11; Mar. 1:12-13

1 Andin Əysa Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa tolup, Iordan dǝryasidin ⱪaytip kelip, Roⱨ tǝripidin qɵl-bayawanƣa elip berildi.■ 2 U u yǝrdǝ ⱪiriⱪ kün Iblis tǝripidin sinaldi. U bu künlǝrdǝ ⱨeqnǝrsǝ yemidi. Künlǝr ayaƣlaxⱪanda, uning ⱪorsiⱪi taza aqⱪanidi.■

3 Əmdi Iblis uningƣa:

— Sǝn ǝgǝr Hudaning Oƣli bolsang, muxu taxⱪa: «Nanƣa aylan!» dǝp buyruƣin — dedi.□

4 Əysa uningƣa jawabǝn:

— Tǝwratta: «Insan pǝⱪǝt nan bilǝnla ǝmǝs, bǝlki Hudaning ⱨǝrbir sɵzi bilǝnmu yaxaydu» dǝp yezilƣan, — dedi.□
  ■

5 Iblis yǝnǝ uni egiz bir taƣⱪa baxlap qiⱪip, bir dǝⱪiⱪǝ iqidǝ dunyadiki barliⱪ dɵlǝtlǝrni uningƣa kɵrsǝtti. 6 Iblis uningƣa: — Mǝn bu ⱨakimiyǝtning ⱨǝmmisini wǝ uningƣa tǝwǝ barliⱪ xanuxǝwkǝtlǝrni sanga tǝⱪdim ⱪilimǝn; qünki bular manga tapxurulƣan, mǝn uni kimgǝ berixni halisam, xuningƣa berimǝn. 7 Əgǝr bax ⱪoyup manga sǝjdǝ ⱪilsang, bularning ⱨǝmmisi seningki bolidu, — dedi.

8 Əysa uningƣa jawab berip:

— Tǝwratta: «Pǝrwǝrdigar Hudayingƣila ibadǝt ⱪil, pǝⱪǝt Uningla ⱪulluⱪida bol!» dǝp yezilƣan, — dedi.□  ■

9 Andin Iblis uni Yerusalemƣa elip bardi wǝ uni ibadǝthanining ǝng egiz jayiƣa turƣuzup:

— Hudaning Oƣli bolsang, ɵzüngni pǝskǝ taxlap baⱪⱪin! □
10 Qünki Tǝwratta: «Huda Ɵz pǝrixtilirigǝ seni ⱪoƣdax ⱨǝⱪⱪidǝ ǝmr ⱪilidu»; 11 wǝ, «Putungning taxⱪa urulup kǝtmǝsliki üqün, ular seni ⱪollirida kɵtürüp yüridu» dǝp yezilƣan, — dedi.□  ■

12 Əysa uningƣa: — «Tǝwratta: «Pǝrwǝrdigar Hudayingni siniƣuqi bolma!» dǝpmu yezilƣan, — dedi.□  ■

13 Iblis barliⱪ sinaxlarni ixlitip qiⱪⱪandin keyin, uni waⱪtinqǝ taxlap ketip ⱪaldi.

Əysa Galiliyǝ ɵlkisidǝ

Mat. 4:12-17; Mar. 1:14-15

14 Əysa Roⱨning küq-ⱪudriti iqidǝ Galiliyǝ ɵlkisigǝ ⱪaytip kǝldi. Xuning bilǝn uning hǝwǝr-xɵⱨriti ǝtraptiki ⱨǝrbir yurtlarƣa tarⱪaldi. □  ■ 15 U ularning sinagoglirida tǝlim bergili turdi wǝ ularning uluƣlaxliriƣa sazawǝr boldi.□

Nasarǝttǝ qǝtkǝ ⱪeⱪilix

Mat. 13:53-58; Mar. 6:1-6

16 U ɵzi beⱪip qong ⱪilinƣan yurti Nasarǝtkǝ kelip, xabat küni adǝttikidǝk sinagogⱪa kirdi wǝ xundaⱪla muⱪǝddǝs yazmilarni oⱪuxⱪa ɵrǝ turdi ■ 17 wǝ Tǝwrattiki «Yǝxaya» degǝn ⱪisim uningƣa tapxuruldi. U oram yazmini eqip, munu sɵzlǝr yezilƣan yǝrni tepip oⱪudi:

18-19 — «Pǝrwǝrdigarning Roⱨi mening wujudumda,

Qünki U meni yoⱪsullarƣa hux hǝwǝrlǝr yǝtküzüxkǝ mǝsiⱨ ⱪildi.

Tutⱪunlarƣa azadliⱪni,

Wǝ korlarƣa kɵrüx xipasini jakarlaxⱪa,

Ezilgǝnlǝrni halas ⱪilixⱪa,

Pǝrwǝrdigarning xapaǝt kɵrsitidiƣan yilini jakarlaxⱪa meni ǝwǝtti».□  ■

20 U yazmini türüwetip, sinagog hizmǝtqisigǝ ⱪayturup berip, olturdi. Sinagogta olturƣanlarning ⱨǝmmisining kɵzliri uningƣa tikilip turatti. □ 21 U kɵpqilikkǝ:

— Mana bu ayǝt bügün ⱪuliⱪinglarƣa anglanƣinida ǝmǝlgǝ axurulmaⱪta, — dedi.

22 Ⱨǝmmisi uning yahxi gepini ⱪilixip, uning aƣzidin qiⱪiwatⱪan xapaǝtlik sɵzlirigǝ ⱨǝyran ⱪelixip:

— Bu Yüsüpning oƣli ǝmǝsmu? — deyixti.■

23 U ularƣa:

— Xübⱨisizki, silǝr manga «Əy tewip, awwal ɵzüngni saⱪayt!» degǝn tǝmsilni kǝltürüp, «Hǝwǝr tapⱪinimizdǝk, Kǝpǝrnaⱨum xǝⱨiridǝ nemǝ ixlar yüz bǝrgǝn bolsa, muxu yǝrdimu, ɵz yurtungdimu xularni kɵrsǝtmǝmsǝn?» dǝwatisilǝr, — dedi. ■

24 — Biraⱪ xuni silǝrgǝ bǝrⱨǝⱪ eytip ⱪoyayki, ⱨeqⱪandaⱪ pǝyƣǝmbǝr ɵz yurti tǝripidin ⱪobul ⱪilinƣan ǝmǝs. ■ 25 Mǝn silǝrgǝ xu ⱨǝⱪiⱪǝtni ǝslitimǝnki, Ilyas pǝyƣǝmbǝrning waⱪtida, asman uda üq yil altǝ ay etilip, dǝⱨxǝtlik bir ⱪǝⱨǝtqilik barliⱪ zeminni basⱪanda, Israilda nurƣun tul ayallar bar idi; 26 biraⱪ Ilyas ularning ⱨeqⱪaysisining ⱪexiƣa ǝmǝs, bǝlki Zidonning Zarǝfat xǝⱨiridiki bir tul ayalning ⱪexiƣila ǝwǝtilgǝn. □ 27 Wǝ xuningƣa ohxax, Elixa pǝyƣǝmbǝrning waⱪtida, Israilda mahaw kesiligǝ giriptar bolƣanlar nurƣun bolsimu, lekin Suriyǝlik Naamandin baxⱪa, ⱨeqⱪaysisi saⱪaytilƣan ǝmǝs! — dedi.□  ■

28 Sinagogdikilǝr bu sɵzlǝrni anglap, ⱨǝmmisi ⱪattiⱪ ƣǝzǝplǝndi; 29 ornidin turuxup, uni xǝⱨǝrdin ⱨǝydǝp qiⱪirip, xu xǝⱨǝr jaylaxⱪan taƣning lewigǝ ǝqiⱪip, tik yardin taxliwǝtmǝkqi boluxti. □ 30 Lekin u ularning arisidin bimalal ɵtüp, ɵz yoliƣa qiⱪip kǝtti.

Əysaning jinni ⱨǝydiwetixi

Mar. 1:21-28

31 U Galiliyǝ ɵlkisining Kǝpǝrnaⱨum degǝn bir xǝⱨirigǝ qüxti, u yǝrdǝ xabat künliridǝ hǝlⱪⱪǝ tǝlim berǝtti. ■ 32 Ular uning tǝlimigǝ ⱨǝyran ⱪelixti, qünki uning sɵzi tolimu nopuzluⱪ idi. ■ 33 Əmdi sinagogta napak jinning roⱨi qaplaxⱪan bir kixi bolup, uningdiki jin ⱪattiⱪ awazda:□  ■

34 — Əy Nasarǝtlik Əysa, sening biz bilǝn nemǝ karing?! Bizni yoⱪatⱪili kǝldingmu? Mǝn sening kimlikingni bilimǝn, Hudaning Muⱪǝddǝs Bolƣuqisisǝn! — dǝp towlap kǝtti.

35 Lekin Əysa jinƣa tǝnbiⱨ berip:

— Aƣzingni yum! Uningdin qiⱪ! — dewidi, jin ⱨeliⱪi adǝmni halayiⱪ otturisida yiⱪitiwetip, uningdin qiⱪip kǝtti. Lekin uningƣa ⱨeq zǝrǝr yǝtküzmidi. 36 Ⱨǝmmǝylǝn buningdin ⱪattiⱪ ⱨǝyran boluxup, bir-birigǝ:

— Bu zadi ⱪandaⱪ ix! U dǝrwǝⱪǝ ⱨoⱪuⱪ wǝ ⱪudrǝt bilǝn napak roⱨlarƣa ǝmr ⱪilsila, ular qiⱪip ketidikǝn, — deyixti. □ 37 Xuning bilǝn uning hǝwǝr-xɵⱨriti ǝtraptiki ⱨǝrbir yurtlarƣa tarⱪaldi.

Əysaning nurƣun kesǝllǝrni saⱪaytixi

Mat. 8:14-17; Mar. 1:29-34

38 Əysa sinagogtin qiⱪip, Simonning ɵyigǝ kirdi. Lekin Simonning ⱪeynanisi eƣir tǝp kesili bolup ⱪalƣanidi; ular Əysadin uning ⱨajitidin qiⱪixini ɵtündi. ■ 39 U ayalning bexida turup, tǝpkǝ tǝnbiⱨ beriwidi, tǝp xuan uningdin kǝtti. U dǝrⱨal ornidin turup, ularni kütüxkǝ baxlidi.

40 Kün petixi bilǝnla, kixilǝr ⱨǝrhil kesǝllǝrgǝ giriptar bolƣan yeⱪinliri bolsila, ularni uning aldiƣa elip kelixti. U ularƣa bir-birlǝp ⱪolini tǝgküzüp, ularni saⱪaytti. □  ■ 41 Kixilǝrgǝ qaplaxⱪan nurƣun jinlar ulardin qiⱪip: «Sǝn Hudaning Oƣli!» dǝp towlap ketǝtti. Lekin u ularƣa tǝnbiⱨ berip, sɵz ⱪilixiƣa yol ⱪoymidi; qünki ular uning Mǝsiⱨ ikǝnlikini bilǝtti.■

42 Kün qiⱪixi bilǝn, u xǝⱨǝrdin qiⱪip, pinⱨan bir jayƣa kǝtti. Biraⱪ top-top halayiⱪ uni izdǝp yürǝtti; ular uni tapⱪanda aldiƣa kelip, uni arimizda ⱪalsun dǝp ketixidin tosmaⱪqi boluxti. ■ 43 Lekin u ularƣa:

— Hudaning padixaⱨliⱪining hux hǝwirini baxⱪa xǝⱨǝr-yezilarƣimu yǝtküzüxüm kerǝk; qünki mǝn dǝl bu ixⱪa ǝwǝtilgǝnmǝn, — dedi.

44 Xuning bilǝn u Galiliyǝdiki sinagoglarda tǝlim berip yüriwǝrdi.□

5

Əysaning tunji ⱪetim muhlis qaⱪirixi

Mat. 4:18-22; Mar. 1:16-20

1 Xundaⱪ boldiki, u Ginnisarǝt kɵlining boyida turƣanda, halayiⱪ Hudaning sɵz-kalamini anglax üqün uning ǝtrapiƣa olixip ⱪistilixip turatti.■ 2 U kɵl boyida turƣan ikki kemini kɵrdi. Beliⱪqilar bolsa kemidin qüxüp, ⱪirƣaⱪta torlirini yuyuxuwatatti. 3 U kemilǝrdin birigǝ, yǝni Simonningkigǝ qiⱪip, uningdin kemini ⱪirƣaⱪtin sǝl yiraⱪlitixni iltimas ⱪildi. Andin u kemidǝ olturup top-top halayiⱪⱪa tǝlim bǝrdi. 4 Sɵzi tügigǝndin keyin, u Simonƣa:

— Kemini qongⱪurraⱪ yǝrgǝ ⱨǝydǝp berip, beliⱪlarni tutuxⱪa torliringlarni selinglar, — dedi.

5 Simon uningƣa jawabǝn: — Ustaz, biz pütün keqiqǝ japa tartip ⱨeq nǝrsǝ tutalmiduⱪ. Biraⱪ sening sɵzüng bilǝn torni salsam salay, dedi.

6 Ular xundaⱪ ⱪiliwidi, nurƣun beliⱪlar torƣa qüxti; tor sɵkülüxkǝ baxlidi.□ 7 Xuning bilǝn ular baxⱪa kemidiki xeriklirini yardǝmgǝ kelixkǝ ixarǝt ⱪilixti. Ular kelip, beliⱪlarni ikki kemigǝ liⱪ ⱪaqiliwidi, kemilǝr qɵküp ketǝy dǝp ⱪaldi. 8 Simon Petrus bu ixni kɵrüp, Əysaning tizliri aldida yiⱪilip:

— Mǝndin yiraⱪlaxⱪaysǝn, i Rǝb! Qünki mǝn gunaⱨkarmǝn! — dedi. 9 Qünki bunqǝ kɵp beliⱪ tutulƣanliⱪidin u wǝ uningƣa ⱨǝmraⱨ bolƣanlirini ⱨǝyranliⱪ basⱪanidi. 10 Wǝ Simonning xerikliri — Zǝbǝdiyning oƣulliri Yaⱪup bilǝn Yuⱨannamu ⱨǝm xundaⱪ ⱨǝyran ⱪaldi. Əmdi Əysa Simonƣa:

— Ⱪorⱪmiƣin, buningdin keyin sǝn adǝm tutⱪuqi bolisǝn — dedi.□  ■

11 Ular kemilǝrni ⱪirƣaⱪⱪa qiⱪirip, ⱨǝmmǝ nǝrsini taxlap ⱪoyup, uningƣa ǝgixip mangdi.■

Əysaning mahaw kesilini saⱪaytixi

Mat. 8:1-4; Mar. 1:40-45

12 Xundaⱪ boldiki, u xǝⱨǝr-yezilarning biridǝ bolƣanda, mana xu yǝrdǝ, pütün bǝdinini mahaw besip kǝtkǝn bir adǝm bar idi; u Əysani kɵrüpla uning ayiƣiƣa ɵzini etip uningdin:

— Tǝⱪsir, ǝgǝr sǝn halisang, meni saⱪaytip pak ⱪilalaysǝn! — dǝp yalwurdi.□  ■

13 Əysa ⱪolini sozup uningƣa tǝgküzüp turup:

— Halaymǝn, paklanƣin! — dewidi, bu adǝmning mahaw kesili dǝrⱨal uningdin kǝtti. 14 Əysa uningƣa:

— Ⱨazir bu ixni ⱨeqkimgǝ eytma, bǝlki udul berip kaⱨinƣa ɵzüngni kɵrsitip, ularda bir guwaⱨliⱪ bolux üqün, Musa bu ixta ǝmr ⱪilƣandǝk ɵzüngning saⱪaytilƣining üqün bir ⱪurbanliⱪni sunƣin, — dedi.□  ■

15 Lekin u toƣrisidiki hǝwǝr tehimu tarⱪilip pur kǝtti; xuning bilǝn top-top hǝlⱪ uning sɵzini anglax wǝ ɵz aƣriⱪ-kesǝllirini saⱪaytixi üqün uning aldiƣa yiƣilip kelǝtti. 16 Ⱨalbuki, u pat-pat ulardin qekinip qɵllük yǝrlǝrgǝ berip dua ⱪilatti.

Əysaning adǝmning gunaⱨlarni «kǝqürüm ⱪilindi» deyix ⱨoⱪuⱪi

Mat. 9:1-8; Mar. 2:1-12

17 Xu künlǝrning biridǝ xundaⱪ boldiki, u tǝlim beriwatⱪanda, yenida Pǝrisiylǝr wǝ Tǝwrat ǝⱨliliri olturatti. Ular Galiliyǝ, Yǝⱨudiyǝ ɵlkilirining ⱨǝrⱪaysi yeza-ⱪixlaⱪliri wǝ Yerusalemdin kǝlgǝnidi. Pǝrwǝrdigarning kesǝllǝrni saⱪaytix küq-ⱪudriti uningƣa yar boldi. 18 Xu pǝyttǝ, mana birⱪanqǝ kixi zǝmbilgǝ yatⱪuzulƣan bir palǝqni kɵtürüp kǝldi. Ular uni uning aldiƣa ǝkirixkǝ intilixti. □  ■ 19 Biraⱪ adǝmlǝrning toliliⱪidin kesǝlni ǝkirixkǝ amal tapalmay, ular ɵgzigǝ elip qiⱪip, ɵgzidiki kaⱨixlarni eqip, kesǝlni ɵyning iqigǝ zǝmbildǝ yatⱪan ⱨalda halayiⱪning otturisiƣa, Əysaning aldiƣa qüxürdi. 20 U ularning ixǝnqini kɵrüp palǝqkǝ:

— Buradǝr, gunaⱨliring kǝqürüm ⱪilindi! — dedi.

21 Tǝwrat ustazliri bilǝn Pǝrisiylǝr kɵngülliridǝ:

— Bundaⱪ kupurluⱪ sɵzligǝn bu adǝm kimdur?! Hudadin baxⱪa gunaⱨlarni kǝqürǝlǝydiƣan kim bar? — dǝp oylaxti.□  ■

22 Biraⱪ Əysa ularning kɵnglidǝ ǝyib izdǝxlirini bilip yetip, jawabǝn:

— Silǝr kɵnglünglarda nemixⱪa ǝyib izdǝysilǝr? 23 «Gunaⱨliring kǝqürüm ⱪilindi!» deyix asanmu yaki «Ornungdin tur, mang!» deyixmu? 24 Əmma ⱨazir silǝrning Insan’oƣlining yǝr yüzidǝ gunaⱨlarni kǝqürüm ⱪilix ⱨoⱪuⱪiƣa igǝ ikǝnlikini bilixinglar üqün, — U palǝq kesǝlgǝ:

— Sanga eytayki, ornungdin tur, ornungni yiƣixturup ɵyünggǝ ⱪayt! — dǝp buyrudi.□

25 Ⱨeliⱪi adǝm dǝrⱨal ularning aldida ornidin dǝs turup, ɵzi yatⱪan zǝmbilni elip, Hudani uluƣliƣiniqǝ ɵyigǝ ⱪaytti. 26 Ⱨǝmmǝylǝnni dǝⱨxǝtlik ⱨǝyranliⱪ basti; ular Hudani uluƣlixip, ⱪorⱪunqⱪa qɵmgǝn ⱨalda:

— Biz bügün tilsimat ixlarni kɵrduⱪ! — deyixti.

Əysaning Lawiyni muhlisliⱪⱪa qaⱪirixi — «gunaⱨkarlar» bilǝn ⱨǝmdastihan olturuxi

Mat. 9:9-13; Mar. 2:13-17

27 Bu ixlardin keyin, u yolƣa qiⱪip, Lawiy isimlik bir bajgirni kɵrdi. U baj yiƣidiƣan orunda olturatti. U uningƣa:

— Manga ǝgǝxkin! — dedi.□  ■

28 U ornidin turup, ⱨǝmmini taxlap, uningƣa ǝgǝxti.

29 Lawiy ɵyidǝ uningƣa katta bir ziyapǝt bǝrdi. Ular bilǝn zor bir top bajgirlar wǝ baxⱪilarmu xu yǝrdǝ ⱨǝmdastihan bolƣanidi. □  ■ 30 Biraⱪ Pǝrisiylǝr wǝ ularning eⱪimidiki Tǝwrat ustazliri ƣudungxup uning muhlisliriƣa:

— Silǝr nemixⱪa bajgir wǝ gunaⱨkarlar bilǝn bir dastihanda yǝp-iqip olturisilǝr?! — dǝp aƣrinixti.□

31 Əysa ularƣa jawabǝn:

— Saƣlam adǝmlǝr ǝmǝs, bǝlki kesǝl adǝmlǝr tewipⱪa moⱨtajdur. 32 Mǝn ⱨǝⱪⱪaniylarni ǝmǝs, bǝlki gunaⱨkarlarni towiƣa qaⱪirƣili kǝldim, — dedi.□  ■

Yengi konidin üstündur

Mat. 9:14-17; Mar. 2:18-22

33 Andin ular uningdin:

— Nemixⱪa Yǝⱨyaning muhlisliri daim roza tutup dua-tilawǝt ⱪilidu, Pǝrisiylǝrning muhlislirimu xundaⱪ ⱪilidu, lekin sening muhlisliring yǝp-iqipla yüridiƣu! — dǝp soraxti.■

34 U ularƣa:

— Toyi boluwatⱪan yigit toyda toy meⱨmanliri bilǝn ⱨǝmdastihan olturƣan qaƣda ularni roza tutⱪuzalamsilǝr? □  ■ 35 Əmma xu künlǝr keliduki, yigit ulardin elip ketilidu, ular xu künlǝrdǝ roza tutidu.□

36 U ularƣa bir tǝmsilmu kǝltürdi:

— Ⱨeqkim yengi kɵnglǝktin yirtip, uni kona kɵnglǝkkǝ yamaⱪ ⱪilmaydu. Undaⱪ ⱪilsa, yengi kɵnglǝknimu yirtⱪan bolidu, xundaⱪla yengidin alƣan yamaⱪmu kona kɵnglǝkkǝ mas kǝlmǝydu. 37 Xuningdǝk, ⱨeqkim yengi xarabni kona tulumlarƣa ⱪaqilimaydu. Undaⱪ ⱪilsa, yengi xarabning kɵpüxi bilǝn tulumlar yerilidu-dǝ, xarabmu tɵkülüp ketidu; tulumlarmu kardin qiⱪidu. ■ 38 Xunga yengi xarab yengi tulumlarƣa ⱪaqilinix kerǝk, xundaⱪta ikkilisi saⱪlinip ⱪalidu. 39 Uning üstigǝ, ⱨeqkim kona xarabtin keyin yengisini iqixni halimaydu, qünki u: «Boldi, konisi yahxi!» dǝydu.□

6

Əysa «xabat küni»ning Igisidur

Mat. 12:1-8; Mar. 2:23-28

1 Ikkinqi «muⱨim xabat küni», u buƣdayliⱪlardin ɵtüp ketiwatatti. Uning muhlisliri baxaⱪlarni üzüwelip, aliⱪinida uwulap yǝwatatatti.□

  ■ 2 Lekin buni kɵrgǝn bǝzi Pǝrisiylǝr ularƣa:

— Silǝr nemixⱪa xabat küni Tǝwratta qǝklǝngǝn ixni ⱪilisilǝr? — deyixti.□  ■

3 Əysa ularƣa jawabǝn:

— Silǝr ⱨǝtta Dawut pǝyƣǝmbǝr wǝ uning ⱨǝmraⱨlirining aq ⱪalƣanda nemǝ ⱪilƣanliⱪini muⱪǝddǝs yazmilardin oⱪumiƣanmusilǝr?□ 4 Demǝk, u Hudaning ɵyigǝ kirip, Hudaƣa atalƣan, Tǝwratta kaⱨinlardin baxⱪa ⱨǝrⱪandaⱪ adǝmning yeyexi qǝklǝngǝn «tǝⱪdim nanlar»ni sorap elip yegǝn wǝ ⱨǝmraⱨliriƣimu bǝrgǝn — dǝp jawab bǝrdi.□ 5 Ahirida u ularƣa:

— Insan’oƣli xabat küniningmu Igisidur, — dedi.■

6 Yǝnǝ bir xabat küni xundaⱪ boldiki, u sinagogⱪa kirip tǝlim beriwatatti. Sinagogta ong ⱪoli yigilǝp kǝtkǝn bir adǝm bar idi.■ 7 Əmdi Tǝwrat ustazliri bilǝn Pǝrisiylǝr uning üstidin ǝrz ⱪilƣudǝk birǝr ixni izdǝp tapayli dǝp, uning xabat künimu kesǝl saⱪaytidiƣan-saⱪaytmaydiƣanliⱪini paylap yürüxǝtti.□ 8 Biraⱪ Əysa ularning kɵnglidikini bilip, ⱪoli yigilǝp kǝtkǝn adǝmgǝ:

— Ornungdin tur, otturiƣa qiⱪⱪin! — dewidi, ⱨeliⱪi adǝm ornidin ⱪopup xu yǝrdǝ turdi. 9 Andin Əysa ularƣa:

— Silǝrdin sorap baⱪayqu, Tǝwratⱪa uyƣun bolƣini xabat küni yahxiliⱪ ⱪilixmu, yaki yamanliⱪ ⱪilixmu? Janni ⱪutⱪuzuxmu yaki janƣa zamin boluxmu? — dǝp soridi. 10 Ətrapidikilǝrning ⱨǝmmisigǝ nǝzǝr salƣandin keyin, u ⱨeliⱪi adǝmgǝ:

— Ⱪolungni uzat, — dedi. U xundaⱪ ⱪilixi bilǝnla ⱪoli ǝsligǝ kǝltürülüp ikkinqi ⱪoliƣa ohxax boldi. □  ■ 11 Lekin ular ƣǝzǝptin ⱨoxini yoⱪitip, Əysaƣa ⱪandaⱪ taⱪabil turux toƣrisida mǝsliⱨǝtlixixkǝ baxlidi.□

Əysaning on ikki rosulni tallixi

Mat. 10:1-4; Mar. 3:13-19

12 Xu künlǝrdǝ xundaⱪ boldiki, u dua ⱪilixⱪa taƣⱪa qiⱪti wǝ u yǝrdǝ Hudaƣa keqiqǝ dua ⱪildi. 13 Tang atⱪanda, muhlislirini aldiƣa qaⱪirip, ularning iqidin on ikkiylǝnni tallap, ularni rosul dǝp atidi. ■ 14 Ular: Simon (Əysa uni Petrus dǝpmu atiƣan) wǝ uning inisi Andiriyas; Yaⱪup wǝ Yuⱨanna, Filip wǝ Bartolomay, 15 Matta wǝ Tomas, Alfayning oƣli Yaⱪup wǝ millǝtpǝrwǝr dǝp atalƣan Simon, □ 16 Yaⱪupning oƣli Yǝⱨuda wǝ keyin uningƣa satⱪunluⱪ ⱪilƣan Yǝⱨuda Ixⱪariyotlar idi.□

Əysaning kesǝllǝrni saⱪaytixi wǝ tǝlim berixi

Mat. 4:23-25; 5:1-12

17 Əysa rosulliri bilǝn taƣdin qüxüp, bir tüzlǝngliktǝ turatti. Xu yǝrdǝ nurƣun muhlisliri ⱨǝmdǝ pütkül Yǝⱨudiyǝ ɵlkisidin wǝ Yerusalemdin, Tur wǝ Zidon xǝⱨǝrlirigǝ ⱪaraydiƣan dengiz boyidiki yurtlardin top-top kixilǝr yiƣilixti. Ular uning tǝlimlirini anglax wǝ kesǝllirigǝ xipaliⱪ izdǝx üqün kǝlgǝnidi. ■ 18  Napak roⱨlardin azablanƣanlarmu xipaliⱪ tepixti. 19 Bu top-top adǝmlǝrning ⱨǝmmisi ⱪollirini uningƣa tǝgküzüwelixⱪa intilǝtti; qünki küq-ⱪudrǝt uning wujudidin qiⱪip ularning ⱨǝmmisigǝ xipaliⱪ beriwatatti.■

Huxalliⱪ wǝ ⱪayƣu

20 Xuning bilǝn u bexini kɵtürüp muhlisliriƣa ⱪarap mundaⱪ dedi:

— «Mubarǝk, ǝy yoⱪsullar! Qünki Hudaning padixaⱨliⱪi silǝrningkidur.□  ■

21 Mubarǝk, ǝy ⱨazir aq ⱪalƣanlar! Qünki silǝr toluⱪ toyunisilǝr.

Mubarǝk, ǝy yiƣlawatⱪanlar! Qünki külidiƣan bolisilǝr.■

22 Kixilǝr Insan’oƣlining wǝjidin silǝrdin nǝprǝtlǝnsǝ, silǝrni ɵzliridin qǝtkǝ ⱪaⱪsa, silǝrgǝ tɵⱨmǝt-ⱨaⱪarǝt ⱪilsa, naminglarni rǝzil dǝp ⱪarƣisa, silǝrgǝ mubarǝk! ■ 23 Xu küni xadlinip tǝntǝnǝ ⱪilip sǝkrǝnglar. Qünki mana, ǝrxtǝ bolƣan in’aminglar zordur. Qünki ularning ata-bowiliri burunⱪi pǝyƣǝmbǝrlǝrgimu ohxax ixlarni ⱪilƣan.■

24 — Lekin ⱨalinglarƣa way, ǝy baylar!

Qünki silǝr alliⱪaqan raⱨǝt-paraƣitinglarƣa igǝ boldunglar!■

25 Ⱨalinglarƣa way, ǝy ⱪarni toyunƣanlar!

Qünki silǝr aq ⱪalisilǝr.

Ⱨalinglarƣa way, ǝy külüwatⱪanlar!

Qünki ⱨaza tutup yiƣlaysilǝr.■

26 Ⱨǝmmǝylǝn silǝrni yahxi degǝndǝ, ⱨalinglarƣa way! Qünki ularning ata-bowilirimu burunⱪi sahta pǝyƣǝmbǝrlǝrgǝ xundaⱪ ⱪilƣan».

Düxmininglarƣa meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsitinglar

Mat. 5:38-48; 7:12

27 — Biraⱪ manga ⱪulaⱪ salƣan silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, düxmǝnliringlarƣa meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsitinglar; silǝrgǝ ɵq bolƣanlarƣa yahxiliⱪ ⱪilinglar. ■ 28 Silǝrni ⱪarƣiƣanlarƣa bǝht tilǝnglar; silǝrgǝ yaman muamilidǝ bolƣanlarƣimu dua ⱪilinglar. ■ 29 Birsi mǝngzinggǝ ursa, ikkinqi mǝngzingnimu tutup bǝr; birsi qapiningni eliwalimǝn desǝ, kɵnglikingnimu ayimay bǝrgin. ■ 30 Birsi sǝndin birnemǝ tilisǝ, uningƣa bǝrgin. Birsi sening birǝr nǝrsǝngni elip kǝtsǝ, uni ⱪayturup berixni sorima. □  ■ 31 Baxⱪilarning ɵzünglarƣa ⱪandaⱪ muamilǝ ⱪilixini ümid ⱪilsanglar, silǝrmu ularƣa xundaⱪ muamilǝ ⱪilinglar. ■ 32 Əgǝr silǝr ɵzünglarni yahxi kɵrgǝnlǝrgila meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsǝtsǝnglar, undaⱪda silǝrdǝ nemǝ xapaǝt bolsun? Qünki ⱨǝtta gunaⱨkarlarmu ɵzini yahxi kɵrgǝnlǝrgǝ meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsitidiƣu. ■ 33 Əgǝr silǝr ɵzünglarƣa yahxiliⱪ ⱪilƣanlarƣila yahxiliⱪ ⱪilsanglar, undaⱪta silǝrdǝ nemǝ xapaǝt bolsun? Qünki ⱨǝtta gunaⱨkarlarmu xundaⱪ ⱪilidiƣu! 34 Əgǝr silǝr ⱪǝrzni «qoⱪum ⱪayturup beridu» dǝp oyliƣanlarƣa bǝrsǝnglar, undaⱪta silǝrdǝ nemǝ xapaǝt bolsun? Qünki ⱨǝtta gunaⱨkarlarmu ǝynǝn ⱪayturup alimiz dǝp baxⱪa gunaⱨkarlarƣa ⱪǝrz beridiƣu! ■ 35 Lekin silǝr bolsanglar, düxmininglarƣimu meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsitinglar, yahxiliⱪ ⱪilinglar, baxⱪilarƣa ɵtnǝ beringlar wǝ «Ular bizgǝ bernemǝ ⱪayturidu» dǝp oylimanglar. Xu qaƣda, in’aminglar zor bolidu wǝ silǝr Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqining pǝrzǝntliri bolisilǝr. Qünki u tuzkorlarƣa wǝ rǝzillǝrgimu meⱨribanliⱪ ⱪilidu. □  ■ 36 Atanglar meⱨriban bolƣinidǝk silǝrmu meⱨriban bolunglar.

Baxⱪilarning üstidin ⱨɵküm ⱪilmanglar

Mat. 7:1-5

37 — Baxⱪilarning üstidin ⱨɵküm ⱪilip yürmǝnglar. Bolmisa, silǝr Hudaning ⱨɵkümigǝ uqraysilǝr. Baxⱪilarni gunaⱨⱪa bekitmǝnglar wǝ silǝrmu gunaⱨⱪa bekitilmǝysilǝr. Baxⱪilarni kǝqürünglar wǝ silǝrmu kǝqürüm ⱪilinisilǝr. ■ 38 Beringlar wǝ silǝrgimu berilidu — ⱨǝtta qong ɵlqigüqkǝ liⱪ qingdap, silkip toldurulup üstidin texip qüxkidǝk dǝrijidǝ ⱪoynunglarƣa tɵküp berilidu. Silǝr baxⱪilarƣa ⱪandaⱪ ɵlqǝm bilǝn ɵlqǝp bǝrsǝnglar, silǝrgimu xundaⱪ ɵlqǝm bilǝn ɵlqǝp berilidu.□  ■

39 Andin u ularƣa tǝmsil eytip mundaⱪ dedi:

— Ⱪariƣu ⱪariƣuni yetilǝp mangalamdu? Undaⱪ ⱪilsa, ⱨǝr ikkisi orǝkkǝ qüxüp kǝtmǝmdu? ■ 40 Muhlis ustazidin üstün turmaydu; lekin takamullaxturulƣini ustaziƣa ohxax bolidu.□  ■

41 Əmdi nemǝ üqün buradiringning kɵzidiki ⱪilni kɵrüp, ɵz kɵzüngdiki limni bayⱪiyalmaysǝn?! □  ■ 42 Sǝn ⱪandaⱪmu ɵz kɵzüngdǝ turƣan limni kɵrmǝy turup buradiringƣa: «Ⱪeni, kɵzüngdiki ⱪilni eliwetǝy!» deyǝlǝysǝn?! Əy sahtipǝz! Awwal ɵzüngning kɵzidiki limni eliwǝt, andin eniⱪ kɵrüp, buradiringning kɵzidiki ⱪilni eliwetǝlǝysǝn. 43 Qünki ⱨeqⱪandaⱪ yahxi dǝrǝh yaman mewǝ bǝrmǝydu, ⱨeqⱪandaⱪ yaman dǝrǝhmu yahxi mewǝ bǝrmǝydu. ■ 44 Ⱨǝrⱪandaⱪ dǝrǝhni bǝrgǝn mewisidin pǝrⱪ ǝtkili bolidu. Qünki tikǝndin ǝnjürni üzgili bolmas, yantaⱪtin üzüm üzgili bolmas. ■ 45 Yahxi adǝm ⱪǝlbidiki yahxiliⱪ hǝzinisidin yahxiliⱪ qiⱪiridu; rǝzil adǝm ⱪǝlbidiki rǝzillik hǝzinisidin rǝzillikni qiⱪiridu. Qünki ⱪǝlb nemigǝ toldurulƣan bolsa, eƣizdin xu qiⱪidu.■

Ikki hil imarǝt salƣan kixilǝr

Mat. 7:24-27

46 — Silǝr nemixⱪa meni «Rǝb! Rǝb!» dǝysilǝr-yu, biraⱪ silǝrgǝ eytⱪanlirimƣa ǝmǝl ⱪilmaysilǝr? ■ 47 Əmisǝ, mening aldimƣa kelip, sɵzlirimni anglap ǝmǝl ⱪilƣan ⱨǝrkimning kimgǝ ohxiƣanliⱪini silǝrgǝ kɵrsitip berǝy. ■ 48 U huddi qongⱪur kolap, ulini ⱪoram taxning üstigǝ selip ɵy salƣan kixigǝ ohxaydu. Kǝlkün kǝlgǝndǝ, su eⱪimi u ɵyning üstigǝ zǝrb bilǝn urulƣini bilǝn, uni midir-sidir ⱪilalmidi, qünki u puhta selinƣan. 49 Lekin sɵzlirimni anglap turup, ǝmǝl ⱪilmaydiƣan kixi bolsa, ⱪuruⱪ yǝrning üstigǝ ulsiz ɵy salƣan kixigǝ ohxaydu. Kǝlkün eⱪimi xu ɵyning üstigǝ uruluxi bilǝn u ɵrülüp kǝtti; uning ɵrülüxi intayin dǝⱨxǝtlik boldi!

7

Əysaning rimliⱪ yüzbexining qakirini saⱪaytixi

Mat. 8:5-13; Yⱨ. 4:43-54

1 Əysa kɵpqilikkǝ bu sɵzlǝrning ⱨǝmmisini ⱪilip bolƣandin keyin, Kǝpǝrnaⱨum xǝⱨirigǝ ⱪayta kirdi. 2 U yǝrdǝ mǝlum bir yüzbexining ǝtiwarliⱪ ⱪuli eƣir kesǝl bolup, sǝkratta yatatti. 3 Yüzbexi Əysaning hǝwirini anglap, birnǝqqǝ Yǝⱨudiy aⱪsaⱪalni uning yeniƣa berip, uning kelip ⱪulini ⱪutⱪuzuxi üqün ɵtünüxkǝ ǝwǝtti.□ 4 Ular Əysaning aldiƣa kǝlgǝndǝ uningƣa:

— Bu ixni tiligüqi bolsa, tilikini ijabǝt ⱪilixingizƣa ⱨǝⱪiⱪǝtǝn ǝrziydiƣan adǝm. 5 Qünki u bizning Yǝⱨudiy elimizni yahxi kɵridu wǝ ⱨǝtta biz üqün bir sinagogmu selip bǝrdi, — dǝp jiddiy ⱪiyapǝttǝ ɵtünüxti.

6 Əysa ular bilǝn billǝ bardi. Biraⱪ ɵyigǝ az ⱪalƣanda, yüzbexi Əysaning aldiƣa birnǝqqǝ dostini ǝwǝtip uningƣa mundaⱪ degüzdi:

— «Tǝⱪsir, ɵzlirini awarǝ ⱪilmisila, ɵzlirining torusumning astiƣa kelixlirigǝ ǝrzimǝymǝn.□ 7 Xunga ɵzümnimu silining aldiliriƣa berixⱪa layiⱪ ⱨesablimidim. Sili pǝⱪǝt bir eƣiz sɵz ⱪilip ⱪoysila, ⱪulum saⱪiyip ketidu. 8 Qünki mǝnmu baxⱪa birsining ⱨoⱪuⱪi astidiki adǝmmǝn, ⱪol astimdimu lǝxkǝrlirim bar. Birigǝ bar desǝm baridu, birigǝ kǝl desǝm, kelidu; ⱪulumƣa bu ixni ⱪil desǝm, u xu ixni ⱪilidu».□

9 Əysa bu gǝpni anglap yüzbexiƣa tǝǝjjüblǝndi. U burulup kǝynigǝ ǝgǝxkǝn halayiⱪⱪa:

Dǝrwǝⱪǝ, ⱨǝtta Israildimu bundaⱪ zor ixǝnqni tapalmiƣanidim! — dedi.

10 Yüzbexi ǝwǝtkǝn kixilǝr ⱪaytip barƣanda, kesǝl bolƣan ⱪulning sǝllimaza saⱪayƣanliⱪini kɵrdi.□

Tul ayalning oƣlini tirildürüx

11 Bu ixtin keyin u Nain degǝn bir xǝⱨǝrgǝ bardi. Uning muhlisliri wǝ yǝnǝ top-top kixilǝr uningƣa ǝgixip mangdi. 12 U xǝⱨǝr ⱪowuⱪiƣa yeⱪinlaxⱪanda, mana kixilǝr jinaza kɵtürüp qiⱪiwatⱪanidi. Ɵlgüqi anisining yǝkkǝ-yeganǝ oƣli idi, uning üstigǝ anisi tul ayal idi. Xǝⱨǝrdin qong bir top adǝm ayalƣa ⱨǝmraⱨ bolup qiⱪⱪanidi. 13 Rǝb uni kɵrüp, uningƣa iqini aƣritip:

— Yiƣlimiƣin, — dedi. 14 Xuning bilǝn u ɵtüp, tawutⱪa ⱪolini tǝgküziwidi, tawut kɵtürgǝnlǝr tohtidi. U:

— Yigit, sanga eytimǝn, oyƣan! — dedi. □  ■ 15 Ɵlgüqi bolsa ruslinip tik olturdi wǝ gǝp ⱪilixⱪa baxlidi. Əysa uni anisiƣa tapxurup bǝrdi.

16 Ⱨǝmmǝylǝnni ⱪorⱪunq besip, ular Hudani uluƣlap:

— «Arimizda uluƣ bir pǝyƣǝmbǝr turƣuzuldi!» wǝ «Huda Ɵz hǝlⱪini yoⱪlap kǝldi!» — deyixti.□  ■

17 Uning toƣrisidiki bu hǝwǝr pütün Yǝⱨudiyǝ zemini wǝ ǝtraptiki rayonlarƣa tarⱪilip kǝtti.

Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrning muhlislirining Əysa bilǝn kɵrüxkili kelixi

Mat. 11:2-19

18 Yǝⱨyaning muhlisliri ǝmdi bu barliⱪ ixlarning hǝwirini uningƣa yǝtküzdi. Yǝⱨya muhlisliridin ikkiylǝnni ɵzigǝ qaⱪirip, ■ 19 Ularni Əysaning aldiƣa ǝwǝtip: «Kelixi muⱪǝrrǝr zat ɵzüngmu, yaki baxⱪa birsini kütüximiz kerǝkmu?» dǝp sorap kelixkǝ ǝwǝtti.□

20 Ular Əysaning aldiƣa berip:

— Qɵmüldürgüqi Yǝⱨya bizni sǝndin: «Kelixi muⱪǝrrǝr zat ɵzüngmu, yaki baxⱪa birsini kütüximiz kerǝkmu?» dǝp sorap kelixkǝ yeningƣa ǝwǝtti — dedi.

21 Dǝl xu waⱪitta Əysa aƣriⱪ-silaⱪ wǝ kesǝl-waba basⱪan wǝ yaman roⱨlar qaplaxⱪan nurƣun kixilǝrni saⱪaytti wǝ nurƣun ⱪariƣularni kɵridiƣan ⱪildi. 22 Xuning bilǝn u Yǝⱨyaning muhlisliriƣa:

— Silǝr ⱪaytip berip, Yǝⱨyaƣa ɵz angliƣan wǝ kɵrgǝnliringlar toƣruluⱪ hǝwǝr yǝtküzüp — «Korlar kɵrǝlǝydiƣan wǝ tokurlar mangalaydiƣan boldi, mahaw kesili bolƣanlar saⱪaytildi, gaslar angliyalaydiƣan boldi, ɵlgǝnlǝrmu tirildürüldi wǝ kǝmbǝƣǝllǝrgǝ hux hǝwǝr jakarlandi» — dǝp eytinglar. ■ 23  Uningƣa yǝnǝ: «Mǝndin gumanlanmay putlixip kǝtmigǝn kixi bolsa bǝhtliktur!» dǝp ⱪoyunglar, — dedi.□

24 Yǝⱨyaning ǝlqiliri kǝtkǝndin keyin, u top-top adǝmlǝrgǝ Yǝⱨya toƣruluⱪ sɵz eqip:

— «Silǝr burun Yǝⱨyani izdǝp qɵlgǝ barƣininglarda, zadi nemini kɵrgili bardinglar? Xamalda yǝlpünüp turƣan ⱪomuxnimu? ■ 25 Yaki esil kiyim kiygǝn bir ǝrbabnimu? Mana, esil kiyimlǝrni kiygǝn, ǝyx-ixrǝt iqidǝ yaxaydiƣanlar padixaⱨlarning ordiliridin tepiliduƣu!

26 Əmdi silǝr nemǝ kɵrgili bardinglar? Bir pǝyƣǝmbǝrnimu? Durus, ǝmma mǝn xuni silǝrgǝ eytip ⱪoyayki, bu bolsa pǝyƣǝmbǝrdinmu üstün bir bolƣuqidur. 27 Qünki muⱪǝddǝs yazmilardiki: —

«Mana, yüz aldingƣa ǝlqimni ǝwǝtimǝn;

U sening aldingda yolungni tǝyyarlaydu» — dǝp yezilƣan sɵz mana dǝl uning toƣrisida yezilƣandur. □  ■ 28 Qünki mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, ayallardin tuƣulƣanlar arisida Yǝⱨyadinmu uluƣi yoⱪ; ǝmma Hudaning padixaⱨliⱪidiki ǝng kiqik bolƣinimu uningdin uluƣ turidu 29 (ǝmdi Yǝⱨyani angliƣan puⱪralar, ⱨǝtta bajgirlarmu Hudaning yolini toƣra dǝp Yǝⱨyaning qɵmüldürüxi bilǝn qɵmüldürülgǝnidi. □ 30 Lekin Pǝrisiylǝr wǝ Tǝwratxunaslar Yǝⱨyaning qɵmüldürüxini ⱪobul ⱪilmay, Hudaning ɵzlirigǝ bolƣan mǝⱪsǝt-iradisini qǝtkǝ ⱪaⱪⱪanidi).

31 Lekin bu zamanning kixilirini zadi kimlǝrgǝ ohxitay? Ular kimlǝrgǝ ohxaydu? ■ 32 Ular huddi rǝstǝ-bazarlarda olturuwelip, bir-birigǝ: «Biz silǝrgǝ sunay qelip bǝrsǝkmu, ussul oynimidinglar», «Matǝm pǝdisigǝ qelip bǝrsǝkmu, yiƣa-zar ⱪilmidinglar» dǝp ⱪaⱪxaydiƣan tuturuⱪsiz balilarƣa ohxaydu. 33 Qünki Qɵmüldürgüqi Yǝⱨya kelip ziyapǝttǝ olturmaytti, xarab iqmǝytti. Xuning bilǝn silǝr: «Uningƣa jin qaplixiptu» deyixisilǝr. □  ■ 34 Insan’oƣli bolsa kelip ⱨǝm yǝydu ⱨǝm iqidu wǝ mana silǝr: «Taza bir toymas wǝ mǝyhor ikǝn. U bajgirlar wǝ gunaⱨkarlarning dostidur» deyixisilǝr. 35 Lekin danaliⱪ bolsa ɵzining barliⱪ pǝrzǝntliri arⱪiliⱪ durus dǝp tonulidu».□

Gunaⱨkar ayalning Əysani ǝtirlixi

36 Pǝrisiylǝrdin biri uningdin ɵyümdǝ meⱨman bolsingiz dǝp ɵtündi. Əmdi u Pǝrisiyning ɵyigǝ kirip dastihanda olturdi. □  ■ 37 Wǝ mana, u xǝⱨǝrdǝ buzuⱪ dǝp tonulƣan bir ayal Əysaning bu Pǝrisiyning ɵyidǝ dastihanda olturƣanliⱪini anglap, aⱪ ⱪaxtexidin yasalƣan bir ⱪutida murmǝkki elip kǝldi. □ 38 U yiƣliƣan peti uning kǝynidǝ, putiƣa yeⱪin turup, kɵz yaxliri ⱪilip, putlirini ⱨɵl ⱪiliwǝtti; andin qaqliri bilǝn uning putlirini ertip ⱪurutti ⱨǝm putlirini tohtimay sɵyüp, üstigǝ ǝtir sürdi. 39 Əmdi uni qaⱪirƣan Pǝrisiy bu ixni kɵrüp, iqidǝ: «Bu adǝm rast pǝyƣǝmbǝr bolƣan bolsa, ɵzigǝ tegiwatⱪan bu ayalning kim wǝ ⱪandaⱪ ikǝnlikini bilǝtti. Qünki u bir buzuⱪ!» dǝp oylidi.

40 Xuning bilǝn Əysa uningƣa jawabǝn:

— Simon, sanga dǝydiƣan bir gepim bar, — dedi.

— Eyting, ustaz, — dedi Simon.

41 — Ikki adǝm mǝlum bir ⱪǝrz igisigǝ ⱪǝrzdar ikǝn. Biri bǝx yüz kümüx dinarƣa, yǝnǝ biri bolsa ǝllik kümüx dinarƣa ⱪǝrzdar ikǝn. □ 42 Lekin ⱨǝr ikkisining ⱪǝrzni ⱪayturƣili ⱨeqnǝrsisi bolmiƣaqⱪa, ⱪǝrz igisi meⱨribanliⱪ ⱪilip ⱨǝr ikkisining ⱪǝrzini kǝqürüm ⱪiptu. Seningqǝ, ularning ⱪaysisi uni bǝkrǝk sɵyidu? — dǝp soridi Əysa.

43 Simon jawabǝn: — Meningqǝ, ⱪǝrzi kɵprǝk kǝqürüm ⱪilinƣan kixi, — dedi.

— Toƣra ⱨɵküm ⱪilding, — dedi Əysa. 44 Andin ⱨeliⱪi ayalƣa burulup, Simonƣa:

— Bu ayalni kɵrdüngmu? Mǝn ɵyünggǝ kirginim bilǝn, sǝn putlirimni yuyuxⱪa su bǝrmigǝniding; lekin u kɵz yexi bilǝn putlirimni yudi wǝ qeqi bilǝn ertip ⱪurutti. 45 Sǝn meni salam berip sɵymiding; lekin u mǝn kirgǝndin tartip putlirimni sɵyüxtin tohtimidi. 46 Sǝn beximƣimu may sürkimigǝniding; biraⱪ u mening putlirimƣa murmǝkkini sürkǝp ⱪoydi. □ 47 Xunga xuni sanga eytip ⱪoyayki, uning nurƣun gunaⱨliri kǝqürüm ⱪilindi. Qünki mana, uning kɵrsǝtkǝn meⱨir-muⱨǝbbiti qongⱪur ǝmǝsmu? Əmma kǝqürümi az bolƣanlarning meⱨir-muⱨǝbbǝtni kɵrsitiximu az bolidu, — dedi.□

48 Andin u ayalƣa:

— Gunaⱨliring kǝqürüm ⱪilindi, — dedi.■

49 Ular bilǝn ⱨǝmdastihan olturƣanlar kɵnglidǝ: «Kixilǝrning gunaⱨlirinimu kǝqürüm ⱪilƣuqi bu adǝm zadi kimdu?» deyixti.■

50 Əysa ⱨeliⱪi ayalƣa:

— Etiⱪading seni ⱪutⱪuzdi; aman-hatirjǝmlik bilǝn ⱪaytⱪin! — dedi.□

8

Əysaƣa ǝgǝxkǝn ayallar

Mat. 13:1-17; Mar. 4:1-12

1 Keyin, Əysa xu yurtlarni kezip, xǝⱨǝrmu-xǝⱨǝr, yezimu-yeza Hudaning padixaⱨliⱪining hux hǝwirini elan ⱪilip jakarlidi; on ikkiylǝnmu uning bilǝn birgǝ bardi. 2 Uning bilǝn billǝ barƣanlardin yǝnǝ yaman roⱨlardin wǝ aƣriⱪ-silaⱪlardin saⱪaytilƣan bǝzi ayallarmu bar idi; ularning arisida ɵzidin yǝttǝ jin ⱨǝydǝp qiⱪirilƣan Mǝryǝm (Magdalliⱪ dǝp atalƣan),■ 3 Ⱨerod hanning saray ƣojidari Huzaning ayali Yoanna, Suzanna wǝ baxⱪa nurƣun ayallarmu bar idi. Bular ɵz mal-mülükliri bilǝn u wǝ uning muhlislirining ⱨajǝtliridin qiⱪatti.□

Uruⱪ qaqⱪuqi toƣrisidiki tǝmsil

4 Qong bir top adǝmlǝr yiƣilƣanda, xundaⱪla ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝrlǝrdin kixilǝr uning yeniƣa kǝlgǝndǝ, u ularƣa bir tǝmsil sɵzlǝp bǝrdi:■

5 — «Uruⱪ qaqⱪuqi uruⱪ qaqⱪili etizƣa qiⱪiptu. Uruⱪ qaqⱪanda, uruⱪlardin bǝziliri qiƣir yol üstigǝ qüxüp, dǝssilip ketiptu wǝ asmandiki uqar-ⱪanatlar kelip ularni yǝp ketiptu. 6 Baxⱪa bǝziliri taxliⱪ yǝrgǝ qüxüptu. Yǝrdǝ nǝmlik bolmiƣaqⱪa, ünüp qiⱪⱪini bilǝn ⱪurup ketiptu. 7 Baxⱪa bǝziliri tikǝnlǝrning arisiƣa qüxüptu, tikǝnlǝr maysilar bilǝn tǝng ɵsüp maysilarni boƣuwaptu. 8 Baxⱪa bǝziliri bolsa yahxi tupraⱪⱪa qüxüptu. Üngǝndin keyin, yüz ⱨǝssǝ ⱨosul beriptu». Bularni degǝndin keyin u yuⱪiri awaz bilǝn:

— Angliƣudǝk ⱪuliⱪi barlar buni anglisun! dǝp towlidi.

9 Keyin uning muhlisliri uningdin: — Bu tǝmsilning mǝnisi nemǝ? — dǝp soridi. ■ 10 U ularƣa mundaⱪ dedi:

— Hudaning padixaⱨliⱪining sirlirini bilix silǝrgǝ nesip ⱪilindi. Biraⱪ bu ixlar ⱪalƣan baxⱪilarƣa tǝmsillǝr bilǝnla eytilidu. Mǝⱪsiti xuki, «Ular ⱪarisimu kɵrmǝydu, anglisimu qüxǝnmǝydu».□  ■

11 Əmdi tǝmsilning mǝnisi mundaⱪ: — Uruⱪ bolsa, Hudaning sɵz-kalamidur. ■ 12 Qiƣir yol boyidikilǝr bolsa muxular: Ular sɵz-kalamni anglaydu; lekin Iblis kelip, ularning ixinip ⱪutⱪuzuluxining aldini elixi üqün ularning ⱪǝlbidiki sɵzni elip ketidu. 13 Taxliⱪ yǝrgǝ qüxkǝn uruⱪlar sɵz-kalamni angliƣan ⱨaman huxalliⱪ bilǝn ⱪobul ⱪilƣanlarƣa tǝmsil ⱪilinƣan. Ularda yiltiz bolmiƣaqⱪa, pǝⱪǝt bir mǝⱨǝl ixinip, andin sinaⱪ-müxküllük waⱪti kǝlgǝndǝ, etiⱪadtin teyilip ketidu. ■ 14 Tikǝnlikkǝ qüxkǝn uruⱪlar bolsa xundaⱪ adǝmlǝrni kɵrsǝtkǝnki, sɵzni angliƣan bolsimu, yolƣa qiⱪⱪandin keyin bu paniy ⱨayattiki ǝndixilǝr, bayliⱪlar wǝ ⱨalawǝtlǝrning eziⱪturuxliri bilǝn boƣulup, uruⱪ pixmay ⱨosul bǝrmǝydu. ■ 15 Lekin yahxi tupraⱪⱪa qeqilƣan uruⱪlar bolsa — sɵz-kalamni anglap, sǝmimiy wǝ yahxi ⱪǝlbi bilǝn uni tutidiƣanlarni kɵrsitidu; bundaⱪ adǝmlǝr sǝwrqanliⱪ bilǝn ⱨosul beridu.

Ⱨǝmmǝ ix axkarilinidu

Mar. 4:21-25

16 Ⱨeqkim qiraƣni yeⱪip ⱪoyup üstigǝ idixni kɵmtürüp ⱪoymas yaki kariwat astiƣa turƣuzmas, bǝlki qiraƣdanning üstigǝ ⱪoyidu; buning bilǝn ɵygǝ kirgǝnlǝr yoruⱪluⱪni kɵridu. ■ 17 Qünki yoxurulƣan ⱨeqⱪandaⱪ ix axkarilanmay ⱪalmaydu, wǝ ⱨeqⱪandaⱪ mǝhpiy ix ayan bolmay, yoruⱪluⱪⱪa qiⱪmay ⱪalmaydu. ■

18 Xuning üqün, anglixinglarning ⱪandaⱪ ikǝnlikigǝ kɵngül ⱪoyunglar! Qünki kimdǝ bar bolsa, uningƣa tehimu kɵp berilidu; ǝmma kimdǝ yoⱪ bolsa, ⱨǝtta bar dǝp ⱨasabliƣinimu uningdin mǝⱨrum ⱪilinidu.□  ■

Əysaning ⱨǝⱪiⱪiy ailisi

Mat. 12:46-50; Mar. 3:31-35

19 Əmdi uning anisi wǝ iniliri uning bilǝn kɵrüxkili kǝldi. Lekin adǝm nurƣun bolƣaqⱪa, yeniƣa kelǝlmigǝnidi. ■ 20 Xuning bilǝn birsi uningƣa:

— Aningiz wǝ iniliringiz siz bilǝn kɵrüximiz dǝp, sirtta turidu, — dedi.

21 Lekin u jawabǝn: — Mening anam wǝ aka-uka ⱪerindaxlirim bolsa Hudaning sɵzini anglap, uningƣa ǝmǝl ⱪilƣuqilardur, dedi.■

Əysaning boranni tinqitixi

Mat. 8:23-27; Mar. 4:35-41

22 Wǝ xundaⱪ boldiki, xu künlǝrdin biri, u muhlisliri bilǝn bir kemigǝ qüxüp, ularƣa:

— Kɵlning u ⱪetiƣa barayli, — dedi. Xuning bilǝn ular yolƣa qiⱪti. ■ 23 Kemǝ ketiwatⱪanda u uyⱪuƣa kǝtkǝnidi. Kɵlgǝ tuyuⱪsiz ⱪara boran kelip, kemigǝ su toxup ketip, ular hǝwptǝ ⱪaldi. 24 Muhlislar kelip uni oyƣitip:

— Ustaz, ustaz, tügixidiƣan bolduⱪ! — dedi.

Lekin u ornidin turup, boranƣa wǝ dawalƣuƣan dolⱪunlarƣa tǝnbiⱨ bǝrdi; ⱨǝmmisi tohtap, tinq boldi. 25 U muhlisliriƣa ⱪarap:

— Ixǝnqinglar nǝgǝ kǝtti? — dedi.

Ular ⱨǝm ⱪorⱪuxup, ⱨǝm bǝkmu ⱨǝyran bolup, bir-birigǝ:

— Bu adǝm zadi kimdu, buyruⱪ ⱪilsa, ⱨǝtta xamallar wǝ dolⱪunlarmu uningƣa boysunidikǝn-ⱨǝ! — dǝp ketixti.■

Əysaning «ⱪoxun» jinlar qaplaxⱪan adǝmni azad ⱪilixi

Mat. 8:28-34; Mar. 5:1-20

26 Xuning bilǝn ular Galiliyǝning udulidiki Gerasaliⱪlarning yurtiƣa yetip bardi. □  ■ 27 U ⱪirƣaⱪⱪa qiⱪixi bilǝnla, uzundin beri jinlar qaplaxⱪan, xǝⱨǝrdin kǝlgǝn mǝlum adǝm uning aldiƣa kǝldi. Bu adǝm kiyim kiymǝy, ⱨeq ɵydǝ turmay, gɵrlǝr arisida yaxaytti. □ 28 Lekin u Əysani kɵrüpla warⱪirap, uning ayiƣiƣa yiⱪilip ⱪattiⱪ awaz bilǝn:

— Ⱨǝmmidin Aliy Hudaning Oƣli Əysa, sening mǝn bilǝn nemǝ karing! Sǝndin ɵtünimǝnki, meni ⱪiynima! — dǝp towlap kǝtti. 29 Qünki Əysa napak roⱨning uningdin qiⱪixini buyruwatatti (qünki jin nurƣun ⱪetim uni tutuwalƣanidi; u qaƣlarda kixilǝr uning put-ⱪollirini kixǝn-zǝnjirlǝr bilǝn baƣlap uni ⱪamap ⱪoyƣan bolsimu, u zǝnjirlǝrni üzüp ⱪeqip qiⱪⱪan wǝ jin tǝripidin qɵl-bayawanlarƣa ⱨǝydiwetilgǝnidi).

30 Əysa bu adǝmdin:

— Isming nemǝ? — dǝp soriwidi, u: — Ismim «Ⱪoxun», — dedi. Qünki nurƣun jinlar uning iqigǝ kirip qaplixiwalƣanidi. 31 Əmdi ular Əysadin ɵzlirini tegi yoⱪ ⱨangƣa kǝtküzmǝslikni ɵtünüp yalwurdi.

32 Xu yǝrdǝ taƣ baƣrida qong bir top tongguz padisi ozuⱪliniwatatti. Jinlar Əysaƣa yalwurup, tongguzlarning tenigǝ kirixkǝ ijazǝt berixini ɵtündi. U ularƣa ijazǝt bǝrdi. 33 Jinlar xu adǝmdin qiⱪip, tongguzlarning tenigǝ kiriwaldi; xuning bilǝn pütkül tongguz padisi tik yardin etilip qüxüp, kɵlgǝ ƣǝrⱪ boldi.

34 Tongguzlarni baⱪⱪuqilarmu bu wǝⱪǝni kɵrüp u yǝrdin ⱪeqip, xǝⱨǝr-yezilarda bu hǝwǝrni tarⱪatti. 35 Halayiⱪ zadi nemǝ ix bolƣanliⱪini kɵrgili qiⱪti; Əysaning aldiƣa kǝlgǝndǝ, xu yǝrdǝ ɵzidin jinlar qiⱪⱪan ⱨeliⱪi adǝmning kiyim-keqǝkni kiyip, ǝs-ⱨoxi jayida ⱨalda Əysaning ayiƣi aldida olturƣinini kɵrdi; ular ⱪorⱪup ketixti. 36 Bu wǝⱪǝni kɵrgǝnlǝrmu jinlar qaplaxⱪan adǝmning ⱪandaⱪ saⱪaytilƣinini kɵpqilikkǝ tǝswirlǝp bǝrdi. 37 Andin Gerasaliⱪlarning yurtidikilǝr wǝ ǝtrapidiki barliⱪ kixilǝr uning ularning arisidin ketixini ɵtünüxti. Qünki dǝⱨxǝtlik ⱪorⱪunq ularni basⱪanidi. Xunga u kemigǝ qüxüp, ⱪaytixⱪa yol aldi. □  ■ 38 Əmma jinlar ɵzidin qiⱪip kǝtkǝn ⱨeliⱪi adǝm uningƣa, Mǝn sǝn bilǝn billǝ ketǝy, — dǝp yalwurdi.

Lekin u uni yolƣa selip:■

39 — Ɵyünggǝ ⱪaytip berip, Hudaning sanga xunqǝ qong ixlarni ⱪilip bǝrgǝnlikini yǝtküzgin, — dedi.

U adǝm ⱪaytip berip, pütkül xǝⱨǝrni arilap, Əysaning ɵzigǝ xunqǝ qong ixlarni ⱪilip bǝrgǝnlikini elan ⱪildi.

Tirildürülgǝn ⱪiz, saⱪaytilƣan ayal

Mat. 9:18-26; Mar. 5:21-43

40 Əysa ⱪaytip kǝlginidǝ, xundaⱪ boldiki, halayiⱪ uni huxalliⱪ bilǝn ⱪarxi elixti; qünki ⱨǝmmǝylǝn uning ⱪaytip kelixini kütüp turatti. □ 41 Wǝ mana, bir kixi, sinagogning qongi bolƣan Yairus isimlik kiximu Əysaning aldiƣa kelip ayiƣiƣa ɵzini etip, uning ɵyigǝ berixini ɵtündi. ■ 42 Qünki uning on ikki yaxliⱪ yalƣuz ⱪizi sǝkratta idi.

Əysa u yǝrgǝ barƣinida, top-top kixilǝr uning ǝtrapiƣa ziq olixip uni ⱪistixatti. 43 Arisida hun tǝwrǝx kesiligǝ giriptar bolƣiniƣa on ikki yil bolƣan bir ayal bar idi; u bar-yoⱪini tewiplarƣa hǝjlǝp tügǝtkǝn bolsimu, ⱨeqⱪaysisidin xipa tapmiƣanikǝn. ■ 44 U Əysaning arⱪisidin kelip, uning tonining pexini siliwidi, xuan hun tohtidi.

45 Əysa: — Manga ⱪol tǝgküzgǝn kim? — dǝp soridi.

Ⱨǝmmǝylǝn inkar ⱪilƣanda, Petrusmu wǝ uning bilǝn bolƣanlarmu:

— Ustaz, halayiⱪ top-top bolup tɵt ǝtrapingni olixip, seni ⱪistixiwatⱪan yǝrdǝ, sǝn «Manga tǝgkǝn kim?», dǝp soraysǝnƣu? — dedi.

46 Lekin Əysa:

— Yaⱪ! Birsi manga tǝgdi; qünki wujudumdin ⱪudrǝtning qiⱪip ketiwatⱪinini sǝzdim, — dedi.

47 Ⱨeliⱪi ayal ɵzining yoxurup ⱪalalmaydiƣanliⱪini bilip, titrigǝn ⱨalda uning aldiƣa yiⱪildi wǝ kɵpqilik aldida ɵzining nemǝ sǝwǝbtin Əysaƣa ⱪol tǝgküzgǝnlikini, xundaⱪla xuan ⱪandaⱪ saⱪayƣanlikini eytti.

48 Əysa uningƣa: — Yürǝklik bol, ⱪizim, ixǝnqing seni saⱪaytti! Aman-hatirjǝmlik bilǝn mangƣin! — dedi. □

49 U sɵz ⱪiliwatⱪanda, sinagog qongining ɵyidin qiⱪⱪan birǝylǝn kelip sinagog qongiƣa:

— Ⱪizingiz jan üzdi. Əmdi ustazni kayitmiƣin, — dedi.■

50 Lekin Əysa buni anglap uningƣa:

— Ⱪorⱪmiƣin! Pǝⱪǝt ixǝnqtǝ bol, u saⱪiyip ketidu, — dedi.

51 U ɵygǝ barƣanda Petrus, Yuⱨanna, Yaⱪup wǝ ⱪizning ata-anisidin baxⱪa ⱨeqkimning ɵzi bilǝn billǝ ɵygǝ kirixigǝ ruhsǝt ⱪilmidi. 52 U yǝrdikilǝr hǝmmisi ⱪizƣa matǝm tutup yiƣa-zar kɵtürüwatatti. Lekin u:

— Boldi, yiƣlimanglar! Qünki ⱪiz ɵlmidi, pǝⱪǝt uhlap ⱪaptu! — dedi.■

53 Ular bolsa ⱪizning alliⱪaqan jan üzdi dǝp bilgǝqkǝ, uni mǝshirǝ ⱪildi. 54 Lekin u ularni qiⱪiriwetip, ⱪizning ⱪolidin tartip:

— Balam, ornungdin tur, — dǝp qaⱪirdi. 55  Ⱪizning roⱨi ⱪaytip kelip, u dǝrⱨal ornidin turdi. U ⱪizƣa yegüdǝk birnemǝ berixni eytti. 56 Ⱪizning ata-anisi intayin ⱨǝyran ⱪelixti. Lekin u ularƣa bu ixni ⱨeqkimgǝ eytmasliⱪni tapilidi.

9

Əysaning on ikki rosulni ǝwǝtixi

Mat. 10:5-15; Mar. 6:7-13

1 Əysa on ikkiylǝnni qaⱪirip, ularƣa barliⱪ jinlarni ⱨǝydiwetix wǝ kesǝllǝrni saⱪaytixⱪa ⱪudrǝt wǝ ⱨoⱪuⱪ bǝrdi.■ 2 Andin ularni Hudaning padixaⱨliⱪini jar ⱪilix wǝ kesǝllǝrni saⱪaytixⱪa ǝwǝtti.■ 3 U ularƣa:

— Silǝr sǝpǝr üqün ⱨeq nǝrsǝ almanglar, nǝ ⱨasa, nǝ hurjun, nǝ nan, nǝ pul eliwalmanglar; birǝr artuⱪ yǝktǝkmu eliwalmanglar.□  ■ 4 Wǝ ⱪaysi ɵygǝ ⱪobul ⱪilinip kirsǝnglar, u yurttin kǝtküqǝ xu ɵydǝ turunglar.□ 5 Əmdi ⱪaysi yǝrdiki kixilǝr silǝrni ⱪobul ⱪilmisa, u xǝⱨǝrdin qiⱪⱪininglarda ularƣa agaⱨ-guwaⱨ bolsun üqün ayiƣinglardiki topinimu ⱪeⱪiwetinglar! — dedi.□  ■

6 Muhlislar yolƣa qiⱪip, yeza-ⱪixlaⱪlarni arilap hux hǝwǝrni elan ⱪilip, ⱨǝmmǝ yǝrdǝ kesǝllǝrni saⱪaytti.

7 Əmdi Ⱨerod ⱨakim uning barliⱪ ⱪilƣanliridin hǝwǝr tepip, ⱪaymuⱪup ⱪaldi. Qünki bǝzilǝr: «Mana Yǝⱨya ɵlümdin tiriliptu!» desǝ,□  ■ 8 yǝnǝ bǝzilǝr: «Ilyas pǝyƣǝmbǝr ⱪayta pǝyda boldi» wǝ yǝnǝ baxⱪilar: «Ⱪǝdimki pǝyƣǝmbǝrlǝrdin biri ⱪaytidin tiriliptu!» dǝytti.

9 Ⱨerod: «Mǝn Yǝⱨyaning kallisini aldurƣanidim, ǝmdi mǝn muxu gepini anglawatⱪan zat zadi kimdu?» — dedi. Xuning bilǝn u uni kɵrüx pursitini izdidi.

Bǝx ming kixini toydurux

Mat. 14:13-21; Mar. 6:30-44; Yⱨ. 6:1-14

10 Rosullar bolsa ⱪaytip kelip, ɵzlirining ⱪilƣan ixlirining ⱨǝmmisini Əysaƣa mǝlum ⱪildi. U ularni elip, hupiyanǝ ⱨalda Bǝyt-Saida degǝn xǝⱨǝrdiki hilwǝt bir yǝrgǝ kǝldi. ■ 11 Biraⱪ halayiⱪ buningdin hǝwǝr tepip uningƣa ǝgixip kǝldi. U ularni ⱪarxi elip, ularƣa Hudaning padixaⱨliⱪi toƣrisida sɵzlidi wǝ xipaƣa moⱨtajlarni saⱪaytti. 12 Kün olturay degǝndǝ, on ikkiylǝn uning aldiƣa kelip uningƣa:

— Halayiⱪni yolƣa salsang, ular ǝtraptiki yeza-ⱪixlaⱪlarƣa wǝ etizlarƣa berip ⱪonƣudǝk jaylar wǝ ozuⱪ-tülük tapsun; qünki muxu yǝr qɵllük ikǝn, — dedi.■

13 Lekin u ularƣa:

— Ularƣa ɵzünglar ozuⱪ beringlar, — dedi.

— Bizdǝ pǝⱪǝt bǝx nan bilǝn ikki beliⱪtin baxⱪa nǝrsǝ yoⱪ. Bu barliⱪ hǝlⱪkǝ ozuⱪ-tülük setiwelip kelǝmduⱪ?! — deyixti ular. ■ 14 Qünki xu yǝrdǝ yiƣilƣan ǝrlǝrningla sani bǝx mingqǝ idi.

U muhlislarƣa:

— Halayiⱪni ǝlliktin-ǝlliktin bɵlüp olturƣuzunglar, — dedi.□

15 Ular uning deginiqǝ ⱪilip ⱨǝmmǝylǝnni olturƣuzdi. 16 Əysa bǝx nan bilǝn ikki beliⱪni ⱪoliƣa elip, asmanƣa ⱪarap Hudaƣa tǝxǝkkür eytip bularni bǝrikǝtlidi. Andin ularni oxtup, halayiⱪⱪa sunup berix üqün muhlisliriƣa bǝrdi. ■ 17 Ⱨǝmmǝylǝn yǝp toyundi. Andin xulardin exip ⱪalƣan parqilirini on ikki sewǝtkǝ yiƣip ⱪaqilidi.□

Petrusning Əysani «Mǝsiⱨ» dǝp tonuxi

Mat. 16:13-19; Mar. 8:27-29

18 Wǝ xundaⱪ boldiki, u ɵzi yalƣuz dua ⱪiliwatⱪanda, muhlisliri yenida turatti. U ulardin:

— Halayiⱪ meni kim dǝydu? — dǝp soridi.■

19 Ular jawabǝn: — Bǝzilǝr seni Qɵmüldürgüqi Yǝⱨya, bǝzilǝr Ilyas pǝyƣǝmbǝr, wǝ yǝnǝ bǝzilǝr ⱪǝdimki pǝyƣǝmbǝrlǝrdin biri tiriliptu dǝydu, — dedi.■

20 U ulardin:

— Silǝrqu? Silǝr meni kim dǝp bilisilǝr? — dǝp soridi.

Petrus jawab berip: — Sǝn Hudaning Mǝsiⱨidursǝn, — dedi.□

21 U ularƣa ⱪattiⱪ jekilǝp, bu ixni ⱨeqkimgǝ tinmanglar, dǝp tapilidi. 22 — Qünki Insan’oƣlining nurƣun azab-oⱪubǝt tartixi, aⱪsaⱪallar, bax kaⱨinlar wǝ Tǝwrat ustazliri tǝripidin qǝtkǝ ⱪeⱪilixi, ɵltürülüxi wǝ üq kündin keyin tirildürülüxi muⱪǝrrǝr, — dedi.■

23 Andin u ularning ⱨǝmmisigǝ mundaⱪ dedi:

— Kimdǝkim manga ǝgixixni niyǝt ⱪilsa, ɵzidin keqip, ⱨǝr küni ɵzining krestini kɵtürüp manga ǝgǝxsun! □  ■ 24 Qünki kimdǝkim ɵz ⱨayatini ⱪutⱪuzimǝn dǝydikǝn, qoⱪum uningdin mǝⱨrum bolidu, lekin mǝn üqün ɵz ⱨayatidin mǝⱨrum bolƣan kixi ⱨayatini ⱪutⱪuzidu. ■ 25 Qünki bir adǝm pütün dunyaƣa igǝ bolup, ɵzini ⱨalak ⱪilsa yaki ɵzidin mǝⱨrum ⱪalsa, buning nemǝ paydisi bolsun?! 26 Qünki kimdǝkim mǝndin wǝ mening sɵzlirimdin nomus ⱪilsa, Insan’oƣli ɵzining xan-xǝripi iqidǝ, uning Atisining wǝ muⱪǝddǝs pǝrixtilǝrning xan-xǝripi iqidǝ ⱪaytip kǝlginidǝ uningdinmu nomus ⱪilidu. □  ■ 27 Lekin mǝn dǝrⱨǝⱪiⱪǝt silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, bu yǝrdǝ turƣanlarning arisidin ɵlümning tǝmini tetixtin burun jǝzmǝn Hudaning padixaⱨliⱪini kɵridiƣanlar bardur.■

Əysaning julaliⱪta kɵrünüxi

Mat. 17:1-8; Mar. 9:2-8

28 Bu sɵzlǝrdin tǝhminǝn sǝkkiz kün keyin xundaⱪ boldiki, u Petrus, Yuⱨanna wǝ Yaⱪupni elip, dua ⱪilix üqün bir taƣⱪa qiⱪti. ■ 29 U dua ⱪiliwatⱪinida, uning yüzining ⱪiyapiti ɵzgǝrdi wǝ kiyimliri ap’aⱪ bolup qaⱪmaⱪtǝk qaⱪnidi. 30 Wǝ mana, ikki adǝm pǝyda bolup uning bilǝn sɵzlixixiwatⱪanidi; ular Musa wǝ Ilyas pǝyƣǝmbǝrlǝr idi. 31 Ular parlaⱪ jula iqidǝ ayan bolup, uning bilǝn Yerusalemda ada ⱪilidiƣan «dunyadin ɵtüp ketix»i toƣrisida sɵⱨbǝtlǝxti.□

32 Əmdi Petrus wǝ uning ⱨǝmraⱨlirini heli ügidǝk basⱪanidi; lekin ularning uyⱪusi toluⱪ eqilƣanda ular uning xan-xǝripini wǝ uning bilǝn billǝ turƣan ikki adǝmzatni kɵrdi. 33 Wǝ xundaⱪ boldiki, bu ikkisi Əysadin ayriliwatⱪanda, Petrus ɵzining nemini dǝwatⱪanliⱪini bilmigǝn ⱨalda Əysaƣa:

— Ustaz, bu yǝrdǝ bolƣinimiz intayin yahxi boldi! Birini sanga, birini Musaƣa, yǝnǝ birini Ilyasⱪa atap bu yǝrgǝ üq kǝpǝ yasayli, — dedi.□

34 Lekin u bu gǝplǝrni ⱪiliwatⱪanda, bir parqǝ bulut pǝyda bolup ularni ⱪapliwaldi; ular bulut iqigǝ kirip ⱪalƣinida ⱪorⱪuxup kǝtti. 35 Buluttin tuyuⱪsiz bir awaz anglinip:

— Bu Mening sɵyümlük Oƣlumdur. Uningƣa ⱪulaⱪ selinglar! — dedi.□  ■

36 Awaz anglanƣandin keyin, ⱪarisa, Əysa ɵzi yalƣuz ⱪalƣanidi. Ular süküt ⱪilip ⱪelixti wǝ xu künlǝrdǝ ɵzliri kɵrgǝn ixlardin ⱨeqⱪaysisini ⱨeqkimgǝ eytmidi.

Uning jin qaplaxⱪan balini saⱪaytixi

Mat. 17:14-18; Mar. 9:14-27

37 Ətisi, ular taƣdin qüxkǝn waⱪtida, zor bir top kixilǝr uni ⱪarxi aldi. ■ 38 Mana, topning arisidin birǝylǝn warⱪirap:

— Ustaz, ɵtünüp ⱪalay, oƣlumƣa iqingni aƣritip ⱪarap ⱪoyƣaysǝn! Qünki u mening birla balam idi. 39 Mana, uni daim bir roⱨ tutuwelip, u ɵziqila warⱪirap-jarⱪirap ketidiƣan bolup ⱪaldi; u uning bǝdinini tartixturup, aƣzidin aⱪ kɵpük kǝltürüwetidu. Jin uni daim degüdǝk ⱪiynap, uningƣa ⱨeq aram bǝrmǝydu. □ 40 Mǝn muhlisliringizdin roⱨni ⱨǝydiwetixni ɵtünüwidim, biraⱪ ular undaⱪ ⱪilalmidi, — dedi.

41 Əysa jawabǝn: — Əy etiⱪadsiz wǝ tǝtür dǝwr, silǝr bilǝn ⱪaqanƣiqǝ turup, silǝrgǝ sǝwr ⱪilay? — Oƣlungni aldimƣa elip kǝlgin — dedi.

42 Bala tehi yolda keliwatⱪanda, jin uni yiⱪitip, pütün bǝdinini tartixturdi. Əysa napak roⱨⱪa tǝnbiⱨ berip, balini saⱪaytti wǝ uni atisiƣa ⱪayturup bǝrdi. □ 43 Ⱨǝmmǝylǝn Hudaning xǝrǝplik küq-ⱪudritigǝ ⱪin-ⱪiniƣa patmay tǝǝjjüplǝndi. Ⱨǝmmisi Əysaning ⱪilƣanliriƣa ⱨǝyran ⱪelixip turƣanda, u muhlisliriƣa mundaⱪ eytti:

44 — Bu sɵzlǝrni ⱪulaⱪliringlarƣa obdan singdürüp ⱪoyunglar. Qünki Insan’oƣli pat arida satⱪunluⱪtin insanlarning ⱪoliƣa tapxurup berilidu, — dedi.■

45 Biraⱪ ular bu sɵzni qüxinǝlmidi. Buning mǝnisi ular qüxinip yǝtmisun üqün ulardin yoxurulƣanidi. Ular uningdin bu sɵz toƣruluⱪ soraxⱪimu petinalmidi.□  ■

Hudaning nǝziridǝ kim ǝng uluƣ?

Mat. 18:1-5; Mar. 9:33-37

46 Əmdi muhlislar arisida ulardin kimning ǝng uluƣ bolidiƣanliⱪi toƣruluⱪ talax-tartix pǝyda boldi. ■ 47 Əmma Əysa ularning kɵnglidiki oylarni kɵrüp yetip, kiqik bir balini elip yenida turƣuzup, 48 ularƣa:

— Kim mening namimda bu kiqik balini ⱪobul ⱪilsa, meni ⱪobul ⱪilƣan bolidu wǝ kim meni ⱪobul ⱪilsa, meni ǝwǝtküqini ⱪobul ⱪilƣan bolidu. Aranglarda ɵzini ǝng tɵwǝn tutⱪini bolsa uluƣ bolidu, — dedi.■

Ⱪarxi turmasliⱪning ɵzi ⱪolliƣanliⱪtur

Mar. 9:38-40

49  Yuⱨanna jawabǝn uningƣa:

— Ustaz, sening naming bilǝn jinlarni ⱨǝydǝwatⱪan birsini kɵrduⱪ. Lekin u biz bilǝn birgǝ sanga ǝgǝxmigǝnliki tüpǝylidin, uni tostuⱪ, — dedi.■

50 Lekin Əysa uningƣa: — Uni tosmanglar. Qünki kim silǝrgǝ ⱪarxi turmisa silǝrni ⱪolliƣanlardindur, — dedi.■

Əysani ⱪarxi almiƣan yeza

51 Wǝ xundaⱪ boldiki, uning asmanƣa elip ketilidiƣan künlirining toxuxiƣa az ⱪalƣanda, u ⱪǝt’iylik bilǝn yüzini Yerusalemƣa berixⱪa ⱪaratti. □  ■ 52  Xuning üqün u aldin ǝlqilǝrni ǝwǝtti. Ular yolƣa qiⱪip, uning kelixigǝ tǝyyarliⱪ ⱪilix üqün Samariyǝ ɵlkisidiki bir yeziƣa kirdi. 53 Biraⱪ u yüzini Yerusalemƣa ⱪaratⱪanliⱪi tüpǝylidin yezidikilǝr Əysani ⱪobul ⱪilmidi. □  ■ 54 Uning muhlisliridin Yaⱪup bilǝn Yuⱨanna bu ixni kɵrüp:

— I Rǝb, ularni kɵydürüp yoⱪitix üqün Iliyas pǝyƣǝmbǝrdǝk asmandin ot yeƣixini qiⱪiriximizni halamsǝn? — dedi.□

55 Lekin u burulup ularni ǝyiblǝp: «Silǝr ⱪandaⱪ roⱨtin bolƣanliⱪinglarni bilmǝydikǝnsilǝr» — dedi. □ 56 Andin ular baxⱪa bir yeziƣa ɵtüp kǝtti.■

Əysaƣa ǝgixixning bǝdili

Mat. 8:19-22

57 Wǝ xundaⱪ boldiki, ular yolda ketiwatⱪanda, birsi uningƣa:

— I Rǝb, sǝn ⱪǝyǝrgǝ barma, mǝn sanga ǝgixip mangimǝn, — dedi.■

58 Əysa uningƣa:

— Tülkilǝrning ɵngkürliri, asmandiki ⱪuxlarning uwiliri bar. Biraⱪ Insan’oƣlining bexini ⱪoyƣudǝk yerimu yoⱪ, — dedi.

59 U yǝnǝ baxⱪa birsigǝ:

— Manga ǝgǝxkin! — dedi.

Lekin u:

— Rǝb, awwal berip atamni yǝrlikkǝ ⱪoyƣili ijazǝt bǝrgǝysǝn, — dedi.□  ■

60 Lekin Əysa uningƣa — Ɵlüklǝr ɵz ɵlüklirini kɵmsun! Biraⱪ sǝn bolsang, berip Hudaning padixaⱨliⱪini jakarliƣin, — dedi.□  ■

61 Yǝnǝ birsi:

— Əy Rǝb, mǝn sanga ǝgiximǝn, lekin awwal ɵyümgǝ berip, ɵydikilirim bilǝn hoxlixiximƣa ijazǝt bǝrgǝysǝn, — dedi.

62 — Kim ⱪolida ⱪoxning tutⱪuqini tutup turup kǝynigǝ ⱪarisa, u Hudaning padixaⱨliⱪiƣa layiⱪ ǝmǝstur, — dedi. □  ■

10

Əysaning yǝtmix muhlisini ǝwǝtixi

1 Bu ixlardin keyin, Rǝb muhlislardin yǝnǝ yǝtmixini tǝyinlǝp, ɵzi barmaⱪqi bolƣan barliⱪ xǝⱨǝr-yezilarƣa ikki-ikkidin ɵzidin burun ǝwǝtti.□
2 U ularƣa mundaⱪ tapilidi:

— Yiƣilidiƣan ⱨosul dǝrwǝⱪǝ kɵp, lekin ⱨosulni yiƣⱪuqi ixlǝmqilǝr az ikǝn. Xunga ⱨosul Igisidin kɵprǝk ixlǝmqilǝrni Ɵz ⱨosulungni yiƣixⱪa ǝwǝtkǝysǝn, dǝp tilǝnglar.□  ■ 3 Menginglar! Mǝn ⱪozilarni bɵrilǝrning arisiƣa ǝwǝtkǝndǝk silǝrni ǝwǝtimǝn.■ 4 Ⱨǝmyan, hurjun wǝ kǝxlǝr almanglar; yolda kixilǝr bilǝn salamlixixⱪa tohtimanglar.□  ■ 5 Ⱪaysi ɵygǝ kirsǝnglar, aldi bilǝn: «Muxu ɵydikilǝrgǝ aramliⱪ bolƣay!» dǝnglar.■ 6 U ɵydǝ «aramliⱪ igisi» bolsa, tiligǝn aramliⱪinglar xu ɵygǝ ⱪonidu; ǝgǝr bolmisa, u aramliⱪ ɵzünglarƣa yanidu.□ 7 Andin qüxkǝn ɵydǝ turup yɵtkǝlmǝnglǝr, xu ɵydikilǝrning bǝrginini yǝp-iqinglar, qünki ixlǝmqi ɵz ix ⱨǝⱪⱪini elixⱪa ⱨǝⱪliⱪtur. U ɵydin bu ɵygǝ yɵtkilip yürmǝnglar.□  ■

8 Silǝr ⱪaysi xǝⱨǝrgǝ kirsǝnglar, ular silǝrni ⱪobul ⱪilsa, ular aldinglarƣa nemǝ ⱪoysa xuni yǝnglar. 9 U yǝrdiki kesǝllǝrni saⱪaytip, ularƣa: «Hudaning padixaⱨliⱪi silǝrgǝ yeⱪinlaxti!» dǝnglar. □ 10 Biraⱪ silǝr ⱪaysi xǝⱨǝrgǝ kirsǝnglar, ular silǝrni ⱪobul ⱪilmisa, ularning rǝstǝ-koqiliriƣa qiⱪip kɵpqilikkǝ: ■ 11 «Silǝrgǝ agaⱨ bolsun üqün ⱨǝtta xǝⱨiringlarning ayiƣimizƣa qaplaxⱪan topisinimu ⱪeⱪip qüxürüwetimiz! Ⱨalbuki, xuni bilip ⱪoyunglarki, Hudaning padixaⱨliⱪi silǝrgǝ rasttinla yeⱪinlaxti!» — dǝnglar. □  ■ 12 Mǝn silǝrgǝ eytip ⱪoyayki, xu küni ⱨǝtta Sodom xǝⱨiridikilǝrning kɵridiƣini bu xǝⱨǝrdikilǝrningkidin yenik bolidu.□

Əysani rǝt ⱪilƣanlar

Mat. 11:20-24

13 Ⱨalinglarƣa way, ǝy ⱪorazinliⱪlar! Ⱨalinglarƣa way, ǝy Bǝyt-Saidaliⱪlar! Qünki silǝrdǝ kɵrsitilgǝn mɵjizilǝr Tur wǝ Zidon xǝⱨǝrliridǝ kɵrsitilgǝn bolsa, u yǝrlǝrdikilǝr heli burunla bɵzgǝ yɵginip, külgǝ milinip towa ⱪilƣan bolatti. □ 14 Ⱪiyamǝt künidǝ Tur wǝ Zidondikilǝrning kɵridiƣini silǝrningkidin yenik bolidu. 15 Əy ǝrxkǝ kɵtürülgǝn Kǝpǝrnaⱨumluⱪlar! Silǝr tǝⱨtisaraƣa qüxürülisilǝr!□

16  U muhlisliriƣa yǝnǝ:

— Kimdǝkim silǝrni tingxisa, menimu tingxiƣan bolidu; kimdǝkim silǝrni qǝtkǝ ⱪaⱪsa, menimu qǝtkǝ ⱪaⱪⱪan bolidu; kim meni qǝtkǝ ⱪaⱪⱪan bolsa, meni ǝwǝtküqinimu qǝtkǝ ⱪaⱪⱪan bolidu, — dedi.■

Yǝtmix muhlisning ⱪaytip kelixi

17 Yǝtmix muhlis huxal-huramliⱪ iqidǝ ⱪaytip kelip:

— I Rǝb! Ⱨǝtta jinlarmu sening naming bilǝn bizgǝ boysunidikǝn! — dǝp mǝlum ⱪildi.□

18 U ularƣa:

— Mǝn Xǝytanning asmandin qaⱪmaⱪtǝk qüxüp kǝtkǝnlikini kɵrgǝnmǝn. □  ■ 19 Mana, mǝn silǝrgǝ yilan-qayanlarni dǝssǝp yanjixⱪa wǝ düxmǝnning barliⱪ küq-ⱪudritini besip taxlaxⱪa ⱨoⱪuⱪ bǝrdim. Ⱨeqⱪaqan ⱨeqⱪandaⱪ nǝrsǝ silǝrgǝ zǝrǝr yǝtküzǝlmǝydu. □  ■ 20 Lekin silǝr roⱨlarning silǝrgǝ boysunƣanliⱪi tüpǝylidin xadlanmanglar, bǝlki naminglarning ǝrxlǝrdǝ pütülgǝnliki tüpǝylidin xadlininglar, — dedi.■

Əysaning huxalliⱪi

Mat. 11:25-27; 13:16-17

21 Xu waⱪitta, Əysa roⱨta huxallinip mundaⱪ dedi:

«Asman-zemin Igisi i Ata! Sǝn bu ⱨǝⱪiⱪǝtlǝrni danixmǝn wǝ ǝⱪilliⱪlardin yoxurup, sǝbiy balilarƣa axkariliƣanliⱪing üqün seni mǝdⱨiyilǝymǝn! Bǝrⱨǝⱪ, i Ata, nǝziringdǝ bundaⱪ ⱪilix rawa idi.□  ■

22 Ⱨǝmmǝ manga Atamdin tǝⱪdim ⱪilindi; Oƣulning kimlikini Atidin baxⱪa ⱨeqkim bilmǝydu, wǝ Atiningmu kimlikini Oƣul wǝ Oƣul axkarilaxni layiⱪ kɵrgǝn kixilǝrdin baxⱪa ⱨeqkim bilmǝydu».■

23 Andin u muhlisliriƣa burulup, ularƣa astiƣina:

Silǝr kɵrüwatⱪan ixlarni kɵrgǝn kɵzlǝr nǝⱪǝdǝr bǝhtliktur! □  ■ 24 Qünki mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, nurƣun pǝyƣǝmbǝrlǝr wǝ padixaⱨlar silǝr kɵrgǝn ixlarni kɵrüxkǝ intizar bolƣini bilǝn ularni kɵrmigǝn; wǝ silǝr anglawatⱪan ixlarni anglaxⱪa intizar bolƣini bilǝn, ularni anglap baⱪmiƣan, — dedi.■

Meⱨriban Samariyǝlik toƣrisidiki tǝmsil

25 Wǝ mana, Tǝwrat ustazliridin biri ornidin turup Əysani sinimaⱪqi bolup:

— Ustaz, mǝnggülük ⱨayatⱪa waris bolmaⱪ üqün nemǝ ixni ⱪilixim kerǝk? — dǝp soridi.□

26 U jawabǝn: — Tǝwrat ⱪanunida nemǝ pütülgǝn? Buningƣa ɵzüng ⱪandaⱪ ⱪaraysǝn? — dedi.□

27 Ⱨeliⱪi kixi jawabǝn:

— «Pǝrwǝrdigar Hudayingni pütün ⱪǝlbing, pütün jening, pütün küqüng wǝ pütün zeⱨning bilǝn sɵygin»; wǝ «Ⱪoxnangni ɵzüngni sɵygǝndǝk sɵy» — dedi.□  ■

28 Əysa uningƣa: — Toƣra jawab bǝrding. Mana xundaⱪ ⱪilsang ⱨayat bolisǝn, — dedi.□

29 Lekin ɵzini ⱨǝⱪⱪaniy dǝp ispatlimaⱪqi bolup, Əysadin yǝnǝ sorap:

— Əmdi «Mening ⱪoxnam» kimdur? — dedi.□

30 Əysa jawabǝn mundaⱪ dedi:

— Bir adǝm Yerusalemdin Yeriho xǝⱨirigǝ qüxüwetip, yolda ⱪaraⱪqilarning ⱪoliƣa qüxüp ⱪaptu. Ⱪaraⱪqilar uning kiyim-keqǝklirini salduruwelip, uni yarilandurup, qala ɵlük ⱨalda taxlap ketiptu. 31 Wǝ xundaⱪ boldiki, mǝlum bir kaⱨin xu yoldin qüxüwetip, ⱨeliⱪi adǝmni kɵrüp, yolning u qeti bilǝn mengip ɵtüp ketiptu. □ 32 Xuningdǝk bir Lawiyliⱪ roⱨaniy bu yǝrgǝ kǝlgǝndǝ, yeniƣa kelip ⱪarap ⱪoyup, yolning u qeti bilǝn mengip ɵtüp ketiptu. □ 33 Lekin sǝpǝrdǝ bolƣan bir Samariyǝlik ⱨeliⱪi adǝmning yeniƣa kǝlgǝndǝ, uni kɵrüpla iq aƣritiptu □ 34 wǝ aldiƣa berip, jaraⱨǝtlirigǝ may wǝ xarab ⱪuyup, tengip ⱪoyuptu. Andin uni ɵz uliƣiⱪa mindürüp, bir sarayƣa elip berip, u yǝrdǝ ⱨalidin hǝwǝr aptu. 35 Ətisi yolƣa qiⱪⱪanda, ikki kümüx dinarni elip saraywǝngǝ berip: «Uningƣa ⱪarap ⱪoyung, buningdin artuⱪ qiⱪim bolsa, ⱪaytiximda sizgǝ tɵlǝymǝn» dǝptu.□

36  Əmdi Əysa ⱨeliⱪi ustazdin:

— Seningqǝ, bu üq adǝm iqidǝ ⱪaysisi ⱪaraⱪqilarning ⱪoliƣa qüxkǝn ⱨeliⱪi kixigǝ ⱨǝⱪiⱪiy ⱪoxna bolƣan? — dǝp soridi.□

37 — Uningƣa meⱨribanliⱪ kɵrsǝtkǝn kixi, — dǝp jawab bǝrdi u.

Əysa uningƣa: — Undaⱪ bolsa, sǝn ⱨǝm berip xuningƣa ohxax ⱪilƣin, — dedi.

Əysaning Marta wǝ Mǝryǝmdǝ meⱨman boluxi

38 Wǝ xundaⱪ boldiki, u muhlisliri bilǝn billǝ yolda ketiwetip, mǝlum bir yeziƣa kirdi. U yǝrdǝ Marta isimlik bir ayal uni ɵyigǝ qaⱪirip meⱨman ⱪildi. □ 39 Martaning Mǝryǝm isimlik bir singlisi bar idi. U Əysaning ayiƣi aldida olturup, uning sɵz-kalamini tingxiwatatti. 40 Əmdi meⱨmanlarni kütüx ixlirining kɵplükidin kɵngli bɵlünüp kǝtkǝn Marta Əysaning aldiƣa kelip:

— I Rǝb, singlimning meni meⱨman kütkili yalƣuz taxlap ⱪoyƣiniƣa karing bolmamdu? Uni manga yardǝmlixixkǝ buyruƣin! — dedi.

41 Lekin Əysa uningƣa jawabǝn:

— Əy Marta, Marta, sǝn kɵp ixlarning ƣemini yǝp awarǝ bolup yürüwatisǝn. □ 42 Biraⱪ birla ix zɵrürdur; wǝ Mǝryǝm xuningdin ɵzigǝ nesiwǝ bolidiƣan yahxi ülüxni tallidi; bu ⱨǝrgiz uningdin tartiwelinmaydu — dedi.□

11

Dua ⱪilix toƣrisidiki tǝlim

Mat. 6:9-15

1 Əmdi xundaⱪ boldiki, u bir yǝrdǝ dua ⱪiliwatatti; dua ayaƣlaxⱪanda, muhlisliridin biri uningdin:

— I Rǝb, Yǝⱨya ɵz muhlisliriƣa ɵgǝtkinidǝk, sǝnmu bizgǝ dua ⱪilixni ɵgǝtsǝng, — dedi.

2 U ularƣa mundaⱪ dedi:

— Dua ⱪilƣininglarda, mundaⱪ dǝnglar:

«I Ata,

Sening naming muⱪǝddǝs dǝp uluƣlanƣay.

Sening padixaⱨliⱪing kǝlgǝy.

3 Ⱨǝr künlük nenimizni bizgǝ ⱨǝrküni bǝrgǝysǝn.

4 Bizgǝ ⱪǝrzdar bolƣan ⱨǝrkimni kǝqürginimizdǝk,

Sǝnmu gunaⱨlirimizni kǝqürgǝysǝn.

Bizni azduruluxlarƣa uqratⱪuzmiƣaysǝn».□

5 U sɵzini dawam ⱪilip ularƣa mundaⱪ dedi:

— Silǝrning iqinglardin biringlarning bir dosti bolup, yerim keqidǝ uning ⱪexiƣa berip: Əy dostum, manga üq nan ɵtnǝ bǝrgin; 6 qünki manga sǝpǝrdin bir dostum kǝldi wǝ uning aldiƣa ⱪoyƣudǝk bir nǝrsǝm ⱪalmaptu, desǝ, 7 u ɵyining iqidǝ turup: «Meni awarǝ ⱪilmiƣin, ixik taⱪaⱪliⱪ, balilar orunda yenimda yatidu. Sanga elip berixkǝ ⱪopalmaymǝn», deyixi mumkin.□ 8 Silǝrgǝ xuni eytimǝnki, gǝrqǝ u uning dosti bolux süpiti bilǝn berixkǝ ornidin turmisimu, uning hijil bolmay ⱪayta-ⱪayta yalwuruxi bilǝn u qoⱪum ornidin turup, ⱪanqǝ lazim bolsa uningƣa beridu.□ 9 Xuning üqün mǝn silǝrgǝ eytayki, tilǝnglar, silǝrgǝ ata ⱪilinidu; izdǝnglar, tapisilǝr. Ixikni qekinglar, eqilidu. ■ 10 Qünki ⱨǝrbir tiligüqi tiliginigǝ erixidu; izdigüqi izdiginini tapidu; ixikni qǝkküqilǝrgǝ ixik eqilidu. 11 Aranglarda ata bolƣuqilar ɵz oƣli nan tǝlǝp ⱪilsa, uningƣa tax beridiƣanlar barmu?! Yaki beliⱪ tǝlǝp ⱪilsa, yilan beridiƣanlar barmu? ■ 12 Tuhum tǝlǝp ⱪilsa, qayan beridiƣanlar barmu? 13 Əmdi silǝr rǝzil turup ɵz pǝrzǝntliringlarƣa yahxi iltipatlarni berixni bilgǝn yǝrdǝ, ǝrxtiki Ata Ɵzidin tiligǝnlǝrgǝ Muⱪǝddǝs Roⱨni tehimu ata ⱪilmasmu?

Əysa «Bǝǝlzǝbul», yǝni Xǝytandin küqlüktur

Mat. 12:22-30; Mar. 3:20-27

14 Əmdi u bir kixidin «adǝmni gaqa ⱪilƣuqi» jinni ⱨǝydiwǝtkǝndǝ, xundaⱪ boldiki, jin uningdin qiⱪⱪanda, gaqa zuwanƣa kǝldi. Halayiⱪ buningƣa intayin ⱨǝyran boluxti. □  ■ 15 Biraⱪ ulardin bǝziliri: «U jinlarni jinlarning ǝmiri bolƣan Bǝǝlzǝbulƣa tayinip ⱨǝydiwetidu» — dedi. □  ■ 16 Wǝ baxⱪa bǝzilǝr uni sinax mǝⱪsitidǝ uningdin bizgǝ asmandin bir mɵjizilik alamǝt kɵrsǝtsǝng, dǝp tǝlǝp ⱪilƣili turdi. □ 17 Lekin u ularning nemǝ oylawatⱪanliⱪini bilip ularƣa mundaⱪ dedi:

— Ɵz iqidin bɵlünüp ɵzara soⱪuxⱪan ⱨǝrⱪandaⱪ padixaⱨliⱪ wǝyran bolidu; wǝ ⱨǝrⱪandaⱪ ailǝ ɵz iqidin bɵlünüp ɵzara soⱪuxsa zawalliⱪⱪa yüz tutidu. ■ 18 Xuningƣa ohxax, ǝgǝr Xǝytan ɵz-ɵzigǝ ⱪarxi qiⱪⱪan bolsa, undaⱪta, uning padixaⱨliⱪi ⱪandaⱪmu put tirǝp turalisun? Qünki silǝr meni, «Jinlarni Bǝǝlzǝbulƣa tayinip ⱨǝydǝydikǝn» dǝysilǝr. 19 Əgǝr mǝn jinlarni Bǝǝlzibulƣa tayinip ⱪoƣlisam, silǝrning pǝrzǝntliringlar kimgǝ tayinip jinlarni ⱪoƣlaydu?! Xunga ular silǝr toƣruluⱪ ⱨɵküm qiⱪarsun! □

20 Lekin mǝn Hudaning barmiⱪi bilǝn jinlarni ⱪoƣlisam, undaⱪta Hudaning padixaⱨliⱪi üstünglarƣa qüxüp namayan bolƣan bolidu. □ 21 Toluⱪ ⱪorallanƣan küqtünggür ɵz ɵyini ⱪoƣdap turƣanda, uning mal-mülki aman ⱪalidu; 22 lekin uningdin küqtünggür biri uning üstigǝ ⱨujum ⱪilip uni yǝngsǝ, uning tayanƣan ⱪorallirini tartiwalidu wǝ mal-mülüklirini olja ⱪilip ɵzidikilǝrgǝ tǝⱪsim ⱪilip beridu.□

23 Mǝn tǝrǝptǝ turmiƣanlar manga ⱪarxi turƣuqidur. Mǝn tǝrǝpkǝ adǝmlǝrni yiƣmiƣuqilar bolsa tozutuwǝtküqidur.

24 Napak roⱨ birawning tenidin qiⱪiriwetilixi bilǝn, u ⱪurƣaⱪ jaylarni qɵrgilǝp yürüp birǝr aramgaⱨni izdǝydu; biraⱪ tapalmiƣandin keyin, «mǝn qiⱪⱪan makanimƣa ⱪaytay!» dǝydu. □  ■ 25  Xuning bilǝn ⱪaytip kelip, xu makanining pakiz tazilanƣanliⱪini wǝ rǝtlǝngǝnlikini bayⱪaydu-dǝ, 26 berip ɵzidinmu bǝttǝr yǝttǝ roⱨni baxlap kelidu; ular kirip billǝ turidu. Buning bilǝn ⱨeliⱪi adǝmning keyinki ⱨali burunⱪidinmu tehimu yaman bolidu.□  ■

Ⱨǝⱪiⱪiy bǝht

27 Wǝ xundaⱪ boldiki, u bu gǝplǝrni ⱪiliwatⱪanda, kɵpqilik arisida bir ayal awazini kɵtürüp:

— Seni kɵtürgǝn ⱪorsaⱪ wǝ emitkǝn ǝmqǝk bǝhtliktur! — dedi.

28 Biraⱪ u jawabǝn: — Bǝlki Hudaning sɵzini anglap, Uningƣa itaǝt ⱪilidiƣanlar bǝhtliktur! — dedi.■

Karamǝt kɵrsitix tǝlipi

Mat. 12:38-42; Mar. 8:12

29 Xu qaƣda, top-tap adǝmlǝr uning ǝtrapiƣa olaxⱪanda, u mundaⱪ sɵzlǝxkǝ baxlidi:

— Bu dǝwr dǝrwǝⱪǝ rǝzil bir dǝwrdur; u mɵjizilik bir alamǝtning kɵristilixni istǝp yüridu. Biraⱪ buningƣa «Yunus pǝyƣǝmbǝrdǝ kɵrülgǝn mɵjizilik alamǝt»tin baxⱪa ⱨeqⱪandaⱪ ikkinqi bir alamǝt kɵrsitilmǝydu. □  ■ 30 Qünki Yunus pǝyƣǝmbǝrning ɵzi Ninǝwǝ xǝⱨiridikilǝrgǝ alamǝt-karamǝt bolƣiniƣa ohxax, Insan’oƣlimu bu dǝwrgǝ yǝnǝ xundaⱪ bolidu.

31 Ⱪiyamǝt küni «Jǝnubtin kǝlgǝn ayal padixaⱨ»mu bu dǝwrdikilǝr bilǝn tǝng tirilip, ularning gunaⱨlirini bekitidu. Qünki u Sulaymanning dana sɵzlirini anglax üqün yǝr yüzining qetidin kǝlgǝn; wǝ mana, Sulaymandinmu uluƣ birsi muxu yǝrdǝ turidu. □  ■

32 Ⱪiyamǝt küni Ninǝwǝlikilǝr bu dǝwrdikilǝr bilǝn tǝng ⱪopup, bu dǝwrdikilǝrning gunaⱨlirini bekitidu. Qünki Ninǝwǝliklǝr Yunus pǝyƣǝmbǝr jakarliƣan hǝwǝrni anglap towa ⱪilƣan; wǝ mana, Yunus pǝyƣǝmbǝrdinmu uluƣ birsi muxu yǝrdǝ turidu!□  ■

Hudaning yoruⱪluⱪini kixilǝr pütkül wujudi bilǝn ⱪobul ⱪilixi kerǝk

Mat. 5:15; 6:22-23

33 Ⱨeqkim qiraƣni yeⱪip ⱪoyup, uni yoxurun jayda ⱪoymas, yaki üstigǝ sewǝtni kɵmtürüp ⱪoymas, bǝlki qiraƣdanning üstigǝ ⱪoyidu; buning bilǝn ɵygǝ kirgǝnlǝr yoruⱪluⱪni kɵridu. □  ■

34 Tǝnning qiriƣi kɵzdur. Xunga ǝgǝr kɵzüng sap bolsa, pütün wujudung yorutulidu. Lekin ǝgǝr kɵzüng hunük bolsa pütün wujudung ⱪarangƣu bolidu. □  ■ 35 Xuning üqün ⱨezi bolƣinki, wujudungdiki «yoruⱪluⱪ» ⱪarangƣuluⱪ bolmisun! □ 36 Əmdi ǝgǝr barqǝ wujudung yoruⱪ bolsa wǝ uning ⱨeq yeri ⱪarangƣu bolmisa, wujudung huddi qiraƣ parlaⱪ nuri bilǝn seni yorutⱪandǝk tamamǝn ayding bolidu.

Pǝrisiylǝr bilǝn Tǝwrat ustazlirining sahtipǝzlikini ǝyiblǝx

Mat. 23:1-36; Mar. 12:38-40; Luⱪa 20:45-47

37 Əysa sɵz ⱪiliwatⱪanda, bir Pǝrisiy uni ɵyigǝ ƣizaƣa tǝklip ⱪildi. Xuning bilǝn u ɵygǝ kirip, dastihanda olturdi. □ 38 Lekin ⱨeliⱪi Pǝrisiy uning tamaⱪtin ilgiri ⱪol yumiƣinini kɵrüp, intayin ⱨǝyran boldi. □ 39 Lekin Rǝb uningƣa:

— Əmdi silǝr ǝy Pǝrisiylǝr, qinǝ-ⱪaqilarning texinila yuyup pakizliƣininglar bilǝn iqinglar ⱨǝrtürlük ⱨerislik wǝ rǝzillikkǝ tolƣandur. ■

40 Əy nadanlar, texini Yaratⱪuqi iqinimu yaratⱪan ǝmǝsmu?! 41 Əmdi ɵz iq-iqinglardin hǝyrhaⱨliⱪ ⱪilinglar wǝ mana, ⱨǝmmǝ nǝrsǝ silǝrgǝ pakiz bolidu.□  ■

42 Ⱨalinglarƣa way, ǝy Pǝrisiylǝr! Qünki silǝr ⱨǝtta yalpuz bilǝn suzapning wǝ ⱨǝrhil dora-dǝrmanlarning ondin birini ɵxrǝ ⱪilip Hudaƣa ataysilǝr-yu, biraⱪ adalǝt wǝ Hudaning muⱨǝbbitini ⱨeq etibarƣa almay ketiwerisilǝr. Dǝrwǝⱪǝ, awwal muxu ixlarni orundixinglar kerǝk, andin xu ixlarnimu ada ⱪilmay ⱪoymasliⱪinglar kerǝk.□  ■

43 Ⱨalinglarƣa way, ǝy pǝrisiylǝr! Qünki silǝr sinagoglarda aldinⱪi orunlarda olturuxⱪa, bazarlarda kixilǝrning silǝrgǝ bolƣan ⱨɵrmǝtlik salamliriƣa amraⱪsilǝr. □  ■ 44 Silǝrgǝ way! Qünki silǝr huddi kixilǝr ketiwetip, üstigǝ dǝssǝp selipmu sǝzmǝy ɵtüp kǝtkǝn gɵrlǝrgǝ ohxaysilǝr! — dedi.□  ■

45 Tǝwrat ǝⱨliliridin biri uningƣa:

— Ustaz, bularni eytⱪining bizgimu ⱨaⱪarǝt boldi! — dedi.

46 U uningƣa mundaⱪ jawab bǝrdi:

— Silǝrgimu way, ǝy Tǝwrat ǝⱨliliri! Qünki silǝr kɵtürǝlmigüdǝk eƣir yüklǝrni adǝmlǝrning zimmisigǝ artip ⱪoysilǝr-yu, ǝmma ɵzünglar bu yüklǝrni kɵtürüxkǝ birmu barmiⱪinglarni tǝgküzmǝysilǝr! □  ■ 47 Silǝrgǝ way! Qünki pǝyƣǝmbǝrlǝrning ⱪǝbrilirini yasap keliwatisilǝr, lekin ata-bowiliringlar ularni ɵltürdi. ■ 48 Xuning bilǝn silǝr ata-bowiliringlar ⱪilƣanliriƣa razi bolƣanliⱪinglarƣa guwaⱨliⱪ berisilǝr. Qünki ular pǝyƣǝmbǝrlǝrni ɵltürdi wǝ silǝr ularning ⱪǝbrilirini yasaysilǝr. □ 49 Bu sǝwǝbtinmu Hudaning danaliⱪi dǝyduki: «Mǝn ularƣa pǝyƣǝmbǝrlǝr wǝ rosullarni ǝwǝtimǝn wǝ bulardin bǝzilirini ular ɵltüridu wǝ bǝzilirini ziyankǝxlik bilǝn ⱪoƣliwetidu». □  ■ 50-51 Xuning bilǝn dunya apiridǝ bolƣandin buyanⱪi barliⱪ pǝyƣǝmbǝrlǝrning tɵkülgǝn ⱪan ⱪǝrzliri, yǝni Ⱨabilning tɵkülgǝn ⱪenidin tartip taki ibadǝthanidiki ⱪurbangaⱨ bilǝn muⱪǝddǝs jay ariliⱪida ⱪǝtl ⱪilinƣan kaⱨin Zǝkǝriyaning tɵkülgǝn ⱪeniƣiqǝ barliⱪ ⱪan ⱪǝrzlǝr üqün muxu dǝwrdikilǝrdin ⱨesab elinidu. Mǝn silǝrgǝ bǝrⱨǝⱪ xuni eytip ⱪoyayki, bularning ⱨǝmmisi muxu dǝwrdin elinidiƣan bolidu!□  ■

52 Ⱨalinglarƣa way, ǝy Tǝwrat ǝⱨliliri! Qünki ⱨekmǝt hǝzinisining aqⱪuqini elip turup, ɵzünglar uning iqigǝ kirmidinglar wǝ kirǝy degǝnlǝrnimu kirgüzmidinglar.■

53 U xu yǝrdin qiⱪⱪandin keyin, Tǝwrat ustazliri bilǝn Pǝrisiylǝr uning bilǝn ⱪattiⱪ ⱪarxilixip, uningƣa kɵp ixlarni muzakirilixixkǝ ⱪistidi □ 54 wǝ uning üstidin xikayǝt ⱪilixⱪa sɵzidin birǝr ǝyib tepiwelixⱪa paylap yürǝtti.

12

Sahtipǝzliktin ⱨoxyar bolux

Mat. 10:19-20; 10:28-33; 12:32

1 Xu qaƣlarda, mingliƣan kixilǝr yiƣilip, bir-birini dǝssiwǝtküdǝk ⱪista-ⱪistang boluxup kǝtkǝndǝ, u awwal muhlisliriƣa sɵz ⱪilip mundaⱪ dedi:

— Pǝrisiylǝrning eqitⱪusidin, yǝni sahtipǝzlikidin ⱨoxyar bolunglar. □  ■ 2 Qünki yoxurulƣan ⱨeqⱪandaⱪ ix axkarilanmay ⱪalmaydu, wǝ ⱨeqⱪandaⱪ mǝhpiy ix ayan bolmay ⱪalmaydu.■ 3 Xunga silǝrning ⱪarangƣuda eytⱪanliringlar yoruⱪta anglinidu; ɵyning iqkiridǝ hupiyanǝ piqirlaxⱪanliringlarmu ɵgzilǝrdǝ jakarlinidu.□

4 Mǝn silǝr dostlirimƣa xuni eytimǝnki, tǝnni ɵltürüp, baxⱪa ⱨeq ix ⱪilalmaydiƣanlardin ⱪorⱪmanglar.■ 5 Lekin mǝn silǝrgǝ kimdin ⱪorⱪuxunglar kerǝklikini kɵrsitip ⱪoyay: Ɵltürgǝndin keyin, dozahⱪa taxlaxⱪa ⱨoⱪuⱪluⱪ bolƣuqidin ⱪorⱪunglar; bǝrⱨǝⱪ silǝrgǝ eytay — Uningdin ⱪorⱪunglar!

6 Bǝx ⱪuxⱪaq ikki tiyingǝ setilidiƣu? Lekin ularning ⱨeqbirimu Huda tǝripidin untulup ⱪalƣini yoⱪ.□  ■ 7 Lekin ⱨǝtta ⱨǝrbir tal qeqinglarmu sanalƣandur. Xundaⱪ ikǝn, ⱪorⱪmanglar; silǝr nurƣunliƣan ⱪuxⱪaqtin ⱪimmǝtliksilǝr!■

Əysani etirap ⱪilix wǝ ⱪilmasliⱪ

8 — Biraⱪ mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, kim meni insanlarning aldida etirap ⱪilsa, Insan’oƣlimu uni Hudaning pǝrixtiliri aldida etirap ⱪilidu.■ 9 Biraⱪ insanlarning aldida meni tonumiƣan kixi, Hudaning pǝrixtiliri aldidimu tonulmaydu.■

10 Insan’oƣliƣa ⱪarxi sɵz ⱪilƣan ⱨǝrⱪandaⱪ kixi kǝqürümgǝ erixǝlǝydu; lekin Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa kupurluⱪ ⱪilƣuqi bolsa kǝqürümgǝ erixǝlmǝydu.□  ■

11 Lekin kixilǝr silǝrni sinagoglarƣa yaki ⱨɵkümdarlar wǝ ǝmǝldarlarning aldiƣa elip berip soraⱪⱪa tartⱪanda, «Ərzgǝ ⱪandaⱪ jawab bǝrsǝm?» yaki «Nemǝ desǝm bolar?» dǝp ǝndixǝ ⱪilmanglar. ■ 12 Qünki nemǝ deyix kerǝklikini xu waⱪti-saitidǝ Muⱪǝddǝs Roⱨ silǝrgǝ ɵgitidu.

Əⱪilsiz bay ⱨǝⱪⱪidiki tǝmsil

13 Kɵpqilik arisidin birsi uningƣa:

— Ustaz, akamƣa atimizdin ⱪalƣan mirasni mǝn bilǝn tǝng ülixixkǝ buyruƣayla — dedi.

14 Lekin u uningƣa jawabǝn: — Buradǝr, kim meni silǝrning üstünglarƣa sotqi yaki ülǝxtürgüqi ⱪildi? — dedi. □ 15 U kɵpqilikkǝ ⱪarap: — Pǝhǝs bolup ɵzünglarni ⱨǝrhil tamahorluⱪtin saⱪlanglar. Qünki insanning ⱨayati uning mal-mülüklirining kɵplükigǝ baƣliⱪ ǝmǝstur, dedi.■

16 Andin u ularƣa mundaⱪ bir tǝmsilni eytip bǝrdi:

— «Bir bayning yeri mol ⱨosul beriptu. 17 U kɵnglidǝ «Ⱪandaⱪ ⱪilay? Qünki bunqiwala ⱨosulni ⱪoyƣudǝk yerim yoⱪ» — dǝp oylaptu. 18 Andun u: — «Mundaⱪ ⱪilay: — Ⱨazirⱪi ambarlirimni quwuwetip, tehimu qongini yasap, barliⱪ mǝⱨsulatlirim wǝ baxⱪa mal-mülüklirimni xu yǝrgǝ yiƣip saⱪlay! 19 Andin ɵz-ɵzümgǝ: «Əy jenim, yiƣip saⱪliƣan, kɵp yil yǝtküdǝk nemǝtliring bar, raⱨǝt iqidǝ yǝp-iqip hux bolƣin!» dǝydiƣan bolimǝn» dǝp oylaptu.■

20 Lekin Huda uningƣa:

«Əy ǝhmǝⱪ, bügün keqila jening sǝndin tǝlǝp ⱪilip elinidu; undaⱪta bu topliƣining kimgǝ ⱪalidu?» dǝptu.■

21 Hudaning aldida dɵlǝtmǝn bolmay, ɵzigǝ hǝzinǝ yiƣⱪanning ⱨali xundaⱪ bolar».

Etiⱪadqilar ǝndixǝ ⱪilmasliⱪi kerǝk

Mat. 6:19-21, 25-34

22 Andin u muhlisliriƣa mundaⱪ dedi:

— Xuning üqün mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, turmuxunglar toƣruluⱪ, nemǝ yǝrmiz yaki nemǝ kiyǝrmiz, dǝp ǝndixǝ ⱪilmanglar. ■ 23 Qünki ⱨayatliⱪ yemǝkliktin, tǝn kiyim-keqǝktin ǝzizdur. 24 Ⱪuzƣunlarƣa ⱪaranglar! Ular terimaydu wǝ yiƣmaydu, ularning ambar, iskilatlirimu yoⱪ. Lekin Huda ularnimu ozuⱪlanduridu. Silǝr ⱪuxlardin ⱪanqilik ǝziz-ⱨǝ! ■ 25 Aranglarda ⱪaysinglar ƣǝm-ⱪayƣu bilǝn ɵmrünglarni birǝr saǝt uzartalaysilǝr? □  ■ 26 Əgǝr xunqilik kiqikkinǝ ixmu ⱪolunglardin kǝlmisǝ, nemǝ üqün ⱪalƣan ixlar toƣrisida ƣǝm-ǝndixǝ ⱪilisilǝr? 27 Nelupǝrlǝrning ⱪandaⱪ ɵsidiƣanliⱪiƣa ⱪarap beⱪinglar! Ular ǝmgǝkmu ⱪilmaydu, qaⱪmu egirmǝydu; lekin silǝrgǝ xuni eytayki, ⱨǝtta Sulayman toluⱪ xan-xǝrǝptǝ turƣandimu uning kiyinixi nilupǝrlǝning bir güliqilikimu yoⱪ idi. □ 28 Əy ixǝnqi ajizlar! Əmdi Huda daladiki bügün eqilsa, ǝtisi ⱪurup oqaⱪⱪa selinidiƣan axu gül-giyaⱨlarni xunqǝ bezigǝn yǝrdǝ, silǝrni tehimu kiyindürmǝsmu?! 29 Xundaⱪ ikǝn, nemǝ yǝymiz, nemǝ iqimiz dǝp bax ⱪaturmanglar, ⱨeqnemidin ǝndixǝ ⱪilmanglar. □ 30 Qünki ⱨǝrⱪaysi ǝldikilǝr mana xundaⱪ ⱨǝmmǝ nǝrsilǝrgǝ intilidu. Biraⱪ Atanglar silǝrning bu nǝrsilǝrgǝ moⱨtajliⱪinglarni bilidu; □ 31 xundaⱪ ikǝn, Uning padixaⱨliⱪiƣa intilinglar wǝ u qaƣda, bularning ⱨǝmmisi silǝrgǝ ⱪoxulup nesip bolidu.■

32 Ⱪorⱪmanglar, i kiqik pada! Qünki Atanglar padixaⱨliⱪni silǝrgǝ ata ⱪilixni hux kɵrdi. □ 33 Mal-mülkünglarni setip, kǝmbǝƣǝllǝrgǝ hǝyrhaⱨliⱪ ⱪilinglar. Ɵzünglarƣa uprimaydiƣan ⱨǝmyan, ǝrxlǝrdǝ ⱨǝrgiz tügǝp kǝtmǝydiƣan bir hǝzinǝ ⱨazirlanglar; — xu yǝrdǝ oƣri yeⱪin kǝlmǝydu, küyǝ yǝp yoⱪap kǝtmǝydu. ■ 34 Qünki bayliⱪinglar ⱪǝyǝrdǝ bolsa, ⱪǝlbinglarmu xu yǝrdǝ bolidu.

Mǝsiⱨning kelixigǝ tǝyyar bolunglar!

Mat. 24:45-51

35 Silǝr belinglarni qing baƣlap, qiraƣliringlarni yandurup turunglar; ■ 36 huddi hojayinining toy ziyapitidin ⱪaytip kelixini kütüp turƣan qakarlardǝk, ⱨǝrdaim tǝyyar turunglar. Xuning bilǝn hojayin kelip ixikni ⱪaⱪⱪanda, qakarlar dǝrⱨal qiⱪip ixikni aqidiƣan bolidu. 37 Hojayin ⱪaytip kǝlgǝndǝ, qakarlirining oyƣaⱪ, tǝyyar turƣanliⱪini kɵrsǝ, bu qakarlarning bǝhtidur! Mǝn silǝrgǝ bǝrⱨǝⱪ xuni eytip ⱪoyayki, hojayin ɵzi belini baƣlap, ularni dastihanƣa olturƣuzup, ularning aldiƣa kelip xǝhsǝn ɵzi ularni kütüwalidu! 38 Wǝ ǝgǝr hojayin ikkinqi yaki üqinqi jesǝktǝ kǝlsimu, qakarlirining xundaⱪ oyƣaⱪliⱪini kɵrsǝ, bu ularning bǝhtidur!□  ■

39 Lekin xuni bilip ⱪoyunglarki, ǝgǝr ɵy igisi oƣrining keqidǝ ⱪaysi waⱪitta kelidiƣanliⱪini bilgǝn bolsa, u oyƣaⱪ turup oƣrining ɵygǝ texip kirixigǝ ⱨǝrgiz yol ⱪoymaytti! □  ■ 40 Xuning üqün silǝrmu ⱨǝrdaim tǝyyar turunglar; qünki Insan’oƣli silǝr oylimiƣan waⱪit-saǝttǝ ⱪaytip kelidu.■

41 Petrus uningdin: — I Rǝb, sǝn bu tǝmsilni bizgila ⱪaritip eyttingmu yaki ⱨǝmmǝylǝngǝ ⱪaritipmu? — dǝp soridi.

42 Rǝb mundaⱪ dedi:

— Hojayini ɵz ɵyidikilǝrgǝ mǝs’ul ⱪilip, ularƣa tegixlik bolƣan axliⱪni waⱪti-waⱪtida tǝⱪsim ⱪilip berixkǝ tǝyinlǝydiƣan ixǝnqlik wǝ pǝmlik ƣojidar kim bolidu? □  ■ 43 Hojayin ɵyigǝ ⱪaytⱪanda, qakirining xundaⱪ ⱪiliwatⱪinining üstigǝ kǝlsǝ, bu qakarning bǝhtidur! 44 Mǝn silǝrgǝ bǝrⱨǝⱪ xuni eytip ⱪoyayki, hojayin uni pütün igilikini baxⱪuruxⱪa ⱪoyidu. 45 Lekin mubada xu qakar kɵnglidǝ: «Hojayinim ⱨayal bolup ⱪalidu» dǝp, baxⱪa qakarlar wǝ dedǝklǝrni bozǝk ⱪilixⱪa wǝ yǝp-iqip, mǝst boluxⱪa baxlisa, 46 Xu qakarning hojayini kütülmigǝn bir küni, oylimiƣan bir waⱪitta ⱪaytip kelidu wǝ uni kesip ikki parqǝ ⱪilip, uning nesiwisini etiⱪadsizlar bilǝn ohxax tǝⱪdirdǝ bekitidu.

47 Əmdi hojayinining iradisini bilip turup, tǝyyarlinip turmiƣan wǝ hojayinining iradisi boyiqǝ ⱪilmiƣan qakar boluxiƣa tayaⱪ yǝydu. ■ 48 Biraⱪ hojayinining iradisini bilmǝy turup, tayaⱪ yeyixkǝ tegixlik ixlarni ⱪilƣan qakar azraⱪ tayaⱪ yǝydu. Kimgǝ kɵp berilsǝ, uningdin tǝlǝp ⱪilinidiƣini kɵp bolidu. Qünki adǝmlǝr kimgǝ kɵp amanǝt ⱪoyƣan bolsa, uningdin tǝlǝp ⱪilidiƣinimu kɵp bolidu.

Mǝsiⱨning tutaxturmaⱪqi bolƣan oti

Mat. 10:34-36

49 Mǝn yǝr yüzigǝ ot taxlap tutaxturuxⱪa kǝldim wǝ bu otning tutixixiƣa nǝⱪǝdǝr tǝⱪǝzzamǝn! 50 Lekin mǝn aldi bilǝn bir qɵmüldürüx bilǝn qɵmüldürülüxüm kerǝk wǝ bu qümüldürülüxüm ǝmǝlgǝ axurulƣuqǝ intayin ⱪiynilimǝn! □  ■ 51 Silǝr meni yǝr yüzigǝ tinqliⱪ elip kǝldimikin, dǝp oylap ⱪaldinglarmu? Yaⱪ, mǝn xuni silǝrgǝ eytayki, tinqliⱪ ǝmǝs, bɵlünüx elip kǝldim! ■ 52 Qünki buningdin keyin, bir ɵydiki bǝx kixi bɵlünidu; üqi ikkisigǝ ⱪarsi wǝ ikkisi üqigǝ ⱪarxi bɵlünidu. 53 Ata oƣliƣa wǝ oƣul atisiƣa, ana ⱪiziƣa wǝ ⱪiz anisiƣa, ⱪeynana kelinigǝ wǝ kelin ⱪeynanisiƣa ⱪarxi turidu.■

Hudaning ƣǝzipidin agaⱨlanduridiƣan bexarǝtlik alamǝtlǝr

Mat. 16:2-3

54 Əysa yǝnǝ toplaxⱪan adǝmlǝrgǝ mundaⱪ dedi:

— Silǝr künpetix tǝrǝptin bulutning qiⱪⱪinini kɵrsǝnglar, dǝrⱨal «yamƣur yaƣidu» dǝysilǝr, wǝ dǝrwǝⱪǝ xundaⱪ bolidu. 55 Jǝnub tǝrǝptin xamalning qiⱪⱪinini kɵrsǝnglar, «Ⱨawa issiydu» dǝysilǝr wǝ dǝrwǝⱪǝ xundaⱪ bolidu. 56 Əy sahtipǝzlǝr! Silǝr yǝr bilǝn kɵkning rǝnggini pǝrⱪ etǝlǝysilǝr-yu, ⱪandaⱪsigǝ bu zamanni pǝrⱪ etǝlmǝysilǝr?!

57 Əmdi nemixⱪa ⱪaysi ixlarning durus ikǝnlikigǝ ɵzünglar ⱨɵküm ⱪilip baⱪmaysilǝr?! ■ 58 Qünki dǝwagiring bilǝn birgǝ sotqi aldiƣa barƣiningda, uning bilǝn yolda ketiwatⱪiningda, uning bilǝn yarixip dost boluxⱪa intilgin; bolmisa, u seni sotqiƣa, sotqi bolsa gundipayƣa tapxuridu wǝ gundipay seni zindanƣa taxlaydu. 59 Mǝn sanga xuni eytip ⱪoyayki, ⱪǝrzingning ǝng ahirⱪi bir tiyininimu ⱪoymay tɵlimigüqǝ, xu yǝrdin ⱨǝrgiz qiⱪalmaysǝn.□

13

Towa ⱪilix yaki ⱨalak bolux

1 Xu qaƣda, birnǝqqǝ adǝm uningƣa waliy Pilatusning bir ⱪisim Galiliyǝliklǝrning ⱪenini tɵküp, ularning ⱪanlirini ular ⱪiliwatⱪan ibadǝthanidiki ⱪurbanliⱪning ⱪanliri bilǝn arilaxturƣanliⱪini mǝlum ⱪildi.□

2 U ularƣa jawabǝn mundaⱪ dedi:

— Ularning bu azablarni tartⱪini üqün bu Galiliyǝliklǝrni baxⱪa Galiliyǝliklǝrdin gunaⱨi eƣir dǝp ⱪaramsilǝr? 3 Mǝn silǝrgǝ eytayki, undaⱪ ǝmǝs! Bǝlki silǝr towa ⱪilmisanglar, ⱨǝmminglarmu ohxax aⱪiwǝttǝ ⱨalak bolisilǝr.□ 4 Siloam mǝⱨǝllisidiki munar ɵrülüp qüxüp, on sǝkkiz kixini besip ɵltürüp ⱪoyƣan, silǝr ularni Yerusalemda turuwatⱪan baxⱪlardin ⱪǝbiⱨ, dǝp ⱪaramsilǝr?□ 5 Mǝn silǝrgǝ eytayki, undaⱪ ǝmǝs! Bǝlki silǝr towa ⱪilmisanglar, ⱨǝmminglarmu ohxax aⱪiwǝttǝ ⱨalak bolisilǝr.

Towa ⱪilmasliⱪning aⱪiwiti — mewǝ bǝrmǝydiƣan dǝrǝh

6 Andin u bu tǝmsilni sɵzlǝp bǝrdi:

— Mǝlum bir kixining üzümzarliⱪida tikilgǝn bir tüp ǝnjür dǝrihi bar ikǝn. U u dǝrǝhtin mewǝ izdǝp kǝptu, lekin ⱨeq mewǝ tapalmaptu. 7 U baƣwǝngǝ: «Ⱪara, üq yildin beri bu ǝnjür dǝrihidin mewǝ izdǝp keliwatimǝn, biraⱪ bir talmu mewǝ tapalmidim. Uni kesiwǝt! U nemǝ dǝp yǝrni bikardin-bikar igilǝp turidu?» dǝptu. 8 Lekin baƣwǝn: «Hojayin, uningƣa yǝnǝ bir yil tǝgmigǝyla. Bu waⱪit iqidǝ uning tüwidiki topilarni boxitip, oƣutlap baⱪay. 9 Əgǝr kelǝr yili mewǝ bǝrsǝ, yahxi hop! Biraⱪ bǝrmisǝ, kesiwǝtkǝyla» dǝptu baƣwǝn.

Xabat küni dok ayalni saⱪaytix

10 Bir xabat küni, u bir sinagogta tǝlim beriwatatti. 11 Mana xu yǝrdǝ on sǝkkiz yildin beri zǝiplǝxtürgüqi bir jin tǝripidin tutulup, dɵmqiyip ɵrǝ turalmaydiƣan bir ayal bar idi. □ 12 Əysa uni kɵrgǝndǝ, yeniƣa qaⱪirip:

— Hanim, sǝn bu zǝiplikingdin azad boldung! — dedi. 13 Andin u ⱪolini uning uqisiƣa ⱪoyuwidi, ayal dǝrⱨal ruslinip tik turup, Hudani uluƣlidi.

14 Biraⱪ sinagogning qongi Əysaning xabat küni kesǝl saⱪaytⱪinidin ƣǝzǝplinip, kɵpqilikkǝ:

— Adǝmlǝr ix ⱪilix kerǝk bolƣan altǝ kün bar, xu künlǝrdǝ kelip saⱪaytilinglar; lekin xabat künidǝ undaⱪ ⱪilmanglar, — dedi.□  ■

15 Xunga Rǝb uningƣa mundaⱪ jawab bǝrdi:

— Əy sahtipǝzlǝr! Ⱨǝrbiringlar xabat küni torpaⱪ wǝ exikinglarni oⱪurdin yexip, suƣarƣili baxlimamsilǝr?! □  ■ 16 Əmdi Xǝytan mana on sǝkkiz yil boƣup kǝlgǝn, Ibraⱨimning bir ⱪizi bolƣan bu ayal dǝl xabat künidǝ bu sirtmaⱪtin boxitilsa, bu xabat künining yarixiⱪi bolmamdu?!□

17 U muxu sɵzni ⱪilƣanda, uningƣa ⱪarxi qiⱪⱪanlar hijalǝtkǝ ⱪaldi; biraⱪ halayiⱪ uning ⱪiliwatⱪan ⱨǝmmǝ ajayib ixliridin xadlinip yayridi.

Hudaning padixaⱨliⱪini uruⱪ wǝ hemirturuqⱪa ohxitidiƣan tǝmsillǝr

Mat. 13:31-33; Mar. 4:30-32

18 U sɵzini dawamlaxturup mundaⱪ dedi:

— Hudaning padixaⱨliⱪi nemigǝ ohxaydu? Mǝn uni nemigǝ ohxitay? ■ 19 U goya bir tal ⱪiqa uruⱪiƣa ohxaydu; birsi uni elip ɵz beƣida teriƣanidi; u ɵsüp yoƣan dǝrǝh boldi; asmandiki uqar-ⱪanatlar kelip uning xahlirida uwulidi.□

20-21 U yǝnǝ: — Hudaning padixaⱨliⱪini nemigǝ ohxitay? U huddi eqitⱪuƣa ohxaydu; bir ayal uni ⱪoliƣa elip, üq jawur unning arisiƣa yoxurup, taki pütün hemir bolƣuqǝ saⱪlidi, — dedi.□
  ■

Ⱨayatning tar ixiki

Mat. 7:13-14, 21-23

22  Əysa Yerusalemƣa ⱪarap sǝpirini dawamlaxturup, besip ɵtkǝn ⱨǝrⱪaysi xǝⱨǝr-yezilarda tǝlim berip mangdi. ■ 23 Birǝylǝn uningdin:

— I tǝⱪsir, ⱪutⱪuzulidiƣanlarning sani azmu? — dǝp soridi.

Əysa kɵpqilikkǝ mundaⱪ jawab bǝrdi:

24 — Silǝr tar ixiktin kirixkǝ kürǝx ⱪilinglar. Qünki mǝn silǝrgǝ xuni eytayki, nurƣun adǝmlǝr kirǝy dǝp izdǝnsimu, ǝmma kirǝlmǝydu. ■ 25 Ɵyning igisi ornidin turup ixikni taⱪiƣandin keyin, silǝr taxⱪirida turup ixikni ⱪeⱪip: «Rǝb, bizgǝ aqⱪin!» dǝp yalwurƣili turƣininglarda, u silǝrgǝ jawabǝn: «Silǝrning nǝlikinglarni bilmǝymǝn» — dǝydu. ■ 26 Andin silǝr: «Biz sening aldingda yegǝn, iqkǝn, sǝnmu bizning koqilirimizda tǝlim bǝrgǝn» desǝnglar, 27 u yǝnǝ jawabǝn: «Silǝrning nǝlikinglarni bilmǝymǝn, mǝndin neri ketinglar, ǝy ⱪǝbiⱨlik ⱪilƣuqilar!» dǝydu. ■ 28 Silǝr Ibraⱨim, Isⱨaⱪ, Yaⱪup wǝ barliⱪ pǝyƣǝmbǝrlǝrning Hudaning padixaⱨliⱪi iqidǝ ikǝnlikini, ɵzünglarning sirtⱪa taxliwetilgininglarni kɵrgininglarda, yiƣa-zarlar kɵtürülidu, qixlar ƣuqurlaydu. ■ 29 U qaƣda, kixilǝr mǝxriⱪ bilǝn mǝƣribtin wǝ ximal bilǝn jǝnubtin kelixip, Hudaning padixaⱨliⱪida dastihanda olturidu. □  ■ 30 Xuning bilǝn mana, xu qaƣda aldida turƣanlardin arⱪiƣa ɵtidiƣanlar, arⱪida turƣanlardin aldiƣa ɵtidiƣanlar bar bolidu. □
  ■

Əysaning Yerusalemƣa baƣliƣan meⱨir-muⱨibbiti

Mat. 23:37-39

31 Dǝl xu waⱪitta birnǝqqǝ Pǝrisiylǝr Əysaning aldiƣa kelip uningƣa:

— Muxu yǝrdin qiⱪip ɵzüngni neriƣa al. Qünki Ⱨerod seni ɵltürmǝkqi, — dedi.

32 U ularƣa:

— Berip xu tülkigǝ eytinglar: Mana mǝn jinlarni ⱨǝydiwetip, bügün wǝ ǝtǝ xipa berǝrmǝn wǝ üqinqi küni takamullaxturulimǝn, dǝnglar. □ 33 Ⱨalbuki, bügün wǝ ǝtǝ wǝ ɵgünlükkǝ mengip yürüxüm kerǝktur; qünki ⱨeq pǝyƣǝmbǝrning ɵltürülüxi Yerusalemdin baxⱪa ⱨeqⱪandaⱪ jayda mumkin bolmas.□

34 Əy Yerusalem, Yerusalem! Pǝyƣǝmbǝrlǝrni ɵltüridiƣan wǝ sanga ǝwǝtilgǝnlǝrni qalma-kesǝk ⱪilidiƣan xǝⱨǝr! Mǝn ⱪanqǝ ⱪetimlap mekiyan ɵz qüjilirini ⱪanat astiƣa alƣandǝk sening baliliringni ⱪoynumƣa almaⱪqi boldum, lekin silǝr halimidinglar. □  ■ 35 Mana ɵyünglar taxlinip wǝyranǝ bolup ⱪalidu; wǝ mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, silǝr «Pǝrwǝrdigarning nami bilǝn kǝlgüqigǝ mubarǝk bolƣay!» demigüqǝ, meni yǝnǝ kɵrǝlmǝysilǝr. □  ■

14

Xabat künidǝ kesǝl saⱪaytix

1 Wǝ xundaⱪ boldiki, bir xabat küni u Pǝrisiylǝrdin bolƣan bir ⱨɵkümdarning ɵyigǝ ƣizaƣa bardi; ǝmdi ular uni paylap yürüwatatti. 2 Wǝ mana, u yǝrdǝ suluⱪ ixxiⱪ kesiligǝ giriptar bolƣan bir adǝm bar idi. 3 Əysa Tǝwrat ǝⱨliliri wǝ Pǝrisiylǝrdin:

— Xabat küni kesǝl saⱪaytix Tǝwrat ⱪanuniƣa uyƣunmu-yoⱪ? — dǝp soridi.

4 Biraⱪ ular lam-jim demidi. U ⱨeliⱪi kesǝlgǝ ⱪolini tǝgküzüp, saⱪaytip yolƣa saldi. 5 Andin u ulardin yǝnǝ:

— Aranglardin biringlarning mubada xabat künidǝ exiki ya kalisi ⱪuduⱪⱪa qüxüp kǝtsǝ, uni dǝrⱨal tartip qiⱪarmaydiƣan zadi kim bar? — dǝp soridi.□  ■

6 Wǝ ular uning bu sɵzlirigǝ ⱨeq jawab berǝlmidi.

Huda kimni yuⱪiri ⱪilidu?

7 Əysa qaⱪirilƣan meⱨmanlarning ɵzlirigǝ tɵrdin orunlarni ⱪandaⱪ talliƣinini kɵrüp, ularƣa mundaⱪ bir tǝmsilni eytip bǝrdi:

8 — Birsi seni toy ziyapitigǝ tǝklip ⱪilsa, tɵrdǝ olturmiƣin. Bolmisa, sǝndin ⱨɵrmǝtlikrǝk birsi tǝklip ⱪilinƣan bolsa, 9 U qaƣda seni wǝ uni qaⱪirƣan saⱨibhana kelip sanga: «Bu kixigǝ orun bǝrgǝysiz» dǝp ⱪalsa, sǝn hijalǝttǝ ⱪelip pǝgaⱨƣa qüxüp ⱪalisǝn. □ 10 Lekin sǝn qaⱪirilƣanda, berip pǝgaⱨda olturƣin. Xuning bilǝn seni qaⱪirƣan saⱨibhana kelip: «Əy dostum, yuⱪiriƣa qiⱪing» deyixi mumkin wǝ xuning bilǝn sening bilǝn dastihanda olturƣanlarning ⱨǝmmisining aldida sanga izzǝt bolidu. ■ 11 Qünki ⱨǝrkim ɵzini üstün tutsa tɵwǝn ⱪilinidu wǝ kimdǝkim ɵzini tɵwɵn tutsa üstün ⱪilinidu.■

Ⱨǝⱪiⱪiy meⱨmandostluⱪning yoli

12 U ɵzini meⱨmanƣa qaⱪirƣan saⱨibhaniƣa mundaⱪ dedi:

— Meⱨmanni tamaⱪⱪa yaki ziyapǝtkǝ qaⱪirƣiningda, dost-buradǝr, ⱪerindax, uruⱪ-tuƣⱪan yaki bay ⱪolum-ⱪoxniliringni qaⱪirmiƣin. Qünki ularmu seni meⱨmanƣa qaⱪirip, mǝrⱨǝmitingni ⱪayturuxi mumkin. ■ 13 Xuning üqün ziyapǝt berǝy desǝng, ƣerib-ƣurwa, meyip-nakar, aⱪsaⱪ-qolaⱪ, kor-ǝmalarni qaⱪirƣin 14 wǝ bǝht-bǝrikǝt kɵrisǝn; qünki u kixilǝrning yahxiliⱪingni ⱪayturuxning amali yoⱪtur. Xuning bilǝn ⱨǝⱪⱪaniylarning ⱪayta tirilgǝn künidǝ ⱪilƣining ɵzünggǝ ⱪayturulidu.

Katta ziyapǝt toƣrisidiki tǝmsil

Mat. 22:1-10

15 Uning bilǝn ⱨǝmdastihan olturƣanlardin biri bu sɵzlǝrni anglap, uningƣa:

— Hudaning padixaⱨliⱪida ƣizalanƣuqilar nemidegǝn bǝhtlik-ⱨǝ! — dedi.□

16 Biraⱪ u uningƣa jawabǝn mundaⱪ dedi:

— Bir kixi katta ziyapǝtkǝ tutux ⱪilip, nurƣun meⱨmanlarni qaⱪirip ⱪoyuptu. ■ 17 Dastihan selinƣan xu saǝttǝ, qakirini ǝwǝtip, qaⱪirilƣan meⱨmanlarƣa: «Mǝrⱨǝmǝt, ⱨǝmmǝ nǝrsǝ tǝyyar boldi!» dǝp eytiptu. 18 Biraⱪ, meⱨmanlarning ⱨǝmmisi barmasliⱪⱪa bir-birlǝp ɵzrǝ-baⱨanǝ kɵrsǝtkili turuptu. Birinqisi uningƣa: «Mǝn ⱨelila bir parqǝ yǝr setiwalƣanidim, berip kɵrüp kǝlmisǝm bolmaydu. Meni ǝpu ⱪilƣayla, baralmaymǝn» dǝptu. □ 19 Yǝnǝ biri: «Mǝn bǝx ⱪoxluⱪ ɵküz setiwaldim, ⱨazir berip ularni sinap kɵrüxüm kerǝk. Meni ǝpu ⱪilƣayla, baralmaymǝn» dǝptu. □
20 Yǝnǝ birsi: «Mǝn yengi ɵylǝngǝn, xunga baralmaymǝn» dǝptu.

21 Qakar ⱪaytip kelip, bu ixlarni hojayiniƣa mǝlum ⱪiptu. Hojayin ƣǝzǝplǝngǝn ⱨalda qakiriƣa: «Dǝrⱨal xǝⱨǝrning qong-kiqik koqiliriƣa kirip, ƣerib-ƣurwa, meyip-nakar, aⱪsaⱪ-qolaⱪ wǝ kor-ǝmalarni muxu yǝrgǝ yiƣip kǝl» dǝptu. 22 Andin qakar ⱪaytip kelip: «Hojayin, ǝmr bǝrginingdǝk ada ⱪilindi, wǝ yǝnǝ box orun bar!» dǝptu. 23 Xuning bilǝn hojayin qakarƣa: — «Ɵyüm meⱨmanlarƣa tolux üqün yezilardiki qong-kiqik yollarni, mǝⱨǝllilǝrni arilap, udul kǝlgǝn adimingni zorlap elip kǝlgin! □ 24 Qünki mǝn silǝrgǝ xuni eytayki, baxta qaⱪirilƣan adǝmlǝrning ⱨeqⱪaysisi dastihinimdin tetimaydu», dǝptu.

Muhlis bolux xǝrtliri

Mat. 10:37-38

25 Əmdi top-top adǝmlǝr uningƣa ⱨǝmraⱨ bolup ketiwatatti. U burulup ularƣa ⱪarap mundaⱪ dedi:

26 — Manga ǝgǝxkǝnlǝr manga bolƣan sɵyüxliridin ɵz atisi wǝ anisi, ayali wǝ baliliri, aka-ukiliri wǝ aqa-singilliri, ⱨǝtta ɵz jeninimu yaman kɵrmisǝ manga muhlis bolalmas. □  ■ 27 Kimdǝkim ɵzining krestini yüdüp manga ǝgǝxmisǝ u manga muhlis bolalmas. □  ■ 28 Aranglardin birsi munar salmaⱪqi bolsa, aldi bilǝn olturup bu ⱪuruluxni pütküzgüdǝk hirajǝt ɵzümdǝ barmu-yoⱪ dǝp ⱨesab ⱪilmasmu? 29-30 Undaⱪ ⱪilmiƣanda, ulni selip pütküzǝlmisǝ, kɵrgǝnlǝrning ⱨǝmmisi mazaⱪ ⱪilip: «Bu adǝm binani baxlap ⱪoyup pütküzǝlmidi» — demǝy ⱪalmaydu.

31 Yaki bir padixaⱨ yǝnǝ bir padixaⱨ bilǝn jǝng ⱪilƣili qiⱪsa aldi bilǝn olturup: — Mening üstümgǝ kelidiƣan yigirmǝ ming kixilik ⱪoxun igisigǝ mǝn on ming ǝskirim bilǝn taⱪabil turalarmǝnmu? dǝp mɵlqǝrlǝp kɵrmǝmdu?! □ 32 Əgǝr u «Soⱪuxalmaymǝn» dǝp oylisa, düxmǝn tehi yiraⱪtiki qaƣda ǝlqi ǝwǝtip, sulⱨ xǝrtlirini soraydu. 33 Xuningƣa ohxax, silǝrdin kimdǝkim kɵnglidǝ ɵzining bar-yoⱪi bilǝn hoxlaxmisa, manga muhlis bolalmas.□

34 Tuz yahxi nǝrsidur; ⱨalbuki, tuz ɵz tǝmini yoⱪatsa, uningƣa ⱪaytidin tuz tǝmini ⱪandaⱪmu kirgüzgili bolidu? □  ■ 35 U tupraⱪⱪa ixlitixkǝ yaki oƣutⱪa arilaxturuxⱪimu yarimay, talaƣa taxlinidu. Angliƣudǝk ⱪuliⱪi barlar buni anglisun!□

15

Yoⱪalƣan ⱪoy wǝ yahxi padiqi toƣrisidiki tǝmsil

Mat. 18:12-14

1 Əmdi bajgirlar wǝ baxⱪa gunaⱨkarlarning ⱨǝmmisi uning sɵzini anglaxⱪa uning ǝtrapiƣa olaxmaⱪta idi.■ 2 Lekin Pǝrisiylǝr bilǝn Tǝwrat ustazliri ƣudungxup:

— Bu adǝm gunaⱨkarlarni ⱪarxi alidu wǝ ular bilǝn ⱨǝmdastihan olturidu! — deyixti. 3 Xunga u ularƣa munu tǝmsilni sɵzlǝp bǝrdi: □

4 — Əgǝr aranglarda birǝylǝnning yüz tuyaⱪ ⱪoyi bolup, ulardin biri yitip kǝtsǝ, toⱪsan toⱪⱪuzini qɵldǝ ⱪoyup ⱪoyup yitip kǝtkinini tapⱪuqǝ izdimǝsmu? 5 Uni tepiwalƣanda, xadlanƣan ⱨalda mürisigǝ artidu; 6 andin ɵyigǝ elip kelip, yar-buradǝrliri bilǝn ⱪolum-ⱪoxnilirini qaⱪirip, ularƣa: «Mǝn yitkǝn ⱪoyumni tepiwaldim, mening bilǝn tǝng xadlininglar!» dǝydu. 7 Mǝn silǝrgǝ xuni eytayki, xuningƣa ohxax, towa ⱪiliwatⱪan bir gunaⱨkar üqün ǝrxtǝ zor hursǝnlik bolidu; bu hursǝnlik towiƣa moⱨtaj bolmiƣan toⱪsan toⱪⱪuz ⱨǝⱪⱪaniy kixidin bolƣan hursǝnliktin kɵp artuⱪtur.■

Yittirgǝn tǝnggǝ toƣrisidiki tǝmsil

8 — Yaki bir ayalning on kümüx dinari bolup, bir dinarni yoⱪitip ⱪoysa, qiraƣni yeⱪip, taki uni tapⱪuqǝ ɵyni süpürüp, zǝn ⱪoyup izdimǝsmu?□ 9 Uni tapⱪanda yar-buradǝr, ⱪolum-ⱪoxnlirini qaⱪirip, ularƣa: «Mening bilǝn tǝng xadlininglar, qünki mǝn yoⱪitip ⱪoyƣan dinarimni tepiwaldim» — dǝydu. 10 Mǝn silǝrgǝ xuni eytayki, xuningƣa ohxax towa ⱪiliwatⱪan bir gunaⱨkar üqün Hudaning pǝrixtilirining arisida hursǝnlik bolidu. □

Meⱨir-xǝpⱪǝtlik ata toƣrisidiki tǝmsil

11 U sɵzini dawam ⱪilip mundaⱪ dedi:

— Mǝlum bir adǝmning ikki oƣli bar ikǝn. 12 Kiqik oƣli atisiƣa: «Əy ata, mal-mülüktin tegixlik ülüxümni ⱨazirla manga bǝrgin» dǝp eytiptu. Wǝ u ɵz mal-mülüklirini ikkisigǝ tǝⱪsim ⱪilip beriptu.□
13 Uzun ɵtmǝyla, kiqik oƣli bar-yoⱪini yiƣixturup, yiraⱪ bir yurtⱪa sǝpǝr ⱪiliptu. U u yǝrdǝ ǝyx-ixrǝtlik iqidǝ turmux kǝqürüp mal-dunyasini buzup-qeqiptu. □ 14 Dǝl u bar-yoⱪini sǝrp ⱪilip tügǝtkǝn waⱪtida, u yurtta ⱪattiⱪ aqarqiliⱪ bolup, u helila ⱪisilqiliⱪta ⱪaptu. 15 Xuning bilǝn u berip, xu yurtning bir puⱪrasiƣa mǝdikar bolup yalliniptu; u uni etizliⱪiƣa qoxⱪa beⱪixⱪa ǝwǝtiptu. □ 16 U ⱨǝtta ⱪorsiⱪini qoxⱪilarning yemi bolƣan purqaⱪ posti bilǝn toyƣuzuxⱪa tǝⱪǝzza boptu; lekin ⱨeqkim uningƣa ⱨeqnǝrsǝ bǝrmǝptu.

17 Ahir berip u ⱨoxini tepip: «Atamning xunqǝ kɵp mǝdikarlirining aldidin yemǝk-iqmǝk exip-texip turidu; lekin mǝn bolsam bu yǝrdǝ aqliⱪtin ɵlǝy dǝp ⱪaldim! 18 Ornumdin turup, atamning aldiƣa berip uningƣa: Əy ata, mǝn ǝrxning aldidimu wǝ sening aldingdimu gunaⱨ ⱪildim. 19 Əmdi sening oƣlung atilixⱪa layiⱪ ǝmǝsmǝn. Meni mǝdikarliring süpitidǝ ⱪobul ⱪilƣaysǝn! — dǝymǝn» dǝp oylaptu. 20 Xuning bilǝn ornidin turup atisining aldiƣa ⱪaytip mengiptu. Lekin atisi yiraⱪtinla uni kɵrüp uningƣa iqi aƣritip, aldiƣa yügürüp qiⱪip, uning boyniƣa esilip uni sɵyüp ketiptu. □  ■ 21 Oƣli: «Ata, mǝn ǝrxning aldidimu, sening aldingdimu gunaⱨ ⱪildim. Əmdi sening oƣlung atilixⱪa layiⱪ ǝmǝsmǝn» — dǝptu. 22 Biraⱪ atisi qakarliriƣa: «Dǝrⱨal ǝng esil tonni ǝkelip uningƣa kiydürünglar, ⱪoliƣa üzük selinglar, putliriƣa ayaƣ kiydürünglǝr; 23 wǝ bordaⱪ torpaⱪni ǝkelip soyunglar; andin obdan yǝp, rawurus tǝbriklǝyli! 24 Qünki mening bu oƣlum ɵlgǝnidi, tirildi, yitip kǝtkǝnidi, tepildi!» — dǝptu. Andin ular tǝbriklǝxkili baxlaptu.

25 Əmdi qong oƣli etizƣa kǝtkǝnikǝn. U ⱪaytip keliwetip ɵygǝ yeⱪin kǝlgǝndǝ nǝƣmǝ-nawa bilǝn ussulning awazini anglaptu. 26 U qakarlardin birini qaⱪirip, uningdin nemǝ ix boluwatⱪinini soraptu.

27 Qakar uningƣa: Ukang kǝldi wǝ atang uni saⱪ-salamǝt tepiwalƣanliⱪi üqün bordaⱪ torpaⱪni soydi» dǝptu. 28 Lekin qong oƣli hapa bolup, ɵygǝ kirgili unimaptu. Wǝ atisi qiⱪip uning ɵygǝ kirixini ɵtünüptu. 29 Əmma u atisiƣa jawab berip: «Ⱪara! Mǝn xunqǝ yildin beri ⱪuldǝk hizmitingdǝ boldum, ǝsla ⱨeqbir ǝmringdin qiⱪip baⱪmidim. Biraⱪ sǝn manga ǝl-aƣinilirim bilǝn hux ⱪilƣili ⱨeqⱪaqan birǝr oƣlaⱪmu bǝrmiding! 30 Lekin sening mal-mülükliringni paⱨixilǝrgǝ hǝjlǝp tügǝtkǝn bu oƣlung ⱪaytip kǝlgǝndǝ, sǝn uning üqün bordaⱪ torpaⱪni soyupsǝn» — dǝptu. □ 31 Biraⱪ atisi yǝnǝ uningƣa: «Əy oƣlum, sǝn ⱨǝrdaim mening yenimdisǝn wǝ mening barliⱪim seningkidur. 32 Əmdi tǝbriklǝp xadlinixⱪa layiⱪtur; qünki bu sening ukang ɵlgǝnidi, tirildi, yoⱪilip kǝtkǝnidi, tepildi» — dǝptu.□

16

Aldamqi ƣojidar toƣrisidiki tǝmsil — dunyadiki bayliⱪni ⱪandaⱪ ixlitix kerǝk?

1 U muhlisliriƣa yǝnǝ mundaⱪ dedi:

— Bir bayning bir ƣojidari bar ikǝn. Birsi bayƣa: «Bu ƣojidaringiz mal-mülkingizni buzup qaqti» dǝp xikayǝt ⱪiptu. 2 U ƣojidarni qaⱪirip, uningƣa: «Mening sening toƣrangda angliƣanlirim zadi ⱪandaⱪ gǝp? Ƣojidarliⱪingdiki ⱨesab-kitabni eniⱪ tapxur; qünki mundin keyin sǝn ƣojidar bolmaysǝn» — dǝptu. 3 Ƣojidar ǝmdi ɵz iqidǝ: «Nemǝ ⱪilay? Qünki hojayinim meni ƣojidarliⱪtin mǝⱨrum ⱪilidu. Kǝtmǝn qapay desǝm unqilik maƣdur yoⱪ, tilǝmqilik ⱪilay desǝm nomus ⱪilimǝn. 4 Ⱨǝ, taptim! Ƣojidarliⱪtin ⱪalƣinimda kixilǝrning meni ɵylirigǝ ⱪarxi elixi üqün, nemǝ ⱪiliximni ǝmdi bildim» dǝp 5 ɵz hojayiniƣa ⱪǝrzdar bolƣanlarni birdin-birdin qaⱪirip kelip, birinqisidin: «Hojayinimƣa ⱪanqilik ⱪǝrzingiz bar?» dǝp soraptu. 6 Wǝ ⱪǝrzdar: «Yüz tung zǝytun meyi» dǝp jawab beriptu. Ƣojidar uningƣa: «Mana, ⱨesabat dǝptiringizni elip, bu yǝrdǝ olturup ǝllik tungƣa ɵzgǝrtiweting!» dǝptu.□

7 Andin u yǝnǝ birigǝ: «Sizqu, ⱪanqilik ⱪǝrz boldingiz?» dǝp soraptu. U: «Yüz kürǝ buƣday» dǝp jawab beriptu. Ƣojidar uningƣa: «Ⱨesabat dǝptiringizni elip sǝksǝn kürigǝ ɵzgǝrtiweting!» dǝptu.□

8 Xuning bilǝn uning hojayini sǝmimiyǝtsiz ƣojidarning bu ixtiki pǝmlikliki üqün uningƣa ⱪayil bolup mahtaptu. Qünki bu dunyaning pǝrzǝntliri ɵz dǝwridǝ nurning pǝrzǝntliridin pǝmliktur.□
9 Wǝ mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, «Naⱨǝⱪ dunyaƣa tǝwǝ mal-dunya» arⱪiliⱪ ɵzünglarƣa dost tutunglar; xundaⱪ ⱪilsanglar, mal-dunya karƣa kǝlmǝydiƣan bolƣan künidǝ xu dostlar silǝrni ǝbǝdiy makanlarƣa ⱪarxi alidu.□  ■

10 Kimki kiqikkinǝ ixta sadiⱪ bolsa, qong ixtimu sadiⱪ bolidu; wǝ kimki kiqikkinǝ ixta sǝmimiyǝtsiz bolsa, qong ixtimu sǝmimiyǝtsiz bolidu. □ 11 Xunga ǝgǝr «naⱨǝⱪ dunyaƣa tǝwǝ bolƣan mal-dunya»da sadiⱪ bolmisanglar, kim silǝrgǝ ⱨǝⱪiⱪiy bayliⱪlarni tapxursun? □ 12 Wǝ baxⱪilarning nǝrsiliridǝ sadiⱪ bolmisanglar kim silǝrgǝ ɵzünglarning nǝrsisini bǝrsun?□

13 Ⱨeqkim ikki hojayinƣa tǝng hizmǝt ⱪilalmaydu. Qünki u yaki buni yaman kɵrüp, uni yahxi kɵridu; yaki buningƣa ɵzini pütünlǝy beƣixlap, uningƣa etibarsiz ⱪaraydu. Xuningƣa ohxax, silǝrningmu birla waⱪitta ⱨǝm Hudaning, ⱨǝm mal-dunyaning ⱪulluⱪida boluxunglar mumkin ǝmǝs.■

14 Əmdi Pǝrisiylǝr (ular pulƣa amraⱪ idi) bularning ⱨǝmmisini anglap Əysani mǝshirǝ ⱪilixti. □  ■ 15 Wǝ u ularƣa mundaⱪ dedi: — «Silǝr ɵzünglarni adǝmlǝrning aldida ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilip kɵrsǝtküqidursilǝr; lekin Huda ⱪǝlbinglarni bilidu. Qünki adǝmlǝrning arisida ⱪǝdirlinidiƣini Hudaning nǝziridǝ yirginqliktur.■

16 Tǝwrat ⱪanuni wǝ pǝyƣǝmbǝrlǝrning yazmiliri qɵmüldürgüqi Yǝⱨyaƣiqǝ ⱨidayǝt bolup kǝldi; xu waⱪittin baxlap Hudaning padixaⱨliⱪining hux hǝwiri jakarlinip keliwatidu; padixaⱨliⱪⱪa kirmǝkqi bolƣanlarning ⱨǝrbiri uningƣa bɵsüp kiriwelixi kerǝktur. □  ■ 17 Lekin asman bilǝn zeminning yoⱪ ⱪiliwetilixi Tǝwratning bir qekiti bikar ⱪilinixtin asandur.□

  ■

18 — Ⱨǝr kim ɵz ayalini talaⱪ ⱪilip baxⱪa birini alsa zina ⱪilƣan bolidu wǝ kimki ɵz eridin talaⱪ ⱪilinƣanni alsa zina ⱪilƣan bolidu». ■

Bay bilǝn tilǝmqi Lazarus

19 — Burun bir bay adǝm bar idi; u sɵsün rǝnglik ton wǝ kanap kiyimlǝrni kiyip, ⱨǝrküni ǝyx-ixrǝt iqidǝ tǝntǝnǝ ⱪilatti. 20 Wǝ pütün ǝzayini qaⱪa-jaⱨarǝt besip kǝtkǝn Lazarus isimlik bir yoⱪsul bar idi; u bayning dǝrwazisining aldiƣa ⱨǝrküni yatⱪuzup ⱪoyulatti. 21 Uning dastihinidin qüxüp ⱪalƣan parqi-puratlardin ⱪorsiⱪini toyƣuzƣuxⱪa tǝxna idi. Ⱨalbuki, itlar kelip uning yarilirini yalaytti.□

22 Əmdi xundaⱪ boldiki, yoⱪsul ɵldi wǝ pǝrixtilǝr uni Ibraⱨimning ⱪuqiⱪiƣa apardi. Bay ⱨǝm ɵlüp dǝpnǝ ⱪilindi; 23 wǝ tǝⱨtisarada ⱪattiⱪ ⱪiynilip, bexini kɵtürüp, yiraⱪtin Ibraⱨimni wǝ uning ⱪuqiⱪidiki Lazarusni kɵrüp: 24 «Əy ata Ibraⱨim, manga rǝⱨim ⱪilƣaysǝn! Lazarusni ǝwǝtkǝysǝn, u barmiⱪining uqini suƣa qilap, tilimƣa temitip sowutⱪay. Qünki mǝn bu ot yalⱪunida ⱪattiⱪ azabliniwatimǝn!» dǝp warⱪirap yalwurdi.

25 Lekin Ibraⱨim mundaⱪ dedi: «Əy oƣlum, ⱨayat waⱪtingda ⱨalawǝtni yǝtküqǝ kɵrginingni wǝ Lazarusning dǝrd-bala tartⱪinini yadingƣa kǝltürgin. Ⱨazir u tǝsǝlli tapti, ǝmma sǝn azab tartiwatisǝn. ■ 26 Wǝ bulardin baxⱪa, biz bilǝn silǝrning ariliⱪimizda yoƣan bir ⱨang bekitilgǝndurki, bu yǝrdin silǝr tǝrǝpkǝ ɵtǝyli degǝnlǝr ɵtǝlǝmǝs wǝ andin biz tǝrǝpkǝ ɵtimiz degǝnlǝr ɵtǝlmǝs».

27 Əmdi bay yǝnǝ: «Undaⱪta, i ata, sǝndin Lazarusni atamning ɵyigǝ ǝwǝtixingni ɵtünimǝn. 28 Qünki mening bǝx aka-ukam bar; ularning bu azab-oⱪubǝtlik yǝrgǝ kǝlmǝsliki üqün Lazarus ularni ⱪattiⱪ agaⱨlandurup ⱪoysun» — dedi.

29 Biraⱪ Ibraⱨim jawab berip uningƣa: «Ularda Musa wǝ baxⱪa pǝyƣǝmbǝrlǝrning agaⱨ-guwaⱨliⱪi bar; ular xularni anglisun» — dedi.■

30 Lekin u: «Yaⱪ, i Ibraⱨim ata, ǝgǝr ɵlgǝnlǝrdin biri tirilip ularning aldiƣa barsa, ular towa ⱪilidu» — dedi.

31 Əmma Ibraⱨim uningƣa: «Əgǝr ular Musa wǝ baxⱪa pǝyƣǝmbǝrlǝrning guwaⱨliⱪini anglimisa, ⱨǝtta ɵlgǝnlǝrdin birsi tirilsimu, ular yǝnila ixinixni rǝt ⱪilidu» — dedi.□

17

Gunaⱨ, kǝqürüm, etiⱪad wǝ hizmǝt toƣrisida

Mat. 18:6-7, 21-22; Mar. 9:42

1 U muhlisliriƣa mundaⱪ dedi:

— Insanni putlaxturidiƣan ixlar bolmay ⱪalmaydu; lekin xu putlaxturux wasitiqisi bolƣan adǝmning ⱨaliƣa way!□  ■ 2 Bundaⱪ adǝmning bu kiqik balilardin birini gunaⱨⱪa putlaxturƣan bolsa, boyniƣa tügmǝn texi esilƣan ⱨalda dengizƣa taxliwetilgini ǝwzǝl bolatti.□

3 Ɵzünglarƣa agaⱨ bolunglar! Əgǝr ⱪerindixing gunaⱨ ⱪilƣan bolsa, uningƣa tǝnbiⱨ-nǝsiⱨǝt ⱪilƣin. U towa ⱪilsa uni ǝpu ⱪilƣin.■ 4 Mubada u bir kün iqidǝ sanga yǝttǝ mǝrtiwǝ gunaⱨ ⱪilsa wǝ yǝttǝ mǝrtiwǝ yeningƣa kelip: Towa ⱪildim, desǝ, uni yǝnila ǝpu ⱪilƣin. ■

5 Xuning bilǝn rosullar Rǝbgǝ: Ixǝnq-etiⱪadimizni axurƣin, — deyixti.□

6 Wǝ Rǝb ularƣa mundaⱪ dedi:

— Silǝrdǝ ⱪiqa uruⱪidǝk zǝrriqǝ ixǝnq bolsa idi, silǝr awu üjmǝ dǝrihigǝ: «Yiltizingdin ⱪomurulup, dengizƣa kɵqüp tikil!» desǝnglar, u sɵzünglarni anglap kɵqǝtti.■

Ⱨǝⱪiⱪiy ⱪulning wǝzipisi

7 Lekin aranglardin kimning yǝr ⱨǝydǝydiƣan yaki mal baⱪidiƣan bir ⱪuli bolsa wǝ u etizliⱪtin ⱪaytip kǝlgǝndǝ, uningƣa: «Tezrǝk kelip dastihanda olturƣin», dǝydiƣanlar barmu? 8 U bǝlki uningƣa: «Mening tamiⱪimni tǝyyar ⱪil, mǝn yǝp-iqip bolƣuqǝ belingni baƣlap meni kütkin, andin ɵzüng yǝp-iqkin, demǝsmu? 9 Ⱪul ǝmr ⱪilinƣinidǝk ⱪilƣini üqün hojayin uningƣa rǝⱨmǝt eytamdu? Meningqǝ, eytmaydu. 10 Xuningƣa ohxax, silǝrmu ɵzünglarƣa ǝmr ⱪilinƣanning ⱨǝmmisini ada ⱪilƣininglardin keyin: Biz ǝrzimǝs ⱪullarmiz; biz pǝⱪǝt tegixlik burjimizni ada ⱪilduⱪ, halas», dǝydiƣan bolisilǝr.

Əysaning on mahaw kesilini saⱪaytixi

11 Wǝ xundaⱪ boldiki, u Yerusalemƣa qiⱪip ketiwatⱪanda, Samariyǝ bilǝn Galiliyǝning otturisidin ɵtüp, 12 bir kǝntkǝ kirginidǝ mahaw kesiligǝ giriptar bolƣan on adǝm uningƣa uqrap, yiraⱪta tohtap, □ 13 awazlirini kɵtürüp: Əy Əysa, ustaz, bizgǝ rǝⱨim ⱪilƣaysǝn, dǝp ɵtündi. 14 Ularni kɵrgǝndǝ u ularƣa: Berip ɵzünglarni kaⱨinlarƣa kɵrsitinglar, dedi. Wǝ xundaⱪ boldiki, ular yolda ketiwatⱪanda, mahawdin paklandi.□  ■

15 Ulardin birǝylǝn ɵzining saⱪayƣinini kɵrgǝndǝ yuⱪiri awaz bilǝn Hudani uluƣlap, kǝynigǝ burulup, ⱪaytti. 16 U kelip Əysaning ayiƣiƣa yiⱪilip düm yetip tǝxǝkkür eytti. U Samariyǝlik idi. □ 17 Əysa bu ixⱪa ⱪarap: Pak ⱪilinƣanlar on kixi ǝmǝsmidi? Ⱪalƣan toⱪⱪuzǝylǝn ⱪeni? 18 Bu yat ǝllik musapirdin baxⱪa, Hudaƣa ⱨǝmdusana oⱪuƣili ⱨeqkim ⱪaytip kǝlmǝptiƣu?! — dedi. □ 19 Andin u ⱨeliⱪi adǝmgǝ: — «Ornungdin tur, yolungƣa mangƣin! Etiⱪading seni saⱪaytti!» — dedi.□

Hudaning padixaⱨliⱪining namayan boluxi

Mat. 24:23-28, 37-41

20  Bir küni Pǝrisiylǝr uningdin: «Hudaning padixaⱨliⱪi ⱪaqan kelidu?» dǝp soriƣanda u ularƣa jawab berip mundaⱪ dedi: — Hudaning padixaⱨliⱪining kelixini kɵz bilǝn kɵrgili bolmas; □ 21 kixilǝr: «Ⱪaranglar, u mana bu yǝrdǝ!» yaki «U yǝrdǝ!» deyǝlmǝydu. Qünki mana, Hudaning padixaⱨliⱪi aranglardidur.□  ■

Insan’oƣlining ⱪaytip kelixi

22 Keyin u muhlisliriƣa yǝnǝ mundaⱪ dedi: — «Xundaⱪ künlǝr keliduki, silǝr Insan’oƣlining künliridin birǝr künini bolsimu kɵrüxkǝ tǝxna bolisilǝr, lekin kɵrǝlmǝysilǝr. □ 23 Xu qaƣda kixilǝr silǝrgǝ: «Mana u bu yǝrdǝ!» wǝ yaki «Mana u u yǝrdǝ!» dǝydu; silǝr nǝ barmanglar nǝ ularning kǝynidin yügürmǝnglar. □  ■ 24 Qünki goya asmanning bir qetidin qaⱪmaⱪ qeⱪip yǝnǝ bir qetigiqǝ yorutidiƣandǝk, Insan’oƣlining ɵz künidǝ ⱨǝm xundaⱪ bolidu. □ 25 Lekin u awwal kɵp azab-oⱪubǝtlǝrni tartixi bu dǝwrdikilǝr tǝripidin qǝtkǝ ⱪeⱪilixi muⱪǝrrǝrdur.□  ■

26 Wǝ Nuⱨ pǝyƣǝmbǝrning künliridǝ ⱪandaⱪ bolƣan bolsa, Insan’oƣlining künliridǝ ⱨǝm xundaⱪ bolidu. ■ 27 Taki Nuⱨ kemigǝ kirip olturƣan küngiqǝ, kixilǝr yǝp-iqip, ɵylinip wǝ yatliⱪ bolup keliwatⱪanidi; andin topan kelip ⱨǝmmisini ⱨalak ⱪildi. 28 Ⱨǝm yǝnǝ, Lutning künliridǝ ⱪandaⱪ bolƣan bolsa xundaⱪ bolidu — kixilǝr yǝp-iqip, soda-setiⱪ ⱪilip, teriⱪqiliⱪ ⱪilatti wǝ ɵylǝrni salatti. □ 29 Lekin Lut Sodom xǝⱨiridin qiⱪⱪan küni, asmandin ot bilǝn günggürt yeƣip, bu xǝⱨǝrdikilǝrning ⱨǝmmisini ⱨalak ⱪildi. ■ 30 Əmdi Insan’oƣli axkara bolidiƣan kündǝ ǝnǝ xundaⱪ bolidu.

31 Xu küni, ⱨǝrkim ɵgzidǝ turup, nǝrsǝ-kerǝkliri ɵyidǝ bolsimu, alƣili qüxmisun; wǝ xuningƣa ohxax kimki etizliⱪta bolsa ɵyigǝ ⱨeq yanmisun. □ 32 Lutning ayalini yadinglarƣa kǝltürünglar! □  ■ 33 Kimki ɵz ⱨayatini ⱪutⱪuzmaⱪqi bolsa, uningdin mǝⱨrum bolidu, lekin ɵz ⱨayatidin mǝⱨrum bolƣan kixi uningƣa erixidu.■

34 Silǝrgǝ xuni eytayki, u keqidǝ ikki adǝm bir orunda yatidu; ulardin biri elip ketilidu, yǝnǝ biri ⱪaldurulidu. ■ 35-36 Ikki ayal yarƣunqaⱪ bexida turup un tartiwatⱪan bolidu; ulardin biri elip ketilidu, yǝnǝ biri ⱪaldurulidu».□

37 Wǝ ular uningƣa jawabǝn: Əy Rǝb, bu ixlar ⱪǝyǝrdǝ yüz beridu? — dǝp soridi. U ularƣa: Jǝsǝt ⱪaysi yǝrdǝ bolsa, ⱪuzƣunlar xu yǝrgǝ toplixidu!□  ■

18

Huda Ɵz bǝndilirining dualirini anglap dǝrdigǝ yetidu

1 Wǝ u ularƣa, boxaxmay, ⱨǝrdaim dua ⱪilip turux kerǝkliki toƣrisida bir tǝmsil kǝltürüp mundaⱪ dedi: ■

2 — «Mǝlum xǝⱨǝrdǝ bir sotqi bar ikǝn. U Hudadinmu ⱪorⱪmaydikǝn, adǝmlǝrgimu pǝrwa ⱪilmaydikǝn. 3 Xu xǝⱨǝrdǝ bir tul ayal bar ikǝn wǝ u daim sotqining aldiƣa kelip: «Əyibkardin ⱨǝⱪⱪimni elip bǝrgin» dǝp tǝlǝp ⱪilidikǝn.

4 U heli waⱪitⱪiqǝ uni rǝt ⱪiptu; biraⱪ keyin kɵnglidǝ: Hudadinmu ⱪorⱪmaymǝn, adǝmlǝrgimu pǝrwa ⱪilmaymǝn, 5 lekin bu tul hotun meni awarǝ ⱪilip ketiwatidu, uning manga qaplixiwelip meni ⱨalimdin kǝtküzüwǝtmǝsliki üqün ⱨǝrⱨalda uning dǝwayini sorap ⱪoyay!» — dǝp oylaptu».

6 Rǝb: Ⱪaranglar, adalǝtsiz bu sotqining nemǝ degǝnlirigǝ! 7 U xundaⱪ ⱪilƣan yǝrdǝ, Huda Ɵzigǝ keqǝ-kündüz nida ⱪiliwatⱪan talliƣan bǝndilirigǝ ⱪandaⱪ ⱪilar? Gǝrqǝ Huda Ɵz bǝndilirigǝ ⱨǝmdǝrd bolux bilǝn birgǝ rǝzillikkǝ uzunƣiqǝ sǝwr-taⱪǝt ⱪilsimu, ahirida bǝndilirining dǝrdigǝ yǝtmǝsmu?□

  ■ 8 Mǝn silǝrgǝ eytayki: U ularning dǝrdigǝ yetip naⱨayiti tezla ⱨǝⱪⱪini elip beridu! Lekin Insan’oƣli kǝlgǝndǝ yǝr yüzidǝ iman-ixǝnq tapalamdu? — dedi.□

Pǝrisiy bilǝn bajgir

9 U ɵzlirini ⱨǝⱪⱪaniy dǝp ⱪarap, baxⱪilarni kɵzigǝ ilmaydiƣan bǝzilǝrgǝ ⱪaritip, mundaⱪ bir tǝmsilni eytti:

10 — Ikki adǝm dua ⱪilƣili ibadǝthaniƣa beriptu. Biri Pǝrisiy, yǝnǝ biri bajgir ikǝn. 11 Pǝrisiy ɵrǝ turup ɵz-ɵzigǝ mundaⱪ dua ⱪiliptu: — «Əy Huda, mening baxⱪa adǝmlǝrdǝk bulangqi, adalǝtsiz, zinahor wǝ ⱨǝtta bu bajgirdǝk bolmiƣinim üqün sanga xükür! ■ 12 Ⱨǝr ⱨǝptidǝ ikki ⱪetim roza tutimǝn wǝ tapⱪanlirimning ondin bir ülüxini sǝdiⱪǝ ⱪilimǝn».

13 Biraⱪ ⱨeliⱪi bajgir yiraⱪta turup bexini kɵtürüp asmanƣa ⱪaraxⱪimu petinalmay mǝydisigǝ urup turup: «Əy Huda, mǝn muxu gunaⱨkarƣa rǝⱨim ⱪilƣaysǝn!» — dǝptu.□

14 Mǝn silǝrgǝ xuni eytayki, bu ikkiylǝndin Pǝrisiy ǝmǝs, bǝlki bajgir kǝqürümgǝ erixip ɵyigǝ ⱪaytiptu. Qünki ⱨǝrkim ɵzini üstün tutsa tɵwǝn ⱪilinar, lekin kimki ɵzini tɵwǝn tutsa üstün kɵtürülǝr.□  ■

Əysaning kiqik balilarƣa bǝht tilixi

Mat. 19:13-15; Mar. 10:13-16

15 Əmdi ⱪolini tǝgküzsun dǝp, kixilǝr kiqik balilirinimu uning aldiƣa elip kelǝtti. Lekin buni kɵrgǝn muhlislar ularni ǝyiblidi. ■ 16 Əmma Əysa balilarni yeniƣa qaⱪirip: Kiqik balilarni aldimƣa kǝlgili ⱪoyunglar, ularni tosuxmanglar. Qünki Hudaning padixaⱨliⱪi dǝl muxundaⱪlardin tǝrkib tapⱪandur. ■ 17 Mǝn silǝrgǝ bǝrⱨǝⱪ xuni eytip ⱪoyayki: Kimki Hudaning padixaⱨliⱪini sǝbiy balidǝk ⱪobul ⱪilmisa, uningƣa ⱨǝrgiz kirǝlmǝydu, — dedi.

Baylarning Hudaning padixaⱨliⱪiƣa kirixi tǝs

Mat. 19:16-30; Mar. 10:17-31

18 Mǝlum bir ⱨɵkümdar Əysadin: I yahxi ustaz, mǝnggülük ⱨayatⱪa waris bolmaⱪ üqün nemǝ ixni ⱪilixim kerǝk, — dǝp soridi.□  ■

19 Lekin Əysa: Meni nemǝ üqün yahxi dǝysǝn? Yahxi bolƣuqi pǝⱪǝt birla, yǝni Hudadur. 20 Əmrlǝrni bilisǝn: — «Zina ⱪilma, ⱪatilliⱪ ⱪilma, oƣriliⱪ ⱪilma, yalƣan guwaⱨliⱪ bǝrmǝ, atangni wǝ anangni ⱨɵrmǝt ⱪil» — dedi.■

21 — Bularning ⱨǝmmisigǝ kiqikimdin tartip ǝmǝl ⱪilip keliwatimǝn, — dedi u.

22 Əysa buni anglap uningƣa: — Sǝndǝ yǝnǝ bir ix kǝm. Pütkül mal-mülkingni setip, pulini yoⱪsullarƣa ülǝxtürüp bǝrgin wǝ xundaⱪ ⱪilsang, ǝrxtǝ hǝzinǝng bolidu; andin kelip manga ǝgǝxkin! — dedi.■

23 Əmma u bu gǝpni anglap tolimu ⱪayƣuƣa qɵmüp kǝtti; qünki u naⱨayiti bay idi. 24 Tolimu ⱪayƣuƣa qɵmüp kǝtkǝnlikini kɵrgǝn Əysa: — Mal-dunyasi kɵplǝrning Hudaning padixaⱨliⱪiƣa kirixi nemidegǝn tǝs-ⱨǝ! ■ 25 Tɵgining yingnining kɵzidin ɵtüxi bay adǝmning Hudaning padixaⱨliⱪiƣa kirixidin asandur! — dedi.

26 Buni angliƣanlar: — Undaⱪ bolsa, kim nijatⱪa erixǝlisun? — deyixti.

27 Əmma u jawabǝn: — Insanlarƣa mumkin bolmiƣan ixlar Hudaƣa mumkindur — dedi. ■

28 Əmdi Petrus: — Mana, biz bar-yoⱪimizni taxlap sanga ǝgǝxtuⱪ!? — dedi.■

29 U ularƣa: — Mǝn silǝrgǝ bǝrⱨǝⱪ xuni eytayki, Hudaning padixaⱨliⱪi üqün ɵy-waⱪ ya ata-anisi ya ⱪerindaxliri ya ayali ya baliliridin waz kǝqkǝnlǝrning ⱨǝrbiri ■ 30 bu zamanda bularƣa kɵp ⱨǝssilǝp muyǝssǝr bolidu wǝ kelidiƣan zamandimu mǝnggülük ⱨayatⱪa erixmǝy ⱪalmaydu. — dedi.■

Əysaning ɵz ɵlümini yǝnǝ bir ⱪetim aldin eytixi

Mat. 20:17-19; Mar. 10:32-34

31 Andin u on ikkǝylǝnni ɵz yeniƣa elip ularƣa mundaⱪ dedi: — Mana, biz ⱨazir Yerusalemƣa qiⱪiwatimiz wǝ pǝyƣǝmbǝrlǝrning Insan’oƣli toƣrisida pütkǝnlirining ⱨǝmmisi xu yǝrdǝ ǝmǝlgǝ axurulidu. ■ 32 Qünki u yat ǝllǝrning ⱪoliƣa tapxurulidu wǝ ular uni mǝshirǝ ⱪilip, harlaydu, uning üstigǝ tüküridu; □  ■ 33 ular uni ⱪamqiliƣandin keyin ɵltürüwetidu; wǝ u üqinqi küni ⱪayta tirilidu, — dedi.

34 Biraⱪ ular bu sɵzlǝrdin ⱨeqnemini qüxǝnmidi. Bu sɵzning mǝnisi ulardin yoxurulƣan bolup, uning nemǝ eytⱪinini bilǝlmǝy ⱪaldi.□

Əysaning ⱪariƣu tilǝmqini saⱪaytixi

Mat. 20:29-34; Mar. 10:46-52

35 Wǝ xundaⱪ ix boldiki, u Yeriho xǝⱨirigǝ yeⱪinlaxⱪanda, bir kor kixi yolning boyida olturup tilǝmqilik ⱪiliwatatti. □  ■ 36 U kɵpqilikning ɵtüp ketiwatⱪanliⱪini anglap: — Nemǝ ix bolƣandu? — dǝp soridi. 37 Hǝⱪ uningƣa:

— Nasarǝtlik Əysa bu yǝrdin ɵtüp ketiwatidu, — dǝp hǝwǝr bǝrdi.

38 — I Dawutning oƣli Əysa, manga rǝⱨim ⱪilƣaysǝn! — dǝp warⱪirap kǝtti u.□

39 Wǝ Əysaning aldida mengiwatⱪanlar uni: — Xük oltur! dǝp ǝyiblǝxti. Biraⱪ u: — I Dawutning oƣli, manga rǝⱨim ⱪilƣaysǝn! — dǝp tehimu ⱪattiⱪ warⱪiridi.

40 Əysa ⱪǝdimini tohtitip, uni aldiƣa baxlap kelixni buyrudi. Ⱪariƣu uningƣa yeⱪin kǝlgǝndǝ u uningdin: 41 — Sǝn meni nemǝ ⱪilip bǝr, dǝysǝn? — dǝp soridi.

— I Rǝbbim, ⱪayta kɵridiƣan bolsam’idi! — dedi u.

42 Əysa uningƣa: — Kɵridiƣan bolƣin! Etiⱪading seni saⱪaytti, — dedi.

43 Wǝ uning kɵzi xuan eqildi; u Əysaƣa ǝgixip, yol boyi Hudani uluƣlap mangdi. Wǝ barliⱪ halayiⱪmu buni kɵrüp Hudaƣa mǝdⱨiyǝ oⱪudi.

19

Əysa bilǝn Zakay

1 U Yeriho xǝⱨirigǝ kirip uningdin ɵtüp ketiwatatti. 2 Mana xu yǝrdǝ Zakay isimlik bir kixi bar idi. U «bax bajgir» bolup, intayin bay idi.□ 3 U Əysaning ⱪandaⱪ adǝm ikǝnlikini kɵrüxkǝ pursǝt izdǝwatatti, lekin boyi pakar bolƣaqⱪa, hǝlⱪning toliliⱪidin uni kɵrǝlmǝytti. 4 Xunga u aldi tǝrǝpkǝ yügürüp berip, uni kɵrüx üqün bir tüp üjmǝ dǝrihigǝ yamixip qiⱪti; qünki Əysa u yol bilǝn ɵtǝtti. 5 Wǝ Əysa u yǝrgǝ kǝlgǝndǝ yuⱪiriƣa ⱪarap uni kɵrüp uningƣa: — Zakay, qapsan qüxkin! Qünki mǝn bügün sening ɵyüngdǝ ⱪonuxum kerǝk, — dedi.

6 U aldirap qüxüp, huxalliⱪ bilǝn uni ɵyidǝ meⱨman ⱪildi. 7 Bu ixni kɵrgǝn halayiⱪning ⱨǝmmisi: U gunaⱨkar kixiningkidǝ ⱪonƣili kirip kǝtti! — dǝp ƣotuldixip kǝtti.□

8 Lekin Zakay ornidin turup Rǝbgǝ: — I Rǝbbim, mana, mülkümning yerimini yoⱪsullarƣa berimǝn; ǝgǝr birawni yalƣandin xikayǝt ⱪilip uningdin birnemǝ ündürüwalƣan bolsam birigǝ tɵtni ⱪayturimǝn, — dedi.

9 Buning bilǝn Əysa uningƣa ⱪarap: — Bügün nijat bu ɵygǝ kirdi. Qünki bu kixi ⱨǝm Ibraⱨimning oƣlidur! □  ■ 10 Qünki Insan’oƣli ezip kǝtkǝnlǝrni izdǝp ⱪutⱪuzƣili kǝldi, — dedi.■

Sadaⱪǝtlik boluxning lazimliⱪi

Mat. 25:14-30

11 Halayiⱪ bu sɵzlǝrni tingxawatⱪanda u yǝnǝ sɵz ⱪilip bir tǝmsilni ⱪoxup eytti. Qünki u Yerusalemƣa yeⱪinlaxⱪanidi wǝ ular: «Hudaning padixaⱨliⱪi dǝrⱨal namayan bolidiƣu!?» — dǝp oylaxⱪanidi. □ 12 Xunga u mundaⱪ dedi: Bir aⱪsɵngǝk padixaⱨliⱪ tǝhtigǝ erixip kelix üqün yiraⱪ bir yurtⱪa ⱪarap yolƣa qiⱪiptu. ■ 13  Awwal u ɵzining on ⱪulini qaⱪirip, ularƣa on tillani ülǝxtürüp berip: «Mǝn ⱪaytip kǝlgüqǝ buning bilǝn oⱪǝt ⱪilinglar» — dǝptu. □ 14 Biraⱪ ɵz yurt puⱪraliri uningƣa ɵq bolƣaqⱪa, kǝynidin ǝlqilǝrni ǝwǝtip: «Bu kixining üstimizgǝ padixaⱨ boluxini halimaymiz!» dǝptu.□

15 Wǝ u padixaⱨliⱪ mǝnsipigǝ erixip ⱪaytip kǝlgǝndǝ xundaⱪ boldiki, ⱨǝrbirining tijarǝt bilǝn ⱪanqǝ payda tapⱪinini bilmǝkqi bolup, pulini tapxurƣan ⱨeliⱪi ⱪullirini ɵz aldiƣa qaⱪirtiptu. 16 Wǝ awwalⱪisi kelip: «I hojam, sili bǝrgǝn tilla on tilla payda ⱪildi» dǝptu. 17 «Yaraysǝn, ǝy yahxi ⱪul! Sǝn kiqikkinǝ ixta ixǝnqlik qiⱪⱪanliⱪing üqün on xǝⱨǝrgǝ ⱨakim bolƣin» — dǝptu hojayin uningƣa. 18 Ikkinqisi kelip: «I hojam, sili bǝrgǝn tilla bǝx tilla payda ⱪildi» dǝptu. 19 Hojayin uningƣa ⱨǝm: «Sǝn ⱨǝm bǝx xǝⱨǝrgǝ ⱨakim bolƣin» dǝptu.

20 Lekin yǝnǝ birsi kelip: «I hojam, mana sili bǝrgǝn tilla! Buni yaƣliⱪⱪa qigip bir jayda ⱪoyup saⱪlidim. 21 Qünki sili ⱪattiⱪ adǝm ikǝnla, sili amanǝt ⱪilmiƣanliridin payda ündürüp, ɵzliri terimiƣanliridin ⱨosul yiƣila. Xuning üqün silidin ⱪorⱪtum» dǝptu.□

22 Əmma hojayini uningƣa: «Əy ǝski ⱪul, sanga ɵz aƣzingdin qiⱪⱪan sɵzliring boyiqǝ ⱨɵküm ⱪilay. Sǝn mening amanǝt ⱪilmay ündürüwalidiƣan, terimay turup yiƣiwalidiƣan ⱪattiⱪ adǝm ikǝnlikimni bilip turup, ■ 23 nemǝ üqün mening pulumni hǝziniqilǝrgǝ amanǝt ⱪoymiding? Mǝn ⱪaytip kǝlgǝndǝ, uni ɵsümi bilǝn almasmidim?» — dǝptu. 24 Andin u yenidikilǝrgǝ: «Uningdiki tillani elip on tilla tapⱪan ⱪulƣa beringlar!» dǝp buyruptu. 25 Ular uningƣa: «I hoja, uning on tillasi tursa!» — dǝptikǝn, 26  ⱨojayin yǝnǝ mundaⱪ dǝptu: «— Qünki mǝn silǝrgǝ xuni eytayki, kimdǝ bar bolsa, uningƣa tehimu kɵp berilidu; ǝmma kimdǝ yoⱪ bolsa, ⱨǝtta uningda bar bolƣanlirimu uningdin mǝⱨrum ⱪilinidu.□  ■ 27 Əmdi üstigǝ padixaⱨ bolup ⱨɵküm sürüxümni halimiƣan düxmǝnlirimni bolsa, ularni kǝltürüp, mening aldimda ⱪǝtl ⱪilinglar».

Əysaning tǝntǝnǝ bilǝn Yerusalemƣa kirixi

Mat. 21:1-11; Mar. 11:1-11; Yⱨ. 12:12-19

28 U bu ixlarni eytⱪandin keyin, Yerusalemƣa qiⱪixⱪa aldiƣa ⱪarap mangdi. □ 29 Wǝ xundaⱪ boldiki, u Zǝytun teƣining etikidiki Bǝyt-Fagi wǝ Bǝyt-Aniya yeziliriƣa yeⱪin kǝlginidǝ, ikki muhlisiƣa munularni tapilap aldin ǝwǝtti: ■

30 — Silǝr udulunglardiki yeziƣa beringlar. U yǝrgǝ kiripla ⱨeq adǝm balisi minip baⱪmiƣan, baƣlaⱪliⱪ bir tǝhǝyni kɵrisilǝr. Uni yexip bu yǝrgǝ yetilǝp kelinglar. □ 31 Əgǝr birsi silǝrdin: «Nemixⱪa buni yexisilǝr?» dǝp sorap ⱪalsa, silǝr uningƣa: «Rǝbning buningƣa ⱨajiti qüxti» — dǝnglar.

32 Xuning bilǝn ǝwǝtilgǝnlǝr beriwidi, ix dǝl u ularƣa eytⱪandǝk boldi. 33 Ular tǝhǝyni yexiwatⱪanda, uning igiliri ulardin: — Tǝhǝyni nemixⱪa yexisilǝr? — dǝp soridi.

34 Ular: — Rǝbning uningƣa ⱨajiti qüxti, — dedi.

35 Ular uni Əysaning aldiƣa yetilǝp kǝldi; wǝ yepinqa-qapanlirini tǝhǝyning üstigǝ selip, Əysani yɵlǝp üstigǝ mindürdi. ■ 36 U ketip barƣinida, hǝlⱪlǝr yepinqa-qapanlirini yolƣa payandaz ⱪilip saldi. 37-38 Wǝ u Zǝytun teƣidin qüxüx yoliƣa yeⱪinlaxⱪinida, pütkül muhlislar jamaiti xadlinip, ɵz kɵzi bilǝn kɵrgǝn ⱪudrǝtlik mɵjizilǝr üqün awazini kɵtürüp: «Pǝrwǝrdigarning namida kǝlgǝn padixaⱨ mubarǝktur! Asmanlarda tinq-inaⱪliⱪ tiklǝngǝy, ǝrxiǝlada xan-xǝrǝp ayan bolƣay!» dǝp towlixip Hudaƣa mǝdⱨiyǝ oⱪuxⱪa baxlidi.□  ■

39 Lekin topning iqidǝ bǝzi Pǝrisiylǝr uningƣa: — Əy ustaz, muhlisliringƣa muxu gǝpliri üqün tǝnbiⱨ bǝr! — deyixti.

40 Biraⱪ u ularƣa jawabǝn: — Silǝrgǝ xuni eytayki, bular jim turƣan bolsa, ⱨǝtta bu taxlarmu quⱪan selixⱪan bolatti, — dedi.■

Əysaning Yerusalem üqün ⱪayƣurup yiƣlixi

41 Əmdi u xǝⱨǝrgǝ yeⱪinlixip uni kɵrüp, uning üqün yiƣlap mundaⱪ dedi:

42 — I Yerusalem! Sǝn bügün, bu kününgdǝ, tinq-amanliⱪing üqün nemǝ kerǝk bolƣinini bilsǝng idi! Kaxki, bu ixlar ⱨazir kɵzliringdin yoxurundur. 43 Qünki xundaⱪ künlǝr bexingƣa keliduki, düxmǝnliring ǝtrapingni ⱪaxa-istiⱨkam bilǝn ⱪorxap seni ⱪamap tɵt tǝrǝptin ⱪistaydu. 44 Ular seni wǝ sepilingning iqingdiki baliliringni yǝr bilǝn yǝksǝn ⱪilip, ⱨǝtta taxni taxning üstidimu ⱪaldurmaydu; qünki Hudaning seni yoⱪliƣan pǝytini bilip yǝtmiding.□  ■

Əysaning ibadǝthanini tazilixi

Mat. 21:12-17; Mar. 11:15-19; Yⱨ. 2:13-22

45 Wǝ u ibadǝthana ⱨoyliliriƣa kirip, u yǝrdǝ elim-setim ⱪiliwatⱪanlarni ⱨǝydǝp qiⱪirip, 46 ularƣa: — Muⱪǝddǝs yazmilarda: «Mening ɵyüm dua-tilawǝthana bolidu» dǝp pütülgǝn bolsimu, lekin silǝr uni «bulangqilarning uwisi» ⱪiliwaldinglar! — dedi.□  ■

47 Xu waⱪitlarda u ⱨǝrküni ibadǝthanida tǝlim berǝtti. Bax kaⱨinlar, Tǝwrat ustazliri wǝ yurt qongliri uni yoⱪitixⱪa amal izdidi. ■ 48 Lekin ular ⱪandaⱪ ⱪol selixni bilmǝytti, qünki barliⱪ hǝlⱪ uning sɵzini tingxax üqün uningƣa ⱪattiⱪ yepixⱪanidi.

20

Asmandiki ⱨoⱪuⱪ

Mat. 21:23-27; Mar. 11:27-33

1 Wǝ xu künlǝrdin bir küni u ibadǝthanining ⱨoylilirida hǝlⱪⱪǝ tǝlim berip hux hǝwǝrni elan ⱪiliwatⱪanda, bax kaⱨinlar wǝ Tǝwrat ustazliri bilǝn aⱪsaⱪallar uning aldiƣa kelip uningdin:■ 2 — Bizgǝ eytⱪin: Sǝn ⱪiliwatⱪan bu ixlarni ⱪaysi ⱨoⱪuⱪⱪa asasǝn ⱪiliwatisǝn? Sanga bu ⱨoⱪuⱪni kim bǝrgǝn? — dǝp soridi.

3 U ularƣa jawab berip: — Mǝnmu silǝrdin bir ixni soray; silǝr manga eytip beringlarqu, 4 — Yǝⱨya yürgüzgǝn qɵmüldürüx ǝrxtinmu, yaki insanlardinmu? — dǝp soridi.

5 Ular ɵzara mulaⱨizǝ ⱪilixip:

— Əgǝr «Ərxtin kǝlgǝn» desǝk, u bizgǝ: «Undaⱪta, silǝr nemǝ üqün Yǝⱨyaƣa ixǝnmidinglar?» dǝydu.□ 6 Əgǝr: «Insanlardin kǝlgǝn» desǝk, bu barliⱪ halayiⱪ bizni qalma-kesǝk ⱪilip ɵltüridu. Qünki ular Yǝⱨyaning pǝyƣǝmbǝr ikǝnlikigǝ ixǝndürülgǝn, — deyixti.

7 Wǝ ular: — Uning ⱨoⱪuⱪining ⱪǝyǝrdin kǝlgǝnlikini bilmǝymiz, — dǝp jawab berixti.

8 Əysa ularƣa: — Undaⱪta, mǝnmu bu ixlarni ⱪaysi ⱨoⱪuⱪⱪa asasǝn ⱪiliwatⱪanliⱪimni eytmaymǝn, — dedi.

Rǝzil ijarikǝxlǝr ⱨǝⱪⱪidiki tǝmsil

Mat. 21:33-46; Mar. 12:1-12

9 U halayiⱪⱪa munu tǝmsilni sɵzlǝxkǝ baxlidi: — «Bir kixi bir üzümzarliⱪ bǝrpa ⱪilip, uni baƣwǝnlǝrgǝ ijarigǝ berip, ɵzi yaⱪa yurtⱪa berip u yǝrdǝ uzun waⱪit turuptu. ■ 10 Üzümlǝrni yiƣidiƣan mǝzgil kǝlgǝndǝ baƣwǝnlǝrning üzümzarliⱪtiki mewidin uningƣa berixkǝ ⱪulliridin birini ularining yeniƣa ǝwǝtiptu. Lekin baƣwǝnlǝr uni urup-dumbalap ⱪuruⱪ ⱪol yanduruwetiptu.

11 U yǝnǝ baxⱪa bir ⱪulni ǝwǝtiptu. Lekin ular unimu dumbalap, harlap, yǝnǝ ⱪuruⱪ ⱪol ⱪayturuwetiptu. 12 U yǝnǝ üqinqisini ǝwǝtiptu; ular unimu urup yarilandurup, talaƣa ⱨǝydǝp qiⱪiriwetiptu. 13  Ahirda üzümzarliⱪning hojayini: «Ⱪandaⱪ ⱪilsam bolar? Sɵyümlük oƣlumni ǝwǝtǝy; ular uni kɵrsǝ, ⱨeq bolmiƣanda uning ⱨɵrmitini ⱪilar?» dǝptu. 14 Biraⱪ baƣwǝnlǝr uning oƣlini kɵrüp bir-biri bilǝn mǝsliⱨǝtlixip: «Bu bolsa mirashor; kelinglar, uni jayliwetǝyli, andin miras bizningki bolidu» deyixiptu. ■ 15 Xuning bilǝn ular uni üzümzarliⱪning sirtiƣa aqiⱪip ɵltürüwetiptu. Əmdi bundaⱪ ǝⱨwalda üzümzarliⱪning hojayini ularni ⱪandaⱪ ⱪilidu? □ 16 U kelip u baƣwǝnlǝrni yoⱪitip üzümzarliⱪni baxⱪilarƣa tapxuridu».

Halayiⱪ buni anglap: — Bundaⱪ ixlar ⱨǝrgiz bolmisun! — deyixti.□

17 Lekin u ularƣa kɵzlirini tikip mundaⱪ dedi:

— Undaⱪ bolsa, muⱪǝddǝs yazmilarda «Tamqilar taxliwǝtkǝn tax bolsa,

Burjǝk texi bolup tiklǝndi» dǝp yezilƣan sɵz zadi nemini kɵrsitidu?□  ■

18 Bu «tax»ⱪa yiⱪilƣan kixi parǝ-parǝ bolup ketidu; lekin bu tax ⱨǝrkimning üstigǝ qüxsǝ, uni kukum-talⱪan ⱪiliwetidu.□  ■

«Baj tapxuramduⱪ?» degǝn ⱪiltaⱪ

Mat. 22:15-22; Mar. 12:13-17

19 Bax kaⱨinlar wǝ Tǝwrat ustazliri uning bu tǝmsili ɵzlirigǝ ⱪaritip eytⱪanliⱪini bilip xu ⱨaman uningƣa ⱪol selix yolini izdidi; lekin ular halayiⱪtin ⱪorⱪuxti. 20 Xunga ular uning kǝynidin marap, uni Rim waliyisining ⱨɵkümranliⱪida soraⱪⱪa tartixⱪa tapxurux üqün birnǝqqǝ adǝmlǝrni setiwelip, soⱪunup kirixkǝ ǝwǝtti. Ular sǝmimiy ⱪiyapǝtkǝ kiriwelip, uning sɵzidin yoquⱪ izdǝp yürǝtti. □  ■ 21 Ular uningƣa mundaⱪ soal ⱪoydi: — Əy ustaz, silini durus sɵz ⱪilidiƣan wǝ durus tǝlim beridiƣan, ⱨeqⱪandaⱪ adǝmning yüz-hatirisini ⱪǝt’iy ⱪilmaydiƣan, bǝlki Hudaning yolini sadiⱪliⱪ bilǝn ɵgitip keliwatⱪan adǝm dǝp bilimiz. 22  Rim imperatori Ⱪǝysǝrgǝ baj-seliⱪ tapxurux Tǝwrat ⱪanuniƣa uyƣunmu-yoⱪ?».□

23 Əmma u ularning ⱨiylisini kɵrüp yetip ularƣa: — Nemixⱪa meni sinimaⱪqisilǝr? □ 24 Manga bir kümüx dinar kɵrsitinglar. Buning üstidiki sürǝt wǝ nam-isim kimning? — dedi. Ular uningƣa: Ⱪǝysǝrningki, — dedi.□

25 Wǝ u ularƣa: — Undaⱪ bolsa, Ⱪǝysǝrning ⱨǝⱪⱪini Ⱪǝysǝrgǝ, Hudaning ⱨǝⱪⱪini Hudaƣa tapxurunglar, — dedi. □  ■ 26 Ular halayiⱪning aldida uning sɵzliridin uni tutuwalƣudǝk ⱨeqⱪandaⱪ yoquⱪ tapalmidi. Ular uning bu jawabiƣa ⱨǝyranuⱨǝs bolup, zuwani tutuldi.

Tirilixkǝ munasiwǝtlik mǝsilǝ

Mat. 22:23-33; Mar. 12:18-27

27 Wǝ «ɵlgǝnlǝr tirilmǝydu» dǝp inkar ⱪilidiƣan Saduⱪiylarning bǝziliri uning aldiƣa kelip soal ⱪoyup mundaⱪ dedi:□  ■

28 — Ustaz, Musa pǝyƣǝmbǝr Tǝwratta bizgǝ: «Ayali bar, ǝmma pǝrzǝnt kɵrmigǝn kixi ɵlüp kǝtsǝ, ɵlgüqining aka yaki inisi tul ⱪalƣan yǝnggisini ǝmrigǝ elip, ⱪerindixi üqün nǝsil ⱪalduruxi kerǝk» — dǝp yazƣan.□  ■

29 Əmdi yǝttǝ aka-uka bar idi. Qongi ɵylǝngǝndin keyin pǝrzǝnt kɵrmǝy alǝmdin ɵtti. 30 Ikkinqi ⱪerindixi ayalini ǝmrigǝ elip, pǝrzǝnt kɵrmǝy alǝmdin ɵtti. □ 31 Andin üqinqisi uni aldi; xundaⱪ ⱪilip, yǝttisi uni ǝmrigǝ elip pǝrzǝnt kɵrmǝy ɵldi. 32 Ⱨǝmmisidin keyin ayalmu ɵldi.

33 Əmdi tirilix künidǝ bu ayal ularning ⱪaysisiningki bolar? Qünki yǝttisi uni hotunluⱪⱪa alƣan-dǝ?!

34 Əysa ularƣa mundaⱪ jawab bǝrdi:

— Bu alǝmning pǝrzǝntliri ɵylinidu, yatliⱪ bolidu. □ 35 Lekin u alǝmdin nesiwǝ boluxⱪa, xundaⱪla ɵlüklǝrdin tirilixkǝ layiⱪ sanalƣanlar ɵylǝnmǝydu, yatliⱪ bolmaydu. □ 36 Qünki ular yǝnǝ ɵlmǝydu, pǝrixtilǝrgǝ ohxax bolidu; «ɵlümdin tirilixtin tuƣulƣan pǝrzǝntlǝr» bolƣaqⱪa, ular Hudaning oƣulliridur.■

37 Əmdi ɵlgǝnlǝrning tirildürülüxini ⱨǝtta Musa pǝyƣǝmbǝr ɵzimu ayan ⱪilƣan; qünki Tǝwrattiki «tikǝnlik» degǝn wǝⱪǝning hatirisidǝ u Pǝrwǝrdigarni: «Ibraⱨimning Hudasi, Isⱨaⱪning Hudasi wǝ Yaⱪupning Hudasi» dǝp bayan ⱪilƣan. □  ■ 38 U ɵlüklǝrning Hudasi ǝmǝs, bǝlki tiriklǝrning Hudasidur; qünki uningƣa nisbǝtǝn ⱨǝmmǝylǝn tiriktur! □

39 Xuning bilǝn Tǝwrat ustazliridin birⱪanqisi baⱨa berip: — Ustaz, yahxi eytting, — dedi. 40 Qünki ulardin ⱨeqkim yǝnǝ uningdin soal soraxⱪa jür’ǝt ⱪilalmidi.

Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨ — Dawutning oƣli ⱨǝm Rǝbbi

Mat. 22:41-46; Mar. 12:35-37

41 Əmdi u ularƣa soal ⱪoydi: — Kixilǝr Mǝsiⱨni ⱪandaⱪsigǝ Dawutning oƣli dǝydu? ■ 42-43 Qünki Dawut ɵzi Zǝburda: Pǝrwǝrdigar mening Rǝbbimgǝ eyttiki: —

«Mǝn sening düxmǝnliringni tǝhtipǝring ⱪilƣuqǝ,

Mening ong yenimda olturƣin!» — degǝnƣu?□  ■

44 Əmma Dawut uni «Rǝbbim» dǝp qaⱪirƣan yǝrdǝ, undaⱪta u ⱪandaⱪmu uning oƣli bolidu?

Əysaning Tǝwrat ustazlirini ǝyiblixi

Mat. 23:1-36; Mar. 12:38-40; Luⱪa 11:37-54

45 Wǝ barliⱪ halayiⱪ ⱪulaⱪ selip anglawatⱪanda, u muhlisliriƣa mundaⱪ dedi: —

46 — Tǝwrat ustazliridin ⱨoxyar bolunglar. Ular uzun tonlarni kiyiwalƣan ⱨalda ƣadiyip yürüxkǝ, bazarlarda kixilǝrning ularƣa bolƣan salamliriƣa, sinagoglarda aldinⱪi orunlarda, ziyapǝtlǝrdimu tɵrdǝ olturuxⱪa amraⱪ kelidu. □  ■ 47 Ular tul ayallarning barliⱪ ɵy-besatlirini yǝwalidu wǝ kɵz-kɵz ⱪilip yalƣandin uzundin-uzun dualar ⱪilidu. Ularning tartidiƣan jazasi tehimu eƣir bolidu!■

21

Tul ayalning ianisi ⱨǝmmisiningkidin kɵp

Mar. 12:41-44

1 U bexini kɵtürüp ⱪariwidi, baylarning ɵz sǝdiⱪilirini ibadǝthanidiki ianǝ sanduⱪiƣa taxliƣinini kɵrdi.□  ■ 2 U yǝnǝ sanduⱪⱪa ikki tiyinni taxlawatⱪan bir namrat tul ayalnimu kɵrdi.□ 3 Xuning bilǝn u: — Mǝn silǝrgǝ bǝrⱨǝⱪ xuni eytip ⱪoyayki, bu namrat tul ayalning taxliƣini ⱨǝmmǝylǝnningkidin kɵptur.■ 4 Qünki ularning ⱨǝmmisi ɵzlirining axⱪanliridin ianǝ ⱪilip, Hudaƣa atiƣan sadiⱪilǝrgǝ ⱪoxup taxlidi; lekin bu ayal namratliⱪiƣa ⱪarimay, ɵzining tirikqilik ⱪilidiƣinining ⱨǝmmisini ianǝ ⱪilip taxlidi.

Kǝlgüsi toƣrisidiki bexarǝt

Mat. 24:1-14; Mar. 13:1-13

5 Wǝ bǝzilǝr ibadǝthanining nǝpis taxlar wǝ Hudaƣa sunulƣan ⱨǝdiyǝlǝr bilǝn ⱪandaⱪ bezǝlgǝnliki toƣrisida sɵzlixiwatatti. U:■

6 — Silǝr kɵrüwatⱪan bu barliⱪ nǝrsilǝrgǝ nisbǝtǝn, xu künlǝr keliduki, ⱨǝtta bir tal taxmu tax üstidǝ ⱪaldurulmay, ⱨǝmmisi gumran ⱪilinidu, — dedi.■

7 Ular uningdin:

— Ustaz, bu degǝnliring ⱪaqan yüz beridu? Bu ixlarning yüz beridiƣanliⱪini ayan ⱪilidiƣan ⱪandaⱪ alamǝt bolidu? — dǝp soridi.

8 U mundaⱪ dedi:

— Azdurulup ketixtin ⱨezi bolunglar. Qünki tola kixilǝr mening namimni setip: «Mana ɵzüm xudurmǝn!» wǝ «Axu waⱪit yeⱪinlaxti!» dǝydu. Xunga ularning kǝynigǝ kirmǝnglar.□  ■ 9 Silǝr urux wǝ topilanglarning hǝwirini angliƣan waⱪtinglardimu wǝⱨimigǝ qüxmǝnglar; qünki bu ixlarning awwal yüz berixi muⱪǝrrǝr. Lekin bular, zaman ahiri yetip kǝldi, degǝnlik ǝmǝs.

10 Andin u yǝnǝ mundaⱪ dedi:

— Bir millǝt yǝnǝ bir millǝt bilǝn uruxⱪa qiⱪidu, bir padixaⱨliⱪ yǝnǝ bir padixaⱨliⱪ bilǝn uruxⱪa qiⱪidu. □  ■ 11 Jay-jaylarda xiddǝtlik yǝr tǝwrǝxlǝr, aqarqiliⱪlar wǝ wabalar bolidu, yǝr yüzidǝ wǝⱨxǝtlǝr wǝ asmanda ⱨǝywǝtlik alamǝtlǝr kɵrünidu. □ 12 Biraⱪ bu ⱨǝrbir wǝⱪǝlǝr yüz berixtin ilgiri, kixilǝr silǝrgǝ ⱪol selip tutⱪun ⱪilidu wǝ silǝrgǝ ziyankǝxlik ⱪilip, silǝrni sinagoglarning soraⱪliriƣa tapxuridu, zindanlarƣa taxlaydu; ular mening namim tüpǝylidin silǝrni padixaⱨ wǝ ⱨɵkümdarlarning aldiƣa elip baridu, ■ 13 wǝ buning bilǝn ularning aldida guwaⱨliⱪ berix pursitinglar qiⱪidu. □ 14 Uning üqün ǝrzgǝ ⱪandaⱪ jawab berix toƣrisida aldin’ala ⱨeq oylanmasliⱪⱪa ⱪǝlbinglarda ⱪǝt’iy niyǝt ⱪilinglar. ■ 15 Qünki mǝn silǝrgǝ barliⱪ düxmǝnliringlar rǝddiyǝ wǝ rǝt ⱪilalmiƣudǝk pasaⱨǝtlik til wǝ danixmǝnlik ata ⱪilimǝn. ■ 16 Ⱨǝtta ata-ana, aka-uka, uruⱪ-tuƣⱪan wǝ yar-buradǝrliringlarmu silǝrgǝ hainliⱪ ⱪilip tutup beridu wǝ ular aranglardiki bǝziliringlarni ɵltüridu. □  ■ 17 Silǝr mening namim tüpǝylidin ⱨǝmmǝ adǝmning nǝpritigǝ uqraysilǝr. ■ 18 Ⱨalbuki, bexinglardiki bir tal qaqmu ⱨalak bolmaydu! ■ 19 Sǝwr-qidamliⱪ bolƣininglarda, jeninglarƣa igǝ bolalaysilǝr.□

Yerusalemning wǝyran ⱪilinixidin bexarǝt

Mat. 24:15-21; Mar. 13:14-19

20 — Lekin Yerusalemning düxmǝn ⱪoxunliri tǝripidin ⱪorxiwelinƣanliⱪini kɵrgininglarda, uning wǝyran bolux waⱪti yeⱪinlixip ⱪaptu, dǝp bilinglar. ■ 21 U qaƣda Yǝⱨudiyǝ ɵlkisidǝ turuwatⱪanlar taƣlarƣa ⱪaqsun, xǝⱨǝr iqidǝ turuwatⱪanlar uningdin qiⱪip kǝtsun, yezilarda turuwatⱪanlar xǝⱨǝrgǝ kirmisun. 22 Qünki xu qaƣ «intiⱪam jazasini tartidiƣan künlǝr»dur; xuning bilǝn muⱪǝddǝs yazmilarda barliⱪ pütülgǝnlǝr ǝmǝlgǝ axurulidu.□  ■

23 Əmdi xu künlǝrdǝ ⱨamilidar ayallar wǝ bala emitidiƣanlarning ⱨaliƣa way! Qünki bu zeminda eƣir ⱪisqiliⱪ bolidu wǝ ǝrxtiki ƣǝzǝp bu hǝlⱪning bexiƣa qüxidu; □ 24 Ular ⱪiliqning bisida yiⱪitilidu wǝ tutⱪun ⱪilinip, barliⱪ ǝllǝrgǝ elip ketilidu; «yat ǝllǝrning waⱪti» toxⱪuqǝ, Yerusalem yat ǝllǝrning ayaƣ astida ⱪalidu.□  ■

Mǝsiⱨning kelidiƣanliⱪi ⱨǝⱪⱪidǝ

Mat. 24:29-31; Mar. 13:24-27

25 — Ⱪuyax, ay, yultuzlardimu alamǝtlǝr bolidu; yǝr yüzidiki ǝllǝr arisida dengiz-okyanlarning güldürlixidin wǝ dolⱪunlarning dawalƣuxliridin parakǝndiqilik bolidu. ■ 26 Adǝmlǝr ⱪorⱪup, yǝr yüzigǝ kelidiƣan apǝtlǝrni wǝⱨimǝ iqidǝ kütüp ǝs-ⱨoxini yoⱪitidu; qünki asmandiki küqlǝr lǝrzigǝ kelidu. □ 27 Andin kixilǝr Insan’oƣlining küq-ⱪudrǝt wǝ uluƣ xan-xǝrǝp bilǝn bir bulut iqidǝ keliwatⱪanliⱪini kɵridu.■

28 Lekin bu alamǝtlǝr kɵrünüxkǝ baxliƣanda, ⱪǝddinglarni ruslap bexinglarni kɵtürünglar, qünki bu silǝrni azad ⱪilixtiki nijat yeⱪinlaxti, degǝnliktur.■

Ənjür dǝrihidin sawaⱪ elix

Mat. 24:32-35; Mar. 13:28-31

29 U ularƣa mundaⱪ bir tǝmsilni sɵzlǝp bǝrdi:

— Ənjür dǝrihi wǝ baxⱪa barliⱪ dǝrǝhlǝrgǝ ⱪaranglar. ■ 30 Ularning yengidin bihlanƣanda ularƣa ⱪarap, ɵzünglar yazning yetip kelixigǝ az ⱪalƣanliⱪini bilisilǝr. 31 Xuningdǝk, baya deyilgǝn alamǝtlǝrning yüz beriwatⱪanliⱪini kɵrgininglarda, Hudaning padixaⱨliⱪining yeⱪin ⱪalƣalnliⱪini bilinglar. 32 Mǝn silǝrgǝ bǝrⱨǝⱪ xuni eytip ⱪoyayki, bu alamǝtlǝrning ⱨǝmmisi ǝmǝlgǝ axurulmay turup, bu dǝwr ɵtmǝydu. □ 33 Asman-zemin yoⱪilidu, biraⱪ mening sɵzlirim ⱨǝrgiz yoⱪalmaydu.□  ■

Ⱨoxyar bolunglar

34 — Lekin ɵzünglarƣa agaⱨ bolunglarki, kɵngülliringlar ǝyx-ixrǝt, mǝyhorluⱪ wǝ tirikqilikning ƣǝm-ǝndixiliri bilǝn bihudlaxmisun, xu küni üstünglarƣa tuyuⱪsiz qüxmisun. □  ■ 35 Qünki u goya tuzaⱪtǝk barliⱪ yǝr yüzidǝ ⱨǝrbir turuwatⱪanlarning bexiƣa qüxidu. ■ 36 Xunga ⱨǝrⱪandaⱪ waⱪitlarda ⱨoxyar bolunglar, yüz berix aldida turuwatⱪan bu ixlardin ɵzünglarni ⱪaqurup Insan’oƣli aldida ⱨazir bolup turuxⱪa layiⱪ ⱨesablinix üqün ⱨǝrdaim dua ⱪilinglar, — dedi.□  ■

37 Əmdi u kündüzliri ibadǝthanida tǝlim berǝtti, ahxamliri xǝⱨǝrdin qiⱪip, keqini Zǝytun teƣi dǝp atalƣan taƣda ɵtküzǝtti. ■ 38 Wǝ barliⱪ hǝlⱪ uning tǝlimini angliƣili tang sǝⱨǝrdǝ ibadǝthaniƣa kirip, uning yeniƣa kelǝtti.

22

Rǝbni ɵltürüx suyiⱪǝsti

Mat. 26:1-5, 14-16; Mar. 14:1-2, 10-11; Yⱨ. 11:45-53

1 Əmdi petir nan ⱨeyti («ɵtüp ketix ⱨeyti» dǝpmu atilidu) yeⱪinlixip ⱪalƣanidi.■ 2 Bax kaⱨinlar wǝ Tǝwrat ustazliri uni ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilixⱪa amal izdǝp yürǝtti; qünki ular hǝlⱪtin ⱪorⱪatti.□  ■

3 Xu pǝyttǝ on ikkiylǝndin biri bolƣan, Ixⱪariyot dǝp atalƣan Yǝⱨudaning kɵngligǝ Xǝytan kirdi.■ 4 U berip bax kaⱨinlar wǝ ibadǝthana pasiban bǝgliri bilǝn Əysani ⱪandaⱪ ⱪilip ularƣa tutup berix üstidǝ mǝsliⱨǝtlǝxti. 5 Ular intayin hux bolup, Yǝⱨudaƣa pul berixkǝ kelixti. 6 Yǝⱨuda maⱪul bolup, uni halayiⱪtin ayrim ⱪalƣanda ularƣa tutup berixkǝ muwapiⱪ pursǝt izdǝxkǝ kirixti.

Ɵtüp ketix ⱨeytining kǝqlik ziyapiti

Mat. 26:17-25; Mar. 14:12-21; Yⱨ. 13:21-30

7 Əmdi petir nan ⱨeytining birinqi küni yetip kǝlgǝnidi. Xu küni «ɵtüp ketix ⱨeyti»ƣa atap ⱪurbanliⱪ ⱪoza soyulatti.□  ■ 8 Xuning bilǝn Əysa Petrus bilǝn Yuⱨannaƣa:

— Berip bizgǝ ɵtüp ketix ⱨeytining ⱪozisini birgǝ yegili tǝyyarlanglar, — dǝp ularni ǝwǝtti.

9 — Ⱪǝyǝrdǝ tǝyyarliximizni halaysǝn? — dǝp soridi ular. 10 U ularƣa mundaⱪ dedi:

— Xǝⱨǝrgǝ kirsǝnglar, mana u yǝrdǝ kozida su kɵtürüwalƣan bir ǝr kixi silǝrgǝ uqraydu. Uning kǝynidin mengip u kirgǝn ɵygǝ kiringlar. □ 11 Wǝ ɵy igisigǝ: «Ustaz: — Muhlislirim bilǝn ɵtüp ketix ⱨeytining tamiⱪini yǝydiƣan meⱨmanhana ɵy ⱪǝyǝrdǝ? — dǝp sorawatidu» dǝnglar. 12 U silǝrni baxlap üstünki ⱪǝwǝttiki rǝtlǝngǝn sǝrǝmjanlaxturulƣan qong bir eƣiz ɵyni kɵrsitidu. Mana xu yǝrdǝ tǝyyarliⱪ ⱪilip turunglar.

13 Xuning bilǝn ikkisi beriwidi, ⱨǝmmǝ ixlar uning eytⱪinidǝk bolup qiⱪti. Ular xu yǝrdǝ ɵtüp ketix ⱨeytining tamiⱪini tǝyyarlaxti. 14 Əmdi waⱪti-saiti kǝlgǝndǝ, Əysa dastihanda olturdi; on ikki rosul uning bilǝn billǝ olturuxti. ■ 15 Andin u ularƣa:

— Mǝn azab qekixtin ilgiri, silǝr bilǝn ɵtüp ketix ⱨeytining bu tamiⱪiƣa ⱨǝmdastihanda boluxⱪa tolimu intizar bolup kǝlgǝnidim. □ 16 Qünki silǝrgǝ eytayki, bu ⱨeyt ziyapitining ǝⱨmiyiti Hudaning padixaⱨliⱪida ǝmǝlgǝ axurulmiƣuqǝ, mǝn buningdin ⱪayta yemǝymǝn, — dedi.□

17 Andin u bir jamni ⱪoliƣa elip, tǝxǝkkür eytti wǝ muhlisliriƣa:

— Buni elip aranglarda tǝⱪsim ⱪilip iqinglar. 18 Qünki xuni eytayki, mundin keyin Hudaning padixaⱨliⱪi kǝlmigüqǝ, ⱨǝrgiz üzüm xǝrbitidin ⱪǝt’iy iqmǝymǝn, — dedi.□

«Rǝbning ziyapiti»

19 Andin u bir tal nanni ⱪoliƣa elip, Hudaƣa tǝxǝkkür eytti wǝ uni oxtup, ularƣa ülǝxtürüp berip: — Bu mening silǝr üqün pida bolidiƣan tenimdur. Meni ǝslǝp turux üqün buningdin yǝnglar, — dedi.□  ■

20 U xuningdǝk tamaⱪtin keyinki jamni ⱪoliƣa elip mundaⱪ dedi:

— Bu jamdiki xarab mening silǝr üqün tɵkülidiƣan ⱪenimda bolƣan yengi ǝⱨdidur.□

21 Lekin mana, meni tutup bǝrgüqining ⱪoli mening bilǝn bir dastihandidur. ■ 22 Wǝ Insan’oƣli dǝrwǝⱪǝ ɵzi toƣrisida bekitilgǝndǝk alǝmdin ketidu; biraⱪ Insan’oƣlining tutup berilixigǝ wasitiqi bolƣan adǝmning ⱨaliƣa way!■

23 Andin muhlislar bir-biridin:

— Arimizda zadi kim muxundaⱪ ixni ⱪilixi mumkin? — dǝp munazirigǝ qüxüp ketixti.

Muhlislarning mǝrtiwǝ ⱨǝⱪⱪidǝ munazirilixixi

24 Əmdi ularning arisida ⱪaysimiz ǝng uluƣ saniliximiz kerǝk degǝn talax-tartix pǝyda boldi. 25 U ularƣa mundaⱪ dedi:

— Əllǝrdiki padixaⱨlar ⱪol astidiki hǝlⱪ üstidin buyruⱪwazliⱪ ⱪilip idarǝ ⱪilidu, ularning üstidiki ⱨoⱪuⱪdarliri «hǝlⱪpǝrwǝr» dǝp atilidu. □  ■ 26 Biraⱪ silǝr xundaⱪ bolmanglar; bǝlki aranglardiki ǝng mǝrtiwiliki ɵzini ǝng kiqikidǝk ⱨesablisun wǝ yetǝkqi bolƣanlar ⱨǝmmǝylǝngǝ hizmǝtkardǝk bolsun. ■ 27 Kim mǝrtiwilik, dastihanda olturƣanmu yaki dastihandiki kütküqimu? Dastihanda olturƣini ǝmǝsmu? Biraⱪ mǝn bolsam aranglarda hizmitinglarda bolƣuqi kütküqidǝkturmǝn.■

28 Silǝr bolsanglar, beximƣa sinaⱪlar kǝlgǝndǝ baxtin-ahir mǝn bilǝn billǝ ⱨǝmraⱨ bolƣansilǝr. 29 Wǝ huddi Atam manga padixaⱨliⱪ ⱨoⱪuⱪi bekitkǝndǝk, mǝn silǝrgimu xundaⱪ bekitimǝn. ■ 30 Xuning bilǝn silǝr mening padixaⱨliⱪimda mǝn bilǝn bir dastihanda yǝp-iqisilǝr wǝ tǝhtlǝrdǝ olturup, Israilning on ikki ⱪǝbilisi üstidin ⱨɵküm qiⱪirisilǝr.□  ■

Əysaning Petrusning ɵzidin tanidiƣanliⱪini aldin eytixi

Mat. 26:31-35; Mar. 14:27-31; Yⱨ. 13:36-38

31 Rǝb yǝnǝ Petrusⱪa:

— «Əy Simon, Simon! Mana, Xǝytan ⱨǝmminglarni huddi buƣday tasⱪiƣandǝk tasⱪap sinaxni tiligǝn. □  ■ 32 Lekin etiⱪading yoⱪimisun dǝp sanga dua ⱪildim. Əmdi sǝn towa ⱪilip tüz yolƣa ⱪaytⱪandin keyin, ⱪerindaxliringni mustǝⱨkǝmligin» — dedi.

33 — I Rǝb, — dedi Petrus, — Mǝn sǝn bilǝn billǝ zindanƣa taxlinip, billǝ ɵlümgǝ berixⱪa tǝyyarmǝn!

34 U uningƣa: — I Petrus, sanga eytayki, bügün horaz qilliƣuqǝ, sǝn «Uni tonumaymǝn» dǝp mǝndin üq ⱪetim tanisǝn, dedi.□
  ■

Uning muhlislirini alaⱨidǝ agaⱨlanduruxi

35 Andin, u ulardin:

— Silǝrni ⱨǝmyansiz, hurjunsiz wǝ kǝxsiz sǝpǝrgǝ ǝwǝtkinimdǝ silǝrning birǝr nǝrsǝnglar kǝm bolup ⱪalƣanmu? — dǝp soridi. Ular: — Yaⱪ, dedi.□  ■

36 Xuning bilǝn u ularƣa: — Lekin ⱨazir ⱨǝr kimning ⱨǝmyani bolsa, uni alsun; xundaⱪ ⱨǝm hurjuni bolsa, uni alsun wǝ bir kimning ⱪiliqi bolmisa, qapinini setip birdin ⱪiliq alsun. □ 37 Qünki mǝn silǝrgǝ xuni eytayki, muⱪǝddǝs yazmilarda: «U jinayǝtqilǝr ⱪatarida sanilidu» dǝp pütülgǝn sɵz mǝndǝ qoⱪum ǝmǝlgǝ axurulidu. Qünki mening toƣramdiki barliⱪ ixlar toluⱪ ǝmǝlgǝ axmay ⱪalmaydu — dedi.□  ■

38 — I Rǝb, ⱪariƣin, bu yǝrdǝ ikki ⱪiliq bar ikǝn, dedi ular.

— Boldi, yetidu! — dedi u ularƣa.□

Əysaning Zǝytun teƣida dua ⱪilixi

Mat. 26:36-46; Mar. 14:32-42

39 Andin u qiⱪip, aditi boyiqǝ Zǝytun teƣiƣa yol aldi; uning muhlisliri uningƣa ǝgixip bardi. ■ 40 U yǝrgǝ yetip barƣanda u ularƣa:

— Azdurulmasliⱪinglar üqün dua ⱪilinglar, — dedi.

41 Andin, ulardin bir tax etimiqǝ neriraⱪ berip, tizlinip turup:■

42 — I Ata, halisang, bu ⱪǝdǝⱨni mǝndin elip kǝtkǝysǝn. Lekin mening ǝmǝs, bǝlki Sening iradǝng ada ⱪilinsun — dǝp dua ⱪildi; □ 43 wǝ asmandin bir pǝrixtǝ uningƣa kɵrünüp uni ⱪuwwǝtlǝndürdi. 44 U ⱪattiⱪ azabta tolƣinip tehimu ihlasliⱪ bilǝn dua ⱪiliwǝrdi. Buning bilǝn uning tǝrliri yǝrgǝ tɵkülgǝn ⱪan tamqiliridǝk qüxüxkǝ baxlidi. ■ 45 Andin duasini tügitip, ornidin turup, muhlislirining yeniƣa kǝldi. Ularning ƣǝmgǝ qɵküp ⱨalsizlinip mügdǝp ⱪalƣanliⱪini kɵrüwidi, ularƣa:

46 — Uhlap ⱪalƣininglar nemisi? Azduruluxtin saⱪlinix üqün ⱪopup dua ⱪilinglar, — dedi.

Əysaning tutⱪun ⱪilinixi

Mat. 26:47-56; Mar. 14:43-50; Yⱨ. 18:3-11

47 Uning sɵzi tehi ayaƣlaxmastinla, bir top adǝmlǝr pǝyda boldi. Ularni baxlap kǝlgüqi on ikkǝylǝndin biri bolƣan Yǝⱨuda degǝn kixi idi; u Əysaƣa salam berip sɵygili ⱪexiƣa bardi.■

48 Əysa uningƣa:

— Əy Yǝⱨuda, bir sɵyüx bilǝn Insan’oƣlini tutup berǝrsǝnmu? — dedi.

49 Wǝ Əysaning ǝtrapidikilǝr nemǝ ix yüz beridiƣanliⱪini bilip yetip: — I Rǝb, ⱪiliq bilǝn uraylimu? — dedi. 50 Wǝ ulardin biri ⱪiliqini kɵtürüp, bax kaⱨinning qakiriƣa urup, ong ⱪuliⱪini xiliwǝtti. □  ■ 51 Biraⱪ Əysa buningƣa jawabǝn: — Boldi, tohta! — dedi; u ⱪolini uzitip ⱪuliⱪiƣa tǝgküzüp, uni saⱪaytti.

52 Əysa ɵzini tutⱪili kǝlgǝn bax kaⱨinlar, pasiban bǝgliri wǝ aⱪsaⱪallarƣa ⱪarap:

— Bir ⱪaraⱪqini tutidiƣandǝk ⱪiliq-toⱪmaⱪlarni kɵtürüp kǝpsilǝrƣu? ■ 53 Muⱪǝddǝs ibadǝthanida ⱨǝr küni silǝr bilǝn billǝ idim, silǝr ⱪol salmidinglar. Ⱨazir bu silǝrgǝ tǝwǝ bolƣan waⱪit-saǝttur wǝ ⱪarangƣuluⱪning ⱨɵküm sürüxidur — dedi.□

Əysaning üstidin xikayǝt ⱪilinixi wǝ Petrusning Əysadin tenixi

Mat. 26:57-58, 69-75; Mar. 14:53-54, 66-72; Yⱨ. 18:12-18, 25-27

54 Ular Əysani tutuwelip, bax kaⱨinning ɵyigǝ elip kelixti. Petrus yiraⱪtin ǝgixip mangdi. ■ 55 Əmdi ular ⱨoylining otturisida ot yeⱪip qɵrisidǝ issinip olturƣanda, Petrus ularning arisiƣa kirip olturdi. ■ 56 Andin otning nurida uning olturƣinini kɵrgǝn bir dedǝk uningƣa tikilip ⱪarap turup: — Bu adǝmmu Əysa bilǝn billǝ idi, — dedi.

57 Lekin u tenip: — Əy hotun, uni tonumaymǝn! — dedi.

58 Andin uzun ɵtmǝy, yǝnǝ birǝylǝn uni kɵrüp: — Sǝnmu ulardin ikǝnsǝn, — dedi. Lekin Petrus: — Əy buradǝr, undaⱪ ǝmǝsmǝn! — dedi.

59 Andin bir saǝtqǝ ɵtkǝndǝ baxⱪa birǝylǝn: — Dǝrⱨǝⱪiⱪǝt, bu ⱨǝm uning bilǝn billǝ idi; qünki umu Galiliyǝliktur, — dǝp qing turuwaldi.□

60 Lekin Petrus:

— Ⱨǝy buradǝr, nemǝ dǝwatⱪiningni bilmǝymǝn! — dedi. Wǝ uning sɵzi ayaƣlaxmastinla, horaz qillidi. 61 Əmdi Rǝb kǝynigǝ burulup, Petrusⱪa tikilip ⱪarap ⱪoydi. Xuning bilǝn Petrus Rǝbning sɵzini, yǝni: «Bügün horaz qillaxtin ilgiri sǝn mǝndin üq ⱪetim tanisǝn» degǝnlikini yadiƣa kǝltürdi. ■ 62 Wǝ u taxⱪiriƣa qiⱪip ⱪattiⱪ yiƣlap kǝtti.

Əysaning aliy kengǝxmidǝ sotlinixi

Mat. 26:67-68; Mar. 14:65

63 Əmdi Əysani tutup turuwatⱪanlar uni mǝshirǝ ⱪilixⱪa wǝ sawap-dumbilaxⱪa baxlidi; ■ 64 uning kɵzlirini tengip uningdin: — Seni urƣan kimdu? Ⱪeni, bexarǝt bǝrgin! — dǝp soraxti 65 wǝ uningƣa buningdin baxⱪa yǝnǝ nurƣun ⱨaⱪarǝtlǝrni yaƣdurdi.

66 Tang atⱪanda, hǝlⱪ aⱪsaⱪalliri, yǝni bax kaⱨinlar wǝ Tǝwrat ustazliri yiƣilixti. Ular uni ɵz kengǝxmisigǝ elip berip ■ 67 uningdin: —

Eytǝ, sǝn Mǝsiⱨmu? — dǝp soraxti.

U ularƣa jawabǝn:

— Silǝrgǝ eytsammu, ⱪǝt’iy ixǝnmǝysilǝr. 68 Silǝrdin birǝr soal sorisam, ⱨeq jawab bǝrmǝysilǝr. 69 Lekin bu waⱪittin baxlap Insan’oƣli Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirning ong yenida olturidu, — dedi.□  ■

70 — Undaⱪta, sǝn Hudaning Oƣli ikǝnsǝn-dǝ? — deyixti ular.

U: — Degininglardǝk mǝn xudurmǝn! — dǝp jawab bǝrdi.□

71 Xuning bilǝn ular:

— Əmdi baxⱪa guwaⱨqiliⱪning bizgǝ nemǝ ⱨajiti? Qünki ɵzimiz uning ɵz aƣzidin qiⱪⱪinini angliduⱪ! — deyixti.□

23

Əysaning waliy Pilatusning aldida sotlinixi

Mat. 27:1-2, 11-14; Mar. 15:1-5; Yⱨ. 18:28-38

1 Andin kengǝxmidikilǝrning ⱨǝmmisi ornidin turuxup, uni waliy Pilatusning aldiƣa elip berixti.■ 2 U yǝrdǝ ular uning üstidin xikayǝt ⱪilip:

— Ɵzini Mǝsiⱨ, yǝni padixaⱨ dǝp atiwelip, hǝlⱪimizni azdurup wǝ ⱪutritip, Ⱪǝysǝrgǝ baj-seliⱪ tapxuruxni tosⱪan bu adǝmni bayⱪap uni tuttuⱪ, — deyixti. □  ■

3 Pilatus uningdin: — Sǝn Yǝⱨudiylarning padixaⱨimusǝn? — dǝp soridi.

U: — Eytⱪiningdǝk, — dǝp jawab bǝrdi.□  ■

4 Andin Pilatus bax kaⱨinlar bilǝn kɵpqilikkǝ:

— Bu adǝmdin birǝr xikayǝt ⱪilƣudǝk ixni tapalmidim, — dedi.

5 Lekin ular tehimu ⱪǝt’iy ⱨalda:

— U Galiliyǝdin tartip taki bu yǝrgiqǝ, pütkül Yǝⱨudiyǝdimu tǝlim berix bilǝn hǝlⱪni ⱪutritidu.

Əysa Ⱨerod hanning aldida

6 Pilatus «Galiliyǝ» degǝn sɵzni anglap:

— Bu kixi Galiliyǝlikmu? — dǝp soridi 7 wǝ uning Ⱨerod hanning idarǝ kilƣan ɵlkidin kǝlgǝnlikidin hǝwǝr tepip, uni Ⱨerodⱪa yollap bǝrdi (u künlǝrdǝ Ⱨerodmu Yerusalemda idi).■

8 Ⱨerod Əysani kɵrgǝndǝ intayin huxal boldi. Qünki u uzundin beri uningƣa dair kɵp ixlarni anglap, uningdin bir mɵjizǝ kɵrüx ümididǝ bolup, uni kɵrüx pursitini izdǝwatatti.■ 9 U Əysadin kɵp soallarni soridi, lekin u Ⱨerodⱪa bir eƣizmu jawab bǝrmidi.

10 Bax kaⱨinlar wǝ Tǝwrat ustazliri yeⱪin turup uning üstidin ⱨǝ dǝp ǝrz-xikayǝt ⱪiliwatatti. 11 Ⱨerod han wǝ uning lǝxkǝrliri uni harlap mǝshirǝ ⱪilixip, uningƣa xaⱨanǝ ton-kiyim kiydürüp, uni yǝnǝ Pilatusning aldiƣa ⱪayturup yollidi.

12 Mana xu kündin baxlap, Pilatus bilǝn Ⱨerod dost bolup ⱪaldi; qünki ilgiri ular arisida adawǝt bolƣanidi.■

Əysaning ɵlümgǝ ⱨɵküm ⱪilinixi

Mat. 27:15-26; Mar. 15:6-15; Yⱨ. 18:39-40; 19:1-16

13 Waliy Pilatus bax kaⱨinlarni, Yǝⱨudiy ⱨɵkümdarlarni wǝ halayiⱪni yiƣip, ■ 14 ularƣa:

— Silǝr bu adǝmning üstidin «Hǝlⱪni azduridu wǝ ⱪutritidu» dǝp xikayǝt ⱪilip uni aldimƣa tartip kǝldinglar. Mana, mǝn silǝrning aldinglarda uni soraⱪ ⱪilƣinim bilǝn, uningdin silǝr xikayǝt ⱪilƣan jinayǝtlǝrdin birinimu tapalmidim. 15 Ⱨerodmu tapmidi; qünki mǝn silǝrni uning aldiƣa ǝwǝttim. Mana, uningda ɵlümgǝ layiⱪ ⱨeqⱪandaⱪ jinayǝt yoⱪ ikǝn. □ 16 Xunga mǝn uni jazalap, andin ⱪoyup berimǝn, — dedi □ 17 (uning ⱨǝr ⱪetimliⱪ ɵtüp ketix ⱨeytida, Yǝⱨudiy mǝⱨbuslardin birini ularƣa ⱪoyup berix mǝjburiyiti bar idi). ■ 18 Lekin kɵpqilik tǝngla quⱪan selixip:

— Buni yoⱪiting! Bizgǝ Barabbasni ⱪoyup bering! — deyixti ■ 19 (Barabbas bolsa xǝⱨǝrdǝ topilang kɵtürgǝnliki wǝ ⱪatilliⱪ ⱪilƣanliⱪi üqün zindanƣa taxlanƣan mǝⱨbus idi). 20 Xuning bilǝn Pilatus Əysani ⱪoyup berixni halap, kɵpqilikkǝ yǝnǝ sɵz ⱪilƣili turdi. 21 Lekin ular jawabǝn yǝnǝ quⱪan selixip:

— Krestligin, uni krestligin! — dǝp warⱪiraxti.

22  Pilatus üqinqi ⱪetim ularƣa:

— Nemixⱪa? U zadi nemǝ yamanliⱪ ⱪilƣan? Mǝn uningdin ɵlümgǝ layiⱪ ⱨeq jinayǝt tapalmidim. Xuning üqün mǝn uni jazalap, ⱪoyup berimǝn, — dedi.□

23 Biraⱪ ular yǝnila ⱨǝ dǝp quⱪan selixip: «U krestlǝnsun!» dǝp tǝlǝp ⱪilip qing turuwaldi. Ularning ⱨǝmdǝ bax kaⱨinlarning quⱪanliri ahir küqlük kǝldi. 24 Pilatus ularning tǝlipi boyiqǝ ada ⱪilinsun dǝp ⱨɵküm qiⱪardi. ■ 25 Wǝ ularning tiliginini, yǝni topilang kɵtürüx wǝ ⱪatilliⱪ üqün zindanƣa taxlanƣanni ⱪoyup berip, Əysani ularning haⱨixiƣa tapxurup bǝrdi.

Əysaning krestlinixi

Mat. 27:32-44; Mar. 15:21-32; Yⱨ. 19:17-19

26 Wǝ ular uni elip ketiwatⱪanda, yolda Kurini xǝⱨirilik Simon isimlik bir kixi sǝⱨradin keliwatatti; ular uni tutuwelip, krestni uningƣa kɵtürgüzüp, Əysaning kǝynidin mangdurdi. □ 27 Əysaning kǝynidǝ zor bir top hǝlⱪ, xundaⱪla uningƣa eqinip yiƣa-zar kɵtürüxiwatⱪan ayallarmu ǝgixip keliwatatti. 28 Lekin Əysa kǝynigǝ burulup ularƣa:

— Əy Yerusalemning ⱪizliri! Mǝn üqün yiƣlimanglar, bǝlki ɵzünglar wǝ baliliringlar üqün yiƣlanglar! 29 Qünki silǝrgǝ xundaⱪ eƣir künlǝr keliduki, kixilǝr: «Tuƣmaslar, bala kɵtürmigǝn ⱪorsaⱪlar wǝ emitmigǝn ǝmqǝklǝr bǝhtliktur!» — deyixidu. 30 Xu qaƣda kixilǝr taƣlarƣa: «Üstimizgǝ ɵrül!», dɵnglüklǝrgǝ: «üstimizni yap!» dǝp nida ⱪilixidu. □  ■ 31 Qünki adǝmlǝr yapyexil dǝrǝhkǝ xundaⱪ ixlarni ⱪilƣan yǝrdǝ, ⱪurup kǝtkǝn dǝrǝhkǝ nemǝ ixlar bolar?! — dedi.□  ■

32 Ikki jinayǝtqimu ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinƣili uning bilǝn tǝng elip kelingǝnidi. ■ 33 Wǝ ular «bax sɵngǝk» dǝp atalƣan jayƣa kǝlgǝndǝ, u yǝrdǝ uni wǝ yǝnǝ ikki jinayǝtqini, birini uning ong yenida wǝ yǝnǝ birini sol yenida krestkǝ tartti. □  ■ 34 Əysa:

— I Ata, ularni kǝqürgin, qünki ular ɵzining nemǝ ⱪiliwatⱪanliⱪini bilmǝydu, — dedi.

Lǝxkǝrlǝr qǝk taxlap, uning kiyimlirini bɵlüxüwaldi. ■ 35 Halayiⱪ ⱪarap turatti, Yǝⱨudiy ⱨɵkümdarlarmu yenida turup uningƣa dimiƣini ⱪeⱪip mǝshirǝ ⱪilip: Baxⱪilarni ⱪutⱪuzuptikǝn! Əgǝr u rasttin Hudaning Mǝsiⱨi, Uning talliwalƣini bolsa, ɵzini ⱪutⱪuzup baⱪsun! — deyixti.

36 Lǝxkǝrlǝrmu uni mǝshirǝ ⱪilixip, yeniƣa berip uningƣa sirkǝ tǝnglǝp:

37 — Əgǝr sǝn Yǝⱨudiylarning Padixaⱨi bolsang, ɵzüngni ⱪutⱪuzup baⱪ! — deyixti.

38 Uning üstidiki tahtayƣa grekqǝ, latinqǝ wǝ ibraniyqǝ ⱨǝrplǝr bilǝn: «Bu kixi Yǝⱨudiylarning Padixaⱨidur» dǝp yezip ⱪoyulƣanidi.□  ■

39 Uning bilǝn billǝ krestkǝ tartilƣan ikki jinayǝtqining biri uni ⱨaⱪarǝtlǝp:

— Sǝn Mǝsiⱨ ǝmǝsmiding? Əmdi ɵzüngnimu, biznimu ⱪutⱪuzǝ! — dedi.

40 Biraⱪ yǝnǝ biri uning gepigǝ tǝnbiⱨ berip: Sǝn ɵzüng ohxax ⱨɵkümning tegidǝ turup Hudadin ⱪorⱪmamsǝn? 41 Bizning jazaliniximiz ⱨǝⱪliⱪ, qünki ɵz ⱪilmixlirimizning tegixlik jazasini tarttuⱪ; lekin bu kixi ⱨeqⱪandaⱪ natoƣra ix ⱪilmiƣanƣu! — dǝp jawab bǝrdi. 42 Andin, u Əysaƣa:

— I Rǝb, padixaⱨliⱪing bilǝn kǝlginingdǝ, meni yad ⱪilƣin, — dedi.

43 Əysa uningƣa: — Bǝrⱨǝⱪ, mǝn sanga eytayki, bügün sǝn mǝn bilǝn billǝ jǝnnǝttǝ bolisǝn, — dedi.□

Əysaning ɵlümi

Mat. 27:45-56; Mar. 15:33-41; Yⱨ. 19:28-30

44 Ⱨazir altinqi saǝt bolup, pütün zeminni toⱪⱪuzinqi saǝtkiqǝ ⱪarangƣuluⱪ basti. □  ■ 45 Ⱪuyax nurini bǝrmidi wǝ ibadǝthanining pǝrdisi tosattin otturisidin yirtilip ikki parqǝ bolup kǝtti. □  ■ 46 Əysa ⱪattiⱪ awaz bilǝn nida ⱪilƣandin keyin: — I Ata! Roⱨimni ⱪolungƣa tapxurdum, — dedi-dǝ, tiniⱪi tohtap, jan üzdi.□  ■

47 U yǝrdǝ turƣan yüzbexi yüz bǝrgǝn ixlarni kɵrüp: — Bu adǝm ⱨǝⱪiⱪǝtǝn durus adǝm ikǝn! — dǝp Hudani uluƣlidi.■

48 Wǝ bu mǝnzirini kɵrüxkǝ yiƣilƣan barliⱪ hǝlⱪ yüz bǝrgǝn ixlarni kɵrüp kɵkrǝklirigǝ urup ɵylirigǝ ⱪaytixti. 49 Wǝ uni tonuydiƣan barliⱪ kixilǝr wǝ Galiliyǝdin uningƣa ǝgixip kǝlgǝn ayallar yiraⱪta turup, bu wǝⱪǝlǝrgǝ ⱪarap turdi.

Əysaning dǝpnǝ ⱪilinixi

Mat. 27:57-61; Mar. 15:42-47; Yⱨ. 19:38-42

50-51 Wǝ mana xu yǝrdǝ kengǝxmidikilǝrdin Yüsüp isimlik biri bar idi. U ɵzi aⱪkɵngül wǝ adil adǝm bolup, ularning mǝsliⱨǝtigǝ wǝ ⱪilƣiniƣa ⱪoxulmiƣanidi. Ɵzi Yǝⱨudiyǝ ɵlkisidiki Arimatiya degǝn bir xǝⱨǝrdin bolup, Hudaning padixaⱨliⱪini tǝlmürüp kütǝtti. ■ 52 U ɵzi Pilatusning aldiƣa berip Əysaning jǝsitini berixni tǝlǝp ⱪildi; 53 Wǝ uni kresttin qüxürüp kanap bilǝn kepǝnlǝp, ⱪoram taxtin oyup yasalƣan, ⱨeqkim ⱪoyulmiƣan bir ⱪǝbrigǝ dǝpnǝ ⱪildi. ■ 54 Bu «tǝyyarliⱪ küni» bolup, xabat küni yeⱪinlixip ⱪalƣanidi. □

55 Wǝ uning bilǝn Galiliyǝdin kǝlgǝn ayallar Yüsüpkǝ ǝgixip, ⱪǝbrini wǝ uning jǝsǝtining ⱪandaⱪ ⱪoyulƣinini kɵrdi. ■ 56 Andin yenip berip ǝtirlǝr wǝ hux puraⱪliⱪ buyumlarni tǝyyar ⱪildi wǝ Tǝwrattiki ǝmr boyiqǝ xabat küni aram elixti.□

24

Əysaning tirilixi

Mat. 28:1-10; Mar. 16:1-8; Yⱨ. 20:1-10

1 Əmdi ⱨǝptining birinqi künidǝ tang yuray dǝp ⱪalƣanda, ayallar ɵzliri tǝyyarliƣan ǝtirlǝrni elip, ⱪǝbrigǝ kǝldi.□  ■ 2 Ular ⱪǝbrining aƣzidiki taxning domilitiwetilgǝnlikini kɵrdi; 3 wǝ ⱪǝbrigǝ kirip ⱪariwidi, Rǝb Əysaning jǝsiti yoⱪ turatti. 4 Wǝ xundaⱪ boldiki, ular buningdin patiparaⱪ bolup turƣanda, mana, nur qaⱪnap turidiƣan kiyimlǝrni kiygǝn ikki zat ularning yenida tuyuⱪsiz pǝyda boldi.□ 5 Ayallar ⱪattiⱪ wǝⱨimgǝ qüxüp, yüzlirini yǝrgǝ yeⱪixti. Ikki zat ularƣa: — Nemǝ üqün tirik bolƣuqini ɵlgǝnlǝrning arisidin izdǝysilǝr? 6-7 U bu yǝrdǝ ǝmǝs, bǝlki u tirildi! U tehi Galiliyǝdǝ turƣan waⱪtida, uning silǝrgǝ nemini eytⱪinini, yǝni: «Insan’oƣlining gunaⱨkar adǝmlǝrning ⱪoliƣa tapxurulup, krestlinip, üqinqi küni ⱪayta tirilixi muⱪǝrrǝrdur» degǝnlirini ǝslǝp beⱪinglar! — dedi.■

8 Wǝ ular uning dǝl xundaⱪ deginini esigǝ elixti;■ 9 wǝ ⱪǝbridin ⱪaytip, bu ixlarning ⱨǝmmisini on birǝylǝngǝ, xundaⱪla ⱪalƣan muhlislarning ⱨǝmmisigǝ yǝtküzdi. ■ 10 Rosullarƣa bu ixlarni yǝtküzgüqilǝr bolsa Magdalliⱪ Mǝryǝm, Yoanna wǝ Yaⱪupning anisi Mǝryǝm ⱨǝmdǝ ular bilǝn billǝ bolƣan baxⱪa ayallar idi. 11 Lekin ayallarning bu eytⱪanliri ularƣa ǝpsanidǝk bilindi, ular ularning sɵzlirigǝ ixǝnmidi. 12 Biraⱪ Petrus ornidin turup, ⱪǝbrigǝ yügürüp bardi. U engixip ⱪǝbrǝ iqigǝ ⱪariwidi, yalƣuz kanap kepǝnlikning tilim-tilim parqilirini kɵrüp, yüz bǝrgǝn ixlarƣa tǝǝjjüplinip ɵygǝ ⱪaytip kǝtti.■

Emayus yezisiƣa baridiƣan yolda mengiwatⱪan sirliⱪ musapir

Mar. 16:12-13

13 Wǝ mana, xu kündǝ ulardin ikkiylǝn Yerusalemdin on bir qaⱪirim yiraⱪliⱪtiki Emayus degǝn kǝntkǝ ketip baratti. □  ■ 14 Ular yüz bǝrgǝn barliⱪ ixlar toƣrisida sɵzlixip ketiwatatti. 15 Wǝ xundaⱪ boldiki, ular sɵzlixip-mulaⱨizilixip ketiwatⱪanda, mana Əysa ɵzi ularƣa yeⱪinlixip kelip, ular bilǝn billǝ mangdi; ■ 16 lekin ularning kɵzliri uni tonuxtin tutuldi.

17 U ulardin: — Ketiwetip nemǝ ixlar toƣruluⱪ munazirǝ ⱪilixiwatisilǝr? — dǝp soridi. Ular ⱪayƣuluⱪ ⱪiyapǝttǝ tohtap, 18  ulardin Kliyopas isimlik biri jawab berip: — Yerusalemda turupmu, muxu künlǝrdǝ xu yǝrdǝ yüz bǝrgǝn wǝⱪǝlǝrdin birdinbir hǝwǝr tapmiƣan musapir sǝn ohximamsǝn?! — dedi.

19 Wǝ u ulardin: — Nemǝ wǝⱪǝlǝr boldi? — dǝp soridi.

«Nasarǝtlik Əysaƣa munasiwǝtlik wǝⱪǝlǝr!» — dedi ular, — «U ɵzi Hudaning aldidimu, barliⱪ hǝlⱪning aldidimu ǝmǝldǝ wǝ sɵzdǝ ⱪudrǝtlik bir pǝyƣǝmbǝr bolup, ■ 20 bax kaⱨinlar wǝ ⱨɵkümdarlirimiz uni ɵlüm ⱨɵkümigǝ tapxurup, krestlǝtti. 21 Biz ǝslidǝ uni Israilƣa ⱨǝmjǝmǝt bolup azad ⱪilidiƣan zat ikǝn, dǝp ümid ⱪilƣaniduⱪ. Lekin ixlar xundaⱪ boldi, ⱨazir bu wǝⱪǝlǝr yüz bǝrginigǝ üqinqi kün boldi; □  ■ 22 yǝnǝ kelip, arimizdiki birnǝqqǝ ayal ⱨǝm bizni ⱨang-tang ⱪalduruwǝtti. Qünki ular bügün tang sǝⱨǝrdǝ ⱪǝbrigǝ beriptikǝn, ■ 23 uning jǝsitini tapalmay ⱪaytip kelip: «Bizgǝ birnǝqqǝ pǝrixtǝ ƣayibanǝ kɵrünüxtǝ ayan bolup, «U tirik!» dedi» dǝp eytiptu. 24 Buning bilǝn arimizdin birnǝqqǝylǝn ⱪǝbrigǝ berip, ǝⱨwalning dǝl ayallarning eytⱪinidǝk ikǝnlikini bayⱪaptu. Lekin uni ularmu kɵrmǝptu».

25 Əysa ularƣa:

— Əy nadanlar, pǝyƣǝmbǝrlǝrning eytⱪanlirining ⱨǝmmisigǝ ixinixkǝ ⱪǝlbi gallar! 26 Mǝsiⱨning ɵzigǝ has xan-xǝripigǝ kirixtin burun, muxu japa-muxǝⱪⱪǝtlǝrni bexidin ɵtküzüxi muⱪǝrrǝr ǝmǝsmidi? — dedi.■

27 Andin pütün Tǝwrat-Zǝburdin, Musa wǝ baxⱪa barliⱪ pǝyƣǝmbǝrlǝrning yazmiliridin baxlap u ɵzi ⱨǝⱪⱪidǝ aldin pütülgǝnlirini ularƣa xǝrⱨ berip qüxǝndürdi.■

28 Ular baridiƣan kǝntkǝ yeⱪinlaxⱪanda, u yiraⱪraⱪ bir yǝrgǝ baridiƣandǝk turatti. 29 Lekin ular uni tutuwelip:

— Kǝq kirip ⱪaldi, ⱨelila kün olturidu. Biz bilǝn billǝ ⱪonup ⱪalƣin, — dǝp ɵtündi. Xuning bilǝn u ular bilǝn ⱪonƣili ɵygǝ kirdi. ■ 30 Wǝ xundaⱪ boldiki, u ular bilǝn dastihanda olturƣanda, nanni ⱪoliƣa elip, Hudaƣa tǝxǝkkür eytti, andin nanni oxtup ularƣa tutti. □ 31 Ularning kɵzliri xuan eqilip, uni tonudi; xuning bilǝn u ularning aldidin ƣayib boldi. 32 Ular bir-birigǝ:

— U yolda biz bilǝn paranglixip, bizgǝ muⱪǝddǝs yazmilarƣa xǝrⱨ bǝrgǝndǝ, yürǝk-baƣrimiz goya ottǝk yanmidimu?! — deyixti.

33-34 Wǝ ular xu ⱨaman turup Yerusalemƣa ⱪaytip kǝldi. Ular ikkisi on birǝylǝn bilǝn ularning ⱨǝmraⱨlirining bir yǝrgǝ yiƣilip turƣinining üstigila qüxti, ular: «Rǝb rasttin tiriliptu. U Simonƣa kɵrünüptu!» deyixiwatatti. □ 35 Xuning bilǝn ular ikkiylǝnmu yolda yüz bǝrgǝn ixlarni wǝ u nanni oxtuwatⱪanda uning ɵzlirigǝ ⱪandaⱪ tonulƣinini kɵpqilikkǝ sɵzlǝp bǝrdi.

Əysaning muhlisliriƣa yǝnǝ kɵrünüxi

Mat. 28:16-20; Mar. 16:14-18; Yⱨ. 20:19-23; Ros. 1:6-8

36 Wǝ ular bu ixlar üstidǝ sɵzlixiwatⱪanda, Əysa ɵzi tosattin ularning otturisida pǝyda bolup:

— Silǝrgǝ aman-hatirjǝmlik bolƣay! — dedi.□  ■

37 Ular birǝr roⱨni uqrattuⱪmu nemǝ, dǝp hiyal ⱪilip, alaⱪzadǝ boluxup wǝⱨimigǝ qüxti.

38 U ularƣa:

— Nemigǝ xunqǝ alaⱪzadǝ bolup kǝttinglar? Nemixⱪa ⱪǝlbinglarda xǝk-guman qiⱪip turidu? 39 Ⱪollirimƣa wǝ putlirimƣa ⱪarap beⱪinglar! Mening ɵzüm ikǝnlikimni bilinglar! Meni tutup kɵrünglar, roⱨning ǝt bilǝn sɵngiki yoⱪ, lekin mǝndǝ barliⱪini kɵrisilǝr, — dedi.

40 Wǝ xundaⱪ degǝq ularƣa put-ⱪolini kɵrsǝtti. 41 Ular huxluⱪtin kɵzlirigǝ ixǝngüsi kǝlmǝy ⱨǝyranuⱨǝs turƣinida u ulardin:

— Silǝrning bu yǝrdǝ yegüdǝk nǝrsǝnglar barmu? — dǝp soridi. ■ 42 Ular bir parqǝ beliⱪ kawipi wǝ bir parqǝ ⱨǝsǝl kɵnikini uningƣa sunuwidi, 43 u elip ularning aldida yedi.

44 Andin u ularƣa:

— Mana bu mǝn silǝr bilǝn bolƣan waⱪtimda silǝrgǝ eytⱪan: «Musa hatiriligǝn Tǝwrat ⱪanuni, pǝyƣǝmbǝrlǝrning yazmiliri wǝ Zǝburda mening toƣramda pütülgǝnning ⱨǝmmisi qoⱪum ǝmǝlgǝ axurulmay ⱪalmaydu» degǝn sɵzlirim ǝmǝsmu? — dedi.■

45 Xuning bilǝn u muⱪǝddǝs yazmilarni qüxinixi üqün ularning zeⱨinlirini aqti 46 wǝ ularƣa mundaⱪ dedi:

— Muⱪǝddǝs yazmilarda xundaⱪ aldin pütülgǝnki wǝ xu ix Mǝsiⱨning ɵzigǝ toƣra kǝldiki, u azab qekip, üqinqi künidǝ ɵlgǝnlǝr arisidin tirilidu, ■ 47 andin uning nami bilǝn «Towa ⱪilinglar, gunaⱨlarning kǝqürümigǝ muyǝssǝr bolunglar» degǝn hǝwǝr Yerusalemdin baxlap barliⱪ ǝllǝrgǝ jakarlinidu. ■ 48 Silǝr ǝmdi bu ixlarƣa guwaⱨqidursilǝr. 49 Wǝ mana, mǝn Atamning wǝdǝ ⱪilƣinini wujudunglarƣa ǝwǝtimǝn. Lekin silǝr yuⱪiridin qüxidiƣan küq-ⱪudrǝt bilǝn kiygüzülgüqǝ, xǝⱨǝrdǝ kütüp turunglar».□  ■

Əysaning asmanƣa kɵtürülüxi

Mar. 16:19-20; Ros. 1:9-11

50 Wǝ u ularni Bǝyt-Aniya yezisiƣiqǝ baxlap bardi wǝ ⱪollirini kɵtürüp ularni bǝrikǝtlidi. ■ 51 Wǝ xundaⱪ boldiki, ularni bǝrikǝtligǝndǝ u ulardin ayrilip asmanƣa kɵtürüldi. ■ 52 Ular uningƣa sǝjdǝ ⱪilixti wǝ zor huxal-huramliⱪ iqidǝ Yerusalemƣa ⱪaytip kelip, 53 ⱨǝrdaim ibadǝthanida turup Hudaƣa xükür-sana oⱪuxup turdi.□

□ 1:1 «nurƣun adǝmlǝr arimizda mutlǝⱪ ixǝnqlik dǝp ⱪaralƣan ixlarni toplap yezixⱪa kirixkǝn bolsimu,...» — «arimizda» — demǝk Əysa Mǝsiⱨkǝ ǝgǝxkǝnlǝr arisida. «Arimizda mutlǝⱪ ixǝnqlik dǝp ⱪaralƣan ixlar» degǝnlikning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Arimizda (toluⱪ) ǝmǝlgǝ axurulƣan ixlar». Ikkila tǝrjimisi ohxaxla Əysa Mǝsiⱨgǝ munasiwǝtlik ixlarni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

□ 1:2 «sɵz-kalam» — muxu yǝrdǝ Əysa Mǝsiⱨning ɵzini, xundaⱪla uning tapxurƣan barliⱪ tǝlimini kɵrsitidu. «saⱪlap yǝtküzgüqilǝr» — yaki «ƣojidar» degǝnning muxu yǝrdǝ alaⱨidǝ mǝnisi bar. Ular Əysa Mǝsiⱨning ⱪilƣan sɵzliri wǝ paaliyǝtlirigǝ bolƣan ɵz guwaⱨqiliⱪini aƣzaki tarihlarƣa aylandurdi, xundaⱪla uni baxⱪilarƣa yadlitip tapxurdi. Muxu «saⱪlap yǝtküzgüqilǝr» barliⱪ etiⱪadqilarning jamaitining hizmitidǝ bolup «kalam-soz»ning tarihlirini saⱪlax üqün mǝs’ul bolƣan «amanǝtqilǝr» idi. Xuning bilǝn bǝziliri bu aƣzaki tarihlarni yezixⱪa kirixkǝnidi. Luⱪa bolsa bu tarihlarni (1) tǝkxürüp eniⱪliƣan (2) andin ularni mutlǝⱪ ixǝnqlik dǝp ispatliƣan ǝⱨwalda bularni tǝrtip boyiqǝ hatiriligǝnidi.

□ 1:3 «mǝnmu barliⱪ ixlarni baxtin tǝpsiliy tǝkxürüp eniⱪliƣandin keyin...» — «baxtin» degǝn bu sɵz grek tilida muxu yǝrdǝ ikki bisliⱪ sɵz bolup, uning asasliⱪ mǝnisi: Luⱪa «bayan»ida hatiriligǝn barliⱪ wǝⱪǝlǝrni u pǝⱪǝt ɵz kɵzi bilǝn kɵrgǝn guwaⱨqilarning aƣzidin anglap hatiriligǝn; «baxtin» yǝnǝ ⱪoxumqǝ: «yuⱪiridin», «ǝrxtin» degǝnni bildüridu; demǝk, Luⱪa bu hatirini yezixⱪa ǝrxtin bolƣan türtkǝ bar idi. Baxⱪiqǝ eytⱪanda, u uni Muⱪǝddǝs Roⱨning yolyoruⱪi wǝ ilⱨami astida yazƣan. «Teofilus» —Munu kixining salaⱨiyiti toƣruluⱪ Injildiki «kirix sɵz»imizni kɵrüng. Mǝnisi «Hudani sɵygüqi».

□ 1:5 ««Abiya» kaⱨinliⱪ nɵwitidin bir kaⱨin bar bolup, ismi Zǝkǝriya idi — «Abiya» kaⱨinliⱪ nɵwiti» «1Tar.» 24:10dǝ, kaⱨinlarning jǝmǝtining ibadǝthanidiki «dijorniliⱪ» tizimlikini kɵrsitidu. Kaⱨinlarning (ⱨǝmmisi Ⱨarunning ǝwladliri) yilliⱪ hizmiti 24 nɵwǝtkǝ bɵlünǝtti. «kaⱨinliⱪ jǝmǝti»dikilǝrning ⱨǝrbirigǝ ibadǝthanida ixlǝxkǝ on bǝx kün nɵwǝt kelǝtti. «Abiya» nɵwiti» bu yigirmǝ tɵt nɵwǝttin biri idi. Miladiyǝ birinqi ǝsirdǝ, kaⱨinlarning sanliriƣa asasǝn, ⱨǝrbir kaⱨin ɵmridǝ «muⱪǝddǝs jay»da huxbuy selixtin ibarǝt imtiyazliⱪ hizmǝtkǝ birla ⱪetim muyǝssǝr boluxi mumkin idi. «Uning ayalimu Ⱨarunning ǝwladidin bolup...» — Musa pǝyƣǝmbǝrning akisi «Ⱨarun» birinqi «bax kaⱨin» idi; keyin uning barliⱪ ǝrkǝk ǝwladliri kaⱨinliⱪ hizmitidǝ boluxⱪa muyǝssǝr idi.

■ 1:5 1Tar. 24:10.

□ 1:6 «Ular ikkisi Hudaning alidida ⱨǝⱪⱪaniy kixilǝr bolup, Pǝrwǝrdigarning pütün ǝmr-bǝlgilimiliri boyiqǝ ǝyibsiz mangatti» — ularning «ⱨǝⱪⱪaniy» wǝ «ǝyibsiz» deyilgǝnliki ularni «gunaⱨsiz» degǝnlik ǝmǝs. Tǝwrat ⱪanuni boyiqǝ kixilǝr ɵz gunaⱨlirini tonup yetip, xundaⱪla Tǝwrat boyiqǝ kerǝk bolƣan gunaⱨni tilǝydiƣan ⱪurbanliⱪlarni sunƣan bolsa, Huda aldida ǝyibsiz dǝp ⱨesablinatti.

□ 1:7 «... Elizabit tuƣmas bolƣaqⱪa, ular pǝrzǝnt kɵrmigǝnidi. Uning üstigǝ ular ikkisi helila yaxinip ⱪalƣanidi» — muxu yǝrdin oⱪurmǝnlǝrgǝ eniⱪki, Hudadin ⱪorⱪidiƣan adǝm ayali tuƣmas bolsimu, nemila bolmisun xu sǝwǝbtin ayali bilǝn ⱨǝrgiz ajraxmaydu.

■ 1:8 1Tar. 24

■ 1:9 Mis. 30:7; Law. 16:17.

□ 1:10 «Əmdi u huxbuy seliwatⱪanda, jamaǝt taxⱪirida turup dua ⱪilixiwatatti» — ««muⱪǝddǝs jay»ƣa kirip huxbuy selix» wǝzipisi ⱨǝr küni ǝtigǝndǝ saǝt toⱪⱪuzda wǝ qüxtin keyin saǝt üqtǝ, ikki ⱪetimla ada ⱪilinatti («Mis.» 30:7-8).

□ 1:13 «ayaling Elizabit sanga bir oƣul tuƣup beridu, sǝn uning ismini Yǝⱨya ⱪoyƣin» — «Yǝⱨya» ibraniy wǝ grek tillirida «Yuⱨanna» («Pǝrwǝrdigarning xǝpⱪiti» degǝn mǝnidǝ) bilǝn ipadilinidu («Yǝⱨya» ǝsli ǝrǝbqǝ sɵz idi). «Yǝⱨya» degǝn isim oⱪurmǝnlǝrgǝ muxu xǝkildǝ tonux bolƣanliⱪi üqün uni muxu tǝrjimidǝ ixlǝttuⱪ.

■ 1:13 Luⱪa 1:60.

■ 1:14 Luⱪa 1:58.

■ 1:15 Qɵl. 6:1-8; Ⱨak. 13:4.

■ 1:16 Mal. 3:24; Mat. 11:14.

□ 1:17 «itaǝtsizlǝrni ⱨǝⱪⱪaniylarning aⱪilanilikigǝ kirgüzüp...» — «itaǝtsizlǝr» Hudaƣa itaǝt ⱪilmaydiƣanlar.«aⱪilanilikigǝ» grek tilida «ⱨǝⱪⱪaniylarning oyliriƣa». «U Rǝbning aldida Iliyas pǝyƣǝmbǝrgǝ has bolƣan roⱨ wǝ küq-ⱪudrǝttǝ bolup.... Rǝb üqün tǝyyarlanƣan bir hǝlⱪni ⱨazir ⱪilix üqün uning aldida mangidu...» — muxu yǝrdǝ «Rǝbning aldida» grek tilida «uning aldida». Bu sɵz Tǝwrattiki «Yǝx.» 40:1-11, «Mal.» 3:1 wǝ 4:5-6gǝ asaslanƣan; bu uluƣ bexarǝtlǝr boyiqǝ Rǝb Ɵzi yǝr yüzigǝ kǝlmǝkqi bolidu; biraⱪ uningdin awwal ǝwǝtilgǝn «aldin yürgüqi»si uning üqün bir hǝlⱪni (towiƣa kǝltürüp) tǝyyarlixi bilǝn yol tǝyyarlaydu. Bexarǝt ⱪilinƣan bu ǝlqi Yǝⱨya ɵzi idi, ǝlwǝttǝ.

■ 1:17 Mal. 3:23-24; Mat. 3:2; Mar. 9:12.

■ 1:18 Yar. 17:17.

■ 1:25 Yar. 30:23; Yǝx. 4:1.

■ 1:26-27 Mat. 1:18.

□ 1:28 «Əy xǝpⱪǝtkǝ muyǝssǝr bolƣan ⱪiz!» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ: «Əy, ⱪiz-ayallar iqidǝ bǝhtliktursǝn!» degǝn sɵzlǝrmu ⱪoxulidu. 42-ayǝtnimu kɵrüng.

□ 1:31 «sǝn uning ismini Əysa dǝp ⱪoyisǝn» — «Əysa» grek tilida «Yesus», ibraniy tilida «Yǝxua», mǝnisi «Ⱪutⱪuzƣuqi Yaⱨ» yaki «Yaⱨ nijattur». Oⱪurmǝnlǝrning esidǝ boluxi kerǝkki, «Yaⱨ» bolsa «Yaⱨwǝⱨ» (Pǝrwǝrdigar)ning ⱪisⱪartilmisidur. «Mat.» 1:21nimu wǝ uning izaⱨitini kɵrüng.

■ 1:31 Yǝx. 7:14.

□ 1:32 «Pǝrwǝrdigar Huda uningƣa atisi Dawutning tǝhtini ata ⱪilidu» — Tǝwrattiki kɵp bexarǝtlǝrdǝ Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨ (1) Dawutning biwasitǝ ǝwladi bolidu; (2) uning tǝhtigǝ waris bolup awwal Israilƣa, andin pütkül dunyaƣa padixaⱨ bolidu, dǝp eniⱪ kɵrsitilidu (mǝsilǝn «Zǝbur» 18-küy (bolupmu 43-ayǝt), 89:26-37, 132:11:, «Yǝx.» 9:6-7, 16:5, «Yǝr.» 23:5, «Am.» 9:11-12, «Dan.» 2:44, 7:13-14, 27, «Mik.» 5:2-4 ⱪatarliⱪlar).

■ 1:32 2Sam. 7:12; Zǝb. 132:11; Yǝx. 9:6; 54:5.

□ 1:33 «Yaⱪupning jǝmǝti» — pütkül Israil hǝlⱪini kɵrsitidu.

■ 1:33 1Tar. 22:10; Zǝb. 45:6; 89:36; Yǝr. 23:5; Dan. 7:14,27; Mik. 4:7; Ibr. 1:8.

□ 1:35 «sǝndin tuƣulidiƣan muⱪǝddǝs pǝrzǝnt Hudaning Oƣli dǝp atilidu» — yaki «sǝndin tuƣulidiƣan pǝrzǝnt muⱪǝddǝs, Hudaning Oƣli dǝp atilidu».

■ 1:37 Ayup 42:2; Yǝr. 32:17; Zǝk. 8:6; Mat. 19:26; Luⱪa 18:27.

□ 1:41 «Ⱪiz-ayallar iqidǝ bǝhtliktursǝn, ⱪorsiⱪingdiki mewimu bǝhtliktur!» — Elizabit Mǝryǝmgǝ ibraniy tilida sɵzligǝn, ǝlwǝttǝ. Bu ayǝttiki «bǝhtlik» (grek tilida «makarios») degǝn sɵz ibraniy tilida «mubarǝk» degǝn sɵz bilǝn ipadilǝngǝn boluxi kerǝk. Ibraniy tilida «mubarǝk»ning mǝnisi: — (1) bǝhtlik, (2) Huda tǝripidin bǝrikǝtlǝngǝn; (3) hǝlⱪ tǝripidin bǝht tilǝngǝn wǝ uluƣlanƣan.

□ 1:45 «Ixǝngǝn ⱪiz nǝⱪǝdǝr bǝhtliktur; qünki uningƣa Pǝrwǝrdigar tǝripidin eytilƣan sɵz jǝzmǝn ǝmǝlgǝ axurulidu!» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Əmdi «Pǝrwǝrdigardin ǝwǝtilgǝn sɵz jǝzmǝn ǝmǝlgǝ axurulidu» dǝp ixǝngüqi nǝⱪǝdǝr bǝhtliktur!».

■ 1:45 Luⱪa 11:28.

□ 1:47 «roⱨim ... Hudadin xadlandi» — ǝslidǝ grek tilida «roⱨim ... Hudada xadlandi» — (1) Huda tüpǝylidin xadlanƣanliⱪini; (2) Huda bilǝn yeⱪin alaⱪidǝ bolup xadlanƣanliⱪini kɵrsitidu. Oⱪurmǝn 46- wǝ 47-ayǝttin insanning «jan» wǝ «roⱨ» arisida bolƣan munasiwǝtni kɵrǝlǝydu — Hudaning ixliri insanning roⱨida baxlinidu wǝ keyin «jeni»da (demǝk, insanning oyliri wǝ ⱨessiyatlirida) toluⱪlinidu. «Rimliⱪlarƣa»diki kirix sɵzimizdǝ «roⱨ» wǝ «jan» toƣruluⱪ kɵrüng.

■ 1:50 Mis. 20:6.

□ 1:51 «U tǝkǝbburlarni kɵnglidiki niyǝt-hiyalliri iqidila tarmar ⱪildi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «U kɵnglidiki oy-hiyallirida tǝkǝbburlixip kǝtkǝnlǝrni tarmar ⱪildi».

■ 1:51 Zǝb. 33:10; Yǝx. 51:9; 52:10; 1Pet. 5:5.

■ 1:52 1Sam. 2:8; Zǝb. 113:6.

■ 1:53 Zǝb. 34:9-10

□ 1:54-55 «U Ɵz rǝⱨim-xǝpⱪitini esidǝ tutup, ...» — «(Hudaning) Ɵz rǝⱨim-xǝpⱪiti» muxu yǝrdǝ bǝlkim Tǝwrattiki «Pǝrwǝrdigarning ɵzgǝrmǝs muⱨǝbbiti» degǝn ibarining mǝnisi bilǝn ohxaxtur. Bu ibarǝ Huda Israilning ata-bowiliriƣa ⱪilƣan barliⱪ xapaǝtlik wǝdilirini ɵz iqigǝ alidu (yuⱪiriⱪi sɵzni kɵrüng). «... Ⱪuli Israilƣa yardǝmgǝ kǝldi» — «Israil» muxu yǝrdǝ Israil hǝlⱪini kɵrsitidu.

■ 1:54-55 Yǝx. 30:18; 41:9; 54:5; Yǝr. 31:2,20; Yar. 17:19; 22:18; Zǝb. 132:11.

■ 1:58 Luⱪa 1:14.

■ 1:59 Yar. 17:12; Law. 12:3.

■ 1:60 Luⱪa 1:13

□ 1:63 «Uning ismi Yǝⱨyadur» — grek tilida wǝ ibraniy tilida «Uning ismi Yuⱨannadur».

□ 1:68 « Huda Ɵz hǝlⱪini yoⱪlap, ulardin hǝwǝr elip,...» — «yoⱪlap, ulardin hǝwǝr elix» degǝn ibarǝ grek tilida «yoⱪlax» degǝn birla sɵz bilǝn ipadilinidu. Tǝwrat wǝ Injilda «Hudaning yoⱪlixi» uning insanlarƣa yeⱪin kelip ulardin hǝwǝr elixini ɵz iqigǝ alidu. «U Huda bǝdǝl tɵlüp ularni , yǝni Ɵz hǝlⱪini ⱨɵr ⱪildi» — bu sɵzlǝr eytilƣan waⱪit Yǝⱨudiy hǝlⱪi Rim imperiyǝsining mustǝmlikisi yaki ularƣa beⱪindi idi. «ⱨɵr bolux» muxu yǝrdǝ roⱨiy ǝrkinlikni kɵrsitidu. Roxǝnki, Hudaning nǝziridǝ muⱨim bolƣini ǝl-yurtning «mustǝⱪilliⱪ»i ǝmǝs, bǝlki ⱨǝrbirimizning gunaⱨimizdin azad boluxidin ibarǝttur.

□ 1:69-71 «ⱪǝdimdin beri..» — grek tilida «ǝzǝldin beri..». «Ⱪuli bolƣan Dawutning jǝmǝti iqidin biz üqün bir nijat münggüzini ɵstürüp turƣuzdi...» — «münggüz» bolsa mǝlum ǝlning yaki adǝmning xan-xǝripini, küq-ⱪudritini bildüridu. Muxu yǝrdǝ bu «münggüz» Israilni (gunaⱨliridin) ⱪutⱪuzup ularni xan-xǝrǝplik bir hǝlⱪ ⱪilidu; sɵzning Dawutning ǝwladi bolƣan Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨni kɵrsǝtkǝnlikidǝ guman yoⱪ. «Bu zat bizni düxmǝnlirimizdin wǝ bizni ɵq kɵridiƣanlarning ⱪolidin ⱪutⱪuzƣuqi nijattur» — «bu zat» grek tilida «u» deyilip, muxu yǝrdǝ yuⱪirida tilƣa elinƣan «münggüz», yǝni Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨni kɵrsitidu.

■ 1:69-71 Zǝb. 132:17; Zǝb. 72:1-14; Yǝx. 40:10; Yǝr. 23:6; 30:10; Dan. 9:27.

□ 1:72-75 «U... muⱪǝddǝs ǝⱨdisini ǝmǝlgǝ axurux üqün, yǝni atimiz Ibraⱨimƣa bolƣan ⱪǝsimini esidǝ tutup, bizni düxmǝnlirining ⱪolidin azad ⱪilip, barliⱪ künlirimizdǝ ⱨeqkimdin ⱪorⱪmay, Ɵz aldida ihlasmǝnlik wǝ ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn, hizmǝt-ibaditidǝ bolidiƣan ⱪildi» — ⱪaytilaymizki, bu barliⱪ ixlarda: (1) Huda Ibraⱨim wǝ pǝyƣǝmbǝrlǝrgǝ nijat toƣruluⱪ kɵp wǝdilǝrni ⱪilƣan; (2) U bu wǝdilǝrgǝ asasǝn, ularni ǝmǝlgǝ axurux üqün Mǝsiⱨini ǝwǝtidu. Ⱨǝmmǝ ixlar 69-ayǝttǝ tilƣa elinƣan «nijat münggüzi», yǝni Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨ arⱪiliⱪla bolidu.

■ 1:72-75 Yar. 22:16; Zǝb. 105:9; Yǝr. 31:33; Ibr. 6:13,17; Ibr. 9:14; 1Pet. 1:15.

□ 1:76 «...sǝn ´Rǝbning yollirini tǝyyarlax üqün uning aldida mangisǝn» — grek tilida «sǝn Rǝbning yollirini tǝyyarlax üqün Uning yüzi aldidamangisǝn».

■ 1:76 Luⱪa 1:17; Mal. 3:23.

■ 1:77 Luⱪa 3:3.

□ 1:78-79 «Hudayimizning iqi-baƣridin urƣup qiⱪⱪan xǝpⱪǝtlǝr wǝjidin, ⱪarangƣuluⱪ wǝ ɵlüm kɵlǝnggisi iqidǝ olturƣanlarni yorutux üqün...» — «Yǝx.» 9:1-2, 42:7 49:9-10ni kɵrüng. «Ərxtin tang xǝpiⱪi üstimizgǝ qüxüp yoⱪlidi» — «Tang xǝpiⱪi» bolsa yǝnǝ Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨning ɵzini kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

■ 1:78-79 Yǝx. 9:1; 42:7; 43:8; 49:9; 60:1.

□ 1:80 «bala bolsa ɵsüp, roⱨta küqlǝndürüldi» — «roⱨ» muxu yǝrdǝ Yǝⱨyaning ɵz roⱨini kɵrsitidu.

■ 1:80 Luⱪa 2:40.

□ 2:1 «Ⱪǝysǝr Awƣustus» — «Ⱪǝysǝr» Rim imperatorlirining omumiy unwani. «Ⱪǝysǝr Awƣustus» bolsa Rim imperiyǝsi üstidin miladiyǝdin ilgiriki 27-yilidin miladiyǝ 14-yiliƣiqǝ sǝltǝnǝt ⱪildi.

□ 2:2 «Tunji ⱪetimliⱪ bu nopus tizimlax Kiriniyus Suriyǝ ɵlkisini idarǝ ⱪilip turƣan waⱪtida elip berilƣanidi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «Bu royhǝt Kiriniyusning Suriyǝ ɵlkisigǝ ⱨɵkümranliⱪ ⱪilip turƣan waⱪtidiki tunji ⱪetimliⱪ nopus tizimlax idi».

□ 2:4 «Dawut padixaⱨning jǝmǝtidin bolƣaqⱪa, xundaⱪla uning biwasitǝ ǝwladi bolƣaqⱪa...» — demǝk, Yüsüpning Dawutning tǝhtigǝ warisliⱪ ⱪilƣudǝk ǝwladliridin ikǝnlikini kɵrsǝtsǝ kerǝk. «Dawutning yurti Bǝyt-Lǝⱨǝm degǝn xǝⱨǝr» — «xǝⱨǝr» deyilgini bilǝn Bǝyt-Lǝⱨǝm intayin kiqik bir yurt idi; u Yerusalemdin on ikki kilometr yiraⱪliⱪta.

■ 2:4 1Sam. 16; Mik. 5:1; Mat. 1:1; Yⱨ. 7:42.

□ 2:7 «Mǝryǝm xu yǝrdǝ tunji oƣlini tuƣⱪanda ...» — Əysa Mǝsiⱨ ⱪaqan tuƣuldi? «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ bu ix toƣruluⱪ tohtilimiz.

■ 2:7 Mat. 1:25.

□ 2:12 «bowaⱪni zakilanƣan ⱨalda bir oⱪurda yatⱪan petidǝ tapisilǝr» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «bir oⱪurda yatⱪan, zakilanƣan bir bowaⱪni tapisilǝr».

□ 2:13 «samawi ⱪoxundikilǝr» — pǝrixtilǝr.

■ 2:13 Dan. 7:10; Wǝⱨ. 5:11.

□ 2:14 «Yǝr yüzidǝ bolsa u sɵyünidiƣan bǝndilirigǝ aram-hatirjǝmlik bolsun!» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Yǝr yüzidǝ insanlarƣa amanliⱪ, xapaǝt bolsun!»

■ 2:14 Yǝx. 57:19; Əf. 2:17.

■ 2:21 Yar. 17:12; Law. 12:3; Mat. 1:21; Luⱪa 1:31; Yⱨ. 7:22.

□ 2:22 «Yüsüp bilǝn Mǝryǝmning paklinix waⱪti toxⱪanda...» — grek tilida «ularning paklinix waⱪti toxⱪanda...». Mǝryǝmning ⱪiriⱪi toxⱪanda, ɵzi wǝ mǝlum ǝⱨwalda Yüsüp ikkisi Tǝwrat ⱪanuni boyiqǝ «paklinix»i kerǝk bolatti («Law.» 12:2-4, «Mis.» 13:2ni kɵrüng.

■ 2:22 Law. 12:6.

□ 2:23 «Barliⱪ tunji oƣul» — grek tilida «barliⱪ baliyatⱪuni (tunji) aqⱪan bala». ««Barliⱪ tunji oƣul Pǝrwǝrdigarƣa muⱪǝddǝs mǝnsup atilixi kerǝk» dǝp yezilƣinidǝk...» — bu muⱪǝddǝs ⱪanundiki ǝmrlǝr «Mis.» 22:29, 34:19, «Law.» 12:1-8, «Qɵl.» 3:44-47ni kɵrüng.

■ 2:23 Mis. 13:2,12; Qɵl. 3:13; 8:16,17.

□ 2:24 «Pǝrwǝrdigarning Tǝwrat ⱪanunida deyilgini boyiqǝ, bir jüp pahtǝk yaki ikki kǝptǝr baqkisini ⱪurbanliⱪⱪa sunux kerǝk» — Tǝwrat ⱪanuni boyiqǝ, ayalning tuƣuttin keyin tazilinixi üqün (namrat bolsa) muxundaⱪ kǝptǝr ⱪurbanliⱪini (Yerusalemdiki) ibadǝthaniƣa apirip, soyup sunux üqün mǝs’ul kaⱨinƣa tapxuruxi kerǝk idi.

■ 2:24 Law. 12:8.

□ 2:25 «Israilƣa Tǝsǝlli Bǝrgüqi» — Mǝsiⱨni kɵrsitidu.

□ 2:29 «Əmdi, i Igǝm, ⱨazir sɵzüng boyiqǝ ⱪulungning bu alǝmdin hatirjǝmlik bilǝn ketixigǝ yol ⱪoyƣaysǝn..» — Simeon ɵzining ɵmürwayǝt tǝⱪǝzza bolƣinini (yǝni Huda Ɵz sɵzidǝ turup, ǝwǝtkǝn Mǝsiⱨini) kɵrgǝndin keyin dunyadin ketixkǝ razi bolidu.

■ 2:29 Yar. 46:30.

■ 2:30 Zǝb. 98:2-3; Yǝx. 52:10.

□ 2:31 «Uni barliⱪ hǝlⱪlǝr aldida ⱨazirliƣansǝn...» — «U» — Hudaning nijati, yǝni Mǝsiⱨ.

■ 2:31 Ros. 28:28.

□ 2:32 «yat ǝllǝr» — muxu yǝrdǝ Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrni kɵrsitidu. Xu qaƣda yat ǝllǝrning ⱨǝmmisi degüdǝk ⱨǝⱪiⱪiy Hudani tonumay, butlarƣa qoⱪunƣan, ǝlwǝttǝ.

■ 2:32 Yǝx. 42:6; 49:6; Ros. 13:47.

■ 2:34 Yǝx. 8:14; Rim. 9:32; 1Pet. 2:8.

□ 2:35 «... wǝ bir ⱪiliqmu sening kɵnglünggǝ sanjilidu!» — grek tilida «ⱪiliq» muxu yǝrdǝ yoƣan, ikki bisliⱪ birhil ⱪiliqni kɵrsitidu. Mǝryǝmning kɵngligǝ sanjiƣan ixlar oƣlining Israil tǝripidin rǝt ⱪilinip, azab-oⱪubǝt tartⱪuzulup ɵltürülginidin bolƣan dǝrd-ǝlǝmni kɵrsitidu.

□ 2:36 «Axir ⱪǝbilisidin bolƣan Fanuilning ⱪizi Anna isimlik heli yaxanƣan bir ayal pǝyƣǝmbǝr...» — grek tilida «Anna» ibraniy tilida «Ⱨannaⱨ» deyilgǝn.

□ 2:37 «andin sǝksǝn tɵt yil tul turƣan idi...» — yaki «u tul ⱪalƣanidi. U sǝksǝn tɵt yaxⱪa kirgǝn bolup,...».

■ 2:37 1Sam. 1:22.

□ 2:38 «nijat-ⱨɵrlükni kütüwatⱪan barliⱪ halayiⱪ» — muxu yǝrdǝ «nijat-ⱨɵrlük» Hudaning bǝdǝl tɵlǝp, gunaⱨlardin halas ⱪilƣan roⱨiy azadliⱪini kɵrsitidu.

□ 2:40 «bala bolsa ɵsüp, dana-aⱪilanilik bilǝn tolup, roⱨta küqlǝndürüldi» — «roⱨ» muxu yǝrdǝ Əysaning ɵz (insaniy) roⱨini kɵrsitidu.

■ 2:40 Luⱪa 1:80.

■ 2:41 Mis. 23:15,17; Law. 23:5; Ⱪan. 16:1.

□ 2:46 «üqinqi küni ular uni ibadǝthana ⱨoylisida Tǝwrat ustazlirining arisida .. tapti» — «üqinqi küni» grek tilida «üq kündin keyin». Buning mǝnisi bǝlkim Yerusalemdin ayrilip ɵygǝ ⱪarap mengixⱪa bir kün, Yerusalemƣa ⱪaytixⱪa bir kün, andin Yerusalemda turup izdǝxkǝ bir kün kǝtkǝnidi, degǝndǝk boluxi mumkin.

■ 2:47 Mat. 7:28; Mar. 1:22; Luⱪa 4:22,32; Yⱨ. 7:15.

□ 2:49 «Əjǝba, mening Atamning ixlirida boluxum kerǝklikimni bilmǝmtinglar?» — Yǝⱨudiylarning ǝn’ǝnisi wǝ kɵzⱪarixi boyiqǝ, bala on ikki yaxⱪa kirgǝndǝ: (1) toluⱪ Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilixⱪa mǝs’uliyiti bolidu; (2) atisining ix-hizmitigǝ xerik bolidu. Muxu yǝrdǝ baxⱪa birhil tǝrjimisi «Atamning ɵyidǝ boluxum kerǝklikim...».

■ 2:50 Luⱪa 9:45; 18:34.

■ 2:52 1Sam. 2:26; Luⱪa 1:80.

□ 3:1 «Rim imperatori Tiberius Ⱪǝysǝrning sǝltǝnitining on bǝxinqi yili» — bizning ⱨesabliximizqǝ Tiberius Ⱪǝysǝr miladiyǝ 13-yili 27-Iyun imperator dǝp jakarlanƣan. Xunga Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrning Israilƣa Hudaning padixaⱨliⱪini, xundaⱪla Mǝsiⱨning kǝlgǝnlikini jar selixⱪa baxliƣanliⱪi miladiyǝ 28-yili bolsa kerǝk idi. «Ⱨerod han Galiliyǝ ɵlkisining ⱨakimi, Ⱨerod hanning inisi Filip han Ituriyǝ wǝ Trahonitis ɵlkisining ⱨakimi, Lisanyas han Abiliniy ɵlkisining ⱨakimi bolƣanda...» — muxu ayǝttǝ üq ⱪetim ixlitilgǝn «ⱨakim» degǝn sɵz grek tilida «tetrarⱪ» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. «tetrarⱪ» degǝnning toluⱪ mǝnisi «(zeminning) tɵttin bir ⱪismi üstidiki ⱨakim». «tetrarⱪ» degǝn mǝrtiwǝ «waliy»din tɵwǝn idi.

□ 3:2 «... Ⱨannas ⱨǝm Ⱪayafa bax kaⱨinliⱪ ⱪiliwatⱪanda, Hudaning sɵz-kalami qɵldǝ yaxawatⱪan Zǝkǝriyaning oƣli Yǝⱨyaƣa kǝldi» — bu 1-2-ayǝttǝ Huda qaⱪqaⱪ ⱪiliwatⱪandǝk — dunyada xunqǝ muⱨtǝrǝm ǝrbablar bolƣini bilǝn, U Ɵz sɵz-kalamini ularning ⱨeqⱪaysisiƣa amanǝt ⱪilƣan ǝmǝs, bǝlki qɵldǝ yaxawatⱪan namǝlum bir Yǝⱨudiyƣa tapxurdi.

■ 3:2 Ros. 4:6.

□ 3:3 «Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝr... kixilǝrgǝ gunaⱨlarƣa kǝqürüm elip kelidiƣan, towa ⱪilixni bildüridiƣan suƣa «qɵmüldürüx»ni jakarlaxni baxlidi» — «kixilǝrgǝ gunaⱨlarƣa kǝqürüm elip kelidiƣan, towa ⱪilixni bildüridiƣan suƣa «qɵmüldürüx»: — baxⱪiqǝ eytⱪanda, «Gunaⱨliⱪ yolliringlardin yenip, towa ⱪilinglar! Towa ⱪilƣanliⱪinglarni bildürüx üqün qɵmüldürüxni ⱪobul ⱪilinglar. Xundaⱪ ⱪilƣanda, Huda silǝrni kǝqürüm ⱪilidu!» — degǝndǝk.

■ 3:3 Mat. 3:1; Mar. 1:4.

■ 3:4 Yǝx. 40:3-5; Mat. 3:3; Mar. 1:3; Yⱨ. 1:23.

□ 3:6 «barliⱪ ǝt igiliri Hudaning nijatini kɵrǝlǝydiƣan bolidu!» — «Yǝx.» 40:3-5.

■ 3:6 Zǝb. 98:2-3; Yǝx. 40:3-5; 52:10.

□ 3:7 «Əy zǝⱨǝrlik yilan baliliri! Kim silǝrni Hudaning qüxüx aldida turƣan ƣǝzipidin ⱪeqinglar dǝp agaⱨlandurdi?!» — bu kinayilik, ⱨǝjwiy gǝp, ǝlwǝttǝ; mǝnisi bǝlkim «Towa ⱪilmay, qɵmüldürüxni ⱪobul ⱪilix bizni Hudaning kelidiƣan ƣǝzǝptin ⱪutⱪuzidu, degininglar ⱪandaⱪ gǝp?!» degǝndǝk.

■ 3:7 Mat. 3:7; 23:33.

□ 3:8 «Əmdi towiƣa layiⱪ mewilǝrni kǝltürünglar!» — «towiƣa layiⱪ mewilǝr» toƣruluⱪ «Matta»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. «Bizning atimiz bolsa Ibraⱨimdur!» — demǝk, «Biz uluƣ Ibraⱨimning ǝwladliri bolƣan «uluƣ Yǝⱨudiy milliti» bolup, biz ⱨeqnemǝ ⱪilmisaⱪmu Huda aldida pak turiwerimiz» degǝn pozitsiyini bildüridu.

■ 3:8 Mat. 3:9; Yⱨ. 8:39; Ros. 13:26.

□ 3:9 «Palta alliⱪaqan dǝrǝhlǝrning yiltiziƣa tǝnglǝp ⱪoyuldi» — Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrning bu uluƣ sɵzi «Hudaning ƣǝzipi ǝmdi silǝrgǝ yetip kelix aldida» degǝn asasiy mǝnini bildüridu. Bu sɵz toƣruluⱪ wǝ 12-ayǝttiki keyinki bexariti toƣruluⱪ «Matta»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 3:9 Mat. 3:10; 7:19.

■ 3:10 Ros. 2:37.

■ 3:11 Yaⱪ. 2:13,15; 1Yuⱨa. 3:17.

□ 3:14 «ⱨeqkimgǝ yalƣandin xikayǝt ⱪilmanglar» — bǝlkim pul ündürüwelix mǝⱪsitidǝ ⱪilinƣan xikayǝtni kɵrsitixi mumkin.

□ 3:15 «hǝlⱪ tǝⱪǝzzaliⱪta bolup...» — demǝk, tǝⱪⱪǝzaliⱪ bilǝn Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨni kütkinidǝ.

■ 3:16 Yǝx. 44:3; Yo. 2:27,28; Mat. 3:11; Mar. 1:8; Yⱨ. 1:26; Ros. 1:5; 11:16; 2:4; 11:15; 19:4.

■ 3:17 Mat. 3:12.

□ 3:19 «ⱨakim Ⱨerod» — «ⱨakim» gerk tilida «tetrark». Bu sɵz «tɵtning birini idarǝ ⱪilƣuqi» degǝnni bildüridu; Ⱨerod Rim imperiyǝsining ⱨɵkümranliⱪi astida bolup, Pǝlǝstinning tɵttin bir ⱪismiƣa (Galiliyǝgǝ) «padixaⱨ» yaki «han» bolƣan.

■ 3:19 Mat. 14:3; Mar. 6:18.

■ 3:21 Mat. 3:13; Mar. 1:9; Yⱨ. 1:32.

□ 3:22 «Muⱪǝddǝs Roⱨ kǝptǝr siyaⱪida qüxüp uning üstigǝ ⱪondi» — «kǝptǝr siyaⱪida» yaki «pahtǝk siyaⱪida». Grek tilida bu ⱪux «peristera» dǝp atilidu. «Peristera» grek tilida ⱨǝm kǝptǝrni ⱨǝm pahtǝknimu kɵrsitidu. «...xuning bilǝn asmandin: «Sǝn Mening sɵyümlük Oƣlum, Mǝn sǝndin toluⱪ hursǝnmǝn!» degǝn bir awaz anglandi» — Əysaning Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝr tǝripidin qümüldürülüxi uning zindanƣa taxlinixidin burun, ǝlwǝttǝ.

■ 3:22 Yǝx. 42:1; Mat. 17:5; Mar. 9:7; Luⱪa 9:35; Kol. 1:13; 2Pet. 1:17.

□ 3:23 «Əysa ɵz hizmitini baxliƣanda, ottuzƣa kirip ⱪalƣanidi» — «ottuzƣa kirip ⱪalƣanidi» grek tilida «ottuzqǝ yaxⱪa kirgǝnidi» — Grekxunas Professor Ramsayning deyixiqǝ bu ibarǝ (1) ottuz yax (yigirmǝ toⱪⱪuz yaki ottuz bir yax ǝmǝs); (2) dǝl ottuz yaxⱪa kirgǝn küni degǝn mǝnidǝ. Kaⱨinlar wǝ Lawiylar dǝl ottuz yaxⱪa kirgǝndǝ hizmitini baxlaytti («Qɵl.» 4:3, «Yar.» 41:46nimu kɵrüng).

■ 3:23 Mat. 13:55; Yⱨ. 6:42.

□ 3:26 «Yüsüp» — yaki «Yoseh». «Yuda» — «Yǝⱨuda»ning ⱪisⱪa xǝkli.

□ 3:27 «Salatiyǝl» — «Mat.» 1:12ni kɵrüng. Tǝwratta, mǝsilǝn «Əzra» 3:2dǝ «Xealtiǝl» deyilidu.

□ 3:30 «Yǝⱨuda» — grek tilida muxu yǝrdǝ «Yuda» deyilidu.

□ 3:33 «Aram» — «Rut» 4:20 wǝ «1Tar.» 2:10dǝ «Ram». «Ⱨezron» — grek tilida «Əsrom». «Pǝrǝz» — grek tilida «Parǝs».

■ 3:34 Yar. 11:10.

□ 3:35 «Serug» — grek tilida «Seruh». «Raƣu» — grek tilida «Raƣaw». Ibraniyqǝ «Rǝu». «Pǝlǝg» — grek tilida «Palǝg». «Xelaⱨ» — grek tilida «Salaⱨ».

□ 3:36 «Ⱪainan» — grek tilida «Ⱪainam». «Xǝm» — grek tilida «Sem». «Lǝmǝh» — grek tilida «Lamǝh».

□ 3:38 «...Ⱪenan Enoxning oƣli, Enox Setning oƣli, Set Adǝm’atining oƣli, Adǝm’ata bolsa, Hudaning oƣli idi» — bu nǝsǝbnamǝ wǝ «Matta»da hatirilǝngǝn nǝsǝbnamǝ üstidǝ «Matta»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imiz ⱨǝmdǝ «Yǝrǝmiya»diki (22:30 toƣrisida) ⱪoxumqǝ sɵzimizni kɵrüng. Bizningqǝ Luⱪa bǝrgǝn bu nǝsǝbnamǝ Mǝsiⱨning anisi Mǝryǝmning nǝsǝbnamisidur.

■ 3:38 Yar. 5:3.

■ 4:1 Mat. 4:1; Mar. 1:12.

■ 4:2 Mis. 34:28; 1Pad. 19:8.

□ 4:3 «Sǝn ǝgǝr Hudaning Oƣli bolsang...» — grek tilida bu 3- wǝ 9-ayǝtlǝrdiki «ǝgǝr» adǝttǝ «ǝgǝr ...bolsang» (ǝgǝr bolsang wǝ dǝrwǝⱪǝ xundaⱪ bolisǝn)» degǝn mǝnini puritidu. «Hudaning Oƣli» — bu nam ⱨǝrgizmu Huda bilǝn Əysa otturisidiki jismaniy jǝⱨǝttiki ata-baliliⱪ munasiwǝtni ǝmǝs, bǝlki roⱨiy jǝⱨǝttiki munasiwǝtni bildüridu, ǝlwǝttǝ.

□ 4:4 «Insan pǝⱪǝt nan bilǝnla ǝmǝs, bǝlki Hudaning ⱨǝrbir sɵzi bilǝnmu yaxaydu» — «Ⱪan.» 8:3. «...bǝlki Hudaning ⱨǝrbir sɵzi bilǝnmu yaxaydu» degǝn sɵzlǝr bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ tepilmaydu («Mat.» 4:4ni kɵrüng).

■ 4:4 Ⱪan. 8:3; Mat. 4:4.

□ 4:8 «Pǝrwǝrdigar Hudayingƣila ibadǝt ⱪil, pǝⱪǝt Uningla ⱪulluⱪida bol!» — Tǝwrat, «Ⱪan.» 6:13.

■ 4:8 Ⱪan. 6:13; 10:20; 1Sam. 7:3.

□ 4:9 «uni ibadǝthanining ǝng egiz jayiƣa turƣuzup...» — yaki «uni ibadǝthanining egiz jayiƣa turƣuzup...». «Hudaning Oƣli» — bu nam ⱨǝrgizmu Huda bilǝn Əysa otturisidiki jismaniy jǝⱨǝttiki ata-baliliⱪ munasiwǝtni ǝmǝs, bǝlki roⱨiy jǝⱨǝttiki munasiwǝtni bildüridu.

□ 4:11 «Putungning taxⱪa urulup kǝtmǝsliki üqün, ular seni ⱪollirida kɵtürüp yüridu» — «Zǝb.» 91:11, 12. Xǝytanning bu ayǝtni ixlǝtkini toƣruluⱪ «Matta»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 4:11 Zǝb. 91:11,12.

□ 4:12 «Pǝrwǝrdigar Hudayingni siniƣuqi bolma!» — «Ⱪan.» 6:16.

■ 4:12 Ⱪan. 6:16.

□ 4:14 «Roⱨning küq-ⱪudriti iqidǝ...» — Muⱪǝddǝs Roⱨning küq-ⱪudritidǝ, ǝlwǝttǝ.

■ 4:14 Mat. 4:12; Mar. 1:14; Yⱨ. 4:43; Ros. 10:37.

□ 4:15 «u ularning sinagoglirida tǝlim bergili turdi» — «sinagog»lar toƣruluⱪ «tǝbirlǝr»imizni kɵrüng.

■ 4:16 Nǝⱨ. 8:4, 5; Mat. 13:54; Mar. 6:1; Yⱨ. 4:43.

□ 4:18-19 «U meni yoⱪsullarƣa hux hǝwǝrlǝr yǝtküzüxkǝ mǝsiⱨ ⱪildi» — «mǝsiⱨ ⱪilix» (yaki «mǝsiⱨlǝx») toƣruluⱪ «Yǝx.» 61:1diki izaⱨat wǝ «Tǝbirlǝr»imizni kɵrüng. Bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «U meni sunuⱪ kɵngüllǝrni yasap saⱪaytixⱪa» degǝn sɵzlǝr muxu ayǝttǝ ⱪoxulidu. «U meni yoⱪsullarƣa hux hǝwǝrlǝr yǝtküzüxkǝ mǝsiⱨ ⱪildi. Tutⱪunlarƣa azadliⱪni wǝ korlarƣa kɵrüx xipasini jakarlaxⱪa, ezilgǝnlǝrni halas ⱪilixⱪa, Pǝrwǝrdigarning xapaǝt kɵrsitidiƣan yilini jakarlaxⱪa meni ǝwǝtti» — bu sɵzlǝr «Yǝx.» 61:1 ⱨǝm 58:6din elinƣan.

■ 4:18-19 Yǝx. 42:7; 61:1, 2; Mat. 11:5.

□ 4:20 «U yazmini türüwetip, sinagog hizmǝtqisigǝ ⱪayturup berip, olturdi» — sinagoglarda tǝlim bǝrgüqilǝr awwal muⱪǝddǝs yazmilarni oⱪuxⱪa turatti, andin tǝlim berixkǝ olturatti.

■ 4:22 Yǝx. 50:4; Mat. 13:54; Mar. 6:2; Luⱪa 2:47; Yⱨ. 6:42.

■ 4:23 Mat. 4:13.

■ 4:24 Mat. 13:57; Mar. 6:4; Yⱨ. 4:44.

□ 4:26 «Zarǝfat» — grek tilida «Sarǝpta». «Ilyas ularning ⱨeqⱪaysisining ⱪexiƣa ǝmǝs, bǝlki Zidonning Zarǝfat xǝⱨiridiki bir tul ayalning ⱪexiƣila ǝwǝtilgǝn» — bu wǝⱪǝ «1Pad.» 17:9-24dǝ hatirilǝngǝn. Ilyas pǝyƣǝmbǝr Zidon rayoni (Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrning zemini)diki xu tul hotunning ɵyigǝ ǝwǝtilip, uning ɵyidǝ turƣan wǝ aqarqiliⱪ ahirlaxⱪuqǝ tul hotun, oƣli wǝ ɵzi üqün ozuⱪ-tülük tǝminligǝn. Demǝk, Hudaning Ɵz hǝlⱪi — Yǝⱨudiylar arisida Iliyasning xundaⱪ mɵjizilik yardimigǝ erixküdǝk ihlasmǝnlik mǝwjut bolmiƣanidi, ǝksiqǝ, itaǝtsizlik wǝ asiyliⱪ oquⱪ-axkara kɵrünǝtti.

□ 4:27 «Elixa pǝyƣǝmbǝrning waⱪtida, Israilda mahaw kesiligǝ giriptar bolƣanlar nurƣun bolsimu, lekin Suriyǝlik Naamandin baxⱪa, ⱨeqⱪaysisi saⱪaytilƣan ǝmǝs!» — Suriyǝlik Naaman Yǝⱨudiy ǝmǝs idi, ǝlwǝttǝ. Bu wǝⱪǝ «2Pad.» 5:1-14dǝ hatirilǝngǝn. Mǝsiⱨning ularƣa «Silǝr Hudaning xapaitini wǝ nijatini rǝt ⱪilƣaqⱪa, U ǝmdi Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrgǝ meⱨir-xǝpⱪǝt kɵrsitidu!» degǝndǝk idi.

■ 4:27 2Pad. 5:14.

□ 4:29 «uni xǝⱨǝrdin ⱨǝydǝp qiⱪirip...» — grek tilida «uni xǝⱨǝrdin taxlap...».

■ 4:31 Mat. 4:13; Mar. 1:21.

■ 4:32 Mat. 7:29; Mar. 1:22.

□ 4:33 «napak jinning roⱨi» — bu degǝnlik sɵz bǝlkim bu jinning intayin napak ikǝnlikini tǝkitlimǝkqi.

■ 4:33 Mar. 1:23.

□ 4:36 «Bu zadi ⱪandaⱪ ix!» — yaki «Bu zadi ⱪandaⱪ tǝlim?».

■ 4:38 Mat. 8:14; Mar. 1:29.

□ 4:40 «kün petixi bilǝnla,...» — xabat küni tügigǝndǝ (kǝqtǝ), «ix ⱪilix» yaki «hizmǝt ⱪilix»ⱪa bolatti (mǝsilǝn, kesǝl adǝmni kɵtürüx ⱪatarliⱪ).

■ 4:40 Mat. 8:16; Mar. 1:32; 7:32; 8:23,25.

■ 4:41 Mar. 1:34; 3:11.

■ 4:42 Mar. 1:35.

□ 4:44 «Galiliyǝdiki sinagoglarda» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ muxu yǝrdǝ «Yǝⱨudiyǝdiki sinagoglarda» deyilidu.

■ 5:1 Mat. 13:2; Mar. 4:1.

□ 5:6 «Ular xundaⱪ ⱪiliwidi, nurƣun beliⱪlar torƣa qüxti; tor sɵkülüxkǝ baxlidi» — adǝttǝ Galiliyǝ kɵlisidǝ beliⱪlar kündüzdǝ qongⱪur suƣa xungƣup kiriwalidu, ularni tor bilǝn tartip qiⱪarƣili bolmaydu. Oⱪurmǝnlǝr xuni bayⱪiƣan boluxi mumkinki, Mǝsiⱨ «torliringlar»ni degini bilǝn Petrusning pǝⱪǝt birla torni selixⱪa ixǝnqi bar idi («Yuⱨ.» 21:11ni wǝ xu ayǝt toƣruluⱪ izaⱨat wǝ «Yuⱨanna»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»ni kɵrüng).

□ 5:10 «sǝn adǝmlǝrni tutⱪuqi bolisǝn» — muxu sɵz adǝmlǝrni zindanlarƣa yaki ⱪulluⱪⱪa ǝmǝs, bǝlki uning Hudaning ⱪutⱪuzux yolida adǝmlǝrni Xǝytanning qanggilidin wǝ ⱨalak yolidin tutup ⱪutⱪuzux ixlirini kɵrsitidu.

■ 5:10 Yǝr. 16:16; Əz. 47:9; Mat. 4:19; Mar. 1:17.

■ 5:11 Mat. 4:20; 19:27; Mar. 10:28; Luⱪa 18:28.

□ 5:12 «Tǝⱪsir...» — yaki «I Rǝb...». «pütün bǝdinini mahaw besip kǝtkǝn bir adǝm....» — «mahaw kesili» birhil ⱪorⱪunqluⱪ terǝ kesili bolup, Yǝⱨudiylar bu hil kesǝlgǝ giriptar bolƣanlarni napak, dǝp ⱪarap ularƣa ⱪǝt’iy yeⱪinlaxmaytti. Bu kesǝl toƣruluⱪ yǝnǝ «Lawiylar»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 5:12 Mat. 8:2; Mar. 1:40.

□ 5:14 «ularda bir guwaⱨliⱪ bolux üqün, Musa bu ixta ǝmr ⱪilƣandǝk ɵzüngning saⱪaytilƣining üqün bir ⱪurbanliⱪni sunƣin» — Musa pǝyƣǝmbǝr Tǝwrat ⱪanunida xundaⱪ ǝmrni kɵrsǝtkǝn: — Bir mahaw kesili saⱪaytilƣan bolsa, u muⱪǝddǝs ibadǝthaniƣa berip, ɵzining saⱪaytilƣanliⱪini kaⱨinƣa kɵrsitip andin mahaw kesilidin saⱪayƣanlar ⱪilixⱪa tegixlik ⱪurbanliⱪni sunuxi kerǝk idi. Xübⱨisizki, Musa pǝyƣǝmbǝrdin baxlap Mǝsiⱨ Əysa kǝlgüqǝ bu murasim ⱨeq ɵtküzülüp baⱪⱪan ǝmǝs idi. «Law.» 14:1-32ni kɵrüng.

■ 5:14 Law. 13:2; 14:2; Mat. 8:4.

□ 5:18 «... Ular uni uning aldiƣa ǝkirixkǝ intilixti» — Əysa ɵydǝ olturatti (19-ayǝtni kɵrüng).

■ 5:18 Mat. 9:1; Mar. 2:3; Ros. 9:33.

□ 5:21 «Pǝrisiylǝr» — ⱪattiⱪ tǝlǝplik bir diniy mǝzⱨǝptikilǝr idi. Ular toƣruluⱪ «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng.

■ 5:21 Zǝb. 32:5; Yǝx. 43:25.

□ 5:24 «silǝrning Insan’oƣlining yǝr yüzidǝ gunaⱨlarni kǝqürüm ⱪilix ⱨoⱪuⱪiƣa igǝ ikǝnlikini bilixinglar üqün» — «Insan’oƣli» toƣruluⱪ «Mat.» 8:20diki izaⱨat wǝ «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng.

□ 5:27 «u yolƣa qiⱪip, Lawiy isimlik bir bajgirni kɵrdi» — «Lawiy»ning baxⱪa ismi «Matta» idi.

■ 5:27 Mat. 9:9; Mar. 2:14,15.

□ 5:29 «zor bir top bajgirlar» — «bajgirlar» Israilning zeminini ixƣal ⱪilƣan Rimliⱪlar üqün ɵz hǝlⱪidin baj yiƣip beridiƣan wǝ xu sǝwǝbtin nǝprǝtkǝ uqriƣan Yǝⱨudiylar.

■ 5:29 Mat. 9:10; Mar. 2:15; Luⱪa 15:1.

□ 5:30 «Silǝr nemixⱪa bajgir wǝ gunaⱨkarlar bilǝn bir dastihanda yǝp-iqip olturisilǝr?!» — «gunaⱨkarlar» — Tǝwrat-Injil boyiqǝ ⱨǝrbir adǝm gunaⱨkar, ǝlwǝttǝ. Lekin muxu ayǝttiki «gunaⱨkarlar» degǝn sɵz, ⱨali qong Pǝrisiylǝr wǝ Tǝwrat ustazliri tǝripidin alaⱨidǝ «gunaⱨkarlar» dǝp atalƣan bajgirlar, paⱨixǝ ayallar, ⱨǝtta sawatsiz kixilǝr ⱪatarliⱪlarni kɵzdǝ tutidu.

□ 5:32 «Mǝn ⱨǝⱪⱪaniylarni ǝmǝs, bǝlki gunaⱨkarlarni towiƣa qaⱪirƣili kǝldim» — muxu sɵzidǝ «gunaⱨkarlar» degini, ɵzlirini gunaⱨkar dǝp tonup yǝtkǝnlǝrni kɵzdǝ tutidu, ǝlwǝttǝ. Qünki ⱨǝmmǝ adǝm gunaⱨkardur. «Ⱨǝⱪⱪaniylar» ɵzini ⱨǝⱪⱪaniy dǝp ⱨesabliƣanlarni kɵrsitidu. Xunga Mǝsiⱨ ularni qaⱪiralmaytti wǝ ⱨazirmu qaⱪiralmaydu.

■ 5:32 Mat. 9:13; Luⱪa 19:10; 1Tim. 1:15.

■ 5:33 Mat. 9:14.

□ 5:34 «toy meⱨmanliri» — grek tilida «mǝrikǝ zalining pǝrzǝntliri» degǝn ibarǝ bilǝn ipadilinidu.

■ 5:34 Yǝx. 62:5; 2Kor. 11:2.

□ 5:35 «Əmma xu künlǝr keliduki, yigit ulardin elip ketilidu, ular xu künlǝrdǝ roza tutidu» — bu sɵzlǝr Əysaning «ulardin (meⱨmanlardin) elip ketilip» ɵlümi ɵzigǝ ǝgǝxkǝnlǝrgǝ ⱪayƣu-ⱨǝsrǝt elip kelidiƣanliⱪini kɵrsitidiƣan bexarǝt.

■ 5:37 Mat. 9:17; Mar. 2:22.

□ 5:39 «ⱨeqkim kona xarabtin keyin yengisini iqixni halimaydu» — adǝttǝ, kona xarab dǝrwǝⱪǝ yengi xarabtin yahxi, ǝlwǝttǝ.

□ 6:1 «Ikkinqi «muⱨim xabat küni»» — grek tilida «ikkinqi «birinqi xabat küni»» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Biz «birinqi»ni «muⱨim» dǝp tǝrjimǝ ⱪilduⱪ. Sǝwǝbini tɵwǝndǝ qüxǝndürimiz. «Ikkinqi «birinqi xabat küni»» degǝn bu ibarini qüxǝndürüx tǝs. Alimlarning bu toƣruluⱪ ikki pikri bar: 1-pikir: — Yǝⱨudiy hǝlⱪining ikki hil kalendari bar idi. Birinqi kalendar Babilliⱪlarningkigǝ ohxax bolup küzdǝ («kanay qelix ⱨeyti» yaki «burƣa ⱨeyti» bilǝn) baxlinatti. Bu kalendar boyiqǝ, xu yildiki «birinqi xabat» bolsa «tunji «birinqi xabat»» dǝp atalƣan. Ikkinqi kalendar ǝtyazda baxlinatti («Mis.» 12:2ni kɵrüng). Xu alimlarning pikriqǝ, ikkinqi kalendar boyiqǝ, xu yildiki birinqi xabat «ikkinqi «birinqi xabat»» dǝp atilatti. 2-pikir: — bu «yǝttǝ ⱨǝptǝ ⱨeyti»ning ikkinqi ⱨǝptisidiki xabat künini kɵrsitidu («Law.» 23:10-22ni kɵrüng). Xu alimlarning pikriqǝ, bu ⱨeytning ikkinqi xabat küni «ikkinqi «birinqi xabat»» dǝp atilatti. Muxu pikir boyiqǝ «birinqi» degǝn sɵz muxu ayǝttǝ asasǝn «muⱨim» degǝn mǝnidǝ. Bizningqǝ bu 2-pikir toƣridur, qünki «yengi yil»ning (ǝtiyazdiki) «birinqi xabat»ida, yengi buƣday yaki arpa danlirini yeyix qǝklǝngǝnidi, bǝlkim Hudaƣa atax kerǝk idi («Law.» 23:14-ayǝtni yǝnǝ kɵrüng). Nemila bolmisun, xu waⱪit ǝtiyazƣa toƣra kelǝtti.

■ 6:1 Ⱪan. 23:24; Mat. 12:1; Mar. 2:23.

□ 6:2 «Nemixⱪa xabat küni Tǝwratta qǝklǝngǝn ixni ⱪilisilǝr?» — «qǝklǝngǝn ix» Tǝwrat ⱪanunida qǝklǝngǝn, demǝkqi. Ularning xikayǝt ⱪilƣini muhlislarning yeyixi ǝmǝs («Ⱪan.» 23:25ni kɵrüng), bǝlki xabat künidǝ muhlislarning «ⱨosul alƣanliⱪ»i idi. «Matta»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ muxu wǝⱪǝ toƣruluⱪ izaⱨatlirimizni kɵrüng.

■ 6:2 Mis. 20:10.

□ 6:3 «Silǝr ⱨǝtta Dawut pǝyƣǝmbǝr ... nemǝ ⱪilƣanliⱪini muⱪǝddǝs yazmilardin oⱪumiƣanmusilǝr?» — «oⱪumiƣanmusilǝr?» degǝn sɵz Pǝrisiylǝrning daim rǝⱪibliridin soraydiƣan soal xǝkli idi.

□ 6:4 «Demǝk, u Hudaning ɵyigǝ kirip, Hudaƣa atalƣan, Tǝwratta kaⱨinlardin baxⱪa ⱨǝrⱪandaⱪ adǝmning yeyexi qǝklǝngǝn «tǝⱪdim nanlar»ni sorap elip yegǝn wǝ ⱨǝmraⱨliriƣimu bǝrgǝn» — bu wǝⱪǝ «1Sam.» 21:1-7dǝ hatirilǝngǝn.

■ 6:5 Mat. 12:8; Mar. 2:28.

■ 6:6 Mat. 12:9; Mar. 3:1.

□ 6:7 «...uning üstidin ǝrz ⱪilƣudǝk birǝr ixni izdǝp tapayli dǝp, uning xabat künimu kesǝl saⱪaytidiƣan-saⱪaytmaydiƣanliⱪini paylap yürüxǝtti» — ularning ⱪilmaⱪqi bolƣan ǝrzi bolsa «U xabat künidǝ kesǝlni saⱪaytsa, «ixligǝn» yaki «hizmǝt ⱪilƣan»ƣa barawǝr bolidu, xunga (ularning qüxinixiqǝ) «Tǝwrat ⱪanuniƣa hilapliⱪ ⱪilƣan»» bolidu.

□ 6:10 «U xundaⱪ ⱪilixi bilǝnla ⱪoli ǝsligǝ kǝltürülüp ikkinqi ⱪoliƣa ohxax boldi» — «ǝsligǝ kǝltürülüp» degǝn peilning mǝjⱨul xǝkli bizgǝ bu ixni Huda ɵzi ⱪilƣan, degǝnni uⱪturidu. Əmdi ular bu mɵjizini «xabat künidǝ yaratⱪanliⱪi» üqün zadi kimni ǝyiblimǝkqi?

■ 6:10 1Pad. 13:6.

□ 6:11 «ular ƣǝzǝptin ⱨoxini yoⱪitip...» — «ular» 7-ayǝttǝ kɵrsitilgǝn «Tǝwrat ustazliri wǝ Pǝrisiylǝr».

■ 6:13 Mat. 10:1; Mar. 3:13; 6:7; Luⱪa 9:1.

□ 6:15 «millǝtpǝrwǝr» — yaki, «Ⱪanaanliⱪ». Yǝⱨudiy millǝtpǝrwǝrlǝr wǝtinini Rim imperiyǝsidin azad ⱪilix üqün zorawanliⱪ bilǝn kürǝx ⱪilƣuqilar idi.

□ 6:16 «Yaⱪupning oƣli» — bu Yaⱪup 14- wǝ 15-ayǝttiki «Yaⱪup»lardin baxⱪisi bolsa kerǝk. «Yaⱪupning oƣli» — bǝzi kona kɵqürülmilǝrdǝ «Yaⱪupning inisi» deyilidu.

■ 6:17 Mat. 4:25; Mar. 3:7.

■ 6:19 Mar. 5:30.

□ 6:20 «Mubarǝk, ǝy yoⱪsullar!» — «yoⱪsullar» bǝlkim ɵzining Hudaƣa ⱪǝt’iy moⱨtajliⱪini tonup yǝtkǝnlǝr. Bu ayǝtlǝrdǝ «mubarǝk» degǝn sɵz (Huda tǝripidin) «bǝhtlik, bǝrikǝtlik ⱪilinƣan» degǝn mǝnidǝ ixlitilidu.

■ 6:20 Mat. 5:2.

■ 6:21 Yǝx. 61:3; 65:13; 66:10.

■ 6:22 Mat. 5:11; 1Pet. 2:19; 3:14; 4:14.

■ 6:23 Ros. 5:41; 7:51.

■ 6:24 Am. 6:1, 8.

■ 6:25 Yǝx. 65:13; Yaⱪ. 4:9; 5:1.

■ 6:27 Mis. 23:4; Pǝnd. 25:21; Mat. 5:44; Rim. 12:20; 1Kor. 4:12.

■ 6:28 Luⱪa 23:34; Ros. 7:60.

■ 6:29 1Kor. 6:7.

□ 6:30 «Birsi sǝndin birnemǝ tilisǝ, uningƣa bǝrgin» — nemini berix kerǝklikini Rǝbbimiz eytmidi. Bǝzi ǝⱨwalda tiligüqigǝ tiliginini bǝrsǝk uningƣa payda ǝmǝs, bǝlki ziyan yǝtküzidu. Mǝsilǝn, ⱨaraⱪkǝx adǝm pul yaki ⱨaraⱪ tilisǝ buni bǝrsǝk bolmaydu; lekin mumkin bolsa yardǝm ⱪolimizni uzitiximiz kerǝk. Baxⱪa misal «Ros.» 3:1-11dǝ tepilidu, bolupmu 6-ayǝtni kɵrüng.

■ 6:30 Ⱪan. 15:7; Mat. 5:42.

■ 6:31 Mat. 7:12.

■ 6:32 Mat. 5:46.

■ 6:34 Ⱪan. 15:8; Mat. 5:42.

□ 6:35 «Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqining pǝrzǝntliri bolisilǝr» — demǝk, ǝmǝlliringlar buningƣa guwaⱨliⱪ bolidu.

■ 6:35 Mat. 5:45.

■ 6:37 Mat. 7:1; Rim. 2:1; 1Kor. 4:5.

□ 6:38 «silǝrgimu berilidu — ⱨǝtta qong ɵlqigüqkǝ liⱪ qingdap, silkip toldurulup üstidin texip qüxkidǝk dǝrijidǝ ⱪuynunglarƣa tɵküp berilidu» — Ottura Xǝrⱪtǝ birsi birawƣa axliⱪ ⱨǝdiyǝ ⱪilmaⱪqi bolsa (1) axni haltiƣa liⱪ ⱪaqilaydu; (2) danlar qingdilip qüxsun dǝp haltini silkiydu; (3) qingdalƣan danlarning üstigǝ «texip qüxküdǝk dǝrijidǝ» yǝnǝ ⱪaqilaydu.

■ 6:38 Pǝnd. 10:22; 19:17; Mat. 7:2; Mar. 4:24.

■ 6:39 Yǝx. 42:19; Mat. 15:14.

□ 6:40 «Muhlis ustazidin üstün turmaydu; lekin takamullaxturulƣini ustaziƣa ohxax bolidu» — bu sirliⱪ sɵz bǝlkim muhlislar Mǝsiⱨkǝ toluⱪ ǝgǝxsǝ, uningƣa ohxax azab-oⱪubǝtni kɵrüxi mumkin, degǝn mǝnini ɵz iqigǝ alidu.

■ 6:40 Mat. 10:24; Yⱨ. 13:16; 15:20.

□ 6:41 «buradiringning kɵzidiki ⱪil» — yaki «ⱪerindixingning kɵzidiki ⱪil». «Əmdi nemǝ üqün buradiringning kɵzidiki ⱪilni kɵrüp, ɵz kɵzüngdiki limni bayⱪiyalmaysǝn?!» — mǝnisi: «Nemǝ üqün buradiringning ⱨǝrǝ kepikidǝk kiqik sǝwǝnlikinila kɵrüp, ɵzüngdiki limdǝk qong gunaⱨni kɵrmǝysǝn?» degǝndǝk.

■ 6:41 Mat. 7:3.

■ 6:43 Mat. 7:17; 12:33.

■ 6:44 Mat. 7:16.

■ 6:45 Mat. 12:35.

■ 6:46 Mal. 1:6; Mat. 7:21; 25:11; Luⱪa 13:25; Rim. 2:13; Yaⱪ. 1:22.

■ 6:47 Mat. 7:24.

□ 7:3 «... Əysaning kelip ⱪulini ⱪutⱪuzuxi üqün...» — grek tilida «ⱪutⱪuzux» wǝ «saⱪaytix» birla sɵz bilǝn ipadilinidu. «Yüzbexi Əysaning hǝwirini anglap, birnǝqqǝ Yǝⱨudiy aⱪsaⱪalni uning yeniƣa berip, Əysaning kelip ⱪulini ⱪutⱪuzuxi üqün ɵtünüxkǝ ǝwǝtti» — yüzbexi rimliⱪ puⱪra bolup, Yǝⱨudiy ǝmǝs idi. 5-ayǝtkǝ ⱪariƣanda u rimliⱪlarning butpǝrǝslikini taxlap, Tǝwrat arⱪiliⱪ Hudaƣa etiⱪad baƣliƣan adǝm idi.

□ 7:6 «Tǝⱪsir» — yaki «Rǝb».

□ 7:8 «Qünki mǝnmu baxⱪa birsining ⱨoⱪuⱪi astidiki adǝmmǝn» — muⱨim sɵz «mǝnmu» — demǝk, yüzbexi Rim imperatorning ⱨoⱪuⱪi astida turup ɵz ⱨoⱪuⱪi bilǝn ǝskǝrlirigǝ buyruⱪ berǝlǝytti; Əysa alǝm Igisining ⱨoⱨuⱪi astida turup, Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirning ⱨoⱪuⱪi bilǝn alǝmning ixlirini buyruydiƣan adǝm idi.

□ 7:10 «Yüzbexi ǝwǝtkǝn kixilǝr ⱪaytip barƣanda, kesǝl bolƣan ⱪulning sǝllimaza saⱪayƣanliⱪini kɵrdi» — bu wǝⱪǝ «Mat.» 8:8-13dimu hatirilinidu.

□ 7:14 «U ɵtüp, tawutⱪa ⱪolini tǝgküziwidi» — Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ jinaziƣa tegix kixini yǝttǝ küngiqǝ «napak» ⱪilatti («Qɵl.» 19:11-12ni kɵrüng). Biraⱪ ɵlginini tirik ⱪilix ⱨǝmmǝ ixni baxⱪiqǝ ⱪilidu!

■ 7:14 Ros. 9:40.

□ 7:16 «Huda Ɵz hǝlⱪini yoⱪlap kǝldi!» — Tǝwrat wǝ Injilda «Hudaning yoⱪlixi» Uning insanlarƣa yeⱪin kelip ulardin hǝwǝr elixini ɵz iqigǝ alidu.

■ 7:16 Luⱪa 1:68; 24:19; Yⱨ. 4:19; 6:14; 9:17.

■ 7:18 Mat. 11:2.

□ 7:19 «Kelixi muⱪǝrrǝr zat» — Huda wǝdǝ ⱪilƣan Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨ, ǝlwǝttǝ. Yǝⱨya ɵzi Mǝsiⱨning yolini tǝyyarlax üqün uning aldida ǝwǝtilgǝn; xuning bilǝn u: — «Sǝn biz kütkǝn kiximusǝn» dǝp gumanlinip soraydu. «Kelixi muⱪǝrrǝr zat ɵzüngmu, yaki baxⱪa birsini kütüximiz kerǝkmu?» — Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝr xu muhlislirini ǝwǝtkǝndǝ zindanda idi. Xuning bilǝn u bǝlkim: «Əysa ⱨǝⱪiⱪǝtǝn Ⱪutⱪuzƣuqi bolsa, nemixⱪa u meni muxu zindanda yetixⱪa yol ⱪoyidu?» dǝp sorixi mumkin idi. «Matta»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»dǝ bu ix («Mat.» 11:2-6) toƣruluⱪ izaⱨatlirimizni kɵrüng.

■ 7:22 Yǝx. 29:18; 35:5; 61:1.

□ 7:23 «Mǝndin gumanlanmay putlixip kǝtmigǝn kixi bolsa bǝhtliktur!» — Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝr zindanda yetip: «Əysa Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨ bolsa nemixⱪa meni zindandin ⱪutⱪuzmiƣan?» — dǝp gumanlanƣan bolsa kerǝk idi. Yǝⱨyaning bu soali toƣruluⱪ «Matta»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 7:24 Mat. 11:7.

□ 7:27 «Mana, yüz aldingƣa ǝlqimni ǝwǝtimǝn; u sening aldingda yolungni tǝyyarlaydu» — Tǝwrat, «Mal.» 3:1; «Yǝx.» 40:3.

■ 7:27 Mis. 23:20; Mal. 3:1; Mar. 1:2.

□ 7:29 «ⱨǝtta bajgirlarmu Hudaning yolini toƣra dǝp Yǝⱨyaning qɵmüldürüxi bilǝn qɵmüldürülgǝnidi» — «Hudaning yolini toƣra dǝp» grek tilida «Hudani toƣra dǝp...» degǝn ibarini bildüridu.

■ 7:31 Mat. 11:16.

□ 7:33 «Qɵmüldürgüqi Yǝⱨya kelip ziyapǝttǝ olturmaytti, xarab iqmǝytti» — grek tilida «Qɵmüldürgüqi Yǝⱨya kelip nǝ nan yemǝydu nǝ iqmǝydu». Oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝr intayin ƣorigil ozuⱪlinatti, pat-pat roza tutatti. «Mat.» 3:4ni kɵrüng.

■ 7:33 Mat. 3:4; Mar. 1:6.

□ 7:35 «danaliⱪ bolsa ɵzining barliⱪ pǝrzǝntliri arⱪiliⱪ durus dǝp tonulidu» — yaki «danaliⱪ bolsa ɵzining barliⱪ ix-mewiliri arⱪiliⱪ durus dǝp tonulidu». Bu ⱪisⱪa ayǝt üstidǝ wǝ uningdiki kɵp muⱨim prinsiplar toƣrisida «Matta»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

□ 7:36 «... dastihanda olturdi» — grek tilida «dastihanda yatti». Yǝⱨudiylar wǝ Greklǝr adǝttǝ dastihanda yanpaxlap yatatti.

■ 7:36 Mat. 26:6; Mar. 14:3; Yⱨ. 11:2; 12:2.

□ 7:37 «murmǝkki» — bu hil ǝtir. U adǝttǝ intayin ⱪimmǝt idi (mǝsilǝn, «Mat.» 26:7ni kɵrüng).

□ 7:41 «kümüx dinar» — Rim imperiyǝsning pul birliki, tǝhminǝn bir adǝmning bir künlük ix ⱨǝⱪⱪi bolatti.

□ 7:46 «Sǝn beximƣimu may sürkimigǝniding» — xu dǝwrdǝ kixilǝr ⱨɵrmǝtlik meⱨmanlarni ⱪarxi elix üqün meⱨmanning bexiƣa ǝtirlik mayni sürkǝp ⱪoyatti.

□ 7:47 «Qünki mana, uning kɵrsǝtkǝn meⱨir-muⱨǝbbiti qongⱪur ǝmǝsmu?» — bu ayalning muⱨǝbbiti Hudaning kǝqürümigǝ erixixning sǝwǝbi ǝmǝs, bǝlki uning qongⱪur muⱨǝbbiti uning alliⱪaqan Hudaning kǝqürümigǝ erixkǝnliki tüpǝylidin boldi wǝ xundaⱪla buningƣa ispat kɵrsǝtti.

■ 7:48 Mat. 9:2.

■ 7:49 Mat. 9:3.

□ 7:50 «Etiⱪading seni ⱪutⱪuzdi» — «etiⱪading» muxu yǝrdǝ, xübⱨisizki, Əysa bu sɵz bilǝn ayalning ɵzigǝ baƣliƣan ixǝnqini, yǝni uning gunaⱨlarni kǝqürüm ⱪilalaydiƣan Mǝsiⱨ ikǝnlikigǝ baƣliƣan ixǝnqini kɵrsitidu.

■ 8:2 Mat. 27:55,56.

□ 8:3 «u wǝ uning muhlislirining» — bu ibarǝ grek tilida bǝzi kɵqürülmilǝrdǝ «uning» yaki bǝzi kɵqürülmilǝrdǝ «ularning» bilǝn ipadilinidu. «Ⱨerod hanning saray ƣojidari Huzaning ayali Yoanna, Suzanna wǝ baxⱪa nurƣun ayallarmu bar idi... uning... ⱨajǝtliridin qiⱪatti» — «kirix sɵz»imizdǝ deginimizdǝk, Luⱪa daim Əysaning ⱪiz-ayallar bilǝn bolƣan munasiwitini bayⱪap yüridu.

■ 8:4 Mat. 13:3; Mar. 4:2.

■ 8:9 Mat. 13:10; Mar. 4:10.

□ 8:10 «Hudaning padixaⱨliⱪining sirlirini bilix silǝrgǝ nesip ⱪilindi» — «sirlar» Injilda ǝslidǝ insanlarƣa axkarilanmiƣan, ⱨazir Mǝsiⱨ yaki rosulliri arⱪiliⱪ ayan ⱪilinƣan ixlarni kɵrsitidu. Uning üstigǝ, Injildiki bǝzi «sirlar» intayin sirliⱪ, ǝlwǝttǝ. «Ular ⱪarisimu kɵrmǝydu, anglisimu qüxǝnmǝydu» — bu sɵzlǝr «Yǝx.» 6:9din elinƣan.

■ 8:10 Zǝb. 25:4, 9, 14; 78:1-2; Yǝx. 6:9-10; Əz. 12:2; Mat. 11:25; 13:14; Mar. 4:12; Yⱨ. 12:40; Ros. 28:26; Rim. 11:8; 2Kor. 3:5,14.

■ 8:11 Mat. 13:18; Mar. 4:13.

■ 8:13 Mat. 13:20; Mar. 4:16.

■ 8:14 Mat. 19:23; Mar. 10:23; Luⱪa 18:24; 1Tim. 6:9.

■ 8:16 Mat. 5:15; Mar. 4:21; Luⱪa 11:33.

■ 8:17 Ayup 12:22; Mat. 10:26; Mar. 4:22; Luⱪa 12:2.

□ 8:18 «Qünki kimdǝ bar bolsa, uningƣa tehimu kɵp berilidu — «kimdǝ bar bolsa... » — bu «bar bolsa» nemini kɵrsitidu? Xübⱨisizki, ǝbǝdiy ǝⱨmiyǝtlik birǝr nǝrsǝ bolsa kerǝk, bu iman-ixǝnqni ɵz iqigǝ qoⱪum alidu. Biz ɵzimizgǝ «ǝbǝdiy ǝⱨmiyǝtlik» ⱨǝrbirnemǝ boluxi üqün pǝⱪǝt Mǝsiⱨdinla tapalaymiz, ǝlwǝttǝ.

■ 8:18 Mat. 13:12; 25:29; Mar. 4:25; Luⱪa 19:26.

■ 8:19 Mat. 12:46; 13:55; Mar. 3:31.

■ 8:21 Yⱨ. 15:14; 2Kor. 5:16.

■ 8:22 Mat. 8:23; Mar. 4:35,36.

■ 8:25 Ayup 26:12; Zǝb. 107:25.

□ 8:26 «Gerasaliⱪlar» — «Mat.» 8:28dǝ ular «Gadaraliⱪlar»mu dǝp atilidu.

■ 8:26 Mat. 8:28; Mar. 5:1.

□ 8:27 «gɵrlǝr arisida» — yaki «gɵrlǝr iqidǝ». Pǝlǝstindǝ kɵp gɵrlǝr ɵngkürlǝrdin yasilidu.

□ 8:37 «Gerasaliⱪlar» — yaki «Gadariyliⱪlar» yaki «Gergǝsǝnliⱪlar»

■ 8:37 Ros. 16:39.

■ 8:38 Mar. 5:18.

□ 8:40 «Əysa ⱪaytip kǝlginidǝ» — bǝlkim kɵlning udulidiki ⱪaxⱪa ⱪaytⱪanda.

■ 8:41 Mat. 9:18; Mar. 5:22.

■ 8:43 Law. 15:25; Mat. 9:20; Mar. 5:25.

□ 8:48 «Yürǝklik bol, ⱪizim, ixǝnqing seni saⱪaytti!» — bu ayal nemixⱪa xundaⱪ ⱪorⱪti? «Mat.» 9:22diki izaⱨatni kɵrüng.

■ 8:49 Mar. 5:35.

■ 8:52 Yⱨ. 11:11.

■ 9:1 Mat. 10:1; Mar. 3:13; 6:7; Luⱪa 6:13.

■ 9:2 Mat. 10:7.

□ 9:3 «hurjun» — yaki «tilǝmqining haltisi».

■ 9:3 Mat. 10:9; Mar. 6:8; Luⱪa 22:35.

□ 9:4 «u yurttin kǝtküqǝ xu ɵydǝ turunglar» — yaki «u yurttin kǝtküqǝ xu ɵydǝ qiⱪip-kirip turunglar». Kona zamanlarda pǝylasoplar wǝ «tǝlim bǝrgüqilǝr» ɵymu-ɵy yürüp tilǝmqilik ⱪilatti. Əmma Mǝsiⱨ muhlisliri xundaⱪ ⱪilmasliⱪi kerǝk idi. Yǝnǝ 10:7 wǝ uningdiki izaⱨatnimu kɵrüng.

□ 9:5 «u xǝⱨǝrdin qiⱪⱪininglarda ularƣa agaⱨ-guwaⱨ bolsun üqün ayiƣinglardiki topinimu ⱪeⱪiwetinglar!» — «ayaƣdiki topini ⱪeⱪiwetix» degǝn ixarǝt «bizning silǝr bilǝn munasiwetimiz yoⱪ» degǝnni bildürüp, Hudaning sɵzini rǝt ⱪilƣanlarƣa ⱪattiⱪ agaⱨlandurux idi.

■ 9:5 Mat. 10:14; Mar. 6:11; Luⱪa 10:11; Ros. 13:51; 18:6.

□ 9:7 «Ⱨerod ⱨakim» — muxu yǝrdǝ «ⱨakim» grek tilidiki «tetrarⱪ»ni bildüridu. 3:1diki izaⱨatni kɵrüng.

■ 9:7 Mat. 14:1; Mar. 6:14.

■ 9:10 Mat. 14:13; Mar. 6:30,31,32.

■ 9:12 Mat. 14:15; Mar. 6:35; Yⱨ. 6:5.

■ 9:13 Mat. 14:16; Mar. 6:37; Yⱨ. 6:9.

□ 9:14 «ǝrlǝrningla sani bǝx mingqǝ» — bala-qaⱪiliri ⱨesablanmiƣan.

■ 9:16 1Sam. 9:13.

□ 9:17 «sewǝt» — grek tilida «ⱪol sewǝt» — demǝk, bir adǝm ikki ⱪollap kɵtürǝlǝydiƣan sewǝtlǝr.

■ 9:18 Mat. 16:13; Mar. 8:27.

■ 9:19 Mat. 14:2.

□ 9:20 «sǝn Hudaning Mǝsiⱨidursǝn» — «Mǝsiⱨ» degǝn sɵz toƣruluⱪ «Tǝbirlǝr»imizni kɵrüng. «Hudaning Mǝsiⱨi» demǝk, Huda tǝyinlǝp ǝwǝtkǝn Mǝsiⱨ.

■ 9:22 Mat. 16:21; 17:22; Mar. 8:31; 9:31; 10:33; Luⱪa 18:31; 24:7.

□ 9:23 «Kimdǝkim manga ǝgixixni niyǝt ⱪilsa, ɵzidin keqip, ⱨǝr küni ɵzining krestini kɵtürüp manga ǝgǝxsun!» — «Mat.» 10:38ni, xundaⱪla uningdiki izaⱨatnimu kɵrüng.

■ 9:23 Mat. 10:38; 16:24; Mar. 8:34; Luⱪa 14:27.

■ 9:24 Mat. 10:39; 16:25; Mar. 8:35; Luⱪa 17:33; Yⱨ. 12:25.

□ 9:26 «Insan’oƣli ɵzining xan-xǝripi iqidǝ... ⱪaytip kǝlginidǝ...» — «Insan’oƣli» Mǝsiⱨning ɵzi, ǝlwǝttǝ. Bu ibarǝ toƣruluⱪ «Mat.» 8:20diki izaⱨat wǝ «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng.

■ 9:26 Mat. 10:33; Mar. 8:38; Luⱪa 12:9; 2Tim. 2:12; 1Yuⱨa. 2:23.

■ 9:27 Mat. 16:28; Mar. 9:1.

■ 9:28 Mat. 17:1; Mar. 9:2.

□ 9:31 «... uning bilǝn Yerusalemda ada ⱪilidiƣan «dunyadin ɵtüp ketix»i toƣrisida sɵⱨbǝtlǝxti» — bu bayanda «dunyadin ɵtüp ketix» intayin ǝⱨmiyǝtlik sɵz, grek tilida «eksodus» degǝn bilǝn ipadilinidu. Bu sɵz Israil hǝlⱪining «Misirdin qiⱪix»ini bildürgǝnidi. Demǝk, Musa pǝyƣǝmbǝr Israil hǝlⱪini Misirning ⱪulluⱪidin ⱪutⱪuzƣandǝk, Əysa Mǝsiⱨ Hudaning hǝlⱪini gunaⱨning wǝ Xǝytanning ⱪulluⱪidin (ɵz ⱪurbanliⱪi arⱪiliⱪ) ⱪutⱪuzidiƣan bolidu («1Kor.» 10:1-11, izaⱨatliri wǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng).

□ 9:33 «Birini sanga, birini Musaƣa, yǝnǝ birini Ilyasⱪa atap bu yǝrgǝ üq kǝpǝ yasayli» — bu sɵz wǝ pütün wǝⱪǝ toƣruluⱪ yǝnǝ «Matta»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 9:35 «Bu Mening sɵyümlük Oƣlumdur...» — yaki «Bu Mening Oƣlum, Mening talliƣinim...».

■ 9:35 Ⱪan. 18:19; Yǝx. 42:1; Mat. 3:17; 17:5; Mar. 1:11; 9:7; Luⱪa 3:22; Ros. 3:22; Kol. 1:13; 2Pet. 1:17.

■ 9:37 Mat. 17:14; Mar. 9:17.

□ 9:39 «mana, uni daim bir roⱨ tutuwelip, u ɵziqila warⱪirap-jarⱪirap ketidiƣan bolup ⱪaldi» — «roⱨ» xübⱨisizki yaman roⱨ, jinni kɵrsitidu.

□ 9:42 «jin uni yiⱪitip,...» — yaki «jin uni yirtip...».

■ 9:44 Mat. 17:22; Mar. 9:31.

□ 9:45 «Buning mǝnisi ular qüxinip yǝtmisun üqün ulardin yoxurulƣanidi» — kim tǝripidin yoxurulƣanliⱪi eytilmaydu. Xǝytan tǝripidinmu, yaki Huda tǝripidinmu? Yaki pǝⱪǝt ɵz galliⱪi tǝripidinmu? Bizningqǝ Xǝytan bu ixni ⱪilƣuqi idi; qünki Mǝsiⱨ ɵzining pütün dunya üqün ɵlüp pida boluxini muhlislarning qüxinixini halaytti (44-ayǝttǝ).

■ 9:45 Luⱪa 2:50; 18:34.

■ 9:46 Mat. 18:1; Mar. 9:33; Luⱪa 22:24.

■ 9:48 Mat. 18:5; 23:11; Mar. 9:37; Luⱪa 10:16; 14:11; 18:14; Yⱨ. 13:20.

■ 9:49 Mar. 9:38.

■ 9:50 Mat. 12:30; Luⱪa 11:23.

□ 9:51 «Wǝ xundaⱪ boldiki, uning asmanƣa elip ketilidiƣan künlirining toxuxiƣa az ⱪalƣanda, u ⱪǝt’iylik bilǝn yüzini Yerusalemƣa berixⱪa ⱪaratti» — bu ayǝttǝ Mǝsiⱨ Əysaning «Yerusalemƣa baridiƣan sǝpǝr»i baxlinidu; sǝpǝrning «ahirⱪi nuⱪta»si bǝlkim 19:48dǝ tepilidu.

■ 9:51 Mar. 16:19; Ros. 1:2; 1Tim. 3:16.

□ 9:53 «Biraⱪ u yüzini Yerusalemƣa ⱪaratⱪanliⱪi tüpǝylidin yezidikilǝr Əysani ⱪobul ⱪilmidi» — Samariyǝliklǝr adǝttǝ adǝmlǝrning Yerusalemƣa berip xu yǝrdǝ ibadǝt ⱪilixini ɵq kɵrǝtti; qünki ular: «Bizning Samariyǝmizdǝ ⱨǝⱪiⱪiy ibadǝthana bardur» — dǝytti.

■ 9:53 Yⱨ. 4:9.

□ 9:54 «I Rǝb, ularni kɵydürüp yoⱪitix üqün Iliyas pǝyƣǝmbǝrdǝk asmandin ot yeƣixini qiⱪiriximizni halamsǝn?» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ: «Iliyas pǝyƣǝmbǝrdǝk» degǝn sɵzlǝr tepilmaydu.

□ 9:55 «Lekin u burulup ularni ǝyiblǝp: «Silǝr ⱪandaⱪ roⱨtin bolƣanliⱪinglarni bilmǝydikǝnsilǝr» — dedi» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ pǝⱪǝt «Lekin u burulup ularni ǝyiblidi» deyilidu.

■ 9:56 Yⱨ. 3:17; 12:47.

■ 9:57 Mat. 8:19.

□ 9:59 «Rǝb, awwal berip atamni yǝrlikkǝ ⱪoyƣili ijazǝt bǝrgǝysǝn» — bu adǝmning sɵzidǝ üq imkaniyǝt bar: (1) uning atisi ɵlgǝnidi, biraⱪ tehi yǝrlikkǝ ⱪoyulmiƣan; bizningqǝ bu xǝrⱪtǝ mumkin ǝmǝs, adǝm ɵlgǝndǝ dǝrⱨal dǝpnǝ ⱪilix kerǝk; (2) xu dǝwrdǝ Yǝⱨudiyǝdǝ turƣanlar arisida, ɵlgüqilǝrni ɵlüp bir yildin keyin, yǝnǝ bir dǝpnǝ murasimini ɵtküzidiƣan ɵrp-adǝt bar idi (Uyƣur hǝlⱪi arisidiki «yilliⱪ nǝzir»dǝk). Bu kixi tehi bu murasimni ɵtküzmigǝn; (3) uning atisi tirik. Undaⱪta mǝnisi «atam ɵlüp uni yǝrlikkǝ ⱪoyƣuqǝ kütüp, andin sanga ǝgixǝyqu!» degǝndǝk.

■ 9:59 Mat. 8:21.

□ 9:60 «Ɵlüklǝr ɵz ɵlüklirini kɵmsun! Biraⱪ sǝn bolsang, berip Hudaning padixaⱨliⱪini jakarliƣin» — yuⱪiriⱪi izaⱨatni kɵrüng. Mǝyli bu kixi atisining «yilliⱪ dǝpnǝ»sini ɵtküzmǝkqi bolsun yaki atisi tehi tirik bolsun, Rǝbning bu jawabida «Bu sening ixing ǝmǝs; sǝn ɵzüng «roⱨiy tirik» adǝm bolsangla deginimdǝk ⱪil, roⱨiy ⱨayatni yǝtküzidiƣan Hudaning padixaⱨliⱪini jakarla; sǝn eytⱪan bu ix «roⱨiy ɵlgǝnlǝr»ning ixi, halas» degǝn iqki mǝnǝ eniⱪ kɵrünidu.

■ 9:60 Mat. 8:22.

□ 9:62 «Kim ⱪolida ⱪoxning tutⱪuqini tutup turup kǝynigǝ ⱪarisa, u Hudaning padixaⱨliⱪiƣa layiⱪ ǝmǝstu» — adǝm ⱪox ⱨǝydigǝndǝ, kǝynigǝ ⱪarisa tüz ⱨǝydiyǝlmǝydu.

■ 9:62 Pǝnd. 26:11; Fil. 3:14; Ibr. 6:5; 2Pet. 2:20.

□ 10:1 «ɵzi barmaⱪqi bolƣan barliⱪ xǝⱨǝr-yezilarƣa ikki-ikkidin ɵzidin burun ǝwǝtti» — «ɵzidin burun» grek tilida «uning yüzidin burun». Bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «yǝtmix ikkisi» deyilidu. 99٪ kɵqürmilǝrdǝ «yǝtmix» deyilidu. Bu san Tǝwrattiki birnǝqqǝ «hasiyǝtlik sanlar»ƣa mas kelidu; mǝsilǝn, Israilning 12 ⱪǝbilisi bar idi wǝ 70 aⱪsaⱪali bar idi («Qɵl.» 11:11ni kɵrüng). Əstayidil oⱪurmǝnlǝr Tǝwrattiki baxⱪa yǝrlǝrdin muxu «12+70» degǝn ikki sanning billǝ kǝlginini kɵridu.

□ 10:2 «Yiƣilidiƣan ⱨosul dǝrwǝⱪǝ kɵp, lekin ⱨosulni yiƣⱪuqi ixlǝmqilǝr az ikǝn» — «ⱨosul» muxu yǝrdǝ Hudaning padixaⱨliⱪini ⱪobul ⱪilixⱪa tǝyyar turidiƣan kixilǝrni bildüridu, ǝlwǝttǝ. Muxundaⱪ adǝmlǝr «ormiqilar»ƣa, yǝni ɵzlirigǝ hux hǝwǝrni yǝtküzgüqilǝrgǝ moⱨtajdur. «ⱨosulning Igisi» — Huda, ǝlwǝttǝ.

■ 10:2 Mat. 9:37; Yⱨ. 4:35; 2Tes. 3:1.

■ 10:3 Mat. 10:16.

□ 10:4 «hurjun» — yaki «tilǝmqining haltisi». «yolda kixilǝr bilǝn salamlixixⱪa tohtimanglar» — axu dǝwrdiki Yǝⱨudiylar arisida salamlixixⱪa adǝttǝ uzun waⱪit ketǝtti.

■ 10:4 2Pad. 4:29; Mat. 10:9; Mar. 6:8; Luⱪa 9:3; 22:35.

■ 10:5 Mat. 10:12; Mar. 6:10.

□ 10:6 «U ɵydǝ «aramliⱪ igisi» bolsa...» — «aramliⱪ igisi» grek tilida «aramliⱪning oƣli» deyilidu. Undaⱪ adǝmlǝr, xübⱨisizki, amanliⱪpǝrwǝr bolup, Hudadin kelidiƣan amanliⱪni sɵyidu, xundaⱪla hux hǝwǝrni ⱪarxi alidu.

□ 10:7 «Andin qüxkǝn ɵydǝ turup yɵtkǝlmǝnglǝr» — demǝk, u ɵydin bu ɵygǝ yɵtkilip yürmǝnglar. «ixlǝmqi ɵz ix ⱨǝⱪⱪini elixⱪa ⱨǝⱪliⱪtur» — demǝk, hux hǝwǝrgǝ erixip, roⱨiy payda kɵrgǝn angliƣuqilarning hux hǝwǝrqilǝrgǝ jismaniy jǝⱨǝttin yardǝm berixi tegixlik ixtur. «U ɵydin bu ɵygǝ yɵtkilip yürmǝnglar» — bu ǝmrdǝ qong danaliⱪ bar. Ikki sǝwǝbtin eytilƣan boluxi mumkin: — (1) kona zamanlarda kɵp diniy wǝz eytⱪuqilar ɵymu-ɵy yoⱪlap pul tilǝytti; lekin Əysaning muhlisliri ⱨeq tilǝmqilik ⱪilmasliⱪi kerǝk; (2) ular ɵymu-ɵy kɵqüp yürsǝ, hǝlⱪtǝ bir-birigǝ ⱪarap ⱨǝrtürlük ⱨǝsǝt-guman pǝyda boluximu mumkin — «Nemixⱪa ular bizning ɵydǝ ⱪonmaydu?» yaki «Nemixⱪa ular bizning ɵydin kɵqüp ketidu?» degǝndǝk.

■ 10:7 Law. 19:13; Ⱪan. 24:14; 25:4; Mat. 10:10; 1Kor. 9:4,14; 10:27; 1Tim. 5:18.

□ 10:9 «Hudaning padixaⱨliⱪi silǝrgǝ yeⱪinlaxti!» — muxu sɵz grek tilida yǝnǝ «Hudaning padixaⱨliⱪi üstünglarƣa qüxti!» degǝn mǝnini bildüridu. 11-ayǝtni wǝ 11:20nimu kɵrüng.

■ 10:10 Mat. 10:14; Mar. 6:11; Luⱪa 9:5.

□ 10:11 «Silǝrgǝ agaⱨ bolsun üqün ⱨǝtta xǝⱨiringlarning ayiƣimizƣa qaplaxⱪan topisinimu ⱪeⱪip qüxürüwetimiz!» — «ayaƣdiki topini ⱪeⱪip qüxürüwetix» — muxu ixarǝt «bizning silǝr bilǝn munasiwetimiz yoⱪ», degǝnni bildürüp, Hudaning sɵzini rǝt ⱪilƣanlarƣa ⱪattiⱪ agaⱨlandurux idi. «Hudaning padixaⱨliⱪi silǝrgǝ rasttinla yeⱪinlaxti!» — 9-ayǝttiki izaⱨatta eytilƣandǝk, bu sɵzlǝr grek tilida yǝnǝ «Hudaning padixaⱨliⱪi üstünglarƣa qüxti!» degǝn mǝnini bildürüxi mumkin, wǝ bǝlkim muxu yǝrdǝ dǝl xu mǝnididur.

■ 10:11 Ros. 13:51; 18:6.

□ 10:12 «Xu küni ⱨǝtta Sodom xǝⱨiridikilǝrning kɵridiƣini bu xǝⱨǝrdikilǝrningkidin yenik bolidu» — baxⱪa alaⱨidǝ waⱪit kɵrsitilmisǝ, «xu küni» Muⱪǝddǝs Kitabta ⱨǝrdaim ⱪiyamǝt künini, yǝni Mǝsiⱨning ⱪaytip kelidiƣan künini kɵrsitidu. «Sodom xǝⱨiri» — Ibraⱨim pǝyƣǝmbǝr zamanidiki xǝⱨǝr bolup, bu xǝⱨǝrlǝrning adǝmliri ohxax jinsliⱪlar zinahorluⱪiƣa (bǝqqiwazliⱪⱪa) ⱪattiⱪ berilip gunaⱨⱪa patⱪanliⱪtin, Huda bu xǝⱨǝrlǝrni adǝmliri bilǝn ⱪoxup ot qüxürüp yoⱪatⱪan.

□ 10:13 «Tur wǝ Zidon xǝⱨǝrliri» — Tur wǝ Zidon ǝsli butpǝrǝs yat ǝllǝrning xǝⱨǝrliri idi. Mǝsilǝn, «Əz.» 26-29-babni kɵrüng. «u yǝrlǝrdikilǝr heli burunla bɵzgǝ yɵginip, külgǝ milinip towa ⱪilƣan bolatti» — «bɵzgǝ yɵginip, külgǝ milinix» kona zamanlarda ⱪattiⱪ puxayman ⱪilix, gunaⱨlarƣa towa ⱪilixning bir ipadisi idi.

□ 10:15 «Əy ǝrxkǝ kɵtürülgǝn Kǝpǝrnaⱨumluⱪlar!» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Əy silǝr Kǝpǝrnaⱨumluⱪlar! Asmanƣa qiⱪmaⱪqimidinglar?». Lekin bizningqǝ «asmanƣa kɵtürülgǝn» degini toƣra bolup, bu sɵz Əysa ularning arisida bolƣanliⱪtin ularƣa kɵrsitilgǝn zor imtiyaz-iltipatni kɵrsitidu.

■ 10:16 Mat. 10:40; Mar. 9:37; Yⱨ. 13:20.

□ 10:17 «Ⱨǝtta jinlarmu sening naming bilǝn bizgǝ boysunidikǝn!» — ular adǝmlǝrni azad ⱪilip qaplaxⱪan jinlarni ⱨǝydigǝn.

□ 10:18 «Mǝn Xǝytanning asmandin qaⱪmaⱪtǝk qüxüp kǝtkǝnlikini kɵrgǝnmǝn» — grek tilida «Mǝn Xǝytanning asmandin qaⱪmaⱪtǝk qüxüp kǝtkǝnlikini kɵrüwatattim» — yǝtmix muhlis wǝzipisini orundiƣanda Əysa ularning jin-xǝytanlarning üstidin bolƣan ƣǝlibisini kɵrüwatatti.

■ 10:18 Wǝⱨ. 12:8, 9.

□ 10:19 «mǝn silǝrgǝ yilan-qayanlarni dǝssǝp yanjixⱪa wǝ düxmǝnning barliⱪ küq-ⱪudritini besip taxlaxⱪa ⱨoⱪuⱪ bǝrdim» — muxu ayǝttǝ «yilan-qayanlar» bǝlkim Xǝytanning küqliri, yǝni jin-alwastilarni kɵrsitidu; «düxmǝn» bolsa Xǝytanning ɵzini kɵrsitidu.

■ 10:19 Mar. 16:18; Ros. 28:5.

■ 10:20 Mis. 32:32; Yǝx. 4:3; Dan. 12:1; Fil. 4:3.

□ 10:21 «Xu waⱪitta, Əysa roⱨta huxallinip mundaⱪ dedi...» — «roⱨta huxallinip...» bǝlkim ɵz roⱨida huxallandi. Bǝzi alimlar «roⱨta»ni «Muⱪǝddǝs Roⱨta» dǝp qüxinidu.

■ 10:21 Ayup 5:12; Yǝx. 29:14; Mat. 11:25; 1Kor. 1:19; 2:7, 8; 2Kor. 3:14.

■ 10:22 Zǝb. 8:5-6; Yⱨ. 1:18; 3:35; 6:44, 45; 17:2; 1Kor. 15:27; Fil. 2:10; Ibr. 2:8.

□ 10:23 «Silǝr kɵrüwatⱪan ixlarni kɵrgǝn kɵzlǝr nǝⱪǝdǝr bǝhtliktur!» — yaki «Silǝr kɵrüwatⱪan ixlarni kɵrgǝn kɵzlǝr nǝⱪǝdǝr mubarǝktur». «mubarǝk» ǝslidǝ «Huda tǝripidin bǝrikǝtlǝngǝy» degǝn mǝnidǝ.

■ 10:23 Mat. 13:16.

■ 10:24 1Pet. 1:10.

□ 10:25 «Ustaz, mǝnggülük ⱨayatⱪa waris bolmaⱪ üqün nemǝ ixni ⱪilixim kerǝk?» — grek tilida «nemǝ ixni ⱪilixim kerǝk?» degǝn sɵz mǝlum bir ixni birla ⱪetim ⱪilixni bildüridu.

□ 10:26 «buningƣa ɵzüng ⱪandaⱪ ⱪaraysǝn?» — grek tilida «buni ⱪandaⱪ oⱪuysǝn?».

□ 10:27 «Pǝrwǝrdigar Hudayingni pütün ⱪǝlbing, pütün jening, pütün küqüng wǝ pütün zeⱨning bilǝn sɵygin»; wǝ «Ⱪoxnangni ɵzüngni sɵygǝndǝk sɵy» — «Ⱪan.» 6:5 wǝ «Law.» 19:18.

■ 10:27 Law. 19:18; Ⱪan. 6:5; 10:12; 30:6; Rim. 13:9; Gal. 5:14; Yaⱪ. 2:8.

□ 10:28 «Toƣra jawab bǝrding. Mana xundaⱪ ⱪilsang ⱨayat bolisǝn» — «Hudani sɵyüx» üqün Uni tonux kerǝk; uni tonux üqün Oƣli bilǝn munasiwǝttǝ bolux kerǝk (22-ayǝtni kɵrüng).

□ 10:29 «Lekin ɵzini ⱨǝⱪⱪaniy dǝp ispatlimaⱪqi bolup,...» — yaki «Lekin ɵzining soal sorixining yolluⱪ ikǝnlikini bildürüx üqün...». «Əmdi «Mening ⱪoxnam» kimdur?» — Yǝⱨudiy ɵlimilar wǝ ustazlarƣa nisbǝtǝn «bizning ⱪoxnilirimiz» pǝⱪǝt «Yǝⱨudiy ⱪerindaxlirimiz» dǝp ⱨesablax kerǝk idi. Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr wǝ Samariyǝliklǝr ⱨǝrgiz «ⱪoxna» ⱨesablanmaytti.

□ 10:31 «mǝlum bir kaⱨin xu yoldin qüxüwetip, ⱨeliⱪi adǝmni kɵrüp, yolning u qeti bilǝn mengip ɵtüp ketiptu» — muxu kaⱨin Yǝⱨudiy boluxi kerǝk, ǝlwǝttǝ. Əgǝr ⱨeliⱪi adǝm ɵlgǝn bolsa, undaⱪta kaⱨin uningƣa tǝgsǝ, «napak ⱨesablinip» muⱪǝddǝs ibadǝthanida ixlǝxkǝ waⱪitliⱪ nalayiⱪ bolatti. Biraⱪ u «(yuⱪiridin) qüxiwatidu» — demǝk, ibadǝthanidin baxⱪa yǝrgǝ ketiwatⱪanidi. Xuning bilǝn uning: «Muxu ɵlgǝndǝk adǝmgǝ tǝgsǝm bolmaydu» degǝn baⱨanini ⱪilixi tehimu orunsiz idi. Qünki u «napak» bolup ⱪalsa, ibadǝthaniƣa kirix kerǝk bolƣan waⱪitⱪiqǝ alliⱪaqan «paⱪlinip bolatti».

□ 10:32 «bir Lawiyliⱪ roⱨaniy» — Lawiylar muⱪǝddǝs ibadǝthanida kaⱨinlarƣa yardǝmqi bolatti wǝ baxⱪa roⱨiy ixlar, jümlidin tǝlim berix bilǝn xuƣullinatti. Əgǝr ⱨeliⱪi kixi ɵlgǝn bolsa, umu «ɵlgǝn adǝm»gǝ tǝgsǝm «napak bolimǝn», degǝnni baⱨanǝ ⱪilalaytti.

□ 10:33 «bir Samariyǝlik...» — «Samariyǝliklǝr» Yǝⱨudiylar ɵq kɵrgǝn, «kapir» dǝp ⱨesabliƣan hǝlⱪ idi.

□ 10:35 «dinar» — grek tilida «denarius» — Ikki dinar bir ixqining ikki künlük ⱨǝⱪⱪigǝ yeⱪin.

□ 10:36 «Seningqǝ, bu üq adǝm iqidǝ ⱪaysisi ⱪaraⱪqilarning ⱪoliƣa qüxkǝn ⱨeliⱪi kixigǝ ⱨǝⱪiⱪiy ⱪoxna bolƣan?» — muxu tǝmsil boyiqǝ muⱨim soal «ⱪoxnam kim?» ǝmǝs, bǝlki «mǝn degǝn kim?». Mǝsiⱨning tǝmsli boyiqǝ, mening yenimda turƣan ⱨǝrⱪandaⱪ kixigǝ (ⱪaysi millǝttin boluxidin ⱪǝt’iynǝzǝr) «ⱪoxna bolux»umƣa toƣra kelidu. Demǝk, «Mǝn baxⱪilarƣa ⱨǝⱪiⱪiy ⱪoxnimǝn?».

□ 10:38 «u muhlisliri bilǝn billǝ yolda ketiwetip...» — grek tilida «ular yolda ketiwetip...».

□ 10:41 «Marta, Marta,...» — Muⱪǝddǝs Kitabta, birsining bir adǝmning ismini yaki bir jayning namini tǝkrar ikki ⱪetim qaⱪirixi uningƣa bolƣan qongⱪur meⱨir-muⱨǝbbitini ipadilǝp, uning ɵzigǝ ǝziz ikǝnlikini kɵrsitidu.

□ 10:42 «biraⱪ birla ix zɵrürdur» — bu nemǝ ix? Mǝsiⱨning bu intayin muⱨim bayani toƣrisida «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

□ 11:4 «bizgǝ ⱪǝrzdar bolƣan ⱨǝrkimni kǝqürginimizdǝk...» — bu ayǝttiki «ⱪǝrz» qoⱪum gunaⱨlarni ɵz iqigǝ alidu; ayǝtning ikkinqi ⱪismini kɵrüng.

□ 11:7 «balilar orunda yenimda yatidu» — yaki «balilirim ⱨǝmmimiz yetip ⱪalduⱪ».

□ 11:8 «uning hijil bolmay ⱪayta-ⱪayta yalwuruxi bilǝn...» — «hijil bolmay ⱪayta-ⱪayta yalwuruxi» grek tilida birla sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 11:9 Mat. 7:7; 21:22; Mar. 11:24; Yⱨ. 14:13; 15:7; 16:24; Yaⱪ. 1:5, 6; 1Yuⱨa. 3:22; 5:14.

■ 11:11 Mat. 7:9.

□ 11:14 «jin uningdin qiⱪⱪanda, gaqa zuwanƣa kǝldi. Halayiⱪ buningƣa intayin ⱨǝyran boluxti» — ularning ⱨǝyran boluxining bir sǝwǝbi, Yǝⱨudiy ɵlimilarning pikriqǝ, jinni ⱨǝydǝx üqün uning ismini jindin sorax kerǝk. Jin qaplaxⱪan adǝmning aƣzi arⱪiliⱪ ismini eytsa, andin xu ismini ixlitip jinni ⱨǝydigili bolatti. Əmdi jin adǝmni gaqa ⱪilip ⱪoyƣan bolsa, jinning ismini bilix, xundaⱪla uni ⱨǝydǝx mumkin ǝmǝs idi.

■ 11:14 Mat. 9:32; 12:22.

□ 11:15 «u jinlarni jinlarning ǝmiri bolƣan Bǝǝlzǝbulƣa tayinip ⱨǝydiwetidu» — «Bǝǝlzibul» (yaki, «Bǝǝlzibub») jinlarning padixaⱨi Xǝytanni kɵrsitidu.

■ 11:15 Mat. 9:34; 12:24; Mar. 3:22.

□ 11:16 «bizgǝ asmandin bir mɵjizilik alamǝt kɵrsǝtsǝng...» — ular tǝlǝp ⱪilƣan «mɵjizilik alamǝt» Əysaning ⱨǝⱪiⱪiy Mǝsiⱨ ikǝnlikini ispatlaydiƣan bir karamǝtni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

■ 11:17 Mat. 12:25; Mar. 3:24.

□ 11:19 «Əgǝr mǝn jinlarni Bǝǝlzibulƣa tayinip ⱪoƣlisam, silǝrning pǝrzǝntliringlar kimgǝ tayinip jinlarni ⱪoƣlaydu?! Xunga ular silǝr toƣruluⱪ ⱨɵküm qiⱪarsun!» — bu sɵzning ikki xǝrⱨi bar: — (1) «silǝrning pǝrzǝntliringlar» — Bu Pǝrisiylǝrning ɵz talip-ǝgǝxküqilirini kɵrsitidu. Əmǝliyǝttǝ bolsa Pǝrisiylǝr wǝ ǝgǝxküqiliri jinlarni ⱨeq ⱨǝydiyǝlmǝytti. Undaⱪta Xǝytanning padixaⱨliⱪiƣa ⱨǝⱪiⱪiy ⱨujum ⱪilƣuqilar Əysa wǝ muritlirimu, yaki pǝrisiylǝrmu? Pǝrisiylǝrning Hudaning ǝmǝs, bǝlki Xǝytanning tǝripidǝ turƣanliⱪi ɵz ǝgǝxküqilirining jinni ⱨǝydǝxkǝ küqsiz bolƣanliⱪiƣa ispat berǝtti. (2) «silǝrning pǝrzǝntliringlar» — Bu Əysaning ǝgǝxküqilirini (Israillarning oƣullirini) kɵrsitidu. Pǝⱪǝt Əysala ǝmǝs, ularmu jinlarni ⱨǝydiyǝlǝydiƣan bolƣan; xunga ularmu Əysaning Hudaning küqi bilǝn jin-xǝytanlarni bir tǝrǝp ⱪiliwatⱪanliⱪiƣa ispat berǝtti. Bizningqǝ (1)-kɵzⱪarax toƣra. «ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

□ 11:20 «mǝn Hudaning barmiⱪi bilǝn jinlarni ⱪoƣlisam...» — «Hudaning barmiⱪi» Uning küq-ⱪudritini kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ; lekin jinlarni bir tǝrǝp ⱪilix üqün Huda pütkül belikini ǝmǝs, pǝⱪǝt «barmiⱪi»ni azraⱪ midirlitip ⱪoysila kupayǝ.

□ 11:22 «Toluⱪ ⱪorallanƣan küqtünggür ɵz ɵyini ⱪoƣdap turƣanda, uning mal-mülki aman ⱪalidu... » — (10-ayǝt) bu tǝmsildiki «küqtünggür adǝm» Xǝytanni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ. «Uningdin küqtünggür biri», yǝni uning ɵyini bulang-talang ⱪilƣuqi Əysadin baxⱪa ⱨeqkim bolmaydu.

□ 11:24 «napak roⱨ» — jinni kɵrsitidu.

■ 11:24 Mat. 12:43.

□ 11:26 «Napak roⱨ....berip ɵzidinmu bǝttǝr yǝttǝ roⱨni baxlap kelidu; ular kirip billǝ turidu. Buning bilǝn ⱨeliⱪi adǝmning keyinki ⱨali burunⱪidinmu tehimu yaman bolidu» — bu tǝmsil ⱨǝm jin qaplixixtin ⱪutⱪuzulƣan adǝmning ⱨǝⱪiⱪiy bir hǝtirini wǝ xundaⱪla kɵqmǝ mǝnidǝ Yǝⱨudiy hǝlⱪining ǝⱨwalinimu kɵrsitidu. «Matta»diki («Mat.» 12:43-45 toƣrisida) «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 11:26 Yⱨ. 5:14; Ibr. 6:4, 5; 10:26; 2Pet. 2:20.

■ 11:28 Mat. 7:21; Yⱨ. 6:29; Rim. 2:13.

□ 11:29 «... Buningƣa «Yunus pǝyƣǝmbǝrdǝ kɵrülgǝn mɵjizilik alamǝt»tin baxⱪa ⱨeqⱪandaⱪ ikkinqi bir alamǝt kɵrsitilmǝydu» — «Mat.» 12:39-40-ayǝtlǝrgǝ ⱪaralsun («Yunus pǝyƣǝmbǝr yoƣan beliⱪning ⱪorsiⱪida üq keqǝ-kündüz yatⱪandǝk, Insan’oƣlimu ohxaxla üq keqǝ-kündüz yǝrning baƣrida yatidu»).

■ 11:29 Yun. 2:1,11.

□ 11:31 «Jǝnubtin kǝlgǝn ayal padixaⱨi» — «Xǝba padixaⱨliⱪining ayal padixaⱨi»ni kɵrsitidu («1Pad.» 10:1-10ni kɵrüng). «Xǝba» bǝlkim jǝnubiy Ərǝbistanni kɵrsitidu.

■ 11:31 1Pad. 10:1; 2Tar. 9:1; Mat. 12:42.

□ 11:32 «Ⱪiyamǝt küni Ninǝwǝlikilǝr bu dǝwrdikilǝr bilǝn tǝng ⱪopup, bu dǝwrdikilǝrning gunaⱨlirini bekitidu. Qünki Ninǝwǝliklǝr Yunus pǝyƣǝmbǝr jakarliƣan hǝwǝrni anglap towa ⱪilƣan; wǝ mana, Yunus pǝyƣǝmbǝrdinmu uluƣ birsi muxu yǝrdǝ turidu!» — bu ayǝtlǝr (29, 30 wǝ -32-)dǝ Əysa Yunus pǝyƣǝmbǝrning yoƣan bir beliⱪning iqidǝ üq kün turup tirik qiⱪⱪanliⱪini tilƣa elix arⱪiliⱪ ɵziningmu ɵlüp, üqinqi küni tirilidiƣanliⱪini aldin eytⱪan. Tǝwrat, «Yunus» 1-2-bablarni wǝ xu kitabtiki «Yunus pǝyƣǝmbǝrning alamǝt-karamiti» toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng. «bu dǝwrdikilǝrning gunaⱨlirini bekitidu» — demǝk, «Butpǝrǝs Ninǝwǝliklǝr Yunus pǝyƣǝmbǝrning tǝlimini anglap, yaman yoldin ⱪaytⱪan. Biraⱪ, bu yǝrdǝ Yunus pǝyƣǝmbǝrdinmu uluƣ birsi bolƣan Mǝsiⱨ silǝrni yaman yoldin ⱪaytixⱪa qaⱪirsa, ⱪulaⱪ salmidinglar».

■ 11:32 Yun. 3:5.

□ 11:33 «...üstigǝ sewǝtni kɵmtürüp ⱪoymas» — «sewǝt» grek tilida «ɵlqǝm sewǝt».

■ 11:33 Mat. 5:15; Mar. 4:24; Luⱪa 8:16.

□ 11:34 «ǝgǝr kɵzüng sap bolsa» — grek tilida «sap» degǝn sɵzning ikki mǝnisi bar: — (1) «bir, bɵlünmǝs, birlǝxkǝn, saⱪ»; (2) «sehiy» degǝn mǝnisi bar. Demǝk, xundaⱪ bolƣanda «sap» degǝn sɵzning toluⱪ mǝnisi «kɵzüng Hudaƣila ⱪarisa...» wǝ «sǝn ɵzüng sehiy bolsang....» degǝn bolidu. «ǝgǝr kɵzüng hunük bolsa,...» — «hunük» degǝn sɵz grek tilida ⱨǝm «rǝzil» ⱨǝm «saⱪ ǝmǝs, ajiz, kesǝl» degǝn ikki mǝnini bildüridu. «Tǝnning qiriƣi kɵzdur. Xunga ǝgǝr kɵzüng sap bolsa, pütün wujudung yorutulidu. Lekin ǝgǝr kɵzüng hunük bolsa pütün wujudung ⱪarangƣu bolidu» — Tǝwrat, «Pǝnd.» 20:27ni kɵrüng.

■ 11:34 Mat. 6:22.

□ 11:35 «Xuning üqün ⱨezi bolƣinki, wujudungdiki «yoruⱪluⱪ» ⱪarangƣuluⱪ bolmisun!» — muxu sirliⱪ gǝp sahtipǝzlikni kɵzdǝ tutidu. Qünki birsi sahtipǝzlikni ⱪilip: «Mǝndǝ yoruⱪluⱪ (ⱨǝⱪiⱪǝt) bar» dǝp turuwalsa, ahir berip qoⱪum ɵz-ɵzini aldaydu; andin keyin uningda bolƣan ⱪarangƣuluⱪ adǝttiki «gunaⱨkar» kixilǝrdǝ bolƣan ⱪarangƣuluⱪtin tehimu eƣir bolup ⱪalidu. U waⱪitta bu kixilǝrdǝ bolƣan «yoruⱪluⱪ» ǝmǝliyǝttǝ ⱪarangƣuluⱪtur. Mundaⱪ sahtipǝzlik adǝttǝ pǝⱪǝt mǝlum etiⱪadi bar kixilǝr yaki dindarlar arisida pǝyda bolidu.

□ 11:37 «...dastihanda olturdi» — grek tilida «...dastihanda yatti». Yǝⱨudiy hǝlⱪi dastihanda yanpaxlap yatatti.

□ 11:38 «ⱨeliⱪi Pǝrisiy uning tamaⱪtin ilgiri ⱪol yumiƣinini kɵrüp, intayin ⱨǝyran boldi» — Yǝⱨudiy hǝlⱪi «tamaⱪtin ilgiri ⱪol yuyux» pǝⱪǝt salamǝtlikkǝ paydiliⱪ bolupla ⱪalmastin, bǝlki insanlarƣa bir hil diniy sawab yǝtküzidu, dǝp ⱪaraytti. Undaⱪ ⱪilmasliⱪ ata-bowilirining ⱪaldurƣan ⱪaidǝ-yosunliriƣa sǝl ⱪarap ularƣa ⱪilinƣan biⱨɵrmǝtlikkǝ barawǝr idi. Xübⱨisizki, Mǝsiⱨ xu qaƣda ⱪǝstǝn ⱪol yumay dastihanda olturƣanidi.

■ 11:39 Mat. 23:25; Tit. 1:15.

□ 11:41 «ɵz iq-iqinglardin hǝyrhaⱨliⱪ ⱪilinglar wǝ mana, ⱨǝmmǝ nǝrsǝ silǝrgǝ pakiz bolidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «piyalǝ iqidikidin sǝdiⱪǝ beringlar, wǝ mana, ⱨǝmmǝ nǝrsǝ silǝrgǝ pakiz bolidu». Lekin bizningqǝ muxu yǝrdǝ Mǝsiⱨ insanning ɵz iqini Hudaƣa beƣixlax kerǝklikining ⱨǝmmidin muⱨim ikǝnlikini kɵrsitidu.

■ 11:41 Yǝx. 58:7; Dan. 4:24; Luⱪa 12:33.

□ 11:42 «silǝr Pǝrisiylǝr ⱨǝtta yalpuz bilǝn suzapning wǝ ⱨǝrhil dora-dǝrmanlarning ondin birini ɵxrǝ ⱪilip Hudaƣa ataysilǝr-yu» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Huda Tǝwrat ⱪanunida ibadǝthanidiki ixlar wǝ kaⱨinlarning kirimi üqün Ɵz hǝlⱪining mǝⱨsulatliridin «ondin bir ülüxi»ni tǝlǝp ⱪilƣanidi. «biraⱪ adalǝt wǝ Hudaning muⱨǝbbitini ⱨeq etibarƣa almay ketiwerisilǝr» — Əysaning «Hudaning muⱨǝbbiti» degini ⱨǝm Huda insanlarƣa baƣliƣan muⱨǝbbǝt ⱨǝm insanlar Hudaƣa baƣlax kerǝk bolƣan muⱨǝbbǝtnimu ɵz iqigǝ alsa kerǝk.

■ 11:42 1Sam. 15:22; Ⱨox. 6:6; Mik. 6:8; Mat. 9:13; 12:7; 23:23.

□ 11:43 «silǝr Pǝrisiylǝr... Bazarlarda kixilǝrning silǝrgǝ bolƣan ⱨɵrmǝtlik salamliriƣa amraⱪsilǝr» — tarih tǝtⱪiⱪatliriƣa asasǝn, Yǝⱨudiylarning ɵz «ustazliri»ƣa ⱪilƣan «salamlar»ni intayin uzun wǝ murǝkkǝp dǝp bilimiz.

■ 11:43 Mat. 23:6; Mar. 12:38; Luⱪa 20:46.

□ 11:44 «...silǝr huddi kixilǝr ketiwetip, üstigǝ dǝssǝp selipmu sǝzmǝy ɵtüp kǝtkǝn gɵrlǝrgǝ ohxaysilǝr!» — Yǝⱨudiy mollilarning Tǝwrat ⱪanuniƣa xǝrⱨ berixiqǝ «ⱪǝbrilǝrgǝ tegix» adǝmni kǝq kirgüqǝ «napak» ⱪilatti, yuyunux kerǝk idi.

■ 11:44 Mat. 23:27.

□ 11:46 «silǝr kɵtürǝlmigüdǝk eƣir yüklǝrni adǝmlǝrning zimmisigǝ artip ⱪoysilǝr-yu,...» — «eƣir yüklǝr» ⱨǝr türlük ⱪattiⱪ diniy ⱪaidǝ-yosunlarni kɵrsitidu.

■ 11:46 Yǝx. 10:1; Mat. 23:4; Ros. 15:10.

■ 11:47 Mat. 23:29.

□ 11:48 «ular , yǝni ata-bowiliringlar pǝyƣǝmbǝrlǝrni ɵltürdi wǝ silǝr ularning ⱪǝbrilirini yasaysilǝr» — Yǝⱨudiy hǝlⱪi daim «uluƣ ata-bowilirimiz» «ata-bowilirimiz ⱪaldurƣan muⱪǝddǝs ⱪaidǝ-yosunlar» dǝytti. Ular muxu «ata-bowilirimiz ⱪaldurƣan muⱪǝddǝs ⱪaidǝ-yosunlar»ƣa qing esiliwalatti, lekin pǝyƣǝmbǝrlǝrning sɵzlirigǝ kɵngül bɵlmǝytti, wǝ ularning ⱨazir ata-bowiliridǝk Huda ǝwǝtkǝn pǝyƣǝmbǝrlǝrgǝ, ⱨǝtta Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨgǝ bolƣan ziyankǝxlikliri toƣruluⱪ ⱨeq oylanmaytti (49-ayǝtni kɵrüng).

□ 11:49 ««Hudaning danaliⱪi dǝyduki: «Mǝn ularƣa pǝyƣǝmbǝrlǝr wǝ rosullarni ǝwǝtimǝn wǝ bulardin bǝzilirini ular ɵltüridu wǝ bǝzilirini ziyankǝxlik bilǝn ⱪoƣliwetidu»» —bu sɵzlǝr mǝlum pǝyƣǝmbǝr eytⱪan sɵz bolmiƣini bilǝn, u kɵp bexarǝtlǝrning yiƣinqaⱪlinixidur.

■ 11:49 Mat. 10:16; Luⱪa 10:3; Yⱨ. 16:2; Ros. 7:51; Ibr. 11:35.

□ 11:50-51 «yǝni Ⱨabilning tɵkülgǝn ⱪenidin tartip taki ibadǝthanidiki ⱪurbangaⱨ bilǝn muⱪǝddǝs jay ariliⱪida ⱪǝtl ⱪilinƣan kaⱨin Zǝkǝriyaning tɵkülgǝn ⱪeniƣiqǝ barliⱪ ⱪan ⱪǝrzlǝr...» — Ⱨabilning ɵltürülüxi toƣruluⱪ «Yar.» 4:8-11ni, Zǝkǝriyaning ɵltürülüxi toƣruluⱪ «2Tar.» 24:20-22ni kɵrüng. Bu ikki wǝⱪǝ Yǝⱨudiylarning Tǝwratni ǝn’ǝniwi orunlaxturux tǝrtipi boyiqǝ Tǝwratning ǝng bexida wǝ ǝng ahiriƣa ⱪoyulidu.

■ 11:50-51 Yar. 4:8; 2Tar. 24:21; Ibr. 11:4.

■ 11:52 Mat. 23:13.

□ 11:53 «U xu yǝrdin qiⱪⱪandin keyin...» — yaki «U bularni eytⱪanda,...».

□ 12:1 «Pǝrisiylǝrning eqitⱪusidin, yǝni sahtipǝzlikidin ⱨoxyar bolunglar» — «Mat.» 16:1-12nimu kɵrüng. Muⱪǝddǝs yazmilarda eqitⱪu (hemirturuq) kɵp yǝrlǝrdǝ tǝkǝbburluⱪ wǝ sahtipǝzlikkǝ simwol ⱪilinidu.

■ 12:1 Mat. 16:16; Mar. 8:15.

■ 12:2 Ayup 12:22; Mat. 10:26; Mar. 4:22; Luⱪa 8:17.

□ 12:3 «hupiyanǝ piqirlaxⱪanliringlar» — grek tilida «ⱪulaⱪⱪa eytkininglar».

■ 12:4 Yǝx. 51:7; Yǝr. 1:8; Mat. 10:28.

□ 12:6 «bǝx ⱪuxⱪaq ikki tiyingǝ setilidiƣu?» — «tiyin» grek tilida «assariyon». «ikki tiyin» — Xu dǝwrdiki bir ixqining künlük ⱨǝⱪⱪi bolƣan «dinarius»ning 1/8 Ⱪismi idi.

■ 12:6 Mat. 10:29.

■ 12:7 1Sam. 14:45; 2Sam. 14:11; 1Pad. 1:52; Luⱪa 21:18.

■ 12:8 Mat. 10:32.

■ 12:9 Mat. 10:33; Mar. 8:38; Luⱪa 9:26; 2Tim. 2:12; 1Yuⱨa. 2:23.

□ 12:10 «Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa kupurluⱪ ⱪilix» — yaki «Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa ⱪarxi gǝp ⱪilix» degǝn gunaⱨ toƣruluⱪ «Matta»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 12:10 1Yuⱨa. 5:16.

■ 12:11 Mat. 10:19; Mar. 13:11; Luⱪa 21:14.

□ 12:14 «Buradǝr, kim meni silǝrning üstünglarƣa sotqi yaki ülǝxtürgüqi ⱪildi?» — «Mis.» 2:14ni kɵrüng. Mǝsiⱨ Musa pǝyƣǝmbǝrning rolini rǝt ⱪildi. Bu muⱨim ⱨǝⱪiⱪǝt üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 12:15 1Tim. 6:7.

■ 12:19 Top. 11:9; 1Kor. 15:32; Yaⱪ. 5:5.

■ 12:20 Zǝb. 39:6; Zǝb. 52:7; Top. 2:18, 19; Yǝr. 17:11.

■ 12:22 Zǝb. 55:22; Mat. 6:25; Fil. 4:6; 1Tim. 6:8; 1Pet. 5:7.

■ 12:24 Ayup 38:41; Zǝb. 147:9.

□ 12:25 «ⱪaysinglar ƣǝm-ⱪayƣu bilǝn ɵmrünglarni birǝr saǝt uzartalaysilǝr?» — baxⱪa bir tǝrjimisi: «ⱪaysinglar ƣǝm-ⱪayƣu bilǝn boyungƣa birǝr ƣeriq ⱪoxalaysilǝr?».

■ 12:25 Mat. 6:27.

□ 12:27 «nelupǝrlǝr...» — yaki «yawa gül-giyaⱨlar...». «Sulayman» — uluƣ padixaⱨ Sulayman.

□ 12:29 «...bax ⱪaturmanglar» — grek tilida «....(yemǝklikkǝ) intilmǝnglar».

□ 12:30 «ⱨǝrⱪaysi ǝldikilǝr...» — grek tilida «bu dunyadiki (yat) ǝllǝrdikilǝr». «Yat ǝllǝr» Yǝⱨudiy ǝmǝs butpǝrǝslǝr bolup, tirik Hudani bilmǝytti; muhlislar Yǝⱨudiy bolƣaqⱪa, Hudaning küq-ⱪudriti ⱨǝmdǝ Ɵz hǝlⱪidin hǝwǝr alidiƣanliⱪiƣa ixǝnqi boluxi kerǝk idi.

■ 12:31 1Tar. 3:13; Zǝb. 37:25.

□ 12:32 «Atanglar padixaⱨliⱪni silǝrgǝ ata ⱪilixni hux kɵrdi» — «padixaⱨliⱪ» bolsa Hudaning Ɵz padixaⱨliⱪi, ǝlwǝttǝ.

■ 12:33 Mat. 6:20; 19:21; Luⱪa 16:9; 1Tim. 6:19.

■ 12:35 Əf. 6:14; 1Pet. 1:13.

□ 12:38 «ǝgǝr hojayin ikkinqi yaki üqinqi jesǝktǝ kǝlsimu, qakarlirining xundaⱪ oyƣaⱪliⱪini kɵrsǝ, bu ularning bǝhtidur!» — Yǝⱨudiylar keqǝ waⱪtini ⱨesabliƣanda üq jesǝk, rimliⱪlar bolsa tɵt jesǝk dǝp ⱨesablaytti.

■ 12:38 Mat. 24:42.

□ 12:39 «ǝgǝr ɵy igisi oƣrining keqidǝ ⱪaysi waⱪitta kelidiƣanliⱪini bilgǝn bolsa, u oyƣaⱪ turup oƣrining ɵygǝ texip kirixigǝ ⱨǝrgiz yol ⱪoymaytti!» — muⱪǝddǝs yazmilardiki kɵp yǝrlǝrdǝ Pǝrwǝrdigarning künining «oƣridǝk» (kütülmigǝn waⱪitta) kelidiƣanliⱪi tilƣa elinidu.

■ 12:39 Mat. 24:43; 1Tes. 5:2; 2Pet. 3:10; Wǝⱨ. 3:3; 16:15.

■ 12:40 Mat. 24:44; 25:13; Mar. 13:33; Luⱪa 21:34; 1Tes. 5:6.

□ 12:42 «Hojayini ɵz ɵyidikilǝrgǝ...» — «ɵydikilǝr» muxu yǝrdǝ ɵydiki hizmǝtkarlar wǝ qakarlirini kɵrsitidu; muxu yǝrdǝ kɵqmǝ mǝnisi Hudaƣa tǝwǝdikilǝr, yǝni barliⱪ ixǝngüqilǝr degǝnliktur. «Hojayini ɵz ɵyidikilǝrgǝ mǝs’ul ⱪilip, ularƣa tegixlik bolƣan axliⱪni waⱪti-waⱪtida tǝⱪsim ⱪilip berixkǝ tǝyinlǝydiƣan ixǝnqlik wǝ pǝmlik ƣojidar kim bolidu?» — xübⱨisizki, Rǝb bu tǝmsilni ⱨǝmmidin awwal Petrusning ɵz-ɵzigǝ tǝtbiⱪlixini halidi, andin ⱪalƣan rosullar, andin Hudaning barliⱪ hizmǝtkarliriƣa ⱪaritip eytⱪan.

■ 12:42 Mat. 24:45; 25:21; 1Kor. 4:2.

■ 12:47 Yaⱪ. 4:17.

□ 12:50 «mǝn aldi bilǝn bir qɵmüldürüx bilǝn qɵmüldürülüxüm kerǝk wǝ bu qümüldürülüxüm ǝmǝlgǝ axurulƣuqǝ intayin ⱪiynilimǝn!» — bu ayǝttiki «qɵmüldürüx» xübⱨisizki uning ɵlümidur. Bu toƣruluⱪ «Əfǝsusluⱪlarƣa»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. Muxu qɵmüldürülüxtin keyin Muⱪǝddǝs Roⱨning oti yǝr yüzidǝ tutuxturulidu. «Ros.» 2-babni kɵrüng!

■ 12:50 Mat. 20:22; Mar. 10:38; Əf.4:5

■ 12:51 Mat. 10:34.

■ 12:53 Mik. 7:6

■ 12:57 Mat. 5:25-26

□ 12:59 «ǝng ahirⱪi bir tiyininimu ⱪoymay tɵlimigüqǝ» — «tiyin» grek tilida «lǝpton» — pulning ǝng kiqik birliki, xu dǝwrdiki bir ixqining künlük ⱨǝⱪⱪi bolƣan «dinarius»ning 1/128 ⱪismi idi. «dǝwagiring bilǝn birgǝ sotqi aldiƣa barƣiningda, uning bilǝn yolda ketiwatⱪiningda, uning bilǝn yarixip dost boluxⱪa intilgin; .. bolmisa... ... ǝng ahirⱪi bir tiyininimu ⱪoymay tɵlimigüqǝ, xu yǝrdin ⱨǝrgiz qiⱪalmaysǝn» — bu kɵp ǝⱨwallirimizƣa mas kelidiƣan intayin ǝmǝliy nǝsiⱨǝt, ǝlwǝttǝ. Uning üstigǝ muxu yǝrdǝ bǝlkim tǝmsil boluxi mumkin; qünki Mǝsiⱨning sɵzliridǝ «Əgǝr... bolsa» degǝn sɵz yoⱪ. Demǝk, Israillarning üstigǝ ǝrzi bar idi; bu ǝrz ⱪilƣuqi bolsa bǝlkim Huda Ɵzidur. Ⱨazir «yaraxturulup dost bolux»ning towa ⱪilix pursiti bolsimu, ⱨǝrⱨalda waⱪti qǝkliktur. Tɵwǝndiki 13-babnimu kɵrüng.

□ 13:1 «... waliy Pilatusning ... ularning ⱪanlirini ular ⱪiliwatⱪan ibadǝthanidiki ⱪurbanliⱪning ⱪanliri bilǝn arilaxturƣanliⱪi» — ayǝttǝ «ibadǝthana» degǝn sɵz yoⱪ. Biraⱪ ⱪurbanliⱪ ⱪilix baxⱪa yǝrdǝ bolmaytti. «ⱪanliri... ⱪurbanliⱪning ⱪanliri bilǝn arilaxturdi» — demǝk, Pilatus ularni ibadǝthanida ibadǝt üstidǝ ɵltürüwǝtti.

□ 13:3 «ⱨǝmminglar ohxax aⱪiwǝttǝ ⱨalak bolisilǝr» — bu sɵz bǝlkim Rim imperiyǝsi miladiyǝ 70-yilida Yerusalem wǝ baxⱪa xǝⱨǝrlǝrni wǝyran ⱪilixini wǝ xuning bilǝn tǝng dozahnimu kɵrsitixi mumkin. 5-ayǝtning mǝnisimu xundaⱪ.

□ 13:4 «Siloam» — (ibraniy tilida «Xiloaⱨ») Yerusalemdiki bir mǝⱨǝllǝ. «Nǝⱨ.» 3:15 wǝ «Yǝx.» 8:6ni kɵrüng. «silǝr ularni Yerusalemda turuwatⱪan baxⱪlardin ⱪǝbiⱨ, dǝp ⱪaramsilǝr?» — «ⱪǝbiⱨ» muxu yǝrdǝ grek tilida «ⱪǝrzdar» dǝp ipadilinidu.

□ 13:11 «... on sǝkkiz yildin beri zǝiplǝxtürgüqi bir jin tǝripidin tutulup...» — «jin» — Grek tilida «roⱨ». «ɵrǝ turalmaydiƣan bir ayal bar idi» — «ɵrǝ turalmaydiƣan» grek tilida «bexini kɵtürǝlmǝydiƣan».

□ 13:14 «sinagogning qongi Əysaning xabat küni kesǝl saⱪaytⱪinidin ƣǝzǝplinip...» — uning ƣǝzǝplinixining üq sǝwǝbi bar idi: (1) ularning ⱪaidǝ-yosunliri boyiqǝ ayal kixi sinagogning otturiƣa kǝlmǝsliki kerǝk idi (ular kǝynidǝ olturatti yaki turatti); (2) yǝnǝ ⱪaidiliri boyiqǝ ǝr kixi ayal kixigǝ ⱨeq tǝgmsǝliki kerǝk, ⱨǝtta adǝttǝ natonux ayal kixigǝ gǝp ⱪilmasliⱪi kerǝk idi; (3) Əysa xabat künidǝ kesǝl saⱪaytti.

■ 13:14 Mis. 20:9; Ⱪan. 5:13; Əz. 20:12.

□ 13:15 «Əy sahtipǝzlǝr! Ⱨǝrbiringlar xabat küni torpaⱪ wǝ exikinglarni oⱪurdin yexip, suƣarƣili baxlimamsilǝr?! » — buni «ixlǝx» yaki «hizmǝt ⱪilix» dǝp ⱨesablaxⱪa bolsimu, insan bu zuwansiz ⱨaywanlarƣa muxundaⱪ «insanpǝrwǝrlik» kɵrsǝtmisǝ, tolimu rǝⱨimsizlik bolatti. Undaⱪta insanƣa rǝⱨim kɵrsitixkǝ bolmamdu?!

■ 13:15 Mis. 23:5; Ⱪan. 22:4; Luⱪa 14:5.

□ 13:16 «Ibraⱨimning bir ⱪizi bolƣan bu ayal» — «Ibraⱨimning ⱪizi» degǝn ibarǝ ayalning Ibraⱨimning ǝwladi ikǝnlikini kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ, xundaⱪla bǝlkim uningda ⱨǝⱪiⱪiy etiⱪad bolƣanliⱪinimu kɵrsitixi mumkin.

■ 13:18 Mat. 13:31; Mar. 4:30.

□ 13:19 «U , yǝni Hudaning padixaⱨliⱪi goya bir tal ⱪiqa uruⱪiƣa ohxaydu» — «ⱪiqa uruⱪi» Asiyadiki barliⱪ uruⱪlar iqidǝ ǝng kiqiki. «u ɵsüp yoƣan dǝrǝh boldi» — adǝttǝ ⱪiqa ɵsüp yetilgǝndǝ 2-3 metrliⱪ kɵqǝt bolidu. Lekin bu tǝmsildur; Hudaning padixaⱨliⱪining bǝzi jǝⱨǝtliri adǝttin taxⱪiri bolidu. Oⱪurmǝnlǝrgǝ ayanki, tǝmsillǝrdǝ «ⱪuxlar» adǝttǝ jin-xǝytanlarni bildüridu (mǝsilǝn, 8:5ni kɵrüng).

□ 13:20-21 «üq jawur un» — (yaki «üq kürǝ un») grek tilida «üq saton», ibraniy tilida «üq seaⱨ». Bir «saton» 7 kilogram idi; bu heli kɵp un bolup, yüz adǝmning tamiⱪiƣa yetǝtti. «Yar.» 18:6ni kɵrüng. Oⱪurmǝnlǝrgǝ yǝnǝ ayanki, tǝmsillǝrdǝ «eqitⱪu» yaki «hemirturuq» adǝttǝ yaman tǝsirlǝr (tǝkǝbburluⱪ, sahtipǝzlik)ni bildüridu (mǝsilǝn, 12:1ni kɵrüng).

■ 13:20-21 Mat. 13:33.

■ 13:22 Mat. 9:35; Mar. 6:6.

■ 13:24 Mat. 7:13.

■ 13:25 Mat. 25:11,12; Luⱪa 6:46.

■ 13:27 Zǝb. 6:8; Mat. 7:23; 25:12,41.

■ 13:28 Mat. 8:11, 12; 13:42; 24:51.

□ 13:29 «kixilǝr mǝxriⱪ bilǝn mǝƣribtin wǝ ximal bilǝn jǝnubtin kelixip, Hudaning padixaⱨliⱪida dastihanda olturidu» — «mǝxriⱪ bilǝn mǝƣribtin wǝ ximal bilǝn jǝnubtin» kǝlgǝnlǝr Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrni kɵrsitidu. «Olturidu» baxⱪa izaⱨatlarda kɵrsitilgǝndǝk grek tilida «yatidu» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 13:29 Yǝx. 2:2; Mal. 1:11; Mat. 8:11.

□ 13:30 «aldida turƣanlardin arⱪiƣa ɵtidiƣanlar, arⱪida turƣanlardin aldiƣa ɵtidiƣanlar bar bolidu» — grek tilida «ahirⱪilardin birinqisi bolidiƣanlar bar bolidu, birinqilǝrdin ahirⱪisi bolidiƣanlar bar bolidu» dǝp ipadilinidu. Bu ajayib ⱨǝⱪiⱪǝtning kɵp jǝⱨǝtliri bar; biraⱪ roxǝnki, xu künidǝ Huda ǝsli qaⱪirƣan Yǝⱨudiylar Hudaning padixaⱨliⱪida hijalǝtkǝ ⱪaldurulidu wǝ ǝsli butpǝrǝs bolƣan Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr uningda izzǝtkǝ erixidu.

■ 13:30 Mat. 19:30; 20:16; Mar. 10:31.

□ 13:32 «üqinqi küni takamullaxturulimǝn» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «üqinqi küni nixanimƣa yetimǝn» yaki «üqinqi küni ixlirimni tamam ⱪilimǝn». Lekin ixinimizki, tǝrjimimiz grek tiliƣa sadiⱪtur. Tɵwǝndiki izaⱨatni kɵrüng. «Berip xu tülkigǝ eytinglar: Mana mǝn jinlarni ⱨǝydiwetip, bügün wǝ ǝtǝ xipa berǝrmǝn wǝ üqinqi küni takamullaxturulimǝn, dǝnglar» — bu sirliⱪ gǝpning mǝnisi bǝlkim: «Manga ⱪalƣan ⱪisⱪa waⱪit iqidǝ Huda manga bekitkǝn pilani boyiqǝ sǝndin ⱪorⱪmay ixlǝwerimǝn. Ⱪisⱪa waⱪit iqidǝ mǝn Hudadin tapxuruwalƣan wǝzipǝmni tamam ⱪilimǝn wǝ xundaⱪla ɵzüm «takamullaxturulimǝn»» degǝndǝk boluxi mumkin. Uning üstigǝ, Mǝsiⱨning «takamullaxturulimǝn» degǝn sirliⱪ sɵzi, xübⱨisizki, kɵp jǝⱨǝtliktur. «Ibr.» 2:10dǝ ohxax ⱨǝⱪiⱪǝt tepilidu wǝ «ibraniylarƣa»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ bu toƣruluⱪ azraⱪ tohtilimiz.

□ 13:33 «Ⱨalbuki, bügün wǝ ǝtǝ wǝ ɵgünlükkǝ mengip yürüxüm kerǝktur» — Əysa bu sɵzni ⱪilƣanda tehi Galiliyǝ ɵlkisidǝ idi. Ⱨerodning Yerusalem bilǝn alaⱪisi yoⱪ idi, Galiliyǝni idarǝ ⱪilatti. Xunga bu 32-ayǝttiki sɵzning dawami: «Mǝnki Mǝsiⱨ Yerusalemƣa berixim kerǝk, lekin undaⱪ ⱪilixim Ⱨerodtin ⱪeqix üqün ǝmǝs, bǝlki Hudaning pilani bolƣanliⱪi üqün» degǝndǝk mǝnidǝ. «qünki ⱨeq pǝyƣǝmbǝrning ɵltürülüxi Yerusalemdin baxⱪa ⱨeqⱪandaⱪ jayda mumkin bolma.» — bu kinayilik, ⱨǝjwiy gǝp. Bu «kapir» Ⱨerod han Galiliyǝni baxⱪurƣini bilǝn Mǝsiⱨkǝ hǝtiri bolmaydu, lekin «Hudaning güzǝl xǝⱨiri»dǝ turuwatⱪanlar ahir berip Əysani ɵltüridu. Bu jümlidiki «mumkin bolmas» degǝnning baxⱪa hil tǝrjimisi: «ǝⱪil yǝtmǝs».

□ 13:34 «Əy «Yerusalem, Yerusalem!» — Muⱪǝddǝs Kitabta, birsining bir adǝmning ismini yaki bir jayning namini tǝkrar ikki ⱪetim qaⱪirixi uningƣa bolƣan qongⱪur meⱨir-muⱨǝbbitini ipadilǝp, uning ɵzigǝ ǝziz ikǝnlikini kɵrsitidu. «Mǝn ⱪanqǝ ⱪetimlap mekiyan ɵz qüjilirini ⱪanat astiƣa alƣandǝk sening baliliringni ⱪoynumƣa almaⱪqi boldum» — «sening baliliring» Yerusalemda turuwatⱪan Yǝⱨudiy hǝlⱪni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

■ 13:34 Zǝb. 17:8; 91:4; Mat. 23:37.

□ 13:35 «Mana ɵyünglar taxlinip wǝyranǝ bolup ⱪalidu» — «silǝrning ɵyünglar» muxu bexarǝttǝ: (1) muⱪǝddǝs ibadǝthana (u kinayilik bilǝn «Hudaning ɵyi» demǝydu): (2) pütkül Israil jǝmǝtini kɵrsitidu. Qünki rimliⱪlar miladiyǝ 70-yilida kelip, ularning muⱪǝddǝs ibadǝthanisini wǝyran ⱪilidu wǝ Yǝⱨudiy hǝlⱪini dunyaning ⱨǝrbir bulung-puxⱪaⱪliriƣa tarⱪitiwetidu. «Pǝrwǝrdigarning nami bilǝn kǝlgüqigǝ mubarǝk bolƣay!» — bu bolsa Yǝⱨudiy hǝlⱪining Mǝsiⱨni ⱪarxi elixida deyixigǝ tegixlik sɵzlǝrdur. Mǝsiⱨ Yerusalemƣa kirgǝndǝ gǝrqǝ mǝlum bir ⱪisim kixilǝr xundaⱪ sɵzni ⱪilƣini bilǝn («Luⱪa» 19:28-48ni, bolupmu 38-ayǝtni kɵrüng), (1) ularning undaⱪ degǝnliri sap etiⱪadtin bolmiƣan; (2) pütün hǝlⱪ undaⱪ degini yoⱪ, bǝlki ixǝnmigǝn. Xuning bilǝn Əysa Mǝsiⱨning muxu dunyaƣa ⱪayta kelixi, xundaⱪla Yǝⱨudiy hǝlⱪining uni ⱪayta kɵrüxi üqün pütkül hǝlⱪ awwal uni «Mǝsiⱨ-ⱪutⱪuzƣuqimiz», yǝni «Pǝrwǝrdigarning nami bilǝn kǝlgüqi» dǝp etirap ⱪilixi kerǝktur (bu bexarǝt «Rim.» 11:25-27, «Zǝk.» 12:7-14 wǝ baxⱪa yǝrlǝrdǝ tepilidu).

■ 13:35 Zǝb. 69:25; 118:26; Yǝx. 1:7; Yǝr. 7:34; Mik. 3:12; Mat. 23:38; Ros. 1:20.

□ 14:5 «aranglardin biringlarning mubada xabat künidǝ exiki ya kalisi ⱪuduⱪⱪa qüxüp kǝtsǝ...» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «exiki» ǝmǝs, bǝlki «balisi» dǝp oⱪulidu.

■ 14:5 Mis. 23:5; Ⱪan. 22:4; Luⱪa 13:15.

□ 14:9 «... pǝgaⱨƣa qüxüp ⱪalisǝn» — grek tilida «... ahirⱪi orunƣa qüxüp ⱪalisǝn».

■ 14:10 Pǝnd. 25:6, 7.

■ 14:11 Ayup 22:29; Pǝnd. 29:23; Mat. 23:12; Luⱪa 1:51; 18:14; Yaⱪ. 4:6,10; 1Pet. 5:5.

■ 14:12 Nǝⱨ. 8:10; Pǝnd. 3:28.

□ 14:15 «Hudaning padixaⱨliⱪida ƣizalanƣuqilar...» — grek tilida «Hudaning padixaⱨliⱪida nan yegüqilǝr...».

■ 14:16 Yǝx. 25:6; Mat. 22:2; Wǝⱨ. 19:7, 9.

□ 14:18 «Mǝn ⱨelila bir parqǝ yǝr setiwalƣanidim, berip kɵrüp kǝlmisǝm bolmaydu. Meni ǝpu ⱪilƣayla, baralmaymǝn» — kim yǝrni awwal yahxi kɵrmǝy setiwalsun?

□ 14:19 «ⱨazir berip ularni sinap kɵrüxüm kerǝk» — yaki «ⱨazir berip kɵzdin kǝqürüp kelixim kerǝk». «Bǝx ⱪoxluⱪ ɵküz» — grek tilida: «bǝx boyunturuⱪ ɵküz». Demǝk, boyunturuⱪⱪa ⱪetilƣanda bir-birigǝ mas kelidiƣan bǝx jüp ɵküz. Əmdi kim ɵküzni awwal kɵrmǝy setiwalsun?

□ 14:23 «yezilardiki qong-kiqik yollarni, mǝⱨǝllilǝrni arilap,...» — muxu yǝrdǝ grek tilida «yezilardiki yollardin wǝ qitliⱪlardin ɵtünglar,...» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Demǝk, meⱨmanlarni ⱨǝr bulung-puqⱪaⱪtin ǝkilix kerǝk.

□ 14:26 «manga ǝgǝxkǝnlǝr ... ɵz atisi wǝ anisi, ayali wǝ baliliri, aka-ukiliri wǝ aqa-singilliri, ⱨǝtta ɵz jeninimu yaman kɵrmisǝ manga muhlis bolalmas» — muxu yǝrdǝ «yaman kɵrüx» degǝnlikning mǝnisi, xübⱨisizki, ɵz adǝmlirigǝ bolƣan muⱨǝbbǝt Hudaƣa baƣliƣan muⱨǝbbǝt aldida «yaman kɵrüx»tǝk kɵrünidu. Misal, «Yar.» 29:30-31ni kɵrüng.

■ 14:26 Ⱪan. 13:7; 33:9; Mat. 10:37.

□ 14:27 «Kimdǝkim ɵzining krestini yüdüp manga ǝgǝxmisǝ u manga muhlis bolalmas» — rimliⱪlar tǝripidin ɵlüm jazasi berilgǝnlǝr mihlinidiƣan krestni mürisidǝ kɵtürüp jaza mǝydaniƣa baratti. «krestlinix» adǝmni ⱪiynaydiƣan, intayin dǝⱨxǝtlik wǝ aⱨanǝtlik ɵlüm jaza usuli bolup, «ɵzining krestini kɵtürüx» degǝnning mǝniliri tɵwǝndikilǝrnimu ɵz iqigǝ elixi mumkin: (1) Əysa Mǝsiⱨ üqün azab-oⱪubǝt tartixⱪa, (2) til-aⱨanǝt ixtixkǝ, (3) Hudaning iradisining ǝmǝlgǝ axuruluxi üqün zɵrür tepilƣanda, «ɵz-ɵzini ɵlüm jazasiƣa ⱨɵküm ⱪilƣandǝk» ɵzining arzu-ⱨǝwǝslirini rǝt ⱪilixⱪa tǝyyar bolux.

■ 14:27 Mat. 10:38; 16:24; Mar. 8:34; Luⱪa 9:23.

□ 14:31 «... mɵlqǝrlǝp kɵrmǝmdu?! » — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «... mǝsliⱨǝt ⱪilmamdu?».

□ 14:33 «Xuningƣa ohxax, silǝrdin kimdǝkim kɵnglidǝ ɵzining bar-yoⱪi bilǝn hoxlaxmisa, manga muhlis bolalmas.» — bu küqlük sɵz toƣrisida «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

□ 14:34 «Tuz yahxi nǝrsidur; ⱨalbuki, tuz ɵz tǝmini yoⱪatsa, uningƣa ⱪaytidin tuz tǝmini ⱪandaⱪmu kirgüzgili bolidu?» — tuz bolsa (1) tǝm beridu; (2) qirip ketixtin tosidu; (3) zǝhim-yarilarni saⱪaytidu. Muhlislarning bu dunyaƣa bolƣan roli buningƣa ohxap ketixi kerǝk.

■ 14:34 Mat. 5:13; Mar. 9:50.

□ 14:35 «U tuz tupraⱪⱪa ixlitixkǝ yaki oƣutⱪa arilaxturuxⱪimu yarimay, talaƣa taxlinidu» — muxu yǝrdiki «tuz» degǝn tema üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 15:1 Mat. 9:10; Mar. 2:15; Luⱪa 5:29.

□ 15:3 «xunga u ularƣa munu tǝmsilni sɵzlǝp bǝrdi...» — «muxu tǝmsil»: — bir tǝmsil, demǝk. 15-babta üq tǝmsildǝk kɵrünsimu, ǝmǝliyǝttǝ üq tǝmsil pǝⱪǝt birla mǝnini ipadilǝydu. Xunga ularni «birla tǝmsil» dǝp ⱪaraymiz.

■ 15:7 Luⱪa 5:32.

□ 15:8 «bir ayalning on kümüx dinari bolup...» — «kümüx dinar» bolsa grek tilida «draⱪma». «draⱪma» bir dinarƣa barawǝr bolƣan pul birliki.

□ 15:10 «towa ⱪiliwatⱪan ...» — towa ⱪilix ǝmǝliyǝttǝ (mǝyli naⱨayiti ⱪisⱪa bolsun) bir jǝryan, ǝlwǝttǝ. «Hudaning pǝrixtilirining arisida» — grek tilida «Hudaning pǝrixtilirining aldida». Bu ibaridin puritiliduki, Huda Ɵzi «tǝnggisini tapⱪan ayal»dǝk hursǝn bolidu wǝ pǝrixtilǝrmu uning hursǝnlikidin tǝng bǝⱨrimǝn bolidu.

□ 15:12 «Əy ata, mal-mülüktin tegixlik ülüxümni ⱨazirla manga bǝrgin» — demisǝkmu, bundaⱪ tǝlǝp eƣir ⱨɵrmǝtsizlik bolidu. «Ⱪɵxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng. «u ɵz mal-mülüklirini ikkisigǝ tǝⱪsim ⱪilip beriptu» — «ɵz mal-mülükliri» grek ilida «uning ⱨayatini» yaki «uning tirikqilikini». Tǝwrat ⱪanuni boyiqǝ tunji oƣliƣa tǝⱪsim ⱪilinƣan miras kǝnjisiningkidin ikki ⱨǝssǝ kɵp bolidu.

□ 15:13 «Uzun ɵtmǝyla, kiqik oƣli bar-yoⱪini yiƣixturup, yiraⱪ bir yurtⱪa sǝpǝr ⱪiliptu» — «uzun ɵtmǝyla» (grek tilida «kɵp kün ɵtmǝyla») — kǝnji oƣul tǝlipi tüpǝylidin jǝmiiyǝt aldida intayin nǝprǝtlik bolatti.

□ 15:15 «...xu yurtning bir puⱪrasiƣa mǝdikar bolup yalliniptu» — grek tilida ««.. xu yurtning bir puⱪrasiƣa ⱪatnixiptu» bilǝn ipadilinidu. «u uni etizliⱪiƣa qoxⱪa beⱪixⱪa ǝwǝtiptu» — demisǝkmu, bu qoxⱪilarning igisi Yǝⱨudiy ǝmǝs; bundaⱪ hizmǝt Yǝⱨudiy yigitkǝ nisbǝtǝn intayin yirginqlik bolatti.

□ 15:20 «Atisi yiraⱪtinla uni kɵrüp uningƣa iqi aƣritip, aldiƣa yügürüp qiⱪip...» — demisǝkmu, bu atining jǝmiiyǝt aldida yügürüxi, wǝ xundaⱪla buni az dǝp oƣlini ⱪarxi elixⱪa yügürüxi «mɵtiwǝr kixining salapitigǝ muwapiⱪ ǝmǝs» dǝp ⱪarilatti. «Ⱪɵxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

■ 15:20 Ros. 2:39; Əf. 2:12,17.

□ 15:30 «sening mal-mülükliringni paⱨixilǝrgǝ hǝjlǝp tügǝtkǝn» — grek tilida «sening mal-mülükliringni paⱨixilǝrgǝ hǝjlǝp yǝwǝtkǝn».

□ 15:32 «Əmdi tǝbriklǝp xadlinixⱪa layiⱪtur; qünki bu sening ukang ɵlgǝnidi, tirildi, yoⱪilip kǝtkǝnidi, tepildi» — 15-babtiki üq ⱪisimliⱪ tǝmsilning mol tǝlimi üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

□ 16:6 «Yüz tung zǝytun meyi» — muxu yǝrdǝ bir «tung» (grek tilida «bat») 30 litr idi. Demǝk, bu zǝytun meyi 3000 litr bolup xu qaƣdiki addiy ixqining üq yilliⱪ ⱨǝⱪⱪi (1000 dinar) bolatti. «Ƣojidar uningƣa: «Mana, ⱨesabat dǝptiringizni elip, bu yǝrdǝ olturup ǝllik tungƣa ɵzgǝrtiweting!» dǝptu.» — ƣojidar nemǝ ⱪildi? Bǝlkim tɵt mumkinqiliki bar: — (1) u ⱪǝrzdarning ⱨaliƣa ⱪarap ⱪǝrz miⱪdarini kemǝytiwǝtti; (2) u ɵsümini yoⱪⱪa qiⱪiriwǝtti; (3) u ɵzining xerinkanisi («komission»)ni ⱨesabtin qiⱪiriwǝtti; (4) bularning ⱨǝmmisini ⱪildi. Rǝbbimiz ƣojidarni «sǝmimiyǝtsiz» dǝp ataydu 8-ayǝt). Lekin uning bu «sǝmimiyǝtsizliki» ƣojidarliⱪidiki burunⱪi ixlarni kɵrsitǝmdu? Yaki ⱨazirⱪi ⱨǝrikǝtlirinimu? Bizningqǝ, uning ⱪilƣinini qoⱪum ⱪǝrzning miⱪdarini ɵzgǝrtixni ɵz iqigǝ alƣan, dǝp ⱪaraymiz.

□ 16:7 «yüz kürǝ buƣday» — muxu yǝrdǝ bir kürǝ (ibraniy tilida «kor» 390 litrni bildüridu. Demǝk, bu qong ⱪǝrz idi — bǝlkim 30 tonna buƣday, Addiy ixqining on yilliⱪ ⱨǝⱪⱪi (3000 dinar) bolatti.

□ 16:8 «bu dunyaning pǝrzǝntliri ɵz dǝwridǝ nurning pǝrzǝntliridin pǝmliktur» — «bu dunyaning pǝrzǝntliri» Hudani tonumaydiƣan etiⱪadsiz adǝmlǝrni kɵrsitidu; «nurning pǝrzǝntliri» Hudaning nurini ⱪobul ⱪilƣan, xundaⱪla «nurda yaxawatⱪan» «Hudaning Roⱨidin tuƣulƣan» roⱨiy pǝrzǝntlirini kɵrsitidu. Bu tǝmsil toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

□ 16:9 ««Naⱨǝⱪ dunyaƣa tǝwǝ mal-dunya» arⱪiliⱪ ɵzünglarƣa dost tutunglar» — «naⱨǝⱪ dunyaƣa tǝwǝ mal-dunya» grek tilida «naⱨǝⱪ mammon». Nemixⱪa «naⱨǝⱪ» dǝydu? Bizningqǝ (1) xǝhsiy, yǝni hususiy mal-dunya, jümlidin pulning mǝwjut bolƣanliⱪi Adǝm’atimizning sadir ⱪilƣan gunaⱨining bir nǝtijisidur; (2) adǝmdiki kɵpinqi mal-dunya, bayliⱪlar bolsa, Hudadin ⱪorⱪmaydiƣan gunaⱨkarlarning ⱪolididur. Biz yǝnila «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ bu ⱪiziⱪ sɵz üstidǝ azraⱪ tohtilimiz. «xundaⱪ ⱪilsanglar, mal-dunya karƣa kǝlmǝydiƣan bolƣan künidǝ xu dostlar silǝrni ǝbǝdiy makanlarƣa ⱪarxi alidu» — demǝk, ɵz bayliⱪinglar bilǝn yardǝmgǝ moⱨtaj bolƣanlarƣa yardǝm beringlar; xu yol bilǝn ular silǝrgǝ dost bolidu wǝ paniy dunyadin kǝtkininglarda ular baⱪiy dunyada silǝrni ⱪarxi elixⱪa kütidiƣan bolidu.

■ 16:9 Mat. 6:19; 19:21; 1Tim. 6:19.

□ 16:10 «Kimki kiqikkinǝ ixta sǝmimiyǝtsiz bolsa, qong ixtimu sǝmimiyǝtsiz bolidu» — yaki «Kimki kiqikkinǝ ixta ixǝnqsiz bolsa, qong ixtimu ixǝnqsiz bolidu».

□ 16:11 ««Naⱨǝⱪ dunyaƣa tǝwǝ bolƣan mal-dunya»da sadiⱪ bolmisanglar, kim silǝrgǝ ⱨǝⱪiⱪiy bayliⱪlarni tapxursun?» — demǝk, bu alǝmdiki mal-dunya bolsa Huda aldida «kiqikkinǝ bir ix» (10-ayǝtni kürüng), halas.

□ 16:12 «Wǝ baxⱪilarning nǝrsiliridǝ sadiⱪ bolmisanglar kim silǝrgǝ ɵzünglarning nǝrsisini bǝrsun?» — bu jümlǝ toƣruluⱪmu «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 16:13 Mat. 6:24.

□ 16:14 «Əmdi Pǝrisiylǝr ... bularning ⱨǝmmisini anglap Əysani mǝshirǝ ⱪilixti» — nemixⱪa Pǝrisiylǝr Əysani mǝshirǝ ⱪilixti? Xübⱨisizki, ularning kɵzⱪarixiqǝ, Hudani hursǝn ⱪilƣan, xundaⱪla Huda bǝrikǝtligǝn adǝmning jǝzmǝn kɵp bayliⱪi bolidu, dǝp oylaytti. Xuning bilǝn Mǝsiⱨ ularƣa tɵwǝndiki (16:19-31-ayǝttiki) tarihni eytip beridu.

■ 16:14 Mat. 23:14.

■ 16:15 1Sam. 16:7; Zǝb. 7:9

□ 16:16 «padixaⱨliⱪⱪa kirmǝkqi bolƣanlarning ⱨǝrbiri uningƣa bɵsüp kiriwelixi kerǝktur» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «ⱨǝrbir kixigǝ uningƣa kirixkǝ ⱪǝt’iy dǝwǝt ⱪilinmaⱪta». Bizningqǝ bu 16-17-ayǝtlǝr, xundaⱪla «Mat.» 11:12-14-ayǝtlǝr wǝ «Mik.» 2:12-13-ayǝtlǝr bilǝn munasiwǝtliktur. «Mikaⱨ»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»nimu kɵrüng.

■ 16:16 Mat. 11:12,13.

□ 16:17 «Lekin asman bilǝn zeminning yoⱪ ⱪiliwetilixi Tǝwratning bir qekiti bikar ⱪilinixtin asandur» — sɵzmusɵz bolsa «lekin asman bilǝn yǝrning yoⱪalmiⱪi Tǝwrattin bir qekitning qüxmikidin asandur». «Qekit» ibraniy tilidiki ǝng kiqik tinix bǝlgǝ (.). Tǝwrat wǝ pǝyƣǝmbǝrlǝrning yazmiliri «Qɵmüldürgüqi Yǝⱨyaƣiqǝ»la Israilƣa yetǝkqi bolƣan bilǝn ⱨazirmu yǝnila «inawǝtsiz» ǝmǝs. Tǝwrattiki barliⱪ bexarǝtlǝr ǝmǝlgǝ axurulidu; uning üstigǝ, Tǝwrattiki barliⱪ «ⱨǝⱪⱪaniy tǝlǝplǝr» Injildiki hux hǝwǝrni ⱪobul ⱪilƣuqilarning ⱨǝmmisi üqün yǝnila sɵyünidiƣan huxluⱪtur. Tɵwǝndiki 18-ayǝttiki tǝlǝp, mǝsilǝn, Tǝwrattiki biwasitǝ tǝlǝp bolmisimu, Tǝwratta hatirilǝngǝn prinsiplar muxu ⱨǝⱪiⱪǝtni kɵrsitidu (mǝsilǝn, «Mar.» 10:1-12ni kɵrüng).

■ 16:17 Zǝb. 102:25-27; Yǝx. 40:8; 51:6; Mat. 5:18.

■ 16:18 Mat. 5:32; 19:9; Mar. 10:11; 1Kor. 7:10.

□ 16:21 «Ⱨalbuki, itlar kelip uning yarilirini yalaytti» — Lazarus ⱨeqnemǝ yemigini bilǝn, lekin itlar uningdin azraⱪ yǝm alatti. Ularning Lazarusⱪa tegixi bilǝn u «napak» dǝp ⱨesablinatti.

■ 16:25 Ayup 21:13.

■ 16:29 Yǝx. 8:20; 34:16; Yⱨ. 5:39; Ros. 17:11.

□ 16:31 «Əgǝr ular Musa wǝ baxⱪa pǝyƣǝmbǝrlǝrning guwaⱨliⱪini anglimisa, ⱨǝtta ɵlgǝnlǝrdin birsi tirilsimu, ular yǝnila ixinixni rǝt ⱪilidu» — bu sɵz ⱨǝm biz oⱪurmǝnlǝrgǝ kelidu, ǝlwǝttǝ. Bu sɵzdin keyin Mǝsiⱨ baxⱪa bir Lazarusni ɵlümdin tirildürdi («Yuⱨ.» 11-bab). Ⱨǝmmidin muⱨimi ɵzi ɵlümdin tirilgǝn bolsimu, uningƣa ixinidiƣan ⱪanqǝ adǝm qiⱪti?

□ 17:1 «Insanni putlaxturidiƣan ixlar bolmay ⱪalmaydu; lekin xu putlaxturux wasitiqisi bolƣan adǝmning ⱨaliƣa way!» — bu muⱨim ayǝt üstidǝ «Matta»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 17:1 Mat. 18:7; Mar. 9:42.

□ 17:2 «bundaⱪ adǝmning bu kiqik balilardin birini gunaⱨⱪa putlaxturƣan bolsa...» — «bu kiqik balilardin biri» (grek tilida «bu kiqiklǝrdin biri») — demǝk, ɵz ǝtrapidiki ɵzigǝ etiⱪad ⱪilƣan addiy halayiⱪni kɵrsitidu.

■ 17:3 Law. 19:17; Pǝnd. 17:10; Mat. 18:15; Yaⱪ. 5:19.

■ 17:4 Mat. 18:21.

□ 17:5 «Xuning bilǝn rosullar Rǝbgǝ: Ixǝnq-etiⱪadimizni axurƣin, — deyixti» — buradirini ⱨǝrkündǝ yǝttǝ ⱪetim ohxax gunaⱨ üqün kǝqürüm ⱪilix küqlük bolƣan etiⱪadni tǝlǝp ⱪilidu, ǝlwǝttǝ!

■ 17:6 Mat. 17:20; 21:21; Mar. 11:23.

□ 17:12 «bir kǝntkǝ kirginidǝ mahaw kesiligǝ giriptar bolƣan on adǝm uningƣa uqrap, yiraⱪta tohtap...» — nemixⱪa «yiraⱪta tohtap...»? Mahaw kesiligǝ griptar bolƣanlar Tǝwrat ⱪanuni boyiqǝ adǝmlǝrgǝ yeⱪinlixixⱪa bolmaytti («Law.» 13:45-46, «Qɵl.» 5:2-3ni kɵrüng).

□ 17:14 «...ɵzünglarni kaⱨinlarƣa kɵrsitinglar» — Tǝwrat ⱪanuni boyiqǝ birsi mahaw kesilidin saⱪayƣan bolsa, muⱪǝddǝs ibadǝthanidiki mǝs’ul kaⱨinning aldiƣa berip ɵzini «saⱪ, yaki saⱪ ǝmǝs» dǝp tǝkxürtüp ⱪurbanliⱪ ⱪilixi kerǝk idi; andin ⱪaytidin jǝmiyǝt bilǝn arilixalaytti («Law.» 13:19, 14:1-11, «Luⱪa» 5:14ni kɵrüng). Demisǝkmu, Mǝsiⱨ kǝlgüqǝ bundaⱪ murasim bir ⱪetimmu ɵtküzülüp baⱪmiƣan.

■ 17:14 Law. 13:2; 14:2; Mat. 8:4; Luⱪa 5:14.

□ 17:16 «U kelip Əysaning ayiƣiƣa yiⱪilip düm yetip tǝxǝkkür eytti. U Samariyǝlik idi» — Yǝⱨudiylar Samariyǝliklǝrni «yerim kapir» dǝp yaman kɵrǝtti.

□ 17:18 «Bu yat ǝllik musapirdin baxⱪa, Hudaƣa ⱨǝmdusana oⱪuƣili ⱨeqkim ⱪaytip kǝlmǝptiƣu?!» — demǝk, Hudaning hǝlⱪi bolƣan Yǝⱨudiylardin ⱨeqkim rǝⱨmǝt eytixⱪa ⱪaytmidi.

□ 17:19 «Etiⱪading seni saⱪaytti!» — biz xuni bayⱪaymizki, (1) u (baxⱪa toⱪⱪuziƣa ohxax) Mǝsiⱨning sɵzigǝ kirip yolƣa qiⱪⱪanidi; bu ɵz ixǝnqini ipadiligǝn ⱨǝrikǝttur; (2) gǝrqǝ kesǝlni saⱪaytⱪuqi Mǝsiⱨning ɵzi bolƣini bilǝn, u daim adǝmlǝrning ɵzigǝ baƣliƣan etiⱪadini (bar bolsa) mahtap ularni xu yol bilǝn riƣbǝtlǝndürǝtti — «sening etiⱪading seni saⱪaytti!».

□ 17:20 «Hudaning padixaⱨliⱪining kelixini kɵz bilǝn kɵrgili bolmas» — mǝnisi, bǝlkim, uning yǝr yüzidǝ namayan boluxi kɵz bilǝn kɵrgili bolidiƣan alamǝtlǝr bilǝn bolmaydu. Mǝsiⱨ dunyaƣa ⱪaytip kǝlgǝndǝ padixaⱨliⱪ ⱨǝmmǝ adǝmgǝ roxǝn bolidu (24-ayǝtni kɵrüng); lekin xu waⱪitⱪiqǝ «kɵz bilǝn kɵrgili bolmas» — pǝⱪǝt etiⱪad uning ⱪǝyǝrdǝ ikǝnlikini kɵrǝlǝydu. «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ bu tema üstidǝ azraⱪ tohtilimiz.

□ 17:21 «Mana, Hudaning padixaⱨliⱪi aranglardidur» — «aranglardidur» degǝnning baxⱪa bir tǝrjimisi «iqinglardidur» yaki «dilinglardidur». Lekin bizningqǝ Mǝsiⱨ pulpǝrǝs, tǝkǝbbur Pǝrisiylǝrgǝ «Hudaning padixaⱨliⱪi silǝrdǝ» dǝp ⱨǝrgiz demǝytti. Bu toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 17:21 Mat. 24:23; Mar. 13:21; Luⱪa 21:7, 8.

□ 17:22 «Insan’oƣlining künliridin birǝr küni» — demǝk, Insan’oƣli (Mǝsiⱨ) dunyaƣa ⱪaytip kelip ⱨɵküm süridiƣan künlǝrning biri.

□ 17:23 «Xu qaƣda kixilǝr silǝrgǝ: «Mana u bu yǝrdǝ!» wǝ yaki «Mana u u yǝrdǝ!» dǝydu» — «u» muxu yǝrdǝ Mǝsiⱨning ɵzi, ǝlwǝttǝ.

■ 17:23 Mat. 24:23; Mar. 13:21.

□ 17:24 «goya asmanning bir qetidin qaⱪmaⱪ qeⱪip yǝnǝ bir qetigiqǝ yorutidiƣandǝk» — yaki «goya qaⱪmaⱪ qeⱪip asmanning bir qetidin yǝnǝ bir qetigiqǝ yorutidiƣandǝk».

□ 17:25 «Insan’oƣli awwal kɵp azab-oⱪubǝtlǝrni tartixi bu dǝwrdikilǝr tǝripidin qǝtkǝ ⱪeⱪilixi muⱪǝrrǝrdur» — bu dǝwr bolsa ɵz hǝlⱪining xu dǝwri.

■ 17:25 Mat. 16:21; 17:22; 20:18; Mar. 8:31; 9:31; 10:33; Luⱪa 9:22; 18:31; 24:6, 7

■ 17:26 Yar. 6:2; 7:7; Mat. 24:37,38; 1Pet. 3:20.

□ 17:28 «Insan’oƣlining künliridǝ ... Lutning künliridǝ ⱪandaⱪ bolƣan bolsa xundaⱪ bolidu» — «Lut» — Ibraⱨim pǝyƣǝmbǝrning jiyǝni. Bu wǝⱪǝlǝr toƣrisida «Yar.» 18-19-bablarni kɵrüng.

■ 17:29 Yar. 19:24; Ⱪan. 29:22; Yǝx. 13:19; Yǝr. 50:40; Ⱨox. 11:8; Am. 4:11; Yǝⱨ. 7.

□ 17:31 «Xu küni, ⱨǝrkim ɵgzidǝ turup, nǝrsǝ-kerǝkliri ɵyidǝ bolsimu, alƣili qüxmisun» — bügüngǝ ⱪǝdǝr Ⱪanaan (Pǝlǝstin)diki ɵylǝrning ɵgzisining sirtⱪi pǝlǝmpeyi bar, ɵyigǝ qüxmǝy ⱪaqⱪili bolidu. «wǝ xuningƣa ohxax kimki etizliⱪta bolsa ɵyigǝ ⱨeq yanmisun» — demǝk, xu künidǝ Hudaning jazasi xunqǝ tez keliduki, etiⱪadi bar ⱨǝrbiri kǝynigǝ ⱨeq ⱪarimayla, bǝdǝr ⱪeqixi kerǝk bolidu. 32-ayǝtni kɵrüng.

□ 17:32 «Lutning ayalini yadinglarƣa kǝltürünglar!» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Huda Sodom xǝⱨirini jazaliƣan künidǝ, Lut wǝ ailisidikilǝr ⱪaqⱪanda, uning ayali ɵtkǝnki raⱨǝtlik turmuxini wǝ mal-mülkini taxlaxⱪa kɵzi ⱪiymay kǝynigǝ ⱪariƣanidi, tuz tüwrükkǝ aylinip ⱪalƣan.

■ 17:32 Yar. 19:15-17, 26.

■ 17:33 Mat. 10:39; 16:25; Mar. 8:35; Luⱪa 9:24; Yⱨ. 12:25.

■ 17:34 Mat. 24:40,41; 1Tes. 4:17.

□ 17:35-36 «Ikki ayal yarƣunqaⱪ bexida turup un tartiwatⱪan bolidu; ulardin biri elip ketilidu, yǝnǝ biri ⱪaldurulidu» — pikrimizqǝ «elip ketilidiƣanlar» ⱨǝⱪⱪaniylardur; etiⱪadsizlar «ⱪaldurulidu». Mǝsilǝn, «Mat.» 24:31, «1Tes.» 4:1-11ni kɵrüng. Nuⱨ pǝyƣǝmbǝr wǝ ailisidikilǝr wǝ xuningdǝk Lutning ailisidikilǝr Hudaning jazasi aldidin «elip ketilip» ⱪutulƣan, biraⱪ ⱪaldurulƣanlar asmandin qüxürülgǝn jazaƣa uqriƣan. Bǝzi kona kɵqürmilǝrdiki «etizda ikki kixi bolidu; ulardin biri elip ketilidu, yǝnǝ biri ⱪaldurulidu» degǝn sɵzmu muxu yǝrdǝ tepilidu. «Mat.» 24:40ni kɵrüng.

□ 17:37 «jǝsǝt ⱪaysi yǝrdǝ bolsa, ⱪuzƣunlar xu yǝrgǝ toplixidu!» — bu sirliⱪ sɵzning mǝnisi bǝlkim: Ⱪuzƣunlarning toplinixi jǝsǝtning xu yǝrdǝ ikǝnlikini kɵrsǝtkǝndǝk, bu alamǝtlǝr mǝn tilƣa alƣan ixlarning tez arida yüz berixining muⱪǝrrǝr ikǝnlikini kɵrsitidu» degǝnlik boluxi mumkin. Əysaning bu sɵzi yǝnǝ Tǝwrat, «Ayup» 39:26-30 wǝ «Yǝx.» 34:1-8, 15-17 ⱪatarliⱪ ayǝtlǝrdǝ kɵrsitilgǝn, «Pǝrwǝrdigarning küni»dǝ bolƣan zor ⱪirƣinqiliⱪ bilǝnmu munasiwǝtlik boluxi kerǝk.

■ 17:37 Ayup 39:30; Mat. 24:28.

■ 18:1 Rim. 12:12; Əf. 6:18; Kol. 4:2; 1Tes. 5:17.

□ 18:7 «Gǝrqǝ Huda Ɵz bǝndilirigǝ ⱨǝmdǝrd bolux bilǝn birgǝ rǝzillikkǝ uzunƣiqǝ sǝwr-taⱪǝt ⱪilsimu, ahirida bǝndilirining dǝrdigǝ yǝtmǝsmu?» — «dǝrdigǝ yǝtmǝs» grek tilida muxu yǝrdǝ yǝnǝ «ⱨǝⱪⱪini bǝrmǝs» yaki «adalǝtni yürgüzmǝs»nimu bildüridu. «Gǝrqǝ Huda ɵz bǝndilirigǝ ⱨǝmdǝrd bolux bilǝn birgǝ rǝzillikkǝ uzunƣiqǝ sǝwr-taⱪǝt ⱪilsimu, ahirida bǝndilirining dǝrdigǝ yǝtmǝsmu?» — xǝrⱨimizqǝ, bu jümlidiki «rǝzillik» muxu pütkül dunyadiki rǝzillikni kɵrsitidu; Huda Ɵz bǝndilirigǝ barliⱪ tartⱪan azab-oⱪubǝtlǝrdǝ ⱨǝmdǝrd bolidu wǝ ular bilǝn tǝng (ulardin artuⱪraⱪ, ǝlwǝttǝ!) muxu dunyadiki rǝzillikkǝ sǝwr-taⱪǝt ⱪilidu. Hudaning rǝzillikkǝ kɵrsǝtkǝn wǝ kɵrsitidiƣan sǝwr-taⱪitining pǝⱪǝt ⱪiyamǝt künigiqǝ bolidiƣanliⱪi ⱨǝmmimizgǝ ayan. Bu tema üstidǝ «Kol.» 1:24, «Fil.» 3:10, «Əf.» 3:13ni wǝ bu yazmilardiki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. Bu ibarining baxⱪa hil tǝrjimiliridin «ularƣa ⱪilidiƣan xapaitini bǝk keqiktürǝrmu?» degǝnlǝr bar.

■ 18:7 Wǝⱨ. 6:10.

□ 18:8 «Lekin Insan’oƣli kǝlgǝndǝ yǝr yüzidǝ iman-ixǝnq tapalamdu?» — demǝk, Huda insanlarni dua ⱪilixⱪa ilⱨamlandurup, Ɵzining dualarƣa ijabǝt ⱪilixⱪa tǝyyar turidiƣanliⱪi toƣrisida xunqǝ kɵp wǝdǝ ⱪilƣan yǝrdǝ, nemixⱪa iman-ixǝnq az bolidu? Lekin dǝrwǝⱪǝ az boluxi mumkin.

■ 18:11 Yǝx. 1:15; 58:2; Wǝⱨ. 3:17,18.

□ 18:13 «Əy Huda, mǝn muxu gunaⱨkarƣa rǝⱨim ⱪilƣaysǝn!» — «muxu gunaⱨkar» grek tilida «dunyada birdinbir gunaⱨkar» degǝn mǝnini puritidu.

□ 18:14 «...bajgir kǝqürümgǝ erixip ɵyigǝ ⱪaytiptu» — «kǝqürümgǝ erixip» grek tilida «ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilinip» deyilidu.

■ 18:14 Ayup 22:29; Pǝnd. 29:23; Mat. 23:12; Luⱪa 14:11; Yaⱪ. 4:6,10; 1Pet. 5:5.

■ 18:15 Mat. 19:13; Mar. 10:13.

■ 18:16 Mat. 18:3; 19:14; 1Kor. 14:20; 1Pet. 2:2.

□ 18:18 «Mǝlum bir ⱨɵkümdar» — «ⱨɵkümdar» — Rim ⱨɵkümiti tǝripidin bekitilgǝn Yǝⱨudiy «ⱨakim». «mǝnggülük ⱨayatⱪa waris bolmaⱪ üqün nemǝ ixni ⱪilixim kerǝk?» — grek tilida «nemǝ ixni ⱪilixim kerǝk?» degǝn sɵz mǝlum bir ixni birla ⱪetim ⱪilixni bildüridu.

■ 18:18 Mat. 19:16; Mar. 10:17.

■ 18:20 Mis. 20:12-16; Ⱪan. 5:17-20; Rim. 13:9; Əf. 6:2; Kol. 3:20.

■ 18:22 Mat. 6:19; 19:21; 1Tim. 6:19.

■ 18:24 Pǝnd. 11:28; Mat. 19:23; Mar. 10:23.

■ 18:27 Ayup 42:2; Yǝr. 32:17; Zǝk. 8:6; Luⱪa 1:37.

■ 18:28 Mat. 4:20; 19:27; Mar. 10:28; Luⱪa 5:11.

■ 18:29 Ⱪan. 33:9.

■ 18:30 Ayup 42:12.

■ 18:31 Zǝb. 22; Yǝx. 53:7; Mat. 16:21; 17:22; 20:17; Mar. 8:31; 9:31; 10:32; Luⱪa 9:22; 24:7.

□ 18:32 « Insan’oƣli yat ǝllǝrning ⱪoliƣa tapxurulidu» — «tapxurulidu» degǝnning «satⱪunluⱪ ⱪilinidu» degǝn ikkinqi mǝnisimu bar.

■ 18:32 Mat. 27:2; Luⱪa 23:1; Yⱨ. 18:28; Ros. 3:13.

□ 18:34 «Bu sɵzning mǝnisi ulardin yoxurulƣan bolup...» — kimning tǝripidin yoxurulƣanliⱪ eytilmaydu. Xǝytan tǝripidinmu, yaki Huda tǝripidinmu? Yaki pǝⱪǝt ɵz galliⱪi tǝripidinmu? Bu ⱪetim sɵzning mǝzmuni ilgiriki ⱪetimdiki sɵzlirigǝ ohxax idi (9:45). Bizningqǝ yoxurƣuqi Xǝytan, lekin Huda Xǝytanning aldixiƣa yol ⱪoyuxi bilǝn, ularning qüxǝnmǝsliki arⱪiliⱪ ɵz xan-xǝripini tehimu roxǝn ⱪilmaⱪqi boldi. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

□ 18:35 «Yeriho xǝⱨirigǝ yeⱪinlaxⱪanda» — Matta bu wǝⱪǝni bayan ⱪilƣanda («Mat.» 20:29) «Yerihodin qiⱪⱪanda» dǝydi. Əmǝliyǝttǝ xu waⱪitta ikki «Yeriho xǝⱨiri» bar idi, huddi Ⱪǝxⱪǝrdiki «yengi xǝⱨǝr» wǝ «kona xǝⱨǝr»lǝrdǝk.

■ 18:35 Mat. 20:29; Mar. 10:46.

□ 18:38 «I Dawutning oƣli Əysa,...» — «Dawutning oƣli» Mǝsiⱨni kɵrsitidu (pǝyƣǝmbǝrlǝrning bexarǝtliri boyiqǝ Mǝsiⱨ padixaⱨ Dawutning ǝwladi bolatti).

□ 19:2 «xu yǝrdǝ Zakay isimlik bir kixi bar idi» — ibraniy tilidiki «Zakay» grek tilida «Zakeus» dǝp tǝlǝppuz ⱪilinidu.

□ 19:7 «Bu ixni kɵrgǝn halayiⱪning ⱨǝmmisi: U gunaⱨkar kixiningkidǝ ⱪonƣili kirip kǝtti! — dǝp ƣotuldixip kǝtti» — halayiⱪning narazi bolup ⱨǝyran ⱪalƣanliⱪi ǝjǝblinǝrlik ǝmǝs. Qünki bajgirlarning ⱨǝmmisi degüdǝk aldamqi, «bax bajgir» tehimu xundaⱪ boluxi kerǝk idi.

□ 19:9 «Bügün nijat bu ɵygǝ kirdi» — «Yǝx.» 46:13; 51:5, 6; 56:1ni kɵrüng. «Qünki bu kixi ⱨǝm Ibraⱨimning oƣlidur!» — «Ibraⱨimning bir oƣlidur» muxu yǝrdǝ degǝn mǝnisi, u etiⱪad yolida Ibraⱨimƣa «pǝrzǝnt bolƣan», roⱨiy jǝⱨǝttǝ Ibraⱨimni ülgǝ ⱪilip ⱨǝⱪiⱪiy ⱨayatⱪa erixkǝn.

■ 19:9 Luⱪa 13:16.

■ 19:10 Mat. 10:6; 15:24; 18:11; Ros. 13:46.

□ 19:11 « halayi’ⱪ: «Hudaning padixaⱨliⱪi dǝrⱨal namayan bolidiƣu!?» — dǝp oylaxⱪanidi» — halayiⱪ (1) Əysaning yaratⱪan kɵp mɵjizilirini kɵrüp kǝlgǝnidi; (2) Yǝⱨudiy rǝⱨbǝrlǝr wǝ qonglirining Əysaƣa ⱪarxi qiⱪⱪanliⱪini bilǝtti; (3) xunga ular: U Yerusalemƣa yetip barƣanda qoⱪum bu roⱨiy düxmǝnlǝrni, xundaⱪla «wǝtǝnimizni ixƣal ⱪilƣan Rim imperiyǝsidiki rǝzil kapirlar»ni yoⱪitip, Hudaning padixaⱨliⱪini bǝrpa ⱪilidu, dǝp oylixi mumkin idi.

■ 19:12 Mat. 25:14; Mar. 13:34.

□ 19:13 «... U ɵzining on ⱪulini qaⱪirip, ularƣa on tillani ülǝxtürüp berip...» — «tilla» grek tilida «mina». Bu pul bir ixqining üq-tɵt ayliⱪ ⱨǝⱪⱪigǝ barawǝr idi.

□ 19:14 «biraⱪ ɵz yurt puⱪraliri uningƣa ɵq bolƣaqⱪa, kǝynidin ǝlqilǝrni ǝwǝtip: «bu kixining üstimizgǝ padixaⱨ boluxini halimaymiz!» dǝptu» — bu tǝmsildiki padixaⱨ «büyük Ⱨerod»ⱪa ohxap ketidu; «büyük Ⱨerod» miladiyǝdin ilgiriki 40-yilida Yǝⱨudiyǝning padixaⱨliⱪiƣa igǝ bolux üqün Rimƣa bardi; lekin Israillar uningƣa ⱪarxi qiⱪⱪaqⱪa, pǝⱪǝt 37-yilida padixaⱨ boldi. Uningdin keyinki «Ⱨerod Arⱪelaus»ning tarihimu uningƣa ohxixip ketidu.

□ 19:21 «sili amanǝt ⱪilmiƣanliridin payda ündürüp,...» — «amanǝt ⱪilix» muxu yǝrdǝ grek tilida adǝttǝ pulni bankiƣa salƣanliⱪni kɵrsitidu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «sili salmiƣanlirini yiƣip elip,...».

■ 19:22 2Sam. 1:16; Mat. 12:37.

□ 19:26 «kimdǝ bar bolsa, uningƣa tehimu kɵp berilidu...» — «bu ǝⱨmiyǝtlik sɵz «Mat.» 13:12, 25:29 wǝ «Mar.» 4:25dimu tepilidu. Bu «bar bolsa» nemini kɵrsitidu? Xübⱨisizki, ǝbǝdiy ǝⱨmiyǝtlik birǝr nǝrsǝ bolsa kerǝk, bu qoⱪum iman-ixǝnqni ɵz iqigǝ alidu. Biz ɵzimizgǝ «ǝbǝdiy ǝⱨmiyǝtlik» ⱨǝrbirnemǝ boluxi üqün pǝⱪǝt Mǝsiⱨdinla tapalaymiz, ǝlwǝttǝ.

■ 19:26 Mat. 13:12; 25:29; Mar. 4:25; Luⱪa 8:18.

□ 19:28 «u... aldiƣa ⱪarap mangdi» —yaki «muhlislar aldida mangdi» yaki «topning aldida mangdi».

■ 19:29 Mat. 21:1; Mar. 11:1.

□ 19:30 «...ⱨeq adǝm balisi minip baⱪmiƣan, baƣlaⱪliⱪ bir tǝhǝyni kɵrisilǝr» — «ⱨeq adǝm balisi minip baⱪmiƣan bir tǝhǝy»gǝ awarisiz minix adǝttǝ mumkin ǝmǝs, ǝlwǝttǝ.

■ 19:35 Yⱨ. 12:14.

□ 19:37-38 «Pǝrwǝrdigarning namida kǝlgǝn padixaⱨ mubarǝktur!» — «Zǝb.» 118:38. Asmanlarda tinq-inaⱪliⱪ tiklǝngǝy, ǝrxiǝlada xan-xǝrǝp ayan bolƣay!» — muxu sɵzlǝrni «Luⱪa» 2:14diki sɵzlǝr bilǝn selixturuxⱪa bolidu. «Asmanlarda tinq-inaⱪliⱪ bolƣay» degǝn sɵz intayin sirliⱪ gǝptur: pikrimizqǝ, bu sɵzning mǝnisi bǝlkim: — (1) Hudaning insanlar bilǝn yaraxturulƣanliⱪidin qiⱪⱪan inaⱪliⱪ ǝrxtǝ bilinidu («Əf.» 2:1-6. 14ni kɵrüng); (2) Mǝsiⱨning ɵlümi bilǝn Xǝytanning ǝrxkǝ qiⱪip, Hudaning namini ⱨaⱪarǝtlǝp, uning üstidin yalƣan ǝrz-xikayǝt ⱪilix yoli mutlǝⱪ tügitilidu (mǝsilǝn, «Ayup» 1:6-12, 2:1-6, «Ibr.» 9:23ni kɵrüng). «pütkül muhlislar jamaiti xadlinip... Asmanlarda tinq-inaⱪliⱪ tiklǝngǝy, ǝrxiǝlada xan-xǝrǝp ayan bolƣay!» dǝp towlixip Hudaƣa mǝdⱨiyǝ oⱪuxⱪa baxlidi» — ular jakarlaydiƣan ix — biz ǝgǝxkǝn bu Nasarǝtlik Əysa dǝl Huda ǝwǝtkǝn Mǝsiⱨ-Ⱪutⱪuzƣuqi, Yǝⱨudiylarning, xundaⱪla pütkün jaⱨanning Padixaⱨidur. Xuning bilǝn bu künni, Hudaning Ɵz hǝlⱪi bolƣan Yǝⱨudiylarƣa oquⱪ ⱨalda: «U, mana Mǝn silǝrgǝ ǝwǝtkǝn Ⱪutⱪuzƣuqinglar wǝ Padixaⱨinglardur — uni ⱪobul ⱪilamsilǝr?» dǝp etiⱪad ⱪilix pursitini bǝrgǝn kün deyixkǝ bolidu.

■ 19:37-38 Zǝb. 118:26; Luⱪa 2:14; Əf. 2:14.

■ 19:40 Ⱨab. 2:11.

□ 19:44 «Hudaning seni yoⱪliƣan pǝyti» — demǝk, Huda yeⱪin kelip xapaǝt kɵrsǝtkǝn pǝyt. Muxu ayǝtlǝrdǝ Mǝsiⱨ rimliⱪlarning miladiyǝ 70-yili Yerusalemni ⱪorxiwelip ixƣal ⱪilidiƣanliⱪini aldin’ala eytip bexarǝt beridu.

■ 19:44 1Pad. 9:7, 8; Mik. 3:12; Mat. 24:1, 2; Mar. 13:2; Luⱪa 21:6.

□ 19:46 «Mening ɵyüm dua-tilawǝthana bolidu» dǝp pütülgǝn bolsimu, lekin silǝr uni «bulangqilarning uwisi» — «Yǝx.» 56:7, «Yǝr.» 7:11ni kɵrüng.

■ 19:46 1Pad. 8:29; Yǝx. 56:7; Yǝr. 7:11; Mat. 21:13; Mar. 11:17.

■ 19:47 Mar. 11:18; Yⱨ. 7:19; 8:37.

■ 20:1 Mat. 21:23; Mar. 11:27; Ros. 4:7; 7:27.

□ 20:5 «Əgǝr «Ərxtin kǝlgǝn» desǝk, u bizgǝ: «Undaⱪta, silǝr nemǝ üqün Yǝⱨyaƣa ixǝnmidinglar?» — muxu diniy ǝrbablarning ⱨǝmmisi Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrning yǝtküzgǝn hǝwirigǝ jawabǝn: «Bizgǝ towa ⱪilix kerǝk ǝmǝs» degǝn wǝ Yǝⱨya «mening kǝynimdǝ kelidiƣan» dǝp kɵrsǝtkǝn Mǝsiⱨning kelixigǝ ixǝnmǝy, uning qɵmüldürüxini rǝt ⱪilƣanidi, ǝlwǝttǝ.

■ 20:9 Zǝb. 80:8-9; Yǝx. 5:1; Yǝr. 2:21; 12:10; Mat. 21:33; Mar. 12:1.

■ 20:14 Yar. 37:18; Zǝb. 2:1, 8; Mat. 26:3; 27:1; Yⱨ. 11:53; Ibr. 1:2.

□ 20:15 «Xuning bilǝn ular uni üzümzarliⱪning sirtiƣa aqiⱪip ɵltürüwetiptu» — bu Mǝsiⱨning Yerusalemning sirtiƣa elip qiⱪilip krestkǝ mihlinidiƣanliⱪiƣa bir bexarǝt.

□ 20:16 « Üzümzarliⱪning hojayini kelip u baƣwǝnlǝrni yoⱪitip üzümzarliⱪni baxⱪilarƣa tapxuridu» — bu sɵzmu bexarǝt, ǝlwǝttǝ.

□ 20:17 «Tamqilar taxliwǝtkǝn tax bolsa, burjǝk texi bolup tiklǝndi» — «Zǝb.» 118:22. «Burjǝk texi» bolsa ⱨǝrⱪandaⱪ imarǝtning ulidiki ǝng muⱨim uyultax bolup, ul selinƣanda birinqi bolup ⱪoyulidiƣan taxtur. Yǝⱨudiy kattiwaxlar ⱨayatining burjǝk texi bolƣan Mǝsiⱨni taxliwǝtmǝkqi idi, wǝ dǝrwǝⱪǝ taxliwǝtti.

■ 20:17 Zǝb. 118:22; Yǝx. 8:14; 28:16; Mat. 21:42; Mar. 12:10; Ros. 4:11; Rim. 9:33; 1Pet. 2:4, 7.

□ 20:18 «Bu «tax»ⱪa yiⱪilƣan kixi parǝ-parǝ bolup ketidu; lekin bu tax ⱨǝrkimning üstigǝ qüxsǝ, uni kukum-talⱪan ⱪiliwetidu» — «tax» bolsa Mǝsiⱨ ɵzi, ǝlwǝttǝ. 17-ayǝtni kɵrüng. Əysaning bu sɵzi toƣruluⱪ «Matta»ƣa beriligǝn «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdiki ««Zǝb.» 118:22 toƣruluⱪ» mǝzmunni kɵrüng.

■ 20:18 Yǝx. 8:15; Dan. 2:34; Zǝk. 12:3.

□ 20:20 «ular sǝmimiy ⱪiyapǝtkǝ kiriwelip,...» — «sǝmimiy» grek tilida «ⱨǝⱪⱪaniy» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 20:20 Mat. 22:16; Mar. 12:13.

□ 20:22 «Rim imperatori Ⱪǝysǝr...» — Rimning ⱨǝrbir imperatoriƣa «Ⱪǝysǝr» degǝn nam-unwan berǝlǝtti; mǝsilǝn Ⱪǝysǝr Awƣustus, Ⱪǝysǝr Yulius, Ⱪǝysǝr Tiberius ⱪatarliⱪlar. «Rim imperatori Ⱪǝysǝrgǝ baj-seliⱪ tapxurux Tǝwrat ⱪanuniƣa uyƣunmu-yoⱪ?» — ǝyni waⱪitta, Yǝⱨudiylar rimliⱪlarning zulmi astida yaxawatⱪanidi. Əgǝr Əysa: «Rim imperatoriƣa baj tapxurux toƣra» desǝ, bu gǝptin azadliⱪni istigǝn kixilǝr uni «Mana taza bir yalaⱪqi, hain ikǝn» dǝp tillixatti. «Baj tapxurmasliⱪ kerǝk» degǝn bolsa, u Rim imperiyǝsigǝ ⱪarxi qiⱪⱪan bolatti; andin ular uni Rim waliyisiƣa ǝrz ⱪilƣan bolatti. Ular muxundaⱪ soallarni sorax arⱪiliⱪ Əysani gepidin tutuwelip, rimliⱪlarning ⱪoliƣa tapxurup, uningƣa ziyankǝxlik ⱪilmaⱪqi boluxⱪan.

□ 20:23 «Nemixⱪa meni sinimaⱪqisilǝr?» — muxu sɵzlǝr bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ tepilmaydu.

□ 20:24 «Manga bir kümüx dinar kɵrsitinglar» — «bir kümüx dinar» grek tilida «bir dinarius», Rim imperiyǝsining pul birliki. Muxundaⱪ pulning yüzidǝ «adǝmning süriti» kɵrsitilgǝn bolƣaqⱪa, Yǝⱨudiy mollilar mundaⱪ pulni «muⱪǝddǝs ibadǝthana»ƣa elip kirixini mǝn’i ⱪilƣanidi. Bir dinar tǝhminǝn bir adǝmning künlük ix ⱨǝⱪⱪi bolatti.

□ 20:25 «Ⱪǝysǝrning ⱨǝⱪⱪini Ⱪǝysǝrgǝ, Hudaning ⱨǝⱪⱪini Hudaƣa tapxurunglar» — Ⱪǝysǝrgǝ Ⱪǝysǝrning ⱨǝⱪⱪi (uning süriti bolƣan nǝrsǝ)ni tapxurunglar — demǝk, baj tɵlǝx kerǝk. Əmma ⱪandaⱪ nǝrsǝ üstidǝ «Hudaning süriti» bar? Insan ɵzi «Hudaning süriti» bolup, biz pütünimizni Hudaƣa tapxuriximiz kerǝktur («Yar.» 1:26-27ni kɵrüng).

■ 20:25 Mat. 17:25; 22:21; Rim. 13:7.

□ 20:27 «Saduⱪiylar» — bu diniy mǝzⱨǝp toƣruluⱪ «Mat.» 16:1diki izaⱨatni wǝ «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng.

■ 20:27 Mat. 22:23; Mar. 12:18; Ros. 23:8.

□ 20:28 «Ayali bar, ǝmma pǝrzǝnt kɵrmigǝn kixi ɵlüp kǝtsǝ, ɵlgüqining aka yaki inisi tul ⱪalƣan yǝnggisini ǝmrigǝ elip, ⱪerindixi üqün nǝsil ⱪalduruxi kerǝk» — «Ⱪan.» 25:5.

■ 20:28 Ⱪan. 25:5-6.

□ 20:30 «Ikkinqi ⱪerindixi ayalini ǝmrigǝ elip, pǝrzǝnt kɵrmǝy alǝmdin ɵtti» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «ayalini ǝmrigǝ elip, pǝrzǝnt kɵrmǝy alǝmdin ɵtti» degǝn sɵz tepilmay, pǝⱪǝt «Ikkinqi...» deyilidu.

□ 20:34 «bu alǝmning pǝrzǝntliri...» — grek tilida «bu zamanning oƣulliri...».

□ 20:35 «... ɵlüklǝrdin tirilixkǝ layiⱪ sanalƣanlar...» — «ɵlgǝnlǝrdin tirilix» degǝnlik ⱪiziⱪ ibarǝ bolup, ⱨǝmmǝ adǝm ohxax waⱪitta tirilmǝydiƣanliⱪini kɵrsitidu. Birinqi tirilix ⱨǝⱪⱪaniylarningki, ikkinqi tirilix etiⱪadsizlarningki bolidu. Bu ⱨǝⱪiⱪǝt «Wǝⱨiy» 20-babta kɵrünidu.

■ 20:36 1Yuⱨa. 3:2.

□ 20:37 «Ibraⱨimning Hudasi, Isⱨaⱪning Hudasi wǝ Yaⱪupning Hudasi» — «Mis.» 3:6ni kɵrüng.

■ 20:37 Mis. 3:6; Ros. 7:32; Ibr. 11:16.

□ 20:38 «qünki uningƣa nisbǝtǝn ⱨǝmmǝylǝn tiriktur!» — bǝzi alimlar «bularning ⱨǝmmisi» (Ibraⱨim, Isⱨaⱪ, Yaⱪuplarning ⱨǝmmisi, demǝkqi) uningƣa nisbǝtǝn tiriktur!» dǝp tǝrjimǝ ⱪilidu. Bizningqǝ «ⱨǝmmǝylǝn» ⱨǝr adǝmning roⱨining Huda aldida tirik ikǝnlikini kɵrsitidu. «qünki uningƣa nisbǝtǝn ⱨǝmmǝylǝn tiriktur!» — Əysaning «tirilix» toƣruluⱪ bu sɵzliri «Mat.» 22:32dimu tepilidu. «Matta»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ ular toƣruluⱪ azraⱪ xǝrⱨ berimiz.

■ 20:41 Mat. 22:42; Mar. 12:35.

□ 20:42-43 «Mǝn sening düxmǝnliringni tǝhtipǝring ⱪilƣuqǝ, mening ong yenimda olturƣin!» — «Zǝb.» 110:1.

■ 20:42-43 Zǝb. 110:1; Ros. 2:34; 1Kor. 15:25; Ibr. 1:13; 10:13.

□ 20:46 «...bazarlarda kixilǝrning ularƣa bolƣan salamliriƣa, ... amraⱪ kelidu» — tarih tǝtⱪiⱪatliriƣa asasǝn Yǝⱨudiylarning ɵz ustazliriƣa ⱪilƣan «salam»lirini intayin uzun wǝ murǝkkǝp dǝp bilimiz.

■ 20:46 Mat. 23:5, 6; Mar. 12:38, 39; Luⱪa 11:43.

■ 20:47 Mat. 23:14; Mar. 12:40; 2Tim. 3:6; Tit. 1:11.

□ 21:1 «U... baylarning ɵz sǝdiⱪilirini ibadǝthanidiki ianǝ sanduⱪiƣa taxliƣinini kɵrdi» — «ianǝ sanduⱪi» degǝn sɵz adǝttǝ grek tilida «hǝzinǝ»ni kɵrsitidu. Lekin muxu yǝrdǝ ibadǝthanidiki hǝzinǝ üqün sǝdiⱪilǝr yiƣilidiƣan jay, bǝlkim qong bir sanduⱪni kɵrsǝtsǝ kerǝk.

■ 21:1 2Pad. 12:10; Mar. 12:41.

□ 21:2 «U yǝnǝ sanduⱪⱪa ikki tiyinni taxlawatⱪan bir namrat tul ayalnimu kɵrdi» — bu «tiyin» (grek tilida «lǝpton») «denarius»ning 1/128i bolup, bir ixlǝmqining bir künlük ix ⱨǝⱪⱪi iqidǝ «altǝ minut»luⱪ puliƣa barawǝr.

■ 21:3 2Kor. 8:12.

■ 21:5 Mat. 24:1; Mar. 13:1.

■ 21:6 1Pad. 9:7; Mik. 3:12; Luⱪa 19:44.

□ 21:8 «Mana ɵzüm xudurmǝn» — «Mana ɵzüm Mǝsiⱨdurmǝn» degǝn mǝnini bildüridu. «Axu waⱪit» — ⱪiyamǝt künini kɵrsitidu.

■ 21:8 Yǝr. 29:8; Mat. 24:4; Əf. 5:6; Kol. 2:18; 2Tes. 2:2; 1Yuⱨa. 4:1.

□ 21:10 «Bir millǝt yǝnǝ bir millǝt bilǝn uruxⱪa qiⱪidu, bir padixaⱨliⱪ yǝnǝ bir padixaⱨliⱪ bilǝn uruxⱪa qiⱪidu» — ibraniy tilida (xundaⱪla grek tilida) bu ibarǝ dunya boyiqǝ kengǝygǝn uruxlarni kɵrsitixi mumkin («Yǝx.» 19:2, «2Tar.» 15:3-6dǝ bu turaⱪliⱪ ibarǝ toƣruluⱪ misallar bar.

■ 21:10 Yǝx. 19:2.

□ 21:11 «Yǝr yüzidǝ wǝⱨxǝtlǝr wǝ asmanda ⱨǝywǝtlik alamǝtlǝr kɵrünidu» — grek tilidiki ǝyni tekisttǝ «yǝr yüzidǝ» degǝn sɵz yoⱪ. Biraⱪ bizningqǝ ⱨeliⱪi «ⱨǝywǝtlik alamǝtlǝr» asmanda bolidiƣanliⱪi tǝkitlǝngǝndin keyin, «wǝⱨxǝtlǝr» bolsa qoⱪum «yǝr yüzidǝ» boluxi kerǝk. 25-ayǝtnmu kɵrüng.

■ 21:12 Mat. 10:17; 24:9; Mar. 13:9; Yⱨ. 16:2; Ros. 4:3; 5:18; 12:4; 16:24; Wǝⱨ. 2:10.

□ 21:13 «... buning bilǝn ularning aldida guwaⱨliⱪ berix pursitinglar qiⱪidu» — «guwaⱨliⱪ berix» muxu yǝrdǝ hux hǝwǝr yǝtküzüx, Hudaning nijati Rǝb Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ dunyaƣa kǝldi, dǝp jakarlaxtin ibarǝt.

■ 21:14 Mat. 10:19; Mar. 13:11.

■ 21:15 Mis. 4:12; Yǝx. 54:17; Mat. 10:19; Ros. 6:10.

□ 21:16 «hainliⱪ ⱪilip tutup beridu» — bu birla sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 21:16 Mik. 7:6; Ros. 7:59; 12:2.

■ 21:17 Mat. 10:22; Mar. 13:13.

■ 21:18 1Sam. 14:45; 2Sam. 14:11; 1Pad. 1:52; Mat. 10:30.

□ 21:19 «Sǝwr-qidamliⱪ bolƣininglarda, jeninglarƣa igǝ bolalaysilǝr» — bu ayǝttǝ «jan» yaki jismaniy ⱨayat yaki adǝmning ɵz wujudini, xundaⱪla roⱨiy ⱨayatini kɵrsitidu. Bizningqǝ muxu yǝrdǝ insanning roⱨiy ⱨayatidiki ǝmǝliy jǝⱨǝtlǝrni kɵrsitidu. Birsidǝ roⱨiy ⱨayat bar bolsa, undaⱪta u ɵzini tutalaydiƣan, türlük roⱨiy ⱨujumlarƣa taⱪabil turalaydiƣan bolidu — mǝsilǝn, ɵzidǝ bar bolƣan ǝnsirǝxlǝr, ⱪorⱪunqlar, xǝⱨwaniy ⱨǝwǝslǝr ⱪatarliⱪlarni Mǝsiⱨgǝ boysunduralaydu (mǝsilǝn, «2Kor.» 10:5, «1Tes.» 4:4ni kɵrüng).

■ 21:20 Dan. 9:27; Mat. 24:15; Mar. 13:14.

□ 21:22 «intiⱪam jazasini tartidiƣan künlǝr» — «intiⱪam jazasi» grek tilida bu sɵz ⱨǝm «intiⱪam» ⱨǝm «toluⱪ, mutlǝⱪ ⱨɵküm qiⱪirix» dǝp ipadilinidu. «Mat.» 23:35ni kɵrüng. Bu «intiⱪam» yaki «ⱨɵküm qiⱪirilix»ni Huda Ɵzining hǝlⱪi Yǝⱨudiylar üstigǝ yürgüzidu. Bu, muxu yǝrdǝ (12-24-ayǝt) Yerusalem xǝⱨirining miladiyǝ 70-yili muⱨasirigǝ elinixi wǝ wǝyran ⱪilinixini kɵrsitiƣan bexarǝttur. Keyinki ayǝtlǝr ahir zamanni kɵrsitidu.

■ 21:22 Dan. 9:26,27; Mat. 24:15; Mar. 13:14.

□ 21:23 «bu zeminda eƣir ⱪisqiliⱪ bolidu...» — yaki «yǝr yüzidǝ eƣir ⱪisqiliⱪ bolidu».

□ 21:24 «Ular ... tutⱪun ⱪilinip, barliⱪ ǝllǝrgǝ elip ketilidu; «yat ǝllǝrning waⱪti» toxⱪuqǝ, Yerusalem yat ǝllǝrning ayaƣ astida ⱪalidu» — «ǝllǝr» muxu yǝrdǝ Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrni kɵrsitidu. «Yat ǝllǝrning waⱪti» — Grek tilida «yat ǝllǝrning waⱪitliri». «Yat ǝllǝrning waⱪti toxⱪuqǝ» degǝn ibarǝ Yǝⱨudiy hǝlⱪi ahir zamanda ⱪaytidin Yerusalemda turidiƣanliⱪini wǝ Yerusalemni idarǝ ⱪilidiƣanliⱪini kɵrsitidu. Bu ibarǝ wǝ xundaⱪla bu babtiki baxⱪa bexarǝtlǝr üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 21:24 Rim. 11:25.

■ 21:25 Yǝx. 13:10; Əz. 32:7; Yo. 3:4; 3:15; Mat. 24:29; Mar. 13:24; Wǝⱨ. 6:12.

□ 21:26 «asmandiki küqlǝr lǝrzigǝ kelidu» — «asmandiki küqlǝr» bǝlkim asmandiki jisimlar (ⱪuyax, ay, yultuz ⱪatarliⱪlar)ni wǝ ⱨǝm asmanda Hudaning pǝrixtiliri bilǝn jǝng ⱪiliwatⱪan jin-xǝytanlarnimu kɵrsitixi mumkin.

■ 21:27 Dan. 7:10; Mat. 16:27; 24:30; 25:31; 26:64; Mar. 13:26; 14:62; Ros. 1:11; 2Tes. 1:10; Wǝⱨ. 1:7.

■ 21:28 Rim. 8:23.

■ 21:29 Mat. 24:32; Mar. 13:28.

□ 21:32 «bu alamǝtlǝrning ⱨǝmmisi ǝmǝlgǝ axurulmay turup, bu dǝwr ɵtmǝydu» — ǝgǝr tilƣa elinƣan alamǝt Yerusalemning wǝyran boluxiƣa (miladiyǝ 70-yili) (20-24-ayǝt) ⱪaritilƣan bolsa, undaⱪta «bu dǝwr» degǝn sɵz tǝbiiyki (1) Əysaning dǝwridǝ yaxap ɵtkǝn adǝmlǝrni kɵrsitidu. (2) ǝgǝr Mǝsiⱨning dunyaƣa ⱪaytip kelixigǝ (27-ayǝt) ⱪaritilƣan bolsa, «dǝwr» degǝn sɵz bǝlkim pütün Yǝⱨudiyǝ hǝlⱪini kɵrsitidu; (3) bu ayǝtlǝrdǝ eytilƣan wǝⱪǝlǝrning baxlinix dǝwridǝ yaxiƣanlarni kɵrsitidu. Xunga barliⱪ wǝⱪǝlǝr xu dǝwr iqidǝ yüz beridu, degǝnlik bolidu. Bizningqǝ (3)-xǝrⱨ aldi-kǝyni ayǝtlǝrgǝ ǝng bap kelidu.

□ 21:33 «Asman-zemin yoⱪilidu, biraⱪ mening sɵzlirim ⱨǝrgiz yoⱪalmaydu» — grek tili «asman-zemin ɵtidu, biraⱪ mening sɵzlirim ⱨǝrgiz ɵtmǝydu».

■ 21:33 Zǝb. 102:25-27; Yǝx. 51:6; Mat. 24:35; Ibr. 1:11.

□ 21:34 «xu küni üstünglarƣa tuyuⱪsiz qüxmisun» — «xu kün» Muⱪǝddǝs Kitabta daim degüdǝk Mǝsiⱨ dunyaƣa ⱪaytip kelidiƣan, insanlardin ⱨesab alidiƣan künni kɵrsitidu.

■ 21:34 Rim. 13:13; 1Tes. 5:6; 1Pet. 4:7.

■ 21:35 1Tes. 5:2; 2Pet. 3:10; Wǝⱨ. 3:3; 16:15.

□ 21:36 «yüz berix aldida turuwatⱪan bu ixlardin ɵzünglarni ⱪaqurup» — yaki «yüz berix aldida turuwatⱪan bu ixlardin ⱪutulup...». Əmdi etⱪadqilar bu dǝⱨxǝtlik wǝⱪǝlǝrdin ɵtüp ketǝmdu, yaki awwal elip ketilǝmdu? Bu muⱨim mǝsilǝ. Oⱪurmǝnlǝr muxu ayǝtning aldi-kǝynidiki sɵz-ayǝtlǝrgǝ ⱪarap ɵzliri bir hulasigǝ kelǝlǝydu. Biz baxⱪa yǝrlǝrdimu bu tema üstidǝ tohtalƣan («Tesalonikaliⱪlarƣa (2)»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ). «ⱨazir bolup layiⱪ ⱨesablinix üqün...» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ: «küqlǝndürülüxünglar üqün...» deyilidu.

■ 21:36 Mat. 24:42; 25:13; Mar. 13:33; Luⱪa 12:40; 1Tes. 5:6.

■ 21:37 Yⱨ. 8:2.

■ 22:1 Mis. 12:15; Mat. 26:2; Mar. 14:1.

□ 22:2 «...qünki ular hǝlⱪning ƣǝzipidin ⱪorⱪatti» — kaⱨinlar wǝ Tǝwrat ustazlirining hǝlⱪtin ⱪorⱪuxining sǝwǝbi, hǝlⱪning Mǝsiⱨni ⱪollaydiƣanliⱪidin; xunga ular uni biwasitǝ ɵltürǝlmǝy, bǝlki amal ⱪilip rimliⱪlar aldida Əysaƣa ǝrz ⱪilix arⱪiliⱪ ularning wasitisi bilǝn uni ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilmaⱪqi.

■ 22:2 Zǝb. 2:2; Yⱨ. 11:47; Ros. 4:27.

■ 22:3 Mat. 26:14; Mar. 14:10; Yⱨ. 13:27.

□ 22:7 «Əmdi petir nan ⱨeytining birinqi küni yetip kǝlgǝnidi» — «petir nan ⱨeyti» yǝttǝ kün ɵtküzülǝtti. Tunji küni «ɵtüp ketix bayrimi» (ibraniy tilida «pasha» ⱨeyti) idi. Bu küni, Yǝⱨudiylar ⱪoylarni ibadǝthaniƣa apirip soyup, andin ɵyidǝ petir nan bilǝn yǝytti («Mis.» 12:1-20, «Law.» 23:4-8ni kɵrüng).

■ 22:7 Mat. 26:17; Mar. 14:12,13.

□ 22:10 «mana u yǝrdǝ kozida su kɵtürüwalƣan bir ǝr kixi silǝrgǝ uqraydu» — Ⱪanaanda (Pǝlǝstindǝ) ǝr kixilǝr bügüngǝ ⱪǝdǝr adǝttǝ su kɵtürmǝydu.

■ 22:14 Mat. 26:20; Mar. 14:17.

□ 22:15 «tolimu intizarliⱪ bolup kǝlgǝnidim» — grek tilida «intizarliⱪ bilǝn intizar ⱪildim».

□ 22:16 «bu ⱨeyt ziyapitining ǝⱨmiyiti Hudaning padixaⱨliⱪida ǝmǝlgǝ axurulmiƣuqǝ, mǝn buningdin ⱪayta yemǝymǝn» — Tǝwrattiki barliⱪ ⱨeytlarning ⱨǝrbirining ɵzi bir bexarǝttur, ⱨǝmmisi Mǝsiⱨning padixaⱨliⱪida toluⱪ ǝmǝlgǝ axurulidu. «Lawiylar» 23-bab wǝ «Lawiylar»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

□ 22:18 «...üzüm xǝrbitidin ⱪǝt’iy iqmǝymǝn» — grek tilida «... üzüm telining mewisining xǝrbitidin ⱪǝt’iy iqmǝymǝn».

□ 22:19 «Meni ǝslǝp turux üqün buningdin yǝnglar» — grek tilida «meni ǝslǝp turux üqün bundaⱪ ⱪilinglar».

■ 22:19 Mat. 26:26; Mar. 14:22; 1Kor. 11:23,24.

□ 22:20 «tamaⱪtin keyinki jam» — «ɵtüp ketix ⱨeyt»tiki ziyapǝt daim bekitilgǝn alaⱨidǝ bir tǝrtip boyiqǝ ɵtküzilidu. «Tamaⱪtin keyinki jam» «üqinqi jam» bolidu. «Bu jamdiki xarab mening silǝr üqün tɵkülidiƣan ⱪenimda bolƣan yengi ǝⱨdidur» — Mǝsiⱨ eytⱪan bu «yengi ǝⱨdǝ» Yǝrǝmiya wǝ baxⱪa pǝyƣǝmbǝrlǝr arⱪiliⱪ Tǝwratta wǝdǝ ⱪilinƣan ajayp «yengi ǝⱨdǝ»dur («Yǝr.» 31:31-34 ⱨǝm «Əz.» 36:25-27ni, xundaⱪla Yǝrǝmiyadiki «ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng). Bu yengi ǝⱨdǝ «Mǝsiⱨning ⱪenididur» degǝnning intayin qongⱪur mǝnisi bardur, muxu ǝⱨdǝ Mǝsiⱨning pütün wujud-ⱨayatiƣa pütülgǝnlikini, xundaⱪla ǝⱨdini pütkül insaniyǝtkǝ yǝtküzüxkǝ bolƣan ⱪǝt’iy niyitini kɵrsitidu.

■ 22:21 Mat. 26:23; Mar. 14:18; Yⱨ. 13:21.

■ 22:22 Zǝb. 41:9; Yⱨ. 13:18; Ros. 1:6.

□ 22:25 «Əllǝrdiki padixaⱨlar ⱪol astidiki hǝlⱪ üstidin buyruⱪwazliⱪ ⱪilip idarǝ ⱪilidu, ularning üstidiki ⱨoⱪuⱪdarliri «hǝlⱪpǝrwǝr» dǝp atilidu» — xu qaƣda wǝ dunyaning pütkül tarihida «hǝlⱪpǝrwǝr» dǝp atalƣanlar ǝmǝliyǝttǝ «ismi bar, jismi yoⱪ»lardǝk «hǝlⱪpǝrwǝr»ning ǝksi bolidu, ǝlwǝttǝ. Mǝsiⱨning bu ixni kɵrsǝtkǝnliki, etiⱪadqilar ⱨǝtta muxundaⱪ abruynimu izdimǝsliki kerǝk, ⱨǝrⱪandaⱪ «abruypǝrǝslik» ⱪilixtin tolimu yiraⱪlixixi kerǝk, degǝnliktur, dǝp oylaymiz.

■ 22:25 Mat. 20:25; Mar. 10:42.

■ 22:26 Luⱪa 9:48; 1Pet. 5:3.

■ 22:27 Mat. 20:28; Yⱨ. 13:14; Fil. 2:7.

■ 22:29 Luⱪa 12:32.

□ 22:30 «Israilning on ikki ⱪǝbilisi üstidin ⱨɵküm qiⱪirisilǝr» — yaki «Israilning on ikki ⱪǝbilisi üstidin ⱨɵkümranliⱪ ⱪilisilǝr».

■ 22:30 Mat. 19:28; Wǝⱨ. 3:21.

□ 22:31 «Əy Simon, Simon!» — Muⱪǝddǝs Kitabta, birsining bir adǝmning ismini yaki bir jayning namini tǝkrar ikki ⱪetim qaⱪirixi uningƣa bolƣan qongⱪur meⱨir-muⱨǝbbitini ipadilǝp, uning ɵzigǝ ǝziz ikǝnlikini kɵrsitidu. «Xǝytan ⱨǝmminglarni huddi buƣday tasⱪiƣandǝk tasⱪap sinaxni tiligǝn» — «tiligǝn» degǝn bu sɵz Huda Xǝytanning tǝlipi boyiqǝ muxundaⱪ ⱪilixiƣa yol ⱪoyƣanliⱪini kɵrsitidu.

■ 22:31 1Pet. 5:8.

□ 22:34 «bügün horaz qilliƣuqǝ, sǝn «Uni tonumaymǝn» dǝp mǝndin üq ⱪetim tanisǝn» — «bügün» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Yǝⱨudiylar üqün «bu kün» «keqǝ» bilǝn baxlinidu. Mǝsiⱨ bu sɵzlǝrni keqidǝ eytidu. Xuning bilǝn u eytⱪan wǝⱪǝlǝr axu keqidǝ, tang atmayla yüz beridu. Grek tilida uning sɵzliri inkar xǝklidǝ ipadilinidu: «Sǝn bügün «uni tonumaymǝn» dǝp üq ⱪetim mǝndin tanmay turup horaz qillimaydu».

■ 22:34 Mat. 26:34; Mar. 14:30; Yⱨ. 13:38.

□ 22:35 «Silǝrni ⱨǝmyansiz, hurjunsiz wǝ kǝxsiz sǝpǝrgǝ ǝwǝtkinimdǝ silǝrning birǝr nǝrsǝnglar kǝm bolup ⱪalƣanmu?» — 9:3 wǝ 10:3-4ni kɵrüng.

■ 22:35 Mat. 10:9; Mar. 6:8; Luⱪa 9:3.

□ 22:36 «lekin ⱨazir ⱨǝr kimning ⱨǝmyani bolsa, uni alsun; xundaⱪ ⱨǝm hurjuni bolsa, uni alsun wǝ bir kimning ⱪiliqi bolmisa, qapinini setip birdin ⱪiliq alsun» — bu sirliⱪ ǝmma muⱨim sɵz toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

□ 22:37 «U jinayǝtqilǝr ⱪatarida sanilidu» — yaki «U asiyliⱪ ⱪilƣuqilar ⱪatarida sanilidu». Bu bexarǝt «Yǝx.» 53:12dǝ tepilidu. «mening toƣramdiki barliⱪ ixlar toluⱪ ǝmǝlgǝ axmay ⱪalmaydu» — «mening toƣramdiki barliⱪ ixlar» bolsa pǝⱪǝt Tǝwrattiki Mǝsiⱨni aldin’ala oquⱪ eytⱪan bexarǝtlǝr bolupla ⱪalmay, bǝlki Tǝwratta Mǝsiⱨni kɵrsitidiƣan barliⱪ buyrulƣan ⱪurbanliⱪlar, ǝmrlǝr, bǝlgilimilǝr ⱨǝmdǝ Tǝwratta hatirilǝngǝn barliⱪ tarihiy «bexarǝtlik wǝⱪǝlǝr»ni ɵz iqigǝ alidu.

■ 22:37 Yǝx. 53:12; Mar. 15:28.

□ 22:38 «I Rǝb, ⱪariƣin, bu yǝrdǝ ikki ⱪiliq bar ikǝn» — muxu hil «ⱪiliq» ⱪisⱪa bolup, yǝnǝ «piqaⱪ» ⱨesablanƣili bolidu. «Boldi, yetidu! — dedi Əysa ularƣa» — muxu ayǝt üstidǝ 37-ayǝt bilǝn «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 22:39 Mat. 26:36; Mar. 14:32; Yⱨ. 8:1; 18:1.

■ 22:41 Mat. 26:39; Mar. 14:35.

□ 22:42 «bu ⱪǝdǝⱨni mǝndin elip kǝtkǝysǝn» — «bu ⱪǝdǝⱨ» uning aldida turidiƣan azab-oⱪubǝtlǝrni kɵrsitidu. Tǝwratta «ⱪǝdǝⱨ» dǝl xu mǝnidǝ bolup, «Zǝb.» 75:8, «Yǝx.» 51:17, 22, «Yǝr.» 25:15 wǝ baxⱪa kɵp yǝrlǝrdǝ Hudaning ƣǝzipini bildüridu. Xunga Mǝsiⱨ muxu yǝrdǝ ⱨǝmmimizning gunaⱨlirini kɵtürüp, Hudaning ƣǝzipini iqixkǝ tǝyyar turidu.

■ 22:44 Yⱨ. 12:27; Ibr. 5:7.

■ 22:47 Mat. 26:47; Mar. 14:43; Yⱨ. 18:3.

□ 22:50 «...ulardin biri ⱪiliqini kɵtürüp, bax kaⱨinning qakiriƣa urup, ong ⱪuliⱪini xiliwǝtti» — bu namǝlum muhlis Petrus idi («Yuⱨ.» 18:10, «Mat.» 26:51, «Mar.» 14:71).

■ 22:50 Mat. 26:51; Mar. 14:47.

■ 22:52 Mat. 26:55; Mar. 14:48.

□ 22:53 «ⱨazir bu silǝrgǝ tǝwǝ bolƣan waⱪit-saǝttur wǝ ⱪarangƣuluⱪning ⱨɵküm sürüxidur» — «ⱪarangƣuluⱪning ⱨɵküm sürüxidur» — demǝk, xu qaƣda Huda Xǝytanning küq-ⱪudritini, uning Ɵzigǝ wǝ Mǝsiⱨigǝ bolƣan nǝpritini bax kaⱨinlar wǝ baxⱪa ⱨɵkümdarlardin ibarǝt xu rǝzil adǝmlǝr arⱪiliⱪ namayan ⱪilixiƣa yol ⱪoyƣanidi. «1Kor.» 2:8»ni kɵrüng.

■ 22:54 Mat. 26:57; Mar. 14:53; Yⱨ. 18:12,24.

■ 22:55 Mat. 26:69; Mar. 14:54,66; Yⱨ. 18:16,25.

□ 22:59 «Dǝrⱨǝⱪiⱪǝt, bu ⱨǝm uning bilǝn billǝ idi; qünki umu Galiliyǝliktur» — muxu kixi Petrusning Galiliyǝlik ikǝnlikini bǝlkim uning tǝlǝppuzi yaki bolmisa yǝrlik kiyim-keqikidin bilip yǝtkǝn bolsa kerǝk.

■ 22:61 Mat. 26:34,75; Mar. 14:72; Yⱨ. 13:38; 18:27.

■ 22:63 Ayup 16:10; Yǝx. 50:6; Mat. 26:67; Mar. 14:6; Yⱨ. 19:3.

■ 22:66 Zǝb. 2:2; Mat. 27:1; Mar. 15:1; Yⱨ. 18:28.

□ 22:69 «Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirning ong yenida...» — grek tilida «Hudaning ⱪudritining ong tǝripidǝ». «Zǝb.», 110:1ni kɵrüng. Zǝburdiki bu bexarǝtlik sɵzlǝr Mǝsiⱨni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ. Ular ɵzliri Əysani sotlawatimiz, dǝp oylatti, lekin ǝmǝliyǝttǝ u Insan’oƣli bolup ahir berip ularning sotqisi bolidu.

■ 22:69 Dan. 7:9; Mat. 16:27; 24:30; 25:31; 26:64; Mar. 14:62; Ros. 1:11; 1Tes. 1:10; Wǝⱨ. 1:7.

□ 22:70 «Degininglardǝk mǝn xudurmǝn!» — «degininglardǝk» grek tilida bu sɵzning «Xundaⱪ, lekin ǝmǝliyǝt dǝl silǝrning oyliƣininglardǝk ǝmǝs» degǝn puriⱪi qiⱪidu.

□ 22:71 «Əmdi baxⱪa guwaⱨqiliⱪning bizgǝ nemǝ ⱨajiti? Qünki ɵzimiz uning ɵz aƣzidin qiⱪⱪinini angliduⱪ!» — ularning Mǝsiⱨgǝ ⱪaratⱪan ǝrz-xikayiti: — «Hudaning Oƣlimǝn» degining «kupurluⱪ ⱪilƣining», degǝndin ibarǝt idi. Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ ⱨǝⱪiⱪiy «kupurluⱪ ⱪilƣuqi» ɵlümgǝ mǝⱨkum boluxi kerǝk. Xunga Mǝsiⱨ ɵzi eytⱪandin keyin ularƣa «baxⱪa guwaⱨliⱪ» kerǝk bolmidi! Ⱨalbuki, Yǝⱨudiy hǝlⱪi ɵzlirining ǝmǝs, bǝlki Rim imperiyǝsining ⱪanuni astida turƣaqⱪa, Əysani ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilix üqün Rim ⱨakimiyiti aldida baxⱪa birǝr ǝrz-xikayǝtni tepixi kerǝk. Bu tɵwǝndiki babta (23:2) kɵrünidu.

■ 23:1 Mat. 27:2; Mar. 15:1; Yⱨ. 18:28.

□ 23:2 «Ⱪǝysǝr» — Rim imperatori. «...hǝlⱪimizni azdurup wǝ ⱪutritip, Ⱪǝysǝrgǝ baj-seliⱪ tapxuruxni tosⱪan bu adǝmni bayⱪap uni tuttuⱪ» — «(u) Ⱪǝysǝrgǝ baj-seliⱪ tapxuruxni tosⱪan» degǝn xikayǝt yalƣan, ǝlwǝttǝ. 20:20-26ni kɵrüng. Xikayǝt «siyasiy jǝⱨǝttiki» bolup, üq ⱪisimni ɵz iqigǝ alidu: (1) u hǝlⱪni ⱪutritiwatidu, «ammiwiy tǝrtip»ni buzdi; (2) hǝlⱪning baj-seliⱪ berixigǝ yol ⱪoymidi; (3) ɵzini padixaⱨ dǝp elan ⱪildi (demǝk, Rim imperatoriƣa ⱪarxi qiⱪⱪan).

■ 23:2 Mat. 17:25; 22:21; Mar. 12:17; Luⱪa 20:25; Ros. 17:7; Rim. 13:7.

□ 23:3 «Pilatus uningdin: — Sǝn Yǝⱨudiylarning padixaⱨimusǝn? — dǝp soridi. U: — Eytⱪiningdǝk, — dǝp jawab bǝrdi» — «Eytⱪiningdǝk» grek tilida bu sɵzning «Xundaⱪ, lekin ǝmǝliyǝt dǝl sening oyliƣiningdǝk ǝmǝs» degǝn puriⱪi qiⱪidu.

■ 23:3 Mat. 27:11; Mar. 15:2; Yⱨ. 18:33.

■ 23:7 Luⱪa 3:1.

■ 23:8 Luⱪa 9:7.

■ 23:12 Ros. 4:27.

■ 23:13 Mat. 27:23; Mar. 15:14; Yⱨ. 18:38; 19:4.

□ 23:15 «Ⱨerodmu tapmidi» — yaki «Ⱨerod uni (bizgǝ) ⱪayturuwetiptu».

□ 23:16 «Xunga mǝn uni jazalap, andin ⱪoyup berimǝn» — bu «jazalax» bǝlkim ⱪamqilax bolatti. Bu sɵzlǝr oⱪurmǝnlǝrgǝ ƣǝlitǝ tuyulixi mumkin. Birawda jinayǝt bolmisa, nemixⱪa uni jazalaydu? Mundaⱪ adalǝtsizlik Rim imperiyǝsi tüzümidǝ bǝk kɵp idi. Ular deloni sürüxtǝ ⱪilƣandimu adǝmni ⱪamqilaytti («Ros.» 22:24ni kɵrüng). Lekin muxu yǝrdǝ Pilatusning Əysani mundaⱪ «ⱪamqilaymǝn» deyixining mǝⱪsiti pǝⱪǝt Yǝⱨudiy qonglarni bir az razi ⱪilixtin ibarǝt idi, halas.

■ 23:17 Mat. 27:15; Mar. 15:6; Yⱨ. 18:39.

■ 23:18 Ros. 3:14.

□ 23:22 «xuning üqün mǝn uni jazalap, ⱪoyup berimǝn» — 16-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

■ 23:24 Mat. 27:26; Mar. 15:15; Yⱨ. 19:16.

□ 23:26 «Wǝ ular uni elip ketiwatⱪanda, yolda Kurini xǝⱨirilik Simon isimlik bir kixi sǝⱨradin keliwatatti; ular uni tutuwelip, krestni uningƣa kɵtürgüzüp, Əysaning kǝynidin mangdurdi» — baxⱪa Injil bayanliridin bilimizki, buning sǝwǝbi Əysaning ⱨalsirap kǝtkǝnlikidin idi «Mat.» 27:32, «Mar.» 15:21 wǝ izaⱨatlarni kɵrüng.

□ 23:30 «Xu qaƣda kixilǝr taƣlarƣa: «Üstimizgǝ ɵrül!», dɵnglüklǝrgǝ: «üstimizni yap!» dǝp nida ⱪilixidu» — Hudaning ƣǝzipi xunqǝ dǝⱨxǝtlik boliduki, kixilǝr uningdin ⱪeqix üqün ⱨǝrⱪanqǝ ⱪorⱪunqliⱪ amal-qarǝ bolsimu, halaydu. «Ⱨox.» 10:8 wǝ «Wǝⱨiy» 6:16ni kɵrüng.

■ 23:30 Yǝx. 2:19; Ⱨox. 10:8; Wǝⱨ. 6:16; 9:6.

□ 23:31 «Qünki adǝmlǝr yapyexil dǝrǝhkǝ xundaⱪ ixlarni ⱪilƣan yǝrdǝ, ⱪurup kǝtkǝn dǝrǝhkǝ nemǝ ixlar bolar?!» — bu sirliⱪ bexarǝt bǝlkim: «Mǝn gunaⱨsiz, meⱨriban bolup Hudaning jaza ⱪoralliri bolƣan qǝtǝlliklǝrning ⱪolida xunqǝ kɵp azab tartⱪan yǝrdǝ, kǝlgüsidǝ silǝrdǝk gunaⱨⱪa patⱪanlarni ular ⱪandaⱪ jazalar?» degǝndǝk.

■ 23:31 Yǝr. 25:29; 1Pet. 4:17.

■ 23:32 Yⱨ. 19:18.

□ 23:33 ««bax sɵngǝk» dǝp atalƣan jay» — «bax sɵngǝk» grek tilida «Kalwariy», ibraniy tilida «Golgota».

■ 23:33 Mat. 27:33,38; Mar. 15:22; Yⱨ. 19:18.

■ 23:34 Zǝb. 22:18; Mat. 27:35; Mar. 15:24; Yⱨ. 19:23; Ros. 7:60; 1Kor. 4:12.

□ 23:38 «Uning üstidiki tahtayƣa grekqǝ, latinqǝ wǝ ibraniyqǝ ⱨǝrplǝr bilǝn: «Bu kixi Yǝⱨudiylarning Padixaⱨidur» dǝp yezip ⱪoyulƣanidi» — rimliⱪlar bu sɵzlǝrni Əysani mǝshirǝ ⱪilix üqün yazƣan, ǝlwǝttǝ. Xübⱨisizki, Pilatus bu arⱪiliⱪ Yǝⱨudiylarnimu mǝshirǝ ⱪilmaⱪqi yaki ǝyiblimǝkqi bolƣan; biraⱪ Huda bolsa bu arⱪiliⱪ ⱨǝⱪiⱪiy ǝⱨwalni kɵrsǝtkǝn («Yuⱨ.» 19:19-22ni, «Zǝb.» 76:10ni kɵrüng).

■ 23:38 Mat. 27:37; Mar. 15:26; Yⱨ. 19:19.

□ 23:43 «Bǝrⱨǝⱪ, mǝn sanga eytayki, bügün sǝn mǝn bilǝn billǝ jǝnnǝttǝ bolisǝn» — Rǝbning: «sǝn «bügün» mǝn bilǝn billǝ jǝnnǝttǝ bolisǝn» degǝn muxu sɵzi bǝzilǝrning: «Əysa ɵlgǝndin keyin dozahⱪa qüxkǝn» degǝn bid’ǝt tǝlimining tolimu hata ikǝnlikini kɵrsitidu. Biz «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ bu toƣruluⱪ azraⱪ tohtilimiz.

□ 23:44 «altinqi saǝt... toⱪⱪuzinqi saǝt» — «altinqi saǝt» qüx bolup, «toⱪⱪuzinqi saǝt» qüxtin keyin saǝt üq. Yǝⱨudiylar waⱪitni ǝtigǝn saǝt altidin baxlap ⱨesablaytti (mǝsilǝn, ularda «birinqi saǝt» bizdǝ saǝt yǝttǝ bolatti).

■ 23:44 Mat. 27:45; Mar. 15:33.

□ 23:45 «ibadǝthanining pǝrdisi tosattin otturisidin yirtilip ikki parqǝ bolup kǝtti» — «Mat.» 27:51diki izaⱨatni kɵrüng.

■ 23:45 Mat. 27:51; Mar. 15:38.

□ 23:46 «Əysa... tiniⱪi tohtap, jan üzdi» — yaki «Əysa... roⱨini qiⱪardi». Grek tilida «roⱨ» wǝ «tiniⱪ» bir sɵz bilǝn ipadilinidu. «Zǝb.» 31:5ni kɵrüng. Muxu ayǝttiki birinqi «ⱪattiⱪ awaz bilǝn nida ⱪilix»i bǝlkim «Yuⱨ.» 19:30dǝ hatirilǝngǝn.

■ 23:46 Zǝb. 31:5; Mat. 27:50; Mar. 15:37; Yⱨ. 19:30; Ros. 7:59.

■ 23:47 Mat. 27:54; Mar. 15:39.

■ 23:50-51 Mat. 27:57; Mar. 15:43; Yⱨ. 19:38.

■ 23:53 Mat. 12:40; 26:12; 27:59; Mar. 15:46; Yǝx.53:9

□ 23:54 «Bu «tǝyyarliⱪ küni» bolup, xabat küni yeⱪinlixip ⱪalƣanidi» — «tǝyyarliⱪ küni» xabat küni (dǝm elix küni, xǝnbǝ küni)ning ⱨarpa künidur. Dǝm elix künidǝ kixilǝrning «ix ⱪilmasliⱪ»i üqün ⱨarpa künidǝ tamaⱪ etilixi wǝ baxⱪa kerǝklik hizmǝtlǝrni aldin’ala ⱪiliwelixi kerǝk idi — xunga aldinⱪi küni «tǝyyarliⱪ küni» dǝp atilatti. Tǝwrat kalendari boyiqǝ «petir nan ⱨeyti»ningmu birinqi küni («Nisan», yǝni 1-ayning -15-küni) «xabat küni» dǝp ⱨesablinixi kerǝk idi («Law.» 23:6-7). Xunga uning ⱨarpa künimu «tǝyyarliⱪ küni» dǝp atilatti. Bu «Nisan» ayning 14-küni idi. Xabat küni Yǝⱨudiylar arisida ⱨǝptining barliⱪ künlirigǝ ohxaxla kǝqⱪurun baxlinidu.

■ 23:55 Luⱪa 8:2.

□ 23:56 «ayallar ǝtirlǝr wǝ hux puraⱪliⱪ buyumlarni tǝyyar ⱪildi» — «buyumlar» — yaki «mǝlⱨǝmlǝr». Bu buyumlarning ixlitilixining mǝⱪsiti jǝsǝtning üstigǝ qeqip uning qirip ketixini astilitixtin ibarǝt idi.

□ 24:1 «ⱨǝptining birinqi küni» — yaki «xabattin keyinki kün», yǝni yǝkxǝnbǝ. Baxⱪa birhil tǝrjimisi ««Ⱨǝptilǝr»ning birinqi küni». «Petir nan ⱨeyti»din «orma ⱨeyti»ƣiqǝ 7 ⱨǝptǝ, yǝni 49 kün sanilixi kerǝk. Bu waⱪit «ⱨǝptilǝr» dǝp atilidu, «orma ⱨeyti» bǝzidǝ «ⱨǝptilǝr ⱨeyti» dǝpmu atilidu.

■ 24:1 Mat. 28:1; Mar. 16:1; Yⱨ. 20:1.

□ 24:4 «nur qaⱪnap turidiƣan kiyimlǝrni kiygǝn ikki zat» — «ikki zat» grek tilida «ikki ǝr kixi». Bular pǝrixtilǝr bolsa kerǝk.

■ 24:6-7 Mat. 16:21; 17:22; 20:18; Mar. 8:31; 9:31; 10:33; Luⱪa 9:22; 18:31.

■ 24:8 Yⱨ. 2:22.

■ 24:9 Mat. 28:8; Mar. 16:10.

■ 24:12 Yⱨ. 20:3, 6.

□ 24:13 «on bir qaⱪirim» — grek tilida «atmix stadiyon» — bir stadiyon tǝhminǝn 185 metr kelidu.

■ 24:13 Mar. 16:12.

■ 24:15 Mat. 18:20; Luⱪa 24:36.

■ 24:19 Luⱪa 7:16; Yⱨ. 4:19; 6:14.

□ 24:21 «Biz ǝslidǝ uni Israilƣa ⱨǝmjǝmǝt bolup azad ⱪilidiƣan zat ikǝn, dǝp ümid ⱪilƣaniduⱪ» — «ⱨǝmjǝmǝt-azad ⱪilƣuqi» yaki «ⱨǝmjǝmǝt-ⱪutⱪuzƣuqi» toƣruluⱪ «Ayup» 19:25 wǝ izaⱨat, xundaⱪla «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng.

■ 24:21 Ros. 1:6.

■ 24:22 Mat. 28:8; Mar. 16:10; Yⱨ. 20:18.

■ 24:26 Yǝx. 50:6; 53:5; Fil. 2:7; Ibr. 12:2; 1Pet. 1:11.

■ 24:27 Yar. 3:15; 22:18; 26:4; 49:10; Ⱪan. 18:15; Zǝb. 132:11; Yǝx. 7:14; 9:5; 40:10; Yǝr. 23:5; 33:14; Əz. 34:23; 37:24-25; Dan. 9:24; Mik. 7:20.

■ 24:29 Yar. 19:3; Ros. 16:15; Ibr. 13:2.

□ 24:30 «u ular bilǝn dastihanda olturƣanda, nanni ⱪoliƣa elip, Hudaƣa tǝxǝkkür eytti, andin nanni oxtup ularƣa tutti» — «nan oxtux» adǝttǝ buni meⱨman ǝmǝs, bǝlki saⱨibhana ⱪilixi kerǝk idi.

□ 24:33-34 «ular xu ⱨaman turup Yerusalemƣa ⱪaytip kǝldi» — grek tilida «ular xu saǝttila turup Yerusalemƣa ⱪaytip kǝldi».

□ 24:36 «Silǝrgǝ aman-hatirjǝmlik bolƣay!» — ibraniy tilida «xalom ǝlǝykum», ǝrǝb tilida «ǝssalamuǝlǝykum» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 24:36 Mar. 16:14; Yⱨ. 20:19; 1Kor. 15:5.

■ 24:41 Yⱨ. 21:10.

■ 24:44 Mat. 16:21; 17:22; 20:18; Mar. 8:31; 9:31; 10:33; Luⱪa 9:22; 18:31; 24:6.

■ 24:46 Zǝb. 16:10; 22:6. 22; Ros. 17:3.

■ 24:47 Ros. 13:38; 1Yuⱨa. 2:12.

□ 24:49 «mǝn Atamning wǝdǝ ⱪilƣinini wujudunglarƣa ǝwǝtimǝn» — «Atamning wǝdǝ ⱪilƣini» Ɵzining Muⱪǝddǝs Roⱨi. Huda ularni «ⱪudrǝt bilǝn kiygüzidu». «Lekin silǝr yuⱪiridin qüxidiƣan küq-ⱪudrǝt bilǝn kiygüzülgüqǝ, xǝⱨǝrdǝ kütüp turunglar» — «xǝⱨǝr» — Yerusalem.

■ 24:49 Yⱨ. 14:26; 15:26; 16:7; Ros. 1:4.

■ 24:50 Ros. 1:12.

■ 24:51 Mar. 16:19 Ros. 1:9.

□ 24:53 «...wǝ xundaⱪ boldiki, u ularni bǝrikǝtligǝndǝ u ulardin ayrilip asmanƣa kɵtürüldi... ular ⱨǝrdaim ibadǝthanida turup Hudaƣa xükür-sana oⱪuxup turdi» — bu 36-53-ayǝtlǝrgǝ ⱪariƣanda, bu Mǝsiⱨning muhlisliriƣa ahirⱪi kɵrünüxi idi. Biraⱪ uning tirilixini bayan ⱪilidiƣan baxⱪa hatirilǝr bilǝn selixturƣanda, bu birinqi yǝkxǝnbidiki kɵrünüxtin keyin Əysa yǝnǝ birnǝqqǝ ⱪetim muhlisliriƣa ayan boldi. Luⱪaning bu hatirisi Əysaning muhlislarƣa birinqi künidiki kɵrünixliridin biraⱪla ⱪiriⱪinqi künidiki kɵrünüxigǝ atlap ɵtkǝn bolsa kerǝk (45-ayǝttǝ yaki 50-ayǝttǝ «atlap ɵtidu»). Xunga Injildiki «tɵt bayan»da ⱨeqⱪandaⱪ zit yǝrlǝr yoⱪ, dǝp ⱪaraymiz. «Luⱪa»ning dawami «Rosullarning paaliyǝtliri»dur, ǝlwǝttǝ.

Yuⱨanna

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

Yuⱨanna

1

«Yuⱨanna bayan ⱪilƣan hux hǝwǝr» •••• Əysa Mǝsiⱨning ǝyni salaⱨiyiti — «Hudaning Kalami»dur

1 Muⱪǝddǝmdǝ «Kalam» bar idi; Kalam Huda bilǝn billǝ idi ⱨǝm Kalam Huda idi.□  ■ 2 U muⱪǝddǝmdǝ Huda bilǝn billǝ idi.■ 3 U arⱪiliⱪ barliⱪ mǝwjudatlar yaritildi wǝ barliⱪ yaritilƣanlarning ⱨeqbiri uningsiz yaritilƣan ǝmǝs.□  ■ 4 Uningda ⱨayatliⱪ bar idi wǝ xu ⱨayatliⱪ insanlarƣa nur elip kǝldi.□  ■ 5 Wǝ nur ⱪarangƣuluⱪta parlaydu wǝ ⱪarangƣuluⱪ bolsa nurni ⱨeq besip qüxǝligǝn ǝmǝs.□  ■

6 Bir adǝm Hudadin kǝldi. Uning ismi Yǝⱨya idi.□  ■ 7 U guwaⱨliⱪ berix üqün, yǝni ⱨǝmmǝ insan ɵzi arⱪiliⱪ ixǝndürülsun, dǝp nurƣa guwaⱨqi boluxⱪa kǝlgǝnidi. 8  Yǝⱨyaning ɵzi xu nur ǝmǝs, bǝlki pǝⱪǝt xu nurƣa guwaⱨliⱪ berixkǝ kǝlgǝnidi.

9 Ⱨǝⱪiⱪiy nur, yǝni pütkül insanni yorutⱪuqi nur dunyaƣa keliwatⱪanidi.□  ■ 10 U dunyada bolƣan wǝ dunya u arⱪiliⱪ barliⱪⱪa kǝltürülgǝn bolsimu, lekin dunya uni tonumidi. ■ 11 U ɵziningkilǝrgǝ kǝlgǝn bolsimu, biraⱪ uni ɵz hǝlⱪi ⱪobul ⱪilmidi. □ 12 Xundaⱪtimu, u ɵzini ⱪobul ⱪilƣanlar, yǝni ɵz namiƣa etiⱪad ⱪilƣanlarning ⱨǝmmisigǝ Hudaning pǝrzǝnti bolux ⱨoⱪuⱪini ata ⱪildi. ■ 13 Uni ⱪobul ⱪilƣan muxular ya ⱪandin, ya ǝtlǝrdin, ya insan iradisidin ǝmǝs, bǝlki Hudadin tɵrǝlgǝn bolidu.□

14 Kalam insan boldi ⱨǝm arimizda makanlaxti wǝ biz uning xan-xǝripigǝ ⱪariduⱪ; u xan-xǝrǝp bolsa, Atining yenidin kǝlgǝn, meⱨir-xǝpⱪǝt wǝ ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ tolƣan birdinbir yeganǝ Oƣliningkidur. □  ■ 15 (Yǝⱨya uningƣa guwaⱨliⱪ berip: — Mana, mǝn silǝrgǝ: «Mǝndin keyin kǝlgüqi mǝndin üstündur, qünki u mǝn dunyaƣa kelixtin burunla bolƣanidi» deginim dǝl muxu kixidur! — dǝp jar ⱪildi) □  ■ 16 Qünki ⱨǝmmimiz uningdiki tolup taxⱪanlardin iltipat üstigǝ iltipat alduⱪ.□  ■

17 Qünki Tǝwrat ⱪanuni Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ yǝtküzülgǝnidi; lekin meⱨir-xǝpⱪǝt wǝ ⱨǝⱪiⱪǝt Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ yǝtküzüldi. □  ■ 18 Hudani ⱨeqkim kɵrüp baⱪⱪan ǝmǝs; biraⱪ Atining ⱪuqiⱪida turƣuqi, yǝni birdinbir Oƣul Uni ayan ⱪildi.□  ■

Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrning guwaⱨliⱪi

Mat. 3:1-12; Mar. 1:2-8; Luⱪa 3:15-17

19 Yerusalemdiki Yǝⱨudiylar Yǝⱨyadin «Sǝn kimsǝn?» dǝp sürüxtǝ ⱪilixⱪa kaⱨinlar bilǝn Lawiylarni uning yeniƣa ǝwǝtkǝndǝ, uning ularƣa jawabǝn bǝrgǝn guwaⱨliⱪi mundaⱪ idi:  □  ■

20 U etirap ⱪilip, ⱨeq ikkilǝnmǝy: — «Mǝn Mǝsiⱨ ǝmǝsmǝn» — dǝp eniⱪ etirap ⱪildi.□  ■

21 Ular uningdin:

— Undaⱪta ɵzüng kim bolisǝn? Ilyas pǝyƣǝmbǝrmusǝn? — dǝp soridi.

— Yaⱪ, mǝn u ǝmǝsmǝn, — dedi u.

— Əmisǝ, sǝn ⱨeliⱪi pǝyƣǝmbǝrmusǝn? — dǝp soridi ular.

U yǝnǝ: — Yaⱪ! — dedi.□

22 Xunga ular uningdin:

— Undaⱪta, sǝn zadi kim bolisǝn? Bizni ǝwǝtkǝnlǝrgǝ jawab beriximiz üqün, bizgǝ eytⱪin, ɵzüng toƣruluⱪ nemǝ dǝysǝn? — dǝp soridi.

23 Yǝⱨya mundaⱪ jawab bǝrdi:

— Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr burun eytⱪandǝk, qɵldǝ «Rǝbning yolini tüz ⱪilinglar» dǝp towlaydiƣan awazdurmǝn!□  ■

24-25 Əmdi Yerusalemdin ǝwǝtilgǝnlǝr Pǝrisiylǝrdin idi. Ular yǝnǝ Yǝⱨyadin:

— Sǝn ya Mǝsiⱨ, ya Ilyas yaki ⱨeliⱪi pǝyƣǝmbǝr bolmisang, nemǝ dǝp kixilǝrni suƣa qɵmüldürisǝn? — dǝp soridi.□
  ■

26 Yǝⱨya ularƣa mundaⱪ dǝp jawab bǝrdi:

— Mǝn kixilǝrni suƣila qɵmüldürimǝn, lekin aranglarda turƣuqi silǝr tonumiƣan birsi bar; ■ 27 u mǝndin keyin kǝlgüqi bolup, mǝn ⱨǝtta uning kǝxining boƣⱪuqini yexixkimu layiⱪ ǝmǝsmǝn!

28 Bu ixlar Iordan dǝryasining xǝrⱪiy ⱪetidiki Bǝyt-Aniya yezisida, yǝni Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝr kixilǝrni suƣa qɵmüldürüwatⱪan yǝrdǝ yüz bǝrgǝnidi.

Hudaning ⱪozisi

29 Ətisi, Yǝⱨya Əysaning ɵzigǝ ⱪarap keliwatⱪanliⱪini kɵrüp mundaⱪ dedi:

— Mana, pütkül dunyaning gunaⱨlirini elip taxlaydiƣan Hudaning ⱪozisi! □  ■ 30 Mana, mǝn silǝrgǝ: «Mǝndin keyin kǝlgüqi birsi bar, u mǝndin üstündur, qünki u mǝn dunyada boluxtin burunla bolƣanidi» deginim dǝl muxu kixidur! □ 31 Mǝn burun uni bilmisǝmmu, lekin uni Israilƣa ayan bolsun dǝp, kixilǝrni suƣa qɵmüldürgili kǝldim.

32 Yǝⱨya yǝnǝ guwaⱨliⱪ berip mundaⱪ dedi:

— Mǝn Roⱨning pahtǝk ⱨalitidǝ asmandin qüxüp, uning üstigǝ ⱪonƣanliⱪini kɵrdüm. □  ■ 33 Mǝn ǝslidǝ uni bilmigǝnidim; lekin meni kixilǝrni suƣa qɵmüldürüxkǝ Əwǝtküqi manga: «Sǝn Roⱨning qüxüp, kimning üstigǝ ⱪonƣanliⱪini kɵrsǝng, u kixilǝrni Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa qɵmüldürgüqi bolidu!» degǝnidi. □ 34 Mǝn dǝrwǝⱪǝ xu ixni kɵrdüm, xunga uning ⱨǝⱪiⱪǝtǝn Hudaning Oƣli ikǝnlikigǝ guwaⱨliⱪ bǝrdim!□

Əysaning dǝslǝpki muhlisliri

35 Ətisi, Yǝⱨya ikki muhlisi bilǝn yǝnǝ xu yǝrdǝ turatti. 36 U u yǝrdin mengip ketiwatⱪan Əysani kɵrüp:

— Ⱪaranglar! Hudaning ⱪozisi! — dedi.■ 37 Uning bu sɵzini angliƣan ikki muhlis Əysaning kǝynidin mengixti. 38 Əysa kǝynigǝ burulup, ularning ǝgixip keliwatⱪinini kɵrüp ulardin:

— Nemǝ izdǝysilǝr? — dǝp soridi.

Ular:

— Rabbi (bu ibraniyqǝ sɵz bolup, «ustaz» degǝn mǝnidǝ), ⱪǝyǝrdǝ turisǝn? — dedi.

39 — Berip kɵrünglar, — dedi u. Xuning bilǝn, ular berip uning ⱪǝyǝrdǝ turidiƣanliⱪini kɵrdi wǝ u küni uning bilǝn billǝ turdi (bu waⱪit xu künning oninqi saiti idi).□

40 Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrning yuⱪiriⱪi sɵzini anglap, Əysaning kǝynidin mangƣan ikkiylǝnning biri Simon Petrusning inisi Andriyas idi. 41 Andriyas awwal ɵz akisi Simonni tepip, uningƣa:

— Biz «Mǝsiⱨ»ni taptuⱪ! — dedi («Mǝsiⱨ» ibraniyqǝ sɵz bolup, grek tilida «Hristos» dǝp tǝrjimǝ ⱪilinidu) □ 42 wǝ akisini Əysaning aldiƣa elip bardi. Əysa uningƣa ⱪarap:

Sǝn Yunusning oƣli Simon; buningdin keyin «Kifas» dǝp atilisǝn, — dedi (mǝnisi «tax»tur).□  ■

Filip wǝ Nataniyǝlning qaⱪirtilixi

43 Ətisi, Əysa Galiliyǝ ɵlkisigǝ yol almaⱪqi idi. U Filipni tepip, uningƣa:

— Manga ǝgixip mang! — dedi 44 (Filip Bǝyt-Saidaliⱪ bolup, Andriyas bilǝn Petrusning yurtdixi idi). ■ 45 Filip Nataniyǝlni tepip, uningƣa:

— Musa pǝyƣǝmbǝr Tǝwratta wǝ baxⱪa pǝyƣǝmbǝrlǝrmu yazmilirida bexarǝt ⱪilip yazƣan zatni taptuⱪ. U bolsa Yüsüpning oƣli Nasarǝtlik Əysa ikǝn! — dedi.□  ■

46 Biraⱪ Nataniyǝl:

— Nasarǝt degǝn jaydin yahxi birnemǝ qiⱪamdu?! — dedi.

Kelip kɵrüp baⱪ! — dedi Filip.

47 Əysa Nataniyǝlning ɵzining aldiƣa keliwatⱪanliⱪini kɵrüp, u toƣruluⱪ:

— Mana, iqidǝ ⱪilqǝ ⱨiylǝ-mikrisi yoⱪ ⱨǝⱪiⱪiy bir Israilliⱪ! — dedi.

48 Nataniyǝl: — Meni ⱪǝyerimdin bilding? — dǝp soridi.

Əysa uningƣa jawab berip: — Filip seni qaⱪirixtin awwal, sening ǝnjür dǝrihining tüwidǝ olturƣanliⱪingni kɵrgǝnidim, — dedi.

49 Nataniyǝl jawabǝn: — Ustaz, sǝn Hudaning Oƣli, Israilning Padixaⱨisǝn! — dedi.□

50 Əysa uningƣa jawabǝn:

— Seni ǝnjür dǝrihining tüwidǝ kɵrgǝnlikimni eytⱪanliⱪim üqün ixiniwatamsǝn? Buningdinmu qong ixlarni kɵrisǝn! — dedi 51 wǝ yǝnǝ:

— Bǝrⱨǝⱪ, bǝrⱨǝⱪ silǝrgǝ eytip ⱪoyayki, silǝr asmanlar eqilip, Hudaning pǝrixtilirining Insan’oƣlining üstidin qiⱪip-qüxüp yüridiƣanliⱪini kɵrisilǝr! — dedi.□  ■

2

Kana yezisidiki toy ziyapiti

1 Üqinqi küni, Galiliyǝdiki Kana yezisida bir toy boldi. Əysaning anisi Mǝryǝm u yǝrdǝ idi 2 ⱨǝm Əysa wǝ uning muhlislirimu toyƣa tǝklip ⱪilinƣanidi.

3 Toyda xarab tügǝp ⱪalƣanda, Əysaning anisi uningƣa:

— Ularning xarabliri tügǝp ⱪaptu, — dedi.□

4 Əysa uningƣa: — Hanim, mening sǝn bilǝn nemǝ karim? Mening waⱪti-saitim tehi kǝlmidi, — dedi.□

5 Anisi qakarlarƣa:

— U silǝrgǝ nemǝ ⱪil desǝ, xuni ⱪilinglar, — dedi.

6 Əmdi xu yǝrdǝ Yǝⱨudiylarning taⱨarǝt aditi boyiqǝ ixlitilidiƣan, ⱨǝrbirigǝ ikki-üq tungdin su siƣidiƣan altǝ tax küp ⱪoyulƣanidi.□

7 Əysa qakarlarƣa:

— Küplǝrgǝ su toldurunglar, — dedi.

Ular küplǝrni aƣziƣiqǝ tolduruxti. 8 Andin u ularƣa yǝnǝ:

— Əmdi buningdin usup toy baxⱪurƣuqiƣa beringlar, — dedi.

Ular uni apirip bǝrdi.

9 Toy baxⱪurƣuqi xarabⱪa aylandurulƣan sudin tetip kɵrgǝndǝ (u uning ⱪǝyǝrdin kǝltürülgǝnlikini bilmidi, ǝmma buni su toxuƣan qakarlar bilǝtti) toy baxⱪurƣuqi toyi boluwatⱪan yigitni qaⱪirip, 10 uningƣa:

— Ⱨǝrbir toy ⱪilƣuqi yahxi xarabni toyning bexida ⱪuyidu, andin meⱨmanlar ⱪanƣuqǝ iqkǝndin keyin, naqirini ⱪuyidu. Əjǝba, sǝn yahxi xarabni muxu qaƣⱪiqǝ saⱪlapsǝn! — dedi.

11 Bu bolsa, Əysa kɵrsǝtkǝn mɵjizilik alamǝtlǝrning dǝslǝpkisi bolup, Galiliyǝning Kana yezisida kɵrsitilgǝnidi. Buning bilǝn u ɵzining xan-xǝripini ayan ⱪildi, wǝ uning muhlisliri uningƣa etiⱪad ⱪildi. □ 12 Bu ixtin keyin u, anisi, iniliri wǝ muhlisliri bilǝn Kǝpǝrnaⱨum xǝⱨirigǝ qüxüp, u yǝrdǝ birnǝqqǝ kün turdi.

Soda-setiⱪ ⱪilƣuqilarning ibadǝthanidin ⱪoƣlinixi

Mat. 21:12-13; Mar. 11:15-17; Luⱪa 19:45-46

13 Yǝⱨudiylarning «ɵtüp ketix ⱨeyti»ƣa yeⱪin ⱪalƣanda, Əysa Yerusalemƣa bardi. □ 14 U ibadǝthana ⱨoylilirida kala, ⱪoy wǝ kǝptǝr-pahtǝk satⱪuqilarni ⱨǝm u yǝrdǝ olturƣan pul tegixküqilǝrni kɵrdi. □  ■ 15 U tanidin ⱪamqa yasap, ularning ⱨǝmmisini ⱪoy-kaliliri bilǝn ⱪoxup ibadǝthanidin ⱨǝydǝp qiⱪardi. Pul tegixküqilǝrning pullirini qeqip, xirǝlirini ɵrüwǝtti 16 wǝ pahtǝk-kǝptǝr satⱪuqilarƣa:

— Bu nǝrsilǝrni bu yǝrdin elip ketix! Atamning ɵyini soda-setiⱪ ɵyi ⱪilixiwalma! — dedi.□

17 Buni kɵrgǝn muhlisliri Zǝburda mundaⱪ pütülginini esigǝ elixti:

«Sening muⱪǝddǝs ɵyünggǝ bolƣan otluⱪ muⱨǝbbitim ɵzümni qulƣiwaldi!».□  ■

18 Xuning bilǝn Yǝⱨudiylar u ixlarƣa inkas bildürüp uningdin:

— Bundaⱪ ixlarni ⱪilƣanikǝnsǝn, ⱪeni, bizgǝ nemǝ mɵjizilik alamǝtni kɵrsitip berisǝn?! — dǝp soridi.■

19 Əysa ularƣa jawab berip:

— Uxbu ibadǝthanini quwuwǝtsǝnglar, mǝn üq kün iqidǝ uni yengiwaxtin ⱪurup qiⱪimǝn, — dedi.□  ■

20 Xuning bilǝn bu Yǝⱨudiylar yǝnǝ uningƣa:

— Bu ibadǝthanini yasawatⱪili ⱨazirƣiqǝ ⱪiriⱪ altǝ yil bolƣan tursa, sǝn uni ⱪandaⱪsigǝ üq kündila ⱪurup qiⱪalaysǝn?! — dedi. 21 Ⱨalbuki, uning «ibadǝthana» degini uning ɵz tenini kɵrsǝtkǝnidi. 22 Xunga, u ɵlümdin tirilgǝndin keyin, muhlisliri uning bu deginini esigǝ aldi wǝ xundaⱪla muⱪǝddǝs yazmilardiki bu ⱨǝⱪtiki bexarǝtkǝ ⱨǝmdǝ Əysaning eytⱪan sɵzigǝ ixǝndi.■

23 Ɵtüp ketix ⱨeytida, nurƣun kixilǝr uning Yerusalemda kɵrsǝtkǝn mɵjizilik alamǝtlǝrni kɵrgǝn bolup, uning namiƣa etiⱪad ⱪilixti. 24 Lekin Əysa pütkül insanlarning ⱪǝlbining ⱪandaⱪ ikǝnlikini bilgǝqkǝ, ɵzini ularƣa tapxurmaytti. □ 25 Insan toƣruluⱪ ⱨeqkimning uningƣa guwaⱨliⱪ berixining ⱨajiti yoⱪ idi; qünki u insanlarning ⱪǝlbidǝ nemǝ bar ikǝnlikini ɵzi bilǝtti.■

3

Ⱪaytidin tɵrilix

1 Yǝⱨudiylar kengǝxmisining Pǝrisiylǝrdin bolƣan Nikodim isimlik bir yolbaxqisi bar idi. 2 Bu adǝm bir keqisi Əysaning aldiƣa kelip:

— Ustaz, sening Hudadin kǝlgǝn tǝlim bǝrgüqi ikǝnlikingni bilimiz. Qünki Huda uning bilǝn billǝ bolmisa, ⱨeqkimning sǝn kɵrsǝtkǝn bu mɵjizilik alamǝtlǝrni kɵrsitixi ⱪǝt’iy mumkin ǝmǝs, — dedi.□  ■

3 Əysa uningƣa jawabǝn:

— Bǝrⱨǝⱪ, bǝrⱨǝⱪ, mǝn sanga xuni eytip ⱪoyayki, ⱨeqkim yuⱪiridin tuƣulmiƣiqǝ, Hudaning padixaⱨliⱪini kɵrǝlmǝs! — dedi.□

4 Nikodim:

— Adǝm ⱪeriƣinida ⱪandaⱪmu ⱪaytidin tuƣulsun? Anisining ⱪorsiⱪiƣa ⱪayta kirip tuƣuluxi mumkinmu?! — dǝp soridi.

5 Əysa mundaⱪ jawab bǝrdi:

— Bǝrⱨǝⱪ, bǝrⱨǝⱪ, mǝn sanga xuni eytip ⱪoyayki, ⱨǝm sudin, ⱨǝm Roⱨtin tuƣulmiƣiqǝ, ⱨeqkim Hudaning padixaⱨliⱪiƣa kirǝlmǝs!■ 6 Əttin tuƣulƣan bolsa ǝttur; roⱨtin tuƣulƣan bolsa roⱨtur.■ 7 Sanga: «Yuⱪiridin tuƣuluxunglar kerǝk» deginimgǝ ⱨǝyran ⱪalma. 8 Xamal haliƣan tǝrǝpkǝ soⱪidu, sǝn uning awazini anglaysǝn, lekin ⱪǝyǝrdin kelip, ⱪǝyǝrgǝ baridiƣinini bilmǝysǝn. Roⱨtin tuƣulƣan ⱨǝrbirimu xundaⱪtur.□

9 Nikodim yǝnǝ jawabǝn Əysaƣa:

— Bu ixlar ⱪandaⱪmu mumkin bolar? — dedi.

10 Əysa uningƣa jawabǝn mundaⱪ dedi:

— «Sǝn Israilning ɵlimasi turup, bunimu bilmǝmsǝn? □ 11  Bǝrⱨǝⱪ, bǝrⱨǝⱪ, mǝn sanga xuni eytip ⱪoyayki, biz bilginimizni eytimiz wǝ kɵrginimizgǝ guwaⱨliⱪ berimiz, lekin silǝr bizning guwaⱨliⱪimizni ⱪobul ⱪilmaysilǝr. □  ■ 12 Silǝrgǝ zemindiki ixlarni eytsam ixǝnmigǝn yǝrdǝ, ǝrxtiki ixlarni eytsam ⱪandaⱪmu ixinisilǝr? 13 Ɵzi ǝrxtǝ bolup, ǝrxtin qüxküqidin, yǝni Insan’oƣlidin baxⱪa ⱨeqkim ǝrxkǝ qiⱪmidi. □  ■ 14 Musa qɵldǝ tuq yilanni kɵtürgǝndǝk, Insan’oƣlimu ohxaxla xundaⱪ egiz kɵtürülüxi kerǝk. □
  ■ 15 Xundaⱪ bolƣanda, uningƣa etiⱪad ⱪilƣanlarning ⱨǝmmisi ⱨalak bolmay, mǝnggülük ⱨayatⱪa erixǝlǝydu».□  ■

16 Qünki Huda dunyadiki insanlarni xu ⱪǝdǝr sɵyiduki, Ɵzining birdinbir yeganǝ Oƣlini pida boluxⱪa bǝrdi. Mǝⱪsiti, uningƣa etiⱪad ⱪilƣan ⱨǝrbirining ⱨalak bolmay, mǝnggülük ⱨayatⱪa erixixi üqündur. □  ■ 17 Huda Oƣlini dunyadiki insanlarni gunaⱨⱪa bekitix üqün ǝmǝs, bǝlki ularning u arⱪiliⱪ ⱪutⱪuzuluxi üqün dunyaƣa ǝwǝtti. ■ 18 Kimki uningƣa etiⱪad ⱪilƣuqi bolsa, gunaⱨⱪa bekitilmǝydu; lekin etiⱪad ⱪilmiƣuqi bolsa alliⱪaqan gunaⱨⱪa bekitilgǝndur; qünki u Hudaning yǝkkǝ-yeganǝ Oƣlining namiƣa etiⱪad ⱪilmiƣan. ■ 19 Wǝ gunaⱨⱪa bekitix sǝwǝbi mana xuki, nur dunyaƣa kǝlgǝn bolsimu, insanlar nurni ǝmǝs, bǝlki ⱪarangƣuluⱪni yahxi kɵrdi; qünki ularning ǝmǝlliri rǝzil idi. ■ 20 Qünki rǝzillik ⱪilƣuqi ⱨǝrbiri nurni yaman kɵrüp wǝ ɵzining ⱪilƣan-ǝtkǝnlirining axkara ⱪilinmasliⱪi üqün nurƣa kǝlmǝydu; 21 lekin ⱨǝⱪiⱪǝtni yürgüzgüqi bolsa, ǝmǝllirini Hudaƣa tayinip ⱪilƣanliⱪi ayan bolsun dǝp, nurƣa kelidu.□  ■

Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝr yǝnǝ guwaⱨliⱪ beridu

22 Bu ixlardin keyin, Əysa muhlisliri bilǝn Yǝⱨudiyǝ zeminiƣa bardi; u u yǝrdǝ ular bilǝn billǝ turup, kixilǝrni qɵmüldürdi. ■ 23 Xu qaƣda Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrmu Salim yezisining yenidiki Aynon degǝn yǝrdǝ kixilǝrni qɵmüldürüwatatti. Qünki u yǝrning süyi mol idi. Kixilǝr uning aldiƣa kelixip, qɵmüldürüxni ⱪobul ⱪilixatti ■ 24 (qünki xu qaƣda Yǝⱨya tehi zindanƣa taxlanmiƣanidi).■

25  xu waⱪitlarda Yǝⱨyaning muhlisliri bir Yǝⱨudiy kixi bilǝn taⱨarǝt ⱪaidiliri toƣrisida bǝs-munazirǝ ⱪilixip ⱪaldi. 26 Andin muhlislar Yǝⱨyaning yeniƣa kelip:

— Ustaz, Iordan dǝryasining u ⱪetida sǝn bilǝn birgǝ bolƣan, ɵzüng tǝriplǝp guwaⱨliⱪ bǝrgǝn ⱨeliⱪi kixi mana ⱨazir ɵzi kixilǝrni qɵmüldürüwatidu, wǝ ⱨǝmmǝ adǝm uning yeniƣa ketixiwatidu, — dedi.□  ■

27 Yǝⱨya mundaⱪ jawab bǝrdi:

— Əgǝr uningƣa ǝrxtin ata ⱪilinmiƣan bolsa, insan ⱨeqnǝrsigǝ igǝ bolalmaydu. 28 Mening silǝrgǝ: «Mǝn Mǝsiⱨ ǝmǝs, pǝⱪǝt uning aldida ǝwǝtilgǝnmǝn» deginimgǝ ɵzünglar guwaⱨqisilǝr. ■ 29 Kelinqǝkni ǝmrigǝ alƣuqi yigittur; ⱪoldixi yigitning awazini kütidu; ⱪoldax uning awazini anglap, ⱪǝlbidǝ tolimu hursǝn bolidu. Xuningƣa ohxax, mǝndimu hursǝnlik tolup taxidu. □ 30 Uning yüksilixi, mening ajizlixixim muⱪǝrrǝrdur.□

31 Üstündin kǝlgüqi ⱨǝmmidin üstündur. Zemindin kǝlgüqi zeminƣa tǝwǝ bolup zemindiki ixlarni sɵzlǝydu. Ərxtin kǝlgüqi ⱨǝmmidin üstündur; ■ 32 ɵzining ǝrxtǝ kɵrgǝn wǝ angliƣanliri bolsa, u bular toƣruluⱪ guwaⱨliⱪ beridu; biraⱪ ⱨeqkim uning guwaⱨliⱪini ⱪobul ⱪilmaydu. ■ 33  Ⱨalbuki, kimki uning guwaⱨliⱪini ⱪobul ⱪilƣan bolsa, Hudaning ⱨǝⱪ ikǝnlikigimu mɵⱨürini basⱪan bolidu . □
  ■ 34 Qünki Huda ǝwǝtkini Hudaning sɵzlirini sɵzlǝydu; qünki Huda Roⱨni uningƣa ɵlqǝm bilǝn kǝmlǝp bǝrmǝs. □
  ■ 35 Ata Oƣulni sɵyidu wǝ ⱨǝmmǝ ixlarni uning ⱪoliƣa tapxurƣandur. □  ■ 36 Oƣulƣa etiⱪad ⱪilƣuqi mǝnggülük ⱨayatⱪa igidur. Lekin Oƣulƣa itaǝt ⱪilmiƣuqi ⱨayatni ⱨeq kɵrmǝydu, bǝlki Hudaning ƣǝzipi xundaⱪlarning üstidǝ turidu.■

4

Əysa bilǝn Samariyǝlik ayal

1 Əmdi Pǝrisiylǝrning «Əysaning muhlis ⱪilip qɵmüldürgǝnliri Yǝⱨyaningkidin kɵp ikǝn» degǝn hǝwǝrni angliƣinini Rǝb uⱪⱪandin keyin■ 2 (ǝmǝliyǝttǝ Əysa ɵzi ǝmǝs, muhlisliri qɵmüldürǝtti) 3 u Yǝⱨudiyǝ ɵlkisidin qiⱪip yǝnǝ Galiliyǝgǝ kǝtti. 4 Əmdi u yol üstidǝ Samariyǝ ɵlkisidin ɵtüxi kerǝk idi.□ 5 Xuning bilǝn u Yaⱪup ɵz oƣli Yüsüpkǝ bǝrgǝn yǝrgǝ yeⱪin bolƣan Samariyǝning Sihar degǝn bir xǝⱨirigǝ kǝldi.■ 6 Xu yǝrdǝ «Yaⱪupning ⱪuduⱪi» bar idi. Əysa sǝpiridǝ qarqiƣinidin ⱪuduⱪning ⱪexiƣa kelip olturdi. Bu tǝhminǝn altinqi saǝt idi.□ 7-8 Əysaning muhlisliri yemǝklik setiwelix üqün xǝⱨǝrgǝ kirip kǝtkǝnidi. Xu qaƣda, Samariyǝlik bir ayal su alƣili kǝldi. Əysa uningƣa:

— Manga iqkili su bǝrgin, — dedi.

9  Ayal uningdin:

— Ɵzingiz Yǝⱨudiy tursingiz, mǝndǝk Samariyǝlik bir ayaldin ⱪandaⱪlarqǝ iqkili su tǝlǝp ⱪilip ⱪaldingiz? — dǝp soridi (qünki Yǝⱨudiylar Samariyǝliklǝr bilǝn ⱨeqⱪandaⱪ bardi-kǝldi ⱪilmaytti).□  ■

10 Əysa uningƣa jawabǝn:

— Əgǝr sǝn Hudaning sowƣitining nemiliki wǝ sǝndin su soriƣuqining kim ikǝnlikini bilsǝngidi, undaⱪta sǝn uningdin tilǝytting wǝ u sanga ⱨayatliⱪ süyini berǝtti.

11 Ayal uningdin:

— Tǝⱪsir, su tartⱪudǝk ⱨeqnǝrsingiz bolmisa, uning üstigǝ ⱪuduⱪ qongⱪur tursa, ⱨayatliⱪ süyini nǝdin alisiz? ■ 12 Əjǝba, bu ⱪuduⱪni bizgǝ miras ⱪaldurƣan atimiz Yaⱪuptin uluƣmusiz? Bu ⱪuduⱪtin ɵzi, oƣulliri wǝ mal-waranlirimu su iqkǝn — dedi.□

13 Əysa uningƣa jawabǝn:

— Bu suni iqkǝn ⱨǝrkim yǝnǝ ussaydu. 14 Əmma mǝn beridiƣan suni iqküqi ⱨǝrkim mǝnggügǝ ussimaydiƣan bolidu wǝ bǝlki mǝn uningƣa beridiƣan su uning iqidǝ uni mǝnggülük ⱨayatliⱪⱪa elip baridiƣan, urƣup qiⱪidiƣan bir bulaⱪ bolidu, — dedi.■

15 Ayal: — Tǝⱪsir, manga bu sudin bǝrgǝysizki, mǝn yǝnǝ ussimaydiƣan wǝ muxu yǝrgǝ su tartⱪili ikkinqi kǝlgüqi bolmaydiƣan bolay! — dedi.□

16 Əysa:

— Berip eringni bu yǝrgǝ qaⱪirip kǝlgin, — dedi.

17 — Erim yoⱪ, — dǝp jawab bǝrdi ayal.

— Erim yoⱪ dǝp, rast eytting. 18 Qünki bǝx ǝrgǝ tǝgding wǝ ⱨazir sǝndǝ bolƣini sening ering ǝmǝs. Buni toƣra eytting! — dedi Əysa.

19 Ayal uningƣa: — Tǝⱪsir, ǝmdi kɵrdümki, siz ǝslidǝ pǝyƣǝmbǝr ikǝnsiz! ■ 20 Ata-bowilirimiz bu taƣda ibadǝt ⱪilip kǝlgǝn, lekin silǝr Yǝⱨudiylar «Ibadǝtni Yerusalemda ⱪilix kerǝk!» dǝwalisilǝrƣu? — dedi.□  ■

21 Əysa uningƣa mundaⱪ dedi:

— Hanim, manga ixǝngin, xundaⱪ bir waⱪti-saiti keliduki, silǝrning Atiƣa ibadǝt ⱪilixinglar üqün nǝ bu taƣda yaki nǝ Yerusalemda boluxunglarning ⱨajiti ⱪalmaydu. 22 Silǝr ibadǝt ⱪilƣininglarni bilmǝysilǝr; biraⱪ biz kimgǝ ibadǝt ⱪilƣinimizni bilimiz. Qünki nijat-ⱪutⱪuzulux Yǝⱨudiylar arⱪiliⱪ bolidu. □  ■ 23 Lekin xundaⱪ bir waⱪit kelidu — wǝ xundaⱪla ⱨazir kǝldiki, ⱨǝⱪiⱪiy ibadǝt ⱪilƣuqilar Atiƣa roⱨ wǝ ⱨǝⱪiⱪǝt bilǝn ibadǝt ⱪilidu. Ata Ɵzigǝ ǝnǝ xundaⱪ ⱨǝⱪiⱪiy ibadǝt ⱪilƣuqilarni izdimǝktǝ. □ 24 Huda roⱨtur wǝ uningƣa ibadǝt ⱪilƣuqilar roⱨ wǝ ⱨǝⱪiⱪǝt bilǝn Uningƣa ibadǝt ⱪilixi kerǝktur.■

25 Ayal uningƣa:

— Mǝsiⱨning, yǝni «Hristos» degǝnning kelidiƣanliⱪini bilimǝn. U kǝlgǝndǝ, bizgǝ ⱨǝmmǝ ixlarni eytip beridu — dedi.□

26 Əysa uningƣa: — Sǝn bilǝn sɵzlixiwatⱪuqi mǝn dǝl xudurmǝn! — dedi.■

27 Xu qaƣda uning muhlisliri ⱪaytip kǝldi. Ular uning bir ayal bilǝn sɵzlixiwatⱪanliⱪiƣa ⱨang-tang ⱪelixti; lekin ⱨeqⱪaysisi uningdin: «Uningdin nemǝ izdǝysǝn?» yaki «Nemixⱪa uning bilǝn sɵzlixisǝn?» dǝpmu sorimidi.

28 Xuning bilǝn ayal kozisini taxlap ⱪoyup, xǝⱨǝrgǝ ⱪaytip berip, kixilǝrgǝ:

29 — Yürünglar, ⱨayatimda ⱪilƣanlirimning ⱨǝmmisini manga eytip bǝrgǝn bir kixini kɵrüp kelinglar. Əjǝba, Mǝsiⱨ xumidu? — dedi.

30 Buning bilǝn halayiⱪ xǝⱨǝrdin qiⱪip, Əysaning aldiƣa kelixti.

31 Xu ariliⱪta muhlisliri uningƣa:

— Ustaz, bir nǝrsǝ yǝwalsangqu? — dǝp ɵtünüxti.

32 Lekin u ularƣa:

— Mening silǝr bilmǝydiƣan bir yemǝklikim bar, — dedi.

33 Muhlislar bir-birigǝ:

— Əjǝba, birsi uningƣa yegili bir nǝrsǝ ǝkelip bǝrgǝnmidu? — deyixti.

34 Əysa ularƣa mundaⱪ dedi: — Mening yemǝklikim — meni Əwǝtküqining iradisini ǝmǝlgǝ axurux wǝ uning manga tapxurƣan hizmitini tamamlaxtur.

35 — Silǝr: «Ⱨosul yeƣixⱪa yǝnǝ tɵt ay ⱪaldi» dǝwatmamsilǝr? Mana, silǝrgǝ eytayki, bexinglarni kɵtürüp etizlarƣa ⱪaranglar, ziraǝtlǝr sarƣiyip oruxⱪa tǝyyar boldi! □  ■ 36  Wǝ ormiqi ix ⱨǝⱪⱪini alidu wǝ mǝnggülük ⱨayatⱪa toplanƣan ⱨosulni yiƣidu, xuning bilǝn teriƣuqi bilǝn ormiqi tǝng xadlinidu. □ 37 Qünki bu ixta «biri teriydu, yǝnǝ biri yiƣidu» degǝn sɵz ǝmǝlgǝ axurulidu. 38 Mǝn silǝrni ɵzünglar ǝmgǝk singdürmigǝn ⱨosulni yiƣixⱪa ǝwǝttim; baxⱪilar ǝmgǝk ⱪildi wǝ silǝr ularning ǝmgikining mewisini elixⱪa nesip boldunglar.□

39 Xu xǝⱨǝrdiki nurƣun Samariyǝliklǝr ⱨeliⱪi ayalning: «U ⱨayatimda ⱪilƣanlirimning ⱨǝmmisini manga eytip bǝrdi» degǝn guwaⱨliⱪ sɵzini anglap, Əysaƣa etiⱪad ⱪildi. 40 Xunga, ular uning aldiƣa kelip, uning ɵzliri bilǝn billǝ turuxini ɵtünüxkili turdi; xuning bilǝn u u yǝrdǝ ikki kün turdi.

41 Uning sɵz-kalami arⱪiliⱪ tehimu kɵp adǝm uningƣa etiⱪad ⱪildi. 42 Ular ayalƣa:

— Bizning etiⱪad ⱪiliximiz ǝmdi sening sɵzliring sǝwǝbidin ǝmǝs, qünki ɵzimiz uni angliduⱪ wǝ bilduⱪki, dunyaning Ⱪutⱪuzƣuqisi dǝl xu kixidur! — deyixti.

Bir ǝmǝldarning oƣlining saⱪaytilixi

Mat. 8:5-13; Luⱪa 7:1-10

43 Bu ikki kündin keyin u xu yǝrdin qiⱪip Galiliyǝgǝ ⱪarap mangdi 44 (qünki Əysa ɵzi: «Ⱨeqbir pǝyƣǝmbǝrning ɵz yurtida izziti yoⱪtur» dǝp guwaⱨliⱪ bǝrgǝnidi). ■ 45 Xuning bilǝn u Galiliyǝgǝ kǝlginidǝ, Galiliyǝliklǝr uning ɵtüp ketix ⱨeytida Yerusalemda ⱪilƣan ǝmǝllirining ⱨǝmmisini kɵrgǝqkǝ, uni ⱪarxi elixti (qünki ularmu ⱨeytⱪa qiⱪⱪanidi). □ 46 Əmdi Əysa bu ⱪetim Galiliyǝdiki Kana yezisiƣa yǝnǝ bardi (u dǝl xu yǝrdǝ suni xarabⱪa aylandurƣanidi). Xu künlǝrdǝ, Kǝpǝrnaⱨum xǝⱨiridǝ oƣli kesǝl bolup yatⱪan bir orda ǝmǝldari bar idi. ■ 47 U Əysaning Yǝⱨudiyǝdin Galiliyǝgǝ kǝlgǝnlikini anglap, uning aldiƣa bardi wǝ:

— Ɵyümgǝ qüxüp, sǝkratta yatⱪan oƣlumni saⱪaytip bǝrgǝyla! — dǝp tohtimay iltija ⱪildi.□

48 Xuning bilǝn, Əysa uningƣa:

— Silǝr Galiliyǝliklǝr mɵjizilik alamǝtlǝr wǝ karamǝtlǝrni kɵrmigüqǝ, ⱨeq etiⱪad ⱪilmaysilǝr! — dedi.■

49 Orda ǝmǝldari Əysaƣa:

— Tǝⱪsir, balam ɵlmǝstǝ qüxkǝyla! — dedi.

50 Əysa uningƣa: — Barƣin, oƣlung ⱨayat ⱪaldi! — dedi.

Ⱨeliⱪi adǝm Əysaning eytⱪan sɵzigǝ ixinip, ɵyigǝ ⱪarap mangdi. 51 Yolda ketip barƣinida, uning ⱪulliri aldiƣa qiⱪip, baliliri ⱨayat, dǝp uⱪturdi.

52 Əmǝldar ulardin oƣlining ⱪaysi saǝttin baxlap yahxilinixⱪa yüzlǝngǝnlikini soriwidi, ular:

— Tünügün yǝttinqi saǝttǝ ⱪizitmisi yandi, — deyixti.

53 Balining atisi buning dǝl Əysaning ɵzigǝ: «Oƣlung ⱨayat ⱪaldi!» degǝn saǝt ikǝnlikini bilip yǝtti. Xuning bilǝn ɵzi pütkül ailisidikilǝr bilǝn billǝ etiⱪad ⱪilixti. 54 Bu Əysaning Yǝⱨudiyǝdin Galiliyǝgǝ kǝlgǝndin keyinki kɵrsǝtkǝn ikkinqi mɵjizilik alamiti idi.□

5

Kɵlqǝk boyidiki palǝqning saⱪaytilixi

1 Bu ixlardin keyin, Yǝⱨudiylarning bir ⱨeyti yetip kǝldi wǝ Əysa Yerusalemƣa qiⱪti.■ 2 Yerusalemdiki «Ⱪoy dǝrwazisi»ning yenida ibraniy tilida «Bǝyt-Əsda» dǝp atilidiƣan bir kɵlqǝk bolup, uning ǝtrapida bǝx pexaywan bar idi. 3 Bu pexaywanlar astida bir top bimarlar, yǝni ⱪariƣu, tokur wǝ palǝqlǝr yetixatti. Ular u yǝrdǝ yetip kɵlqǝkning süyining qayⱪilixini kütǝtti.□ 4 Qünki bir pǝrixtǝ mǝlum waⱪitlarda kɵlqǝkkǝ qüxüp suni urƣutidikǝn; su urƣuƣanda kɵlqǝkkǝ birinqi bolup qüxkǝn kixi ɵzini basⱪan ⱨǝrⱪandaⱪ kesǝldin saⱪiyidikǝn.□ 5 Əmdi u yǝrdǝ ottuz sǝkkiz yildin beri aƣriⱪ azabi tartⱪan bir bimar bar idi. 6 Əysa bu adǝmning xu yǝrdǝ yatⱪinini kɵrdi wǝ uning uzundin xu ⱨalǝttǝ ikǝnlikini bilip, uningdin:

— Saⱪiyixni halamsǝn? — dǝp soridi.

7 Bimar uningƣa jawabǝn:

— Tǝⱪsir, su qayⱪalƣanda meni suƣa qüxüridiƣan adimim yoⱪ. Mǝn qüxǝy degüqǝ, baxⱪilar mening aldimda qüxüwalidu, — dedi.

8 Əysa uningƣa:

— Ornungdin tur, orun-kɵrpǝngni yiƣixturup mangƣin! — dedi.■

9 Ⱨeliⱪi adǝm xuan saⱪiyip, orun-kɵrpisini yiƣixturup kɵtürüp mangdi. Xu küni xabat küni idi. □  ■ 10 Xunga bǝzi Yǝⱨudiylar saⱪayƣan kixigǝ:

— Bügün xabat küni tursa, orun-kɵrpǝngni kɵtürüx Tǝwratta sanga mǝn’i ⱪilinƣan! — dedi.■

11 Lekin u ularƣa jawabǝn:

— Meni saⱪaytⱪan kixi ɵzi manga: «Orun-kɵrpǝngni yiƣixturup mangƣin» degǝnidi! — dedi.

12 Ular uningdin: — Əmdi sanga: «Orun-kɵrpǝngni yiƣixturup mangƣin» degǝn kixi kim ikǝn? — dǝp soraxti.

13 Biraⱪ saⱪayƣan adǝm uning kim ikǝnlikini bilmǝytti. Qünki u yǝrdǝ adǝm kɵp bolƣanliⱪtin, Əysa ɵzini daldiƣa elip, astiƣina ketip ⱪaldi. 14 Bu ixlardin keyin Əysa ⱨeliⱪi adǝmni ibadǝthanida tepip uningƣa:

— Mana, saⱪayding. Əmdi ⱪayta gunaⱨ sadir ⱪilma, bexingƣa tehimu eƣir külpǝt qüxüp ⱪalmisun! — dedi.■

15 Ⱨeliⱪi adǝm Yǝⱨudiylarning ⱪexiƣa berip, ɵzini saⱪaytⱪan Əysa ikǝnlikini uⱪturdi. 16 Əysa bu ixlarni xabat küni ⱪilƣanliⱪi üqün, Yǝⱨudiylar uningƣa ziyankǝxlik ⱪilixⱪa baxlidi. □
17 Lekin Əysa ularƣa:

— Atam ta ⱨazirƣiqǝ tohtimastin ix ⱪilip kǝlmǝktǝ, mǝnmu ixlǝymǝn! — dedi.□  ■

18 Xu sǝwǝbtin Yǝⱨudiylar uni ɵltürüxkǝ tehimu urunatti; qünki u xabat künining ⱪaidisini buzupla ⱪalmastin, yǝnǝ Hudani «Atam» dǝp qaⱪirip, ɵzini Hudaƣa barawǝr ⱪilƣanidi.■

Əysaning ⱨoⱪuⱪi

19 Xunga Əysa ularƣa jawabǝn mundaⱪ dedi:

— Bǝrⱨǝⱪ, bǝrⱨǝⱪ, mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, Oƣul ɵzlükidin ⱨeqnemǝ ⱪilalmaydu, bǝlki pǝⱪǝt Atining nemǝ ⱪiliwatⱪanliⱪini kɵrüp, andin xu ixni ⱪilidu. Ata nemǝ ix ⱪilsa, Oƣulmu xu ixni ohxaxla ⱪilidu. ■ 20 Qünki Ata Oƣulni sɵyidu wǝ Ɵzining ⱪilidiƣan barliⱪ ixlirini uningƣa ayan ⱪilidu ⱨǝm silǝrni ⱨǝyran ⱪalduruxⱪa bulardin tehimu zor wǝ uluƣ ixlarni uningƣa ayan ⱪilidu. □  ■ 21 Qünki ɵlgǝnlǝrni Ata ⱪandaⱪ tirildürüp, ularƣa ⱨayatliⱪ ata ⱪilƣan bolsa, Oƣulmu xuningƣa ohxax ɵzi haliƣan kixilǝrgǝ ⱨayatliⱪ ata ⱪilidu. □ 22 Xuningdǝk, Ata Ɵzi ⱨeqkimning üstidin ⱨɵküm qiⱪarmaydu, bǝlki barliⱪ ⱨɵküm ixlirini Oƣulƣa tapxurƣan. ■ 23 Buningdin mǝⱪsǝt, — insanlarning ⱨǝmmisi Atiƣa ⱨɵrmǝt ⱪilƣandǝk, Oƣulƣimu ohxaxla ⱨɵrmǝt ⱪilixi üqündur. Kimki Oƣulni ⱨɵrmǝtlimisǝ, uni ǝwǝtküqi Atinimu ⱨɵrmǝtlimigǝnlǝrdin bolidu. ■ 24 — Bǝrⱨǝⱪ, bǝrⱨǝⱪ, mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, sɵzümni anglap, meni Əwǝtküqigǝ ixǝngǝn ⱨǝrkim mǝnggülük ⱨayatⱪa erixkǝn bolidu; u adǝm soraⱪⱪa tartilmaydu, bǝlki ɵlümdin ⱨayatliⱪⱪa ɵtkǝn bolidu.■

25 — Bǝrⱨǝⱪ, bǝrⱨǝⱪ, mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, ɵlüklǝrning Hudaning Oƣlining awazini anglaydiƣan waⱪit-saiti yetip kǝlmǝktǝ, xundaⱪla ⱨazir kǝldiki, angliƣanlar ⱨayatliⱪⱪa igǝ bolidu. □  ■ 26 Qünki Ata Ɵzidǝ ⱪandaⱪ ⱨayatliⱪⱪa igǝ bolsa, Oƣulƣimu ɵzidǝ xundaⱪ ⱨayatliⱪⱪa igǝ boluxni ata ⱪildi □ 27 wǝ yǝnǝ uningƣa soraⱪ ⱪilix ⱨoⱪuⱪinimu bǝrdi, qünki u Insan’oƣlidur. 28 Buningƣa tǝǝjjüp ⱪilmanglar; qünki barliⱪ gɵrdǝ yatⱪanlar uning awazini anglaydiƣan waⱪit kelidu ■ 29 wǝ ular xuan yǝrlikliridin qiⱪixidu, yahxiliⱪ ⱪilƣanlar ⱨayatⱪa tirilidu, yamanliⱪ ⱪilƣanlar soraⱪⱪa tartilixⱪa tirilidu. ■ 30 Mǝn ɵzlükümdin ⱨeqnemǝ ⱪilalmaymǝn, pǝⱪǝt Atamdin angliƣinim boyiqǝ ⱨɵküm ⱪilimǝn; wǝ mening ⱨɵkümüm ⱨǝⱪⱪaniydur, qünki mening izdiginim ɵzümning iradisi ǝmǝs, bǝlki meni ǝwǝtküqining iradisini ǝmǝlgǝ axuruxtur.■

Əysaning Huda ǝwǝtkini bolƣiniƣa tɵt guwaⱨliⱪ

31 — Əgǝr ɵzüm üqün ɵzüm guwaⱨliⱪ bǝrsǝm guwaⱨliⱪim ⱨǝⱪiⱪǝt ⱨesablanmaydu. □  ■ 32 Lekin mǝn üqün guwaⱨliⱪ beridiƣan baxⱪa birsi bar. Uning manga beridiƣan guwaⱨliⱪining rastliⱪini bilimǝn. □  ■ 33 Silǝr Yǝⱨyaƣa ǝlqi ǝwǝtkininglarda, u ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ guwaⱨliⱪ bǝrgǝn ■ 34 (ǝmǝliyǝttǝ, manga insanning guwaⱨliⱪini ⱪobul ⱪiliximning keriki yoⱪ; mening Yǝⱨya toƣruluⱪ xundaⱪ eytiwaⱪinim pǝⱪǝtla silǝrning ⱪutⱪuzuluxunglar üqündur). □ 35  Yǝⱨya bolsa kɵyüp nur qeqip turƣan bir qiraƣ idi wǝ silǝr uning yoruⱪida bir mǝzgil xadlinixⱪa razi boldunglar. 36 Lekin Yǝⱨyaning mǝn üqün bǝrgǝn guwaⱨliⱪidinmu uluƣ bir guwaⱨliⱪ bar. U bolsimu, ata manga ada ⱪilixⱪa tapxurƣan ǝmǝllǝr, yǝni mǝn ⱪiliwatⱪan ǝmǝllǝr, bular mening toƣramda Atining meni ǝwǝtkinigǝ guwaⱨliⱪ beridu. □  ■ 37 Wǝ meni ǝwǝtkǝn Ata Ɵzimu mǝn üqün guwaⱨliⱪ bǝrgǝndur. Silǝr ⱨeqⱪaqan uning awazini anglimidinglar, ⱪiyapitini kɵrmidinglar ■ 38 wǝ uning sɵz-kalami silǝrning iqinglardin orun almidi; qünki Uning ǝwǝtkini bolsa, uningƣa ixǝnmǝysilǝr.

39 Muⱪǝddǝs yazmilarni ⱪetirⱪenip oⱪup olturisilǝr; qünki ulardin mǝnggülük ⱨayatⱪa igǝ bolduⱪ, dǝp ⱪaraysilǝr. Dǝl bu yazmilar mǝn üqün guwaⱨliⱪ bǝrgüqidur. ■ 40 Xundaⱪtimu silǝr yǝnila ⱨayatliⱪⱪa erixix üqün mening yenimƣa kelixni halimaysilǝr.

41 Mǝn insanlarning mahtixini ⱪobul ⱪilmaymǝn; 42 lekin mǝn silǝrni bilimǝnki, iqinglarda Hudaning muⱨǝbbiti yoⱪ. □ 43 Mǝn Atamning nami bilǝn kǝlgǝnmǝn, ǝmma silǝr meni ⱪobul ⱪilmaysilǝr. Ⱨalbuki, baxⱪa birsi ɵz nami bilǝn kǝlsǝ, silǝr uni ⱪobul ⱪilisilǝr. □ 44 Silǝr bir-biringlardin izzǝt-xɵⱨrǝt ⱪobul ⱪilisilǝr-yu, yeganǝ Hudadin kǝlgǝn izzǝt-xɵⱨrǝtkǝ intilmisǝnglǝr, undaⱪta silǝr ⱪandaⱪmu etiⱪad ⱪilalaysilǝr?!■

45 Biraⱪ meni üstimizdin Atiƣa xikayǝt ⱪilidu, dǝp oylimanglar. Üstünglardin xikayǝt ⱪilƣuqi mǝn ǝmǝs, bǝlki silǝr ümid baƣliƣan Musa pǝyƣǝmbǝrdur. 46 Qünki ǝgǝr silǝr rasttin Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ ixǝngǝn bolsanglar, mangimu ixǝngǝn bolattinglar. Qünki u muⱪǝddǝs yazmilarda mǝn toƣruluⱪ pütkǝndur. ■ 47 Lekin uning pütkǝnlirigǝ ixǝnmisǝnglar, mening sɵzlirimgǝ ⱪandaⱪmu ixinisilǝr?!

6

Bǝx ming adǝmning toyduruluxi

Mat. 14:13-21; Mar. 6:30-44; Luⱪa 9:10-17

1 Bu ixlardin keyin, Əysa Galiliyǝ dengizi (Tiberiyas dengizi dǝpmu atilidu)ning u ⱪetiƣa ɵtti.□ 2 Zor bir top halayiⱪ u kesǝllǝrni saⱪaytⱪan mɵjizilik alamǝtlirini kɵrdi wǝ uning kǝynidin ǝgixip mangdi. 3 Əysa taƣⱪa qiⱪip, u yǝrdǝ muhlisliri bilǝn billǝ olturdi. 4 U qaƣda Yǝⱨudiylarning ⱨeyti, yǝni «ɵtüp ketix ⱨeyti»ƣa az ⱪalƣan waⱪit idi.■ 5 Əysa bexini kɵtürüp, zor bir top halayiⱪning ɵzining aldiƣa keliwatⱪanliⱪini kɵrüp, Filiptin:

— Bularƣa yǝydiƣanƣa nanni nǝdin alimiz? — dǝp soridi■ 6 (lekin u bu sɵzni Filipni sinax üqün eytⱪanidi. Qünki u ɵzining nemǝ ⱪilidiƣanliⱪini bilǝtti).

7 Filip jawabǝn:

— Ikki yüz dinarƣa nan alsaⱪmu, ⱨǝrbirigǝ kiqikkinǝ bir qixlǝmdin yeyixkimu yǝtmǝydu!□

8 Muhlislardin biri, yǝni Simon Petrusning inisi Andriyas Əysaƣa: 9 — Bu yǝrdǝ kiqik bir oƣul bala bar, uningda bǝx arpa nan bilǝn ikki kiqik beliⱪ bar. Lekin xunqǝ kɵp hǝlⱪⱪǝ bu nemǝ bolidu?! — dedi.

10 Əysa: — Kɵpqilikni olturƣuzunglar, — dedi (u yǝrdǝ ot-qɵp mol ɵskǝnidi). Xuning bilǝn ǝr kixilǝr olturdi; ularning sani bǝx mingqǝ bar idi. 11 Əysa nanlarni ⱪoliƣa elip, Hudaƣa tǝxǝkkür eytⱪandin keyin, olturƣanlarƣa ülǝxtürüp bǝrdi. Beliⱪlarnimu xundaⱪ ⱪildi; kɵpqilik haliƣanqǝ yedi. ■ 12 Ⱨǝmmǝylǝn yǝp toyunƣanda, u muhlisliriƣa:

— Axⱪan parqilarni yiƣinglar, ⱨeq nǝrsǝ zayǝ bolmisun, — dedi.

13 Xuning bilǝn ular bǝx arpa nenidin yǝp axⱪan parqilirini on ikki sewǝtkǝ toldurup yiƣiwaldi. □ 14 Əmdi halayiⱪ Əysaning kɵrsǝtkǝn bu mɵjizilik alamitini kɵrüp: «Dunyaƣa kelixi muⱪǝrrǝr bolƣan pǝyƣǝmbǝr ⱨǝⱪiⱪǝtǝn muxu ikǝn!» deyixti. □  ■ 15 Xuning bilǝn Əysa ularning kelip ɵzini padixaⱨ boluxⱪa zorlimaⱪqi bolƣanliⱪini bilip, ulardin ayrilip, ⱪaytidin taƣⱪa yalƣuz qiⱪip kǝtti.

Əysaning su üstidǝ mengixi

Mat. 14:22-27; Mar. 6:45-52

16 Kǝqⱪurun, Əysaning muhlisliri dengiz boyiƣa qüxüxti. ■ 17 Ular bir kemigǝ olturup, dengizning u ⱪetidiki Kǝpǝrnaⱨum xǝⱨirigǝ ⱪarap yol elixti (ⱪarangƣu qüxüp kǝtkǝnidi wǝ Əysa tehiqǝ ularning yeniƣa kǝlmigǝnidi). 18 Ⱪattiⱪ boran qiⱪip, dengiz dolⱪunlap kɵtürülüwatatti. 19 Muhlislar palaⱪ urup on-on bir qaⱪirimqǝ mangƣanda, Əysaning dengizning üstidǝ mengip kemigǝ yeⱪinlixiwatⱪanliⱪini kɵrüp, ⱪorⱪuxup kǝtti. □ 20 Lekin u ularƣa:

— Bu mǝn, ⱪorⱪmanglar! — dedi.

21 Xuni anglap ular uni kemigǝ qiⱪiriwalƣusi kǝldi; u kemigǝ qiⱪipla, kemǝ dǝrⱨal ular baridiƣan yǝrgǝ yetip bardi.□  ■

Əysa — ⱨǝⱪiⱪiy roⱨiy ozuⱪtur

22 Ətisi dengizning u tǝripidǝ ⱪalƣan halayiⱪ aldinⱪi küni u yǝrdǝ Əysaning muhlisliri qiⱪⱪan kemidin baxⱪa kemining yoⱪluⱪini, Əysaning muhlisliri xu kemigǝ qiⱪⱪanda, Əysaning ular billǝ qiⱪmiƣanliⱪini, bǝlki muhlislirining ɵzlirila kǝtkǝnlikini kɵrgǝnidi. 23 Ⱨalbuki, birnǝqqǝ kemǝ-ⱪolwaⱪ Tiberiyas xǝⱨiridin Rǝb tǝxǝkkür eytⱪandin keyin hǝlⱪ nan yegǝn yǝrgǝ yeⱪin kelip tohtidi. 24 Xuning bilǝn halayiⱪ Əysaning wǝ muhlislirining u yǝrdǝ yoⱪluⱪini kɵrüpla, kemilǝrgǝ olturup, Əysani izdigili Kǝpǝrnaⱨum xǝⱨirigǝ mangdi. 25 Ular uni dengizning u tǝripidǝ tepip uningƣa:

— Ustaz, bu yǝrgǝ ⱪaqan kǝlding? — dǝp soraxti.□

26 Əysa ularƣa jawabǝn:

— Bǝrⱨǝⱪ, bǝrⱨǝⱪ, mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, silǝr meni mɵjizilik alamǝtlǝrni kɵrgǝnlikinglar üqün ǝmǝs, bǝlki nanlardin yǝp toyunƣininglar üqün izdǝysilǝr. 27 Buzulup ketidiƣan paniy ozuⱪluⱪⱪa ǝmǝs, bǝlki mǝnggü ⱨayatliⱪⱪa baⱪiy ⱪalidiƣan ozuⱪluⱪⱪa intilip ixlǝnglar; buni Insan’oƣli silǝrgǝ beridu; qünki uni Ata, yǝni Huda Ɵzi mɵⱨürlǝp tǝstiⱪliƣan, — dedi. ■

28 Xuning bilǝn ular uningdin:

— Nemigǝ intilip ixlisǝk andin Hudaning ix-hizmitidǝ ixligǝn bolimiz? — dǝp soraxti.

29 Əysa ularƣa jawab berip: — Hudaning ix-hizmiti dǝl xuki, U ǝwǝtkinigǝ etiⱪad ⱪilixinglardur, — dedi.■

30 Xuning bilǝn ular yǝnǝ:

— Undaⱪ bolsa sǝn bizni kɵrüp ɵzünggǝ ixǝndürgüdǝk ⱪandaⱪ mɵjizilik alamǝt yaritisǝn? Zadi nemǝ ix ⱪilip berisǝn? ■ 31 Ata-bowilirimiz qɵldǝ yürgǝndǝ, Zǝburda: «U ularƣa ǝrxtin qüxürülgǝn nan tǝⱪdim ⱪildi» dǝp pütülgǝndǝk, «manna»ni yegǝn — deyixti.□  ■

32 Əysa ularƣa mundaⱪ dedi:

— Bǝrⱨǝⱪ, bǝrⱨǝⱪ, mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, silǝrgǝ asmandin qüxkǝn nanni bǝrgüqi Musa ǝmǝs, bǝlki mening Atamdur; U ⱨazirmu silǝrgǝ asmandin qüxkǝn ⱨǝⱪiⱪiy nanni beriwatidu. 33 Qünki Hudaning neni bolsa pütkül dunyaƣa ⱨayatliⱪ ata ⱪilidiƣan, ǝrxtin qüxküqidur.

34 — Tǝⱪsir, ⱨǝmixǝ bizgǝ xu nanni berip turƣaysǝn! — deyixti ular.

35 Əysa ularƣa mundaⱪ dedi:

— Ⱨayatliⱪ neni ɵzümdurmǝn! Mening yenimƣa kǝlgǝn ⱨǝrkim ⱨeqⱪaqan aq ⱪalmaydu, manga etiⱪad ⱪilƣan ⱨǝrkim ⱨeqⱪaqan ussimaydu. ■ 36 Lekin silǝrgǝ eytⱪinimdǝk, silǝr meni kɵrgǝn bolsanglarmu, etiⱪad ⱪilmaywatisilǝr.

37 Ata manga tapxurƣanlarning ⱨǝrbiri yenimƣa kelidu wǝ mening yenimƣa kǝlgǝnlǝrdin ⱨeqⱪaysisini ⱨǝrgiz taxliwǝtmǝymǝn. 38 Qünki ɵz iradǝmni ǝmǝs, bǝlki meni Əwǝtküqining iradisini ǝmǝlgǝ axurux üqün ǝrxtin qüxtüm. ■ 39 Meni Əwǝtküqining iradisi bolsa dǝl xuki, uning manga tapxurƣanliridin ⱨeqbirini yittürmǝy, bǝlki ahirⱪi küni ularning ⱨǝmmisini tirildürüxümdin ibarǝt. □  ■ 40 Qünki mening Atamning iradisi xuki, Oƣulƣa kɵz tikip ⱪarap, uningƣa etiⱪad ⱪilƣanlarning ⱨǝrbirini mǝnggülük ⱨayatⱪa erixtürüxtur; wǝ mǝn ahirⱪi küni ularni tirildürimǝn.■

41 Əmdi Yǝⱨudiylar Əysaning: «Ərxtin qüxkǝn nan ɵzümdurmǝn!» degini üqün uningƣa narazi bolup ƣotuldixixⱪa baxlidi: 42 — «Bu Yüsüpning oƣli Əysa ǝmǝsmu? Atisinimu, anisinimu tonuydiƣan tursaⱪ, yǝnǝ ⱪandaⱪlarqǝ: — «Ərxtin qüxtüm!» desun?» — deyixǝtti ular.■

43 Əysa jawabǝn ularƣa mundaⱪ dedi: — Mening toƣramda ɵzara ƣotuldaxmanglar. 44 Meni ǝwǝtkǝn Ata Ɵzi kixilǝrning ⱪǝlbini tartⱪuzmisa, ⱨeqkim mening yenimƣa kelǝlmǝydu; mening yenimƣa kǝlgǝn ⱨǝrbirini ahirⱪi küni tirildürimǝn. ■ 45 Pǝyƣǝmbǝrlǝrning yazmilirida: «Ularning ⱨǝmmisigǝ Huda tǝripidin ɵgitilidu» dǝp pütülgǝndur. Xunga, Atining sɵzini tingxiƣan wǝ uningdin ɵgǝngǝn ⱨǝrbiri mening yenimƣa kelidu. ■ 46 Biraⱪ bu birǝrkim Atini kɵrgǝn degǝnlik ǝmǝs; pǝⱪǝt Hudaning yenidin kǝlgüqi bolsa, u Atini kɵrgǝndur.□  ■

47 Bǝrⱨǝⱪ, bǝrⱨǝⱪ, mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, manga etiⱪad ⱪilƣuqi mǝnggülük ⱨayatⱪa igidur. ■ 48 Ⱨayatliⱪ neni ɵzümdurmǝn. 49 Ata-bowiliringlar qɵllǝrdǝ «manna» yegini bilǝn yǝnila ɵldi. ■ 50 Lekin mana, ǝrxtin qüxkǝn nan dǝl xundaⱪki, birsi uningdin yegǝn bolsa ɵlmǝydu. □ 51 Ərxtin qüxkǝn ⱨayatliⱪ neni ɵzümdurmǝn; kimdǝkim bu nandin yesǝ, ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ yaxaydu. Mǝn beridiƣan xu nan bolsa mening ǝt-tenimdur, pütkül dunyadikilǝr ⱨayatⱪa igǝ bolsun dǝp, mǝn uni atimaⱪqimǝn.■

52 Bu sɵz bilǝn Yǝⱨudiylar ɵzara talax-tartix ⱪilixiⱪa baxlap:

— Bu adǝm bizning yeyiximizgǝ ɵzining ǝt-tenini ⱪandaⱪ berǝlisun?! — deyixǝtti.■

53 Xunga Əysa ularƣa mundaⱪ dedi:

— Bǝrⱨǝⱪ, bǝrⱨǝⱪ, mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, silǝr Insan’oƣlining ǝt-tenini yemigüqǝ wǝ ⱪenini iqmigüqǝ, silǝrdǝ ⱨayatliⱪ bolmaydu. 54 Ət-tenimni yegüqi wǝ ⱪenimni iqküqi mǝnggülük ⱨayatⱪa erixkǝn bolidu wǝ mǝn uni ahirⱪi küni tirildürimǝn. □  ■ 55 Qünki ǝt-tenim ⱨǝⱪiⱪiy ozuⱪluⱪ, ⱪenim bolsa ⱨǝⱪiⱪiy iqimliktur. 56 Ət-tenimni yegüqi wǝ ⱪenimni iqküqi mǝndǝ yaxaydu wǝ mǝnmu uningda yaxaymǝn. □ 57 Ⱨayat Ata meni ǝwǝtkǝn wǝ mǝn Atining bolƣanliⱪidin yaxawatⱪinimdǝk, meni yegüqi kixi ⱨǝm mening wasitǝm bilǝn yaxaydu. 58 Mana bu ǝrxtin qüxkǝn nandur. Bu nan ata-bowiliringlar yegǝn «manna»dǝk ǝmǝs; qünki ular «manna»ni yeyixi bilǝn ɵldi; biraⱪ bu nanni istemal ⱪilƣuqi bolsa mǝnggü yaxaydu!■

59  Bu sɵzlǝrni u Kǝpǝrnaⱨumdiki sinagogda tǝlim bǝrginidǝ eytⱪanidi. 60 Xuning bilǝn uning muhlisliridin nurƣunliri buni angliƣanda:

— Bu tǝlim bǝk eƣir ikǝn! Buni kim anglap kɵtürǝlisun? — deyixti.

61 Biraⱪ ɵz iqidǝ muhlislirining bu toƣrisida ƣotuldaxⱪinini bilgǝn Əysa ularƣa:

— Bu sɵzüm silǝrni taydurdimu? 62 Əmdi mubada Insan’oƣlining ǝsli kǝlgǝn jayƣa kɵtürülüwatⱪinini kɵrsǝnglar, ⱪandaⱪ bolar?! ■ 63  Insanƣa ⱨayatliⱪ bǝrgüqi — Roⱨtur. Insanning ǝtliri bolsa ⱨeqⱪandaⱪ payda bǝrmǝydu. Mǝn silǝrgǝ eytⱪan sɵzlirim bolsa ⱨǝm roⱨtur wǝ ⱨǝm ⱨayatliⱪtur. □  ■ 64 Lekin aranglardin etiⱪad ⱪilmiƣan bǝzilǝr bar, — dedi (qünki Əysa etiⱪad ⱪilmiƣanlarning wǝ ɵzigǝ satⱪunluⱪ ⱪilidiƣanning kim ikǝnlikini baxtila bilǝtti).■

65 Xuning bilǝn u mundaⱪ dedi: — Mǝn xu sǝwǝbtin silǝrgǝ xuni eyttimki, Atamdin ata ⱪilinmisa, ⱨeqkim mening yenimƣa kelǝlmǝydu!■

66 Xu waⱪittin tartip muhlisliridin heli kɵpi qekinip qiⱪip, uning bilǝn yǝnǝ mangmaydiƣan boldi. 67 Xunga Əysa on ikkiylǝndin:

— Silǝrmu, ⱨǝm mǝndin ketixni halamsilǝr? — dǝp soridi.

68 Simon Petrus uningƣa jawab ⱪilip:

— I Rǝb, biz kimning yeniƣa ketǝttuⱪ? Mǝnggü ⱨayatliⱪ sɵzliri sǝndilidur! ■ 69 Wǝ xuningƣa ixǝnduⱪ wǝ xuni bilip yǝttuⱪki, sǝn Hudaning Muⱪǝddǝs Bolƣuqisidursǝn! — dedi.■

70 Əysa ularƣa jawabǝn:

— Mǝn silǝr on ikkinglarni tallidim ǝmǝsmu, biraⱪ aranglarda birsi Iblistur! — dedi □  ■ 71 (uning bu degini Ixⱪariyotluⱪ Simonning oƣli Yǝⱨudani kɵrsǝtkǝnidi, qünki Yǝⱨuda on ikkiylǝnning biri bolƣini bilǝn, keyin ɵzigǝ satⱪunluⱪ ⱪilidu).□

7

Əysaning inilirining uningƣa ⱪarxi turuxi

1 Bu ixlardin keyin, Əysa Galiliyǝdǝ aylinip yürdi. U Yǝⱨudiyǝdǝ aylinip yürüxni halimaytti, qünki xu yǝrdiki Yǝⱨudiylar uningƣa ⱪǝst ⱪilmaⱪqi idi. 2 Bu qaƣda, Yǝⱨudiylarning «kǝpilǝr ⱨeyti»ƣa az ⱪalƣanidi.■ 3 Xunga Əysaning iniliri uningƣa:

— Muxu yǝrdin ayrilip Yǝⱨudiyǝgǝ barƣin, xuning bilǝn muhlisliringmu karamǝt ǝmǝlliringni kɵrǝlǝydu!□ 4 Qünki ɵzini hǝlⱪ-alǝmgǝ tonutmaⱪqi bolƣan ⱨeqkim yoxurun jayda ix ⱪilmaydu. Bu ǝmǝllǝrni ⱪiliwatⱪanikǝnsǝn, ɵzüngni dunyaƣa kɵrsǝt! — deyixti. 5 Qünki uning inilirimu uningƣa etiⱪad ⱪilmiƣanidi.■

6 Xunga Əysa ularƣa:

— Mening waⱪit-saitim tehi kǝlmidi. Lekin silǝrgǝ nisbǝtǝn ⱨǝrwaⱪit munasiptur.□ 7 Bu dunyadiki kixilǝr silǝrgǝ ⱨǝrgiz ɵq bolmaydu; lekin meni ɵq kɵridu. Qünki mǝn ularning ⱪilmixlirini rǝzil dǝp guwaⱨliⱪ beriwatimǝn.■ 8 Silǝr bu ⱨeytⱪa beriweringlar. Mǝn bu ⱨeytⱪa barmaymǝn, qünki mening waⱪit-saitim tehi yetip kǝlmidi, — dedi.□  ■

9 Əysa bu sɵzlǝrni ⱪilip, Galiliyǝdǝ ⱪaldi.

Kǝpilǝr ⱨeytida

10 Əysaning iniliri ⱨeytⱪa qiⱪⱪandin keyin, u ɵzimu uningƣa bardi. Əmma axkara ǝmǝs, yoxurun bardi. 11 Ⱨeytta Yǝⱨudiylar uni izdǝp: «U ⱪǝyǝrdidur?» dǝp sorawatatti.■

12 Kixilǝr arisida uning toƣrisida kɵp ƣulƣula boldi. Bǝzilǝr uni: «Yahxi adǝm!» desǝ, yǝnǝ bǝzilǝr: «Yaⱪ, u halayiⱪni azduruwatidu!» deyixti. ■ 13 Biraⱪ Yǝⱨudiy qongliridin ⱪorⱪup, ⱨeqkim oquⱪ-axkarǝ uning gepini ⱪilmaytti.□  ■

14 Ⱨeytning yerimi ɵtkǝndǝ, Əysa ibadǝthana ⱨoyliliriƣa kirip hǝlⱪⱪǝ tǝlim berixkǝ baxlidi. □ 15 Yǝⱨudiylar:

— Bu adǝm ⱨeqⱪandaⱪ tǝlim almiƣan turuⱪluⱪ, uning ⱪandaⱪmu munqǝ kɵp bilimi bolsun? — dǝp ⱨang-tang ⱪelixti.□

16 Əysa ularƣa:

— Bu tǝlimlǝr mening ǝmǝs, bǝlki meni Əwǝtküqiningkidur. ■ 17 Uning iradisigǝ ǝmǝl ⱪilixⱪa ɵz iradisini baƣliƣan ⱨǝrkim bu tǝlim toƣruluⱪ — uning Hudadin kǝlgǝnlikini yaki ɵzlükümdin eytiwatⱪanliⱪimni bilidu. 18 Ɵz aldiƣa sɵzligǝn kixi ɵz xan-xǝripini izdǝydu, lekin ɵzini ǝwǝtküqining xan-xǝripini izdǝydiƣan kixi ⱨǝⱪ-sadiⱪtur, uningda ⱨǝⱪⱪaniysizliⱪ yoⱪtur. 19 Musa pǝyƣǝmbǝr silǝrgǝ Tǝwrat ⱪanunini tapxurƣan ǝmǝsmu? Lekin ⱨeqⱪaysinglar bu ⱪanunƣa ǝmǝl ⱪilmaywatisilǝr! Nemixⱪa meni ɵltürmǝkqi bolisilǝr? — dedi.□  ■

20 Kɵpqilik:

— Sanga jin qaplixiptu! Seni ɵltürmǝkqi bolƣan kim ikǝn? — deyixti.□  ■

21 Əysa ularƣa mundaⱪ jawab bǝrdi: — Mǝn bir karamǝtni yaritixim bilǝn ⱨǝmminglar ⱨang-tang ⱪelixtinglar. □ 22 — Əmdi Musa pǝyƣǝmbǝr silǝrgǝ hǝtnǝ ⱪilix toƣruluⱪ ǝmr ⱪaldurƣan (ǝmǝliyǝttǝ bolsa hǝtnǝ ⱪilix Musa pǝyƣǝmbǝrdin ǝmǝs, ata-bowilardin ⱪalƣan), xunga silǝr xabat künigǝ toƣra kelip ⱪalsimu xu künidǝ adǝmning hǝtnisini ⱪiliwerisilǝr. □  ■ 23 Əmdi Tǝwrat ⱪanuniƣa hilapliⱪ ⱪilinmisun dǝp xabat künidǝ adǝm hǝtnǝ ⱪilinƣan yǝrdǝ, mǝn xabat künidǝ bir adǝmni sǝllimaza saⱪaytsam, silǝr nemǝ dǝp manga aqqiⱪlinisilǝr? 24 Sirtⱪi ⱪiyapǝtkǝ ⱪarap ⱨɵküm ⱪilmanglar, bǝlki ⱨǝⱪⱪaniy ⱨɵküm ⱪilinglar!■

Əysa Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨmidu?

25 U waⱪitta Yerusalemliⱪlarning bǝziliri:

— Qonglar ɵltürmǝkqi bolƣan kixi bu ǝmǝsmidi? 26 Axkara sɵzlǝwatsimu, uningƣa ⱪarxi ⱨeq nǝrsǝ demidiƣu! Dǝrwǝⱪǝ, aⱪsaⱪallarning uning Mǝsiⱨ ikǝnlikini bilip yǝtkǝnmu? 27 Ⱨalbuki, bu adǝmning ⱪǝyǝrdin kǝlgǝnlikini biz eniⱪ bilimiz. Lekin Mǝsiⱨ kǝlgǝndǝ, uning ⱪǝyǝrdin kǝlgǝnlikini ⱨeqkim bilmǝstiƣu, — deyixti.□  ■

28 Xunga Əysa ibadǝthana ⱨoylisida tǝlim beriwetip, yuⱪiri awaz bilǝn mundaⱪ dedi:

— Silǝr meni tonuymiz ⱨǝmdǝ mening ⱪǝyǝrdin kǝlgǝnlikimnimu bilimiz, dǝwatisilǝr?! Biraⱪ mǝn ɵzlükümdin ǝmǝs, mǝn meni Əwǝtküqidin kǝldim, U ⱨǝⱪtur; biraⱪ silǝr Uni tonumaysilǝr. □  ■ 29 Mǝn Uni tonuymǝn. Qünki mǝn Uning yenidin kǝldim, meni U ǝwǝtti.■

30 Xunga ular uni tutux yolini izdǝytti, lekin ⱨeqkim uningƣa ⱪol salmidi; qünki uning waⱪit-saiti tehi yetip kǝlmigǝnidi. □  ■ 31 Lekin halayiⱪ arisidiki nurƣun kixilǝr uningƣa etiⱪad ⱪildi. Ular: «Mǝsiⱨ kǝlgǝndǝ bu kixi kɵrsǝtkǝn mɵjizilik alamǝtlǝrdin artuⱪ mɵjizǝ yaritalarmu?!» deyixti.■

Əysani tutux üqün ⱪarawullarning ǝwǝtilixi

32 Pǝrisiylǝr halayiⱪning u toƣruluⱪ ƣulƣula boluwatⱪan bu gǝp-sɵzlirini anglidi; xuning bilǝn Pǝrisiylǝr bilǝn bax kaⱨinlar uni tutux üqün birnǝqqǝ ⱪarawullarni ǝwǝtti. □ 33 Xuning bilǝn Əysa:

— Yǝnǝ bir’az waⱪit silǝr bilǝn billǝ bolimǝn, andin meni Əwǝtküqining yeniƣa ketimǝn. ■ 34 Meni izdǝysilǝr, lekin tapalmaysilǝr. Mǝn baridiƣan yǝrgǝ baralmaysilǝr, — dedi.■

35 Buning bilǝn, Yǝⱨudiylar bir-birigǝ:

— U biz tapalmiƣudǝk ⱪǝyǝrlǝrgǝ barar? Greklǝr arisidiki tarⱪaⱪ Yǝⱨudiy muⱨajirlarning yeniƣa berip, greklarƣa tǝlim berǝmdiƣandu? □ 36 «Meni izdǝysilǝr, lekin tapalmaysilǝr. Mǝn baridiƣan yǝrgǝ baralmaysilǝr» degini nemisidu? — deyixti.

Ⱨayatliⱪ süyi

37 Ⱨeytning ahirⱪi ⱨǝm ǝng katta küni, Əysa ornidin turup, yuⱪiri awaz bilǝn: —

Kimdǝkim ussisa, mening yenimƣa kelip iqsun! □  ■ 38 Manga etiⱪad ⱪilƣuqi kixining huddi muⱪǝddǝs yazmilarda eytilƣinidǝk, iq-baƣridin ⱨayatliⱪ süyining dǝryaliri eⱪip qiⱪidu! — dǝp jakarlidi □
  ■ 39 (u bu sɵzni ɵzigǝ etiⱪad ⱪilƣanlarƣa ata ⱪilinidiƣan Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa ⱪarita eytⱪanidi. Hudaning Roⱨi tehi ⱨeqkimgǝ ata ⱪilinmiƣanmidi, qünki Əysa tehi xan-xǝripigǝ kirmigǝnidi).■

Hǝlⱪning bɵlünüp ketixi

40 Halayiⱪ iqidǝ bǝzilǝr bu sɵzni anglap:

— Kelixi muⱪǝrrǝr bolƣan pǝyƣǝmbǝr ⱨǝⱪiⱪǝtǝn muxu ikǝn!! — deyixti.□  ■

41 Bǝzilǝr: «Bu Mǝsiⱨ ikǝn!» deyixǝtti. Yǝnǝ bǝzilǝr bolsa: «Yaⱪ, Mǝsiⱨ Galiliyǝdin kelǝttimu? ■ 42 Muⱪǝddǝs yazmilarda, Mǝsiⱨ padixaⱨ Dawutning nǝslidin ⱨǝm Dawutning yurti Bǝyt-Lǝⱨǝm yezisidin kelidu, deyilmigǝnmidi?» — deyixti.■

43 Buning bilǝn, halayiⱪ uning wǝjidin ikkigǝ bɵlünüp kǝtti. 44 Bǝziliri uni tutayli degǝn bolsimu, lekin ⱨeqkim uningƣa ⱪol salmidi.

Yǝⱨudiy aⱪsaⱪallirining etiⱪadsizliⱪi

45 Ⱪarawullar ibadǝthanidin bax kaⱨinlar bilǝn Pǝrisiylǝrning yeniƣa ⱪaytip kǝlgǝndǝ, ular ⱪarawullarƣa:

— Nemǝ üqün uni tutup kǝlmidinglar? — dǝp soraxti.

46 Ⱪarawullar:

— Ⱨeqkim ⱨeqⱪaqan bu adǝmdǝk sɵzligǝn ǝmǝs! — dǝp jawab berixti.

47 Pǝrisiylǝr ularƣa jawabǝn:

— Silǝrmu azduruldunglarmu? 48 Aⱪsaⱪallardin yaki Pǝrisiylǝrdin uningƣa etiⱪad ⱪilƣanlar bolƣanmu?! ■ 49 Lekin Tǝwrat ⱪanunini bilmǝydiƣan bu qüprǝndilǝr lǝnǝtkǝ ⱪalidu! — deyixti.□

50 Ularning arisidin biri, yǝni burun ahxamda Əysaning aldiƣa kǝlgǝn Nikodim ularƣa:■

51 — Tǝwrat ⱪanunimiz awwal kixining nemǝ ⱪilƣinini ɵzidin anglap bilmǝy turup, uningƣa ⱨɵküm qiⱪiramdu!■

52 Ular jawab ⱪilip: — Sǝnmu Galiliyǝdinmu? Muⱪǝddǝs yazmilarni kɵr, ⱪetirⱪinip oⱪup baⱪ, Galiliyǝdin ⱨeqⱪandaⱪ pǝyƣǝmbǝr qiⱪmaydu! — dedi.□

53 Xuning bilǝn ularning ⱨǝrbiri ɵz ɵyigǝ kǝtti.□

8

Zina üstidǝ tutulƣan ayal

1 Əysa bolsa Zǝytun teƣiƣa qiⱪip kǝtti. 2 Ətisi sǝⱨǝrdǝ, u yǝnǝ ibadǝthana ⱨoyliliriƣa kirdi wǝ halayiⱪning ⱨǝmmisi uning yeniƣa kelixkǝnidi. U olturup, ularƣa tǝlim berixkǝ baxlidi. 3  Xu qaƣda, Tǝwrat ustazliri bilǝn Pǝrisiylǝr zina ⱪilip tutulup ⱪalƣan bir ayalni uning aldiƣa elip kelixti. Ular ayalni otturiƣa qiⱪirip, 4 uningdin:

— Ustaz, bu ayal dǝl zina üstidǝ tutuwelindi.□ 5 Musa pǝyƣǝmbǝr Tǝwrat ⱪanunida bizgǝ muxundaⱪ ayallarni qalma-kesǝk ⱪilip ɵltürüxni ǝmr ⱪilƣan. Əmdi sǝnqǝ, uni ⱪandaⱪ ⱪilix kerǝk? — dǝp soraxti.□  ■ 6 Əmdi ularning bundaⱪ deyixtiki niyiti, uni tuzaⱪⱪa qüxürüp, uning üstidin ǝrz ⱪilƣudǝk birǝr baⱨanǝ izdǝx idi. Əmma Əysa engixip, barmiⱪi bilǝn yǝrgǝ bir nemilǝrni yazƣili turdi.□ 7 Ular xu soalni tohtimay sorawatatti, u ruslinip ularƣa:

— Aranglardiki kim gunaⱨsiz bolsa, bu ayalƣa birinqi taxni atsun! — dedi.■

8 Andin u yǝnǝ engixip, yǝrgǝ yezixni dawamlaxturdi.■ 9 Ular bu sɵzni anglap, aldi bilǝn yaxanƣanliri, andin ⱪalƣanliri bir-birlǝp ⱨǝmmisi u yǝrdin qiⱪip ketixti. Ahirida Əysa otturida ɵrǝ turƣan ⱨeliⱪi ayal bilǝn yalƣuz ⱪaldi. □ 10 Əysa ruslinip turup, xu ayaldin baxⱪa ⱨeqkimni kɵrmigǝn bolup, uningdin:

Hanim, sanga ⱨeliⱪi xikayǝt ⱪilƣanlar ⱪeni? Seni gunaⱨⱪa bekitidiƣan ⱨeqkim qiⱪmidimu? — dǝp soriwidi, 11 — Ⱨǝzrǝtliri, ⱨeqkim qiⱪmidi, — dedi ayal.

Əysa:

— Mǝnmu seni gunaⱨⱪa bekitmǝymǝn. Barƣin, buningdin keyin yǝnǝ gunaⱨ ⱪilmiƣin! — dedi.□  ■

Əysa dunyaning nuridur

12 Xunga Əysa yǝnǝ kɵpqilikkǝ sɵz ⱪilip:

— Dunyaning nuri ɵzümdurmǝn. Manga ǝgǝxkǝnlǝr ⱪarangƣuluⱪta mangmaydu, ǝksiqǝ ⱨayatliⱪ nuriƣa erixidu, — dedi.■

13 Pǝrisiylǝr:

— Sǝn ɵzünggǝ ɵzüng guwaⱨliⱪ beriwatisǝn. Xunga sening guwaⱨliⱪing rast ⱨesablanmaydu, — deyixti.

14 Əysa ularƣa jawabǝn mundaⱪ dedi:

— Ⱨǝtta mǝn ɵzümgǝ guwaⱨliⱪ bǝrsǝmmu, guwaⱨliⱪim ⱨǝⱪtur, qünki mǝn ɵzümning ⱪǝyǝrdin kǝlgǝnlikimni wǝ ⱪǝyǝrgǝ baridiƣanliⱪimni bilimǝn. Lekin silǝr ⱪǝyǝrdin kǝlgǝnlikimni wǝ ⱪǝyǝrgǝ baridiƣanliⱪimni bilmǝysilǝr. ■ 15 Silǝr ǝt igilirining ɵlqimi boyiqǝ ⱨɵküm ⱪilisilǝr. Biraⱪ mǝn ⱨeqkimning üstigǝ ⱨɵküm ⱪilmaymǝn. □ 16 Mǝn ⱨɵküm ⱪilsammu, ⱨɵkümüm ⱨǝⱪiⱪiydur; qünki mǝn yalƣuz ǝmǝs, bǝlki meni ǝwǝtkǝn Ata bu ixta mǝn bilǝn billidur. □ 17 Silǝrgǝ tǝwǝ bolƣan Tǝwrat ⱪanunida: «Ikki adǝmning guwaⱨliⱪi bolsa rast ⱨesablinidu» dǝp pütülgǝndur. □  ■ 18 Rast, mǝn ɵzüm toƣramda ɵzüm guwaⱨliⱪ berimǝn, wǝ meni ǝwǝtkǝn Atimu mening toƣramda guwaⱨliⱪ beridu.■

19 Ular uningdin: — Atang ⱪǝyǝrdǝ? — dǝp soraxti.

Əysa ularƣa jawab berip: — Silǝr ya meni tonumaysilǝr, ya Atamni tonumaysilǝr; meni tonuƣan bolsanglar, Atamnimu tonuyttunglar, — dedi.■

20 Əysa bu sɵzlǝrni ibadǝthanida tǝlim bǝrginidǝ, sǝdiⱪǝ sanduⱪining aldida turup eytⱪanidi. Biraⱪ ⱨeqkim uni tutmidi, qünki uning waⱪit-saiti tehi yetip kǝlmigǝnidi.□  ■

Əysaning etiⱪadsizlarƣa agaⱨ berixliri

21 Xuning bilǝn u ularƣa yǝnǝ:

Mǝn bu yǝrdin ketimǝn; silǝr meni izdǝysilǝr, lekin ɵz gunaⱨinglar iqidǝ ɵlisilǝr. Mǝn ketidiƣan yǝrgǝ silǝr baralmaysilǝr, — dedi.■

22 Buning bilǝn Yǝⱨudiylar:

— U: «Mǝn ketidiƣan yǝrgǝ silǝr baralmaysilǝr» dǝydu. Bu uning ɵzini ɵltürüwalimǝn deginimidu? — deyixti.

23 Əysa ularƣa:

— Silǝr tɵwǝndindursilǝr, mǝn yuⱪiridindurmǝn. Silǝr bu dunyadindursilǝr, mǝn bu dunyadin ǝmǝsmǝn. ■ 24 Xuning üqün silǝrgǝ: «Gunaⱨliringlar iqidǝ ɵlisilǝr» dedim. Qünki silǝr mening «Əzǝldin Bar Bolƣuqi» ikǝnlikimgǝ ixǝnmisǝnglar, gunaⱨliringlar iqidǝ ɵlisilǝr, — dedi.□  ■

25 Sǝn zadi kim? — dǝp soraxti ular.

Əysa ularƣa: — Baxta silǝrgǝ nemǝ degǝn bolsam, mǝn xu. 26 Ɵzümning silǝrning toƣranglarda wǝ üstünglardin ⱨɵküm ⱪilidiƣan nurƣun sɵzlirim bar; lekin meni Əwǝtküqi ⱨǝⱪtur wǝ mǝn Uningdin nemini angliƣan bolsa, bularnila dunyadikilǝrgǝ uⱪturup eytimǝn, — dedi.□  ■

27 Ular uning ɵzlirigǝ eytⱪanlirining Ata toƣruluⱪ ikǝnlikini qüxinǝlmidi. □ 28 Xunga Əysa mundaⱪ dedi:

Silǝr Insan’oƣlini kɵtürgǝndin keyin, mening «Əzǝldin Bar Bolƣuqi» ikǝnlikimni bilisilǝr wǝ xundaⱪla ⱨeq ixni ɵzlükümdin ⱪilmiƣanliⱪimni, pǝⱪǝt Atining manga ɵgǝtkininila sɵzligǝnlikimnimu bilisilǝr. □  ■ 29 Meni Əwǝtküqi mǝn bilǝn billidur, U meni ǝsla yalƣuz ⱪoymidi, qünki mǝn ⱨǝmixǝ Uni hursǝn ⱪilidiƣan ixlarni ⱪilimǝn.■

30 Əysa bu sɵzlǝrni ⱪiliwatⱪan qaƣning ɵzidǝ, nurƣun kixilǝr uningƣa etiⱪad ⱪildi.■

Ⱨǝⱪiⱪiy ǝrkinlik toƣruluⱪ

31 Əysa ɵzigǝ etiⱪad ⱪilƣan Yǝⱨudiylarƣa:

— Əgǝr mening sɵz-kalamimdin qiⱪmay tursanglar, mening ⱨǝⱪiⱪiy muhlislirim bolƣan bolisilǝr, 32 wǝ ⱨǝⱪiⱪǝtni bilisilǝr wǝ ⱨǝⱪiⱪǝt silǝrni azadliⱪⱪa erixtüridu, — dedi.■

33 Ular jawabǝn: — Biz Ibraⱨimning nǝslimiz, — ⱨeqⱪaqan ⱨeqkimning ⱪulluⱪida bolmiduⱪ. Sǝn ⱪandaⱪsigǝ: Azadliⱪⱪa erixsilǝr, dǝysǝn? — dedi.■

34 Əysa ularƣa jawab berip: — Bǝrⱨǝⱪ, bǝrⱨǝⱪ, mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, gunaⱨ sadir ⱪilƣan kixi gunaⱨning ⱪulidur. ■ 35 Ⱪul ailidǝ mǝnggü turmaydu, lekin oƣul mǝnggü turidu. □ 36 Xuning üqün Oƣul silǝrni azad ⱪilsa, ⱨǝⱪiⱪiy azad bolisilǝr. □  ■ 37 Silǝrning Ibraⱨimning nǝsli ikǝnlikinglarni bilimǝn. Biraⱪ meni ɵltürmǝkqi boluwatisilǝr, qünki mening sɵzüm iqinglardin orun almidi. 38 Mǝn Atamning yenida kɵrgǝnlirimni eytiwatimǝn; silǝr bolsanglar ɵz atanglardin kɵrgǝnliringlarni ⱪiliwatisilǝr!□  ■

39 Ular jawab berip: — Bizning atimiz Ibraⱨimdur, — dedi.

Əysa ularƣa: — Əgǝr Ibraⱨimning pǝrzǝntliri bolsanglar, Ibraⱨimning ǝmǝllirini ⱪilƣan bolattinglar! ■ 40 Biraⱪ ⱨazir ǝksiqǝ meni, yǝni Hudadin angliƣan ⱨǝⱪiⱪǝtni silǝrgǝ yǝtküzgǝn adǝmni ɵltürüxkǝ ⱪǝstlǝysilǝr. Ibraⱨim undaⱪ ixni ⱪilmiƣan. ■ 41 Silǝr ɵz atanglarning ⱪilƣinini ⱪiliwatisilǝr! — dedi.

— Biz ⱨaramdin bolƣan ǝmǝsmiz! Bizning pǝⱪǝt birla atimiz bar, U bolsa Hudadur! — deyixti ular.□

42 Əysa ularƣa: — Atanglar Huda bolƣan bolsa, meni sɵygǝn bolattinglar; qünki mǝn Hudaning baƣridin qiⱪip, bu yǝrgǝ kǝldim. Mǝn ɵzlükümdin kǝlgǝn ǝmǝsmǝn, bǝlki Uning tǝripidin ǝwǝtilgǝnmǝn. □  ■ 43 Sɵzlirimni nemixⱪa qüxǝnmǝysilǝr? Eniⱪki, mening sɵz-kalamim ⱪuliⱪinglarƣa kirmǝywatidu! 44 Silǝr atanglar Iblistin bolƣansilǝr wǝ uning arzu-ⱨǝwǝslirigǝ ǝmǝl ⱪilixni halaysilǝr. U alǝm apiridǝ bolƣandin tartip ⱪatil idi wǝ uningda ⱨǝⱪiⱪǝt bolmiƣaqⱪa, ⱨǝⱪiⱪǝttǝ turmiƣan. U yalƣan sɵzligǝndǝ, ɵz tǝbiitidin sɵzlǝydu, qünki u yalƣanqi wǝ xundaⱪla yalƣanqiliⱪning atisidur. □  ■ 45 Lekin mǝn ⱨǝⱪiⱪǝtni sɵzliginim üqün, manga ixǝnmǝysilǝr. 46 Ⱪaysinglar meni gunaⱨi bar dǝp dǝlilliyǝlǝysilǝr, ⱪeni? Ⱨǝⱪiⱪǝtni sɵzlisǝm, nemǝ üqün manga ixǝnmǝysilǝr? 47 Hudadin bolƣan kixi Hudaning sɵzlirini anglaydu; silǝr ularni anglimaysilǝr, qünki silǝr Hudadin bolƣan ǝmǝssilǝr!■

48 Yǝⱨudiylar uningƣa jawabǝn:

— Əjǝba, bizning seni: «Samariyǝlik ⱨǝm jin qaplaxⱪan adǝm»sǝn deginimiz toƣra ǝmǝsmu? — deyixti.□  ■

49 Əysa jawabǝn: — Manga jin qaplaxⱪini yoⱪ, bǝlki mǝn Atamni ⱨɵrmǝt ⱪilimǝn; lekin silǝr manga ⱨɵrmǝtsizlik ⱪiliwatisilǝr. ■ 50 Mǝn ɵz xan-xǝripimni izdimǝymǝn; lekin buni izdigüqi ⱨǝm uning üstidin ⱨɵküm ⱪilƣuqi Birsi bar. 51 Bǝrⱨǝⱪ, bǝrⱨǝⱪ, mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, mening sɵz-kalamimni tutidiƣan kixi ǝbǝdil’ǝbǝd ɵlüm kɵrmǝydu.■

52 Xuning bilǝn Yǝⱨudiylar uningƣa:

— Sanga dǝrwǝⱪǝ jin qaplaxⱪanliⱪini ǝmdi bilduⱪ! Ⱨǝtta ⱨǝzriti Ibraⱨim wǝ pǝyƣǝmbǝrlǝrmu ɵlgǝn tursa, sǝn ⱪandaⱪsigǝ: «Mening sɵz-kalamimni tutidiƣan kixi ǝbǝdil’ǝbǝd ɵlüm tetimaydu» dǝysǝn? 53 Əjǝba, sǝn atimiz Ibraⱨimdin uluƣmusǝn? U ɵldi, pǝyƣǝmbǝrlǝr ⱨǝm ɵldi!? Sǝn ɵzüngni kim ⱪilmaⱪqisǝn?■

54 Əysa jawabǝn mundaⱪ dedi:

— Əgǝr mǝn ɵzümni uluƣlisam, undaⱪta uluƣluⱪum ⱨeqnǝrsǝ ⱨesablanmaytti. Biraⱪ meni uluƣliƣuqi — silǝr «U bizning Hudayimiz» dǝp ataydiƣan Atamning Ɵzidur. 55 Silǝr Uni tonumidinglar, lekin mǝn Uni tonuymǝn. Uni tonumaymǝn desǝm, silǝrdǝk yalƣanqi bolattim; biraⱪ mǝn Uni tonuymǝn wǝ Uning sɵz-kalamini tutimǝn. 56 Atanglar Ibraⱨim mening künümni kɵridiƣanliⱪidin yayrap-yaxnidi ⱨǝm dǝrwǝⱪǝ uni aldin’ala kɵrüp xadlandi.□  ■

57 — Sǝn tehi ǝllik yaxⱪa kirmǝy turup, Ibraⱨimni kɵrdüngmu? — deyixti ular.

58 Əysa ularƣa:

— Bǝrⱨǝⱪ, bǝrⱨǝⱪ, mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, Ibraⱨim tuƣulmastila, mǝn Bar Bolƣuqidurmǝn! — dedi.□

59 Buning bilǝn ular uni qalma-kesǝk ⱪilƣili ⱪolliriƣa yǝrdin tax aldi; lekin Əysa ularƣa kɵrünmǝy, ularning otturisidin ɵtüp ibadǝthanidin qiⱪip kǝtti.□  ■

9

Əysaning tuƣma ⱪariƣuni saⱪaytixi

1 Wǝ u yolda ketiwetip, tuƣma ⱪariƣu bir adǝmni kɵrdi. 2 Muhlisliri uningdin:

— Ustaz, kim gunaⱨ ⱪilip uning ⱪariƣu tuƣulƣiniƣa sǝwǝb bolƣan? U ɵzimu ya ata-anisimu? — dǝp soraxti.□

3 Əysa mundaⱪ jawab bǝrdi:

— Ɵzi yaki ata-anisining gunaⱨ sadir ⱪilƣanliⱪidin ǝmǝs, bǝlki Hudaning Ɵz ǝmǝlliri uningda ayan ⱪilinsun dǝp xundaⱪ bolƣan. 4 Künning yoruⱪida, meni Əwǝtküqining ǝmǝllirini ada ⱪilixim kerǝk. Kǝq kirsǝ, xu qaƣda ⱨeqkim ix ⱪilalmaydu.□ 5 Mǝn dunyada turƣan waⱪtimda, dunyaning nuri ɵzümdurmǝn.■

6 Bu sɵzlǝrni ⱪilƣandin keyin, u yǝrgǝ tükürüp, tükürüktin lay ⱪilip, layni ⱨeliⱪi adǝmning kɵzlirigǝ sürüp ⱪoydi■ 7 wǝ uningƣa: «Siloam kɵlqiki»gǝ berip yuyuwǝtkin» dedi («Siloam» ibraniyqǝ sɵz bolup, «ǝwǝtilgǝn» degǝn mǝnini bildüridu). Xuning bilǝn ⱨeliⱪi adǝm berip yuyuwidi, kɵzi kɵridiƣan bolup ⱪaytip kǝldi.□ 8 Ⱪoxniliri wǝ u ilgiri tilǝmqilik ⱪilƣinida uni kɵrgǝnlǝr:

— Bu olturup tilǝmqilik ⱪilidiƣan ⱨeliⱪi adǝm ǝmǝsmu? — deyixip kǝtti.■

9 Bǝzilǝr: «Ⱨǝǝ, xu ikǝn» desǝ, yǝnǝ bǝzilǝr: «Yaⱪ. u ǝmǝs, lekin uningƣa ohxaydikǝn» deyixti.

Biraⱪ u ɵzi:

— Mǝn dǝl xu kixi bolimǝn! — dedi.

10 — Undaⱪta kɵzliring ⱪandaⱪ eqildi? — dǝp soraxti ular.

11 U jawabǝn mundaⱪ dedi:

— Əysa isimlik bir kixi tükürükidin lay ⱪilip kɵzlirimgǝ sürüp ⱪoyuwidi, manga: «Siloam kɵlqikigǝ berip yuyuwǝtkin» degǝnidi. Mǝn berip yuyuwidim, kɵrǝlǝydiƣan boldum.

12 — U ⱨazir ⱪǝyǝrdǝ? — dǝp soraxti ular.

— Bilmǝymǝn, — dedi u.

Pǝrisiylǝrning mɵjizini sürüxtürüxi

13 Halayiⱪ ilgiri ⱪariƣu bolƣan bu adǝmni Pǝrisiylǝrning aldiƣa elip berixti 14 (ǝslidǝ Əysa lay ⱪilip bu adǝmning kɵzlirini aqⱪan kün dǝl xabat küni idi). ■ 15 Xuning bilǝn Pǝrisiylǝr ⱪaytidin bu adǝmdin ⱪandaⱪ kɵrǝlǝydiƣan bolƣinini soriwidi, u ularƣa: — U kɵzlirimgǝ lay sürüp ⱪoydi, mǝn yuyuwidim wǝ mana, kɵrǝlǝydiƣan boldum! — dedi.

16 Xuning bilǝn Pǝrisiylǝrdin bǝziliri:

— U adǝm Hudaning yenidin kǝlgǝn ǝmǝs, qünki u xabat künini tutmaydu, — deyixti.

Yǝnǝ bǝziliri:

— U gunaⱨkar adǝm bolsa, ⱪandaⱪlarqǝ bundaⱪ mɵjizilik alamǝtlǝrni yaritalaytti? — deyixti.

Buning bilǝn ularning arisida bɵlünüx pǝyda boldi. □  ■ 17 Ular ⱪariƣu adǝmdin yǝnǝ:

— U kɵzliringni eqiptu, ǝmdi sǝn u toƣruluⱪ nemǝ dǝysǝn? — dǝp soraxti.

U: — U bir pǝyƣǝmbǝr ikǝn, — dedi.■

18 Yǝⱨudiylar kɵrǝlǝydiƣan ⱪilinƣan kixining ata-anisini tepip kǝlmigüqǝ, burun uning ⱪariƣu ikǝnlikigǝ wǝ ⱨazir kɵrǝlǝydiƣan ⱪilinƣanliⱪiƣa ixǝnmǝytti. Xunga ular uning ata-anisini qaⱪirtip, 19 ulardin:

— Bu silǝrning oƣlunglarmu? Tuƣma ⱪariƣu, dǝwatattinglar? Əmdi ⱨazir ⱪandaⱪlarqǝ kɵrǝlǝydiƣan bolup ⱪaldi? — dǝp soraxti.

20 Ata-anisi ularƣa: — Uning bizning oƣlimiz ikǝnliki, xundaⱪla tuƣuluxidinla ⱪariƣu ikǝnlikini bilimiz; 21 lekin ⱨazir ⱪandaⱪlarqǝ kɵrǝlǝydiƣan bolup ⱪalƣanliⱪini, kɵzlirini kim aqⱪanliⱪini bilmǝymiz. U qong adǝm tursa, buni ɵzidin soranglar, u ɵzi dǝp bǝrsun, — dǝp jawab bǝrdi.

22 Ata-anisining xundaⱪ deyixi Yǝⱨudiylardin ⱪorⱪⱪanliⱪi üqün idi; qünki Yǝⱨudiylar kimdǝkim Əysani Mǝsiⱨ dǝp etirap ⱪilsa, u sinagog jamaitidin ⱪoƣlap qiⱪirilsun dǝp ⱪarar ⱪilƣanidi. □  ■ 23 Xu sǝwǝbtin uning ata-anisi: «U qong adǝm tursa, buni ɵzidin soranglar» degǝnidi.

24 Pǝrisiylǝr ǝslidǝ ⱪariƣu bolƣan adǝmni yǝnǝ qaⱪirip uningƣa:

— Hudaƣa xan-xǝrǝp berip ⱪǝsǝm ⱪil! Biz bu adǝmning gunaⱨkar ikǝnlikini bilimiz, — deyixti.□  ■

25 U mundaⱪ jawab bǝrdi:

— U gunaⱨkarmu, ǝmǝsmu, bilmǝymǝn. Biraⱪ mǝn xu birla ixni bilimǝnki, ⱪariƣu idim, ⱨazir kɵrǝlǝydiƣan boldum.

26 Ular uningdin yǝnǝ bir ⱪetim:

— U seni ⱪandaⱪ ⱪildi? Kɵzliringni ⱪandaⱪ aqti? — dǝp soraxti.

27 U jawabǝn:

— Silǝrgǝ alliⱪaqan eyttim, biraⱪ ⱪulaⱪ salmidinglar. Silǝr nemǝ dǝp ⱪaytidin anglaxni halap ⱪaldinglar? Silǝrmu uning muhlisliri bolay dǝwatamsilǝr?! — dedi.

28 Buning bilǝn, ular uni ⱪattiⱪ tillap:

— Sǝn ⱨeliⱪining muhlisi! Biz bolsaⱪ Musa pǝyƣǝmbǝrning muhlislirimiz. 29 Hudaning Musaƣa sɵzligǝnlikini bilimiz; lekin bu nemining bolsa ⱪǝyǝrdin kǝlgǝnlikinimu bilmǝymiz, — deyixti.

30 Ⱨeliⱪi adǝm ularƣa mundaⱪ jawab ⱪayturdi:

— Ajayip ixⱪu bu! Gǝrqǝ silǝr uning ⱪǝyǝrdin kǝlgǝnlikini bilmigininglar bilǝn, u mening kɵzlirimni aqti. 31 Biz bilimizki, Huda gunaⱨkarlarning tilǝklirini anglimaydu; biraⱪ Ɵzigǝ ihlasmǝn bolup iradisigǝ ǝmǝl ⱪilƣuqilarningkini anglaydu. ■ 32 Dunya apiridǝ bolƣandin tartip, birǝrsining tuƣma ⱪariƣuning kɵzini aqⱪanliⱪini anglap baⱪⱪan ǝmǝs. 33 Əgǝr bu adǝm Hudadin kǝlmigǝn bolsa, ⱨeqnemǝ ⱪilalmiƣan bolatti.

34 Ular uni:

— Sǝn tüptin gunaⱨ iqidǝ tuƣulƣan turuⱪluⱪ, bizgǝ tǝlim bǝrmǝkqimusǝn? — deyixip, uni sinagogtin ⱪoƣlap qiⱪiriwetixti.□

Roⱨiy ⱪariƣuluⱪ

35 Əysa ularning uni sinagogtin ⱪoƣlap qiⱪarƣanliⱪini anglap, uni izdǝp tepip:

Sǝn, Hudaning Oƣliƣa etiⱪad ⱪilamsǝn? — dǝp soridi.□

36 U jawabǝn: — Tǝⱪsir, u kim? Mǝn uningƣa etiⱪad ⱪilay, — dedi.

37 — Sǝn ⱨǝm uni kɵrdüng ⱨǝm mana, ⱨazir sǝn bilǝn sɵzlixiwatⱪan dǝl xuning ɵzi, — dedi Əysa uningƣa.

38 Ⱨeliⱪi adǝm:

— I Rǝb, etiⱪad ⱪilimǝn! — dǝp, uningƣa sǝjdǝ ⱪildi.

39 — Mǝn korlarni kɵridiƣan bolsun, kɵridiƣanlarni kor bolsun dǝp bu dunyaƣa ⱨɵküm qiⱪirixⱪa kǝldim, — dedi Əysa.□  ■

40 Uning yenidiki bǝzi Pǝrisiylǝr bu sɵzlǝrni anglap uningdin:

— Bizmu kormu? — dǝp soraxti. 41 Əysa ularƣa: — Kor bolƣan bolsanglar, gunaⱨinglar bolmaytti; lekin silǝr ⱨazir «kɵrüwatimiz» degininglar üqün silǝrgǝ gunaⱨ ⱨesabliniweridu, — dedi.

10

Əysa sɵzini dawam ⱪilidu — «Mǝn yahxi ⱪoy baⱪⱪuqidurmǝn»

1 Bǝrⱨǝⱪ, bǝrⱨǝⱪ, mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, ⱪoy ⱪotiniƣa ixiktin kirmǝy, baxⱪa yǝrdin yamixip kirgǝn kixi oƣri wǝ ⱪaraⱪqidur. 2 Ixiktin kiridiƣan kixi bolsa ⱪoylarning padiqisidur. 3 Ixik baⱪar uningƣa ixikni eqip beridu wǝ ⱪoylar uning awazini anglap tonuydu; u ɵz ⱪoylirining isimlirini bir-birlǝp qaⱪirip ularni sirtⱪa baxlap qiⱪidu.□ 4 U ⱪoylirining ⱨǝmmisini sirtⱪa qiⱪirip bolup, ularning aldida mangidu, ⱪoylarmu uning kǝynidin ǝgixip mengixidu; qünki ular uning awazini tonuydu.□ 5 Lekin ular yat adǝmning kǝynidin mangmaydu, bǝlki uningdin ⱪaqidu; qünki ular yatlarning awazini tonumaydu.

6 Əysa bu tǝmsilni ularƣa sɵzlǝp bǝrgini bilǝn, lekin ular uning ɵzlirigǝ nemǝ dǝwatⱪanliⱪini ⱨeq qüxǝnmidi. 7 Xunga Əysa ularƣa yǝnǝ mundaⱪ dedi:

— Bǝrⱨǝⱪ, bǝrⱨǝⱪ, mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, ⱪoylarning ixiki ɵzümdurmǝn.□ 8 Mǝndin ilgiri kǝlgǝnlǝrning ⱨǝmmisi oƣri wǝ ⱪaraⱪqidur, lekin ⱪoylar ularƣa ⱪulaⱪ salmidi.□ 9 Ixik ɵzümdurmǝn. Mǝn arⱪiliⱪ kirgini ⱪutⱪuzulidu ⱨǝm kirip-qiⱪip, ot-qɵplǝrni tepip yeyǝlǝydu. ■ 10 Oƣri bolsa pǝⱪǝt oƣrilax, ɵltürüx wǝ buzux üqünla kelidu. Mǝn bolsam ularni ⱨayatliⱪⱪa erixsun wǝ xu ⱨayatliⱪi mol bolsun dǝp kǝldim.□

11 Yahxi padiqi ɵzümdurmǝn. Yahxi padiqi ⱪoylar üqün ɵz jenini pida ⱪilidu. □  ■ 12 Lekin mǝdikar undaⱪ ⱪilmaydu. U bǝlki nǝ ⱪoylarning igisi nǝ padiqisi bolmiƣaqⱪa, bɵrining kǝlginini kɵrsǝ, ⱪoylarni taxlap ⱪaqidu wǝ bɵrǝ kelip ⱪoylarni titip tiripirǝn ⱪiliwetidu. □  ■ 13 Əmdi mǝdikar bolsa pǝⱪǝt ⱨǝⱪⱪini dǝp ixlǝp, ⱪoylarƣa kɵngül bɵlmǝy bǝdǝr ⱪaqidu.

14-15 Yahxi padiqi ɵzümdurmǝn. Ata meni toniƣinidǝk mǝn atini tonuƣinimdǝk, mǝn ɵzümningkilǝrni tonuymǝn wǝ ɵzümningkilǝrmu meni tonuydu; ⱪoylar üqün jenim pida. ■ 16 Bu ⱪotandin bolmiƣan baxⱪa ⱪoylirimmu bar. Ularnimu elip baxlixim kerǝk wǝ ularmu awazimni anglaydu; xuning bilǝn bir pada bolidu, xundaⱪla ularning bir padiqisi bolidu.□  ■

17 Ata meni xu sǝwǝbtin sɵyiduki, mǝn jenimni ⱪayturuwelixim üqün uni pida ⱪilimǝn. ■ 18 Jenimni ⱨeqkim mǝndin alalmaydu, mǝn uni ɵz ihtiyarim bilǝn pida ⱪilimǝn. Mǝn uni pida ⱪilixⱪa ⱨoⱪuⱪluⱪmǝn wǝ xundaⱪla uni ⱪayturuwelixⱪimu ⱨoⱪuⱪluⱪmǝn; bu ǝmrni Atamdin tapxuruwalƣanmǝn.■

19 Bu sɵzlǝr tüpǝylidin Yǝⱨudiylar arisida yǝnǝ bɵlünüx pǝyda boldi. ■ 20 Ulardin kɵp adǝmlǝr:

— Uningƣa jin qaplixiptu, u jɵylüwatidu, nemǝ üqün uning sɵzigǝ ⱪulaⱪ salƣudǝksilǝr? — deyixti.■

21 Yǝnǝ bǝzilǝr bolsa:

— Jin qaplaxⱪan adǝmning sɵzliri bundaⱪ bolmaydu. Jin ⱪandaⱪmu ⱪariƣularning kɵzlirini aqalisun?! — deyixti.■

Əysaning qǝtkǝ ⱪeⱪilixi

22 Ⱪix pǝsli bolup, Yerusalemda «Ⱪayta beƣixlax ⱨeyti» ɵtküzülüwatatti. □ 23 Əysa ibadǝthanidiki «Sulaymanning pexaywini»da aylinip yürǝtti. ■ 24 Yǝⱨudiylar uning ǝtrapiƣa olixiwelip:

— Bizni ⱪaqanƣiqǝ tit-tit ⱪilip tutuⱪluⱪta ⱪaldurmaⱪqisǝn? Əgǝr Mǝsiⱨ bolsang, bizgǝ oquⱪini eyt, — deyixti.□

25 Əysa mundaⱪ jawab bǝrdi:

— Mǝn silǝrgǝ eyttim, lekin ixǝnmǝysilǝr. Atamning nami bilǝn ⱪilƣan ǝmǝllirimning ɵzi manga guwaⱨliⱪ beridu. ■ 26 Biraⱪ mǝn silǝrgǝ eytⱪinimdǝk, silǝr etiⱪad ⱪilmidinglar, qünki mening ⱪoylirimdin ǝmǝssilǝr. 27 Mening ⱪoylirim mening awazimni anglaydu, mǝn ularni tonuymǝn wǝ ular manga ǝgixidu. ■ 28 Mǝn ularƣa mǝnggülük ⱨayat ata ⱪilimǝn; ular ǝsla ⱨalak bolmaydu. Ⱨeqkim ularni ⱪolumdin tartiwalalmaydu. ■ 29 Ularni manga tǝⱪdim ⱪilƣan atam ⱨǝmmidin üstündur wǝ ⱨeqkim ularni atamning ⱪolidin tartiwalalmaydu. 30 Mǝn wǝ Ata ǝslidinla birdurmiz.□  ■

31 Buning bilǝn Yǝⱨudiylar yǝnǝ uni qalma-kesǝk ⱪilixmaⱪqi bolup, yǝrdin ⱪolliriƣa tax elixti.■

32 Əysa ularƣa: — Atamdin kǝlgǝn nurƣun yahxi ǝmǝllǝrni silǝrgǝ kɵrsǝttim. Bu ǝmǝllǝrning ⱪaysisi üqün meni qalma-kesǝk ⱪilmaⱪqisilǝr? — dedi.

33 — Seni yahxi bir ǝmǝl üqün ǝmǝs, bǝlki kupurluⱪ ⱪilƣining üqün qalma-kesǝk ⱪilimiz. Qünki sǝn bir insan turuⱪluⱪ, ɵzüngni Huda ⱪilip kɵrsǝtting! — dedi Yǝⱨudiylar jawabǝn.■

34 Əysa ularƣa mundaⱪ jawab bǝrdi:

— Silǝrgǝ tǝwǝ muⱪǝddǝs ⱪanunda «Mǝn eyttim, silǝr ilaⱨlarsilǝr» dǝp pütülgǝn ǝmǝsmu? □  ■ 35 Huda ɵz sɵz-kalamini yǝtküzgǝnlǝrni «ilaⱨlar» dǝp atiƣan yǝrdǝ (wǝ muⱪǝddǝs yazmilarda eytilƣini ⱨǝrgiz küqtin ⱪalmaydu) 36 nemǝ üqün Ata Ɵzigǝ has-muⱪǝddǝs ⱪilip paniy dunyaƣa ǝwǝtkǝn zat «Mǝn Hudaning Oƣlimǝn» desǝ, u toƣruluⱪ «kupurluⱪ ⱪilding!» dǝysilǝr? □  ■ 37 Əgǝr Atamning ǝmǝllirini ⱪilmisam, manga ixǝnmǝnglar. ■ 38 Biraⱪ ⱪilsam, manga ixǝnmigǝn ⱨalǝttimu, ǝmǝllǝrning ɵzlirigǝ ixininglar. Buning bilǝn Atining mǝndǝ ikǝnlikini, meningmu Atida ikǝnlikimni ⱨǝⱪ dǝp bilip etiⱪad ⱪilidiƣan bolisilǝr.■

39 Buning bilǝn ular yǝnǝ uni tutmaⱪqi boldi, biraⱪ u ularning ⱪolliridin ⱪutulup, u yǝrdin kǝtti. ■ 40 Andin u yǝnǝ Iordan dǝryasining u ⱪetiƣa, yǝni Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝr dǝslipidǝ adǝmlǝrni qɵmüldürgǝn jayƣa berip, u yǝrdǝ turdi.■

41 Nurƣun kixilǝr uning yeniƣa kǝldi. Ular:

— Yǝⱨya ⱨeq mɵjizilik alamǝt kɵrsǝtmigǝn, lekin uning bu adǝm toƣrisida barliⱪ eytⱪanliri rast ikǝn! — deyixti. 42 Xuning bilǝn nurƣunliƣan kixilǝr bu yǝrdǝ uningƣa etiⱪad ⱪildi.

11

Lazarusning ɵlümi

1 Lazarus degǝn bir adǝm kesǝl bolup ⱪalƣanidi. U Mǝryǝm wǝ ⱨǝdisi Marta turƣan, Bǝyt-Aniya degǝn kǝnttǝ turatti 2 (bu Mǝryǝm bolsa, Rǝbgǝ huxbuy mayni sürkigǝn, putlirini ɵz qaqliri bilǝn ertip ⱪurutⱪan ⱨeliⱪi Mǝryǝm idi; kesǝl bolup yatⱪan Lazarus uning inisi idi).□  ■

3 Lazarusning ⱨǝdiliri Əysaƣa hǝwǝrqi ǝwǝtip: «I Rǝb, mana sǝn sɵygǝn dostung kesǝl bolup ⱪaldi» dǝp yǝtküzdi.

4 Lekin Əysa buni anglap:

— Bu kesǝldin ɵlüp kǝtmǝydu, bǝlki bu arⱪiliⱪ Hudaning Oƣli uluƣlinip, Hudaning xan-xǝripi ayan ⱪilinidu — dedi.■

5 Əysa Marta, singlisi wǝ Lazarusni tolimu sɵyǝtti. 6 Xunga u Lazarusning kesǝl ikǝnlikini angliƣan bolsimu, ɵzi turuwatⱪan jayda yǝnǝ ikki kün turdi.□ 7 Andin keyin u muhlisliriƣa:

— Yǝⱨudiyǝgǝ ⱪayta barayli! — dedi.

8 Muhlisliri uningƣa:

— Ustaz, yeⱪindila u yǝrdiki Yǝⱨudiylar seni qalma-kesǝk ⱪilmaⱪqi bolƣan tursa, yǝnǝ u yǝrgǝ ⱪayta baramsǝn? — deyixti.□  ■

9 Əysa mundaⱪ dedi:

— Kündüzdǝ on ikki saǝt bar ǝmǝsmu? Kündüzi yol mangƣan kixi putlaxmas, qünki u bu dunyaning yoruⱪini kɵridu. 10 Lekin keqisi yol mangƣan kixi putlixar, qünki uningda yoruⱪluⱪ yoⱪtur.

11 Bu sɵzlǝrni eytⱪandin keyin, u:

— Dostimiz Lazarus uhlap ⱪaldi; mǝn uni uyⱪusidin oyƣatⱪili barimǝn, — dǝp ⱪoxup ⱪoydi.■

12 Xunga muhlislar uningƣa:

— I Rǝb, uhliƣan bolsa, yahxi bolup ⱪalidu, — dedi.

13 Ⱨalbuki, Əysa Lazarusning ɵlümi toƣruluⱪ eytⱪanidi, lekin ular u dǝm elixtiki uyⱪuni dǝwatidu, dǝp oylaxti. 14 Xunga Əysa ularƣa oquⱪini eytip:

— Lazarus ɵldi, — dedi. 15 — Biraⱪ silǝrni dǝp, silǝrning etiⱪad ⱪilixinglar üqün, uning ⱪexida bolmiƣanliⱪimƣa huxalmǝn. Əmdi uning yeniƣa barayli, — dedi.

16 «Ⱪoxkezǝk» dǝp atilidiƣan Tomas baxⱪa muhlisdaxliriƣa:

— Bizmu uning bilǝn billǝ barayli ⱨǝm uning bilǝn billǝ ɵlǝyli, — dedi.□

Əysaning Lazarusni tirildürüxi

17 Əysa muhlisliri bilǝn Bǝyt-Aniyaƣa barƣanda, Lazarusning yǝrlikkǝ ⱪoyulƣiniƣa alliⱪaqan tɵt kün bolƣanliⱪi uningƣa mǝlum boldi. 18 Bǝyt-Aniya Yerusalemƣa yeⱪin bolup, uningdin altǝ qaⱪirimqǝ yiraⱪliⱪta idi, □ 19 xuning bilǝn nurƣun Yǝⱨudiylar Marta bilǝn Mǝryǝmgǝ inisi toƣrisida tǝsǝlli bǝrgili ularning yeniƣa kǝlgǝnidi. 20 Marta ǝmdi Əysaning keliwatⱪinini anglapla, uning aldiƣa qiⱪti. Lekin Mǝryǝm bolsa ɵyidǝ olturup ⱪaldi.

21 Marta ǝmdi Əysaƣa: — I Rǝb, bu yǝrdǝ bolƣan bolsang, inim ɵlmigǝn bolatti. 22 Ⱨeliⱨǝm Hudadin nemini tilisǝng, Uning sanga xuni beridiƣanliⱪini bilimǝn, — dedi.

23 — Ining ⱪayta tirilidu, — dedi Əysa.

24 Marta:

— Ahirⱪi künidǝ, yǝnǝ tirilix künidǝ uning jǝzmǝn tirilidiƣanliⱪini bilimǝn, — dedi.■

25 Əysa uningƣa: — Tirilix wǝ ⱨayatliⱪ mǝn ɵzümdurmǝn; manga etiⱪad ⱪilƣuqi kixi ɵlsimu, ⱨayat bolidu; ■ 26 wǝ ⱨayat turup, manga etiⱪad ⱪilƣuqi ǝbǝdil’ǝbǝd ɵlmǝs; buningƣa ixinǝmsǝn?■

27 U uningƣa: — Ixinimǝn, i Rǝb; sening dunyaƣa kelixi muⱪǝrrǝr bolƣan Mǝsiⱨ, Hudaning Oƣli ikǝnlikinggǝ ixinimǝn.■

28 Buni dǝp bolup, u berip singlisi Mǝryǝmni astiƣina qaⱪirip:

— Ustaz kǝldi, seni qaⱪiriwatidu, — dedi.

29 Mǝryǝm buni anglap, dǝrⱨal ornidin turup, uning aldiƣa bardi 30 (xu pǝyttǝ Əysa tehi yeziƣa kirmigǝn bolup, Marta uning aldiƣa mengip, uqrixip ⱪalƣan yǝrdǝ idi). 31 Əmdi Mǝryǝmgǝ tǝsǝlli beriwatⱪan, ɵydǝ uning bilǝn olturƣan Yǝⱨudiylar uning aldirap ⱪopup sirtⱪa qiⱪip kǝtkinini kɵrüp, uni ⱪǝbrigǝ berip xu yǝrdǝ yiƣa-zar ⱪilƣili kǝtti, dǝp oylap, uning kǝynidin mengixti.

32 Mǝryǝm ǝmdi Əysa bar yǝrgǝ barƣanda uni kɵrüp, ayiƣiƣa ɵzini etip:

— I Rǝb, bu yǝrdǝ bolƣan bolsang, inim ɵlmigǝn bolatti! — dedi.

33 Əysa Mǝryǝmning yiƣa-zar ⱪilƣinini, xundaⱪla uning bilǝn billǝ kǝlgǝn Yǝⱨudiy hǝlⱪning yiƣa-zar ⱪilixⱪinini kɵrgǝndǝ, roⱨida ⱪattiⱪ piƣan qekip, kɵngli tolimu biaram boldi wǝ: □ 34 — Uni ⱪǝyǝrgǝ ⱪoydunglar? — dǝp soridi.

— I Rǝb, kelip kɵrgin, — deyixti ular.

35 Əysa kɵz yexi ⱪildi. □  ■ 36 Yǝⱨudiy hǝlⱪi: — Ⱪaranglar, u uni ⱪanqilik sɵygǝn! — deyixti. 37 Wǝ ulardin bǝziliri:

— Ⱪariƣuning kɵzini aqⱪan bu kixi kesǝl adǝmni ɵlümdin saⱪlap ⱪalalmasmidi? — deyixti.

38 Əysa iqidǝ yǝnǝ ⱪattiⱪ piƣan qekip, ⱪǝbrining aldiƣa bardi. Ⱪǝbri bir ƣar idi; uning kirix aƣziƣa qong bir tax ⱪoyuⱪluⱪ idi. 39 Əysa:

— Taxni eliwetinglar! — dedi.

Ɵlgüqining ⱨǝdisi Marta:

— I Rǝb, yǝrlikkǝ ⱪoyƣili tɵt kün boldi, ⱨazir u purap kǝtkǝndu, — dedi.

40 Əysa uningƣa:

— Mǝn sanga: «Etiⱪad ⱪilsang, Hudaning xan-xǝripini kɵrisǝn» degǝnidimƣu! — dedi.

41 Buning bilǝn halayiⱪ taxni eliwǝtti. Əysa kɵzlirini asmanƣa tikip mundaⱪ dua ⱪildi:

— I Ata, tilikimni angliƣining üqün sanga tǝxǝkkür eytimǝn. 42 Tilǝklirimni ⱨǝmixǝ anglaydiƣanliⱪingni bilimǝn; lekin xundaⱪ bolsimu, ǝtrapimdiki muxu halayiⱪ sening meni ǝwǝtkǝnlikinggǝ ixǝnsun dǝp, buni eytiwatimǝn!■

43 Bu sɵzlǝrni ⱪilƣandin keyin, u yuⱪiri awazda:

— Lazarus, taxⱪiriƣa qiⱪ! — dǝp towlidi.

44 Ɵlgüqi ⱪol-putliri kepǝnlǝngǝn, engiki tengilƣan ⱨalda taxⱪiriƣa qiⱪti. Əysa ularƣa:

— Kepǝnni yexiwetip, uni azad ⱪilinglar! — dedi.■

Əysani ɵltürüx suyiⱪǝsti

Mat. 26:1-5; Mar. 14:1-2; Luⱪa 22:1-2

45 Mǝryǝmning yeniƣa pǝtǝ ⱪilip kelip, uning ǝmillirini kɵrgǝn Yǝⱨudiylar iqidin nurƣunliri uningƣa etiⱪad ⱪildi. 46 Lekin ularning iqidǝ bǝziliri Pǝrisiylǝrning yeniƣa berip, Əysaning ⱪilƣan ixlirini mǝlum ⱪilixti. 47 Xunga bax kaⱨinlar wǝ Pǝrisiylǝr Yǝⱨudiylarning kengǝxmisini yiƣip:

— Ⱪandaⱪ ⱪiliximiz kerǝk? Bu adǝm nurƣun mɵjizilik alamǝtlǝrni yaritiwatidu. ■ 48 Uningƣa xundaⱪ yol ⱪoyup beriwǝrsǝk, ⱨǝmmǝ adǝm uningƣa etiⱪad ⱪilip ketidu. Xundaⱪ bolƣanda, Rimliⱪlar kelip bu bizning jayimiz wǝ ⱪowmimizni wǝyran ⱪiliwetidu! — deyixti.□

49 Ularning iqidǝ biri, yǝni xu yili bax kaⱨin bolƣan Ⱪayafa:

— Silǝr ⱨeqnemini bilmǝydikǝnsilǝr! 50 Pütün hǝlⱪning ⱨalak boluxining orniƣa, birla adǝmning ular üqün ɵlüxining ǝwzǝllikini qüxinip yǝtmǝydikǝnsilǝr, — dedi ■ 51-52 (bu sɵzni u ɵzlükidin eytmiƣanidi; bǝlki u xu yili bax kaⱨin bolƣanliⱪi üqün, Əysaning Yǝⱨudiy hǝlⱪi üqün, xundaⱪla pǝⱪǝt u hǝlⱪ üqünla ǝmǝs, bǝlki Hudaning ⱨǝr yanƣa tarⱪilip kǝtkǝn pǝrzǝntlirining ⱨǝmmisini bir ⱪilip uyuxturux üqün ɵlidiƣanliⱪidin aldin bexarǝt berip xundaⱪ degǝnidi).□  ■

53 Xuning bilǝn ular mǝsliⱨǝtlixip, xu kündin baxlap Əysani ɵltürüwetixni ⱪǝstlidi. 54 Xuning üqün Əysa ǝmdi Yǝⱨudiylar arisida axkara yürmǝytti, u u yǝrdin ayrilip qɵlgǝ yeⱪin rayondiki Əfraim isimlik bir xǝⱨirigǝ berip, muhlisliri bilǝn u yǝrdǝ turdi.

55 Əmdi Yǝⱨudiylarning «ɵtüp ketix ⱨeyti»ƣa az ⱪalƣanidi. Nurƣun kixilǝr taⱨarǝtni ada ⱪilix üqün, ⱨeyttin ilgiri yezilardin Yerusalemƣa kelixti. □ 56 Xuning bilǝn billǝ xu kixilǝr Əysani izdǝxti. Ular ibadǝthanida yiƣilƣanda bir-birigǝ:

— Ⱪandaⱪ oylawatisilǝr? U ⱨeyt ɵtküzgili kǝlmǝsmu? — deyixti.■

57 Bax kaⱨinlar bilǝn Pǝrisiylǝr bolsa uni tutux üqün, ⱨǝrkimning uning ⱪǝyǝrdilikini bilsǝ, mǝlum ⱪilixi toƣruluⱪ pǝrman qiⱪarƣanidi.

12

Mǝryǝmning Əysani ǝtirlixi

Mat. 26:6-13; Mar. 14:3-9

1 Ɵtüp ketix ⱨeytidin altǝ kün ilgiri, Əysa ɵzi ɵlümdin tirildürgǝn Lazarus turuwatⱪan jay — Bǝyt-Aniyaƣa kǝldi.■ 2 Xu wǝjidin ular u yǝrdǝ uningƣa ziyapǝt bǝrdi. Marta meⱨmanlarni kütüwatatti; Lazarus bolsa Əysa bilǝn ⱨǝmdastihan bolƣanlarning biri idi. 3 Mǝryǝm ǝmdi naⱨayiti ⱪimmǝt baⱨaliⱪ sap sumbul ǝtirdin bir ⱪadaⱪ ǝkilip, Əysaning putliriƣa ⱪuydi andin qaqliri bilǝn putlirini ertip ⱪurutti. Ətirning hux puriⱪi ɵyni bir aldi.□ 4 Lekin uning muhlisliridin biri, yǝni uningƣa pat arida satⱪunluⱪ ⱪilƣuqi, Simonning oƣli Yǝⱨuda Ixⱪariyot:

5 — Nemixⱪa bu ⱪimmǝt baⱨaliⱪ ǝtir kǝmbǝƣǝllǝrgǝ sǝdiⱪǝ ⱪilip berilixkǝ üq yüz dinarƣa setilmidi? — dedi□  ■ 6 (u bu sɵzni kǝmbǝƣǝllǝrning ƣemini yegǝnliki üqün ǝmǝs, bǝlki oƣri bolƣanliⱪi üqün degǝnidi; qünki u muhlislarning ortaⱪ ⱨǝmyanini saⱪliƣuqi bolup, daim uningƣa selinƣinidin oƣriliwalatti).■

7 Əmdi Əysa: — Ayalni ɵz ihtiyariƣa ⱪoyƣin! Qünki u buni mening dǝpnǝ künüm üqün tǝyyarliⱪ ⱪilip saⱪliƣandur;□  ■ 8 qünki kǝmbǝƣǝllǝr ⱨǝmixǝ silǝr bilǝn billǝ bolidu, lekin mǝn ⱨǝmixǝ silǝr bilǝn billǝ bolmaymǝn, — dedi.■

Bax kaⱨinlarning Lazarusni ɵltürüx suyiⱪǝsti

9 Zor bir top Yǝⱨudiylar uning xu yǝrdǝ ikǝnlikidin hǝwǝr tepip, xu yǝrgǝ kǝldi. Ularning kelixi yalƣuz Əysani dǝpla ǝmǝs, yǝnǝ u ɵlümdin tirildürgǝn Lazarusnimu kɵrüx üqün idi. ■ 10 Lekin bax kaⱨinlar bolsa Lazarusnimu ɵltürüxni mǝsliⱨǝtlǝxkǝnidi; 11 Qünki uning sǝwǝbidin nurƣun Yǝⱨudiylar ɵzliridin qekinip Əysaƣa etiⱪad ⱪiliwatatti.

Yerusalemƣa tǝntǝnilik bilǝn kirix

Mat. 21:1-11; Mar. 11:1-11; Luⱪa 19:28-40

12 Ətisi, «ɵtüp ketix ⱨeyti»ni ɵtküzüxkǝ kǝlgǝn zor bir top halayiⱪ Əysaning Yerusalemƣa keliwatⱪanliⱪini anglap, ■ 13  ⱪolliriƣa horma xahlirini tutuxⱪan ⱨalda uni ⱪarxi alƣili qiⱪixti wǝ: «Tǝxǝkkür-ⱨosanna! Pǝrwǝrdigarning namida kǝlgüqi, Israilning padixaⱨiƣa mubarǝk bolƣay!» dǝp warⱪiraxti.□  ■ 14 Əysa bir tǝhǝyni tepip, uningƣa mindi; huddi muⱪǝddǝs yazmilarda mundaⱪ pütülgǝndǝk: —

15 «Ⱪorⱪma, i Zion ⱪizi! Mana, Padixaⱨing exǝk tǝhiyigǝ minip keliwatidu!».□  ■

16 Əyni qaƣda uning muhlisliri bu ixlarni qüxǝnmǝytti, lekin Əysa xan-xǝrǝptǝ uluƣlanƣandin keyin, bu sɵzlǝrning uning toƣruluⱪ pütülgǝnlikini, xundaⱪla bu ixlarning dǝrwǝⱪǝ uningda xundaⱪ yüz bǝrgǝnlikini esigǝ kǝltürdi.□

17 Əmdi u Lazarusni ⱪǝbridin qaⱪirip tirildürgǝn qaƣda uning bilǝn billǝ bolƣan halayiⱪ bolsa, bu ixⱪa guwaⱨliⱪ beriwatatti. 18 Əysa yaratⱪan bu mɵjizilik alamǝtnimu angliƣaqⱪa, uni ⱪarxi elixⱪa xu bir top adǝmlǝr qiⱪixⱪanidi. 19 Pǝrisiylǝr bolsa bir-birigǝ:

— Ⱪaranglar, barliⱪ ⱪilƣininglar bikar kǝtti! Mana ǝmdi pütkül jaⱨan uningƣa ǝgǝxmǝktǝ! — deyixti.■

Greklarning Əysa bilǝn kɵrüxüxni tǝlǝp ⱪilixi — uning ɵz ɵlümi toƣruluⱪ sɵzlixi

20 Ɵtüp ketix ⱨeytida ibadǝt ⱪilƣili kǝlgǝnlǝr arisida birnǝqqǝ greklarmu bar idi. ■ 21 Bular ǝmdi Galiliyǝning Bǝyt-Saida yezisidin bolƣan Filipning yeniƣa kelip:

— Əpǝndim, biz Əysa bilǝn kɵrüxsǝk, — dǝp tǝlǝp ⱪilixti.■

22 Filip berip buni Andriyasⱪa eytti. Andin Andriyas wǝ Filip ikkisi Əysaƣa mǝlum ⱪildi.

23 Lekin Əysa ularƣa jawabǝn mundaⱪ dedi:

— «Insan’oƣlining xan-xǝrǝptǝ uluƣlinidiƣan waⱪit-saiti yetip kǝldi. □  ■ 24 Bǝrⱨǝⱪ, bǝrⱨǝⱪ, mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, buƣday deni tupraⱪ iqigǝ qüxüp ɵlmigüqǝ, ɵzi yǝnila yalƣuz ⱪalidu; lekin ɵlsǝ, mol ⱨosul beridu. □  ■ 25 Kimdǝkim ɵz ⱨayatini ayisa uningdin mǝⱨrum bolidu; lekin bu dunyada ɵz ⱨayatidin nǝprǝtlǝnsǝ, uni mǝnggülük ⱨayatliⱪⱪa saⱪliyalaydu. □  ■ 26 Kimdǝkim hizmitimdǝ boluxni halisa, manga ǝgǝxsun. Mǝn ⱪǝyǝrdǝ bolsam, mening hizmǝtqimmu xu yǝrdǝ bolidu. Kemdǝkim mening hizmitimdǝ bolsa, Ata uningƣa izzǝt ⱪilidu.■

27 Ⱨazir jenim ⱪattiⱪ azabliniwatidu. Mǝn nemǝ deyixim kerǝk? «Ata, meni bu saǝttin ⱪutⱪuzƣin!» dǝymu? Lekin mǝn dǝl muxu waⱪit-saǝt üqün kǝldim. □  ■ 28 Ata, namingƣa xan-xǝrǝp kǝltürgin!».

Xuan, asmandin bir awaz anglinip:

— Uningƣa xan-xǝrǝp kǝltürdüm wǝ yǝnǝ uningƣa xan-xǝrǝp kǝltürimǝn!» — deyildi.

29 Buni angliƣan xu yǝrdǝ turƣan halayiⱪ:

— Ⱨawa güldürlidi, — deyixti.

Yǝnǝ bǝzilǝr bolsa:

— Bir pǝrixtǝ uningƣa gǝp ⱪildi, — deyixti.

30 Əysa bolsa jawabǝn: — Bu awaz meni dǝp ǝmǝs, silǝrni dǝp qüxti. ■ 31 Əmdi dunyaning üstigǝ ⱨɵküm qiⱪirilix waⱪti kǝldi; ⱨazir bu dunyaning ⱨɵkümdarining taxⱪiriƣa ⱪoƣlinix waⱪti kǝldi. □  ■ 32 Wǝ mǝn bolsam, yǝrning üstidin kɵtürülginimdǝ, pütkül insanlarni ɵzümgǝ jǝlp ⱪilip tartimǝn, — dedi ■ 33 (uning buni degini ɵzining ⱪandaⱪ ɵlüm bilǝn ɵlidiƣanliⱪini kɵrsǝtkini idi).

34 Halayiⱪ buningƣa jawabǝn uningdin:

— Biz muⱪǝddǝs ⱪanundin Mǝsiⱨning ǝbǝdgiqǝ ⱪalidiƣinini angliƣan; sǝn ⱪandaⱪsigǝ «Insan’oƣli kɵtürülüxi kerǝk» dǝysǝn?! Bu ⱪandaⱪmu «Insan’oƣli» bolsun? — dǝp soridi.□  ■

35 Xunga Əysa ularƣa: — Nurning aranglarda bolidiƣan waⱪti uzun bolmaydu. Xunga ⱪarangƣuluⱪning silǝrni besiwalmasliⱪi üqün, nur bar waⱪtida uningda menginglar; ⱪarangƣuluⱪta mangƣan kixi ɵzining ⱪǝyǝrgǝ ketiwatⱪanliⱪini bilmǝydu. ■ 36 Nur aranglarda bar waⱪitta, uningƣa ixininglar; buning bilǝn nurning pǝrzǝntliri bolisilǝr, — dedi.

Əysa bu sɵzlǝrni ⱪilƣandin keyin, ulardin ayrilip yoxurunuwaldi.

Yǝⱨudiy hǝlⱪining Mǝsiⱨni rǝt ⱪilixi

37 Gǝrqǝ u ularning kɵz aldida xunqǝ tola mɵjizilik alamǝt kɵrsǝtkǝn bolsimu, ular tehi uningƣa etiⱪad ⱪilmidi. 38  Xuning bilǝn Yǝxaya pǝyƣǝmbǝrning yazmisida aldin’ala kɵrsitilgǝn bexarǝt dǝl ǝmǝlgǝ axurdi:

«I Pǝrwǝrdigar, bizning yǝtküzgǝn hǝwirimizgǝ kimmu ixǝngǝn?

Ⱨǝm «Pǝrwǝrdigarning biliki» Bolƣuqi kimgimu ayan ⱪilinƣan?»□  ■

39-40 Halayiⱪning etiⱪad ⱪilmiƣinining sǝwǝbi dǝl xuki (huddi Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr yǝnǝ aldin’ala eytⱪandǝk):

«Pǝrwǝrdigar ularning kɵzlirini kor,

Ⱪǝlbini tax ⱪildi;

Mǝⱪsǝt, ularning kɵzlirining kɵrüp,

Ⱪǝlbining qüxinip,

Gunaⱨliridin yenixining aldini elix üqündur;

Bolmisa, Mǝn ularni saⱪaytⱪan bolattim, — dǝydu Pǝrwǝrdigar».□  ■

41 Bu sɵzlǝrni Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr Mǝsiⱨning xan-xǝripini kɵrüp uningƣa ⱪarita aldin’ala sɵz ⱪilƣinida eytⱪanidi.□  ■

42 Wǝⱨalǝnki, gǝrqǝ ⱨǝtta Yǝⱨudiy aⱪsaⱪalliridinmu nurƣunliƣan adǝmlǝr uningƣa etiⱪad ⱪilƣan bolsimu, ular Pǝrisiylǝr wǝjidin ⱪorⱪup, ɵzlirining sinagogtin ⱪoƣlap qiⱪiriwetilmǝsliki üqün uni etirap ⱪilmidi. □  ■ 43 Buning sǝwǝbi, ular insanlardin kelidiƣan izzǝt-xɵⱨrǝtni Hudadin kelidiƣan izzǝt-xɵⱨrǝttin yahxi kɵrǝtti.■

44 Biraⱪ Əysa yuⱪiri awaz bilǝn mundaⱪ dedi:

— Manga etiⱪad ⱪilƣuqi mangila ǝmǝs, bǝlki meni Əwǝtküqigǝ etiⱪad ⱪilƣuqidur. 45 Kimki meni kɵrgüqi bolsa, meni Əwǝtküqini kɵrgüqi bolidu. ■ 46 Mǝn manga etiⱪad ⱪilƣuqilar ⱪarangƣuluⱪta ⱪalmisun dǝp, nur süpitidǝ dunyaƣa kǝldim. ■ 47 Birsi sɵzlirimni anglap, ularni tutmisa, uni soraⱪⱪa tartmaymǝn; qünki mǝn dunyadikilǝrni soraⱪⱪa tartⱪili ǝmǝs, bǝlki dunyadikilǝrni ⱪutⱪuzƣili kǝldim. ■ 48 Biraⱪ meni qǝtkǝ ⱪaⱪⱪuqini, xundaⱪla sɵzlirimni ⱪobul ⱪilmiƣanni bolsa, uni soraⱪⱪa tartⱪuqi birsi bar. U bolsimu, mǝn eytⱪan sɵz-kalamimdur. U ahirⱪi küni uni soraⱪⱪa tartidu. ■ 49 Qünki mǝn ɵzlükümdin sɵzliginim yoⱪ, bǝlki meni ǝwǝtkǝn Ata mening nemini deyixim wǝ ⱪandaⱪ sɵzlixim kerǝklikigǝ ǝmr bǝrgǝn. □  ■ 50 Uning ǝmrining mǝnggülük ⱨayatliⱪ ikǝnlikini bilimǝn. Xunga nemini sɵzlisǝm, Ata manga buyruƣinidǝk sɵzlǝymǝn.

13

Əysaning muhlislirining putini yuyuxi

1 Ɵtüp ketix ⱨeytidin ilgiri, Əysa bu dunyadin ayrilip, Atining yeniƣa baridiƣan waⱪit-saǝtning yetip kǝlgǝnlikini bildi wǝ xuning üqün bu dunyadiki ɵz adǝmlirigǝ kɵrsitip kǝlgǝn meⱨir-muⱨǝbbitini ahirƣiqǝ toluⱪ kɵrsitip turdi.□  ■ 2 Əmdi kǝqlik tamaⱪ yeyiliwatⱪanidi; Iblis alliburun Simonning oƣli Yǝⱨuda Ixⱪariyotning kɵngligǝ Əysaƣa satⱪunluⱪ ⱪilix wǝswǝsisini salƣanidi.■ 3 Əysa Atining ⱨǝr ixni uning ⱪoliƣa tapxurƣinini, wǝ ɵzining Hudaning yenidin kelip, Hudaning yeniƣa ⱪaytidiƣanliⱪini bilgǝqkǝ,■ 4 dastihandin turup, ton-kɵnglikini yexip, bir lɵnggǝ bilǝn belini baƣlidi. 5 Andin jawurƣa su ⱪuyup, muhlislarning putlirini yuyuxⱪa wǝ beligǝ baƣliƣan lɵnggǝ bilǝn sürtüp ⱪurutuxⱪa baxlidi. 6 Nɵwǝt Simon Petrusⱪa kǝlgǝndǝ, Petrus uningƣa:

— I Rǝb, putumni sǝn yusang ⱪandaⱪ bolƣini?! — dedi.■

7 Əysa uningƣa:

— Nemǝ ⱪiliwatⱪinimni ⱨazir bilmǝysǝn, lekin keyin bilisǝn, — dedi.

8 Petrus: — Sǝn mening putumni yusang ⱨǝrgiz bolmaydu! — dedi.

Əysa uningƣa jawabǝn: — Seni yumisam, mening bilǝn tǝng nesiwǝng bolmaydu, — dedi.

9 Simon Petrus:

— I Rǝb, undaⱪta pǝⱪǝt putlirimnila ǝmǝs, ⱪollirimnimu, beximnimu yuƣaysǝn! — dedi.

10 Əysa uningƣa:

— Bǝdini yuyulup, tamamǝn pakiz bolƣan adǝm pǝⱪǝt putlirini yusila ⱪayta yuyunuxining ⱨajiti bolmaydu. Silǝr pakiz, lekin ⱨǝmminglar ǝmǝs, — dedi □  ■ 11 (qünki u ɵzini kimning tutup beridiƣanliⱪini bilǝtti; xuning üqün u «Ⱨǝmminglarla pakiz ǝmǝs» degǝnidi). ■ 12 Xuning bilǝn u ularning putlirini yuyup bolƣandin keyin, ton-kɵnglikini kiyip, yǝnǝ dastihanƣa olturup ularƣa mundaⱪ dedi:

— Silǝrgǝ nemǝ ⱪilƣinimni uⱪtunglarmu? 13 Silǝr meni «Ustaz» wǝ «Rǝb» dǝysilǝr wǝ rast eytisilǝr, mǝn xundaⱪturmǝn. ■ 14 Əgǝr mǝn Rǝb wǝ ustazinglar turuⱪluⱪ, putliringlarni yuƣanikǝnmǝn, silǝrmu bir-biringlarning putlirini yuyuxunglar kerǝk. □  ■ 15 Mǝn silǝrgǝ ⱪilƣandǝk silǝrningmu ⱨǝm xundaⱪ ⱪilixinglar üqün bu ülgini ⱪaldurdum. ■ 16 Bǝrⱨǝⱪ, bǝrⱨǝⱪ, mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, ⱪul hojayinidin üstün turmaydu, ǝlqimu ɵzini ǝwǝtküqidin üstün turmaydu. ■ 17 Bu ixlarni bilgǝnikǝnsilǝr, xundaⱪ ⱪilsanglar bǝhtliksilǝr!

Əysaning satⱪunluⱪ bilǝn tutuluxini aldin eytixi

Mat. 26:20-25; Mar. 14:17-21; Luⱪa 22:21-23

18 Mǝn bularni ⱨǝmminglarƣa ⱪaritip eytmidim. Mǝn talliƣanlirimni bilimǝn, lekin muⱪǝddǝs yazmilarda aldin pütülgǝn: «Mǝn bilǝn ⱨǝmdastihan bolup nenimni yegǝnmu manga put atti!» degǝn bu sɵz ǝmǝlgǝ axurulmay ⱪalmaydu. □  ■ 19 Mǝn bu ix yüz berixtin awwal uni silǝrgǝ eytip ⱪoyayki, u ixlar yüz bǝrgǝndǝ mening «Bar Bolƣuqi» ikǝnlikimgǝ ixinisilǝr. □  ■ 20 Bǝrⱨǝⱪ, bǝrⱨǝⱪ, silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, kimki mǝn ǝwǝtkǝn ⱨǝrⱪandaⱪ birsini ⱪobul ⱪilƣan bolsa, meni ⱪobul ⱪilƣan bolidu; wǝ meni ⱪobul ⱪilƣuqilar meni Əwǝtküqini ⱪobul ⱪilƣan bolidu.■

21 Əysa bu sɵzlǝrni eytⱪandin keyin, roⱨta ⱪattiⱪ piƣan qekip, mundaⱪ guwaⱨliⱪ bǝrdi:

— Bǝrⱨǝⱪ, bǝrⱨǝⱪ, mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, aranglarda birǝylǝn manga satⱪunluⱪ ⱪilidu!■

22 Muhlislar kimni dǝwatⱪanliⱪini bilǝlmǝy, bir-birigǝ ⱪaraxti. 23 Əmdi dastihanda muhlisliridin biri Əysaning mǝydisigǝ yɵlinip yatⱪanidi; u bolsa «Əysa sɵyidiƣan muhlis» idi. □  ■ 24 Simon Petrus uningdin Əysaning kimni dǝwatⱪinini sorap beⱪixini ixarǝt ⱪildi.

25 Xuning bilǝn u Əysaning mǝydisigǝ yɵlinip turup uningdin:

— I Rǝb, u kimdur? — dǝp soridi.

26 Əysa jawab berip:

— Bu bir qixlǝm nanni axⱪa tɵgürüp kimgǝ sunsam, xudur, — dedi. Xuning bilǝn u bir qixlǝm nanni axⱪa tɵgürüp, Simonning oƣli Yǝⱨuda Ixⱪariyotⱪa sundi. □ 27 Yǝⱨuda nanni eliwidi, Xǝytan uning iqigǝ kirdi.

— Ⱪilidiƣiningni qapsan ⱪil, — dedi Əysa uningƣa.

28 (Əmdi dastihanda olturƣanlarning ⱨeqⱪaysisi uning Yǝⱨudaƣa bu sɵzlǝrni nemǝ üqün deginini bilmidi. 29 Yǝⱨuda ularning ortaⱪ ⱨǝmyanini tutⱪini üqün, bǝzilǝr Əysa uningƣa: «Bizgǝ kerǝklik ⱨeytliⱪ nǝrsilǝrni elip kǝl» yaki «Kǝmbǝƣǝllǝrgǝ birǝr nǝrsǝ bǝr» dǝwatsa kerǝk, dǝp oylaxti).■

30 Yǝⱨuda bu bir qixlǝm nanni elipla taxⱪiriƣa qiⱪip kǝtti (bu qaƣ keqǝ idi).□

Yengi ǝmr

31 Yǝⱨuda taxⱪiriƣa qiⱪip kǝtkǝndin keyin, Əysa mundaⱪ dedi:

— Əmdi Insan’oƣli uluƣlinidiƣan waⱪit-saǝt yetip kǝldi wǝ Huda u arⱪiliⱪ uluƣlinidu. 32 Wǝ ǝgǝr Huda uningda uluƣlansa, Hudamu Ɵzidǝ uni uluƣlaydu, xundaⱪla dǝrⱨal uni uluƣlaydu. □
  ■ 33 Balilirim, silǝr bilǝn billǝ bolidiƣan yǝnǝ azƣina waⱪtim ⱪaldi. Silǝr meni izdǝysilǝr, lekin mening Yǝⱨudiylarƣa: «Mǝn baridiƣan yǝrgǝ silǝr baralmaysilǝr» dǝp eytⱪinimdǝk, buni silǝrgimu eytimǝn.■

34 Silǝrgǝ yengi bir ǝmr tapxurimǝnki, «bir-biringlarni sɵyünglar». Silǝrni sɵyginimdǝk, silǝrmu bir-biringlarni sɵyünglar. ■ 35 Aranglarda bir-biringlarƣa meⱨir-muⱨǝbbitinglar bolsa, ⱨǝmmǝ adǝm silǝrning mening muhlislirim ikǝnlikinglarni bilidu.■

Əysaning Petrusning tanidiƣanliⱪini aldin eytixi

Mat. 26:31-35; Mar. 14:27-31; Luⱪa 22:31-34

36 Simon Petrus uningdin:

— I Rǝb, ⱪǝyǝrgǝ barisǝn? — dǝp soridi.

Əysa jawabǝn: — Mǝn ketidiƣan yǝrgǝ ⱨazirqǝ ǝgixip baralmaysǝn, lekin keyin manga ǝgixip barisǝn, — dedi.□  ■

37 Petrus uningƣa:

— I Rǝb, nemǝ üqün ⱨazir sening kǝyningdin ǝgixip baralmaymǝn? Sǝn üqün jenimni pida ⱪilay! — dedi.■

38 Əysa jawabǝn mundaⱪ dedi:

— Mǝn üqün rasttinla jeningni pida ⱪilamsǝn? Bǝrⱨǝⱪ, bǝrⱨǝⱪ, sanga eytip ⱪoyayki, horaz qilliƣuqǝ, sǝn mǝndin üq ⱪetim tanisǝn!□  ■

14

Əysa sɵzini dawam ⱪilidu — «Yol, ⱨǝⱪiⱪǝt wǝ ⱨayatliⱪturmǝn»

1 Kɵnglünglarni parakǝndǝ ⱪilmanglar! Hudaƣa ixinisilǝr, mangimu ixininglar. 2 Atamning ɵyidǝ nurƣun makanlar bar. Bolmiƣan bolsa, buni silǝrgǝ eytⱪan bolattim; qünki mǝn ⱨǝrbiringlarƣa orun tǝyyarlax üqün xu yǝrgǝ ketip barimǝn.□ 3 Mǝn silǝrgǝ orun tǝyyarliƣili baridiƣanikǝnmǝn, qoⱪum ⱪaytip kelip, silǝrni ɵzümgǝ alimǝn; xuning bilǝn, mǝn ⱪǝyǝrdǝ bolsam, silǝrmu xu yǝrdǝ bolisilǝr.□  ■ 4 Silǝr mening ⱪǝyǝrgǝ ketidiƣanliⱪimni wǝ u yǝrgǝ baridiƣan yolni bilisilǝr.

5 Tomas uningƣa: — I Rǝb, sening ⱪǝyǝrgǝ ketidiƣanliⱪingni bilmǝymiz. Xundaⱪ ikǝn, yolni ⱪandaⱪ bilimiz? — dedi.

6 Əysa uningƣa:

— Yol, ⱨǝⱪiⱪǝt wǝ ⱨayatliⱪ ɵzümdurmǝn. Meningsiz ⱨeqkim Atining yeniƣa baralmaydu.□  ■ 7 Əgǝr meni tonuƣan bolsanglar, Atamnimu tonuƣan bolattinglar. Ⱨazirdin baxlap uni tonudunglar ⱨǝm uni kɵrdünglar, — dedi.

8 — I Rǝb, Atini bizgǝ kɵrsitip ⱪoysangla, xu kupayǝ, — dedi Filip.

9 Əysa uningƣa mundaⱪ dedi: — «I Filip, silǝr bilǝn birgǝ bolƣinimƣa xunqǝ waⱪit boldi, meni tehiqǝ tonumidingmu? Meni kɵrgǝn kixi Atini kɵrgǝn bolidu. Xundaⱪ turuⱪluⱪ, sǝn nemixⱪa yǝnǝ: «Bizgǝ Atini kɵrsǝtkǝysǝn» dǝysǝn? ■ 10 Mǝn Atida, Ata mǝndǝ ikǝnlikigǝ ixǝnmǝmsǝn? Silǝrgǝ eytⱪan sɵzlirimni ɵzlükümdin eytⱪinim yoⱪ; bǝlki mǝndǝ turuwatⱪan Ata Ɵz ǝmǝllirini ⱪiliwatidu. ■ 11 Mening Atida bolƣanliⱪimƣa, Atining mǝndǝ bolƣanliⱪiƣa ixininglar. Yaki ⱨeqbolmiƣanda, mening ⱪilƣan ǝmǝllirimdin manga ixininglar.□

12 Bǝrⱨǝⱪ, bǝrⱨǝⱪ, mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, manga ixǝngǝn kixi mening ⱪiliwatⱪan ǝmǝllirimni ⱪilalaydu; wǝ bulardinmu tehimu uluƣ ǝmǝllǝrni ⱪilidu, qünki mǝn Atining yeniƣa ⱪaytip ketimǝn. □  ■ 13 Wǝ Atining Oƣulda uluƣlinixi üqün, ⱨǝrnemini mening namim bilǝn tilisǝnglar, xularni ijabǝt ⱪilimǝn. ■ 14 Mening namim bilǝn ⱨǝrⱪandaⱪ nǝrsini tilisǝnglar, mǝn silǝrgǝ xuni ijabǝt ⱪilimǝn».

Əysaning Muⱪǝddǝs Roⱨni ǝwǝtixi; Uning ⱪilidiƣan ixliri

15 — «Meni sɵysǝnglar, ǝmrlirimgǝ ǝmǝl ⱪilisilǝr. ■ 16 Mǝnmu Atidin tilǝymǝn wǝ U silǝrgǝ baxⱪa bir Yardǝmqi ata ⱪilidu. U silǝr bilǝn ǝbǝdgiqǝ birgǝ bolidu. □ 17 U bolsimu Ⱨǝⱪiⱪǝtning Roⱨidur. Uni bu dunyadikilǝr ⱪobul ⱪilalmaydu, qünki Uni nǝ kɵrmǝydu, nǝ tonumaydu. Biraⱪ silǝr Uni tonuysilǝr, qünki U silǝr bilǝn billǝ turuwatidu ⱨǝm silǝrdǝ makan ⱪilidu.□

18 Mǝn silǝrni yetim ⱪaldurmaymǝn, yeninglarƣa yǝnǝ ⱪaytip kelimǝn. ■ 19 Azƣina waⱪittin keyin, bu dunya meni kɵrmǝydu, lekin silǝr kɵrüsilǝr. Mǝn ⱨayat bolƣanliⱪim üqün, silǝrmu ⱨayat bolisilǝr. 20 Xu kündǝ mening Atamda bolƣanliⱪim, silǝrning mǝndǝ bolƣanliⱪinglar wǝ mǝnmu ⱨǝm silǝrdǝ bolƣanliⱪimni bilisilǝr. 21 Kim ǝmrlirimgǝ igǝ bolup ularni tutsa, meni sɵygüqi xu bolidu. Meni sɵygüqini Atammu sɵyidu, mǝnmu uni sɵyimǝn wǝ ɵzümni uningƣa ayan ⱪilimǝn». 22 Yǝⱨuda (Yǝⱨuda Ixⱪariyot ǝmǝs) uningdin:

— I Rǝb, sǝn ɵzüngni bu dunyadikilǝrgǝ ayan ⱪilmay, bizgila ayan ⱪilixing ⱪandaⱪ ix? — dǝp soridi.□

23 Əysa uningƣa jawabǝn mundaⱪ dedi:

— «Birkim meni sɵysǝ, sɵzümni tutidu; Atammu uni sɵyidu wǝ Atam bilǝn ikkimiz uning yeniƣa berip, uning bilǝn billǝ makan ⱪilimiz. □ 24 Meni sɵymǝydiƣan kixi sɵzlirimni tutmaydu; wǝ silǝr anglawatⱪan bu sɵz bolsa mening ǝmǝs, bǝlki meni ǝwǝtkǝn Atiningkidur. ■ 25 Mǝn silǝr bilǝn billǝ boluwatⱪan qeƣimda, bularni silǝrgǝ eyttim. 26 Lekin Ata mening namim bilǝn ǝwǝtidiƣan Yardǝmqi, yǝni Muⱪǝddǝs Roⱨ silǝrgǝ ⱨǝmmini ɵgitidu ⱨǝm mening silǝrgǝ eytⱪan ⱨǝmmǝ sɵzlirimni esinglarƣa kǝltüridu.■

27 Silǝrgǝ hatirjǝmlik ⱪaldurimǝn, ɵz hatirjǝmlikimni silǝrgǝ berimǝn; mening silǝrgǝ bǝrginim bu dunyadikilǝrning bǝrginidǝk ǝmǝstur. Kɵnglünglarni parakǝndǝ ⱪilmanglar wǝ jür’ǝtsiz bolmanglar.□  ■

28 Silǝr mening: «Mǝn silǝrdin ayrilip ketimǝn, keyin yeninglarƣa yǝnǝ ⱪaytip kelimǝn» deginimni anglidinglar. Meni sɵygǝn bolsanglar, Atining yeniƣa ketidiƣanliⱪim üqün hursǝn bolattinglar. Qünki Ata mǝndin uluƣdur. ■ 29 Silǝrning bu ixlar yüz bǝrginidǝ ixinixinglar üqün bu ixlar yüz berixtin awwal silǝrgǝ eyttim. □  ■ 30 Mundin keyin silǝr bilǝn kɵp sɵzlǝxmǝymǝn; qünki bu dunyaning ⱨɵkümdari kelix aldida turidu wǝ mǝndin kirgüdǝk ⱨeq yoquⱪ tapalmaydu. □  ■ 31 Lekin bu dunyaning adǝmlirining mening Atini sɵyidiƣanliⱪimni bilixi üqün Ata manga nemǝ ǝmr ⱪilƣan bolsa, mǝn dǝl xuni ǝmǝlgǝ axurimǝn. Turunglar, bu jaydin ketǝyli».□  ■

15

Əysa — ⱨǝⱪiⱪiy üzüm telidur; uning sɵzining dawami

1 — «Ⱨǝⱪiⱪiy üzüm teli» ɵzümdurmǝn, Atam bolsa baƣwǝndur.□ 2 Baƣwǝn mǝndiki mewǝ bǝrmǝydiƣan ⱨǝrbir xahni kesip taxlaydu. Mewǝ bǝrgǝnlirini bolsa tehimu kɵp mewǝ bǝrsun dǝp, pak ⱪilip putap turidu.□  ■ 3 Əmdi silǝr mǝn silǝrgǝ yǝtküzgǝn sɵzüm arⱪiliⱪ alliburun pak boldunglar.□  ■ 4 Silǝr mǝndǝ izqil turunglar, mǝnmu silǝrdǝ izqil turimǝn. Xah talda turmay, ɵzi mewǝ berǝlmǝydiƣinidǝk, silǝrmu mǝndǝ izqil turmisanglar, mewǝ berǝlmǝysilǝr.

5 «Üzüm teli» ɵzümdurmǝn, silǝr bolsanglar xahliridursilǝr. Kim mǝndǝ izqil tursa, mǝnmu xundaⱪla uningda turƣinimda, u kɵp mewǝ beridu. Qünki mǝnsiz ⱨeqnemini ⱪilalmaysilǝr. 6 Birsi mǝndǝ turmisa, u kerǝksiz xahtǝk taxlinip, ⱪurup ketidu. Bundaⱪ xahlar yiƣip kelinip otⱪa taxlinidu.■ 7 Silǝr mǝndǝ izqil tursanglar wǝ sɵzlirim silǝrdǝ izqil tursa, nemini tǝlǝp ⱪilsanglar, silǝrgǝ xu ijabǝt bolidu.■ 8 Silǝrning kɵp mewi berixinglar, xundaⱪla mening muhlislirim ikǝnlikinglarni ispatlixinglar bilǝn xan-xǝrǝp Atamƣa kǝltürülidu.□

9 Atam meni sɵyginidǝk, mǝnmu silǝrni sɵydüm; mening meⱨir-muⱨǝbbitimdǝ izqil turunglar. 10 Əgǝr ǝmrlirimni tutsanglar, huddi mǝn Atamning ǝmrlirini tutⱪan wǝ ⱨǝmixǝ uning meⱨir-muⱨǝbbitidǝ turƣinimdǝk, silǝrmu ⱨǝmixǝ mening meⱨir-muⱨǝbbitimdǝ turisilǝr.■

11 Mening huxalliⱪim silǝrdǝ bolsun wǝ xuningdǝk huxalliⱪinglar tolup taxsun dǝp, mǝn bularni silǝrgǝ eyttim. 12 Mening ǝmrim xuki, mǝn silǝrni sɵyginimdǝk, silǝrmu bir-biringlarni sɵyünglar. ■ 13 Insanlarning ɵz dostliri üqün jenini pida ⱪilixtin qongⱪur meⱨir-muⱨǝbbiti yoⱪtur. ■ 14 Silǝrgǝ buyruƣan ǝmrlirimni ada ⱪilsanglar, mening dostlirim bolisilǝr. □  ■ 15 Əmdi mundin keyin mǝn silǝrni «ⱪul» dǝp atimaymǝn. Qünki ⱪul hojayinining nemǝ ⱪiliwatⱪinini bilmǝydu. Uning orniƣa silǝrni «dost» dǝp atidim, qünki Atamdin angliƣanlirimning ⱨǝmmisini silǝrgǝ yǝtküzdüm. □  ■ 16 Silǝr meni talliƣininglar yoⱪ, ǝksiqǝ mǝn silǝrni tallidim wǝ silǝrni berip mewǝ bǝrsun ⱨǝmdǝ mewiliringlar daim saⱪlansun, mening namim bilǝn Atidin nemǝ tilisǝnglar, u silǝrgǝ bǝrsun dǝp silǝrni tiklidim. □  ■ 17 Silǝrgǝ xuni ǝmr ⱪilimǝnki, bir-biringlarni sɵyünglar.□

Dunyadikilǝrning Əysaƣa bolƣan nǝpriti

18 Bu dunyadikilǝr silǝrdin nǝprǝtlǝnsǝ, silǝrdin awwal mǝndin nǝprǝtlǝngǝnlikini bilinglar. ■ 19 Silǝrmu bu dunyadikilǝrdin bolƣan bolsanglar, bu dunyadikilǝr silǝrni ɵzimizningki dǝp, sɵygǝn bolatti. Biraⱪ silǝr bu dunyadin bolmiƣaqⱪa, bǝlki mǝn silǝrni bu dunyadin ayrip talliƣanliⱪim üqün, ǝmdi bu dunyadikilǝr silǝrdin nǝprǝtlinidu. □  ■ 20 Mǝn silǝrgǝ eytⱪan sɵzni esinglarda tutunglar: «Ⱪul hojayinidin üstün turmaydu». Ular manga ziyankǝxlik ⱪilƣan bolsa, silǝrgimu ziyankǝxlik ⱪilidu. Mening sɵzümni tutⱪan bolsa, ular silǝrningkinimu tutidu.■

21 Biraⱪ mening namim tüpǝylidin ular silǝrgimu xu ixlarning ⱨǝmmisini ⱪilidu, qünki ular meni Əwǝtküqini tonumaydu. ■ 22 Əgǝr mǝn kelip ularƣa sɵz ⱪilmiƣan bolsam, ularda gunaⱨ yoⱪ dǝp ⱨesablinatti. Lekin ⱨazir gunaⱨi üqün ularning ⱨeq baⱨanisi yoⱪtur. ■ 23 Kimdǝkim mǝndin nǝprǝtlǝnsǝ Atamdinmu nǝprǝtlǝngǝn bolidu. 24 Mǝn ularning arisida baxⱪa ⱨeqkim ⱪilip baⱪmiƣan ǝmǝllǝrni ⱪilmiƣan bolsam, ularda gunaⱨ yoⱪ dǝp ⱨesablinatti. Lekin ular ⱨazir ǝmǝllirimni kɵrgǝn turuⱪluⱪ, yǝnila ⱨǝm mǝndin ⱨǝm Atamdin nǝprǝtlǝndi. ■ 25 Lekin bu ixlar ularƣa tǝwǝ bolƣan Tǝwrat ⱪanunida: «Ⱨeqⱪandaⱪ sǝwǝbsizla mǝndin nǝprǝtlǝndi» dǝp pütülgǝn sɵz ǝmǝlgǝ axuruluxi üqün xundaⱪ yüz bǝrdi.□  ■

26 Lekin mǝn silǝrgǝ Atining yenidin ǝwǝtidiƣan Yardǝmqi, yǝni Atining yenidin qiⱪⱪuqi Ⱨǝⱪiⱪǝtning Roⱨi kǝlgǝndǝ, U manga guwaⱨliⱪ beridu. □  ■ 27 Silǝrmu manga guwaⱨliⱪ berisilǝr, qünki silǝr baxtin tartip mǝn bilǝn billǝ boldunglar.■

16

Kelidiƣan ziyankǝxliklǝr

1 Silǝrning putlixip kǝtmǝslikinglar üqün bularni silǝrgǝ eyttim. 2 Ular silǝrni sinagoglarning jamaǝtliridin ⱪoƣlap qiⱪiriwetidu; ⱨǝmdǝ xundaⱪ bir waⱪit-saǝt keliduki, silǝrni ɵltürgüqi ɵzini Hudaƣa hizmǝt ⱪiliwatimǝn, dǝp ⱨesablaydu.□  ■ 3 Ular bularni ya Atini, ya meni tonumiƣanliⱪi üqün ⱪilidu.■ 4 Lekin mǝn bu ixlarni silǝrgǝ eyttimki, waⱪit-saiti kǝlgǝndǝ, mǝn xundaⱪ aldin’ala eytⱪinimni esinglarƣa kǝltürǝlǝysilǝr.□  ■

Muⱪǝddǝs Roⱨning yetkǝkqi wǝ ustaz bolidiƣanliⱪi

5 — Mǝn baxta bularni silǝrgǝ eytmidim, qünki mǝn silǝr bilǝn billǝ idim.

Lekin ǝmdi meni ǝwǝtküqining yeniƣa ⱪaytip ketimǝn. Xundaⱪ turuⱪluⱪ, aranglardin ⱨeqkim mǝndin: «Nǝgǝ ketisǝn?» dǝp sorimaywatidu. 6 Əksiqǝ, silǝrgǝ bularni eytⱪinim üqün, ⱪǝlbinglar ⱪayƣuƣa qɵmüp kǝtti. 7 Əmma mǝn silǝrgǝ ⱨǝⱪiⱪǝtni eytip ⱪoyayki, mening ketixim silǝrgǝ paydiliⱪtur. Qünki ǝgǝr kǝtmisǝm, Yardǝmqi silǝrgǝ kǝlmǝydu. Əmma kǝtsǝm, Uni silǝrgǝ ǝwǝtimǝn.■ 8 U kǝlgǝndǝ, bu dunyadikilǝrgǝ gunaⱨ toƣrisida, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ toƣrisida wǝ ahirǝt soriⱪi toƣrisida ⱨǝⱪiⱪǝtni bilgüzidu. 9 U ularni gunaⱨ toƣrisida bilgüzidu, qünki ular manga etiⱪad ⱪilmidi.□ 10 Ularni ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ toƣrisida bilgüzidu, qünki Atamning yeniƣa ⱪaytip barimǝn wǝ silǝr meni yǝnǝ kɵrǝlmǝysilǝr. 11 Ularni ahirǝt soriⱪi toƣrisida bilgüzidu, qünki bu dunyaning ⱨɵkümdari üstigǝ ⱨɵküm qiⱪirildi.□  ■

12 Silǝrgǝ eytidiƣan yǝnǝ kɵp sɵzlirim bar idi; lekin silǝr ularni ⱨazirqǝ kɵtürǝlmǝysilǝr. □ 13 Lekin U, yǝni Ⱨǝⱪiⱪǝtning Roⱨi kǝlgǝndǝ, U silǝrni barliⱪ ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ baxlap baridu. Qünki U ɵzlükidin sɵzlimǝydu, bǝlki nemini angliƣan bolsa, xuni sɵzlǝydu wǝ kǝlgüsidǝ bolidiƣan ixlardin silǝrgǝ hǝwǝr beridu. □  ■ 14 U meni uluƣlaydu; qünki U mǝndǝ bar bolƣanni tapxuruwelip, silǝrgǝ jakarlaydu. 15 Atida bar bolƣanning ⱨǝmmisi ⱨǝm meningkidur; mana xuning üqün mǝn: «U mǝndǝ bar bolƣanni tapxuruwelip, silǝrgǝ jakarlaydu» dǝp eyttim.□  ■

Ƣǝm-ⱪayƣuliringlar mǝnggü huxalliⱪⱪa aylinidu

16 Az waⱪittin keyin, meni kɵrmǝysilǝr; wǝ yǝnǝ bir’az waⱪit ɵtkǝndin keyin, meni ⱪayta kɵrisilǝr, qünki mǝn Atamning yeniƣa ketimǝn».□  ■

17 Xunga muhlislarning bǝziliri bir-birigǝ:

— Bizlǝrgǝ: — «Az waⱪittin keyin, meni kɵrmǝysilǝr; yǝnǝ bir’az waⱪit ɵtkǝndin keyin, meni ⱪayta kɵrisilǝr» wǝ yǝnǝ «Qünki mǝn Atamning yeniƣa ketimǝn» degini nemǝ deginidu? 18 «Az waⱪittin keyin» degǝn sɵzining mǝnisi nemǝ? Uning nemilǝrni dǝwatⱪanlirini bilmiduⱪ, — deyixidu.

19 Əysa ularning ɵzidin nemini sorimaⱪqi bolƣinini bilip ularƣa mundaⱪ dedi:

— «Mening «Az waⱪittin keyin, meni kɵrmǝysilǝr; yǝnǝ bir’az waⱪit ɵtkǝndin keyin, meni kɵrisilǝr» deginimning mǝnisini bir-biringlardin sorawatamsilǝr? □ 20 Bǝrⱨǝⱪ, bǝrⱨǝⱪ, mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, silǝr yiƣa-zar kɵtürüsilǝr, lekin bu dunyadikilǝr huxal boluxup ketidu; silǝr ⱪayƣurisilǝr, lekin ⱪayƣuliringlar xadliⱪⱪa aylinidu. 21 Ayal kixi tuƣutta azablinidu, qünki uning waⱪit-saiti yetip kǝlgǝn; lekin bowiⱪi tuƣulup bolƣandin keyin, bir pǝrzǝntning dunyaƣa kǝlgǝnlikining xadliⱪi bilǝn tartⱪan azabini untup ketidu. ■ 22 Xuningƣa ohxax, silǝrmu ⱨazir azabliniwatisilǝr, lekin mǝn silǝr bilǝn ⱪayta kɵrüximǝn, ⱪǝlbinglar xadlinidu wǝ xadliⱪinglarni ⱨeqkim silǝrdin tartiwalalmaydu. 23 Xu kündǝ silǝr mǝndin ⱨeqnǝrsǝ sorimaysilǝr. Bǝrⱨǝⱪ, bǝrⱨǝⱪ, mǝn silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, mening namim bilǝn Atidin nemini tilisǝnglar, u xuni silǝrgǝ beridu. ■ 24 Ⱨazirƣiqǝ mening namim bilǝn ⱨeqnemǝ tilimidinglar. Əmdi tilǝnglar, erixisilǝr, buning bilǝn xadliⱪinglar tolup taxidu!

Bu dunya üstidin ƣǝlibǝ ⱪilix

25 Silǝrgǝ bularni tǝmsillǝr bilǝn eytip bǝrdim. Biraⱪ xundaⱪ bir waⱪit keliduki, u qaƣda silǝrgǝ yǝnǝ tǝmsillǝr bilǝn sɵzlimǝymǝn, Ata toƣruluⱪ silǝrgǝ oquⱪ eytimǝn. □ 26 Xu küni tilǝkliringlarni mening namim bilǝn iltija ⱪilisilǝr. Mǝn silǝr üqün Atidin tǝlǝp ⱪilimǝn, dǝp eytmaymǝn; 27 qünki Ata ɵzimu silǝrni sɵyidu; qünki silǝr meni sɵyisilǝr wǝ mening Hudaning yenidin kǝlgǝnlikimgǝ ixǝndinglar.■

28 Mǝn Atining yenidin qiⱪip bu dunyaƣa kǝldim; ǝmdi mǝn yǝnǝ bu dunyadin ketip Atining yeniƣa barimǝn».■

29 Muhlisliri:

— Mana sǝn ⱨazir oquⱪ eytiwatisǝn, tǝmsil kǝltürüp sɵzlimiding! □ 30 Biz sening ⱨǝmmini bilginingni, xundaⱪla ⱨeqkimning sǝndin soal sorixining ⱨajiti yoⱪluⱪini ǝmdi bilip yǝttuⱪ. Xuningdin sening Hudaning yenidin kǝlgǝnlikinggǝ ixǝnduⱪ, — deyixti.□  ■

31 Əysa jawabǝn ularƣa:

— Ⱨazir ixǝndinglarmu? 32 Mana, xundaⱪ waⱪit-saiti kelǝy dǝp ⱪaldi, xundaⱪla kelip ⱪaldiki, ⱨǝmminglar meni yalƣuz taxlap ⱨǝrbiringlar ɵz yolliringlarƣa tarⱪilip ketisilǝr. Biraⱪ mǝn yalƣuz ǝmǝsmǝn, qünki Ata mǝn bilǝn billidur. □  ■ 33 Silǝrning mǝndǝ hatirjǝmlikkǝ igǝ boluxunglar üqün bularni silǝrgǝ eyttim. Bu dunyada turup azab-oⱪubǝt tartisilǝr, ǝmma ƣǝyrǝtlik bolunglar! Mǝn bu dunya üstidin ƣǝlibǝ ⱪildim!■

17

Əysaning muhlisliri üqün dua ⱪilixi

1 Əysa bu sɵzlǝrni ⱪilƣandin keyin, kɵzlirini ǝrxkǝ tikip, mundaⱪ dua ⱪildi:

— I Ata, waⱪit-saǝt yetip kǝldi; Sǝn Oƣlungni uluƣlatⱪuzƣaysǝn; buning bilǝn Oƣlungmu Seni uluƣlatⱪuzidu;■ 2 yǝni, uning Sǝn uningƣa tapxurƣan insanlarƣa mǝnggülük ⱨayat ata ⱪilixi üqün, uningƣa pütkül ǝt igiliridin üstün ⱨoⱪuⱪ ata ⱪilƣiningdǝk, uni uluƣlatⱪuzƣaysǝn.□  ■ 3 Mǝnggülük ⱨayat xuki, birdinbir ⱨǝⱪiⱪiy Huda — Seni wǝ Sǝn ǝwǝtkǝn Əysa Mǝsiⱨni tonuxtin ibarǝttur.■ 4 Mǝn Sening ǝmǝl ⱪilixim üqün tapxurƣan ixingni orundixim bilǝn Seni yǝr yüzidǝ uluƣlatⱪuzdum.■ 5 I Ata, Sening alǝm apiridǝ boluxtin burun mǝn Ɵzüngning yeningda igǝ bolƣan xan-xǝrǝp bilǝn meni Ɵzüngning yeningda uluƣlatⱪuzƣaysǝn.□  ■

6 Sǝn bu dunyadin manga tallap bǝrgǝn adǝmlǝrgǝ Sening namingni ayan ⱪildim. Ular Seningki idi, Sǝn ularni manga bǝrding wǝ ular Sening sɵz-kalamingni tutup kǝldi.□ 7 Ular ⱨazir Sǝn manga bǝrgǝn ⱨǝmmǝ nǝrsilǝrning Seningdin kǝlgǝnlikini bildi. 8 Qünki Sǝn manga tapxurƣan sɵzlǝrni ularƣa yǝtküzdüm; ularmu bularni ⱪobul ⱪildi, xuning bilǝn Sǝndin qiⱪⱪinimni ⱨǝⱪiⱪǝtǝn bilip yǝtti ⱨǝmdǝ Sening meni ǝwǝtkǝnlikinggimu ixǝndi.■ 9 Bularƣa dua ⱪilimǝn; bu dunyadiki adǝmlǝrgǝ ǝmǝs, bǝlki Sǝn manga bǝrgǝn adǝmlǝrgǝ dua ⱪilimǝn; qünki ular Seningkidur. 10 Mening barliⱪim Seningkidur wǝ Sening barliⱪing bolsa meningkidur wǝ mǝn ularda xǝrǝp taptim.□  ■

11 Mǝn ǝmdi bu dunyada turiwǝrmǝymǝn; lekin ular bu dunyada ⱪaldi wǝ mǝn Sening yeningƣa ketiwatimǝn. I muⱪǝddǝs Ata, Sǝn manga bǝrgǝn naming arⱪiliⱪ ularni saⱪliƣinki, biz ikkimiz bir bolƣinimizdǝk, ularmu bir bolƣay. □ 12 Mǝn ular bilǝn billǝ bolƣan waⱪtimda, Sǝn manga bǝrgǝn naming bilǝn ularni saⱪlidim ⱨǝm ⱪoƣdidim; wǝ muⱪǝddǝs yazmilardiki bexarǝtning ǝmǝlgǝ axuruluxi yolida, ularning iqidin ⱨalakǝtkǝ has bolƣan kixidin baxⱪa birimu yoⱪalmidi. □  ■ 13 Mana ǝmdi sening yeningƣa barimǝn. Mening xadliⱪim ularda tolup taxsun dǝp, bu sɵzlǝrni dunyadiki waⱪtimda sɵzlidim. 14 Mǝn ularƣa sɵz-kalamingni tapxurdum. Mǝn bu dunyadin bolmiƣinimdǝk, ularmu bu dunyadin bolmiƣini üqün, bu dunyaning adǝmliri ulardin nǝprǝtlinidu. □  ■ 15 Ularni bu dunyadin ayriwǝtkǝysǝn dǝp tilimǝymǝn, bǝlki ularni rǝzil bolƣuqidin saⱪliƣaysǝn, dǝp tilǝymǝn. □ 16 Mǝn bu dunyadin bolmiƣinimdǝk, ularmu bu dunyadin ǝmǝstur. 17 Ularni ⱨǝⱪiⱪǝt arⱪiliⱪ Ɵzünggǝ muⱪǝddǝs ⱪilip atiƣuzƣaysǝn, qünki sɵz-kalaming ⱨǝⱪiⱪǝttur. □  ■ 18 Sǝn meni dunyaƣa ǝwǝtkiningdǝk, mǝnmu ularni dunyaƣa ǝwǝttim. ■ 19 Ularmu ⱨǝⱪiⱪǝttǝ muⱪǝddǝs ⱪilinip Ɵzünggǝ atalsun dǝp, ɵzümni Sanga has ataymǝn.□  ■

20 Mǝn yalƣuz ular üqünla ǝmǝs, yǝnǝ ularning sɵzi arⱪiliⱪ manga etiⱪad ⱪilidiƣanlar üqünmu dua ⱪilimǝn. 21 Ularning ⱨǝmmisi bir bolƣay; i Ata, Sǝn mǝndǝ, mǝn Sǝndǝ bolƣandǝk, ularmu Bizdǝ bir bolƣay; xundaⱪ bolƣanda, bu dunyadikilǝr meni Sening ǝwǝtkǝnlikinggǝ ixinidu. ■ 22 Sǝn manga ata ⱪilƣan xan-xǝrǝpni ularƣa ata ⱪildimki, biz ikkimiz bir bolƣandǝk, ularmu bir bolƣay; 23 yǝni mǝn ularda, sǝn mǝndǝ bolup, ular birliktǝ kamil ⱪilinƣay. Xu arⱪiliⱪ bu dunyadikilǝr meni ǝwǝtkǝnlikingni ⱨǝm meni sɵyginingdǝk ularnimu sɵygǝnlikingni bilidu.

24 I Ata, Sǝn manga bǝrgǝnliringning ⱨǝmmisining mǝn bolƣan yǝrdǝ mǝn bilǝn birgǝ boluxini, xundaⱪla mening xan-xǝripimni, yǝni Sǝn alǝm apiridǝ boluxtin burun meni sɵygǝnliking üqün, manga bǝrgǝn xan-xǝrǝpni ularning kɵrüxini halaymǝn.■

25 I ⱨǝⱪⱪaniy Ata, bu dunyadikilǝr seni tonumiƣan, ǝmma mǝn Seni tonuymǝn wǝ bularmu meni Sening ǝwǝtkǝnlikingni bildi. ■ 26 Wǝ mǝn Sening namingni ularƣa ayan ⱪildim wǝ yǝnǝ dawamliⱪ ayan ⱪilimǝn. Xuning bilǝn, Sening manga kɵrsǝtkǝn meⱨir-muⱨǝbbiting ularda bolidu wǝ mǝnmu ularda bolay.□

18

Əysaning tutⱪun ⱪilinixi

Mat. 26:47-56; Mar. 14:43-50; Luⱪa 22:47-53

1 Əysa bularni eytⱪandin keyin, muhlisliri bilǝn billǝ taxⱪiriƣa qiⱪip Kidron jilƣisining u ⱪetiƣa ɵtti. U yǝrdǝ bir baƣqǝ bar idi. Əysa bilǝn muhlisliri u baƣqigǝ kirdi.□  ■ 2 Uningƣa satⱪunluⱪ ⱪilidiƣan Yǝⱨudamu u yǝrni bilǝtti, qünki Əysa muhlisliri bilǝn pat-pat u yǝrdǝ yiƣilip olturatti. 3 Xuning bilǝn Yǝⱨuda bir top Rim lǝxkǝrliri bilǝn bax kaⱨinlar ⱨǝm Pǝrisiylǝr ǝwǝtkǝn ⱪarawullarni baxlap bu yǝrgǝ kǝldi. Ularning ⱪollirida panus, mǝx’ǝl wǝ ⱪorallar bar idi.■ 4 Əysa bexiƣa qüxidiƣanlarning ⱨǝmmisini bilip, ularning aldiƣa qiⱪip:

— Kimni izdǝysilǝr? — dǝp soridi.

5 Nasarǝtlik Əysani, — dǝp jawab berixti ular.

Əysa ularƣa:

— Mana mǝn bolimǝn, — dedi.

(Uningƣa satⱪunluⱪ ⱪilƣan Yǝⱨudamu ularning arisida turatti). 6 Əysa: «Mana mǝn bolimǝn» dewidi, ular arⱪisiƣa yenip yǝrgǝ yiⱪilixti.□ 7 Xuning bilǝn Əysa ulardin yǝnǝ bir ⱪetim:

— Kimni izdǝysilǝr? — dǝp soridi.

— Nasarǝtlik Əysani, — deyixti ular.

8 Əysa: — Silǝrgǝ eyttimƣu, mǝn xu bolimǝn. Əgǝr izdigininglar mǝn bolsam, bularni kǝtkili ⱪoyunglar, — dedi.

9 Buning bilǝn ɵzining: «Ata, Sǝn manga bǝrgǝnlǝrdin ⱨeqⱪaysisini yittürmidim» degǝn sɵzi ǝmǝlgǝ axuruldi.□  ■

10 Simon Petrusning yenida bir ⱪiliq bolƣaq, u xuan uni suƣurup, bax kaⱨinning qakiriƣa birni urup, ong ⱪuliⱪini xilip qüxürüwǝtti. Qakarning ismi Malkus idi. ■ 11 Əysa Petrusⱪa:

— Ⱪiliqni ƣilapⱪa sal! Ata manga tapxurƣan ⱪǝdǝⱨni iqmǝmdim? — dedi.□  ■

Əysaning Annasning aldiƣa elip berilip, soraⱪ ⱪilinixi

Mat. 26:57-58; Mar. 14:53-54; Luⱪa 22:54

12 Xuning bilǝn, lǝxkǝrlǝr topi bilǝn mingbexi ⱨǝm Yǝⱨudiylarning ⱪarawulliri Əysani tutup baƣlaxti. 13 Andin uni aldi bilǝn Annasning aldiƣa elip berixti. Annas bolsa xu yili bax kaⱨin bolup turƣan Ⱪayafaning ⱪeynatisi idi. ■ 14 Burun Yǝⱨudiy kengǝxmisidikilǝrgǝ: «Pütün hǝlⱪning ⱨalak boluxining orniƣa, birla adǝmning ular üqün ⱨalak boluxi yahxi» dǝp mǝsliⱨǝt bǝrgǝn kixi dǝl xu Ⱪayafa idi.□  ■

Petrusning Əysadin tenixi

Mat. 26:69-70; Mar. 14:66-68; Luⱪa 22:55-57

15 Əmdi Simon Petrus bilǝn yǝnǝ bir muhlis Əysaning kǝynidin ǝgixip barƣanidi. U muhlis bax kaⱨinƣa tonux bolƣaqⱪa, bax kaⱨinning sariyiƣa Əysa bilǝn tǝng kirdi. □  ■ 16 Lekin Petrus bolsa dǝrwazining sirtida ⱪaldi. Xunga bax kaⱨinƣa tonux bolƣan ⱨeliⱪi muhlis taxⱪiriƣa qiⱪip, dǝrwaziwǝn ⱪiz bilǝn sɵzlixip, Petrusni iqkirigǝ baxlap kirdi. 17 Dǝrwaziwǝn bolƣan xu dedǝk Petrustin:

— Sǝnmu bu adǝmning muhlisliridin ǝmǝsmu? — dǝp soridi.

Yaⱪ, ǝmǝs, — dedi Petrus.□

18 Əmdi ⱨawa soƣuⱪ bolƣanliⱪi üqün, qakarlar wǝ ⱪarawullar xahardin gülhan yaⱪⱪan bolup, uning qɵrisidǝ issinip turuxatti. Petrusmu ularning yenida turup issindi.■

Bax kaⱨin Annasning Əysani soraⱪ ⱪilixi

Mat. 26:59-66; Mar. 14:55-64; Luⱪa 22:66-71

19 Bax kaⱨin bolsa Əysadin muhlisliri toƣruluⱪ wǝ tǝlimi toƣruluⱪ soal soraxⱪa baxlidi. 20 Əysa uningƣa jawabǝn mundaⱪ bǝrdi:

— Mǝn hǝlⱪ-alǝm aldida axkara sɵz ⱪilƣanmǝn, barliⱪ Yǝⱨudiylar yiƣilidiƣan sinagoglarda wǝ ibadǝthanida daim tǝlim berip kǝldim, mǝn yoxurun ⱨeqnemǝ demidim. ■ 21 Bularni nemixⱪa mǝndin soraysǝn? Eytⱪan sɵzlirimni angliƣanlardin soriƣin; mana, ular nemǝ degǝnlikimni bilidu.

22 Əysa bu sɵzlǝrni ⱪilƣanda, yenida turƣan ⱪarawullardin biri uni bir kaqat urup:

— Bax kaⱨinƣa muxundaⱪ jawab ⱪayturamsǝn? — dedi.■

23 — Əgǝr yaman sɵz ⱪilƣan bolsam, uning yaman ikǝnlikini kɵpqilikning aldida kɵrsǝtkin. Əmma eytⱪanlirim durus bolsa, meni nemǝ üqün urisǝn? — dedi Əysa uningƣa.

24 Buning bilǝn Annas uni baƣlaⱪliⱪ peti bax kaⱨin Ⱪayafaƣa yollidi.□  ■

Petrusning Əysadin yǝnǝ ikki ⱪetim tenixi

Mat. 26:71-75; Mar. 14:69-72; Luⱪa 22:58-62

25 Simon Petrus otning aldida issinip turuwatⱪanidi. Yenidikilǝr:

— Sǝnmu uning muhlisliridin ǝmǝsmiding? — deyixti.

— Yaⱪ, ǝmǝsmǝn, — dǝp tandi Petrus.□  ■

26 U yǝrdǝ bax kaⱨinning qakarliridin, Petrus ⱪuliⱪini kesip taxliƣan kixigǝ tuƣⱪan birsi bar idi. U Petrusⱪa:

— Baƣqidǝ seni uning bilǝn billǝ kɵrgǝnidimƣu?! — dedi.

27 Petrus yǝnǝ tandi. Dǝl xu qaƣda horaz qillidi.■

Əysaning waliy Pilatus aldida soraⱪ ⱪilinixi

Mat. 27:1-2, 11-31; Mar. 15:1-20; Luⱪa 23:1-25

28 Andin ular Əysani Ⱪayafaning yenidin rimliⱪ waliyning ordisiƣa elip kǝldi (xu qaƣda tang atⱪanidi). Uni elip kǝlgǝn Yǝⱨudiylar bolsa ɵzimizni napak ⱪilip bulƣimayli dǝp, ordiƣa kirmidi. Bolmisa ɵtüp ketix ⱨeytining dastihinidin ƣizalinalmaytti.□
  ■

29 Xunga waliy Pilatus sirtⱪa qiⱪip, ularning aldiƣa berip ularƣa:

— Bu adǝmning üstidin nemǝ ǝrz ⱪilisilǝr? — dǝp soridi.

30 Ular:

— Bu adǝm jinayǝtqi bolmisa, uni sizgǝ tapxurmiƣan bolattuⱪ, — dǝp jawab berixti.□

31 — Uni ɵzünglar elip ketip, ɵz ⱪanununglar boyiqǝ ⱨɵküm qiⱪiringlar! — dedi Pilatus ularƣa.

Yǝⱨudiylar:

— Bizning ⱨeqkimni ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilix ⱨoⱪuⱪimiz yoⱪ tursa, — deyixti.

32 Bu ixlar Əysaning ɵzi ⱪandaⱪ ɵlüm bilǝn ɵlüdiƣini toƣrisidiki aldin eytⱪan bexarǝtlik sɵzining ǝmǝlgǝ axuruluxi üqün yüz bǝrdi.□  ■

33 Andin Pilatus yǝnǝ ordisiƣa kirip, Əysani qaⱪirtip, uningdin:

— Sǝn Yǝⱨudiylarning padixaⱨimu? — dǝp soridi.■

34 Əysa uningƣa:

— Bu soalni ɵzüng sorawatamǝsǝn, yaki baxⱪilar mǝn toƣruluⱪ sanga xundaⱪ eytⱪanmu? — dedi.

35 — Mǝn bir Yǝⱨudiymu?! Seni manga tapxurƣanlar ɵz hǝlⱪing wǝ bax kaⱨinlarƣu! Nemǝ jinayǝt ɵtküzgǝniding? — dedi Pilatus.□

36 Əysa jawabǝn: — Mening padixaⱨliⱪim bu dunyaƣa tǝwǝ ǝmǝstur. Əgǝr bu dunyaƣa tǝwǝ bolƣan bolsa, hizmǝtqilirim mening Yǝⱨudiylarƣa tapxurulmasliⱪim üqün jǝng ⱪiliwatⱪan bolatti. Ⱨalbuki, mening padixaⱨliⱪim bu yǝrgǝ tǝwǝ ǝmǝstur, — dedi.□  ■

37 Xunga Pilatus uningƣa:

— Undaⱪta, sǝn padixaⱨmu?

Əysa jawabǝn: — Xundaⱪ, eytⱪiningdǝk, padixaⱨmǝn. Mǝn xuningƣa tuƣulƣanmǝn, wǝ xuningƣa dunyaƣa kǝldim: — ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ guwaⱨliⱪ berixim üqündin ibarǝttur. Ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ tǝwǝ bolƣan ⱨǝrbir kixi bolsa mening awazimƣa ⱪulaⱪ salidu, — dedi.□

38 Pilatus uningdin:

— «Ⱨǝⱪiⱪǝt» degǝn nemǝ? — dǝp soridi.

Pilatus muxularni dǝp, yǝnǝ taxⱪiriƣa, Yǝⱨudiylarning aldiƣa qiⱪip ularƣa:

— Mǝn uningdin ⱨeqⱪandaⱪ jinayǝt tapalmidim. ■ 39 Lekin ⱨǝr yili ɵtüp ketix ⱨeytida silǝr üqün mǝⱨbuslardin birni ⱪoyup berix ⱪaidǝm bar. Xunga bu «Yǝⱨudiylarning padixaⱨi»ni silǝrgǝ ⱪoyup beriximni halamsilǝr? — dedi.□  ■

40 Ularning ⱨǝmmisi jawab berip:

— Bu adǝmni ǝmǝs, Barabbasni ⱪoyup bering! — dǝp ⱪiyⱪas-sürǝn selixti (Barabbas bolsa bir ⱪaraⱪqi idi).■

19

Əysaning ɵlümgǝ ⱨɵküm ⱪilinixi

1 Xuning bilǝn, Pilatus Əysani elip berip ⱪamqilatti.□  ■ 2 Lǝxkǝrlǝr tikǝnlik xahlarni ɵrüp, bir taj yasap, uning bexiƣa kiydürüxti wǝ uningƣa xaⱨanǝ sɵsün rǝnglik bir ton kiydürüp, 3 uning aldiƣa kelip:

— Yaxiƣayla, i Yǝⱨudiylarning «padixaⱨi»! — dǝp mǝshirǝ ⱪilixip, uning yüzigǝ ⱪayta-ⱪayta kaqat saldi.

4 Pilatus bolsa yǝnǝ ordisidin qiⱪip, halayiⱪⱪa:

— Mana! Uningdin ⱨeqⱪandaⱪ jinayǝt tapalmiƣanliⱪimni bilixinglar üqün, uni silǝrning aldinglarƣa elip qiⱪtim, — dedi.

5 Buning bilǝn Əysa bexiƣa tikǝnlik taj wǝ uqisiƣa sɵsün ton kiygüzülgǝn ⱨalda taxⱪiriƣa elip qiⱪildi. Pilatus ularƣa:

— Ⱪaranglar, u adǝmgǝ! — dedi.□

6 Bax kaⱨinlar wǝ ⱪarawullar uni kɵrüp:

— Uni krestlǝng, krestlǝng! — dǝp warⱪiraxti.

Pilatus ularƣa: — Uni elip berip ɵzünglar krestlǝnglar! Qünki mǝn uningdin ⱨeqⱪandaⱪ jinayǝt tapalmidim! — dedi.

7 Yǝⱨudiylar uningƣa jawabǝn:

— Bizdǝ xundaⱪ bir ⱪanun bar. Xu ⱪanunimizƣa asasǝn u ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinixi kerǝk, qünki u ɵzini Hudaning Oƣli dǝp atiwaldi.■

8 Pilatus bu sɵzni anglap tehimu ⱪorⱪup,□ 9 yǝnǝ ordisiƣa kirip, Əysadin:

— Sǝn zadi ⱪǝyǝrdin kǝlgǝn? — dǝp soridi.

Lekin Əysa uningƣa jawab bǝrmidi.

10 Xunga Pilatus uningƣa: — Sǝn manga gǝp ⱪilmamsǝn? Seni ⱪoyup berixkǝ ⱨoⱪuⱪum barliⱪini, xundaⱪla krestlǝxkimu ⱨoⱪuⱪum barliⱪini bilmǝmsǝn? — dedi.

11  Əysa jawabǝn: — Sanga ǝrxtin berilmigǝn bolsa, mening üstümdin ⱨeqⱪandaⱪ ⱨoⱪuⱪung bolmiƣan bolatti. Xuning üqün meni sanga tapxurup bǝrgǝn adǝmning gunaⱨi tehimu eƣirdur, — dedi.□

12 Xu qaƣdin tartip, Pilatus uni ⱪoyuwetixkǝ amal izdǝytti. Lekin Yǝⱨudiylar warⱪirixip:

— Bu adǝmni ⱪoyuwǝtsingiz, siz Ⱪǝysǝrning dosti bolmiƣan bolisiz! Ɵzini padixaⱨ degǝn ⱨǝrbir kixi Ⱪǝysǝrgǝ ⱪarxi qiⱪⱪan bolidu! — dǝp quⱪan selixti.□  ■

13 Pilatus bu sɵzlǝrni anglap, Əysani taxⱪiriƣa qiⱪardi wǝ «tax tahtayliⱪ ⱨoyla» dǝp atalƣan, ibraniy tilida «Gabbata» dǝp atalƣan yǝrdǝ «soraⱪ tǝhti»gǝ olturdi 14 (u waⱪit ɵtüp ketix ⱨeytining tǝyyarliⱪ künining altinqi saiti ǝtrapida idi). Pilatus Yǝⱨudiylarƣa:

Mana bu silǝrning padixaⱨinglardur! — dedi.□

15 Lekin ular warⱪirixip: — Yoⱪiting, yoⱪiting, uni krestlǝng! — dedi.

Pilatus ularƣa: — Meni padixaⱨinglarni krestligin, dǝmsilǝr? — dedi.

Bax kaⱨinlar jawabǝn:

— Ⱪǝysǝrdin baxⱪa ⱨeqⱪandaⱪ padixaⱨimiz yoⱪtur! — dǝp towlaxti.

Buning bilǝn Pilatus uni krestlǝxkǝ ularƣa tapxurup bǝrdi.■

Əysaning krestlinixi

Mat. 27:32-44; Mar. 15:21-32; Luⱪa 23:26-39

16-17  Lǝxkǝrlǝr Əysani elip mangdi. U ɵz krestini yüdüp, «Bax sɵngǝk jayi» (ibraniy tilida «Golgota») degǝn yǝrgǝ bardi.■ 18 Ular uni xu yǝrdǝ yǝnǝ ikki kixi bilǝn tǝng krestkǝ tartti; bu tǝripidǝ birsi, u tǝripidǝ birsi wǝ Əysa ularning otturisida krestkǝ tartildi.

19 Pilatus tahtiƣa elan yezip krestkǝ bekitip ⱪoydi. Uningƣa: — «Nasarǝtlik Əysa — Yǝⱨudiylarning padixaⱨi» dǝp yezilƣanidi. ■ 20 Əysa krestlinidiƣan yǝr xǝⱨǝrgǝ yeⱪin bolƣaqⱪa, nurƣun Yǝⱨudiylar tahtidiki sɵzlǝrni oⱪudi. Tahtidiki sɵzlǝr ibraniyqǝ, latinqǝ wǝ grekqǝ yeziⱪta yezilƣanidi. 21 Xunga Yǝⱨudiylarning bax kaⱨinliri Pilatusⱪa:

— «Yǝⱨudiylarning padixaⱨi» dǝp yazmang, bǝlki «U ɵzini mǝn Yǝⱨudiylarning padixaⱨi, degǝn» dǝp yezing, — deyixti.

22 Biraⱪ Pilatus jawabǝn:

— Yazidiƣanni yezip boldum! — dedi.

23 Lǝxkǝrlǝr Əysani krestligǝndin keyin, uning kiyimlirini elip, tɵtkǝ bɵlüp, ⱨǝrbir lǝxkǝr bir ülüxtin elixti; ular ⱨǝm iqidiki uzun kɵnglǝknimu elixti; lekin bu kɵnglǝk tikilmigǝn, üstidin ayiƣiƣiqǝ bir pütün toⱪulƣanidi. ■ 24 Xuning üqün lǝxkǝrlǝr bir-birigǝ:

— Buni yirtmayli, bǝlki qǝk tartixayli, kimgǝ qiⱪsa xu alsun, — deyixti.

Bu ixlar muⱪǝddǝs yazmilardiki munu sɵzlǝr ǝmǝlgǝ axurulux üqün yüz bǝrdi: —

«Ular mening kiyimlirimni ɵz arisida ülǝxti,

Mening kɵnglikimgǝ erixix üqün qǝk taxlaxti».

Dǝrwǝⱪǝ, lǝxkǝrlǝr xundaⱪ ⱪilixti.□  ■

25 Əysaning krestining yenida anisi, anisining singlisi, Klopasning ayali Mǝryǝm wǝ Magdalliⱪ Mǝryǝmlǝr turatti. □  ■ 26 Əysa anisi bilǝn ɵzi sɵyidiƣan muhlisining birgǝ turƣanliⱪini kɵrüp, anisiƣa:

— I hanim, mana sening oƣlung! — dedi.□

27 Andin u bu muhlisⱪa:

— Mana sening anang! — dedi.

Xundin etibarǝn, u muhlis uni ɵzining ɵyidǝ turƣuzdi.

Əysaning ɵlümi

Mat. 27:45-56; Mar. 15:33-41; Luⱪa 23:44-49

28 Andin Əysa ⱨǝmmǝ ixlarning tamam bolƣinini bilip (muⱪǝddǝs yazmilardiki bexarǝt ǝmǝlgǝ axurulux üqün):

— Ussap kǝttim! — dedi.□  ■

29 U yǝrdǝ sirkǝ xarab bilǝn toldurulƣan bir koza bar idi. Ular bir parqǝ bulutni sirkǝ xarabⱪa qilap, bir lepǝkgül ƣoliƣa baƣlap, Əysaning aƣziƣa tǝnglidi. 30 Əysa sirkǝ xarabni iqkǝndin keyin:

— Tamam boldi! — dedi-dǝ, bexini tɵwǝn ⱪilip, roⱨini tapxurup bǝrdi.□

Əysaning biⱪiniƣa nǝyzǝ sanjilixi

31 U küni ɵtüp ketix ⱨeytining tǝyyarliⱪ küni bolƣaqⱪa, krestlǝngǝnlǝrning jǝsǝtlirini xabat künidǝ kresttǝ ⱪaldururmasliⱪ üqün (xabat küni «uluƣ kün» ⱨesablanƣaqⱪa) Yǝⱨudiylar Pilatustin krestlǝngǝnlǝrning putlirini qeⱪip andin jǝsǝtlirini kresttin tezrǝk qüxürüwetixni tǝlǝp ⱪildi. □
32 Xuning bilǝn lǝxkǝrlǝr berip Əysa bilǝn billǝ krestlǝngǝn birinqi andin ikkinqi adǝmning putlirini qaⱪti. 33 Lekin Əysaƣa kǝlgǝndǝ, uning alliⱪaqan ɵlgǝnlikini kɵrdi, xuning bilǝn uning putini qaⱪmidi. 34 Əmma lǝxkǝrlǝrdin biri uning biⱪiniƣa nǝyzini sanjiwidi, xuan ⱪan wǝ su eⱪip qiⱪti.□

35 Buni kɵrgüqi silǝrning ixinixinglar üqün guwaⱨliⱪ beridu; kɵrgüqining guwaⱨliⱪi ⱨǝⱪtur, u ɵzining eytⱪanlirini ⱨǝⱪ dǝp bilidu. 36-37 Bu ixlarning ⱨǝmmisi muⱪǝddǝs yazmilarda: «Uning bir tal sɵngikimu sundurulmaydu» wǝ yǝnǝ bir bexarǝttǝ: «Ular ɵzliri sanjiƣan adǝmgǝ ⱪaraydu» dǝp aldin eytilƣanlarni ǝmǝlgǝ axurux üqün yüz bǝrdi.□  ■

Əysaning dǝpnǝ ⱪilinixi

Mat. 27:57-61; Mar. 15:42-47; Luⱪa 23:50-56

38 Bu ixlardin keyin, Arimatiyaliⱪ Yüsüp Pilatustin Əysaning jǝsitini elip ketixni tǝlǝp ⱪildi (Yüsüp Əysaning muhlisliridin idi, lekin Yǝⱨudiylardin ⱪorⱪⱪini üqün buni mǝhpiy tutatti); Pilatus ruhsǝt bǝrdi, xuning bilǝn Yüsüp berip Əysaning jǝsitini elip kǝtti. ■ 39 Burun bir keqisi Əysaning yeniƣa kǝlgǝn ⱨeliⱪi Nikodimmu murmǝkki bilǝn sǝbrǝ arilaxturulƣan huxbuy dora-dǝrmandin yüz jingqǝ elip, uning bilǝn billǝ kǝldi. □  ■ 40 Ikkiylǝn Əysaning jǝsitini Yǝⱨudiylarning dǝpnǝ ⱪilix aditi boyiqǝ dora-dǝrmanlarni qeqip, kanap rǝhtlǝr bilǝn orap kepǝnlidi. 41 Əysa krestlǝngǝn yǝrdǝ bir baƣ bolup, baƣning iqidǝ tehi ⱨeqkim yǝrlǝnmigǝn yengi bir box yǝrlik bar idi. □ 42 Bu Yǝⱨudiylarning ⱨeytining tǝyyarliⱪ küni bolƣaqⱪa ⱨǝm bu yǝrlik yeⱪin jayda bolƣanliⱪi üqün, ular Əysani xu yǝrlikkǝ ⱪoydi.□

20

Əysaning tirilixi

Mat. 28:1-10; Mar. 16:1-8; Luⱪa 24:1-12

1 Ⱨǝptining birinqi küni tang sǝⱨǝr, Magdalliⱪ Mǝryǝm ⱪǝbrigǝ bardi wǝ ⱪǝbrining aƣzidiki taxning eliwetilgǝnlikini kɵrdi.□  ■ 2 Xunga u yügürginiqǝ kelip Simon Petrus wǝ Əysa sɵygǝn ⱨeliⱪi muhlisning yeniƣa kelip, ularƣa:

— Ular Rǝbni ⱪǝbridin yɵtkiwetiptu, uni ⱪǝyǝrgǝ ⱪoyƣinini bilmiduⱪ! — dedi.□  ■

3 Petrus bilǝn ⱨeliⱪi muhlis taxⱪiriƣa qiⱪip, ⱪǝbrigǝ ⱪarap yol aldi.■ 4 Ikkiylǝn tǝng yügürüp mangdi, lekin ⱨeliⱪi muhlis Petrustin tez yügürüp, ⱪǝbrigǝ birinqi bolup yetip bardi. 5 U engixip iqigǝ ⱪarap, kanap kepǝnlǝrning u yǝrdǝ yeyiⱪliⱪ turƣanliⱪini kɵrdi, lekin iqkirigǝ kirmidi.■ 6 Uningƣa ǝgixip kǝlgǝn Simon Petrus yetip kelip, ⱪǝbrigǝ kirdi wǝ u yǝrdǝ yeyiⱪliⱪ turƣan kanap kepǝnlǝrni, 7 xundaⱪla Əysaning bexiƣa oralƣan yaƣliⱪnimu kɵrdi. Yaƣliⱪ kepǝnlǝr bilǝn bir yǝrdǝ ǝmǝs, bǝlki ayrim yǝrdǝ yɵgǝklik turatti.■

8 Andin ⱪǝbrigǝ awwal kǝlgǝn ⱨeliⱪi muhlismu ⱪǝbrigǝ kirip, ǝⱨwalni kɵrüp ixǝndi□ 9 (qünki ular uning ɵlümdin ⱪayta tirilixining muⱪǝrrǝrliki ⱨǝⱪⱪidǝ muⱪǝddǝs yazmilardiki bexarǝtni tehiqǝ qüxǝnmǝytti). □  ■ 10 Xuning bilǝn ikkiylǝn ɵz turalƣuliriƣa ⱪaytixti.□

Əysaning Magdalliⱪ Mǝryǝmgǝ kɵrünüxi

Mar. 16:9-11

11 Əmma Mǝryǝm bolsa ⱪǝbrining sirtida turup yiƣlawatatti. U yiƣlap turup ⱪǝbrining iqigǝ engixip ⱪariwidi, ■ 12 mana aⱪ kiyim kiygǝn ikki pǝrixtǝ turatti; ularning biri Əysaning jǝsiti ⱪoyulƣan yǝrning bax tǝripidǝ, yǝnǝ biri ayaƣ tǝripidǝ olturatti.

13 Ular Mǝryǝmdin:

— Hanim, nemixⱪa yiƣlaysǝn? — dǝp soridi.

— Rǝbbimni elip ketiptu, uni nǝgǝ ⱪoyƣanliⱪini bilǝlmǝywatimǝn, — dedi u ularƣa.

14 U xu sɵzlǝrni ⱪilipla, kǝynigǝ buruluwidi, Əysaning xu yǝrdǝ turƣanliⱪini kɵrdi. Lekin u uning Əysa ikǝnlikini bilmidi.■

15 Əysa uningdin — Hanim, nemixⱪa yiƣlaysǝn, kimni izdǝysǝn? — dǝp soridi.

Mǝryǝm uni baƣwǝn xu, dǝp oylap:

— Tǝⱪsir, ǝgǝr uni siz xu yǝrdin yɵtkiwǝtkǝn bolsingiz, ⱪǝyǝrgǝ ⱪoyƣanliⱪingizni eytip bǝrgǝysiz. Mǝn uni elip ketimǝn, — dedi.

16 Mǝryǝm! — dedi Əysa uningƣa.

Mǝryǝm burulupla, ibraniy tilida:

— Rabboni! — dedi (bu sɵz «ustaz» degǝn mǝnidǝ).

17  Əysa uningƣa: — Manga esilmiƣin! Qünki mǝn tehi atamning yeniƣa qiⱪmidim. Berip ⱪerindaxlirimƣa: Meni «Silǝrningmu Atanglarning, yǝni mening Atamning, silǝrning Hudayinglarning, yǝni mening Hudayimning yeniƣa qiⱪimǝn!» dǝydu, — dǝp yǝtküzgin, dedi.□  ■

18 Xuning bilǝn Magdalliⱪ Mǝryǝm muhlislarning yeniƣa berip, ularƣa: «Rǝbni kɵrdüm!» dedi wǝ xundaⱪla Əysa ɵzigǝ eytⱪan u sɵzlǝrni ularƣa yǝtküzdi.■

Əysaning muhlisliriƣa kɵrünüxi

Mat. 28:16-20; Mar. 16:14-18; Luⱪa 24:36-49

19 Xu küni kǝqtǝ, yǝni ⱨǝptining birinqi küni kǝqtǝ, Yǝⱨudiylardin ⱪorⱪⱪanliⱪi üqün muhlislar yiƣilƣan ɵydǝ ixiklirini ⱨim taⱪiwalƣanidi; xu waⱪitta, Əysa kelip ularning otturisida kɵrünüp, ɵrǝ turƣan ⱨalda ularƣa:

— Silǝrgǝ aman-hatirjǝmlik bolƣay! — dedi. □  ■ 20 Buni dǝp, ⱪollirini wǝ biⱪinini ularƣa kɵrsǝtti. Xuning bilǝn muhlislar Rǝbni kɵrginidin xadlandi. ■ 21 Xunga Əysa ularƣa yǝnǝ:

— Silǝrgǝ aman-hatirjǝmlik bolƣay! Ata meni ǝwǝtkinidǝk, mǝnmu silǝrni ǝwǝtimǝn, — dedi.■

22 Bu sɵzni eytⱪandin keyin, u ularning üstigǝ bir püwlǝp:

— Muⱪǝddǝs Roⱨni ⱪobul ⱪilinglar. 23 Kimning gunaⱨlirini kǝqürsǝnglar, uning gunaⱨi kǝqürüm ⱪilinidu; kimning gunaⱨlirini tutuwalsanglar, xuning gunaⱨi tutuwelinidu! — dedi.□  ■

Əysaning Tomasⱪa kɵrünüxi

24 Əmma on ikkiylǝnning biri, yǝni «ⱪoxkezǝk» dǝp atalƣan Tomas Əysa kǝlgǝndǝ ularning yenida ǝmǝs idi. □ 25 Xunga baxⱪa muhlislar uningƣa:

— Biz Rǝbni kɵrduⱪ! — deyixti. Lekin Tomas ularƣa:

— Uning ⱪollirida mihlarning izini kɵrmigüqǝ, mihlarning iziƣa ɵz barmiⱪimni wǝ biⱪiniƣa ɵz ⱪolumni tiⱪip baⱪmiƣuqǝ, ⱨǝrgiz ixǝnmǝymǝn, — dedi.

26 Sǝkkiz kündin keyin, muhlislar yǝnǝ xu ɵy iqidǝ jǝm bolƣanda, Tomasmu ular bilǝn billǝ idi. Ixiklǝr taⱪaⱪliⱪ tursimu, Əysa kelip ularning arisida turup:

— Silǝrgǝ aman-hatirjǝmlik bolƣay! — dedi. 27 Andin u Tomasⱪa:

— Barmiⱪingni bu yǝrgǝ tǝgküzüp, ⱪollirimƣa ⱪara. Ⱪolungni uzitip, biⱪinimƣa tiⱪip, gumanda bolmay, ixǝngüqi bolƣin! — dedi.■

28 Tomas uningƣa: — Mening Rǝbbim ⱨǝm mening Hudayimsǝn! — dǝp jawab bǝrdi.□

29 Əysa uningƣa:

— Meni kɵrgǝnliking üqün ixǝnding. Kɵrmǝy turup ixǝngüqilǝr bǝhtliktur! — dedi.■

Uxbu kitabning mǝⱪsiti

30 Əysa muhlislirining aldida bu kitabta hatirilǝnmigǝn baxⱪa nurƣun mɵjizilik alamǝtlǝrnimu kɵrsǝtti. ■ 31 Lekin muxular silǝrni Əysaning Mǝsiⱨ, xundaⱪla Hudaning Oƣli ikǝnlikigǝ ixǝnsun ⱨǝm bu arⱪiliⱪ uningƣa etiⱪad ⱪilip, uning nami arⱪiliⱪ ⱨayatliⱪⱪa erixsun, dǝp yezildi.

21

Əysaning yǝttǝ muhlisiƣa kɵrünüxi

1 Bu ixlardin keyin, Əysa Tiberiyas dengizining boyida muhlisliriƣa yǝnǝ bir ⱪetim kɵründi. Uning bu ⱪetimⱪi kɵrünüxi mundaⱪ boldi:□ 2 Simon Petrus, «ⱪoxkezǝk» dǝp atalƣan Tomas, Galiliyǝdiki Kanaliⱪ Nataniyǝl, Zǝbǝdiyning oƣulliri wǝ baxⱪa ikki muhlis billǝ idi.■ 3 Simon Petrus:

Mǝn beliⱪ tutⱪili barimǝn, — dedi.

Kɵpqilik:

Bizmu sǝn bilǝn billǝ barimiz, — deyixti.

Ular taxⱪiriƣa qiⱪip, kemigǝ olturdi, lekin xu bir keqǝ ⱨeqnǝrsǝ tutalmidi. 4 Tang atay deginidǝ, Əysa ⱪirƣaⱪta turatti, biraⱪ muhlislar uning Əysa ikǝnlikini bilmidi. 5 Xunga Əysa:

— Balilar, silǝrdǝ yegüdǝk bir nǝrsǝ yoⱪⱪu? — dǝp soridi.

— Yoⱪ, — dǝp jawab bǝrdi ular.□

6 Əysa ularƣa — Torni kemining ong tǝripigǝ taxlanglar, xundaⱪ ⱪilsanglar tutisilǝr, — dedi.

Xuning bilǝn ular torni xu yaⱪⱪa taxlap, xundaⱪ kɵp beliⱪ tuttiki, ⱨǝtta torni tartip qiⱪiralmay ⱪaldi.□  ■ 7 Əysa sɵygǝn muhlis Petrusⱪa:

— Bu Rǝbⱪu! — dedi.

Simon Petrus uning Əysa ikǝnlikini anglap, tonini ɵzigǝ yɵgǝp (qünki belining asti yalingaq idi) ɵzini dengizƣa taxlidi.■ 8  Ⱪirƣaⱪtin anqǝ yiraⱪ ǝmǝs bolup, tǝhminǝn ikki yüz gǝz yiraⱪliⱪta bolƣaqⱪa, ⱪalƣan muhlislar beliⱪ bilǝn tolƣan torni tartip kiqik kemisi bilǝn ⱪirƣaⱪⱪa kǝldi.□ 9 Ular ⱪirƣaⱪⱪa qiⱪⱪanda, xahardin yeⱪilƣan, üstidǝ beliⱪ ⱪoyuⱪluⱪ gülhanni wǝ nanni kɵrdi. 10 Əysa:

— Əmdi tutⱪan beliⱪinglardin ǝkelinglar, — dedi.■

11 Simon Petrus kemigǝ qiⱪip, torni ⱪirƣaⱪⱪa tartip qiⱪardi. Tor qong beliⱪlar bilǝn tolƣan bolup, jǝmiy bir yüz ǝllik üq beliⱪ bar idi. Beliⱪ xunqǝ kɵp bolƣini bilǝn, tor yirtilmiƣanidi. □ 12 Əysa:

— Kelinglar, naxta ⱪilinglar, — dedi. Muhlislarning iqidin ⱨeqkim uningdin:

— Sǝn kim bolisǝn? — dǝp soraxⱪa petinalmidi. Qünki ular uning Rǝb ikǝnlikini bildi. □ 13  Əysa nanni ǝkilip ularƣa bǝrdi ⱨǝm beliⱪlarnimu xundaⱪ ⱪildi. 14 Mana bu Əysaning ɵlgǝndin keyin tirilip, ɵzini muhlisliriƣa üqinqi ⱪetim ayan ⱪilixi idi.□

Əysaning Petrusning ɵzidin üq ⱪetim tenixidin keyin uni ǝsligǝ kǝltürüxi

15 Ular naxta ⱪilƣandin keyin, Əysa Simon Petrustin:

— Yunusning oƣli Simon, sǝn meni bulardinmu qongⱪur sɵyǝmsǝn? — dǝp soridi.

— Xundaⱪ Rǝb, mening seni sɵyidiƣanliⱪimni sǝn bilisǝn! — dedi Petrus.

Əysa uningƣa:

Undaⱪta, ⱪozilirimni otlitip baⱪ! — dedi.□

16 U ikkinqi ⱪetim yǝnǝ uningdin:

— Yunusning oƣli Simon, meni sɵyǝmsǝn? — dǝp soridi.

Petrus yǝnǝ:

— Xundaⱪ, Rǝb, mening seni sɵyidiƣanliⱪimni bilisǝn, — dedi.

Əysa uningƣa:

— Undaⱪta, ⱪoylirimni baⱪ, — dedi.□

17 Üqinqi ⱪetim uningdin yǝnǝ:

— Yunusning oƣli Simon, meni sɵyǝmsǝn? — dǝp soridi.

Petrus Əysaning üqinqi ⱪetim ɵzidin: «Meni sɵyǝmsǝn?» dǝp soriƣanliⱪiƣa kɵngli yerim bolup:

— Rǝb, sǝn ⱨǝmmini bilisǝn, seni sɵyidiƣanliⱪimnimu bilisǝn, — dedi.

Əysa uningƣa:

— Undaⱪta, ⱪoylirimni otlat. □  ■ 18 Bǝrⱨǝⱪ, bǝrⱨǝⱪ, sanga xuni eytip ⱪoyayki, yax waⱪtingda belingni ɵzüng baƣlap, ⱪǝyǝrgǝ baray desǝng xu yǝrgǝ mangatting; lekin yaxanƣanda, ⱪolliringni uzitisǝn wǝ baxⱪa birsi seni baƣlap, sǝn halimaydiƣan yǝrgǝ elip ketidu, — dedi.□  ■

19 Əysa bu sɵzni Petrusning ⱪandaⱪ ɵlüx arⱪiliⱪ Hudaƣa xan-xǝrǝp kǝltüridiƣanliⱪini eniⱪ bildürüx üqün eytti. Andin, uningƣa yǝnǝ:

— Manga ǝgǝxküqi bolƣin, — dedi.■

20 Petrus kǝynigǝ burulup, Əysa sɵyidiƣan muhlisning ǝgixip keliwatⱪanliⱪini kɵrdi (bu muhlis kǝqlik tamaⱪta Əysaning ⱪuqiⱪiƣa yɵlinip: «I Rǝb, seni tutup beridiƣan kimdu?» dǝp soriƣan muhlis idi). □  ■ 21 Petrus uni kɵrüp, Əysadin:

— I Rǝb, bu adǝm keyin ⱪandaⱪ bolar? — dǝp soridi.

22 Əysa uningƣa: — Əgǝr mǝn ⱪayta kǝlgüqǝ uning turup ⱪelixini halisammu, sening buning bilǝn nemǝ karing?! Manga ǝgǝxküqi bolƣin, — dedi.

23 Buning bilǝn ⱪerindaxlar arisida «Ⱨeliⱪi muhlis ɵlmǝydu» degǝn gǝp tarⱪaldi. Lekin Əysa Petrusⱪa: «U ɵlmǝydu» demigǝnidi, bǝlki pǝⱪǝt: «Əgǝr mǝn ⱪayta kǝlgüqǝ uning turup ⱪelixini halisammu, sening buning bilǝn nemǝ karing?!» degǝnidi.

Hatimǝ

24 Bu ixlarƣa guwaⱨliⱪ bǝrgüqi ⱨǝmdǝ bu ixlarni hatiriligüqi ǝnǝ xu muhlistur. Uning guwaⱨliⱪining ⱨǝⱪiⱪǝt ikǝnlikini bilimiz.■

25 Əysa bulardin baxⱪa nurƣun ixlarnimu ⱪilƣanidi; ǝgǝr ularning ⱨǝmmisi bir-birlǝp yezilƣan bolsa, meningqǝ yezilƣan kitablar pütkül alǝmning ɵzigǝ siƣmaytti! ■

□ 1:1 «Muⱪǝddǝmdǝ» — baxⱪa bir ipadilinixi «ⱨǝmmidin burun» («alǝm yaritilixtin burunla») Kalam (alliⱪaqan) bar idi».  «Kalam» — «sɵz», xundaⱪla «Hudaning sɵzi» degǝn mǝnidǝ bolup, Əysaning bir namidur; kɵrsitidiƣan mǝnisi intayin qongⱪurdur. «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.  «Kalam Huda bilǝn billǝ idi...» — Muxu yǝrdiki «bilǝn billǝ» degǝn grek tilida yǝnǝ «intayin yeⱪin munasiwǝttǝ», «(Hudaƣa) ⱪarap uni sɵyidiƣan» degǝn mǝninimu puritidu. «ⱨǝm Kalam Huda idi» — bu muⱨim bayan kalamning Hudaliⱪ tǝbiitini kɵrsitidu.

■ 1:1 Pǝnd. 8:22; Kol. 1:17; 1Yuⱨa. 1:1, 2.

■ 1:2 Yⱨ. 17:5.

□ 1:3 «U arⱪiliⱪ barliⱪ mǝwjudatlar yaritildi wǝ barliⱪ yaritilƣanlarning ⱨeqbiri uningsiz yaritilƣan ǝmǝs» — bu yǝrdǝ kɵzdǝ tutulƣini Kalam ɵzi ⱨeq yaritilƣan ǝmǝs, bǝlki ǝzǝldin Huda bilǝn billǝ mǝwjut ikǝnlikidur. «Yaritilƣan» grek tilida, muxu yǝrdǝ «barliⱪⱪa kǝltürülgǝn» «wujudⱪa kǝltürülgǝn» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Xuningdǝk baxⱪa hil ipadilinixi: — «Ⱨǝmmǝ nǝrsǝ uning wasitisi bilǝn boldi wǝ bolƣan nǝrsilǝrdin ⱨeq biri uningsiz bolmidi».

■ 1:3 Yar. 1:3; Zǝb. 33:6; Əf. 3:9; Kol. 1:16; Ibr. 1:2.

□ 1:4 «xu ⱨayatliⱪ insanlarƣa nur elip kǝldi» — yaki «xu ⱨayatliⱪ insanlarning nuri idi».

■ 1:4 Yⱨ. 5:26; 8:12; 9:5; 12:46; 1Yuⱨa. 1:5; 2:8-11; 5:11.

□ 1:5 «ⱪarangƣuluⱪ bolsa nurni ⱨeq besip qüxǝligǝn ǝmǝs» — muxu sɵz ikki bisliⱪ sɵz bolup, yǝni «ⱪarangƣuluⱪ bolsa nurni ⱨeq qüxǝngǝn ǝmǝs» yaki «ⱪarangƣuluⱪ bolsa nurni ⱪobul ⱪilƣan ǝmǝs» degǝnnimu bildüridu.

■ 1:5 Yⱨ. 3:19.

□ 1:6 «Bir adǝm Hudadin kǝldi» — grek tilida «Bir adǝm Hudadin ǝwǝtildi».  «Uning ismi Yǝⱨya idi» — Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrni kɵrsitidu. «Yǝⱨya» degǝn isim grek tilida ⱨǝm ibraniy tilida «Yuⱨanna» — «Pǝrwǝrdigarning meⱨir-xǝpⱪiti» degǝn mǝnini bildüridu.

■ 1:6 Mal. 3:1; Mat. 3:1; Mar. 1:2, 4; Luⱪa 3:3; 7:27; Yⱨ. 1:33.

□ 1:9 «Ⱨǝⱪiⱪiy nur, yǝni pütkül insanni yorutⱪuqi nur dunyaƣa keliwatⱪanidi» — «keliwatⱪanidi» degǝnni ⱪandaⱪ yol bilǝn qüxǝngili bolidu? Bizningqǝ, bu bir jǝryanni kɵrsitidu — yǝni bǝlkim awwal Mǝryǝmning baliyatⱪusiƣa pǝyda bolup, tuƣulup andin Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrning ɵzigǝ bolƣan guwaⱨliⱪi bilǝn ɵzining hizmitikǝ kirix jǝryani arⱪiliⱪ «keliwatatti». Baxⱪa birhil tǝrjimisi «Bu bolsa dunyaƣa kelidiƣan ⱨǝrbir insanni yorutidiƣan ⱨǝⱪiⱪiy nurdur».

■ 1:9 Yⱨ. 8:12; 9:5; 12:46.

■ 1:10 Ibr. 1:2; 11:3.

□ 1:11 «U ɵziningkilǝrgǝ kǝlgǝn bolsimu, biraⱪ uni ɵz hǝlⱪi ⱪobul ⱪilmidi» — «ɵziningkilǝr» degǝnlik alǝm wǝ uningda bar bolƣan nǝrsilǝrning ⱨǝmmisini kɵrsitidu. Ⱨǝmmisi Mǝsiⱨningkidur, qünki Huda alǝmning ⱨǝmmisini u arⱪiliⱪ yaratⱪanidi, xundaⱪla uning baxⱪuruxiƣa tapxurƣanidi. «ɵz hǝlⱪi»  — Israil hǝlⱪi, yǝni Yǝⱨudiy hǝlⱪi, grek tilida «ɵzidikilǝr» bilǝn ipadilinidu.

■ 1:12 Yǝx. 56:5; Rim. 8:15; Gal. 3:26; 2Pet. 1:4; 1Yuⱨa. 3:1.

□ 1:13 «Uni ⱪobul ⱪilƣan muxular ya ⱪandin, ya ǝtlǝrdin, ya insan iradisidin ǝmǝs, bǝlki Hudadin tɵrǝlgǝn bolidu» — (1) «ⱪandin ... tɵrǝlgǝn ǝmǝs» (grek tilida «ⱪanlardin ǝmǝs») — demǝk, mǝlum bir millǝttin bolƣanliⱪidin ǝmǝs. Mǝsilǝn, bǝzi adǝmlǝr: «Mǝn Huda alaⱨidǝ talliƣan hǝlⱪ bolƣan Yǝⱨudiylardin (yaki «kaⱨin ailisi» ⱪatarliⱪlardin) bolƣaqⱪa Hudaning pǝrzǝntimǝn» dǝp hata oylaydu («Ros.» 17:26ni kɵrüng). (2) «ǝtlǝrdin ... tɵrǝlgǝn ǝmǝs» — bizningqǝ bu ibarǝ insanning ɵz tirixix-tirmixixlirini kɵrsitidu. Mǝsilǝn kɵp adǝmlǝr: «Mǝn Hudaning Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürgǝn ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilixⱪa tirixip, Hudaning pǝrzǝnti bolimǝn» dǝp hata oylaydu. «rimliⱪlarƣa»diki «kirix sɵz»imizdiki «ǝtlǝr» toƣruluⱪ izaⱨatimizni kɵrüng. (3) «insanning (grek tilida «ǝrkǝk insan»ning) haⱨixidin ... tɵrǝlgǝn ǝmǝs» — demǝk, ⱨǝrⱪandaⱪ bir insan (mǝyli pǝyƣǝmbǝr, mǝyli kaⱨin mǝyli jamaǝttiki birǝr ǝrbab boluxidin ⱪǝt’iynǝzǝr), baxⱪa bir insanni Hudaning pǝrzǝnti ⱪilalmaydu. Uningdin baxⱪa, ⱨeqkim «ɵz iradisi bilǝn» ɵzini Hudaning pǝrzǝnti ⱪilalmaydu. (4) «Hudadin tɵrilix», yǝni «ⱪayta tuƣulux» toƣruluⱪ 3:1-22-ayǝtni kɵrüng.

□ 1:14 «Kalam insan boldi» — «insan» muxu yǝrdǝ «ǝt igisi» yaki «tǝn» bilǝn ipadilinidu. «Kalam insan boldi ⱨǝm arimizda makanlaxti» — grek tilida «Kalam tǝn (ǝt) boldi wǝ arimizda qedir tikti». «Qedir» degǝn sɵz muxu yǝrdǝ xübⱨisizki, Əysaning insanlarning arisida ⱨazir boluxi Musa pǝyƣǝmbǝrning dǝwridǝ Huda Ɵzining «muⱪǝddǝs qedir»ida turup, Ɵz hǝlⱪi arisida ⱨazir bolƣiniƣa ohxax ikǝnlikini kɵrsitidu. «biz uning xan-xǝripigǝ ⱪariduⱪ; u xan-xǝrǝp bolsa, Atining yenidin kǝlgǝn, meⱨir-xǝpⱪǝt wǝ ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ tolƣan birdinbir yeganǝ oƣliningkidur» — «Ata» muxu yǝrdǝ Huda’Atini kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

■ 1:14 Yǝx. 7:14; Mat. 1:16; 17:2; Luⱪa 1:31; 2:7; Kol. 1:19; 2:9; 2Pet. 1:17.

□ 1:15 «Mǝndin keyin kǝlgüqi mǝndin üstündur, qünki u mǝn dunyaƣa kelixtin burunla bolƣanid» — demisǝkmu, Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝr Əysa Mǝsiⱨdin altǝ ay burun tuƣulƣan («Luⱪa» 1:26-45ni kɵrüng); lekin Mǝsiⱨ «uning bolƣinidin ilgiri bolƣan».

■ 1:15 Mat. 3:11; Mar. 1:7; Luⱪa 3:16; Yⱨ. 1:26,30.

□ 1:16 «ⱨǝmmimiz uningdiki tolup taxⱪanliridin iltipat üstigǝ iltipat alduⱪ» — mǝnisi bǝlkim «uningdiki tolup taxⱪan meⱨir-xǝpⱪǝt wǝ ⱨǝⱪiⱪǝttin iltipat üstigǝ iltipat alduⱪ» degǝnliktur. 17-ayǝtni kɵrüng. «Iltipat üstigǝ iltipat» degǝn ibarǝ Musaning «Mis.» 33:3dǝ eytⱪan sɵzidin elinƣan.

■ 1:16 Kol. 2:10.

□ 1:17 «meⱨir-xǝpⱪǝt wǝ ⱨǝⱪiⱪǝt Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ yǝtküzüldi» — «Mǝsiⱨ» bolsa pǝyƣǝmbǝrlǝrning aldin eytixiqǝ, Huda tǝripidin ǝwǝtilgǝn, ⱨaman bir küni kelip mǝnggü ⱨɵkümranliⱪ ⱪilidiƣan Padixaⱨni wǝ Ⱪutⱪuzƣuqi-Nijatkarni kɵrsitidu. «Tǝbirlǝr»ni kɵrünglar.

■ 1:17 Mis. 20:1.

□ 1:18 «Atining ⱪuqiⱪida turƣuqi, yǝni birdinbir Oƣul Uni ayan ⱪildi» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «Atining ⱪuqiⱪida turƣuqi, yǝni Ɵzi birdinbir Huda bolƣuqi Uni ayan ⱪildi» deyilidu. Bu ikki wariyantning ǝmǝliyǝttǝ qong pǝrⱪi yoⱪ (1:1-4ni kɵrüng. «Hudaning Oƣli»da nemila bolmisun hudaliⱪ tǝbiiti bardur.

■ 1:18 Mis. 33:20; Ⱪan. 4:12; Mat. 11:27; Yⱨ. 6:46; 1Tim. 6:16; 1Yuⱨa. 4:12.

□ 1:19 «Yerusalemdiki Yǝⱨudiylar» — bǝlkim Yǝⱨudiylarning aⱪsaⱪalliri wǝ mɵtiwǝrliri kɵrsitidu. «Sǝn kimsǝn?» — bu soalning «Sǝn ɵzüng toƣruluⱪ nemǝ dǝysǝn? Pǝyƣǝmbǝrmusǝn yaki Huda ǝwǝtidiƣan Mǝsiⱨ-ⱪutⱪuzƣuqimusǝn» degǝndǝk iqki mǝnisi bar idi. Lekin ular uning bǝrgǝn jawabiƣa ixinixkǝ tǝyyar ǝmǝs idi. Mǝsilǝn, «Mat.» 21:25-27ni kɵrüng. «kaⱨinlar bilǝn Lawiylar» — «kaⱨinlar» ibadǝthanida ⱪurbanliⱪ hizmitini ⱪilƣuqilar idi; «Lawiylar» («Lawiy» ⱪǝbilisidin bolƣanlar) kaⱨinlarƣa Yardǝmqi rolda idi. «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng.

■ 1:19 Yⱨ. 5:33.

□ 1:20 «U etirap ⱪilip, ⱨeq ikkilǝnmǝy... dǝp eniⱪ etirap ⱪildi» — «ⱨeq ikkilǝnmǝy» grek tilida «inkar ⱪilmay» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 1:20 Yⱨ. 3:28; Ros. 13:25.

□ 1:21 «sǝn ⱨeliⱪi pǝyƣǝmbǝrmusǝn?» — bu soal Musa pǝyƣǝmbǝr aldin’ala eytⱪan, ɵzining ornini basidiƣan, xundaⱪla ɵzidin yuⱪiri turƣan pǝyƣǝmbǝrni kɵrsitidu («Ⱪan.» 18:15-22). Əmǝliyǝttǝ bolsa, Musaning «xu pǝyƣǝmbǝr» toƣruluⱪ bexariti Mǝsiⱨning ɵzidǝ ǝmǝlgǝ axuruldi.

□ 1:23 «Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr burun eytⱪandǝk, qɵldǝ «Rǝbning yolini tüz ⱪilinglar» dǝp towlaydiƣan awazdurmǝn!» — Yǝxaya ɵz kitabidiki 40:3-ayǝttǝ bayan ⱪilƣan «Pǝrwǝrdigarning yoli» yaki «Rǝbning yoli» bolsa, Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨning yolini kɵrsitidu. Demǝk, Yǝⱨyaning hizmiti Rǝb Əysa üqün towa ⱪilidiƣan hǝlⱪni tǝyyarlaxtin ibarǝt idi. U ⱨǝtta kǝmtǝrlik bilǝn ɵzi toƣruluⱪ «Mǝn pǝyƣǝmbǝr» demǝydu, «Mǝn naⱨayiti bir awazmǝn, halas» dǝydu.

■ 1:23 Yǝx. 40:3; Mat. 3:3; Mar. 1:3; Luⱪa 3:4.

□ 1:24-25 «Yerusalemdin ǝwǝtilgǝnlǝr Pǝrisiylǝrdin idi» — «Pǝrisiylǝr» Yǝⱨudiy diniƣa tǝwǝ bolƣan, Tǝwrat tüzümlirigǝ ⱪattiⱪ riayǝ ⱪilixⱪa tirixidiƣan mǝzⱨǝptiki kixilǝr. «nemǝ dǝp kixilǝrni suƣa qɵmüldürisǝn?» — Yǝⱨudiy hǝlⱪining arisidiki «Rabbilar» (ustazlar) heli burun mundaⱪ bir adǝt bekitkǝnki, ǝgǝr baxⱪa millǝtlǝr («yat ǝllǝr»)din bolƣanlar «Tǝwrat-Zebur etiⱪadi»ni ⱪobul ⱪilay desǝ, awwal hǝtnǝ ⱪilinixi, andin birhil «suƣa qɵmüldürüx» ⱪobul ⱪilixi kerǝk idi. Lekin ⱨazir «suƣa qɵmüldürüx» ⱪobul ⱪilixi kerǝk bolƣanlar butpǝrǝs «yat ǝllǝr» ǝmǝs, bǝlki ɵzliri ⱪobul ⱪilixi kerǝk! Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝr yürgüzgǝn «suƣa qɵmüldürüx» kixilǝrning ɵz gunaⱨliriƣa bolƣan iⱪrar-towisini, xundaⱪla Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨning kelixigǝ bolƣan etiⱪadini ipadilǝx yoli idi (mǝsilǝn, «Mat.» 3:2-12ni kɵrüng).

■ 1:24-25 Ⱪan. 18:18.

■ 1:26 Mat. 3:11; Mar. 1:7; Luⱪa 3:16; Ros. 1:5; 11:16; 19:4.

□ 1:29 «pütkül dunyaning gunaⱨlirini elip taxlaydiƣan...» — grek tilida «pütkül dunyaning gunaⱨini elip taxlaydiƣan ...». «pütkül dunyaning gunaⱨlirini elip taxlaydiƣan Hudaning ⱪozisi!» — Tǝwrattiki ⱪurbanliⱪlar Mǝsiⱨ bilǝn ahirlixidu, qünki u ǝng ahirⱪi «ⱪurbanliⱪ ⱪoza»dur. Bu toƣruluⱪ «Yar.» 22:7-8, «Mis.» 12:1-3, «Yǝx.» 53:7 wǝ Tǝwrattiki baxⱪa yǝrlǝrdǝ bexarǝt berilgǝn.

■ 1:29 Yǝx. 53:5, 7; Yⱨ. 1:36.

□ 1:30 «Mǝndin keyin kǝlgüqi birsi bar, u mǝndin üstündur, qünki u mǝn dunyada boluxtin burunla bolƣanidi» — demisǝkmu, Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝr Əysa Mǝsiⱨdin altǝ ay burun tuƣulƣan («Luⱪa» 1:26-45ni kɵrüng); lekin Mǝsiⱨ «uning bolƣinidin ilgiri bolƣan».

□ 1:32 «Mǝn Roⱨning pahtǝk ⱨalitidǝ asmandin qüxüp, uning üstigǝ ⱪonƣanliⱪini kɵrdüm» — «Roⱨ» — Hudaning Muⱪǝddǝs Roⱨi.

■ 1:32 Mat. 3:16; Mar. 1:10; Luⱪa 3:22.

□ 1:33 meni kixilǝrni suƣa qɵmüldürüxkǝ Əwǝtküqi — «Yǝⱨyani suƣa qɵmüldürüxkǝ Əwǝtküqi» — Hudadur. «Sǝn Roⱨning qüxüp, kimning üstigǝ ⱪonƣanliⱪini kɵrsǝng,...» — «Roⱨ» — Hudaning Muⱪǝddǝs Roⱨi. «Sǝn Roⱨning qüxüp, kimning üstigǝ ⱪonƣanliⱪini kɵrsǝng, u kixilǝrni Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa qɵmüldürgüqi bolidu!» — Yǝⱨyaning muxu guwaⱨliⱪi Mǝsiⱨni kɵrstidu; qünki Mǝsiⱨ Muⱪǝddǝs Roⱨini tɵküxi bilǝn nijat elip kelidiƣan «yengi ǝⱨdǝ»ni tüzgüqidur («Yǝr.» 31:31-34, «Əz.» 36:25-27, «Yǝx.» 32:15-20 wǝ baxⱪilar).

□ 1:34 «Hudaning Oƣli» — bu nam ⱨǝrgizmu Huda bilǝn Əysa otturisidiki jismaniy jǝⱨǝttiki ata-baliliⱪ munasiwǝtni ǝmǝs, bǝlki roⱨiy jǝⱨǝttiki munasiwǝtni bildüridu. «Tǝbirlǝr»nimu kɵrüng. «Hudaning Oƣli» bǝzi kona kɵqürülmilǝrdǝ «Hudaning talliƣini» deyilidu.

■ 1:36 Yǝx. 53:7; Yⱨ. 1:29; Ros. 8:32

□ 1:39 «oninqi saǝt» — Yuⱨanna bayanida «Rim waⱪti»ni ixlitidu (buningƣa ispat bar). Xunga bu waⱪit ǝtigǝn saǝt on bolsa kerǝk.

□ 1:41 ««Mǝsiⱨ» ibraniyqǝ sɵz bolup, grek tilida «hristos» dǝp tǝrjimǝ ⱪilinidu» — «Hristos» dǝrwǝⱪǝ grek tilida «mǝsiⱨ ⱪilinƣan», «may sürülgǝn» degǝn mǝnidǝ. Keyin, dunyawi etiⱪadqi jamaǝtning bǝzliri Əysani «Əysa Mǝsiⱨ», baxⱪa bǝziliri (grek tilidiki tǝlǝppuzƣa ǝgixip) «Yǝysus Hristos» dǝydu. Yǝⱨudiy etiⱪadiqlar: «Yǝxua Mexiyaⱨ» dǝydu.

□ 1:42 «Sǝn Yunusning oƣli Simon» — «Yunus» grek tilida «Yonaⱨ». Bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «Yuⱨanna» xǝklidǝ kɵrülidu. «keyin «Kifas» dǝp atilisǝn» — «Kifas» ibraniyqǝ sɵz bolup, grek tilida «Petrus» dǝp tǝrjimǝ ⱪilinidu; lekin «Kifas» ibraniy tilida ⱨǝr türlük taxni bildüridu, «Petros» grek tilida ⱨǝrhil kiqik taxni bildüridu.

■ 1:42 Mat. 16:18.

■ 1:44 Yⱨ. 12:21.

□ 1:45 «Filip Nataniyǝlni tepip,...» — «Nataniyǝl» Injildiki baxⱪa bayanlarda «Bartolomay» (Tolmayning oƣli) dǝp elinidu.

■ 1:45 Yar. 3:15; 22:18; 26:4; 49:10; Ⱪan. 18:18; 2Sam. 7:12; Yǝx. 4:2; 7:14; 9:5; 40:10, 11; 53:1-12; Yǝr. 23:5; 33:14; Əz. 34:23; Dan. 9:24; Zǝk. 6:12; 9:9.

□ 1:49 «Ustaz» — grek tilida «rabbi».

□ 1:51 «Insan’oƣli» — Muⱪǝddǝs yazmilarda (Tǝwratta) «Insan’oƣli» degǝn ibarǝ aldin eytilƣan, dunyani ⱪutⱪuzuzⱪa kelidiƣan «Mǝsiⱨ»ni kɵrsǝtkǝnidi (mǝsilǝn, «Dan.» 7:13-14). Tǝwrat-Zǝbur boyiqǝ, bu Əwǝtilgüqining Hudaning küq-ⱪudriti wǝ xan-xǝripi bilǝn ǝrxtin qüxüp, pütkül insanlarni mǝnggü baxⱪuridiƣanliⱪi aldin eytilƣan. Uningdin muⱨimi, bizningqǝ, Əysa Mǝsiⱨning bu namni ɵzi ⱨǝⱪⱪidǝ kɵp ixlitixi ɵzining toluⱪ insan ikǝnlikini, insaniyǝt bilǝn bir ikǝnlikini tǝkitlǝx üqün idi. Qünki ǝrx tǝripidin eytⱪanda ajayib ix xuki, gǝrqǝ u ǝzǝldin «Hudaning Oƣli» bolƣan bolsimu, u ⱨazir yǝnǝ «insanning oƣli»mu idi. «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng. «silǝr asmanlar eqilip, Hudaning pǝrixtilirining Insan’oƣlining üstidin qiⱪip-qüxüp yüridiƣanliⱪini kɵrisilǝr!» — muxu yǝrdǝ bizningqǝ Mǝsiⱨ «Yar.» 28:12ni kɵzdǝ tutidu. Ⱨǝzriti Yaⱪup alamǝtlik bir qüxni kɵrgǝn. Qüxtǝ u yǝr üstidǝ turup asmanƣa yetidiƣan bir pǝlǝmpǝyni kɵrgǝn, pǝrixtilǝr uning üstidin «qiⱪip-qüxüp turatti». Demǝk, Əysa Mǝsiⱨ ɵzi dǝl xu «asmanƣa yetidiƣan pǝlǝmpǝy»dur.

■ 1:51 Yar. 28:12.

□ 2:3 «Ularning xarabliri tügǝp ⱪaptu» — muxundaⱪ ix toy igisini qongⱪur hijalǝtkǝ ⱪoyupla ⱪalmay, gaⱨi ǝⱨwallarda ⱪiz tǝrǝptikilǝr yigit tǝrǝptikilǝrning üstidin dǝwa ⱪilixi mumkin idi.

□ 2:4 «Hanim, mening sǝn bilǝn nemǝ karim?» — Mǝsiⱨning bu sɵzi bizni ⱨǝyran ⱪalduruxi mumkin. Nemixⱪa Əysa ɵz anisiƣa xundaⱪ gǝp ⱪilidu? Mǝryǝm ɵz oƣlining Mǝsiⱨ ikǝnlikini bilǝtti. Lekin u bǝlkim: «Bu mening oƣlum, mǝn uning anisi, qoⱪum mening tǝlipimni orunlixi kerǝk» dǝp oylixi mumkin idi. Lekin Hudaning padixaⱨliⱪi iqidǝ bizning Hudaning mǝlum adimi bilǝn bolƣan birǝr «jismaniy munasiwǝt»ning ⱨeqⱪandaⱪ inawiti yoⱪtur; pǝⱪǝt Hudaning Mǝsiⱨdǝ bolƣan meⱨri-xǝpⱪitigǝ iman-ixǝnq baƣlisaⱪ, andin uningdin birǝr nǝrsǝ tǝlǝp ⱪilixⱪa bolidu. Mǝryǝmning hapa bolmasliⱪi wǝ 5-ayǝttiki imanliⱪ sɵzlǝrni eytixi uning bu muⱨim nuⱪtini obdan qüxinip yǝtkǝnlikini ispatlaydu. «Mening waⱪti-saitim tehi kǝlmidi» — «mening waⱪti-saitim» degǝn ibarǝ adǝttǝ Mǝsiⱨning ɵlümi, tirilixi wǝ asmanƣa kɵtürülüxini kɵrsitidu. Kɵzdǝ tutulƣini Əysaning bu ixlar arⱪiliⱪ «uluƣlanduruluxi»dur — 12:23, 27, 28, 31ni kɵrüng. Xunga muxu yǝrdǝ bǝlkim «mǝn axkarǝ ⱪilinidiƣan waⱪit tehi kǝlmidi» degǝndǝk mǝnidǝ boluxi mumkin. «Yuⱨ.» 4:21, 23, 5:25, 28, 29, 7:30, 8:20, 12:23, 27, 28, 31, 13:31, 16:26, 17:1ni kɵrüng.

□ 2:6 «ikki-üq tung» — grek tilida «ikki-üq «metret»». Ⱨǝrbir küpkǝ 80-100 litr su siƣidu, jǝmiy 480-720 litr su bar idi.

□ 2:11 «Bu bolsa, Əysa kɵrsǝtkǝn mɵjizilik alamǝtlǝrning dǝslǝpkisi bolup,...» — «Yuⱨanna»da alaⱨidǝ hatirilǝngǝn «mɵjizilik alamǝt» yaki «mɵjizilik bǝlgǝ»lǝr jǝmiy yǝttǝ bolup, ⱨǝrbiri Əysa Mǝsiⱨning ⱨǝⱪiⱪiy salaⱨiyitidin bir tǝripini kɵrsitidiƣan mɵjizidur. «Buning bilǝn u ɵzining xan-xǝripini ayan ⱪildi, wǝ uning muhlisliri uningƣa etiⱪad ⱪildi» — «uning muhlisliri uningƣa etiⱪad ⱪildi» deyilgini bilǝn, keyinki nurƣun ixlar muhlislarning bu etiⱪadining muⱪim ǝmǝs, bǝlki intayin nazuk ikǝnlikini ispatlaydu, ǝlwǝttǝ.

□ 2:13 «ɵtüp ketix ⱨeyti» — («pasha» ⱨeyti) — bu Yǝⱨudiylarning Musa pǝyƣǝmbǝrning yetǝklixi arⱪiliⱪ ɵzlirining Misirdiki ⱪulluⱪ ⱨayatidin ⱪutulƣan künini hatirilǝx ⱨeyti bolup, ǝyni waⱪitta Yǝⱨudiy ǝrlǝrning ⱨǝmmisi Yerusalemƣa berip, ibadǝthanida ⱪurbanliⱪlirini soyup, ⱨeytni xu yǝrdǝ ɵtküzüxi kerǝk idi. «Mis.» 12-babni kɵrüng.

□ 2:14 «ibadǝthana» — pǝⱪǝt Yerusalemdiki muⱪǝddǝs ibadǝthanini kɵrsitidu. Bu ibadǝthanini Sulayman padixaⱨ birinqi bolup miladiyǝdin ilgiriki 950-yili ⱪurƣanidi; andin Yǝⱨudiylar Pars imperiyǝsi tǝripidin sürgün boluxidin ⱪaytip kǝlgǝndǝ, yǝni miladiyǝdin ilgiriki 520-yili ⱪayta ⱪurƣanidi. Bu ibadǝthanini Ⱨerod padixaⱨ burunⱪidinmu ⱨǝywǝtlik ⱪilip ⱪurup qiⱪⱪanidi. Hudaning ǝmri boyiqǝ, pǝⱪǝt Yerusalemdiki bu ibadǝthanidila ⱪurbanliⱪ ⱪilixⱪa bolatti. «kala, ⱪoy wǝ kǝptǝr-pahtǝk» — bularni ⱪurbanliⱪlar üqün satatti.

■ 2:14 Mat. 21:12; Mar. 11:15; Luⱪa 19:45.

□ 2:16 «Atamning ɵyini soda-setiⱪ ɵyi ⱪilixiwalma!» — «Zǝk.» 14:20-21ni kɵrüng.

□ 2:17 «sening muⱪǝddǝs ɵyünggǝ bolƣan otluⱪ muⱨǝbbitim ɵzümni qulƣiwaldi!» — «Zǝb.» 69:9ni kɵrüng.

■ 2:17 Zǝb. 69:9

■ 2:18 Mat. 12:38; 16:1; Mar. 8:11; Luⱪa 11:29; Yⱨ. 6:30.

□ 2:19 «Uxbu ibadǝthanini quwuwǝtsǝnglar, mǝn üq kün iqidǝ uni yengiwaxtin ⱪurup qiⱪimǝn» — Əysa eytⱪan bu alamǝt u keyin eytⱪan «Yunus pǝyƣǝmbǝrdǝ kɵrülgǝn alamǝt-karamǝt»kǝ ohxax bolup, ɵzining ɵlümi wǝ tirilixini kɵrsitidu (mǝsilǝn, «Mat.» 12:39ni kɵrüng).

■ 2:19 Mat. 26:61; 27:40; Mar. 14:58; 15:29.

■ 2:22 Luⱪa 24:8.

□ 2:24 «Lekin Əysa pütkül insanlarning ⱪǝlbining ⱪandaⱪ ikǝnlikini bilgǝqkǝ, ɵzini ularƣa tapxurmaytti» — bu bayandin «hux hǝwǝr»diki ahirⱪi mǝⱪsǝtni kɵrgili bolidu. Əysa Mǝsiⱨ insanlarƣa bǝht-bǝrikǝt ǝmǝs, bǝlki ɵzini ata ⱪilixni yaki «tapxurux»ni halaydu. Lekin insan ɵzi tüptin ɵzgǝrtilmisǝ, tehi kona gunaⱨiy tǝbiǝttǝ bolsa, «ɵzini tapxurux» ⱪǝt’iy mumkin bolmaytti. Ⱨǝrbir insan roⱨta «ⱪayta tuƣuluxi» kerǝk — bu 3-babning qong temisidur.

■ 2:25 1Sam. 16:7; 1Tar. 28:9; Zǝb. 7:9; 103:14; Yǝr. 11:20; 17:10; 20:12; Yⱨ. 6:64.

□ 3:2 «Ustaz» — Ibraniy tilida «Rabbi», «ustaz» degǝn mǝnidǝ.

■ 3:2 Yⱨ. 7:50; 9:16, 33; 19:39; Ros. 10:38.

□ 3:3 «ⱨeqkim yuⱪiridin tuƣulmiƣiqǝ, Hudaning padixaⱨliⱪini kɵrǝlmǝs!» — «yuⱪiridin» degǝn sɵz grek tilida yǝnǝ «ⱪaytidin» degǝnnimu bildüridu wǝ xübⱨisizki, muxu yǝrdǝ bu ikki mǝnini ɵz iqigǝ alidu.

■ 3:5 Tit. 3:5.

■ 3:6 Rim. 8:5.

□ 3:8 «Xamal haliƣan tǝrǝpkǝ soⱪidu, sǝn uning awazini anglaysǝn, lekin ⱪǝyǝrdin kelip, ⱪǝyǝrgǝ baridiƣinini bilmǝysǝn. Roⱨtin tuƣulƣan ⱨǝrbirimu xundaⱪtur» — grek tilida «xamal» wǝ «roⱨ» birla sɵz bilǝn ipadilinidu. Əysaning bu ayǝttiki küqlük sɵzlirini «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ bir-birlǝp xǝrⱨlǝymiz.

□ 3:10 «Sǝn Israilning ɵlimasi» — bu sɵz bǝlkim Nikodimning Israil iqidǝ sǝwiyisi ǝng yuⱪiri Tǝwrat ustazi ikǝnlikini kɵrsitixi mumkin.

□ 3:11 «biz bilginimizni eytimiz wǝ kɵrginimizgǝ guwaⱨliⱪ berimiz, lekin silǝr bizning guwaⱨliⱪimizni ⱪobul ⱪilmaysilǝr» — nemixⱪa Əysa Nikodimƣa xunqǝ eƣir tǝnbiⱨ beridu? Uning bu bayanidin ikki muⱨim soal qiⱪidu: «biz» kim?, «silǝr» kim? Bular toƣrisida «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 3:11 Yⱨ. 3:32; 7:16; 8:28; 12:49; 14:24.

□ 3:13 «Ɵzi ǝrxtǝ bolup, ǝrxtin qüxküqidin, yǝni Insan’oƣlidin baxⱪa ⱨeqkim ǝrxkǝ qiⱪmidi» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «ɵzi ǝrxtǝ bolup» degǝn sɵz tepilmaydu.

■ 3:13 Yⱨ. 6:62; Əf. 4:9.

□ 3:14 «Musa qɵldǝ tuq yilanni kɵtürgǝndǝk, Insan’oƣlimu ohxaxla xundaⱪ egiz kɵtürülüxi kerǝk» — oⱪurmǝnlǝr tilƣa elinƣan bu wǝⱪǝning tǝpsilatlirini «Qɵl.» 21:4-9dǝ tapalaydu. Israillar gunaⱨ sadir ⱪilƣanda, Huda ularƣa tǝrbiyǝ berix üqün arisiƣa yilanlarni ǝwǝtkǝn. Yilanlar nurƣun adǝmlǝrni qaⱪⱪan, Musa Hudaning yolyoruⱪi bilǝn tuqtin bir yilan yasap, uni ⱨasiƣa bekitip, ⱨasini egiz kɵtürüp Israilning bargaⱨini aylinip mangƣan. Yilanlarning zǝⱨiridin ɵlǝy dǝp ⱪalƣanlar ǝgǝr iman bilǝn xu tuq yilanƣa ⱪarisa saⱪayƣan. Bu wǝⱪǝ Əysaning kresttǝ kɵtürülüxigǝ bexarǝt bolidu. Gunaⱨidin ɵlǝy degǝnlǝr Əysaƣa iman bilǝn ⱪarisa (Əysa biz üqün gunaⱨning ɵzi ⱪilinƣan, 2Kor.5:21) gunaⱨtin saⱪaytilidu — demǝk, mǝnggülük ⱨayatⱪa erixidu.

■ 3:14 Qɵl. 21:9; 2Pad. 18:4; Yⱨ. 8:28; 12:32.

□ 3:15 «xundaⱪ bolƣanda, uningƣa etiⱪad ⱪilƣanlarning ⱨǝmmisi ⱨalak bolmay, mǝnggülük ⱨayatⱪa erixǝlǝydu» — Bu kimning sɵzi? Mǝsiⱨning sɵzliri bǝlkim 15-ayǝttǝ tohtaydu. 16-21-ayǝtlǝrni rosul Yuⱨanna Muⱪǝddǝs Roⱨning türtkǝ-yolyoruⱪi bilǝn yazƣan, dǝp ixinimiz.

■ 3:15 Yⱨ. 3:15.

□ 3:16 «xu ⱪǝdǝr sɵyiduki,...» — grek tilida yǝnǝ «xu yol bilǝn sɵyiduki,...» degǝn mǝninimu bildüridu.

■ 3:16 Yⱨ. 3:36; Luⱪa 19:10; Rim. 5:8; 8:31; 1Yuⱨa. 4:9; 5:10.

■ 3:17 Luⱪa 9:56; Yⱨ. 9:39; 12:47; 1Yuⱨa. 4:14.

■ 3:18 Yⱨ. 5:24; 6:40,47; 20:31.

■ 3:19 Yⱨ. 1:5.

□ 3:21 «Hudaƣa tayinip ⱪilƣanliⱪi» — grek tilida «Hudada ⱪilƣanliⱪi» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 3:21 Əf. 5:8,13.

■ 3:22 Yⱨ. 4:1.

■ 3:23 Mat. 3:6; Mar. 1:5; Luⱪa 3:7.

■ 3:24 Mat. 14:3.

□ 3:26 «Ustaz» — Grek tilida «rabbi». «... ɵzüng tǝriplǝp guwaⱨliⱪ bǝrgǝn ⱨeliⱪi kixi mana ⱨazir ɵzi kixilǝrni qɵmüldürüwatidu, wǝ ⱨǝmmǝ adǝm uning yeniƣa ketixiwatidu» — nemixⱪa Yǝⱨyaning muhlisliri xu Yǝⱨudiy kixi bilǝn bǝs-munazirǝ ⱪilip (25-ayǝt) bu soalni tuƣdurƣan? Yǝⱨya bolsa Tǝwrat dǝwridiki ǝng ahirⱪi, xundaⱪla ǝng uluƣ pǝyƣǝmbǝr ⱨesablinidu. Yǝⱨya xu salaⱨiyitidǝ Tǝwrat («kona ǝⱨdǝ»)tiki taⱨarǝt ixlirini tehiqǝ saⱪlap kǝlgǝnidi. Lekin Mǝsiⱨ «iqki taziliⱪ»ni tǝkitlǝydiƣan tǝlimi bilǝn «yengi ǝⱨdǝ»ni tonuxturuwatⱪanidi. Xuning bilǝn xu bǝs-munaziridǝ Yǝⱨyaning tǝlimliri wǝ Əysaning tǝlimliri otturisidiki pǝrⱪlǝr tügixi mumkin idi. Yǝⱨyaning muhlislirining «hǝlⱪ «Sǝndin waz keqip, bu «yengi adǝm»ning ⱪexiƣa baridu» deyixning mǝⱪsiti Yǝⱨyaning inawǝt-abruyini ⱪoƣdax idi, ǝlwǝttǝ. Lekin Yǝⱨyaning (27-31-ayǝttiki) jawabi «Bundaⱪ oylap ketixning ⱨajiti yoⱪ, ǝksiqǝ huxal boluximiz lazim» idi.

■ 3:26 Mat. 3:11; Mar. 1:7; Luⱪa 3:16; Yⱨ. 1:15, 26, 34.

■ 3:28 Mal. 3:1; Mat. 11:10; Mar. 1:2; Luⱪa 1:17; 7:27; Yⱨ. 1:20, 21, 23.

□ 3:29 «Kelinqǝkni ǝmrigǝ alƣuqi yigittur; ⱪoldixi yigitning awazini kütidu; ⱪoldax uning awazini anglap, ⱪǝlbidǝ tolimu hursǝn bolidu. Xuningƣa ohxax, mǝndimu hursǝnlik tolup taxidu» — muxu sɵzlǝr bilǝn Yǝⱨya pɵyƣǝmbǝr Əysa Mǝsiⱨni toy yigitigǝ ohxitidu wǝ: Ɵzüm bolsam pǝⱪǝt toy yigitining ⱪoldiximǝn, halas, dǝydu.

□ 3:30 «Uning yüksilixi, mening ajizlixixim muⱪǝrrǝrdur» — Yǝⱨyaning sɵzliri muxu yǝrdǝ tügǝydu, 31-36-ayǝtlǝrni rosul Yuⱨanna Muⱪǝddǝs Roⱨning türtkǝ-yolyoruⱪi bilǝn yazƣan, degǝn pikirgǝ mayilmiz. Bǝzi alimlar 32-34- yaki 32-36-ayǝtlǝrnimu Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrning sɵzliri, dǝp ⱪaraydu.

■ 3:31 Yⱨ. 8:23.

■ 3:32 Yⱨ. 5:30; 8:26; 12:49; 14:10; 1Yuⱨa. 5:10.

□ 3:33 «Kimki uning guwaⱨliⱪini ⱪobul ⱪilƣan bolsa, Hudaning ⱨǝⱪ ikǝnlikigimu mɵⱨürini basⱪan bolidu» — «Huda ⱨǝⱪ» degǝn sɵzdǝ kɵzdǝ tutulƣini nemǝ? Xübⱨisizki, Hudaning ǝslidǝ Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨ ǝwǝtimǝn, dǝp bǝrgǝn nurƣun wǝdiliri ⱨazir Əysada toluⱪ ǝmǝlgǝ axurulƣan, degǝnlik bolidu. «Mɵⱨürini basⱪan» — birinqidin, baxⱪilarƣa «Huda ⱨǝⱪtur» dǝp eniⱪ guwaⱨliⱪ beridiƣan wǝ ikkinqidin, Hudaning guwaⱨliⱪini ⱪobul ⱪilƣuqi ɵz ⱨayatida xu guwaⱨliⱪni tǝstiⱪlaydiƣan Hudaning Roⱨining ispatini kɵridu, xunga «Huda ⱨǝⱪ» dǝp tehimu küqlük guwaⱨqi bolidu.

■ 3:33 Rim. 3:4.

□ 3:34 «...qünki Huda Roⱨni uningƣa ɵlqǝm bilǝn kǝmlǝp bǝrmǝs» — «Roⱨ» — Hudaning Muⱪǝddǝs Roⱨi. Demǝk, Huda pǝyƣǝmbǝrlirigǝ Ɵz Roⱨidin «ɵlqǝm bilǝn kǝmlǝp» ata ⱪilƣini bilǝn, Mǝsiⱨgǝ bolsa ɵlqimǝy bǝrmǝktǝ. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Huda Roⱨni ɵlqǝm bilǝn kǝmlǝp bǝrmǝs» — demǝk, Injil dǝwridǝ Huda Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ Muⱪǝddǝs Roⱨini ⱨǝmmǝ etiⱪadqiƣa ɵlqimǝy ata ⱪilidu.

■ 3:34 Əf. 4:7.

□ 3:35 «Ata Oƣulni sɵyidu wǝ ⱨǝmmǝ ixlarni uning ⱪoliƣa tapxurƣandur» — «Ata» muxu yǝrdǝ Hudani kɵrsitidu; «Oƣul» bolsa — Hudaning Ɵz Oƣli, ǝlwǝttǝ. «Yuⱨanna»da «Oƣul» kɵp ixlitilidu; qünki Hudaning Oƣli birdinbirdur.

■ 3:35 Mat. 11:27; 28:18; Luⱪa 10:22; Yⱨ. 5:22; 17:2; Ibr. 2:8.

■ 3:36 Yⱨ. 3:36; 6:47; 1Yuⱨa. 5:10.

■ 4:1 Yⱨ. 3:26.

□ 4:4 «u yol üstidǝ Samariyǝ ɵlkisidin ɵtüxi kerǝk idi» — Yǝⱨudiylar Samariyǝliklǝrgǝ ɵq bolƣaqⱪa, ular Yǝⱨudiyǝdin Galiliyǝgǝ mangƣanda, Samariyǝdin ǝmǝs, daim Iordan dǝryasini boylap mangatti. Xunga «Samariyǝ ɵlkisidin ɵtüxi kerǝk» degǝn sɵz muxu yǝrdǝ Əysaning bu yol bilǝn mengixi Hudaning iradisi ikǝnlikini bilgǝnlikini ayan ⱪilidu.

■ 4:5 Yar. 33:19; 48:22; Yǝ. 24:32.

□ 4:6 «Yaⱪupning ⱪuduⱪi» — grek tilida «Yaⱪupning buliⱪi». U yǝr astidiki bulaⱪ bolƣaqⱪa, «ⱪuduⱪ» idi. «Bu tǝhminǝn altinqi saǝt idi» — yaki ǝtigǝndǝ saǝt altidǝ yaki qüxtin keyin altinqi saǝttǝ (5:4diki izaⱨatni kɵrüng).

□ 4:9 «...qünki Yǝⱨudiylar Samariyǝliklǝr bilǝn ⱨeqⱪandaⱪ bardi-kǝldi ⱪilmaytti» — Yǝⱨudiylar Samariyǝliklǝrni kapir dǝp, ⱨǝtta ularning qinǝ-ⱪaqilirinimu ixlǝtmǝytti. Yǝⱨudiy hǝlⱪi ǝn’ǝniliri boyiqimu «Xu kapirlarƣa ⱪǝrzdar boluxⱪa ⱪǝt’iy bolmaydu» dǝp Samariyǝliklǝrdin ⱨeqnemǝ sorimatti. Uning üstigǝ Yǝⱨudiy ǝrkǝklǝr sirtlarda bolƣanda ⱨeqⱪaqan natonux bir ayal bilǝn (ⱨǝtta bǝzidǝ tonux ayallar bilǝnmu) sɵzlǝxmǝytti. 27-ayǝtni kɵrüng.

■ 4:9 Luⱪa 9:52, 53; Yⱨ. 8:48.

■ 4:11 Yǝr. 2:13.

□ 4:12 «Əjǝba, bu ⱪuduⱪni bizgǝ miras ⱪaldurƣan atimiz Yaⱪuptin uluƣmusiz? Bu ⱪuduⱪtin ɵzi, oƣulliri wǝ mal-waranlirimu su iqkǝn» — ayalning bu sɵzining iqki mǝnisi bǝlkim «Ⱪuduⱪ kolap su tepix asan ǝmǝs. Pǝⱪǝt naⱨayiti bilimlik adǝmlǝr xundaⱪ ⱪilalaydu. Uning üstigǝ ⱨǝtta uluƣ Yaⱪup ɵzimu muxu sudin iqkǝn, uningdin yahxi su tapalmiƣan. Siz uningdin uluƣsiz, Yaⱪup iqkǝn sudin ǝwzǝl süyüng barmu?!» degǝnlik bolsa kerǝk.

■ 4:14 Yⱨ. 3:16; 6:27, 35, 54; 7:38.

□ 4:15 «Tǝⱪsir, manga bu sudin bǝrgǝysizki, mǝn yǝnǝ ussimaydiƣan wǝ muxu yǝrgǝ su tartⱪili ikkinqi kǝlgüqi bolmaydiƣan bolay!» — Ayalning tǝlǝppuzi bǝlkim kinayilikrǝk yaki gumanliⱪraⱪ bolsa kerǝk. Bizningqǝ pǝⱪǝt Əysa ayalning ɵz ǝrliri toƣruluⱪ bexarǝtlik sɵz ⱪilƣanda (18-ayǝt), andin ayal uning ⱨǝⱪiⱪiy Mǝsiⱨ ikǝnlikini bilip yetidu.

■ 4:19 Luⱪa 7:16; 24:19; Yⱨ. 6:14.

□ 4:20 «Ata-bowilirimiz bu taƣda ibadǝt ⱪilip kǝlgǝn» — «bu taƣ» Gǝrizim teƣidur. Samariyǝliklǝr xu yǝrdǝ ɵz ibadǝthanisini ⱪurƣanidi. «lekin silǝr Yǝⱨudiylar «Ibadǝtni Yerusalemda ⱪilix kerǝk!» dǝwalisilǝrƣu?» — demisǝkmu, ayalning bu sɵzi ǝmǝliy bir soaldur, yǝni: — Nemixⱪa xundaⱪ? Bu toƣrimu? — degǝndǝk.

■ 4:20 Ⱪan. 12:5,11; 1Pad. 9:3; 2Tar. 7:12.

□ 4:22 «nijat-ⱪutⱪuzulux Yǝⱨudiylar arⱪiliⱪ bolidu» — qünki (1) Huda ⱨǝⱪiⱪiy sɵz-kalamini ǝslidǝ Yǝⱨudiy hǝlⱪigǝ alaⱨidǝ tapxurƣan; (2) ⱨǝmmidin muⱨimi, Hudaning wǝdilirigǝ asasǝn Mǝsiⱨ Yǝⱨudiylardin qiⱪidu.

■ 4:22 Yar. 12:3; 18:18; 22:18; 26:4; 2Pad. 17:29; Ibr. 7:14.

□ 4:23 «...roⱨ wǝ ⱨǝⱪiⱪǝt bilǝn ibadǝt ⱪilidu» — demǝk, (1) Hudaning Muⱪǝddǝs Roⱨi arⱪiliⱪ; (2) ⱨǝrbir ibadǝt ⱪilƣuqi insan ɵzining pütkül roⱨi bilǝn; (3) Huda insanlarƣa tapxurƣan ⱨǝⱪiⱪǝt (Ɵz sɵz-kalami) boyiqǝ; (4) ⱨǝrⱪandaⱪ yalƣanqiliⱪni taxliƣan ⱨalda ibadǝt ⱪilixtur.

■ 4:24 2Kor. 3:17.

□ 4:25 «Mǝsiⱨning, yǝni «Hristos» degǝn...» — «Hristos» grek tilidiki sɵz bolup, «Mǝsiⱨ», yǝni «Mǝsiⱨ ⱪilinƣan (zat)» degǝnni bildüridu.

■ 4:26 Yⱨ. 9:37.

□ 4:35 «Silǝr: «ⱨosul yeƣixⱪa yǝnǝ tɵt ay ⱪaldi» dǝwatmamsilǝr?» — xu waⱪit bǝlkim oninqi yaki onbirinqi ay idi. «Mana, silǝrgǝ eytayki, bexinglarni kɵtürüp etizlarƣa ⱪaranglar, ziraǝtlǝr sarƣiyip oruxⱪa tǝyyar boldi!» — xübⱨisizki, Əysa muxu yǝrdǝ tǝswirlǝngǝn «ⱨosul» ⱨazir xǝⱨǝrdin qiⱪip ɵzining yeniƣa keliwatⱪanlarni, xundaⱪla ɵzigǝ etiⱪad ⱪilmaⱪqi bolƣanlarni kɵzdǝ tutidu — «huddi ziraǝtlǝr sarƣiyip oruxⱪa tǝyyar bolƣandǝk, bu kixilǝrmu etiⱪad ⱪilixⱪa tǝyyar boldi» degǝndǝk.

■ 4:35 Mat. 9:37; Luⱪa 10:2.

□ 4:36 «ormiqi ix ⱨǝⱪⱪini alidu wǝ mǝnggülük ⱨayatⱪa toplanƣan ⱨosulni yiƣidu» — «ormiqi»lar Hudaning kixilǝrni ɵz hux hǝwǝrigǝ ixǝndürüxtiki ahirⱪi wasitisi bolƣanlarni kɵrsitidu. Hux hǝwǝrni ⱪobul ⱪilƣanlar mǝnggülük ⱨayatⱪa erixidu. Muxular bolsa dǝl Huda Ɵz Kalami bolƣan Əysa Mǝsiⱨning ⱪurbanliⱪidin kütkǝn ⱨosuldur (mǝsilǝn, «Rim.» 8:29-30, «1Kor.» 3:5-9, «Ibr.» 2:10ni kɵrüng). «xuning bilǝn teriƣuqi bilǝn ormiqi tǝng xadlinidu» — «teriƣuqi» Hudaning sɵz-kalamini kixilǝrgǝ birinqi bolup yǝtküzgüqi bolidu.

□ 4:38 «baxⱪilar ǝmgǝk ⱪildi wǝ silǝr ularning ǝmgikining mewisini elixⱪa nesip boldunglar» — kim «ǝmgǝk ⱪilip» teriƣan? Bizningqǝ ular: (1) Tǝwrat dǝwridiki Hudaning muⱪǝddǝs bǝndiliri, bolupmu pǝyƣǝmbǝrlǝr; (2) pǝyƣǝmbǝrlǝrning bexarǝtlirini ǝtiwarlap ularni Israillarƣa (xundaⱪla Samariyǝliklǝrgǝ) ɵgǝtkǝn, Hudaƣa sadiⱪ bolƣan Tǝwrat ustazliri; (3) Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝr wǝ muhlisliri. Bu üq türküm kixilǝr hǝlⱪⱪǝ Hudaning sɵz-kalamini ⱪaldurup, ularni Mǝsiⱨning kelixigǝ, xundaⱪla uningƣa etiⱪad ⱪilixⱪa tǝyyarliƣanidi. (4) Mǝsiⱨning ɵzi «teriƣan». «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ yǝnǝ buning üstidǝ tohtilimiz.

■ 4:44 Mat. 13:57; Mar. 6:4; Luⱪa 4:24.

□ 4:45 «Galiliyǝliklǝr uning ɵtüp ketix ⱨeytida Yerusalemda ⱪilƣan ǝmǝllirining ⱨǝmmisini kɵrgǝqkǝ,...» — 2:23ni kɵrüng. «Galiliyǝliklǝr... uni ⱪarxi elixti» — muxu sɵzlǝr -44-ayǝt bilǝn kɵrünüxtǝ sǝl zitrǝk bolƣini bilǝn, 48-ayǝttǝ Galiliyǝdikilǝrning ǝmǝliy ǝⱨwali kɵrsitilidu. Ular ǝmǝliyǝttǝ ahir berip (6-babta) uning sɵzlirini rǝt ⱪilip uningdin ayrilip ketidu. Xunga ular uning ⱨǝⱪiⱪiy ⱨɵrmitini ⱪilmidi.

■ 4:46 Yⱨ. 2:1,11.

□ 4:47 «... Ɵyümgǝ qüxüp, sǝkratta yatⱪan oƣlumni saⱪaytip bǝrgǝyla!» — Kǝpǝrnaⱨumdin Kanaƣa baridiƣan yolning 33 kilometri dawanƣa qiⱪidiƣan yol.

■ 4:48 1Kor. 1:22.

□ 4:54 «Bu Əysaning Yǝⱨudiyǝdin Galiliyǝgǝ kǝlgǝndin keyinki kɵrsǝtkǝn ikkinqi mɵjizilik alamiti idi» — oⱪurmǝnlǝr xuni kɵrǝlǝyduki, bu Əysaning «yaratⱪan ikkinqi mɵjizisi» ǝmǝs, bǝlki pǝⱪǝt uning «Yǝⱨudiyǝdin Galiliyǝgǝ kǝlgǝndin keyinki» yaratⱪan alamitiidi. «Alamǝt» bolsa, Mǝsiⱨning salaⱨiyitining bir tǝripini eniⱪ wǝ alaⱨidǝ ⱨalda kɵrsǝtkǝn bir mɵjizidur.

■ 5:1 Law. 23:2; Ⱪan. 16:1.

□ 5:3 «palǝqlǝr» — yaki «yigligǝnlǝr».

□ 5:4 «qünki bir pǝrixtǝ mǝlum waⱪitlarda kɵlqǝkkǝ qüxüp suni urƣutidikǝn; su urƣuƣanda kɵlqǝkkǝ birinqi bolup qüxkǝn kixi ɵzini basⱪan ⱨǝrⱪandaⱪ kesǝldin saⱪiyidikǝn» — 3-ayǝttiki «ular yetip... 4-ayǝttiki «...ɵzini basⱪan ⱨǝrⱪandaⱪ kesǝldin saⱪiyidikǝn» degǝn sɵzlǝrgiqǝ bǝzi kɵna kɵqürmilǝrdǝ tepilmaydu. Əmma bizningqǝ, bu sɵzlǝr 7-ayǝttiki sɵzlǝrni qüxǝndürgǝnliki üqün bu sɵzlǝrni qoⱪum ǝslidiki tekistning bir ⱪismi dǝp ⱪaraymiz.

■ 5:8 Mat. 9:6; Mar. 2:11; Luⱪa 5:24.

□ 5:9 «xabat küni» — Yǝⱨudiylarning ibadǝt ⱪilidiƣan, dǝm alidiƣan muⱪǝddǝs künini kɵrsitidu. U küni ixlǝx ⱪǝt’iy mǝn’i ⱪilinƣan. «Tǝbirlǝr»nimu kɵrüng.

■ 5:9 Yⱨ. 9:14.

■ 5:10 Mis. 20:10; Ⱪan. 5:13; Yǝr. 17:21; Mat. 12:2; Mar. 2:24; Luⱪa 6:2.

■ 5:14 Mat. 12:45; Yⱨ. 8:11.

□ 5:16 «Yǝⱨudiylar uningƣa ziyankǝxlik ⱪilixⱪa baxlidi» — «Yǝⱨudiylar» muxu yǝrdǝ bǝlkim Yǝⱨudiy qonglar, ⱨɵkümdarlarni kɵrsitixi mumkin. Bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «wǝ uni ɵltürüxni ⱪǝstlǝxkǝ baxlidi» dǝp ⱪoxulidu.

□ 5:17 «Atam ta ⱨazirƣiqǝ tohtimastin ix ⱪilip kǝlmǝktǝ, mǝnmu ixlǝymǝn!» — «Atam» — Huda, ǝlwǝttǝ. Əysa Yǝⱨudiy ⱨɵkumdarlarning «Nemǝ üqün xabat küni ix ⱪilisǝn» degǝn soaliƣa bǝrgǝn jawab ⱪisⱪa bolƣini bilǝn bu Yǝⱨudiy ɵlimaliriƣa tɵwǝndikidǝk mǝnini bildüridu: — «Huda Ɵzi ⱨǝrdaim, jümlidin xabat künidǝ ixlimǝmdu? U daim Ɵz ⱪanuniyǝtliri boyiqǝ pütkül alǝmni ɵz-ɵzigǝ tutaxturup, ⱨǝmmǝ mǝwjudatlarni bir-birigǝ baƣlandurup turmamdu? U xabat künidimu bǝzi insanlarning jenini elip, bǝzilirini saⱪaytip, bǝzilirigǝ ⱨayat bǝrmǝmdu? U mening Atam bolƣanikǝn, mǝn uningƣa ⱨǝmkarlaxmisam bolmaydu!». Yǝⱨudiylar uning bu jawabidin uning Huda bilǝn ata-oƣulluⱪ ziq munasiwǝttǝ deginini toƣra qüxǝngini bilǝn, lekin bu sɵzini «kupurluⱪ» dǝp ⱪaridi (18-ayǝt).

■ 5:17 Yⱨ. 14:10.

■ 5:18 Yⱨ. 7:19.

■ 5:19 Yǝx. 54:5; Yⱨ. 3:30; 8:38; 9:4; 10:30; 14:9; 17:5.

□ 5:20 «...ⱨǝm silǝrni ⱨǝyran ⱪalduruxⱪa bulardin tehimu zor wǝ uluƣ ixlarni uningƣa ayan ⱪilidu» — xübⱨisizki, «tehimu zor wǝ uluƣ ixlar» Oƣulƣa ayan ⱪilinidu wǝ xundaⱪla uning arⱪiliⱪ baxⱪilarƣimu ayan ⱪilinidu. Bu «uluƣ wǝ zor (grek tilida birla sɵz bilǝn ipadilinidu) ixlar» 21-22-ayǝtlǝrdǝ bayan ⱪilinidu; u Oƣul süpitidǝ bolƣaqⱪa, halisa bu ixlarni (Huda Ɵzi ⱪilidiƣandǝk) xabat künidimu ⱪilix ⱨoⱪuⱪi bar.

■ 5:20 Yⱨ. 1:2; 3:35; 7:16; 8:28; 14:24.

□ 5:21 «Qünki ɵlgǝnlǝrni ata ⱪandaⱪ tirildürüp, ularƣa ⱨayatliⱪ ata ⱪilƣan bolsa, Oƣulmu xuningƣa ohxax ɵzi haliƣan kixilǝrgǝ ⱨayatliⱪ ata ⱪilidu» — xübⱨisizki, bu sɵzlǝr ⱨǝm jismaniy ⱨǝm roⱨiy mǝnidǝ eytilidu.

■ 5:22 Mat. 11:27; Yⱨ. 3:35.

■ 5:23 Yⱨ. 2:23.

■ 5:24 Luⱪa 23:43; Yⱨ. 3:18; 6:40, 47; 8:51.

□ 5:25 «... ɵlüklǝrning Hudaning Oƣlining awazini anglaydiƣan waⱪit-saiti yetip kǝlmǝktǝ, xundaⱪla ⱨazir kǝldiki, angliƣanlar ⱨayatliⱪⱪa igǝ bolidu» — bu sɵzlǝr, xübⱨisiki, bolupmu roⱨiy jǝⱨǝttiki ɵlüklǝrni kɵrsitidu («waⱪit-saiti yetip kǝlmǝktǝ, xundaⱪla ⱨazir kǝldiki,...»). Qünki 28-ayǝttǝ jismaniy ɵlüklǝr ayrim kɵrsitilidu.

■ 5:25 Əf. 2:1, 5; 1Tim. 5:6.

□ 5:26 «Qünki Ata Ɵzidǝ ⱪandaⱪ ⱨayatliⱪⱪa igǝ bolsa, Oƣulƣimu ɵzidǝ xundaⱪ ⱨayatliⱪⱪa igǝ boluxni ata ⱪildi» — baxⱪa birhil yahxi tǝrjimisi «Qünki Ata Ɵzi ⱪandaⱪ ⱨayatliⱪ mǝnbǝsi bolsa, Oƣulnimu xundaⱪ ⱨayatliⱪ mǝnbǝsi ⱪildi...».

■ 5:28 1Tes. 4:16.

■ 5:29 Dan. 12:2; Mat. 25:34,46.

■ 5:30 Yⱨ. 6:38.

□ 5:31 «Əgǝr ɵzüm üqün ɵzüm guwaⱨliⱪ bǝrsǝm guwaⱨliⱪim ⱨǝⱪiⱪǝt ⱨesablanmaydu» — «ⱨǝⱪiⱪǝt ⱨesablanmaydu» grek tilida «ⱨǝⱪiⱪǝt ǝmǝs».

■ 5:31 Yⱨ. 8:14.

□ 5:32 «Lekin mǝn üqün guwaⱨliⱪ beridiƣan baxⱪa birsi bar. Uning manga beridiƣan guwaⱨliⱪining rastliⱪini bilimǝn» — Əysa eytⱪan bu muⱨim «guwaⱨliⱪ beridiƣan baxⱪa birsi» Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝr ǝmǝs, bǝlki Huda’atisi Ɵzidur. 34-ayǝtni kɵrüng («manga insanning guwaⱨliⱪini ⱪobul ⱪiliximning keriki yoⱪ»).

■ 5:32 Yǝx. 42:1; Mat. 3:17; 17:5.

■ 5:33 Yⱨ. 1:15, 19, 27.

□ 5:34 «ǝmǝliyǝttǝ, manga insanning guwaⱨliⱪini ⱪobul ⱪiliximning keriki yoⱪ» — Grek tilida «ɵzüm toƣruluⱪ insanlarning guwaⱪliⱪini ⱪobul ⱪilmaymǝn» «mening Yǝⱨya toƣruluⱪ xundaⱪ eytiwaⱪinim pǝⱪǝtla silǝrning ⱪutⱪuzuluxunglar üqündu» — demǝk, silǝr Pǝriysilǝr Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrning ɵzüm toƣruluⱪ («mana Mǝsiⱨ-Ⱪutⱪuzƣuqi!» degǝn) guwaⱨliⱪini ⱪobul ⱪilsanglar, nijat tapalaysilǝr.

□ 5:36 «mǝn ⱪiliwatⱪan ǝmǝllǝr, bular mening toƣramda Atining meni ǝwǝtkinigǝ guwaⱨliⱪ beridu» — «mǝn ⱪiliwatⱪan ǝmǝllǝr» — Əysa yaritiwatⱪan kɵp mɵjizilǝrdin ibarǝt.

■ 5:36 Yⱨ. 10:25; 1Yuⱨa. 5:9.

■ 5:37 Mis. 33:20; Ⱪan. 4:12; Mat. 3:17; 17:5; Mar. 1:11; 9:7; Luⱪa 3:22; 9:35; Yⱨ. 1:33; 6:27; 8:18; 1Tim. 6:16; 2Pet. 1:17; 1Yuⱨa. 4:12.

■ 5:39 Ⱪan. 18:18; Yǝx. 34:16; Luⱪa 16:29; 24:27; Yⱨ. 1:46; Ros. 17:11.

□ 5:42 «iqinglarda Hudaning muⱨǝbbiti yoⱪ» — yaki «Hudaƣa bolƣan muⱨǝbbitinglar yoⱪ».

□ 5:43 «Ⱨalbuki, baxⱪa birsi ɵz nami bilǝn kǝlsǝ, silǝr uni ⱪobul ⱪilisilǝr» — «baxⱪa birsi» — xübⱨisizki, bu sɵz kɵp «sahta Mǝsiⱨ»lǝrni, bolupmu ahirⱪi zamanda pǝyda bolƣan dǝjjalni kɵrsitidu. Buningdin bir misal, miladiyǝ 135-yili ɵzini «Mǝsiⱨ bolimǝn» degǝn, «Bar-Ⱪoⱪba» isimlik dǝjjaldǝk bir xǝhs Pǝlǝstindǝ pǝyda bolƣan wǝ nurƣun Yǝⱨudiy hǝlⱪi uning tǝripidin aldanƣan. Ular uningƣa ǝgixip, Rim imperiyǝsi bilǝn ⱪarxilixixⱪa qiⱪip, ahir berip Rimning ⱪoxunliri tǝripidin yoⱪitilƣan.

■ 5:44 Yⱨ. 12:43.

■ 5:46 Yar. 3:15; 22:18; 26:4; 28:14; Ⱪan. 18:18.

□ 6:1 «Galiliyǝ dengizi» — Israiliyǝning ximal tǝripidiki qong bir kɵl. Hǝritilǝrni kɵrüng.

■ 6:4 Mis. 12:18; Law. 23:5, 7; Qɵl. 28:16; Ⱪan. 16:1.

■ 6:5 Mat. 14:14; Mar. 6:34; Luⱪa 9:13.

□ 6:7 «Ikki yüz dinarƣa nan alsaⱪmu...» — bir dinar yaki «dinarius» bolsa adǝttǝ bir ixqining bir künlük ⱨǝⱪⱪigǝ toƣra kelǝtti. 200 dinar bolsa, addiy ixqining yerim yilliⱪ kirimidin artuⱪraⱪ bolidu.

■ 6:11 1Sam. 9:13.

□ 6:13 «sewǝt» — grek tilida «ⱪol sewǝt», bǝlkim ikki ⱪollap kɵtüridiƣan sewǝtni kɵrsitidu.

□ 6:14 «Dunyaƣa kelixi muⱪǝrrǝr bolƣan pǝyƣǝmbǝr ⱨǝⱪiⱪǝtǝn muxu ikǝn!» — Musa pǝyƣǝmbǝrning bu pǝyƣǝmbǝr toƣruluⱪ aldin eytⱪan bexariti «Qɵl.» 18:15dǝ tepilidu.

■ 6:14 Luⱪa 7:16; 24:19; Yⱨ. 4:19.

■ 6:16 Mat. 14:23; Mar. 6:47.

□ 6:19 «on-on bir qaⱪirimqǝ mangƣanda...» — grek tilida «yigirmǝ bǝx yaki ottuz «stadiyon»qǝ mangƣanda...». Bir stadiyon 185 metr, xunga ular ⱪirƣaⱪtin 6-5 kilometr mangƣanidi (bir qaⱪirim 500 metr ǝtrapidu). Dengizning uzunluⱪi 20 kilometr, kǝngliki 12 kilometr bolup, ular dengiz otturisiƣa yǝtkǝn bolsa kerǝk.

□ 6:21 «u kemigǝ qiⱪipla, kemǝ dǝrⱨal ular baridiƣan yǝrgǝ yetip bardi» — «Zǝb.» 107:23-31ni kɵrüng.

■ 6:21 Zǝb. 107:29-30

□ 6:25 «Ustaz» — grek tilida «rabbi».

■ 6:27 Mat. 3:17; 17:5; Mar. 1:11; 9:7; Luⱪa 3:22; 9:35; Yⱨ. 1:33; 3:16; 4:14; 5:37; 6:40, 54; 8:18; 2Pet. 1:17.

■ 6:29 1Yuⱨa. 3:23.

■ 6:30 Mat. 12:38; 16:1; Mar. 8:11; Luⱪa 11:29; 1Kor. 1:22.

□ 6:31 «U ularƣa ǝrxtin qüxürülgǝn nan tǝⱪdim ⱪildi» — «Zǝb.» 78:24. «Ata-bowilirimiz qɵldǝ yürgǝndǝ, Zǝburda: «U ularƣa ǝrxtin qüxürülgǝn nan tǝⱪdim ⱪildi» dǝp pütülgǝndǝk, «manna»ni yegǝn — deyixti» — Ularning buni Əysaƣa deginidǝ kɵzdǝ tutⱪini: «Sǝn Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ ohxax «Dunyaƣa kelixi muⱪǝrrǝr bolƣan» xu pǝyƣǝmbǝr yaki Mǝsiⱨ bolsang, ǝmdi Musaƣa ohxax asmandin nan («manna») qüxürüxünggǝ toƣra kǝlmǝmdu?» degǝndǝk mǝnǝ idi. Əysa ularƣa «Bu nan bǝrgüqi Musa ǝmǝs, Hudadur» dǝp hataliⱪni tüzǝtkǝndin keyin (32-ayǝt) ɵzining «asmandin qüxkǝn ⱨǝⱪiⱪiy nan» ikǝnlikini qüxǝndüridu.

■ 6:31 Mis. 16:4, 14; Qɵl. 11:7; Nǝⱨ. 9:15; Zǝb. 78:24, 25; 1Kor. 10:3.

■ 6:35 Yǝx. 55:1; Yⱨ. 4:14; 7:37.

■ 6:38 Mat. 26:39; Mar. 14:36; Luⱪa 22:42; Yⱨ. 5:30.

□ 6:39 «Meni Əwǝtküqining iradisi... ahirⱪi küni ularning ⱨǝmmisini tirildürüxümdin ibarǝt» — «ahirⱪi küni» ⱪiyamǝt küni.

■ 6:39 Yⱨ. 10:28; 17:12; 18:9.

■ 6:40 Yⱨ. 3:16; 4:14; 6:27,54.

■ 6:42 Mat. 13:55; Mar. 6:3.

■ 6:44 Küy. 1:4; Yⱨ. 6:65.

■ 6:45 Yǝx. 54:13; Yǝr. 31:33; Ibr. 8:10; 10:16.

□ 6:46 «Biraⱪ bu birǝrkim Atini kɵrgǝn degǝnlik ǝmǝs; pǝⱪǝt Hudaning yenidin kǝlgüqi bolsa, u Atini kɵrgǝndur» — bǝzi alimlar bu ayǝttiki sɵzlǝrni Əysa ǝmǝs, bǝlki rosul Yuⱨanna qüxǝndürüx yolida ⱪoxup yazƣan, dǝp ⱪaraydu. Biz uning üqün anqǝ ispat kɵrmigǝqkǝ, yǝnila Əysaning ɵz sɵzi, dǝp oylaymiz.

■ 6:46 Mat. 11:27; Luⱪa 10:22; Yⱨ. 1:18; 7:29; 8:19.

■ 6:47 Yⱨ. 3:16,36.

■ 6:49 Mis. 16:4; Qɵl. 11:7; Zǝb. 78:24

□ 6:50 «Lekin mana, ǝrxtin qüxkǝn nan dǝl xundaⱪki, birsi uningdin yegǝn bolsa ɵlmǝydu» — yaki «lekin mana, birsi uningdin yegǝn bolsa ɵlmǝydiƣan, ǝrxtin qüxkǝn nan muxu yǝrdidur».

■ 6:51 Yⱨ. 11:26; Ibr. 10:5, 10.

■ 6:52 Yⱨ. 3:9.

□ 6:54 «ǝt-tenimni yegüqi» — yaki «ǝt-tenimni istemal ⱪilƣuqi».

■ 6:54 Yⱨ. 3:16; 4:14; 6:27,40.

□ 6:56 «ǝt-tenimni yegüqi» — yaki «ǝt-tenimni istemal ⱪilƣuqi».

■ 6:58 Yⱨ. 3:13.

■ 6:62 Mar. 16:19; Luⱪa 24:50; Yⱨ. 3:13; Ros. 1:9; Əf. 4:8.

□ 6:63 «Insanƣa ⱨayatliⱪ bǝrgüqi — Roⱨtur» — muxu yǝrdǝ «Roⱨ», xübⱨisizki, Hudaning Roⱨini kɵrsitidu. «Insanning ǝtliri bolsa ⱨeqⱪandaⱪ payda bǝrmǝydu» — «insanning ǝtliri» — Hudaƣa tayanmaydiƣan insanlarni kɵrsitidu. «Rimliⱪlarƣa»diki kirix sɵzimizdǝ «ǝt/ǝtlǝr» toƣruluⱪ bolƣan izaⱨatimizni kɵrüng. «Mǝn silǝrgǝ eytⱪan sɵzlirim bolsa ⱨǝm roⱨtur wǝ ⱨǝm ⱨayatliⱪtur» — demǝk, roⱨiy mǝnidǝ, adǝmning roⱨiƣa ⱨayat kirgüzidiƣan, mǝnggülük ⱨayat yǝtküzidiƣan.

■ 6:63 2Kor. 3:6.

■ 6:64 Yⱨ. 2:25; 13:11.

■ 6:65 Yⱨ. 6:44.

■ 6:68 Ros. 5:20.

■ 6:69 Mat. 16:16; Mar. 8:29; Luⱪa 9:20; Yⱨ. 11:27.

□ 6:70 «biraⱪ aranglarda birsi Iblistur!» — yaki «biraⱪ aranglarda birsi düxmǝndur!». «Iblis» degǝn sɵzning ɵz mǝnisi «düxmǝn, yaw».

■ 6:70 Luⱪa 6:13.

□ 6:71 «Ixⱪariyotluⱪ Simonning oƣli Yǝⱨuda...» — yaki «Simonning oƣli Yǝⱨuda Ixⱪariyotni...».

■ 7:2 Law. 23:34.

□ 7:3 «Muxu yǝrdin ayrilip Yǝⱨudiyǝgǝ barƣin, xuning bilǝn muhlisliringmu karamǝt ǝmǝlliringni kɵrǝlǝydu!» — Əysaning inilirining bu sɵzining iqki mǝnisi bǝlkim: «Muⱨim mɵtiwǝr kixilǝrning kɵpi Galiliyǝ degǝn muxu namrat, pinⱨan jaydin ǝmǝs, bǝlki paytǝht Yerusalemdidur; sǝn xu yǝrdǝ ɵzüngni kɵrsitixing kerǝk; xuning bilǝn ⱨǝⱪiⱪiy nam-inawiting wǝ ⱨǝywiting bolidu» degǝndǝk bolsa kerǝk. Sǝl ƣǝlitǝ ix xuki, ular uningƣa ixǝnmigini bilǝn (5-ayǝtni kɵrüng): «Israilning padixaⱨi bolay desǝng, karamǝt ǝmǝlliringni oquⱪ mǝydanida kɵrsitixing kerǝk» degǝn gumaniy nǝsiⱨǝtni bǝrgǝn (4-ayǝtni kɵrüng).

■ 7:5 Mar. 3:21.

□ 7:6 «silǝrgǝ nisbǝtǝn ⱨǝrwaⱪit munasiptur» — bu sɵzning iqki mǝnisi bǝlkim intayin addiydur. Hudaning iradisigǝ kɵngül bɵlidiƣan adǝm Hudaning yetǝkqilikini wǝ baxpanaⱨliⱪini izdǝp yüridu; lekin pǝⱪǝt ɵz iradisigǝ ⱪaraydiƣan kixi Hudaning yetǝkqilikining wǝ baxpanaⱨliⱪining keriki yoⱪ dǝp yüridu wǝ xundaⱪla, bu dunyadikilǝrdin ⱨeqⱪandaⱪ ⱪarxiliⱪⱪa yaki ɵqmǝnlikkǝ uqrimaydu, haliƣan yǝrgǝ beriweridu. Lekin Hudaning iradisini izdigǝn kixi tǝbiiy ⱨalda bu dunyadikilǝrning ⱪilmixlirini axkarǝ ⱪilƣaqⱪa, ularning nǝpritigǝ uqraydu (7-ayǝtni kɵrüng).

■ 7:7 Yⱨ. 3:19; 14:17; 15:18.

□ 7:8 «Silǝr bu ⱨeytⱪa beriweringlar. Mǝn bu ⱨeytⱪa barmaymǝn» — kɵp kona kɵqürmilǝrdǝ «Silǝr bu ⱨeytⱪa beriweringlar. Mǝn bu ⱨeytⱪa tehi barmaymǝn» yaki «Silǝr bu ⱨeytⱪa beriweringlar. Mǝn bu ⱨeytⱪa ⱨazirqǝ barmaymǝn» deyilidu. «Tehi» yaki «ⱨazirqǝ» sɵzlǝr ǝslidǝ bolsun, bolmisun, bǝribir ayǝtning mǝnisi asasǝn ohxaxtur; qünki Əysa iniliri ⱨeytⱪa qiⱪⱪandin keyin astirtin bardi (10-ayǝt). Bǝzilǝr «ⱨazirqǝ» degǝnni qüxǝndürüx yolida kirgüzidu.

■ 7:8 Yⱨ. 8:20.

■ 7:11 Yⱨ. 11:56.

■ 7:12 Mat. 21:46; Luⱪa 7:16; Yⱨ. 6:14; 9:16; 10:19.

□ 7:13 «Yǝⱨudiy qongliridin ⱪorⱪup...» — grek tilida «Yǝⱨudiylardin ⱪorⱪup» deyilidu. Muxu yǝrdǝ «Yǝⱨudiylar» qoⱪum ularning qonglirini kɵrsitidu.

■ 7:13 Yⱨ. 9:22; 12:42; 19:38.

□ 7:14 «...kirip» — grek tilida «...qiⱪip»

□ 7:15 «Yǝⱨudiylar» — bǝlkim Yǝⱨudiy qonglar.

■ 7:16 Yⱨ. 3:11; 8:28; 12:49; 14:10, 24.

□ 7:19 «nemixⱪa meni ɵltürmǝkqi bolisilǝr?» — yaki «nemixⱪa meni ɵltürgili izdǝysilǝr?».

■ 7:19 Mis. 20:1; 24:3; Mat. 12:14; Mar. 3:6; Yⱨ. 5:18; 10:39; 11:53; Ros. 7:53.

□ 7:20 «Seni ɵltürmǝkqi bolƣan kim ikǝn?» — yaki «Seni ɵltürgili izdǝydiƣan kim?».

■ 7:20 Yⱨ. 8:48,52; 10:20.

□ 7:21 «Mǝn bir karamǝtni yaritixim bilǝn ⱨǝmminglar ⱨang-tang ⱪelixtinglar» — bu «bir karamǝt», xübⱨisizki, u aldinⱪi ⱪetim Yerusalemda bolƣanda xabat künidǝ palǝq adǝmni saⱪaytⱪanliⱪini kɵrsitidu (23-ayǝt wǝ 5-babni kɵrüng). Əysaning sɵzigǝ ⱪariƣanda, gǝrqǝ bu mɵjizǝ birnǝqqǝ ay ilgiri kɵrsitilgǝn bolsimu, ularning esidǝ tehiqǝ bar idi. Xu wǝjidin ular Əysani ɵltürüwǝtmǝkqi bolidu. 22-24-ayǝtlǝrdǝ Əysa «xabat künidǝ adǝmni saⱪaytix Tǝwrat ⱪanuniƣa hilap», degǝn hiyalƣa ⱪattiⱪ rǝddiyǝ beridu. Bizningqǝ u ǝslidǝ ularni bu mǝsilǝ toƣruluⱪ oylandurux üqün bu mɵjizini ⱪǝstǝn xabat künidǝ yaratⱪanidi.

□ 7:22 «ǝmǝliyǝttǝ bolsa hǝtnǝ ⱪilix Musa pǝyƣǝmbǝrdin ǝmǝs, ata-bowilardin ⱪalƣan» — «hǝtnǝ ⱪilix»ni Huda ǝslidǝ Ibraⱨim pǝyƣǝmbǝrgǝ (Musa pǝyƣǝmbǝrdin ilgiri, ǝlwǝttǝ) Ɵzining Ibraⱨim wǝ ǝwladliri bilǝn bolƣan ǝⱨdining simwoli bolsun dǝp tapxurƣanidi («Yar.» 17-bab). «xunga silǝr xabat künigǝ toƣra kelip ⱪalsimu xu künidǝ adǝmning hǝtnisini ⱪiliwerisilǝr» — ǝmr bolsa «Bala tuƣulup sǝkkizinqi küni hǝtnisini ⱪilix kerǝk» («Yar.» 17:13). Xuning bilǝn «sǝkkizinqi kün» xabat künigǝ toƣra kelip ⱪalsimu (wǝ xabat küni «ixlǝx»kǝ bolmaydu) balini sünnǝt ⱪiliwerix kerǝk. Bolmisa Tǝwrat ⱪanuniƣa hilapliⱪ bolidu.

■ 7:22 Law. 12:3; Yar. 17:10.

■ 7:24 Ⱪan. 1:16,17; Pǝnd. 24:23; Yaⱪ. 2:1.

□ 7:27 «bu adǝmning ⱪǝyǝrdin kǝlgǝnlikini biz eniⱪ bilimiz» — ular uni Galiliyǝlik dǝp bilǝtti. Əmǝliyǝttǝ u Bǝyt-Lǝⱨǝmdǝ tuƣulƣan, ǝlwǝttǝ. «Lekin Mǝsiⱨ kǝlgǝndǝ, uning ⱪǝyǝrdin kǝlgǝnlikini ⱨeqkim bilmǝstiƣu, — deyixti.» — halayiⱪning bu sɵzliri anqǝ toƣra ǝmǝs idi; bu kixilǝr pǝyƣǝmbǝrlǝrning Mǝsiⱨ toƣruluⱪ bexarǝtlik yazmilirini toluⱪ bilmigǝn bolsa kerǝk. Bǝlkim ularning kɵzdǝ tutⱪini pǝⱪǝt Mǝsiⱨning tuyuⱪsiz namayan bolidiƣanliⱪini kɵrsǝtkǝn bexarǝtlǝrla idi.

■ 7:27 Mat. 13:55; Mar. 6:3; Luⱪa 4:22.

□ 7:28 «silǝr meni tonuymiz ⱨǝmdǝ mening ⱪǝyǝrdin kǝlgǝnlikimnimu bilimiz, dǝwatisilǝr?! Biraⱪ mǝn ɵzlükümdin ǝmǝs, mǝn meni Əwǝtküqidin kǝldim, U ⱨǝⱪtur; biraⱪ silǝr Uni tonumaysilǝr» — Bu sɵz Əysaning ularning «Bu adǝmning... ⱪǝyǝrdin kǝlgǝnlikini eniⱪ bilimiz» deginigǝ rǝddiyǝ ⱪilƣan jawabi idi. Əgǝr ular Hudani tonuƣan bolsa Əysaning ⱪǝyǝrdin kǝlgǝnlikini bilgǝn bolatti, lekin ular Hudani tonimaytti (ayǝttiki ahirⱪi sɵzgǝ ⱪarang).

■ 7:28 Yⱨ. 5:43; 8:26, 42; Rim. 3:4.

■ 7:29 Yⱨ. 10:15.

□ 7:30 «Xunga ular uni tutux yolini izdǝytti...» — «ular» bǝlkim yǝnila qonglarni kɵrsitidu.

■ 7:30 Mar. 11:18; Luⱪa 19:47; 20:19; Yⱨ. 7:19; 8:20, 37.

■ 7:31 Yⱨ. 8:30.

□ 7:32 «ⱪarawullarni ǝwǝtti» — yaki «ibadǝthana ⱪarawullirini ǝwǝtti». Lekin bizningqǝ 30- wǝ -44-ayǝtlǝr (Lawiylardin bolƣan) muxu kixilǝrni ayrim kɵrsitidu.

■ 7:33 Yⱨ. 16:16.

■ 7:34 Yⱨ. 8:21; 13:33.

□ 7:35 «U biz tapalmiƣudǝk ⱪǝyǝrlǝrgǝ barar? Greklǝr arisidiki tarⱪaⱪ Yǝⱨudiy muⱨajirlarning yeniƣa berip, greklarƣa tǝlim berǝmdiƣandu?» — bu ayǝttiki «greklǝr» Ⱪanaanning (Pǝlǝstinning) sirtida turƣan barliⱪ yat ǝlliklǝrgǝ wǝkillik ⱪilidu.

□ 7:37 «Ⱨeytning ahirⱪi ⱨǝm ǝng katta küni, Əysa ornidin turup, yuⱪiri awaz bilǝn: — Kimdǝkim ussisa, mening yenimƣa kelip iqsun!» — Əysa bu sɵzlǝrni ⱨeytning ahirⱪi küni, yǝni dǝl Hudaning Israil hǝlⱪi qɵldiki waⱪtida Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ ularni su bilǝn tǝminligǝn mɵjizǝ yaratⱪan hatirǝ künidǝ eytⱪan.

■ 7:37 Law. 23:36; Yǝx. 55:1; Yⱨ. 6:35; Wǝⱨ. 22:17.

□ 7:38 «Manga etiⱪad ⱪilƣuqi kixining huddi muⱪǝddǝs yazmilarda eytilƣinidǝk, iq-baƣridin ⱨayatliⱪ süyining dǝryaliri eⱪip qiⱪidu!» — «muⱪǝddǝs yazmilarda eytilƣandǝk» — «Yǝx.» 58:11 wǝ «Əz.» 47:1-12ni kɵrüng. «Zǝb.» 78:15-16, «Pǝnd.» 4:23, «Yǝx.» 44:3, 55:1, «Əz.» 47:1-12, «Yo.» 3:18, «Zǝk.» 13:1, 14:8mu bǝlkim «Muⱪǝddǝs Roⱨning tɵkülüxi» bilǝn munasiwǝtliktur.

■ 7:38 Yǝx. 12:3.

■ 7:39 Yǝx. 44:3; Yo. 2:27-29; Ros. 2:17.

□ 7:40 «Kelixi muⱪǝrrǝr bolƣan pǝyƣǝmbǝr ⱨǝⱪiⱪǝtǝn muxu ikǝn!» — Musa pǝyƣǝmbǝrning bu pǝyƣǝmbǝr toƣruluⱪ aldin eytⱪan bexariti «Ⱪan.» 18:15dǝ tepilidu.

■ 7:40 Mat. 21:46; Luⱪa 7:16; Yⱨ. 6:14.

■ 7:41 Yⱨ. 1:47; 4:42.

■ 7:42 Zǝb. 132:11; Mik. 5:1; Mat. 2:6.

■ 7:48 Yǝx. 33:18; Yⱨ. 12:42; 1Kor. 1:20; 2:8.

□ 7:49 «Tǝwrat ⱪanunini bilmǝydiƣan bu qüprǝndilǝr lǝnǝtkǝ ⱪalidu!» — «qüprǝndilǝr» addiy hǝlⱪni kɵrsitidu. Aⱪsaⱪallar wǝ Pǝrisiylǝr ularni intayin kǝmsitǝtti.

■ 7:50 Yⱨ. 3:2; 19:39.

■ 7:51 Mis. 23:1; Law. 19:15; Ⱪan. 1:17; 17:8; 19:15.

□ 7:52 «Muⱪǝddǝs yazmilarni kɵr, ⱪetirⱪinip oⱪup baⱪ, Galiliyǝdin ⱨeqⱪandaⱪ pǝyƣǝmbǝr qiⱪmaydu!» — ularning bu sɵzidǝ Galiliyǝlik bolƣan Yunus pǝyƣǝmbǝrni ⱪǝstǝn untuƣanidi. Qünki Tǝwratning «Yunus pǝyƣǝmbǝr» degǝn ⱪismida, Hudaning Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrgǝ nijat pursitini yǝtküzgǝniliki eniⱪ hatirilinidu. Ular yǝnǝ «Yǝx.» 8:12diki bexarǝt, yǝni Mǝsiⱨning ɵz hizmitini Galiliyǝdǝ baxlaydiƣanliⱪi toƣruluⱪ bexarǝtni ⱪǝstǝn untuƣan ohxaydu.

□ 7:53 «xuning bilǝn ularning ⱨǝrbiri ɵz ɵyigǝ kǝtti» — «ⱨǝrbiri ɵz ɵyigǝ kǝtti» degǝnlik bǝlkim Nikodimning soali ularning wijdaniƣa sanjilƣan bolsa kerǝk.

□ 8:4 «Ustaz, bu ayal dǝl zina üstidǝ tutuwelindi» — «zina ⱪilip tutulup ⱪalƣan» ayal bar idi, lekin ǝrkǝk ⱪeni?

□ 8:5 «Musa pǝyƣǝmbǝr Tǝwrat ⱪanunida bizgǝ muxundaⱪ ayallarni qalma-kesǝk ⱪilip ɵltürüxni ǝmr ⱪilƣan» — ⱪiziⱪ yeri xuki, ular pǝⱪǝt «ayallar»ni tilƣa alidu. Əmǝliyǝttǝ Tǝwrat ⱪanuni boyiqǝ zina ⱪilƣan ǝrkǝklǝrnimu ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilix kerǝk idi.

■ 8:5 Law. 20:10; Ⱪan. 22:22.

□ 8:6 «Əmdi ularning bundaⱪ deyixtiki niyiti, uni tuzaⱪⱪa qüxürüp, uning üstidin ǝrz ⱪilƣudǝk birǝr baⱨanǝ izdǝx idi» — Əgǝr Əysa «Bu ayalƣa rǝⱨim ⱪilix kerǝk» desǝ, ular dǝrⱨal «Sǝn Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanunƣa hilapliⱪ ⱪilixni ündǝysǝn, dǝytti. Baxⱪa bir tǝrǝptin, xu qaƣda Yǝⱨudiy hǝlⱪi Rim imperiyǝsining ⱪanuni astida turƣaqⱪa, Yǝⱨudiylar ɵzliri ⱨeqkimgǝ ɵlüm jazasini bǝja kǝltürüx ⱨoⱪuⱪi yoⱪ idi. Xunga ǝgǝr Əysa «Qalma-kesǝk ⱪilinsun» desǝ, u qaƣda ular rimliⱪlarƣa «muxu kixi Rim imperiyǝsigǝ ⱪarxi qiⱪti!» degǝndǝk xikayǝt ⱪilatti.

■ 8:7 Ⱪan. 17:7.

■ 8:8 Yǝr. 17:13

□ 8:9 «ular bu sɵzni anglap, aldi bilǝn yaxanƣanliri, andin ⱪalƣanliri bir-birlǝp ⱨǝmmisi u yǝrdin qiⱪip ketixti» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ: «Ular bu sɵzni anglap, wijdanining ǝyiblixi bilǝn aldi bilǝn yaxanƣanliri, andin ⱪalƣanliri bir-birlǝp ⱨǝmmisi u yǝrdin qiⱪip ketixti» deyilidu.

□ 8:11 «Mǝnmu seni gunaⱨⱪa bekitmǝymǝn. Barƣin, buningdin keyin yǝnǝ gunaⱨ ⱪilmiƣin!» — 7:53-8:11-ayǝtlǝr bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ tepilmaydu. Bizningqǝ, buning sǝwǝbi, bu «zina gunaⱨining kǝqürüm ⱪilinixi» toƣrisidiki ayǝtlǝr bǝzi kɵqürgüqilǝrning zitiƣa ⱪattiⱪ tǝgkǝn bolsa kerǝk.

■ 8:11 Yⱨ. 5:14.

■ 8:12 Yǝx. 42:16; Yⱨ. 1:9; 9:5; 12:35,36.

■ 8:14 Yⱨ. 5:31.

□ 8:15 «Silǝr ǝt igilirining ɵlqimi boyiqǝ ⱨɵküm ⱪilisilǝr» — «ǝt igilirining ɵlqimi boyiqǝ» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ bolsunki, Injilda «ǝt» yaki «ǝtlǝr» kɵp yǝrlǝrdǝ insanlarning Hudaƣa tayanmay ɵzlükidin ix ⱪilƣanliⱪini kɵrsitidu. «Rimliⱪlarƣa»diki «kirix sɵz»nimu kɵrüng.

□ 8:16 «Biraⱪ mǝn ⱨeqkimning üstigǝ ⱨɵküm ⱪilmaymǝn. Mǝn ⱨɵküm ⱪilsammu, ⱨɵkümüm ⱨǝⱪiⱪiydur» — Əysa Mǝsiⱨ bu dunyada turƣanda kixilǝrning üstigǝ ⱨɵküm ⱪilmaytti (soraⱪⱪa tartmaytti), bǝlki ularning ix-ⱨǝrikǝtlirining üstigǝ, toƣra, toƣra ǝmǝs, dǝp ⱨɵküm ⱪilatti. Pǝⱪǝt ahirǝtkǝ kǝlgǝndǝ andin u barliⱪ kixilǝrni soraⱪⱪa tartip, ularning üstidin ⱨɵküm qiⱪiridu, ǝlwǝttǝ. Pǝrisiylǝr bolsa ɵzlirini soraⱪqi, Mǝsiⱨni soraⱪⱪa tartix ⱨoⱪuⱪimiz bar dǝp ⱪaraytti. «meni ǝwǝtkǝn Ata bu ixta mǝn bilǝn billidur» — «bu ixta» degǝn sɵzlǝr ǝyni tekisttǝ bolmisimu, mǝnisi dǝl «Mening ⱨɵküm ⱪilƣinim pǝⱪǝt ɵzümdin ǝmǝs, buningda Ata mǝn bilǝn billidur» degǝndǝktur.

□ 8:17 «Silǝrgǝ tǝwǝ bolƣan Tǝwrat ⱪanunida...» — grek tilida «silǝrning Tǝwrat ⱪanuninglarda» deyilidu. Bu ⱨǝjwiy, kinayilik gǝptur. Pǝriysilǝr daim: «Tǝwrat ⱪanunini tirixip-tirmixip, ⱨǝⱪiⱪiy mǝnisi bilǝn ɵzlǝxtürgüqilǝr pǝⱪǝt bizlǝrmiz» dǝp ⱨalini qong ⱪilip yürüxǝtti. Əmǝliyǝttǝ «Tǝwrat ⱪanuni» Hudaning barliⱪ hǝlⱪigǝ tǝwǝ idi, ǝlwǝttǝ. 10:34 wǝ 15:25nimu kɵrüng. «ikki adǝmning guwaⱨliⱪi bolsa rast ⱨesablinidu» — «Ⱪan.» 17:6.

■ 8:17 Qɵl. 35:30; Ⱪan. 17:6; 19:15; Mat. 18:16; 2Kor. 13:1; Ibr. 10:28.

■ 8:18 Mat. 3:17; 17:5; Mar. 1:11; 9:7; Luⱪa 3:22; 9:35; Yⱨ. 1:33; 5:37; 6:27.

■ 8:19 Yⱨ. 14:9; 16:3.

□ 8:20 «sǝdiⱪǝ sanduⱪining aldida» — yaki «hǝzinidǝ».

■ 8:20 Yⱨ. 7:30.

■ 8:21 Yⱨ. 7:34; 13:33.

■ 8:23 Yⱨ. 3:31.

□ 8:24 «Qünki silǝr mening «Əzǝldin Bar Bolƣuqi» ikǝnlikimgǝ ixǝnmisǝnglar, gunaⱨliringlar iqidǝ ɵlisilǝr» — yaki «Qünki silǝr mening «Mǝn Bolimǝn» ikǝnlikimgǝ ixǝnmisǝnglar, gunaⱨliringlar iqidǝ ɵlisilǝr». «Əzǝldin Bar Bolƣuqi» yaki ««Mǝn Bolimǝn» — Bu Hudaning Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ axkariliƣan nami bolup («Mis.» 3:14), Əysamu bu namni ɵzigǝ ⱪollanƣan. Baxⱪa bir tǝrjimisi: «Mening U  (yǝni, Mǝsiⱨ) ikǝnlikimgǝ...». Lekin «Yuⱨanna»da ohxax xu ibarǝ tepilidiƣan kɵp baxⱪa ayǝtlǝr bilǝn selixturƣanda (mǝsilǝn, 28-, 58-ayǝt) bu tǝrjimimiz toƣra boluxi kerǝk.

■ 8:24 Yⱨ. 8:21.

□ 8:26 «Ɵzümning silǝrning toƣranglarda wǝ üstünglardin ⱨɵküm ⱪilidiƣan nurƣun sɵzlirim bar; lekin meni Əwǝtküqi ⱨǝⱪtur wǝ mǝn Uningdin nemini angliƣan bolsa, bularnila dunyadikilǝrgǝ uⱪturup eytimǝn» — Mǝsiⱨning Pǝrisiylǝrgǝ eytⱪan baxⱪa kɵp sɵzlirigǝ ohxax, bu sɵzi intayin ihqamdur. Bizningqǝ omumiy mǝnisi: «Silǝr toƣruluⱪ nurƣun ǝyiblǝydiƣan sɵzlirim bar. Bu sɵzlirimni ⱪobul ⱪilmasliⱪinglar mumkin. Lekin mening bu sɵzlirim ǝmǝliyǝttǝ ɵzümdin ǝmǝs, bǝlki meni ǝwǝtkǝn Atamdindur; xunga ixinixinglar kerǝk; qünki nemini Uningdin anglisam, xuni dunyaƣa eytimǝn» degǝndǝk bolsa kerǝk.

■ 8:26 Yⱨ. 7:28; 15:15; Rim. 3:4.

□ 8:27 «ular uning ɵzlirigǝ eytⱪanlirining ata toƣruluⱪ ikǝnlikini qüxinǝlmidi» — «Ata» ɵz Atisi Huda, ǝlwǝttǝ. Demisǝkmu, Mǝsiⱨning nemixⱪa bǝzidǝ pǝⱪǝt «Ata» wǝ baxⱪa yǝrlǝrdǝ «Atam» deyixini tǝtⱪiⱪ ⱪilix bǝk paydiliⱪ ixtur.

□ 8:28 «Silǝr Insan’oƣlini kɵtürgǝndin keyin...» — «Insan’oƣlining kɵtürülüxi» awwal Əysaning krestlinixi, andin asmanƣa kɵtürülüp Hudaning ong tǝripidǝ olturuxinmu kɵrsitidu. 12:32-34nimu kɵrüng. «mening «Əzǝldin Bar Bolƣuqi» ikǝnlikimni bilisilǝr» — 24-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

■ 8:28 Qɵl. 21:9; 2Pad. 18:4; Yⱨ. 3:11, 14; 7:16; 12:32, 49; 14:10.

■ 8:29 Yⱨ. 14:10; 16:32.

■ 8:30 Yⱨ. 7:31.

■ 8:32 Rim. 6:18; Gal. 5:1; 1Pet. 2:16.

■ 8:33 Mat. 3:9.

■ 8:34 Rim. 6:20; 2Pet. 2:1.

□ 8:35 «Ⱪul ailidǝ mǝnggü turmaydu, lekin oƣul mǝnggü turidu» — demǝk, birsi «ⱪul» bolsa (muxu yǝrdǝ «gunaⱨning ⱪuli») ⱨǝrⱪandaⱪ ɵy igisi bilǝn mǝnggülük munasiwǝttǝ bolmaydu, uning ailǝ ǝzasi bolalmaydu; pǝⱪǝt ɵy igisining ɵz ailisidikilǝr bilǝnla mǝnggülük munasiwiti bolidu; ɵy igisining oƣli ɵy igisining ⱨoⱪuⱪiƣa igǝ bolidu, ǝlwǝttǝ. Əmdi «ɵy igisi» Huda bolsa, uning Oƣlimu toluⱪ ⱨoⱪuⱪluⱪ bolidu, ǝlwǝttǝ. Bu ix 36-ayǝttiki ⱨǝⱪiⱪǝt bilǝn ziq baƣlinidu.

□ 8:36 «Xuning üqün Oƣul silǝrni azad ⱪilsa, ⱨǝⱪiⱪiy azad bolisilǝr» — yuⱪiriⱪi izaⱨatnimu kɵrüng. «Ⱪul» «ⱪul»ni azad ⱪilmaydu, «ⱪul»ni azad ⱪilalaydiƣan pǝⱪǝt ɵzi azad bolƣan kixi, ǝlwǝttǝ. Əmdi bu dunyada kim gunaⱨdin azadtur? Mǝsiⱨdin baxⱪa ⱨǝrbir kixi gunaⱨning ⱪulidur, ⱨǝⱪiⱪiy azad bolƣan kixi pǝⱪǝt «Oƣul», yǝni Mǝsiⱨdur; xuning bilǝn u baxⱪilarni (ularda etiⱪad bolsa) gunaⱨning küqidin azad ⱪilalaydu.

■ 8:36 Rim. 8:2.

□ 8:38 «silǝr bolsanglar ɵz atanglardin kɵrgǝnliringlarni ⱪiliwatisilǝr!» — yaki «silǝr bolsanglar ɵz atanglardin angliƣanliringlarni ⱪiliwatisilǝr!».

■ 8:38 Yⱨ. 3:11; 7:16; 12:49; 14:10, 24.

■ 8:39 Rim. 2:28; 9:7.

■ 8:40 Yⱨ. 17:17.

□ 8:41 «Silǝr ɵz atanglarning ⱪilƣinini ⱪiliwatisilǝr!» — «ɵz atanglar» — Iblisni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ. 44-ayǝtni kɵrüng. «Biz ⱨaramdin bolƣan ǝmǝsmiz!» — bu daritma gǝp. Ular Əysaning Mǝryǝmdin tuƣuluxini «bir atining wasitisi bilǝn ǝmǝs», bǝlki «ⱨaramdin bolƣan» dǝp puritip, uningdin ewǝn tapmaⱪqi idi.

□ 8:42 «mǝn Hudaning baƣridin qiⱪip...» — grek tilida «mǝn Hudaning iqidin qiⱪip...».

■ 8:42 Yⱨ. 5:43; 7:29.

□ 8:44 «... Iblis yalƣanqi wǝ xundaⱪla yalƣanqiliⱪning atisidur» — yaki «... u (Iblis) yalƣanqi wǝ xundaⱪla yalƣanqiliⱪning piridur».

■ 8:44 Yar. 3:1; 2Kor. 11:3; 1Yuⱨa. 3:8.

■ 8:47 Yⱨ. 6:37; 10:26,27; 1Yuⱨa. 4:6.

□ 8:48 ««Samariyǝlik ⱨǝm jin qaplaxⱪan adǝm»sǝn» — «Samariyǝliklǝr» Yǝⱨudiylar kɵzgǝ ilmaydiƣan bir hǝlⱪ bolup, ularning kɵzⱪarixiqǝ Samariyǝliklǝr Hudaning sɵzini burmiliƣan kapirlar wǝ jin tǝgkǝnlǝrdur.

■ 8:48 Yⱨ. 7:20; 10:20.

■ 8:49 Yⱨ. 7:18.

■ 8:51 Yⱨ. 5:24; 11:25.

■ 8:53 Ibr. 11:13.

□ 8:56 «Atanglar Ibraⱨim mening künümni kɵridiƣanliⱪidin yayrap-yaxnidi» — Əysaning «mening künüm» degini nemini kɵrsitidu? Bizningqǝ bu ibarǝ: (1) uning dunyaƣa kelixini kɵrsitidu; (2) uning xan-xǝrǝp iqidǝ ⱪaytip kelidiƣan küninimu kɵrsitidu. Ibraⱨim ⱪaqan aldin’ala buni kɵrgǝn? Yǝⱨudiy «Rabbilar»ning kɵpinqisi «Ibraⱨim Isⱨaⱪni ⱪurbanliⱪ ⱪilixⱪa sunƣan waⱪitta baⱪiy alǝm uningƣa ayan ⱪilinƣan» dǝp ⱪaraytti wǝ bizmu bu pikirgǝ mayilmiz.

■ 8:56 Yar. 17:17; Luⱪa 10:24; Ibr. 11:13.

□ 8:58 «Ibraⱨim tuƣulmastila, mǝn Bar Bolƣuqidurmǝn!» — «mǝn Bar Bolƣuqidurmǝn» degini yǝnila «Mis.» 3:14dǝ, Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ wǝⱨiy ⱪilinƣan, Hudaning «Mǝn Ɵzümdurmǝn», yaki bolmisa «Mǝn Əzǝldin Bar Bolƣuqidurmǝn» degǝn uluƣ namini kɵrsitidu. Əysaning bu namni ɵzigǝ alƣini uning Hudaliⱪ tǝbiitini kɵrsitidu. Yǝⱨudiylar uning bu gepini toƣra qüxinidu, lekin ⱪǝt’iy ixǝnmǝydu (59-ayǝtni kɵrüng).

□ 8:59 «Buning bilǝn ular uni qalma-kesǝk ⱪilƣili ⱪolliriƣa yǝrdin tax aldi» — Yǝⱨudiy hǝlⱪi uning sɵzining mǝnisini toƣra qüxinǝtti, lekin ixǝnmǝy «kupurluⱪ ⱪilƣuqi!» dǝp uni ɵltürmǝkqi idi. «lekin Əysa ularƣa kɵrünmǝy, ularning otturisidin ɵtüp ibadǝthanidin qiⱪip kǝtti»  — bǝzi kɵna kɵqürmilǝrdǝPǝⱪǝt «lekin Əysa ɵzini daldiƣa elip, ibadǝthanidin qiⱪip kǝtti» deyilidu.

■ 8:59 Luⱪa 4:29; Yⱨ. 10:31,39; 11:8.

□ 9:2 «Ustaz» — Grek tilida «Rabbi».

□ 9:4 «meni Əwǝtküqining ǝmǝllirini ada ⱪilixim kerǝk» — yaki «meni Əwǝtküqining ǝmǝllirini ada ⱪiliximiz kerǝk». «Kǝq kirsǝ, xu qaƣda ⱨeqkim ix ⱪilalmaydu» — Əysaning yǝr yüzidǝ bolidiƣan hizmitigǝ bǝlkim pǝⱪǝt altǝ ay ⱪalƣan bolsa kerǝk.

■ 9:5 Yǝx. 42:6; Luⱪa 2:32; Yⱨ. 1:9; 8:12; 12:35,46; Ros. 13:47.

■ 9:6 Mar. 8:23.

□ 9:7 «Siloam» — Ibraniy tilida «Siloⱨa». «Əysa uningƣa: «Siloam kɵlqiki»gǝ berip yuyuwǝtkin» dedi... ⱨeliⱪi adǝm berip yuyuwidi, kɵzi kɵridiƣan bolup ⱪaytip kǝldi» — bu kor adǝm ibadǝthaniƣa yeⱪin jayda tilǝmqilik ⱪilip olturƣan bolsa, ibadǝthanidin «Siloam kɵlqiki»gǝ bir kilometrdǝk kelǝtti. Xuning üqün bu sǝpǝr kor adǝmning ixǝnqigǝ nisbǝtǝn heli bir sinaⱪ idi. Lay ⱪattiⱪlaxⱪandin keyin u kɵzlirini ⱨeq aqalmiƣan ⱨalda muxu uzun yolni mengixi kerǝk idi. Bu kor adǝm üqün intayin eƣir idi, ǝlwǝttǝ. Uning üstigǝ yolni bikar mangsa kɵp «tilǝmqilik waⱪti» israp bolup ketǝtti.

■ 9:8 Ros. 3:2.

■ 9:14 Mat. 12:1; Mar. 2:23; Luⱪa 6:1; Yⱨ. 5:9.

□ 9:16 «U adǝm Hudaning yenidin kǝlgǝn ǝmǝs, qünki u xabat künini tutmaydu» — ular «u xabat künini tutmaydu» dǝydu. Qünki ular Əysaning tükürükidin lay ⱪilixni «ǝmgǝk ⱪilix», xundaⱪla xabatning «dǝm elix prinsipi»ni buzux, dǝp ⱪaraytti. Əysa bolsa «Atamning ǝmǝllirini ada ⱪilixim kerǝk» degǝnidi (4-ayǝt). Demǝk, «ix ⱪilƣuqi» yaki «ǝmǝl ⱪilƣuqi» ǝslidǝ Huda Ɵzidur. Uningdin baxⱪa kim xundaⱪ mɵjizǝ yaritaytti?

■ 9:16 Yⱨ. 3:2; 7:12; 9:33; 10:19.

■ 9:17 Luⱪa 7:16; 24:19; Yⱨ. 4:19; 6:14.

□ 9:22 «Yǝⱨudiylar kimdǝkim Əysani Mǝsiⱨ dǝp etirap ⱪilsa, u sinagog jamaitidin ⱪoƣlap qiⱪirilsun dǝp ⱪarar ⱪilƣanidi» — «sinagogtin qiⱪirilix»ning nǝtijisi, jǝmiyǝttikilǝrdin ⱨeqkim sinagogtin qiⱪirilƣan kixi bilǝn bardi-kǝldi ⱪilmaytti.

■ 9:22 Yⱨ. 7:13; 12:42.

□ 9:24 «Hudaƣa xan-xǝrǝp berip ⱪǝsǝm ⱪil» — Əslidǝ grek tilida «ⱪǝsǝm ⱪil» degǝn sɵz yoⱪ idi. Bu ayǝttǝ xu sɵz bolmisimu, xu mǝnǝ qiⱪip turidu (mǝsilǝn «Yǝxua» 7:19ni kɵrüng). Xuning üqün bu jümlining mǝnisi «Əysaƣa ǝmǝs, bǝlki Hudaƣa xan-xǝrǝp bǝr» degǝnlik ǝmǝs, bǝlki «Hudani uluƣlax üqün rast gǝp ⱪil, bu mɵjizǝ ǝslidǝ qong bir aldamqiliⱪ ǝmǝsmu?» degǝndǝk.

■ 9:24 Yǝ. 7:19.

■ 9:31 Zǝb. 66:18; Pǝnd. 15:29; 28:9; Yǝx. 1:15; Mik. 3:4.

□ 9:34 «ular... uni sinagogtin ⱪoƣlap qiⱪiriwetixti» — 22-ayǝt wǝ izaⱨatni kɵrüng.

□ 9:35 «Sǝn, Hudaning Oƣliƣa etiⱪad ⱪilamsǝn?» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «Sǝn, Insan’oƣliƣa etiⱪad ⱪilamsǝn?» dǝp pütülgǝn.

□ 9:39 «Mǝn korlarni kɵridiƣan bolsun, kɵridiƣanlarni kor bolsun dǝp bu dunyaƣa ⱨɵküm qiⱪirixⱪa kǝldim» — «ⱨɵküm qiⱪirixⱪa kǝldim» — Bu «ⱨɵküm» toƣruluⱪ «Yǝx.» 42:1 wǝ uningdiki izaⱨatni kɵrüng. Bu ⱪandaⱪ «ⱨɵküm»? Bizningqǝ Yǝxaya pǝyƣǝmbǝrning bexaritidǝ eytilƣandǝk az degǝndǝ bu «ⱨɵküm»ning ɵq tǝripi bardur: (1) etiⱪadqilarƣa toƣra kɵzⱪaraxlarni yǝtküzüx; (2) Hudaning kɵp ixlar üstidiki ⱨɵkümlirini bildürüx; (3) Mǝsiⱨning hǝwiri kixilǝrning ⱪǝlbini yaki yoruⱪ yaki tehimu ⱪarangƣu, kor ⱪilix; huddi Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr ɵz waⱪtida Hudaning sɵz-kalamini Israilƣa yǝtküzgǝndǝ, Israilning ǝⱨwali «Silǝr anglaxni anglaysilǝr, biraⱪ qüxǝnmǝysilǝr; kɵrüxni kɵrüsilǝr, biraⱪ bilip yǝtmǝysilǝr» («Yǝx.» 6:9-10) degǝndǝk bolƣanƣa ohxax. «Yǝx.» 44:18nimu kɵrüng.

■ 9:39 Yⱨ. 3:17; 12:47.

□ 10:3 «Ixik baⱪar uningƣa ixikni eqip beridu wǝ ⱪoylar uning awazini anglap tonuydu...» — «ixik baⱪar» bǝlkim Qɵmüldürgüqi Yǝⱨyani kɵrsitixi mumkin. Bu ayǝt ⱨǝm 4-ayǝtkǝ munasiwǝtlik, «Mik.» 2:13 wǝ izaⱨatni kɵrüng.

□ 10:4 «U ⱪoylirining ⱨǝmmisini sirtⱪa qiⱪirip bolup, ularning aldida mangidu, ⱪoylarmu uning kǝynidin ǝgixip mengixidu; qünki ular uning awazini tonuydu» — demisǝkmu, Ottura Xǝrⱪtiki ⱪoyqilar dǝl xundaⱪ yol bilǝn ⱪoylarni baⱪidu. Ⱪoyqi barliⱪ ⱪoylarƣa isim ⱪoyup ularni bu isim bilǝn qaⱪiridu. U daim «ⱪoylirini baxlaydu», ular uning awazi bilǝn ǝgixip mangidu. Adǝttǝ ⱪoyqining ⱪoylarni «ⱨǝydǝx»ning ⱨeq ⱨajiti yoⱪ.

□ 10:7 «ⱪoylarning ixiki ɵzümdurmǝn» — Ottura Xǝrⱪtǝ padiqilar keqidǝ ⱪoylarni ⱪoƣdax üqün ⱪotanning aƣzida toƣrisiƣa yetip uhlaydu. Xuning bilǝn ular ɵzlirini «ⱪoylarning ixiki» dǝydu. Undaⱪ ⱪoyqilar ⱨǝrküni «ɵz ⱪoyliri üqün jenini pida ⱪilidu».

□ 10:8 «Mǝndin ilgiri kǝlgǝnlǝrning ⱨǝmmisi oƣri wǝ ⱪaraⱪqidur, lekin ⱪoylar ularƣa ⱪulaⱪ salmidi» — bu yǝrdǝ Əysaning kɵzdǝ tutⱪini Tǝwrattiki pǝyƣǝmbǝrlǝr ǝmǝs, bǝlki ɵzlirini «Israilni baⱪⱪuqilar» dǝp atiwalƣanlar — yǝni Pǝrisiylǝr, bax kaⱨinlar, Tǝwrat ustazliri, Yǝⱨudiy aⱪsaⱪalliri, xundaⱪla ɵzidin ilgiri pǝyda bolƣan «sahta Mǝsiⱨlǝr» (mǝsilǝn, «Ros.» 5:36-37)din ibarǝt. Israilƣa baⱪⱪuqi bolux kerǝk bolƣanlar ǝksiqǝ padidin payda-mǝnpǝǝt alidiƣanlarƣa aylandurulƣan («Yǝr.» 23-bab, «Əz.» 34-babni kɵrüng).

■ 10:9 Yⱨ. 14:6.

□ 10:10 «Oƣri bolsa pǝⱪǝt oƣrilax, ɵltürüx wǝ buzux üqünla kelidu» — «ɵltürüx» grek tilida «boƣuzlax».

□ 10:11 «Yahxi padiqi ⱪoylar üqün ɵz jenini pida ⱪilidu» — «yahxi padiqi» bolƣandin keyin baxⱪa hil padiqilar bolamdu? Bu toƣrisida «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 10:11 Yǝx. 40:11; Əz. 34:11, 12, 15, 22, 23; Mik. 1:14; Ibr. 13:20; 1Pet. 5:4.

□ 10:12 «bɵrǝ kelip ⱪoylarni titip tiripirǝn ⱪiliwetidu» — yaki «bɵrǝ kelip ⱪoylarni tutuwelip tiripirǝn ⱪiliwetidu».

■ 10:12 Zǝk. 11:16.

■ 10:14-15 2Tim. 2:19; Mat. 11:27; Luⱪa 10:22; Yⱨ. 6:46; 7:29.

□ 10:16 «Bu ⱪotandin bolmiƣan baxⱪa ⱪoylirimmu bar. Ularnimu elip baxlixim kerǝk ... xuning bilǝn bir pada bolidu, xundaⱪla ularning bir padiqisi bolidu» — ⱨeqⱪandaⱪ xübⱨǝ yoⱪki, muxu yǝrdǝ «bu ⱪotandin bolmiƣan»lar Mǝsiⱨkǝ etiⱪad ⱪilidiƣan Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrni kɵrsitidu.

■ 10:16 Əz. 37:22.

■ 10:17 Yǝx. 53:12.

■ 10:18 Yⱨ. 2:19.

■ 10:19 Yⱨ. 7:12; 9:16.

■ 10:20 Yⱨ. 7:20; 8:48, 52.

■ 10:21 Mis. 4:11; Zǝb. 94:9; 146:8

□ 10:22 «Ⱪayta beƣixlax ⱨeyti» — (ibadǝthanini) «ⱪayta beƣixlax ⱨeyti» bolsa miladiyǝdin ilgiri 164-yili «Yǝⱨuda Makkabus» ibadǝthanini Yunandikilǝrning butpǝrǝslikidin ⱪayturuwelip, uni ⱪaytidin Hudaning yoliƣa atap beƣixliƣanliⱪini tǝbriklǝydiƣan ⱨeyt. Bu ⱨeyt Yǝⱨudiylar arisida ⱨazirƣiqǝ «Hannukaⱨ» dǝp atilidu.

■ 10:23 1Pad. 6:3; Ros. 3:11; 5:12.

□ 10:24 «Bizni ⱪaqanƣiqǝ tit-tit ⱪilip tutuⱪluⱪta ⱪaldurmaⱪqisǝn?» — grek tilida «jenimizni ⱪaqanƣiqǝ tit-tit ⱪilip tutuⱪluⱪta ⱪaldurmaⱪqisǝn?».

■ 10:25 Yⱨ. 5:36.

■ 10:27 Yⱨ. 8:47.

■ 10:28 Yⱨ. 6:39; 17:12; 18:9.

□ 10:30 «Mǝn wǝ Ata ǝslidinla birdurmiz» — «Ⱪan» 32:39ni kɵrüng. Muxu yǝrdǝ Mǝsiⱨning «bir» degini, yuⱪirida tilƣa elinƣan ixlirida ɵzining Huda’ata bilǝn birgǝ bir bolƣanliⱪini tǝkitlǝydu.

■ 10:30 Yǝx. 54:5; Yⱨ. 5:19; 14:9; 17:5.

■ 10:31 Yⱨ. 8:59; 11:8.

■ 10:33 Yⱨ. 5:18.

□ 10:34 «Silǝrgǝ tǝwǝ muⱪǝddǝs ⱪanun» — 8:17 wǝ izaⱨatini kɵrüng. «Mǝn eyttim, silǝr ilaⱨlarsilǝr» — bu sɵzlǝr «Zǝb.» 82:6dǝ tepilidu. Toluⱪ eytsaⱪ «Mǝn eyttim: — Silǝr ilaⱨlar ikǝnsilǝr; ⱨǝmminglar Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqining oƣullirisilǝr» degǝn bolup, bu sɵz ǝslidǝ sot mǝjlisigǝ ⱪatnaxⱪan «ilaⱨlar»ƣa, yǝni Hudaning hǝlⱪigǝ soraⱪqi bolƣan yaki ɵz hǝlⱪi arisida ⱨǝrⱪandaⱪ ⱨoⱪuⱪ-mǝs’uliyiti bar adǝmlǝrgǝ eytilƣanidi. Ular muxu ixta, ⱨǝmmini soraⱪ ⱪilƣuqi Hudaƣa ohxap kǝtkǝqkǝ, «ilaⱨlar» deyilidu. 35-36-ayǝt wǝ izaⱨatini kɵrüng. «Zǝb.» 82:1diki izaⱨatnimu kɵrüng.

■ 10:34 Zǝb. 82:6

□ 10:36 «Nemǝ üqün Ata Ɵzigǝ has-muⱪǝddǝs ⱪilip paniy dunyaƣa ǝwǝtkǝn zat «Mǝn Hudaning Oƣlimǝn» desǝ, u toƣruluⱪ «kupurluⱪ ⱪilding!» dǝysilǝr?» — bu 36-ayǝt boyiqǝ, Huda «Zǝbur»da «Hudaning sɵz-kalami yǝtküzülgǝnlǝr»ni «ilaⱨlar» dǝp atiƣan yǝrdǝ, Hudaning Sɵz-Kalamining Ɵzi dunyaƣa kǝlgǝndǝ, «Hudaning Oƣlimǝn» desǝ, bu ⱪandaⱪmu kupurluⱪ bolidu?

■ 10:36 Yⱨ. 5:1; 6:27.

■ 10:37 Yⱨ. 15:24.

■ 10:38 Yⱨ. 14:11; 17:21.

■ 10:39 Luⱪa 4:29; Yⱨ. 8:59.

■ 10:40 Yⱨ. 1:28; 3:23.

□ 11:2 «bu Mǝryǝm bolsa, rǝbgǝ huxbuy mayni sürkigǝn, putlirini ɵz qaqliri bilǝn ertip ⱪurutⱪan ⱨeliⱪi Mǝryǝm idi; kesǝl bolup yatⱪan Lazarus uning inisi idi» — bu ix dǝslǝptǝ «Mat.» 26:6-13 wǝ «Mar.» 14:3-9dǝ wǝ keyin «Yuⱨ.» 12:3-8dǝ hatirilinidu. Yuⱨanna oⱪurmǝnlǝr bu ixtin Injildiki baxⱪa «bayanlar» arⱪiliⱪ alliⱪaqan hǝwǝr tapⱪan, dǝp pǝrǝz ⱪilidu.

■ 11:2 Mat. 26:6; Mar. 14:3; Luⱪa 7:37; Yⱨ. 12:3.

■ 11:4 Yⱨ. 9:3; 11:40.

□ 11:6 «Xunga u Lazarusning kesǝl ikǝnlikini angliƣan bolsimu, ɵzi turuwatⱪan jayda yǝnǝ ikki kün turdi» — bu ayǝttiki «xunga» bǝlkim oⱪurmǝnlǝrni ⱨǝyran ⱪalduridu. Bizdǝ ⱪilqǝ xübⱨǝ yoⱪki, Huda Ɵzini sɵygǝnlǝrnimu intayin sɵygǝqkǝ, ularning Hudaning ⱨǝⱪiⱪiy xan-xǝripi wǝ uluƣluⱪini kɵrüp qüxinixi, xundaⱪla etiⱪadining küqǝytilixi üqün bǝzidǝ beximizdin bu ixⱪa ohxap ketidiƣan azabliⱪ ixlarni ɵtküzidu (15-ayǝtni kɵrüng).

□ 11:8 «Ustaz» — grek tilida «Rabbi».

■ 11:8 Yⱨ. 8:59; 10:31.

■ 11:11 Mat. 9:24; Mar. 5:39; Luⱪa 8:52.

□ 11:16 ««Ⱪoxkezǝk» dǝp atilidiƣan Tomas» — drek tilida ««Didimos» dǝp atilidiƣan Tomas».

□ 11:18 «altǝ qaⱪirim» — grek tilida «on bǝx stadiyon». Bir «stadiyon» 185 metr idi.

■ 11:24 Dan. 12:2; Luⱪa 14:14; Yⱨ. 5:29.

■ 11:25 Yⱨ. 1:4; 3:16, 36; 5:24; 6:47; 14:6; 1Yuⱨa. 5:10.

■ 11:26 Yⱨ. 6:51.

■ 11:27 Mat. 16:16; Mar. 8:29; Luⱪa 9:20; Yⱨ. 6:69.

□ 11:33 «Əysa... roⱨida ⱪattiⱪ piƣan qekip, kɵngli tolimu biaram boldi» —Əysa nemigǝ xundaⱪ inkas ⱪayturdi? Bizningqǝ, bu uning gunaⱨning insanlarni ɵlümgǝ wǝ ⱨalakǝtkǝ, jümlidin Xǝytanning ilkigǝ elip barƣanliⱪi tüpǝylidin bolƣan parakǝndiqilik wǝ piƣan-ⱪayƣuƣa ⱪarap, bu ixlardin ⱪattiⱪ ⱨayajanlanƣanliⱪi wǝ bǝlkim ƣǝzǝplǝngǝnlikini kɵrsitidu.

□ 11:35 «Əysa kɵz yexi ⱪildi» — Əysaning kɵz yaxliri toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtalmisaⱪ bolmaydu.

■ 11:35 Luⱪa 19:41.

■ 11:42 Yⱨ. 12:30.

■ 11:44 Yⱨ. 20:7.

■ 11:47 Zǝb. 2:2; Mat. 26:3; Mar. 14:1; Luⱪa 22:2; Ros. 4:27.

□ 11:48 «Rimliⱪlar kelip bu bizning jayimiz wǝ ⱪowmimizni wǝyran ⱪiliwetidu!» — «bu bizning jayimiz» bizningqǝ ibadǝthanini kɵrsǝtsǝ kerǝk. Eniⱪki, bu adǝmlǝrning ibadǝthanini «Hudaning» demǝydu, bǝlki «bizning» dǝydu. Ularning gepidin roxǝnki, ɵzining mǝnpǝǝtini birinqi orunƣa ⱪoyidu, ɵz hǝlⱪining tinq-amanliⱪini ikkinqi orunƣa ⱪoyidu. «Bu bizning jayimiz» baxⱪa birhil tǝrjimisi: «bizning bu ornimiz» (demǝk, mǝnsipimiz).

■ 11:50 Yⱨ. 18:14.

□ 11:51-52 «bu sɵzni u ɵzlükidin eytmiƣanidi; bǝlki u xu yili bax kaⱨin bolƣanliⱪi üqün... aldin bexarǝt berip xundaⱪ degǝnidi» — demǝk, gǝrqǝ u ɵzi hudasiz adǝm bolsimu, Tǝwrat bekitkǝn orunda turƣaq, Muⱪǝddǝs Roⱨ uning arⱪiliⱪ (ɵzining dǝwatⱪinining mǝnisini toluⱪ qüxǝnmigǝn ⱨalda) bexarǝt bǝrdi.

■ 11:51-52 Əf. 2:14, 15, 16.

□ 11:55 «Nurƣun kixilǝr taⱨarǝtni ada ⱪilix üqün...» — muxu yǝrdiki «taⱨarǝt» toƣruluⱪ: Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ, birsi ɵlük bir nǝrsigǝ, ⱪanƣa yaki mǝlum kesǝl yarisiƣa tegip kǝtkǝn bolsa, «napak» dǝp ⱨesablinatti wǝ xundaⱪla pak ⱨesablinix üqün yuyunuxi kerǝk wǝ yǝnǝ bǝzi ǝⱨwallardimu ⱪurbanliⱪ ⱪilixi kerǝk idi. Uning üstigǝ pǝrisiylǝr wǝ «Tǝwrat ustazliri» ɵzlükidin bu ixlarƣa nurƣun baxⱪa murǝkkǝp ⱪaidilǝrni ⱪoxuwalƣanidi. Mǝsilǝn, «Mar.» 7:3-4ni kɵrüng. Xunga «taⱨarǝt»ni ɵtküzüxkǝ bǝzidǝ heli waⱪit kerǝk bolƣan. «Yerusalemƣa kelixti» — grek tilida «Yerusalemƣa qiⱪixti».

■ 11:56 Yⱨ. 7:11.

■ 12:1 Mat. 26:6; Mar. 14:3; Luⱪa 7:37; Yⱨ. 11:2.

□ 12:3 «naⱨayiti ⱪimmǝt baⱨaliⱪ sap sumbul ǝtirdin bir ⱪadaⱪ» — «bir ⱪadaⱪ» (grek tilida «bir litra») — Rimliⱪlarning ⱪadiⱪi, tǝhminǝn 325 gram. «Əysaning putliriƣa ⱪuydi andin qaqliri bilǝn putlirini ertip ⱪurutti» — yaki «Əysaning putliriƣa ⱪuydi wǝ qaqliri bilǝn ǝtirni putliriƣa sürdi».

□ 12:5 «üq yüz dinar» — xu qaƣda addiy bir ixqining yilliⱪ kirimigǝ tǝng bolatti.

■ 12:5 Mar. 14:5.

■ 12:6 Yⱨ. 13:29.

□ 12:7 «u buni mening dǝpnǝ künüm üqün tǝyyarliⱪ ⱪilip saⱪliƣandur» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «u xundaⱪ ⱪilip mening dǝpnǝ künümgǝ tǝyyarliⱪ ⱪiliwatidu».

■ 12:7 Mar. 14:8.

■ 12:8 Ⱪan. 15:11; Mat. 26:11; Mar. 14:7.

■ 12:9 Yⱨ. 11:44.

■ 12:12 Mat. 21:8; Mar. 11:8; Luⱪa 19:36.

□ 12:13 «Tǝxǝkkür-ⱨosanna! Pǝrwǝrdigarning namida kǝlgüqi, Israilning padixaⱨiƣa mubarǝk bolƣay!» — bu sɵzlǝr «Zǝb.» 118:25-26diki bexarǝttin elinƣan. «Ⱨosanna» degǝn sɵz «Ⱪutⱪuzƣaysǝn, i Pǝrwǝrdigar» degǝn mǝnidǝ. Injil dǝwrigǝ kǝlgǝndǝ mǝnisi «Hudaƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ»mu bolup ⱪalƣanidi. «Zǝbur» 118-küyidiki izaⱨatlarnimu kɵrüng.

■ 12:13 Zǝb. 118:25, 26.

□ 12:15 «Ⱪorⱪma, i Zion ⱪizi! Mana, Padixaⱨing exǝk tǝhiyigǝ minip keliwatidu!» — «Zǝk.» 9:9. «Zion ⱪizi» Yerusalemda turuwatⱪanlarni, xundaⱪla barliⱪ Yǝⱨudiy hǝlⱪini kɵrsitidu.

■ 12:15 Yǝx. 62:11; Zǝk. 9:9; Mat. 21:5.

□ 12:16 «Əysa xan-xǝrǝptǝ uluƣlanƣandin keyin...» — uning ɵlümdin tirilip ǝrxkǝ kɵtürülgǝnlikini kɵrsitidu.

■ 12:19 Yⱨ. 11:47.

■ 12:20 Ros. 8:27.

■ 12:21 Yⱨ. 1:45.

□ 12:23 «Lekin Əysa ularƣa jawabǝn mundaⱪ dedi: — «Insan’oƣlining xan-xǝrǝptǝ uluƣlinidiƣan waⱪit-saiti yetip kǝldi...» — greklǝrning (22-ayǝttiki) tǝlipigǝ bu sirliⱪ sɵzlǝr ⱪandaⱪ jawab bolidu? Buning toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 12:23 Yⱨ. 13:32; 17:1.

□ 12:24 «buƣday deni tupraⱪ iqigǝ qüxüp ɵlmigüqǝ, ɵzi yǝnila yalƣuz ⱪalidu; lekin ɵlsǝ, mol ⱨosul beridu» — Mǝsiⱨning «uruⱪning ɵlüxi» degini birhil ohxitixtur. Uruⱪ yǝrgǝ qüxüp «ɵlmisǝ» bir tal peti ⱪeliweridu. Tupraⱪⱪa qüxkǝndǝ «ɵlsǝ», uningdin nurƣun uruⱪ mewilǝydu.

■ 12:24 1Kor. 15:36.

□ 12:25 «kimdǝkim ɵz ⱨayatini ayisa..» — «ayisa» grek tilida «sɵyisǝ» yaki «amraⱪ bolsa».

■ 12:25 Mat. 10:39; 16:25; Mar. 8:35; Luⱪa 9:24; 17:33.

■ 12:26 Yⱨ. 14:3; 17:24.

□ 12:27 «Ata, meni bu saǝttin ⱪutⱪuzƣin!» dǝymu?»  — Bu «saǝt» uning kelidiƣan azab-oⱪubǝtlǝrni tartidiƣanliⱪini kɵrsitidu.

■ 12:27 Mat. 26:37,38,39; Mar. 14:34; Luⱪa 22:44.

■ 12:30 Yⱨ. 11:42.

□ 12:31 «ⱨazir bu dunyaning ⱨɵkümdarining taxⱪiriƣa ⱪoƣlinix waⱪti kǝldi» — «bu dunyaning ⱨɵkümdari» — Xǝytanni kɵrsitidu. Bu ayǝt toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 12:31 Yⱨ. 14:30; 16:11; Kol. 2:15.

■ 12:32 Qɵl. 21:9; 2Pad. 18:4; Yⱨ. 3:14; 8:28.

□ 12:34 «sǝn ⱪandaⱪsigǝ «Insan’oƣli kɵtürülüxi kerǝk» dǝysǝn?!» — halayiⱪning «Insan’oƣli» (Mǝsiⱨ) toƣruluⱪ kɵzdǝ tutⱪini Mǝsiⱨning uluƣluⱪini kɵrsitidiƣan «Yar.» 49:10, «Zǝb.» 89:35-37, 110:2, «Yǝx.» 9:7, «Əz.» 37:25, «Dan.» 7:14 Idi.

■ 12:34 2Sam. 7:16; 1Tar. 22:10; Zǝb. 45:6-7; 89:36; 110:4; Yǝx. 9:5; Yǝr. 23:6; Əz. 37:26; Dan. 2:44; 7:14, 27; Mik. 4:7; Ibr. 1:8.

■ 12:35 Yǝr. 13:16; Yⱨ. 1:9; 8:12; 9:5; 12:46; Əf. 5:8; 1Tes. 5:4

□ 12:38 «I Pǝrwǝrdigar, bizning yǝtküzgǝn hǝwirimizgǝ kimmu ixǝngǝn?» ⱨǝm «Pǝrwǝrdigarning biliki» Bolƣuqi kimgimu ayan ⱪilinƣan?» — «Yǝx.» 53:1. «Pǝrwǝrdigarning biliki» — bir zat, yǝni dǝl Hudaning Mǝsiⱨi bolsa kerǝk («Yǝx.» 53:2, 3-ayǝtnimu kɵrüng).

■ 12:38 Yǝx. 53:1; Rim. 10:16.

□ 12:39-40 «Pǝrwǝrdigar ularning kɵzlirini kor, ⱪǝlbini tax ⱪildi» — muxu yǝrdǝ «Pǝrwǝrdigar» grek tilida «U». «Pǝrwǝrdigar ularning kɵzlirini kor, ⱪǝlbini tax ⱪildi; mǝⱪsǝt, ularning kɵzlirining kɵrüp, ⱪǝlbining qüxinip, gunaⱨliridin yenixining aldini elix üqündur; bolmisa, Mǝn ularni saⱪaytⱪan bolattim» — «Yǝx.» 6:10.

■ 12:39-40 Yǝx. 6:9, 10; Əz. 12:2; Mat. 13:14; Mar. 4:12; Luⱪa 8:10; Ros. 28:26; Rim. 11:8

□ 12:41 «Bu sɵzlǝrni Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr Mǝsiⱨning xan-xǝripini kɵrüp uningƣa ⱪarita aldin’ala sɵz ⱪilƣinida eytⱪanidi» — grek tilida «uning xan-xǝripini kɵrüp...» deyilidu. Kimning xan-xǝripi? Eniⱪki, «uning» muxu yǝrdǝ Mǝsiⱨning ɵzini kɵrsitidu. 37-, 39- wǝ 42-ayǝtni kɵrüng (kimgǝ etiⱪad ⱪilix kerǝk?). Toluⱪ ix «Yǝx.» 6:1-13dǝ hatirilinidu. Yǝxaya bu bexarǝtni bǝrgǝn qaƣda Pǝrwǝrdigar Hudaning xan-xǝripini kɵrgǝqkǝ, hulasimiz xuki, «Mǝsiⱨ Ɵzi Hudaning xan-xǝripi wǝ ipadisi»din ibarǝttur.

■ 12:41 Yǝx. 6:1.

□ 12:42 «nurƣunliƣan adǝmlǝr uningƣa etiⱪad ⱪilƣan bolsimu, ular Pǝrisiylǝr wǝjidin ⱪorⱪup, ɵzlirining sinagogtin ⱪoƣlap qiⱪiriwetilmǝsliki üqün uni etirap ⱪilmidi» — Muxu yǝrdǝ «sinagog» Yǝⱨudiylarning omumiy jǝmiyitini kɵrsitidu. «Sinagogtin qiⱪirilix» — kimki sinagodtin qiⱪiriwetilsǝ, Yǝⱨudiylar jǝmiyitidikilǝr ular bilǝn ⱨeq bardi-kǝldi ⱪilmaytti.

■ 12:42 Yⱨ. 7:13; 9:22.

■ 12:43 Yⱨ. 5:44.

■ 12:45 Yⱨ. 10:30; 14:9.

■ 12:46 Yǝx. 42:6; 49:6; Yⱨ. 1:9; 8:12; 9:5; 12:46; Ros. 13:47.

■ 12:47 Yⱨ. 3:17; 9:39.

■ 12:48 Mar. 16:16; Yⱨ. 3:18; 8:24.

□ 12:49 «mening nemini deyixim wǝ ⱪandaⱪ sɵzlixim kerǝkliki» — yaki bolmisa «mening nemǝ tǝlim-ǝmr berixim wǝ nemini sɵzlixim kerǝkliki».

■ 12:49 Ⱪan. 18:18; Yⱨ. 3:11; 5:20; 7:16; 8:28; 14:10, 24; 16:13.

□ 13:1 «Əysa... bu dunyadiki ɵz adǝmlirigǝ kɵrsitip kǝlgǝn meⱨir-muⱨǝbbitini ahirƣiqǝ toluⱪ kɵrsitip turdi» — bu muⱨǝbbǝt bǝlkim tɵwǝndiki 1-20-ayǝtlǝrdǝ muhlislirining putlirini yuyuxi, xundaⱪla 13-18-bablarda hatirilǝngǝndǝk ularƣa kɵrsǝtkǝn sǝwr-taⱪǝt, kǝqürüm, meⱨribanliⱪini, andin ahirida ular üqün ɵzini pida ⱪilixining ⱨǝmmisini ɵz iqigǝ alƣan bolsa kerǝk.

■ 13:1 Mat. 26:2; Mar. 14:1; Luⱪa 22:1.

■ 13:2 Luⱪa 22:3; Yⱨ. 13:2.

■ 13:3 Mat. 11:27; 28:18; Yⱨ. 3:35.

■ 13:6 Mat. 3:14.

□ 13:10 «...bǝdini yuyulup, tamamǝn pakiz bolƣan adǝm pǝⱪǝt putlirini yusila ⱪayta yuyunuxining ⱨajiti bolmaydu» — muxu sirliⱪ gǝpning mǝnisi nemǝ? Bizningqǝ Ⱪutⱪuzƣuqimizning «put yuyux» degǝn bu ⱨǝrikiti ɵzini ǝng tɵwǝn dǝrijigǝ qüxürüp krestlinixni ⱪobul ⱪilixiƣa bexarǝt bolidu. Xunga, muhlislar buni ⱪobul ⱪilmisa bolmaydu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 13:10 Yⱨ. 15:3.

■ 13:11 Yⱨ. 6:64.

■ 13:13 Mat. 23:8,10; 1Kor. 8:6; 12:3; Fil. 2:11.

□ 13:14 «Əgǝr mǝn Rǝb wǝ ustazinglar turuⱪluⱪ, putliringlarni yuƣanikǝnmǝn, silǝrmu bir-biringlarning putlirini yuyuxunglar kerǝk» — oⱪurmǝnlǝr muhlislarning Mǝsiⱨni «ustaz» andin «Rǝb» dǝydiƣanliⱪini (13-ayǝt), lekin Mǝsiⱨ bolsa ɵzini «Rǝb» wǝ «ustaz» dǝydiƣanliⱪini bayⱪiyalaydu (13-14-ayǝt) wǝ xundaⱪla tǝrtipning ohximasliⱪining sǝwǝbini oyliyalaydu.

■ 13:14 Gal. 6:1, 2.

■ 13:15 1Pet. 2:21; 1Yuⱨa. 2:6.

■ 13:16 Mat. 10:24; Luⱪa 6:40; Yⱨ. 15:20.

□ 13:18 «Mǝn bilǝn ⱨǝmdastihan bolup nenimni yegǝnmu manga put atti!» — «Zǝb.» 41:9ni kɵrüng.

■ 13:18 Zǝb. 41:9; Mat. 26:23; 1Yuⱨa. 2:19.

□ 13:19 «bu ixlar yüz bǝrgǝndǝ mening «Bar Bolƣuqi» ikǝnlikimgǝ ixinisilǝr» — yaki «bu ixlar yüz bǝrgǝndǝ mening «U» (yǝni, Mǝsiⱨ) ikǝnlikimgǝ ixinisilǝr».

■ 13:19 Yⱨ. 14:29; 16:4.

■ 13:20 Mat. 10:40; Luⱪa 10:16.

■ 13:21 Mat. 26:21; Mar. 14:18; Luⱪa 22:21; Ros. 1:17; 1Yuⱨa. 2:19.

□ 13:23 «Əysa sɵyidiƣan muhlis» — bǝlkim bu «bayan»ning muǝllipi rosul Yuⱨanna. «Kirix sɵz»imizni kɵrüng.

■ 13:23 Yⱨ. 20:2; 21:7,20.

□ 13:26 «bu bir qixlǝm nanni axⱪa tɵgürüp kimgǝ sunsam, xudur» — dastihanda olturup birsigǝ bir qixlǝm nanni axⱪa tɵgürgǝn ⱨalda sunux qongⱪur muⱨǝbbitini bildürüx ⱨǝrikiti idi.

■ 13:29 Yⱨ. 12:6.

□ 13:30 «bu qaƣ keqǝ idi» — bu degǝnning ǝsli mǝnisidin baxⱪa, kɵqmǝ mǝnisi bardur. Yuⱪiridiki 9:5, 11:9-10, 12:35-36dǝ Əysaning «kündüz» wǝ «ⱪarangƣuluⱪ» yaki «keqǝ» toƣruluⱪ sɵzlirini kɵrüng.

□ 13:32 «ǝgǝr Huda uningda uluƣlansa, Hudamu ɵzidǝ uni uluƣlaydu, xundaⱪla dǝrⱨal uni uluƣlaydu» — bizning ⱪariximizqǝ «ɵzidǝ» muxu yǝrdǝ «Huda Ɵzidǝ» degǝnni kɵrsitidu. Bǝzi alimlar muxu yǝrdǝ «ɵzidǝ» «Mǝsiⱨning ɵzidǝ» degǝnni bildüridu, dǝp ⱪaraydu. «Hudamu Ɵzidǝ uni uluƣlaydu» — yaki (yuⱪiriⱪi izaⱨatta eytilƣandǝk) «Huda uni (Insan’oƣlining) ɵzidǝ uluƣlaydu». Bu muⱨim 31-32-ayǝtlǝr üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 13:32 Yⱨ. 12:23; 17:1.

■ 13:33 Yⱨ. 7:34; 8:21.

■ 13:34 Law. 19:18; Mat. 22:39; Yⱨ. 15:12; Əf. 5:2; 1Tes. 4:9; 1Pet. 4:8; 1Yuⱨa. 3:23, 4:21.

■ 13:35 1Yuⱨa. 2:5; 4:20.

□ 13:36 «Mǝn ketidiƣan yǝrgǝ ⱨazirqǝ ǝgixip baralmaysǝn, lekin keyin manga ǝgixip barisǝn» — «keyin ǝgixip barisǝn» — Petrus jismaniy tǝrǝptin (ɵlümdin tirilip asmanƣa kɵtürülüx yolida) Petrus Rǝbgǝ ǝgixǝlmidi, ǝlwǝttǝ. Lekin Əysaning kɵzdǝ tutⱪini roⱨiy jǝⱨǝttiki «Hudaning yolida pida bolux» idi. Xu tǝrǝptimu Petrus Əysaƣa ǝgixixkǝ tǝyyar bolmidi. U awwal Əysadin tenip, andin ⱪattiⱪ towa ⱪilix jǝryani arⱪiliⱪ, xundaⱪla Muⱪǝddǝs Roⱨning kelixi bilǝn u «keyin» tǝyyar bolidu. Mǝsiⱨning «keyin manga ǝgixisǝn» degini bolsa, Petrus ⱪattiⱪ teyilip kǝtkǝn waⱪtida uningƣa tǝsǝlli yǝtküzidiƣan ⱪimmǝtlik wǝdǝ bolidu.

■ 13:36 Yⱨ. 21:18; 2Pet. 1:14.

■ 13:37 Mat. 26:33; Mar. 14:29; Luⱪa 22:33.

□ 13:38 «horaz qilliƣuqǝ, sǝn mǝndin üq ⱪetim tanisǝn!» — grek tilida «sǝn mǝndin üq ⱪetim tanmiƣuqǝ, horaz qillimaydu».

■ 13:38 Mat. 26:34; Mar. 14:30; Luⱪa 22:34.

□ 14:2 «Atamning ɵyidǝ nurƣun makanlar bar» — bu sɵzlǝr jǝnnǝtni kɵrsitǝmdu? Oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Əysa 2-babta ɵz tenini «Hudaning ɵyi» (ibadǝthana) dǝp sürǝtlidi, xundaⱪla 8:35dǝ «Hudaning ɵyi»ni roⱨiy jǝⱨǝttin tilƣa aldi. Buningƣa ⱪariƣanda «turalƣu-makan»ni roⱨiy jǝⱨǝttin qüxinix kerǝk. «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ bu toƣrisida tohtilimiz.

□ 14:3 «Mǝn silǝrgǝ orun tǝyyarliƣili baridiƣanikǝnmǝn, qoⱪum ⱪaytip kelip, silǝrni ɵzümgǝ alimǝn; xuning bilǝn, mǝn ⱪǝyǝrdǝ bolsam, silǝrmu xu yǝrdǝ bolisilǝr» — Mǝsiⱨning bu «ⱪaytip kelix»i Mǝsiⱨning ⱪiyamǝttǝ dunyaƣa kelixi yaki Muⱪǝddǝs Roⱨning ǝwǝtilixini kɵrsitǝmdu? Bu üqinqi ayǝt üstidimu «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 14:3 Yⱨ. 12:26; 17:24.

□ 14:6 «Yol, ⱨǝⱪiⱪǝt wǝ ⱨayatliⱪ ɵzümdurmǝn. Meningsiz ⱨeqkim atining yeniƣa baralmaydu» — Mǝsiⱨ üqün Atining yeniƣa baridiƣan yol kresttiki ɵlüm arⱪiliⱪ bolatti; ɵzigǝ etiⱪad ⱪilƣuqilarƣa nisbǝtǝn, Mǝsiⱨning ɵzi Atining aldiƣa baridiƣan yoldur.

■ 14:6 Yⱨ. 1:4, 17; 10:9; 11:25; Ibr. 9:8.

■ 14:9 Yⱨ. 10:30.

■ 14:10 Yⱨ. 5:17; 7:16; 8:28; 10:38; 12:49; 16:13; 17:21.

□ 14:11 «... ⱨeqbolmiƣanda, mening ⱪilƣan ǝmǝllirimdin manga ixininglar» — 11- wǝ 12-ayǝtlǝrdǝ «ǝmǝllǝr» Əysa yaratⱪan mɵjizilik alamǝtlǝr.

□ 14:12 «manga ixǝngǝn kixi mening ⱪiliwatⱪan ǝmǝllirimni ⱪilalaydu; wǝ bulardinmu tehimu uluƣ ǝmǝllǝrni ⱪilidu, qünki mǝn Atining yeniƣa ⱪaytip ketimǝn» — bu «tehimu uluƣ ǝmǝllǝr» üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 14:12 Mat. 21:21; Luⱪa 17:6; Ros. 5:12; 19:11.

■ 14:13 Yǝr. 29:12; Mat. 7:7; 21:22; Mar. 11:24; Luⱪa 11:9; Yⱨ. 15:7; 16:24; Yaⱪ. 1:5; 1Yuⱨa. 3:22.

■ 14:15 Yⱨ. 14:21, 23; 15:10; 1Yuⱨa. 5:3.

□ 14:16 «Mǝnmu Atidin tilǝymǝn wǝ U silǝrgǝ baxⱪa bir Yardǝmqi ata ⱪilidu» — muⱨim sɵz «baxⱪa bir Yardǝmqi»dur. Birinqi «Yardǝmqi» bolsa Əysa Mǝsiⱨning ɵzi, ǝlwǝttǝ. «Yardǝmqi» grek tilidiki «parakletos» degǝn sɵzning mǝnisini toluⱪ ipadilǝp berǝlmǝydu. Grek tilidiki «parakletos»ning toluⱪ mǝnisi «mǝlum birawning yeniƣa yardǝm berixkǝ qaⱪirilƣuqi», yǝni «tǝsǝlli bǝrgüqi», «ⱨǝmraⱨ», «mǝsliⱨǝtqi», «küqǝytküqi», «adwokat-aⱪliƣuqi» ⱪatarliⱪlardur. «Baxⱪa bir...» degini bizgǝ xuni kɵrsitiduki, Əysa muhlislar bilǝn birgǝ bolƣan waⱪtida, ularƣa ⱪandaⱪ jǝⱨǝtlǝrdin «Yardǝmqi» bolƣan bolsa, u ulardin ayrilƣanda, Muⱪǝddǝs Roⱨ ularƣa Əysaning toluⱪ wǝkili bolup, ikkinqi «Yardǝmqi» rolida bolidu, degǝn ⱪimmǝtlik wǝdini bildüridu.

□ 14:17 «U bolsimu Ⱨǝⱪiⱪǝtning Roⱨidur» — «Ⱨǝⱪiⱪǝtning Roⱨi» — yaki «ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ baxliƣuqi Roⱨ». «silǝr Uni tonuysilǝr, qünki U silǝr bilǝn billǝ turuwatidu» — ular ⱪaysi yol bilǝn Muⱪǝddǝs Roⱨni tonuydu? U xu qaƣda ⱪandaⱪ yol bilǝn «ular bilǝn billǝ turidu»? Jawab xübⱨisizki, ular Əysani tonuƣaqⱪa, Muⱪǝddǝs Roⱨnimu tonuƣan bolidu; Əysa ular bilǝn billǝ turƣaqⱪa, Muⱪǝddǝs Roⱨmu ular bilǝn billǝ turuwatatti. Lekin Əysa ulardin ayrilƣandin keyin Muⱪǝddǝs Roⱨ ularning «iqidǝ, ⱪǝlbidǝ, roⱨida» makan ⱪilidu.

■ 14:18 Mat. 28:20.

□ 14:22 «I Rǝb, sǝn ɵzüngni bu dunyadikilǝrgǝ ayan ⱪilmay, bizgila ayan ⱪilixing ⱪandaⱪ ix?» — xübⱨisizki, muhlislar uni dǝrⱨal ɵzini pütkül dunyaƣa ayan ⱪilidu, dǝp oylatti.

□ 14:23 «Atam bilǝn ikkimiz uning yeniƣa berip, uning bilǝn billǝ makan ⱪilimiz» — «Atam bilǝn ikkimiz» grek tilida «biz».

■ 14:24 Yⱨ. 7:16; 8:28; 12:49; 14:10; 16:13.

■ 14:26 Luⱪa 24:49; Yⱨ. 15:26; 16:7, 13; Ros. 2:4.

□ 14:27 «mening silǝrgǝ bǝrginim bu dunyaning adǝmlirining bǝrginidǝk ǝmǝstur» — bu dunyadiki adǝmlǝr bir nǝrsǝ bǝrginidǝ daim degüdǝk halap bǝrmǝydu — aldamqiliⱪ, yalƣanqiliⱪ wǝ nurƣun xǝrtlǝr bilǝn beridu. Lekin Huda bizgǝ bir nǝrsǝ bǝrsǝ uni ⱪayturƣuzmaydu.

■ 14:27 Fil. 4:7.

■ 14:28 Yⱨ. 14:3.

□ 14:29 «Silǝrning bu ixlar yüz bǝrginidǝ ixinixinglar üqün bu ixlar yüz berixtin awwal silǝrgǝ eyttim» — «bu ixlar» — Əysaning tutulup ɵltürülüxi («silǝrdin ayrilip ketixim») ularning etiⱪadiƣa dǝⱨxǝtlik zǝrb bolidu.

■ 14:29 Yⱨ. 13:19; 16:4.

□ 14:30 «bu dunyaning ⱨɵkümdari kelix aldida turidu wǝ mǝndin kirgüdǝk ⱨeq yoquⱪ tapalmaydu» — «bu dunyaning ⱨɵkümdari» Xǝytan, Iblisni kɵrsitidu.

■ 14:30 Yⱨ. 12:31; 16:11; Əf. 2:2.

□ 14:31 «Ata manga nemǝ ǝmr ⱪilƣan bolsa, mǝn dǝl xuni ǝmǝlgǝ axurimǝn» — 30-ayǝt bilǝn ziq baƣlinidu. Demǝk, Əysaning ɵzining tutuluxi, sotlinixi, ⱨaⱪarǝtlinixi andin krestlinixini ihtiyari bilǝn ⱪobul ⱪilixining tüp mǝⱪsiti bolsa, Iblisning üstidin ⱪandaⱪtur bir ⱨoⱪuⱪⱪa igǝ bolux üqün ǝmǝs, bǝlki Atining iradisi üqün bolidu.

■ 14:31 Yⱨ. 10:18; Ibr. 10:5.

□ 15:1 ««Ⱨǝⱪiⱪiy üzüm teli» ɵzümdurmǝn» — «ⱨǝⱪiⱪiy üzüm teli» bolƣandin keyin, sahta yaki por-püqǝk üzüm telimu barmu? Buning toƣrisida «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

□ 15:2 «Baƣwǝn mǝndiki mewǝ bǝrmǝydiƣan ⱨǝrbir xahni kesip taxlaydu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «Mǝndiki mewǝ bǝrmǝydiƣan ⱨǝrbir xahni baƣwǝn (barangƣa) esp ⱪoyidu». Lekin 6-ayǝtkǝ ⱪariƣanda tǝrjimimiz toƣra bolsa kerǝk. «Mewǝ bǝrgǝnlirini bolsa tehimu kɵp mewǝ bǝrsun dǝp, pak ⱪilip putap turidu» — «putap turidu» grek tilida «tazilaydu» yaki «paklaydu» bilǝn ipadilinidu. 4-ayǝtni kɵrüng.

■ 15:2 Mat. 15:13.

□ 15:3 «... silǝr mǝn silǝrgǝ yǝtküzgǝn sɵzüm arⱪiliⱪ alliburun pak boldunglar» — «pak» muxu yǝrdǝ yǝnǝ «putalƣan» degǝn mǝnisinimu bildürüxi mumkin. Biraⱪ muⱨim mǝnisi «pak» ikǝnlikigǝ xübⱨisi yoⱪtur (10:31ni kɵrüng).

■ 15:3 Yⱨ. 13:10.

■ 15:6 Əz. 15:2-8; Mat. 3:10; 7:19; Kol. 1:23.

■ 15:7 Yǝr. 29:12; Mat. 7:7; 21:22; Mar. 11:24; Luⱪa 11:9; Yⱨ. 14:13; 16:24; Yaⱪ. 1:5; 1Yuⱨa. 3:22; 5:14.

□ 15:8 «Silǝr mǝndǝ izqil tursanglar wǝ sɵzlirim silǝrdǝ izqil tursa, nemini tǝlǝp ⱪilsanglar, silǝrgǝ xu ijabǝt bolidu. Silǝrning kɵp mewi berixinglar, xundaⱪla mening muhlislirim ikǝnlikinglarni ispatlixinglar bilǝn xan-xǝrǝp atamƣa kǝltürülidu» — 7-8-ayǝtkǝ ⱪariƣanda, muhlislar Hudaƣa qiⱪarƣan, uni hursǝn ⱪilidiƣan mewǝ ünümlük dua-tilawǝtlǝrni ɵz iqigǝ alidu.

■ 15:10 Yⱨ. 14:15, 21, 23; 1Yuⱨa. 5:3.

■ 15:12 Law. 19:18; Mat. 22:39; Yⱨ. 13:34; Əf. 5:2; 1Tes. 4:9; 1Pet. 4:8; 1Yuⱨa. 3:23; 4:21.

■ 15:13 Rim. 5:7; Əf. 5:2; 1Yuⱨa. 3:16.

□ 15:14 «Silǝrgǝ buyruƣan ǝmrlirimni ada ⱪilsanglar, mening dostlirim bolisilǝr» — 13-14-ayǝttǝ Hudaning muⱨǝbbitining uluƣluⱪi ayan ⱪilinidu. «Mǝsiⱨning dostliri» uning ǝmrlirini ada ⱪilƣuqilardur. Lekin Mǝsiⱨ barliⱪ kixilǝr, jümlidin ɵz ǝmrlirini ada ⱪilmiƣuqilar, yǝni düxmǝnliri üqün jenini pida ⱪilƣandur.

■ 15:14 Mat. 12:50; 2Kor. 5:16; Gal. 5:6; 6:15; Kol. 3:11.

□ 15:15 «Əmdi mundin keyin mǝn silǝrni «ⱪul» dǝp atimaymǝn» — «ⱪul» yaki «qakar».

■ 15:15 Yⱨ. 8:26.

□ 15:16 «Silǝr meni talliƣininglar yoⱪ, ǝksiqǝ mǝn silǝrni tallidim wǝ silǝrni berip mewǝ bǝrsun ⱨǝmdǝ mewiliringlar daim saⱪlansun...» — «...berip mewǝ bǝrsun» degǝn ibarǝ bǝlkim, muhlislar Hudaƣa qiⱪarƣan, uni hursǝn ⱪilidiƣan mewǝ bolsa, pütün dunyaƣa berip hux hǝwǝr arⱪiliⱪ baxⱪilarni Hudaning yoliƣa kǝltürüxni ɵz iqigǝ alidu, dǝp kɵrsǝtsǝ kerǝk.

■ 15:16 Mat. 28:19; Mar. 16:15; Yⱨ. 13:18; Əf. 1:4; Kol. 1:6.

□ 15:17 «Silǝrgǝ xuni ǝmr ⱪilimǝnki, bir-biringlarni sɵyünglar» — grek tilida «Silǝrgǝ xularni ǝmr ⱪilimǝnki, bir-biringlarni sɵyünglar».

■ 15:18 1Yuⱨa. 3:13.

□ 15:19 «Silǝrmu bu dunyadikilǝrdin bolƣan bolsanglar, bu dunyadikilǝr silǝrni ɵzimizningki dǝp, sɵygǝn bolatti» — grek tilida «Silǝrmu bu dunyadin bolƣan bolsa, bu dunya silǝrni ɵziningki dǝp sɵygǝn bolatti».

■ 15:19 Yⱨ. 17:14; Gal. 1:10.

■ 15:20 Mat. 10:24; 24:9; Luⱪa 6:40; Yⱨ. 13:16; 16:2.

■ 15:21 Mat. 10:22; Yⱨ. 16:3.

■ 15:22 Rim. 4:15; 5:20.

■ 15:24 Yⱨ. 10:37.

□ 15:25 «Ularƣa tǝwǝ bolƣan Tǝwrat ⱪanuni» — ⱨǝjwiy, kinayilik sɵz. 8:17 wǝ izaⱨatini kɵrüng. «Ⱨeqⱪandaⱪ sǝwǝbsizla mǝndin nǝprǝtlǝndi» — «Zǝb.» 35:7, 19 wǝ 69:4.

■ 15:25 Zǝb. 35:19; 69:4

□ 15:26 «...Yardǝmqi, yǝni Atining yenidin qiⱪⱪuqi Ⱨǝⱪiⱪǝtning Roⱨi kǝlgǝndǝ, U manga guwaⱨliⱪ beridu» — muxu ayǝttin Muⱪǝddǝs Roⱨning xǝhs ikǝnliki kɵrünüp turidu. Mǝsiⱨ Uni «Atining yenidin» ǝwǝtidu; muxu yǝrdǝ Muⱪǝddǝs Roⱨ yǝnǝ «Atining yenidin qiⱪidu» deyilidu. Grek tilida «qiⱪidu» degǝn peil «ⱨazirⱪi zaman» xǝkildǝ bolƣaqⱪa, Muⱪǝddǝs Roⱨning ⱨǝrdaim xu ⱨǝrikǝtni ⱪiliwatⱪini kɵrsitilidu.

■ 15:26 Luⱪa 24:49; Yⱨ. 14:26; 16:7; Ros. 5:32.

■ 15:27 Ros. 1:8, 21; 5:32.

□ 16:2 «Ular silǝrni sinagoglarning jamaǝtliridin ⱪoƣlap qiⱪiriwetidu» — yuⱪiriⱪi baxⱪa izaⱨatlarda eytⱪinimizdǝk, Yǝⱨudiy hǝlⱪi birsini «sinagogtin qiⱪiriwǝtsǝ», keyin uning bilǝn ⱨeqⱪandaⱪ bardi-kǝldi ⱪilmay, bǝlki uningƣa tehimu ziyankǝxlik ⱪiliximu mumkin.

■ 16:2 Yⱨ. 9:22, 34; 12:42.

■ 16:3 Yⱨ. 15:21; 1Kor. 2:8.

□ 16:4 «... waⱪit-saiti kǝlgǝndǝ» — demǝk, Yǝⱨudiy hǝlⱪidin wǝ keyin baxⱪilar tǝripidin bolƣan ziyankǝxliklǝr kǝlgǝndǝ.

■ 16:4 Yⱨ. 13:19; 14:29.

■ 16:7 Luⱪa 24:49; Yⱨ. 14:26; 15:26.

□ 16:9 «U ularni gunaⱨ toƣrisida bilgüzidu» — yaki «U ularni ɵz gunaⱨi toƣruluⱪ bilgüzidu» yaki «U ularni gunaⱨning nemǝ ikǝnlikini bilgüzidu». Degǝndǝk üq tǝrjimisi boluxi mumkin, lekin omumiy mǝnisi asasǝn ohxax.

□ 16:11 «bu dunyaning ⱨɵkümdari» — Xǝytan, Iblis. «...Ularni ahirǝt soriⱪi toƣrisida bilgüzidu, qünki bu dunyaning ⱨɵkümdari üstigǝ ⱨɵküm qiⱪirildi» — 9-11-ayǝttiki «U (Muⱪǝddǝs Roⱨ)... gunaⱨ toƣrisida... ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ toƣrisida... wǝ ahirǝt soriⱪi toƣrisida...bilgüzidu....» degǝnlǝrning üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»dǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 16:11 Yⱨ. 12:31; 14:30; Əf. 2:2; Kol. 2:15.

□ 16:12 «Silǝrgǝ eytidiƣan yǝnǝ kɵp sɵzlirim bar idi; lekin silǝr ularni ⱨazirqǝ kɵtürǝlmǝysilǝr» — muhlislar ⱪandaⱪ sɵzlǝrni kɵtürǝlmǝydu? Bu toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

□ 16:13 «Qünki U ɵzlükidin sɵzlimǝydu, bǝlki nemini angliƣan bolsa, xuni sɵzlǝydu» — «U (Mukǝddǝs Roⱨ)... nemini angliƣan bolsa» — demǝk, Muⱪǝddǝs Roⱨning Huda wǝ Uning Kalamidin angliƣini. «Muⱪǝddǝs Roⱨ,... nemini angliƣan bolsa, xuni sɵzlǝydu wǝ kǝlgüsidǝ bolidiƣan ixlardin silǝrgǝ hǝwǝr beridu» — bu muⱨim wǝdǝ toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 16:13 Yⱨ. 12:49; 14:26

□ 16:15 « Muⱪǝddǝs Roⱨ mǝndǝ bar bolƣanni tapxuruwelip, silǝrgǝ jakarlaydu» — Bu muⱨim wǝdǝ toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 16:15 Yⱨ. 17:10.

□ 16:16 «yǝnǝ bir’az waⱪit ɵtkǝndin keyin, meni ⱪayta kɵrisilǝr, qünki mǝn Atamning yeniƣa ketimǝn» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ muxu yǝrdǝ «qünki mǝn Atamning yeniƣa ketimǝn» degǝn sɵz tepilmaydu. Lekin bizningqǝ 17-ayǝt uning ǝslidǝ barliⱪini ispatlaydu.

■ 16:16 Yⱨ. 7:33.

□ 16:19 «Mening «Az waⱪittin keyin, meni kɵrmǝysilǝr; yǝnǝ bir’az waⱪit ɵtkǝndin keyin, meni kɵrisilǝr» — Mǝsiⱨning muxu deginidǝ kɵzdǝ tutⱪini, bizningqǝ, uning ɵlümi, dǝpnǝ ⱪilinixi wǝ ɵlümdin tirilip muhlisliriƣa ɵzini ayan ⱪilixidin ibarǝt.

■ 16:21 Yǝx. 26:17.

■ 16:23 Yǝr. 29:12; Mat. 7:7; 21:22; Mar. 11:24; Luⱪa 11:9; Yⱨ. 14:13; 15:7; Yaⱪ. 1:5; 1Yuⱨa. 3:22; 5:14.

□ 16:25 «Silǝrgǝ bularni tǝmsillǝr bilǝn eytip bǝrdim. Biraⱪ xundaⱪ bir waⱪit keliduki, u qaƣda silǝrgǝ yǝnǝ tǝmsillǝr bilǝn sɵzlimǝymǝn, ata toƣruluⱪ silǝrgǝ oquⱪ eytimǝn» — tǝmsillǝrdin bolƣan birnǝqqǝ misallar 10-babtin («ⱪoylarning ixiki» wǝ «yahxi padiqi» toƣruluⱪ) 13-babtin (ularƣa «put yuyux» toƣruluⱪ tǝmsil wǝ ɵlgǝ) 15-babtin («ⱨǝⱪiⱪiy üzüm teli» toƣruluⱪ) wǝ 21-ayǝttin («tuƣutta bolƣan ayal» toƣruluⱪ) tepilidu.

■ 16:27 Yⱨ. 17:8.

■ 16:28 Yⱨ. 13:3.

□ 16:29 «Mana sǝn ⱨazir oquⱪ eytiwatisǝn, tǝmsil kǝltürüp sɵzlimiding!» — muhlislarning ⱨǝⱪiⱪiy qüxǝngǝn-qüxǝnmigini 31-ayǝttin kɵrünidu.

□ 16:30 «ⱨeqkimning sǝndin soal sorixining ⱨajiti yoⱪ» — mǝnisi bǝlkim Mǝsiⱨning ularning ɵzidin sorimaⱪqi bolƣan soallirini tehi sorimay turupla, ularning sorimaⱪqi bolƣinini alliⱪaqan bilgǝnlikini kɵzdǝ tutidu.

■ 16:30 Yⱨ. 21:17.

□ 16:32 «ⱨǝmminglar meni yalƣuz taxlap ⱨǝrbiringlar ɵz yolliringlarƣa tarⱪilip ketisilǝr» — «ɵz yolliringlarƣa» yaki «ɵzünglarningkigǝ» (demǝk, ɵz ɵyünglarƣa). «Matta» 26:56, «Mar.» 14:50ni kɵrüng.

■ 16:32 Zǝk. 13:7; Mat. 26:31; Mar. 14:27; Yⱨ. 8:29; 14:10.

■ 16:33 Yǝx. 9:5; Yⱨ. 14:27; Rim. 5:1; Əf. 2:13; Kol. 1:20.

■ 17:1 Yⱨ. 12:23; 13:32.

□ 17:2 «Sǝn uningƣa tapxurƣan insanlar...» — grek tilida «uningƣa bǝrgǝn barliⱪ insanlar...» — demǝk, Mǝsiⱨkǝ etiⱪad ⱪilƣuqilar.

■ 17:2 Zǝb. 8:6; Mat. 11:27; 28:18; Luⱪa 10:22; Yⱨ. 3:35; 5:27; 1Kor. 15:25; Fil. 2:10; Ibr. 2:8.

■ 17:3 Yǝx. 53:11; Yǝr. 9:22

■ 17:4 Yⱨ. 4:34; 13:32; 14:13; 19:30.

□ 17:5 «I Ata, Sening alǝm apiridǝ boluxtin burun mǝn Ɵzüngning yeningda igǝ bolƣan xan-xǝrǝp bilǝn meni Ɵzüngning yeningda uluƣlatⱪuzƣaysǝn» — yaki bolmisa «I Ata, mǝn Sǝn bilǝn birgǝ igǝ bolƣan xan-xǝrǝp bilǝn meni Ɵzüng bilǝn tǝng uluƣlandurƣaysǝn».

■ 17:5 Yⱨ. 1:1, 2; 10:30; 14:9.

□ 17:6 «Sǝn bu dunyadin manga tallap bǝrgǝn adǝmlǝrgǝ Sening namingni ayan ⱪildim» — Mǝsiⱨning «Sening namingni ayan ⱪildim» eytⱪini nemini kɵrsitidu? Tǝwrat-Zǝburda Hudaning nurƣun namliri (Pǝrwǝrdigar (Yaⱨwǝⱨ), Huda (Əloⱨim), Rǝb (Adonay) ⱪatarliⱪlar) ayan ⱪilinƣandin keyin Mǝsiⱨ ⱪaysi namni ularƣa ayan ⱪilƣan? U «Ata» ǝmǝsmu?

■ 17:8 Yⱨ. 16:27.

□ 17:10 «mǝn ularda xǝrǝp taptim» — «ularda...» muxu yǝrdǝ kɵzdǝ tutulƣini bǝlkim «Sǝn manga bǝrgǝn adǝmlǝrdǝ..» bolsa kerǝk.

■ 17:10 Yⱨ. 16:15.

□ 17:11 «Sǝn manga bǝrgǝn naming arⱪiliⱪ ularni saⱪliƣinki...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Sǝn naming bilǝn manga tapxurup bǝrgǝnlǝrning Sanga bolƣan sadiⱪliⱪini saⱪliƣinki,... ». Muxu yǝrdǝ «Sǝn manga tapxurup bǝrgǝn naming» bolsa yǝnila Huda’atining Ɵz Mǝsiⱨigǝ insanlarƣa ɵgitix üqün tapxurƣan «Ata» (ibraniy tilida «Abba») degǝn ⱪimmǝtlik namidur.

□ 17:12 «Mǝn ular bilǝn billǝ bolƣan waⱪtimda, Sǝn manga bǝrgǝn naming bilǝn ularni saⱪlidim ⱨǝm ⱪoƣdidim;...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Sening naming bilǝn ularni saⱪlidim; Sǝn manga tapxurup bǝrgǝnlǝrning Sanga bolƣan sadiⱪliⱪini ⱪoƣdidim;... ». Bu «nam» yǝnila yuⱪiriⱪi izaⱨatta eytⱪinimizdǝk «Ata» bolsa kerǝktur. «ⱨalakǝtkǝ has bolƣan kixi» — grek tilida «ⱨalakǝtning oƣli» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu, u Yǝⱨuda Ixⱪariyotni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ. Mǝsiⱨgǝ satⱪunluⱪ ⱪilƣan kixining ⱨalakǝtkǝ yüzlinixi toƣruluⱪ bexarǝtlǝr bǝlkim «Zǝb.» 41:9, 109:1-20 wǝ «Pǝnd.» 24:22 (LXX)ni ɵz iqigǝ alsa kerǝk.

■ 17:12 Yǝx. 8:18; Yⱨ. 6:39; 10:28; 18:9; Ibr. 2:13.

□ 17:14 «mǝn bu dunyadin bolmiƣinimdǝk...» — yaki «mǝn bu dunyaƣa mǝnsup bolmiƣinimdǝk...».

■ 17:14 Yⱨ. 15:19.

□ 17:15 «rǝzil bolƣuqi» — Xǝytan, Iblis.

□ 17:17 «Ularni ⱨǝⱪiⱪǝt arⱪiliⱪ Ɵzünggǝ muⱪǝddǝs ⱪilip atiƣuzƣaysǝn» — «Ɵzünggǝ muⱪǝddǝs ⱪilip atiƣuzƣaysǝn» grek tilida «muⱪǝddǝslǝxtürgǝysǝn» degǝn birla sɵz bilǝn ipadilinidu. Injilda ⱨǝm Tǝwratta «muⱪǝddǝs» degǝn sɵz «pak» ⱨǝm «Hudaƣa alayitǝn atalƣan» degǝn ikki uⱪumni bildüridu.

■ 17:17 Zǝb. 119:142; Yⱨ. 8:4.

■ 17:18 Yⱨ. 20:21.

□ 17:19 «Ularmu ⱨǝⱪiⱪǝttǝ muⱪǝddǝs ⱪilinip ɵzünggǝ atalsun dǝp...» — «muⱪǝddǝs ⱪilinip Ɵzünggǝ atalsun» grek tilida «ularmu ⱨǝⱪiⱪǝttǝ muⱪǝddǝslǝxtürülsun» degǝn birla sɵz bilǝn ipadilinidu. Yuⱪiriⱪi izaⱨatni kɵrüng.

■ 17:19 1Kor. 1:2,30; 1Tes. 4:7.

■ 17:21 Yⱨ. 10:38; 14:11; Gal. 3:28.

■ 17:24 Yⱨ. 12:26; 14:3.

■ 17:25 Yⱨ. 15:21; 16:3, 27; 17:8.

□ 17:26 «mǝn Sening namingni ularƣa ayan ⱪildim» — 6-ayǝt wǝ uningdiki izaⱨatni kɵrüng.

□ 18:1 «Əysa bularni eytⱪandin keyin, muhlisliri bilǝn billǝ taxⱪiriƣa qiⱪip...» — muxu yǝrdiki «taxⱪiriƣa qiⱪip...» ziyapǝt bolƣan ɵydin yaki Yerusalem xǝⱨirining ɵzidin qiⱪixni bildüridu. Kidron wadisi bolsa xǝⱨǝrning sirtida (xǝrⱪ tǝrǝptǝ) idi.

■ 18:1 2Sam. 15:23; Mat. 26:36; Mar. 14:32; Luⱪa 22:39.

■ 18:3 Mat. 26:47; Mar. 14:43; Luⱪa 22:47.

□ 18:6 «Əysa: «Mana mǝn bolimǝn» dewidi, ular arⱪisiƣa yenip yǝrgǝ yiⱪilixti» — «Yuⱨanna»diki baxⱪa bǝzi yǝrlǝrdiki «Mǝn bolimǝn» degǝn sɵz Hudaning «Mǝn ǝzǝldin Bar Bolƣuqidurmǝn» degǝn namini bildüridu. Bizningqǝ muxu yǝrdǝ «Mana mǝn bolimǝn» degǝnmu xu mǝnini bildüridu; qünki angliƣuqilar uni anglapla «arⱪiliriƣa yenip yǝrgǝ yiⱪilixti».

□ 18:9 «Buning bilǝn ɵzining ... sɵzi ǝmǝlgǝ axuruldi» — yaki «Buning bilǝn ɵzining ... sɵzi ǝmǝliyǝttǝ ispatlandi». Bu sɵzlǝr asasǝn ⱨǝm 6:39 ⱨǝm 17:12dǝ tepilidu.

■ 18:9 Yⱨ. 6:39; 10:28; 17:12.

■ 18:10 Mat. 26:51; Mar. 14:47; Luⱪa 22:50.

□ 18:11 «Ata manga tapxurƣan ⱪǝdǝⱨni iqmǝmdim?» — bu «ⱪǝdǝⱨ» ɵzi tartix kerǝk bolƣan azab-oⱪubǝtlǝrni kɵrsitidu. «Mat.» 26:39, «Mar.» 14:36 wǝ Luⱪa» 22:42ni kɵrüng.

■ 18:11 Mat. 20:22; 26:39.

■ 18:13 Mat. 26:57; Mar. 14:53; Luⱪa 3:2; 22:54.

□ 18:14 ««Pütün hǝlⱪning ⱨalak boluxining orniƣa, birla adǝmning ular üqün ⱨalak boluxi yahxi» dǝp mǝsliⱨǝt bǝrgǝn kixi dǝl xu Ⱪayafa idi» — 11:49-50ni kɵrüng.

■ 18:14 Yⱨ. 11:50.

□ 18:15 «yǝnǝ bir muhlis...» — «yǝnǝ bir muhlis» grek tilida «ⱨeliⱪi muhlis». Yuⱨanna bayanida pat-pat ɵzini namsiz kɵrsitip «ⱨeliⱪi muhlis» dǝydu (18:16, 20:2, 3, 4 wǝ 8ni kɵrüng). «U muhlis bax kaⱨinƣa tonux bolƣaqⱪa...» — alimlar namsiz «u muhlis»ni Yuⱨanna dǝp bilidu. Qünki uxbu bayanda bolƣandǝk u daim degüdǝk pǝⱪǝt «ɵz kɵzüm bilǝn kɵrgǝnlirim»nila asas ⱪilidu. 21:24ni kɵrüng.

■ 18:15 Mat. 26:58; Mar. 14:54; Luⱪa 22:54.

□ 18:17 «Sǝnmu bu adǝmning muhlisliridin ǝmǝsmu?» — «sǝnmu» degǝn sɵz bǝlkim birinqi muhlis ɵzining Əysaning muhlisi ikǝnlikini bu ⱪizƣa etirap ⱪilƣanliⱪini kɵrsitidu.

■ 18:18 Mat. 26:69; Mar. 14:67; Luⱪa 22:55.

■ 18:20 Yⱨ. 7:26.

■ 18:22 Yǝr. 20:2; Ros. 23:2.

□ 18:24 «buning bilǝn Annas uni baƣlaⱪliⱪ peti bax kaⱨin Ⱪayafaƣa yollidi» — bu ayǝtkǝ ⱪariƣanda ikki bax kaⱨin bar idi. 22-ayǝttǝ Annasmu «bax kaⱨin» deyilidu. Mumkinqiliki barki, ular nɵwǝt boyiqǝ bax kaⱨinliⱪ wǝzipisini ɵtǝwatⱪan. 19:21nimu kɵrüng.

■ 18:24 Mat. 26:57; Mar. 14:53; Luⱪa 22:54.

□ 18:25 «yenidikilǝr» — grek tilida «ular».

■ 18:25 Mat. 26:71; Mar. 14:69; Luⱪa 22:58.

■ 18:27 Yⱨ. 13:38.

□ 18:28 «...Bolmisa ɵtüp ketix ⱨeytining dastihinidin ƣizalinalmaytti» — muxu ayǝttiki «ɵtüp ketix ⱨeyti» bolsa «petir nan ⱨeyti»ning birinqi küni (yǝni birhil «xabat küni» dǝp ⱨesablinatti)ni kɵrsitidu. 19:14diki izaⱨatni kɵrüng. «Ɵzimizni napak ⱪilip bulƣimayli». Ularning kɵzⱪarixi: «Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrning ɵyigǝ kirsǝk bolmaydu; qünki ular bǝlkim «napak bir nǝrsǝ» (mǝsilǝn bir jǝsǝt yaki ɵlük nǝrsǝ)gǝ tǝgkǝn boluxi mumkin; biz ularƣa tǝgsǝk ulardiki «napakliⱪ» bizgimu yuⱪturuluxi mumkin» degǝndǝk idi. Demisǝkmu, ular kɵngül bɵlgǝn bu «taⱨarǝtlǝr» Tǝwrattiki muⱪǝddǝs ⱪanundiki «napakliⱪ» toƣruluⱪ bǝlgilimilǝrdin kɵp exip kǝtkǝnidi. Ⱪiziⱪ yeri xuki, ular «bulƣinix»tin ⱪorⱪup ɵz «pakliⱪini» bulƣimasliⱪⱪa ⱪizƣinliⱪ bilǝn tirixⱪini bilǝn, yǝnǝ Huda ǝwǝtkǝn Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨni ɵltürüx aldida turatti.

■ 18:28 Mat. 27:1; Mar. 15:1; Luⱪa 22:66; 23:1.

□ 18:30 «bu adǝm jinayǝtqi bolmisa...» — yaki «bu adǝm rǝzil ⱪilƣuqi bolmisa...».

□ 18:32 «Bu ixlar Əysaning ɵzi ⱪandaⱪ ɵlüm bilǝn ɵlüdiƣini toƣrisidiki aldin eytⱪan bexarǝtlik sɵzining ǝmǝlgǝ axuruluxi üqün yüz bǝrdi» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Mǝsiⱨ birnǝqqǝ ⱪetim Yǝⱨudiy hǝlⱪining ɵzini ɵltürüx üqün etiⱪadsiz Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrning ⱪoliƣa tapxuridiƣanliⱪini wǝ xuningdǝk ɵzining rimliⱪlar ijad ⱪilƣan kresttǝ ɵlidiƣanliⱪini eytⱪanidi (mǝsilǝn, «Mat.» 20:19, 26:2, «Luⱪa» 18:32-33, «Yuⱨ.» 3:14, 12:32-33).

■ 18:32 Mat. 20:19; Yⱨ. 12:32.

■ 18:33 Mat. 27:11; Mar. 15:2; Luⱪa 23:3.

□ 18:35 «mǝn bir Yǝⱨudiymu?» — Pilatusning bu sɵzi: «Mǝn Yǝⱨudiy ǝmǝs, hǝlⱪing sǝn toƣruluⱪ birnemǝ demigǝn bolsa, mǝnmu ⱨeqnemǝ demǝymǝnƣu!» degǝn puriⱪi bar soaldur.

□ 18:36 «Mening padixaⱨliⱪim bu dunyaƣa tǝwǝ ǝmǝstur» — yaki «mening padixaⱨliⱪim bu dunyadin ǝmǝstur».

■ 18:36 Yⱨ. 6:15; 1Tim. 6:13.

□ 18:37 «Xundaⱪ, eytⱪiningdǝk» —Əysaning bu jawabning grek tilida «Xundaⱪ, lekin ǝⱨwal dǝl sening oyliƣiningdǝk ǝmǝs» degǝn puriⱪi qiⱪidu.

■ 18:38 Mat. 27:24; Luⱪa 23:4.

□ 18:39 «...mǝⱨbuslardin birni ⱪoyup berix ⱪaidǝm bar» — yaki: «...mǝⱨbuslardin birni ⱪoyup berix bir aditim bar».

■ 18:39 Mat. 27:15; Mar. 15:6; Luⱪa 23:17.

■ 18:40 Mat. 27:16; Mar. 15:7; Luⱪa 23:19; Ros. 3:1.

□ 19:1 «Xuning bilǝn, Pilatus Əysani elip berip ⱪamqilatti» — muxu hil «ⱪamqilax» adǝttǝ krestlinixtin awwalⱪi jaza idi. Jaza ǝswabi tɵmür yaki sɵngǝk parqiliri baƣlaⱪliⱪ nǝqqǝ taniliⱪ ⱪamqa idi. Bu jazaning ɵzi xunqǝ eƣirki, jazalanƣuqi gaⱨi waⱪitlarda tehi krestlǝnmǝy turupla, uningdin ɵlüp ketǝtti.

■ 19:1 Mat. 27:26; Mar. 15:15.

□ 19:5 «Ⱪaranglar, u adǝmgǝ!» — Pilatus muxu yǝrdǝ bilmigǝn ⱨalda Zǝkǝriya pǝyƣǝmbǝrning xu bexaritini aƣziƣa alƣan idi: «Ⱪaranglar, «Xah» dǝp atalƣan adǝm!» («Zǝk.» 3:8, 6:12).

■ 19:7 Law. 24:16; Yⱨ. 5:18; 10:3.

□ 19:8 «Pilatus bu sɵzni anglap tehimu ⱪorⱪup,...» — Pilatus nemixⱪa ⱪorⱪti? Əgǝr birsi ɵzini rimliⱪ imperator Ⱪǝysǝrgǝ barawǝr ⱪilip «Mǝn Hudaning Oƣli» desǝ, «Ⱪǝysǝrning düxmini» dǝp ⱨesablinixi mumkin; xunga gǝrqǝ uning Əysani ⱪoyuwǝtküsi bolsimu, yǝnila xundaⱪ ⱪilixtin ⱪorⱪatti. U yǝnǝ bir tǝrǝptin, yǝni ayalining Əysa toƣruluⱪ agaⱨlanduruxidin ⱪorⱪiximu mumkin idi («Mat.» 27:19).

□ 19:11 «Sanga ǝrxtin berilmigǝn bolsa, mening üstümdin ⱨeqⱪandaⱪ ⱨoⱪuⱪung bolmiƣan bolatti» — «ǝrxtin» degǝn sɵz grek tilida «yuⱪiridin». Muxu yǝrdǝ xübⱨisizki, ǝrxning ɵzini kɵrsitidu. «... meni sanga tapxurup bǝrgǝn adǝm» — muxu yǝrdǝ Yǝⱨuda ǝmǝs, bǝlki bax kaⱨin Ⱪayafa idi. Ⱪayafa Yǝⱨudiylarning ɵzlirining Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨini etiⱪadsiz rimliⱪlarƣa tapxurƣanda, ǝmǝliyǝttǝ u pütkül Yǝⱨudiy hǝlⱪining wǝkili bolƣanidi.

□ 19:12 «Bu adǝmni ⱪoyuwǝtsingiz, siz Ⱪǝysǝrning dosti bolmiƣan bolisiz!» — «Ⱪǝysǝr» Rim imperatorining unwani. «Ⱪǝysǝrning dosti» — bu mǝhsus bir unwan idi. Pilatus bǝlkim ming tǝsliktǝ xu alaⱨidǝ unwanƣa erixkǝn boluxi mumkin. U yǝnǝ xundaⱪ yuⱪiri unwandin mǝⱨrum boluxtin intayin ⱪorⱪatti.

■ 19:12 Ros. 17:7.

□ 19:14 «u waⱪit ɵtüp ketix ⱨeytining tǝyyarliⱪ künining altinqi saiti ǝtrapida idi» — muxu ayǝttiki «ɵtüp ketix ⱨeyti» bolsa «petir nan ⱨeyti»ning birinqi küni (yǝni birhil «xabat küni» dǝp ⱨesablinatti)ni kɵrsitidu. Bu kündiki ⱨeyt «Qagigaⱨ» dǝp atilatti («Ⱪan.» 16:1-13, «2Tar.» 35:1, 2, 6 wǝ 18ni kɵrüng). «Altinqi saǝt» baxⱪa izaⱨatlirimizda eytⱪinimizdǝk, Rim waⱪtini kɵrsitidu. Bu ǝtigǝn saǝt altǝ idi.

■ 19:15 Yar. 49:10.

■ 19:16-17 Mat. 27:26; Mar. 15:22; Luⱪa 23:24,25; Mat. 27:31, 33; Mar. 15:22; Luⱪa 23:26, 33.

■ 19:19 Mat. 27:37; Mar. 15:26; Luⱪa 23:38.

■ 19:23 Mat. 27:35; Mar. 15:24; Luⱪa 23:34.

□ 19:24 «Mening kɵnglikim» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «mening qapinim». Zǝburda («Zǝb.» 22:15) ibraniy tili boyiqǝ «qapan» yaki «kɵnglǝk»ni kɵrsitidu. «Ular mening kiyimlirimni ɵz arisida ülǝxti, mening kɵnglikimgǝ erixix üqün qǝk taxlaxti» — «Zǝb.» 22:15.

■ 19:24 Zǝb. 22:18

□ 19:25 «Əysaning krestining yenida anisi, anisining singlisi, Klopasning ayali Mǝryǝm wǝ Magdalliⱪ Mǝryǝmlǝr turatti» — bu ayǝtni «Mat.» 27:56 bilǝn birlǝxtürüp ⱪariƣanda, «Əysaning anisining singlisi», yǝni Mǝryǝmning singlisi bolsa Zǝbǝdiyning ayali, xundaⱪla rosullardin Yuⱨanna bilǝn Yaⱪupning anisi bolux mumkinqiliki bardur. «Mar.» 15:40dǝ u «Salomi» dǝp atilidu.

■ 19:25 Mat. 27:55; Mar. 15:40; Luⱪa 23:49.

□ 19:26 «Əysa anisi bilǝn ɵzi sɵyidiƣan muhlisining birgǝ turƣanliⱪini kɵrüp...» — «ɵzi sɵyidiƣan muhlisi» bǝlkim bu bayanning muǝllipi Yuⱨanna boluxi mumkin. «Kirix sɵz»imizni kɵrüng.

□ 19:28 «Əysa ⱨǝmmǝ ixlarning tamam bolƣinini bilip (muⱪǝddǝs yazmilardiki bexarǝt ǝmǝlgǝ axurulux üqün): — Ussap kǝttim! — dedi» — «Zǝb.» 22:15, 31- yaki 69:21ni kɵrüng.

■ 19:28 Zǝb. 22:15; 69:21

□ 19:30 «Əysa... bexini tɵwǝn ⱪilip, roⱨini tapxurup bǝrdi» — Əysa «bexini tɵwǝn qüxürdi» andin, «roⱨini tapxurup bǝrdi». Adǝttiki adǝm bolsa, awwal «roⱨini beridu» andin «bexini tɵwǝn qüxüridu». Demǝk, Əysa ɵzi ɵlüxining dǝⱪiⱪisini talliwaldi, ɵzlükidin ɵldi (10:17-18ni kɵrüng).

□ 19:31 «U küni ɵtüp ketix ⱨeytining tǝyyarliⱪ küni bolƣaqⱪa,...» — muxu ayǝttiki «ɵtüp ketix ⱨeyti» bolsa «petir nan ⱨeyti»ning birinqi küni (yǝni birhil «xabat küni» dǝp ⱨesablinatti). 14-ayǝt wǝ izaⱨatini kɵrüng. Yuⱪirida eytⱪinimizdǝk, «petir nan ⱨeyti»ning birinqi küni «xabat küni» dǝp ⱨesablinatti. Xuningdǝk bu küni adǝttiki bir xabat küni (ⱨǝptining yǝttinqi küni, yǝni xǝnbǝ küni) bolƣan buloximu mumkin. Ikki tǝrǝptin «xabat» küni bolƣaqⱪa, bǝlkim «uluƣ kün» deyilixi mumkin idi. «krestlǝngǝnlǝrning jǝsǝtlirini xabat künidǝ kresttǝ ⱪaldururmasliⱪ üqün (xabat küni «uluƣ kün» ⱨesablanƣaqⱪa) Yǝⱨudiylar Pilatustin krestlǝngǝnlǝrning putlirini qeⱪip andin jǝsǝtlirini kresttin tezrǝk qüxürüwetixni tǝlǝp ⱪildi» — «Ⱪan.» 21:22-23 wǝ «Yǝxua» 8:29dǝ Yǝⱨudiy hǝlⱪi üqün bekitilgǝn ⱪanun boyiqǝ, ɵlüm jazasi berilgǝn birsining jǝsiti tüwrük yaki dǝrǝhtǝ kǝqkiqǝ esiⱪliⱪ turmasliⱪi kerǝk idi; bolmisa «zemininglar napak bolidu» dǝp bekitiligǝn. Krestkǝ tartilƣanlar bǝzi waⱪitlarda ikki-üq kün esilƣandin keyinla ɵlǝtti. Əgǝr putiliri sunulƣan bolsa, kɵksini toluⱪ kɵtürǝlmǝsliki tüpǝylidin nǝpǝs alalmay tezla ɵlǝtti.

□ 19:34 «Əmma lǝxkǝrlǝrdin biri uning biⱪiniƣa nǝyzini sanjiwidi, xuan ⱪan wǝ su eⱪip qiⱪti» — «1Yuⱨ.» 5:6-8ni kɵrüng. «Ⱪan wǝ su»ning tǝng qiⱪixi adǝmning ⱨǝⱪiⱪiy ɵlgǝnlikini kɵrsitidu.

□ 19:36-37 «Uning bir tal sɵngikimu sundurulmaydu» — «Mis.» 12:10, (LXX) , 12:46, «Qɵl.» 9:12, «Zǝb.» 34:20. «Ular ɵzliri sanjiƣan adǝmgǝ ⱪaraydu» — «Zǝk.» 12:10.

■ 19:36-37 Mis. 12:46; Qɵl. 9:12; Zǝb. 34:20; Zǝk. 12:10.

■ 19:38 Mat. 27:57; Mar. 15:42; Luⱪa 23:50; Yⱨ. 12:42.

□ 19:39 «Burun bir keqisi Əysaning yeniƣa kǝlgǝn ⱨeliⱪi Nikodim» — «Yuⱨ.» 3:1-15ni kɵrüng. «murmǝkki bilǝn sǝbrǝ arilaxturulƣan huxbuy dora-dǝrmandin yüz jingqǝ elip,...» — xu qaƣdiki «jing» bǝlkim 0.325 kilogram idi, xunga dora-dǝrmanlar 32 kiloqǝ idi.

■ 19:39 Yⱨ. 3:1; 7:50.

□ 19:41 «baƣning iqidǝ tehi ⱨeqkim yǝrlǝnmigǝn yengi bir box yǝrlik bar idi» — Injildiki baxⱪa bayanlardin eniⱪki, bu ⱪǝbrǝ (yǝrlik) tax ɵngkür idi. «Ⱨeqkim xu yǝrgǝ ⱪoyulmiƣan» bolƣaqⱪa, xu yǝr Tǝwrat ⱪanuni boyiqǝ pütünlǝy «pakiz bir jay» (ⱨeq ɵlük tegip baⱪmiƣan) dǝp ⱨesablinatti.

□ 19:42 «Yǝⱨudiylarning ⱨeytining tǝyyarliⱪ küni bolƣaqⱪa,...» — «ⱨeyt» bolsa «petir nan ⱨeyti». Uning birinqi küni bilǝn xabat küni ohxaxla xu küni kǝq saǝt 6-dǝ baxlinatti, xunga tezrǝk dǝpnǝ ⱪilinix kerǝk idi.

□ 20:1 «ⱨǝptining birinqi küni» — yǝni yǝkxǝnbǝ küni. «Magdalliⱪ Mǝryǝm... ⱪǝbrining aƣzidiki taxning eliwetilgǝnlikini kɵrdi» — ⱪǝbrǝ ɵngkür idi («Mat.» 27:60, «Luⱪa» 23:53).

■ 20:1 Mat. 28:1; Mar. 16:1; Luⱪa 24:1.

□ 20:2 «Ular Rǝbni ⱪǝbridin yɵtkiwetiptu, uni ⱪǝyǝrgǝ ⱪoyƣinini bilmiduⱪ!» — muxu ayǝttiki «biz» ispatlayduki, Injildiki baxⱪa «bayanlar»da eytilƣandǝk, ǝslidǝ Mǝryǝm bilǝn billǝ yǝnǝ baxⱪa ayallarmu bar idi («Mat.» 28:1, «Mar.» 16:1-2. «Luⱪa» 23:54-24:1ni kɵrüng).

■ 20:2 Yⱨ. 13:23; 21:7,20.

■ 20:3 Luⱪa 24:12.

■ 20:5 Yⱨ. 19:40.

■ 20:7 Yⱨ. 11:44.

□ 20:8 «Andin ⱪǝbrigǝ awwal kǝlgǝn ⱨeliⱪi muhlismu ⱪǝbrigǝ kirip, ǝⱨwalni kɵrüp ixǝndi» — «ⱨeliⱪi muhlis» (Yuⱨanna) nemigǝ ixǝndi? U xu kepǝnlǝrni wǝ yaƣliⱪning xundaⱪ rǝtlik ⱪoyulƣanliⱪini kɵrüp, Əysaning jǝsitini ⱨeqkim oƣrilimidi, bǝlki u qoⱪum ɵlümdin tirildi, dǝp ixǝndi.

□ 20:9 «uning ɵlümdin ⱪayta tirilixi..» — grek tilida «uning ɵlgǝnlǝrning arisidin tirilixi...». «uning ɵlümdin ⱪayta tirilixining muⱪǝrrǝrliki ⱨǝⱪⱪidǝ muⱪǝddǝs yazmilardiki bexarǝt...» — biz baxⱪa yǝrlǝrdǝ kɵrsǝtkinimizdǝk, Tǝwrat-Zǝburda Mǝsiⱨning ɵlümdin tirilixini kɵrsitidiƣan nurƣun bexarǝtlǝr bardur.

■ 20:9 Zǝb. 16:10; Ros. 2:25,31; 13:35.

□ 20:10 «Xuning bilǝn ikkiylǝn ɵz turalƣuliriƣa ⱪaytixti» — «ɵz turalƣuliriƣa» grek tilida «ɵzliriningkigǝ» yaki «ɵzliriningkilǝrgǝ».

■ 20:11 Mat. 28:1; Mar. 16:5; Luⱪa 24:4.

■ 20:14 Mat. 28:9; Mar. 16:9.

□ 20:17 «Əysa uningƣa: — Manga esilmiƣin!.. dedi» — «manga esilmiƣin!» yaki «manga ⱪol tǝgküziwǝrmǝ». Keyinki sɵzlǝr buning mǝnisining «esilmiƣin» ikǝnlikini eniⱪ kɵrsitidu. «Berip ⱪerindaxlirimƣa: Meni «Silǝrningmu atanglarning, yǝni mening atamning, silǝrning Hudayinglarning, yǝni mening Hudayimning yeniƣa qiⱪimǝn!» dǝydu, — dǝp yǝtküzgin» — Əysaning Magdalliⱪ Mǝryǝmgǝ kɵrünüxi toƣruluⱪ wǝ uningƣa eytⱪan bu muⱨim sɵzliri toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 20:17 Zǝb. 22:22; Mat. 28:10; Yⱨ. 16:2; Ibr. 2:11.

■ 20:18 Mat. 28:8; Mar. 16:10; Luⱪa 24:9.

□ 20:19 «Silǝrgǝ hatirjǝmlik bolƣay» — ibraniy tilida «Xalom ǝlǝyⱪum!» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu, ǝrǝb tilida «ǝssalamuǝlǝykum».

■ 20:19 Mar. 16:14; Luⱪa 24:36; 1Kor. 15:5.

■ 20:20 Yⱨ. 16:22.

■ 20:21 Yǝx. 61:1; Mat. 28:19; Mar. 16:15; Luⱪa 4:18; Yⱨ. 17:18.

□ 20:23 «Kimning gunaⱨlirini kǝqürsǝnglar, uning gunaⱨi kǝqürüm ⱪilinidu; kimning gunaⱨlirini tutuwalsanglar, xuning gunaⱨi tutuwelinidu!» — bu rosullarning kixilǝrning gunaⱨini toluⱪ kǝqürüm ⱪilix ⱨoⱪuⱪi bar, degǝnlik ǝmǝs. Undaⱪ ⱨoⱪuⱪ pǝⱪǝt Hudaƣila tǝwǝdur. «Mat.» 16:19 wǝ 18:18ni kɵrüng. Bizningqǝ, bu «gunaⱨlarni kǝqürüm ⱪilix» jamaǝtning tǝrtipigǝ baƣliⱪtur. Eƣir gunaⱨ sadir ⱪilƣan etiⱪadqilar jamaǝtkǝ ⱪatnixiwerǝmdu? Rǝbbimiz «Mat.» 18:15-20dǝ bu mǝsilǝ toƣruluⱪ ǝmr beridu; bu ǝmr boyiqǝ jamaǝtning gunaⱨ sadir ⱪilƣan ǝmma towa ⱪilmiƣan ⱪerindaxlirini jamaǝttin qiⱪirix ⱨoⱪuⱪi bardur. «Korintliⱪlarƣa (1) wǝ (2)»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng, bolupmu «2Kor.» 2:11 toƣruluⱪ qüxǝndürüximizni kɵrüng.

■ 20:23 Mat. 16:19; 18:18.

□ 20:24 ««ⱪoxkezǝk» dǝp atalƣan Tomas» — grek tilida ««Didimus» dǝp atalƣan Tomas».

■ 20:27 1Yuⱨa. 1:1.

□ 20:28 «Mening Rǝbbim ⱨǝm mening Hudayimsǝn!» — grek tilida «Mening Rǝbbim ⱨǝm mening Hudayim!». Ⱨazir barliⱪ muhlislar Mǝsiⱨning toluⱪ salaⱨiyitini tonup yǝtkǝnidi.

■ 20:29 1Pet. 1:8.

■ 20:30 Yⱨ. 21:25.

□ 21:1 «Tiberiyas dengizi» — Galiliyǝdǝ bolup, «Galiliyǝ dengizi» wǝ «Hinnǝsǝrǝt kɵli» dǝpmu atilidiƣan qong kɵldur.

■ 21:2 Mat. 4:21; Mar. 1:19; Yⱨ. 1:46.

□ 21:5 «silǝrdǝ yegüdǝk bir nǝrsǝ yoⱪⱪu?» — grek tilida «beliⱪ tuttunglarmu?» degǝnni puritidu.

□ 21:6 «Torni kemining ong tǝripigǝ taxlanglar, xundaⱪ ⱪilsanglar tutisilǝr» — Galiliyǝ dengizidiki beliⱪlar kündüzi dengiz astiƣa qüxüwalidiƣini tüpǝylidin, xu waⱪitta beliⱪ tutux zadi mumkin ǝmǝs idi.

■ 21:6 Luⱪa 5:4, 6, 7.

■ 21:7 Yⱨ. 13:23; 20:2.

□ 21:8 «tǝhminǝn ikki yüz gǝz» — yüz metrdǝk.

■ 21:10 Luⱪa 24:41.

□ 21:11 «Beliⱪ xunqǝ kɵp bolsimu, tor yirtilmiƣanidi» — buning ǝⱨmiyiti toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

□ 21:12 «Muhlislarning iqidin ⱨeqkim uningdin: — Sǝn kim bolisǝn? — dǝp soraxⱪa petinalmidi. Qünki ular uning Rǝb ikǝnlikini bildi» — Rǝb Əysa ularƣa tonux bolƣan ⱪiyapǝttin baxⱪa birhil ⱪiyapǝttǝ ularƣa kɵrüngǝn bolsa kerǝk.

□ 21:14 «Əysaning ɵlgǝndin keyin tirilip» — grek tilida «Əysaning ɵlgǝnlǝr iqidin tirilip,...». «ɵzini muhlisliriƣa üqinqi ⱪetim ayan ⱪilixi» — bǝlkim on birǝylǝnning jǝm bolƣan waⱪtida ularƣa nisbǝtǝn üqinqi ⱪetimⱪi kɵrünüxini kɵrsitidu.

□ 21:15 «Yunusning oƣli Simon» — «Yunus» — grek tilida wǝ ibraniy tilida «Yonaⱨ» (ǝrǝbqǝ «Yunus»). Bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «Yuⱨanna» deyilidu. «meni bulardinmu qongⱪur sɵyǝmsǝn» — muxu soalda «bular» kimni bildüridu? Bizningqǝ ǝyni yǝrdǝ turƣan baxⱪa muhlislarni kɵrsitidu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ yǝnǝ tohtilimiz. «mening seni sɵyidiƣanliⱪimni sǝn bilisǝn!» — «sɵyidiƣanliⱪim» muxu yǝrdǝ adǝttǝ «dost tutux» degǝn bir peil bilǝn ipadilinidu. Bu sɵzning mǝnisi grek tilidiki «sɵyüx»tin ajiz bolƣaqⱪa, bǝzi alimlar Petrusning sɵzi «mening sanga bolƣan muⱨǝbbitimni «sɵyüx» degili bolmaydu, pǝⱪǝt «dost tutux» degili bolidu» degǝndǝk kiqik peilliⱪni bildüridu yaki bolmisa Petrusning ɵzining Əysaƣa bolƣan muⱨǝbbitigǝ gumani barliⱪini bildüridu, dǝp ⱪaraydu. Biz bu kɵzⱪaraxⱪa ⱪayilmiz.

□ 21:16 «...Rǝb, mening seni sɵyidiƣanliⱪimni bilisǝn» — «sɵyidiƣanliⱪim» degǝn sɵz -15-ayǝttikidǝk «dost tutux» degǝn peil bilǝn ipadilinidu.

□ 21:17 «Yunusning oƣli Simon, meni sɵyǝmsǝn?» — «sɵyǝmsǝn» — Əysa bu ⱪetim «sɵyüx»ni bildürüx üqün (15-ayǝttiki) «dost tutux» degǝn peilni ixlitidu. «Rǝb, sǝn ⱨǝmmini bilisǝn, seni sɵyidiƣanliⱪimnimu bilisǝn» — bu ayǝttiki «sɵyǝmsǝn?» wǝ «sɵyidiƣanliⱪim» ikkisi yuⱪirida tilƣa elinƣan «dost bolux» degǝn peil bilǝn ipadilinidu.

■ 21:17 Yⱨ. 16:30.

□ 21:18 «yaxanƣanda, ⱪolliringni uzitisǝn wǝ baxⱪa birsi seni baƣlap, sǝn halimaydiƣan yǝrgǝ elip ketidu» — bǝzi kona tarihlar boyiqǝ, rosul Petrus ahirda Rǝbbi Əysadǝk krestlǝngǝn (Rim xǝⱨiridǝ).

■ 21:18 Yⱨ. 13:36; Ros. 12:3; 2Pet. 1:14.

■ 21:19 2Pet. 1:14.

□ 21:20 «Petrus kǝynigǝ burulup, Əysa sɵyidiƣan muhlisning ǝgixip keliwatⱪanliⱪini kɵrdi..» — yuⱪirida eytⱪinimizdǝk, «Əysa sɵyidiƣan muhlis» rosul Yuⱨannadur.

■ 21:20 Yⱨ. 13:23; 20:2; 21:7.

■ 21:24 Yⱨ. 19:35.

■ 21:25 Yⱨ. 20:30.

Rosullarning paaliyǝtliri

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

Rosullarning paaliyǝtliri

1

Muⱪǝddimǝ

1-2 I ⱨɵrmǝtlik Teofilos, mǝn dǝslǝp yazƣan bayan Əysa ɵzi talliƣan rosullarƣa Muⱪǝddǝs Roⱨ arⱪiliⱪ ǝmrlǝrni tapxurup asmanƣa kɵtürülgǝn küngüqǝ bolƣan uning barliⱪ ǝmǝlliri ⱨǝm barliⱪ tǝlim berixlirining baxlanmisi toƣrisida idi.□  ■

3 U azab-oⱪubǝtlǝrni tartⱪandin keyin, ularƣa kɵp ispatlar bilǝn ɵzining tirik ikǝnlikini kɵrsǝtkǝn; u ularƣa ⱪiriⱪ kün iqidǝ kɵrüngǝn bolup, Hudaning padixaⱨliⱪiƣa ait ixlar toƣruluⱪ sɵzlǝp bǝrgǝn;■ 4 wǝ ular bilǝn jǝm ⱪilinƣanda mundaⱪ ǝmr ⱪildi: — «Yerusalemdin ayrilmay, silǝr mǝndin angliƣan, Atining wǝdisini kütünglar.□  ■ 5 Qünki Yǝⱨya suda qɵmüldürgǝn, lekin silǝr bolsanglar kɵp künlǝr ɵtmǝy Muⱪǝddǝs Roⱨta qɵmüldürülisilǝr».■

Əysaning asmanƣa kɵtürülüxi

6 Rosullar uning bilǝn jǝm ⱪilinƣanda, uningdin: — I Rǝb, sǝn muxu waⱪitta Israilning padixaⱨliⱪini ǝsligǝ kǝltürmǝkqimusǝn? — dǝp soraxⱪa baxlidi.□  ■

7 U ularƣa mundaⱪ dedi:

— Ata Ɵz ⱨoⱪuⱪiƣa asasǝn bekitkǝn waⱪit-pǝytlǝrni silǝrning bilix nesiwǝnglar yoⱪ.□  ■ 8 Biraⱪ Muⱪǝddǝs Roⱨ üstünglarƣa qüxkǝndǝ silǝr küq-ⱪudrǝtkǝ igǝ bolisilǝr, Yerusalem, pütün Yǝⱨudiyǝ wǝ Samariyǝ boyiqǝ ⱨǝm jaⱨanning qǝtlirigiqǝ manga guwaⱨqi bolisilǝr.■

9 U bu sɵzlǝrni ⱪilip bolup, ular ⱪarap turƣanda kɵtürüldi, bir parqǝ bulut uni ariƣa aldi-dǝ, u ularning nǝziridin ƣayib boldi. ■ 10 U asmanƣa kɵtürülgǝndǝ, ular kɵzlirini kɵkkǝ tikip ⱪaraxⱪanda, mana tuyuⱪsiz ularning yenida aⱪ kiyim kiygǝn ikki adǝm pǝyda bolup:□  ■

11 — Əy Galiliyǝliklǝr, nemixⱪa ɵrǝ turƣininglarqǝ asmanƣa ⱪarap ⱪaldinglar? Silǝr silǝrdin ayrilip ǝrxkǝ kɵtürülgǝn xu Əysaning asmanƣa ⱪandaⱪ kɵtürülginini kɵrgǝn bolsanglar, yǝnǝ xu ⱨalda ⱪaytip kelidu, — dedi.□  ■

Yǝⱨudaning orniƣa Mattiyasning tallinixi

12 Andin ular Yerusalemƣa yeⱪin, uningdin bir qaⱪirimqǝ yiraⱪliⱪtiki Zǝytun teƣidin Yerusalemƣa ⱪaytip kǝldi. □ 13 Ular xǝⱨǝrgǝ kirip, ɵzliri turuwatⱪan ɵyning üstünki ⱪǝwitidiki bir ɵygǝ qiⱪti. Xu yǝrdǝ Petrus, Yuⱨanna, Yaⱪup, Andiriyas, Filip, Tomas, Bartolomay, Matta, Alfayning oƣli Yaⱪup, «millǝtpǝrwǝr» Simon wǝ yǝnǝ bir Yaⱪupning oƣli Yǝⱨuda bar idi. □ 14 Bular bir jan bir dil bolup üzüldürmǝy berilip dua-tilawǝt ⱪilixti; bu ixta bir yǝrgǝ jǝm bolƣanlardin birⱪanqǝ ayal, jümlidin Əysaning anisi Mǝryǝm ⱨǝmdǝ Əysaning inilirimu bar idi.■

15 Xu künlǝrning biridǝ, Petrus ⱪerindaxlar otturisida ɵrǝ turup (jǝm boluxⱪanlar bir yüz yigirmigǝ yeⱪin idi) mundaⱪ dedi:

16 — Ⱪerindaxlar, Əysani tutⱪanlarƣa yol baxliƣuqi bolƣan Yǝⱨuda ⱨǝⱪⱪidǝ Muⱪǝddǝs Roⱨning burun Dawut arⱪiliⱪ aldin eytⱪan muⱪǝddǝs yazmilardiki sɵzliri ǝmǝlgǝ exixi muⱪǝrrǝr idi. □  ■ 17 Qünki Yǝⱨudamu arimizdin biri ⱨesablanƣan wǝ Hudaning bu hizmitidin nesiwisi bar idi ■ 18 (u ⱪilƣan ⱪǝbiⱨlikning in’amidin erixkǝn pulƣa bir parqǝ yǝr setiwalƣanidi, u xu yǝrdǝ bexiqilap yiⱪilip, üqǝy-ⱪerini quwulup kǝtti; ■ 19 bu ix pütkül Yerusalemdikilǝrgǝ mǝlum bolup, ular u yǝrni ɵz tili bilǝn «Ⱨaⱪǝldǝma» dǝp ataxti. Buning mǝnisi «ⱪan tɵkülgǝn yǝr» degǝnliktur) ■ 20 Qünki Zǝburda Yǝⱨudaƣa ⱪaritilƣan munu sɵzlǝr pütülgǝn: —

«Uning turalƣusi qɵlgǝ aylansun,

Uningda ⱨeq turƣuqi bolmisun!»

Wǝ: —

«Uning yetǝkqilik orniƣa baxⱪa birsi qiⱪsun!»□  ■

21-22 Xuning üqün, Rǝb Əysaning tirilgǝnlikigǝ biz bilǝn tǝng guwaⱨliⱪ berixi üqün, bir kixini talliximiz kerǝk. Bu kixi Əysa arimizda yürgǝn künlǝrdǝ, Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrdin qɵmüldürüxni ⱪobul ⱪilƣan kündin baxlap taki asmanƣa kɵtürülgǝn küngiqǝ biz bilǝn baxtin-ahir billǝ bolƣan kixilǝrdin boluxi kerǝk, — dedi.□  ■

23 Xuning bilǝn ular Yüsüp (yǝnǝ Barsabas dǝpmu atalƣan, yǝnǝ bir ismi Yustus) bilǝn Mattiyas degǝn ikki kixini bekitip, mundaⱪ dua ⱪilixti:■

24-25 — Sǝn, i ⱨǝmmǝ adǝmning ⱪǝlbini bilgüqi Pǝrwǝrdigar! Yǝⱨuda teyilip bu hizmǝt wǝ rosulluⱪtin mǝⱨrum bolup ɵzigǝ has bolƣan yǝrgǝ kǝtti. Əmdi u taxlap ⱪoyƣan hizmǝt wǝ rosulluⱪning nesiwisigǝ igǝ boluxⱪa bu ikkiylǝndin ⱪaysisini talliƣanliⱪingni kɵrsǝtkǝysǝn!■

26 Andin ular bu ikki kixigǝ qǝk taxliwidi, qǝk Mattiyasⱪa qiⱪti. Xuning bilǝn u on bir rosul bilǝn bir ⱪatardin orun alƣan ⱨesablandi.□

2

Muⱪǝddǝs Roⱨning etiⱪadqilarƣa kelixi

1 Əmdi «orma ⱨeyt» künining waⱪti-saiti toxⱪanda, bularning ⱨǝmmisi Yerusalemda bir yǝrgǝ jǝm bolƣanidi.□
  ■ 2 Asmandin tuyuⱪsiz küqlük xamal soⱪⱪandǝk bir awaz anglinip, ular olturuwatⱪan ɵyni bir aldi. 3 Ot yalⱪunidǝk tillar ularƣa kɵrünüp, ularning ⱨǝrbirining üstigǝ tarⱪilip ⱪondi. 4 Ularning ⱨǝmmisi Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa toldurulup, Roⱨ ularƣa sɵz ata ⱪilixi bilǝn ular namǝlum tillarda sɵzligili turdi.■

5 U qaƣda, asman astidiki barliⱪ ǝllǝrdin kǝlgǝn nurƣun ihlasmǝn Yǝⱨudiy ǝrlǝrmu Yerusalemda turuwatⱪanidi.□ 6 Əmdi etiⱪadqilarning bu awazi anglinip, top-top adǝmlǝr xu yǝrgǝ jǝm boluxti ⱨǝmdǝ etiⱪadqilarning ɵzliri turuxluⱪ jaydiki tillarda sɵzlixiwatⱪanliⱪini anglap, tengirⱪap ⱪelixti.□ 7 Ular ⱨǝyran bolup tǝǝjjüplinip:

— Ⱪaranglar, sɵzlixiwatⱪanlarning ⱨǝmmisi Galiliyǝliklǝrƣu? 8 Ⱪandaⱪlarqǝ ularning bizning ana yurtimizdiki tillirimizda sɵzlixiwatⱪanliⱪini anglawatⱪandimiz? 9 Arimizda Partiyalar, Medialar, Elamlar, xundaⱪla Mesopotamiyǝ, Yǝⱨudiyǝ, Kapadokiya, Pontus, Asiya, 10-11 Frigiyǝ ⱨǝm Pamfiliyǝ, Misir, Liwiyǝning Kurinigǝ yeⱪin jayliridin kǝlgǝnlǝr, xuningdǝk muxu yǝrdǝ musapir bolup turuwatⱪan Rim xǝⱨiridin kǝlgǝnlǝr — Yǝⱨudiylar bolsun, Tǝwrat etiⱪadiƣa kirgǝnlǝr bolsun, Kretlar wǝ Ərǝblǝr bolsun, ⱨǝmmimiz ularning Hudaning ⱪilƣan uluƣ ǝmǝllirini bizning ana tillirimizda sɵzlǝwatⱪanliⱪini anglawatimiz! — deyixti.

12 Ular ⱨang-tang ⱪelip alaⱪzadilik bilǝn bir-birigǝ:

— Bu zadi ⱪandaⱪ ixtu? — deyixti.

13 Əmma bǝzilǝr:

— Bular yengi xarab bilǝn obdanla mǝst bolup ⱪaptu! — dǝp mǝshirǝ ⱪilixti.

Petrusning qüxǝndürüxi, Əysa Mǝsiⱨni jar ⱪilixi

14 Əmma Petrus ⱪalƣan on birǝylǝn bilǝn ornidin turup, awazini kɵtürüp kɵpqilikkǝ mundaⱪ dedi:

— Əy Yǝⱨudiyǝdikilǝr wǝ Yerusalemda barliⱪ turuwatⱪanlar! Bu ix silǝrgǝ mǝlum bolƣayki, sɵzlirimgǝ ⱪulaⱪ selinglar! 15 Bular silǝr oyliƣandǝk mǝst ǝmǝs, qünki ⱨazir pǝⱪǝt ǝtigǝn saǝt toⱪⱪuz boldi. □ 16 Əmǝliyǝttǝ bu dǝl Yoel pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ aldin eytilƣan xu ixtur:

17 — «Huda mundaⱪ dedi:

«Mǝn ahirⱪi künlǝrdǝ Ɵz Roⱨimni barliⱪ ǝt igiliri üstigǝ ⱪuyimǝn;

Silǝrning oƣul-ⱪizliringlar wǝⱨiylik bexarǝt yǝtküzidu,

Silǝrning yigitliringlar ƣayibanǝ alamǝt kɵrünüxlǝrni kɵridu;

Silǝrning ⱪeriliringlar alamǝt qüxlǝrni kɵridu;□  ■

18 Bǝrⱨǝⱪ, xu künlǝrdǝ ⱪullirim üstigimu, dedǝklirim üstigimu Roⱨimni ⱪuyimǝn, ular bexarǝt yǝtküzidu.□

19 Mǝn yuⱪirida asmanlarda karamǝt ixlar, tɵwǝndǝ, zeminda mɵjizilik alamǝtlǝrni,

Ⱪan, ot, is-tütǝk tüwrüklirini kɵrsitimǝn.

20 Rǝbning uluƣ ⱨǝm karamǝt-xǝrǝplik küni bolmiƣuqǝ,

Ⱪuyax ⱪarangƣuluⱪⱪa,

Ay ⱪanƣa aylandurulidu.■

21 Ⱨǝm xu qaƣda xundaⱪ ǝmǝlgǝ axuruliduki,

Rǝbning namini qaⱪirip nida ⱪilƣanlarning ⱨǝmmisi ⱪutⱪuzulidu».□  ■

22 Əy Israillar, muxu sɵzlǝrni anglanglar. Nasarǝtlik Əysa bolsa, Huda aranglarda u arⱪiliⱪ kɵrsǝtkǝn ⱪudrǝtlik ǝmǝllǝr, karamǝtlǝr wǝ mɵjizilik alamǝtlǝr bilǝn silǝrgǝ tǝstiⱪliƣan bir zat — bu ixlar ⱨǝmminglarƣa mǝlum — 23 u kixi Hudaning bekitkǝn mǝⱪsiti wǝ aldin’ala bilixi boyiqǝ satⱪunluⱪⱪa uqrap tutup berilgǝndin keyin, silǝr uni Tǝwrat ⱪanunisiz yürgǝn adǝmlǝrning ⱪoli arⱪiliⱪ krestlǝp ɵltürgüzdünglar. □  ■ 24 Lekin Huda uni ɵlümning azablarning ilkidin azad ⱪilip ⱪayta tirildürdi. Qünki ɵlümning uni tutⱪun ⱪilixi ⱨǝrgiz mumkin ǝmǝs. ■ 25 Dawut Zǝburda u toƣruluⱪ mundaⱪ aldin eytⱪan:

«Mǝn Pǝrwǝrdigarni ⱨǝrdaim kɵz aldimda kɵrüp keliwatimǝn;

U ong yenimda bolƣaqⱪa,

Mǝn ⱨǝrgiz tǝwrǝnmǝymǝn.■

26 Xunga mening ⱪǝlbim huxallandi,

Mening tilim xadlinip yayridi;

Mening tenim ümid-arzu iqidǝ turidu;

27 Qünki Sǝn jenimni tǝⱨtisarada ⱪaldurmaysǝn,

Xundaⱪla Sening Muⱪǝddǝs Bolƣuqungƣa qirixlǝrni kɵrgüzmǝysǝn.

28 Sǝn manga ⱨayat yollirini kɵrsǝtkǝnsǝn;

Ⱨuzurung bilǝn meni xad-huramliⱪⱪa tolup taxⱪuzisǝn».□  ■

29 Ⱪerindaxlar, mǝn atimiz padixaⱨ Dawut toƣruluⱪ ⱨeq ikkilǝnmǝy xuni eytimǝnki, u ɵldi wǝ uning ⱪǝbrisi bügünki küngiqǝ arimizda bar. ■ 30 Əmdi u pǝyƣǝmbǝr bolup, Hudaning uning tǝhtigǝ olturuxⱪa ɵz puxtidin birǝylǝnni turƣuzuxⱪa ⱪǝsǝm bilǝn wǝdǝ bǝrgǝnlikini bilǝtti. □  ■ 31 U Mǝsiⱨning ɵlgǝndin keyin tirildürülidiƣinini aldin’ala kɵrüp yǝtkǝn wǝ bu munasiwǝt bilǝn Mǝsiⱨning tǝⱨtisarada ⱪaldurulmaydiƣinini wǝ tenining qirimǝydiƣinini tilƣa alƣan. ■ 32 Huda dǝl bu Əysani ɵlümdin tirildürdi, wǝ ⱨǝmmimiz bu ixning guwaⱨqilirimiz. ■ 33 U Hudaning ong yenida xan-xǝrǝp iqidǝ olturƣuzulup, xundaⱪla Ata wǝdǝ ⱪilƣan Muⱪǝddǝs Roⱨni ⱪobul ⱪilip, ⱨazir kɵrüwatⱪan ⱨǝm anglawatⱪanliringlarni tɵküp bizlǝrgǝ qüxürdi. □  ■ 34-35 Qünki Dawut ɵzi ǝrxkǝ qiⱪⱪan ǝmǝs; lekin u munu sǝzlǝrni Zǝburda eytⱪan: —

«Pǝrwǝrdigar mening Rǝbbimgǝ eyttiki: —

«Mǝn sening düxmǝnliringni tǝhtipǝring ⱪilmiƣuqǝ,

Mening ong yenimda olturƣin!»».□  ■

36 Xuning üqün, pütkül Israil jǝmǝtidikilǝr xuni ⱪǝt’iy bilsunki, Huda silǝr krestligǝn dǝl uxbu Əysani ⱨǝm Rǝb ⱨǝm Mǝsiⱨ ⱪilip tiklidi!».

37 Bu sɵzlǝr angliƣanlarning yürikigǝ sanjilƣandǝk ⱪattiⱪ tǝgkǝn bolup ular Petrus wǝ baxⱪa rosullardin:

— I ⱪerindaxlar, undaⱪta biz nemǝ ⱪiliximiz kerǝk? — dǝp soraxti.■

38 Petrus ularƣa: — Towa ⱪilinglar, ⱨǝrbiringlar Əysa Mǝsiⱨning namida gunaⱨliringlarning kǝqürüm ⱪilinixi üqün qɵmüldürüxni ⱪobul ⱪilinglar wǝ xundaⱪ ⱪilsanglar Hudaning iltipati bolƣan Muⱪǝddǝs Roⱨ silǝrgǝ ata ⱪilinidu. 39 Qünki bu wǝdǝ silǝrgǝ wǝ silǝrning baliliringlarƣa, yiraⱪta turuwatⱪanlarning ⱨǝmmisigǝ, yǝni Pǝrwǝrdigar Hudayimiz ɵzigǝ qaⱪirƣanlarning ⱨǝmmisigǝ ata ⱪilinidu.□  ■

40 Petrus yǝnǝ nurƣun baxⱪa sɵzlǝr bilǝn ularni agaⱨlandurup ularƣa:

— Silǝr ɵzünglarni bu iplas dǝwrdin ⱪutⱪuzunglar! — dǝp jekilidi. 41 Xuning bilǝn uning sɵzini ⱪobul ⱪilƣanlar qɵmüldürülüxti. Xu küni jamaǝtkǝ ⱪoxulƣanlar üq mingqǝ kixi idi. 42 Ular ɵzlirini izqil ⱨalda rosullarning tǝlimigǝ, etiⱪadqilarning birlik-ⱨǝmdǝmlikigǝ, nanni oxtuxⱪa wǝ dualarƣa beƣixlidi. □

Etiⱪadqilar arisidiki inaⱪliⱪ

43 Wǝ ⱪorⱪunq ularning ⱨǝrbirining üstigǝ qüxti wǝ rosullarning wasitisi bilǝn nurƣun karamǝtlǝr wǝ mɵjizilik alamǝtlǝr yüz bǝrdi. ■ 44 Pütün etiⱪadqilar dawamliⱪ jǝm bolup billǝ yaxap, barliⱪini ortaⱪ tutuxti.■

45 Ular mal-mülüklirini setip, pulini ⱨǝrkimning eⱨtiyajiƣa ⱪarap ⱨǝmmisigǝ tǝⱪsim ⱪilixatti. ■ 46 Ular ⱨǝr küni ibadǝthana ⱨoylisiƣa bir niyǝttǝ jǝm boluxatti, ɵy-ɵylǝrdǝ huxal-huramliⱪ wǝ aⱪ kɵngüllük bilǝn ortaⱪ ƣizalinixip, nanni oxtup yeyixip, □ 47 Hudaƣa mǝdⱨiyǝ oⱪuxatti; ular pütkül halayiⱪning izzitigǝ sazawǝr boldi. Rǝb ⱨǝr küni ⱪutⱪuzuluwatⱪanlarni jamaǝtkǝ ⱪoxatti.□  ■

3

Petrus bilǝn Yuⱨannaning tokur adǝmni saⱪaytixi

1 Bir küni ibadǝthanida dua ⱪilinidiƣan waⱪitta, yǝni qüxtin keyin saǝt üqtǝ, Petrus bilǝn Yuⱨannamu ibadǝthaniƣa qiⱪip barƣanidi.□ 2 Xu pǝyttǝ bir tuƣma tokur adǝmmu bu yǝrgǝ elip keliniwatⱪanidi. Ⱨǝr küni, kixilǝr uni ibadǝthaniƣa kirgǝnlǝrdin sǝdiⱪǝ tilisun dǝp, ibadǝthanidiki «Güzǝl dǝrwaza» aldiƣa ǝkelip ⱪoyatti.■ 3 U Petrus bilǝn Yuⱨannaning ibadǝthaniƣa kirip ketiwatⱪinini kɵrüp, ulardin sǝdiⱪǝ tilidi. 4 Petrus bilǝn Yuⱨanna uningƣa nǝzirini saldi. Petrus uningƣa:

— Bizgǝ ⱪara! — dedi.

5 U ulardin bir nǝrsǝ kütüp, kɵzlirini üzmǝy ⱪarap turatti. 6 Biraⱪ Petrus uningƣa:

— Mǝndǝ altun yaki kümüx yoⱪ; lekin ⱪolumda barini sanga berǝy. Nasarǝtlik Əysa Mǝsiⱨning nami bilǝn, ornungdin turup mang! — dewidi,■ 7  uni ong ⱪolidin tartip, yɵlǝp turƣuzdi. U adǝmning put wǝ oxuⱪ beƣixliri xuan küqlǝndürülüp, 8 ornidin dǝs turup mengixⱪa baxlidi. U mengip wǝ sǝkrǝp, Hudaƣa mǝdⱨiyǝ oⱪuƣan ⱨalda ular bilǝn billǝ ibadǝthana ⱨoylisiƣa kirdi. 9 Barliⱪ halayiⱪ uning mengip Hudaƣa mǝdⱨiyǝ oⱪuƣanliⱪini kɵrüp 10 uning ibadǝthanidiki «güzǝl dǝrwaza» aldida sǝdiⱪǝ tilǝp olturidiƣan ⱨeliⱪi adǝm ikǝnlikini tonup, uningda yüz bǝrginigǝ ⱨǝyranuⱨǝs bolup dang ⱪetip ⱪelixti.

Petrusning ibadǝthanida eytⱪan sɵzliri

11  Saⱪayƣan kixi Petrus bilǝn Yuⱨannaƣa qing esilip turuwalƣanda, ⱨǝyran boluxⱪan barliⱪ hǝlⱪ ularning yeniƣa ibadǝthanidiki «Sulayman pexaywini» degǝn yǝrgǝ yügürüp kelixti. 12 Bu ǝⱨwalni kɵrgǝn Petrus halayiⱪⱪa mundaⱪ dedi:

— I Israillar! Bu ixⱪa nemanqǝ ⱨǝyran bolisilǝr? Biz huddi ɵz küq-kudritimiz yaki ihlasmǝnlikimizgǝ tayinip bu adǝmni mangdurƣandǝk bizgǝ nemanqǝ tikilip ⱪaraysilǝr? 13 Əmǝliyǝttǝ bolsa, ata-bowilirimizning Hudasi, yǝni Ibraⱨim, Isⱨaⱪ wǝ Yaⱪupning Hudasi Ɵz hizmǝtkari bolƣan Əysani xan-xǝrǝp bilǝn uluƣliƣan. Biraⱪ silǝr bolsanglar uni rimliⱪlarƣa tutup bǝrdinglar; andin waliy Pilatus uni ⱪoyup berixni ⱨɵküm ⱪilƣandin keyin, silǝr Pilatusning aldida uningdin tenip rǝt ⱪilixtinglar. □  ■ 14 Mana silǝr Muⱪǝddǝs wǝ Ⱨǝⱪⱪaniy Bolƣuqidin tenip, uni rǝt ⱪilip Pilatustin uning orniƣa bir ⱪatilni ⱪoyup berixni tǝlǝp ⱪildinglar. ■ 15 Xundaⱪ ⱪilip, ⱨayatliⱪni barliⱪⱪa Kǝltürgüqini ɵltürdünglar! Biraⱪ Huda uni ɵlümdin tirildürdi, biz mana buningƣa guwaⱨqidurmiz. □  ■ 16 Mana uning namiƣa ⱪilƣan etiⱪad arⱪiliⱪ, uning nami silǝr kɵrüwatⱪan wǝ tonuydiƣan bu adǝmgǝ dǝrman kirgüzdi; uning arⱪiliⱪ bolƣan etiⱪad u kixini kɵz aldinglarda sǝllimaza saⱪ-salamǝt ⱪildi.

17 Əmdi ⱪerindaxlar, silǝrning wǝ xuningdǝk silǝrning baxliⱪliringlarningmu bu ixni ƣǝplǝttǝ ⱪilƣanliⱪinglarni bilimǝn. 18 Lekin Huda barliⱪ pǝyƣǝmbǝrlǝrning aƣzi bilǝn aldin’ala jakarliƣanlirini, yǝni uning Mǝsiⱨining azab-oⱪubǝt tartidiƣanliⱪini xu yol bilǝn ǝmǝlgǝ axurdi. ■ 19 Xuning üqün gunaⱨinglarning ɵqürüwetilixi üqün ⱨazir towa ⱪilip yolliringlardin burulunglar! Xundaⱪ ⱪilƣanda, insanlarning jenini yengilanduridiƣan pǝsil-künlǝr Pǝrwǝrdigarning ⱨuzuridin qiⱪip kelidu ■ 20 wǝ u silǝr üqün aldin tiklǝngǝn Mǝsiⱨ, yǝni Əysani ⱪexinglarƣa ⱪaytidin ǝwǝtidu. 21 Ⱨazirqǝ bolsa, Hudaning dǝslǝptiki zamanlardin tartip muⱪǝddǝs pǝyƣǝmbǝrlirining aƣzi bilǝn eytⱪinidǝk, ⱨǝmmǝ mǝwjudatlar yengilinidiƣan waⱪit kǝlmigüqǝ, ǝrxlǝr uni ⱪobul ⱪilip, uningƣa makan bolidu. 22 Musa dǝrwǝⱪǝ mundaⱪ degǝnidi: — «Pǝrwǝrdigar Hudayinglar ɵz ⱪerindaxliringlar arisidin manga ohxax bir pǝyƣǝmbǝr turƣuzidu. Uning silǝrgǝ eytⱪan barliⱪ sɵzlirini anglap, uningƣa toluⱪ itaǝt ⱪilixinglar kerǝk! ■ 23 Qünki bu pǝyƣǝmbǝrning sɵzini anglimaydiƣanlarning ⱨǝrbiri hǝlⱪ ⱪataridin üzüp taxlinidu».□

24 Dǝrwǝⱪǝ, Samuil pǝyƣǝmbǝr wǝ uningdin keyin kelip bexarǝtlǝrni yǝtküzgǝn pǝyƣǝmbǝrlǝrning ⱨǝmmisi bu künlǝr toƣrisida aldin eytⱪan. 25 Silǝr bu pǝyƣǝmbǝrlǝrning pǝrzǝntlirisilǝr wǝ Huda ata-bowanglar bilǝn tüzgǝn ǝⱨdining pǝrzǝntliridursilǝr — bu ǝⱨdǝ boyiqǝ Huda Ibraⱨimƣa: «Sening nǝsling arⱪiliⱪ yǝr yüzidiki barliⱪ ailǝ-jǝmǝtlǝrgǝ bǝht-bǝrikǝt ata ⱪilinidu» dǝp wǝdǝ bǝrgǝn. ■ 26 Xunga Huda ⱨǝrbiringlarni ɵz rǝzillikliringlardin ⱪayturup, silǝrgǝ bǝht-bǝrikǝt ata ⱪilix üqün, hizmǝtkari Əysani turƣuzup, uni awwal silǝrgǝ ǝwǝtti.□

4

Petrus bilǝn Yuⱨannaning aliy kengǝxmidǝ soraⱪ ⱪilinixi

1 Petrus bilǝn Yuⱨanna halayiⱪⱪa gǝp ⱪiliwatⱪanda, kaⱨinlar, ibadǝthana ⱪarawullirining baxliⱪi wǝ Saduⱪiylar ularning yeniƣa kelip ⱪaldi.□ 2 Ular rosullarning halayiⱪⱪa tǝlim berixi, jümlidin «Əysaning wasitisi bilǝn ɵlgǝnlǝr tirildürülidu» dǝp jakarliƣini üqün intayin ǝsǝbiylǝxti .□ 3 Ular ularni tutⱪun ⱪilip, ǝtisigiqǝ türmigǝ solap ⱪoydi, qünki kǝq kirip ⱪalƣanidi.□ 4 Lekin jar ⱪilinƣan sɵz-kalamni angliƣanlarning kɵpi etiⱪad ⱪildi; xuning bilǝn etiⱪad ⱪilƣan ǝrlǝrning sanila bǝx mingƣa yǝtti.

5 Ətisi, Yǝⱨudiylarning kengǝxmisidiki baxliⱪlar, aⱪsaⱪallar wǝ Tǝwrat ustazliri Yerusalemda toplandi. 6 Ularning arisida bax kaⱨin Annas, Ⱪayafas, Yuⱨanna, Iskǝndǝr wǝ bax kaⱨinning baxⱪa jǝmǝtidikilǝr bar idi. 7 Ular Petrus bilǝn Yuⱨannani arisiƣa turƣuzup:

— Silǝr bu ixni ⱪaysi küq-ⱪudrǝtkǝ tayinip yaki kimning nami bilǝn ⱪildinglar? — dǝp soridi.■

8 Petrus Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa toldurulƣan ⱨalda ularƣa mundaⱪ dedi:

Hǝlⱪning ⱨɵkümranliri wǝ Israilning aⱪsaⱪalliri! 9 Əgǝr biz bügün bu tokur adǝmgǝ kɵrsǝtkǝn yahxi ǝmǝl ⱨǝm uning ⱪandaⱪ saⱪaytilƣanliⱪi sǝwǝblik soraⱪⱪa tartilƣan bolsaⱪ, 10 silǝr wǝ pütkül Israil hǝlⱪi xuni bilsunki, silǝr krestligǝn, ǝmma Huda ɵlümdin tirildürgǝn Nasarǝtlik Əysa Mǝsiⱨning nami bilǝn, uning küq-ⱪudriti arⱪiliⱪ bu kixi muxu yǝrdǝ aldinglarda pütünlǝy saⱪ-salamǝt turidu!

11 Bu Əysa bolsa, muⱪǝddǝs yazmilarda pütülgǝndǝk, dǝl silǝr tamqilar etibarsiz dǝp taxliwǝtkǝn, biraⱪ burjǝk texi bolup tiklǝngǝn taxtur. □  ■ 12 Uningdin baxⱪa ⱨeqkimdǝ nijatliⱪ yoⱪ, qünki pütkül asman astida insanlar arisiƣa tǝⱪdim ⱪilinƣan, Əysadin baxⱪa bizni ⱪutⱪuzidiƣan ⱨeqⱪandaⱪ bir nam yoⱪtur.■

13 Petrus bilǝn Yuⱨannaning bu jüritini kɵrgǝn ⱨɵkümranlar ularning oⱪumiƣan adǝttiki adǝmlǝrdin ikǝnlikini bilip, ⱨǝyran boluxti; ularning burun Əysa bilǝn billǝ bolƣanliⱪinimu bildi. □ 14 Uning üstigǝ, saⱪayƣan ⱨeliⱪi adǝmning ularning yenida turuwatⱪanliⱪini kɵrüp, ular ⱨeqⱪandaⱪ gǝp yanduralmidi. 15 Xuning bilǝn ⱨɵkümranlar ularni kengǝxmidin qiⱪixⱪa buyrudi. Andin bir-biri bilǝn mǝsliⱨǝtlixip:

16 — Bularni ⱪandaⱪ ⱪilimiz? Qünki ularning wasitisi bilǝn heli kɵrünǝrlik mɵjizilik bir alamǝt yüz bǝrgǝnliki pütkül Yerusalemdikilǝrgǝ ayan boldi wǝ biz uni inkar ⱪilixⱪa amalsizmiz. ■ 17 Lekin bu ixning hǝlⱪ iqidǝ tehimu kǝng yeyilip kǝtmǝsliki üqün, ularƣa bundin keyin bu adǝmning namida ⱨeqkimgǝ ⱨeqnemǝ demǝslikkǝ agaⱨ-tǝⱨdit salayli! — deyixti.

18 Xuning bilǝn ularni qaⱪirtip, bundin keyin Əysaning namida ⱨeq sɵzlimǝslik yaki tǝlim bǝrmǝslikni ⱪǝt’iy buyrudi. 19 Lekin Petrus bilǝn Yuⱨanna:

— Hudaning aldida silǝrgǝ itaǝt ⱪilix toƣrimu yaki Hudaƣimu, buningƣa ɵzünglar bir nemǝ dǝnglar! ■ 20 Əmma biz bolsaⱪ, kɵrgǝn wǝ angliƣanlirimizni eytmay turalmaymiz! — dǝp jawab bǝrdi.

21  Ⱨɵkümranlar bolsa halayiⱪtin ⱪorⱪup, ularni jazalaxⱪa layiⱪ sǝwǝb tapalmay, ularƣa tehimu tǝⱨdit selip, ⱪoyup bǝrdi. Qünki halayiⱪ bolƣan wǝⱪǝ tüpǝylidin Hudani uluƣliƣanidi. ■ 22 Qünki bu saⱪaytilix mɵjizilik alamiti kɵrsitilgǝn kixining yexi ⱪiriⱪtin axⱪanidi.

Jamaǝtning bir ⱪǝlbdǝ, bir roⱨta dua ⱪilixi

23 Ular ⱪoyup berilgǝndin keyin, ɵz ⱨǝmraⱨlirining yeniƣa ⱪaytip kelip, bax kaⱨinlar wǝ aⱪsaⱪallarning ⱪilƣan sɵzlirini baxtin-ahir kɵpqilikkǝ uⱪturdi. □  ■ 24 Ular buni angliƣanda, awazini bir niyǝt bir dil bilǝn Hudaƣa kɵtürüp mundaⱪ nida ⱪildi:

— I Igimiz, Sǝn asman-zemin, dengiz-okyanlarni wǝ ulardiki barliⱪ mǝwjudatlarni yaratⱪan Hudadursǝn. ■ 25 Sǝn Muⱪǝddǝs Roⱨ bilǝn hizmǝtkaring bolƣan Dawutning aƣzi arⱪiliⱪ mundaⱪ degǝnƣu:

«Əllǝr nemixⱪa quⱪan salidu?

Nemǝ üqün bikardin-bikar suyiⱪǝst oylaydu?□  ■

26 Dunyadiki padixaⱨlar sǝp tartip,

Əmǝldarlar yiƣilixip,

Pǝrwǝrdigar wǝ Uning Mǝsiⱨi bilǝn ⱪarxilixⱪa jǝm boluxti».□  ■

27 — Qünki dǝrwǝⱪǝ dǝl bu xǝⱨǝrdǝ Ⱨerod ⱨǝm Pontius Pilatus, yat ǝlliklǝr ⱨǝm Israil hǝlⱪliri birlixip, Sǝn mǝsiⱨligǝn muⱪǝddǝs hizmǝtkaring Əysaƣa ⱪarxi qiⱪip toplanƣanidi, ■ 28 xuning bilǝn küq-ⱪudriting wǝ iradǝng boyiqǝ Sǝn burunla nemining ǝmǝlgǝ axuruluxini bekitkǝn bolsang, ular xularni ⱪilƣan. □

29 Əmdi i Pǝrwǝrdigar, ularning seliwatⱪan tǝⱨditlirini kɵrgǝysǝn, ⱪulliringni sɵz-kalamingni toluⱪ yürǝklik bilǝn sɵzlǝp yǝtküzidiƣan ⱪilƣaysǝn; 30  kesǝllǝrni saⱪaytixⱪa ⱪolungni uzitip, muⱪǝddǝs hizmǝtkaring Əysaning namida mɵjizilik alamǝtlǝr wǝ karamǝtlǝrni yaratⱪaysǝn.■

31 Ularning duasi ayaƣlaxⱪanda, ular turƣan yǝr tǝwrinip kǝtti. Ular ⱨǝmmisi Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa toldurulup, Hudaning sɵz-kalamini yürǝklik sɵzlǝp yǝtküzüxkǝ baxlidi.■

Etiⱪadqilarning pul-mallirini ortaⱪ ⱪilixi

32 Top-top etiⱪadqilar bir jan-bir dil, bir mǝⱪsǝttǝ idi. Ⱨeqkim ɵzigǝ tǝǝlluⱪ pul-melini «ɵzümning» demǝytti, bǝlki ⱨǝmmisigǝ ortaⱪ idi. ■ 33 Rosullar zor küq-ⱪudrǝt bilǝn Rǝb Əysaning tirilgǝnlikigǝ guwaⱨliⱪ berǝtti. Hudaning zor meⱨri-xǝpⱪiti ularning ⱨǝmmisining üstigǝ ⱪondi. 34 Ularning arisidikilǝrning ⱨeqnemigǝ ⱨajiti qüxmǝytti. Qünki yǝr-zemin, ɵy-jay igidarliri bolƣanlar ularni setip, pulini elip kelip 35 rosullarning ayiƣi aldiƣa ⱪoyatti; andin ⱨǝrkimning eⱨtiyajiƣa ⱪarap tǝⱪsim ⱪilinatti.■

36 Ularning iqidǝ Lawiy ⱪǝbilisidin bolƣan, Siprusta tuƣulƣan Yüsüp isimlik birsi bar idi (rosullar uni Barnabas, yǝni «Riƣbǝtlǝndürgüqi oƣul bala» dǝp atiƣan); □ 37 uningmu bir parqǝ etizi bar idi; u xu yolda uni setip, pulini elip rosullarning ayiƣi aldiƣa tapxurdi.

5

Ananiya bilǝn Safira

1 Əmdi Ananiyas isimlik yǝnǝ bir adǝmmu ayali Safira bilǝn bir parqǝ yerini satti.□ 2 Ananiyas pulning bir ⱪismini ɵzigǝ ⱪaldurdi, yǝni bir ⱪismini elip kelip, rosullarning ayiƣi aldiƣa ⱪoydi. Ayalimu buningdin toluⱪ hǝwǝrdar idi.□

3 Biraⱪ Petrus uningƣa:

— Ananiyas, nemixⱪa ⱪǝlbingni Xǝytanning ilkigǝ tapxurup, Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa yalƣan eytip, yǝr satⱪan pulning bir ⱪismini ɵzünggǝ ⱪaldurdung?□ 4 Yǝr setilmiƣanda, seningki ǝmǝsmidi? Setilƣandin keyin, pulmu ɵz ihtiyaringda bolmamti? Xundaⱪ turuⱪluⱪ, nemixⱪa ⱪǝlbingdǝ bu ixni niyǝt ⱪilding? Sǝn insanlarƣa ǝmǝs, bǝlki Hudaƣa yalƣan eytting! — dedi.

5 Ananiyas bu sɵzlǝrni angliƣan ⱨaman yiⱪilip jan üzdi. Bu ixni angliƣuqilarni ⱪattiⱪ ⱪorⱪunq basti. 6 Əmdi yax yigitlǝr ornidin turup jǝsǝtni kepǝnlǝp, sirtⱪa apirip dǝpnǝ ⱪildi.

7 Tǝhminǝn üq saǝttin keyin, Ananiyasning ayali kirip kǝldi; biraⱪ u bolƣan wǝⱪǝdin hǝwǝrsiz idi. 8 Petrus uningdin:

— Manga eytⱪin, silǝr yǝrni muxu pulƣa sattinglarmu? — dǝp soridi.

— Xundaⱪ, muxunqilik pulƣa sattuⱪ, — dǝp jawab bǝrdi u.

9 Petrus:

— Silǝr nemǝ üqün Muⱪǝddǝs Roⱨni sinaxⱪa til biriktürdünglar? Ⱪara, eringni dǝpnǝ ⱪilip kǝlgǝnlǝrning putliri ixik tüwidǝ turidu, ular senimu ǝketidu! — dedi.

10 Umu xuan uning ayaƣliri aldiƣa yiⱪilip, jan bǝrdi. Ⱨeliⱪi yax yigitlǝr kirip, uning ɵlgǝnlikini kɵrdi; ular unimu elip berip erining yeniƣa dǝpnǝ ⱪildi. 11 Pütün jamaǝtni, xundaⱪla bu ixni angliƣanlarning ⱨǝrbirini ⱪattiⱪ ⱪorⱪunq basti.

Rosullar kɵrsǝtkǝn mɵjizilǝr

12 Rosullarning ⱪoli arⱪiliⱪ hǝlⱪ iqidǝ nurƣun mɵjizilik alamǝtlǝr wǝ karamǝtlǝr kɵrsitildi. (Barliⱪ etiⱪadqilar bir niyǝttǝ bolup ibadǝthanidiki «Sulayman pexaywini»da daim jǝm bolatti. ■ 13 Biraⱪ baxⱪa kixilǝr ularƣa ⱪoxuluxⱪa jür’ǝt ⱪilalmaytti; ǝmma halayiⱪ ularni intayin ⱨɵrmǝtlǝytti. 14 Xundaⱪtimu, etiⱪad ⱪilƣuqilar barƣanseri kɵpiyip, ⱨǝm ǝrlǝr ⱨǝm ayallar top-top bolup Rǝbgǝ ⱪoxulƣili turdi). 15 Xuning bilǝn kixilǝr ⱨǝtta Petrus ɵtüp ketiwatⱪanda ⱨeqbolmiƣanda uning sayisi bolsimu üstigǝ qüxsun dǝp, kesǝllǝrni koqilarƣa elip qiⱪip kɵrpǝ wǝ zǝmbillǝrgǝ yatⱪuzup ⱪoyatti.

16 Yǝnǝ top-top kixilǝr Yerusalem ǝtrapidiki xǝⱨǝr-yezilardin kesǝllǝrni wǝ napak roⱨlar qaplixiwalƣan kixilǝrni elip kelǝtti. Ularning ⱨǝmmisi saⱪiyip ⱪaytixatti.■

Rosullarning ziyankǝxlikkǝ uqrixi

17 Bax kaⱨin wǝ uning tǝrǝpdarliri, yǝni Saduⱪiy mǝzⱨǝpidikilǝr ⱪozƣilip bu ixlarƣa ƣǝzǝplinip, 18 rosullarni tutⱪun ⱪilip, ⱪamaⱪhaniƣa ⱪamidi. □ 19 Lekin xu keqǝ, Rǝbning bir pǝrixtisi ⱪamaⱪhanining dǝrwazilirini eqip, rosullarni elip qiⱪip, ularƣa:■

20 — Silǝr ibadǝthana ⱨoylisiƣa kirip, halayiⱪⱪa bu ⱨayatliⱪ toƣrisidiki ⱨǝmmǝ sɵzlǝrni jakarlanglar — dǝp tapilidi.

21 Rosullar bu sɵzni anglap, tang atⱪanda ibadǝthana ⱨoylisiƣa kirip, kixilǝrgǝ tǝlim berixkǝ baxlidi.

Bax kaⱨin wǝ uning tǝrǝpdarliri kǝlgǝndǝ, aliy kengǝxmidikilǝr wǝ Israillarning barliⱪ aⱪsaⱪallirini jǝm boluxⱪa qaⱪirdi. Andin rosullarni elip kǝlsun dǝp ⱪamaⱪhaniƣa adǝm ǝwǝtti. 22 Lekin sipaⱨlar zindanƣa yetip barƣanda, rosullarning u yǝrdǝ yoⱪluⱪini bayⱪap ⱪaytip berip, kengǝxmidikilǝrgǝ:

23 — Biz barsaⱪ, zindan mǝⱨkǝm taⱪaⱪliⱪ turuptu, ⱪarawullarmu dǝrwazilirida kɵzǝttǝ turuptu. Lekin dǝrwazilarni eqip ⱪarisaⱪ, iqidǝ birmu adǝm yoⱪ! — dǝp mǝlumat bǝrdi.

24 Bu hǝwǝrni angliƣan ibadǝthanidiki mǝs’ul kaⱨin ⱨǝm ⱪarawullarning baxliⱪi wǝ bax kaⱨinlar: — «Əmdi bu ix zadi ⱪandaⱪ bolup ketǝr?» deyixip alaⱪzadilikkǝ qɵmdi. 25 Dǝl xu qaƣda, bir kixi kirip:

— Ⱪaranglar, silǝr zindanƣa ⱪamiƣan adǝmlǝr ibadǝthana ⱨoylisida turup halayiⱪⱪa tǝlim beriwatidiƣu! — dǝp hǝwǝr ⱪildi.

26 Buning bilǝn, ⱨeliⱪi ⱪarawullar baxliⱪi sipaⱨlirini baxlap berip, rosullarni elip kǝldi. Biraⱪ ular halayiⱪ bizni qalma-kesǝk ⱪilixi mumkin dǝp ⱪorⱪup, ularƣa zorluⱪ ixlǝtmidi.■

27 Ular rosullarni elip kǝlgǝndin keyin, ularni kengǝxmidikilǝr aldida turƣuzdi. Bax kaⱨin ularni soraⱪ ⱪilip:

28 — Biz ǝsli silǝrni bu namda kixilǝrgǝ tǝlim bǝrmǝnglar, dǝp ⱪattiⱪ agaⱨlandurƣaniduⱪ. Lekin mana, silǝr yǝnǝ xu tǝliminglar bilǝn pütkül Yerusalemni ⱪaplidinglar ⱨǝmdǝ bu kixining ⱪan ⱪǝrzini bizgǝ artmaⱪqi boluwatisilǝr! — dedi.□  ■

29 Lekin Petrus wǝ baxⱪa rosullar jawab berip mundaⱪ dedi:

— Insanƣa ǝmǝs, Hudaƣa itaǝt ⱪilix kerǝk! ■ 30 Silǝr tutup yaƣaqⱪa esip ɵltürgǝn Əysani, ata-bowimizning Hudasi tirildürdi. □  ■ 31 Huda Israil hǝlⱪini towa ⱪilixⱪa wǝ gunaⱨlirining kǝqürülixikǝ muyǝssǝr ⱪilix üqün, uni uluƣlap Yetǝkqi ⱨǝm Ⱪutⱪuzƣuqi süpitidǝ Ɵzining ong yeniƣa kɵtürüp olturƣuzdi. ■ 32 Biz bu ixlarƣa guwaⱨqilarmiz; xundaⱪla Huda Ɵzigǝ itaǝt ⱪilƣuqilarƣa ata ⱪilƣan Muⱪǝddǝs Roⱨmu bu ixlarƣa guwaⱨqidur.■

33 Ular bu sɵzlǝrni anglap ⱪǝlbigǝ sanjilƣandǝk bolup rosullarni ɵltürüxkǝ mǝsliⱨǝtlǝxti. 34 Lekin kengǝxmǝ iqidǝ pütün hǝlⱪning ⱨɵrmitigǝ sazawǝr bolƣan Pǝrisiy mǝzⱨipidiki Gamaliyǝl isimlik bir Tǝwrat ɵlimasi bar idi. U ornidin turup:

— Ularni birdǝm sirtⱪa qiⱪirip turunglar, — dǝp buyrudi.

35 Andin u kengǝxmidikilǝrgǝ mundaⱪ dedi:

— Əy Israillar, silǝr bu kixilǝrni bir tǝrǝp ⱪilixta ɵzünglarƣa eⱨtiyat ⱪilinglar! 36 Ilgiri, ⱨeliⱪi Tǝwdas isimlik ɵzini qong tutup otturiƣa qiⱪⱪanidi. Uningƣa tǝhminǝn tɵt yüz adǝm ⱪoxuldi. Biraⱪ u ɵzi ɵltürüldi wǝ barliⱪ ǝgǝxküqiliri tarⱪilip ketip, uning  ixi yoⱪⱪa qiⱪti. □  ■ 37 Andin keyin nopus tizimlax künliridǝ, Galiliyǝlik Yǝⱨudamu bax kɵtürüp qiⱪip, bir top kixini toplap ɵzigǝ ǝgǝxtürgǝn. Umu yoⱪitilip, barliⱪ ǝgǝxküqilirimu tarⱪitiwetilgǝn. 38 Əmdi silǝrgǝ nǝsiⱨitim xuki: Bu kixilǝr bilǝn karinglar bolmisun! Ularni ihtiyariƣa ⱪoyup beringlar. Qünki ǝgǝr bu eⱪim yaki bu ix pǝⱪǝt insandin kǝlgǝn bolsa, jǝzmǝn yoⱪⱪa qiⱪidu. ■ 39 Lekin ǝgǝr Hudadin bolsa, silǝr ularni yoⱪitalmaysilǝr! Ⱨǝtta ɵzünglar Hudaƣa ⱨujum ⱪilƣuqilar bolup qiⱪisilǝr! ■

40 Aliy kengǝxmidikikilǝr nǝsiⱨǝtni ⱪobul ⱪildi; ular rosullarni qaⱪirtip kirip, ularni ⱪamqilitip, ularƣa ⱨǝrgiz Əysaning namida sɵzlimǝslikni agaⱨlandurdi. Andin ularni ⱪoyup bǝrdi. 41 Rosullar ǝmdi kengǝxmining otturisidin qiⱪip, ɵzlirining mubarǝk nam üqün horluⱪ azabi qekixkǝ layiⱪ kɵrülgǝnlikidin xadlandi. □  ■ 42 Ular yǝnila ⱨǝr küni ibadǝthana ⱨoylisida wǝ ɵymu-ɵy berip tǝlim berixtin wǝ «Əysa — Mǝsiⱨdur!» degǝn hux hǝwǝrni jakarlaxtin ⱨeq tohtimidi.□

6

Jamaǝtning ǝmǝliy hizmǝtlirigǝ tallanƣan yǝttǝ kixi

1 Xu künlǝrdǝ, muhlislarning sani barƣanseri kɵpiyip, grekqǝ sɵzlǝydiƣan Yǝⱨudiylar yǝrlik ibraniy ⱪerindaxlarƣa: — Kündilik ozuⱪ-tülük tǝⱪsim ⱪilinixta arimizdiki tul ayallar etibarƣa elinmidi, dǝp naraziliⱪ bildürüxti.□ 2 Xunga, on ikkiylǝn pütkül muhlislarni qaⱪirip yiƣip, ularƣa mundaⱪ dedi:

— Bizning Hudaning sɵz-kalamini yǝtküzüx hizmitini taxlap ⱪoyup, ozuⱪ-tülük tǝⱪsim ⱪilix bilǝn bolup ketiximiz toƣra bolmaydu.□  ■ 3 Xuning üqün, i ⱪerindaxlar, aranglardiki nam-abruyi bar, Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa wǝ danaliⱪⱪa tolƣan yǝttǝ kixini ilƣap tallanglar, wǝ biz ularni bu ixⱪa mǝs’ul ⱪilimiz.■ 4 Biz bolsaⱪ, ɵzimizni dua ⱪilix wǝ sɵz-kalamning hizmitidǝ boluxⱪa beƣixlaymiz.

5 Bu mǝsliⱨǝt halayiⱪning ⱨǝmmisini hux ⱪildi. Xuning bilǝn ular iman-ixǝnqkǝ wǝ roⱨⱪa tolƣan Istipan isimlik bir adǝmni tallidi, wǝ yǝnǝ Filip, Prokorus, Nikanor, Timon, Parmenas ⱨǝmdǝ burun Tǝwrat etiⱪadiƣa kirgǝn Antakyaliⱪ Nikolasni tallap,■ 6 ularni rosullarning aldiƣa elip qiⱪti. Rosullar ularning bu hizmǝtni ⱪilixi üqün ⱪollirini ularning üstigǝ tǝgküzüp turup, dua ⱪilixti.□  ■

7 Wǝ Hudaning sɵz-kalami dawamliⱪ tarⱪaldi; Yerusalemdiki muhlislarning sanimu barƣanseri zor dǝrijidǝ kɵpǝydi. Nurƣun kaⱨinlarmu Mǝsiⱨ etiⱪadiƣa itaǝt ⱪilixⱪa kirixiwatatti.□  ■

Istipanning tutⱪun ⱪilinixi

8 Wǝ Istipan Hudaning meⱨir-xǝpⱪiti wǝ küq-ⱪudritigǝ tolƣan bolup, hǝlⱪ iqidǝ karamǝtlǝr wǝ zor mɵjizilik alamǝtlǝrni kɵrsǝtti. 9 Biraⱪ «Ⱪulluⱪtin qiⱪⱪan ⱨɵrlǝr» dǝp atalƣan sinagogtiki bǝzilǝr, yǝni Kurini wǝ Iskǝndǝriyǝ xǝⱨǝrliri wǝ Kilikiyǝ ⱨǝm Asiya ɵlkiliridin kǝlgǝn bǝzi Yǝⱨudiylar Istipanƣa ⱪarxi qiⱪip, uning bilǝn munazirǝ ⱪilixⱪa baxlidi. 10 Lekin ular u sɵz ⱪilƣanda uningda bolƣan danaliⱪ wǝ roⱨⱪa taⱪabil turuxⱪa amalsiz ⱪaldi. ■ 11 Buning bilǝn ular bǝzi adǝmlǝrning aƣzini maylap:

— Biz bu adǝmning Musa wǝ Hudaƣa ⱪarita kupurluⱪ sɵzligǝnlikini angliduⱪ, — degǝnni ularning aƣziƣa saldi.■

12 Ular muxundaⱪ ⱪilip halayiⱪni, aⱪsaⱪallarni wǝ Tǝwrat ustazlirini ⱪutratti; andin Istipanning aldini tosup uni tutⱪun ⱪilip, aliy kengǝxmigǝ elip bardi. 13 Ular sahta guwaⱨqilarni otturiƣa qiⱪirip mundaⱪ degüzdi:

— Bu adǝm bu muⱪǝddǝs jayƣa wǝ Tǝwrat ⱪanuniƣa ⱪarxi sɵzlǝrni ⱪilixtin tohtimaydu. □ 14 Qünki biz uning ⱨeliⱪi Nasarǝtlik Əysa toƣruluⱪ: «U bu jayni wǝyran ⱪilidu wǝ Musa pǝyƣǝmbǝr bizgǝ tapxurƣan ǝn’ǝniwi ⱪaidǝ-yosunlirimizni ɵzgǝrtidu!» degǝnlikini angliduⱪ.□

15 Kengǝxmidǝ olturƣanlarning ⱨǝmmisi Istipanƣa kɵz tikip ⱪariƣinida, uning qirayining pǝrixtiningkidǝk parⱪiraⱪ ikǝnlikini kɵrdi.

7

Istipanning guwaⱨliⱪi

1 Bax kaⱨin Istipandin:

— Bularning eytⱪanliri rastmu? — dǝp soridi.

2 Istipan mundaⱪ jawab bǝrdi:

— Ⱪerindaxlar wǝ ata-bowilar, sɵzümgǝ ⱪulaⱪ selinglar! Atimiz Ibraⱨim tehi Mesopotamiyǝ rayonida turuwatⱪanda, yǝni Ⱨaran xǝⱨirigǝ kɵqüp makanlixixtin ilgiri, xan-xǝrǝpning Igisi Huda uningƣa ayan bolup: 3 «Sǝn ɵz yurtung wǝ uruⱪ-jǝmǝtingdin ayrilip qiⱪip, Mǝn sanga kɵrsitidiƣan zeminƣa barƣin» degǝnidi.■ 4 Buning bilǝn u Kaldiylǝrning zeminini taxlap, Ⱨaran xǝⱨirigǝ berip olturaⱪlaxti. Atisi ɵlgǝndin keyin, Huda uni bu zeminƣa, yǝni silǝr ⱨazir turuwatⱪan zeminƣa yɵtkǝp kǝldi.□ 5 U waⱪitta, Huda uningƣa bu zemindin miras bǝrmidi, ⱨǝtta uningⱪa tǝwǝ put ⱪoyƣudǝkmu bir yǝr bǝrmigǝnidi. Gǝrqǝ u tehiqǝ pǝrzǝnt kɵrmigǝn bolsimu, Huda bu zeminni uningƣa wǝ uning nǝsligǝ igiliki bolux üqün berixkǝ wǝdǝ ⱪildi.■ 6 Andin Huda uningƣa mundaⱪ dedi: «Sening nǝsilliring yaⱪa yurtta musapir bolup turidu, xu yurttikilǝr ularni ⱪul ⱪilip tɵt yüz yil horlaydu.■ 7 Biraⱪ ularni ⱪulluⱪⱪa salƣan ǝlni jazalaymǝn», dedi Huda, «wǝ uningdin keyin, nǝsilliring u yǝrdin qiⱪip, bu yǝrdǝ Mening ibadǝt-hizmitimdǝ bolidu».□  ■

8 Keyin Huda Ibraⱨim bilǝn bǝlgisi hǝtnǝ bolƣan ǝⱨdini tüzgǝn, xuning bilǝn Isⱨaⱪ uningdin tɵrǝldi; Ibraⱨim uni sǝkkizinqi küni hǝtnǝ ⱪildi; xundaⱪ ⱪilip Isⱨaⱪtin Yaⱪup tɵrǝldi, Yaⱪuptin on ikki «ⱪǝbilǝ atisi» tɵrǝldi.□  ■

9 Keyin, «ⱪǝbilǝ atiliri» inisi Yüsüpkǝ ⱨǝsǝt ⱪilip, uni Misirƣa ⱪulluⱪⱪa setiwǝtti. Lekin Huda uning bilǝn billǝ bolup, □  ■ 10 uni barliⱪ jǝbir-japalardin ⱪutⱪuzup, uni Misir padixaⱨi Pirǝwnning nǝziridǝ iltipatⱪa igǝ ⱪilip, uningƣa danixmǝnlik ata ⱪildi. Padixaⱨ uni Misirƣa bax wǝzir, ordisiƣa bax ƣojidar ⱪildi. ■ 11 Keyin, eƣir aqarqiliⱪ pütkül Misir wǝ Ⱪanaan yǝrlirini besip, zor ⱪiyinqiliⱪ boldi. Ata-bowilirimiz ozuⱪ-tülük tapalmidi. ■ 12 Yaⱪup ǝmdi Misirda axliⱪ barliⱪini angliƣan bolup, oƣullirini, yǝni ata-bowilirimizni u yǝrgǝ birinqi ⱪetim ǝwǝtti. □  ■ 13 Ikkinqi ⱪetim barƣanda, Yüsüp akiliriƣa ɵzini axkarilidi. Xuning bilǝn Yüsüpning jǝmǝtidikilǝr Pirǝwn padixaⱨⱪa mǝlum boldi. □  ■ 14 Andin Yüsüp atisi Yaⱪupning aldiƣa hǝwǝr yǝtküzüp, uni pütün ailǝ-jǝmǝti bilǝn, jǝmiy yǝtmix bǝx kixini Misirƣa ɵzigǝ qaⱪirdi. □ 15 Xuning bilǝn Yaⱪup Misirƣa qüxti wǝ xu yǝrdǝ ɵldi; keyin uningdin bolƣan ata-bowilirimizmu xu yǝrdǝ ɵldi. ■ 16 Ularning jǝsǝtliri keyin Xǝkǝm xǝⱨirigǝ ⱪayturulup, Ibraⱨim burun Ⱨamorning oƣulliridin mǝlum pulƣa setiwalƣan, Xǝkǝmdiki bir yǝrlikkǝ ⱪoyuldi.□  ■

17 Lekin Huda Ibraⱨimƣa ǝsli ⱪilƣan wǝdining waⱪti yeⱪinlaxⱪanda, Misirda turuwatⱪan Israil hǝlⱪining nopusi heli kɵpǝygǝnidi. □  ■ 18 U waⱪitta, Yüsüptin hǝwiri bolmiƣan yengi bir padixaⱨ Misirda tǝhtkǝ qiⱪti. ■ 19 Bu padixaⱨ ⱪowmimizƣa ⱨiylǝ-mikirlǝr bilǝn muamilǝ ⱪilip, ata-bowilirimizni ezip horlidi, ⱨǝtta ularni ɵz bowaⱪlirini ⱨayat ⱪaldurmasliⱪi üqün taxliwetixkǝ mǝjbur ⱪildi. 20 Musa mana xu qaƣlarda tuƣulƣanidi. U Hudaning aldida alaⱨidǝ yeⱪimliⱪ bala bolup, atisining ɵyidǝ üq ay beⱪildi. □  ■ 21 Keyin u sirtⱪa ⱪoyup ⱪoyulƣanda, Pirǝwnning ⱪizi uni sudin elip, ɵz oƣli ⱪilip qong ⱪildi. □ 22 Musa Misirliⱪlarning barliⱪ bilim-ⱨekmiti bilǝn tǝrbiyilinip, sɵzdǝ wǝ ǝmǝldǝ intayin ⱪabiliyǝtlik adǝm bolup qiⱪti.

23 Lekin uning tuƣulƣiniƣa ⱪiriⱪ yil toxⱪanda, ɵz ⱪerindaxliri bolƣan Israillarning ⱨaliƣa yetix niyitigǝ kǝldi. □  ■ 24 U ulardin birining uwal ⱪilinip bozǝk ⱪiliniwatⱪanliⱪini kɵrüp, uni ⱪoƣdap, harlanƣan kixi üqün intiⱪam elip harliƣuqi Misirliⱪni ɵltürdi. 25 Qünki u ɵz ⱪerindaxlirini: — Huda mening ⱪolum arⱪiliⱪ bizgǝ ⱪutⱪuzux yolini aqⱪan dǝp qüxinidiƣu, dǝp oyliƣanidi. Lekin ular buni qüxǝnmidi. 26 Ətisi, Musa ularning arisidiki bir urux-jedǝlni kɵrüp, arisiƣa kirip yaraxturmaⱪqi bolup: Silǝr ⱪerindax turup, nemixⱪa bir-biringlarƣa yolsizliⱪ ⱪiliwatisilǝr? — dedi.

27 Biraⱪ ⱪerindixini yolsiz bozǝk ⱪilƣan kixi uni qǝtkǝ ittiriwetip: — Kim seni bizgǝ bax ⱨǝm soraⱪqi bolsun dǝptu?! ■ 28 Menimu tünügünki Misirliⱪni ɵltürgǝndǝk ɵltürmǝkqimusǝn? — dedi. ■ 29 Musa bu sɵzni anglap ⱪorⱪup, Misirdin ⱪeqip Midiyan zeminiƣa berip, u yǝrdǝ musapir bolup turup ⱪaldi. U xu yǝrdǝ ikki oƣul pǝrzǝnt kɵrdi.□

30 Ⱪiriⱪ yil toxⱪandin keyin, Sinay teƣining yenidiki qɵldǝ, kɵyüwatⱪan bir qatⱪalliⱪning ot yalⱪunida bir pǝrixtǝ uningƣa kɵründi. ■ 31 Bu ƣayibanǝ kɵrünüxni kɵrgǝn Musa uningƣa intayin ⱨǝyran bolup ⱪaldi; buning ⱪandaⱪ ix ikǝnlikini bilǝy dǝp yeⱪinraⱪ barƣanda Pǝrwǝrdigarning awazi anglinip: 32 «Mǝn sening ata-bowiliringning Hudasi, yǝni Ibraⱨim, Isⱨaⱪ wǝ Yaⱪupning Hudasidurmǝn» dedi. Musa ⱪorⱪunqta titrǝp, ⱪaraxⱪimu jür’ǝt ⱪilalmidi. ■ 33 Pǝrwǝrdigar uningƣa yǝnǝ: — Ayiƣingni seliwǝt; qünki sǝn turuwatⱪan yǝr muⱪǝddǝstur. ■ 34 Mǝn dǝrⱨǝⱪiⱪǝt Misirda turuwatⱪan hǝlⱪimning harliniwatⱪanliⱪini kɵrdüm, ularning nalǝ-pǝryadlirini anglidim. Xunga mǝn ularni elip qiⱪⱪili qüxtüm. Əmdi barƣin, mǝn seni Misirƣa ǝwǝtǝy!» dedi.■

35 Mana ⱨeliⱪi kixilǝr: «Kim seni bizgǝ bax ⱨǝm soraⱪqi bolsun dǝptu!?» dǝp rǝt ⱪilƣan dǝl muxu Musani, Huda uningƣa qatⱪalliⱪta kɵrüngǝn pǝrixtining ⱪoli bilǝn Israillarƣa ⱨǝm bax ⱨǝm ⱪutⱪuzƣuqi boluxⱪa ǝwǝtti. 36 Ənǝ xu Musa hǝlⱪⱪǝ yetǝkqilik ⱪilip, ularni Misirdin qiⱪardi ⱨǝmdǝ Misir zeminida, Ⱪizil dengizning boyida wǝ ⱪiriⱪ yilni ɵtküzgǝn qɵldǝ karamǝtlǝrni wǝ mɵjizilik alamǝtlǝrni kɵrsǝtti. □  ■ 37 Ənǝ xu Musa ɵzi Israillarƣa: «Huda ⱪerindaxliringlar arisidin manga ohxax bir pǝyƣǝmbǝrni tiklǝydu» degǝnidi. □  ■ 38 Qɵl-bayawandiki jamaǝtkǝ ⱨǝmraⱨ bolƣan, Sinay teƣida ɵzigǝ sɵz ⱪilƣan pǝrixtǝ bilǝn billǝ bolƣan, ata-bowilirimiz bilǝn billǝ bolƣan ⱨǝmraⱨ dǝl ǝnǝ xu idi; ⱨayatliⱪ bǝhx yǝtküzidiƣan wǝⱨiylǝrni bizgǝ yǝtküzüx üqün ⱪobul ⱪilƣuqi bolƣan dǝl ǝnǝ xu idi; ■ 39 xundaⱪ bolsimu, ata-bowilirimiz uningƣa itaǝt ⱪilixni halimay, uni qǝtkǝ ⱪeⱪip, kɵnglidǝ Misirƣa ⱪaytixni arzu ⱪildi; 40 xunga ular Ⱨarunƣa: — «Bizgǝ yol baxlaydiƣan ilaⱨlarni yasap bǝrgin! Qünki bizni Misir zeminidin elip qiⱪⱪan ⱨeliⱪi Musaning nemǝ bolup kǝtkǝnlikini bilǝlmiduⱪ» dedi. □  ■ 41 Xuning bilǝn xu künlǝrdǝ ular mozay xǝklidǝ bir but yasap, bu mǝbudⱪa atap ⱪurbanliⱪ sundi. Xundaⱪ ⱪilip ular ɵz ⱪolliri bilǝn yasiƣan bir nǝrsini huxal-huramliⱪ bilǝn tǝbriklǝxkǝ kirixti. 42 Lekin Huda ulardin yüzini ɵrüp, ularni asmandiki yultuz ⱪoxunliriƣa qoⱪunuxⱪa ⱪoyup bǝrdi. Xuning bilǝn pǝyƣǝmbǝrlǝrning muⱪǝddǝs yazmisida pütülgǝdǝk, Huda ularni mundaⱪ ǝyiblidi: —

«Silǝr qɵl-bayawanda bolƣan ⱪiriⱪ yil jǝryanida ⱪilƣan ⱪurbanliⱪ-ⱨǝdiyǝlǝrni ⱨǝⱪiⱪǝtǝn Manga elip kǝlgǝnmusilǝr, i Israil jǝmǝti? ■ 43 Bǝrⱨǝⱪ, silǝr qoⱪunux üqün yasiƣan mǝbudlar, yǝni «Moloⱪ»ning qediri ⱨǝm butung bolƣan «Rǝmfan»ning yultuz bǝlgisini kɵtürüp mangdinglar; ǝmdi Mǝn silǝrni ǝsir ⱪilip Babildin yiraⱪⱪa sürgün ⱪildurimǝn».□  ■

44 Ata-bowilirimiz qɵldin kǝzgǝn waⱪtida, «ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ» qediri ularning otturisida tiklǝngǝnidi; u dǝl Musaƣa sɵz-kalam Yǝtküzgüqining buyruƣinidǝk, kɵrsitilgǝn ɵrnǝk boyiqǝ yasalƣanidi. □  ■ 45 Xu ibadǝt qedirini ata-bowilirimiz ilgiridikilǝrdinmu igidarqiliⱪiƣa tapxurup, Yǝxuaning yetǝkqilikidǝ, Huda ularning aldidila ⱪoƣliƣan ǝllǝrning zeminlirini besiwalƣinida, uni bu yǝrgǝ elip kǝlgǝn; qedir xundaⱪla padixaⱨ Dawutning zamaniƣiqǝ turƣan. □  ■ 46 Dawut Hudaning xapaitigǝ erixip, Yaⱪupning Hudasi üqün bir muⱪim makan selixⱪa ijazǝt soriƣan. □  ■ 47 Biraⱪ keyin, Huda üqün ibadǝthana salƣan Dawut ǝmǝs, ǝmǝliyǝttǝ Sulayman boldi. □  ■ 48 Ⱨalbuki, Ⱨǝmmidin Aliy Bolƣuqi insanning ⱪolliri bilǝn yasiƣan makanlarda turmaydu; huddi pǝyƣǝmbǝr mundaⱪ deginidǝk: —■

49 «Asmanlar Mening tǝhtim,

Zemin bolsa ayaƣlirimƣa tǝhtipǝrdur,

Əmdi Manga ⱪandaⱪ ɵy-imarǝt yasimaⱪqisilǝr?

Manga ⱪandaⱪ yǝr aramgaⱨ bolalaydu?■

50 Bularning ⱨǝmmisini Mening ⱪolum yaratⱪan ǝmǝsmidi?»□  ■

51 — Əy, boyni ⱪattiⱪ, yüriki wǝ ⱪuliⱪi hǝtnisiz bolƣanlar! Silǝr Muⱪǝddǝs Roⱨ bilǝn daim ⱪarxilixisilǝr; silǝr ata-bowiliringlar nemǝ ⱪilƣan bolsa, xuni ohxax ⱪiliwatisilǝr! ■ 52 Pǝyƣǝmbǝrlǝrdin zadi ⱪaysisiƣa ata-bowiliringlar ziyankǝxlik ⱪilip baⱪmiƣan? Xundaⱪ ⱪilip ular «Ⱨǝⱪⱪaniy Bolƣuqi»ning kelidiƣanliⱪini aldin jakarliƣuqilarni ɵltürüxkǝn. Əmdi u ɵzi ⱨazir kǝlgǝndǝ, silǝr uningƣa satⱪunluⱪ ⱪilƣuqi wǝ ⱪatil bolup qiⱪtinglar, □ 53 I silǝr Tǝwrat ⱪanunini pǝrixtilǝrning ǝmri-tapiliƣanliri bilǝn tapxuruwelip turup, uningƣa ǝmǝl ⱪilmiƣuqilar!»■

Istipanning qalma-kesǝk ⱪilinixi

54  Istipanning bu sɵzlirini angliƣan aliy kengǝxmidikilǝr yürikigǝ hǝnjǝr sanjilƣandǝk bolup, uningƣa qixlirini ƣuqurlatti. 55 Lekin u bolsa Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa tolƣan, kɵzlirini kɵkkǝ tikip, Hudaning julasini, xundaⱪla uning ong yenida Əysaning turƣanliⱪini kɵrüp, 56 — Ⱪaranglar! Asmanlar eqilip, Insan’oƣlining Hudaning ong yenida turƣanliⱪini kɵrüwatimǝn! — dedi.

57 Ular buningƣa ⱪulaⱪlirini ⱪolliri bilǝn etiwelip, awazini ⱪattiⱪ kɵtürüp warⱪirixip birliktǝ uningƣa yopurulup keliwidi, 58 uni xǝⱨǝrning sirtiƣa ittirip qiⱪirip, qalma-kesǝk ⱪilixⱪa baxlidi. Uni ǝrz ⱪilƣan guwaⱨqilar uni qalma-kesǝk ⱪilixtin awwal qapanlirini Saul isimlik bir yaxning puti aldida ⱪoyup ⱪoyuxti. □  ■ 59 Ular Istipanni qalma-kesǝk ⱪilƣinida u:

— I Rǝb Əysa, mening roⱨimni ⱪobul ⱪilƣaysǝn! — dǝp nida ⱪildi.■

60 Andin u tizlinip turup ⱪattiⱪ awaz bilǝn:

— I Rǝb, bu gunaⱨning ⱨesabini ulardin almiƣaysǝn, — dedi. U bu sɵzni ⱪilip bolupla jan üzüp uhlap kǝtti.■

8

Saulning etiⱪadqilarƣa ziyankǝxlik ⱪilixi

1 Istipanning ɵltürülüxini Saulmu ⱪollaytti. Xu kündin baxlap, Yerusalemdiki jamaǝtkǝ ⱪaritilƣan dǝⱨxǝtlik ziyankǝxlik ⱪozƣaldi. Rosullardin baxⱪa barliⱪ jamaǝttikilǝr Yǝⱨudiyǝ wǝ Samariyǝning ⱨǝrⱪaysi yurtliriƣa tarⱪilip ketixti.■ 2 Bǝzi ihlasmǝn kixilǝr Istipanni dǝpnǝ ⱪilip, uningƣa ⱪattiⱪ yiƣa-zarlarni kɵtürüxti.■ 3 Lekin Saul jamaǝtkǝ wǝyranqiliⱪ selip, ɵymu-ɵy ahturup, ǝr-ayalƣa ⱪarimay ularni sɵrǝp qiⱪip zindanƣa taxlidi.■

Hux hǝwǝrning Samariyǝ ɵlkisigǝ yetip berixi

4 Əmdi tarⱪilip kǝtkǝnlǝr tarⱪalƣan yurtlarda kezip sɵz-kalamning hux hǝwirini jakarlidi.■ 5 Ularning iqidin Filip bolsa Samariyǝning mǝlum bir xǝⱨirigǝ berip, yǝrlik kixilǝrgǝ Mǝsiⱨni jakarlidi. 6 Top-top kixilǝr uni anglap ⱨǝmdǝ u kɵrsǝtkǝn mɵjizilik alamǝtlǝrni kɵrüp, bir jan bir dili bilǝn uning sɵzlirigǝ ⱪulaⱪ saldi. 7 Qünki napak roⱨlar bolsa, qaplixiwalƣan kixilǝrdin ⱪattiⱪ warⱪiriƣiniqǝ qiⱪip kǝtti. Nurƣun palǝq, tokurlarmu saⱪaytildi;■ 8 zor xad-huramliⱪ xu xǝⱨǝrni ⱪaplidi.

9 U xǝⱨǝrdǝ ǝsli jadugǝr-seⱨirgǝrlik bilǝn xuƣulliniwatⱪan Simon isimlik bir adǝm bar idi; u xu yol bilǝn pütkül Samariyǝdikilǝrni ⱨang-tang ⱪaldurup, ɵzini ⱪaltis zat kɵrsǝtmǝkqi bolup kǝlgǝnidi. ■ 10 Peⱪirdin tartip ambalƣiqǝ ularning ⱨǝmmisi uningƣa ihlas ⱪilip ⱪaraytti wǝ «Hudaning uluƣ küq-ⱪudriti mana xu!» deyixǝtti. 11 Halayiⱪ uningƣa xundaⱪ ihlas ⱪilixi uning uzundin beri jadugǝr-seⱨirgǝrliki bilǝn ularni ⱨang-tang ⱪaldurup kǝlgǝnliki tüpǝylidin idi. 12 Lekin ǝmdi Filip Hudaning padixaⱨliⱪi wǝ Əysa Mǝsiⱨning nami toƣrisidiki hux hǝwǝrni jakarliƣinida ular uning sɵzlirigǝ ixǝndi wǝ ǝrlǝr bolsun, ayallar bolsun qɵmüldürüxni ⱪobul ⱪildi. 13 Simon ɵzimu ixǝndi. U qɵmüldürülgǝn bolup, ⱨǝmixǝ Filipning yenida yürdi ⱨǝmdǝ Filip kɵrsitiwatⱪan mɵjizilik alamǝtlǝr wǝ ⱪudrǝtlik ixlarƣa ⱪarap, intayin ⱨǝyran boldi.

14 Yerusalemdiki rosullar Samariyǝliklǝrning Hudaning sɵzini ⱪobul ⱪilƣanliⱪini anglap, Petrus bilǝn Yuⱨannani ularƣa ǝwǝtti; 15 ikkiylǝn u yǝrgǝ qüxüxi bilǝnla, ularni Muⱪǝddǝs Roⱨning ata ⱪilinƣuqisi bolsun dǝp dua ⱪildi. 16 Qünki Muⱪǝddǝs Roⱨ tehi ularning ⱨeqⱪaysisiƣa qüxmigǝnidi; ular pǝⱪǝt Rǝb Əysaning nami bilǝn qɵmüldürülgǝnidi. 17 Petrus bilǝn Yuⱨanna ularning üstigǝ ⱪolini tǝgküzüxi bilǝn, Muⱪǝddǝs Roⱨ ularƣa ata ⱪilindi. □  ■ 18 Lekin Simon Muⱪǝddǝs Roⱨning rosullarning ⱪolini tǝgküzüp ⱪoyuxi bilǝn ata ⱪilinƣanliⱪini kɵrüp, ularƣa pul tǝnglǝp:

19 — Bu küq-ⱪudrǝttin mangimu beringlarki, mǝnmu ⱨǝrkimning üstigǝ ⱪollirimni tǝgküzsǝm, uningƣa Muⱪǝddǝs Roⱨ ata ⱪilinsun, — dedi.

20 Lekin Petrus uningƣa mundaⱪ jawab bǝrdi:

— Hudaning bu iltipatini pulƣa setiwalƣili bolidu, dǝp oyliƣining üqün, pulung sǝn bilǝn tǝng ⱨalakǝtkǝ barsun! ■ 21 Sening bu ixta ⱨeq ⱨǝssǝng yaki nesiwǝng yoⱪtur! Qünki sening niyiting Huda aldida durus ǝmǝs! 22 Xunga, bu rǝzillikingdin towa ⱪilip, Rǝbtin, mumkin bolsa kɵnglümdiki bu niyitim kǝqürüm ⱪilinƣay, dǝp ɵtün! 23 Qünki sening aqqiⱪ ⱨǝsǝtkǝ tolup, ⱨǝⱪⱪaniysizliⱪning asaritida ikǝnliking manga mǝlum.

24 Simon ularƣa:

— Mǝn üqün Rǝbdin ɵtününglarki, silǝr eytⱪan ixlardin ⱨeqbiri beximƣa kǝlmigǝy! — dedi.□

25 Petrus bilǝn Yuⱨanna yǝnǝ xu yǝrdǝ agaⱨ-guwaⱨliⱪ berip Rǝbning sɵz-kalamini yǝtküzgǝndin keyin, Samariyǝning nurƣun yeza-kǝntlirigǝ berip hux hǝwǝr yǝtküzgǝq, Yerusalemƣa ⱪaytip kǝtti.

Filip wǝ Efiopiyilik ǝmǝldar

26 Xu waⱪitta, Hudaning bir pǝrixtisi Filipⱪa:

— Ornungdin turup jǝnubⱪa ⱪarap Yerusalemdin Gaza xǝⱨirigǝ mangidiƣan yol bilǝn mang! — dedi (xu yol qɵldiki yoldur). 27-28 Xunga Filip ornidin turup yolƣa qiⱪti. Wǝ mana, yolda Efiopiyǝ ayal padixaⱨi Kandasning bir ǝmǝldari, pütkül hǝzinigǝ mǝs’ul Efiopiyǝlik aƣwat wǝzir turatti. U Yerusalemƣa Hudaƣa ibadǝt ⱪilƣili barƣanidi; ⱨazir ⱪaytix yolida ɵzining jǝng ⱨarwisida olturup, Yǝxaya pǝyƣǝmbǝrning yazmisini oⱪuwatatti. 29 Roⱨ Filipⱪa:

— Bu ⱨarwining yeniƣa berip uningƣa yeⱪinlaxⱪin, — dedi.□

30 Filip yügürüp berip, wǝzirning Yǝxaya pǝyƣǝmbǝrning yazmisidin oⱪuwatⱪanlirini anglap, uningdin:

— Oⱪuwatⱪiningizni qüxiniwatamsiz? — dǝp soridi.

31 Wǝzir uningƣa:

— Biri manga qüxǝndürüp bǝrmisǝ, mǝn ⱪandaⱪmu qüxinǝlǝymǝn?! — dǝp, Filipni ⱨarwisiƣa qiⱪip yenida olturuxⱪa ɵtündi.

32 U oⱪuwatⱪan yazma ⱪismi bolsa:

«U goya boƣuzlaxⱪa yetilǝp mengilƣan ⱪoydǝk boƣuzlaxⱪa elip mengildi,

Ⱪirⱪiƣuqi aldida ün-tinsiz yatⱪan ⱪozidǝk, u zadila eƣiz aqmidi. 33 U horlinidu, u ⱨǝⱪ soraⱪtin mǝⱨrum boldi,

Əmdi uning ǝwladini kimmu bayan ⱪilalisun?!

Qünki ⱨayati yǝr yüzidin elip ketildi».□  ■

34 Aƣwat Filiptin:

— Dǝp bǝrsingiz, pǝyƣǝmbǝrning bu sɵzi kimgǝ ⱪaritip eytilƣan? Ɵzigimu yaki baxⱪa birsigimu? — dǝp soridi.

35 Filip aƣzini eqip xu yazmining xu ⱪismidin baxlap, uningƣa Əysa toƣrisidiki hux hǝwǝrni jakarlap bǝrdi. □  ■ 36-37 Ular yolda ketiwetip, su bar bir yǝrgǝ kǝlgǝndǝ, aƣwat:

— Mana bu yǝrdǝ su bar ikǝn. Muxu yǝrdila qɵmüldürülüxümgǝ ⱪandaⱪ tosalƣu bar? — dedi.■

38 U ⱨarwini tohtitixni buyrudi. Filip wǝ aƣwat ikkisi billǝ suƣa qüxüp, uni qɵmüldürdi. 39 Ular sudin qiⱪⱪanda, Rǝbning Roⱨi Filipni kɵtürüp elip kǝtti. Aƣwat uni ⱪayta kɵrmidi, ǝmma u xadlinip yolini dawamlaxturdi. 40 Filip bolsa Axdod xǝⱨiridǝ pǝyda boldi; u xu yurtni kezip, xu yǝrdin Ⱪǝysǝriyǝ xǝⱨirigǝ kǝlgüqǝ bolƣan ⱨǝmmǝ xǝⱨǝrlǝrdǝ hux hǝwǝr jakarlidi.□

9

Saulning Əysaƣa etiⱪad ⱪilixi

1 Əmma xu qaƣlar Saul ⱨǝr nǝpisidǝ Rǝbning muhlisliriƣa tehiqǝ izqil ⱪirƣinqiliⱪ tǝⱨditliri seliwatⱪan pǝyt idi. U Bax kaⱨinning aldiƣa berip,□  ■ 2 Dǝmǝxⱪ xǝⱨiridiki sinagoglarƣa tǝwsiyǝ heti yezip berixni soridi. Xundaⱪ bolƣanda, u Dǝmǝxⱪtǝ Mǝsiⱨ yolidikilǝrdin birǝrsini, mǝyli ǝr bolsun, ayal bolsun tepiwalsila, baƣlap tutⱪun ⱪilip, Yerusalemƣa elip kelixkǝ ruhsǝt bolatti.□

3 Saul yolƣa qiⱪip, Dǝmǝxⱪ xǝⱨirigǝ yeⱪinlaxⱪanda, tuyuⱪsiz asmandin küqlük bir nur qüxüp, uning ǝtrapini yorutuwǝtti.■ 4 U yǝrgǝ yiⱪildi wǝ ɵzigǝ:

— Saul, Saul! Manga nemixⱪa ziyankǝxlik ⱪilisǝn? — degǝn bir awazni anglidi.□

5 — I Rǝb, sǝn kimsǝn? — dǝp soridi u.

Awaz: — Mǝn sǝn ziyankǝxlik ⱪiliwatⱪan Əysadurmǝn.■ 6 Ornungdin tur, xǝⱨǝrgǝ kir, nemǝ ⱪilixing kerǝkliki sanga eytip berilidu» — dedi.■

7 Uning bilǝn billǝ mangƣan adǝmlǝr awazni anglisimu, ⱨeqkimni kɵrǝlmigǝqkǝ, xu yǝrdǝ ün qiⱪiralmay turupla ⱪaldi.■ 8 Saul yǝrdin turup, kɵzlirini eqip ⱪaridi, lekin ⱨeq nǝrsini kɵrǝlmidi. Ⱨǝmraⱨliri uni ⱪolidin yetilǝp Dǝmǝxⱪⱪǝ elip kirdi. 9 U üq küngiqǝ kɵzi kɵrmǝs bolup nǝ yemidi nǝ iqmidi.

10 Dǝmǝxⱪtǝ Ananiyas isimlik mǝlum bir muhlis bar idi. Rǝb uningƣa bir ƣayibanǝ kɵrünüxtǝ kɵrünüp uni:

— Ananiyas! — dǝp qaⱪirdi.

— Mana mǝn, i Rǝb, — dǝp jawab bǝrdi u.

11 Rǝb uningƣa:

— Sǝn dǝrⱨal «Tüz» dǝp atalƣan koqiƣa berip, Yǝⱨudaning ɵyidin Tarsusluⱪ Saul isimlik birini sorap tap; qünki mana, u dua-tilawǝt ⱪiliwatidu. ■ 12 U dua ⱪiliwatⱪinida, ƣayibanǝ kɵrünüxtǝ Ananiyas isimlik bir kixining kelip, kɵzini kɵridiƣan ⱪilix üqün üstigǝ ⱪolini tǝgküzgǝnlikini kɵrdi, — dedi.

13 Ananiyas:

— I Rǝb, mǝn bu adǝmning hǝwirini nurƣun kixilǝrdin anglidim, u Yerusalemdiki muⱪǝddǝs bǝndiliringgǝ xunqǝ kɵp ziyan-zǝhmǝt yǝtküzgǝn! □  ■ 14 Ⱨazir u muxu yǝrdǝ namingƣa nida ⱪilƣanlarning ⱨǝmmisini tutup baƣlax üqün bax kaⱨinlardin ⱨoⱪuⱪ aptu — dedi.

15 Lekin Rǝb uningƣa:

— Bariwǝr! Qünki u namimni ǝllǝrning wǝ ularning padixaⱨlirining ⱨǝm Israillarning aldida ayan ⱪilix üqün ɵzümgǝ alaⱨidǝ talliƣan bir ǝswabtur. □
  ■ 16 Qünki mǝn uningƣa namim üqün ⱪanqilik azab-oⱪubǝtlǝrni tartixining muⱪǝrrǝr ikǝnlikini ayan ⱪilimǝn, — dedi.■

17 Buning bilǝn Ananiyas berip, xu ɵygǝ kirdi; u ⱪollirini Saulning üstigǝ tǝgküzüp uningƣa:

— Ⱪerindax Saul, Rǝb, yǝni bu yǝrgǝ keliwatⱪan yolungda sanga kɵrüngǝn Əysa, kɵzliringni kɵrǝlǝydiƣan bolsun dǝp wǝ sening Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa tolduruluxung üqün meni xǝhsǝn ɵzi ǝwǝtti, — dewidi, ■ 18 Saulning kɵzliridin huddi beliⱪ ⱪasiriⱪidǝk bolƣan bir nǝrsilǝr qüxüp, kɵzliri eqilip kɵrǝlǝydiƣan boldi. U ornidin turup, qɵmüldürüxni ⱪobul ⱪildi. 19 U ƣizalanƣandin keyin, ⱪuwwǝtlinip maƣdurƣa kirdi.

Saulning Dǝmǝxⱪtǝ hux hǝwǝr jakarlixi

20  Saul Dǝmǝxⱪtiki muhlislarning yenida birnǝqqǝ kün turdi wǝ waⱪitni ɵtküzmǝy sinagoglarƣa kirip, «U kixi Hudaning Oƣlidur» dǝp Əysani jakarlaxⱪa baxlidi. 21 Uni angliƣanlar sɵzliridin intayin ⱨǝyran boluxup:

— Bu adǝm Yerusalemda bu namƣa nida ⱪilƣuqilarni ⱪattiⱪ wǝyran ⱪilƣan ⱨeliⱪi adǝm ǝmǝsmu? Bu yǝrgimu muxundaⱪlarni baƣlap bax kaⱨinlarƣa tutup berix mǝⱪsitidǝ kǝlgǝnmidu? — deyixti.

22 Lekin Saulning ⱪayil ⱪilix küqi barƣanseri exip, Əysaning Mǝsiⱨ ikǝnlikini ispatlap Dǝmǝxⱪtiki Yǝⱨudiylarni parakǝndiqilikkǝ qɵmdürdi.□

23 Kɵp künlǝrdin keyin, Yǝⱨudiylar Saulni yoⱪatmaⱪⱪa ⱪǝst ⱪilmaⱪqi boldi. 24 Lekin Saul ularning suyiⱪǝstidin hǝwǝr tapti; uni tutup ɵltürüx üqün ular keqǝ-kündüz xǝⱨǝrning ⱪowuⱪlirida paylap yürdi. ■ 25 Lekin muhlislar bir küni keqidǝ uni qong sewǝtkǝ olturƣuzup, sepil kamaridin qüxürdi.□  ■

Saul Yerusalemda

26 Saul Yerusalemƣa yetip berip, u yǝrdiki muhlislarƣa ⱪoxulmaⱪqi boldi, lekin ularning ⱨǝmmisi uning muhlis ikǝnlikigǝ ixǝnmǝy, uningdin ⱪorⱪti. ■ 27 Biraⱪ Barnabas uni elip berip, rosullar bilǝn kɵrüxtürdi. U ularƣa Saulning Dǝmǝxⱪning yolida Rǝbni ⱪandaⱪ kɵrgǝnlikini, Rǝbningmu uningƣa gǝp ⱪilƣanliⱪini qüxǝndürdi wǝ uning Dǝmǝxⱪtǝ Əysaning namida ⱪandaⱪ jür’ǝtlik bilǝn sɵz-kalam yǝtküzgǝnlikini uⱪturdi. ■ 28 Buning bilǝn, Saul Yerusalemda rosullar bilǝn billǝ oquⱪ-axkarǝ yürüp, yürǝklik ⱨalda Rǝbning namida sɵz-kalam yǝtküzǝtti. □ 29 U yǝnǝ grekqǝ sɵzlixidiƣan Yǝⱨudiylar bilǝnmu sɵzlixip munazirilixǝtti; nǝtijisi, ular uningƣa ⱪǝst ⱪilmaⱪqi boldi. 30 Ⱪerindaxlar bu ixtin hǝwǝr tepip, uni Ⱪǝysǝriyǝ xǝⱨirigǝ elip berip, andin u yǝrdin Tarsus degǝn xǝⱨǝrgǝ yolƣa saldi.

31 U qaƣda, pütkül Yǝⱨudiyǝ, Galiliyǝ wǝ Samariyǝdiki jamaǝtlǝr bir mǝzgil tinqliⱪⱪa erixip, etiⱪadta ⱪuruldi; Rǝbning ⱪorⱪunqida mengip, Muⱪǝddǝs Roⱨning riƣbǝt-tǝsǝllisi bilǝn ularning sanlirimu barƣanseri kɵpǝymǝktǝ idi.□

Petrus Lidda wǝ Yoppa xǝⱨǝrliridǝ yaratⱪan mɵjizilǝr

32 Xu waⱪitlarda xundaⱪ boldiki, Petrus ⱨǝrⱪaysi jaylarni arilap yürgǝndǝ, Lidda xǝⱨiridiki muⱪǝddǝs bǝndilǝrnimu yoⱪlaxⱪa qüxti. 33 U yǝrdǝ u Əneyas isimlik bir adǝmni uqratti. Bu adǝm palǝq bolup, orun tutup yatⱪili sǝkkiz yil bolƣanikǝn. □ 34 Petrus uningƣa:

— Əneyas, Əysa, yǝni Mǝsiⱨ bolƣuqi seni saⱪaytidu. Ornungdin turup, palisingni yiƣixtur! — dedi.

U dǝrⱨal ornidin turdi. 35  Əneyasni kɵrgǝn Lidda xǝⱨiridiki wǝ Xaron rayonidikilǝrning ⱨǝmmisi towa ⱪilip Rǝbgǝ baƣlandi.□

36 Yoppa xǝⱨiridǝ bolsa Tabita isimlik bir ayal muhlis bar idi (uning ismi grekqidǝ «Dorkas» idi). U ⱨǝrdaim yahxi ǝmǝllǝr wǝ hǝyr-sahawǝtlik ixlarƣa berilǝtti. □ 37 Xu künlǝrdǝ xundaⱪ boldiki, u kesǝl bolup, ɵlüp kǝtti. Kixilǝr jǝsǝtni yuyup, üstünki ⱪǝwǝttiki bir ɵygǝ yatⱪuzup ⱪoydi. 38 Yoppa xǝⱨiri Lidda xǝⱨirigǝ yeⱪin bolƣaqⱪa, Yoppadiki muhlislar Petrusning Liddada ikǝnlikini anglap, uning aldiƣa ikki adǝm ǝwǝtti. Ular: «Ⱨayal bolmay yenimizƣa kǝlsǝng!» — dǝp yelindi. 39 Petrus ornidin turup ular bilǝn billǝ Yoppaƣa bardi. Yoppaƣa yetip kelixi bilǝn ular uni üstünki ⱪǝwǝttiki ɵygǝ baxlap qiⱪti. Barliⱪ tul ayallar Petrusning ǝtrapiƣa olixip, yiƣa-zar ⱪilixip uningƣa Dorkasning ular bilǝn billǝ bolƣan waⱪtida ɵzlirigǝ tikip bǝrgǝn kɵnglǝk-kiyimlirini kɵrsitixti.

40 Lekin Petrus ⱨǝmmǝylǝnni qiⱪiriwetip, tizlinip olturup dua ⱪildi. Andin u jǝsǝtkǝ ⱪarap:

— Tabita, ornungdin tur! — dedi.

Tabita kɵzini eqip, Petrusni kɵrüp, ornida olturdi.

41 Petrus uningƣa ⱪolini uzitip uni yɵlǝp turƣuzdi wǝ muⱪǝddǝs bǝndilǝr bilǝn tul ayallarni qaⱪirip, Dorkasni ularƣa tirik tapxurup bǝrdi. 42 Bu hǝwǝr pütkül Yoppaƣa tarⱪilip, nurƣun kixilǝr Rǝbgǝ etiⱪad ⱪildi. □ 43 Xundaⱪ boldiki, Petrus Yoppada Simon isimlik bir kɵnqining ɵyidǝ uzun künlǝr turdi.

10

Rimliⱪ yüzbexiƣa pǝrixtining kɵrünüxi

1 Ⱪǝysǝriyǝ xǝⱨiridǝ Korniliy isimlik bir adǝm bolup, u Rim ⱪoxunidiki «Italiyǝliklǝr» ⱪismining yüzbexi idi. 2 U ihlasmǝn adǝm bolup, ɵzi wǝ pütkül ɵyidikiliri Hudadin ⱪorⱪatti. U mǝrdlik bilǝn namratlarƣa hǝyr-sahawǝt ⱪilip, daim Hudaƣa dua-tilawǝt ⱪilatti.□ 3 Bir küni qüxtin keyin saǝt üqlǝrdǝ, u ƣayibanǝ bir kɵrünüxtǝ Hudaning bir pǝrixtisining ɵzining yeniƣa kǝlgǝnlikini oquⱪ kɵrdi. Pǝrixtǝ uni:

— Korniliy! — dǝp qaⱪirdi.□

4 Korniliy uningƣa kɵzlirini tikip ⱪattiⱪ qɵqüp:

— Tǝⱪsir, nemǝ ix? — dǝp soridi.

Pǝrixtǝ uningƣa:

— Sening dualiring wǝ hǝyr-sahawǝtlik ixliring Huda aldiƣa ǝslǝtmǝ ⱪurbanliⱪtǝk berip yǝtti. 5 Əmdi sǝn Yoppaƣa adǝm ǝwǝtip, Petrus dǝpmu atilidiƣan Simon isimlik adǝmni qaⱪirtip kǝl. 6 U Simon isimlik bir kɵnqining ɵyidǝ meⱨman bolup turuwatidu. Simonning ɵyi dengiz boyida, — dedi.

7 Uningƣa sɵzligǝn pǝrixtǝ kǝtkǝndin keyin, Korniliy ɵydiki hizmǝtqilǝrdin ikkini wǝ daim yenida turup hizmǝt ⱪilƣuqilar iqidiki ihlasmǝn bir lǝxkǝrni qaⱪirdi. 8 Barliⱪ ixlarni qüxǝndürgǝndin keyin, ularni Yoppaƣa ǝwǝtti.

Hudaning Petrusⱪa wǝⱨiy berixi

9 Ətisi ular sǝpǝr ⱪilip xǝⱨǝrgǝ yeⱪinlaxⱪanda, qüx waⱪti bolup, Petrus dua ⱪilix üqün ɵgzigǝ qiⱪti. □  ■ 10 Uning ⱪorsiⱪi eqip ketip, bir nǝrsǝ yǝy dedi. Biraⱪ ular ƣiza tǝyyarlawatⱪanda, ƣayibanǝ bir alamǝt Petrusni oruwaldi. 11 U asman eqilip, tɵt burjikidin baƣlanƣan ⱨalda yǝr yüzigǝ qüxürülüwatⱪan kǝng dastihandǝk bir nǝrsini kɵrdi. 12 Dastihanda ⱨǝrhil tɵt putluⱪ ⱨaywanlar, yǝr beƣirliƣuqilar, asmandiki uqar-ⱪanatlarmu bar idi. 13 Uningƣa bir awaz anglandi: —

«Ornungdin tur, Petrus, ulardin soyup yǝ!»

14 — Yaⱪ, Rǝb, ⱨǝrgiz bolmaydu! Mǝn ⱨeqⱪaqan ⱨeqⱪandaⱪ napak yaki ⱨaram nǝrsini yegǝn ǝmǝsmǝn! — dedi Petrus.□  ■

15 Awaz ikkinqi ⱪetim kelip uningƣa:

— Huda ⱨalal dǝp pakliƣanni sǝn ⱨaram demǝ! — deyildi.■

16 Bu ix üq ⱪetim yüz berip, andin dastihandǝk bolƣan xu nǝrsǝ dǝrⱨal asmanƣa elip qiⱪip ketildi.

17 Petrus kɵrgǝn ƣayibanǝ alamǝtning mǝnisi toƣrisida ⱪaymuⱪup turƣanda, mana Korniliy ǝwǝtkǝn kixilǝr Simonning ɵyini tepip, dǝrwaza aldida turatti.

18 Ular birsini qaⱪirip, uningdin Petrus dǝpmu atilidiƣan Simon degǝn birsi bu yǝrdǝ turamdu? — dǝp soridi.□

19 Petrus tehiqǝ xu ƣayibanǝ alamǝtning mǝnisi üstidǝ oyliniwatⱪanda, Roⱨ uningƣa:

— Mana, seni üq adǝm izdǝp kǝldi. □ 20 Ornungdin tur, pǝskǝ qüx, ⱨeq ikkilǝnmǝy ular bilǝn billǝ barƣin. Qünki ularni ǝwǝtküqi Mǝn! — dedi.

21 Petrus pǝskǝ qüxüp, ⱨeliⱪi adǝmlǝrgǝ:

— Silǝr izdigǝn kixi mana mǝn bolimǝn. Bu yǝrgǝ kelix sǝwǝbinglar nemikin? — dedi.

22 Ular jawabǝn: — Ⱨǝⱪⱪaniy bir adǝm, Hudadin ⱪorⱪidiƣan, xundaⱪla pütkül Yǝⱨudiy hǝlⱪi tǝripligǝn Korniliy isimlik rimliⱪ yüzbexi muⱪǝddǝs bir pǝrixtǝ tǝripidin sizni ɵyigǝ qaⱪirtip, sizdin sɵz-kalam anglaxⱪa ǝmr ⱪilinƣan! — dedi.

23 Xunga Petrus ularni ɵygǝ tǝklip ⱪilip, ⱪondurup meⱨman ⱪildi.

Ətisi ornidin turup u ular bilǝn billǝ yolƣa qiⱪti. Yoppadiki ⱪerindaxlardin bǝziliri ularƣa ⱨǝmraⱨ bolup mangdi. 24 Ikkinqi küni, ular Ⱪǝysǝriyǝgǝ yetip bardi. Əmdi Korniliy tuƣⱪanliri wǝ yeⱪin yar-buradǝrlirini ɵyigǝ qaⱪirip, Petruslarni tǝⱪⱪǝzarliⱪ bilǝn kütüp turatti. 25 Petrus ɵygǝ kirgǝndǝ, Korniliy aldiƣa qiⱪip, ayiƣiƣa ɵzini etip sǝjdǝ ⱪildi. 26 Lekin Petrus dǝrⱨal uni yɵlǝp turƣuzup:

— Ornungdin turƣin! Mǝnmu bir insan, halas! — dedi.■

27 U Korniliy bilǝn gǝp ⱪilƣaq ɵygǝ kiriwidi, ɵyning iqigǝ yiƣilƣan top-top adǝmlǝrni kɵrdi. 28 U ularƣa:

— Silǝrgǝ mǝlumki, biz Yǝⱨudiylarning yat ǝlliklǝrdin birsi bilǝn bardi-kǝldi ⱪilixi yaki ɵylirigǝ kirixi Tǝwrat ⱪanun-ǝⱪidilirimizgǝ hilap. Lekin Huda manga ⱨeqⱪandaⱪ adǝmni napak yaki ⱨaram demǝslikim kerǝklikini ayan ⱪildi. ■ 29 Xuning üqün silǝr adǝm ǝwǝtip meni qaⱪirƣanda, ⱨeq rǝt ⱪilmay aldinglarƣa kǝldim. Əmdi soray, meni nemǝ dǝp qaⱪirdinglar? — dedi.

30 Korniliy mundaⱪ dedi:

— Tɵt künning aldida bügünki muxu waⱪitⱪiqǝ roza tutⱪanidim; saǝt üqlǝrdǝ mǝn ɵydǝ dua ⱪiliwatattim. Tuyuⱪsiz kiyimliridin nur qaⱪnap turidiƣan bir adǝm aldimda pǝyda bolup ɵrǝ turdi: □ 31 «Korniliy! Duaying ijabǝt ⱪilindi wǝ hǝyr-sahawǝtlik ixliring Huda aldiƣa ǝslǝtmǝ ⱪurbanliⱪtǝk yǝtti. ■ 32 Xunga Yoppaƣa adǝm ǝwǝtip, Petrus dǝpmu atilidiƣan Simon isimlik adǝmni qaⱪirtip kǝl. U dengiz boyida olturaⱪluⱪ Simon isimlik bir kɵnqining ɵyidǝ meⱨman bolup turuwatidu» dedi. 33 Xuning üqün, dǝrⱨal ɵzlirini qaⱪirip kelixkǝ adǝm ǝwǝtkǝnidim. Ɵzliri külbǝmgǝ kelip yahxi ⱪildila! Əmdi biz ⱨǝmmǝylǝn Huda ɵzlirigǝ ǝmr ⱪilƣan barliⱪ sɵzlǝrni anglax üqün Hudaning aldida ⱨazir turuwatimiz.

Huda yat ǝllǝrgimu nijat ata ⱪilidu

34-35 Petrus aƣzini eqip mundaⱪ dedi:

— Bǝrⱨǝⱪ, mǝn Hudani ⱨeqⱪandaⱪ adǝmgǝ yüz-hatirǝ ⱪilmaydu, dǝp qüxinip yǝttim; bǝlki ⱨǝr ǝldin bolƣanlar iqidǝ Uningdin ⱪorⱪidiƣan wǝ ⱨǝⱪⱪaniyǝt yürgüzidiƣan kixi bolsila, Uning aldida mǝⱪbuldur. ■ 36 Huda Israil hǝlⱪigǝ yǝtküzgǝn sɵz-kalam, yǝni Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ (u pütkül mǝwjudalarƣa Rǝbdur) inaⱪ-jatirjǝmlik jakarlanƣan hux hǝwǝr silǝrgǝ mǝlumƣu; ■ 37-38 Silǝrningmu Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝr qɵmüldürüx qaⱪiriⱪini yǝtküzgǝndin tartip, Galiliyǝdin baxlap pütkül Yǝⱨudiyǝ zeminlirida Nasarǝtlik Əysa toƣruluⱪ guwaⱨliⱪtin — yǝni Hudaning ⱪandaⱪ ⱪilip uni Muⱪǝddǝs Roⱨ wǝ küq-ⱪudrǝt bilǝn mǝsiⱨligǝnliki, xuning bilǝn u ⱨǝmmǝ yǝrni kezip, yahxi ǝmǝllǝrni ⱪilip, Iblisning ilkidǝ bolƣanlarning ⱨǝmmisini saⱪaytⱪanliⱪidin hǝwiringlar bardur. Qünki Huda uning bilǝn billǝ idi. ■ 39 Bizmu uning ⱨǝm Yǝⱨudiylarning zeminida ⱨǝm Yerusalemda ⱪilƣan pütün ǝmǝllirining guwaⱨqiliri. Ular uni yaƣaqⱪa esixi bilǝnmu ɵltürdi. □ 40-41 Biraⱪ üqinqi küni, Huda uni ⱪayta tirildürüp namayan ⱪildi. Biraⱪ ⱨǝmmǝ kixilǝrgǝ ǝmǝs, pǝⱪǝt Huda Ɵzi aldi bilǝn talliƣan guwaⱨqilar, yǝni u ɵlümdin tirilgǝndin keyin uning bilǝn ⱨǝmdastihan bolƣan bizlǝrning arimizda namayan ⱪildi. □  ■ 42 U bizgǝ hǝlⱪⱪǝ hux hǝwǝr yǝtküzüxni wǝ ɵzining Huda tǝripidin tiriklǝr wǝ ɵlgǝnlǝrning soraⱪqisi ⱪilinip tǝyinlǝngüqi ikǝnlikini jakarlaxni ǝmr ⱪildi. ■ 43 Barliⱪ pǝyƣǝmbǝrlǝr uningƣa guwaⱨliⱪ beriduki, ⱨǝrkim uningƣa etiⱪad ⱪilƣan bolsa uning nami arⱪiliⱪ gunaⱨliri kǝqürüm ⱪilinidu.■

44 Petrus tehi bu sɵzlǝrni ⱪiliwatⱪanda, Muⱪǝddǝs Roⱨ sɵz-kalamni anglawatⱪan ⱨǝmmǝ kixigǝ qüxti. ■ 45 Petrus bilǝn billǝ kǝlgǝn hǝtnilik bolƣan ixǝngüqilǝrning ⱨǝrbiri Muⱪǝddǝs Roⱨning yat ǝllǝrdikilǝrgimu ata ⱪilinip tɵkülgǝnlikini kɵrüp bǝk ⱨǝyran boluxti. □ 46 Qünki ularning karamǝt namǝlum tillarda sɵzlixip Hudani uluƣliƣanliⱪini anglidi. Xunga Petrus:■

47 — Muxu kixilǝr bizgǝ ohxax Muⱪǝddǝs Roⱨni ⱪobul ⱪilƣuqi bolƣan bolsa, kim ularning suƣa qɵmüldürüxni ⱪobul ⱪilixini tosalisun?! — dedi.■

48 Xuning bilǝn u ularning Rǝbning namida qɵmüldürülüxini buyrudi. Andin ular Petrusning ular bilǝn birnǝqqǝ kün turuxini ɵtündi.

11

Petrusning «yat ǝlliklǝr»ning qɵmüldürülüxini aⱪlixi

1 Rosullar wǝ pütkül Yǝⱨudiyǝdiki baxⱪa ⱪerindaxlar yat ǝlliklǝrningmu Hudaning sɵz-kalamini ⱪobul ⱪilƣanliⱪini anglidi. 2 Xunga, Petrus Yerusalemƣa ⱪaytⱪanda, hǝtnilik bolƣan ixǝngüqilǝr uni ǝyibkǝ buyrup: □

3  — Sǝn hǝtnǝ ⱪilinmiƣan adǝmlǝrning ɵyidǝ meⱨman bolup, ular bilǝn ⱨǝmdastihan boldung?! — dedi.■

4 Biraⱪ Petrus pütün ixni baxtin-ahiriƣiqǝ ularƣa bir-birlǝp qüxǝndürüp 5 mundaⱪ dedi:

— Yoppa xǝⱨiridǝ dua ⱪiliwatⱪinimda, ƣayibanǝ kɵrünüx meni oriwelip, bir alamǝtni kɵrdüm. Kǝng dastihandǝk bir nǝrsǝ tɵt burjikidin baƣlanƣan ⱨalda asmandin qüxüp, mening yenimda tohtidi.■ 6 Uningƣa kɵz tikip ⱪarisam, iqidǝ ⱨǝrhil tɵt putluⱪ ⱨaywanlar, yawayi ⱨaywanatlar, yǝr beƣirliƣuqilar, asmandiki uqar-ⱪanatlarmu bar ikǝn. 7 Andin: «Ornungdin tur Petrus, ulardin soyup yǝ!» degǝn bir awazni anglidim. 8 Mǝn: «Yaⱪ Rǝb, ⱨǝrgiz bolmaydu! Mǝn ⱨeqⱪaqan ⱨǝrⱪandaⱪ napak yaki ⱨaram nǝrsini aƣzimƣa alƣan ǝmǝsmǝn!» dedim.■ 9 Biraⱪ manga yǝnǝ: «Huda ⱨalal dǝp pakliƣan nǝrsini sǝn ⱨaram demǝ!» degǝn awaz anglandi. 10 Bu ix üq ⱪetim xundaⱪ tǝkrarlinip, ahir bularning ⱨǝmmisi asmanƣa ⱪaytidin tartip ketildi. 11 Mana dǝl xu qaƣda, Ⱪǝysǝriyǝdin meni qaⱪirixⱪa ǝwǝtilgǝn üq kixi mǝn turƣan ɵyning aldiƣa kǝldi. 12 Muⱪǝddǝs Roⱨ meni ⱨeq ikkilǝnmǝy ular bilǝn billǝ berixⱪa buyrudi. Muxu altǝ ⱪerindaxmu mǝn bilǝn billǝ bardi. Ⱪǝysǝriyǝgǝ yetip kelip, ⱨeliⱪi adǝmning ɵyigǝ kirduⱪ. □  ■ 13 Bu kixi bizgǝ ɵzining ɵyidǝ payda bolup turƣan bir pǝrixtini ⱪandaⱪ kɵrgǝnlikini eytti. Pǝrixtǝ uningƣa: «sǝn Yoppaƣa adǝm ǝwǝtip, Petrus dǝpmu atilidiƣan Simon isimlik bir adǝmni qaⱪirtip kǝl, 14 u sanga seni wǝ pütkül ailǝnggǝ nijatliⱪ yǝtküzidiƣan bir hǝwǝrni eytip beridu» degǝnikǝn.□

15 Mǝn gǝpni baxliƣinimda, Muⱪǝddǝs Roⱨ huddi baxta bizning üstimizgǝ qüxkinidǝk, ularƣimu qüxti. □ 16 Xu qaƣda, Rǝbning sɵz-kalamini, yǝni: «Yǝⱨya kixilǝrni suƣa qɵmüldürgǝn, lekin silǝr bolsanglar Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa qɵmüldürülisilǝr» deginini esimgǝ aldim. ■ 17 Xunga, ǝgǝr Huda ǝmdi muxularƣa biz Rǝb Əysa Mǝsiⱨkǝ etiⱪad ⱪilƣinimizdin keyin bizgǝ bǝrgǝn iltipatⱪa ohxax iltipat ata ⱪilƣan bolsa, Hudani tosalƣudǝk mǝn zadi kim idim?■

18 Ular bu sɵzlǝrni angliƣanda, ǝyiblǝxtin tohtap, Hudaƣa mǝdⱨiyǝ oⱪup:

— Bǝrⱨǝⱪ, Huda ǝllǝrgimu ⱨayatliⱪⱪa elip baridiƣan towa ⱪilixni nesip ⱪiliptu! — deyixti.

Antakya xǝⱨiridiki etiⱪadqilar

19 U qaƣda, Istipanning ixi bilǝn ziyankǝxlikkǝ uqrap ⱨǝrⱪaysi jaylarƣa tarⱪilip kǝtkǝnlǝr Fǝnikiyǝ rayoni, Siprus arili wǝ Antakya xǝⱨiri ⱪatarliⱪ jaylarƣiqǝ yetip berip, bu jaylarda sɵz-kalamni pǝⱪǝt Yǝⱨudiylarƣila yǝtküzǝtti. □  ■ 20 Lekin ulardin Siprus arili wǝ Kurini xǝⱨiridin kǝlgǝn bǝzilǝr Antakya xǝⱨirigǝ barƣanda, Rǝb Əysaning hux hǝwirini Greklǝrgimu yǝtküzdi. □ 21 Rǝbning ⱪoli ular bilǝn billǝ bolup, tolimu nurƣun kixilǝr ixinip towa ⱪilip Rǝbgǝ baƣlandi.□  ■

22 Bu hǝwǝr Yerusalemdiki jamaǝtning ⱪuliⱪiƣa yetip kǝldi. Xuning bilǝn ular Barnabasni Antakyaƣiqǝ arilap ɵtüxkǝ ǝwǝtti. □ 23 Barnabas yetip berip, Hudaning meⱨir-xǝpⱪitini kɵrüp, huxal boldi. U ularning ⱨǝmmisini jan-dilidin ⱪǝt’iylik bilǝn Rǝbgǝ qing baƣlinixⱪa riƣbǝtlǝndürdi. □  ■ 24 Qünki u Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa wǝ iman-ixǝnqkǝ toldurulƣan bolup, yahxi bir adǝm idi. Xuning bilǝn zor bir top adǝmlǝr Rǝbgǝ ⱪoxuldi.■

25 Xuning bilǝn Barnabas Tarsus xǝⱨirigǝ Saulni izdǝp bardi. ■ 26 Uni tepip Antakyaƣa elip kǝldi; xundaⱪ boldiki, ikkiylǝn jamaǝt bilǝn billǝ saⱪ bir yil yiƣilip, nurƣun adǝmgǝ tǝlim bǝrdi. Muhlislarning «Hristianlar» dǝp tunji atilixi Antakyadin baxlandi.□

27 U künlǝrdǝ bǝzi pǝyƣǝmbǝrlǝr Yerusalemdin Antakyaƣa qüxüp kǝldi. 28 Bulardin Agabus isimlik birǝylǝn otturiƣa qiⱪip, Roⱨning wǝⱨiyini yǝtküzüp, ⱪattiⱪ bir aqarqiliⱪning pütkül dunyani basidiƣanliⱪini aldin eytti (bu aqarqiliⱪ dǝrwǝⱪǝ «Klawdiyus Ⱪǝysǝr» ⱨɵküm sürgǝn waⱪitta yüz bǝrdi). □  ■ 29 Buning bilǝn Antakyadiki muhlislarning ⱨǝrbiri ɵz ⱪurbiƣa ⱪarap pul yiƣip, Yǝⱨudiyǝdǝ turuwatⱪan ⱪerindaxlarƣa yardǝm berixni ⱪarar ⱪildi. □ 30 Ular bu ⱪararni ada ⱪilip, ianini Barnabas wǝ Saulning ⱪoli arⱪiliⱪ Yǝⱨudiyǝdiki jamaǝt aⱪsaⱪalliriƣa yǝtküzüp bǝrdi.■

12

Tehimu kɵp ziyankǝxliklǝr

1 Xu qaƣlarda, Ⱨerod padixaⱨ jamaǝttikilǝrdin bǝzilirigǝ ziyankǝxlik ⱪilmaⱪqi bolup ularƣa ⱪol saldi.□ 2 U Yuⱨannaning akisi Yaⱪupni ⱪiliqlap ɵltürdi.■ 3 Ɵzining bu ⱪilƣan ixining Yǝⱨudiylarƣa yaⱪⱪanliⱪini kɵrüp, u Petrusnimu tutⱪun ⱪildurudi (xu qaƣda «petir nan ⱨeyti» mǝzgili idi). 4 Petrusni tutⱪandin keyin, uni zindanƣa taxlap, tɵt lǝxkǝr bir guruppa ⱪilinƣan tɵt ⱪarawwul topiƣa tapxurdi. Pasha ⱨeyttin keyin, Ⱨerod uni halayiⱪ aldida soraⱪ ⱪilmaⱪqi idi.□  ■ 5 Xunga Petrus zindanda tutup ⱪelindi. Lekin jamaǝt Hudaƣa jan-dil bilǝn uning üqün dua ⱪilixiwatatti.

Petrusning zindandin ⱪutⱪuzuluxi

6 Əmdi Ⱨerod uni elip qiⱪip sot ⱪilixning aldinⱪi keqisi, Petrus ikki zǝnjir bilǝn baƣlaⱪliⱪ peti, ikki ⱪarawulning otturisida uhlawatatti; ixikning sirtidimu birnǝqqǝ ⱪarawul zindanni kɵzǝt ⱪiliwatatti. 7 Wǝ tuyuⱪsiz Rǝbning bir pǝrixtisi kɵrünüp, bir nur kamerni yorutti. Pǝrixtǝ Petrusning biⱪiniƣa noⱪup:

— Tez tur! — dǝp oyƣatti. Uning ⱪolliridiki zǝnjir xu ⱨaman boxap qüxüp kǝtti.■ 8 Pǝrixtǝ uningƣa:

— Belingni baƣliwal! Kǝxingnimu kiy! — dedi. Petrus uning deginini ⱪildi. Andin u:

— Qapiningni yepinqaⱪlap kǝynimdin mang! — dedi.

9 Petrus uningƣa ǝgixip kamerdin qiⱪti. Biraⱪ u pǝrixtining wasitisi bilǝn boluwatⱪan bu ixlarning rastliⱪini bilmǝy, bǝlki bir ƣayibanǝ kɵrünüx kɵrüptimǝn, dǝp oylawatatti. 10 Ular birinqi wǝ ikkinqi kɵzǝttin ɵtüp, zindanning xǝⱨǝrgǝ qiⱪidiƣan tɵmür dǝrwazisiƣa barƣanda, dǝrwaza ular üqün ɵzlükidin eqilip kǝtti. Ular qiⱪip, bir koqidin ɵtkǝndǝ, pǝrixtǝ tuyuⱪsiz uning yenidin kǝtti.

11 Xu qaƣda, Petrus esigǝ kelip, ɵz-ɵzigǝ: «Dǝrwǝⱪǝ ǝmdi Rǝb Ɵz pǝrixtisini ǝwǝtip, meni Ⱨerodning ⱪolidin wǝ Yǝⱨudiy hǝlⱪining kütkǝnlirining ⱨǝmmisidin ⱪutⱪuzuptu, dǝp bildim» — dedi.

12 Ⱨǝⱪiⱪiy ǝⱨwalni qüxinip yǝtkǝndǝ, u Markus dǝpmu atilidiƣan Yuⱨannaning anisi Mǝryǝmning ɵyigǝ bardi. U yǝrdǝ nurƣun kixilǝr yiƣilip dua-tilawǝt ⱪiliwatatti. 13 U dǝrwazining ixikini ⱪaⱪⱪanda, Roda isimlik bir dedǝk awazni anglap qiⱪti. 14 U Petrusning awazini tonup, huxalliⱪidin ixikni eqixⱪimu ülgürmǝy yügürüp kelip, ⱨǝmmǝylǝngǝ:

— Petrus dǝrwaza aldida turidu! — dǝp hǝwǝr ⱪildi.

15 Lekin ular: — Sarang bolup ⱪaldingƣu! — deyixti. Biraⱪ u: — Rast xundaⱪ, dǝp turuwaldi. Ular:

— U uning pǝrixtisi bolsa kerǝk! — deyixti.□

16 Biraⱪ Petrus dǝrwazini ⱪeⱪiwǝrdi. Ular qiⱪip dǝrwazini eqip, uning ɵzini kɵrgǝndǝ ⱨǝmmǝylǝn ⱨang-tang boluxti. 17 Petrus ularƣa ün qiⱪarmasliⱪⱪa ⱪol ixariti ⱪilip, ularƣa Rǝbning ɵzini zindandin ⱪandaⱪ elip qiⱪⱪanliⱪini eytip bǝrdi. Andin keyin, u:

— Bu hǝwǝrni Yaⱪupⱪa wǝ ⱪerindaxlarƣa yǝtküzüp ⱪoyunglar, — dǝp, ɵzi u yǝrdin baxⱪa yǝrgǝ kǝtti.□  ■

18 Tang atⱪanda, ⱪarawullar Petrus zadi nemǝ boldi dǝp sarisimigǝ qüxti. 19 Ⱨerod uni izdǝp uning iz-derikini tapalmiƣaqⱪa, ⱪarawullarni soraⱪ ⱪilip, ularni ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilixni buyrudi. Bu ixtin keyin, u Yǝⱨudiyǝdin qüxüp Ⱪǝysǝriyǝ xǝⱨirigǝ berip xu yǝrdǝ turdi.

Ⱨerod Agrippa hanning ɵlümi

20 Əslidǝ Ⱨerod han bilǝn Tur wǝ Zidondikilǝr arisida ⱪattiⱪ jedǝl bar idi. Ⱨalbuki, Tur wǝ Zidondikilǝr birlixip, Ⱨerodning aldiƣa kǝldi. Uning bilǝn yarixiwelix üqün ular aldi bilǝn hanning Bilastus isimlik xǝhsiy ƣojidarini ɵzlirigǝ yar-yɵlǝk boluxⱪa ⱪayil ⱪilƣanidi. Qünki bu yurttikilǝr axliⱪni hanning ilkidiki jaylardin alatti.

21 Bǝlgilǝngǝn kɵrüxüx künidǝ Ⱨerod xaⱨanǝ tonlirini kiyip, soraⱪ tǝhtidǝ olturup, ularƣa nutuⱪ sɵzlidi. □ 22 Angliƣan hǝlⱪ:

— Bu adǝmning awazi ǝmǝs, bǝlki bir ilaⱨning awazidur! — dǝp warⱪiraxti.

23 Xuan Pǝrwǝrdigarning bir pǝrixtisi hanni urdi; qünki u xan-xǝrǝpni Hudaƣa beƣixlimidi.

Nǝtijidǝ, u ⱪurtⱪa yǝm bolup ɵldi. 24 Əmma Hudaning sɵz-kalami dawamliⱪ bǝrⱪ urup kengǝydi. □  ■ 25 Barnabas bilǝn Saul Yerusalemda ianilirini tapxurux hizmitini ada ⱪilƣandin keyin, Antakyaƣa ⱪaytip kǝtti. Ular Markus dǝpmu atilidiƣan Yuⱨannani billǝ elip bardi.

13

Muⱪǝddǝs Roⱨning Barnabas bilǝn Saulni ǝwǝtixi

1 Antakyadiki jamaǝt iqidǝ bǝzi pǝyƣǝmbǝrlǝr wǝ tǝlim bǝrgüqilǝr bar idi. Ular Barnabas, «Ⱪara» dǝpmu atilidiƣan Ximeon, Kurinilik Lukius, Ⱨerod han bilǝn billǝ qong bolƣan Manaǝn wǝ Saullar idi.□  ■ 2 Ular Rǝbning ibaditidǝ bolup roza tutuwatⱪan bir mǝzgildǝ, Muⱪǝddǝs Roⱨ ularƣa:

— Barnabas bilǝn Saulni Mǝn ularni ⱪilixⱪa qaⱪirƣan hizmǝt üqün Manga ayrip ⱪoyunglar, — dedi.■

3 Xuning bilǝn, ular yǝnǝ roza tutup dua ⱪilƣandin keyin, ikkiylǝnning üstigǝ ⱪollirini tǝgküzüp uzitip ⱪoydi.■

Barnabas bilǝn Saul Siprusta

4 Ular Muⱪǝddǝs Roⱨ tǝripidin ǝwǝtilgǝn bolup, Sǝlyukiyǝ xǝⱨirigǝ berip, u yǝrdin kemigǝ qiⱪip Siprus ariliƣa ⱪarap yolƣa qiⱪti. 5 Salamis xǝⱨirigǝ yetip kelip, ular Yǝⱨudiylarning sinagoglirida Hudaning sɵz-kalamini yǝtküzüxkǝ baxlidi. Yuⱨanna ularning yardǝmqisi idi.□  ■ 6 Ular pütün aralni arilap qiⱪip, Pafos xǝⱨirigǝ kǝldi. Ular u yǝrdǝ Baryǝxua isimlik bir kixi bilǝn uqrixip ⱪaldi. U seⱨirgǝr bolup, sahta pǝyƣǝmbǝr bolƣan bir Yǝⱨudiy idi.■ 7 U kixi bu aralning rimliⱪ waliyisi Sergiyus Pawlusning ⱨǝmraⱨi idi. Waliy uⱪumuxluⱪ bir kixi bolup, Barnabas bilǝn Saulni qaⱪirtip, Hudaning sɵz-kalamini anglimaⱪqi boldi. 8 Lekin ⱨeliⱪi seⱨirgǝr (uning grekqǝ ismi Əlimas bolup, «seⱨirgǝr» degǝn mǝnidǝ) ularƣa ⱪarxi qiⱪip, waliyning rayini etiⱪadtin ⱪayturuxni urunmaⱪta idi. 9 Biraⱪ Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa toldurulƣan Saul (yǝnǝ «Pawlus» dǝpmu atilidu) ⱨeliⱪi seⱨirgǝrgǝ tikilip ⱪarap □ 10 uningƣa:

— Əy, ⱪǝlbing ⱨǝrhil ⱨiyligǝrlik wǝ aldamqiliⱪ bilǝn tolƣan Iblisning oƣli, ⱨǝmmǝ ⱨǝⱪⱪaniyliⱪning düxmini! Pǝrwǝrdigarning tüz yollirini burmilaxni zadi tohtatmamsǝn?! 11 Əmdi Rǝbning ⱪoli üstünggǝ qüxti! Kɵzliring kor bolup, bir mǝzgil künning yoruⱪini kɵrǝlmǝysǝn! — dedi.

Xuan, bir hil tuman wǝ ⱪarangƣuluⱪ uni basti. U yolni silaxturup, kixilǝrdin meni ⱪolumdin yetilǝnglar, dǝp iltija ⱪilatti. 12 Yüz bǝrgǝn ixni kɵrgǝn waliy Rǝbning tǝlimigǝ ⱪattiⱪ ⱨǝyran bolup, Uningƣa etiⱪad ⱪildi.

Pawlusning bir sinagogta Rǝbning tǝlimini berixi

13 Pawlus bilǝn uning ⱨǝmraⱨliri kemigǝ qiⱪip, Pafostin Pamfiliyǝ ɵlkisidiki Pǝrgǝ xǝⱨirigǝ bardi. U yǝrdǝ Yuⱨanna ulardin ayrilip Yerusalemƣa ⱪaytti. □  ■ 14 Pawluslar bolsa Pǝrgǝ xǝⱨiridin qiⱪip, dawamliⱪ mengip Pisidiyǝ rayonidiki Antakya xǝⱨirigǝ berip, xabat küni sinagogⱪa kirdi. 15 Tǝwrat ⱪisimliridin wǝ pǝyƣǝmbǝrlǝrning yazmiliridin oⱪulƣandin keyin, sinagogning qongliri ularni qaⱪirtip:

— Ⱪerindaxlar, ǝgǝr halayiⱪⱪa birǝr nǝsiⱨǝt sɵzünglar bolsa, eytinglar, — dedi.

16 Pawlus ornidin turup, ⱪol ixiriti ⱪilip, halayiⱪⱪa mundaⱪ dedi:

— Əy Israillar wǝ Hudadin ⱪorⱪⱪanlar, ⱪulaⱪ selinglar! □  ■ 17 Bu Israil hǝlⱪining Hudasi ata-bowilirimizni tallidi; ular Misirda musapir bolup yaxiƣan waⱪitlarda ularni uluƣ ⱪildi, Ɵzining egiz kɵtürgǝn biliki bilǝn ularni Misirdin ⱪutⱪuzup qiⱪti. ■ 18 U qɵldǝ ularƣa tǝhminǝn ⱪiriⱪ yil ƣǝmhorluⱪ ⱪildi ■ 19 andin Ⱪanaan zeminidiki yǝttǝ ǝlni yoⱪitip, ularning zeminlirini ularƣa miras ⱪilip bǝrdi. ■ 20 Bu ixlarƣa aldi-kǝyni bolup tǝhminǝn tɵt yüz ǝllik yil kǝtti. Keyin, taki Samuil pǝyƣǝmbǝr otturiƣa qiⱪⱪiqǝ, u ularƣa batur ⱨakimlarni tiklǝp bǝrdi. ■ 21 Andin ular bizgǝ bir padixaⱨni bǝrsikǝn, dǝp Samuil pǝyƣǝmbǝrdin tilidi. Xuning bilǝn Huda ularƣa Binyamin ⱪǝbilisidin Kix isimlik adǝmning oƣli Saulni tiklǝp bǝrdi. U ⱪiriⱪ yil ⱨɵküm sürdi. ■ 22 Biraⱪ Huda Saulni sǝltǝnitidin qüxürüp, ularƣa Dawutni padixaⱨ ⱪilip turƣuzup bǝrdi. Huda uning ⱨǝⱪⱪidǝ guwaⱨliⱪ berip: «Kɵnglümdikidǝk bir adǝmni, yǝni Yǝssǝning oƣli Dawutni taptim. U Mening toluⱪ iradǝmgǝ ǝmǝl ⱪilidu», — dedi. ■ 23 Ɵzi wǝdǝ ⱪilƣandǝk Huda bu adǝmning nǝslidin Israil hǝlⱪigǝ bir Ⱪutⱪuzƣuqi tiklǝp bǝrdi — u bolsa Əysaning ɵzidur!

24 U hǝlⱪning otturisiƣa qiⱪixtin alwwal, Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝr qiⱪip, barliⱪ Israil hǝlⱪini towa ⱪilixni bildüridiƣan qɵmüldürüxni ⱪobul ⱪilinglar, dǝp jakarlidi. ■ 25 Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝr wǝzipini tamamliƣanda, halayiⱪⱪa mundaⱪ degǝnidi: «Silǝr meni kim dǝp bilisilǝr? Mǝn silǝr kütkǝn zat ǝmǝsmǝn. Biraⱪ mana, mǝndin keyin birsi kelidu, mǝn ⱨǝtta uning ayaƣ kǝxlirini yexixkimu layiⱪ ǝmǝsmǝn!»□  ■ 26 Əy ⱪerindaxlar, Ibraⱨimning jǝmǝtining nǝsilliri wǝ aranglardiki Hudadin ⱪorⱪⱪanlar, bu nijatliⱪning sɵz-kalami silǝrgǝ ǝwǝtildi! □  ■ 27 Yerusalemda turuwatⱪanlar wǝ ularning ⱨakimliri Əysani tonumay, uning üstidin gunaⱨkar dǝp ⱨɵküm qiⱪarƣini bilǝn, ⱨǝr xabat küni oⱪulidiƣan pǝyƣǝmbǝrlǝrning aldin eytⱪan sɵzlirini ǝmǝlgǝ axurdi. □  ■ 28 Gǝrqǝ ular uningdin ɵlüm jazasiƣa ⱨɵküm ⱪilixⱪa tegixlik birǝr gunaⱨ tapalmiƣan bolsimu, waliy Pilatustin yǝnila uni ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilixni ɵtündi. ■ 29 Ular bu ixlarni ⱪilip muⱪǝddǝs yazmilarda uning ⱨǝⱪⱪidǝ aldin pütülgǝnlǝrning ⱨǝmmisini ɵzliri bilmigǝn ⱨalda ǝmǝlgǝ axurƣandin keyin, uning jǝsitini kresttin qüxürüp, bir ⱪǝbrigǝ ⱪoydi. 30 Lekin Huda uni ɵlümdin tirildürdi! ■ 31 Tirilgǝndin keyin, u burun ɵzi bilǝn Galiliyǝdin Yerusalemƣiqǝ ǝgixip kǝlgǝnlǝrgǝ kɵp künlǝr iqidǝ nǝqqǝ ⱪetim kɵrünüp turdi. Bu kixilǝr ⱨazir Israil hǝlⱪigǝ uning guwaⱨqiliri boluwatidu.■

32-33 Bizmu ata-bowilirimizƣa ⱪilinƣan wǝdining hux hǝwirini silǝrgǝ ⱨazir jakarlaymiz — Huda Əysani arimizda tiklǝp, bu wǝdini ularning ǝwladliri bolƣan bizlǝrgǝ ǝmǝlgǝ axurdi. Bu ⱨǝⱪtǝ Zǝburning ikkinqi küyidǝ aldin’ala mundaⱪ pütülgǝn: «Sǝn Mening Oƣlum, Ɵzüm seni bügünki künidǝ tuƣdurdum». □  ■ 34 Əmdiliktǝ Hudaning Əysaƣa qirixni ⱪayta kɵrgüzmǝy ɵlümdin tirildüridiƣanliⱪi ⱨǝⱪⱪidǝ u muⱪǝddǝs yazmilarda mundaⱪ aldin eytⱪan: «Dawutⱪa wǝdǝ ⱪilƣan meⱨir-xǝpⱪǝtlǝrni silǝrgǝ ata ⱪilimǝn!» □  ■ 35 Xunga yǝnǝ bu ⱨǝⱪtǝ yǝnǝ bir ayǝttǝ: — «I Huda, Sening muⱪǝddǝs Bolƣuqungƣa tenining qirixini kɵrgüzmǝysǝn».□  ■

36 Qünki Dawut dǝrwǝⱪǝ Hudaning iradisi boyiqǝ ɵz dǝwri üqün hizmǝt ⱪilip, ɵz ata-bowiliriƣa ⱪoxulup ɵlümdǝ uhlap uning teni qirip kǝtkǝnidi. □  ■ 37 Lekin Huda ɵlümdin tirildürgüqi bolsa qirixni ⱨeq kɵrmidi.□

38 Əmdi xunga silǝr xuni bilixinglar kerǝkki, i ⱪerindaxlar, ⱨazir gunaⱨlardin kǝqürüm ⱪilinix yoli dǝl xu kixi arⱪiliⱪ silǝrgǝ jakarliniwatidu. □  ■ 39 Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn Tǝwrat ⱪanuni bilǝn silǝr halas bolalmaywatⱪan ixlardin uningƣa etiⱪad ⱪilƣuqilar u arⱪiliⱪ halas ⱪilinip ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilinidu! □  ■ 40 Xunga, pǝyƣǝmbǝrlǝr aldin eytⱪan xu balayi’apǝt bexinglarƣa qüxmǝsliki üqün eⱨtiyat ⱪilinglar! —

41 «Ⱪaranglar, i mazaⱪ ⱪilƣuqilar, ⱨǝyranuⱨǝs bolup ⱨalak bolunglar!

Qünki silǝrning künliringlarda bir ix ⱪilimǝnki,

Uni birsi silǝrgǝ elan ⱪilsimu silǝr xu ixⱪa ⱨǝrgiz ixǝnmǝysilǝr!»□  ■

42 Pawlus bilǝn Barnabas sinagogdin qiⱪiwatⱪanda, jamaǝt ularƣa kelǝrki xabat küni bu ixlar ⱨǝⱪⱪidǝ yǝnǝ sɵzlǝxni yelindi. 43 Sinagogtiki jamaǝt tarⱪalƣanda, nurƣun Yǝⱨudiylar wǝ Hudadin ⱪorⱪⱪan Tǝwratⱪa etiⱪad ⱪilƣan Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrmu Pawlus bilǝn Barnabasⱪa ǝgǝxti. Ikkisi ularƣa sɵz ⱪilip, ularni Hudaning meⱨir-xǝpⱪitidǝ qing turuxⱪa dǝwǝt ⱪildi.■

44 Keyinki xabat küni, pütün xǝⱨǝr hǝlⱪi degüdǝk Hudaning sɵz-kalamini angliƣili kelixti. 45 Biraⱪ bundaⱪ top-top adǝmlǝrni kɵrgǝn Yǝⱨudiylar ⱨǝsǝtkǝ qɵmüp, Pawlusning sɵzlirigǝ ⱪarxi tǝtür gǝp ⱪilip, uningƣa tɵⱨmǝt ⱪildi. 46 Əmdi Pawlus bilǝn Barnabas tehimu yürǝklik ⱨalda mundaⱪ dedi:

— Hudaning sɵz-kalamini aldi bilǝn silǝr Yǝⱨudiy hǝlⱪigǝ yǝtküzüx kerǝk idi. Lekin silǝr uni qǝtkǝ ⱪeⱪip ɵzünglarni mǝnggülük ⱨayatⱪa layiⱪ kɵrmigǝndin keyin, mana biz silǝrdin burulup ǝllǝrgǝ yüzlinimiz! □  ■ 47 Qünki Pǝrwǝrdigar muⱪǝddǝs yazmilarda bizgǝ mundaⱪ buyruƣan: —

«Mǝn Seni yat ǝllǝrgǝ nur boluxⱪa,

Yǝr yüzining qǝt-yaⱪiliriƣiqǝ nijatliⱪ boluxung üqün Seni atidim».□  ■

48 Əllǝrdikilǝr bu sɵzni anglap, huxal boluxup Rǝbning sɵz-kalamini uluƣlaxti; mǝnggülük ⱨayatⱪa erixixkǝ bekitilgǝnlǝrning ⱨǝmmisi etiⱪad ⱪildi.□

49 Xundaⱪ ⱪilip, Rǝbning sɵz-kalami pütkül zeminƣa tarⱪaldi. 50 Biraⱪ Yǝⱨudiylar Hudadin ⱪorⱪⱪan yuⱪiri tǝbiⱪilik ayallarni ⱨǝm xǝⱨǝr mɵtiwǝrlirini ⱪutritip, Pawlus bilǝn Barnabasⱪa ziyankǝxlik ⱪilƣuzup, ular ikkisini ɵz yurtliridin ⱪoƣlap qiⱪardi. □  ■ 51 Əmma Pawlus bilǝn Barnabas ularƣa ⱪarap ayaƣliridiki topini ⱪeⱪixturuwetip, Konya xǝⱨirigǝ ⱪarap mangdi. □ 52  Antakyadiki muhlislar bolsa huxalliⱪⱪa ⱨǝmdǝ Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa tolduruldi.

14

Pawlus bilǝn Barnabas Konya xǝⱨiridǝ

1 Konya xǝⱨiridǝ xundaⱪ boldiki, Pawlus bilǝn Barnabas Yǝⱨudiylarning sinagogiƣa kirgǝndǝ, jamaǝtkǝ xundaⱪ sɵzlidiki, nǝtijidǝ Yǝⱨudiylar wǝ Greklǝrdinmu nurƣan kixilǝr etiⱪad ⱪildi□ 2 (ⱨalbuki, ixǝnmigǝn Yǝⱨudiylar yat ǝlliklǝrning kɵngüllirini zǝⱨǝrlǝp, ularni ⱪerindaxlarƣa ⱪarxi turuxⱪa ⱪutratti). 3 Xunga Pawlus bilǝn Barnabas u yǝrdǝ heli uzun turup, Rǝbgǝ tayinip yürǝklik ⱨalda hux hǝwǝrni jakarlidi; Rǝb ularning ⱪolliri bilǝn mɵjizilik alamǝtlǝr wǝ karamǝtlǝrni kɵrsitip ɵz meⱨir-xǝpⱪitining sɵz-kalamiƣa guwaⱨliⱪ bǝrdi.■ 4 Buning bilǝn xǝⱨǝr hǝlⱪi ikkigǝ bɵlünüp ketip, bǝziliri Yǝⱨudiylar tǝrǝptǝ, bǝziliri bolsa rosullar tǝrǝptǝ turdi.□ 5 Ahirda, bir ⱪisim yat ǝlliklǝr bilǝn Yǝⱨudiylar arisida (ɵz baxliⱪliri bilǝn birliktǝ) rosullarni ⱪiynap, qalma-kesǝk ⱪilix ⱪutratⱪuluⱪi bax kɵtürdi. 6-7 Lekin ular bu ixtin hǝwǝr tepip, xu yǝrdin ⱪeqip Likawunya rayonidiki Listra wǝ Dǝrbǝ xǝⱨǝrliri ⱨǝmdǝ ǝtraptiki yurtlarƣa ⱪarap mangdi. Ular xu yǝrlǝrdǝ hux hǝwǝrni dawamliⱪ jakarlawǝrdi.■

Listra wǝ Dǝrbǝ xǝⱨǝrliridǝ

8 Xu qaƣda, Listra xǝⱨiridǝ putlirida maƣduri yoⱪ, ⱨeq mengip baⱪmiƣan bir tuƣma palǝq olturatti.■ 9 Pawlus sɵz ⱪiliwatⱪanda, bu adǝm uningƣa ⱪulaⱪ selip olturatti. Pawlus uningƣa kɵz tikip uning saⱪaytilixiƣa ixǝnqi barliⱪini kɵrüp yetip, 10 yuⱪiri awaz bilǝn:

— Ornungdin dǝs tur! — dedi.

Ⱨeliⱪi adǝm xuan ornidin dǝs turup mengixⱪa baxlidi. 11 Lekin Pawlusning bu ixini kɵrgǝn top-top adǝmlǝr Likawunya tili bilǝn:

— Ilaⱨlar insan ⱪiyapitigǝ kirip arimizƣa qüxüptu! — dǝp warⱪirixip kǝtti. ■ 12 Ular Barnabasni «Ilaⱨ Zeus» dǝp ataxti wǝ Pawlusni sɵzlǝxtǝ baxlamqi bolƣaqⱪa uni «Ilaⱨ Ⱨermis» dǝp ataxti. □ 13 Xǝⱨǝrning sirtida «Zeus Ilaⱨ»ning buthanisi bar idi. Xu buthanidiki kaⱨin xǝⱨǝr dǝrwazisiƣa ɵküz wǝ gül qǝmbirǝklǝrni elip kelip, hǝlⱪ bilǝn billǝ rosullarƣa atap ⱪurbanliⱪ ⱪilmaⱪqi boldi. 14 Lekin rosullar Barnabas bilǝn Pawlus bu ixni anglap, kiyim-keqǝklirini yirtⱪan ⱨalda, kɵpqilikning arisiƣa yügürüp kirip, warⱪirap mundaⱪ dedi:

15 — Halayiⱪ, bu ixlarni nemǝ dǝp ⱪiliwatisilǝr?! Biz silǝrgǝ ohxax ⱨessiyattiki insanlarmiz! Biz silǝrgǝ bu ǝrzimǝs nǝrsilǝrni taxlap, asman-zemin, dengiz-okyan wǝ ulardiki barliⱪ mǝhluⱪlarni Yaratⱪuqi ⱨayat Hudaƣila ibadǝt ⱪilixinglar kerǝk dǝp jakarlawatimiz! ■ 16 Burunⱪi dǝwrlǝrdǝ, u ⱨǝrⱪaysi ǝllǝrni ɵz yollirida mengixⱪa yol ⱪoyƣan. ■ 17 Xundaⱪ bolsimu, U Ɵzini ispatlaydiƣan guwaⱨliⱪni ⱪaldurmiƣan ǝmǝs. Qünki U ⱨǝmixǝ silǝrgǝ xapaǝt kɵrsitip, yamƣurni ɵz waⱪtida ǝrxtin yaƣdurup mol ⱨosul ata ⱪilip, ax-tamaⱪ bilǝn silǝrni toyƣuzup, ⱪǝlbinglarni huxalliⱪⱪa qɵmdürüp kǝldi. ■

18 Ⱨǝtta ular bu sɵzlǝrni ⱪilƣan bolsimu, halayiⱪning ularƣa atap ⱪurbanliⱪ ⱪilixini aranla tosuwaldi.

19 Lekin Antakya wǝ Konya xǝⱨǝrliridin bǝzi Yǝⱨudiylar kelip, kixilǝrni ɵzlirigǝ ⱪayil ⱪilixi bilǝn, hǝlⱪ Pawlusni qalma-kesǝk ⱪildi, andin uni ɵldi dǝp ⱪarap, xǝⱨǝr sirtiƣa sɵrǝp aqiⱪip taxliwǝtti. ■ 20 Lekin muhlislar uning ǝtrapiƣa olaxⱪanda, Pawlus ornidin turup, xǝⱨǝrgǝ ⱪaytip kirdi. Ətisi, u Barnabas bilǝn billǝ Dǝrbǝ xǝⱨirigǝ kǝtti.

Rosullarning Suriyǝdiki Antakyaƣa ⱪaytip kelixi

21 Əmdi ular Dǝrbǝ xǝⱨiridǝ hux hǝwǝr jakarlap, nurƣun adǝmlǝrni Mǝsiⱨgǝ muhlis boluxⱪa kirgüzgǝndin keyin, ikkiylǝn Listra, Konya wǝ Antakya xǝⱨǝrlirigǝ ⱪaytip bardi. 22 Ular u yǝrlǝrdǝ muhlislarning ⱪǝlblirini küqǝytip, ularni etiⱪadta qing turuxⱪa riƣbǝtlǝndürüp, xundaⱪla: — Biz Hudaning padixaⱨliⱪiƣa kirixtǝ nurƣun japa-muxǝⱪⱪǝtlǝrni beximizdin ɵtküzüximiz muⱪǝrrǝr bolidu, — dǝp nǝsiⱨǝt ⱪildi.■

23 Ular yǝnǝ ⱨǝrⱪaysi jamaǝt iqidǝ aⱪsaⱪallarni tallap bǝlgilǝp, dua ⱪilix wǝ roza tutux arⱪiliⱪ ularni ɵzliri etiⱪad baƣliƣan Rǝbgǝ tapxurdi. 24 Ikkiylǝn Pisidiyǝ rayonidin ɵtüp Pamfiliyǝ ɵlkisigǝ kǝldi. 25 Ular Pǝrgǝ xǝⱨiridǝ sɵz-kalamni yǝtküzgǝndin keyin, Attalya xǝⱨirigǝ bardi. □ 26 Andin u yǝrdin kemigǝ qiⱪip, Suriyǝdiki Antakyaƣa ⱪarap kǝtti. Ular ǝslidǝ xu yǝrdǝ ɵzliri ⱨazir tamamliƣan bu wǝzipini ada ⱪilixⱪa jamaǝttikilǝr tǝripidin Hudaning meⱨri-xǝpⱪitigǝ tapxurulƣanidi.■

27 Ⱪaytip kǝlgǝndǝ, ular jamaǝtni bir yǝrgǝ jǝm ⱪilƣanda, ularƣa Hudaning ɵzliri arⱪiliⱪ ⱪilƣan barliⱪ ǝmǝllirini, xundaⱪla Hudaning ⱪandaⱪ ⱪilip ǝllǝrgǝ etiⱪadning bir ixikini aqⱪanliⱪini sɵzlǝp bǝrdi. □ 28 Ular u yǝrdǝ muhlislar bilǝn billǝ uzun mǝzgil turdi.

Rosul Pawlusning hux hǝwǝrni jakarliƣan 1-sǝpiri

15

Yerusalemdiki sünnǝt toƣrisidiki yiƣin

1 Xu qaƣlarda bǝzilǝr Yǝⱨudiyǝ ɵlkisidin kelip, Antakyadiki ⱪerindaxlarƣa:

— Silǝr Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ tapxurulƣan yosun boyiqǝ hǝtnǝ ⱪilinixni ⱪobul ⱪilmisanglar, ⱪutⱪuzulmaysilǝr! — dǝp tǝlim berixkǝ baxlidi.□  ■

2 Bu ix toƣrisida qong majira qiⱪⱪan bolup, Pawlus bilǝn Barnabas ikkiylǝn xu kixilǝr bilǝn kǝskin munazirǝ ⱪilixⱪandin keyin, ⱪerindaxlar Pawlusni, Barnabasni, xundaⱪla ularning arisidin birnǝqqǝylǝnni bu mǝsilǝ toƣrisida rosullar wǝ aⱪsaⱪallar bilǝn kɵrüxüxkǝ Yerusalemƣa barsun dǝp bekitgǝn.■

3 Xundaⱪ ⱪilip ular jamaǝt tǝripidin yolƣa selinip, sǝpiridǝ Fǝnikiyǝ rayoni wǝ Samariyǝ ɵlkisini besip ɵtüp, barƣanla yeridǝ ǝllǝrningmu towa ⱪilip etiⱪad yoliƣa kirgǝnlikini tǝpsiliy sɵzlidi. Bu hǝwǝr barliⱪ ⱪerindaxlarni zor xadliⱪⱪa qɵmgüzdi.□ 4 Pawluslar Yerusalemƣa kǝlginidǝ, ular jamaǝttikilǝr, rosullar wǝ aⱪsaⱪallar tǝripidin ⱪarxi elinip, kɵpqilikkǝ Hudaning ɵzliri arⱪiliⱪ barliⱪ ⱪilƣan ǝmǝllirini bayan ⱪilip bǝrdi. 5 Lekin Pǝrisiy mǝzⱨipidikilǝrdin etiⱪad yoliƣa kirgǝn bǝzilǝr ornidin turuxup:

— Muxu yat ǝlliklǝrni hǝtnǝ ⱪilix kerǝk, xundaⱪla ularƣa Musaƣa qüxürülgǝn Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilixi kerǝklikini jekilǝx kerǝk! — dedi.

6 Xunga rosullar bilǝn aⱪsaⱪallar bu mǝsilini muzakirǝ ⱪilix üqün jǝm boluxti. 7 Uzun sɵⱨbǝtlixixtin keyin, Petrus ornidin turup mundaⱪ dedi:

— Ⱪerindaxlar, dǝslǝptiki künlǝrdǝ Hudaning iqinglardin meni tallap mening aƣzim arⱪiliⱪ hux hǝwǝrdiki sɵz-kalamni yat ǝlliklǝrgǝ anglitip ularning etiⱪad ⱪilixida wasitǝ ⱪilixⱪa bekitkǝnlikidin hǝwiringlar bar. ■

8 Wǝ insanlarning ⱪǝlbini bilgüqi Huda Muⱪǝddǝs Roⱨni bizgǝ ata ⱪilƣinidǝk, ularƣimu ata ⱪildi.■ 9 Xundaⱪ ⱪilip, Huda ularni biz bilǝn ⱨeqⱪandaⱪ pǝrⱪlǝndürmǝy, ularning ⱪǝlblirini etiⱪad arⱪiliⱪ pak ⱪildi.■

10  Əⱨwal mana xundaⱪ ikǝn, ǝmdi silǝr nemǝ üqün ɵzimiz wǝ ata-bowilirimizmu kɵtürǝlmigǝn bir boyunturuⱪni muhlislarning boyniƣa artmaⱪqi bolup, Hudani sinimaⱪqi bolisilǝr?! ■ 11 Əmdiliktǝ, biz bolsaⱪ Rǝb Əysaning meⱨir-xǝpⱪitigǝ tayinip ularƣa ohxax ⱪutⱪuzulimiz, dǝp ixinimiz.□  ■

12  Bu sɵzdin keyin, Barnabas bilǝn Pawlus qiⱪip, Huda ɵzliri arⱪiliⱪ yat ǝlliklǝrning arisida kɵrsǝtkǝn barliⱪ mɵjizilik alamǝtlǝrni wǝ karamǝtlǝrni bayan ⱪilip bǝrdi; kɵpqilik ularƣa ⱪulaⱪ selip süküttǝ turdi. 13 Ularning sɵzi tügigǝndin keyin, Yaⱪup mundaⱪ dedi:

— Ⱪerindaxlar, manga ⱪulaⱪ selinglar! 14 Bayatin Ximeon Hudaning yat ǝlliklǝrnimu baxtinla xapaǝt bilǝn yoⱪlap, ularning arisidin Ɵz nami üqün bir hǝlⱪ qiⱪiridiƣanliⱪini qüxǝndürüp ɵtti. □ 15 Pǝyƣǝmbǝrlǝrning eytⱪanlirimu buningƣa uyƣun kelidu, huddi muⱪǝddǝs yazmilarda munu sɵzlǝr pütülgǝndǝk: —

16 — ««Muxu ixlardin keyin, Mǝn ⱪaytip kelip, Dawutning yiⱪilƣan qedirini yengibaxtin ⱪurup tiklǝymǝn,

Uning harabiliklirini ⱪayta bina ⱪilip, ǝsligǝ kǝltürimǝn.

17-18 Xundaⱪ ⱪilip, jaⱨandiki baxⱪa insanlarmu, yǝni Mening namim bilǝn atalƣan barliⱪ ǝllǝr Meni izdǝp tapidu» dǝydu bu ixlarni ǝmǝlgǝ Axurƣuqi wǝ xundaⱪla ularni ǝzǝldin ayan ⱪilip kǝlgǝn Pǝrwǝrdigar!»□  ■

19 — Xuning üqün hulasǝm xuki, yat ǝlliklǝr arisidin towa ⱪilip Hudaƣa etiⱪad baƣliƣanlarƣa awarǝ-eƣirqilik selip ⱪoymasliⱪimiz kerǝk; 20 pǝⱪǝt ularƣa: «Butlarƣa atilip bulƣanƣan nǝrsilǝrni yeyixtin, jinsiy buzuⱪluⱪtin, ⱪanni wǝ boƣup soyulƣan ⱨaywanlarning gɵxliridinmu yeyixtin neri bolunglar» dǝp tapilap, bir parqǝ hǝt yazayli. □  ■ 21 Qünki ⱪǝdimki dǝwrlǝrdin tartip ⱨǝr xǝⱨǝrdǝ xabat künidǝ sinagoglarda Musa pǝyƣǝmbǝrning eytⱪanliri oⱪulup, uning kɵrsǝtmiliri ɵgitilip kǝlgǝn.□

Yǝⱨudiy ǝmǝs etiⱪadqilarƣa yezilƣan hǝt

22 Xuning bilǝn rosullar, aⱪsaⱪallar, xundaⱪla Yerusalemdiki pütkül jamaǝttikilǝr ɵz arisidin birnǝqqǝ adǝmni tallap, ularni Pawlus wǝ Barnabas bilǝn billǝ Antakyaƣa ǝwǝtixni layiⱪ kɵrdi. Əslidǝ ⱪerindaxlar iqidǝ baxlamqi bolƣan Yǝⱨuda (Barsabas dǝpmu atilidu) bilǝn Silaslar buningƣa tallandi.

23 Hǝt bolsa ularƣa tapxuruldi, uningda mundaⱪ yezilƣanidi: — «I Antakya, Suriyǝ wǝ Kilikiyǝdǝ turuwatⱪan yat ǝllik ⱪerindaxlar, — Yerusalemdiki ⱪerindaxliringlardin, rosullar bilǝn aⱪsaⱪallardin silǝrgǝ salam!

24 Arimizdin bǝzi kixilǝr qiⱪip yeninglarƣa berip, sɵzliri bilǝn silǝrni biaramliⱪⱪa selip kɵnglünglarni parakǝndǝ ⱪilip ⱪoyƣanliⱪini angliduⱪ. Lekin biz ularƣa ⱨeqⱪandaⱪ sɵz-ǝmr ⱪilmiduⱪ. □  ■ 25 Xu sǝwǝbtin, biz bu ixta oylirimiz bir yǝrdin qiⱪⱪandin keyin, arimizdin tallanƣan birnǝqqǝylǝnni sɵyümlük Barnabas wǝ Pawlusimiz bilǝn billǝ yeninglarƣa ǝwǝtixni ⱪarar ⱪilduⱪ. 26 Bu ikkiylǝn Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning nami üqün ⱨayatini hǝtǝrgǝ tǝwǝkkül ⱪilƣan kixilǝrdur. ■ 27 Xunga biz Yǝⱨuda bilǝn Silasni yazƣanlirimizni silǝrgǝ ɵz aƣzi bilǝnmu sɵzlǝp bǝrsun dǝp, yeninglarƣa ǝwǝttuⱪ. 28 Gǝpning poskallisiƣa kǝlsǝk, Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa, xundaⱪla bizlǝrgimu xu layiⱪ kɵrüngǝnki, tɵwǝndiki zɵrür bolƣan ixlardin sirt, silǝrgǝ ⱨeqⱪandaⱪ baxⱪa ixni yüklimǝslikimiz kerǝk: 29 — Butlarƣa atalƣan nǝrsilǝrdin, ⱪanni wǝ boƣup soyulƣan ⱨaywanlarning gɵxliridin yeyixtin wǝ jinsiy buzuⱪluⱪtin neri bolux — silǝr muxu birnǝqqǝ ixtin saⱪlansanglar, yahxi ⱪilƣan bolisilǝr.

Aman-hatirjǝm bolunglar!»■

30 Xundaⱪ ⱪilip, ular ⱪerindaxlar tǝripidin yolƣa selinip, Antakyaƣa bardi. U yǝrdǝ pütün jamaǝttikilǝrni yiƣip, hǝtni ularƣa tapxurdi. □ 31 Ular hǝtni oⱪup, uningdin bolƣan riƣbǝt-tǝsǝllidin zor xadlandi. 32 Yǝⱨuda wǝ Silaslar ɵzlirimu pǝyƣǝmbǝrlǝrdin bolup, ⱪerindaxlarni nurƣun sɵz-nǝsiⱨǝtlǝr bilǝn riƣbǝtlǝndürüp, ularni ⱪuwwǝtlǝndürdi. 33  Yǝⱨuda wǝ Silaslar u yǝrdǝ bir mǝzgilni ɵtküzgǝndin keyin, Antakyadiki ⱪerindaxlarning sǝpirigǝ amanliⱪ tiligǝn ⱨalda uzitixi bilǝn, ular ɵzlirini ǝwǝtkǝn Yerusalemdikilǝrning ⱪexiƣa ⱪaytti. □ 34-35 Lekin Pawlus wǝ Barnabas Antakyada ⱪelip, baxⱪa nurƣun ⱪerindaxlarning ⱨǝmkarliⱪida tǝlim berip Rǝbning sɵz-kalamidiki hux hǝwirini jakarlap turdi.

Pawlus bilǝn Barnabasning ayrilip ketixi

36 Lekin yǝnǝ birnǝqqǝ künlǝrdin keyin Pawlus Barnabasⱪa:

Biz burun Rǝbning sɵz-kalamini yǝtküzgǝn ⱨǝmmǝ xǝⱨǝr-yezilarƣa berip, ⱪerindaxlarning yeniƣa berip, ⱨalini sorap kelǝyli, — dedi.

37 Barnabas bolsa Yuⱨanna (Markusmu deyilidu)ni billǝ elip barmaⱪqi bolƣanidi. ■ 38 Biraⱪ Pawlus aldinⱪi ⱪetim Pamfiliyǝ ɵlkisidǝ ulardin ayrilip kǝtkǝn, Rǝbning hizmitidǝ ular bilǝn billǝ dawamliⱪ sǝpǝr ⱪilmiƣan Markusni yǝnǝ elip berixni aⱪilanilik ǝmǝs dǝp ⱪaridi. □ 39 Xuning bilǝn ikkiylǝn otturisida bǝk kǝskin ihtilap bolup, ahir berip ular bir-biridin ayrilip ketixti. Barnabas Markusni elip, kemigǝ olturup Siprus ariliƣa kǝtti. 40 Pawlus bolsa Silasni tallidi; ⱪerindaxlarning ikkiylǝnni Hudaning xapaitigǝ amanǝt ⱪilixi bilǝn u ikkisi yolƣa qiⱪti. □ 41 U ǝmdi Suriyǝ wǝ Kilikiyǝ ɵlkilirini arilap ɵtüp, ⱨǝrⱪaysi jaylarda jamaǝtlǝrni ⱪuwwǝtlǝndürdi.

16

Timotiyning Pawlus wǝ Silasⱪa ⱪoxuluxi

1 Andin u Dǝrbǝ wǝ Listra xǝⱨǝrlirigimu bardi. Mana, xu yǝrdǝ etiⱪadqi Yǝⱨudiy bir ayalning oƣli, Timotiy isimlik bir muhlis bar idi. Uning atisi bolsa grek idi.□ 2 Listra wǝ Konya xǝⱨǝrliridiki ⱪerindaxlarning ⱨǝmmisi uning toƣruluⱪ yahxi guwaⱨliⱪ berǝtti. 3 Pawlus uni ɵzi bilǝn billǝ elip mangmaⱪqi boldi. Biraⱪ bu yǝrdiki Yǝⱨudiylarning ⱨǝmmisi Timotiyning atisining grek ikǝnlikini bilgǝqkǝ, Pawlus uni elip hǝtnǝ ⱪildurdi.□  ■ 4 Ular xǝⱨǝr-yezilardin ɵtkǝq, Yerusalemdiki rosullar bilǝn aⱪsaⱪallar yat ǝllǝrgǝ bekitkǝn bǝlgilimilǝrni ularning riayǝ ⱪilixi üqün tapxurdi.■ 5 Xundaⱪ ⱪilip, jamaǝtlǝr etiⱪadta küqǝytilip, sanlirimu kündin-küngǝ kɵpǝydi.

Makedoniyǝlikning qaⱪiriⱪi

6 Muⱪǝddǝs Roⱨ ularning Asiya ɵlkisidǝ sɵz-kalamni jakarlixiƣa yol ⱪoymiƣan bolup, Pawluslar ǝmdi Frigiyǝ wǝ Galatiya rayonliridin ɵtüp,□ 7 Misiyǝ rayoniƣa kǝlgǝndin keyin, Bitiniyǝ ɵlkisigǝ kirmǝkqi boldi. Biraⱪ Əysaning Roⱨi ularƣa bundaⱪ ⱪilixiⱪimu yol ⱪoymidi.□ 8 Xuning bilǝn ular Misiyǝdin ɵtüp, dengiz boyidiki Troas xǝⱨirigǝ qüxti.■ 9 Xu küni kǝqtǝ, Pawlusⱪa bir ƣayibanǝ kɵrünüx kɵrünüp, Makedoniyǝlik bir kixi uning aldida ɵrǝ turup:

— Dengizdin ɵtüp, Makedoniyǝgǝ kelip, bizgǝ yardǝm bǝrgǝysǝn! — dǝp ɵtündi.□

10 U bu kɵrünüxni kɵrgǝndin keyin, Rǝb bizni jǝzmǝn u kixilǝrning ⱪexiƣa berip, ularƣa hux hǝwǝr jakarlaxⱪa qaⱪirƣan, degǝn hulasigǝ kelip, dǝrⱨal Makedoniyǝgǝ berixⱪa tǝyyarlanduⱪ.□

Lidyaning etiⱪad ⱪilixi

11 Biz kemigǝ qiⱪip, Troastin yolƣa qiⱪip, Samodrak ariliƣa ⱪarap yol alduⱪ wǝ ǝtisi Makedoniyǝdiki Neapolis xǝⱨirigǝ yetip barduⱪ. 12 U yǝrdin Makedoniyǝning xu rayonidiki Filippi degǝn muⱨim xǝⱨirigǝ ɵttuⱪ. Bumu Rimdiki bir mustǝmlikǝ xǝⱨǝr idi. Biz bu yǝrdǝ birnǝqqǝ kün turduⱪ. □ 13 Xabat küni, xǝⱨǝr dǝrwazisidin qiⱪip dǝrya saⱨiligǝ barduⱪ; qünki biz u yǝrdǝ dua-tilawǝt ⱪilidiƣan bir jay bar dǝp oyliduⱪ; dǝrwǝⱪǝ xundaⱪ boldi. Biz olturup, u yǝrgǝ yiƣilƣan ayallarƣa sɵzlǝxkǝ baxliduⱪ. □ 14 Ularning iqidǝ sɵsün rǝht sodisi ⱪilidiƣan, Tiyatira xǝⱨirilik, Hudadin ⱪorⱪidiƣan Lidya isimlik bir ayal bar idi. Rǝb uning ⱪǝlbini Pawlusning eytⱪanlirini ⱪobul ⱪilixⱪa aqti. □ 15 U ailisidikilǝr bilǝn qɵmüldürülgǝn bolup bizdin ɵtünüp:

— Əgǝr silǝr meni ⱨǝⱪiⱪǝtǝn Rǝbgǝ etiⱪad ⱪilƣuqi dǝp bilsǝnglǝr, mening ɵyümgǝ berip turunglar! — dǝp qing turup bizni maⱪullatti.■

Pawlus bilǝn Silasning zindanƣa taxlinixi

16 Bir küni biz xu dua ⱪilidiƣan jayƣa ketip barƣinimizda, bir dedǝk bizgǝ yoluⱪti; bu ⱪizƣa pal salƣuqi bir jin qaplixiwalƣanidi; dedǝk hojayinliriƣa pal selix yoli bilǝn nurƣun payda tepip bǝrgǝnidi. □  ■ 17 U yol boyi Pawlus wǝ bizgǝ ǝgixip:

— Bu kixilǝr Ⱨǝmmidin aliy Hudaning ⱪulliri, ular silǝrgǝ nijatliⱪ bir yolini jakarlaydu! — dǝp warⱪirap mangdi.□

18 U uda kɵp künlǝr xundaⱪ warⱪiridi. Bu ix Pawlusning ⱪǝlbini azablap, u ⱪizƣa burulup, jinƣa:

— Əysa Mǝsiⱨning nami bilǝn buyruymǝnki, uningdin qiⱪ! — deyixigila, jin xuan qiⱪip kǝtti.□  ■

19 Dedǝkning hojayinliri uningƣa baƣliƣan pul tepix ümidining yoⱪⱪa qiⱪⱪanliⱪini kɵrüp, Pawlus bilǝn Silasⱪa ⱪol selip, ularni bazar mǝydaniƣa sɵrǝp, ⱨɵkümdarlarning aldiƣa elip bardi. ■ 20 Ular ikkiylǝnni soraⱪqi ǝmǝldarlarning aldiƣa qiⱪirip:

— Bu adǝmlǝr Yǝⱨudiylar bolup, xǝⱨirimizni ⱪalaymiⱪanlaxturuwǝtmǝktǝ. ■ 21 Biz bolsaⱪ rimliⱪlarmiz, ular ⱪanunimizƣa hilap bolƣan wǝ ⱪobul ⱪilixⱪa yaki yürgüzüxkǝ bolmaydiƣan ⱪaidǝ-yosunlarni tǝrƣib ⱪiliwatidu! — dǝp xikayǝt ⱪildi.

22 Toplanƣan halayiⱪmu ularƣa ⱨujum ⱪilixⱪa ⱪozƣaldi; soraⱪqi ǝmǝldarlar ularning kiyimlirini yirtip yalingaqlap, kaltǝk bilǝn dumbilaxⱪa ǝmr qüxürdi. ■ 23 Ikkiylǝnni kaltǝk bilǝn kɵp dumbiliƣandin keyin, ularni zindanƣa taxlidi wǝ xundaⱪla gundipayni ⱪattiⱪ kɵzitixkǝ buyrudi. 24 U buyruⱪni tapxuruwelix bilǝn ularni zindanning iqkiridiki kamerƣa solap, putliriƣa ixkǝl saldi.

25 Tün yerimda, Pawlus bilǝn Silas dua ⱪilip, Hudaƣa mǝdⱨiyǝ küylirini eytiwatatti. Baxⱪa mǝⱨbuslar bolsa ⱪulaⱪ selip anglawatatti. ■ 26 Tuyuⱪsiz ⱪattiⱪ yǝr tǝwrǝx yüz bǝrdi; zindanning ullirimu tǝwrinip kǝtti wǝ zindanning ⱨǝmmǝ ixikliri xuan eqilip, ⱨǝrbir mǝⱨbusning kixǝnlirimu qüxüp kǝtti. ■ 27 Gundipay uyⱪudin oyƣinip, zindanning ixiklirining oquⱪ turƣanliⱪini kɵrüp, mǝⱨbuslar ⱪeqip ketiptu dǝp oylap, ⱪiliqini suƣurup elip, ɵzini ɵltürüwalmaⱪqi boldi.□

28 Lekin Pawlus ⱪattiⱪ awazda:

— Ɵzünggǝ zǝrǝr yǝtküzmǝ, ⱨǝmmimiz bar! — dǝp warⱪiridi.

29 Gundipay: Qiraƣlarni kǝltürünglar dǝp towlap iqkirigǝ etilip kirip, titrigǝn ⱨalda Pawlus bilǝn Silasning ayiƣiƣa yiⱪildi. 30 Andin ularni taxⱪiriƣa elip qiⱪip:

— Ⱪutⱪuzuluxum üqün nemǝ ⱪilixim kerǝk? — dǝp soridi.■

31 Rǝb Əysaƣa etiⱪad ⱪilƣin, wǝ xundaⱪ ⱪilsang, ɵzüng ⱨǝm ailǝngdikilǝrmu ⱪutⱪuzulidu! — dedi ular.□  ■

32 Xuning bilǝn, ikkiylǝn uningƣa wǝ uning barliⱪ ailisidikilǝrgǝ Rǝbning sɵz-kalamini yǝtküzdi. 33 Keqǝ xu saǝtning ɵzidila gundipay ularni baxlap qiⱪip, yarilirini yuyup tazilidi; andin u dǝrⱨal ailisidikilǝr bilǝn qɵmüldürüxni ⱪobul ⱪildi; 34 ikkiylǝnni ɵz ɵyigǝ baxlap kelip, ularning aldiƣa dastihan saldi. U pütkül ailisidikilǝr bilǝn Hudaƣa etiⱪad ⱪilƣanliⱪtin zor xadlandi.■

35 Ətisi ǝtigǝndǝ, soraⱪqi ǝmǝldarlar yasawullarni zindanƣa ǝwǝtip:

— U ikkiylǝnni ⱪoyuwetinglar! — dǝp buyrudi.

36 Gundipay Pawlusⱪa bu sɵzni yǝtküzüp:

— Soraⱪqi ǝmǝldarlar ikkinglarni ⱪoyuwetix yarliⱪini qüxürdi. Silǝr ǝmdi zindandin qiⱪip, tinq-aman yolunglarƣa qiⱪinglar, — dedi.

37 Biraⱪ Pawlus yasawullarƣa:

— Biz Rim puⱪraliri bolsaⱪmu, ǝmǝldarlar bizni soraⱪ ⱪilmayla halayiⱪning aldida kaltǝk bilǝn dumbalap, zindanƣa taxlidi. Əmdi ular ⱨazir bizni yoxurunqǝ ⱪoƣlimaⱪqimu? Yaⱪ, bundaⱪ ⱪilsa bolmaydu! Əmǝldarlar ɵzliri kelip bizni qiⱪarsun! — dedi.□

38 Yasawullar bu sɵzlǝrni soraⱪqi ǝmǝldarlarƣa yǝtküzdi. Ular ikkiylǝnning Rim puⱪrasi ikǝnlikini anglap ⱪorⱪup kǝtti; 39 ularning kɵnglini elixⱪa zindanƣa berip, ularni zindandin elip qiⱪⱪandin keyin, xǝⱨǝrdin qiⱪip ketixni ⱪayta-ⱪayta ɵtündi.■

40 Ikkiylǝn zindandin qiⱪixi bilǝn Lidyaning ɵyigǝ bardi; andin u yǝrdǝ ⱪerindaxliri bilǝn kɵrüxüp, ularni riƣbǝtlǝndürgǝndin keyin, yolƣa qiⱪip kǝtti.

17

Tesalonika xǝⱨiridiki topilang

1 Ular sǝpirini dawam ⱪilip Amfipolis wǝ Apolloniya xǝⱨǝrliridin ɵtüp, Tesalonika xǝⱨirigǝ kǝldi. U yǝrdǝ Yǝⱨudiylarning sinagogi bar idi.□ 2 Pawlus aditi boyiqǝ ularning arisiƣa kirip, uda üq xabat küni u yǝrdǝ jǝm bolƣanlar bilǝn muⱪǝddǝs yazmilarni xǝrⱨlǝp munazirilixip, 3 ularƣa Mǝsiⱨning azab-oⱪubǝtlǝr tartⱪandin keyin ɵlümdin tirilixi muⱪǝrrǝr dǝp qüxǝndürdi ⱨǝm ispatlidi wǝ: — Mǝn silǝrgǝ jakarliƣan muxu Əysa dǝl Mǝsiⱨning Ɵzi xu! — dedi.■

4  Yǝⱨudiylarning iqidin bǝzilǝr ⱪayil bolup ixinip, Pawlus bilǝn Silasⱪa ⱪoxuldi; xundaⱪla Hudadin ⱪorⱪidiƣan Greklǝrdin zor bir top adǝmlǝr wǝ az bolmiƣan yuⱪiri tǝbiⱪidiki grek ayallarmu xundaⱪ ixǝndi.□  ■ 5 Biraⱪ Yǝⱨudiylar buningƣa ⱨǝsǝt ⱪilip, birnǝqqǝ ⱪǝbiⱨ adǝmlǝrni yiƣip, bir top kixilǝrni toplap, xǝⱨǝrni astin-üstün ⱪiliwǝtti. Yǝⱨudiylar Pawlus bilǝn Silasni xǝⱨǝr hǝlⱪ kengǝxmisigǝ tapxurup berix üqün ularni tutux mǝⱪsitidǝ Yason isimlik birsining ɵyigǝ basturup bardi. 6 Lekin ular ikkiylǝnni tapalmay ular Yason wǝ baxⱪa birnǝqqǝ ⱪerixdaxni xǝⱨǝr ǝmǝldarlirining aldiƣa tartip apirip:

— Jaⱨanni astin-üstün ⱪiliwǝtkǝn axu adǝmlǝr muxu yǝrgimu yetip kǝldi;■ 7 Yason ularni ɵyidǝ ⱪobul ⱪildi. Ular Əysa isimlik baxⱪa bir padixaⱨ bar dǝp jakarlap, Ⱪǝysǝrning pǝrmanliriƣa ⱪarxi qiⱪiwatidu! — dǝp quⱪan selixti.■

8 Ular bu sɵzlǝr bilǝn halayiⱪni wǝ xǝⱨǝr ǝmǝldarlirini dǝkkǝ-dükkigǝ selip ⱪoydi. 9 Əmǝldarlar Yason wǝ baxⱪa tutup kelingǝnlǝrdin kapalǝt puli alƣandin keyin, ularni ⱪoyuwǝtti.

Beriya xǝⱨiridǝ

10 Ⱪerindaxlar ⱨayal bolmay Pawlus bilǝn Silasni xu küni keqidǝ Beriya xǝⱨirigǝ ǝwǝtiwǝtti. Ular u yǝrgǝ yetip barƣanda, Yǝⱨudiylarning sinagogiƣa kirdi. □  ■ 11 U yǝrdiki sinagogdikilǝr Tesalonikadikilǝrgǝ ⱪariƣanda esil hislǝtlik bolup, sɵz-kalamni ⱪiziⱪip anglidi wǝ ularning eytⱪanlirining toƣra yaki hataliⱪini eniⱪalap bilix üqün, ⱨǝrküni muⱪǝddǝs yazmilarni ⱪetirⱪinip izlǝndi. ■ 12 Nǝtijidǝ, ulardin nurƣun Yǝⱨudiylar, esilzadǝ grek ayallardin bir ⱪismi wǝ xundaⱪla heli kɵp grek ǝrlǝr etiⱪad ⱪildi. □ 13 Lekin Tesalonikadiki Yǝⱨudiylar Hudaning sɵz-kalamining Pawlus arⱪiliⱪ Beriyadimu jakarliniwatⱪinini anglap, u yǝrgimu berip topilang kɵtürmǝkqi bolup, ammini ⱪutratti. ■ 14 Xuning bilǝn ⱪerindaxlar Pawlusni dǝrⱨal dengiz boyiƣa ǝwǝtiwǝtti. Silas bilǝn Timotiy bolsa Beriyada ⱪaldi. 15 Pawlusni uzitip mangƣanlar uni Afina xǝⱨirigiqǝ elip bardi. Andin ular Pawlusning:

— «Silǝr Silas bilǝn Timotiyƣa mumkinⱪǝdǝr mening yenimƣa tezraⱪ kǝlsun dǝp yǝtküzüp ⱪoyunglar» degǝn tapxuruⱪini elip, Beriyaƣa ⱪaytip kǝldi.■

Afina xǝⱨiridǝ

16 Pawlus Afina xǝⱨiridǝ Silas bilǝn Timotiyni kütüp turƣanda, pütkül xǝⱨǝrdikilǝrning butpǝrǝslikkǝ berilip kǝtkǝnlikini kɵrüp, roⱨi ⱪattiⱪ azablandi. 17 Xunga u sinagogda Yǝⱨudiylar wǝ Hudadin ⱪorⱪidiƣanlar bilǝn ⱨǝm xuningdǝk ⱨǝrküni bazarda uqriƣanla kixilǝr bilǝn munazirilixǝtti. □ 18 «Epikurlar» wǝ «Stoiklar» dǝp atalƣan bǝzi pǝylasoplarmu uning bilǝn munazirilixixkǝ baxlidi. Ulardin bǝzilǝr:

— Bu bilǝrmǝn poqi nemǝ dǝp jɵylüwatidu? — deyixti.

Yǝnǝ bǝzilǝr Pawlusning Əysa wǝ adǝmlǝrning ɵlümdin tirildürülidiƣanliⱪi ⱨǝⱪⱪidiki hux hǝwǝrni jakarliƣanliⱪidin:

— U yat ilaⱨlarning tǝrƣibatqisi ohxaydu! — deyixti. □ 19 Xunga, ular Pawlusni elip «Areopagus» degǝn kengǝx mǝydaniƣa apirip:

— Sǝn tarⱪitiwatⱪan yengi tǝlimingning nemǝ ikǝnlikini bizmu bilsǝk ⱪandaⱪ? 20 Qünki sǝn bǝzi ƣǝyriy ixlarni ⱪuliⱪimizƣa yǝtküzüwatisǝn, biz ularning mǝnisi zadi nemǝ ikǝnlikini bilgümiz bar, — deyixti 21 (ǝmdi Afinaliⱪlar wǝ u yǝrdǝ turuwatⱪan qǝtǝlliklǝrning ⱨǝmmisi waⱪtini birǝr yengiliⱪni yǝtküzüx yaki anglaxtin baxⱪa ixⱪa sǝrp ⱪilmaytti). 22 Xunga Pawlus Areopagus mǝydanining otturisiƣa qiⱪip mundaⱪ dedi:

Əy Afina hǝlⱪi! Silǝrning ⱨǝr jǝⱨǝttin jin-ilaⱨlarƣa qoⱪunuxⱪa ⱪattaⱪ berilgǝnlikinglarni kɵrdum. □ 23 Qünki ⱨǝmmǝ yǝrni arilap, silǝrning tawapgaⱨliringlarni kɵzdin kǝqürginimdǝ, üstigǝ «Namǝlum bir Hudaƣa atalƣan» dǝp pütülgǝn beƣixlimisi bar yǝnǝ bir ⱪurbangaⱨni kɵrdüm. Əmdi mǝn silǝr tonumay turup ibadǝt ⱪiliwatⱪan xu Hudani mana ⱨazir silǝrgǝ tonuxturup jakarlay.

24 Pütkül alǝmni wǝ uningdiki barliⱪ mǝwjudatlarni yaratⱪan Huda asman-zeminning Igisi bolup, insanlarning ⱪoli bilǝn yasalƣan ibadǝthanilarda turmaydu, ■ 25 yaki birǝr nǝrsigǝ ⱨajiti qüxkǝndǝk insanlarning ⱪollirining ǝjrigǝ moⱨtaj ǝmǝstur, qünki U Ɵzi ⱨǝmmǝ janiwarƣa ⱨayatliⱪ, nǝpǝs, xundaⱪla eⱨtiyajliⱪ bolƣan ⱨǝmmǝ nǝrsini ata ⱪilidu. ■ 26 U birla adǝmdin insaniyǝttiki barliⱪ millǝtlǝrni barliⱪⱪa kǝltürdi, ularni pütün yǝr yüzigǝ orunlaxturup, ularƣa has bolƣan pǝyt-pǝsillǝr ⱨǝmdǝ turidiƣan jaylirining pasillirini aldin bǝlgilǝp bǝrdi. □  ■ 27 Bularning mǝⱪsiti «Insanlar meni izdisun, bǝlkim silaxturup tapsun» degǝnliktur. Əmǝliyǝttǝ, u ⱨeqⱪaysimizdin yiraⱪ ǝmǝs. 28 Qünki biz Uningda yaxaymiz, ⱨǝrikǝt ⱪilimiz wǝ Uningda wujudimiz bardur; aranglardiki bǝzi xairlar eytⱪinidǝk: «Biz Uning nǝslidurmiz!». □ 29 Xunga, Hudaning nǝsli bolƣaqⱪa, biz Tǝngri Bolƣuqini altun-kümüx yaki taxtin yasalƣan, ⱨünǝrwǝnning maⱨariti wǝ tǝsǝwwuri bilǝn oyulƣan birǝr nǝrsigǝ ohxaydu, dǝp oylimasliⱪimiz kerǝk.■

30 Xunga Huda burunⱪi zamanlardikilǝrning xundaⱪ ƣǝplǝtlik waⱪitlirini nǝziridin saⱪit ⱪilƣini bilǝn, lekin bügünki kündǝ U ⱨǝmmila yǝrdǝ pütün insanlarni gunaⱨliriƣa towa ⱪilixⱪa ǝmr ⱪilmaⱪta! ■ 31 Qünki U Ɵzi tikligǝn insan arⱪiliⱪ pütkül dunyani ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn soraⱪ ⱪilidiƣan bir künini bǝlgilidi; U uni ɵlümdin tirildürgǝnliki bilǝn bu ixning muⱪǝrrǝr ikǝnlikigǝ ispat bǝrgǝnidi.

32  Pawlusning «ɵlgǝnlǝrning tirilixi» ⱨǝⱪⱪidǝ eytⱪanlirini angliƣanda bǝzilǝr uni mǝshirǝ ⱪilixⱪa baxlidi. Yǝnǝ bǝzilǝr:

— Bu ix ⱨǝⱪⱪidǝ sǝndin yǝnǝ anglayli, — dedi.

33 Buning bilǝn, Pawlus mǝydandin qiⱪip kǝtti. 34 Biraⱪ bǝzilǝr uningƣa ⱪoxulup, etiⱪad ⱪildi. Bularning iqidǝ «Areopagus» kengǝxmǝ ⱨǝy’ǝtliridin biri bolƣan Diyonisiyus wǝ Damaris isimlik bir ayal, xuningdǝk baxⱪa birⱪanqǝ kiximu bar idi.

Rosul Pawlusning hux hǝwǝrni jakarliƣan 2-sǝpiri

18

Korint xǝⱨiridǝ

1 Bu ixlardin keyin, Pawlus Afina xǝⱨiridin ayrilip Korint xǝⱨirigǝ bardi. 2 U u yǝrdǝ Pontus ɵlkisidǝ tuƣulƣan Akwila isimlik bir Yǝⱨudiy bilǝn uning ayali Priskillani uqratti. Ular Rim imperatori Klawdiyusning barliⱪ Yǝⱨudiylar Rim xǝⱨiridin qiⱪip ketixi kerǝk, degǝn yarliⱪi sǝwǝblik yeⱪinda Italiyǝdin kǝlgǝnidi. Pawlus ular bilǝn tonuxup,■ 3 ular bilǝn kǝsipdax bolƣaqⱪa, billǝ turup ixlidi (qünki ular qedirqiliⱪ bilǝn xuƣullinatti).□  ■ 4 Ⱨǝrbir xabat künidǝ u Yǝⱨudiylarning sinagogiƣa kirip, Yǝⱨudiylar wǝ greklar bilǝn munazirilixip ularni Hudaning sɵz-kalamiƣa ⱪayil ⱪilixⱪa tirixatti.□

5 Biraⱪ Silas bilǝn Timotiy Makedoniyǝdin kǝlgǝndin keyin, Pawlus sɵz-kalamni yǝtküzüxkǝ aldiridi, jan kɵydürüp Yǝⱨudiylarƣa: — Əysa — Mǝsiⱨning Ɵzidur, dǝp guwaⱨliⱪ bǝrdi.□

  ■ 6 Lekin, ular uningƣa ⱪarxi qiⱪip uni ⱨaⱪarǝtlidi. Buning bilǝn Pawlus pexini ⱪeⱪip, ularƣa:

— Ɵz ⱪeninglar ɵz bexinglarƣa qüxsun! Mǝn buningƣa jawabkar ǝmǝsmǝn! Bügündin baxlap, mǝn silǝrdin burulup yat ǝlliklǝrgǝ barimǝn, — dedi.□  ■

7 Buning bilǝn Pawlus ulardin ayrilip, Titiyus Yustus isimlik, Hudadin ⱪorⱪidiƣan bir kixining ɵyigǝ berip turdi. Uning ɵyi sinagogning yenida idi.□ 8 Əmdi sinagogning qongi Krispus pütün ailisidikilǝr bilǝn Rǝbgǝ etiⱪad ⱪildi. Nurƣun Korintliⱪlarmu bu hǝwǝrni anglap, etiⱪad ⱪilip qɵmüldürüxni ⱪobul ⱪildi.□  ■

9 Rǝb keqidǝ Pawlusⱪa bir ƣayibanǝ kɵrünüx arⱪiliⱪ wǝⱨiy yǝtküzüp uningƣa:

— Ⱪorⱪma, süküt ⱪilmay sɵzlǝ, ■ 10 qünki Mǝn sǝn bilǝn billǝ. Ⱨeqkim sanga ⱪol selip zǝrǝr yǝtküzmǝydu, qünki Mening bu xǝⱨǝrdǝ nurƣun kixilirim bar, — dedi.

11 Xuning bilǝn Pawlus u yǝrdǝ bir yil altǝ ay turup, u yǝrdiki kixilǝr arisida Hudaning sɵz-kalamini ɵgǝtti.

12-13 Əmma Galliyo Ahaya ɵlkisining waliysi bolƣan waⱪtida, Yǝⱨudiylar birlixip Pawlusni tutup Galliyoning «soraⱪ tǝhti»ning aldiƣa apirip, uning üstidin:

Bu adǝm kixilǝrni ⱪanunƣa hilap ⱨalda Hudaƣa ibadǝt ⱪilixⱪa ⱪayil ⱪiliwatidu! — dǝp xikayǝt ⱪildi.□

14 Pawlus aƣzini aqay dǝp turuxiƣa, waliy Galliyo Yǝⱨudiylarƣa:

— Dǝrwǝⱪǝ, i Yǝⱨudiylar, bu xikayitinglar birǝr naⱨǝⱪliⱪ yaki eƣir jinayǝt toƣrisida bolƣan bolsa, sǝwrqanliⱪ bilǝn silǝrgǝ ⱪulaⱪ salsam orunluⱪ bolatti. 15 Biraⱪ bu ix pǝⱪǝt bǝzi nam-isimlar, sɵzlǝr wǝ ɵzünglarning Tǝwrat ⱪanuninglar üstidǝ talax-tartixlarƣa qetixliⱪ ikǝn, uni ɵzünglar bir tǝrǝp ⱪilinglar! Mǝn bundaⱪ ixlarƣa soraⱪqi bolmaymǝn! — dedi. 16 Xuning bilǝn u ularni soraⱪ tǝhti aldidin ⱨǝydǝp qiⱪardi.

17 Halayiⱪ sinagogning qongi Sostenisni tutuwelip, soraⱪ tǝhtining aldida ⱪattiⱪ urƣili turdi. Biraⱪ waliy Galliyo bu ixlarning ⱨeqⱪaysisiƣa ⱪilqǝ pisǝnt ⱪilmidi.□

Pawlusning Antakya xǝⱨirigǝ ⱪaytip kelixi

18 Pawlus Korint xǝⱨiridǝ yǝnǝ kɵp künlǝrni ɵtküzgǝndin keyin, ⱪerindaxlar bilǝn hoxlixip, Priskilla wǝ Akwilalarning ⱨǝmraⱨliⱪida kemigǝ olturup, Suriyǝgǝ ⱪarap kǝtti. Yolƣa qiⱪixtin ilgiri u Kǝnⱪriya xǝⱨiridǝ Hudaƣa iqkǝn bir ⱪǝsimidin qaqlirini qüxürüwǝtkǝnidi. □
  ■ 19 Ular Əfǝsus xǝⱨirigǝ barƣandin keyin, u Priskilla wǝ Akwilani ⱪaldurup ⱪoyup ɵzi xu yǝrdiki sinagogⱪa kirip, Yǝⱨudiylar bilǝn munazirilǝxti. 20 Ular uni uzunraⱪ turuxⱪa tǝlǝp ⱪiliwidi, u ⱪoxulmay, 21 «Mǝn ⱪandaⱪla bolmisun kelǝr ⱨeytni Yerusalemda ɵtküzimǝn; andin Huda buyrusa, silǝrning yeninglarƣa yǝnǝ kelimǝn», — dǝp ular bilǝn hoxlixip, Əfǝsustin kemǝ bilǝn yolƣa qiⱪti.□  ■

22 U Ⱪǝysǝriyǝ xǝⱨiridǝ kemidin qüxüp, Yerusalemƣa qiⱪip jamaǝt bilǝn ⱨal soraxⱪandin keyin, Antakya xǝⱨirigǝ qüxüp kǝtti. □ 23 Antakyada bir mǝzgil turƣandin keyin, u yǝnǝ yolƣa qiⱪip Galatiya wǝ Frigiyǝ yurtlirini bir-birlǝp arilap, barƣanla yeridǝ barliⱪ muhlislarning etiⱪadini ⱪuwwǝtlidi.

Apollosning Əfǝsus wǝ Korint xǝⱨǝrliridǝ tǝlim berixi

24 Bu arida, Iskǝndǝriyǝ xǝⱨiridǝ tuƣulƣan Apollos isimlik bir Yǝⱨudiy Əfǝsus xǝⱨirigǝ kǝldi. U natiⱪ adǝm bolup, muⱪǝddǝs yazmilardin helila qongⱪur sawati bar adǝm idi. □  ■ 25 U Rǝbning yoli toƣruluⱪ tǝlim alƣan bolup, otluⱪ roⱨ bilǝn Əysa ⱨǝⱪⱪidǝ ǝynǝn sɵzlǝp tǝlim berǝtti. Biraⱪ uning hǝwiri pǝⱪǝt Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrning yürgüzgǝn qɵmüldürüxi bilǝn qǝklinǝtti.□

26 U sinagogda yürǝklik sɵzlǝxkǝ baxlidi. Uni angliƣan Priskilla bilǝn Akwila uni ɵyigǝ elip berip, uningƣa Hudaning yolini tehimu tǝpsiliy qüxǝndürdi. □ 27 Keyin, Apollos Ahaya ɵlkisigǝ barmaⱪqi bolƣanda, Əfǝsusluⱪ ⱪerindaxlar Ahayadiki muhlislarƣa hǝt yezip, ulardin Apollosni ⱪarxi elixni bǝkmu tǝlǝp ⱪildi. U xu yǝrgǝ berip, Hudaning meⱨir-xǝpⱪiti arⱪiliⱪ etiⱪad ⱪilƣanlarƣa ⱪoxulup, ularƣa zor yardǝmdǝ boldi. □  ■ 28 Qünki u hǝlⱪ-alǝm aldida Yǝⱨudiylar bilǝn munazirilixip, ularƣa küqlük rǝddiyǝ berip, muⱪǝddǝs yazmilarni xǝrⱨlixi bilǝn Mǝsiⱨning Əysa ikǝnlikini ispatlap bǝrdi.

19

Pawlus Əfǝsus xǝⱨiridǝ

1 Apollos Korint xǝⱨiridiki waⱪtida, Pawlus sǝpǝr ⱪilip, iqki ⱪuruⱪluⱪ arⱪiliⱪ Əfǝsus xǝⱨirigǝ kǝldi. U yǝrdǝ bǝzi muhlislar bilǝn uqrixip,□  ■ 2 ulardin:

— Silǝr etiⱪad ⱪilƣininglarda, Muⱪǝddǝs Roⱨ silǝrgǝ ata ⱪilinƣanmu? — dǝp soridi.

— Yaⱪ, biz ⱨǝtta Muⱪǝddǝs Roⱨ bar degǝnni zadi anglimaptikǝnmiz, — dǝp jawab bǝrdi ular.□

3 Pawlus yǝnǝ:

— Undaⱪta, silǝr ⱪandaⱪ qɵmüldürülüxtǝ qɵmüldürülgǝnsilǝr? — dǝp soridi.

— Biz Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝr yǝtküzgǝn qɵmüldürülüxni ⱪobul ⱪilduⱪ, — dedi ular.□

4 Pawlus: — Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝr hǝlⱪⱪǝ yǝtküzgǝn qɵmüldülürüx bolsa gunaⱨlarƣa towa ⱪilixni bildüridiƣan qɵmüldürülüx bolup, ularƣa ɵzidin keyin kǝlgüqigǝ, yǝni Əysaƣa etiⱪad ⱪilix kerǝklikini tapiliƣanidi, — dedi.■

5 Ular buni anglap, Rǝb Əysaning namida qɵmüldürülüxni ⱪobul ⱪildi. 6 Pawlus ⱪolini ularning üstigǝ tǝgküzüp turuxi bilǝn, Muⱪǝddǝs Roⱨ ularƣa qüxti. Buning bilǝn ular namǝlum tillarda sɵzlǝxkǝ ⱨǝm pǝyƣǝmbǝrlǝrqǝ wǝⱨiy-bexarǝtlǝrni yǝtküzüxkǝ baxlidi.□  ■

7 Ular tǝhminǝn on ikki ǝrkǝk kixi idi.

8 Pawlus üq ay dawamida Əfǝsus xǝⱨiridiki sinagogⱪa kirip, yürǝklik bilǝn sɵz ⱪilip, ular bilǝn Hudaning padixaⱨliⱪidiki ixlar toƣrisida munazirilixip ⱪayil ⱪilixⱪa tirixti. 9 Lekin bǝziliri jaⱨilliⱪ ⱪilip ixinixni rǝt ⱪilip, halayiⱪ aldida Rǝbning yoliƣa ⱨaⱪarǝt kǝltürgǝndǝ, Pawlus ulardin qiⱪip, muhlislarnimu ayrip qiⱪti. U ⱨǝrküni Tirannus isimlik adǝmning leksiyihanisida munazirǝ-muzakirǝ ɵtküzdi. □  ■ 10 Bu ix ikki yil dawamlaxti. Nǝtijidǝ, Asiya ɵlkisidiki pütün hǝlⱪ, Yǝⱨudiylar bolsun, Greklǝr bolsun ⱨǝmmǝylǝn Rǝbning sɵz-kalamini anglidi.□

Skewaning oƣulliri

11 Huda Pawlusning ⱪolliri arⱪiliⱪ karamǝt mɵjizilǝrni yaratti. ■ 12 Kixilǝr ⱨǝtta ⱪol yaƣliⱪ wǝ pǝrtuⱪlarni Pawlusning tenigǝ tǝgküzüp, andin kesǝllǝrning yeniƣa apirip, ularning üstigǝ yapatti. Nǝtijidǝ, kesǝllǝr saⱪiyip, yaman roⱨlar ulardin qiⱪip ketǝtti.

13 Lekin xu ǝtrapta yüridiƣan, «jinkǝx» Yǝⱨudiylarin bǝzilirimu Rǝb Əysaning namini ixlitip baⱪⱪusi kelip, jin qaplaxⱪanlar üstidǝ turup jinlarƣa: «Pawlus jakarlawatⱪan Əysaning namidin sanga ⱪattiⱪ buyruⱪ berimǝn!» dǝydiƣan boldi. □ 14 Bu ixni ⱪilidiƣanlarning arisida Skewa isimlik bir Yǝⱨudiy bax kaⱨinning yǝttǝ oƣlimu bar idi. □ 15 Lekin ular ⱪoƣliwǝtmǝkqi bolƣan yaman Roⱨ ularƣa jawabǝn:

— Əysani tonuymǝn, Pawlustin hǝwirim bar, biraⱪ ɵzünglar kim bolisilǝr?! — dewidi, 16 yaman Roⱨ qaplixiwalƣan kixi ularƣa etilip qiⱪip, ularni urup xama ⱪilip, ularning üstidin ƣalib kǝldi. Ular yalingaq wǝ yarilanƣan ⱨalda ɵydin ⱪeqip qiⱪip kǝtti.

17 Bu ix Əfǝsus xǝⱨiridǝ turuwatⱪan barliⱪ Yǝⱨudiylar wǝ Greklǝrgimu mǝlum bolup, ⱪorⱪunq ⱨǝmmisini basti wǝ Rǝb Əysaning nami uluƣlandi. 18 Nǝtijidǝ, nurƣun etiⱪadqilar burunⱪi ⱪilƣanlirini iⱪrar ⱪilip, aldiƣa qiⱪti. ■ 19 Seⱨirgǝrlik ⱪilƣanlardin nurƣun adǝmlǝr ɵzlirining seⱨirgǝrlik kitab-palnamilirini ǝkelip bir yǝrgǝ dɵwilǝp, kɵpqilikning aldida kɵydürüxti. Bu kitablarning ⱪimmiti jǝmiy ǝllik ming kümüx tǝnggigǝ yetǝtti. □ 20 Xundaⱪ ⱪilip, Rǝbning sɵz-kalami küqgǝ igǝ bolup, bǝrⱪ urup üstünlükkǝ ɵtti.■

Əfǝsus xǝⱨiridǝ topilang kɵtürülidu

21 Bu ixlar yüz bǝrgǝndin keyin, Pawlus kɵnglidǝ, Makedoniyǝ wǝ Ahaya ɵlkisidin ɵtüp Yerusalemƣa berixⱪa niyǝt baƣlidi. U: — U yǝrgǝ barƣandin keyin, Rim xǝⱨirini kɵrüp kelixim kerǝk, — dedi.□  ■

22 Xuning bilǝn, u ɵzigǝ yardǝmdǝ boluwatⱪanlardin Timotiy bilǝn Erastus ikkiylǝnni Makedoniyǝgǝ ǝwǝtiwetip, ɵzi yǝnǝ bir mǝzgil Asiya ɵlkisidǝ turdi.□

23 Dǝl xu qaƣda, Əfǝsus xǝⱨiridǝ Rǝbning yoli toƣruluⱪ eƣir malimaqiliⱪ kɵtürüldi. □  ■ 24 Ayal ilaⱨ Artemisni sürǝtlǝp kümüx tǝkqǝ-ⱨǝykǝllǝrni yasiƣuqi Dimitriy isimlik bir zǝrgǝr bar idi. Uning bu ixi ⱨünǝrwǝnlǝrgǝ kɵp payda tapⱪuzatti. ■ 25 Dimitriy ⱨünǝrwǝnlǝrni wǝ xuningƣa ohxax ixlar bilǝn xuƣulliniwatⱪan baxⱪa ustilarni yiƣip, ularƣa:

— Buradǝrlǝr, bizning gülliniximizning bu ix bilǝn baƣliⱪ ikǝnlikini bilisilǝr; 26 ⱨazir ⱨeliⱪi Pawlusning nemǝ ixlarni ⱪilip yürgǝnlikini angliƣan ⱨǝm kɵrgǝn boluxunglar kerǝk. U: «Ⱪol bilǝn yasiwalƣan nǝrsilǝr ilaⱨlar ǝmǝs» deyix bilǝn, pǝⱪǝt Əfǝsusta ǝmǝs, bǝlki pütkül Asiya ɵlkisidǝ degüdǝk nurƣunliƣan kixilǝrni ⱪayil ⱪilip, azdurup burawatidu. ■ 27 Əmdi ⱨazir bizning bu sodimizƣa bǝtnam qaplax hǝwpi bolupla ⱪalmay, bǝlki büyük ayal ilaⱨ Artemisning buthanisimu ǝrzimǝs dǝp ⱪarilip, ⱨǝtta Asiya ɵlkisi wǝ pütkül jaⱨan ibadǝt ⱪilidiƣan bu ayal ilaⱨimizning xan-xǝripimu yoⱪilix hǝwpigǝ duq keliwatidu! — dedi.□

28 Bu sɵzlǝrni angliƣan kɵpqilik ƣǝzǝpkǝ qɵmüp, ⱪayta-ⱪayta:

— Əfǝsusluⱪlarning Artemisimiz büyüktur! — dǝp quⱪan kɵtürüxkǝ baxlidi.

29 Buning bilǝn pütkül xǝⱨǝr malimatang bolup kǝtti. Halayiⱪ Pawlusning sǝpǝrdaxliridin Makedoniyǝlik Gayus wǝ Aristarhuslarni tutup sɵrǝp, serk mǝydaniƣa tǝngla yopurulup mangdi. □  ■ 30 Pawlus halayiⱪ arisiƣa kirmǝkqi bolƣanidi, lekin muhlislar uning kirixigǝ yol ⱪoymidi. 31 Ⱨǝtta Pawlusning dostliri bolƣan ɵlkǝ ǝmǝldarliridin bezilirimu uningƣa hǝwǝr yǝtküzüp, uni serk mǝydaniƣa berixⱪa tǝwǝkkül ⱪilmasliⱪⱪa jekilidi.

32 Əmdi bǝzilǝr buni dǝp warⱪirisa, bǝzilǝr uni dǝp warⱪirixip, pütün sorun warang-qurungƣa toldi; kixilǝrning kɵpinqisi ɵzlirining nemigǝ yiƣilƣanliⱪinimu bilmǝytti. 33 Yǝⱨudiylar Iskǝndǝr isimlik adǝmni aldiƣa ittirip qiⱪiriwidi, kɵpqilik uni aldiƣa turƣuzdi. Iskǝndǝr kɵpqilikkǝ ⱪol ixariti ⱪilip, Yǝⱨudiylarni aⱪlimaⱪqi boldi. □ 34 Biraⱪ kɵpqilik uning Yǝⱨudiy ikǝnlikini bilip ⱪelip, ⱨǝmmisi tǝngla:

— Əfǝsusluⱪlarning Artemisimiz büyüktur! — dǝp ikki saǝtqǝ quⱪan kɵtürüp turuxti. □ 35 Ahirda, xǝⱨǝrning bax mirzisi halayiⱪni tinqlandurup mundaⱪ dedi:

— Əy Əfǝsusluⱪlar! Biz Əfǝsusluⱪlarning xǝⱨirining büyük Artemisning buthanisining wǝ uning asmandin qüxkǝn süritining ⱪoƣdiƣuqisi ikǝnlikini bilmǝydiƣan kim bar! □ 36 Bu ixlarni inkar ⱪilalmiƣanikǝn, ɵzünglarni besiwelixinglar, baxbaxtaⱪliⱪ ⱪilmasliⱪinglar kerǝk. 37 Qünki silǝr bu kixilǝrni bu yǝrgǝ soraⱪⱪa tartixⱪa elip kǝldinglar; lekin ular ya buthanilarni bulƣuqilar ya bizning ayal ilaⱨimizƣa kupurluⱪ ⱪilƣuqilardin ǝmǝs. 38 Əgǝr Dimitriy wǝ uningƣa ⱪoxulƣan ⱨünǝrwǝnlǝrning mǝlum bir kixining üstidin xikayiti bolsa, soraⱪhanilar oquⱪ turmaⱪta wǝ soraⱪqi waliylarmu bar. Ular xu yǝrlǝrdǝ bir-biri bilǝn dǝwalaxsun; 39 wǝ baxⱪa birǝr mǝsililiringlar bolsa, rǝsmiy sorunda bir tǝrǝp ⱪilinixi lazim. 40 Biz ǝmdi yǝnǝ bügünki wǝⱪǝni topilang dǝp ǝrz ⱪilinix hǝwpidǝ turuwatimiz; qünki bu malimanqliⱪning ⱨeq sǝwǝbi kɵrsitilmigǝqkǝ, ⱨesabinimu berǝlmǝymiz-dǝ!

41 Bu sɵzlǝrni ⱪilip bolup, u yiƣilƣan halayiⱪni tarⱪitiwǝtti.

20

Pawlusning Makedoniyǝ wǝ Yunanƣa ⱪayta berixi

1 Topilang besiⱪⱪandin keyin, Pawlus muhlislarni qaⱪirip, ularni riƣbǝtlǝndürdi wǝ ular bilǝn hoxlixip, Makedoniyǝgǝ ⱪarap kǝtti.□ 2 U xu ǝtraptiki yurtlarni arilap, etiⱪadqilarni nurƣun sɵz-tǝlimlǝr bilǝn riƣbǝtlǝndürgǝndin keyin, Yunanƣa berip,□ 3 u yǝrdǝ üq ay turdi. Pawlus kemigǝ olturup Suriyǝgǝ mangay dǝp turƣanda, Yǝⱨudiylarning uni ɵltürüx suyiⱪǝsti bilinip ⱪelip, u Makedoniyǝ arⱪiliⱪ ⱪuruⱪluⱪ bilǝn ⱪaytip ketix ⱪarariƣa kǝldi. 4 Uningƣa ⱨǝmraⱨ bolƣanlar Beriyaliⱪ Pirrusning oƣli Sopater, Tesalonikaliⱪlardin Aristarhus bilǝn Sekundus, Dǝrbǝlik Gayus, Timotiy wǝ Asiya ɵlkisidin Tikikus bilǝn Trofimuslar idi.■ 5 Ular awwal Troas xǝⱨirigǝ berip, bizning yetip beriximizni kütüp turdi.□ 6 Biz bolsaⱪ «petir nan ⱨeyti» künliridin keyin, Filippi xǝⱨiridin kemigǝ olturup, bǝx kündin keyin Troasⱪa kelip, ular bilǝn uqraxtuⱪ wǝ u yǝrdǝ yǝttǝ kün turduⱪ.

7 Ⱨǝptining birinqi küni, biz nan oxtuxⱪa jǝm bolƣanda, Pawlus ǝtisi kǝtmǝkqi bolƣaqⱪa, jamaǝtkǝ sɵz ⱪilixⱪa baxlidi; sɵzini tün yerimgiqǝ uzartti.□ 8 Biz jǝm bolƣan yuⱪiriⱪi ⱪǝwǝttiki ɵydǝ nurƣun ⱪara qiraƣlar yenip turatti.□ 9 Əwtikus isimlik bir yigit derizidǝ olturƣanidi. Pawlus sɵzlǝp heli bir yǝrgǝ barƣanda, uni mügdǝk besiwatⱪanidi. Andin u ƣǝrⱪ uyⱪuƣa ketip, u üqinqi ⱪǝwǝttin yǝrgǝ yiⱪilip qüxti. Kɵpqilik uni yǝrdin kɵtürüp ⱪarisa, u ɵlüp bolƣanidi. 10 Pawlus pǝskǝ qüxüp, uning üstigǝ etilip, ⱪuqaⱪlap turup:

Azablanmanglar, u tirikkǝn! — dedi. ■ 11 Ⱪaytidin ɵygǝ qiⱪip, nanni oxtup yegǝndin keyin, Pawlus ular bilǝn tang atⱪuqǝ uzun sɵzlǝxti wǝ u bu yǝrdin yolƣa qiⱪti. 12  Troastikilǝr bolsa ⱨeliⱪi yigitni ɵyigǝ ⱨayat apirip ⱪoydi. Ular buningdin qǝksiz tǝsǝlli tapti.□

Pawlusning Əfǝsus aⱪsaⱪalliri bilǝn hoxlixixi

13 Biz bolsaⱪ Pawlustin burun Assos xǝⱨirigǝ kemǝ bilǝn barduⱪ. Qünki Pawlus xu yǝrgǝ piyadǝ baray, silǝr mǝndin awwal yetip berip, u yǝrdǝ meni kemigǝ eliwelixni kütünglar, dǝp orunlaxturƣanidi. 14 Assosta u biz bilǝn uqraxⱪandin keyin biz uni kemigǝ elip Mitulin xǝⱨirigǝ kǝlduⱪ. 15 Andin xu yǝrdin qiⱪip, ǝtisi Hiyos arilining uduliƣa kelip turduⱪ. Üqinqi küni Samos ariliƣa yetip kǝlduⱪ wǝ Trogillium xǝⱨiridǝ ⱪonduⱪ; uning ǝtisi Miletus xǝⱨirigǝ barduⱪ. □ 16 Qünki Pawlus Asiya ɵlkisidǝ kɵp waⱪitni ɵtküzüwǝtmǝslik üqün, dengiz sǝpiridǝ Əfǝsusta tohtimay ɵtüp ketixni ⱪarar ⱪilƣanidi. Sǝwǝbi, u «orma ⱨeyti» künini mumkinⱪǝdǝr Yerusalemda ɵtküzüx üqün aldiraytti. □  ■ 17 Əmdi Miletus xǝⱨiridin Əfǝsusⱪa adǝm ǝwǝtip, jamaǝttiki aⱪsaⱪallarni qaⱪirdi. 18 Ular kǝlgǝndin keyin, u ularƣa mundaⱪ dedi:

— Mǝn Asiya ɵlkisigǝ ayaƣ basⱪan birinqi kündin tartip, silǝr bilǝn ⱪandaⱪ ɵtkǝnlikim ⱨǝrbiringlarƣa mǝlum. 19 Rǝbning hizmitidǝ ⱨǝr tǝrǝptǝ kǝmtǝr bolup, kɵz yaxlirim tɵkülgǝnlikini, xundaⱪla Yǝⱨudiylarning suyiⱪǝstliri tüpǝylidin beximdin ɵtkǝn sinaⱪlarda qidiƣanliⱪimni bilisilǝr, 20 wǝ yǝnǝ mǝyli ammiwi sorunlarda bolsun yaki ɵy-ɵylǝrdǝ bolsun, silǝrgǝ tǝlim bǝrginimdǝ, silǝrgǝ paydiliⱪ bolsila ⱨeqnemini ayimay jakarlap, 21 Yǝⱨudiylar ⱨǝm Greklǝrgimu Huda aldida towa ⱪilix wǝ Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨgǝ etiⱪad ⱪilix kerǝklikigǝ guwaⱨliⱪ berip jekiligǝnlikim ⱨǝmminglarƣa mǝlum.■

22 Ⱨazir mana, roⱨta baƣlanƣan ⱨalda Yerusalemƣa ketiwatimǝn. U yǝrdǝ nemǝ ixlarning beximƣa qüxidiƣanliⱪini uⱪmaymǝn; □ 23 Pǝⱪǝt xuni bilimǝnki, Muⱪǝddǝs Roⱨ mǝn barƣanla xǝⱨǝrlǝrdǝ zindan kixǝnliri wǝ azab-oⱪubǝtlǝrning meni kütüp turidiƣanliⱪini aldin eniⱪ eytip kǝlmǝktǝ. 24 Lekin mǝn ɵz musapǝmni tamamlixim, Rǝb Əysadin tapxuruwalƣan hizmǝtni ada ⱪilixim, yǝni Hudaning meⱨir-xǝpⱪiti toƣrisidiki hux hǝwǝrning toluⱪ guwaⱨqisi boluxum üqün, ɵz ⱨayatimni ⱪilqǝ ayimaymǝn. ■ 25 Mǝn silǝr bilǝn arilixip, ⱨǝmminglar arisida yürüp Hudaning padixaⱨliⱪini jakarlidim; ǝmdi mana manga mǝlumki, buningdin keyin silǝrdin ⱨeqkim yüzümni ⱪayta kɵrǝlmǝysilǝr. □ 26 Xuning üqün, bügün silǝrgǝ guwaⱨliⱪ ⱪilip eytip ⱪoyayki, mǝn ⱨeqbirining ⱪeniƣa ⱪǝrzdar ǝmǝsmǝn. □ 27 Qünki mǝn Hudaning toluⱪ mǝⱪsǝt-iradisini ⱪilqǝ elip ⱪalmay silǝrgǝ bayan ⱪilip yǝtküzüxtin bax tartmidim. 28 Muⱪǝddǝs Roⱨ silǝrni Hudaning jamaitini beⱪix üqün Uning padisi iqidǝ yetǝkqi ⱪilip tikligǝnidi; ǝmdi ɵzünglarƣa ⱨǝm Ɵz Oƣlining ⱪeni bilǝn setiwalƣan barliⱪ padisiƣa sǝgǝk bolunglar! □  ■ 29 Qünki manga ayanki, mǝn kǝtkǝndin keyin, qilbɵrilǝr aranglarƣa kirip, padini ⱨeq ayimaydu, ■ 30 ⱨǝmdǝ ⱨǝtta aranglardinmu bǝzilǝr muhlislarni ɵzlirigǝ tartiwelix üqün ⱨǝⱪiⱪǝtni burmiliƣan türlük ixlarni sɵzlǝydu. ■ 31 Xunga, sǝgǝk bolunglar, mening üq yil keqǝ-kündüz demǝy, ⱨǝrbiringlarƣa kɵz yaxlirim bilǝn tohtimay nǝsiⱨǝt berip turƣanliⱪimni esinglarda tutunglar.

32 Əmdi mǝn silǝrni Hudaƣa wǝ Uning meⱨir-xǝpⱪǝt yǝtküzidiƣan sɵz-kalamiƣa tapxurimǝn. Bu sɵz-kalam etiⱪadinglarni ⱪuruxⱪa ⱨǝm pak-muⱪǝddǝs ⱪilinƣan barliⱪ hǝlⱪi arisida iltipat ⱪilinidiƣan mirastin silǝrni nesip ⱪilixⱪa ⱪadirdur. □ 33 Mǝn ⱨeqⱪaqan ⱨeqkimdin kiyim-keqǝk yaki altun-kümüx tama ⱪilip baⱪmiƣanmǝn. ■ 34 Silǝrgǝ mǝlumki, mǝn ikki bilikimgǝ tayinip, ɵzümning wǝ ⱨǝmraⱨlirimning ⱨajitidin qiⱪtim. ■ 35 Bundaⱪ ⱪilip ⱨǝrbir ixlarda mǝn silǝrgǝ muxundaⱪ ǝjir-ǝmgǝk arⱪiliⱪ ajiz-ⱨajǝtmǝnlǝrgǝ yardǝm berix lazimliⱪini, xundaⱪla Rǝb Əysa ɵzi eytⱪan: «Bǝrmǝk almaⱪtinmu bǝhtliktur» deginini esinglardin qiⱪarmasliⱪinglar kerǝklikini kɵrsǝttim.

36 Bu sɵzlǝrni ⱪilip bolup, u ⱨǝmmǝylǝn bilǝn birliktǝ tizlinip olturup dua ⱪildi. ■ 37 Ⱨǝmmǝylǝn ⱪattiⱪ yiƣlixip kǝtti; Pawlusning boyniƣa esilip ⱪuqaⱪlap, ⱪizƣin sɵyüxti. 38 Ularni ǝng azabliƣini Pawlusning, «Buningdin keyin yüzümni ⱪayta kɵrǝlmǝysilǝr» degǝn sɵzi boldi. Keyin, ular uni kemigǝ qiⱪirip uzitip ⱪoydi.

Rosul Pawlusning hux hǝwǝrni jakarliƣan 3-sǝpiri

21

Pawlusning Yerusalemƣa berixi

1 Andin biz ulardin ajrilip qiⱪⱪandin keyin, kemǝ bilǝn udul Ⱪos ariliƣa ⱪarap yol alduⱪ. Ətisi, Rodos ariliƣa, u yǝrdin Patara xǝⱨirigǝ barduⱪ.□ 2 Patarada Fǝnikiyǝ rayoniƣa baridiƣan bir kemini tepip, uningƣa olturup yolƣa qiⱪtuⱪ. 3 Siprus arili kɵrüngǝndin keyin, uni sol tǝripimizdǝ ⱪaldurup ɵtüp, Suriyǝgǝ ⱪarap mengip, Tur xǝⱨiridǝ ⱪuruⱪluⱪⱪa qiⱪtuⱪ. Qünki kemǝ bu yǝrdǝ yük qüxürmǝkqi idi.□ 4 U yǝrdǝ muhlislarni tepip, ularning yenida yǝttǝ kün turduⱪ. Ularƣa Muⱪǝddǝs Roⱨning wǝⱨiyisi kelip, ular Pawlusⱪa ayiƣing Yerusalemƣa basmisun, dǝp nǝsiⱨǝt ⱪildi.□
  ■ 5 Biraⱪ biz u yǝrdǝ turux waⱪtimiz toxⱪanda, sǝpirimizni dawamlaxturduⱪ. Ularning ⱨǝmmisi, jümlidin hotun-baliliri bizni xǝⱨǝrning sirtiƣiqǝ uzitip qiⱪti. Ⱨǝmmimiz dengiz boyida tizlinip olturup billǝ dua ⱪilduⱪ. 6 Ⱪuqaⱪlixip hoxlaxⱪandin keyin, biz kemigǝ qiⱪtuⱪ, ular ɵylirigǝ ⱪaytixti.

7 Tur xǝⱨiridin dengiz sǝpirimizni dawamlaxturup, ahirida Pitolimays xǝⱨirigǝ kǝlduⱪ. U yǝrdiki ⱪerindaxlar bilǝn kɵrüxüp, ularning yenida bir kün turduⱪ. 8 Ətisi, u yǝrdin ayrilip, Ⱪǝysǝriyǝ xǝⱨirigǝ kǝlduⱪ. Biz burun Yerusalemdiki «yǝttǝ hizmǝtkar»din biri bolƣan, hux hǝwǝrqi Filipning ɵyigǝ berip ⱪonduⱪ.□  ■ 9 Bu kixining tehi yatliⱪ ⱪilinmiƣan, bexarǝt-wǝⱨiylǝrni yǝtküzidiƣan tɵt ⱪizi bar idi.■ 10 Biz u yǝrdǝ birnǝqqǝ kün turƣandin keyin, Agabus isimlik bir pǝyƣǝmbǝr Yǝⱨudiyǝ ɵlkisidin qüxti. ■ 11 Bu kixi bizning aldimizƣa kelip, Pawlusning bǝlweƣini ⱪoliƣa elip, ɵzining put-ⱪolini baƣlap:

— Muⱪǝddǝs Roⱨ mundaⱪ dǝydu: — Yǝⱨudiylar bu bǝlwaƣning igisini Yerusalemda muxundaⱪ baƣlap, yat ǝlliklǝrning ⱪoliƣa tapxuridu! — dedi.□  ■

12 Bularni anglap, ⱨǝm biz ⱨǝm xu yǝrlik kixilǝr bilǝn birliktǝ Pawlustin Yerusalemƣa barmiƣin dǝp ɵtünduⱪ. 13 Lekin Pawlus jawabǝn:

— Silǝr nemixⱪa bunqiwala yiƣlap, yürikimni ezisilǝr? Mǝn Yerusalemda Rǝb Əysaning nami üqün tutⱪun boluxla ǝmǝs, xu yǝrdǝ ɵlüxkimu tǝyyarmǝn, — dedi.

14 Biz uni ⱪayil ⱪilalmay, ahirida süküt ⱪilip:

— Rǝbning iradisi ada ⱪilinsun! — deduⱪ.■

15 Bu künlǝrdin keyin, yük-taⱪimizni yiƣixturup, Yerusalemƣa qiⱪip barduⱪ. 16 Ⱪǝysǝriyǝlik muhlislardin birnǝqqisi biz bilǝn sǝpǝrdax boldi; ular Minason isimlik bir kixining ɵyidǝ ⱪonimiz dǝp uni birgǝ elip mangdi; bu kixi Siprusluⱪ, ⱪeri muhlis idi.□

Pawlusning Yaⱪup bilǝn kɵrüxüxi

17 Yerusalemƣa yǝtkǝndǝ ⱪerindaxlar bizni huxalliⱪ bilǝn ⱪarxi aldi. 18 Ətisi, Pawlus biz bilǝn billǝ Yaⱪupni kɵrgili bardi. Yaⱪup bilǝn aⱪsaⱪallarning ⱨǝmmisi u yǝrgǝ yiƣilƣanidi. 19 Pawlus ular bilǝn salamlaxⱪandin keyin, Hudaning ɵzining hizmiti arⱪiliⱪ ǝllǝr arisida ⱪilƣan ixlirini bir-birlǝp ularƣa tǝpsiliy eytip bǝrdi. 20 Bularni angliƣanda, ular Hudaƣa mǝdⱨiyǝ oⱪudi, andin Pawlusⱪa:

— Kɵrüwatisǝn, i ⱪerindixim, Yǝⱨudiylar iqidǝ ⱪanqǝ mingliƣan etiⱪad ⱪilƣuqilar bar! Ularning ⱨǝmmisi Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilixⱪa intayin ⱪizƣin ikǝn. 21 Ular sening toƣrangda: «U ǝllǝrning arisida yaxiƣan pütün Yǝⱨudiylarƣa Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ tapxurulƣinidin yenixni, yǝni balilirini hǝtnǝ ⱪildurmasliⱪni, Yǝⱨudiylarning ǝn’ǝnilirigǝ riayǝ ⱪilmasliⱪni ɵgitidu» dǝp anglidi. 22 Əmdi ⱪandaⱪ ⱪilix kerǝk? Qünki halayiⱪ qoⱪum sening bu yǝrgǝ kǝlgǝnlikingni anglap ⱪalidu. 23 Xunga bizning deginimizdǝk ⱪilƣin: Arimizda ⱪǝsǝm iqkǝn tɵt adǝm bar. □ 24 Sǝn ularni elip, ular bilǝn birliktǝ Tǝwrattiki tazilinix ⱪaidisidin ɵtüp, ularning ⱪurbanliⱪ qiⱪimlirini ɵzüng kɵtürgin, andin ular qaqlirini qüxürǝlǝydu. Buning bilǝn, ⱨǝmmǝylǝn sǝn toƣruluⱪ angliƣanlirining ⱨǝmmisining rast ǝmǝslikini wǝ sening ɵzüng Tǝwratⱪa tǝrtipi boyiqǝ riayǝ ⱪiliwatliⱪingni bilip yetidu. □

25 Əmma ǝllǝrdin bolƣan etiⱪadqilarƣa kǝlsǝk, biz ularƣa pǝⱪǝtla butlarƣa atalƣan nǝrsilǝrni yemǝslik, ⱪanni wǝ boƣup soyulƣan ⱨaywanning gɵxinimu yeyixtin wǝ jinsiy buzuⱪluⱪtin ɵzlirini saⱪlax toƣruluⱪ ⱪararimizni ɵtkǝnki hǝt arⱪiliⱪ uⱪturduⱪ.■

26 Buning bilǝn, Pawlus u kixilǝrni elip, ǝtisi ɵzi ular bilǝn billǝ tazilinix ⱪaidisini ɵtküzüxti; andin u ibadǝthaniƣa kirip, kaⱨinlarƣa ɵzlirining paklinix mudditining ⱪaqan toxudiƣanliⱪi, yǝni ⱨǝrⱪaysisi üqün ⱪurbanliⱪ ⱪilinixning ⱪaysi küni bolidiƣanliⱪini uⱪturup ⱪoydi.□  ■

Pawlusning ibadǝthanida tutⱪun ⱪilinixi

27 Yǝttǝ künlük muddǝt toxuxⱪa az ⱪalƣanda, Asiya ɵlkisidin kǝlgǝn bǝzi Yǝⱨudiylar Pawlusni ibadǝthanida kɵrüp, halayiⱪni ⱪutritip, uningƣa ⱪol selip: 28 — Əy Israillar, yardǝmdǝ bolunglar! Ⱨǝmmǝ yǝrdila, ⱨǝmmǝ adǝmgǝ hǝlⱪimizgǝ, Tǝwrat ⱪanuniƣa wǝ ibadǝthaniƣa ⱪarxi sɵzlǝrni ɵgitiwatⱪan adǝm dǝl xu. Uning üstigǝ, u yǝnǝ Greklǝrni ibadǝthanimizƣa baxlap kirip, bu muⱪǝddǝs jayni bulƣidi! — dǝp quⱪan kɵtürdi 29 (ularning bundaⱪ deyixining sǝwǝbi, ǝslidǝ ular xǝⱨǝrdǝ Əfǝsusluⱪ Trofimusning Pawlus bilǝn billǝ bolƣanliⱪini kɵrgǝnidi wǝ Pawlus uni ibadǝthaniƣa baxlap kirgǝn, dǝp oyliƣanidi).□  ■

30 Xuning bilǝn, pütün xǝⱨǝr zilziligǝ kǝldi. Halayiⱪ tǝrǝp-tǝrǝptin yügürüp kelip, Pawlusni tutup, ibadǝthanidin sɵrǝp elip qiⱪti. Ibadǝthanining dǝrwaziliri dǝrⱨal taⱪiwetildi. □ 31 Bu top adǝm Pawlusni urup ɵltürüwǝtmǝkqi bolup turƣanda, pütkül Yerusalemni malimanqliⱪ ⱪaplap kǝtkǝnliki toƣrisidiki bir hǝwǝr u yǝrdǝ turuxluⱪ Rim ⱪismining mingbexiƣa yǝtküzüldi. □ 32 Mingbexi dǝrⱨal lǝxkǝr wǝ birnǝqqǝ yüzbexini elip, top-top adǝmlǝrni basturuxⱪa yügürüp kǝldi. Mingbexi wǝ ǝskǝrlǝrni kɵrgǝn halayiⱪ Pawlusni uruxtin tohtidi. 33 Mingbexi aldiƣa ɵtüp, lǝxkǝrlǝrni Pawlusni tutup ikki zǝnjir bilǝn baƣlaxⱪa buyrudi. Andin u:

— Bu adǝm kim? U nemǝ gunaⱨ ⱪildi? — dǝp soridi.■

34 Lekin topilangqilarning iqidǝ bǝzilǝr uni desǝ, bǝzilǝr buni deyixip warⱪirixatti. Malimanqiliⱪ tüpǝylidin mingbexi ⱨǝⱪiⱪiy ǝⱨwalni eniⱪlaxⱪa amalsiz ⱪelip, ahir Pawlusni ⱪǝl’ǝgǝ elip ketixni buyrudi. 35 Lekin Pawlus ⱪǝl’ǝning pǝlǝmpiyigǝ kǝlgǝndǝ, topilangqilar tehimu zorawanlixip kǝtkǝqkǝ, lǝxkǝrlǝr uni kɵtürüxkǝ mǝjbur boldi. 36 Qünki ularning kǝynidin top-top adǝmlǝr ǝgixip mengip:

— U yoⱪitilsun! — dǝp warⱪirixatti.■

Pawlusning guwaⱨliⱪ berip aⱪlinixi

37 Kǝlǝgǝ ǝkirilixigǝ az ⱪalƣanda, Pawlus mingbexiƣa:

— Sizgǝ bir eƣiz sɵz ⱪilsam bolamdikin? — dǝp soridi.

Mingbexi: — Grekqǝ bilǝmsǝn? 38 Undaⱪta, ilgiri isyan kɵtürüp, «hǝnjǝrqi ⱪatillar»din tɵt ming adǝmni baxlap qɵlgǝ ⱪeqip kǝtkǝn ⱨeliⱪi Misirliⱪ ǝmǝsmusǝn? — dǝp soridi.□

39 Lekin Pawlus: — Mǝn Yǝⱨudiy, Kilikiyǝ ɵlkisidiki uluƣ xǝⱨǝr Tarsusning puⱪrasimǝn. Halayiⱪⱪa birnǝqqǝ eƣiz sɵz ⱪiliximƣa ijazǝt ⱪilixingizni ɵtünimǝn, — dedi.■

40  Mingbexi ijazǝt beriwidi, Pawlus pǝlǝmpǝydǝ turup, halayiⱪⱪa ⱪol ixariti ⱪildi. Ⱪattiⱪ jimjitliⱪ basⱪanda, u ibraniy tilida sɵzlǝxkǝ baxlap: —□

22

1 — Ⱪerindaxlar wǝ ata-bowilar! Əmdi ɵzümni aⱪlax sɵzlirimgǝ ⱪulaⱪ salƣaysilǝr, — dedi.

2 Ular Pawlusning ibraniy tilida sɵzliginini anglap, tehimu jim boluxti. U sɵzini dawam ⱪildi:

3 — Mǝn bir Yǝⱨudiy, Kilikiyǝdiki Tarsus xǝⱨiridǝ tuƣuldum; lekin bu xǝⱨǝrdǝ beⱪip qong ⱪilindim, Gamaliyǝlning ⱪol astida ata-bowilirimizƣa tapxurulƣan Tǝwrat ⱪanunining zir-zǝwǝrlirini ⱪoymay ɵginip tǝlim-tǝrbiyǝ aldim. Mǝn silǝrning bügün bolƣininglarƣa ohxax, Huda yoliƣa intayin ⱪizƣin idim.□  ■ 4 Mǝn bu yoldikilǝrni ⱨǝtta ɵltürüxkiqǝ ziyankǝxlik ⱪilip, ularni ǝr-ayal demǝy tutⱪun ⱪilip zindanƣa saldurdum.□  ■ 5 Bu toƣruluⱪ bax kaⱨin wǝ aliy kengǝxmidiki barliⱪ aⱪsaⱪallarmu manga guwaⱨqidur. Mǝn ulardin Dǝmǝxⱪtiki Yǝⱨudiy ⱪerindaxlarƣa yezilƣan hǝtlǝrni tapxuruwelip, xu yǝrdǝ turuwatⱪan bu yoldikilǝrni jazalax üqün, ularni tutⱪun ⱪilip Yerusalemƣa apirimǝn dǝp yolƣa qiⱪⱪanidim. 6 Əmdi xundaⱪ boldiki, sǝpǝr ⱪilip Dǝmǝxⱪkǝ yeⱪinlaxⱪanda, qüxkǝ yeⱪin, tuyuⱪsiz asmandin küqlük bir nur qüxüp, ǝtrapimni yorutuwǝtti.■ 7 Mǝn yǝrgǝ yiⱪilip kǝttim, andin manga: «Saul, Saul, Manga nemixⱪa ziyankǝxlik ⱪilisǝn?» degǝn awazni anglidim. 8 «I Rǝb, sǝn kimsǝn?» dǝp sorisam, U manga: — «Mǝn sǝn ziyankǝxlik ⱪiliwatⱪan Nasarǝtlik Əysadurmǝn!» dedi. 9 Mǝn bilǝn billǝ mengiwatⱪanlar u nurni kɵrgǝn bolsimu, lekin manga ⱪilƣan sɵzlǝrni qüxǝnmidi. □  ■ 10 Mǝn yǝnǝ, «I Rǝb, nemǝ ⱪilixim kerǝk?» dǝp sorisam, Rǝb manga, «Ornungdin tur, Dǝmǝxⱪⱪǝ kir, xu yǝrdǝ sǝn ada ⱪilix bekitilgǝn ixlarning ⱨǝmmisi toƣruluⱪ sanga eytip berilidu!» dedi. 11 Ⱨeliⱪi nurning julaliⱪidin kɵzlirim kɵrmǝs bolup ⱪaldi. Yenimdikilǝr ⱪolumdin yetǝklǝp, Dǝmǝxⱪⱪǝ elip kirdi.

12 U yǝrdǝ Tǝwrat ⱪanuniƣa ihlas baƣliƣan, Dǝmǝxⱪtiki barliⱪ Yǝⱨudiylarning ⱨɵrmitigǝ sazawǝr bolƣan Ananiyas isimlik bir kixi bar idi. ■ 13 U kelip, yenimda turup: «Ⱪerindax Saul, bexingni kɵtürüp ⱪara!» dedi. Mǝn xuan beximni kɵtürüp ⱪarap uni kɵrdum. 14 U manga: «Ata-bowilirimizning Hudasi seni iradisini bilixing, Ⱨǝⱪⱪaniy Bolƣuqini kɵrüxüng wǝ uning aƣzidin qiⱪⱪan awazni anglixing üqün alliⱪaqan tallidi. □ 15 Qünki sǝn pütün insanlar aldida kɵrgǝn-angliƣanliringƣa Uning guwaⱨqisi bolisǝn! 16 Xundaⱪ ikǝn, sǝn yǝnǝ nemigǝ ⱨayal bolisǝn? Ornungdin turup, Uning namiƣa nida ⱪilip qɵmüldürülüp, gunaⱨliringni yuƣuzƣin!» dedi.

17 Xundaⱪ boldiki, Yerusalemƣa ⱪaytip kǝlginimdin keyin, ibadǝthanida dua ⱪiliwatⱪinimda, bir ƣayibanǝ kɵrünüx meni oruwaldi 18 wǝ Rǝbning manga: «Qapsan bol, Yerusalemdin dǝrⱨal kǝt. Qünki ular sening manga ⱪilƣan guwaⱨliⱪingni ⱪobul ⱪilmaydu!» dǝwatⱪanliⱪini kɵrdüm.■

19 Mǝn, «I Rǝb, ular mening Sanga etiⱪad ⱪilƣanlarni zindanƣa solap, ⱨǝrbir sinagoglarƣa kirip ularni urƣanliⱪimni bilidu. ■ 20 Sening guwaⱨqing bolƣan Istipanning ⱪeni tɵkülginidǝ, mǝnmu yenida turup uni ɵltürgǝnlǝrning ⱪilmixliriƣa ⱪoxulup, ularning kiyimlirigǝ ⱪarap bǝrdim!» — dedim. ■ 21 Biraⱪ u manga: «Kǝtkin! Seni yiraⱪtiki ǝllǝrgǝ ǝwǝtimǝn!» — dedi.■

22 Pawlus muxu sɵzni degüqǝ halayiⱪ uningƣa ⱪulaⱪ seliwatatti. Lekin buni anglap ular awazini kɵtürüp:

— Undaⱪ bir kixi yǝr yüzidin yoⱪitilsun! U tirik turuxⱪa layiⱪ ǝmǝs! — dǝp quⱪan selixti.□  ■

23 Ular qirⱪirixip, qapan-yepinqilirini selip taxlap, topa-qang soruwatⱪanda, 24  mingbexi Pawlusni ⱪǝl’ǝgǝ elip kirip ketixkǝ ǝmr ⱪiliwidi, halayiⱪning uningƣa nemǝ üqün bundaⱪ quⱪan salidiƣanliⱪini eniⱪlax üqün lǝxkǝrlirigǝ uni ⱪamqilap soraⱪ ⱪilixni buyrudi. □ 25 Lekin ular Pawlusni ⱪamqilax üqün ƣulaqlitip baƣliƣanda, u yenida turƣan yüzbexiƣa:

— Bir Rim puⱪrasini jinayiti bekitilmǝyla ⱪamqilixinglar ⱪanunƣa uyƣunmu? — dedi.□

26 Bu sɵzni angliƣan yüzbexi mingbexining aldiƣa berip:

— Siz nemǝ ix ⱪilay dǝwatisiz? Qünki u kixi Rim puⱪrasi ikǝn! — dedi.

27 Mingbexi Pawlusning aldiƣa berip, uningdin:

— Manga eytⱪin, sǝn rasttinla Rim puⱪrasimu? — dǝp soridi.

— Rast, dedi u.

28 — Mǝn naⱨayiti yuⱪiri baⱨada muxu puⱪraliⱪⱪa igǝ boldum, — dedi mingbexi.

Pawlus:

Əmma mǝn tuƣuluxumdinla xundaⱪ! — dedi.

29 Xuning bilǝn, uni soraⱪⱪa tartmaⱪqi bolƣan lǝxkǝrlǝr dǝrⱨal uningdin ɵzlirini qǝtkǝ aldi. Mingbeximu uning Rim puⱪrasi ikǝnlikini bilip, uni baƣlatⱪanliⱪi tüpǝylidin ⱪorⱪup kǝtti.□

Pawlusning aliy kengǝxmidǝ ɵzini aⱪlixi

30 Mingbexi Yǝⱨudiylarning Pawlusning üstidin ⱪilƣan xikayitining ⱨǝⱪiⱪiy sǝwǝbini bilix üqün, ǝtisi uni yexip, bax kaⱨinlar wǝ pütün aliy kengǝxmidikilǝrning bir yǝrgǝ yiƣilixini buyrudi. Andin Pawlusni elip kelip, ularning aldiƣa turƣuzdi.

23

1 Pawlus aliy kengǝxmǝ ⱨǝy’ǝtlirigǝ tikilip turup:

Ⱪerindaxlar, mǝn bügüngiqǝ Hudaning aldida pak wijdanda mengip kǝldim, — dedi.■

2 Buni angliƣan bax kaⱨin Ananiyas Pawlusning yenida turƣanlarƣa uning aƣziƣa uruxni buyrudi.■ 3 Pawlus uningƣa:

— Huda seni uridu, ǝy aⱪartilƣan tam! Sǝn u yǝrdǝ meni Tǝwrat ⱪanuni boyiqǝ soraⱪⱪa tartixⱪa olturisǝn, lekin Tǝwrat ⱪanuniƣa hilap ⱨalda meni urunglar dǝp buyrudingƣu?! — dedi.□  ■

4 — Sǝn Hudaning bax kaⱨiniƣa axundaⱪ ⱨaⱪarǝt kǝltürǝmsǝn?! — deyixti yenida turƣanlar. 5 Pawlus:

— I ⱪerindaxlar, mǝn uning bax kaⱨin ikǝnlikini bilmǝptimǝn. Qünki Tǝwratta: «Hǝlⱪingni idarǝ ⱪilƣuqining yaman gepini ⱪilma!» deyilgǝn, — dedi.□  ■

6 Lekin Pawlus ularning bir ⱪismining Saduⱪiy, yǝnǝ bir ⱪismining Pǝrisiylǝr ikǝnlikini bilip, aliy kengǝxmidǝ yuⱪiri awaz bilǝn:

— Ⱪerindaxlar, mǝn bolsam Pǝrisiylǝrdin bolimǝn wǝ Pǝrisiylǝrning pǝrzǝntimǝn. Mǝn ɵlgǝnlǝr ⱪayta tirilixⱪa baƣliƣan ümid toƣruluⱪ bu yǝrdǝ soraⱪⱪa tartiliwatimǝn! — dǝp warⱪiridi.■

7 U bu sɵzni deyixi bilǝnla, Pǝrisiylǝr bilǝn Saduⱪiylar arisida jedǝl-ƣowƣa ⱪozƣilip, kengǝxmidikilǝr ikkigǝ bɵlünüp kǝtti 8 (qünki Saduⱪiylar ɵlgǝnlǝrning ⱪayta tirilixi, yaki pǝrixtǝ yaki roⱨlar mǝwjut ǝmǝs, dǝydu. Lekin Pǝrisiylǝr ⱨǝmmisini etirap ⱪilidu).■ 9 Buning bilǝn ⱪattiⱪ bir quⱪan-sürǝn kɵtürülüp, Pǝrisiy tǝrǝpdari bolƣan bǝzi Tǝwrat ustazliri ornidin turup:

— Biz bu adǝmdin ⱨeqⱪandaⱪ ǝyib tapalmiduⱪ! Bir roⱨ yaki pǝrixtǝ uningƣa sɵz ⱪilƣan bolsa nemǝ boptu! — dǝp ⱪattiⱪ munazirilǝxti.■

10 Quⱪan-sürǝn tehimu küqiyip kǝtkǝqkǝ, mingbexi Yǝⱨudiylarning Pawlusni tartixturup titma-titma ⱪiliwetixidin ⱪorⱪup, ⱪisimƣa zalƣa qüxüp uni ularning arisidin zorluⱪ bilǝn tartip qiⱪip, ⱪǝl’ǝgǝ ǝkirip ketixini buyrudi.

11 Xu küni keqisi, Rǝb Pawlusning yenida turup:

— Jasarǝtlik bol! Qünki Yerusalemda Mǝn toƣramdiki ixlarƣa toluⱪ guwaⱨliⱪ bǝrginingdǝk, Rim xǝⱨiridimu xundaⱪ guwaⱨliⱪ ⱪilixing muⱪǝrrǝr bolidu! — dedi.■

Pawlusni ɵltürüx suyiⱪǝsti

12 Ətisi ǝtigǝndǝ, Yǝⱨudiylar Pawlusni ɵltürüxni ⱪǝstlǝp, uni ɵltürmigüqǝ ⱨeqnǝrsǝ yemǝymiz, iqmǝymiz, dǝp ɵzlirigǝ lǝniti bir ⱪǝsǝmni ⱪilixti. ■ 13 Bu suyiⱪǝst ⱪǝsimini iqkǝnlǝr ⱪiriⱪ nǝqqǝ kixi idi. 14 Ular bax kaⱨinlar wǝ aⱪsaⱪallarning aldiƣa berip:

— Biz Pawlusni ɵltürmigüqǝ ⱨeqnǝrsǝ tetimasliⱪⱪa ⱪattiⱪ ⱪǝsǝm iqtuⱪ. 15 Ⱨazir silǝr wǝ aliy kengǝxmǝ uning ixlirini tehimu tǝpsiliy tǝkxürüxni baⱨanǝ ⱪilip, wǝkil ǝwitip uni kengǝxmigǝ elip kelixni mingbexidin tǝlǝp ⱪilinglar. U bu yǝrgǝ yeⱪin kǝlmǝyla uni jayliwetixkǝ tǝyyar turimiz, — dedi.

16 Lekin Pawlusning singlisining oƣli bɵktürmidin hǝwǝr tepip ⱪǝl’ǝgǝ kirip, Pawlusⱪa mǝlum ⱪilip ⱪoydi. 17 Buning bilǝn Pawlus yüzbexiliridin birini qaⱪirtip, uningƣa:

— Bu balini mingbexi bilǝn kɵrüxtürüp ⱪoysingiz. Qünki uningƣa mǝlum ⱪilidiƣan ixi bar ikǝn, — dedi.

18 Yüzbexi uni elip mingbexining aldiƣa baxlap kirip:

— Mǝⱨbus Pawlus meni qaⱪirtip, bu balini siz bilǝn kɵrüxtürüp ⱪoyuxumni tǝlǝp ⱪildi. Qünki uning sizgǝ mǝlum ⱪilidiƣan ixi bar ikǝn, — dedi.

19 Mingbexi uni ⱪolidin tutup, bir qǝtkǝ tartip:

— Manga mǝlum ⱪilidiƣan nemǝ ixing bar? — dǝp soridi.

20 U jawabǝn mundaⱪ dedi:

— Yǝⱨudiylar Pawlusning ixlirini tǝpsiliy tǝkxürǝyli dǝp sǝwǝb kɵrsitip ɵzliridin ǝtǝ uni aliy kengǝxmigǝ elip berixni tǝlǝp ⱪilix üqün til biriktürüxti. ■ 21 Ularƣa ⱪayil bolmiƣayla, qünki ⱪiriⱪtin artuⱪ adǝm uni paylap turidu. Ular Pawlusni ɵltürmigüqǝ ⱨeqnǝrsǝ yemǝymiz, iqmǝymiz, degǝn ⱪarƣix ⱪǝsimigǝ baƣliniptu. Ular ⱨazir ɵzlirining ularning tǝlipigǝ maⱪul boluxlirini kütüp turidu.

22 Mingbexi uningƣa:

— Bu ixni manga mǝlum ⱪilƣanliⱪingni ⱨeqkimgǝ tinma! — dǝp tapilap, balini ⱪayturdi.

Pawlusning waliy Felikskǝ tapxuruluxi

23 Mingbexi yüzbexidin ikkini qaⱪirtip:

— Ikki yüz piyadǝ lǝxkǝr, yǝtmix atliⱪ lǝxkǝr wǝ ikki yüz nǝyziwaz lǝxkǝrni bügün keqǝ saǝt toⱪⱪuzda Ⱪǝysǝriyǝ xǝⱨirigǝ ⱪarap yolƣa qiⱪixⱪa ⱨazirlanglar! □ 24 Xuning bilǝn billǝ, Pawlusni waliy Feliksning yeniƣa saⱪ-salamǝt yǝtküzüx üqün, uning minixigǝ ulaƣlarni tǝyyarlanglar! — dǝp buyrudi.□

25 Mingbexi Felikskǝ mundaⱪ bir hǝt yazdi: —

26 «Ⱨɵrmǝtlik waliy Feliks janabliriƣa Klawdiyus Lisiyastin salam!

27 Uxbu adǝmni Yǝⱨudiylar tutuwalƣan bolup, uni ɵltürmǝkqi bolƣanda, uning Rim puⱪrasi ikǝnlikini bilip yetip, ⱪisimni baxlap berip uni ⱪutⱪuzdum. □  ■ 28 Mǝn ularning bu kixi üstidin ⱪilƣan xikayitining nemǝ ikǝnlikini eniⱪlimaⱪqi bolup, uni Yǝⱨudiylarning aliy kengǝxmisigǝ elip bardim. 29 Əmǝliyǝttǝ ularning uning üstidin ⱪilƣan xikayitining ɵzlirining Tǝwrat ⱪanuniƣa dair dǝtalax mǝsililǝrgǝ munasiwǝtlik ikǝnlikini bayⱪidim, biraⱪ uningdin ɵlüm jazasi berixkǝ yaki zindanƣa taxlaxⱪa layiⱪ birǝr xikayǝt ⱪilƣudǝk ixni tapalmidim. 30 Keyin, Yǝⱨudiylarning uni ɵltürüwetix ⱪǝstidǝ yürüwatⱪanliⱪi ⱨǝⱪⱪidiki ahbarat manga mǝlum ⱪilinƣanda, dǝrⱨal uni siligǝ yollattim wǝ xuning bilǝn billǝ, uningƣa ǝrz ⱪilƣuqilarning ɵzlirining aldida xikayǝtlirini eytixini buyrudum. Hǝyr!».

31 Lǝxkǝrlǝr ǝmdi buyruⱪ boyiqǝ Pawlusni keqilǝp Antipatris xǝⱨirigǝ yǝtküzdi. □ 32 Ətisi, atliⱪ lǝxkǝrlǝr Pawlusni elip mengixⱪa ⱪaldurulup, ⱪalƣan lǝxkǝrlǝr Yerusalemdiki ⱪǝl’ǝgǝ ⱪaytip kǝldi. 33 Atliⱪlar Ⱪǝysǝriyǝgǝ kirip, hǝtni waliyƣa tapxurdi wǝ Pawlusnimu uning aldida ⱨazir ⱪildi. 34 Waliy hǝtni oⱪuƣandin keyin, Pawlusning ⱪaysi ɵlkidin ikǝnlikini sorap, uning Kilikiyǝdin kǝlgǝnlikini bilip, □ 35 Uningƣa:

— Üstüngdin ǝrz ⱪilƣuqilar kǝlgǝndǝ ixliringni toluⱪ anglaymǝn, — dedi wǝ uni Ⱨerod hanning ordisida nǝzǝrbǝnd ⱪilip ⱪoyuxni buyrudi.□

24

Yǝⱨudiylarning Pawlus üstidin xikayǝt ⱪilixi

1 Bǝx kündin keyin, bax kaⱨin Ananiyas aⱪsaⱪallardin birnǝqqǝylǝn wǝ Tǝrtullus isimlik bir adwokat bilǝn Ⱪǝysǝriyǝgǝ qüxüp, Pawlus toƣrisidiki rǝsmiy xikayǝtlirini waliyƣa sundi. ■ 2-3 Pawlus qaⱪirtilip, Tǝrtullus uning üstidin xikayǝt ⱪilip mundaⱪ dedi:

— Ⱨɵrmǝtlik Feliks janabliri! Biz ɵzlirining ⱪol astilirida ⱨǝr tǝrǝptin aman-esǝnlikkǝ nesip bolup kǝlmǝktimiz wǝ aldin kɵrǝrlikliri bilǝn hǝlⱪimiz arisida dana islaⱨatlar barliⱪⱪa kǝltürülmǝktǝ, biz bu ixlardin ⱨǝr waⱪit, ⱨǝr jayda toluⱪ minnǝtdarliⱪ bilǝn bǝⱨriman boluwatimiz.□ 4 Biraⱪ ɵz waⱪitlirini kɵp elip ⱪoymasliⱪim üqün, xǝpⱪǝtliri bilǝn sɵzimizni ⱪisⱪila anglaxlirini ɵtünüp soraymǝn.□ 5 Qünki biz xuni tonup yǝttuⱪki, bu adǝm balahor bolup, pütkül jaⱨandiki Yǝⱨudiylar arisida majira-topilang pǝyda ⱪilixni küxkürtküqi, xundaⱪla «Nasarǝtliklǝr» dǝp atalƣan mǝzⱨǝpning kattiwaxliridin biridur. 6-7 U bizning ibadǝthanimiznimu bulƣimaⱪqi bolƣanidi. Xunga, biz uni tutuwalduⱪ wǝ uni ɵz ⱪanunimiz boyiqǝ sotlayttuⱪ. Lekin mingbexi Lisiyas ǝxǝddiy zorluⱪ bilǝn uni ⱪollirimizdin tartiwaldi wǝ uningƣa ǝrz ⱪilƣuqilarni ɵzlirining aldiƣa kelixkǝ buyruƣanidi.□  ■ 8 Uni soraⱪ ⱪilip kɵrsilǝ, bizning uningƣa ⱪilƣan ǝrzlirimizning toƣriliⱪini bilip yetidila!

9 Sorunda bolƣan Yǝⱨudiylarmu uning eytⱪanliriƣa ⱪoxulup: Rast, rast, dǝp xikayǝtni küqǝytti.

Pawlusning ɵzini aⱪlixi

10 Waliy Pawlusⱪa sɵz ⱪilƣin dǝp ⱪol ixaritini ⱪilƣanda, u mundaⱪ dedi:

— Mǝn silining uzun yillardin beri bu hǝlⱪni sorap kǝlgǝnliklirini bilgǝqkǝ, hatirjǝmlik bilǝn aldilirida ɵzüm toƣramda jawab berimǝn. 11 Asanla bilǝlǝydiliki, mǝn Yerusalemƣa ibadǝt ⱪilixⱪa barƣinimdin ⱨazirƣiqǝ pǝⱪǝt on ikki künla ɵtti. 12 Ular mening ibadǝthanida birǝr adǝm bilǝn munazirilǝxkinimni kɵrmigǝn, yaki sinagoglarda yaki xǝⱨǝrdǝ ammini topilangƣa ⱪutratⱪanliⱪimnimu ⱨeq kɵrmidi. ■ 13 Ular yǝnǝ ⱨazir janabliriƣa mening üstümdin ⱪilƣan xikayǝtlirigǝ ⱨeq ispatmu kǝltürǝlmǝydu.

14 Biraⱪ siligǝ xuni etirap ⱪilimǝnki, mǝn ular «mǝzⱨǝp» dǝp atiƣan yol bilǝn mengip, Tǝwratta wǝ pǝyƣǝmbǝrlǝrning yazmilirida pütülgǝnlǝrningmu ⱨǝmmisigǝ ixinip, ata-bowilirimning Hudasiƣa ibadǝt ⱪilimǝn. □ 15 Mening Hudaƣa baƣliƣan ümidim barki (bu kixilǝrmu bu ümidni tutidu), kǝlgüsidǝ ⱨǝm ⱨǝⱪⱪaniylarning ⱨǝm ⱨǝⱪⱪaniysizlarning ɵlümdin tirilixi bolidu.□

16 Xu sǝwǝbtin, ɵzüm ⱨǝmixǝ Huda aldidimu, insanlar aldidimu pak wijdanliⱪ boluxⱪa intilimǝn. ■ 17 Mǝn Yerusalemdin ayrilƣili heli yillar bolƣan bolup, bu ⱪetim u yǝrgǝ ɵz hǝlⱪimgǝ hǝyr-sǝdiⱪǝ yǝtküzüp bǝrgili wǝ Huda aldiƣa ⱨǝdiyǝ sunƣili barƣanidim. ■ 18 Mǝn bu ixlarda boluwatattim, bǝzilǝr meni tazilinix ⱪaidisini ada ⱪilip bolƣan qaƣda ibadǝthana ⱨoylisida uqratti; lekin mǝn ǝtrapimƣa adǝm topliƣinimmu yoⱪ, malimanqiliⱪ qiⱪarƣinimmu yoⱪ. ■ 19 Əmǝliyǝttǝ meni uqratⱪanlar bolsa Asiya ɵlkisidin kǝlgǝn bǝzi Yǝⱨudiylar idi; ularning üstümdin xikayǝtliri bar bolsa, ǝsli ular ɵzliri kelip, silining aldilirida ǝrz ⱪilixⱪa toƣra kelǝtti. 20 Bolmisa, muxu sorundikilǝr aliy kengǝxmǝ aldida turƣinimda, meningdin ⱪandaⱪ jinayǝt tapⱪanliⱪini eytip baⱪsun! 21 Pǝⱪǝt mundaⱪ bir ix bolƣanidi: — Mǝn ularning aldida, «Bügünki kündǝ ɵlgǝnlǝrning ⱪayta tirilixi toƣruluⱪ silǝrning soriⱪinglarƣa tartilƣanmǝn!» dǝp warⱪiriƣanidim.■

22  Rǝbning yoli toƣruluⱪ tǝpsiliy hǝwiri bar bolƣan Feliks soraⱪni tohtitip, ularƣa:

— Mingbexi Lisiyas kǝlgǝndǝ dǝwayinglar toƣrisidiki ⱨɵkümni qiⱪirimǝn, — dedi.

23 U yüzbexiƣa Pawlusni nǝzǝrbǝnd astiƣa elip, ǝmma uningƣa bir’az kǝngqilik ⱪilip, dost-buradǝrlirining ⱨǝrⱪaysisining uning ⱨajǝtliridin qiⱪixini tosmiƣin, dǝp buyrudi.■

Pawlus waliy Feliks bilǝn Drusilaning aldida

24 Birnǝqqǝ kündin keyin, waliy Feliks ayali Drusila bilǝn billǝ kǝldi (Drusila Yǝⱨudiy idi). U Pawlusni qaⱪirtip, uningdin Mǝsiⱨ Əysaƣa etiⱪad ⱪilix yoli toƣruluⱪ anglidi. 25 Pawlus ⱨǝⱪⱪaniy yaxax, ɵzini tutuwelix, ⱪiyamǝt künidiki soal-soraⱪ ⱪilinixlar toƣrisida sɵzlǝwatⱪanda, Feliks wǝⱨimigǝ qüxüp uningƣa:

— Ⱨazirqǝ ⱪaytip tursang bolidu. Keyin manga pǝyt kǝlgǝndǝ, yǝnǝ qaⱪirtimǝn, — dedi.

26 U xuning bilǝn bir waⱪitta Pawlusning para berixini ümid ⱪilatti. Xuning üqün, uni imkanⱪǝdǝr pat-pat qaⱪirtip, uning bilǝn sɵzlixǝtti. 27 Lekin ikki yil toxⱪanda, Feliksning orniƣa Porkiyus Festus waliy boldi. Feliks Yǝⱨudiylarƣa iltipat kɵrsitip ularning kɵnglini elix üqün Pawlusni solaⱪta ⱪaldurdi.□

25

Pawlusning waliy Festusning aldida soraⱪ ⱪilinixi

1 Festus Yǝⱨudiyǝ ɵlkisigǝ kirip, üq kündin keyin Ⱪǝysǝriyǝdin qiⱪip Yerusalemƣa barƣanidi.□ 2 Bax kaⱨinlar bilǝn Yǝⱨudiylarning mɵtiwǝrliri uning aldida Pawlusning üstidin rǝsmiy xikayǝt ⱪilip, uningdin iltipat sorap, adǝm ǝwitip Pawlusni 3 Yerusalemƣa elip kelixni ɵtündi. Mǝⱪsiti, ular yol üstidǝ bɵktürmǝ tǝyyarlap Pawlusni ɵltürüx idi. 4 Festus buni anglap ularƣa:

— Pawlus ⱨazir Ⱪǝysǝriyǝdǝ solaⱪta turiwǝrsun. Mǝn yeⱪinda u yǝrgǝ ⱪaytip kǝtmǝkqimǝn. 5 Aranglardin ⱨoⱪuⱪdar bolƣanlar mǝn bilǝn billǝ qüxsun. Əgǝr uning birǝr ǝyibi bolsa, ular xu yǝrdǝ xikayǝt ⱪilsa bolidu, — dǝp jawab bǝrdi.

6 Festus ularning iqidǝ sǝkkiz-on kündin artuⱪ turmay, Ⱪǝysǝriyǝgǝ ⱪaytip qüxti. Ətisi soraⱪ tǝhtigǝ olturup, Pawlusni elip kelixni buyrudi. 7 Pawlus kǝlgǝndǝ, Yerusalemdin qüxkǝn Yǝⱨudiylar uning ǝtrapiƣa olixip, uningƣa nurƣun eƣir jinayǝtlǝr bilǝn ⱪarilap xikayǝtlǝrni ⱪildi. Biraⱪ bularning ⱨeqⱪaysisiƣa ispat kɵrsitip berǝlmidi. 8 Pawlus ɵzini aⱪlap:

— Mǝn ⱨeqⱪaysi ixta Yǝⱨudiylarning ⱪanuniƣa, ibadǝthanisiƣa yaki imperator Ⱪǝysǝrgǝ ⱪarxi birǝr jinayǝtmu sadir ⱪilmidim, — dedi.■

9 Lekin, Festus Yǝⱨudiylarning kɵnglini elixⱪa, ularƣa iltipat kɵrsǝtmǝkqi bolup Pawlustin:

— Yerusalemƣa berip, u yǝrdǝ mening aldimda bu xikayǝtlǝrgǝ asasǝn sotlinixⱪa razi bolamsǝn? — dǝp soridi.

10 Lekin Pawlus jawab berip mundaⱪ dedi:

— Mǝn ⱨazir Ⱪǝysǝrning soraⱪ tǝhti aldida turimǝn. Meni soraⱪ ⱪilixⱪa tegixlik yǝr mana muxu. Ɵzlirigǝ eniⱪ mǝlum bolƣandǝk, mǝn Yǝⱨudiylarƣa ⱨeqⱪandaⱪ naⱨǝⱪliⱪ ⱪilmidim. □ 11 Əgǝr jinayitim bolsa, xundaⱪla ɵlümgǝ layiⱪ birǝr ix ⱪilƣan bolsam, mǝn ɵzümni ɵlümdin ⱪaqurmaymǝn. Biraⱪ ularning mening üstümdin ⱪilƣan xikayǝtlirining asasi bolmisa, ⱨeqkimning meni ularƣa tapxurup berixkǝ ⱨǝⱪⱪi yoⱪ. Mǝn Ⱪǝysǝrgǝ murajiǝt ⱪilimǝn!□  ■

12 Andin Festus mǝsliⱨǝtqiliri bilǝn sɵzlǝxkǝndin keyin, Pawlusⱪa:

— Sǝn Ⱪǝysǝrgǝ murajiǝt ⱪilding — uning aldiƣa ǝmdi barisǝn! — dedi.

Waliy Festusning Agrippa han IIdin Pawlus toƣrisida nǝsiⱨǝt sorixi

13 Birnǝqqǝ kündin keyin, Agrippa han bilǝn singlisi Bǝrniki Festusⱪa tǝbrik-salamƣa Ⱪǝysǝriyǝgǝ kǝldi. 14 U yǝrdǝ uzun künlǝr turƣandin keyin, Festus Pawlusning ixini hanƣa mǝlum ⱪilip:

— Bu yǝrdǝ Feliks ⱪaldurup kǝtkǝn bir mǝⱨbus bar. ■ 15 Mǝn Yerusalemƣa barƣinimda, Yǝⱨudiy bax kaⱨinliri bilǝn aⱪsaⱪalliri uning üstidin xikayǝt ⱪilip, mǝndin uni jazaƣa mǝⱨkum ⱪiliximni tǝlǝp ⱪilixti. 16 Mǝn ularƣa, ǝrz ⱪilinƣuqi ǝrz ⱪilƣuqilar bilǝn yüzlǝxtürülüp, uningƣa ɵzini aⱪlax pursiti berilmigüqǝ, uni jazaƣa tapxurux rimliⱪlarning aditi ǝmǝstur, dǝp eyttim. 17 Xunga ular mǝn bilǝn billǝ bu yǝrgǝ kǝlgǝndin keyin, mǝn waⱪitni kǝynigǝ sozmay, ǝtisila soraⱪ tǝhtigǝ olturup u kixini ǝkilixni buyrudum. 18 Ərz ⱪilƣuqilar orunliridin turƣanda, ularning uning üstidin xikayǝt ⱪilƣanliri mening oyliƣinimdǝk rǝzil ixlar ǝmǝs idi, 19 Bǝlki ularning ɵz ibadǝt tüzümi toƣruluⱪ wǝ Əysa isimlik bir kixi ⱨǝⱪⱪidǝ mǝlum talax-tartix mǝsililiri bar ikǝn. U kixi ɵlgǝn bolup, Pawlus bolsa u tirildi dǝydikǝn. 20 Bu mǝsililǝrni zadi ⱪandaⱪ eniⱪlaxni bilǝlmǝy, mǝn Pawlustin Yerusalemƣa berip, u yǝrdǝ bu ixlar toƣruluⱪ soraⱪⱪa tartilixⱪa razi bolux-bolmasliⱪini soriƣanidim. 21 Pawlus solaⱪta turup imperator janablirining soraⱪ ⱪararini qiⱪirixini murajiǝt ⱪilƣandin keyin, mǝn uni Ⱪǝysǝrning aldiƣa ǝwǝtküqǝ, solaⱪta tutup turuxni buyrudum.

22 Agrippa Festusⱪa:

— Meningmu bu kixining sɵzlirini anglap baⱪⱪum bar, — dedi.

— Ətǝ anglaysiz, — dedi u.

23 Xuning bilǝn ǝtisi, Agrippa bilǝn Bǝrniki ⱨǝywǝt bilǝn ammiwiy yiƣin zaliƣa kirip kǝldi, mingbexilar wǝ xǝⱨǝr kattiwaxlirimu ular bilǝn billǝ kirip kelixti. Festus ǝmr ⱪiliwidi, Pawlus elip kirildi.

24 Festus mundaⱪ dedi:

— Agrippa padixaⱨ aliyliri wǝ muxu sorunƣa yiƣilƣan janablar! Bu kixini kɵrüwatisilǝr. Ⱨǝm Yerusalemda ⱨǝm bu yǝrdǝ pütün Yǝⱨudiy aⱨalisi uning toƣruluⱪ ǝrz ⱪilip manga murajiǝt ⱪilip, u tirik ⱪalduruxⱪa bolmaydu! — dǝp qurⱪiraxⱪanidi. 25 Lekin mǝn uningdin ɵlüm jazasi berixkǝ tegixlik birǝr jinayǝt tapalmidim. Ⱨazir bu kixi imperator janabliriƣa murajiǝt ⱪildi. Xuning bilǝn uni Rimƣa ǝwǝtixni ⱪarar ⱪildim. ■ 26 Biraⱪ uning ⱨǝⱪⱪidǝ ƣojamƣa mǝlum ⱪilip yazƣudǝk ix yoⱪ. Xuning bilǝn ǝⱨwalni rǝsmiy tǝkxürüp birǝr yazƣudǝk mǝlumatⱪa igǝ bolux mǝⱪsitidǝ uni ⱨǝrbirlirining aldiƣa, bolupmu sili, Agrippa padixaⱨ aliylirining aldiƣa elip kǝldim. 27 Qünki mǝⱨbusni sotⱪa ǝwǝtkǝndǝ, uning üstidin ⱪilinƣan xikayǝtlǝrni eniⱪ kɵrsǝtmǝslik manga nisbǝtǝn orunluⱪ ǝmǝstǝk bilinidu.

26

Pawlusning Agrippa han aldida guwaⱨliⱪ berixi

1 Xuning bilǝn, Agrippa Pawlusⱪa:

— Ɵzüngning gepingni ⱪilixingƣa ruhsǝt, — dedi.

Pawlus ⱪolini sozup ɵzini aⱪlaxⱪa baxlidi:

2-3 — I Agrippa han, bügün aldilirida Yǝⱨudiylar mening üstümdin xikayǝt ⱪilƣan pütün ixlar toƣruluⱪ jawab berix pursitigǝ nesip bolƣanliⱪim üqün, bolupmu ɵzlirining Yǝⱨudiylarning adǝtliri wǝ ularning arisidiki talax-tartixliridin hǝwǝrliri bolƣanliⱪi üqün ɵzümni bǝhtlik ⱨesablaymǝn! Xuning üqün degǝnlirimni sǝwrqanliⱪ bilǝn anglap beⱪixlirini ɵtünimǝn.

4 Mening dǝslǝpki waⱪitlirimda, yǝni kiqikimdin tartip ɵz elimdǝ, Yerusalemda yürüx-turuxumning ⱪandaⱪ ikǝnliki Yǝⱨudiylarning ⱨǝmmisigǝ ayan. 5 Ular xu dǝslǝpki waⱪtimdin beri meni tonuƣaqⱪa (ǝgǝr halisaidi, xuningƣa guwaⱨliⱪ berǝtti), mening ibadǝt tüzümidiki ǝng tǝlǝpqan mǝzⱨǝpning xǝrtliri boyiqǝ yaxap, yǝni Pǝrisiy bolup ɵmrümni ɵtküzginimni bilidu. 6 Əmdi mǝn Huda ata-bowilirimizƣa ⱪilƣan wǝdigǝ baƣliƣan ümidim tüpǝylidin ⱨazir soraⱪ ⱪiliniwatimǝn.■ 7 Xu wǝdining nesiwisigǝ yetixni bizning pütkül on ikki ⱪǝbilimiz keqǝ-kündüz tohtawsiz Hudaƣa ibadǝt ⱪilip ümid ⱪilmaⱪta. I aliyliri, Yǝⱨudiylarning mening üstümdin ⱪilƣan xikayǝtliri dǝl xu ümidkǝ baƣliⱪtur! 8  Halayiⱪ, Huda ɵlgǝnlǝrni tirildürsǝ, nemǝ üqün ixinixkǝ bolmaydu, dǝp ⱪaraysilǝr?□

9 Dǝrwǝⱪǝ, ɵzümmu ǝslidǝ Nasarǝtlik Əysaning namiƣa ⱪarxi nurƣun ixlarni ⱪilixim kerǝk dǝp ⱪayil idim ■ 10 wǝ Yerusalemda ǝnǝ xundaⱪ ixlarni ⱪilƣanidim. Bax kaⱨinlardin ⱨoⱪuⱪ elip, ɵzüm Hudaning nurƣun muⱪǝddǝs bǝndilirini zindanƣa tutup bǝrgǝn, ular ɵlümgǝ ⱨɵküm ⱪilinƣandimu, ⱨɵkümgǝ awaz ⱪoxⱪanidim. □ 11 Mǝn ⱨǝmmǝ sinagoglarda kɵp ⱪetim ularni izdǝp tepip jazalap, kupurluⱪ gǝp ⱪilixⱪa zorliƣanidim. Mǝn ularƣa tǝlwilǝrqǝ ɵq bolup, ⱨǝtta yaⱪa yurttiki xǝⱨǝrlǝrgǝ berip, ularƣa ziyankǝxlik ⱪilƣanidim. □

12 Bu ixlarda bolup bax kaⱨinlar bǝrgǝn toluⱪ wǝkillik ⱨoⱪuⱪi bilǝn Dǝmǝxⱪ xǝⱨirigǝ ⱪarap sǝpǝr ⱪiliwatattim. 13 Qüx waⱪtida yolda ketiwetip, asmandin qüxkǝn, ⱪuyax nuridinmu küqlük bir nurning ǝtrapimni wǝ billǝ ketiwatⱪanlarni yorutuwǝtkǝnlikini kɵrdüm. 14 Ⱨǝmmimiz yǝrgǝ yiⱪilƣan bolup mǝn ibraniy tilida eytilƣan: «Əy Saul, Saul! Manga nemixⱪa ziyankǝxlik ⱪilisǝn? Seni zihlaxlarƣa ⱪarxi tǝpmiking sǝn üqün tǝs kelidu!» degǝn bir awazni anglidim.□

15 Mǝn: — «I Rǝb, sǝn kimsǝn?» dǝp sorisam, Rǝb manga: «Mǝn sǝn ziyankǝxlik ⱪiliwatⱪan Əysadurmǝn! 16 Əmdi ornungdin tur; qünki Mǝn seni sǝn kɵrgǝn ixlarƣa ⱨǝmdǝ Ɵzüm sanga ayan ⱪilinƣinimda kɵridiƣan ixlarƣa hǝziniqi ƣojidar wǝ guwaⱨliⱪ bǝrgüqi boluxⱪa tiklǝx üqün, sanga ayan boldum. □ 17-18 Mǝn seni ɵz hǝlⱪingning ⱨǝm ǝllǝrning ⱪolidin ⱪutⱪuzimǝn — qünki mǝn seni yat ǝlliklǝrning kɵzlirini eqip, ularning ⱪarangƣuluⱪtin yoruⱪluⱪⱪa, Xǝytanning ilkidin Hudaƣa baƣlinixⱪa buruluxi üqün ularning arisiƣa ǝwǝtimǝn. Xuning bilǝn ular gunaⱨlirining kǝqürümigǝ, xundaⱪla Manga etiⱪad ⱪilix arⱪiliⱪ pak-muⱪǝddǝs ⱪilinƣanlarning arisida mirasⱪa muyǝssǝr bolidu» — dedi.■

19 Xunga, i Agrippa aliyliri, mǝn ǝrxtin kǝlgǝn bu ƣayibanǝ kɵrünüxkǝ itaǝtsizlik ⱪilmidim. 20 Bǝlki aldi bilǝn Dǝmǝxⱪ hǝlⱪigǝ, andin Yerusalem xǝⱨiridikilǝrgǝ, pütün Yǝⱨudiyǝ ɵlkisidikilǝrgǝ ⱨǝmdǝ yat ǝlliklǝrgimu, «Towa ⱪilip, Hudaƣa baƣlininglar, xundaⱪla towa ⱪilixⱪa uyƣun ǝmǝllǝrni kɵrsitinglar» dǝp jakarlap hǝwǝr yǝtküzüp kǝldim. ■ 21 Bu ixlar tüpǝylidin Yǝⱨudiylar meni ibadǝthana ⱨoylisida tutup, muxtlap ɵltürüwǝtmǝkqi boluxti. ■ 22 Lekin bügüngiqǝ Hudaning yardǝm-mǝditigǝ muyǝssǝr bolup mǝn qing turuwatimǝn, tɵwǝndikilǝr bolsun yuⱪiridikilǝr bolsun ⱨǝmmǝylǝngǝ guwaⱨliⱪ berip kǝldim. Guwaⱨliⱪim dǝl pǝyƣǝmbǝrlǝr ⱨǝm Musa ɵzi bexarǝt ⱪilip eytⱪanliridin baxⱪa nǝrsǝ ǝmǝs — 23 demǝk, Mǝsiⱨ jǝzmǝn azab-oⱪubǝt qekip, tunji bolup ɵlümdin tirilgüqi bolup Yǝⱨudiy hǝlⱪigǝ ⱨǝm pütkül ǝllǝrgimu yoruⱪluⱪ jakarlaydu.■

24 Pawlus bu ixlarni eytip ɵzini xundaⱪ aⱪlax jawabini bǝrgǝndǝ, Festus yuⱪiri awaz bilǝn uningƣa:

— Pawlus, sarang bolupsǝn! Bilimingning kɵpliki ǝⱪlingni azduruptu! — dedi.

25 Lekin Pawlus: — Sarang ǝmǝsmǝn, i Festus janabliri, mǝn bǝlki ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ uyƣun ⱨǝm salmiⱪi bar sɵzlǝrni jar ⱪilimǝn. 26 Qünki Agrippa aliylirining bu ixlardin hǝwiri bar. Mǝn uningƣa yürǝklik bilǝn oquⱪ sɵzlǝwatimǝn, qünki bu ixlarning ⱨeqⱪaysisining uningdin yoxurun ǝmǝslikigǝ ixinimǝn. Qünki bu ix bulung-puqⱪaⱪlarda ⱪilinƣan ǝmǝs!□

27 — Əy Agrippa aliyliri, ɵzliri pǝyƣǝmbǝrlǝrning eytⱪanliriƣa ixinǝmdila? Mǝn ixinidiƣanliⱪlirini bilimǝn! — dedi.

28 Agrippa Pawlusⱪa:

— Sǝn meni muxunqilik ⱪisⱪiƣina waⱪitta hristian boluxⱪa ⱪayil ⱪilmaⱪqimusǝn? — dedi.□

29 Pawlus:

— Mǝyli ⱪisⱪa waⱪit iqidǝ yaki uzun waⱪitta bolsun, pǝⱪǝt ɵzlirining ǝmǝs, bǝlki bügün sɵzümni angliƣuqilarning ⱨǝmmisi manga ohxax bolƣay (pǝⱪǝt mǝndiki zǝnjirlǝr silǝrdǝ bolmisun!) dǝp Hudadin tilǝymǝn, — dedi.□  ■

30 Xuning bilǝn Agrippa han, xundaⱪla waliy, Bǝrniki wǝ ular bilǝn billǝ olturƣanlar orunliridin turup, 31  zaldin qiⱪip, bir-birigǝ:

— Bu kixining ɵlümgǝ yaki türmigǝ solaxⱪa tegixlik ⱨeqbir jinayiti yoⱪ ikǝn! — deyixti.■

32 Agrippa Festusⱪa:

— Bu adǝm Ⱪǝysǝrgǝ murajiǝt ⱪilmiƣan bolsa, ⱪoyup berilsǝ bolidikǝntuⱪ! — dedi.

27

Pawlus wǝ ⱨǝmraⱨlirining Rim xǝⱨirigǝ ⱪilƣan dengiz sǝpiri

1 Bizning Italiyǝgǝ dengiz yoli bilǝn beriximiz ⱪarar ⱪilinƣandin keyin, ǝmǝldarlar Pawlus bilǝn baxⱪa birnǝqqǝ mǝⱨbusni «Awƣustus ⱪismi»diki Yuliyus isimlik bir yüzbexiƣa tapxurdi.□ 2 Biz Adramittiumning bir kemisigǝ qiⱪtuⱪ. Kemǝ Asiya ɵlkisining dengiz boyliridiki xǝⱨǝrlǝrgǝ baratti. Tesalonika xǝⱨiridin bolƣan Makedoniyǝlik, Aristarhus isimlik bir kixi biz bilǝn ⱨǝmsǝpǝr boldi. 3 Ətisi biz Zidon xǝⱨirigǝ yetip kǝlduⱪ. Yuliyus Pawlusⱪa kǝngqilik ⱪilip, xu yǝrdiki dost-buradǝrlirining yeniƣa berip ularning ƣǝmhorliⱪini ⱪobul ⱪilixiƣa ruhsǝt ⱪildi.■ 4 Biz u yǝrdin yǝnǝ dengizƣa qiⱪtuⱪ. Xamallar ⱪerixⱪandǝk ⱪarxi tǝripimizdin qiⱪⱪanliⱪi üqün, Siprus arilining xamalƣa dalda tǝripi bilǝn mangduⱪ. 5 Kilikiyǝ wǝ Pamfiliyǝ ɵlkilirining udulidiki dengizdin ɵtüp, Likiyǝ ɵlkisidiki Mira xǝⱨirigǝ kǝlduⱪ. 6 Xu yǝrdǝ yüzbexi Iskǝndǝriyǝ xǝⱨiridiki Italiyǝgǝ baridiƣan baxⱪa bir kemini tepip, bizni uningƣa qiⱪirip ⱪoydi.

7 Dengizda kɵp künlǝr naⱨayiti asta mengip, tǝsliktǝ Kinidos xǝⱨirining uduliƣa kǝlduⱪ. Xamal mingix yɵniliximizni tosuƣaqⱪa, Kret arilining xamaldin dalda tǝripi bilǝn mengip, Salmoniy yerim arilidin ɵtüp,□ 8 dengizda tǝsliktǝ ilgirilǝp ⱪirƣaⱪni boylap, Laseya xǝⱨirigǝ yeⱪin bolƣan «Güzǝl aramgaⱨ» dǝp atilidiƣan bir yǝrgǝ kǝlduⱪ.

9 Sǝpǝr bilǝn heli waⱪitlar ɵtüp, roza küni alliⱪaqan ɵtkǝn bolƣaqⱪa, dengizda sǝpǝr ⱪilix hǝtǝrlik idi. Xunga Pawlus kɵpqilikkǝ nǝsiⱨǝt ⱪilip:□

10 — Buradǝrlǝr, bu sǝpǝrning balayi’apǝt wǝ eƣir ziyan bilǝn tügǝydiƣanliⱪini kɵrüwatimǝn; mal wǝ kemidin mǝⱨrum bolupla ⱪalmay, sǝpǝr ɵz jenimizƣimu zamin bolidu! — dǝp agaⱨlandurdi.

11 Biraⱪ yüzbexi bolsa Pawlusning sɵzigǝ ixǝnmǝy, kemǝ baxliⱪi bilǝn kemǝ igisining sɵzigǝ ixǝndi. 12 Uning üstigǝ, bu portmu ⱪixlaxⱪa muwapiⱪ jay bolmiƣaqⱪa, kɵpqilik yǝnǝ dengizƣa qiⱪip, mumkinⱪǝdǝr Feniks xǝⱨirigǝ yetip berip, xu yǝrdǝ ⱪixlaxni ⱪuwwǝtlidi. Feniks bolsa Kret arilidiki bir dengiz porti bolup, bir tǝripi ƣǝrbiy jǝnubⱪa wǝ bir tǝripi ƣǝrbiy ximalƣa ⱪaraytti.□  

Rosul Pawlusning Rim xǝⱨirigǝ mangƣan sǝpiri

Dengizdiki boran-qapⱪun

13 Jǝnubtin mǝyin xamal qiⱪiwatatti, kɵpqilik nixanimizƣa yetidiƣan bolduⱪ dǝp, lǝnggǝrni eliwetip, kemini Kret arilining ⱪirƣiⱪini boylap ⱨǝydǝp mangdi. 14 Lekin uzun ɵtmǝy, araldin ⱪattiⱪ «xǝrⱪiy ximaldin kǝlgüqi» dǝp atilidiƣan ǝxǝddiy ⱪara boran qiⱪip kǝtti. 15 Kemǝ buranning ⱪamalliⱪida ⱪalƣaqⱪa, uni xamalƣa yüzlǝndürǝlmǝy, boranning mǝyliqǝ mengixiƣa ⱪoyup bǝrduⱪ. 16-17 Klawda degǝn kiqik bir aralning xamalƣa dalda tǝripigǝ ɵtüwelip, ⱪolwaⱪni kemigǝ qiⱪiriwelip, aranla uni saⱪlap ⱪalaliduⱪ. Andin kemiqilǝr kemini arƣamqilar bilǝn sirtidin orap baƣliwaldi. Kemining Sirtis dǝp atalƣan dengiz astidiki tax-ⱪum dɵwilirigǝ ⱪeⱪilip petip ⱪelixidin ⱪorⱪup, tormuz lǝnggǝrlirini qüxürüp, kemini xamalning ⱨǝydixigǝ ⱪoyup bǝrdi. □ 18 Boran üstimizgǝ xiddǝtlik soⱪⱪaqⱪa, ǝtisi malni dengizƣa taxlaxⱪa baxlidi. □ 19 Üqinqi künidǝ ular ɵz ⱪolliri bilǝn kemidiki ⱪoral-jabduⱪlirini dengizƣa taxliwǝtti. 20 Kɵp künlǝrgiqǝ ya kün ya yultuzlar kɵrünmǝy, boran-qapⱪun yǝnila xiddǝtlik üstimizgǝ tohtimay soⱪuwǝrgǝqkǝ, ahirda ⱪutulup ⱪelix ümidimizmu yoⱪⱪa qiⱪⱪanidi.

21 Kemidikilǝr birnǝrsǝ yemiginigǝ kɵp künlǝr bolƣandin keyin, Pawlus ularning arisida turup:

— Buradǝrlǝr, silǝr baldurla mening gepimgǝ ⱪulaⱪ selip Krettin dengizƣa qiⱪmasliⱪinglar kerǝk idi. Xundaⱪ ⱪilƣan bolsanglar bu balayi’apǝt wǝ ziyan-zǝhmǝtlǝrgǝ uqrimiƣan bolattinglar. 22 Lekin ǝmdi silǝrni ƣǝyrǝtlik boluxⱪa dǝwǝt ⱪilimǝn. Qünki aranglarda ⱨeqⱪaysinglar jenidin ayrilƣini yoⱪ, pǝⱪǝt kemidinla mǝⱨrum ⱪalisilǝr. 23 Qünki mǝn tǝwǝ bolƣan wǝ ibadǝt-hizmitini ⱪilip kǝlgǝn Hudaning bir pǝrixtisi tünügün keqǝ yenimƣa kelip 24 manga: «Pawlus, ⱪorⱪma! Sǝn Ⱪǝysǝrning aldiƣa berip turuxung kerǝk; wǝ mana, Huda xapaǝt ⱪilip sǝn bilǝn billǝ sǝpǝr ⱪilƣanlarning ⱨǝmmisining jenini tiliginingni sanga ijabǝt ⱪildi!» dedi. 25 Xuning üqün ǝy ǝpǝndilǝr, ƣǝyrǝtlik bolunglar; qünki Hudaƣa ixinimǝnki, manga ⱪandaⱪ eytilƣan bolsa xundaⱪ ǝmǝlgǝ axurulidu. 26 Biraⱪ biz mǝlum aralning ⱪirƣiⱪiƣa urulup ketiximiz muⱪǝrrǝr bolidu.

27 Sǝpirimizning on tɵtinqi küni keqisi, kemǝ Adriatik dengizida lǝylǝp yürüwatⱪan bolup, tün nispidǝ, kemiqilǝr ⱪuruⱪluⱪⱪa yeⱪinlap ⱪeliptuⱪ, dǝp oylidi. 28 Ular qongⱪurluⱪni ɵlqǝx arƣamqisini dengizƣa qüxürüp, suning qongⱪurluⱪini ɵlqǝp kɵrgǝnidi, yigirmǝ ƣulaq qiⱪti. Sǝl aldiƣa mengip yǝnǝ ɵlqiwidi, on bǝx ƣulaq qiⱪti. 29 Ular kemining hada taxlarƣa urulup ketixidin ⱪorⱪup, kemining kǝynidin tɵt lǝnggǝrni taxliwetip, tang etixni tǝlmürüp kütüp turdi. □ 30 Lekin kemiqilǝr kemidin ⱪaqmaⱪqi bolup kemining bexidinmu lǝnggǝrni elip taxliwetǝyli dǝp baⱨanǝ kɵrsitip, ⱪolwaⱪni dengizƣa qüxürdi. 31 Pawlus yüzbexi wǝ lǝxkǝrlǝrgǝ:

— Bu kemiqilǝr kemidǝ ⱪalmisa, silǝr ⱪutulalmaysilǝr! — dedi.

32 Buning bilǝn lǝxkǝrlǝr kemidiki ⱪolwaⱪning arƣamqilirini kesip, uni lǝylitip ⱪoydi. □ 33 Tang atay degǝndǝ, Pawlus ⱨǝmmǝylǝnni bir’az ƣizaliniwelixⱪa dǝwǝt ⱪildi. U:

— Silǝrning dǝkkǝ-dükkǝ iqidǝ ⱨeqnemǝ yemǝy turƣininglarƣa on tɵt kün boldi. 34 Əmdi bir’az ƣizalinixinglarni ɵtünimǝn. Qünki ⱨayat ⱪelixinglar üqün muxundaⱪ ⱪilixⱪa toƣra kelidu; qünki ⱨeqⱪaysinglarning bexidiki bir tal moymu ziyanƣa uqrimaydu! — dedi.■

35 Bu sɵzni ⱪilip bolup, u ⱪoliƣa bir parqǝ nanni elip, kɵpqilikning aldida Hudaƣa tǝxǝkkür eytip oxtup yedi. ■ 36 Xuning bilǝn ⱨǝmmǝylǝn ƣǝyrǝtlinip ƣizalinixⱪa baxlidi 37 (kemidǝ biz jǝmiy ikki yüz yǝtmix altǝ kixi iduⱪ). 38 Ⱨǝmmǝylǝn ⱪorsaⱪlirini toⱪliƣandin keyin, kemini yeniklitix üqün, kemidiki buƣdaylarnimu dengizƣa taxliwǝtti.

Kemining ƣǝrⱪ boluxi

39 Tang atⱪanda, kemiqilǝr ⱪuruⱪluⱪning nǝ ikǝnlikini tonumidi. Lekin uningdiki bir ⱪumluⱪ ⱪoltuⱪni bayⱪap, kemini bir amal ⱪilip xu yǝrdǝ uruldurup ⱪuruⱪluⱪⱪa qiⱪarmaⱪqi boldi. 40 Ular aldi bilǝn lǝnggǝrlǝrni boxiwetip, ularni dengizƣa taxliwǝtti. Xuning bilǝn bir waⱪitta, kemining ikki yɵnilix paliⱪining baƣlirini boxitip, ularni qüxürüwǝtti. Andin kemining bexidiki yǝlkǝnni xamalƣa qiⱪirip, kemini ⱪumluⱪning ⱪirƣiⱪiƣa ⱪaritip mangdurdi. □ 41 Əmdi ikki eⱪim bir-birigǝ uqraxⱪan yǝrgǝ kirip ⱪelip, ular kemini ⱪiraⱪⱪa soⱪturuwaldi; kemining bexi dengiz tegigǝ urulup petip, midirlimay ⱪaldi, lekin kemining arⱪa tǝripi dolⱪunlarning zǝrbisi bilǝn quwulup ketixkǝ baxlidi.□  ■

42 Lǝxkǝrlǝr mǝⱨbuslarning suƣa sǝkrǝp ⱪeqip ketixining aldini elix üqün, ⱨǝmmisini ɵltürüwǝtmǝkqi boldi. □ 43 Lekin yüzbexi Pawlusni ⱪutⱪuzuxni haliƣan bolup, lǝxkǝrlǝrning bundaⱪ ⱪilixiƣa yol ⱪoymidi. U aldi bilǝn su üzüxni bilidiƣanlarning suƣa qüxüp ⱪirƣaⱪⱪa qiⱪixini, 44 ⱪalƣanlarning bǝzilirini tahtaylarƣa, bǝzilirini kemining quwulup kǝtkǝn parqiliriƣa esilip, ⱪirƣaⱪⱪa qiⱪixini buyrudi. Xundaⱪ boldiki, ⱨǝmmǝylǝn ⱪutulup saⱪ-salamǝt ⱪuruⱪluⱪⱪa qiⱪti.

28

Malta arilida

1 Biz ⱪutulup saⱪ-salamǝt ⱪirƣaⱪⱪa qiⱪⱪandin keyin, u aralning Malta dǝp atilidiƣanliⱪini bilduⱪ. 2 Yǝrlik hǝlⱪ bizgǝ intayin meⱨribanliⱪ bilǝn muamilǝ ⱪildi; qünki u qaƣda yamƣur yeƣip, ⱨawa soƣuⱪ bolƣaqⱪa, ular gülhan yeⱪip bizni kütüwaldi.□ 3 Pawlus bir baƣlam otun terip kelip otⱪa taxliwidi, issiⱪtin etilip qiⱪⱪan bir zǝⱨǝrlik yilan uning ⱪolini qixliginiqǝ qaplixiwaldi. 4 Xu yǝrliklǝr Pawlusning ⱪoliƣa yepixip turƣan yilanni kɵrüp, bir-birigǝ:

— Bu adǝm qoⱪum bir ⱪatil ikǝn! Dengizdin ⱪutulup qiⱪⱪan bolsimu, «Adilliⱪ» uning tirik ⱪelixiƣa yol ⱪoymidi, — deyixti.□

5 Lekin Pawlus yilanni otning iqigǝ silkip atti, ɵzi bolsa ⱨeqⱪandaⱪ zǝhim yemidi.■ 6 Hǝlⱪ uningƣa bǝdini ixxip ketidu yaki u tuyuⱪsiz yiⱪilip ɵlidu dǝp ⱪarap turatti. Lekin uzun waⱪit ⱪarap turup, uningda ⱨeqⱪandaⱪ binormal ⱨalǝtning bolmiƣanliⱪini kɵrüp, oyliƣinidin yenip:

— Bu bir ilaⱨ bolsa kerǝk! — deyixti.■

7 U yǝrning ǝtrapidiki yurtta, aral baxliⱪi (Publiyus dǝp atalƣan)ning birnǝqqǝ yǝr-etizliri bar idi. U bizni ɵyigǝ baxlap, üq kün ⱪizƣin meⱨman ⱪilip kütti. 8 U qaƣda xundaⱪ boldiki, Publiyusning atisining ⱪizitmisi ɵrlǝp, tolƣaⱪ bolup yetip ⱪalƣanikǝn. Pawlus uning yeniƣa kirip, dua ⱪilip üstigǝ ⱪolini tǝgküzüp, uni saⱪaytip ⱪoydi. 9 Xuningdin keyin araldiki ⱪalƣan kesǝllǝrning ⱨǝmmisi uning aldiƣa kelip, saⱪaytildi. 10 Ular bizning ⱨɵrmitimizgǝ nurƣun sowƣatlarni beƣixliƣan bolup, ahirda bu yǝrdin yǝnǝ yolƣa qiⱪⱪan waⱪtimizda, bizni yolƣa lazimliⱪ nǝrsǝ-kerǝklǝr bilǝn tǝminlidi.

Maltadin Rim xǝⱨirigǝ berix

11 Malta arilida Iskǝndǝriyǝdin kǝlgǝn, bexiƣa «Samawiy Ⱪoxkezǝk» ilaⱨlirining nǝⱪixliri oyulƣan bir kemǝ ⱪixliƣanidi. Aralda üq ay turƣandin keyin, bu kemǝ bilǝn yolƣa qiⱪtuⱪ. □ 12 Sirakoza xǝⱨirigǝ kelip, u yǝrdǝ üq kün turduⱪ. 13 Andin aylinip mengip, Italiyǝdiki Regiyum xǝⱨirigǝ kǝlduⱪ. Ətisi xamal yɵnilixi ɵzgirip jǝnubtin qiⱪixi bilǝn, ikkinqi küni Puteoli xǝⱨirigǝ yetip kǝlduⱪ. 14 U yǝrdǝ birnǝqqǝ ⱪerindaxlarni taptuⱪ, ularning ɵtünüxliri bilǝn biz ularda bir ⱨǝptǝ turduⱪ. Xundaⱪ ⱪilip biz Rim xǝⱨirigǝ yetip kǝlduⱪ. 15 Keliwatⱪanliⱪimizdin hǝwǝr tapⱪan xu yǝrdiki ⱪerindaxlar bizni ⱪarxi elix üqün xǝⱨǝrdin qiⱪip ⱨǝtta «Apiyus baziri»ƣiqǝ, bǝziliri «Üq Saray»ƣiqǝ kǝlgǝnidi. Pawlus ularni kɵrgǝndǝ, Hudaƣa rǝⱨmǝt eytip, ƣǝyrǝtlǝndi.□

Pawlus Rim xǝⱨiridǝ

16 Rim xǝⱨirigǝ kirginimizdǝ, yüzbexi mǝⱨbuslarni orda ⱪarawul begigǝ tapxurdi; lekin Pawlusning birla kɵzǝtküqi lǝxkǝr bilǝn bir ɵydǝ ayrim turuxiƣa ruhsǝt ⱪilindi. □  ■ 17 Üq kündin keyin, u u yǝrdiki Yǝⱨudiylarning kattiwaxlirini ɵzi bilǝn kɵrüxüxkǝ qaⱪirdi. Ular jǝm bolƣanda, u mundaⱪ dedi:

— Ⱪerindaxlar! Mǝn hǝlⱪimizgǝ yaki ata-bowilirimizdin ⱪaldurulƣan ɵrp-adǝtlǝrgǝ ⱪarxi ⱨeqⱪandaⱪ ix ⱪilmiƣan bolsammu, Yerusalemda turƣinimda tutⱪun ⱪilinip rimliⱪlarning ⱪoliƣa tapxuruldum. ■ 18 Rimliⱪlar meni soraⱪⱪa tartip, mǝndǝ ɵlüm jazasiƣa mǝⱨkum ⱪilƣudǝk birǝr jinayǝt bolmiƣaqⱪa, meni ⱪoyuwǝtmǝkqi boldi. 19 Lekin Yǝⱨudiylar buningƣa ⱪarxiliⱪ bildürgǝqkǝ, Ⱪǝysǝrgǝ murajiǝt ⱪilixⱪa mǝjbur boldum. Bularni deginim bilǝn, bu mening ɵz hǝlⱪim üstidin xikayitim bar degǝnlikim ǝmǝs. 20 Xu sǝwǝbtin mǝn silǝr bilǝn yüz kɵrüxüx wǝ bu ⱨǝⱪtǝ silǝrgǝ eytix üqün silǝrni bu yǝrgǝ qaⱪirdim. Qünki bu zǝnjir bilǝn baƣlinixning sǝwǝbi dǝl Israilning kütkǝn ümididur.■

21 Ular Pawlusⱪa:

— Biz bolsaⱪ Yǝⱨudiyǝdin sǝn toƣruluⱪ hǝt almiduⱪ, yaki u yǝrdin kǝlgǝn ⱪerindaxlarning ⱨeqⱪaysisimu sǝn toƣruluⱪ birǝr yaman hǝwǝr ǝkǝlmidi yaki yaman gepingni ⱪilmidi. 22 Lekin sening pikirliringni angliƣumiz bar. Qünki ⱨǝmmǝ yǝrdǝ kixilǝrning sǝn tǝwǝ bolƣan bu mǝzⱨǝpkǝ ⱪarxi sɵzlǝwatⱪanliⱪidin hǝwirimiz bar! — deyixti.

23 Xuning bilǝn ular Pawlus bilǝn kɵrüxüxkǝ bir künni bekitti. U küni nurƣun kixilǝr uning turalƣusiƣa kǝlgǝnidi; u tang atⱪandin kǝqkiqǝ ularƣa sɵz-kalamni xǝrⱨlǝp, Hudaning padixaⱨliⱪi ⱨǝⱪⱪidǝ toluⱪ guwaⱨliⱪ berip, Tǝwrat ⱨǝm pǝyƣǝmbǝrlǝrning yazmiliridin nǝⱪil kǝltürüp, ularni Əysa toƣruluⱪ ⱪayil ⱪilixⱪa küqidi. □  ■ 24 Uning sɵzlirigǝ bǝzilǝr ixǝndürüldi, bǝzilǝr ixinixni rǝt ⱪildi. ■ 25 Ular Pawlusning mundaⱪ bir sɵzni ⱪilixi bilǝn ɵzara kelixǝlmǝy ⱪaytip kǝtti. U mundaⱪ dedi:

— Muⱪǝddǝs Roⱨ Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ ata-bowilirimizƣa munu sɵzni dǝl jayida eytⱪan:

26 — «Barƣin; muxu hǝlⱪⱪǝ mundaⱪ dǝp eytⱪin: —

«Silǝr anglaxni anglaysilǝr, biraⱪ qüxǝnmǝysilǝr;

Kɵrüxni kɵrüsilǝr, biraⱪ bilip yǝtmǝysilǝr. ■

27 Qünki muxu hǝlⱪning yürikini may ⱪaplap kǝtkǝn,

Ular angliƣanda ⱪulaⱪlirini eƣir ⱪiliwalƣan,

Ular kɵzlirini yumuwalƣan;

Undaⱪ bolmisidi, ular kɵzliri bilǝn kɵrüp,

Ⱪuliⱪi bilǝn anglap,

Kɵngli bilǝn qüxinip,

Ɵz yolidin yanduruluxi bilǝn,

Mǝn ularni saⱪaytⱪan bolattim»».□  ■

28-29 Xunga bilixinglar kerǝkki, Hudaning bu nijatliⱪi yat ǝlliklǝrgǝ ǝwǝtiliwatidu. Ular bolsa uningƣa ⱪulaⱪ salmay ⱪalmaydu! — dedi. U bu sɵzlǝrni eytⱪanda Yǝⱨudiylar ɵz-ara ⱪattiⱪ talax-tartix ⱪilixip kǝtti.□

30  Pawlus ɵzi ijarigǝ alƣan ɵydǝ toluⱪ ikki yil turdi wǝ bu yǝrdǝ uning bilǝn kɵrüxüxkǝ kǝlgǝn ⱨǝmmǝ kixilǝrni ⱪobul ⱪilip, 31 tolimu yürǝklik bilǝn ⱨǝm ⱨeq tosalƣuƣa uqrimay, Hudaning padixaⱨliⱪini jar ⱪilip, Rǝb Əysa Mǝsiⱨkǝ dair ⱨǝⱪiⱪǝtlǝrni yǝtküzüp tǝlim bǝrdi.

□ 1:1-2 «....mǝn dǝslǝp yazƣan bayan Əysa ɵzi talliƣan rosullarƣa Muⱪǝddǝs Roⱨ arⱪiliⱪ ǝmrlǝrni tapxurup asmanƣa kɵtürülgǝn küngüqǝ bolƣan uning barliⱪ ǝmǝlliri ⱨǝm barliⱪ tǝlim berixlirining baxlanmisi toƣrisida idi» — demǝk, «Luⱪa» degǝn kitabta ««uning barliⱪ ǝmǝlliri ⱨǝm barliⱪ tǝlim berixlirining baxlanmisi» hatirlinidu; «Rosullarning paaliyǝtliri»dǝ bolsa Əysaning «barliⱪ ǝmǝlliri ⱨǝm barliⱪ tǝlim berixliri»ning dawami hatirlinidu.

■ 1:1-2 Luⱪa 1:1-3; Mar. 16:19; Luⱪa 9:51; Yⱨ. 20:21; Əf. 2:17; 1Tim. 3:16.

■ 1:3 Mar. 16:14; Yⱨ. 20:19; 21:1; 1Kor. 15:5.

□ 1:4 «Atining wǝdisi» — Muⱪǝddǝs Roⱨ, ǝlwǝttǝ.

■ 1:4 Luⱪa 24:48, 49; Yⱨ. 14:26; 15:26; 16:7.

■ 1:5 Yǝx. 44:3; Yo. 2:27-29; Mat. 3:11; Mar. 1:8; Luⱪa 3:16; Yⱨ. 1:26; Ros. 2:4; 11:15, 16; 19:4.

□ 1:6 «muxu waⱪitta Israilning padixaⱨliⱪini ǝsligǝ kǝltürmǝkqimusǝn?» — yaki «muxu waⱪitta padixaⱨliⱪni Israilƣa ⱪayturamsǝn?».

■ 1:6 Mat. 24:3.

□ 1:7 «Ata Ɵz ⱨoⱪuⱪiƣa asasǝn bekitkǝn waⱪit-pǝytlǝrni silǝrning bilix nesiwǝnglar yoⱪ» — «ata» muxu yǝrdǝ Hudani kɵrsitidu.

■ 1:7 Mat. 24:36.

■ 1:8 Yǝx. 2:3; Luⱪa 24:48; Yⱨ. 15:27; Ros. 2:4,32; Əz.11:23; Zǝk.4:14

■ 1:9 Mar. 16:19; Luⱪa 24:51.

□ 1:10 «ularning yenida aⱪ kiyim kiygǝn ikki adǝm pǝyda bolup...» — bu «adǝmlǝr» pǝrixtilǝr bolsa kerǝk.

■ 1:10 Mat. 28:3.

□ 1:11 «Silǝr silǝrdin ayrilip ǝrxkǝ kɵtürülgǝn xu Əysaning asmanƣa ⱪandaⱪ kɵtürülginini kɵrgǝn bolsanglar, yǝnǝ xu ⱨalda ⱪaytip kelidu» — «Dan.» 7:13-14, «Zǝk.» 14:1-3ni kɵrüng.

■ 1:11 Dan. 7:13; Zǝk.14:4; Mat. 24:30; Mar. 13:26; Luⱪa 21:27; 1Tes. 1:10; 2Tes. 1:10; Wǝⱨ. 1:7.

□ 1:12 «uningdin bir qaⱪirimqǝ yiraⱪliⱪtiki Zǝytun teƣi...» — grek tilida «uningdin xabat künlük bir sǝpǝr yiraⱪliⱪtiki Zǝytun teƣi...)».

□ 1:13 «Xu yǝrdǝ Petrus, Yuⱨanna, Yaⱪup, Andiriyas, Filip, Tomas, Bartolomay, Matta, Alfayning oƣli Yaⱪup, «millǝtpǝrwǝr» Simon wǝ yǝnǝ bir Yaⱪupning oƣli Yǝⱨuda bar idi» — grek tilida «Xu yǝrdǝ Petrus bilǝn Yuⱨanna wǝ Yaⱪup bilǝn Andiriyas, Filip wǝ Tomas, Bartolomay wǝ Matta, Alfayning oƣli Yaⱪup wǝ «millǝtpǝrwǝr» Simon wǝ yǝnǝ bir Yaⱪupning oƣli Yǝⱨuda bar idi».

■ 1:14 Mat. 13:55.

□ 1:16 «Dawut arⱪiliⱪ aldin eytⱪan...» — grek tilida «Dawutning aƣzi arⱪiliⱪ aldin eytⱪan...».

■ 1:16 Zǝb. 41:9; Mat. 26:23, 47; Mar. 14:43; Yⱨ. 13:18; 18:3.

■ 1:17 Mat. 10:4; Mar. 3:19; Luⱪa 6:16.

■ 1:18 2Sam. 17:23; Mat. 27:5.

■ 1:19 Mat. 27:8.

□ 1:20 «Uning turalƣusi qɵlgǝ aylansun, uningda ⱨeq turƣuqi bolmisun!» — «Zǝb.» 69:25. «Uning yetǝkqilik orniƣa baxⱪa birsi qiⱪsun!» — «Zǝb.» 108:8.

■ 1:20 Zǝb. 69:25; 109:8

□ 1:21-22 «Rǝb Əysaning tirilgǝnlikigǝ biz bilǝn tǝng guwaⱨliⱪ berixi üqün, bir kixini talliximiz kerǝk» — demǝk, Yǝⱨudaning orniƣa «guwaⱪlaⱪ berix» üqün.

■ 1:21-22 Ros. 6:3.

■ 1:23 Ros. 6:6.

■ 1:24-25 1Sam. 16:17; 1Tar. 28:9; 29:17; Zǝb. 7:9; Yǝr. 11:20; 17:10; 20:12; Ros. 15:8; Wǝⱨ. 2:23.

□ 1:26 «andin ular bu ikki kixigǝ qǝk taxliwidi, qǝk Mattiyasⱪa qiⱪti. Xuning bilǝn u on bir rosul bilǝn bir ⱪatardin orun alƣan ⱨesablandi» — «on ikkinqi rosul» degǝn tema toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

□ 2:1 ««orma ⱨeyt» künining waⱪti-saiti toxⱪanda,..» — yaki «orma ⱨeyt küni ǝmǝlgǝ axurulƣanda,...». Bu tǝrjimǝ toƣra bolsa «orma ⱨeyt küni»ning ɵzi birhil bexarǝt yaki «bexarǝtlik rǝsim» bolidu. «Lawiylar»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdiki «ⱨeytlar» toƣruluⱪ mǝzmunni kɵrüng. «Orma ⱨeyt» — «ɵtüp ketix ⱨeyti»din keyinki ǝllikinqi küni kelidiƣan ⱨeyt, xunglaxⱪa bǝzi waⱪitlarda grek tilida «Əllikinqi kündiki ⱨeyt» («pentekost») dǝp atilidu (bǝlkim Mayning bexi ǝtrapida).

■ 2:1 Law. 23:15; Ⱪan. 16:9; Ros. 1:14.

■ 2:4 Mat. 3:11; Mar. 1:8; 16:17; Luⱪa 3:16; Yⱨ. 14:26; 15:26; 16:13; Ros. 10:46; 11:15; 19:6.

□ 2:5 «U qaƣda, asman astidiki barliⱪ ǝllǝrdin kǝlgǝn nurƣun ihlasmǝn Yǝⱨudiy ǝrlǝrmu Yerusalemda turuwatⱪanidi» — muxu ǝrlǝr bǝlkim ⱨeytni tǝbriklǝxkǝ kǝlgǝnidi.

□ 2:6 «Əmdi etiⱪadqilarning bu awazi anglinip, top-top adǝmlǝr xu yǝrgǝ jǝm boluxti...» — «awaz» degǝn sɵz toƣruluⱪ üq qüxǝnqǝ bar: (1) 2-ayǝttǝ tilƣa elinƣan «asmandin (qüxkǝn)... awaz»; (2) tǝrjimimizdǝk, barliⱪ etiⱪadqilar namǝlum til bilǝn Hudani mǝdⱨiyǝligǝn qong awazi; (3) grek tilida bǝzi waⱪitta «awaz» degǝn sɵz «hǝwǝr»ni bildürgǝqkǝ, muxu yǝrdiki «awaz» «nurƣun adǝmlǝrning tuyuⱪsiz kɵp tillarda sɵzlisixiwatⱪanliⱪi toƣrisidiki hǝwǝr»ni bildürüximu mumkin.

□ 2:15 «ⱨazir pǝⱪǝt ǝtigǝn saǝt toⱪⱪuz boldi» — Yǝⱨudiylarning waⱪit ɵlqimi boyiqǝ «künning üqinqi saiti».

□ 2:17 «Mǝn ahirⱪi künlǝrdǝ ɵz Roⱨimni barliⱪ ǝt igiliri üstigǝ ⱪuyimǝn» — «ahirⱪi künlǝr» yaki «ahir zaman» adǝttǝ Injil dǝwrining ɵzini kɵrsitidu; demǝk, Mǝsiⱨning birinqi ⱪetim dunyaƣa kelixidin tartip ikkinqi ⱪetim kelixigiqǝ bolƣan waⱪitni kɵrsitidu. «Roⱨimni» grek tilida muxu yǝrdǝ «Roⱨimdin» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 2:17 Yǝx. 44:3; Əz. 11:19; 36:27; Yo. 2:27-29; Zǝk. 12:10; Luⱪa 2:36; Yⱨ. 7:3; Ros. 10:45; 21:9.

□ 2:18 «xu künlǝrdǝ ⱪullirim üstigimu, dedǝklirim üstigimu Roⱨimni ⱪuyimǝn...» — «Roⱨimni» grek tilida muxu yǝrdǝ «Roⱨimdin» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 2:20 Yo. 2:10, 31; 3:15; Yǝx. 13:10; 24:23; Am. 8:9; Mat. 24:29; Wǝⱨ. 6:12-13

□ 2:21 «...ⱨǝm xu qaƣda xundaⱪ ǝmǝlgǝ axuruliduki, Rǝbning namini qaⱪirip nida ⱪilƣanlarning ⱨǝmmisi ⱪutⱪuzulidu» — (17-21-ayǝt) «Yo.» 2:28-32ni kɵrüng.

■ 2:21 Yo. 2:30-32; Rim. 10:13.

□ 2:23 «Tǝwrat ⱪanunisiz yürgǝn adǝmlǝr»... — muxu yǝrdǝ yat ǝlliklǝr, bolupmu rimliⱪlarni kɵrsitidu.

■ 2:23 Ros. 4:28; 5:30.

■ 2:24 Ros. 10:40.

■ 2:25 Zǝb. 16:8-11

□ 2:28 «...Sǝn manga ⱨayat yollirini kɵrsǝtkǝnsǝn; ⱨuzurung bilǝn meni xad-huramliⱪⱪa tolup taxⱪuzisǝn».» — (25-28-ayǝt) «Zǝb.» 16:8-11ni kɵrüng.

■ 2:28 Zǝb. 16:8-11

■ 2:29 1Pad. 2:10; Ros. 13:36.

□ 2:30 «ɵz puxtidin birǝylǝn...» — grek tilida «uning qatiriⱪidin qiⱪⱪandin birǝylǝn...».

■ 2:30 2Sam. 7:12; Zǝb. 132:11; Luⱪa 1:32; Ros. 13:23; Rim. 1:3; 2Tim. 2:8.

■ 2:31 Zǝb. 16:10; Ros. 13:35.

■ 2:32 Yⱨ. 15:27; Ros. 1:8.

□ 2:33 «xundaⱪla Ata wǝdǝ ⱪilƣan Muⱪǝddǝs Roⱨni ⱪobul ⱪilip,...» — yaki «xundaⱪla Atidin Muⱪǝddǝs Roⱨ ata ⱪilix wǝdisini tapxuruwelip,...».

■ 2:33 Ros. 1:4; 5:31; 10:45; Fil. 2:9.

□ 2:34-35 «Pǝrwǝrdigar mening Rǝbbimgǝ eyttiki: — «Mǝn sening düxmǝnliringni tǝhtipǝring ⱪilmiƣuqǝ, Mening ong yenimda olturƣin!»» — «Zǝb.» 110:1.

■ 2:34-35 Zǝb. 110:1; 1Kor. 15:25; Əf. 1:20; Ibr. 1:13.

■ 2:37 Zǝk. 12:10; Luⱪa 3:10; Ros. 9:6; 16:30.

□ 2:39 «bu wǝdǝ silǝrgǝ wǝ silǝrning baliliringlarƣa, yiraⱪta turuwatⱪanlarning ⱨǝmmisigǝ, yǝni Pǝrwǝrdigar Hudayimiz ɵzigǝ qaⱪirƣanlarning ⱨǝmmisigǝ ata ⱪilinidu» — «bu wǝdǝ» Muⱪǝddǝs Roⱨni kɵrsitidu.

■ 2:39 Yo. 2:30-32; Əf. 2:13.

□ 2:42 «etiⱪadqilarning birlik-ⱨǝmdǝmliki» — bu alaⱨidǝ mǝnidǝ bolup, grek tilida «ortaⱪliⱪ» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Bu sɵz ⱨǝm Huda bilǝn bolƣan alaⱪini, ⱨǝm etiⱪadqilarning bir-biri bilǝn bolƣan ziq alaⱪisini wǝ Hudaning xapaitidin ortaⱪ nesiwǝ boluxni bildüridu. «nan oxtux» — xübⱨisizki, ularning Əysaning ɵlümini hatirilǝx üqün nan oxtuxini kɵrsitidu («Mat.» 26:26-28, «1Kor.» 11-bab, 17-34ni kɵrüng).

■ 2:43 Mar. 16:17; Ros. 5:12.

■ 2:44 Ⱪan. 15:4; Ros. 4:32.

■ 2:45 Yǝx. 58:7; Ros. 4:35.

□ 2:46 «ular ⱨǝr küni ... aⱪ kɵngüllük bilǝn ortaⱪ ƣizalinixip, nanni oxtup yeyixip,...» — 2:42diki izaⱨatni kɵrüng.

□ 2:47 «...Rǝb ⱨǝr küni ⱪutⱪuzuluwatⱪanlarni jamaǝtkǝ ⱪoxatti» — yaki «...Rǝb ⱨǝr küni ⱪutⱪuzuluwatⱪanlarni ularning arisiƣa ⱪoxatti».

■ 2:47 Ros. 5:14; 11:21.

□ 3:1 «saǝt üqtǝ» — ibraniylarning waⱪti boyiqǝ «saǝt toⱪⱪuzda».

■ 3:2 Yⱨ. 9:8; Ros. 14:8.

■ 3:6 Ros. 4:10.

□ 3:13 «ata-bowilirimizning Hudasi, yǝni Ibraⱨim, Isⱨaⱪ wǝ Yaⱪupning Hudasi ɵz hizmǝtkari bolƣan Əysani xan-xǝrǝp bilǝn uluƣliƣan» — Mǝsiⱨning «Pǝrwǝrdigarning hizmǝtkari» yaki «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli» süpiti ikǝnliki toƣruluⱪ bexarǝtlǝr «Yǝx.» 42:1-18, 49-bab, 50:3-11, 52:13-53:12dǝ kɵrülidu.

■ 3:13 Mis. 3:6,15; Mat. 27:20; Mar. 15:11; Luⱪa 23:18; Yⱨ. 18:40.

■ 3:14 Luⱪa 23:18.

□ 3:15 «Huda uni ɵlümdin tirildürdi» — grek tilida: «Huda uni ɵlgǝnlǝrdin tirildürdi».

■ 3:15 Ros. 1:8; 2:32.

■ 3:18 Yǝx. 50:6; 53:5; Luⱪa 24:27.

■ 3:19 Ros. 2:38.

■ 3:22 Ⱪan. 18:15-16, 19; Yⱨ. 1:46; Ros. 7:37.

□ 3:23 «...Qünki bu pǝyƣǝmbǝrning sɵzini anglimaydiƣanlarning ⱨǝrbiri hǝlⱪ ⱪataridin üzüp taxlinidu» — (22-23-ayǝt) «Ⱪan.» 18:15-19). Bu bexarǝt Əysa Mǝsiⱨni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ. U toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 3:25 Yar. 22:18; Gal. 3:8.

□ 3:26 «Xunga Huda ⱨǝrbiringlarni ɵz rǝzillikliringlardin ⱪayturup, silǝrgǝ bǝht-bǝrikǝt ata ⱪilix üqün, hizmǝtkari Əysani turƣuzup, uni awwal silǝrgǝ ǝwǝtti» — «... uni (Əysani)... awwal silǝrgǝ ǝwǝtti» — demǝk, Huda Ibraⱨim bilǝn tüzgǝn ǝⱨdisi boyiqǝ Ibraⱨimning nǝsli bolƣan Əysani «yǝr yüzidiki barliⱪ ǝllǝrgǝ bǝht-bǝrikǝt ata ⱪilinixi üqün» ǝwǝtkǝndǝ, uni barliⱪ ǝllǝrgǝ ǝwǝtixtin awwal Ɵz Yǝⱨudiy hǝlⱪigǝ ǝwǝtti.

□ 4:1 «Saduⱪiylar» — Yǝⱨudiylarning bir mǝzⱨipi. Ular toƣruluⱪ «tǝbirlǝr»ni kɵrüng.

□ 4:2 «Ular rosullarning... «Əysaning wasitisi bilǝn ɵlgǝnlǝr tirildürülidu» dǝp jakarliƣini üqün intayin ǝsǝbiylǝxti» — «ǝsǝbiylǝxti» yaki «ƣǝzǝplǝndi». «Ɵlgǝnlǝr tirildürülidu» degǝn gǝp Saduⱪiylarni intayin ƣǝzǝplǝndürgǝn bolsa kerǝk, qünki ular bu nuⱪtiƣa ⱪǝt’iy ixǝnmǝytti.

□ 4:3 «Ular ularni tutⱪun ⱪilip, ǝtisigiqǝ türmigǝ solap ⱪoydi...» — «ularni» — Petrus, Yuⱨanna wǝ ularƣa esilip qing tutⱪan, saⱪaytilƣan tokur kixini kɵrsitidu (9-, 10-, 14-ayǝtni kɵrüng).

■ 4:7 Mis. 2:14; Mat. 21:23; Ros. 7:27.

□ 4:11 «Bu Əysa bolsa, muⱪǝddǝs yazmilarda pütülgǝndǝk, dǝl silǝr tamqilar etibarsiz dǝp taxliwǝtkǝn, biraⱪ burjǝk texi bolup tiklǝngǝn taxtur» — «Zǝb.» 118:2.

■ 4:11 Zǝb. 118:22; Yǝx. 28:16; Mat. 21:42; Mar. 12:10; Luⱪa 20:17; Rim. 9:33; 1Pet. 2:7.

■ 4:12 Mat. 1:21; Ros. 10:43; 1Tim. 2:5.

□ 4:13 «ularning oⱪumiƣan adǝttiki adǝmlǝrdin ikǝnliki...» — «oⱪumiƣan» pütünlǝy sawatsiz degǝnlik ǝmǝs, pǝⱪǝt (ularning kɵzⱪarixida) Tǝwratⱪa xǝrⱨ berixkǝ salaⱨiyiti yoⱪluⱪini kɵrsitidu. «Adǝttiki» «ⱨeq alaⱨidǝ tǝbiyǝ kɵrmigǝn» degǝn mǝnidǝ.

■ 4:16 Yⱨ. 11:47.

■ 4:19 Ros. 5:29.

■ 4:21 Ros. 3:7, 8; 5:26.

□ 4:23 «ɵz ⱨǝmraⱨlirining yeniƣa ⱪaytip kelip...» — «ɵz ⱨǝmraⱨliri» ɵz ɵyidikilǝrni ǝmǝs, bǝlki jamaǝttikilǝrni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

■ 4:23 Ros. 12:12.

■ 4:24 Mis. 20:11

□ 4:25 «Sǝn Muⱪǝddǝs Roⱨ bilǝn hizmǝtkaring bolƣan Dawutning aƣzi arⱪiliⱪ mundaⱪ degǝnƣu ...» — bǝzi kona kɵqürülmilǝrdǝ «Muⱪǝddǝs Roⱨ bilǝn» degǝn sɵz tepilmaydu.

■ 4:25 Zǝb. 2:1.

□ 4:26 «...Dunyadiki padixaⱨlar sǝp tartip, ǝmǝldarlar yiƣilixip, Pǝrwǝrdigar wǝ Uning Mǝsiⱨi bilǝn ⱪarxilixⱪa jǝm boluxti» — (25-26-ayǝt) «Zǝb.» 2:1-2.

■ 4:26 Zǝb. 2:1, 2.

■ 4:27 Mat. 26:3; Mar. 14:1; Luⱪa 22:2; Yⱨ. 11:47.

□ 4:28 «küq-ⱪudriting wǝ iradǝng boyiqǝ...» — grek tilida: «ⱪolung wǝ iradǝng boyiqǝ...». «Sǝn burunla nemining ǝmǝlgǝ axuruluxini bekitkǝn bolsang, ular xularni ⱪilƣan» — demǝk, muxu kixilǝrning Hudaƣa wǝ Uning Mǝsiⱨigǝ ⱪarxi intayin yaman niyiti bolsimu, ularning Əysani ɵltürüwǝtkǝnliki bǝribir Huda Ɵzining karamǝt pilanini ǝmǝlgǝ axurux üqün idi.

■ 4:30 Mar. 16:17.

■ 4:31 Ros. 16:26.

■ 4:32 Ros. 2:44; 1Pet. 3:8.

■ 4:35 Yǝx. 58:7.

□ 4:36 «ularning iqidǝ Lawiy ⱪǝbilisidin bolƣan, Siprusta tuƣulƣan Yüsüp isimlik birsi bar idi... Barnabas.. dǝp atiƣan» — Barnabas Lawiyliⱪ bolƣaqⱪa, bǝlkim ibadǝthanida ixligǝnidi.

□ 5:1 «Ananiyas isimlik yǝnǝ bir adǝm...» — «Ananiyas» bǝlkim ibraniy tilidiki «Ⱨananiya» degǝnning grek tilidiki xǝkli boluxi mumkin.

□ 5:2 «Ananiyas pulning bir ⱪismini ɵzigǝ ⱪaldurdi, yǝni bir ⱪismini elip kelip, rosullarning ayiƣi aldiƣa ⱪoydi. Ayalimu buningdin toluⱪ hǝwǝrdar idi» — bu ixⱪa ⱪariƣanda, ularning mǝⱪsiti ɵzlirining sehiyliⱪini kɵz-kɵz ⱪilip: «Mana biz baxⱪilarƣa ohxax ⱨǝmmǝ nǝrsimizni Hudaning yoliƣa beƣixliduⱪ» degǝn bolsimu, lekin ular yǝr satⱪan pulning bir ⱪismini yǝr satⱪan pulning ⱨǝmmisi, dǝp yalƣan eytⱪanidi.

□ 5:3 «nemixⱪa ⱪǝlbingni Xǝytanning ilkigǝ tapxurup,...?» — grek tilida «nemixⱪa Xǝytan ⱪǝlbingni toldurƣanki...?» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

■ 5:12 Mar. 16:17; Ros. 2:43.

■ 5:16 Mar. 16:17; Ros. 8:7; 16:18; 19:12.

□ 5:18 «rosullarni tutⱪun ⱪilip, ⱪamaⱪhaniƣa ⱪamidi» — muxu yǝrdiki «ⱪamaⱪhana» grek tilida «ammiwiy türmǝ» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 5:19 Ros. 12:7; 16:26.

■ 5:26 Mat. 21:26; Ros. 4:21.

□ 5:28 «silǝr...bu kixining ⱪan ⱪǝrzini bizgǝ artmaⱪqi boluwatisilǝr!» — ⱪiziⱪ ix xuki, Yǝⱨudiy aⱪsaⱪallirining tili «Əysa» deyixkǝ ⱪǝt’iy barmaydu.

■ 5:28 Ros. 4:18.

■ 5:29 Ros. 4:19.

□ 5:30 «...yaƣaqⱪa esip ɵltürgǝn Əysa» — grek tilida «...dǝrǝhkǝ esip ɵltürgǝn Əysa».

■ 5:30 Ⱪan. 21:23; Ros. 3:15; 10:39; 13:29; 1Pet. 2:24.

■ 5:31 Ros. 2:33; 3:15; Fil. 2:9.

■ 5:32 Yⱨ. 15:27; Ros. 2:4.

□ 5:36 «biraⱪ u ɵzi ɵltürüldi...» — «u ... ɵltürüldi» — xübⱨisizki, u rimliⱪ küqlǝr tǝripidin ɵltürüldu. Tǝwdasning isyani Rim imperiyǝsigǝ ⱪarxi bolƣan bolsa kerǝk.

■ 5:36 Ros. 21:38.

■ 5:38 Pǝnd. 21:30; Yǝx. 8:10; Mat. 15:13.

■ 5:39 Ros. 9:5; 23:9.

□ 5:41 «.. ɵzlirining mubarǝk nam üqün horluⱪ azabi qekixkǝ layiⱪ kɵrülgǝnlikidin xadlandi» — muxu yǝrdǝ «mubarǝk nam» grek tilida pǝⱪǝt «nam» degǝn bilǝnla ipadilinidu. Qünki xu qaƣdiki etiⱪadqilar üqün pütkül dunyada pǝⱪǝt birla «nam», yǝni Əysaning nami mǝwjut idi.

■ 5:41 Mat. 5:12.

□ 5:42 «wǝ «Əysa — Mǝsiⱨdur!» degǝn hux hǝwǝrni jakarlax...» — yaki «wǝ hux hǝwǝr bolƣan Əysa Mǝsiⱨni jakarlax...».

□ 6:1 «grekqǝ sɵzlǝydiƣan Yǝⱨudiylar» — grek tilida «greklǝxtürülgǝnlǝr». «yǝrlik ibraniy ⱪerindaxlar» — demǝk, ibraniy tilida sɵzlǝydiƣan etiⱪadqilar.

□ 6:2 «ozuⱪ-tülük tǝⱪsim ⱪilix bilǝn bolup ketiximiz toƣra bolmaydu» — «ozuⱪ-tülük tǝⱪsim ⱪilix» grek tilida «dastihanlarda kütüx» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 6:2 Mis. 18:17.

■ 6:3 Ⱪan. 1:13; Ros. 1:21; 16:2; 1Tim. 3:7.

■ 6:5 Ros. 11:24; 21:8.

□ 6:6 «Istipan isimlik bir adǝm... yǝnǝ Filip, Prokorus, Nikanor, Timon, Parmenas ⱨǝmdǝ burun Tǝwrat etiⱪadiƣa kirgǝn Antakyaliⱪ Nikolasni tallap, ularni rosullarning aldiƣa elip qiⱪti» — ⱪiziⱪ yeri xuki, tallanƣanlarning ⱨǝmmisining isimliridin «greklǝxkǝn Yǝⱨudiylar» ikǝnliki bilinip turatti.

■ 6:6 Ros. 1:23; 8:17; 13:3; 1Tim. 4:14; 5:22; 2Tim. 1:6.

□ 6:7 «Nurƣun kaⱨinlarmu Mǝsiⱨ etiⱪadiƣa itaǝt ⱪilixⱪa kirixiwatatti» — «Mǝsiⱨ etiⱪadiƣa» grek tilida pǝⱪǝt «etiⱪadⱪa» deyilidu.

■ 6:7 Ros. 19:20.

■ 6:10 Mis. 4:12; Yǝx. 54:17; Luⱪa 21:15.

■ 6:11 Mat. 26:59.

□ 6:13 «bu adǝm bu muⱪǝddǝs jayƣa wǝ Tǝwrat ⱪanuniƣa ⱪarxi sɵzlǝrni ⱪilixtin tohtimaydu» — «muⱪǝddǝs jay» ibadǝthanini kɵrsitidu.

□ 6:14 «U bu jayni wǝyran ⱪilidu» — «bu jay» bǝlkim muⱪǝddǝs ibadǝthanini kɵrsitidu (12-ayǝtni kɵrüng).

■ 7:3 Yar. 12:1.

□ 7:4 «buning bilǝn u Kaldiylǝrning zeminini taxlap,..» — «Kaldiyiliklǝrning zemini» «Uz» degǝn yurtni kɵrsitidu («Yar.» 11:31, 12:1ni kɵrüng).

■ 7:5 Yar. 12:7; 13:15.

■ 7:6 Yar. 15:13-14, 16; Mis. 12:40; Gal. 3:17.

□ 7:7 «...biraⱪ ularni ⱪulluⱪⱪa salƣan ǝlni jazalaymǝn... wǝ uningdin keyin, nǝsilliring u yǝrdin qiⱪip, bu yǝrdǝ Mening ibadǝt-hizmitimdǝ bolidu» — «Yar.» 15:13-14.

■ 7:7 Yar. 15:16; Mis. 3:12.

□ 7:8 «Keyin Huda Ibraⱨim bilǝn bǝlgisi hǝtnǝ bolƣan ǝⱨdini tüzgǝn..» — «Yar.» 17:10-14. «on ikki «ⱪǝbilǝ atisi»» — Israil hǝlⱪining on ikki ⱪǝbilisining ǝjdadlirini kɵrsitidu.

■ 7:8 Yar. 21:2; 25:24; 29:32; 30:5; 35:23.

□ 7:9 «keyin, «ⱪǝbilǝ atiliri» inisi Yüsüpkǝ ⱨǝsǝt ⱪilip, uni Misirƣa ⱪulluⱪⱪa setiwǝtti. Lekin Huda uning bilǝn billǝ bolup, ...» — xu waⱪitta «ⱪǝbilǝ atiliri» (Yüsüptin baxⱪa) onǝylǝn idi. Muxu wǝⱪǝni «Yar.» 37-babtin kɵrüng.

■ 7:9 Yar. 37:4,28; Zǝb. 105:17.

■ 7:10 Yar. 41:40.

■ 7:11 Yar. 41:54; Zǝb. 105:16.

□ 7:12 «Yaⱪup ǝmdi Misirda axliⱪ barliⱪini angliƣan bolup, ... ata-bowilirimizni u yǝrgǝ birinqi ⱪetim ǝwǝtti» — «birinqi ⱪetim ǝwǝtti» — birinqi ⱪetim ular ukisi Yüsüpni toniyalmidi (on nǝqqǝ yil ɵtkǝnidi). «Yar.» 42-babni kɵrüng.

■ 7:12 Yar. 42:1.

□ 7:13 «Ikkinqi ⱪetim barƣanda, Yüsüp akiliriƣa ɵzini axkarilidi» — «Yar.» 43-45-babni kɵrüng.

■ 7:13 Yar. 45:4.

□ 7:14 «Andin Yüsüp atisi Yaⱪupning aldiƣa hǝwǝr yǝtküzüp,... Misirƣa ɵzigǝ qaⱪirdi» — «Yar.» 46-babni kɵrüng.

■ 7:15 Yar. 46:5; 49:33.

□ 7:16 «ularning jǝsǝtliri keyin ... Xǝkǝmdiki bir yǝrlikkǝ ⱪoyuldi» — «Yar.» 49:29-32ni kɵrüng. Istipan muxu yǝrdǝ bu ixlarning tǝpsilatlirini bǝk ⱪisⱪartiwetidu.

■ 7:16 Yar. 23:16; 50:13; Mis. 13:19; Yǝ. 24:32.

□ 7:17 «Huda Ibraⱨimƣa ǝsli ⱪilƣan wǝdining waⱪti yeⱪinlaxⱪanda...» — «Huda ⱪilƣan wǝdǝ» bolsa Hudaning «Sening nǝsilliring u yǝrdin qiⱪip, bu yǝrdǝ Mening ibadǝt-hizmitimdǝ bolidu» degǝn wǝdisi (7-ayǝtni kɵrüng).

■ 7:17 Mis. 1:7; Zǝb. 105:24.

■ 7:18 Mis. 1:8

□ 7:20 «Musa...Hudaning aldida alaⱨidǝ yeⱪimliⱪ bala...» — Musaning roⱨiy jǝⱨǝttiki bǝzibir alaⱨidilikini kɵrsitidu («Mis» 2:2).

■ 7:20 Mis. 2:2; 6:19; Qɵl. 26:59; 1Tar. 23:13; Ibr. 11:23.

□ 7:21 «Keyin u sirtⱪa ⱪoyup ⱪoyulƣanda...» — muxu yǝrdiki «sirtⱪa ⱪoyup ⱪoyux» degǝn ibarǝ 19-ayǝttǝ: (ⱨayat ⱪaldurmasliⱪi üqün) «taxliwetix» dǝp tǝrjimǝ ⱪilinidu. Əmma Musaning ata-anisning bowaⱪⱪa (Musaƣa) bolƣan barliⱪ muamilisi, jümlidin «sirtⱪa ⱪoyux»i iman-ixǝnq bilǝn boldi. «Ibr.» 11:23ni , «Mis.» 2-babni kɵrüng. «Pirǝwnning ⱪizi uni sudin elip...» — «Mis.» 2-babni kɵrüng.

□ 7:23 «ɵz ⱪerindaxliri bolƣan Israillarning ⱨaliƣa yetix...» — grek tilida «ɵz ⱪerindaxliri bolƣan Israillarni yoⱪlax...».

■ 7:23 Mis. 2:11-15.

■ 7:27 Mat. 21:23; Ros. 7:35; 4:7.

■ 7:28 Mis. 2:14.

□ 7:29 «Musa bu sɵzni anglap ⱪorⱪup, Misirdin ⱪeqip Midiyan zeminiƣa berip,..» — uning ⱪorⱪidiƣanliⱪining sǝwǝbi Misirliⱪning ɵltürülgǝnlikining axkarilanƣanliⱪi boluxi kerǝk. Lekin ahirda uning Misirni taxlap ketixi ⱪorⱪunqtin ǝmǝs, bǝlki imandin idi ( yǝnǝ «Mis.» 2-babni, «Ibr.» 11:27ni kɵrüng).

■ 7:30 Mis. 3:2

■ 7:32 Mis. 3:6; Mat. 22:32; Ibr. 11:16.

■ 7:33 Mis. 3:5, 7, 8, 10; Yǝ. 5:15.

■ 7:34 Mis. 3:2-10.

□ 7:36 «...xu Musa hǝlⱪⱪǝ yetǝkqilik ⱪilip, ularni Misirdin qiⱪardi ⱨǝmdǝ Misir zeminida, Ⱪizil dengizning boyida wǝ ⱪiriⱪ yilni ɵtküzgǝn qɵldǝ karamǝtlǝrni wǝ mɵjizilik alamǝtlǝrni kɵrsǝtti» — bu ixlar «Misirdin qiⱪix» ⱨǝm «Qɵl-bayawandiki sǝpǝr»diki uluƣ temadur.

■ 7:36 Mis. 7; 8; 9; 10; 11; 13; 14; 16:1; Ⱪan. 1:3.

□ 7:37 «Huda ⱪerindaxliringlar arisidin manga ohxax bir pǝyƣǝmbǝrni tiklǝydu» — «Ⱪan.» 18:15.

■ 7:37 Ⱪan. 18:15,18; Yⱨ. 1:46; Ros. 3:22; Mat. 17:5.

■ 7:38 Mis. 19:3; Gal. 3:19.

□ 7:40 «xunga ular Ⱨarunƣa...» — Ⱨarun Musaning akisi. «xunga halayi’ⱪ Ⱨarunƣa: — «Bizgǝ yol baxlaydiƣan ilaⱨlarni yasap bǝrgin! Qünki bizni Misir zeminidin elip qiⱪⱪan ⱨeliⱪi Musaning nemǝ bolup kǝtkǝnlikini bilǝlmiduⱪ» dedi» — bu wǝⱪǝ Musa pǝyƣǝmbǝr Sinay teƣidin tehi qüxmigǝn waⱪitta bolƣanidi («Mis.» 32-bab).

■ 7:40 Mis. 32:1,23.

■ 7:42 Am. 5:25.

□ 7:43 «... Bǝrⱨǝⱪ, silǝr qoⱪunux üqün yasiƣan mǝbudlar, yǝni «Moloⱪ»ning qediri ⱨǝm butung bolƣan «Rǝmfan»ning yultuz bǝlgisini kɵtürüp mangdinglar; ǝmdi Mǝn silǝrni ǝsir ⱪilip Babildin yiraⱪⱪa sürgün ⱪildurimǝn» — «Am.» 5:25-27.

■ 7:43 Am. 5:26,27.

□ 7:44 ««ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ» qediri» — yǝni «ibadǝt qediri»; «Mis.» 16:34 wǝ izaⱨatini kɵrüng. «u dǝl Musaƣa sɵz-kalam Yǝtküzgüqining buyruƣinidǝk, kɵrsitilgǝn ɵrnǝk boyiqǝ yasalƣanidi» — «sɵz-kalam Yǝtküzgüqi» — Hudaning Ɵzi, ǝlwǝttǝ.

■ 7:44 Mis. 25:40; Ibr. 8:5.

□ 7:45 «keyin Yǝxuaning yetǝkqilikidǝ...» —Yǝni Yǝxua pǝyƣǝmbǝrning yetǝkqilikidǝ.

■ 7:45 Yǝ. 3:14.

□ 7:46 «Yaⱪupning Hudasi üqün bir muⱪim makan selixⱪa ijazǝt soriƣan» — grek tilida «Yaⱪupning Hudasi üqün bir muⱪim makan tepixⱪa ijazǝt soriƣan» («2Sam.» 7-babni kɵrüng).

■ 7:46 1Sam. 16:1; 2Sam. 7:2; 1Tar. 17:1; Zǝb. 89:19-21; 132:5; Ros. 13:22.

□ 7:47 «Biraⱪ keyin, Huda üqün ibadǝthana salƣan Dawut ǝmǝs, ǝmǝliyǝttǝ Sulayman boldi» — «1Pad.» 5-6-babni kɵrüng.

■ 7:47 1Pad. 6:1; 1Tar. 17:12.

■ 7:48 1Pad. 8:27; Ros. 17:24.

■ 7:49 2Tar. 6:33; Yǝx. 66:1, 2; Mat. 5:34; 23:22.

□ 7:50 «Asmanlar mening tǝhtim, zemin bolsa ayaƣlirimƣa tǝhtipǝrdur, ǝmdi Manga ⱪandaⱪ ɵy-imarǝt yasimaⱪqisilǝr? Manga ⱪandaⱪ yǝr aramgaⱨ bolalaydu? Bularning ⱨǝmmisini Mening ⱪolum yaratⱪan ǝmǝsmidi?» — «Yǝx.» 66:1-2.

■ 7:50 Yǝx. 66:1-2; Yar. 1:4.

■ 7:51 Nǝⱨ. 9:16,17; Yǝr. 6:1.

□ 7:52 «xundaⱪ ⱪilip ular «Ⱨǝⱪⱪaniy Bolƣuqi»ning kelidiƣanliⱪini aldin jakarliƣuqilarni ɵltürüxkǝn. Əmdi u ɵzi ⱨazir kǝlgǝndǝ, silǝr uningƣa satⱪunluⱪ ⱪilƣuqi wǝ ⱪatil bolup qiⱪtinglar,...» — «Ⱨǝⱪⱪaniy Bolƣuqi» Əysani kɵrsitidu.

■ 7:53 Mis. 19:3; 24:3; Yⱨ. 7:19; Gal. 3:19; Ibr. 2:2.

□ 7:58 «Uni ǝrz ⱪilƣan guwaⱨqilar uni qalma-kesǝk ⱪilixtin awwal qapanlirini Saul isimlik bir yaxning puti aldida ⱪoyup ⱪoyuxti» — Tǝwrat ⱪanuni boyiqǝ birsi ɵlümgǝ mǝⱨkum bolsa uningƣa ǝrz ⱪilƣan guwaⱨqilar birinqi bolup tax etixi kerǝk idi («Ⱪan.» 17:7).

■ 7:58 1Pad. 21:13; Luⱪa 4:29.

■ 7:59 Zǝb. 31:5; Luⱪa 23:46.

■ 7:60 Mat. 5:44; Luⱪa 23:34; 1Kor. 4:12.

■ 8:1 Ros. 11:19; 22:20.

■ 8:2 Yar. 23:2; 50:10; 2Sam. 3:31

■ 8:3 Ros. 9:1; 22:4; 26:9; 1Kor. 15:9; Gal. 1:13; 1Tim. 1:13.

■ 8:4 Mat. 10:23; Ros. 11:19.

■ 8:7 Mar. 16:17; Ros. 5:16; 16:18; 19:11.

■ 8:9 Ros. 13:6.

□ 8:17 «Petrus bilǝn Yuⱨanna ularning üstigǝ ⱪolini tǝgküzüxi bilǝn, Muⱪǝddǝs Roⱨ ularƣa ata ⱪilindi» — bu qong ix idi. Əslidǝ Yǝⱨudiylar wǝ Samariyǝliklǝr bir-birigǝ bǝk ɵq idi, ⱨeqⱪandaⱪ bardi-kǝldi ⱪilmaytti. Samariyǝliklǝr Muⱪǝddǝs Roⱨni ⱪobul ⱪilixi üqün Filip («yerim grek»)ning ⱪolini ǝmǝs, bǝlki sap ikki Yǝⱨudiyning ⱪolini ularƣa tǝgküzüxini kǝmtǝrlik bilǝn ⱪobul ⱪilixi kerǝk idi. Sap ikki Yǝⱨudiymu ⱨazir ɵzini tɵwǝn tutup, ⱪollirini «napak Samariyǝliklǝr»ning bexiƣa ⱪoyuxi kerǝk. «Yuⱨanna» 4-bab, «Matta»ning «ⱪoxumqǝ sɵz»idiki 16:19 toƣruluⱪ izaⱨatimizni wǝ «Gal.» 3:28ni kɵrüng.

■ 8:17 Ros. 6:6; 13:3; 19:6; 1Tim. 4:14; 5:22; 2Tim. 1:6.

■ 8:20 Mat. 10:8.

□ 8:24 «Simon ularƣa: — Mǝn üqün Rǝbdin ɵtününglarki, silǝr eytⱪan ixlardin ⱨeqbiri beximƣa kǝlmigǝy! — dedi» — bǝzi ⱪǝdimki tarihiy hatirilǝr boyiqǝ, Simon keyin hux hǝwǝrgǝ ǝxǝddiy düxmǝn bolup qiⱪⱪan.

□ 8:29 «Roⱨ Filipⱪa: ... — dedi» — «Roⱨ» — Muⱪǝddǝs Roⱨ, ǝlwǝttǝ. «Bu ⱨarwining yeniƣa berip uningƣa yeⱪinlaxⱪin» — grek tilida «Berip ɵzüngni bu ⱨarwiƣa ⱪoxⱪin».

□ 8:33 «.... U horlinidu, u ⱨǝⱪ soraⱪtin mǝⱨrum boldi, ǝmdi uning ǝwladini kimmu bayan ⱪilalisun?! Qünki ⱨayati yǝr yüzidin elip ketildi» — «Yǝx.» 53:7-8.

■ 8:33 Yǝx. 53:7, 8.

□ 8:35 «uningƣa Əysa toƣrisidiki hux hǝwǝrni jakarlap bǝrdi» — grek tilida: «U uningƣa Əysani hux hǝwǝr dǝp jakarlap bǝrdi».

■ 8:35 Luⱪa 24:45.

■ 8:36-37 Ros. 10:47.

□ 8:40 «Filip bolsa Axdod xǝⱨiridǝ pǝyda boldi» — «Axdod xǝⱨiri» grek tilida «Azotus xǝⱨiri».

□ 9:1 «Saul ⱨǝr nǝpisidǝ Rǝbning muhlisliriƣa tehiqǝ izqil ⱪirƣinqiliⱪ tǝⱨditliri seliwatⱪan pǝyt idi» — grek tilida «Saulning ⱨǝr nǝpǝsliri Rǝbning muhlisliriƣa tehiqǝ izqil ⱪirƣinqiliⱪ tǝⱨditliri bolup,...».

■ 9:1 Ros. 8:3; 22:4; 26:9; 1Kor. 15:9; Gal. 1:13; 1Tim. 1:13.

□ 9:2 «Mǝsiⱨ yolidikilǝr» — muxu yǝrdǝ grek tilida pǝⱪǝt ««yol»dikilǝr» deyilidu (qünki etiⱪadning pǝⱪǝt birla yoli bardur). «Dǝmǝxⱪ xǝⱨiridiki sinagoglarƣa tǝwsiyǝ heti yezip berixni soridi. Xundaⱪ bolƣanda, u Dǝmǝxⱪtǝ Mǝsiⱨ yolidikilǝrdin birǝrsini... tepiwalsila, baƣlap tutⱪun ⱪilip, Yerusalemƣa elip kelixkǝ ruhsǝt bolatti» — Saul tutmaⱪqi bolƣanlar Mǝsiⱨgǝ etiⱪad ⱪilƣan Yǝⱨudiylarla idi (uning Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrning Mǝsiⱨkǝ etiⱪad ⱪilixidin ⱨeq hǝwiri bolmisa kerǝk). Dǝmǝxⱪtiki sinagoglar Dǝmǝxⱪ xǝⱨirini baxⱪurmiƣan, ǝlwǝttǝ. Lekin xǝⱨǝrdǝ Yǝⱨudiylarning tǝsiri heli küqlük bolƣaqⱪa (23-ayǝtni kɵrüng) Saul Yǝⱨudiy ixǝngüqilǝrni tutmaⱪqi bolsa, ularning yardimini yaki ruhsitini sorimisa bolmaytti.

■ 9:3 Ros. 22:6; 26:31; 1Kor. 15:8; 2Kor. 12:2.

□ 9:4 «Saul, Saul!» — adǝmning ismini ikki ⱪetim qaⱪirix bolsa rǝbning uningƣa bolƣan qongⱪur meⱨir-muⱨǝbbitini wǝ ɵzigǝ tolimu ǝziz ikǝnlikini kɵrsitidu.

■ 9:5 Ros. 5:39.

■ 9:6 Luⱪa 3:10; Ros. 2:37; 16:30.

■ 9:7 Dan. 10:7.

■ 9:11 Ros. 21:39; 22:3.

□ 9:13 «u Yerusalemdiki muⱪǝddǝs bǝndiliringgǝ xunqǝ kɵp ziyan-zǝhmǝt yǝtküzgǝn!» — Injilda «muⱪǝddǝs bǝndilǝr» degǝn ibarǝ kɵp yǝrlǝrdǝ ixlitilgǝn. U grekqidǝ «muⱪǝddǝslǝr» dǝp ipadilinidu. «Tǝbirlǝr»dǝ eytⱪinimizdǝk, «muⱪǝddǝs» degǝn sɵz «Hudaƣa atalƣan», «Hudaƣa has», «Hudaƣa mǝhsus ayrilƣan» degǝn mǝnini bildüridu.

■ 9:13 Ros. 9:1; 1Kor. 15:9; Gal. 1:13; 1Tim. 1:13.

□ 9:15 «... u namimni ǝllǝrning wǝ ularning padixaⱨlirining ⱨǝm Israillarning aldida ayan ⱪilix üqün...» — grek tilida «... u namimni ǝllǝrning wǝ ularning padixaⱨlirining ⱨǝm Israillarning aldida kɵtürüx üqün...». «Əllǝr» — yat ǝllǝr, Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr.

■ 9:15 Ros. 13:2; 22:21; Rim. 1:1; Gal. 1:15; 2:8; Əf. 3:8; 1Tim. 2:7; 2Tim. 1:1.

■ 9:16 Ros. 21:11; 2Kor. 11:23.

■ 9:17 Ros. 22:12.

□ 9:22 «Saulning ⱪayil ⱪilix küqi barƣanseri exip,..» — yaki, «Saul barƣanseri küqlǝndürülüp,...». «Dǝmǝxⱪtiki Yǝⱨudiylarni parakǝndiqilikkǝ qɵmdürdi» — yaki «Dǝmǝxⱪtiki Yǝⱨudiylarni buni rǝt ⱪilixⱪa amalsiz ⱪaldurdi».

■ 9:24 2Kor. 11:32.

□ 9:25 «uni ... sepil kamaridin qüxürdi» — yaki, «uni... küngüridin qüxürdi». «2Kor.» 11:33nimu kɵrüng.

■ 9:25 Yǝ. 2:15; 1Sam. 19:12.

■ 9:26 Ros. 22:17.

■ 9:27 Ros. 11:25.

□ 9:28 «Saul Yerusalemda rosullar bilǝn billǝ oquⱪ-axkarǝ yürüp...» — grek tilida «Saul Yerusalemda rosullar bilǝn billǝ kirip-qiⱪip...».

□ 9:31 «u qaƣda...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «xuning bilǝn...» yaki «xunga...».

□ 9:33 «orun tutup...» — grek tilida «palas tutup...».

□ 9:35 «...Xaron rayonidikilǝrning ⱨǝmmisi towa ⱪilip Rǝbgǝ baƣlandi» — grek tilida «Xaron rayonidikilǝrning ⱨǝmmisi (ɵz yolidin) burulup Rǝbgǝ baƣlandi».

□ 9:36 «Yoppa xǝⱨiri» — krek tilida ismi «Yoppa». Ⱨazirⱪi ismi «Jaffa» yaki «Hayfa». «...Tabita....Dorkas...» — «Tabita» ibraniy tilida, «Dorkas» grek tilida «jǝrǝn» degǝn mǝnidǝ.

□ 9:42 «Bu hǝwǝr pütkül Yoppaƣa tarⱪilip...» — muxu yǝrdǝ «Yoppa» Yoppa (Jaffa) xǝⱨirining ǝtrapidiki pütkül yǝrlǝrni kɵrsǝtsǝ kerǝk. (ⱨazirⱪi ismi «Hayfa»).

□ 10:2 « Korniliy ihlasmǝn adǝm bolup, ɵzi wǝ pütkül ɵyidikiliri Hudadin ⱪorⱪatti...» — Korniliy bǝlkim sinagogⱪa ⱪatnaxⱪan «Hudadin ⱪorⱪⱪuqi» dǝp atalƣan yat ǝlliklǝrdin biri idi. Gǝrqǝ Yǝⱨudiylarning rimliⱪlarƣa huxi bolmisimu, u etiⱪadi tüpǝylidin Yǝⱨudiy namratlarƣa xundaⱪ hǝyrlik ixlarni ⱪilatti.

□ 10:3 «qüxtin keyin saǝt üqlǝrdǝ» — Ⱪanaan (Pǝlǝstin) waⱪti bilǝn «saǝt toⱪⱪuzlarda».

□ 10:9 «qüx waⱪti» — ibraniylarning waⱪti bilǝn «saǝt altidǝ».

■ 10:9 2Pad. 4:33; Mat. 6:6.

□ 10:14 «Yaⱪ. Rǝb, ⱨǝrgiz bolmaydu! Mǝn ⱨeqⱪaqan ⱨeqⱪandaⱪ napak yaki ⱨaram nǝrsini yegǝn ǝmǝsmǝn!» — dastihandiki ⱨǝrhil ⱨaywanlar iqidǝ Tǝwrat ⱪanuni ⱨaram dǝp bekitkǝn nurƣun janiwarlar bolsa kerǝk idi.

■ 10:14 Law. 11:4; Ⱪan. 14:7.

■ 10:15 Mat. 15:11; Rim. 14:17,20; 1Tim. 4:4; Tit. 1:15.

□ 10:18 «Ular , yǝni Korniliy ǝwǝtkǝn kixilǝr birsini qaⱪirip, uningdin Petrus dǝpmu atilidiƣan Simon degǝn birsi bu yǝrdǝ turamdu? — dǝp soridi» — 18-21-ayǝtlǝrdin ⱪariƣanda, dǝslǝptǝ ⱨeqkim muxu adǝmlǝrning soaliƣa jawab bǝrmidi. Yǝⱨudiy ⱪerindaxlar dǝrwazining sirtida birnǝqqǝ rimliⱪlarning, jümlidin bir rimliⱪ ǝskǝrning Petrus toƣruluⱪ sorawatⱪanliⱪini kɵrüp, bǝlkim jawab berixtin bir’az ⱪorⱪⱪan boluxi mumkin idi.

□ 10:19 «Mana, Roⱨ uningƣa: — Mana, seni üq adǝm izdǝp kǝldi... dedi» — «Roⱨ» muxu yǝrdǝ Hudaning Muⱪǝddǝs Roⱨi.

■ 10:26 Ros. 14:14; Wǝⱨ. 19:10; 22:9.

■ 10:28 Mis. 23:32; 34:15; Ⱪan. 7:2; Yⱨ. 4:9; 18:28; Ros. 11:3; 15:8; Əf. 3:6.

□ 10:30 «saǝt üqlǝrdǝ» — ibraniylarning waⱪti bilǝn «saǝt toⱪⱪuzlarda». Bǝzi kona kɵqümilǝrdǝ «roza tuttum» degǝn sɵzlǝr tepilmaydu.

■ 10:31 Mat. 28:3; Mar. 16:5; Luⱪa 24:4.

■ 10:34-35 Ⱪan. 10:17; 2Tar. 19:7; Ayup 34:19; Rim. 2:11; Gal. 2:6; Əf. 6:9; Kol. 3:25; 1Pet. 1:17.

■ 10:36 Yǝx. 9:5; 52:7; Yⱨ. 16:33; Rim. 5:1; Kol. 1:20.

■ 10:37-38 Yǝx. 8:23; 9:1; Mat. 4:12; Mar. 1:14,38, 39; Luⱪa 4:14; Zǝb. 45:7; Yǝx. 61:1; Luⱪa 4:18.

□ 10:39 «Yǝⱨudiylarning zemini» — Yǝⱨudiyǝ. «ular uni yaƣaqⱪa esip ɵltürdi» — grek tilida «ular uni dǝrǝhtǝ esip ɵltürdi».

□ 10:40-41 «... uning bilǝn ⱨǝmdastihan bolƣan bizlǝr...» — grek tilida «...uning bilǝn yegǝn wǝ iqkǝn bizlǝr...».

■ 10:40-41 Mar. 16:14; Luⱪa 24:34; Yⱨ. 20:19; Ros. 2:24; 1Kor. 15:5.

■ 10:42 Mat. 28:19; Mar. 16:15; Yⱨ. 15:16; Ros. 17:31.

■ 10:43 Yar. 3:15; 22:18; 26:4; 49:10; Ⱪan. 18:15; Zǝb. 132:11; Yǝx. 4:2; 7:14; 9:5; 40:10; Yǝr. 23:5; 33:14; Əz. 34:23; 37:24; Dan. 9:24; Mik. 7:20; Ros. 15:9.

■ 10:44 Ros. 8:17.

□ 10:45 «hǝtnilik bolƣan ixǝngüqilǝr» — (Yoppadin kǝlgǝn) Yǝⱨudiylarni kɵrsitidu. «yat ǝllǝrdikilǝrgǝ» — demǝk, Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrgǝ.

■ 10:46 Mar. 16:17; Ros. 2:4.

■ 10:47 Ros. 8:36; 11:17.

□ 11:2 «Yerusalemƣa ⱪaytⱪanda» — grek tilida «Yerusalemƣa qiⱪⱪanda».

■ 11:3 Mis. 23:32; 34:15; Ⱪan. 7:2; Yⱨ. 18:28.

■ 11:5 Ros. 10:9.

■ 11:8 Law. 11:4; Ⱪan. 14:7.

□ 11:12 «ⱨeq ikkilǝnmǝy ular bilǝn billǝ berix...» — yaki «(Yǝⱨudiy yaki Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrni) ⱨeq ayrimay ular bilǝn billǝ berix...». «muxu altǝ ⱪerindax» — xübⱨisizki Yoppa xǝⱨiridin kǝlgǝn altǝ ⱪerindaxning xu qaƣda Petrusning ⱨǝmraⱨliⱪida bolƣanliⱪini kɵrsitidu.

■ 11:12 Ros. 10:19; 15:7.

□ 11:14 «u sanga seni wǝ pütkül ailǝnggǝ nijatliⱪ yǝtküzidiƣan bir hǝwǝrni eytip beridu» degǝnikǝn» — grek tilida «u sanga seni wǝ pütkül ailǝnggǝ ⱪutⱪuzux wasitǝ bolƣan birnǝqqǝ sɵzlǝrni eytip beridu».

□ 11:15 «Muⱪǝddǝs Roⱨ huddi baxta bizning üstimizgǝ qüxkinidǝk» — rosul Petrusning «baxta» degǝn sɵzidin eniⱪki, u wǝ baxⱪa etiⱪadqilarƣa nisbǝtǝn Muⱪǝddǝs Roⱨning ɵzlirigǝ kǝlgǝnliki toluⱪ bir yengi baxlinix bolƣanidi.

■ 11:16 Yǝx. 44:3; Yo. 2:28-29; Mat. 3:11; Mar. 1:8; Luⱪa 3:16; Yⱨ. 1:26; Ros. 1:5; 2:4; 19:4.

■ 11:17 Ros. 15:9.

□ 11:19 «ziyankǝxlikkǝ uqrap...» — grek tilida «azab-oⱪubǝtlǝrgǝ uqrap...». «Siprus arili wǝ Antakya xǝⱨiri ⱪatarliⱪ jaylar...» — bu Antakya «Suriyǝdiki Antakya» idi.

■ 11:19 Ros. 8:1, 4.

□ 11:20 «.. Rǝb Əysaning hux hǝwirini Greklǝrgimu yǝtküzdi» — «Greklǝr» «Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr» idi, ǝlwǝttǝ.

□ 11:21 «...towa ⱪilip Rǝbgǝ baƣlandi» — grek tilida «...(«ɵz yolidin») burulup Rǝbgǝ baƣlandi».

■ 11:21 Ros. 2:47; 5:14.

□ 11:22 «... Xuning bilǝn ular Barnabasni Antakyaƣiqǝ arilap ɵtüxkǝ ǝwǝtti» — mǝⱪsiti bǝlkim, ǝⱨwalni bilip beⱪip, ⱨǝⱪiⱪiy etiⱪadqilar bolsa ularni riƣbǝtlǝndürüx idi.

□ 11:23 «Barnabas ... Hudaning meⱨir-xǝpⱪitini kɵrdi...» — bu degǝnlikning bǝlkim kɵp jǝⱨǝtliri bardur: — (1) adǝmlǝr ⱨǝⱪiⱪǝtǝn towa ⱪilip rǝbgǝ baƣlansa bu xübⱨisizki, Hudaning meⱨir-xǝpⱪitining zor nǝtijisidur; (2) Hudaning meⱨir-xǝpⱪiti bilǝn etiⱪadqilarda ⱨǝrhil mewǝ — muⱨǝbbǝt, huxalliⱪ, hatirjǝmlik ⱪatarliⱪlar pǝyda bolidu; (3) jamaǝtning ɵsüxi wǝ kɵpiyixi pǝⱪǝt Hudaning meⱨir-xǝpⱪiti bilǝnla bolidu.

■ 11:23 Ros. 13:43; 14:22.

■ 11:24 Ros. 4:36; 6:5.

■ 11:25 Ros. 9:27.

□ 11:26 «muhlislarning «Hristianlar» dǝp tunji atilixi Antakyadin baxlandi» — «Hristianlar» degǝn sɵz bǝlkim awwal «hrestos» («ǝhmǝⱪ» degǝn mǝnidǝ) degǝn sɵzdin kǝlgǝn mǝshirǝ harakteridiki sɵz boluxi mumkin; lekin ahir berip asasiy mǝnisi yahxi qiⱪti, yǝni «Hristosning (Mǝsiⱨning) adǝmliri» («Mǝsiⱨ» bolsa ibraniy tilida «Maxiyaⱨ» — grek tilida «Hristos»).

□ 11:28 «Agabus... Roⱨning Wǝⱨiyi bilǝn ... aldin eytti» — «Roⱨ» muxu yǝrdǝ Muⱪǝddǝs Roⱨ, ǝlwǝttǝ.

■ 11:28 Ros. 21:10.

□ 11:29 «Buning bilǝn Antakyadiki muhlislarning ⱨǝrbiri ɵz ⱪurbiƣa ⱪarap pul yiƣip, Yǝⱨudiyǝdǝ turuwatⱪan ⱪerindaxlarƣa yardǝm berixni ⱪarar ⱪildi» — nemixⱪa ular Yǝⱨudiyǝdiki ⱪerindaxlarƣa alaⱨidǝ yardǝm ǝwǝtmǝkqi? (1) Yǝⱨudiy ⱪerindaxlar awwal Hudaning hizmitini alƣa sürtüx üqün kɵp yǝrlǝrni setiwǝtkǝnidi («Ros.» 2-bab); (2) Yerusalem wǝ Yǝⱨudiyǝ ɵlkisidǝ bolƣan ziyankǝxlik bǝk eƣir bolƣaqⱪa, etiⱪadqilarning iⱪtisadiy ziyini bǝlkim az ǝmǝs idi.

■ 11:30 Ros. 12:25.

□ 12:1 «Ⱨerod padixaⱨ» — bu Ⱨerod «Ⱨerod Agrippa (I)» idi. Ⱨerodlar toƣruluⱪ «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng.

■ 12:2 Mat. 4:21.

□ 12:4 «Pasha ⱨeyt» — yǝni «ɵtüp ketix ⱨeyti».

■ 12:4 Yⱨ. 21:18.

■ 12:7 Ros. 5:19; 16:26.

□ 12:15 «U uning pǝrixtisi bolsa kerǝk» — ular «ɵlgǝn Petrusning roⱨi» yaki «Petrusni alaⱨidǝ ⱪoƣdaydiƣan bir pǝrixtǝ» dǝp oylap ⱪalƣan boluxi mumkin.

□ 12:17 «Bu hǝwǝrni Yaⱪupⱪa wǝ ⱪerindaxlarƣa yǝtküzüp ⱪoyunglar» — «Yaⱪup» muxu yǝrdǝ Rǝb Əysaning inisi bolƣan Yaⱪupni kɵrsitidu.

■ 12:17 Ros. 13:16; 19:33; 21:40.

□ 12:21 «Ⱨerod... ularƣa nutuⱪ sɵzlidi» — yaki «Ⱨerod... ularni ǝyiblǝp nunuⱪ sɵzlidi». Grek tilida «nutuⱪ sɵzlǝx» degǝn bu sɵzning bǝzidǝ «ǝyiblǝx» degǝn puriⱪi bar.

□ 12:24 «ǝmma Hudaning sɵz-kalami dawamliⱪ bǝrⱪ urup kengǝydi» — demǝk, uningƣa etiⱪad ⱪilƣuqilarning sani kɵpǝymǝktǝ idi.

■ 12:24 Yǝx. 55:11; Ros. 6:7.

□ 13:1 ««ⱪara» dǝpmu atilidiƣan Ximeon» — grek tilida ««negir» dǝpmu atilidiƣan Ximeon». «Negir» degǝn mǝnisi «ⱪara». «Ⱨerod han» — muxu ayǝttǝ «han» grek tilida «tetrarⱪ» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. «Tetrarⱪ» degǝnning toluⱪ mǝnisi «(zeminning) tɵttin bir ⱪismi üstidiki ⱨakim». «Tetrarⱪ» degǝn mǝrtiwǝ «waliy»din tɵwǝn; xuning üqün Ⱨerodlar Pontiy Pilatusⱪa boysunuxi kerǝk idi.

■ 13:1 Ros. 14:26.

■ 13:2 Mat. 9:38; Ros. 9:15; 22:21; Rim. 1:1; 10:15; Gal. 1:15; 2:8; Əf. 3:8; 1Tim. 2:7; 2Tim. 1:11; Ibr. 5:4.

■ 13:3 Ros. 6:6; 8:15; 19:6.

□ 13:5 «Yuⱨanna ularning yardǝmqisi idi» — yǝni Markus dǝpmu atalƣan Yuⱨanna.

■ 13:5 Ros. 12:25.

■ 13:6 Ros. 8:9; 19:13.

□ 13:9 «Saul (yǝnǝ «Pawlus» dǝpmu atilidu)...» — «Pawlus» latinqǝ isim bolup, mǝnisi bǝlkim «kiqik». Saul Muⱪǝddǝs Roⱨ tǝripidin Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrning hizmitidǝ boluxⱪa qaⱪirilƣaqⱪa, u muxu yǝrdin baxlap ɵzi üqün bu latinqǝ isim ixlitixkǝ baxlaydu.

□ 13:13 «U yǝrdǝ Yuⱨanna ulardin ayrilip Yerusalemƣa ⱪaytti» — muxu «Yuⱨanna» bolsa Yuⱨanna Markus idi.

■ 13:13 Ros. 15:38.

□ 13:16 «Əy Israillar wǝ Hudadin ⱪorⱪⱪanlar... » — «Hudadin ⱪorⱪⱪanlar» degǝn turaⱪliⱪ ibarǝ Tǝwrat etiⱪadida bolƣan «yat ǝlliklǝr» (Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr)ni kɵrsitidu. Hǝtnǝ ⱪobul ⱪilmiƣan bolsimu, ularƣa sinagogⱪa ⱪatnixixⱪa ruhsǝt berilgǝn.

■ 13:16 Ros. 12:17; 19:33; 21:40.

■ 13:17 Mis. 1:1.

■ 13:18 Mis. 16:35; Qɵl. 14:34; Zǝb. 95:10.

■ 13:19 Yǝ. 14:2.

■ 13:20 Ⱨak. 2:16; 3:9.

■ 13:21 1Sam. 8:5; 9:15; 10:15; Ⱨox. 13:11.

■ 13:22 1Sam. 13:14; 16:12; Zǝb. 89:19-29; Ros. 7:45.

■ 13:24 Mat. 3:1; Mar. 1:2; Luⱪa 3:2; Yⱨ. 3:23.

□ 13:25 «Mǝn silǝr kütkǝn zat ǝmǝsmǝn» — grek tilida: «Mǝn «u» ǝmǝsmǝn» yaki «Mǝn «xu zat» ǝmǝsmǝn».

■ 13:25 Mat. 3:11; Yⱨ. 1:20.

□ 13:26 «... Ibraⱨimning jǝmǝtining nǝsilliri wǝ aranglardiki Hudadin ⱪorⱪⱪanlar...» — «Hudadin ⱪorⱪⱪanlar» — 16-ayǝt wǝ izaⱨatning kɵrüng.

■ 13:26 Mat. 10:6; Ros. 3:26; 13:46.

□ 13:27 «Yerusalemda turuwatⱪanlar wǝ ularning ⱨakimliri Əysani tonumay...» — grek tilida: «Yerusalemda turuwatⱪanlar wǝ ularning ⱨakimliri uni tonumay...».

■ 13:27 Yⱨ. 16:3; Ros. 3:17; 1Kor. 2:8; 1Tim. 1:13.

■ 13:28 Mat. 27:20; Mar. 15:11; Luⱪa 23:18; Yⱨ. 19:6.

■ 13:30 Mat. 28:6; Mar. 16:6; Luⱪa 24:6.

■ 13:31 Mar. 16:14; Yⱨ. 20:19; 21:1; Ros. 1:3; 1Kor. 15:5.

□ 13:32-33 «Sǝn Mening Oƣlum, Ɵzüm seni bügünki künidǝ tuƣdurdum» — «Zǝb.» 2:7. Bǝzi alimlar, bu bexarǝttiki «tiklǝx» degǝn sɵz uning ɵlümdin tirildürülgǝnlikini kɵrsitidu, dǝp «tirildürüp» dǝp tǝrjimǝ ⱪilidu. Lekin uning tirilixini kɵrsitidiƣan bexarǝtlǝrni nǝⱪil kǝltüridiƣan ayǝtlǝr 34-35-ayǝtlǝrdur. Xunga Zǝburdiki bu bexarǝt («Zǝb.» 2:7) uning pak ⱪiz Mǝryǝmdin tuƣuluxini kɵrsitidu, dǝp ⱪaraymiz.

■ 13:32-33 Yar. 3:15; 22:18; 26:4; 49:10; Ⱪan. 18:15; 2Sam. 7:12; Zǝb. 132:11; Yǝx. 4:2; 7:14; 9:5; 40:10; Yǝr. 23:5; 33:14; Əz. 34:23; 37:24; Dan. 9:24,25; Zǝb. 2:7.

□ 13:34 «Dawutⱪa wǝdǝ ⱪilƣan meⱨir-xǝpⱪǝtlǝrni silǝrgǝ ata ⱪilimǝn!» — «Yǝx.» 55:2.

■ 13:34 Yǝx. 55:3.

□ 13:35 «I Huda, Sening muⱪǝddǝs Bolƣuqungƣa tenining qirixini kɵrgüzmǝysǝn» — «Zǝb.» 16:10. «Sening muⱪǝddǝs Bolƣuqung» Mǝsiⱨni kɵrsitidu.

■ 13:35 Zǝb. 16:10; Ros. 2:27.

□ 13:36 «Dawut dǝrwǝⱪǝ Hudaning iradisi boyiqǝ ɵz dǝwri üqün hizmǝt ⱪilip,...» — yaki «Dawut dǝrwǝⱪǝ ɵz dǝwridǝ Hudaning muddia-mǝⱪsǝtliri üqün hizmǝt ⱪilip,...». «uning teni qirip kǝtkǝnidi» — grek tilida «qirixlǝrni kɵrdi». 35-ayǝtni kɵrüng.

■ 13:36 1Pad. 2:10; Ros. 2:29.

□ 13:37 «Lekin Huda ɵlümdin tirildürgüqi bolsa qirixni ⱨeq kɵrmidi» — «Huda ɵlümdin tirildürgüqi» Əysani kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

□ 13:38 «ⱨazir gunaⱨlardin kǝqürüm ⱪilinix yoli dǝl xu kixi arⱪiliⱪ silǝrgǝ jakarliniwatidu» — «dǝl xu kixi arⱪiliⱪ» Əysa arⱪiliⱪ, demǝk.

■ 13:38 Luⱪa 24:47; 1Yuⱨa. 2:12

□ 13:39 «Tǝwrat ⱪanuni bilǝn silǝr halas bolalmaywatⱪan ixlar» — «halas bolalmaydiƣan ixlar» ⱨǝrtürlük ixlarni kɵrsitidu; gunaⱨning ilkidin halas boluxni ɵz iqigǝ elipla ⱪalmay, bǝlki Tǝwrat ⱪanunida bekitilgǝn türlük ⱪurbanliⱪ ⱪilix wǝ rǝsim-ⱪaidilǝrdin halas boluxni ɵz iqigǝ alidu.

■ 13:39 Rim. 3:28; 8:3; 10:4; Gal. 2:16; Ibr. 7:19.

□ 13:41 «ⱪaranglar, i mazaⱪ ⱪilƣuqilar, ⱨǝyranuⱨǝs bolup ⱨalak bolunglar! Qünki silǝrning künliringlarda bir ix ⱪilimǝnki, uni birsi silǝrgǝ elan ⱪilsimu silǝr xu ixⱪa ⱨǝrgiz ixǝnmǝysilǝr!» — Tǝwrat, «Ⱨab.» 1:5.

■ 13:41 Yǝx. 28:14; Ⱨab. 1:5.

■ 13:43 Ros. 11:23; 14:22.

□ 13:46 «mana biz silǝrdin burulup ǝllǝrgǝ yüzlinimiz!» — «ǝllǝrgǝ yüzlinimiz» — yǝni «Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrgǝ yüzlinimiz». Demǝk, Hudaning sɵz-kalamini ularƣa yǝtküzimiz.

■ 13:46 Mis. 32:10; Yǝx. 55:5; Mat. 8:12; 10:6; 21:43; Ros. 3:26; 13:26; Rim. 10:19.

□ 13:47 «Mǝn Seni yat ǝllǝrgǝ nur boluxⱪa, yǝr yüzining qǝt-yaⱪiliriƣiqǝ nijatliⱪ boluxung üqün Seni atidim» — «Yǝx.» 42:6 wǝ 49:6ni kɵrüng: muxu ayǝtlǝrdiki «Seni» Mǝsiⱨni kɵrsitidu. Barnabas wǝ Pawlus «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli»ning ixlirini dawamlaxturup yürgüzmǝktǝ (1-bab, 1-ayǝt).

■ 13:47 Yǝx. 42:6; 49:6; Luⱪa 2:32.

□ 13:48 «bekitilgǝnlǝr» — yaki «bǝl baƣliƣanlar» yaki «mayil ⱪilinƣanlar».

□ 13:50 «Biraⱪ Yǝⱨudiylar Hudadin ⱪorⱪⱪan yuⱪiri tǝbiⱪilik ayallarni ⱨǝm xǝⱨǝr mɵtiwǝrlirini ⱪutritip...» — «Hudadin ⱪorⱪⱪan ayallar» bolsa Tǝwratⱪa etiⱪad ⱪilƣan Yǝⱨudiy bolmiƣan, sinagogtiki ibadǝtkǝ ⱪatnixidiƣan ayallar. Gǝrqǝ ular «Hudadin ⱪorⱪⱪan» bolsimu, muxu yǝrdǝ Yǝⱨudiylarning ⱪutritixi bilǝn azdurulƣan.

■ 13:50 2Tim. 3:11.

□ 13:51 «Pawlus bilǝn Barnabas ularƣa ⱪarap ayaƣliridiki topini ⱪeⱪixturuwetip,...» — «ayaƣliridiki topini ⱪeⱪixturuwetix» degǝn ⱨǝrikǝt «munasiwitimiz pütünlǝy üzüldi» degǝn agaⱨning ipadisi idi. «Mat.» 10:14, «Mar.» 6:11, «Luⱪa» 5:9ni kɵrüng. «Konya xǝⱨiri» — ⱨazirⱪi nam. Kona grekqǝ ismi «Ikonium» yaki «Ikonion». U ⱨazirⱪi Türkiyǝdǝ.

□ 14:1 «nǝtijidǝ Yǝⱨudiylar wǝ Greklǝrdinmu nurƣan kixilǝr etiⱪad ⱪildi» — «Greklǝr» bǝlkim xu yǝrdiki ⱨǝr millǝttin bolƣan «Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr»ni kɵrsitidu.

■ 14:3 Mar. 16:20; Ros. 19:11; Ibr. 2:4.

□ 14:4 «xǝⱨǝr hǝlⱪi ikkigǝ bɵlünüp ketip...» — yaki «xǝⱨǝrning kɵp ⱪismi ikkigǝ bɵlünüp ketip...».

■ 14:6-7 Mat. 10:23; Ros. 8:1.

■ 14:8 Ros. 3:2.

■ 14:11 Ros. 28:6.

□ 14:12 «Ilaⱨ Zeus» — Greklǝrning «bax ilaⱨ»i («Yupiter» degǝn planeta). «Ilaⱨ Ⱨermis» — Ⱨermis («Merkuriy» degǝn planeta) «ilaⱨlarning ǝlqisi» dǝp ⱪarilatti.

■ 14:15 Yar. 1:1; Zǝb. 33:6; 124:8; 146:6; Ros. 10:26; Wǝⱨ. 14:7; 19:10; 22:9.

■ 14:16 Zǝb. 81:12

■ 14:17 Rim. 1:19.

■ 14:19 2Kor. 11:25.

■ 14:22 Mat. 10:38; 16:24; Luⱪa 24:26; Ros. 11:23; 13:43; 2Tim. 3:12.

□ 14:25 «... Attalya xǝⱨirigǝ bardi» — Attalya xǝⱨiri dengiz boyida idi; ⱨazirⱪi «Antaliya».

■ 14:26 Ros. 13:1.

□ 14:27 «Hudaning ⱪandaⱪ ⱪilip ǝllǝrgǝ etiⱪadning bir ixikini aqⱪanliⱪini sɵzlǝp bǝrdi» — «ǝllǝr» muxu yǝrdǝ «yat ǝllǝr», «Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr» degǝn mǝnidǝ.

□ 15:1 «Silǝr Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ tapxurulƣan yosun boyiqǝ hǝtnǝ ⱪilinixni ⱪobul ⱪilmisanglar, ⱪutⱪuzulmaysilǝr!» — Yǝⱨudiyǝdin kǝlgǝnlǝr alliⱪaqan sünnǝt ⱪilinƣan Yǝⱨudiylar, ǝlwǝttǝ.

■ 15:1 Yar. 17:10; Law. 12:3; Gal. 5:2.

■ 15:2 Gal. 2:1.

□ 15:3 «ǝllǝrningmu towa ⱪilip...» — «ǝllǝr» yǝnǝ «Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr» degǝn mǝnidǝ. «ǝllǝrningmu towa ⱪilip etiⱪad yoliƣa kirgǝnliki...» — muxu yǝrdǝ grek tilida: «towa ⱪilip etiⱪad yoliƣa kirix» degǝn ibarǝ pǝⱪǝt birla sɵz «burulux» bilǝn ipadilinidu.

■ 15:7 Ros. 10:20; 11:12.

■ 15:8 1Tar. 28:9; 29:17; Zǝb. 7:9; Yǝr. 11:20; 17:10; 20:12.

■ 15:9 Ros. 10:43, 44.

■ 15:10 Mat. 23:4.

□ 15:11 «Əmdiliktǝ, biz bolsaⱪ Rǝb Əysaning meⱨir-xǝpⱪitigǝ tayinip ularƣa ohxax ⱪutⱪuzulimiz, dǝp ixinimiz» — bu ayǝttiki «biz» Yǝⱨudiy etiⱪaqilarni, «ular» Yǝⱨudiy bolmiƣan etiⱪadqilarni kɵrsitidu.

■ 15:11 Əf. 2:8; Tit. 3:4.

□ 15:14 «Ximeon» —Petrusning aramiy tilidiki ismi («Simon» bolsa uning ibraniy tilidiki xǝklidur). «Hudaning yat ǝlliklǝrnimu baxtinla xapaǝt bilǝn yoⱪlap, ularning arisidin Ɵz nami üqün bir hǝlⱪ qiⱪiridiƣanliⱪi» — «xapaǝt bilǝn yoⱪlax» grek tilida pǝⱪǝt «yoⱪlax» degǝn sɵzla bilǝn ipadilinidu.

□ 15:17-18 «Xundaⱪ ⱪilip, jaⱨandiki baxⱪa insanlarmu, yǝni Mening namim bilǝn atalƣan barliⱪ ǝllǝr...» — «jaⱨandiki baxⱪa insanlar» Yǝⱨudiy hǝlⱪidin baxⱪa barliⱪ ǝllǝrni kɵrstidu. «Mening namim bilǝn atalƣan barliⱪ (yat) ǝllǝr» «Ɵz hǝlⱪim boluxⱪa qaⱪirƣan yat ǝllǝr» yaki «Mǝn igidarqiliⱪ ⱪilƣan barliⱪ ǝllǝr» degǝnlǝrni bildüridu. «Muxu ixlardin keyin, mǝn ⱪaytip kelip, Dawutning yiⱪilƣan qedirini yengibaxtin ⱪurup tiklǝymǝn... xundaⱪ ⱪilip, jaⱨandiki baxⱪa insanlarmu, yǝni Mening namim bilǝn atalƣan barliⱪ ǝllǝr Meni izdǝp tapidu» — (16-17-ayǝt) bu nǝⱪil kǝltürülgǝn bexarǝtlǝr «Am.» 9:11-12 wǝ «Yǝx.» 45:21din elinƣan. Yaⱪup bu bexarǝtlǝrni «Septuagint» LXX degǝn grek tilidiki tǝrjimisidin alƣan. «Amos»tiki «ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

■ 15:17-18 Am. 9:11,12.

□ 15:20 «Butlarƣa atilip bulƣanƣan nǝrsilǝr» — grek tilida «Butlardin bulƣanƣan nǝrsilǝr» degǝn bilǝn ipadilinidu; «nǝrsilǝr» bǝlkim gɵx wǝ ⱨǝrhil yemǝk-iqmǝkni kɵrsǝtsǝ kerǝk. Greklǝr arisida «awwal butlarƣa atalƣan» yemǝklikni yeyix «sawabliⱪ ix» yaki «ⱪutluⱪ ix» dǝydiƣanlar kɵp idi.

■ 15:20 Yar. 9:4; Mis. 20:3; 1Kor. 8:1; 10:20; 1Tes. 4:3.

□ 15:21 «Butlarƣa atilip bulƣanƣan nǝrsilǝrni yeyixtin, jinsiy buzuⱪluⱪtin, ⱪanni wǝ boƣup soyulƣan ⱨaywanlarning gɵxliridinmu yeyixtin neri bolunglar ...» — (20-ayǝt) muxu üq pǝrⱨiz Tǝwrat ⱪanunidin elinƣan. Etiⱪad ⱪilƣan yat ǝllǝrning bularƣa riayǝ ⱪilixi ularning nijatliⱪⱪa erixixi üqün ǝmǝs, bǝlki («jinsiy buzuⱪluⱪtin ... neri bolunglar»tin baxⱪa) etiⱪad ⱪilƣan Yǝⱨudiylar jamaǝtkǝ ⱪatnixixida ularning aldida putlikaxang bolmasliⱪi, Yǝⱨudiy ǝmǝs ⱪerindaxliri bilǝn arilixixi asan ⱪilinsun üqün degǝn mǝⱪsǝt bilǝn tapxurulƣan (21-ayǝttin rosullarning bu mǝⱪsiti oquⱪ kɵrünidu; «1Kor.» 10:14-11:1nimu kɵrüng).

□ 15:24 «... Silǝrni biaramliⱪⱪa selip kɵnglünglarni parakǝndǝ ⱪilip ⱪoyƣanliⱪini angliduⱪ. Lekin biz ularƣa ⱨeqⱪandaⱪ sɵz-ǝmr ⱪilmiduⱪ» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ muxu yǝrdǝ: «... Silǝrni biaramliⱪⱪa selip, sünnǝt ⱪobul ⱪilixinglar, Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilixinglar kerǝk dǝp kɵnglünglarni parakǝndǝ ⱪilip ⱪoyƣanliⱪini angliduⱪ» deyilidu.

■ 15:24 Gal. 2:4.

■ 15:26 Ros. 13:50; 14:19.

■ 15:29 Yar. 9:4; Mis. 20:3; Law. 17:14; 1Kor. 8:1; 1Tes. 4:3.

□ 15:30 «xundaⱪ ⱪilip, ular ⱪerindaxlar tǝripidin yolƣa selinip...» — grek tilida «xundaⱪ ⱪilip, ular ularning tǝripidin yolƣa selinip...».

□ 15:33 «Yǝⱨuda wǝ Silaslar u yǝrdǝ bir mǝzgilni ɵtküzgǝndin keyin» — «Yǝⱨuda wǝ Silaslar» grek tilida «ular».

■ 15:37 Mis. 20:3.

□ 15:38 «Rǝbning hizmitidǝ ular bilǝn billǝ dawamliⱪ sǝpǝr ⱪilmiƣan Markus...» — muxu yǝrdǝ «Rǝbning hizmitidǝ» grek tilida pǝⱪǝt «hizmǝttǝ» deyilidu.

□ 15:40 «Pawlus bolsa Silasni tallidi; ⱪerindaxlarning ikkiylǝnni Hudaning xapaitigǝ amanǝt ⱪilixi bilǝn u ikkisi yolƣa qiⱪti» — Pawlus wǝ Barnabas nemǝ üqün bir-biridin ayrildi? Ⱪaysisining ⱪarari toƣra? «Ⱪoxumqǝ sɵzimiz»dǝ bu mǝsilǝ toƣrisida azraⱪ tohtilimiz.

□ 16:1 «Mana, xu yǝrdǝ etiⱪadqi Yǝⱨudiy bir ayalning oƣli, Timotiy isimlik bir muhlis bar idi» — keyinki ayǝtlǝrgǝ ⱪariƣanda, «xu yǝr» Listra idi.

□ 16:3 «bu yǝrdiki Yǝⱨudiylarning ⱨǝmmisi Timotiyning atisining grek ikǝnlikini bilgǝqkǝ, Pawlus uni elip hǝtnǝ ⱪildurdi» — Pawlusning Timotiyni hǝtnǝ ⱪilixi etiⱪadini bildürüx üqün ǝmǝs, bǝlki u uning bilǝn Hudaning hizmitidǝ bolƣanda Yǝⱨudiylarning uni ⱪobul ⱪilmasliⱪining aldini elix üqün idi.

■ 16:3 1Kor. 9:20; Gal. 2:3.

■ 16:4 Ros. 15:20.

□ 16:6 «Muⱪǝddǝs Roⱨ ularning Asiya ɵlkisidǝ sɵz-kalamni jakarlixiƣa yol ⱪoymiƣan bolup, Pawluslar ǝmdi Frigiyǝ wǝ Galatiya rayonliridin ɵtüp...» — Frigiyǝ wǝ Galatiya rayonliri Asiyaning bir ⱪismi idi — Pawlus xu yǝrdin ɵtkini bilǝn Hudaning sɵzini jakarlax üqün u yǝrdǝ tohtimidi.

□ 16:7 «Misiyǝ rayoniƣa kǝlgǝndin keyin, Bitiniyǝ ɵlkisigǝ kirmǝkqi boldi. Biraⱪ Əysaning Roⱨi ularƣa bundaⱪ ⱪilixiⱪimu yol ⱪoymidi» — ⱪiziⱪ bir yeri xuki, keyinrǝk rosul Petrus dǝl muxu rayonlarning bǝzi yǝrlik kixiliri bilǝn yeⱪin munasiwǝttǝ boldi (2Pet.» 1:1ni kɵrüng). Xunga mumkinqikliki barki, Pawluslar muxu yǝrlǝrdin ɵtüp kǝtkǝn waⱪitlarda, Petrus xu yǝrdǝ idi yaki pat arida xu yǝrlǝrgǝ kǝlmǝkqi idi. Pawlusmu keyin Galatiya degǝn rayonƣa berip, hux hǝwǝrni tarⱪitip, bir jamaǝt bǝrpa ⱪilindi (18:23 wǝ «Gal.» 4:13ni kɵrüng).

■ 16:8 2Kor. 2:12.

□ 16:9 «Dengizdin ɵtüp, Makedoniyǝgǝ kelip, bizgǝ yardǝm bǝrgǝysǝn!» — Makedoniyǝ Rim imperiyǝsidiki Gretsiyǝgǝ jaylaxⱪan «Makedoniyǝ ɵlkisi» idi.

□ 16:10 «U bu kɵrünüxni kɵrgǝndin keyin, Rǝb bizni jǝzmǝn u kixilǝrning ⱪexiƣa berip, ularƣa hux hǝwǝr jakarlaxⱪa qaⱪirƣan, degǝn hulasigǝ kelip, dǝrⱨal Makedoniyǝgǝ berixⱪa tǝyyarlanduⱪ» — muxu ayǝttin baxlap «biz» dǝp bayan ⱪilixning sǝwǝbi — muxu kitabning muǝllipi Luⱪa muxu yǝrdǝ Pawluslarƣa ⱪoxulƣanliⱪini kɵrsitidu.

□ 16:12 «U yǝrdin Makedoniyǝning xu rayonidiki Filippi degǝn muⱨim xǝⱨirigǝ ɵttuⱪ. Bumu Rimdiki bir mustǝmlikǝ xǝⱨǝr idi» — Filippi dengiz boyiki Neapolistin 16 kilometr yiraⱪliⱪta idi. «Rimdiki mustǝmlikǝ» — biwasitǝ Rim ⱨɵkümiti ɵzi baxⱪurƣan, aⱨalisi «Rim graȥdanliⱪ» ⱨoⱪuⱪ-imtiyazliriƣa igǝ idi.

□ 16:13 «Xabat küni, xǝⱨǝr dǝrwazisidin qiⱪip dǝrya saⱨiligǝ barduⱪ; qünki biz u yǝrdǝ dua-tilawǝt ⱪilidiƣan bir jay bar dǝp oyliduⱪ» — ǝⱨwalƣa ⱪariƣanda Filippi xǝⱨiridǝ Yǝⱨudiylarning birmu sinagogi yoⱪ idi («sinagog»ning asasi üqün az degǝndǝ on Yǝⱨudiy ǝrkǝk kixi bir-birigǝ ⱪoxuluxi kerǝk). Undaⱪ ǝⱨwal astida bu ayallar (bǝlkim Yǝⱨudiy ⱨǝm Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr, yǝni «Hudaning ⱪorⱪⱪanlar») ⱨǝr xabat küni Tǝwrattin elinƣan sɵzlǝr bilǝn dua-tilawǝt ⱪilixⱪa yiƣilatti.

□ 16:14 «Ularning iqidǝ sɵsün rǝht Sodisi ⱪilidiƣan, Tiyatira xǝⱨirilik, Hudadin ⱪorⱪidiƣan Lidya isimlik bir ayal bar idi» — «Hudadin ⱪorⱪidiƣan» degǝn turaⱪliⱪ ibarǝ, Lidyaning Yǝⱨudiy ǝmǝs, ǝmma Tǝwrat etiⱪadida bolƣanliⱪini kɵrsitidu.

■ 16:15 Yar. 19:3; 33:11; Ⱨak. 19:21; Luⱪa 24:29; Ibr. 13:2.

□ 16:16 «bu ⱪizƣa pal salƣuqi bir jin qaplixiwalƣanidi» — «pal salƣuqi bir jin» grek tilida «piton roⱨi». «Piton» yoƣan yilan bolup, greklarning riwayǝtliri boyiqǝ u Dǝlfi xǝⱨiridiki buthanida turup, palqiliⱪ sirlirini baxⱪuratti.

■ 16:16 1Sam. 28:7; Ros. 19:24.

□ 16:17 «... ular silǝrgǝ nijatliⱪ bir yolini jakarlaydu!» — yaki «... ular silǝrgǝ nijatliⱪ yolini jakarlaydu!».

□ 16:18 «Bu ix Pawlusning ⱪǝlbini azablap,...» — grek tilida «ⱪǝlbini azablax» degǝn sɵz ⱨǝm dǝrd, bizarliⱪ wǝ hapiqiliⱪni (degǝn mǝnilǝrni) ɵz iqigǝ alidu. «jin xuan qiⱪip kǝtti» — yaki «jin xu saǝt iqidǝ qiⱪip kǝtti».

■ 16:18 Mar. 16:17.

■ 16:19 2Kor. 6:5.

■ 16:20 1Pad. 18:17; Ros. 17:6.

■ 16:22 2Kor. 11:25; 1Tes. 2:2.

■ 16:25 Ros. 4:31.

■ 16:26 Ros. 5:19; 12:7.

□ 16:27 «Gundipay uyⱪudin oyƣinip, ... mǝⱨbuslar ⱪeqip ketiptu dǝp oylap, ⱪiliqini suƣurup elip, ɵzini ɵltürüwalmaⱪqi boldi» — Rim imperiyǝsining ⱪanuni boyiqǝ mǝⱨbuslarni ⱪaqurup ⱪoyƣan ǝskǝrlǝr yaki gundipaylar ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinatti.

■ 16:30 Luⱪa 3:10; Ros. 2:37; 9:6.

□ 16:31 «Rǝb Əysaƣa etiⱪad ⱪilƣin, wǝ xundaⱪ ⱪilsang, ɵzüng ⱨǝm ailǝngdikilǝrmu ⱪutⱪuzulidu!» — gundipayning «Ⱪutⱪuzuluxum üqün nemǝ ⱪilixim kerǝk?» degǝn soalni ⱪoyuxida, u bǝlkim «ⱪutⱪuzulux»ning nemǝ ikǝnlikini anqǝ qüxǝnigǝn boluxi mumkin. Uning kɵzdǝ tutⱪini roⱨiy jǝⱨǝttin ǝmǝs, bǝlki ɵz wǝ ailisidikilǝrning ɵlüm jazasidin ⱪutuluxi idi.

■ 16:31 Yⱨ. 3:16,36; 6:47; 1Yuⱨa. 5:10.

■ 16:34 Luⱪa 5:29; 19:6.

□ 16:37 «Biz Rim puⱪraliri bolsaⱪmu, ǝmǝldarlar bizni soraⱪ ⱪilmayla halayiⱪning aldida kaltǝk bilǝn dumbalap, zindanƣa taxlidi» — rimliⱪ puⱪralarƣa undaⱪ muamilǝ ⱪilixning ⱨǝrbir basⱪuqi Rim ⱪanuniƣa hilap idi.

■ 16:39 Mat. 8:34.

□ 17:1 «Tesalonika xǝⱨiri» — «Tesalonika» ⱨazirⱪi Salonika xǝⱨiri. «Ular ... Tesalonika xǝⱨirigǝ kǝldi» — muxu babta «biz» ǝmǝs, bǝlki «ular» deyilgǝqkǝ, Luⱪani Pawluslardin bir mǝzgil ayrilƣan, dǝp ⱪaraymiz.

■ 17:3 Zǝb. 22:6. 22; Mat. 16:21; Luⱪa 24:46.

□ 17:4 «... xundaⱪla Hudadin ⱪorⱪidiƣan Greklǝrdin zor bir top adǝmlǝr wǝ az bolmiƣan yuⱪiri tǝbiⱪidiki grek ayallarmu xundaⱪ ixǝndi» — «Hudadin ⱪorⱪidiƣan Greklǝr» degǝn turaⱪliⱪ ibarǝ, Tǝwrat etiⱪadida bolƣan Greklǝrni kɵrsitidu.

■ 17:4 Ros. 28:24.

■ 17:6 Ros. 16:20.

■ 17:7 Luⱪa 23:2; Yⱨ. 19:12.

□ 17:10 «Ⱪerindaxlar ⱨayal bolmay Pawlus bilǝn Silasni xu küni keqidǝ Beriya xǝⱨirigǝ ǝwǝtiwǝtti» — «xu küni keqidǝ» yaki «xu küni kǝq kirix bilǝnla».

■ 17:10 Ros. 9:25.

■ 17:11 Yǝx. 34:16; Luⱪa 16:29; Yⱨ. 5:39.

□ 17:12 «xundaⱪla heli kɵp grek ǝrlǝr etiⱪad ⱪildi» — grek tilida «xundaⱪla az bolmiƣan grek ǝrlǝr etiⱪad ⱪildi».

■ 17:13 1Tes. 2:14.

■ 17:15 Ros. 18:5.

□ 17:17 «u sinagogda Yǝⱨudiylar wǝ Hudadin ⱪorⱪidiƣanlar bilǝn ... munazirilixǝtti» — «Hudadin ⱪorⱪidiƣanlar» Tǝwrat arⱪiliⱪ Hudaƣa etiⱪad ⱪilƣan Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrni kɵrsitidu.

□ 17:18 ««Epikurlar» wǝ «Stoiklar» dǝp atalƣan bǝzi pǝylasoplarmu uning bilǝn munazirilixixkǝ baxlidi» — «Epikurlar»: «lǝzzǝt»ni ǝng yuⱪiri orunƣa ⱪoyup, ⱨǝrtürlük «ilaⱨ» wǝ «ahirǝt» degǝnlǝrgǝ ⱪarxi idi. «Stoiklar» bolsa «pǝzilǝt»ni ǝng yuⱪiri orunƣa ⱪoyup, ⱨǝr adǝmning ɵz ǝmǝllirigǝ mǝs’ul bolup, «pǝzilǝt»kǝ lǝzzǝt yaki azab-oⱪubǝtkǝ ⱪarimay intilixi kerǝk, dǝp tǝkitlǝytti. «U yat ilaⱨlarning tǝrƣibatqisi ohxaydu!» — ularning «yat ilaⱨlar» deginidǝ kɵzdǝ tutⱪini «Əysa» wǝ «Tirilix» idi — ular bularni «ikki ilaⱨ» dǝp oylap ⱪalƣanidi.

□ 17:22 «Silǝrning ⱨǝr jǝⱨǝttin jin-ilaⱨlarƣa qoⱪunuxⱪa ⱪattaⱪ berilgǝnlikinglarni kɵrdum» — grek tilida «jin-ilaⱨlar» «jinlar» degǝn sɵz bilǝn ipadilinǝtti. Qünki kɵp greklar jinlar bilǝn ilaⱨlarning qong pǝrⱪi yoⱪ, jinlarning yahxi tǝrǝpliri bar, dǝp ixinǝtti.

■ 17:24 Yar. 1:1; 2Tar. 6:30; Zǝb. 33:6; 124:8; 146:6; Yǝx. 66:1; Ros. 7:48; 14:15; Wǝⱨ. 14:7.

■ 17:25 Yar. 2:7.

□ 17:26 «U birla adǝmdin insaniyǝttiki barliⱪ millǝtlǝrni barliⱪⱪa kǝltürdi» — grek tilida «U bir ⱪandin insaniyǝttiki barliⱪ millǝtlǝrni barliⱪⱪa kǝltürdi». «Huda... ularƣa has bolƣan pǝyt-pǝsillǝrni.... aldin bǝlgilǝp bǝrdi» — «ularƣa has bolƣan pǝyt-pǝsillǝr» mǝnisi bǝlkim «ularning rawaj tepix wǝ zawalliⱪⱪa yüzlinix waⱪitliri» degǝndǝk.

■ 17:26 Ⱪan. 32:8.

□ 17:28 «aranglardiki bǝzi xairlar eytⱪinidǝk: «Biz Uning nǝslidurmiz!»» — xair Aratusning yazmiliridin elinƣan (miladiyǝdin ilgiriki 310-245 yillarda).

■ 17:29 Yǝx. 40:18.

■ 17:30 Luⱪa 24:47.

■ 18:2 Rim. 16:3; 1Kor. 16:19; 2Tim. 4:19.

□ 18:3 «ular bilǝn kǝsipdax bolƣaqⱪa, billǝ turup ixlidi (qünki ular qedirqiliⱪ bilǝn xuƣullinatti)» — Pawlusning hǝtliridǝ, ɵzi wǝ ⱨǝmraⱨlirining jenini beⱪix üqün jamaǝtlǝrning ⱪoliƣa ⱪarimay, bǝlki ɵz ⱪoli bilǝn ixlixini pat-pat tilƣa alidu. Muxu yǝrdǝ uning kǝspi qedirqiliⱪ ikǝnliki kɵrünidu.

■ 18:3 Ros. 20:34; 1Kor. 4:12; 2Kor. 11:9; 12:13; 1Tes. 2:9; 2Tes. 3:8.

□ 18:4 «Ⱨǝrbir xabat künidǝ u Yǝⱨudiylarning sinagogiƣa kirip, Yǝⱨudiylar wǝ greklar bilǝn munazirilixip ularni Hudaning sɵz-kalamiƣa ⱪayil ⱪilixⱪa tirixatti» — «munazirilixip ularni Hudaning sɵz-kalamiƣa ⱪayil ⱪilixⱪa tirixatti» degǝn sɵzlǝr grekqidǝ pǝⱪǝt birla sɵz bilǝn ipladilinidu. «Hudaning sɵz-kalamiƣa» degǝn sɵzlǝrni jümlini qüxinixkǝ asan bolsun üqün kirgüzduⱪ.

□ 18:5 «Biraⱪ Silas bilǝn Timotiy Makedoniyǝdin kǝlgǝndin keyin, Pawlus sɵz-kalamni yǝtküzüxkǝ aldiridi, jan kɵydürüp Yǝⱨudiylarƣa... guwaⱨliⱪ bǝrdi» — Pawlusning bu roⱨlanduruluxiƣa bǝlkim üq muⱨim türtkǝ bar idi: — (1) u Silas wǝ Timotiydin Tesalonikadiki ⱪerindaxlar etiⱪadta qing turuwatidu, degǝn hux hǝwǝrni anglidi («1Tes.» 3:6); (2) Makedoniyǝdiki jamaǝtlǝr, bolupmu Filippi jamaiti Hudaning hizmitini ilgiri sürgüzüx üqün ǝwǝtkǝn iⱪtisadiy yardǝmni Silas wǝ Timotiylar elip kǝlgǝnidi («2Kor.» 1:5; «Fil.» 4:15). Xu yardǝm bilǝn u bǝlkim pütün waⱪtini hux hǝwǝr yǝtküzüxkǝ sǝrp ⱪilalaytti. (3) u Makedoniyǝdǝ bolƣan waⱪitlirida kɵp ziyankǝxlikkǝ uqriƣaqⱪa, ⱨǝm Afina xǝⱨǝrdikilǝrning sɵz-kalamƣa bolƣan soƣuⱪluⱪini kɵrüp ɵzining ajizliⱪini kɵp seziwaldi («1Kor.» 2:1-4). Lekin Silas wǝ Timotiyning ⱨǝmraⱨliⱪidin tǝsǝlli-riƣbǝt elip kɵp roⱨlanduruldi.

■ 18:5 Ros. 17:15.

□ 18:6 «ular uningƣa ⱪarxi qiⱪip...» — yaki «ular ɵzlirigǝ ⱪarxi qiⱪip...». «buning bilǝn Pawlus pexini ⱪeⱪip...» — grek tilida «buning bilǝn Pawlus kiyimlirini ⱪeⱪip...». Pawlusning «pexini ⱪeⱪix»i «silǝrning Hudaning sɵz-kalami bilǝn munasiwitinglar yoⱪ» degǝn mǝnini bildüridiƣan ixarǝt idi. «Ɵz ⱪeninglar ɵz bexinglarƣa qüxsun» — bu degǝnlik, silǝr Hudaning nijatliⱪ yolini rǝt ⱪilƣandin keyin, ɵz aⱪiwitinglarƣa ɵzünglar jawabkar» degǝn mǝnidǝ.

■ 18:6 Mat. 10:14; Ros. 13:51.

□ 18:7 «Titiyus Yustus isimlik, Hudadin ⱪorⱪidiƣan bir kixi» — «Hudadin ⱪorⱪidiƣan» degǝn ibarǝ toƣruluⱪ 13:26diki izaⱨatni kɵrüng.

□ 18:8 «Nurƣun Korintliⱪlarmu bu hǝwǝrni anglap, etiⱪad ⱪilip qɵmüldürüxni ⱪobul ⱪildi» — «bu hǝwǝr»: (1) sinagogning qongining etiⱪad ⱪilƣanliⱪi yaki (2) Pawlusning eytⱪan sɵzlirini kɵrsitidu. Bizningqǝ birinqi qüxǝnqǝ toƣridur.

■ 18:8 1Kor. 1:14.

■ 18:9 Ros. 23:11.

□ 18:12-13 «Ahaya ɵlkisi» — Gretsiyǝning muⱨim jaylirini ɵz iqigǝ alatti. Galliyo xu ɵlkining waliysi bolƣan waⱪti miladiyǝdin keyinki 51-52-yillar idi.

□ 18:17 «halayi’ⱪ sinagogning qongi Sostenisni tutuwelip, soraⱪ tǝhtining aldida ⱪattiⱪ urƣili turdi» — Sostenisning Mǝsiⱨkǝ etiⱪad ⱪilƣan waⱪti namǝlum («1Kor.» 1:1ni kɵrüng). Yǝⱨudiylarning uni undaⱪ uruxining sǝwǝbi eniⱪ ǝmǝs; u Mǝsiⱨgǝ etiⱪad ⱪilƣuqi bolƣanliⱪtin yaki sinagogtikilǝr ɵz ǝrzining nǝtijisiz bolup qiⱪⱪanliⱪidin hapa bolup, sinagog rǝisidin aqqiⱪini qiⱪiriwalmaⱪqi bolsa kerǝk.

□ 18:18 «Kǝnⱪriya xǝⱨiri» — Korintning port xǝⱨiri bolup Korinttin yǝttǝ kilometr yiraⱪⱪa jaylaxⱪanidi. «Yolƣa qiⱪixtin ilgiri u Kǝnⱪriya xǝⱨiridǝ Hudaƣa iqkǝn bir ⱪǝsimidin qaqlirini qüxürüwǝtkǝnidi» — Pawlus nemixⱪa ⱪǝsǝm ⱪildi? Alimlarning pikirliridin: (1) u Korint xǝⱨiridǝ xunqǝ kɵp adǝmlǝr hux hǝwǝrni ⱪobul ⱪilƣanliⱪidin bolƣan huxalliⱪidin, Hudaƣa alaⱨidǝ rǝⱨmǝt eytix üqün; (2) yǝnǝ bir ⱪetim Yerusalem wǝ Yǝⱨudiyǝdǝ turuwatⱪan Yǝⱨudiy hǝlⱪni hux hǝwǝrgǝ ⱪayil ⱪilixⱪa tirixip ularƣa muxu ⱪǝsimi arⱪiliⱪ ɵzini «Mana mǝn silǝrdǝk Hudadin ⱪorⱪidiƣan adǝm» dǝp kɵrsitip ularƣa yeⱪinlaxmaⱪqi bolup ⱪǝsǝm ⱪilƣan. Biz ikkinqi pikirgǝ mayilmiz. Bǝzi alimlar ⱪǝsǝm iqküqi Akwiladur, dǝp ⱪaraydu.

■ 18:18 Qɵl. 6:18; Ros. 21:23.

□ 18:21 «mǝn ⱪandaⱪla bolmisun kelǝr ⱨeytni Yerusalemda ɵtküzimǝn» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ bu sɵzlǝr tepilmay, pǝⱪǝt ««Huda buyrusa, mǝn silǝrning yeninglarƣa yǝnǝ kelimǝn», — dǝp ular bilǝn hoxlixip, Əfǝsustin kemǝ bilǝn yolƣa qiⱪti» deyilidu.

■ 18:21 1Kor. 4:19; Ibr. 6:3; Yaⱪ. 4:15.

□ 18:22 «U Yerusalemƣa qiⱪip jamaǝt bilǝn ⱨal soraxⱪandin keyin...» — Injilda «Yerusalemƣa berix» grek tilida daim degüdǝk pǝⱪǝt «Yerusalemƣa qiⱪix» dǝytti. Yǝⱨudiy hǝlⱪi üqün Yerusalemƣa berix «qiⱪix», uningdin ketix «qüxüx» bilǝn bildürülǝtti. Pawlus ⱪǝsimini ada ⱪilip qiⱪix üqünmu Yerusalemƣa berip kelixi kerǝk.

□ 18:24 «U ... muⱪǝddǝs yazmilardin helila qongⱪur sawati bar adǝm idi» — grek tilida «U ... muⱪǝddǝs yazmilarda küqlük bir adǝm idi».

■ 18:24 1Kor. 1:12.

□ 18:25 «uning hǝwiri pǝⱪǝt Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrning yürgüzgǝn qɵmüldürüxi bilǝn qǝklinǝtti» — demǝk, Apollosning tǝlimi bǝlkim Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrning «Hudaning padixaⱨliⱪi yeⱪinlaxti», «Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa qɵmüldürgüqi, yǝni Ⱪutⱪuzƣuqi-Mǝsiⱨ mening kǝynimdin kelidu» degǝn sɵzliridin, xundaⱪla «Mǝsiⱨ Nasarǝtlik Əysa ikǝn», degǝn mǝlumatlardin tǝrkib tapⱪan bolsa kerǝk. U Əysa Mǝsiⱨning ɵlgini, tirilgǝnliki, xundaⱪla uning Muⱪǝddǝs Roⱨni ata ⱪilixi bilǝn yengi dǝwr baxliƣanliⱪi toƣruluⱪ hǝwǝrsiz ⱪalƣanidi. 19:1-7 wǝ izaⱨatlarni kɵrüng.

□ 18:26 «Priskilla bilǝn Akwila uni ɵyigǝ elip berip,...» — yaki «Priskilla bilǝn Akwila uni ayrim elip,...».

□ 18:27 «Keyin, Apollos Ahaya ɵlkisigǝ barmaⱪqi bolƣanda, Əfǝsusluⱪ ⱪerindaxlar Ahayadiki muhlislarƣa hǝt yezip, ulardin Apollosni ⱪarxi elixni bǝkmu tǝlǝp ⱪildi» — baxⱪa bir hil tǝrjimisi: — «Keyin, Apollosni riƣbǝtlǝndürüp, Ahayidiki muhlislarƣa hǝt yezip, ulardin Apollosni ⱪarxi elixni tǝlǝp ⱪildi».

■ 18:27 1Kor. 3:6.

□ 19:1 «iqki ⱪuruⱪluⱪ arⱪiliⱪ Əfǝsus xǝⱨirigǝ kǝldi» — yaki «egizliklǝr arⱪiliⱪ Əfǝsus xǝⱨirigǝ kǝldi».

■ 19:1 1Kor. 1:12

□ 19:2 «Muⱪǝddǝs Roⱨ silǝrgǝ ata ⱪilinƣanmu?» — grek tilida: «Muⱪǝddǝs Roⱨni ⱪobul ⱪildinglarmu?». «Yaⱪ, biz ⱨǝtta Muⱪǝddǝs Roⱨ bar degǝnni zadi anglimaptikǝnmiz» — muxu jawabning mǝnisi bǝlkim «Muⱪǝddǝs Roⱨning ata ⱪilinƣini yaki Muⱪǝddǝs Roⱨning insanlarƣa kǝlginini anglimaptikǝnmiz» degǝndǝk bolsa kerǝk.

□ 19:3 «Undaⱪta, silǝr ⱪandaⱪ qɵmüldürülüxtǝ qɵmüldürülgǝnsilǝr?» — yaki «Undaⱪta, silǝr nemǝ dǝp qümüldürülgǝnsilǝr?». Eniⱪki, xu kixilǝr Əysa Mǝsiⱨning namiƣa qümüldürülgǝn bolsa, undaⱪta ularni qümüldürgüzqi etiⱪadqi ularƣa «Huda Mǝsiⱨkǝ etiⱪad ⱪilƣuqilarning ⱨǝmmisigǝ Muⱪǝddǝs Roⱨini sowƣat ⱪilip ata ⱪilidu» dǝp qüxǝndürgǝn boluxi kerǝk idi. Qünki Mǝsiⱨdǝ bolƣan hux hǝwǝr dǝl xuki: (1) Mǝsiⱨning ⱪurbanliⱪi bilǝn etiⱪadqi insanlarning gunaⱨliri kǝqürüm ⱪilinidu; (2) Mǝsiⱨning ⱪurbanliⱪi bilǝn Huda etiⱪadqi insanlarƣa yengi bir ⱨayat ata ⱪilidu; muxu ⱨayat Muⱪǝddǝs Roⱨning insanning ⱪǝlbidǝ makan ⱪilixi bilǝn baxlinidu. Rosul Petrusning sɵzlirigǝ ⱪarang (2:38-39), «1Pet.» 3:21 wǝ bu ayǝt toƣrisida «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdiki izaⱨatlarni kɵrüng. «Biz Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝr yǝtküzgǝn qɵmüldürülüxni ⱪobul ⱪilduⱪ» — ularning jawabiƣa ⱪariƣanda, ular mǝrⱨum Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrning muhlisliri idi; mumkinqiliki barki, ular Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝrning towa ⱪilixi wǝ suƣa qɵmüldürülüx toƣruluⱪ tǝlimlirini Apollostin angliƣanidi.

■ 19:4 Mat. 3:11; Mar. 1:4; Luⱪa 3:16; Yⱨ. 1:26; Ros. 1:5; 11:16.

□ 19:6 «...Muⱪǝddǝs Roⱨ ularƣa qüxti. Buning bilǝn ular namǝlum tillarda sɵzlǝxkǝ ⱨǝm pǝyƣǝmbǝrlǝrqǝ wǝⱨiy-bexarǝtlǝrni yǝtküzüxkǝ baxlidi» — Muⱪǝddǝs Roⱨning ularƣa ata ⱪilƣan «namǝlum (karamǝt) tillarda sɵzlǝx» iltipati bilǝn kixilǝr ɵz sɵzlirini qüxǝnmigǝn ⱨalda Hudaƣa mǝdⱨiyǝ oⱪup, uning sirlirini jakarlaydu («1Kor.» 14:2ni kɵrüng).

■ 19:6 Ros. 8:17; 11:15.

□ 19:9 «halayi’ⱪ aldida Rǝbning yoliƣa ⱨaⱪarǝt kǝltürgǝndǝ...» — muxu yǝrdǝ «Rǝbning yoli» grek tilida pǝⱪǝt «yol» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu (qünki etiⱪadning nǝziridǝ pǝⱪǝt bir yolla bardur. 9:2nimu kɵrüng). «Tirannus isimlik adǝmning leksiyihanisida munazirǝ-muzakirǝ ɵtküzdi» — «leksiyihana» yaki «mǝktǝp»: Bu bǝlkim pǝlsǝpǝ ɵgitidiƣan bir mǝktǝp bolsa kerǝk. «Munazirǝ-muzakirǝ ɵtküzüx» — bǝlkim ixǝnmigǝnlǝr bilǝn munazirǝ ⱪilix (10-ayǝtni kɵrüng) wǝ ixǝngǝnlǝrgǝ kɵprǝk tǝlim berix.

■ 19:9 2Tim. 1:15.

□ 19:10 «Yǝⱨudiylar bolsun, Greklǝr bolsun...» — demǝk, «Yǝⱨudiylar bolsun, Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr bolsun...».

■ 19:11 Mar. 16:20; Ros. 14:3.

□ 19:13 ««jinkǝx» Yǝⱨudiylar» — mǝhsus atalmix «jin ⱨǝydǝx ⱪǝspi» arⱪiliⱪ pul tapidiƣanlar. «Əysaning namidin sanga ⱪattiⱪ buyruⱪ berimǝn!» — grek tilida: «... Əysaning namidin sanga ⱪǝsǝm astida buyruymǝn!».

□ 19:14 «Bu ixni ⱪilidiƣanlarning arisida Skewa isimlik bir Yǝⱨudiy bax kaⱨinning yǝttǝ oƣlimu bar idi» — yaki «Bu ixni ⱪilƣuqilar Skewa isimlik bir Yǝⱨudiy bax kaⱨinning yǝttǝ oƣli idi».

■ 19:18 Mat. 3:6.

□ 19:19 «jǝmiy ǝllik ming kümüx tǝnggǝ» — bir tǝnggigǝ bir ⱪoy kelǝtti. Xunga ⱨazirⱪi boyiqǝ jǝmiy ikki yerim milyon dollarƣa barawǝr idi (2006).

■ 19:20 Yǝx. 55:11.

□ 19:21 «Pawlus kɵnglidǝ... niyǝt baƣlidi» — grek tilida «Pawlus roⱨta... niyǝt baƣlidi».

■ 19:21 Rim. 15:25; Gal. 2:1.

□ 19:22 «u ɵzigǝ yardǝmdǝ boluwatⱪanlardin Timotiy bilǝn Erastus ikkiylǝnni Makedoniyǝgǝ ǝwǝtiwetip...» — Pawlusning xuning mǝⱪsiti ularning bǝlkim ɵzini kutüx üqün wǝ bǝlkim ɵzining berixiƣa tǝyyarliⱪ ⱪilix üqün idi (20:1-3ni kɵrüng).

□ 19:23 «Dǝl xu qaƣda, Əfǝsus xǝⱨiridǝ Rǝbning yoli toƣruluⱪ eƣir malimaqiliⱪ kɵtürüldi» — «Rǝbning yoli» grek tilida pǝⱪǝt «yol» deyilidu.

■ 19:23 2Kor. 1:8.

■ 19:24 Ros. 16:16.

■ 19:26 Zǝb. 115:4; Yǝr. 10:3.

□ 19:27 «pütkül jaⱨan ibadǝt ⱪilidiƣan bu ayal ilaⱨimizning xan-xǝripimu yoⱪilix hǝwpigǝ duq keliwatidu!» — Dimitriyning «ayal ilaⱨimizning xan-xǝripi» degǝn sɵzi bǝlkim Artemisning ⱨǝywǝtlik buthanisinimu kɵrsǝtmǝkqi boluxi mumkin.

□ 19:29 «Halayiⱪ ... Gayus wǝ Aristarhuslarni tutup sɵrǝp, serk mǝydaniƣa tǝngla yopurulup mangdi» — Artemisning «büyük buthanisi» yoⱪap kǝtti, ǝmma bu serk mǝydani bügüngǝ ⱪǝdǝr mǝwjut, uningƣa 25000 kixi siƣidu.

■ 19:29 Ros. 20:4; 27:2; Kol. 4:10.

□ 19:33 «kɵpqilik uni aldiƣa turƣuzdi» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «kɵpqilik bu ix uningƣa baƣliⱪ dǝp oylidi» deyilidu.

□ 19:34 «Biraⱪ kɵpqilik uning Yǝⱨudiy ikǝnlikini bilip ⱪelip, ⱨǝmmisi tǝngla: — Əfǝsusluⱪlarning Artemisimiz büyüktur! — dǝp ikki saǝtqǝ quⱪan kɵtürüp turuxti» — halayiⱪ Iskǝndǝrni Pawlus bilǝn munasiwǝtlik adǝm, nemila bolmisun Yǝⱨudiy bolƣaqⱪa, butpǝrǝslikkǝ ⱪarxi bolsa kerǝk, degǝn oyda bolƣan bolsa kerǝk.

□ 19:35 «Artemisning ... asmandin qüxkǝn süriti...» — yaki «Artemisning ... asmandin qüxkǝn texi...».

□ 20:1 «Pawlus muhlislarni qaⱪirip, ularni riƣbǝtlǝndürdi wǝ ular bilǝn hoxlixip...» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «Pawlus muhlislarni qaⱪirip, ularni ⱪuqaⱪlap ular bilǝn hoxlixip,...» degǝn sɵz deyilidu.

□ 20:2 «Yunan» — yaki «Gretisyǝ».

■ 20:4 Ros. 19:29; 21:29; 27:2; 1Kor. 1:14; Əf. 6:21; Kol. 4:7,10; 2Tim. 4:12; Tit. 3:12.

□ 20:5 «Ular awwal Troas xǝⱨirigǝ berip...» — bǝlkim kemidǝ. «...bizning yetip beriximizni kütüp turdi» — «biz» Luⱪaning yǝnǝ Pawlus bilǝn billǝ ikǝnlikini kɵrsitidu.

□ 20:7 «ⱨǝptining birinqi kün» — yǝni «yǝkxǝnbǝ küni». «biz nan oxtuxⱪa jǝm bolƣanda» — «nan oxtux»: Əysaning ɵlümini hatirilǝx üqün nan oxtulidu («1Kor.» 11:20-34ni kɵrüng).

□ 20:8 «Biz jǝm bolƣan yuⱪiriⱪi ⱪǝwǝttiki ɵydǝ nurƣun ⱪara qiraƣlar yenip turatti» — bu qiraƣlarning is-tütǝklirining ɵyni ⱪaplixi bilǝn 9-ayǝttǝ tilƣa elinƣan Əwtikusning uhlap ⱪelixiƣa tǝsir yǝtküzgǝn boluxi mumkin.

■ 20:10 1Pad. 17:21; 2Pad. 4:34.

□ 20:12 «Ular buningdin qǝksiz tǝsǝlli tapti» — ǝyni grek tekist: «Ular tapⱪan tǝsǝlli az ǝmǝs idi».

□ 20:15 «üqinqi küni Samos ariliƣa yetip kǝlduⱪ wǝ Trogillium xǝⱨiridǝ ⱪonduⱪ...» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ: «Trogillium xǝⱨiridǝ ⱪonduⱪ» degǝn sɵz tepilmaydu. «ǝtisi Hiyos arilining uduliƣa kelip ... üqinqi küni Samos ariliƣa yetip kǝlduⱪ wǝ Trogillium xǝⱨiridǝ ⱪonduⱪ; uning ǝtisi Miletus xǝⱨirigǝ barduⱪ» — bu sǝpǝr yoli ǝtǝy Əfǝsus xǝⱨiridin ɵtkǝnidi (16-ayǝtni kɵrüng).

□ 20:16 «orma ⱨeyti» — Tǝwratta Yǝⱨudiy hǝlⱪigǝ bekitilgǝn tɵtinqi ⱨeyt; u ⱨeyt «ɵtüp ketix ⱨeyti»din ǝllik kün keyin bolƣaqⱪa, grek tilida «ǝlliklik ⱨeyt»mu deyilidu. Ⱨazirⱪi kalendardiki waⱪit bǝlkim 5-ay idi. «Law.» 23-babni kɵrüng.

■ 20:16 Ros. 21:4,12.

■ 20:21 Mat. 3:2; Mar. 1:15; Luⱪa 24:47.

□ 20:22 «mana, roⱨta baƣlanƣan ⱨalda Yerusalemƣa ketiwatimǝn» — «roⱨta baƣlanƣan ⱨalda» — uni ⱪozƣaydiƣan bu tǝsirning ɵz roⱨida yaki Muⱪǝddǝs Roⱨta bolƣanliⱪi eniⱪ ǝmǝs. Pawlusning bu niyiti bu ixta toƣra yaki toƣra ǝmǝs? 21:4-ayǝttiki hǝwǝrdin ⱪariƣanda, uning xu ⱪǝt’iy niyiti toƣra ǝmǝs, dǝp oylaxⱪa mayil bolimiz.

■ 20:24 Ros. 21:13; Gal. 1:1; Tit. 1:3.

□ 20:25 «Mǝn silǝr bilǝn arilixip, ⱨǝmminglar arisida yürüp Hudaning padixaⱨliⱪini jakarlidim» — muxu yǝrdǝ «Hudaning padixaⱨliⱪi» grek tilida pǝⱪǝt «padixaⱨliⱪ» bilǝn ipadilinidu.

□ 20:26 «Silǝrgǝ guwaⱨliⱪ ⱪilip eytip ⱪoyayki, mǝn ⱨeqbirining ⱪeniƣa ⱪǝrzdar ǝmǝsmǝn» — demǝk, «aranglarda ⱨǝrⱪandaⱪ bir kixi hux hǝwǝr anglax pursiti bolmay, ⱪutⱪuzulmiƣan bolsa mǝn buningƣa jawabkar ǝmǝsmǝn» degǝndǝk.

□ 20:28 «Hudaning... Ɵz Oƣlining ⱪeni bilǝn setiwalƣan barliⱪ padisi» — «Ɵz Oƣlining ⱪeni bilǝn» grek tilida «Ɵziningkining ⱪeni bilǝn» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

■ 20:28 Əf. 1:7; Kol. 1:14; 1Pet. 1:19; 5:2; Wǝⱨ. 5:9.

■ 20:29 2Pet. 2:1.

■ 20:30 Zǝb. 41:9; Mat. 16:21; Ros. 1:17; 1Yuⱨa. 2:19.

□ 20:32 «Bu sɵz-kalam etiⱪadinglarni ⱪuruxⱪa ... ⱪadirdur» — silǝrning «etiⱪadinglarni ⱪurux» grek tilida pǝⱪǝt «silǝrni ⱪurux» degǝn bilǝn ipadilinidu.

■ 20:33 1Kor. 9:12; 2Kor. 11:9; 12:13.

■ 20:34 Ros. 18:3; 1Kor. 4:12; 1Tes. 2:9; 2Tes. 3:8.

■ 20:36 Ros. 21:5.

□ 21:1 «Andin biz ulardin ajrilip qiⱪⱪandin keyin, kemǝ bilǝn udul Ⱪos ariliƣa ⱪarap yol alduⱪ. Ətisi, Rodos ariliƣa, u yǝrdin Patara xǝⱨirigǝ barduⱪ» — bu ayǝttiki «biz», «alduⱪ» wǝ «barduⱪ» degǝn sɵzlǝrgǝ ⱪariƣanda, Luⱪa yǝnǝ Pawlusⱪa ⱨǝmraⱨ boldi.

□ 21:3 «uni , yǝni Siprus arilini sol tǝripimizdǝ ⱪaldurup ɵtüp...» — demǝk, «uning jǝnubidin aylinip ɵtüp...».

□ 21:4 «Ularƣa Muⱪǝddǝs Roⱨning wǝⱨiyisi kelip, ular Pawlusⱪa ayiƣing Yerusalemƣa basmisun, dǝp nǝsiⱨǝt ⱪildi» — «nǝsiⱨǝt ⱪildi» degǝnning baxⱪa hil tǝrjimisi: «nǝsiⱨǝt ⱪilatti». Muⱪǝddǝs Roⱨ ularƣa Pawlusning Yerusalemda tartidiƣan azabliridin hǝwǝr bǝrgǝnidi. U alliⱪaqan baxⱪa yǝrlǝrdiki muhlislardin muxu hǝwǝrni angliƣan (20:23). Lekin muxu yǝrdǝ Muⱪǝddǝs Roⱨning uningƣa «barmisun» degǝn sɵzigǝ ⱪariƣanda, uning Yerusalemƣa berixi Hudaning iradisi ǝmǝs, dǝp oylaxⱪa mayilmiz.

■ 21:4 Ros. 20:23; 21:12.

□ 21:8 «Biz burun Yerusalemdiki «yǝttǝ hizmǝtkar»din biri bolƣan, hux hǝwǝrqi Filipning ɵyigǝ berip ⱪonduⱪ» — Yerusalemdiki «yǝttǝ hizmǝtkar» — 6-babni kɵrüng.

■ 21:8 Ros. 6:5; 8:29.

■ 21:9 Yo. 2:28-29; Ros. 2:17.

■ 21:10 Ros. 11:28.

□ 21:11 «Yǝⱨudiylar bu bǝlwaƣning igisini Yerusalemda muxundaⱪ baƣlap, yat ǝlliklǝrning ⱪoliƣa tapxuridu!» — 21-36-ayǝtlǝrni kɵrüng. Pawlus rimliⱪlarning soriⱪiƣa tartilidu. Yǝⱨudiylarning ɵz adǝmliridin birini yat ǝllik kixilǝrning ⱪoliƣa tapxuruxi ɵzlirigǝ bǝk uyatliⱪ ix bolƣaqⱪa, ularning Pawlusⱪa bolƣan ɵqmǝnliki naⱨayiti eniⱪ turidu.

■ 21:11 Ros. 20:23; 21:33.

■ 21:14 Mat. 6:10; Luⱪa 11:2; 22:42.

□ 21:16 «ular Minason isimlik bir kixining ɵyidǝ ⱪonimiz dǝp uni birgǝ elip mangdi; bu kixi Siprusluⱪ, ⱪeri muhlis idi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «ular bizni (Yerusalemdiki) ɵyidǝ kütmǝkqi bolƣan Minason isimlik bir Siprusluⱪni biz bilǝn elip, uning ɵyigǝ baxlap bardi».

□ 21:23 «Arimizda ⱪǝsǝm iqkǝn tɵt adǝm bar» — «ⱪǝsǝm iqkǝn» Hudaning aldida iqkǝn; bu Hudaning raziliⱪini elix üqün yaki uningƣa tǝxǝkkür eytix üqün bolƣan bolsa kerǝk. Bundaⱪ ⱪilixi ǝmǝliyǝttǝ «yengi ǝⱨdǝ»gǝ muwapiⱪ ǝmǝs, bǝlki «kona ǝⱨdǝ»gǝ ait ix idi.

□ 21:24 «tazilinix ⱪaidisidin ɵtüp...» — «tazilinix» ibraniy tilida bolsa «taⱨarǝt». Yaⱪuplar eytⱪan xu «Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilixⱪa intayin ⱪizƣin» bolƣan Yǝⱨudiy etiⱪadqilar bǝlkim Pawlusni «Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr»ning zeminliridin ɵtüxi bilǝn «napak boldi» dǝp ⱪarixi mumkin idi. «Ular qaqlirini qüxürǝlǝydu» — Tǝwrat, «Qɵl.» 6:13-20ni kɵrüng. «Nazariylar» Huda aldida duasining iltija ⱪilinixi üqün yaki tǝxǝkkür eytixi üqün qaqlirini uzun ⱪoyuwitǝtti. Ⱪǝsǝmning mɵⱨliti toxⱪanda, awwal ⱪurbanliⱪ sunup andin qaqlirini qüxürüwetǝtti.

■ 21:25 Yar. 9:4; Mis. 20:3; Ros. 15:23; 1Kor. 8:1.

□ 21:26 «... Pawlus u kixilǝrni elip, ǝtisi ɵzi ular bilǝn billǝ tazilinix ⱪaidisini ɵtküzüxti; andin u ibadǝthaniƣa kirip, ... ⱨǝrⱪaysisi üqün ⱪurbanliⱪ ⱪilinixning ⱪaysi küni bolidiƣanliⱪini uⱪturup ⱪoydi» — bu ix, yǝnǝ Yaⱪupning tǝxǝbbus ⱪilƣini ⱨǝmdǝ uningƣa Pawlusning ⱪoxuluxi, uning bu tɵt kixi bilǝn «tazilinix»i wǝ ular bilǝn billǝ ⱪurbanliⱪ ⱪilixi toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 21:26 Ros. 24:6.

□ 21:29 «... ǝslidǝ ular xǝⱨǝrdǝ Əfǝsusluⱪ Trofimusning Pawlus bilǝn billǝ bolƣanliⱪini kɵrgǝnidi» — Əfǝsusluⱪ Trofimus Yǝⱨudiy ǝmǝs, grek idi, ǝlwǝttǝ.

■ 21:29 Ros. 20:4; 2Tim. 4:20.

□ 21:30 «Halayiⱪ tǝrǝp-tǝrǝptin yügürüp kelip, Pawlusni tutup, ibadǝthanidin sɵrǝp elip qiⱪti. Ibadǝthanining dǝrwaziliri dǝrⱨal taⱪiwetildi» — mǝⱪsiti xübⱨisizki, ibadǝthanining ɵzidǝ ⱪalaymiⱪanqiliⱪ qiⱪmisun üqün idi.

□ 21:31 «lǝxkǝr ⱪismining mingbexi» — grek tilida «hiliarⱪ»; ǝmǝliyǝttǝ 600 ǝskǝrni baxⱪuratti.

■ 21:33 Ros. 21:11.

■ 21:36 Luⱪa 23:18; Yⱨ. 19:15; Ros. 22:22.

□ 21:38 «hǝnjǝrqi ⱪatillar» — Rim imperiyǝsigǝ ⱪarxi turƣan ǝng ǝxǝddiy siyasiy eⱪim idi. Ular adǝm ɵltürüxkǝ ixlitidiƣan ǝng yahxi kɵridiƣan ⱪoral kiyim iqidǝ yoxuruxⱪa ⱪolayliⱪ bolƣan hǝnjǝr idi.

■ 21:39 Ros. 9:11,30.

□ 21:40 «u ibraniy tilida sɵzlǝxkǝ baxlap..» — «ibraniy tilida» — Aramiy dialektida boluxi mumkin.

□ 22:3 «Mǝn... Gamaliyǝlning ⱪol astida ata-bowilirimizƣa tapxurulƣan Tǝwrat ⱪanunining zir-zǝwǝrlirini ⱪoymay ɵginip tǝlim-tǝrbiyǝ aldim» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ bolsa kerǝkki, Gamaliyǝl dangⱪi qiⱪⱪan Tǝwrat ɵlimasi idi (5:24). Grek tilida «(Mǝn) Gamaliyǝlning ayaƣlirining aldida ... tǝlim-tǝrbiyǝ aldim» deyilidu.

■ 22:3 Ros. 5:34; 9:11; 21:39; 2Kor. 11:22

□ 22:4 «Mǝn bu yoldikilǝrni ⱨǝtta ɵltürüxkiqǝ ziyankǝxlik ⱪilip, ularni ǝr-ayal demǝy tutⱪun ⱪilip zindanƣa saldurdum» — «bu yoldikilǝrni» — Mǝsiⱨ yolidikilǝrni, demǝkqi. Grek tilida pǝⱪǝt «bu yolni» deyilidu; tingxiƣuqilar ⱨǝmmisi uning «Mǝsiⱨ Əysaning yoli»ning gepini ⱪiliwatⱪinini bilgǝn bolatti.

■ 22:4 Ros. 8:3; 9:1; 26:9; 1Kor. 15:9; Gal. 1:13; 1Tim. 1:13.

■ 22:6 1Kor. 15:8; 2Kor. 12:2.

□ 22:9 «...lekin manga ⱪilƣan sɵzlǝrni qüxǝnmidi» — yaki «... lekin manga ⱪilƣan sɵzlǝrni anglimaptu». Bu adǝmlǝr bir awazni anglidi, lekin nemǝ dǝwatⱪanliⱪini bilmidi (9:7ni kɵrüng).

■ 22:9 Dan. 10:7.

■ 22:12 Ros. 9:17.

□ 22:14 «aAta-bowilirimizning Hudasi seni iradisini bilixing, Ⱨǝⱪⱪaniy bolƣuqini kɵrüxüng wǝ uning aƣzidin qiⱪⱪan awazni anglixing üqün alliⱪaqan tallidi» — «Ⱨǝⱪⱪaniy Bolƣuqi» Mǝsiⱨni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

■ 22:18 Mat. 10:14.

■ 22:19 Ros. 22:4.

■ 22:20 Ros. 7:58; 8:1.

■ 22:21 Ros. 9:15; 13:2; Gal. 1:15; 2:8; Əf. 3:8; 1Tim. 2:7; 2Tim. 1:11.

□ 22:22 «Lekin buni anglap ular awazini kɵtürüp: — Undaⱪ bir kixi yǝr yüzidin yoⱪitilsun! U tirik turuxⱪa layiⱪ ǝmǝs! — dǝp quⱪan selixti» — demisǝkmu, ularning Pawlus bu sɵzini kɵtürǝlmǝslikining sǝwǝbi, Hudaning sɵz-kalamini ɵzliri intayin pǝs kɵridiƣan «yat ǝllǝr»gǝ yǝtküzüxkǝ ⱨǝrgiz bolmaydu, dǝydiƣan kɵzⱪaraxta idi.

■ 22:22 Ros. 21:36.

□ 22:24 «Mingbexi ... Halayiⱪning Pawlusⱪa nemǝ üqün bundaⱪ quⱪan salidiƣanliⱪini eniⱪlax üqün lǝxkǝrlirigǝ uni ⱪamqilap soraⱪ ⱪilixni buyrudi» — «ⱪamqilap soraⱪ ⱪilix» bolsa rimliⱪlar guman ⱪilƣan adǝmlǝrni gunaⱨi bar dǝp ⱨesablap, «ⱨǝⱪiⱪǝtni eniⱪlax üqün» ularni ⱪiynax bilǝn soraⱪ ⱪilatti (ularning «ⱪamqa»liri kɵp tasmiliⱪ bolup, ⱨǝr tasmisiƣa ⱨǝrtürlük tɵmür-sɵngǝk parqiliri baƣlanƣanidi). Əmma rimliⱪ puⱪralar bolsa undaⱪ muamilidin halas idi.

□ 22:25 «lekin ular Pawlusni ⱪamqilax üqün ƣulaqlitip baƣliƣanda...» — «ƣulaqlitip baƣliƣanda»: Rimliⱪlar soraⱪⱪa tartilƣuqini ⱪamqilax üqün uning ikki ⱪolini baƣlap ƣuliqini kerip turƣuzidu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi «Pawlusni tasmilar bilǝn ƣulaqlatⱪanda,...».

□ 22:29 «Xuning bilǝn, uni soraⱪⱪa tartmaⱪqi bolƣan lǝxkǝrlǝr dǝrⱨal uningdin ɵzini qǝtkǝ aldi. Mingbeximu uning Rim puⱪrasi ikǝnlikini bilip, uni baƣlatⱪanliⱪi tüpǝylidin ⱪorⱪup kǝtti» — 24-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng. Rim puⱪralirini jinayiti bekitmǝyla baƣlaxmu ⱪanunsiz ix idi.

■ 23:1 Ros. 24:16.

■ 23:2 1Pad. 22:24; Yǝr. 20:2; Yⱨ. 18:22.

□ 23:3 Huda seni uridu, ǝy aⱪartilƣan tam! — Pawlusning «aⱪartilƣan tam» degini, «sirti ap’aⱪ kɵrünidiƣan, iqi pǝⱪǝt patⱪaⱪ-laydin bolƣan sahtipǝzsǝn» degǝn mǝnidǝ. «Əz.» 13:8-16nimu kɵrüng.

■ 23:3 Ⱪan. 17:9.

□ 23:5 «Hǝlⱪingni idarǝ ⱪilƣuqining yaman gepini ⱪilma!» — Tǝwrat, «Mis.» 22:28.

■ 23:5 Mis. 22:27.

■ 23:6 Ros. 24:21; 26:6; Fil. 3:5.

■ 23:8 Mat. 22:23; Mar. 12:18; Luⱪa 20:27.

■ 23:9 Ros. 25:25; 26:31.

■ 23:11 Ros. 18:9.

■ 23:12 Ros. 23:21,29,30.

■ 23:20 Ros. 23:12.

□ 23:23 «nǝyziwaz lǝxkǝr» — bu sɵzning toluⱪ mǝnisi namǝlum. «keqǝ saǝt toⱪⱪuzda» — grek tilida «keqidiki üqiniqi saǝttǝ».

□ 23:24 «Pawlusni waliy Feliksning yeniƣa saⱪ-salamǝt yǝtküzüx üqün, uning minixigǝ ulaƣlarni tǝyyarlanglar!» — «ulaƣlarni tǝyyarlanglar!» — bir ulaƣ ǝmǝs. Mingbexi Pawlusni Yerusalemdin 100 kilometr yiraⱪ bolƣan Ⱪǝysǝriyǝgǝ bihǝtǝr yǝtküzüxkǝ kapalǝtlik ⱪilix üqün ⱨazirliƣan kɵp ulaƣlar, ǝlwǝttǝ.

□ 23:27 «Yǝⱨudiylar ... uni ɵltürmǝkqi bolƣanda, uning Rim puⱪrasi ikǝnlikini bilip yetip, ⱪisimni baxlap berip uni ⱪutⱪuzdum» — mingbexi Lisiyas ǝmǝliyǝttǝ Pawlusni tutⱪandin keyinla uning Rim puⱪrasi ikǝnlikini bilgǝnidi.

■ 23:27 Ros. 21:33.

□ 23:31 «Lǝxkǝrlǝr ... Pawlusni keqilǝp Antipatris xǝⱨirigǝ yǝtküzdi.» — Antipatris Yerusalemdin 55 kilometr yiraⱪ, Yerusalem bilǝn Ⱪǝysǝriyǝning otturisida.

□ 23:34 «Waliy ... Pawlusning ⱪaysi ɵlkidin ikǝnlikini sorap,...» — waliyning «ⱪaysi ɵlkǝ?» degǝn soali grek tilida «ⱪaysi hil ɵlkǝ» deyilidu. Ikki hil ɵlkǝ bar idi: (1) imperator ɵzi biwasitǝ baxⱪuridiƣan; (2) wasitilik baxⱪuridiƣan. Pawlus ikkinqi hil ɵlkidin bolƣan bolsa, waliy ɵzi Pawlusning dǝwasini biwasitǝ bir tǝrǝp ⱪilalaytti.

□ 23:35 «... uning Kilikiyǝdin kǝlgǝnlikini bilip, uningƣa: — Üstüngdin ǝrz ⱪilƣuqilar kǝlgǝndǝ ixliringni toluⱪ anglaymǝn, — dedi...» — Kilikiyǝ (ⱨazirⱪi ximaliy türkiyidǝ) Ⱪanaan (Pǝlǝstin)din yiraⱪ jay idi, u bǝlkim Feliks baxⱪuridiƣan jay bolmisa kerǝk. Kilikiyǝ xunqǝ yiraⱪ bolƣaqⱪa, Pawlusni xu yǝrgǝ yalap mangdurmay, bu ixni ɵzüm tǝkxürǝy degǝn ⱪararƣa kǝlgǝn boluxi mumkin.

■ 24:1 Ros. 23:2.

□ 24:2-3 «biz ɵzlirining ⱪol astilirida ⱨǝr tǝrǝptin aman-esǝnlikkǝ nesip bolup kǝlmǝktimiz» — yaki «biz ɵzlirining ⱪol astilirida uzundin buyan aman-esǝnlikkǝ nesip bolup kǝlmǝktimiz». «aldin kɵrǝrlikliri bilǝn hǝlⱪimiz arisida dana islaⱨatlar barliⱪⱪa kǝltürülmǝktǝ, biz bu ixlardin ⱨǝr waⱪit, ⱨǝr jayda toluⱪ minnǝtdarliⱪ bilǝn bǝⱨriman boluwatimiz» — bǝzi rimliⱪ tarihqilarning hatiriliri boyiqǝ, Feliks ǝmǝliyǝttǝ aqkɵz, rǝⱨimsiz wǝ ⱪabiliyǝtsiz adǝm idi.

□ 24:4 «ɵz waⱪitlirini kɵp elip ⱪoymasliⱪim üqün...» — yaki «ɵzlirini artuⱪqǝ awarǝ ⱪilmasliⱪ üqün...».

□ 24:6-7 «u bizning ibadǝthanimiznimu bulƣimaⱪqi bolƣanidi....» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ: «wǝ uni ɵz ⱪanunimiz boyiqǝ sotlayttuⱪ. Lekin mingbexi Lisiyas ǝxǝddiy zorluⱪ bilǝn uni ⱪollirimizdin tartiwaldi wǝ uningƣa ǝrz ⱪilƣuqilarni ɵzlirining aldiƣa kelixkǝ buyruƣanidi» degǝn sɵzlǝr muxu yǝrdǝ tepilmay, pǝⱪǝt «u bizning ibadǝthanimiznimu bulƣimaⱪqi bolƣanidi» deyilidu.

■ 24:6-7 Ros. 21:28.

■ 24:12 Ros. 25:8; 28:17.

□ 24:14 «Tǝwratta wǝ pǝyƣǝmbǝrlǝrning yazmilirida pütülgǝnlǝrningmu ⱨǝmmisigǝ ixinip,...» — «Tǝwratta wǝ pǝyƣǝmbǝrlǝrning yazmiliri»: Yǝⱨudiy hǝlⱪi bǝzidǝ Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn bǝx kitabni «Tǝwrat» wǝ Tǝwrattiki baxⱪa ⱪisimlarni «Zǝbur wǝ pǝyƣǝmbǝrlǝrning kitabliri» dǝp ataydu. «Tǝbirlǝr» wǝ Tǝwrattiki «Kirix Sɵz»imiznimu kɵrüng.

□ 24:15 «mening Hudaƣa baƣliƣan ümidim barki (bu kixilǝrmu bu ümidni tutidu), kǝlgüsidǝ ⱨǝm ⱨǝⱪⱪaniylarning ⱨǝm ⱨǝⱪⱪaniysizlarning ɵlümdin tirilixi bolidu» — oⱪurmǝnlǝrgǝ xu ayanki, Injilda «ümid» tilƣa elinƣanda müjmǝl bir tilǝk-arzu ǝmǝs, bǝlki Hudaning wǝdlirigǝ asaslinip, muⱪim, puhta mǝlum bir ixni kütüxni bildüridu.

■ 24:16 Ros. 23:1.

■ 24:17 Ros. 11:29; Rim. 15:25.

■ 24:18 Ros. 21:27.

■ 24:21 Ros. 23:6; 28:20.

■ 24:23 Ros. 27:3; 28:16.

□ 24:27 «Feliks Yǝⱨudiylarƣa iltipat kɵrsitip ularning kɵnglini elix üqün...» — yaki «Feliks Yǝⱨudiylarƣa iltipat kɵrsitip ularning ⱪollixiƣa erixix üqün...».

□ 25:1 «Festus Yǝⱨudiyǝ ɵlkisigǝ kirip...» — yaki «Festus ɵlkining waliyliⱪiƣa kirip,...».

■ 25:8 Ros. 24:12; 28:17.

□ 25:10 «Mǝn ⱨazir Ⱪǝysǝrning soraⱪ tǝhti aldida turimǝn» — imperator Ⱪǝysǝrning aldida ǝmǝs, bǝlki uning soraⱪqi wǝkili (Festus)ning aldida, ǝlwǝttǝ.

□ 25:11 «ularning mening üstümdin ⱪilƣan xikayǝtlirining asasi bolmisa, ⱨeqkimning meni ularƣa tapxurup berixkǝ ⱨǝⱪⱪi yoⱪ. Mǝn Ⱪǝysǝrgǝ murajiǝt ⱪilimǝn!» — ⱨǝrbir Rim puⱪrasi xikayǝt ⱪilinƣanda sotning ⱪarariƣa narazi bolsa, yuⱪiriƣa (Ⱪǝysǝrning ɵzigǝ) murajiǝt ⱪilix ⱨoⱪuⱪi bar idi.

■ 25:11 Ros. 18:14.

■ 25:14 Ros. 24:27.

■ 25:25 Ros. 23:9; 26:31.

■ 26:6 Yar. 3:15; 22:18; 26:4; 49:10; Ⱪan. 18:15; 2Sam. 7:12; Zǝb. 132:11; Yǝx. 4:2; 7:14; 9:5; 40:10; Yǝr. 23:5; 33:14; Əz. 34:23; 37:24; Dan. 9:24; Mik. 7:20.

□ 26:8 «Halayiⱪ, Huda ɵlgǝnlǝrni tirildürsǝ, nemǝ üqün ixinixkǝ bolmaydu, dǝp ⱪaraysilǝr?» — demisǝkmu, Pawlus kɵzdǝ tutⱪan ümid (7-ayǝtni kɵrüng) Hudaning wǝdisi bilǝn, Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ mǝnggülük ⱨayatⱪa tirilixtin ibarǝt idi.

■ 26:9 Ros. 8:3; 9:1; 22:4; 1Kor. 15:9; Gal. 1:13; 1Tim. 1:13.

□ 26:10 «ular ɵlümgǝ ⱨɵküm ⱪilinƣandimu, ⱨɵkümgǝ awaz ⱪoxⱪanidim» — «awaz ⱪoxⱪanidim» grek tilida «mǝn ularƣa ⱪara tax taxlidim». Yǝⱨudiylar arisida kona zamanlarda «awaz berix» aⱪ yaki ⱪara bir taxni taxlax bilǝn bildürülǝtti.

□ 26:11 «mǝn ... ularni ... kupurluⱪ gǝp ⱪilixⱪa zorliƣanidim» — «kupurluⱪ gǝp ⱪilix» muxu yǝrdǝ mǝnisi bǝlkim Mǝsiⱨgǝ kupurluⱪ sɵz ⱪilip, etiⱪadtin waz keqixni kɵrsitixi mumkin.

□ 26:14 «Seni zihlaxlarƣa ⱪarxi tǝpmiking sǝn üqün tǝs kelidu!» — Rǝb Saulni jaⱨil exǝkkǝ ohxitidu. Exǝkni igisi zihliƣanda mangmay ⱪiyiⱪ atsa tehimu azab tartidu, ǝlwǝttǝ. Saulning wijdani xuningƣa ohxax Rǝbning bǝndilirigǝ yamanliⱪ ⱪilƣanliⱪi tüpǝylidin sanjilƣan bolsa kerǝk.

□ 26:16 «Ɵzüm sanga ayan ⱪilinƣinimda kɵridiƣan ixlarƣa hǝziniqi ƣojidar wǝ guwaⱨliⱪ bǝrgüqi boluxⱪa tiklǝx üqün, sanga ayan boldum» — «hǝziniqi ƣojidar» nemini kɵrsitidu? Demǝk, Saul Mǝsiⱨ uningƣa tapxurƣan wǝ tapxuridiƣan wǝⱨiylǝrni wǝ kalam-sozni saⱪlaxⱪa mǝs’ul bolƣan «hǝziniqi» yaki «amanǝtqi» bolidu wǝ kǝlgüsidǝ bu ⱨǝⱪiⱪǝtlǝrni barliⱪ jamaǝtlǝrgǝ yǝtküzüx hizmitidǝ bolidu.

■ 26:17-18 Yǝx. 60:1.

■ 26:20 Ros. 9:19,28; 22:17,21.

■ 26:21 Ros. 21:30.

■ 26:23 Yǝx. 60:1-3, 19, 20

□ 26:26 «Qünki bu ix bulung-puqⱪaⱪlarda ⱪilinƣan ǝmǝs!» — «bu ix» — Mǝsiⱨning tartⱪan azab-oⱪubǝtiri, ɵlümi wǝ tirilixi, demǝk.

□ 26:28 «Sǝn meni muxunqilik ⱪisⱪiƣina waⱪitta hristian boluxⱪa ⱪayil ⱪilmaⱪqimusǝn?» — «hristian» toƣruluⱪ 11:26diki izaⱨatni kɵrüng.

□ 26:29 «mǝyli ⱪisⱪa waⱪit iqidǝ yaki uzun waⱪitta bolsun ... bügün sɵzümni angliƣuqilarning ⱨǝmmisi manga ohxax bolƣay...» — Pawlusning ularni nijatliⱪⱪa erixsun dǝp ɵzining kerǝk bolsa uzun waⱪitⱪiqǝ sɵzligǝnlikigǝ razi bolƣanliⱪini kɵrsitiwatidu.

■ 26:29 1Kor. 7:7.

■ 26:31 Ros. 23:9; 25:25.

□ 27:1 «Bizning Italiyǝgǝ dengiz yoli bilǝn beriximiz...» — «biz» degǝn sɵzgǝ ⱪariƣanda Luⱪa ⱪaytidin Pawlusⱪa ⱨǝmraⱨ bolƣanidi. «Italiyǝgǝ» — Rim xǝⱨiri Italiyǝning paytǝhti idi. «Awƣustus ⱪismi» — yaki «xaⱨanǝ ⱪoxun». «Awƣustus» bolsa birinqi Rim imperatori idi. «Ⱪisim» yaki «ⱪoxun» muxu yǝrdǝ 600 lǝxkǝrlik birlikni kɵrsitidu.

■ 27:3 Ros. 24:23; 28:16.

□ 27:7 «Xamal mingix yɵniliximizni tosuƣaqⱪa, Kret arilining Xamaldin dalda tǝripi bilǝn mengip, Salmoniy yerim arilidin ɵtüp... » — ǝslidǝ ular mǝƣrip tǝrǝpkǝ mangmaⱪqi, ⱨazir jǝnubⱪa ⱪarap mangidu. «Rosul Pawlusning sǝpǝrliri» degǝn hǝritini kɵrüng.

□ 27:9 «roza küni alliⱪaqan ɵtkǝn bolƣaqⱪa,...» — Yǝⱨudiylarning «roza küni» adǝttǝ toⱪⱪuzinqi ayda bolidu, ⱨazir küz pǝsli bolsa kerǝk. Oninqi aydin keyin boran kɵp bolƣanliⱪtin «Ottura dengiz»da sǝpǝr ⱪilix hǝtǝrlik idi.

□ 27:12 «roza küni alliⱪaqan ɵtkǝn bolƣaqⱪa, kɵpqilik yǝnǝ dengizƣa qiⱪip, mumkinⱪǝdǝr Feniks xǝⱨirigǝ yetip berip, xu yǝrdǝ ⱪixlaxni ⱪuwwǝtlidi...» — Feniks porti ⱪixliⱪ (adǝttǝ xǝrⱪiy jǝnub wǝ xǝrⱪiy ximaldin qiⱪⱪan) xamallarƣa dalda bolƣaqⱪa, ⱪixlax üqün yahxi jay idi.

□ 27:16-17 «Klawda degǝn kiqik bir aralning xamalƣa dalda tǝripigǝ ɵtüwelip, ⱪolwaⱪni kemigǝ qiⱪiriwelip, aranla uni saⱪlap ⱪalaliduⱪ» — adǝttǝ ⱪolwaⱪ kemining kǝynidin sɵritilip mengilatti. «Andin kemiqilǝr kemini arƣamqilar bilǝn sirtidin orap baƣliwaldi» — bu arƣamqilar kemining parqilinip ketixining aldini elixi üqün kemini qing tutup turatti. «Sirtis dǝp atalƣan dengiz astidiki tax-ⱪum dɵwiliri» — «Sirtis» degǝn ⱨazirⱪi Liwiyǝdiki ikki dengiz ⱪoltuⱪining ismidur. Xu ⱪoltuⱪlarda kɵp teyiz jaylar wǝ dengiz astida daim kɵqmǝ ⱪum dɵwiliri bolƣaqⱪa, kemilǝr üqün bǝk hǝtǝrlik jaydur. «kemining ... tormuz lǝnggǝrliri» — bolsa yenikrǝk lǝnggǝr bolup, dengiz tegigǝ tirilip kemining aldiƣa mengixini astilitatti. Baxⱪa birhil tǝrjimisi «yǝlkǝnlǝrni qüxürüp»; ǝmma bizningqǝ xundaⱪ ǝxǝddiy buranda yǝlkǝnlǝr alliⱪaqan qüxürülgǝn bolatti.

□ 27:18 «... ǝtisi malni dengizƣa taxlaxⱪa baxlidi» — malni taxlaxning mǝⱪsiti kemining parqilinix mumkinqilikini azaytix üqün uni yeniklitixtin ibarǝt.

□ 27:29 «ular ... kemining kǝynidin tɵt lǝnggǝrni taxliwetip,..» — bu tɵt lǝnggǝrni (dengizƣa) taxlaxning mǝⱪsiti kemini tohtitix, ǝlwǝttǝ.

□ 27:32 «kemidiki ⱪolwaⱪning arƣamqilirini kesip, uni lǝylitip ⱪoydi» — yaki «kemidiki ⱪolwaⱪning arƣamqilirini kesip, uni dengizƣa taxliwǝtti».

■ 27:34 Mat. 10:30.

■ 27:35 1Sam. 9:13; Yⱨ. 6:11; 1Tim. 4:3.

□ 27:40 «kemining ikki yɵnilix paliⱪining baƣlirini boxitip, ularni qüxürüwǝtti» — dengiz xundaⱪ küqlük dolⱪunliƣanda, bu palaⱪlarni dengizƣa qüxürüxning paydisi bolmaytti. Xunga ular dǝhli bolmisun üqün palaⱪni bir-birigǝ qetip kemigǝ dengizdin kɵtürüpraⱪ baƣlap ⱪoyƣanidi. Uni ǝng ahirⱪi ⱪetim ixlitixkǝ bolatti, ǝgǝr ⱪattiⱪ dolⱪunda buzulup kǝtsǝ amal yoⱪ bolatti.

□ 27:41 «Əmdi ikki eⱪim bir-birigǝ uqraxⱪan yǝrgǝ kirip ⱪelip, ular kemini ⱪiraⱪⱪa soⱪturuwaldi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Kemǝ ⱪirƣaⱪⱪa yǝtküqǝ dengiz astidiki ⱪum dɵwisigǝ urulup petip ⱪaldi».

■ 27:41 2Kor. 11:25.

□ 27:42 «Lǝxkǝrlǝr mǝⱨbuslarning suƣa sǝkrǝp ⱪeqip ketixining aldini elix üqün, ⱨǝmmisini ɵltürüwǝtmǝkqi boldi» — rimliⱪ ǝskǝrlǝr mǝⱨbuslarni ⱪaqurup ⱪoysa ɵzliri ɵlüm jazasiƣa mǝⱨkum bolatti.

□ 28:2 «yǝrlik hǝlⱪ bizgǝ intayin meⱨribanliⱪ bilǝn muamilǝ ⱪildi» — «yǝrlik hǝlⱪ» degǝn ibarǝ grek tilida «saⱪalliⱪlar» deyilidu. Bu sɵz ularning yat tilliⱪ (demǝk, ibraniy, grek yaki latin tilliⱪ ǝmǝs) ikǝnlikini kɵrsitidu.

□ 28:4 «Dengizdin ⱪutulup qiⱪⱪan bolsimu, «Adilliⱪ» uning tirik ⱪelixiƣa yol ⱪoymidi» — «Adilliⱪ» degǝn ular qoⱪunidiƣan butlardin biri bolƣan ayal ilaⱨ bolsa kerǝk.

■ 28:5 Mar. 16:18; Luⱪa 10:19.

■ 28:6 Ros. 14:11.

□ 28:11 «bexiƣa «Samawiy Ⱪoxkezǝk» ilaⱨlirining nǝⱪixliri oyulƣan bir kemǝ» — «Samawiy Ⱪoxkezǝk» bolsa rimliⱪlarning qoⱪunƣan ilaⱨliri «Kastor bilǝn Polluks» (grek tilida «Dioskuri») idi. Dengizqilar ularni dengiz sǝpǝrlirini onguxluⱪ ⱪilidu, dǝp ⱪaraytti.

□ 28:15 «xu yǝrdiki ⱪerindaxlar bizni ⱪarxi elix üqün xǝⱨǝrdin qiⱪip ⱨǝtta «Apiyus baziri»ƣiqǝ, bǝziliri «Üq Saray»ƣiqǝ kǝlgǝnidi» — «Apiyus baziri» Rimdin 71 kilometr, «Üq Saray» 55 kilometr yiraⱪ idi.

□ 28:16 yüzbexi mǝⱨbuslarni orda ⱪarawul begigǝ tapxurdi» — muxu sɵzlɵr bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ tepilmaydu.

■ 28:16 Ros. 24:23; 27:3.

■ 28:17 Ros. 24:12; 25:8.

■ 28:20 Ros. 23:6; 24:21.

□ 28:23 «u tang atⱪandin kǝqkiqǝ ularƣa sɵz-kalamni xǝrⱨlǝp, Hudaning padixaⱨliⱪi ⱨǝⱪⱪidǝ toluⱪ guwaⱨliⱪ berip, Tǝwrat ⱨǝm pǝyƣǝmbǝrlǝrning yazmiliridin nǝⱪil kǝltürüp, ularni Əysa toƣruluⱪ ⱪayil ⱪilixⱪa küqidi» — «Tǝwrat ⱨǝm pǝyƣǝmbǝrlǝrning yazmiliri» toƣruluⱪ 24:14 wǝ uningdiki izaⱨatni kɵrüng. Muxu yǝrdǝ «Tǝwrat» grek tilida «Musaning (Tǝwrat) ⱪanuni».

■ 28:23 Yar. 3:15; 22:18; 26:4; 49:10; Ⱪan. 18:15; 2Sam. 7:12; Zǝb. 132:11; Yǝx. 4:2; 7:14; 9:5; 40:10; Yǝr. 23:5; 33:14; Əz. 34:23; 37:24; Dan. 9:24; Mik. 7:20.

■ 28:24 Ros. 17:4.

■ 28:26 Yǝx. 6:9; Əz. 12:2; Mat. 13:14; Mar. 4:12; Luⱪa 8:10; Yⱨ. 12:40; Rim. 11:8.

□ 28:27 «Qünki muxu hǝlⱪning yürikini may ⱪaplap kǝtkǝn, ... undaⱪ bolmisidi, ular kɵzliri bilǝn kɵrüp, ⱪuliⱪi bilǝn anglap, kɵngli bilǝn qüxinip, ɵz yolidin yanduruluxi bilǝn, mǝn ularni saⱪaytⱪan bolattim» — «Yǝx.» 6:9-10din nǝⱪil kǝltürülgǝn.

■ 28:27 Yǝx. 6:9,10.

□ 28:28-29 «U bu sɵzlǝrni eytⱪanda Yǝⱨudiylar ɵz-ara ⱪattiⱪ talax-tartix ⱪilixip kǝtti» — muxu sɵzlǝr bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ tepilmaydu.

Rimliⱪlarƣa

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

Rimliⱪlarƣa

1

Rosul Pawlus Rim xǝⱨǝrdiki jamaǝtkǝ yazƣan mǝktup

1 Rosulluⱪⱪa tallap qaⱪirilƣan, Hudaning hux hǝwirini jakarlaxⱪa ayrip tǝyinlǝngǝn, Mǝsiⱨ Əysaning ⱪuli bolƣan mǝnki Pawlustin salam! ■

2 Huda bu hux hǝwǝrning kelixini heli burunla pǝyƣǝmbǝrliri arⱪiliⱪ muⱪǝddǝs yazmilarda wǝdǝ ⱪilƣanidi. ■ 3-4 Bu hux hǝwǝr Ɵz Oƣli, yǝni Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨ toƣrisididur; jismaniy jǝⱨǝttin U Dawutning nǝslidin tuƣulƣan; birdinbir pak-muⱪǝddǝs Roⱨ tǝripidin ɵlümdin tirildürülüx arⱪiliⱪ «küq-ⱪudrǝt Igisi Hudaning Oƣli» dǝp kɵrsitilip bekitilgǝn;□  ■ 5 U arⱪiliⱪ, xundaⱪla Uning nami üqün barliⱪ ǝllǝr arisida Hudaƣa etiⱪadtin bolƣan itaǝtmǝnlik wujudⱪa kǝltürülüxkǝ biz meⱨir-xǝpⱪǝtkǝ wǝ rosulluⱪⱪa muyǝssǝr bolduⱪ;□ 6 Silǝr ular arisida, Əysa Mǝsiⱨ tǝripidin qaⱪirilƣansilǝr.□

7 Xunga, Huda sɵygǝn wǝ U «muⱪǝddǝs bǝndilirim» dǝp qaⱪirƣan Rim xǝⱨiridiki ⱨǝmminglarƣa, Atimiz Hudadin wǝ Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨtin meⱨir-xǝpⱪǝt wǝ aman-hatirjǝmlik bolƣay!■

Tǝxǝkkür duasi

8 Aldi bilǝn mǝn Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ ⱨǝmminglar üqün Hudayimƣa tǝxǝkkür eytimǝn; qünki silǝrning etiⱪadinglar pütkül alǝmgǝ pur kǝtti.□ 9 Ɵz Oƣli toƣrisidiki hux hǝwǝrdǝ qin roⱨ-ⱪǝlbim bilǝn mǝn hizmitini ⱪiliwatⱪan Huda Ɵzi mening dualirimda silǝrni xunqǝ üzlüksiz ǝslǝp turƣanliⱪimƣa guwaⱨtur. □  ■ 10 Mǝn dualirimda, mumkin ⱪǝdǝr Hudaning iradisi bilǝn silǝrning yeninglarƣa berixⱪa ahir muyǝssǝr boluxⱪa ⱨǝmixǝ ɵtünimǝn. ■ 11 Qünki mǝn silǝrni birǝr roⱨiy iltipatⱪa igǝ ⱪilix arⱪiliⱪ mustǝⱨkǝmlǝx üqün silǝr bilǝn kɵrüxüxkǝ intayin tǝⱪǝzzamǝn; □  ■ 12 yǝni, mǝn aranglarda bolsam, bir-birimizning etiⱪadidin ɵzara tǝsǝlli wǝ ilⱨam alalaymiz demǝkqimǝn.

13 Ⱪerindaxlar, mǝn silǝrning xuni bilixinglarni halaymǝnki, baxⱪa yǝrdiki ǝlliklǝrning arisida hizmitim mewǝ bǝrgǝndǝk, silǝrning aranglardimu hizmitimning mewǝ berixi üqün yeninglarƣa berixni kɵp ⱪetim niyǝt ⱪildim, lekin bügüngiqǝ tosalƣuƣa uqrap keliwatimǝn. □  ■ 14 Mǝn ⱨǝrⱪandaⱪ adǝmlǝrgǝ, mǝyli Yunanliⱪlar wǝ yat taipilǝrgǝ, danixmǝn wǝ nadanlarƣa bolsun, ⱨǝmmisigǝ ⱪǝrzdarmǝn. □  ■ 15 Xuning üqün imkaniyǝt manga yar bǝrsila mǝn Rimdiki silǝrgimu hux hǝrwǝrni yǝtküzüp bayan ⱪilixⱪa ⱪizƣinmǝn.

Hux hǝwǝrning zor ⱪudriti

16 Qünki mǝn Mǝsiⱨ toƣrisidiki bu hux hǝwǝrdin ⱨǝrgiz hijil bolmaymǝn! Qünki u uningƣa ixǝngüqilirining ⱨǝmmisini, aldi bilǝn Yǝⱨudiylarni, andin keyin Greklǝrni nijatⱪa erixtüridiƣan Hudaning küq-ⱪudritidur! □  ■ 17 Qünki hux hǝwǝrdǝ etiⱪadⱪa asaslanƣan, Hudaning birhil ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi etiⱪad ⱪilƣuqilarƣa wǝⱨiy ⱪilinƣandur. Muⱪǝddǝs yazmilarda yezilƣinidǝk: — «Ⱨǝⱪⱪaniy adǝm ixǝnq-etiⱪadi bilǝn ⱨayat bolidu».□  ■

Insaniyǝtning qüxkünlük jǝryani

18 Qünki ⱨǝⱪⱪaniyǝtsizlik bilǝn ⱨǝⱪiⱪǝtni basidiƣan insanlarning barliⱪ iplasliⱪiƣa wǝ ⱨǝⱪⱪaniyǝtsizlikigǝ nisbǝtǝn Hudaning ⱪaratⱪan ƣǝzipi ǝrxtin oquⱪ wǝⱨiy ⱪilinmaⱪta. 19 Qünki insanlar Huda toƣrisida bilǝlǝydiƣan ixlar ularning kɵz aldida turidu; qünki Huda ⱨǝmmini ularƣa oquⱪ kɵrsitip bǝrgǝn ■ 20 (qünki dunya apiridǝ bolƣandin beri Hudaning kɵzgǝ kɵrünmǝs ɵzgiqilikliri, yǝni mǝnggülük ⱪudriti wǝ birdinbir Huda ikǝnliki Ɵzi yaratⱪan mǝwjudatlar arⱪiliⱪ oquⱪ kɵrülmǝktǝ, xundaⱪla buni qüxinip yǝtkili bolidu. Xu sǝwǝbtin insanlar ⱨeq baⱨanǝ kɵrsitǝlmǝydu) ■ 21 — qünki insanlar Hudani bilsimu, uni Huda dǝp uluƣlimidi, Uningƣa tǝxǝkkür eytmidi; ǝksiqǝ, ularning oy-pikirliri bimǝnǝ bolup, nadan ⱪǝlbi ⱪarangƣulixip kǝtti. ■ 22 Ɵzlirini danixmǝn ⱪilip kɵrsǝtsimu, lekin ǝⱪilsiz bolup qiⱪti; 23 qirimas Hudaning uluƣluⱪining orniƣa qirip ɵlidiƣan adǝmzatⱪa, uqar-ⱪanatlarƣa, tɵt ayaƣliⱪ ⱨaywanlarƣa wǝ yǝr beƣirliƣuqilarƣa ohxaydiƣan butlarni almaxturup ⱪoyƣanidi.■

24 Xunga Huda ularni ⱪǝlbidiki xǝⱨwaniy ⱨǝwǝsliri bilǝn iplasliⱪ ⱪilixⱪa, xundaⱪla bir-birining tǝnlirini nomusⱪa ⱪalduruxⱪa ⱪoyup bǝrdi. 25 Ular Huda toƣrisidiki ⱨǝⱪiⱪǝtni yalƣanƣa aylandurdi, Yaratⱪuqining orniƣa yaritilƣan nǝrsilǝrgǝ qoⱪunup, tawap-taǝt ⱪilƣanidi. Ⱨalbuki, Yaratⱪuqiƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ mǝnggügǝ oⱪulmaⱪta! Amin!

26 Mana xuning üqün, Huda ularni pǝskǝx xǝⱨwaniy ⱨǝwǝslǝrgǝ ⱪoyup bǝrdi. Ⱨǝtta ayallarmu tǝbiiy jinsiy munasiwǝtni ƣǝyriy munasiwǝtkǝ aylandurdi; □  ■ 27 xuningdǝk, ǝrlǝrmu ayallar bilǝn bolidiƣan tǝbiiy jinsiy munasiwǝtlǝrni taxlap, baxⱪa ǝrlǝrgǝ xǝⱨwaniy ⱨǝwǝslǝr bilǝn kɵyüp pixidiƣan boldi. Ərlǝr ǝrlǝr bilǝn xǝrmǝndilikkǝ kirixti wǝ nǝtijidǝ ularning muhalip ⱪilmixliri ɵz bexiƣa qiⱪti.

28 Ular Hudani bilixtin waz keqixni layiⱪ kɵrgǝnliki talliƣanliⱪi üqün, Huda ularni buzuⱪ niyǝtlǝrgǝ wǝ nalayiⱪ ixlarni ⱪilixⱪa ⱪoyup bǝrdi. 29 Ular ⱨǝrhil ⱨǝⱪⱪaniyǝtsizlik, rǝzillik, nǝpsaniyǝtqilik, ɵqmǝnlikkǝ qɵmüp, ⱨǝsǝthorluⱪ, ⱪatilliⱪ, jedǝlhorluⱪ, mǝkkarliⱪ wǝ ⱨǝrhil bǝtniyǝtlǝr bilǝn toldi. Ular iƣwagǝr, 30 tɵⱨmǝthor, Hudaƣa nǝprǝtlinidiƣan, kibirlik, mahtanqaⱪ, qongqi, ⱨǝrhil rǝzilliklǝrni oylap qiⱪiridiƣan, ata-anisining sɵzini anglimaydiƣan, 31 yorutulmiƣan, wǝdisidǝ turmaydiƣan, kɵyümsiz wǝ rǝⱨimsiz insanlardur. 32 Ular Hudaning xularƣa bolƣan adil ⱨɵkümini, yǝni xundaⱪ ixlarni ⱪilƣuqilarning ɵlümgǝ layiⱪ ikǝnlikini eniⱪ bilsimu, bu ixlarni ɵzliri ⱪilipla ⱪalmay, bǝlki xundaⱪ ⱪilidiƣan baxⱪilardin sɵyünüp ularni alⱪixlaydu.■

2

Hudaning ⱨɵkümi

1 Əmdi ǝy baxⱪilarning üstidin ⱨɵküm ⱪilidiƣan insan, kim boluxungdin ⱪǝt’iynǝzǝr baⱨanǝ kɵrsitǝlmǝysǝn; qünki baxⱪilar üstidin ⱪaysi ixta ⱨɵküm ⱪilsang, xu ixta ɵz gunaⱨingni bekitisǝn. Qünki ǝy ⱨɵkümqi, sǝn ɵzüngmu ularƣa ohxax ixlarni ⱪiliwatisǝn.■ 2 Bizgǝ mǝlumki, Hudaning undaⱪ ixlarni ⱪilƣanlar üstidin ⱨɵküm qiⱪirixi mutlǝⱪ ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ asaslanƣandur.

3 Xunga, i xundaⱪ ixlarni ⱪilƣanlar üstidin ⱨɵküm qiⱪarƣuqi, xundaⱪla xuningƣa ohxax ixlarni ⱪilƣuqi insan, ɵzüng Hudaning ⱨɵkümidin ⱪaqalaymǝn dǝp hiyal ⱪilamsǝn? 4 Yaki Hudaning meⱨribanliⱪining seni towa ⱪilix yoliƣa baxlaydiƣanliⱪini ⱨeq bilmǝy, uning meⱨribanliⱪi, kǝng ⱪorsaⱪliⱪi wǝ sǝwr-taⱪitining molluⱪiƣa sǝl ⱪarawatamsǝn?■ 5 Əksiqǝ, towa ⱪilmaydiƣan jaⱨilliⱪing wǝ tax yürǝklikingdin, Huda adil ⱨɵkümini ayan ⱪilidiƣan ƣǝzǝplik küni üqün sǝn ɵz bexingƣa qüxidiƣan ƣǝzipini toplawatisǝn.■

6 Huda ⱨǝrkimgǝ ɵz ǝmǝllirigǝ yarixa ix kɵridu.■ 7 Yahxi ixlarni sǝwrqanliⱪ bilǝn ⱪilip, xan-xǝrǝp, ⱨɵrmǝt-eⱨtiram wǝ baⱪiyliⱪni izdigǝnlǝrgǝ U mǝnggülük ⱨayat ata ⱪilidu;□ 8 lekin xǝhsiyǝtqilǝrgǝ, ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ tǝn bǝrmǝy, ǝksiqǝ ⱨǝⱪⱪaniyǝtsizlikkǝ ǝgǝxkǝnlǝrgǝ ƣǝzǝp-ⱪǝⱨr yaƣdurulidu;■ 9 yamanliⱪ ⱪilidiƣan barliⱪ jan igisigǝ, aldi bilǝn Yǝⱨudiylarƣa, andin Greklǝrgǝ külpǝt wǝ dǝrd-ǝlǝm qüxidu; □ 10 biraⱪ, barliⱪ yahxiliⱪ ⱪilƣuqilarƣa, aldi bilǝn Yǝⱨudiylarƣa, andin Greklǝrgǝ xan-xǝrǝp, ⱨɵrmǝt-eⱨtiram wǝ aman-hatirjǝmlik tǝⱪdim ⱪilinidu. 11 Qünki Hudada adǝmning yüz-hatirisini ⱪilix yoⱪtur.■

12 — qünki Tǝwrat ⱪanunini bilmǝy gunaⱨ sadir ⱪilƣanlarning ⱨǝrbiri Tǝwrat ⱪanunining ⱨɵkümigǝ uqrimisimu, ǝyibkǝ uqrap ⱨalak bolidu; Tǝwrat ⱪanunini bilip turup gunaⱨ sadir ⱪilƣanlarning ⱨǝrbiri bu ⱪanun boyiqǝ soraⱪⱪa tartilidu □

13 (qünki Hudaning aldida ⱪanunni angliƣanlar ǝmǝs, bǝlki ⱪanunƣa ǝmǝl ⱪilƣuqilar ⱨǝⱪⱪaniy ⱨesablinidu. ■ 14 Qünki Tǝwrat ⱪanunini bilmǝydiƣan ǝlliklǝr tǝbiiy ⱨalda bu ⱪanunƣa uyƣun ixlarni ⱪilsa, gǝrqǝ bu ⱪanundin hǝwǝrsiz bolsimu, Tǝwrat ⱪanuni ularda kɵrüngǝn bolidu. 15 Ularning bu ⱪilƣanliri ɵz ⱪǝlblirigǝ ⱪanun tǝlǝplirining pütüklük ikǝnlikini kɵrsitidu; xuningdǝk, ularning wijdanlirimu ɵzlirigǝ ⱨǝⱪiⱪǝtning guwaⱨqisi bolup, oy-pikirliri ɵzini ǝyiblǝydu yaki ɵzini aⱪlaydu) 16 —  mǝn yǝtküzüp keliwatⱪan bu hux hǝwǝrgǝ asasǝn Hudaning Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ insanlarning ⱪǝlbidǝ pükkǝn mǝhpiy ixlar üstidin ⱨɵküm qiⱪiridiƣan künidǝ yuⱪirida eytilƣan ixlar qoⱪum yüz beridu.□  ■

Yǝⱨudiylar wǝ Tǝwrat ⱪanuni

17 Sǝnqu, ǝgǝr ɵzüngni Yǝⱨudiy dǝp atap, Tǝwrat ⱪanuniƣa ümid baƣlap, Hudaƣa tǝwǝmǝn dǝp mahtansang, □  ■ 18   ⱪanundin ɵginip uning iradisini bilip, esil bilǝn pǝsni pǝrⱪ ǝtkǝn bolsang, 19-20 Tǝwrat ⱪanunidin bilim wǝ ⱨǝⱪiⱪǝtning jǝwⱨirigǝ igǝ boldum dǝp ⱪarap, ɵzüngni korlarƣa yol baxliƣuqi, ⱪarangƣuda ⱪalƣanlarƣa mayak, nadanlarƣa ɵgǝtküqi, gɵdǝklǝrgǝ ustaz dǝp ixǝngǝn bolsang — 21 ǝmdi sǝn baxⱪilarƣa tǝlim berisǝnu, ɵzünggǝ bǝrmǝmsǝn? Oƣriliⱪ ⱪilmanglar dǝp wǝz eytisǝnu, ɵzüng oƣriliⱪ ⱪilamsǝn? 22 «Zina ⱪilmanglar» — dǝp wǝz eytiysǝnu, ɵzüng zina ⱪilamsǝn? Butlardin nǝprǝtlinisǝnu, ɵzüng buthanilardiki nǝrsilǝrni bulang-talang ⱪilamsǝn? 23 Tǝwrat ⱪanuni bilǝn mahtinisǝnu, ɵzüng xu ⱪanunƣa hilapliⱪ ⱪilip, Hudaƣa daƣ kǝltürǝmsǝn?! 24 Huddi muⱪǝddǝs yazmilarda yezilƣinidǝk: «Silǝrning ⱪilmixinglar tüpǝylidin Hudaning nami taipilǝr arisida kupurluⱪⱪa uqrimaⱪta».□  ■

25 Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilsang, hǝtnǝ ⱪilinƣiningning ǝⱨmiyiti bolidu, lekin uningƣa hilapliⱪ ⱪilsang, hǝtnǝ ⱪilinƣining hǝtnǝ ⱪilinmiƣandǝk ⱨesablinidu. □ 26 Əmdi hǝtnisizlǝr ⱪanunning tǝlǝpligǝ ǝmǝl ⱪilsa, gǝrqǝ hǝtnisiz bolsimu, Huda tǝripidin hǝtnilik ⱨesablanmamdu? 27 Tǝwrat ⱪanun dǝsturidin hǝwǝrdar wǝ hǝtnilik turuⱪluⱪ ⱪanunƣa hilapliⱪ ⱪilƣuqi, i Yǝⱨudiy, ⱪanunƣa ǝmǝl ⱪilidiƣan jismaniy hǝtnisizlǝr tǝripidin sening gunaⱨing üstidin ⱨɵküm qiⱪiriliwatmamdu?

28 Qünki sirtⱪi kɵrünüxi Yǝⱨudiy bolsila uni ⱨǝⱪiⱪiy Yǝⱨudiy degili bolmaydu, sirtⱪi jǝⱨǝttiki jismaniy hǝtninimu ⱨǝⱪiⱪiy hǝtnǝ degili bolmaydu, ■ 29  roⱨida Yǝⱨudiy bolƣini ⱨǝⱪiⱪiy Yǝⱨudiydur; uning hǝtnǝ ⱪilinƣini hǝtnǝ ⱪanun dǝsturi arⱪiliⱪ ǝmǝs, bǝlki ⱪǝlbidǝ, Roⱨtindur. Bundaⱪ kixining tǝriplinixi insanlar tǝripidin ǝmǝs, bǝlki Huda tǝripidin bolidu.□  ■

3

1 Undaⱪta, Yǝⱨudiy bolƣanning Yǝⱨudiy ǝmǝstin nemǝ artuⱪqiliⱪi bar? Hǝtnilik bolƣanning nemǝ paydisi bar? 2 Əmǝliyǝttǝ, ularning ⱨǝr jǝⱨǝttin kɵp artuⱪqiliⱪi bar. Birinqidin, Hudaning bexarǝtlik sɵzliri Yǝⱨudiylarƣa amanǝt ⱪilinƣan.■ 3 Əmdi gǝrqǝ ulardin bǝziliri ixǝnqsiz qiⱪⱪan bolsimu, buningƣa nemǝ bolatti? Ularning ixǝnqsizliki Hudaning ixǝnqliklikini yoⱪⱪa qiⱪiriwetǝrmu?□  ■ 4 Ⱨǝrgiz undaⱪ ⱪilmaydu! Huda rastqil ⱨesablinip, ⱨǝmmǝ adǝm yalƣanqi ⱨesablansun! Huddi muⱪǝddǝs yazmilarda Huda ⱨǝⱪⱪidǝ yezilƣinidǝk: —

«Sɵzliginingdǝ adil dǝp ispatlanƣaysǝn,

Xikayǝtkǝ uqriƣiningda ƣǝlibǝ ⱪilƣaysǝn».□  ■

5 Lekin bizning ⱨǝⱪⱪaniysizliⱪimiz arⱪiliⱪ Hudaning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi tehimu eniⱪ kɵrsitilsǝ, buningƣa nemǝ dǝymiz? Ⱨǝⱪⱪaniysizliⱪ üstigǝ ƣǝzǝp tɵkidiƣan Hudani ⱨǝⱪⱪaniy ǝmǝs dǝymizmu (mǝn insanqǝ sɵzlǝymǝn)?□ 6 Mundaⱪ deyixkǝ ⱨǝrgiz bolmaydu! Əgǝr undaⱪ bolsa, Huda alǝmni ⱪandaⱪ soraⱪⱪa tartidu?

7  Bǝzilǝr yǝnǝ: «Mening yalƣanqilⱪimdin Hudaning ⱨǝⱪiⱪǝtliki tehimu oquⱪ ⱪilinsa, xundaⱪla uluƣluⱪi tehimu yorutulsa, ǝmdi mǝn yǝnǝ nemǝ üqün gunaⱨkar dǝp ⱪarilip soraⱪⱪa tartilimǝn?» deyixi mumkin.□ 8 Undaⱪ bolƣanda nemixⱪa (bǝzilǝr bizgǝ tɵⱨmǝt qaplimaⱪqi bolup, gǝplirimizni buriwǝtkǝndǝk) «Yamanliⱪ ⱪilayli, buningdin yahxiliⱪ qiⱪip ⱪalar» — deyixkǝ bolmaydu? Bundaⱪ degüqilǝrning jazalinixi ⱨǝⱪliⱪtur!

Ⱨǝⱪⱪaniy adǝm yoⱪtur

9 Əmdi nemǝ deyix kerǝk? Biz Yǝⱨudiylar Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrdin üstün turamduⱪ? Yaⱪ, ⱨǝrgiz! Qünki biz yuⱪurida Yǝⱨudiylar bolsun, Greklǝr bolsun ⱨǝmmisining gunaⱨning ilkidǝ ikǝnlikini ispatlap ǝyibliduⱪ.□  ■

10 Dǝrwǝⱪǝ, muⱪǝddǝs yazmilarda yezilƣinidǝk: —

«Ⱨǝⱪⱪaniy adǝm yoⱪ, ⱨǝtta birimu yoⱪtur,■

11 Yorutulƣan kixi yoⱪtur,

Hudani izdiginimu yoⱪtur.

12 Ⱨǝmmǝ adǝm yoldin qǝtnidi,

Ularning barliⱪi ǝrzimǝs bolup qiⱪti.

Meⱨribanliⱪ ⱪilƣuqi yoⱪ, ⱨǝtta birimu yoⱪtur.□  ■

13 Ularning geli eqilƣan ⱪǝbridǝk sesiⱪtur,

Tilliri kazzapliⱪ ⱪilmaⱪta;

Kobra yilanning zǝⱨiri lǝwliri astida turidu; □  ■ 14 Ularning zuwani ⱪarƣax ⱨǝm zǝrdigǝ tolƣan.□  ■

15 «Putliri ⱪan toküxkǝ aldiraydu;■

16 Barƣanla yeridǝ wǝyranqiliⱪ wǝ pajiǝlik ixlar bardur.

17 Tinqliⱪ-aramliⱪ yolini ular ⱨeq tonuƣan ǝmǝs».□  ■

18 «Ularning nǝziridǝ Hudadin ⱪorⱪidiƣan ix yoⱪtur».□  ■

19 Tǝwrattiki barliⱪ sɵzlǝrning Tǝwrat ⱪanuni astida yaxaydiƣanlarƣa ⱪarita eytilƣanliⱪi bizgǝ ayan. Bularning mǝⱪsiti, ⱨǝr insanning aƣzi baⱨanǝ kɵrsitǝlmǝy tuwaⱪlinip, pütkül dunyadikilǝr Hudaning soriⱪida ǝyibkar ikǝn dǝp ayan ⱪilinsun, degǝnliktur. □ 20 Xunga, ⱨeqⱪandaⱪ ǝt igisi Tǝwrat-ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilixⱪa intilixliri bilǝn Hudaning aldida ⱨǝⱪⱪaniy ⱨesablanmaydu; qünki Tǝwrat ⱪanuni arⱪiliⱪ insan ɵz gunaⱨini tonup yetidu.■

Hudaning insanni ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilixi

21 Biraⱪ, ⱨazir ⱪanun yoli bilǝn ǝmǝs, bǝlki Hudaning Ɵzidin kǝlgǝn birhil ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ axkarilandi! Bu hil ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa ⱪanunning ɵzi wǝ pǝyƣǝmbǝrlǝrning yazmilirimu guwaⱨliⱪ bǝrgǝndur; ■ 22 yǝni, Hudaning Əysa Mǝsiⱨning ixǝnq-sadaⱪǝtliki arⱪiliⱪ etiⱪad ⱪilƣuqilarning ⱨǝmmisining iqigǝ ⱨǝm üstigǝ yǝtküzidiƣan ⱨǝⱪⱪaniyliⱪidur! Bu ixta ayrimqiliⱪ yoⱪtur □ 23 (qünki barliⱪ insanlar gunaⱨ sadir ⱪilip, Hudaning xan-xǝripigǝ yetǝlmǝy, uningdin mǝⱨrum boldi) □ 24 Qünki etiⱪadqilarning ⱨǝmmisi Mǝsiⱨ Əysada bolƣan nijat-ⱨɵrlük arⱪiliⱪ, Hudaning meⱨir-xǝpⱪiti bilǝn bǝdǝlsiz ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilinidu.□  ■

25 Huda Uni gunaⱨlarning jazasini kɵtürgüqi kafarǝt ⱪurbanliⱪi süpitidǝ tǝyinlidi; insanlarning Uning ⱪurbanliⱪ ⱪeniƣa ixǝnq baƣlixi bilǝn ⱪurbanliⱪ inawǝtliktur. Huda bu arⱪiliⱪ burunⱪi zamandikilǝrning sadir ⱪilƣan gunaⱨliriƣa sǝwr-taⱪǝtlik bolup, jazalimay ɵtküzüwetixining adilliⱪ ikǝnlikini kɵrsǝtti. □  ■ 26 Buningƣa ohxax bu ⱪurbanliⱪ arⱪiliⱪ U ⱨazirⱪi zamanda bolƣan ⱨǝⱪⱪaniyliⱪinimu kɵrsǝtkǝn. Xundaⱪ ⱪilip U Ɵzining ⱨǝm ⱨǝⱪⱪaniy ikǝnlikini ⱨǝm Əysaning etiⱪadida bolƣuqini ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilƣuqi ikǝnlikinimu namayan ⱪildi.□

27 Undaⱪ bolsa, insanning nemǝ mahtanƣuqiliki bar? Mahtinix yoⱪ ⱪilindi!

— Nemǝ prinsipⱪa asasǝn? Ⱪanunƣa intilix prinsipi bilǝnmu?

— Yaⱪ! «Etiⱪad» prinsipi bilǝn!

28 Qünki «Insan Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilixⱪa intilixliri bilǝn ǝmǝs, bǝlki etiⱪad bilǝn ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilinidu» dǝp ⱨesablaymiz! □  ■ 29 Əjǝba, Huda pǝⱪǝtla Yǝⱨudiylarningla Hudasimu? U ǝllǝrningmu Hudasi ǝmǝsmu? Xundaⱪ, u ǝllǝrningmu Hudasidur. 30 Huda bolsa birdur, U hǝtnǝ ⱪilinƣanlarni etiⱪad bilǝn ⱨǝmdǝ hǝtnǝ ⱪilinmiƣanlarnimu etiⱪad bilǝn ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilidu. □ 31 Əmdi etiⱪad prinsipi bilǝn Tǝwrat ⱪanunini bikar ⱪiliwetimizmu? Yaⱪ, dǝl buning ǝksiqǝ, uni küqkǝ igǝ ⱪilimiz.

4

Ibraⱨimning etiⱪad bilǝn ⱨǝⱪⱪaniy dǝp ⱨesablinixi, bizgǝ bir ülgidur

1 Undaⱪta, biz Yǝⱨudiylarning jismaniy jǝⱨǝttiki atimiz Ibraⱨimning erixkini toƣrisida nemǝ dǝymiz?□  ■ 2 Əgǝr Ibraⱨim ǝmǝlliri bilǝn ⱨǝⱪⱪaniy dǝp jakarlanƣan bolsa, uningda mahtanƣudǝk ix bolatti (bǝribir Hudaning aldida uning mahtinix ⱨǝⱪⱪi yoⱪ idi). 3 Qünki muⱪǝddǝs yazmilarda nemǝ deyilgǝn? —

«Ibraⱨim Hudaƣa etiⱪad ⱪildi;

Bu uning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi ⱨesablandi» deyilidu.□  ■

4 Ixligüqigǝ berilidiƣan ⱨǝⱪ «meⱨir-xǝpⱪǝt» ⱨesablanmaydu, bǝlki birhil «ⱪǝrz ⱪayturux» ⱨesablinidu. 5 Biraⱪ, ⱨeq ix-ǝmǝl ⱪilmay, pǝⱪǝt nomussiz gunaⱨkarlarni ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilƣuqi Hudaƣa etiⱪad ⱪilidiƣan kixining bolsa, uning etiⱪadi ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ dǝp ⱨesablinidu!□ 6 Huda ⱪilƣan ǝmǝllirigǝ ⱪarimay, ⱨǝⱪⱪaniy dǝp ⱨesabliƣan kixining bǝhti toƣruluⱪ Dawut pǝyƣǝmbǝrmu mundaⱪ degǝn: —

7 «Itaǝtsizlikliri kǝqürüm ⱪilinƣan,

Gunaⱨliri yepilƣan kixi nemidegǝn bǝhtliktur!■

8 Pǝrwǝrdigar gunaⱨliri bilǝn ⱨeq ⱨesablaxmaydiƣanlar nemidegǝn bǝhtliktur!».□  ■

9 Əmdi bǝht yalƣuz hǝtnǝ ⱪilinƣanlarƣila mǝnsup bolamdu, yaki hǝtnǝ ⱪilinmiƣanlarƣimu mǝnsup bolamdu? Qünki: «Ibraⱨimning etiⱪadi uning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi dǝp ⱨesablandi» dǝwatimiz.□  ■

10 Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ ⱪandaⱪ ǝⱨwalda uningƣa ⱨesablandi? Hǝtnǝ ⱪilinixtin ilgirimu yaki hǝtnǝ ⱪilinixtin keyinmu? U hǝtnǝ ⱪilinƣan ⱨalda ǝmǝs, bǝlki hǝtnǝ ⱪilinmiƣan ⱨalda ⱨesablandi! 11 Uning hǝtnini ⱪobul ⱪilƣini bolsa, uni hǝtnǝ ⱪilinixtin burunla etiⱪadi arⱪiliⱪ igǝ bolƣan ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa mɵⱨür bǝlgisi süpitidǝ bolƣanidi. Demǝk, u hǝtnisiz turup Hudaƣa etiⱪad ⱪilƣuqilarning ⱨǝmmisining atisi boldi — ularmu etiⱪadi bilǝn ⱨǝⱪⱪaniy ⱨesablinidu!■

12 U yǝnǝ hǝtnǝ ⱪilinƣanlarningmu atisidur; demǝk, hǝtnǝ ⱪilinƣan boluxi bilǝn tǝngla hǝtnǝ ⱪilinmiƣan waⱪtidimu etiⱪadliⱪ yol mangƣan atimiz Ibraⱨimning izlirini besip mangƣanlarningmu atisi bolƣandur.

13 Qünki Hudaning Ibraⱨimƣa wǝ nǝsligǝ dunyaƣa mirashor bolux toƣrisidiki wǝdǝ berixi Ibraⱨimning Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilixⱪa intilginidin ǝmǝs, bǝlki etiⱪadtin bolƣan ⱨǝⱪⱪaniyliⱪtin kǝlgǝn. 14 Qünki ǝgǝr ⱪanunƣa intilidiƣanlar mirashor bolidiƣan bolsa etiⱪad bikar nǝrsǝ bolup ⱪalatti, Hudaning wǝdisimu yoⱪⱪa qiⱪirilƣan bolatti. ■ 15 Qünki Tǝwrat ⱪanuni Hudaning ƣǝzipini elip kelidu; qünki ⱪanun bolmisa, itaǝtsizlik degǝn ixmu bolmaydu.□  ■

16-17 Xuning üqün, Hudaning wǝdisining pǝⱪǝt Ɵz meⱨir-xǝpⱪiti arⱪiliⱪ ǝmǝlgǝ axuruluxi üqün, u etiⱪadⱪila asaslinidu. Buning bilǝn u wǝdǝ Ibraⱨimning barliⱪ ǝwladliriƣa, pǝⱪǝt Tǝwrat ⱪanuni astida turidiƣanlarƣila ǝmǝs, bǝlki Ibraⱨimqǝ etiⱪad ⱪilƣuqilarning ⱨǝmmisigimu kapalǝtlik ⱪilinƣan. Qünki muⱪǝddǝs yazmilarda: «Seni nurƣun ⱪowmning atisi ⱪildim» dǝp yezilƣinidǝk, Ibraⱨim ⱨǝmmimizning atisidur. Dǝrⱨǝⱪiⱪǝt, u ɵlüklǝrni tirildüridiƣan, mǝwjut bolmiƣanni bar dǝp mǝwjut ⱪilidiƣan, ɵzi etiƣad baƣliƣan Huda aldida ⱨǝmmimizning atisi boldi. □  ■ 18 Ⱨeqⱪandaⱪ ümid ⱪalmisimu u yǝnila ümidtǝ etiⱪad ⱪildi wǝ xuning bilǝn uningƣa: «Sening nǝsling san-sanaⱪsiz bolidu» dǝp aldin eytilƣandǝk nurƣun ⱪowmning atisi boldi. □  ■ 19 U yüz yaxⱪa yeⱪinlap, tenini ɵlgǝn ⱨesablisimu, xundaⱪla ayali Saraⱨningmu baliyatⱪusini ɵldi dǝp ⱪarisimu, yǝnila etiⱪadta ajizlaxmidi; □ 20 Hudaning wǝdisigǝ nisbǝtǝn etiⱪadsizliⱪ ⱪilip ⱨeq ikkilǝnmidi, ǝksiqǝ u etiⱪadi arⱪiliⱪ küqǝytildi wǝ Hudani uluƣlidi, ■ 21 «U nemini wǝdǝ ⱪilƣan bolsa xuni ǝmǝlgǝ axurux ⱪudritigǝ Igidur» dǝp toluⱪ ixǝndürüldi. ■ 22 Xuning bilǝn bu «uning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi ⱨesablandi». ■ 23-25 Bu, «Uning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi ⱨesablandi» degǝn sɵz yalƣuz uning üqünla ǝmǝs, bǝlki Rǝbbimiz Əysani ɵlümdin tirildürgǝn Hudaƣa etiⱪad ⱪiliximiz bilǝn ⱨǝⱪⱪaniy ⱨesablinidiƣan bizlǝr üqünmu yezilƣan; Mǝsiⱨ bolsa itaǝtsizliklirimiz üqün pida yoliƣa tapxuruldi wǝ ⱨǝⱪⱪaniy ⱪiliniximiz üqün tirildürüldi.□  ■

5

Huda bilǝn inaⱪ ɵtüx

1 Xunga etiⱪad bilǝn ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilinƣan ikǝnmiz, Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ Huda bilǝn inaⱪ munasiwǝttǝ bolimiz.■ 2 U arⱪiliⱪ etiⱪad yolida bizni qing turƣuzidiƣan bu meⱨir-xǝpⱪitining iqigǝ kirix ⱨoⱪuⱪiƣa muyǝssǝr bolduⱪ, xuningdǝk Hudaning xan-xǝripigǝ baƣliƣan ümidimizdin xad-huram bolimiz. ■ 3-4 Xundaⱪ bolupla ⱪalmay, müxkül ǝⱨwallar iqidǝ xadlinimiz; qünki müxküllük sǝwrqanliⱪni, sǝwrqanliⱪ qidamliⱪni, qidamliⱪ ümidni elip kelidu, dǝp bilimiz.□  ■ 5 Wǝ bu ümid bizni yǝrgǝ ⱪaritip ⱪoymaydu, qünki bizgǝ ata ⱪilinƣan Muⱪǝddǝs Roⱨ arⱪiliⱪ Hudaning meⱨir-muⱨǝbbiti alliburun ⱪǝlbimizgǝ ⱪuyulup exip taxti.□

6 Qünki biz pǝⱪǝt amalsiz ⱪalƣinimizda, Mǝsiⱨ biz ihlassizlar üqün Huda bekitkǝn waⱪitta ɵzini pida ⱪildi.□  ■ 7 Birsining ⱨǝⱪⱪaniy adǝm üqün jenini pida ⱪilixi naⱨayiti az uqraydiƣan ix; bǝzidǝ yahxi adǝm üqün birsi pida boluxⱪa jür’ǝt ⱪiliximu mumkin; 8 lekin Huda Ɵz meⱨri-muⱨǝbbitini bizgǝ xuningda kɵrsitiduki, biz tehi gunaⱨkar waⱪtimizda, Mǝsiⱨ biz üqün jenini pida ⱪildi.■ 9 Ⱨazir biz Uning ⱪeni bilǝn ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilinƣan ikǝnmiz, ǝmdi U arⱪiliⱪ kelidiƣan ƣǝzǝptin ⱪutuluximiz tehimu jǝzmǝndur. □ 10 Qünki burun Hudaƣa düxmǝn bolƣan bolsaⱪmu, Oƣlining ɵlümi arⱪiliⱪ bizni Uning bilǝn inaⱪlaxturƣan yǝrdǝ, Uning bilǝn inaⱪlaxturulƣandin keyin, ǝmdi Oƣlining ⱨayati arⱪiliⱪ biz tehimu ⱪutuldurulmamduⱪ?! □ 11 Buning bilǝnla ⱪalmay, ⱨazir biz Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ Huda bilǝn inaⱪlaxturulduⱪ, U arⱪiliⱪmu Hudaning Ɵzidin xadlinimiz.□

Adǝm’atidin ɵlüm, Mǝsiⱨtin ⱨayatliⱪ — gunaⱨning yiltizi

12 Xuningdǝk, gunaⱨning dunyaƣa kirixi birla adǝm arⱪiliⱪ boldi, ɵlümning dunyaƣa kirixi gunaⱨ arⱪiliⱪ boldi; xuning bilǝn gunaⱨ arⱪiliⱪ ɵlüm ⱨǝmmǝ adǝmgǝ tarⱪaldi; qünki ⱨǝmmǝ adǝm gunaⱨ sadir ⱪildi □  ■ 13 (qünki Tǝwrat ⱪanunidin ilgirimu gunaⱨ dunyada bar idi, ǝlwǝttǝ; ⱨalbuki, ⱪanun bolmisa gunaⱨning ⱨesabi elinmaydu. 14 Xundaⱪtimu, ɵlüm Adǝm’ata waⱪtidin Musa pǝyƣǝmbǝr waⱪtiƣiqǝ insanlarƣimu ⱨɵküm sürdi; ular gǝrqǝ Adǝm’atining sadir ⱪilƣan itaǝtsizlikidǝk gunaⱨ sadir ⱪilmiƣan bolsimu, bu insanlarmu ɵlüm ⱨɵkümidin haliy bolmidi).

Adǝm’atining ɵzi — keyin kelidiƣan Mǝsiⱨning bir bexarǝtlik ülgsidur; □ 15 ⱨalbuki, Hudaning xapaǝtlik sowƣiti Adǝm’atining itaǝtsizlikining pütünlǝy ǝksidur. Qünki birla adǝmning itaǝtsizliki bilǝn nurƣun adǝm ɵlgǝn bolsa, ǝmdi Hudaning meⱨir-xǝpⱪiti wǝ xuningdǝk birla adǝm, yǝni Əysa Mǝsiⱨning meⱨir-xǝpⱪiti arⱪiliⱪ kǝlgǝn sowƣat exip-texip turƣaqⱪa, nurƣun adǝmgǝ yǝtküzülüp tehimu zor nǝtijǝ ⱨasil ⱪildi!

16 Xu xapaǝtlik sowƣatning nǝtijisi bolsa, xu bir adǝmning gunaⱨining aⱪiwitigǝ pütünlǝy ohximaydu. Qünki bir adǝmning bir ⱪetim ɵtküzgǝn itaǝtsizlikidin qiⱪarƣan ⱨɵküm insanlarni gunaⱨkar dǝp bekitkǝn bolsimu, ǝmma xu xapaǝtlik sowƣat bolsa kɵpligǝn kixilǝrning nurƣun itaǝtsizlikliridin «ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilinix»ⱪa elip baridu. 17 Əmdi bir adǝmning itaǝtsizliki tüpǝylidin, ǝnǝ xu bir adǝm arⱪiliⱪ ɵlüm ⱨɵkümran bolƣan yǝrdǝ, Hudaning mol meⱨir-xǝpⱪitini, xundaⱪla ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bolƣan xapaǝtlik sowƣitini ⱪobul ⱪilƣanlar bir adǝm, yǝni xu Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ ⱨayatta xunqǝ ƣalibanǝ ⱨɵkümranliⱪ ⱪilƣuqilar bolmamdu!□

18 Xunga, bir ⱪetimliⱪ itaǝtsizlik tüpǝylidin barliⱪ insanlar gunaⱨning jazasiƣa mǝⱨkum ⱪilinƣan bolsa, ohxaxla bir ⱪetimliⱪ ⱨǝⱪⱪaniy ǝmǝl bilǝn ⱨayatliⱪ elip kelidiƣan ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ pütkül insanlarƣa yǝtküzülgǝn. 19 Bir adǝmning bir ⱪetimliⱪ itaǝtsizliki arⱪiliⱪ nurƣun kixilǝr dǝrwǝⱪǝ gunaⱨkar ⱪilinip bekitilgǝndǝk, bir adǝmning bir ⱪetimliⱪ itaǝtmǝnliki bilǝnmu nurƣun kixilǝr ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilinip bekitilidu. □ 20 Əmdi Tǝwrat ⱪanuni insanning itaǝtsizlikliri kɵprǝk axkarlinip bilinsun dǝp kirgüzülgǝnidi. Lekin gunaⱨ ⱪǝyǝrdǝ kɵpǝygǝn bolsa, Hudaning meⱨir-xǝpⱪitimu xu yǝrdǝ tehimu exip taxti. ■ 21 Xuningdǝk, gunaⱨ insaniyǝtning üstidin ⱨɵkümranliⱪ ⱪilip ularni ɵlümgǝ elip barƣinidǝk, Hudaning meⱨir-xǝpⱪiti ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa asaslinip ⱨɵkümranliⱪ ⱪilip, insanni Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ mǝnggülük ⱨayatliⱪⱪa erixtüridu.

6

Gunaⱨtin ⱪutulup Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ ⱨayatliⱪⱪa erixix

1 Undaⱪta, nemǝ degülük? Hudaning meⱨir-xǝpⱪiti tehimu axsun dǝp gunaⱨ iqidǝ yaxawerǝmduⱪ? 2 Yaⱪ, ⱨǝrgiz! Gunaⱨⱪa nisbǝtǝn ɵlgǝn bizlǝr ⱪandaⱪmu uning iqidǝ yaxawerimiz? 3 Yaki silǝr bilmǝmsilǝr? Ⱨǝrⱪaysimiz Mǝsiⱨ Əysaƣa kirixkǝ qɵmüldürülgǝn bolsaⱪ, Uning ɵlümi iqigǝ qɵmüldürülduⱪ?□  ■ 4 Biz qɵmüldürüx arⱪiliⱪ Uning ɵlümi iqigǝ kirip, Uning bilǝn billǝ kɵmülduⱪ; buning mǝⱪsiti, Mǝsiⱨ Atining xan-xǝripi arⱪiliⱪ ɵlümdin tirilginidǝk, bizningmu yengi ⱨayatta mengiximiz üqündur.□  ■

5 Qünki Mǝsiⱨning ɵlümigǝ ohxax bir ɵlümdǝ Uning bilǝn birgǝ baƣlanƣanikǝnmiz, ǝmdi biz qoⱪum Uning tirilixigǝ ohxax bir tirilixtimu Uning bilǝn birgǝ bolimiz.□  ■ 6 Xuni bilimizki, gunaⱨning makani bolƣan tenimiz kardin qiⱪirilip, gunaⱨning ⱪulluⱪida yǝnǝ bolmasliⱪimiz üqün, «kona adǝm»imiz Mǝsiⱨ bilǝn billǝ krestlinip ɵlgǝn■ 7 (qünki ɵlgǝn kixi gunaⱨtin halas bolƣan bolidu).■ 8 Mǝsiⱨ bilǝn billǝ ɵlgǝn bolsaⱪ, uning bilǝn tǝng yaxaydiƣanliⱪimizƣimu ixinimiz.■ 9 Qünki Mǝsiⱨning ɵlümdin tirilgǝndin keyin ⱪayta ɵlmǝydiƣanliⱪi, ɵlümning ǝmdi Uning üstidin yǝnǝ ⱨɵkümranliⱪ ⱪilalmaydiƣanliⱪi bizgǝ mǝlum. ■ 10 Qünki Uning ɵlümi, U gunaⱨni bir tǝrǝp ⱪilix üqün pǝⱪǝt bir ⱪetimliⱪ ɵldi; Uning ⱨazir yaxawatⱪan ⱨayati bolsa, U Hudaƣa yüzlinip yaxawatⱪan ⱨayattur. □  ■ 11 Xuningƣa ohxax, silǝrmu ɵzünglarni gunaⱨⱪa nisbǝtǝn ɵlgǝn, ǝmma Mǝsiⱨ Əysada bolup Hudaƣa yüzlinip tirik dǝp ⱨesablanglar.

12 Xunga gunaⱨning ɵlidiƣan teninglarda ⱨɵkümranliⱪ ⱪilixiƣa yol ⱪoymanglar, uning rǝzil arzu-ⱨǝwǝslirigǝ boysunmanglar, 13 xuningdǝk teninglarning ⱨeq ǝzasini ⱨǝⱪⱪaniyǝtsizliⱪⱪa ⱪoral ⱪilip gunaⱨⱪa tutup bǝrmǝnglar. Əksiqǝ, ɵlümdin tirildürülgǝnlǝrdǝk, ɵzünglarni Hudaƣa atanglar ⱨǝmdǝ teninglardiki ǝzalarni ⱨǝⱪⱪaniyǝtning ⱪorali ⱪilip Hudaƣa atanglar.■

14 Gunaⱨ silǝrning üstünglarƣa ⱨeq ⱨɵkümranliⱪ ⱪilmaydu; qünki silǝr Tǝwrat ⱪanunining astida ǝmǝs, bǝlki Hudaning meⱨir-xǝpⱪiti astida yaxawatisilǝr.

Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪning ⱪuli bolux ⱨayatliⱪ yolidur

15 Undaⱪta, ⱪandaⱪ ⱪilix kerǝk? Ⱪanunning astida ǝmǝs, meⱨir-xǝpⱪǝt astida bolƣanliⱪimiz üqün gunaⱨ sadir ⱪiliwǝrsǝk bolamdu? Yaⱪ, ⱨǝrgiz! 16 Ɵzliringlarni itaǝtmǝn ⱪullardǝk birigǝ tutup bǝrsǝnglar, xu kixining ⱪuli bolƣanliⱪinglarni bilmǝmsilǝr — yaki ɵlümgǝ elip baridiƣan gunaⱨning ⱪulliri, yaki Huda aldida ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa elip baridiƣan itaǝtmǝnlikning ⱪulliri boluxunglar muⱪǝrrǝr? ■ 17 Hudaƣa tǝxǝkkür! Burun gunaⱨning ⱪuli bolƣansilǝr, biraⱪ Mǝsiⱨning tǝlimigǝ baxlinip, bu tǝlim kɵrsǝtkǝn nǝmunigǝ qin dilinglardin itaǝt ⱪildinglar. 18 Silǝr gunaⱨning küqidin ⱪutuldurulup, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪning ⱪulliri boldunglar.■

19 Ətliringlar ajiz bolƣaqⱪa, silǝrgǝ insanqǝ sɵzlǝwatimǝn: — ilgiri silǝr tǝn ǝzayinglarni napak ixlarƣa wǝ ǝhlaⱪsizliⱪⱪa ⱪullardǝk tutup berixinglar bilǝn tehimu ǝhlaⱪsizliⱪlarni ⱪilƣandǝk, ǝmdi ⱨazir tǝn-ǝzaliringlarni pak-muⱪǝddǝslikkǝ baxlaydiƣan ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa ⱪullardǝk tutup beringlar. □ 20 Silǝr gunaⱨning ⱪulliri bolƣan waⱪtinglarda, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪning ilkidǝ ǝmǝs idinglar. ■ 21 Ⱨazir nomus dǝp ⱪariƣan burunⱪi ixlardin xu qaƣda silǝr zadi ⱪandaⱪ mewǝ kɵrdünglar? U ixlarning aⱪiweti ɵlümdür. 22 Biraⱪ, ⱨazir silǝr gunaⱨtin ǝrkin ⱪilinip, Hudaning ⱪulliri bolƣan ikǝnsilǝr, silǝrdǝ ɵzünglarni pak-muⱪǝddǝslikkǝ elip baridiƣan mewǝ bar, uning nǝtijisi mǝnggülük ⱨayattur.

23 Qünki gunaⱨning ix ⱨǝⱪⱪi yǝnila ɵlümdur, biraⱪ Hudaning Rǝbbimiz Mǝsiⱨ Əysada bolƣan sowƣiti bolsa mǝnggülük ⱨayattur.■

7

Nikaⱨ munasiwitidin misal

1 I ⱪerindaxlar, mǝn ⱨazir Tǝwrat ⱪanunini bilgǝnlǝrgǝ sɵzlǝwatimǝn; silǝr ⱪanunning pǝⱪǝt ⱨayat waⱪtidila insan üstigǝ ⱨɵkümran bolidiƣanliⱪini bilmǝmsilǝr?

2 Mǝsilǝn, eri bar ayal, eri ⱨayatla bolidikǝn, ⱪanun boyiqǝ erigǝ baƣlanƣan; lekin eri ɵlüp kǝtsǝ, ɵzini erigǝ baƣliƣan nikaⱨ ⱪanunidin azad ⱪilinidu.■ 3 Xuning üqün, bu ayal eri ⱨayat waⱪtida baxⱪa bir ǝrgǝ baƣlansa, zinahor ayal dǝp atilidu. Lekin eri ɵlüp kǝtsǝ, u nikaⱨ ⱪanunidin ǝrkin bolidu; xu qaƣda baxⱪa bir ǝrgǝ tǝgsǝ, zina ⱪilƣan bolmaydu.■ 4 Huddi xuningdǝk, ⱪerindaxlar, silǝr Əysa Mǝsiⱨning ⱪurbanliⱪ teni arⱪiliⱪ Tǝwrat ⱪanuniƣa nisbǝtǝn ɵldünglar. Buning mǝⱪsiti silǝrning baxⱪa birsigǝ, yǝni ɵlümdin Tirilgüqigǝ baƣlinixinglar wǝ xuning bilǝn Hudaƣa mewǝ berixinglardin ibarǝttur.□  ■

5 Qünki biz «ǝt»ning ilkidǝ waⱪtimizda, Tǝwrat ⱪanuni gunaⱨning arzu-ⱨǝwǝslirini tehimu ⱪozƣap, tenimizdiki ǝzalarda ɵlümgǝ elip baridiƣan mewini qiⱪarƣanidi;□ 6 lekin, ⱨazir biz Tǝwrat ⱪanunining ilkidin ǝrkin bolduⱪ. Qünki ɵzimizni boƣup turidiƣan bu ⱪanunƣa nisbǝtǝn ɵlgǝn bolup, ⱪanunning dǝsturining kona yolida ǝmǝs, bǝlki Roⱨning yengi yolida Hudaning ⱪulluⱪida bolimiz.□
  ■

Muⱪǝddǝs ⱪanun wǝ gunaⱨ

7 Undaⱪta nemǝ degülük? Tǝwrat ⱪanunining ɵzi gunaⱨmu? Ⱨǝrgiz undaⱪ ǝmǝs! Dǝrwǝⱪǝ, ⱪanunning kɵrsǝtmiliri bolmisa, gunaⱨning nemǝ ikǝnlikini bilmǝyttim. Ⱪanun «nǝpsaniyǝtqilik ⱪilma» demigǝn bolsa, nǝpsaniyǝtqilikning nemǝ ikǝnlikini bilmigǝn bolattim.■ 8 Lekin gunaⱨ ⱪanunning ǝmri arⱪiliⱪ pursǝt tepip, iqimdǝ ⱨǝrhil nǝpsaniyǝtqiliklǝrni ⱪozƣidi. Tǝwrat ⱪanuni bolmisa, gunaⱨmu ɵlüktǝk jansiz bolatti.■ 9 Bir qaƣlarda ⱪanunning sirtida yaxiƣinimda ⱨayat idim, lekin ⱪanun ǝmrini bilixim bilǝnla, gunaⱨmu janlinip, meni ɵlümgǝ elip bardi. □ 10 Əslidǝ kixigǝ ⱨayatliⱪ elip kǝlsun dǝp buyrulƣan ⱪanunning ǝmri ǝksiqǝ manga ɵlüm elip kǝldi. □ 11 Qünki gunaⱨ ⱪanunning ǝmri bilǝn ⱨujum pursitini tepip, meni azdurdi wǝ ǝmr arⱪiliⱪ meni ɵltürdi.

12 Buningdin ⱪariƣanda ⱪanun ⱨǝⱪiⱪǝtǝn pak-muⱪǝddǝstur, uning ǝmrimu muⱪǝddǝs, toƣra-adalǝtlik wǝ yahxidur. ■ 13 Undaⱪta, yahxi bolƣini manga ɵlüm boldimu? Ⱨǝrgiz undaⱪ ǝmǝs! Bǝlki, gunaⱨning ⱪǝwǝtla ⱪǝbiⱨ ikǝnliki ǝmr arⱪiliⱪ oquⱪ axkarilinixi üqün, bu yahxi ǝmrning wasitisi bilǝn gunaⱨ mǝndǝ ɵlüm pǝyda ⱪildi.

Gunaⱨning dǝⱨxǝtlik küqi

14 Tǝwrat ⱪanunining «roⱨⱪa tǝwǝ» ikǝnlikini bilimiz. Biraⱪ mǝn bolsam «ǝtkǝ tǝwǝ»durmǝn, demǝk gunaⱨⱪa ⱪuldǝk setilƣanmǝn. □  ■ 15 Qünki nemǝ ⱪiliwatⱪinimni ɵzümmu bilmǝymǝn. Qünki ɵzüm niyǝt ⱪilƣan ixlarni ⱪilmaymǝn; ǝksiqǝ, nǝprǝtlinidiƣinimni ⱪilimǝn. ■ 16 Lekin ǝgǝr ɵzüm halimiƣan ixlarni ⱪilsam, ɵzüm ⱪanunning yahxi ikǝnlikini etirap ⱪilƣan bolimǝn. 17 Xundaⱪ ikǝn, bu ixlarni mǝn ǝmǝs, bǝlki iqimdǝ mǝwjut bolƣan gunaⱨ ⱪilduridu. 18 Iqimdǝ, yǝni mening ǝtlirimdǝ ⱨeq yahxiliⱪning mǝwjut ǝmǝslikini bilimǝn; qünki yahxiliⱪ ⱪilix niyitim bar bolsimu, uni ⱪilalmaymǝn. ■ 19 Xuning üqün ɵzüm haliƣan yahxiliⱪni ⱪilmay, ǝksiqǝ halimiƣan yamanliⱪni ⱪilimǝn. 20 Ɵzüm niyǝt ⱪilmiƣan ixni ⱪilsam, buni ⱪilidiƣan mǝn ǝmǝs, bǝlki iqimdǝ makan ⱪilƣan gunaⱨtur.

21 Buningdin ɵzümdiki xundaⱪ bir ⱪanuniyǝtni bayⱪaymǝnki, yahxiliⱪni ⱪilmaⱪqi bolƣinimda, yamanliⱪ ⱨaman iqimdǝ manga ⱨǝmraⱨ bolidu. □ 22 Ⱪǝlbimdǝ Hudaning ⱪanunidin sɵyünimǝn; ■ 23 biraⱪ tenimdiki ǝzalirimda baxⱪa bir ⱪanuniyǝtni sezimǝn. Bu ⱪanuniyǝt ⱪǝlbimdiki ⱪanun bilǝn jǝng ⱪilip, meni tenimdiki ǝzalirimdiki gunaⱨ sadir ⱪildurƣuqi ⱪanuniyǝtkǝ ǝsir ⱪilidu. ■ 24 Nemidegǝn dǝrdmǝn adǝmmǝn-ⱨǝ! Ɵlümgǝ elip baridiƣan bu tenimdin kimmu meni ⱪutⱪuzar? 25 Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ Hudaƣa tǝxǝkkür bolsun! Xundaⱪ ⱪilip, ⱪǝlbim bilǝn Hudaning ⱪanuniƣa itaǝt ⱪilimǝn, lekin ǝtlirimdǝ gunaⱨ sadir ⱪildurƣuqi ⱪanuniyǝtkǝ itaǝt ⱪilimǝn.□

8

Muⱪǝddǝs roⱨtiki ⱨayatliⱪ ⱪanuniyiti

1 Hulasilisaⱪ, Mǝsiⱨ Əysada bolƣanlar gunaⱨning jazasiƣa mǝⱨkum bolmaydu. 2 Qünki Mǝsiⱨ Əysada bolƣan ⱨayatliⱪni bǝhx etidiƣan Roⱨning ⱪanuniyiti adǝmni gunaⱨⱪa wǝ ɵlümgǝ elip baridiƣan ⱪanuniyǝttin silǝrni halas ⱪildi.□  ■ 3 Qünki gunaⱨliⱪ ǝt elip kelidiƣan ajizliⱪ tüpǝylidin Tǝwrat ⱪanuni ⱪilalmiƣanni Hudaning Ɵzi ⱪildi; U Ɵz Oƣlini gunaⱨkar ǝtlik ⱪiyapǝttǝ gunaⱨni bir tǝrǝp ⱪilixⱪa ǝwǝtip, ǝttiki mǝwjut gunaⱨni ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪiliwǝtti;□  ■ 4 buning bilǝn muⱪǝddǝs ⱪanunning ⱨǝⱪⱪaniy tǝlipi ǝtkǝ ǝgǝxmǝydiƣan, bǝlki Roⱨⱪa ǝgixip mangidiƣan bizlǝrdǝ ǝmǝlgǝ axurulidu.□

5 Qünki ǝtkǝ boysunidiƣanlar ǝtkǝ has ixlarning oyida yüridu; Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa boysunidiƣanlar bolsa, xu Roⱨⱪa ait ixlarning oyida yüridu.□  ■ 6 Əttiki oy-niyǝtlǝr adǝmni ɵlümgǝ elip baridu; Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa ait oy-niyǝtlǝr ⱨayatliⱪ wǝ hatirjǝm-amanliⱪtur; 7 qünki ǝttiki oy-niyǝtlǝr Hudaƣa düxmǝnliktur; qünki ǝt Hudaning ⱪanuniƣa boysunmaydu ⱨǝm ⱨǝtta uningƣa boysunuxi mumkin ǝmǝs; 8 ǝttǝ bolƣanlar Hudani hursǝn ⱪilalmaydu.

9 Əmma silǝrgǝ kǝlsǝk, pǝⱪǝt Hudaning Roⱨi dǝrwǝⱪǝ iqinglarda yaxawatⱪan bolsa, silǝr ǝttǝ ǝmǝs, bǝlki Roⱨta yaxaysilǝr. Əmma Mǝsiⱨning Roⱨiƣa igǝ bolmiƣan adǝm bolsa, u Mǝsiⱨkǝ mǝnsuplardin ǝmǝs. ■ 10 Lekin Mǝsiⱨ ⱪǝlbinglarda bolsa, teninglar gunaⱨ tüpǝylidin ɵlümning ilkidǝ bolsimu, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ tüpǝylidin roⱨinglar ⱨayattur. □ 11 Ⱨalbuki, ɵlgǝn Əysani ɵlümdin Tirildürgüqining Ɵzidiki Roⱨ silǝrdǝ yaxisa, Mǝsiⱨni ɵlümdin tirildürgüqi ⱪǝlbinglarda yaxawatⱪan Roⱨi arⱪiliⱪ ɵlidiƣan teninglarnimu ⱨayati küqkǝ igǝ ⱪilidu.□  ■

12 Xuning üqün, ⱪerindaxlar, biz ǝtkǝ ⱪǝrzdar ǝmǝs, yǝni uningƣa ǝgixip yaxaxⱪa ⱪǝrzdar ǝmǝsmiz. 13 Qünki ǝtkǝ ǝgixip yaxisanglar, ⱨalak bolisilǝr; lekin Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa tayinip ǝttiki ⱪilmixlarni ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilsanglar, yaxaysilǝr. □ 14 Qünki kimlǝrki Hudaning Roⱨining yetǝkqilikidǝ yaxisa, xularning ⱨǝmmisi Hudaning pǝrzǝntliridur. ■ 15 Qünki silǝr ⱪobul ⱪilƣan roⱨ ⱪulluⱪⱪa ait ǝmǝs, xundaⱪla silǝrni ⱪayta ⱪorⱪunqⱪa salƣuqi birhil roⱨ ǝmǝs, bǝlki silǝr oƣulluⱪⱪa elip baridiƣan Roⱨni ⱪobul ⱪilƣansilǝr; U arⱪiliⱪ «Abba, ata!» dǝp nida ⱪilimiz. □  ■ 16 Roⱨ bizning ɵz roⱨimiz bilǝn billǝ bizning Hudaning baliliri ikǝnlikimizgǝ guwaⱨliⱪ beridu. ■ 17 Hudaning baliliri ikǝnmiz, ǝmdi mirashorlarmu bolimiz — Hudaning mirashorliri ⱨǝmdǝ Mǝsiⱨ bilǝn tǝng mirashor bolimiz — pǝⱪǝtla uning bilǝn tǝng azab-oⱪubǝt tartsaⱪla, uning bilǝn xan-xǝrǝptin tǝng bǝⱨrimǝn bolimiz.■

Kǝlgüsidiki xan-xǝrǝp

18 Qünki mǝn ⱨazirⱪi azab-oⱪubǝtlǝrning kǝlgüsidǝ bizdǝ axkarilinidiƣan xan-xǝrǝplǝrgǝ ⱨeq selixturƣuqiliⱪi yoⱪ dǝp ⱨesablaymǝn. □  ■ 19 Qünki pütkül kainat Hudaning oƣullirining ayan ⱪilinixini intizarliⱪ bilǝn kütmǝktǝ. 20-21 Qünki yaritilƣan kainat Hudaning lǝniti astida ⱪelip, bimǝnilikkǝ qɵktürüldi. Bu, kainatning ɵz ihtiyari bilǝn ǝmǝs, bǝlki uni qɵktürgüqining iradisi bilǝn boldi wǝ xundaⱪ ümidi bilǝn boldiki, kainat ɵzimu qirixtin bolƣan ⱪulluⱪtin ⱪutⱪuzulup, Hudaning pǝrzǝntlirigǝ beƣixlinidiƣan xan-xǝrǝpkǝ tǝwǝ bolƣan ⱨɵrlükkǝ erixtürülüxtin ibarǝt idi.

22 Qünki pütkül kainatning ⱨazirƣiqǝ nalǝ-pǝryad kɵtürüp, tuƣut tolƣiⱪining azabini birliktǝ tartiwatⱪanliⱪini bilimiz. ■ 23 Yalƣuz kainat ǝmǝs, ⱨǝtta bizmu, yǝni muⱪǝddǝs Roⱨning tunji qiⱪarƣan mewisidin bǝⱨrimǝn bolƣan bizlǝrmu dilimizda nalǝ-pǝryad kɵtürmǝktimiz ⱨǝmdǝ Hudaning oƣulliri süpitidǝ ⱪobul ⱪiliniximizni, yǝni tenimizning nijatning ⱨɵrlükigǝ qiⱪirilixini intizarliⱪ bilǝn kütmǝktimiz.□  ■

24 Biz ümidkǝ baƣlanƣaqⱪa tⱪuzulƣanikǝnmiz. Lekin ümid ⱪilinƣan nǝrsǝ kɵrülgǝn bolsa, u yǝnǝ ümid bolamdu? Kimmu kɵz aldidiki nǝrsini ümid ⱪilsun? 25 Biraⱪ, tehi kɵrmiginimizgǝ ümid baƣliƣanikǝnmiz, uni sǝwrqanliⱪ bilǝn kütüximiz kerǝktur.

26 Xuningdǝk, insaniy ajizliⱪimizda Muⱪǝddǝs Roⱨ kelip bizgǝ yardǝm ⱪilidu; qünki ⱪandaⱪ dua ⱪiliximiz kerǝklikini bilmǝymiz. Lekin Roⱨning Ɵzi ipadiligüsiz nalǝ-pǝryad bilǝn biz üqün Hudaning aldida turup dua-tilawǝt ⱪilmaⱪta. □  ■ 27 Insanlarning ⱪǝlbini inqikilǝp kɵzitip Ⱪariƣuqi bolsa, Muⱪǝddǝs Roⱨning oy-niyǝtlirining nemǝ ikǝnlikini bilidu; qünki U Hudaning iradisi boyiqǝ muⱪǝddǝs bǝndiliri üqün Hudaning aldida dua ⱪilip ɵtünmǝktǝ. 28 Xundaⱪla xuni bilimizki, pütkül ixlar Hudani sɵyidiƣanlarning, yǝni uning mǝⱪsǝt-muddiasi boyiqǝ qaⱪirilƣanlarning bǝht-bǝrikitigǝ birliktǝ hizmǝt ⱪilmaⱪta. 29 Qünki Huda aldin kɵngligǝ pükkǝnkixilǝrni, ularning kǝlgüsidǝ Ɵz Oƣlining obraziƣa ohxax bolidiƣinini, Oƣlining nurƣun ⱪerindaxliri arisidiki tunji oƣli bolidiƣinini aldin bǝlgiligǝn. □  ■ 30 Aldin bekitkǝn kixilǝrni U qaⱪirdi, qaⱪirƣan kixilǝrni U ⱨǝⱪⱪaniy ⱪildi; ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilƣanlarƣa U xan-xǝrǝp ata ⱪildi.

Hudaning meⱨir-muⱨǝbbitining küqlükliki

31 Undaⱪta, bu ixlarƣa yǝnǝ nemǝ dǝyli? Huda biz tǝrǝptǝ turƣanikǝn, kimmu bizgǝ ⱪarxi qiⱪalisun?! ■ 32 Ɵz Oƣlinimu ayimay, Uni ⱨǝmmimiz üqün pida yoliƣa tapxurƣan Huda, Uningƣa ⱪoxup ⱨǝmmini bizgǝ xǝrtsiz ata ⱪilmay ⱪalarmu? ■ 33 Kimmu Hudaning talliƣanliri üstidin xikayǝt ⱪilalisun?! Huda ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilƣan yǝrdǝ, ■ 34 kimmu gunaⱨⱪa mǝⱨkum ⱪilalisun? Ɵlgǝn, xundaⱪla tirilgǝn wǝ Hudaning ong yenida turuwatⱪan, ⱨǝmdǝ biz üqün Hudaning aldida turup dua-tilawǝt ⱪiliwatⱪan Mǝsiⱨ xundaⱪ ⱪilarmu?! □  ■ 35 Kim bizni Mǝsiⱨning meⱨir-muⱨǝbbitidin ayriwetǝlisun? Japa-muxǝⱪⱪǝtmu, dǝrd-ǝlǝmmu, ziyankǝxlikmu, aqarqiliⱪmu, yalingaqliⱪmu, heyim-hǝtǝrmu yaki ⱪiliqmu? 36  Muⱪǝddǝs yazmilarda eytilƣinidǝk: —

«Seni dǝp kün boyi ⱪirilmaⱪtimiz,

Boƣuzlinixni kütüp turƣan ⱪoylardǝk ⱨesablanmaⱪtimiz».□  ■

37 Biraⱪ bizni Sɵygüqigǝ tayinip bularning ⱨǝmmisidǝ ƣaliplarning ƣalipi bolmaⱪtimiz; 38 Xuningƣa ⱪǝt’iy ⱪayil ⱪilindimki, mǝyli ɵlüm bolsun ⱨayatliⱪ bolsun, pǝrixtilǝr bolsun jin-xǝytan ⱨɵkümranlar bolsun, ⱨazirⱪi ixlar yaki kǝlgüsidiki ixlar bolsun, ⱨǝrⱪandaⱪ roⱨiy küqlǝr bolsun, □ 39 pǝlǝk bolsun ⱨang bolsun, xundaⱪla pütkül kainatta yaritilƣan ⱨǝrⱪandaⱪ baxⱪa bir xǝy’i bolsun, bizni Rǝbbimiz Mǝsiⱨ Əysada bolƣan Hudaning meⱨir-muⱨǝbbitidin ⱨeqⱪaqan ayriwǝtküqi bolalmaydu.

9

Huda wǝ Uning talliƣini Israil

1 Mǝn Mǝsiⱨtǝ ⱨǝⱪiⱪǝtni sɵzlǝymǝn, yalƣan gǝp eytmaymǝn, wijdanim Muⱪǝddǝs Roⱨning ilkidǝ bolup ɵzǝmgǝ guwaⱨliⱪ ⱪilmaⱪta —□  ■ 2 Ⱪǝlbimdǝ zor dǝrd-ǝlǝm wǝ tügimǝs azab bar. 3-4 Qünki mening buradǝrlirim, yǝni jismaniy jǝⱨǝttiki ⱪerindaxlirim bolƣan Israillarni nijat tapⱪuzalisam Hudaning lǝnitigǝ ⱪelip Mǝsiⱨtin mǝⱨrum ⱪiliniximni tilǝxkǝ razi idim; ular Israillar! — ularƣa oƣulluⱪ ⱨoⱪuⱪi, Hudaning xan-xǝripining ayan ⱪilinixi, ǝⱨdiliri, Tǝwrat ⱪanunining amanǝt boluxi, ibadǝt hizmǝtliri wǝ Tǝwrat wǝdiliri nesiwǝ ⱪilindi.□  ■ 5 Uluƣ ibraniy ata-bowiliri ularningkidur; jismaniy jǝⱨǝttǝ Mǝsiⱨ ularning ǝjdadidur. U barliⱪ mǝwjudat üstidin ⱨɵküm sürgüqi, mǝnggü mubarǝk Hudadur. Amin! □  ■

6 — Biraⱪ Hudaning Israilƣa bolƣan sɵzi bikar boldi, demǝymǝn; qünki Israildin bolƣanlarning ⱨǝmmisila ⱨǝⱪiⱪiy Israil ⱨesablanmaydu;■ 7 xuningdǝk, Ibraⱨimning ǝwladliri bolsimu, ⱨǝmmisila uning pǝrzǝntliri ⱨesablanmaydu. Qünki muⱪǝddǝs yazmilarda Ibraⱨimƣa: «Isⱨaⱪtin tɵrǝlgǝnlǝrla sening nǝsling ⱨesablinidu» — deyilgǝn. □  ■

8 Demǝk, jismaniy jǝⱨǝttin Ibraⱨimdin tɵrǝlgǝn pǝrzǝntlǝr Hudaning pǝrzǝntliri boliwǝrmǝydu, bǝlki Hudaning wǝdisi arⱪiliⱪ tɵrǝlgǝnlǝr Ibraⱨimning ⱨǝⱪiⱪiy nǝsli ⱨesablinidu.■ 9 Qünki Hudaning bǝrgǝn wǝdisi mundaⱪ idi: «Kelǝr yili muxu qaƣda ⱪaytip kelimǝn, Saraⱨ bir oƣulƣa ana bolidu».□  ■

10 Uning üstigǝ, Riwkaⱨ bir ǝrdin, yǝni ǝjdadimiz Isⱨaⱪtin ⱪoxkezǝkgǝ ⱨamilidar bolƣanda, ■ 11-12 Pǝrzǝntliri tehi tuƣulmiƣanda, ⱨeqⱪandaⱪ yahxi yaki yaman ixnimu ⱪilmasta, Huda Ɵzining adǝmlǝrni tallaxtiki muddiasining ularning ⱪilƣan ix-ǝmǝllirigǝ ǝmǝs, pǝⱪǝt Qaⱪirƣuqi bolƣanning iradisigǝ asaslanƣanliⱪini kɵrsitix üqün, Riwkaⱨƣa: «Qongi kiqikining hizmitini ⱪilidu» — deyilgǝnidi.□  ■ 13 Huddi yǝnǝ muⱪǝddǝs yazmilarda eytilƣinidǝk: «Yaⱪupni sɵydüm, Əsawdin nǝprǝtlǝndim».□  ■

14 Undaⱪta, bularƣa nemǝ dǝyli? Hudada adalǝtsizlik barmu? Ⱨǝrgiz yoⱪ! ■ 15 Qünki Huda Musaƣa mundaⱪ degǝn: —

«Kimgǝ rǝⱨim ⱪilƣum kǝlsǝ, xuningƣa rǝⱨim ⱪilimǝn,

Kimgǝ iq aƣritⱪum kǝlsǝ, xuningƣa iq aƣritimǝn».□  ■

16 Demǝk, bu ix insanning iradisigǝ yaki ularning tirixqanliⱪiƣa ǝmǝs, bǝlki rǝⱨimdilliⱪ kɵrsǝtküqi Hudaƣa baƣliⱪtur. 17 Qünki Huda muⱪǝddǝs yazmilarda Pirǝwngǝ mundaⱪ degǝn: — «Mening seni tikliximdiki mǝⱪsǝt dǝl xuki, ⱪudritimni üstüngdǝ kɵrsitix ⱨǝmdǝ namimning pütkül jaⱨanƣa jakarlinixi».□  ■

18 Demǝk, Huda haliƣiniƣa rǝⱨim ⱪilidu, haliƣinini tax yürǝk ⱪilidu.

Hudaning ƣǝzipi wǝ xapaiti

19 Əmdi bǝlkim sǝn manga: «Hudaning iradisigǝ ⱨeqkim ⱪarxi qiⱪalmaydiƣan tursa, undaⱪta Huda nemǝ üqün insanni ǝyiblǝydu?» — deyixing mumkin.

20 Biraⱪ, ǝy insan, Huda bilǝn takallaxⱪudǝk kimsǝn? Ⱪelipta xǝkillǝndürüliwatⱪan nǝrsǝ ɵzini xǝkillǝndürgüqigǝ: —

«Meni nemǝ üqün bundaⱪ yasiding?» — deyǝlǝmdu? ■ 21 Humdanqining ohxax bir kallǝk laydin esil orunƣa ixlitidiƣan ⱪaqimu, xundaⱪla adǝttiki orunƣa ixlitidiƣan ⱪaqimu yasax ⱨoⱪuⱪi yoⱪmu? □  ■ 22 Huda Ɵz ƣǝzipini kɵrsitixni wǝ küq-ⱪudritini tonutuxni niyǝt ⱪilƣan bolsa, ƣǝzipigǝ layiⱪ bolƣan, ⱨalakǝtkǝ tǝyyarlanƣan «ⱪaqilar»ƣa adǝttin taxⱪiri sǝwrqanliⱪ bilǝn kɵksi-ⱪarnini kǝng ⱪilip kǝlgǝn bolsa, uningƣa nemǝ boptu? □ 23-24 Wǝ xuning bilǝn Ɵzining rǝⱨim-xǝpⱪitining nixani ⱪilƣan wǝ xan-xǝrǝpkǝ muyǝssǝr boluxⱪa aldin’ala tǝyyarliƣan «ⱪaqilar»da, yǝni Ɵzi Yǝⱨudiylar arisidinla ǝmǝs, bǝlki ǝllǝr arisidinmu qaⱪirƣan bizlǝrdǝ xan-xǝripining qǝksizlikini namayan ⱪilix üqün xundaⱪ ⱪilixni haliƣan bolsa, buningƣa nemǝ boptu?□

25 Bu huddi Hudaning Ⱨoxiya pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ eytⱪinidǝk: —

«Əsli hǝlⱪim ⱨesablanmiƣan hǝlⱪni hǝlⱪim,

Əsli sɵymigǝnlǝrni sɵygǝnlirim dǝymǝn»;□  ■

26 wǝ yǝnǝ: — «Burun ularƣa: «Silǝr Mening hǝlⱪim ǝmǝssilǝr» deyilgǝn jayda,

Kǝlgüsidǝ dǝl xu jayda ularƣa «Tirik Hudaning oƣulliri!» degǝn nam berilidu».□  ■

27 Yǝxaya pǝyƣǝmbǝrmu Israil toƣruluⱪ mundaⱪ jakarliƣanidi: —

«Israillarning sani dengiz saⱨilidiki ⱪumdǝk kɵp bolsimu, lekin pǝⱪǝt birla «ⱪaldi» ⱪutⱪuzulidu; ■ 28 qünki, Pǝrwǝrdigar Ɵz ixini tügitiwetip, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn tezdin uni ijra ⱪilidu; qünki U yǝr yüzidǝ ⱨɵkümini tǝltɵküs wǝ tez ijra ⱪilidu».□  ■

29 Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr yǝnǝ aldin eytⱪinidǝk: — «Əgǝr samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar bizgǝ bir nǝsil ⱪaldurmiƣan bolsa, Sodom xǝⱨiridǝk, Gomorra xǝⱨiridǝk yoⱪalƣan bolattuⱪ».□  ■

Israillarning putlixip ketixi

30 Undaⱪta, bularƣa nemǝ deyiximiz kerǝk? Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa intilmigǝn ǝlliklǝr ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa, yǝni etiⱪadⱪa asaslanƣan birhil ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa erixti. □ 31 Lekin Israil ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni kɵrsǝtkǝn Tǝwrat ⱪanuniƣa intilgini bilǝn ⱪanunning tǝlipigǝ yetǝlmidi.■

32 Nemǝ üqün? Qünki ularning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa intilixi etiⱪad bilǝn ǝmǝs, bǝlki «sawabliⱪ ixlar» bilǝn idi. Ular «putlikaxang tax»ⱪa putlixip yiⱪilip qüxti; □ 33 huddi muⱪǝddǝs yazmilarda yezilƣinidǝk:

«Hǝlⱪni putlixidiƣan putlikaxang taxni,

Adǝmni yiⱪitidiƣan ⱪoram taxni Zionƣa ⱪoydum,

Uningƣa etiⱪad ⱪilƣuqi ⱨǝrgiz yǝrgǝ ⱪaritilip ⱪalmas».□  ■

10

1 Ⱪerindaxlar, yürǝk intizarim, xundaⱪla Hudaƣa yelinixim Israillarning ⱪutⱪuzuluxi üqündur. 2 Qünki xuningƣa guwaⱨliⱪ berimǝnki, ularning Hudaƣa ⱨǝⱪiⱪǝtǝnmu ⱪizƣin intilixi bar, biraⱪ ularning intilixi ⱨǝⱪiⱪiy bilim üstigǝ ⱪurulƣan ǝmǝs.□  ■ 3 Qünki ular Hudaning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪini bilmigǝqkǝ, uning orniƣa ɵzlirining ⱨǝⱪⱪaniyliⱪini tiklǝxkǝ tirixip, Hudaning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪiƣa boysunmidi. 4 Qünki Tǝwrat ⱪanunining nixan-mǝⱪsiti Mǝsiⱨning Ɵzidur; xuning bilǝn etiⱪad ⱪilƣuqilarning ⱨǝrbiri üqün ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bar boldi.□  ■

5 Qünki Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilixtin kǝlgǝn ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ ⱨǝⱪⱪidǝ Musa pǝyƣǝmbǝr mundaⱪ yazƣan; «Ⱪanunning ǝmrlirigǝ ǝmǝl ⱪilƣanlar xu ixliridin ⱨayatliⱪ tapidu».□  ■

6 Lekin etiⱪadtin bolƣan ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ mundaⱪ dǝydu: — «Kɵnglüngdǝ: — «Kim asmanƣa qiⱪar?» (yǝni «Kim Mǝsiⱨni asmandin elip qüxürǝr?»)■ 7 wǝ yaki «Ⱨang tegigǝ kim qüxǝr?» (yǝni «Mǝsiⱨni ɵlümdin kim ⱪayturar?») — demigin».□

  ■

8 Əmdi xu ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ nemǝ dǝydu? — «Sɵz-kalam sanga yeⱪindur, tilingda wǝ dilingdidur!» — bu sɵz-kalam dǝl biz jakarlaydiƣan etiⱪadning sɵzidur.□  ■ 9 Demǝk, «Əysaning Rǝb ikǝnlikini aƣzing bilǝn etirap ⱪilsang wǝ ⱪǝlbingdǝ Hudaning uni ɵlüklǝr arisidin tirildürgǝnlikigǝ ixǝnsǝng, ⱪutⱪuzulisǝn»! 10 Qünki insan ⱪǝlbidǝ etiⱪad ⱪilix bilǝn ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilinidu, eƣizida etirap ⱪilix bilǝn nijatⱪa erixidu. 11 Muⱪǝddǝs yazmilarda deyilgǝndǝk; «Uningƣa etiⱪad ⱪilƣuqining ⱨǝrbiri ⱨǝrgiz yǝrgǝ ⱪaritilmas». □  ■ 12 Qünki bu jǝⱨǝttǝ Yǝⱨudiylar bilǝn Greklarning pǝrⱪi yoⱪ; ⱨǝr ikkisining Rǝbbi ⱨǝmmining Rǝbbidur wǝ Ɵzigǝ nida ⱪilƣanlarning ⱨǝmmisigǝ mol bayliⱪlirini ayimaydu. □  ■ 13 Qünki: «Kimdikim Rǝbning namini qaⱪirip nida ⱪilsa ⱪutⱪuzulidu».□  ■

14 Lekin Rǝbgǝ ixǝnmigǝn kixi ⱪandaⱪmu Uningƣa nida ⱪilalisun? U toƣruluⱪ anglimiƣan kixi ⱪandaⱪmu Uningƣa ixǝnsun? Hux hǝwǝr jakarliƣuqi bolmisa, ular uni ⱪandaⱪmu angliyalisun? 15 Xu jakarliƣuqilar ǝwǝtilmigǝn bolsa, hux hǝwǝrni ⱪandaⱪmu yǝtküzǝlisun? Muⱪǝddǝs yazmilarda yezilƣinidǝk: «Aman-hatirjǝmlik toƣruluⱪ hux hǝwǝrni, bǝht-saadǝt toƣruluⱪ hux hǝwǝrni yǝtküzgǝnlǝrning ayaƣliri nemidegǝn güzǝl-ⱨǝ!».□
  ■

16 Biraⱪ, huddi Yǝxaya pǝyƣǝmbǝrning «I Pǝrwǝrdigar, bizning hǝwirimizgǝ kimmu ixǝndi?» deginidǝk ⱨǝmmǝ adǝm hux hǝwǝrgǝ itaǝt ⱪilƣan ǝmǝs. □  ■ 17 Xunga etiⱪad hǝwǝrni anglaxtin kelidu wǝ xu hǝwǝr Mǝsiⱨ toƣruluⱪ sɵzdǝ anglitilidu.□

18 Lekin xuni soraymǝnki, ular xu hǝwǝrni anglimiƣanmidu? Əlwǝttǝ anglidi: — «Ularning sadasi pütkül dunyaƣa,

Sɵzliri yǝr yüzining ⱪǝrlirigǝ yǝtti».□  ■

19 Yǝnǝ xuni soraymǝnki, Israillar xu hǝwǝrdin waⱪip bolmiƣanmidu? Aldi bilǝn, Musa Israilƣa mundaⱪ bexarǝt bǝrgǝn: —

««Ⱨeq hǝlⱪ ǝmǝs» bolƣan bir hǝlⱪ arⱪiliⱪ silǝrdǝ ⱨǝsǝt ⱪozƣaymǝn,

Nadan bir hǝlⱪ arⱪiliⱪ ƣǝzipinglarni ⱪozƣaymǝn».□  ■

20 Keyin, Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr intayin yürǝklik ⱨalda xu bexarǝtni berip: —

«Ɵzümgǝ intilmigǝnlǝrgǝ Ɵzümni tapⱪuzdum,

Meni sorimiƣanlarƣa Ɵzüm kɵründüm» — dedi.□  ■

21 Lekin, U Israillar ⱨǝⱪⱪidǝ: —

«Mǝn kün boyi bu itaǝtsiz wǝ tǝrsa hǝlⱪⱪǝ ⱪollirimni uzitip intilip kǝldim!» — dǝydu.□  ■

11

Hudaning Israil toƣruluⱪ mǝⱪsitining ahirida ǝmǝlgǝ axuruluxi

1 Undaⱪta, xuni soraymǝnki: — Huda Ɵz hǝlⱪidin waz kǝqtimu? Ⱨǝrgiz undaⱪ ǝmǝs! Mǝnmu Ibraⱨim ǝwladidin, Binyamin ⱪǝbilisidin bolƣan bir Israilƣu! ■

2 Huda aldin kɵngligǝ pükkǝn Ɵz hǝlⱪidin waz kǝqkini yoⱪ. Muⱪǝddǝs yazmilarda Ilyas pǝyƣǝmbǝr ⱨǝⱪⱪidǝ nemǝ deyilgǝnliki silǝrgǝ ayan ǝmǝsmu? U Israillardin azar qekip Hudaƣa yelinip: —□ 3 «I Pǝrwǝrdigar, ular Sening pǝyƣǝmbǝrliringni ɵltürüxti, ⱪurbangaⱨliringni qeⱪixti. Pǝⱪǝt ɵzüm yalƣuzla ⱪaldim, ular yǝnǝ meningmu jenimni almaⱪqi boluxuwatidu», degǝn.■ 4 Hudaning uningƣa ⱪayturƣan kalami ⱪandaⱪ boldi? U: «Baalƣa tiz pükmigǝn yǝttǝ ming adǝmni Ɵzümgǝ elip ⱪaldim» — degǝn.□
  ■

5 Huddi xuningdǝk, bügünki kündimu Hudaning xapaiti bilǝn Israildin Ɵzi talliƣan bir «ⱪaldi» bar.■ 6  Ularning tallinixi xapaǝt bilǝn bolƣan bolsa, undaⱪta ɵzlirining ǝjir-ǝmili bilǝn bolƣan ǝmǝs. Əmǝllǝrdin bolƣan bolsa, xapaǝt xapaǝt bolmay ⱪalatti.□  ■

7 Nǝtijidǝ ⱪandaⱪ boldi? Israillar izdiginigǝ erixǝlmidi, lekin ulardin tallanƣanlar erixti. Ⱪalƣanlarning bolsa, kɵngülliri bihudlaxturuldi.□  ■ 8 Huddi muⱪǝddǝs yazmilarda eytilƣinidǝk: —

«Huda ularning roⱨ-ⱪǝlbini ƣǝplǝtkǝ saldi,

Bügüngǝ ⱪǝdǝr kɵzlirini kɵrmǝs,

Ⱪulaⱪlirini anglimas ⱪildi».□  ■

9 Xuningdǝk Dawut pǝyƣǝmbǝrmu mundaⱪ degǝn:

«Ularning dastihini ɵzlirigǝ ⱪapⱪan wǝ tuzaⱪ bolup,

Ularni putlaxturup, ⱪilmixlirini ɵz bexiƣa qüxürsun!■

10 Kɵzliri ⱪarangƣulixip, kɵrǝlmisun;

Bǝllirini mǝnggü ruslatmay püküldürgǝysǝn!»□  ■

11 Undaⱪta, xunimu sorayki: Israillar yiⱪilip ⱪaytidin turƣuzulmasliⱪⱪa putlaxⱪanmu?

Ⱨǝrgiz undaⱪ ǝmǝs! Lekin ularning teyilip itaǝtsizlik ⱪilƣanliⱪidin nijat yat ǝlliklǝrgǝ yǝtküzüldi. Buningdin mǝⱪsǝt Israillarni ⱨǝsǝtkǝ ⱪozƣaxtin ibarǝttur. □

12 Əmdi ularning teyilip itaǝtsizlik ⱪilixi dunyaƣa asayixliⱪ bǝhx ǝtkǝn bolsa, xundaⱪla ularning ziyan tartⱪini ǝllǝrni beyitⱪan bolsa, undaⱪta kǝlgüsidǝ ularning ⱨǝmmisining toluⱪ nijatliⱪⱪa erixixi dunyaƣa tehimu zor bǝht elip kǝlmǝmdu?!□

Yǝⱨudiy ǝmǝslar tǝkǝbburlaxmasliⱪi kerǝk

13 Əmdi silǝr ǝlliklǝrgǝ sɵzlǝwatimǝn; mǝn ǝlliklǝrgǝ rosul süpitidǝ bekitilgǝndin keyin, wǝzipǝmni xan-xǝrǝplik dǝp uluƣlaymǝnki, □  ■ 14 janjigǝrlirim bolƣanlarning ⱨǝsitini ⱪozƣap, ularning bǝzilirini ⱪutuldurarmǝnmikin degǝn ümidtǝ bolimǝn. □ 15 Qünki ularning taxliwetilgǝnlikining nǝtijisi dunyadiki ǝllǝrni Huda bilǝn inaⱪlaxturux bolsa, undaⱪta ularning ⱪobul ⱪilinixi ɵlümdin tirilix bolmay nemǝ?

16 Ⱨosuldin tunji bolup qiⱪⱪan hemirdiki kallǝk muⱪǝddǝs ⱨesablansa, pütün hemir muⱪǝddǝs dǝp ⱨesablinidu. Dǝrǝhning yiltizi muⱪǝddǝs bolsa, xahlirimu muⱪǝddǝs bolidu. □  ■

17 Zǝytun dǝrihining birnǝqqǝ xehi dǝrwǝⱪǝ sunduriwetilgǝnidi, wǝ sǝn yawa zǝytun kɵqiti bolup, ularning orniƣa ulanding. Mana ǝmdi dǝrǝh yiltizidin ozuⱪluⱪ elip, mol xirnisidin bǝⱨrimǝn bolƣuqi bolƣanikǝnsǝn, □ 18 ǝmdi sunduruwetilgǝn axu xahlardin ɵzüngni üstün ⱪilip mahtanma. Mahtansang, xuni untumiƣinki, sǝn yiltizni ǝmǝs, yiltiz seni kɵtürüp ⱪuwwǝtlǝwatidu.

19 Sǝn ǝmdi: «Xahlar mening ulinixim üqün sunduriwetildi» — deyixing mumkin.

20 Toƣra, ular etiⱪadsizliⱪtin sunduruldi; sǝn bolsang, etiⱪading bilǝn tik turisǝn; biraⱪ uningdin mǝƣrurlanma, ǝksiqǝ Hudadin ⱪorⱪ! 21 Qünki Huda ǝyni waⱪtida bu dǝrǝhning ɵz xahlirini ayimiƣanikǝn, senimu ayimasliⱪi mumkin. □ 22 Mana, bu ixlarda Hudaning meⱨribanliⱪiƣa ⱨǝmdǝ ⱪattiⱪ ⱪol ikǝnlikigǝ ⱪara. U Ɵz yolidin yiⱪilip qüxkǝnlǝrgǝ ⱪattiⱪ ⱪol idi, lekin sanga (meⱨribanliⱪida dawamliⱪ tursangla) meⱨribanliⱪ kɵrsǝtmǝktǝ. Undaⱪ bolmiƣanda, sǝnmu kesip taxlinisǝn. 23  Yǝⱨudiylarmu etiⱪadsizliⱪta qing turiwalmisa, ǝslidiki dǝrǝhkǝ ulinidu. Qünki Huda ularni ⱪayta ulaxⱪa ⱪadirdur. ■ 24 Qünki ǝgǝr sǝn yawa zǝytun dǝrihidin kesip elinip, tǝbiiy ⱪanuniyǝtkǝ hilap ⱨalda baƣdiki yahxi zǝytun dǝrihigǝ ulanƣan yǝrdǝ, ǝslidiki bu tǝbiiy xahlarning ɵz dǝrihikǝ ulinixi tehimu mumkinƣu?!

Hudaning meⱨribanliⱪi pütkül insan üqündur

25 Ⱪerindaxlar, ɵzünglarni üstün wǝ ǝⱪilliⱪ qaƣlaxtin saⱪlinixinglar üqün, wǝⱨiy ⱪilinƣan xu sirdin hǝwǝrsiz ⱪelixinglarni halimaymǝnki, ta Huda talliƣan Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrning sani toluⱪlanƣuqǝ, Israilning bir ⱪismi tax yürǝklikkǝ ⱪaldurulidu; □  ■ 26 andin pütkül Israil ⱪutⱪuzulidu. Bu toƣruluⱪ muⱪǝddǝs yazmilarda mundaⱪ yezilƣan: —

«Ⱪutⱪuzƣuqi Ziondin kelip,

Iplasliⱪni Yaⱪuptin yoⱪ ⱪilidu.□  ■

27 Mǝn ularning gunaⱨlirini elip taxliwǝtkinimdǝ,

Mana bu ular bilǝn tüzidiƣan ǝⱨdǝm bolidu».□  ■

28 Əmdi hux hǝwǝr jǝⱨǝttin ⱪariƣanda, silǝrning bǝhtinglar üqün Yǝⱨudiy hǝlⱪi hux hǝwǝrgǝ düxmǝn ⱪilip bekitilgǝn; biraⱪ Hudaning tallixi jǝⱨǝttin ⱪariƣanda, ata-bowilirimiz sǝwǝbidin sɵyülgǝndur. 29 Qünki Huda Ɵzi bǝrgǝnlirini wǝ qaⱪiriⱪini ⱪayturuwalmaydu.

30 Silǝr ǝlliklǝrmu bir qaƣlarda Hudaƣa itaǝt ⱪilmiƣan bolsanglarmu, Yǝⱨudiylarning itaǝtsizlikining nǝtijisidǝ ⱨazir rǝⱨim-xǝpⱪǝtkǝ erixtinglar. 31 Yǝⱨudiylar bolsa itaǝt ⱪilmay keliwatidu; Hudaning buningdiki mǝⱪsiti, silǝrgǝ kɵrsǝtkǝn rǝⱨim-xǝpⱪǝt arⱪiliⱪ ularnimu rǝⱨim-xǝpⱪǝtkǝ erixtürüxtin ibarǝttur. □ 32 Qünki Huda pütkül insanƣa rǝⱨim-xǝpⱪǝt kɵrsitix üqün, ⱨǝmmǝylǝnni itaǝtsizlikkǝ solap ⱪoydi. □  ■

33 — Aⱨ! Hudaning danaliⱪi wǝ ilim-ⱨekmitining bibaⱨa bayliⱪliri ⱨǝm ⱨesabsiz qongⱪurluⱪi!

Uning ⱨɵkümilirining tegigǝ yǝtkili bolmas!

Uning yolliri izdǝp tepixtin xunqǝ yiraⱪtur!

34 «Kimmu Pǝrwǝrdigarning oy-muddialirini qüxinip yǝtti?

Kimmu Uningƣa mǝsliⱨǝtqi bolalidi?»□  ■

35 «Uningƣa kim awwal bir nǝrsǝ berip,

Keyin uni ⱪayturup bǝr deyǝlidi?».□  ■

36 Qünki barliⱪ mǝwjudatlar Uningdin kǝlgǝn,

U arⱪiliⱪ mǝwjut bolup turidu,

Hǝm Uning üqün mǝwjut bolup turidu.

Barliⱪ xan-xǝrǝp ǝbǝdgiqǝ Uningƣa bolƣay! Amin.■

12

Etiⱪadqining ɵzini Hudaƣa atixi

1 Xunga, ǝy ⱪerindaxlar, Hudaning rǝⱨimdilliⱪi bilǝn silǝrdin xuni ɵtünimǝnki, teninglarni muⱪǝddǝs, Hudani hursǝn ⱪilidiƣan, tirik ⱪurbanliⱪ süpitidǝ Uningƣa beƣixlanglar. Mana bu silǝrning Hudaƣa ⱪilidiƣan ⱨǝⱪiⱪiy ibaditinglardur.□  ■ 2 Bu dunyaning ⱪelipiƣa kirip ⱪalmanglar, bǝlki oy-pikringlarning yengilinixi bilǝn ɵzgǝrtilinglar; undaⱪ ⱪilƣanda Hudaning yahxi, ⱪobul ⱪilarliⱪ wǝ mukǝmmǝl iradisining nemǝ ikǝnlikini ispatlap bilǝlǝysilǝr.□  ■

3 Manga ata ⱪilinƣan xapaǝtkǝ asasǝn ⱨǝrbiringlarƣa xuni eytimǝnki, ɵzünglar toƣruluⱪ ɵzǝnglarda bar bolƣinidin artuⱪ oylimay, bǝlki Huda ⱨǝrbiringlarƣa tǝⱪsim ⱪilƣan ixǝnqning miⱪdariƣa asasǝn salmaⱪliⱪ bilǝn ɵzünglarni dǝngsǝp kɵrünglar.■ 4 Qünki tenimiz kɵpligǝn ǝzalardin tǝrkib tapⱪan ⱨǝmdǝ ⱨǝrbir ǝzayimizning ohxax bolmiƣan roli bolƣandǝk,■ 5 bizmu kɵp bolƣinimiz bilǝn Mǝsiⱨtǝ bir tǝn bolup bir-birimizgǝ baƣlinixliⱪ ǝza bolimiz.■

6 Xuning üqün bizgǝ ata ⱪilinƣan meⱨir-xǝpⱪǝt boyiqǝ, ⱨǝrhil roⱨiy iltipatlirimizmu bar boldi. Birsigǝ ata ⱪilinƣan iltipat wǝⱨiyni yǝtküzüx bolsa, ixǝnqisining dairisidǝ wǝⱨiyni yǝtküzsun;■ 7 baxⱪilarning hizmitini ⱪilix bolsa, hizmǝt ⱪilsun; tǝlim berix bolsa, tǝlim bǝrsun;■ 8 riƣbǝtlǝndürüx bolsa, riƣbǝtlǝndürsun; sǝdiⱪǝ berix bolsa, mǝrdlik bilǝn sǝdiⱪǝ bǝrsun; yetǝklǝx bolsa, ǝstayidilliⱪ bilǝn yetǝklisun; hǝyrhaⱨliⱪ kɵrsitix bolsa, huxal-huramliⱪ bilǝn ⱪilsun.■

9 Meⱨir-muⱨǝbbitinglar sahta bolmisun; rǝzilliktin nǝprǝtlininglar, yahxiliⱪⱪa qing baƣlininglar; 10 Bir-biringlarni ⱪerindaxlarqǝ ⱪizƣin meⱨir-muⱨǝbbǝt bilǝn sɵyünglar; bir-biringlarni ⱨɵrmǝtlǝp yuⱪiri orunƣa ⱪoyunglar.□  ■

11 Intilixinglarda erinmǝnglar, roⱨ-ⱪǝlbinglar yalⱪunlap kɵyüp turup, Rǝbkǝ ⱪullarqǝ hizmǝt ⱪilinglar.□

12 Ümidtǝ bolup xadlinip yürünglar; muxǝⱪⱪǝt-ⱪiyinqiliⱪlarƣa sǝwr-taⱪǝtlik bolunglar; duayinglarni ⱨǝrⱪandaⱪ waⱪitta tohtatmanglar. ■ 13 Muⱪǝddǝs bǝndilǝrning eⱨtiyajidin qiⱪinglar; meⱨmandostluⱪⱪa intilinglar; ■ 14 Silǝrgǝ ziyankǝxlik ⱪilƣuqilarƣa bǝht tilǝnglar; pǝⱪǝt bǝht tilǝnglarki, ularni ⱪarƣimanglar. ■

15 Xadlanƣanlar bilǝn billǝ xadlininglar; ⱪayƣurup yiƣliƣanlar bilǝn billǝ ⱪayƣurup yiƣlanglar.

16 Bir-biringlar bilǝn inaⱪ ɵtüp ohxax oy-pikirdǝ bolunglar; nǝziringlarni üstün ⱪilmanglar, bǝlki tɵwǝn tǝbiⱪidiki kixilǝr bilǝn berix-kelix ⱪilinglar. Ɵzünglarni danixmǝn dǝp qaƣlimanglar. ■ 17 Ⱨeqkimning yamanliⱪiƣa yamanliⱪ bilǝn jawab ⱪayturmanglar. Barliⱪ kixining aldida ixliringlar pǝzilǝtlik boluxⱪa kɵngül ⱪoyunglar.□  ■

18 Imkaniyǝtning bariqǝ kɵpqilik bilǝn inaⱪ ɵtünglar; ■ 19 intiⱪam almanglar, i sɵyümlüklirim; uni Hudaƣa tapxurup Uning ƣǝzipigǝ yol ⱪoyunglar, qünki muⱪǝddǝs yazmilarda mundaⱪ yezilƣan: «Pǝrwǝrdigar dǝyduki, intiⱪam Meningkidur, yamanliⱪ Mǝn ⱪayturimǝn». □  ■ 20 Xunga ǝksiqǝ «Düxmining aq bolsa, uni toydur, ussiƣan bolsa, ⱪandur. Bundaⱪ ⱪilix bilǝn «uning bexiƣa kɵmür qoƣini toplap salƣan bolisǝn». □  ■ 21 Yamanliⱪ aldida bax ǝgmǝnglar, bǝlki yamanliⱪni yahxiliⱪ bilǝn yenginglar.

13

Ⱨɵkümǝt aldidiki mǝs’uliyitimiz

1 Ⱨǝmmǝ adǝm ɵzlirini idarǝ ⱪilƣuqi ⱨoⱪuⱪ igilirigǝ boysunsun. Qünki Huda tiklimigǝn ⱨɵkümǝt yoⱪ; ⱪaysi ⱨoⱪuⱪ-ⱨɵkümǝt mǝwjut bolsila Huda tǝripidin tiklǝngǝndur.■ 2 Xuning üqün, ⱨoⱪuⱪ-ⱨɵkümǝtkǝ ⱪarxiliⱪ ⱪilƣuqi kixi Hudaning orunlaxturuxiƣa ⱪarxiliⱪ ⱪilƣan bolidu. Ⱪarxiliⱪ ⱪilƣuqilar soraⱪⱪa tartilidu□ 3 (qünki ⱨɵkümranlar yahxiliⱪ ⱪilƣuqilarƣa ǝmǝs, bǝlki yamanliⱪ ⱪilƣuqilarƣa ⱪorⱪunq kǝltüridu). Ⱨɵkümranlardin ⱪorⱪuxni halimaymǝn desǝng, undaⱪta yahxi ǝmǝl ⱪil. U qaƣda ⱨɵkümǝt tǝripididin tǝriplinisǝn. 4 Qünki ⱨɵkümranlar sening mǝnpǝiting üqün Hudaning hizmǝtqisidur. Lekin yamanliⱪ ⱪilsang, uningdin ⱪorⱪuxung kerǝk! Ⱨɵkümran ⱪiliqni bikarƣa esiwalmaydu, u yamanliⱪ ⱪilƣuqiƣa Hudaning ƣǝzipini kɵrsitidiƣan jaza bǝrgüqi süpitidǝ Hudaning hizmǝtqisidur.

5 Xuning üqün, ⱨɵkümranlarƣa boysunux kerǝk. Bu, pǝⱪǝt jazalinixtin saⱪlinix üqünla ǝmǝs, bǝlki pak wijdanliⱪ bolux üqündur. 6 Muxu sǝwǝbtinmu baj tapxurunglar; ⱨɵkümranlar bolsa, Hudaning mǝhsus bu ixlarni baxⱪuruxⱪa bekitkǝn hizmǝtkarliridur.

7 Ⱨǝrkimgǝ ɵz tegixlik ⱨǝⱪⱪini tɵlǝnglar; ƣǝllǝ-paraⱪ tapxuruwalƣuqiƣa ƣǝllǝ-paraⱪni, baj yiƣⱪuqilarƣa bajni tapxurunglar; eⱨtiramƣa tegixlik bolƣanlarƣa eⱨtiram ⱪilinglar, ⱨɵrmǝt ⱪilixⱪa tegixlik bolƣanni ⱨɵrmǝt ⱪilinglar.

Baxⱪilar aldidiki mǝs’uliyitimiz

8 Bir-biringlarni sɵyüxtin baxⱪa, ⱨeqkimgǝ ⱨeqnǝrsidin ⱪǝrzdar bolmanglar. Qünki baxⱪilarni sɵygǝn kixi Tǝwrat ⱪanunining tǝlipini ǝmǝlgǝ axurƣan bolidu.■ 9 Qünki «zina ⱪilma, ⱪatilliⱪ ⱪilma, oƣriliⱪ ⱪilma, nǝpsaniyǝtqilik ⱪilma» degǝn pǝrⱨizlǝr wǝ bulardin baxⱪa ⱨǝrⱪandaⱪ pǝrzlǝrmu, «ⱪoxnangni ɵzüngni sɵygǝndǝk sɵygin» degǝn bu ǝmrgǝ yiƣinqaⱪlanƣan. ■ 10 Meⱨir-muⱨǝbbǝtkǝ berilgǝn kixi ɵz yeⱪiniƣa ⱨeqⱪandaⱪ yamanliⱪ yürgüzmǝydu; xuning üqün, meⱨir-muⱨǝbbǝt Tǝwrat ⱪanunining tǝlipini ǝmǝlgǝ axurƣuqidur.

11 Ⱨazirⱪi waⱪitning jiddiyliⱪini bilip, xularni ⱪilinglar. Qünki biz üqün alliⱪaqan uyⱪudin oyƣinix waⱪit-saiti yetip kǝldi. Qünki dǝslǝpki etiⱪad ⱪilƣan waⱪtimizƣa nisbǝtǝn nijatimiz tehimu yeⱪinlap ⱪaldi. ■ 12 Keqǝ ɵtüxkǝ az ⱪaldi, kündüz yeⱪinlaxti. Xunga, ⱪarangƣuluⱪning ixlirini taxlap, yoruⱪluⱪning ⱪoral-yaraⱪlirini kiyǝyli. ■ 13 Kündüzgǝ muwapiⱪ diyanǝtlik ⱨayat kǝqürǝyli, ǝyx-ixrǝt wǝ xarabhorluⱪⱪa, zina wǝ kǝyp-sapaƣa, jedǝl-majira wǝ ⱨǝsǝthorluⱪⱪa berilmǝyli; ■ 14 ǝksiqǝ ɵzünglarƣa Rǝb Əysa Mǝsiⱨni kiyiwelinglar wǝ gunaⱨkar ǝttiki arzu-ⱨǝwǝslǝrni ⱪandaⱪ ⱪanduruxni ⱨeq oylimanglar.■

14

Ⱪerindaxlar üstidin ⱨɵküm ⱪilmanglar

1 Etiⱪadi ajizlarni ⱪobul ⱪilinglar, lekin ular bilǝn pikirdǝ talax-tartix ⱪilmanglar. □

2 Birsi ⱨǝrⱪandaⱪ yemǝklikni yeyixkǝ bolidiƣiniƣa ixinidu; lekin yǝnǝ etiⱪadi ajiz birsi pǝⱪǝt kɵktatlarnila yǝydu.■ 3 Ⱨǝrⱪandaⱪ yemǝkliklǝrni yǝydiƣan kixi yemǝydiƣan kixini kǝmsitmisun; ⱨǝmdǝ bǝzi nǝrsini yemǝydiƣan kixi ⱨǝrⱪandaⱪ yemǝkliklǝrni yǝydiƣan kixi üstidin ⱨɵküm ⱪilmisun. Qünki Huda uni ⱪobul ⱪilƣan. 4 Baxⱪa birsining hizmǝtkari üstidin ⱨɵküm ⱪilƣuqi sǝn kim iding? Hizmǝtkarning tik turuxi yaki yiⱪilip ketixigǝ pǝⱪǝtla ɵz hojayini mǝs’uldur. Ⱨǝmdǝ xu hizmǝtkarmu tik turidiƣan ⱪilinidu — qünki hujayini Rǝb uni tik turƣuzuxⱪa ⱪadirdur.■

5 Mǝlum birsi mǝlum bir künni yǝnǝ bir kündin üstün kɵridu, yǝnǝ birsi ⱨǝmmǝ künni ohxax dǝp ⱪaraydu. Ⱨǝrkim ɵzining kɵzⱪarixiƣa toluⱪ ixǝnqi bolsun.□  ■ 6 Mǝlum künni ⱪǝdirlǝydiƣan kixi buning bilǝn Rǝbbining ⱨɵrmitidǝ uni ⱪǝdirlǝydu. Bir nǝrsini yǝydiƣan kiximu Rǝbbining ⱨɵrmitidǝ yǝydu, qünki u ɵz rizⱪi üqün Hudaƣa tǝxǝkkür eytidu. Mǝlum nǝrsini yemǝydiƣan kixi yemǝydiƣanliⱪi bilǝn ɵzining Rǝbbining ⱨɵrmitidǝ yemǝydu, umu xundaⱪla Hudaƣa tǝxǝkkür eytidu.■ 7 Qünki ⱨeqⱪaysimiz ɵzimiz üqün yaximaymiz wǝ ⱨeqⱪaysimiz ɵzimiz üqün ɵlmǝymiz;■ 8 Bǝlki ǝgǝr yaxisaⱪ, Rǝbbimiz üqün yaxaymiz; ɵlsǝk, Rǝbbimiz üqün ɵlimiz. Xuning üqün yaxisaⱪmu, ɵlsǝkmu Rǝbbimizgǝ mǝnsupturmiz. 9 Qünki Mǝsiⱨning ɵlüxi wǝ tirilixi dǝl xu mǝⱪsǝt bilǝn boldiki, Uning ɵlüklǝrning ⱨǝm tiriklǝrning Rǝbbi boluxi üqündur.

10 Undaⱪta, sǝn nemǝ üqün ⱪerindixing üstidin ⱨɵküm ⱪilisǝn? Yaki nemǝ üqün ⱪerindixingni mǝnsitmǝysǝn? Qünki ⱨǝmmimiz Hudaning soraⱪ tǝhti aldida turiximiz kerǝk bolidu. □  ■ 11 Qünki muⱪǝddǝs yazmilarda eytilƣinidǝk: —

«Pǝrwǝrdigar dǝyduki: —

Ɵz ⱨayatim bilǝn ⱪǝsǝm iqimǝnki,

Manga barliⱪ tizlar pükülidu,

Barliⱪ tillar Meni etirap ⱪilip mǝdⱨiyǝ oⱪuydu».□  ■

12 Xunga, ⱨǝrbirimiz Huda aldida ɵzimiz toƣruluⱪ ⱨesab berimiz.■

Ajiz ⱪerindixinglarni Huda yolidin qǝtnitip ⱪoymanglar

13 Xuning üqün, bir-birimizning üstidin ⱨɵküm ⱪilƣuqi ikkinqi biri bolmayli. Buning orniƣa xundaⱪ ⱨɵküm-ⱪararƣa kelinglarki, ⱨǝrⱪandaⱪ ⱪerindaxⱪa gunaⱨⱪa yiⱪitidiƣan bir nǝrsini yaki tuzaⱪni ⱪoymasliⱪ kerǝk. ■ 14 Rǝbbimiz Əysada bolƣanliⱪimdin xuningƣa ⱪǝt’iy ixǝndürülüp bilimǝnki, ⱨǝrⱪandaⱪ nǝrsǝ ɵzlikidin ⱨaram ǝmǝstur; lekin bir nǝrsini ⱨaram dǝp ⱪariƣan kixi üqün, u uningƣa ⱨaramdur. ■ 15 Əgǝr yemǝkliking tüpǝylidin ⱪerindixingni azabⱪa ⱪoyƣan bolsang, meⱨir-muⱨǝbbǝt yolida mangmiƣan bolisǝn. Mǝsiⱨ uning üqün Ɵz jenini pida ⱪilip ɵlgǝn, bu ⱪerindixingni yemǝkliking bilǝn nabut ⱪilma!■

16 Əmdi silǝr yahxi dǝp ⱪariƣan ixlarning yaman deyilixigǝ sǝwǝbqi bolup ⱪalmanglar. 17 Qünki Hudaning padixaⱨliⱪi yemǝk-iqmǝktǝ ǝmǝs, bǝlki Muⱪǝddǝs Roⱨta bolƣan ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ, inaⱪliⱪ-hatirjǝmlik wǝ xadliⱪtidur. ■ 18 Bularda yaxap Mǝsiⱨkǝ hizmǝt ⱪilƣuqi kixi Hudani hursǝn ⱪilidu wǝ insanlarning tǝriplixigǝ sazawǝr bolidu.

19 Xuning üqün ɵzimizni inaⱪliⱪni ilgiri süridiƣan wǝ bir-birimizning etiⱪadini ⱪurup qiⱪidiƣan ixlarƣa atayli. □ 20 Yemǝklikni dǝp Hudaning ǝjrini nabut ⱪilmanglar. Ⱨǝmmǝ nǝrsǝ dǝrwǝⱪǝ ⱨalaldur; biraⱪ birsi yegini bilǝn etiⱪadida putlaxsa, u uningƣa yaman ⱨesablinidu. □  ■ 21 Xuning üqün gɵx yeyix, xarab iqix, xundaⱪla baxⱪa ⱨǝrⱪandaⱪ ixlarni ⱪilixing ⱪerindixingni gunaⱨⱪa teyilduridiƣan, azabⱪa ⱪoyidiƣan yaki uni ajizlaxturidiƣan bolsa, bularni ⱪilmiƣining tüzük. □  ■

22 Sening mǝlum bir ixni ⱪilixⱪa ixǝnqing barmu? Əmdi bu ixǝnq Huda bilǝn sening arangdiki ixtur. Ɵzi ⱪiliwatⱪan ixni toƣra dǝp ⱪariƣan, xuningdin wijdanimu ǝyibkǝ buyrulmiƣan kixi nemidegǝn bǝhtlik-ⱨǝ! 23 Lekin yemǝkliktin gumanlinip turup yǝnǝ xuni yegǝn kixi ǝyibkǝ buyrulidu, qünki buni ixǝnq bilǝn yemigǝn. Ixǝnqtin bolmiƣan ⱨǝrⱪandaⱪ ix gunaⱨtur.■

15

Ɵzimizni ⱪanaǝtlǝndürüxnila oylimayli

1 Əmdi etiⱪadimiz küqlük bolƣan bizlǝr ɵzimizni ⱪanaǝtlǝndürüxnila oylimay, bǝlki etiⱪadi ajizlarningmu ajizliⱪlirini kɵtüriximiz kerǝk.■ 2 Ⱨǝrbirimiz ɵz yeⱪinimizning etiⱪadini ⱪurup qiⱪixi üqün, uning bǝht-bǝrikitini kɵzlǝp, uni hursǝn ⱪilixⱪa intilǝyli. 3 Qünki ⱨǝtta Mǝsiⱨmu Ɵzini ⱪanduruxni oylimiƣanidi. Bu toƣrisida muⱪǝddǝs yazmilarda mundaⱪ pütülgǝn: «Sǝn Hudani ⱨaⱪarǝt ⱪilƣanlarning ⱨaⱪarǝtliri Mening üstümgǝ qüxti».□  ■ 4 Qünki burunda wǝⱨiy bilǝn pütülgǝn yazmilardiki ⱨǝrⱪaysi sɵzlǝr bizgǝ ɵgitix üqün yezilƣan bolup, mǝⱪsiti muⱪǝddǝs kitablardin kǝlgǝn sǝwr-taⱪǝt wǝ ilⱨambǝhx arⱪiliⱪ bizdǝ azru-ümidning boluxi üqündur.■

5 Əmdi sǝwr-taⱪǝt wǝ ilⱨambǝhxning Igisi Huda silǝrni Mǝsiⱨ Əysani ülgǝ ⱪilip, ɵzara bir oy-niyǝtkǝ kǝltürgǝy;■ 6 buning bilǝn silǝr Hudani, yǝni Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning Atisini bir jan bir dil bilǝn bir eƣizdin uluƣliƣaysilǝr.

Bir-biringlarni ⱪobul ⱪilinglar

7 Xunga, Mǝsiⱨ silǝrni ⱪobul ⱪilip, Hudaƣa xan-xǝrǝp kǝltürginidǝk, silǝrmu bir-biringlarni ⱪobul ⱪilinglar.□ 8-9 Qünki silǝrgǝ xuni eytimǝnki, Əysa Mǝsiⱨ Hudaning ata-bowilarƣa bǝrgǝn wǝdilirini ispatlax üqün, xu arⱪiliⱪ ǝllǝrmu Hudaning rǝⱨim-xǝpⱪitini kɵrüp uni uluƣlixi üqün, hǝtnǝ ⱪilinƣanlarƣa Hudaning ⱨǝⱪiⱪitini yǝtküzgüqi hizmǝtkar süpitidǝ tǝyinlǝndi. Bu huddi muⱪǝddǝs yazmilarda: —

«Xunga Sanga ǝllǝr arisida mǝdⱨiyǝ oⱪuymǝn,

Wǝ Sening namingni küylǝymǝn» — dǝp yezilƣanidi.□  ■

10 Wǝ U yǝnǝ: —

«Əy ǝllǝr,

Hudaning hǝlⱪi bilǝn billǝ xad-huram bolunglar!» — dǝydu.□  ■

11 Wǝ yǝnǝ U: —

«Əy barliⱪ ǝllǝr, Pǝrwǝrdigarni mǝdⱨiyilǝnglar,

Əy pütkül ⱪowmlǝr, Uni uluƣlanglar!» — dǝydu.□  ■ 12 Yǝnǝ, Yǝxaya pǝyƣǝmbǝrmu mundaⱪ dǝydu: —

«Yǝssǝning yiltizi bolƣan kixi mǝydanƣa qiⱪidu,

Əllǝrgǝ ⱨakimliⱪ ⱪilidiƣan zat ornidin turidu;

Əllǝr dǝrwǝⱪǝ Uningƣa ümid baƣlaydu».□  ■

13 Əmdi ümidning Igisi Huda Ɵzigǝ ixiniwatⱪanliⱪinglardin ⱪǝlbinglarni toluⱪ xad-huramliⱪ wǝ tinq-hatirjǝmlikkǝ toldurƣay, xuning bilǝn Muⱪǝddǝs Roⱨning küq-ⱪudriti bilǝn ümidkǝ tolup taxⱪaysilǝr.□

Pawlusning rosulluⱪ hizmiti toƣrisida

14 I ⱪerindaxlirim, kɵnglünglarning meⱨribanliⱪ bilǝn tolƣanliⱪiƣa, mol bilimlǝr bilǝn toluⱪ bezǝlgǝnlikigǝ, xundaⱪla bir-biringlarƣa ɵzara jekilǝp berǝlǝydiƣanliⱪinglarƣimu ⱪayilmǝn. 15 Xundaⱪ bolsimu, Huda manga ata ⱪilƣan xapaǝt tüpǝylidin mǝn silǝrgǝ bir ⱪisim tǝrǝplǝrdin nǝqqǝ ixlarni ǝslitip ⱪoyuxⱪa sǝl jür’ǝtlik bolup uxbu hǝtni yazmaⱪtimǝn. 16 Xu xapaǝt bilǝn mǝn Hudaning hux hǝwirini yǝtküzüp kaⱨindǝk Uning ibaditini ⱨǝmmǝ yǝrdǝ wujudⱪa kǝltürüx hizmitidǝ Yǝⱨudiy ǝmǝs ǝllǝrgǝ Mǝsiⱨ Əysaning hizmǝtkari bolup tǝyinlǝndim. Bu hizmitimning mǝⱪsiti ǝllǝrning Hudaƣa sunidiƣan ibaditi Muⱪǝddǝs Roⱨ arⱪiliⱪ pak-muⱪǝddǝs ⱪilinip, Hudani hursǝn ⱪilidiƣan ⱪurbanliⱪtǝk Uning ⱪobul ⱪilixiƣa layiⱪ boluxi üqündur. □ 17 Xuning üqün Mǝsiⱨ Əysada bolƣanliⱪimdin Hudaning manga tapxurƣanliridin pǝhirlinimǝn. 18-19 Qünki ǝllǝrning Hudaƣa itaǝt ⱪilixi üqün Mǝsiⱨning manga ⱪildurƣanliridin baxⱪa ⱨeqnemini tilƣa elixⱪa ⱨǝddim ǝmǝs. Sɵz wǝ ǝmǝllǝr arⱪiliⱪ, alamǝtlik mɵjizilǝr wǝ karamǝtlǝr arⱪiliⱪ, Muⱪǝddǝs Roⱨning küq-ⱪudriti bilǝn Yerusalemdin baxlap Illirikon ɵlkisgiqǝ aylinip ⱨǝmmǝ yǝrdǝ Mǝsiⱨning hux hǝwirini toluⱪ jakarlidim. 20 Xundaⱪ ⱪilip baxⱪilar salƣan ulning üstigǝ bina salmasliⱪ üqün, ǝzǝldin Mǝsiⱨning nami anglanmiƣan yǝrlǝrdǝ bu hux hǝwǝrni jakarlaxⱪa intilip kǝldim. 21 Bu toƣrisida muⱪǝddǝs yazmilarda eytilƣinidǝk: —

«Uningdin hǝwǝrsiz bolƣanlar Uni kɵridu,

Anglimiƣanlar anglap qüxinidu».□  ■

Pawlusning Rimƣa berix pilani

22 Mana, xu hizmǝtlirim sǝwǝbidin yeninglarƣa berixni kɵp ⱪetim oyliƣan bolsammu, lekin tosulƣularƣa uqrap baralmidim. ■ 23-24 Lekin ⱨazir muxu ǝtraplarda hux hǝwǝr yǝtküzülmigǝn yǝrlǝr manga ⱪalmiƣanliⱪtin, ⱨǝmdǝ kɵp yillardin beri silǝrni yoⱪlap berix arzuyum bolƣanliⱪtin, Ispaniyǝgǝ beriximda silǝrnimu yoⱪlap ɵtmǝkqimǝn. Sǝpirimdǝ aldi bilǝn silǝr bilǝn kɵrüxüp, bir mǝzgil ⱨǝmraⱨliⱪinglardin toluⱪ huxallinip, andin silǝrning yardiminglarda sǝpirimni dawamlaxturuxumni ümid ⱪilimǝn.■

25 Biraⱪ ⱨazir bolsa Yerusalemƣa berip, u yǝrdiki muⱪǝddǝs bǝndilǝrning hizmitidǝ boluxⱪa ketiwatimǝn. ■ 26 Qünki Makedoniyǝ wǝ Ahaya ɵlkiliridiki jamaǝtlǝr Yerusalemdiki muⱪǝddǝs bǝndilǝr arisidiki yoⱪsullarƣa ianǝ toplap yardǝm berixni layiⱪ kɵrdi. 27 Bu ixni ular bǝrⱨǝⱪ layiⱪ kɵrdi; ǝmǝliyǝttǝ bolsa ular Yerusalemdikilǝrgǝ ⱪǝrzdardur. Qünki ǝllǝr Yǝⱨudiy ⱪerindaxlarning roⱨiy bǝhtliridin bǝⱨrimǝn bolƣan bolsa, maddiy jǝⱨǝttin ularƣa yardǝm berixkǝ toƣra kelidu.□

28 Mǝn bu ixni püttürgǝndin keyin, yǝni Yerusalemdiki ⱪerindaxlarning jamaǝtlǝrning etiⱪadining bu mewisini ⱪobul ⱪilixini jǝzmǝnlǝxtürgǝndin keyin, silǝrni yoⱪlap ɵtüp Ispaniyǝgǝ barimǝn. □ 29 Yeninglarƣa barƣinimda, Mǝsiⱨning toluⱪ bǝht-bǝrikitini silǝrgǝ elip baridiƣanliⱪimni bilimǝn.■

30 Ⱪerindaxlar, Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨ wǝ Muⱪǝddǝs Roⱨning meⱨir-muⱨǝbbiti bilǝn silǝrdin ɵtünimǝnki, mǝn üqün Hudaƣa dua ⱪilip mǝn bilǝn birliktǝ kürǝx ⱪilƣaysilǝr — □  ■ 31 mening Yǝⱨudiyǝ ɵlkisidiki etiⱪad ⱪilmiƣanlarning yaman niyǝtliridin saⱪlinixim, xuningdǝk Yerusalemda in’amni yǝtküzüx hizmitimning xu yǝrdiki muⱪǝddǝs bǝndilǝrning ⱪobul ⱪilixiƣa erixixi üqün ■ 32 ⱨǝmdǝ ahirda Huda buyrusa, peⱪirning xad-huramliⱪ bilǝn yeninglarƣa berip, silǝr bilǝn ortaⱪ istiraⱨǝt ⱪiliximiz üqünmu dua ⱪilƣaysilǝr.■

33 Amanliⱪ-hatirjǝmlik Igisi bolƣan Huda ⱨǝmminglar bilǝn billǝ bolƣay! Amin!□

16

Pawlusning ahirⱪi salamliri

1 Kǝnhria xǝⱨiridiki jamaǝtning hizmǝtqisi singlimiz Fibini silǝrgǝ tǝwsiyǝ ⱪilip tonuxturimǝn; 2 uni muⱪǝddǝs bǝndilǝrgǝ layiⱪ Rǝbning muⱨǝbbitidǝ ⱪobul ⱪilip kütüwalƣaysilǝr, uning ⱨǝrⱪandaⱪ ixta silǝrgǝ ⱨajiti qüxsǝ, uningƣa yardǝm ⱪilƣaysilǝr. Qünki u ɵzimu nurƣun kixilǝrgǝ, jümlidin mangimu qong yardǝmqi bolƣan.□

3 Mǝn bilǝn birgǝ ixligǝn, Mǝsiⱨ Əysada bolƣan hizmǝtdaxlirim Priska bilǝn Akwilaƣa salam eytⱪaysilǝr□  ■ 4 (ular meni dǝp ɵz ⱨayatining heyim-hǝtirigǝ ⱪarimidi. Ⱨǝm yalƣuz mǝnla ǝmǝs, bǝlki ǝllǝrdiki barliⱪ jamaǝtlǝrmu ulardin minnǝtdardur).□ 5 Ularning ailisidǝ jǝm bolidiƣan jamaǝtkimu salam eytⱪaysilǝr.

Asiya ɵlkisidin Mǝsiⱨkǝ etiⱪadta ǝng dǝslǝpki mewǝ bolup qiⱪⱪan, sɵyümlüküm Epǝnitkǝ salam eytⱪaysilǝr. 6 Silǝr üqün kɵp ǝjir singdürgǝn Mǝryǝmgǝ salam eytⱪaysilǝr.

7 Mǝn bilǝn zindandax bolƣan, Yǝⱨudiy ⱪerindaxlirim Andronikus wǝ Yunyaƣa salam eytⱪaysilǝr. Ular mǝndin awwal Mǝsiⱨtǝ bolƣan bolup, rosullar arisidimu abruyluⱪtur.□

8 Rǝbbimizdǝ bolƣan sɵyümlüküm Ampliyatⱪa salam eytⱪaysilǝr.

9 Biz birgǝ ixligǝn Mǝsiⱨtǝ bolƣan hizmǝtdiximiz Urbanus wǝ sɵyümlüküm Stahuslarƣa salam eytⱪaysilǝr.

10 Sinaⱪlardin ɵtkǝn, Mǝsiⱨtǝ sadiⱪ ispatlinip kǝlgǝn Apelisⱪa salam eytⱪaysilǝr. Aristowulusning ailisidikilǝrgǝ salam eytⱪaysilǝr.

11 Yǝⱨudiy ⱪerindixim Ⱨerodiyonƣa, Narkisning ailisidikilǝrdin Rǝbdǝ bolƣanlarƣa salam eytⱪaysilǝr.

12 Rǝbning hizmitidǝ japa tartiwatⱪan Trifena wǝ Trifosa hanimƣa salam eytⱪaysilǝr. Rǝbning hizmitidǝ nurƣun japa tartⱪan sɵyümlük singlim Pǝrsisⱪa salam eytⱪaysilǝr.

13 Rǝbdǝ tallanƣan Rufusⱪa wǝ uning mangimu ana bolƣan anisiƣa salam eytⱪaysilǝr.

14 Asinkritus, Filigon, Ⱨǝrmis, Patrobas, Ⱨermas wǝ ularning yenidiki ⱪerindaxlarƣa salam eytⱪaysilǝr.

15 Filologus wǝ Yulyaƣa, Nerius wǝ singlisiƣa, Olimpas wǝ ularning yenidiki barliⱪ muⱪǝddǝs bǝndilǝrgǝ salam eytⱪaysilǝr.□

16 Bir-biringlar bilǝn pak sɵyüxlǝr bilǝn salamlixinglar. Mǝsiⱨning ⱨǝmmǝ jamaǝtliridin silǝrgǝ salam!■

Ahirⱪi nǝsiⱨǝt

17 Ⱪerindaxlar, silǝrdin xuni ɵtünimǝnki, silǝr ɵgǝngǝn tǝlimgǝ ⱪarxi qiⱪⱪan, aranglarda ihtilaplarni pǝyda ⱪilidiƣan wǝ adǝmni etiⱪad yolidin teyilduridiƣan kixilǝrdin pǝhǝs bolunglar, ulardin neri bolunglar. ■ 18 Bundaⱪ kixilǝr Rǝbbimiz Mǝsiⱨkǝ ǝmǝs, bǝlki ɵz ⱪarniƣa ⱪul bolidu; ular siliⱪ-sipayǝ gǝplǝr wǝ huxamǝt sɵzliri bilǝn saddilarning ⱪǝlbini azduridu.■

19 Silǝrning Rǝbkǝ bolƣan itaǝtmǝnlikinglardin ⱨǝmmǝylǝn hǝwǝr tapti. Xunga ǝⱨwalinglardin xadlinimǝn; xundaⱪtimu, yahxi ixlar jǝⱨǝttǝ aⱪil boluxunglarni, yaman ixlarƣa nisbǝtǝn nadan boluxunglarni halaymǝn. ■ 20 Amanliⱪ-hatirjǝmlik Igisi bolƣan Huda uzun ɵtmǝy Xǝytanni ayaƣ astinglarda yǝnjiydu.

Rǝbbimiz Əysaning meⱨir-xǝpⱪiti silǝrgǝ yar bolƣay!□

21 Hizmǝtdixim Timotiy, Yǝⱨudiy ⱪerindaxlirim Lukyus, Yason wǝ Sospatirlardin silǝrgǝ salam. ■ 22 (uxbu hǝtkǝ ⱪǝlǝm tǝwrǝtküqi mǝnki Tǝrtiymu Rǝbdǝ silǝrgǝ salam yollaymǝn).□

23 Manga wǝ ɵyidǝ daim yiƣilidiƣan pütün jamaǝtkǝ saⱨibhanliⱪ ⱪilidiƣan Gayustin silǝrgǝ salam. Xǝⱨǝrning hǝziniqisi Erastus silǝrgǝ salam yollaydu, ⱪerindiximiz Kuwartusmu xundaⱪ.■

24 Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning meⱨir-xǝpⱪiti ⱨǝmminglarƣa yar bolƣay! Amin!

Dua wǝ mǝdⱨiyǝ

25 Uzun zamanlardin buyan süküttǝ saⱪlinip kǝlgǝn sirning wǝⱨiy ⱪilinixi boyiqǝ, mening arⱪiliⱪ yǝtküzülgǝn bu hux hǝwǝr, yǝni Əysa Mǝsiⱨning jakarlinixi bilǝn silǝrni mustǝⱨkǝmlǝxkǝ ⱪadir Bolƣuqiƣa xan-xǝrǝp bolƣay! ■ 26 Sir bolsa insanlarni etiⱪadtiki itaǝtmǝnlik yoliƣa elip berix üqün, mǝnggü ⱨayat Hudaning ǝmrigǝ binaǝn ⱨǝm biwasitǝ ⱨǝm burunⱪi pǝyƣǝmbǝrlǝrning yezip ⱪaldurƣanliri arⱪiliⱪ, ⱨazir barliⱪ ǝllǝrgǝ wǝⱨiy ⱪilindi; 27 xundaⱪ ⱪilƣan birdinbir dana Bolƣuqi Hudaƣa Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ xan-xǝrǝp ǝbǝdil’ǝbǝd bolƣay! Amin!

■ 1:1 Ros. 9:15; 13:2; Gal. 1:15.

■ 1:2 Yar. 3:15; 22:18; 26:4; 49:10; Ⱪan. 18:15; 2Sam. 7:12; Zǝb. 132:11; Yǝx. 4:2; 7:14; 9:5; 40:10; Yǝr. 23:5; 33:14; Əz. 34:23; 37:24; Dan. 9:24; Mik. 7:20.

□ 1:3-4 «jismaniy jǝⱨǝttin u Dawutning nǝslidin tuƣulƣan» — muxu «Dawut» bolsa Dawut pǝyƣǝmbǝr, yǝni Israilƣa padixaⱨ bolƣan Dawut. Nurƣun pǝyƣǝmbǝrlǝr Mǝsiⱨ Dawutning ǝwladidin bolidu, dǝp bexarǝt bǝrgǝnidi. «birdinbir pak-muⱪǝddǝs Roⱨ» — grek tilida «pak-muⱪǝddǝskǝ tǝwǝ bolƣan Roⱨ» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Bizningqǝ, xübⱨisizki, Hudaning Ɵz Muⱪǝddǝs Roⱨini kɵrsitidu; bǝzi alimlar bu ibarini Mǝsiⱨ Əysaning ɵz roⱨini bildüridu, dǝp ⱪaraydu.

■ 1:3-4 Mat. 1:1; Luⱪa 1:32; Ros. 2:30; 13:23; 2Tim. 2:8; Yǝx. 9:5; 44:6; 54:5; Yⱨ. 2:19; Rim. 9:5; 1Yuⱨa. 5:20.

□ 1:5 «Uning nami üqün barliⱪ ǝllǝr arisida Hudaƣa etiⱪadtin bolƣan itaǝtmǝnlik wujudⱪa kǝltürülüxkǝ biz meⱨir-xǝpⱪǝtkǝ wǝ rosulluⱪⱪa muyǝssǝr bolduⱪ» — «ǝllǝr» muxu yǝrdǝ Yǝⱨudiy ǝmǝs ǝllǝrni kɵrsitidu. Tǝwratta bǝzidǝ Yǝⱨudiylarƣa nisbǝtǝn «yat ǝllǝr» dǝp tǝrjimǝ ⱪilimiz. «Hudaƣa etiⱪadtin bolƣan itaǝtmǝnlik wujudⱪa kǝltürülüxkǝ...» — grek tilida sɵzmusɵz pǝⱪǝt «etiⱪadning itaiti üqün...» deyilidu.

□ 1:6 «Silǝr ular arisida, Əysa Mǝsiⱨ tǝripidin qaⱪirilƣansilǝr» — «ular arisida» — yǝni Mǝsiⱨkǝ etiⱪad ⱪilƣan yat ǝllǝr arisida. Demǝk, Rimliⱪ etiⱪadqilar dǝl rosul Pawlus ularning hizmitidǝ boluxⱪa qaⱪirilƣan kixilǝrdindur. «Əysa Mǝsiⱨ tǝripidin qaⱪirilƣansilǝr» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Mǝsiⱨkǝ mǝnsup boluxⱪa (Huda tǝripidin) qaⱪirilƣan...».

■ 1:7 1Kor. 1:2; Əf. 1:1.

□ 1:8 «silǝrning etiⱪadinglar pütkül alǝmgǝ pur kǝtti» — Rim imperiyǝsidikilǝr Rimning ⱪanuni boyiqǝ: «Imperatori «Ⱪǝysǝr»ni «Rǝb Huda» dǝp etirap ⱪilixⱪa mǝjbur idi. Xunga «Əysa Mǝsiⱨ Rǝbbimdur» dǝp etirap ⱪilƣuqilar ⱪattiⱪ ⱪarxiliⱪⱪa wǝ kɵp ⱪetim dǝⱨxǝtlik ziyankǝxlikkǝ uqraxⱪa baxlidi. Paytǝhti Rim xǝⱨiridiki puⱪralardin bǝzilirining Mǝsiⱨkǝ baƣlanƣanliⱪi: «Rim xǝⱨiridǝ Mǝsiⱨkǝ ǝgǝxküqilǝr bar ikǝn!» dǝp dunyani zilzilgǝ kǝltürgǝnidi.

□ 1:9 «Ɵz Oƣli toƣrisidiki hux hǝwǝrdǝ qin roⱨ-ⱪǝlbim bilǝn mǝn hizmitini ⱪiliwatⱪan Huda...» — grek tilida «qin roⱨ-ⱪǝlbim bilǝn» pǝⱪǝt «roⱨimda» deyilidu. «hizmitini ⱪiliwatⱪan Huda...» — «hizmiti» muxu yǝrdǝ grek tilida alaⱨidǝ «roⱨiy hizmǝt» yaki «kaⱨinliⱪ hizmǝt»ni kɵrsitidu.

■ 1:9 Rim. 9:1; 2Kor. 1:23; 11:31; Gal. 1:20; Fil. 1:8; 1Tes. 2:5; 2Tim. 1:3.

■ 1:10 Rim. 15:23,32.

□ 1:11 «roⱨiy iltipat» — Muⱪǝddǝs Roⱨtin kelidiƣan alaⱨidǝ, mɵjizilik ⱪabiliyǝttin ibarǝttur. Mǝsilǝn, «1Kor.» 12-14-bablarni kɵrüng.

■ 1:11 Rim. 15:29; 1Tes. 3:10.

□ 1:13 «silǝrning xuni bilixinglarni halaymǝnki...» — bu sɵzlǝr adǝttǝ Rim imperatori yarliⱪ qüxürgǝndǝ ixlitidiƣan ibarǝ idi. Rosul Pawlus tɵwǝndiki gepini «Alǝm imperatori Əysa Mǝsiⱨ»din kǝlgǝn dǝp puratmaⱪqi ohxaydu. Əyni sɵzlǝr «xuni bilmǝslikinglarni halimaymǝnki,...». «ǝlliklǝr...» — barliⱪ Yǝⱨudiy ǝmǝs millǝtlǝr, «yat ǝllǝr», «taipilǝr».

■ 1:13 1Tes. 2:18.

□ 1:14 «... ⱨǝrⱪandaⱪ adǝmlǝrgǝ, mǝyli Yunanliⱪlar wǝ yat taipilǝrgǝ, danixmǝn wǝ nadanlarƣa bolsun...» — muxu yǝrdǝ «yat taipilǝr» Yunanliⱪ ǝmǝslǝrni yaki xu dǝwrdiki «mǝdǝniyǝt bǝlgisi bolƣan Yunan tili»ni sɵzliyǝlmǝydiƣan «mǝdiniyǝtsizlǝr»ni kɵsitidu. «mǝn...  ⱨǝmmisigǝ ⱪǝrzdarmǝn» — buning mǝnisi bǝlkim «ⱨǝmmisigǝ hux hǝwǝrni yǝtküzüxkǝ ⱪǝrzdarmǝn» bolsa kerǝk.

■ 1:14 1Kor. 9:16.

□ 1:16 «Mǝsiⱨ toƣrisidiki bu hux hǝwǝr» — grek tilida «Mǝsiⱨning hux hǝwiri» degǝn sɵzdǝ ipadilinidu. «Greklǝr» — (yaki «Yunanliⱪlar») muxu yǝrdǝ barliⱪ Yǝⱨudiy ǝmǝs millǝtlǝr yaki ǝlliklǝrgǝ wǝkil kelidu. «...nijatⱪa erixtüridiƣan Hudaning küq-ⱪudritidur» — «nijat» degǝn Huda adǝmni gunaⱨini kǝqürüp, uningdin ⱪutⱪuzup, mǝnggülük ⱨayatni ata ⱪilixini kɵrsitidu.

■ 1:16 Zǝb. 40:9-10; 1Kor. 1:18; 15:2; 2Tim. 1:8.

□ 1:17 «hux hǝwǝrdǝ etiⱪadⱪa asaslanƣan, Hudaning birhil ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi etiⱪad ⱪilƣuqilarƣa wǝⱨiy ⱪilinƣandur» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «hux hǝwǝrdǝ Hudadin kǝlgǝn, baxtin ahir etiⱪadⱪa asaslanƣan bir ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ axkarilanƣandur». «Ⱨǝⱪⱪaniy adǝm ixǝnq-etiⱪadi bilǝn ⱨayat bolidu» — «Ⱨab.» 2:4.

■ 1:17 Ⱨab. 2:4; Yⱨ. 3:36; Rim. 3:21; Gal. 3:11; Fil. 3:9; Ibr. 10:38.

■ 1:19 Ros. 14:17.

■ 1:20 Zǝb. 19:1-2

■ 1:21 Ⱪan. 28:28

■ 1:23 2Pad. 17:29.

□ 1:26 «ayallarmu tǝbiiy jinsiy munasiwǝtni ƣǝyriy munasiwǝtkǝ aylandurdi» — grek tilida «ayallarmu jinsiy munasiwǝtni tǝbiiy ⱪanuniyǝtkǝ hilap munasiwǝtkǝ aylandurdi» deyilidu.

■ 1:26 Law. 18:22,23.

■ 1:32 Ⱨox. 7:3.

■ 2:1 2Sam. 12:5; Mat. 7:1; 1Kor. 4:5.

■ 2:4 2Pet. 3:15.

■ 2:5 Rim. 9:22.

■ 2:6 Zǝb. 62:12; Yǝr. 17:10; 32:19; Mat. 16:27; Rim. 14:12; 1Kor. 3:8; 2Kor. 5:10; Gal. 6:5; Wǝⱨ. 2:23; 22:12.

□ 2:7 «ⱨɵrmǝt-eⱨtiram wǝ baⱪiyliⱪ...» — grek tilida «ⱨɵrmǝt-eⱨtiram wǝ qirimǝslik...».

■ 2:8 2Tes. 1:8.

□ 2:9 «Yǝⱨudiylarƣa, andin Greklǝrgǝ...» — «Greklǝr» (yaki «Yunanliⱪlar») muxu yǝrdǝ wǝ 10-ayǝttǝ grek tilida , barliⱪ Yǝⱨudiy ǝmǝs ǝlliklǝr wǝ millǝtlǝrgǝ wǝkil kelidu.

■ 2:11 Ⱪan. 10:17; 2Tar. 19:7; Ayup 34:19; Ros. 10:34; Gal. 2:6; Əf. 6:9; Kol. 3:25; 1Pet. 1:17.

□ 2:12 «Tǝwrat ⱪanuni» — yaki pǝⱪǝt «ⱪanun» yaki «muⱪǝddǝs ⱪanun», muxu yǝrdǝ wǝ tɵwǝndiki barliⱪ ayǝtlǝrdǝ Huda Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürgǝn ⱪanunni kɵrsitidu. Bu ⱪanun Muⱪǝddǝs Kitabning awwalⱪi bǝx ⱪismini tǝxkil ⱪilƣan; xunga Yǝⱨudiy hǝlⱪi bǝzidǝ muxu bǝx ⱪisimni «ⱪanun-yolyoruⱪ» (ibraniy tilida «Toraⱨ») dǝp ataydu. Ərǝb tilidiki «Tǝwrat» muxu sɵzdin qiⱪⱪan. Adǝttiki ǝⱨwal astida «muⱪǝddǝs ⱪanunni bilmigǝnlǝr» Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr («yat ǝllǝr») ni kɵrsitidu, «muⱪǝddǝs ⱪanunni bilgǝnlǝr» Yǝⱨudiylarni kɵrsitidu. «Tǝwrat» wǝ «Tǝwrat ⱪanuni» toƣruluⱪ «Tǝbirlǝr»nimu kɵrüng.

■ 2:13 Mat. 7:21; Yaⱪ. 1:22; 1Yuⱨa. 3:7.

□ 2:16 «yuⱪirida eytilƣan ixlar qoⱪum yüz beridu» — «yuⱪirida eytilƣan ixlar» 6-12-ayǝtlǝrdǝ eytilƣan ixlarni, demǝk Hudaning soraⱪ ⱪilidiƣinini kɵrsitidu.

■ 2:16 Mat. 25:31.

□ 2:17 «Hudaƣa tǝwǝmǝn dǝp mahtansang...» — grek tilida «Hudada mahtansang...».

■ 2:17 Rim. 9:4.

□ 2:24 «Silǝrning ⱪilmixinglar tüpǝylidin Hudaning nami taipilǝr arisida kupurluⱪⱪa uqrimaⱪta» — «Yǝx.» 52:5.

■ 2:24 Yǝx. 52:5; Əz. 36:2.

□ 2:25 «Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilsang, hǝtnǝ ⱪilinƣiningning ǝⱨmiyiti bolidu, lekin uningƣa hilapliⱪ ⱪilsang, hǝtnǝ ⱪilinƣining hǝtnǝ ⱪilinmiƣandǝk ⱨesablinidu.» — demisǝkmu, Yǝⱨudiylar Tǝwrat ⱪanuni boyiqǝ hǝtnǝ ⱪilidu. Hǝtnilikning ɵzi «Mǝn Hudaning adimimǝn» degǝnlikni wǝ «Yǝⱨudiy bolux»ning simwoli dǝp ⱪarilatti.

■ 2:28 Yⱨ. 8:39; Rim. 9:7.

□ 2:29 «roⱨida Yǝⱨudiy bolƣini ⱨǝⱪiⱪiy Yǝⱨudiydur; uning hǝtnǝ ⱪilinƣini hǝtnǝ ⱪanun dǝsturi arⱪiliⱪ ǝmǝs, bǝlki ⱪǝlbidǝ, roⱨtindur» — «Roⱨtindur» bolsa, Muⱪǝddǝs Roⱨtindur. Bǝzi alimlar «Roⱨtin»ni «roⱨta» dǝp qüxinidu, xundaⱪla bundaⱪ ayǝtni «...hǝtnǝ ⱪǝlbdǝ, roⱨta,... dǝsturidin ǝmǝstur» dǝp tǝrjimǝ ⱪilidu. Hǝtnǝ toƣruluⱪ «Əzakiyal», «Filippiliⱪlarƣa» wǝ «Kolossiliklǝrgǝ»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»lirimizni kɵrüng. «Bundaⱪ kixining tǝriplinixi insanlar tǝripidin ǝmǝs, bǝlki Huda tǝripidin bolidu» — ibraniy tilida «Yǝⱨuda» degǝnning ǝsliy mǝnisi «mahtax», «tǝriplǝx», «tǝrip» degǝnliktur. Xunga ayǝtning tegidiki mǝnisi: ««Ⱨǝⱪiⱪiy Yǝⱨudiy» bolux üqün, u Huda tǝripidin tǝriplǝngǝn («Yǝⱨuda») boluxi kerǝk.

■ 2:29 Ⱪan. 10:16; Yǝr. 4:4; Fil. 3:2, 3; Kol. 2:11.

■ 3:2 Zǝb. 147:19; Rim. 9:4.

□ 3:3 «Əmdi gǝrqǝ ulardin bǝziliri ixǝnqsiz qiⱪⱪan bolsimu, buningƣa nemǝ bolatti? Ularning ixǝnqsizliki Hudaning ixǝnqliklikini yoⱪⱪa qiⱪiriwetǝrmu?» — Pawlus bǝlkim Hudaning Israilƣa ⱪilƣan ǝⱨdǝ-wǝdilirini kɵrsitidu. Huda: «Silǝr Mening hǝlⱪim bolisilǝr» dǝp wǝdǝ ⱪilƣandin keyin, bǝzi Yǝⱨudiylarning ⱪilmixliri ɵzlirining Uning hǝlⱪi ikǝnlikini inkar ⱪilƣan bolsimu, bu ⱪilmixliri Hudaning wǝdisini yoⱪⱪa qiⱪiriwetǝmdu?

■ 3:3 Qɵl. 23:19; Rim. 9:6; 2Tim. 2:13.

□ 3:4 «Sɵzliginingdǝ adil dǝp ispatlanƣaysǝn, xikayǝtkǝ uqriƣiningda ƣǝlibǝ ⱪilƣaysǝn» — «Zǝb.» 51:4. «Xikayǝtkǝ uqriƣiningda ƣǝlibǝ ⱪilƣaysǝn» degǝnning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Ⱨɵküm qiⱪarƣiningda ƣǝlibǝ ⱪilƣaysǝn». Zǝburdiki bu küydǝ Dawut pǝyƣǝmbǝr eƣir gunaⱨini Huda wǝ hǝlⱪ aldida iⱪrar ⱪilidu; u bu sɵzlǝrni, Huda meni jazaliƣanda, hǝlⱪ beximƣa qüxidiƣan külpǝtning Hudadin adil jazasini bilsun dǝp eytidu. Gunaⱨini oquⱪ iⱪrar ⱪilmiƣan bolsa bǝlkim hǝlⱪ: «Nemixⱪa sɵyümlük Dawut padixaⱨimiz külpǝtkǝ uqriƣandu, Huda uningƣa adalǝtsiz muamilǝ ⱪilƣanmidu?» deyixi mumkin. Uning degini Pawlusning deginigǝ opmu-ohxax; Huda ⱨǝⱪtur ⱨǝm alǝm aldida Uning ⱨǝⱪliⱪi ispatlansun; Uning ⱨǝr ixtiki durusluⱪi ispatlansun (wǝ ispatlinidu!), hataliⱪ yaki yalƣanqiliⱪning bolsa bizdila ikǝnliki ispatlansun (wǝ ispatlinidu!).

■ 3:4 Zǝb. 51:4; 116:11; Yⱨ. 3:33.

□ 3:5 «mǝn insanqǝ sɵzlǝymǝn!» — demǝk, pǝⱪǝt isanning kɵz-ⱪarixi boyiqǝ sɵzlǝymǝn. Bu ibaridin kɵrgili boliduki, ⱨǝrⱪandaⱪ adǝm towa ⱪilmisa, gunaⱨi tüpǝylidin uning kɵzⱪaraxliri tumanlixip ketidu, ɵzi elixip ⱪalidu.

□ 3:7 «Mening yalƣanqiliⱪim arⱪiliⱪ Hudaning ⱨǝⱪiⱪiti tehimu oquⱪ ⱪilinidu...» — Huda pǝyƣǝmbǝrlǝr arⱪiliⱪ Ɵz hǝlⱪining bǝziliri Ɵzigǝ asiyliⱪ ⱪilidiƣanliⱪi, ⱨǝtta mǝsilǝn Ɵz Mǝsiⱨigǝ satⱪunluⱪ ⱪilidiƣanliⱪi toƣruluⱪ kɵp bexarǝt bǝrgǝnidi. Xunga «mening yalƣanqiliⱪim» Hudaning toƣra eytⱪanliⱪini ispatlaydu.

□ 3:9 «Yǝⱨudiylar bolsun, Greklǝr bolsun ⱨǝmmisining gunaⱨning ilkidǝ ikǝnlikini ispatlap ǝyibliduⱪ» — «Greklar» muxu yǝrdǝ barliⱪ «Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr»gǝ wǝkillik ⱪilidu.

■ 3:9 Gal. 3:22.

■ 3:10 Zǝb. 14:3; 53:3

□ 3:12 «Ⱨǝⱪⱪaniy adǝm yoⱪ, ⱨǝtta birimu yoⱪtur, ... Ⱨǝmmǝ adǝm yoldin qǝtnidi, ularning barliⱪi ǝrzimǝs bolup qiⱪti. Meⱨribanliⱪ ⱪilƣuqi yoⱪ, ⱨǝtta birimu yoⱪtur» — (10-13-ayǝt) «Zǝb.» 14:1-3 (yǝnǝ 53:1-3); «Top.» 7:20.

■ 3:12 Zǝb. 14:1-3; 53:1-3; Top. 7:20

□ 3:13 «Ularning geli eqilƣan ⱪǝbridǝk sesiⱪtur, tilliri kazzapliⱪ ⱪilmaⱪta; kobra yilanning zǝⱨiri lǝwliri astida turidu» — «Zǝb.» 5:9 wǝ 140:3.

■ 3:13 Zǝb. 5:9; 140:4.

□ 3:14 «Ularning zuwani ⱪarƣax ⱨǝm zǝrdigǝ tolƣan» — «Zǝb.» 10:7.

■ 3:14 Zǝb. 10:7

■ 3:15 Pǝnd. 1:16; Yǝx. 59:7.

□ 3:17 «Putliri ⱪan toküxkǝ aldiraydu; barƣanla yeridǝ wǝyranqiliⱪ wǝ pajiǝlik ixlar bardur. Tinqliⱪ-aramliⱪ yolini ular ⱨeq tonuƣan ǝmǝs. Ularning nǝziridǝ Hudadin ⱪorⱪidiƣan ix yoⱪtur» — (15-17-ayǝt) «Yǝx.» 59:7-8.

■ 3:17 Yǝx. 59:7,8

□ 3:18 «Ularning nǝziridǝ Hudadin ⱪorⱪidiƣan ix yoⱪtur» — «Zǝb.» 36:1.

■ 3:18 Zǝb. 36:1

□ 3:19 «Tǝwrat ⱪanuni astida yaxaydiƣanlar» —Yǝⱨudiy hǝlⱪini kɵrsitidu. «Tǝwrattiki barliⱪ sɵzlǝrning Tǝwrat ⱪanuni astida yaxaydiƣanlarƣa ⱪarita eytilƣanliⱪi bizgǝ ayan. Bularning mǝⱪsiti, ⱨǝr insanning aƣzi baⱨanǝ kɵrsitǝlmǝy tuwaⱪlinip, pütkül dunyadikilǝr Hudaning soriⱪida ǝyibkar ikǝn dǝp ayan ⱪilinsun» — «Tǝwrattiki barliⱪ sɵzlǝr» muxu yǝrdǝ bǝlkim yuⱪurida nǝⱪil kǝltürülgǝn, barliⱪ insanning gunaⱨkar ikǝnlikini ispatliƣan (Tǝwrattiki) ayǝtlǝrni alaⱨidǝ tǝkitlǝydu.

■ 3:20 Rim. 7:7; Gal. 2:16; Ibr. 7:18.

■ 3:21 Rim. 1:17; Fil. 3:9.

□ 3:22 «Mǝsiⱨning ixǝnq-sadaⱪǝtliki arⱪiliⱪ etiⱪad ⱪilƣuqilar...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Əysa Mǝsiⱨkǝ baƣliƣan itiⱪadi arⱪiliⱪ etiⱪad ⱪilƣuqilar...». Grek tilida «ixǝnq, etiⱪad» wǝ «sadaⱪǝtlik, ixǝnqlik» birla sɵz bilǝn ipadilinidu.

□ 3:23 «Qünki barliⱪ insanlar gunaⱨ sadir ⱪilip, Hudaning xan-xǝripigǝ yetǝlmǝy, uningdin mǝⱨrum boldi» — buning ikki tǝripi bar; (1) Huda ǝslidǝ adǝmni «Ɵz süriti boyiqǝ», yǝni «Ɵz xan-xǝripi boluxi üqün» yaratⱪanidi. Gunaⱨ sadir ⱪilƣinida insan bu xan-xǝrǝpkǝ yetǝlmidi, xunglaxⱪa Hudaƣa wǝkil boluxtiki imtiyazdin mǝⱨrum boldi. (2) gunaⱨi tüpǝylidin insan Hudaning padixaⱨliⱪida uning xan-xǝripini kɵrǝlmǝydiƣan boldi.

□ 3:24 «Mǝsiⱨ Əysada bolƣan nijat-ⱨɵrlük arⱪiliⱪ...» — yaki «Mǝsiⱨ Əysaning gunaⱨtin ⱨɵr ⱪilix hizmiti arⱪiliⱪ...».

■ 3:24 Yǝx. 53:5.

□ 3:25 «gunaⱨlarning jazasini kɵtürgüqi kafarǝt ⱪurbanliⱪi» — grek tilida birla sɵz bilǝn ipadilinidu. «Kafarǝt» toƣruluⱪ «Mis.» 29:33 wǝ izaⱨati, xundaⱪla «Tǝbirlǝr»nimu kɵrüng. «Huda Uni gunaⱨlarning jazasini kɵtürgüqi kafarǝt ⱪurbanliⱪi süpitidǝ tǝyinlidi; (insanlarning) Uning (ⱪurbanliⱪ) ⱪeniƣa ixǝnq baƣlixi bilǝn (ⱪurbanliⱪ) inawǝtliktur. Huda bu arⱪiliⱪ burunⱪi zamandikilǝrning sadir ⱪilƣan gunaⱨliriƣa sǝwr-taⱪǝtlik bolup, jazalimay ɵtküzüwetixining adilliⱪ ikǝnlikini kɵrsǝtti» — bu toluⱪ ayǝt intayin muⱨim. Huda burunⱪi zamandiki towa ⱪilƣan etiⱪadqi kixilǝrning gunaⱨlirini jazalimay kǝqürüm ⱪilƣanlirining ⱨǝmmisi Mǝsiⱨning kǝlgüsi zamanda ⱪurbanliⱪ bolup, xu gunaⱨlirining jazasini kɵtüridiƣanliⱪiƣa asaslanƣanidi, xunglaxⱪa pütünlǝy adilliⱪ idi. «Gunaⱨlarƣa ... ɵtküzüwetix» degǝn ibarǝ bǝlkim burunⱪi dǝwrdiki barliⱪ gunaⱨlarnimu ɵz iqigǝ alidu; biraⱪ Huda bu gunaⱨlarni jazalimay ɵtküzüwǝtkǝn bolsimu, hǝⱪlǝr towa ⱪilmisa bǝribir ahir berip ɵzliri jazalirini tartidu. Ⱨazirⱪi zamandimu xundaⱪ.

■ 3:25 Mis. 25:17; 2Kor. 5:19; Kol. 1:20; Ibr. 4:16; 1Yuⱨa. 4:10.

□ 3:26 «Xundaⱪ ⱪilip U Ɵzining ⱨǝm ⱨǝⱪⱪaniy ikǝnlikini ⱨǝm Əysaning etiⱪadida bolƣuqini ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilƣuqi ikǝnlikinimu namayan ⱪildi» — Mǝsiⱨ Əysa ⱨǝr zamandiki barliⱪ kixilǝrning ⱨǝmmǝ gunaⱨining tegixlik jazasi (Hudaning gunaⱨ üstigǝ qüxüridiƣan ƣǝzipi)ni ⱪobul ⱪilƣandin keyin Huda tolimu ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn towa ⱪilƣan kixilǝrni kǝqürüm ⱪilip ularni ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilƣuqi bolidu.

□ 3:28 «Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilixⱪa intilixliri bilǝn ǝmǝs...» — muxu ibarǝ grek tilida intayin ⱪisⱪartilip: «ⱪanundiki ǝmǝllǝr bilǝn ǝmǝs...» yaki «ⱪanunƣa ⱪaritilƣan ǝmǝllǝr bilǝn ǝmǝs...» yaki «ⱪanundin qiⱪⱪan ǝmǝllǝr bilǝn ǝmǝs...» dǝp ipadilinidu. Bu ibarǝ «Rim.» 3:28, «Gal.» 2:16, 3:2, 5, 10dimu tepilidu. Insanning barliⱪ «Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilixⱪa intilixliri» ɵzining gunaⱨⱪa patⱪan bir gunaⱨkar ikǝnlikini ispatlaydu, halas.

■ 3:28 Ros. 13:38; Rim. 8:3; Gal. 2:16; Ibr. 7:25.

□ 3:30 «Huda bolsa birdur, U hǝtnǝ ⱪilinƣanlarni etiⱪad bilǝn ⱨǝmdǝ hǝtnǝ ⱪilinmiƣanlarnimu etiⱪad bilǝn ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilidu» — bu ayǝttiki «hǝtnǝ ⱪilinƣanlar» Yǝⱨudiylarni, «hǝtnǝ ⱪilinmiƣanlar» barliⱪ Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrni bildüridu.

□ 4:1 «atimiz Ibraⱨimning erixkini..» — yaki «atimiz Ibraⱨimning ɵgǝngini..», «atimiz Ibraⱨimning bilgini..».

■ 4:1 Yǝx. 51:2.

□ 4:3 «Ibraⱨim Hudaƣa etiⱪad ⱪildi; bu uning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi ⱨesablandi» — «Yar.» 15:6.

■ 4:3 Yar. 15:6; Gal. 3:6; Yaⱪ. 2:23.

□ 4:5 «Biraⱪ, ⱨeq ix-ǝmǝl ⱪilmay, pǝⱪǝt nomussiz gunaⱨkarlarni ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilƣuqi Hudaƣa etiⱪad ⱪilidiƣan kixining bolsa, uning etiⱪadi ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ dǝp ⱨesablinidu!» — «ⱨeq ǝmǝl ⱪilmay» degini, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa erixix üqün tirixix jǝⱨǝtidin eytilidu, «adǝmlǝr jan beⱪix üqün ixlixi kerǝk ǝmǝs» degǝnlik ǝmǝs, ǝlwǝttǝ.

■ 4:7 Zǝb. 32:1

□ 4:8 «Itaǝtsizlikliri kǝqürüm ⱪilinƣan, gunaⱨliri yepilƣan kixi nemidegǝn bǝhtliktur! Pǝrwǝrdigar gunaⱨliri bilǝn ⱨeq ⱨesablaxmaydiƣanlar nemidegǝn bǝhtliktur!» — (7-8-ayǝt) «Zǝb.» 32:1-2.

■ 4:8 Zǝb. 32:1, 2

□ 4:9 «Ibraⱨimning etiⱪadi uning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi dǝp ⱨesablandi» — «Yar.» 15:6.

■ 4:9 Yar. 15:6

■ 4:11 Yar. 17:11.

■ 4:14 Gal. 3:18.

□ 4:15 «Tǝwrat ⱪanuni Hudaning ƣǝzipini elip kelidu» — adǝm Hudaning ǝmr-pǝrmanliriƣa ǝmǝl ⱪilalmiƣaqⱪa, ⱪanun uning gunaⱨini namayan ⱪilidu; namayan ⱪilinixi bilǝn Hudaning ƣǝzipi uning gunaⱨi üstigǝ qüxidu.

■ 4:15 Yⱨ. 15:22; Rim. 5:20; 7:8; Gal. 3:19.

□ 4:16-17 «Tǝwrat ⱪanuni astida turidiƣanlar» — Yǝⱨudiy hǝlⱪ. «Seni nurƣun ⱪowmning atisi ⱪildim» — («Yar.» 17:5). Hudaning Ibraⱨimƣa eytⱪan bu sɵzi «ɵtkǝn zaman» xǝklidǝ («ⱪildim») bolup, ⱨeq pǝrzǝntsiz bolƣan waⱪtida uningƣa eytilƣan. Bu keyinki ayǝtlǝr bilǝn ziq baƣliⱪtur.

■ 4:16-17 Yǝx. 51:2; Yar. 17:5.

□ 4:18 «Sening nǝsling san-sanaⱪsiz bolidu» — «Yar.» 15:5.

■ 4:18 Yar. 15:5; Ibr. 11:12.

□ 4:19 «U yüz yaxⱪa yeⱪinlap, tenini ɵlgǝn ⱨesablisimu, xundaⱪla ayali Saraⱨningmu baliyatⱪusini ɵldi dǝp ⱪarisimu...» — demǝk, u ɵz tenining ɵlüktǝk bolƣan ǝⱨwaliƣa wǝ Saraⱨning ⱪǝt’iy tuƣmasliⱪiƣa tolimu realliⱪ wǝ eƣirbesiⱪliⱪ bilǝn ⱪaraytti, biraⱪ bu ixlar uning etiⱪadiƣa ⱨeq tǝsir yǝtküzmidi.

■ 4:20 Yⱨ. 8:56; Ibr. 11:11, 18.

■ 4:21 Zǝb. 115:3

■ 4:22 Yar. 15:6.

□ 4:23-25 «Mǝsiⱨ bolsa itaǝtsizliklirimiz üqün pida yoliƣa tapxuruldi wǝ ⱨǝⱪⱪaniy ⱪiliniximiz üqün tirildürüldi» — «pida yoliƣa tapxuruldi» degǝn ibarǝ bolsa, u rǝzil adǝmlǝrning ⱪoli bilǝn ɵlümgǝ tapxuruldi, lekin bularning ⱨǝmmisi insaniyǝtni ⱪutⱪuzux üqün Hudaning uluƣ pilani idi, dǝp kɵrsitidu.

■ 4:23-25 Rim. 15:4.

■ 5:1 Yǝx. 32:17; Yⱨ. 16:33; Əf. 2:13.

■ 5:2 Yⱨ. 10:9; 14:6; 1Kor. 15:1; Əf. 2:18; 3:12; Ibr. 3:6; 10:19.

□ 5:3-4 «müxkül ǝⱨwallar iqidǝ xadlinimiz...» — yaki «müxkül ǝⱨwallardin tǝntǝnǝ ⱪilimiz».

■ 5:3-4 Yaⱪ. 1:3.

□ 5:5 «Wǝ bu ümid bizni yǝrgǝ ⱪaritip ⱪoymaydu, qünki bizgǝ ata ⱪilinƣan Muⱪǝddǝs Roⱨ arⱪiliⱪ Hudaning meⱨir-muⱨǝbbiti alliburun ⱪǝlbimizgǝ ⱪuyulup exip taxti» — insanning Hudaƣa baƣliƣan ⱨǝrⱪandaⱪ ümidi, uning bizgǝ bolƣan muⱨǝbbitining bar-yoⱪ ikǝnlikigǝ ziq baƣlinidu, ǝlwǝttǝ. Əgǝr biz «Huda bizni sɵyidu» dǝp bilsǝk ⱨǝmdǝ Hudaning muⱨǝbbiti ɵz wujudimizda pǝyda bolƣan bolsa, ⱨǝrⱪandaⱪ zor ümidlǝrmu bolidu.

□ 5:6 «Qünki biz pǝⱪǝt amalsiz ⱪalƣinimizda...» — «amalsiz» — ɵzimizni gunaⱨtin ⱪutulduruxⱪa amalsiz.

■ 5:6 Əf. 2:1; Kol. 2:13; Ibr. 9:15; 1Pet. 3:18.

■ 5:8 Ibr. 9:15; 1Pet. 3:18.

□ 5:9 «ǝmdi U arⱪiliⱪ kelidiƣan ƣǝzǝptin ⱪutuluximiz tehimu jǝzmǝndur» — «kelidiƣan ƣǝzǝp» Hudaning gunaⱨlarning üstigǝ qüxidiƣan ƣǝzipi.

□ 5:10 «Qünki burun Hudaƣa düxmǝn bolƣan bolsaⱪmu, Oƣlining ɵlümi arⱪiliⱪ bizni Uning bilǝn inaⱪlaxturƣan yǝrdǝ, Uning bilǝn inaⱪlaxturulƣandin keyin, ǝmdi Oƣlining ⱨayati arⱪiliⱪ biz tehimu ⱪutuldurulmamduⱪ?!» — Hudaning nijatida «ⱪutulux» pǝⱪǝt dozahtin ⱪutulux ǝmǝs, gunaⱨning barliⱪ asarǝtliridin azad bolup yengi ǝⱨmiyǝtlik ⱨayattin bǝⱨrimǝn boluxtin ibarǝttur.

□ 5:11 «U arⱪiliⱪmu Hudaning Ɵzidin xadlinimiz» — «Hudaning Ɵzidin xadlinimiz» degǝnning baxⱪa birhil mǝnisi barki, «Hudani ⱪattiⱪ danglaymiz».

□ 5:12 «Xuningdǝk, gunaⱨning dunyaƣa kirixi birla adǝm arⱪiliⱪ boldi» — «birla adǝm arⱪiliⱪ» bolsa, Adǝm’atimiz arⱪiliⱪ, ǝlwǝttǝ.

■ 5:12 Yar. 2:17; 3:6; 1Kor. 15:21.

□ 5:14 «... Xundaⱪtimu, ɵlüm Adǝm’ata waⱪtidin Musa pǝyƣǝmbǝr waⱪtiƣiqǝ insanlarƣimu ⱨɵküm sürdi; ular gǝrqǝ Adǝm’atining sadir ⱪilƣan itaǝtsizlikidǝk gunaⱨ sadir ⱪilmiƣan bolsimu, bu insanlarmu ɵlüm ⱨɵkümidin haliy bolmidi)» — rosulning gepi boyiqǝ, gunaⱨ pǝⱪǝt ɵz-ɵzidin mǝlum bolƣandila andin gunaⱨ ⱨesablinidu. Bu mǝlum bolux ikki yol bilǝn bolidu: — (1) Hudaning insanƣa biwasitǝ eytⱪan sɵzliri, ⱪanuni arⱪiliⱪ; (2) insaning wijdani arⱪiliⱪ. Adǝm’atimiz Hudaning biwasitǝ buyruⱪini angliƣan wǝ uningƣa itaǝtsizlik ⱪildi. Adǝm’atimiz waⱪtidin Musa pǝyƣǝmbǝr waⱪtiƣiqǝ, yǝni Tǝwrat ⱪanuni berilgüqǝ, insanlar Hudadin biwasitǝ kǝlgǝn birǝr ⱪanunni kɵrmigǝn. Ⱨalbuki, xu dǝwrlǝrdiki adǝmlǝrning ⱨǝmmisi ɵldi. Ularda Hudaning oquⱪ kɵrsǝtkǝn ⱪanuni bolmisimu, Pawlus yuⱪirida eytⱪandǝk, Hudaning ⱪanunidiki ǝhlaⱪiy tǝlǝplǝr ɵz ⱪǝlb-wijdanlirida mǝwjut idi. Xuning bilǝn xu dǝwrlǝrdikilǝr «Adǝm’atimizning itaǝtsizliki» (yǝni Hudaning biwasitǝ bir ǝmrigǝ hilapliⱪ ⱪilƣan itaǝtsizliki)dǝk gunaⱨ ⱪilmiƣan bolsimu, ular gunaⱨ sadir ⱪilƣinida wijdani arⱪiliⱪ uni eniⱪ bilip yǝtkǝn wǝ gunaⱨ sǝwǝbidin ɵlüp ketiwatⱪanidi. «Adǝm’atining ɵzi — keyin kelidiƣan Mǝsiⱨning bir bexarǝtlik ülgsidur» — Adǝm’atimizning birla ⱪetimliⱪ gunaⱨi pütkül insanƣa yaman tǝsir yǝtküzgǝndǝk, Mǝsiⱨning xu bir ⱪetimliⱪ itaǝt ⱪilƣini (ⱪurbanliⱪi ⱪilƣini) pütkül ixǝngǝn insanƣa dǝl uning ǝksini yǝtküzidu.

□ 5:17 «xu Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ ⱨayatta xunqǝ ƣalibanǝ ⱨɵkümranliⱪ ⱪilƣuqilar bolmamdu!» — «ⱨɵkümranliⱪ ⱪilƣuqilar» degǝn ibarǝ: — bu dunyada gunaⱨ üstidin, ɵlüm üstidin, Xǝytan ⱪatarliⱪlar üstidin ƣǝlibǝ ⱪilip ⱨɵkümran boluxni kɵrsǝtsǝ kerǝk. Kǝlgüsidǝ, Hudaning padixaⱨliⱪi kǝlgǝndǝ xu ⱨɵkümranliⱪning baxⱪa tǝrǝplirimu bolidu.

□ 5:19 «Bir adǝmning bir ⱪetimliⱪ itaǝtsizliki arⱪiliⱪ nurƣun kixilǝr dǝrwǝⱪǝ gunaⱨkar ⱪilinip bekitilgǝndǝk, bir adǝmning bir ⱪetimliⱪ itaǝtmǝnliki bilǝnmu nurƣun kixilǝr ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilinip bekitilidu» — bu intayin muⱨim ayǝt, Adǝm’ata «ɵz iqigǝ alƣan» barliⱪ insanlarƣa gunaⱨliⱪ tǝbiitini yǝtküzgǝndǝk, ohxaxla Mǝsiⱨ Əysamu etiⱪad arⱪiliⱪ «Ɵz iqigǝ alƣan» barliⱪ insanlarƣa yengi ⱨǝⱪⱪaniy tǝbiitini yǝtküzidu. Adǝm’ata gunaⱨkar insan ailisining bexi bolƣan; Mǝsiⱨ Əysa yengi birhil insan ailisining bexi wǝ uning tunji ǝzasi ⱨǝm wǝkili boldi.

■ 5:20 Luⱪa 7:47; Yⱨ. 15:22; Rim. 4:15; 7:8; Gal. 3:19

□ 6:3 «Ⱨǝrⱪaysimiz Mǝsiⱨ Əysaƣa kirixkǝ qɵmüldürülgǝn bolsaⱪ, Uning ɵlümi iqigǝ qɵmüldürülduⱪ?» — «Mǝsiⱨ Əysaƣa kirixkǝ qɵmüldürülüx» suƣa qɵmüldürüp etiⱪadni etirap ⱪilixni kɵrsitǝmdu, yaki Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa qɵmüldürülüxni kɵrsitǝmdu? Bizningqǝ ⱨǝr ikkisini kɵrsitidu. Qünki Huda aldida pǝⱪǝt «bir qɵmüldürülüx» bar («Əf.» 4:5); Hudaning adǝmning suƣa qɵmüldürülüxidǝ bolƣan mǝⱪsiti, bu qɵmüldürülüx arⱪiliⱪ Ɵz Roⱨiƣa qɵmüldürülüxni elip berixidin ibarǝt. Birsi suƣa qɵmüldürülüp Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa qɵmüldürülmigǝn bolsa tehi toluⱪ «Mǝsiⱨ iqigǝ qɵmüldürülgǝn» bolmaydu (Injil, «Ros.» 19:1-6, «Əf.» 4:5, «Kol.» 2:11-13, «1Pet.» 3:21 wǝ izaⱨatlarni kɵrüng).

■ 6:3 Gal. 3:27.

□ 6:4 «Biz qɵmüldürüx arⱪiliⱪ uning ɵlümi iqigǝ kirip» — grek tilida «qɵmüldürülüx» «xu qɵmüldürülüx» deyilidu. Yuⱪiriⱪi izaⱨatni kɵrüng. «Mǝsiⱨ Atining xan-xǝripi arⱪiliⱪ ɵlümdin tirilginidǝk...» — «Ata» Huda’atini kɵrsitidu.

■ 6:4 Rim. 8:11; Əf. 4:23; Fil. 3:10,11; Kol. 2:12; 3:10; Ibr. 12:1; 1Pet. 2:2.

□ 6:5 «Qünki Mǝsiⱨning ɵlümigǝ ohxax bir ɵlümdǝ Uning bilǝn birgǝ baƣlanƣanikǝnmiz, ǝmdi biz qoⱪum Uning tirilixigǝ ohxax bir tirilixtimu uning bilǝn birgǝ bolimiz» — «Uning ɵlümigǝ ohxax bir ɵlüm» suƣa qɵmüldürülüxni kɵrsitidu; «Uning tirilixigǝ ohxax bir tirilix» bizningqǝ (1) yengi ⱨayatⱪa erixix; wǝ (2) ⱪiyamǝt künidiki tirilixnimu kɵrsitidu.

■ 6:5 Rim. 8:11; Kol. 3:1.

■ 6:6 Gal. 2:20; 5:24; Fil. 3:10; 1Pet. 4:1, 2.

■ 6:7 1Pet. 4:1.

■ 6:8 2Tim. 2:11.

■ 6:9 Wǝⱨ. 1:18.

□ 6:10 «Uning ⱨazir yaxawatⱪan ⱨayati bolsa, U Hudaƣa yüzlinip yaxawatⱪan ⱨayattur» — «Hudaƣa yüzlinip yaxawatⱪan ⱨayattur»: bu ibarining bǝlkim üq mǝnisi bar boluxi mumkin; (1) Hudaning xan-xǝripi üqün yaxax; (2) Hudaƣa pütünlǝy tayinip yaxax (xundaⱪ ⱪilƣanda ɵlüm bolmaydu); (3) Hudaning yetǝkqiliki astida yaxax. Rosul bǝlkim ixǝngüqilǝrning yaxawatⱪan yengi ⱨayatimu ɵzining xǝhsiy niyǝtliri üqün ǝmǝs, bǝlki «Hudaƣa yüzlinip yaxawatⱪan» boluxi kerǝk, demǝkqi bolidu (11-ayǝtni kɵrüng).

■ 6:10 1Pet. 2:24.

■ 6:13 Luⱪa 1:74; Rim. 12:1; Gal. 2:20; Ibr. 9:14; 1Pet. 4:2.

■ 6:16 Yⱨ. 8:34; 2Pet. 2:19.

■ 6:18 Yⱨ. 8:32; Gal. 5:1; 1Pet. 2:16.

□ 6:19 «ǝtliringlar ajiz bolƣaqⱪa, silǝrgǝ insanqǝ sɵzlǝwatimǝn...» — «mǝn insanqǝ sɵzlǝwatimǝn» degǝn ibarǝ toƣruluⱪ 3:5tiki izaⱨatni kɵrüng.

■ 6:20 Yⱨ. 8:34.

■ 6:23 Yar. 2:17; Rim. 5:12; 1Kor. 15:21; Yaⱪ. 1:15.

■ 7:2 1Kor. 7:2,10,39.

■ 7:3 Mat. 5:32.

□ 7:4 «Buning mǝⱪsiti silǝrning baxⱪa birsigǝ, yǝni ɵlümdin Tirilgüqigǝ baƣlinixinglar wǝ xuning bilǝn Hudaƣa mewǝ berixinglardin ibarǝttur» — birdinbir «ɵlümdin Tirilgüqi» Mǝsiⱨdur, ǝlwǝttǝ. «Hudaƣa mewǝ berix»ning ⱨǝr tǝrǝplimǝ mǝnisi bar; «nikaⱨning mewisi» adǝttǝ balilar bolidu; Mǝsiⱨkǝ baƣlinixning nǝtijisi bǝlkim baxⱪilarning biz arⱪiliⱪ Hudaƣa etiⱪad baƣlap Uningƣa pǝrzǝnt boluxidin ibarǝt bolidu; bu, xübⱨisizki, rosul muxu yǝrdǝ kɵrsǝtkǝn «mewǝ»ning bir ⱪismi. «Gal.» 5:22nimu kɵrüng.

■ 7:4 Gal. 2:19; 1Pet. 4:1.

□ 7:5 «Qünki biz «ǝt»ning ilkidǝ waⱪtimizda, Tǝwrat ⱪanuni gunaⱨning arzu-ⱨǝwǝslirini tehimu ⱪozƣap, tenimizdiki ǝzalarda ɵlümgǝ elip baridiƣan mewini qiⱪarƣanidi» — «ǝt» degǝn sɵzning muxu yǝrdiki mǝnisi toƣruluⱪ «kirix sɵz»imizni kɵrüng. «Tǝwrat ⱪanuni gunaⱨning arzu-ⱨǝwǝslirini tehimu ⱪozƣap» degǝn sɵzlǝr ⱪanunning insanning tǝbiitidǝ pǝyda ⱪilƣan tǝsirlirini kɵrsitidu. Buning üq tǝripi bar: (1) insanning nurƣun ⱪilmixliri angsiz; (2) insanning tǝbiiti bǝk tǝtür bolup, Huda buni ⱪil desǝ, u baxⱪiqǝ ⱪilidu; (3) (ǝng muⱨimi) nurƣun kixilǝr xu guwaⱨliⱪni beriduki, ɵzining Hudaning ⱪanunliriƣa ǝmǝl ⱪilixⱪa tirixⱪanseri ɵz gunaⱨliri tehimu axkarilinidu, ⱨǝtta kɵpiyip ketidu. Tɵwǝndiki 7-25-ayǝtlǝrdǝ Pawlus ɵzining bu toƣruluⱪ tǝjribisini biz üqün ⱪisⱪiqǝ bayan ⱪilidu.

□ 7:6 «lekin, ⱨazir biz Tǝwrat ⱪanunining ilkidin ǝrkin bolduⱪ. Qünki ɵzimizni boƣup turidiƣan bu ⱪanunƣa nisbǝtǝn ɵlgǝn bolup, ⱪanunning dǝsturining kona yolida ǝmǝs, bǝlki Roⱨning yengi yolida (Hudaning) ⱪulluⱪida bolimiz» — oⱪurmǝn «Tǝwrat ⱪanuni»ƣa ǝmǝl ⱪilay desǝ, uningda 613 maddiliⱪ ǝmr-bǝlgilimining bar ikǝnlikini bilixi kerǝk. Ularƣa ǝmǝl ⱪilix biryaⱪta tursun, ularni esidǝ qing tutuxla kɵp adǝmlǝrgǝ ⱪiyin kelixi mumkin. «Roⱨ» — Hudaning Muⱪǝddǝs Roⱨi.

■ 7:6 Rim. 2:29; 2Kor. 3:6.

■ 7:7 Mis. 20:17; Ⱪan. 5:21; Rim. 3:20; Ibr. 7:18.

■ 7:8 Yⱨ. 15:22; Rim. 4:15; 5:20; Gal. 3:19.

□ 7:9 «bir qaƣlarda ⱪanunning sirtida yaxiƣinimda ...» — buning mǝnisi bǝlkim: «Tǝwrat ⱪanunining mǝndin nemini tǝlǝp ⱪilidiƣanliⱪini qüxǝnmǝydiƣan waⱪtimda,....». «ⱪanun ǝmrini bilixim bilǝnla...» — grek tilida «ⱪanun ǝmri manga kǝlgǝndila,....». «....gunaⱨmu janlinip, meni ɵlümgǝ elip bardi» — muxu ayǝttiki «ɵlüm» xübⱨisizki, roⱨiy jǝⱨǝttiki ɵlümni kɵrsitidu.

□ 7:10 «Əslidǝ kixigǝ ⱨayatliⱪ elip kǝlsun dǝp buyrulƣan ⱪanunning ǝmri ...» — mǝsilǝn, «Ⱪan.» 4:1ni kɵrüng.

■ 7:12 1Tim. 1:8.

□ 7:14 «biraⱪ mǝn bolsam «ǝtkǝ tǝwǝ»durmǝn, demǝk gunaⱨⱪa ⱪuldǝk setilƣanmǝn» — «ǝtkǝ tǝwǝ» yaki «ǝttǝ bolƣan» toƣruluⱪ kirix sɵzni kɵrüng.

■ 7:14 Yǝx. 52:3.

■ 7:15 Gal. 5:17.

■ 7:18 Yar. 6:3,5; 8:21.

□ 7:21 «Buningdin ɵzümdiki xundaⱪ bir ⱪanuniyǝtni bayⱪaymǝnki, yahxiliⱪni ⱪilmaⱪqi bolƣinimda, yamanliⱪ ⱨaman iqimdǝ manga ⱨǝmraⱨ bolidu» — grek tilida «ⱪanuniyǝt» wǝ «ⱪanun» birla sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 7:22 Əf. 3:16.

■ 7:23 Gal. 5:17.

□ 7:25 «Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ Hudaƣa tǝxǝkkür bolsun!» — demǝk, u ɵzi ⱪilalmaydiƣan ixni Huda Ɵzi ⱪilƣan; baxⱪiqǝ eytⱪanda, «Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ adǝmni ⱪutⱪuzidiƣan Hudaƣa tǝxǝkkür!». «xundaⱪ ⱪilip, ⱪǝlbim bilǝn Hudaning ⱪanuniƣa itaǝt ⱪilimǝn, lekin ǝtlirimdǝ gunaⱨ sadir ⱪildurƣuqi ⱪanuniyǝtkǝ itaǝt ⱪilimǝn» — tɵwǝndiki 8-bab, 8-9-ayǝtni kɵrüng.

□ 8:2 «silǝrni halas ⱪildi» — bǝzi kona kɵqürmǝ oram yazmilarda «meni halas ⱪildi» dǝp yezilidu.

■ 8:2 Yⱨ. 8:36; Rim. 6:18, 22; Gal. 5:1.

□ 8:3 «U (Huda) Ɵz Oƣlini gunaⱨkar ǝtlik ⱪiyapǝttǝ gunaⱨⱪa ⱪurbanliⱪ süpitidǝ gunaⱨni bir tǝrǝp ⱪilixⱪa ǝwǝtip» — Əysa Mǝsiⱨ pütünlǝy insan boldi, uning teni bizning tenimizgǝ ohxax, biraⱪ uning eti «gunaⱨkar ǝt» ǝmǝs idi; xunga Pawlus uning: «gunaⱨkar ǝtkǝ ohxaydiƣan ǝtlik ⱪiyapǝt»lik tǝndǝ dunyaƣa kǝlgǝnlikini bayan ⱪilidu.

■ 8:3 Ros. 13:39; Rim. 3:28; Gal. 2:16; Ibr. 7:18.

□ 8:4 «muⱪǝddǝs ⱪanunning ⱨǝⱪⱪaniy tǝlipi... (Muⱪǝddǝs) Roⱨⱪa ǝgixip mangidiƣan bizlǝrdǝ ǝmǝlgǝ axurulidu» — «ⱪanunning ⱨǝⱪⱪaniy tǝlipi» — kirix sɵzimizdǝ «ixǝngüqilǝrning Tǝwrat ⱪanuni bilǝn munasiwiti toƣruluⱪ» yazƣinimizni kɵrüng.

□ 8:5 «Muⱪǝddǝs Roⱨ» — grek tilida «Roⱨ». 6-, 13-, 23-, 26- wǝ 27-ayǝttimu xundaⱪ.

■ 8:5 1Kor. 2:14.

■ 8:9 1Kor. 3:16.

□ 8:10 «Lekin Mǝsiⱨ ⱪǝlbinglarda bolsa, teninglar gunaⱨ tüpǝylidin ɵlümning ilkidǝ bolsimu, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ tüpǝylidin roⱨinglar ⱨayattur» — demǝk, birsi etiⱪad arⱪiliⱪ Hudaning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪiƣa erixkǝn bolsa, xu ⱨaman mǝnggülük ⱨayat uning roⱨida baxlinidu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ tüpǝylidin (Muⱪǝddǝs) Roⱨ silǝrning ⱨayatinglar boldi».

□ 8:11 «Mǝsiⱨ Əysani ɵlümdin Tirildürgüqi» — Huda, ǝlwǝttǝ. «Ⱨalbuki, ɵlgǝn Əysani ɵlümdin Tirildürgüqining Ɵzidiki Roⱨ silǝrdǝ yaxisa, Mǝsiⱨni ɵlümdin Tirildürgüqi ⱪǝlbinglarda yaxawatⱪan Roⱨi arⱪiliⱪ ɵlidiƣan teninglarnimu ⱨayati küqkǝ igǝ ⱪilidu» — bu bayanni ikki tǝrǝptǝ qüxǝngili bolidu: (1) Huda ⱪiyamǝt künidǝ bu dunyada ɵlidiƣan tenimizni tirildüridu; (2) tenimiz bu dunyada gunaⱨ tüpǝylidin «ɵlümgǝ mǝⱨkum bolƣan» (10-ayǝt), lekin Huda bizgǝ Ɵz Roⱨi arⱪiliⱪ ⱨayat ɵtküzüp, tenimizni küqǝytip janlanduridu. Bizningqǝ ⱨǝr ikki mǝnisi toƣridur.

■ 8:11 Rim. 6:4, 5; 1Kor. 6:14; 2Kor. 4:14; Əf. 2:5; Kol. 2:13.

□ 8:13 «... Ətkǝ ǝgixip yaxisanglar, ⱨalak bolisilǝr» — grek tilida «... Ətkǝ ǝgixip yaxisanglar, ɵlisilǝr».

■ 8:14 Gal. 5:18.

□ 8:15 «...silǝr oƣulluⱪⱪa elip baridiƣan Roⱨni ⱪobul ⱪilƣansilǝr» — «oƣulluⱪⱪa elip baridiƣan» — «Hudaƣa oƣul boluxⱪa elip baridiƣan», demǝk. Grek tilida bu sɵz adǝttǝ birsining yetim balini ɵz oƣlum dǝp ⱪobul ⱪilip beⱪiwelixini kɵrsitidu. «U arⱪiliⱪ «Abba, ata!» dǝp nida ⱪilimi» — «Abba» degǝn sɵz ibraniy tili bolup, «sɵyümlük ata» degǝn mǝnidǝ. «Abba» ⱨǝm sɵyümlük munasiwǝtni ⱨǝm ⱨɵrmǝtni bildüridu. Pawlus ibraniy tilidiki bu sɵzni grek tilida sɵzlǝydiƣan Rim xǝⱨiridiki etiⱪadqilarƣa muxu yǝrdǝ tonuxturidu.

■ 8:15 Yǝx. 56:5; 1Kor. 2:12; Gal. 3:26; 4:5, 6; 2Tim. 1:7.

■ 8:16 2Kor. 1:22; 5:5; Əf. 1:13; 4:30.

■ 8:17 2Tim. 2:11,12.

□ 8:18 «kǝlgüsidǝ bizdǝ axkarilinidiƣan xan-xǝrǝplǝrgǝ ⱨeq selixturƣuqiliⱪi yoⱪ» — «ⱨeq selixturƣuqiliⱪi yoⱪ» grek tilida «selixturuxⱪa ǝrzimǝydu». «Bizdǝ axkarilinidiƣan xan-xǝrǝplǝr» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «bizgǝ axkarilinidiƣan xan-xǝrǝplǝr...». Biraⱪ keyinki ayǝtkǝ ⱪariƣanda tǝrjimimiz toƣridur.

■ 8:18 Mat. 5:12; 2Kor. 4:10, 17; Fil. 3:20; 1Pet. 4:13; 1Yuⱨa. 3:1, 2.

■ 8:22 Wǝⱨ. 5:13

□ 8:23 «...Hudaning oƣulliri süpitidǝ ⱪobul ⱪiliniximiz...» — grek tilida «oƣulluⱪⱪa ⱪobul ⱪiliniximizni». «yalƣuz kainat ǝmǝs, ⱨǝtta bizmu, yǝni Muⱪǝddǝs Roⱨning tunji qiⱪarƣan mewisidin bǝⱨrimǝn bolƣan bizlǝrmu dilimizda nalǝ-pǝryad kɵtürmǝktimiz ⱨǝmdǝ (Hudaning) oƣulliri süpitidǝ ⱪobul ⱪiliniximizni, yǝni tenimizning nijatning ⱨɵrlükigǝ qiⱪirilixini intizarliⱪ bilǝn kütmǝktimiz» — bu ayǝttiki üq nuⱪta toƣruluⱪ tohtilimiz; (1) «Muⱪǝddǝs Roⱨning tunji qiⱪarƣan mewisi»; bu ibarining bǝlkim ikki jǝⱨǝti bar: (a) Muⱪǝddǝs Roⱨ barliⱪ ixǝngüqilǝrdǝ Hudaning mewisini, yǝni muⱨǝbbǝt, xadliⱪ, hatirjǝmlik ⱪatarliⱪlarni qiⱪiridu; bu mewǝ bolsa Hudaning padixaⱨliⱪining bu dunyada qiⱪarƣan tunji mewisidur wǝ xundaⱪla uning realliⱪiƣa ispat bolidu (14:17ni kɵrüng); (ǝ) ixǝngüqilǝr ɵzliridǝ qiⱪirilƣan bu mewidin bǝⱨrimǝn bolup, uningdin Hudaning padixaⱨliⱪining kǝlgüsidǝ pütkül dunyaƣa, jümlidin ɵzlirining ⱨǝmmisi üstigǝ toluⱪ ⱨɵkümranliⱪ ⱪilidiƣanliⱪiƣa ispat ⱨǝm kapalǝt dǝp bilidu; (2) «oƣul süpitidǝ ⱪobul ⱪilinix» — kona zamanlarda mɵtiwǝr adǝm mǝlum namrat yaki «jǝmiyǝttǝ orni yoⱪ» bir yax kixini beⱪiwalmaⱪqi bolsa, jamaǝtni qong sorunƣa qaⱪirip uni «ɵz oƣlum», «ɵz ⱪizim» dǝp jakarlaytti. Rosul Hudamu kǝlgüsidǝ alǝm aldida ixǝngüqilǝrni «Ɵz oƣlum» dǝp xundaⱪ jakarlaydiƣanliⱪini kɵrsǝtmǝkqi. (3) «tenimizning nijattiki ⱨɵrlükkǝ qiⱪirilixi» — ⱨazir ixǝngüqilǝrgǝ Hudaning nijat-iltipati bilǝn yengi roⱨi, yengi ⱪǝlbi bar; Mǝsiⱨ Əysa biz üqün erixkǝn nijatta yǝnǝ «yengi tenimiz»mu bar, ⱪiyamǝt künidǝ uni U bizgǝ beridu.

■ 8:23 Luⱪa 21:28.

□ 8:26 «...insaniy ajizliⱪimizda Muⱪǝddǝs Roⱨ kelip bizgǝ yardǝm ⱪilidu... » — «Muⱪǝddǝs Roⱨ» — grek tilida pǝⱪǝt «Roⱨ» deyilidu.

■ 8:26 Mat. 20:22; Yaⱪ. 4:3.

□ 8:29 «Huda... Oƣlining nurƣun ⱪerindaxliri arisidiki tunji oƣli bolidiƣinini aldin bǝlgiligǝn» — «tunji oƣul» birinqi orunda, muxu yǝrdǝ pütkül alǝmdǝ birinqi orunda turidu, ǝlwǝttǝ. «Zǝb.» 89:27ni kɵrüng.

■ 8:29 Kol. 1:18.

■ 8:31 Qɵl. 14:8.

■ 8:32 Yar. 22:12; Yǝx. 53:5; Yⱨ. 3:16.

■ 8:33 Yǝx. 50:8.

□ 8:34 «Ɵlgǝn, xundaⱪla tirilgǝn wǝ Hudaning ong yenida turuwatⱪan, ⱨǝmdǝ biz üqün ... dua-tilawǝt ⱪiliwatⱪan Mǝsiⱨ» — «Hudaning ong yenida» bolsa alǝmning ǝng yuⱪiri jayi, ⱨǝmmini baxⱪuridiƣan yǝr.

■ 8:34 Ibr. 7:25.

□ 8:36 «Seni dǝp kün boyi ⱪirilmaⱪtimiz, boƣuzlinixni kütüp turƣan ⱪoylardǝk ⱨesablanmaⱪtimiz» — «Zǝb.» 44:22 — nǝⱪil kɵltürülgǝn bu ayǝt boyiqǝ ixǝngüqilǝr Hudaning yolida, Hudani dǝp kɵp japa-muxǝⱪⱪǝtlǝrgǝ wǝ ziyankǝxlikkǝ uqrixi mumkin.

■ 8:36 Zǝb. 44:22; 1Kor. 4:9; 2Kor. 4:11.

□ 8:38 «pǝrixtilǝr bolsun jin-xǝytan ⱨɵkümranlar bolsun,...» — «jin-xǝytan ⱨɵkümranlar» bolsa grek tilida pǝⱪǝt «ⱨɵkümranlar»la deyilidu. Injilda bu sɵz adǝttǝ jin-xǝytanlarni kɵrsitidu («Əf.» 6:12ni kɵrüng). «ⱨǝrⱪandaⱪ roⱨiy küqlǝr bolsun» — grek tilida «ⱨǝrⱪandaⱪ küqlǝr bolsun».

□ 9:1 «mǝn Mǝsiⱨtǝ ⱨǝⱪiⱪǝtni sɵzlǝymǝn» — «Mǝsiⱨtǝ»: «Mǝsiⱨgǝ mǝnsup bolup, Uning yetǝkqilikidǝ, Uningdin iltipat, küq-ⱪudrǝtni alƣanda.....» degǝn mǝnidǝ,. «Kirix sɵz»imiznimu kɵrüng.

■ 9:1 Rim. 1:9; 2Kor. 1:23; 11:31; Gal. 1:20; Fil. 1:8; 1Tes. 2:5; 5:27.

□ 9:3-4 «ularƣa oƣulluⱪ ⱨoⱪuⱪi,... wǝ Tǝwrat wǝdiliri nesiwǝ ⱪilindi» — «oƣulluⱪ ⱨoⱪuⱪi» degǝklik, Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ Hudaƣa oƣul boluxtiki imtiyaz.

■ 9:3-4 Mis. 32:32; Rim. 10:1; Mis. 4:22; Ⱪan. 7:6; Rim. 2:17; 3:2; Əf. 2:12.

□ 9:5 «uluƣ ibraniy ata-bowiliri» — demǝk, Ibraⱨim, Isⱨaⱪ, Yaⱪup, Yüsüp wǝ Yǝⱨuda ⱪatarliⱪlar. «jismaniy jǝⱨǝttǝ Mǝsiⱨ ularning ǝjdadidur» — demǝk, Mǝsiⱨning tuƣuluxining roⱨiy jǝⱨǝtimu bar idi — U ⱨǝm insandin (pak Israilliⱪ ⱪiz Mǝryǝmdin) ⱨǝm Muⱪǝddǝs Roⱨdin tuƣulƣan. «...mǝsiⱨ ularning ǝjdadidur. U barliⱪ mǝwjudat üstidin ⱨɵküm sürgüqi, mǝnggü mubarǝk Hudadur. Amin!» — rosul Pawlusⱪa ǝng dǝrd yǝtküzidiƣan ix — Mǝsiⱨ Israilda tuƣulƣan wǝ toluⱪ Hudaliⱪ tǝbiiti bolsimu, Israillar ɵzliri uni, yǝni ɵz Mǝsiⱨini ⱨeq tonumaytti.

■ 9:5 Yǝr. 23:6; Yⱨ. 1:1; Ros. 20:28; Rim. 1:4; Ibr. 1:8,9,10.

■ 9:6 Qɵl. 23:19; Yⱨ. 8:39; Rim. 2:28; 3:3; 2Tim. 2:13.

□ 9:7 «Isⱨaⱪtin tɵrǝlgǝnlǝrla sening nǝsling ⱨesablinidu» — («Yar.» 21:12). Bu sɵz intayin ⱪisⱪa bolup, toluⱪ mǝnisi: «Mǝn sanga wǝdǝ ⱪilƣan ǝwladliring, yǝni pütkül dunyaƣa bǝhtimni yǝtküzidiƣan ǝwladliring Ismaildin ǝmǝs, Isⱨaⱪtinla kelip qiⱪidu» degǝndǝk.

■ 9:7 Yar. 21:12; Gal. 3:29; 4:23; Ibr. 11:18.

■ 9:8 Gal. 4:28.

□ 9:9 «Kelǝr yili muxu qaƣda ⱪaytip kelimǝn, Saraⱨ bir oƣulƣa ana bolidu» — («Yar.» 18:10, 14). Bu ayǝttǝ deyilgǝn «oƣul» Isⱨaⱪ bolidu.

■ 9:9 Yar. 18:10.

■ 9:10 Yar. 25:21.

□ 9:11-12 «Huda Ɵzining adǝmlǝrni tallaxtiki muddiasining ularning ⱪilƣan ix-ǝmǝllirigǝ ǝmǝs, pǝⱪǝt Qaⱪirƣuqi bolƣanning iradisigǝ asaslanƣanliⱪini kɵrsitix üqün...» — «Qaⱪirƣuqi bolƣan» — Huda Ɵzi, ǝlwǝttǝ. «Qongi kiqikining hizmitini ⱪilidu» — («Yar.» 25:23). Ⱪoxkezǝkning kiqiki Yaⱪup, qongi Əsaw bolidu.

■ 9:11-12 Yar. 25:23.

□ 9:13 «Yaⱪupni sɵydüm, Əsawdin nǝprǝtlǝndim» — Tǝwrat, «Mal.» 1:2-3.

■ 9:13 Mal. 1:2-3.

■ 9:14 Ⱪan. 32:4; 2Tar. 19:7; Ayup 34:10.

□ 9:15 «Kimgǝ rǝⱨim ⱪilƣum kǝlsǝ, xuningƣa rǝⱨim ⱪilimǝn, kimgǝ iq aƣritⱪum kǝlsǝ, xuningƣa iq aƣritimǝn» — «Mis.» 33:19.

■ 9:15 Mis. 33:19.

□ 9:17 «Qünki Huda muⱪǝddǝs yazmilarda pirǝwngǝ mundaⱪ degǝn:...» — Pirǝwn Misirdiki padixaⱨ bolup, Israillarni ⱪulluⱪⱪa salƣan. U Hudaning Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ kǝlgǝn pǝrmanliriƣa zor ⱪarxiliⱪ kɵrsǝtkǝn wǝ barƣanseri Hudaƣa ⱪarap ɵz kɵnglini tax ⱪilip Uning sɵzini anglimiƣan. Biraⱪ ahir berip Huda Ɵzining xan-xǝripini kɵrsitix üqün, «Misirdin qiⱪix»ta hatirilǝngǝndǝk, «Huda Pirǝwnning kɵnglini ⱪattiⱪ ⱪildi» (9:12) wǝ xuning bilǝn Israilni uning ⱪolidin ⱪutⱪuzux üqün nurƣun mɵjizilǝrni yaratti. «Mening seni tikliximdiki mǝⱪsǝt dǝl xuki, ⱪudritimni üstüngdǝ kɵrsitix ⱨǝmdǝ namimning pütkül jaⱨanƣa jakarlinixi» — «Mis.», 9:16.

■ 9:17 Mis. 9:16.

■ 9:20 Yǝx. 29:16, 45:9; Yǝr. 18:6.

□ 9:21 «Humdanqining ohxax bir kallǝk laydin esil orunƣa ixlitidiƣan ⱪaqimu, xundaⱪla adǝttiki orunƣa ixlitidiƣan ⱪaqimu yasax ⱨoⱪuⱪi yoⱪmu?» — «esil orunƣa ixlitidiƣan ⱪaqimu... adǝttiki orunƣa ixlitidiƣan ⱪaqimu...» nemini kɵrsitidu? Mǝsilǝn, bir ⱪaqida ɵy hojayini xarab iqidu, baxⱪa bir ⱪaqiƣa balining tǝrǝtliri elinidu. Ikkisining ɵz ixlitix orni bar, biraⱪ bularning biri «esil» biri «adǝttiki» dǝp ⱨesablinidu.

■ 9:21 2Tim. 2:20.

□ 9:22 «ⱨalakǝtkǝ tǝyyarlanƣan «ⱪaqilar»» — yaki «ɵzlirini ⱨalakǝtkǝ tǝyyarliƣan «ⱪaqilar»».

□ 9:23-24 «Huda Ɵz ƣǝzipini kɵrsitixni wǝ küq-ⱪudritini tonutuxni niyǝt ⱪilƣan bolsa, ƣǝzipigǝ layiⱪ bolƣan, ⱨalakǝtkǝ tǝyyarlanƣan «ⱪaqilar»ƣa adǝttin taxⱪiri sǝwrqanliⱪ bilǝn kɵksi-ⱪarnini kǝng ⱪilip kǝlgǝn bolsa, uningƣa nemǝ boptu? Wǝ xuning bilǝn ɵzining rǝⱨim-xǝpⱪitining nixani ⱪilƣan wǝ xan-xǝrǝpkǝ muyǝssǝr boluxⱪa aldin’ala tǝyyarliƣan «ⱪaqilar»da, yǝni Ɵzi Yǝⱨudiylar arisidinla ǝmǝs, bǝlki ǝllǝr arisidinmu qaⱪirƣan bizlǝrdǝ xan-xǝripining qǝksizlikini namayan ⱪilix üqün xundaⱪ ⱪilixni haliƣan bolsa, buningƣa nemǝ boptu?» — (22-24-ayǝt) oⱪurmǝnlǝr diⱪⱪǝt ⱪilsa biliduki, Pawlus ɵzining uxbu muⱨim soaliƣa jawab bǝrmǝydu. Soalning omumiy xǝkli: «Huda xundaⱪ ⱪilixni haliƣan bolsa ǝmdi bizning ⱪandaⱪmu uning bilǝn takallixix ⱨoⱪuⱪimiz bar?» degǝndǝk. Əyni ǝⱨwal uning deginidǝk bolsun yaki bolmisun, bu bizning iximiz ǝmǝs, bǝlki Hudaningkidur. Bizgǝ nisbǝtǝn ǝng muⱨimi xuki, gunaⱨimizdin ⱪutuluxni halisaⱪla, Huda Ɵzi Mǝsiⱨning ⱪurbanliⱪi arⱪiliⱪ tǝyyarliƣan towa ⱪilix etiⱪadliⱪ yolini aldimizƣa oquⱪ ⱪildi.

□ 9:25 «Əsli hǝlⱪim ⱨesablanmiƣan hǝlⱪni hǝlⱪim, ǝsli sɵymigǝnlǝrni sɵygǝnlirim dǝymǝn» — «Ⱨox.» 2:23.

■ 9:25 Ⱨox. 2:25

□ 9:26 «Burun ularƣa: «Silǝr Mening hǝlⱪim ǝmǝssilǝr» deyilgǝn jayda, kǝlgüsidǝ dǝl xu jayda ularƣa «Tirik Hudaning oƣulliri!» degǝn nam berilidu» — «Ⱨox.» 1:10.

■ 9:26 Ⱨox. 2:1; 1Pet. 2:10.

■ 9:27 Yǝx. 10:22.

□ 9:28 «Israillarning sani dengiz saⱨilidiki ⱪumdǝk kɵp bolsimu, lekin pǝⱪǝt birla «ⱪaldi» ⱪutⱪuzulidu; qünki, Pǝrwǝrdigar Ɵz ixini tügitiwetip, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn tezdin uni ijra ⱪilidu; qünki U yǝr yüzidǝ ⱨɵkümini tǝltɵküs wǝ tez ijra ⱪilidu» — (27-28-ayǝt) «Yǝx.» 10:22-23. Bǝzi kona kɵqürmǝ yazmilarda Yǝxayaning bexariti sǝl ⱪisⱪiraⱪ: «Pǝrwǝrdigar bu yǝr yüzi üstidin qiⱪarƣan ⱨɵkümini tǝltɵküs wǝ tez ijra ⱪilidu» dǝp nǝⱪil kǝltürülidu.

■ 9:28 Yǝx. 10:22, 23.

□ 9:29 «Əgǝr samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigar bizgǝ bir nǝsil ⱪaldurmiƣan bolsa, Sodom xǝⱨiridǝk, Gomorra xǝⱨiridǝk yoⱪalƣan bolattuⱪ» — «Yǝx.» 1:9. Oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Huda Sodom wǝ Gomorra xǝⱨǝrlirini rǝzilliki tüpǝylidin üstigǝ ot wǝ güngürt yaƣdurup yoⱪatⱪan («Yar.» 19-bab).

■ 9:29 Yar. 19:24; Yǝx. 1:9; 13:19; Yǝr. 50:40; Əz. 16:46.

□ 9:30 «ǝlliklǝr» — yǝni «Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr».

■ 9:31 Rim. 10:2; 11:7.

□ 9:32 «ularning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa intilixi etiⱪad bilǝn ǝmǝs, bǝlki «sawabliⱪ ixlar» bilǝn idi» — «sawabliⱪ ixlar»: — oⱪurmǝnlǝrgǝ muxu mǝktuptin ⱨazir ayan boliduki, Huda aldida bizgǝ ⱨeq ix «sawab» ⱨesablanmaydu; ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ pǝⱪǝt u ǝwǝtkǝn Mǝsiⱨkǝ baƣliƣan etiⱪattin kelidu. Xunga «sawabliⱪ ixlar» («Huda bu ixlar arⱪiliⱪ manga sawab ⱪoxup beridu» degǝn mǝnidǝ qüxǝngǝn bolsaⱪ) Huda aldida ⱪǝt’iy mǝwjut ǝmǝstur.

□ 9:33 «Adǝmni yiⱪitidiƣan ⱪoram taxni Zionƣa ⱪoydum» — «Zion» degǝn, Yerusalemning yaki Israilning bir xeiriy nami. «Hǝlⱪni putlixidiƣan putlikaxang taxni, adǝmni yiⱪitidiƣan ⱪoram taxni Zionƣa ⱪoydum, uningƣa etiⱪad ⱪilƣuqi ⱨǝrgiz yǝrgǝ ⱪaritilip ⱪalmas» — toluⱪ bexarǝt «Yǝx.» 8:14, 28:16dǝ tepilidu. Oⱪurmǝn bu ayǝtlǝrni ɵzi oⱪusa uningdin bu taxning Əysa Mǝsiⱨning ikǝnlikini kɵrǝlǝydu. Uni ⱪobul ⱪilmiƣanlar ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa erixmǝy yiⱪilidu; uni ⱪobul ⱪilƣanlar ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilinip tik turidu.

■ 9:33 Zǝb. 2:12; 118:22; Pǝnd. 16:20; Yǝx. 8:14; 28:16; Yǝr. 17:7; Mat. 21:42; 1Pet. 2:6.

□ 10:2 «ularning (Yǝⱨudiylarning) Hudaƣa ⱨǝⱪiⱪǝtǝnmu ⱪizƣin intilixi bar, biraⱪ ularning intilixi ⱨǝⱪiⱪiy bilim üstigǝ ⱪurulƣan ǝmǝs» — «ⱨǝⱪiⱪiy bilimgǝ üstigǝ ⱪurulƣan ǝmǝs»: Yǝⱨudiylarning kɵp diniy mǝzⱨǝpidikilǝrgǝ nisbǝtǝn ǝng muⱨim ix Tǝwrat ⱪanuni üstidiki «bilim» wǝ «bilim axurux» idi. Xuning bilǝn Pawlusning bu sɵzi ixǝnmigǝn Yǝⱨudiylarƣa bǝk eƣir kelixi mumkin idi.

■ 10:2 Ros. 22:3; Rim. 9:31; Gal. 4:17.

□ 10:4 «Tǝwrat ⱪanunining nixan-mǝⱪsiti Mǝsiⱨning Ɵzidur» — grek tilida «nixan-mǝⱪsǝt» degǝnning «hatimǝ» degǝn yǝnǝ bir mǝnisimu bar. Demǝk, ayǝtning mǝnisi: (1) Hudaning Tǝwrat ⱪanunida bolƣan mǝⱪsiti insanƣa ɵz gunaⱨini tonutup, Mǝsiⱨning ⱪutⱪuzuxiƣa moⱨtaj bolƣanliⱪini bildürüxtin ibarǝt idi; xunga Huda ⱪanunni bǝrgǝn waⱪtida Mǝsiⱨning dunyaƣa kelixini kɵzligǝnidi; (2) Mǝsiⱨ Ɵzi Tǝwrat ⱪanunini mukǝmmǝl ǝmǝlgǝ axurdi, jümlidin Tǝwrat ⱪanuni tǝlǝp ⱪilƣan, xundaⱪla bexarǝt bǝrgǝn gunaⱨni yuyidiƣan ⱪurbanliⱪni ⱪildi; (3) Mǝsiⱨ Tǝwrat ⱪanunini toluⱪ ǝmǝlgǝ axurƣandin keyin, etiⱪad ⱪilƣuqilar üqün uning ⱨeq tǝlipi ⱪalmidi (7:4ni kɵrüng). Mǝzkur ayǝt bu mǝnilirining ⱨǝmmisini ɵz iqigǝ alidu.

■ 10:4 Mat. 5:17; Ros. 13:38; 2Kor. 3:13; Gal. 3:24.

□ 10:5 «Ⱪanunning ǝmrlirigǝ ǝmǝl ⱪilƣanlar xu ixliridin ⱨayatliⱪ tapidu» — «Law.» 18:5 wǝ yǝnǝ «Ⱪan.» 4:1, 6:24.

■ 10:5 Law. 18:5; Əz. 20:11; Gal. 3:12.

■ 10:6 Ⱪan. 30:12.

□ 10:7 Lekin etiⱪadtin bolƣan ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ mundaⱪ dǝydu: — Kɵnglüngdǝ: — «Kim asmanƣa qiⱪar?» (yǝni «Kim Mǝsiⱨni asmandin elip qüxürǝr?») wǝ yaki «Ⱨang tegigǝ kim qüxǝr?» (yǝni «Mǝsiⱨni ɵlümdin kim ⱪayturar?») — demigin» — (6-7-ayǝt) nǝⱪil kǝltürülgǝn ikki ayǝt: — «Ⱪan.» 30:12-13 . Bu sirliⱪ gǝplǝrning ajayib mǝniliri bǝlkim mundaⱪ: (1) «Kimmu asmanƣa qiⱪar?» — «Kimmu Hudaning asman pǝlǝktǝk yuⱪiri tǝlǝp ⱪilƣan ⱨǝⱪⱪaniyliⱪiƣa yetǝlisun?» degǝnliktur. Lekin ǝgǝr birsi: «Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪim mukǝmmǝl, «asmanƣa qiⱪⱪandǝkmǝn»» degǝn bolsa, bu degini «Mǝn Mǝsiⱨkǝ ohxax ⱨǝⱪⱪaniy» degǝngǝ barawǝr bolup, Hudaning Mǝsiⱨtǝ kɵrsǝtkǝn mukǝmmǝl ⱨǝⱪⱪaniyliⱪiƣa aⱨanǝt ⱪilƣan bolidu. Bundaⱪ deyixi bǝribir Mǝsiⱨni ɵzining pǝskǝx «ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi»ning dǝrjisigǝ qüxürüp, «Mǝsiⱨni asmandin qüxürmǝkqi» bolƣini. (2) «Kimmu ⱨangning tegigǝ qüxǝr?» deyixi, bir kixi ɵz gunaⱨining bǝdilini tɵlimǝkqi bolup dozahta bir mǝzgil tursam andin gunaⱨimdin halas bolimǝn» demǝkqi bolƣini; bu, Mǝsiⱨning ɵlümidǝ gunaⱨimiz üqün jaza tartip bǝdǝl tɵlixining manga (xundaⱪla ⱨeqkimgǝ) keriki yoⱪ; muxundaⱪ degǝn kixi «Mǝsiⱨni ɵlümdin kim ⱪayturar» degǝn bolidu, yǝni «Mǝsiⱨni ɵlüm yolidin ⱪayturux kerǝk, uning ɵlüxi kerǝksiz, ǝhmiⱪanǝ ixtur» degüqi bolidu. Yiƣip eytⱪanda, ⱨeqkim ɵzigǝ tayinip Hudaning mukǝmmǝl ⱨǝⱪⱪaniyliⱪiƣa yetǝlmǝydu; ⱨeqkim ɵz gunaⱨi üqün ɵzi bǝdǝl toliyǝlmǝydu.

■ 10:7 Ⱪan. 30:13

□ 10:8 «Sɵz-kalam sanga yeⱪindur, tilingda wǝ dilingdidur!» — «Ⱪan.» 30:14.

■ 10:8 Ⱪan. 30:12-14.

□ 10:11 «Uningƣa etiⱪad ⱪilƣuqining ⱨǝrbiri ⱨǝrgiz yǝrgǝ ⱪaritilmas» — «Yǝx.» 28:16.

■ 10:11 Yǝx. 28:16; Rim. 9:33.

□ 10:12 «Qünki bu jǝⱨǝttǝ Yǝⱨudiylar bilǝn Greklarning pǝrⱪi yoⱪ» — demǝk, «bu jǝⱨǝttǝ (Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ nijatⱪa erixixtǝ) Yǝⱨudiylar bilǝn Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrning pǝrⱪi yoⱪ».

■ 10:12 Ros. 15:9; Rim. 3:22.

□ 10:13 «Kimdikim Rǝbning namini qaⱪirip nida ⱪilsa ⱪutⱪuzulidu» — «Yo.» 2:32.

■ 10:13 Yo. 2:32; Ros. 2:21.

□ 10:15 «Aman-hatirjǝmlik toƣruluⱪ hux hǝwǝrni, bǝht-saadǝt toƣruluⱪ hux hǝwǝrni yǝtküzgǝnlǝrning ayaƣliri nemidegǝn güzǝl-ⱨǝ!» — «Yǝx.» 52:7, «Naⱨ.» 1:15. Mǝnisi bǝlkim «hux hǝwǝr yǝtküzgǝnlǝr kǝlgǝndǝk waⱪtida kǝlgǝn!» degǝnni ɵz iqigǝ alidu. Bǝzi kona kɵqürmǝ yazmilarda «bǝht-saadǝt toƣruluⱪ hux hǝwǝrni...» degǝn sɵzlǝr tepilmaydu.

■ 10:15 Yǝx. 52:7; Naⱨ. 2:1.

□ 10:16 «I Pǝrwǝrdigar, bizning hǝwirimizgǝ kimmu ixǝndi?» — «Yǝx.» 53:1.

■ 10:16 Yǝx. 53:1; Yⱨ. 12:38.

□ 10:17 «... etiⱪad hǝwǝrni anglaxtin kelidu wǝ xu hǝwǝr Mǝsiⱨ toƣruluⱪ sɵzdǝ anglitilidu» — bǝzi kona kɵqürmǝ yazmilar: «... etiⱪad hǝwǝrni anglaxtin kelidu wǝ xu hǝwǝr Hudaning sɵzidǝ anglitilidu» deyilidu.

□ 10:18 «Lekin xuni soraymǝnki, ular xu hǝwǝrni anglimiƣanmidu? Əlwǝttǝ anglidi...» — bǝzi alimlar muxu yǝrdiki «ular»ni Israillarni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. Lekin keyinki ayǝt alaⱨidǝ Israillarning «anglixi» toƣruluⱪ bolƣaqⱪa, «ular»ni dunyadiki barliⱪ adǝmlǝr, Yǝⱨudiylar wǝ Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrnimu kɵrsǝtsǝ kerǝk, dǝp ⱪaraymiz. Bu ayǝtni xundaⱪ qüxinimizki, «Ⱨǝmmǝ adǝm angliƣan; xunga, Yǝⱨudiy hǝlⱪimu qoⱪum angliƣan». «Ularning sadasi pütkül dunyaƣa, sɵzliri yǝr yüzining ⱪǝrlirigǝ yǝtti» — «Zǝb.» 19:4. Zǝburdiki bu sɵzlǝr ǝsli asmandiki nurluⱪ jisimlar Hudaning uluƣluⱪini barliⱪ alǝmgǝ ipadiligǝnliki toƣruluⱪ idi. Rosul Pawlus bu sɵzni nǝⱪil kǝltürüp Injildiki hux hǝwǝr dunyadiki ⱨǝr yǝrlǝrgǝ yorutulup tarⱪitilmaⱪta, demǝkqi.

■ 10:18 Zǝb. 19:4

□ 10:19 ««Ⱨeq hǝlⱪ ǝmǝs» bolƣan bir hǝlⱪ arⱪiliⱪ silǝrdǝ ⱨǝsǝt ⱪozƣaymǝn, nadan bir hǝlⱪ arⱪiliⱪ ƣǝzipinglarni ⱪozƣaymǝn» — «Ⱪan.» 32:21. Demǝk, baxⱪa ǝllǝr angliƣan, ⱪobul ⱪilƣan yǝrdǝ, Israil qoⱪum qüxǝngǝn. Israillar ǝsli «nadan, bilimsiz, hudasiz» dǝp ⱨesabliƣan Yǝⱨudiy bolmiƣan ⱨǝrⱪaysi yat millǝttin bolƣan ixǝngüqi kixilǝrning hux hǝwǝrgǝ ixǝngǝqkǝ «Hudaning yengi hǝlⱪi» bolƣanliⱪini, ularning bǝhtini kɵrüp ⱨǝsǝt ⱪilidu, ⱨǝtta ularƣa ƣǝzǝplinidu. Musa pǝyƣǝmbǝrning «ⱨeq hǝlⱪ ǝmǝs» degǝn sɵzi kǝlgüsi zamanda ⱨasil ⱪilinidiƣan Mǝsiⱨning jamaitini kɵrsitidu. Ularning kɵpinqisi ⱨǝrⱪaysi millǝtlǝrdin kǝlgǝqkǝ, birinqidin ular «bir hǝlⱪ» yaki «bir ǝl» bolalmaydu; ikkinqidin, ularning arisida Yǝⱨudiylar kɵp bolmaydu. Ular ⱨǝrhil kixilǝrdin tǝrkib tapⱪaqⱪa, Yǝⱨudiylar ularni «bir hǝlⱪ» yaki «bir ǝl» ⱨesablimaydu ⱨǝm «ⱨeq hǝlⱪ ǝmǝslǝr» dǝp ⱪaraydu.

■ 10:19 Ⱪan. 32:21.

□ 10:20 «Ɵzümgǝ intilmigǝnlǝrgǝ Ɵzümni tapⱪuzdum, Meni sorimiƣanlarƣa Ɵzüm kɵründüm» — «Yǝx.» 65:1.

■ 10:20 Yǝx. 65:1.

□ 10:21 «Mǝn kün boyi bu itaǝtsiz wǝ tǝrsa hǝlⱪⱪǝ ⱪollirimni uzitip intilip kǝldim!» — «Yǝx.», 65:2.

■ 10:21 Yǝx. 65:2.

■ 11:1 Yǝr. 31:37; 2Kor. 11:22; Fil. 3:5.

□ 11:2 «Huda aldin kɵngligǝ pükkǝn Ɵz hǝlⱪidin waz kǝqkini yoⱪ» — «Huda aldin kɵngligǝ pükkǝn (bilgǝn) hǝlⱪi» — bǝlkim: «Huda ⱨǝmmidin burun Ɵz hǝlⱪi bolux üqün talliƣan hǝlⱪ» degǝn mǝnidǝ.

■ 11:3 1Pad. 19:10,14.

□ 11:4 «Baalƣa tiz pükmigǝn yǝttǝ ming adǝmni ɵzümgǝ elip ⱪaldim» — «1Pad.» 19:10, 14. «Baal» bir but idi. «7000 adǝm», ǝr kixilǝrni kɵrsitidu.

■ 11:4 1Pad. 19:18.

■ 11:5 Rim. 9:27.

□ 11:6 «Huddi xuningdǝk, bügünki kündimu Hudaning xapaiti bilǝn Israildin ɵzi talliƣan bir «ⱪaldi» bar. Ularning tallinixi xapaǝt bilǝn bolƣan bolsa, undaⱪta ɵzlirining ǝjir-ǝmili bilǝn bolƣan ǝmǝs. Əmǝllǝrdin bolƣan bolsa, xapaǝt xapaǝt bolmay ⱪalatti» — (5-6-ayǝt) Huda Tǝwrattiki birnǝqqǝ yǝrlǝrdǝ «Sǝn Israilni xapaitim bilǝn talliƣanmǝn» degǝnidi (mǝsilǝn, «Ⱪan.» 7:7ni kɵrüng). Muxu yǝrdǝ rosul Pawlus: Huda xapaiti boyiqǝ Israillar iqidin «bir ⱪaldi»ni talliƣan, dǝydu. Insan Hudaning yardimigǝ erixixkǝ pütünlǝy layaⱪǝtsiz turup, Uningdin mǝdǝtkǝ erixsǝ, mana bu «Hudaning xapaiti» bolidu. Huda Israillarni ularning mǝlum bir yahxi yaki uluƣ ǝmiligǝ ⱪarap talliƣan bolsa, undaⱪta Hudaning tallixi «xapaǝt»tin bolmiƣan bolatti.

■ 11:6 Ⱪan. 9:4.

□ 11:7 «Nǝtijidǝ ⱪandaⱪ boldi? Israillar izdiginigǝ erixǝlmidi, lekin ulardin tallanƣanlar erixti. Ⱪalƣanlarning bolsa, kɵngülliri bihudlaxturuldi» — demǝk, Israillar izdigǝn ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa ⱨǝmmisila erixǝlmigǝn ǝmǝs; ularning iqidin Hudaning xapaǝti bilǝn Huda talliƣan «ⱪaldi»lar ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa erixkǝn.

■ 11:7 Rim. 9:31.

□ 11:8 «Huda ularning roⱨ-ⱪǝlbini ƣǝplǝtkǝ saldi, bügüngǝ ⱪǝdǝr kɵzlirini kɵrmǝs, Ⱪulaⱪlirini anglimas ⱪildi» — «Ⱪan.» 29:4 ⱨǝm «Yǝx.» 29:10.

■ 11:8 Ⱪan. 29:2; Yǝx. 6:9; 29:10; Əz. 12:2; Mat. 13:14; Mar. 4:12; Luⱪa 8:10; Yⱨ. 12:40; Ros. 28:26.

■ 11:9 Zǝb. 69:22

□ 11:10 «Ularning dastihini ɵzlirigǝ ⱪapⱪan wǝ tuzaⱪ bolup, ularni putlaxturup, ⱪilmixlirini ɵz bexiƣa qüxürsun! Kɵzliri ⱪarangƣulixip, kɵrǝlmisun; bǝllirini mǝnggü ruslatmay püküldürgǝysǝn!» — (9-10-ayǝt) «Zǝb.» 69:22-23. Bu, Dawut pǝyƣǝmbǝrning xundaⱪla Hudaning sɵzi, Dawutning (wǝ xundaⱪla Mǝsiⱨning) düxmǝnliri toƣruluⱪ eytilƣan. Bu 69-küyning ⱨǝmmisi Mǝsiⱨ toƣruluⱪ bexarǝttur.

■ 11:10 Zǝb. 69:22-23

□ 11:11 «... Ⱨǝrgiz undaⱪ ǝmǝs! Lekin ularning teyilip itaǝtsizlik ⱪilƣanliⱪidin nijat yat ǝlliklǝrgǝ yǝtküzüldi. Buningdin mǝⱪsǝt Israillarni ⱨǝsǝtkǝ ⱪozƣaxtin ibarǝttur» — yuⱪurida izaⱨatta deginimizdǝk, Israillar Mǝsiⱨkǝ etiⱪad ⱪilƣan «yat ǝllǝr»ning bǝhtini kɵrüp ⱨǝsǝt ⱪilidu.

□ 11:12 «Əmdi ularning (Yǝⱨudiylarning) teyilip itaǝtsizlik ⱪilixi dunyaƣa asayixliⱪ bǝhx ǝtkǝn bolsa, xundaⱪla ularning ziyan tartⱪini ǝllǝrni beyitⱪan bolsa...» — «ǝllǝr» — Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr, «yat ǝllǝr».

□ 11:13 «silǝr ǝlliklǝrgǝ» — demǝk, «silǝr Yǝⱨudiy ǝmǝs bolƣanlarƣa». «mǝn ǝlliklǝrgǝ rosul süpitidǝ bekitilgǝndin keyin, wǝzipǝmni xan-xǝrǝplik dǝp uluƣlaymǝnki, ...» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Huda rosul Pawlusni (gǝrqǝ u «Yǝⱨudiylarning Yǝⱨudiysi» bolsimu) Yǝⱨudiy ǝmǝs bolƣan ǝl-millǝtlǝrgǝ hux hǝwǝrni yǝtküzüxkǝ alaⱨidǝ ǝwǝtkǝn.

■ 11:13 Ros. 9:15; 13:2; 22:21; Gal. 1:16; 2:8; Əf. 3:8; 1Tim. 2:7; 2Tim. 1:11.

□ 11:14 «janjigǝrlirim bolƣanlarning ⱨǝsitini ⱪozƣap, ularning bǝzilirini ⱪutuldurarmǝnmikin degǝn ümidtǝ bolimǝn» — «janjigǝrlirim bolƣanlar» grek tilida «mening ǝtlirim bolƣanlar» — ɵzining Yǝⱨudiy hǝlⱪini kɵrsitidu.

□ 11:16 «Ⱨosuldin tunji bolup qiⱪⱪan hemirdiki kallǝk muⱪǝddǝs ⱨesablansa, pütün hemir muⱪǝddǝs dǝp ⱨesablinidu. Dǝrǝhning yiltizi muⱪǝddǝs bolsa, xahlirimu muⱪǝddǝs bolidu» — muxu yǝrdǝ «muⱪǝddǝs»ning birinqi mǝnisi «Hudaƣa atalƣan», xuning bilǝn «pak» degǝn mǝnidǝ. Birinqi jümlining kɵqmǝ mǝnisi bǝlkim «Əgǝr Israillarning ǝjdadliri, yǝni Ibraⱨim, Isⱨaⱪ wǝ Yaⱪuplar Hudaƣa atalƣan bolsa, ularning pǝrzǝntlirimu Hudaƣa atalƣan bolidu» degǝn boluxi mumkin. Tɵwǝndiki jümlilǝrdǝ Pawlus Israilni bir «zǝytun dǝrihi»kǝ ohxitidu («Yǝr.» 11:16-19ni kɵrüng).

■ 11:16 Qɵl. 15:20

□ 11:17 «Zǝytun dǝrihining birnǝqqǝ xehi dǝrwǝⱪǝ sunduriwetilgǝnidi, wǝ sǝn yawa zǝytun kɵqiti bolup, ularning orniƣa ulanding» — demisǝkmu, «zǝytun dǝrihi» Israilƣa, «ulanƣan yawa zǝytun küqiti» Mǝsiⱨgǝ etiⱪad ⱪilƣan Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrgǝ, «zǝytun dǝrihining sunduruwetilgǝn xahliri» bolsa Israillar arisidin Mǝsiⱨkǝ etiⱪad ⱪilmiƣaqⱪa, Hudaning bǝht-bǝrikǝtliridin üzülüp ⱪalƣan Yǝⱨudiylarƣa wǝkil bolidu. «Mana ǝmdi dǝrǝh yiltizidin ozuⱪluⱪ elip, mol xirnisidin bǝⱨrimǝn bolƣuqi bolƣanikǝnsǝn,...» — buning kɵqmǝ mǝnisi bǝlkim: «Sǝn huddi dǝrǝhning yiltizidin ozuⱪluⱪ elip, xirnisidin bǝⱨrimǝn boluwatⱪan xehidǝk, Huda Ibraⱨimƣa wǝdǝ ⱪilƣan bǝhttin bǝⱨrimǝn boluwatisǝn» degǝnlik bolsa kerǝk.

□ 11:21 «Huda ǝyni waⱪtida bu dǝrǝhning ɵz xahlirini ayimiƣanikǝn» — «bu dǝrǝhning ɵz xahliri» Yǝⱨudiylarni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

■ 11:23 2Kor. 3:16.

□ 11:25 «ɵzünglarni... ǝⱪilliⱪ qaƣlaxtin saⱪlinixinglar üqün...» — grek tilida «ɵzünglarni üstün wǝ ǝⱪilliⱪ qaƣlaxlardin saⱪlinixinglar üqün...» deyilidu. Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr Yǝⱨudiylarning ǝⱨwaliƣa ⱪarap: «Biz ⱪutulduⱪ, ular Hudaning lǝniti astida ⱪalidu» dǝp tǝkǝbburlixixi mumkin.

■ 11:25 Luⱪa 21:24.

□ 11:26 «Ⱪutⱪuzƣuqi Ziondin kelip, iplasliⱪni Yaⱪuptin yoⱪ ⱪilidu» — «Yaⱪup» muxu yǝrdǝ Yaⱪupning ǝwladliri Israilni kɵrsitidu. Bexarǝt «Yǝx.» 59:20, 21ni kɵrüng.

■ 11:26 Zǝb. 14:7; Yǝx. 27:9; 59:20; Yǝr. 31:31, 32, 33, 34; 2Kor. 3:16; Ibr. 8:8; 10:16.

□ 11:27 «...Mǝn ularning gunaⱨlirini elip taxliwǝtkinimdǝ, mana bu ular bilǝn tüzidiƣan ǝⱨdǝm bolidu» — 26-27-ayǝttiki bexarǝt sɵzliri «Yǝx.» 59:20, 21, 27:9tin wǝ «Yǝr.» 31:33-34tin nǝⱪil kǝltürülgǝn.

■ 11:27 Yǝx. 59:20, 21; Dan. 9:24

□ 11:31 «Yǝⱨudiylar bolsa itaǝt ⱪilmay keliwatidu; Hudaning buningdiki mǝⱪsiti, silǝrgǝ kɵrsǝtkǝn rǝⱨim-xǝpⱪǝt arⱪiliⱪ ularnimu rǝⱨim-xǝpⱪǝtkǝ erixtürüxtin ibarǝttur» — demǝk, yuⱪirida izaⱨliƣinimizdǝk, Yǝⱨudiylar Yǝⱨudiy bolmiƣan ixǝngüqilǝrning bǝhtigǝ ⱪariƣaqⱪa, ɵzliri towa ⱪilip Mǝsiⱨni ⱪobul ⱪilsun.

□ 11:32 «Qünki Huda pütkül insanƣa rǝⱨim-xǝpⱪǝt kɵrsitix üqün, ⱨǝmmǝylǝnni itaǝtsizlikkǝ solap ⱪoydi» — «ⱨǝmmǝylǝn» Yǝⱨudiylar wǝ Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrni kɵrsitidu.

■ 11:32 Gal. 3:22.

□ 11:34 «Kimmu Pǝrwǝrdigarning oy-muddialirini qüxinip yǝtti? Kimmu Uningƣa mǝsliⱨǝtqi bolalidi?» — «Yǝx.» 40:13.

■ 11:34 Yǝx. 40:13; 1Kor. 2:16.

□ 11:35 «Uningƣa kim awwal bir nǝrsǝ berip, keyin uni ⱪayturup bǝr deyǝlidi?» — «Ayup» 41:11.

■ 11:35 Ayup 41:3.

■ 11:36 Pǝnd. 16:4; 1Kor. 8:6.

□ 12:1 «Mana bu silǝrning Hudaƣa ⱪilidiƣan ⱨǝⱪiⱪiy ibaditinglardur» — «ⱨǝⱪiⱪiy ibaditinglar» grek tilida yǝnǝ «yolluⱪ, orunluⱪ, tegixlik, ǝⱪilgǝ muwapiⱪ hizmǝt» degǝn mǝnilǝrni ɵz iqigǝ alidu.

■ 12:1 Rim. 6:13,16; 1Pet. 2:5.

□ 12:2 «Bu dunyaning ⱪelipiƣa kirip ⱪalmanglar» — baxⱪa birhil ipadilǝx xǝkli: — «bu dunyaning eⱪimliriƣa ǝgixip yürmǝnglar». Əyni sɵzlǝr «bu dunyadiki ⱪelipⱪa xǝkillǝndürülmǝnglar».

■ 12:2 Əf. 5:17; 1Tes. 4:3; 1Yuⱨa. 2:15.

■ 12:3 Rim. 1:5; 1Kor. 12:11; Əf. 4:7.

■ 12:4 1Kor. 12:27; Əf. 1:23; 4:16; 5:23; Kol. 1:24.

■ 12:5 1Kor. 12:4; 2Kor. 10:13; 1Pet. 4:10.

■ 12:6 1Kor. 12:4.

■ 12:7 1Kor. 12:10; 1Pet. 4:10, 11.

■ 12:8 Ⱪan. 15:7; Mat. 6:1, 2, 3; 2Kor. 9:7.

□ 12:10 «bir-biringlarni ⱨɵrmǝtlǝp yuⱪiri orunƣa ⱪoyunglar» — bu sɵzning: «bir-biringlarƣa ⱨɵrmǝt kɵrsitixtǝ birinqi bolunglar», «bir-biringlarƣa bǝs-bǝstǝ ⱨɵrmǝt kɵrsitinglar» degǝn baxⱪa bir mǝnisi bar. Rosul bǝlkim ⱪǝstǝn ikki mǝnisini tǝng ixlǝtkǝn boluxi mumkin.

■ 12:10 Əf. 4:2; Fil. 2:3; 1Pet. 5:5; Ibr. 13:1; 1Pet. 1:22; 2:17.

□ 12:11 «roⱨ-ⱪǝlbinglar yalⱪunlap kɵyüp turup,...» — «Muⱪǝddǝs Roⱨta, Muⱪǝddǝs Roⱨ arⱪiliⱪ ⱪizƣin bolup...» yaki «ɵz roⱨingda ⱪizƣin bolup...» degǝn mǝnilǝrning ⱪaysisini bildüridiƣanliⱪiƣa birnemǝ demǝk tǝs. Əmǝliyǝttǝ nijatta Muⱪǝddǝs Roⱨ ixǝngüqining roⱨi bilǝn bir bolup, u arⱪiliⱪ ixlǝydu, xunga bu ikki mǝnǝ arisida qong pǝrⱪ yoⱪ.

■ 12:12 Luⱪa 18:1; Rim. 15:13; Əf. 6:18; Kol. 4:2; 1Tes. 5:16,17; Ibr. 10:36; 12:1; Yaⱪ. 5:7

■ 12:13 1Kor. 16:1; Ibr. 13:2; 1Pet. 4:9.

■ 12:14 Mat. 5:44; 1Kor. 4:12.

■ 12:16 Pǝnd. 3:7; Yǝx. 5:21; Rim. 15:5; 1Kor. 1:10; Fil. 2:2; 3:16; 1Pet. 3:8.

□ 12:17 «Barliⱪ kixining aldida ixliringlar pǝzilǝtlik boluxⱪa kɵngül ⱪoyunglar» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Kɵpqilik yahxi dǝp ⱪariƣan ixlarni kɵngül ⱪoyup ⱪilinglar».

■ 12:17 Pǝnd. 20:22; Mat. 5:39; 1Kor. 6:7; 2Kor. 8:21; 1Tes. 5:15; 1Pet. 2:12.

■ 12:18 Mar. 9:50; Ibr. 12:14.

□ 12:19 «Pǝrwǝrdigar dǝyduki, intiⱪam Meningkidur, yamanliⱪ Mǝn ⱪayturimǝn» — «Ⱪan.», 32:35.

■ 12:19 Ⱪan. 32:35; Mat. 5:39; Luⱪa 6:29; Ibr. 10:30.

□ 12:20 «Düxmining aq bolsa, uni toydur, ussiƣan bolsa, ⱪandur. Bundaⱪ ⱪilix bilǝn «uning bexiƣa kɵmür qoƣini toplap salƣan bolisǝn» — («Pǝnd.» 25:21-22). «Uning bexiƣa kɵmür qoƣini toplap salƣan bolisǝn» degǝn mǝnisi: «uni ⱪattiⱪ uyaldurisǝn». Bu ibarǝ Misirdiki kona bir adǝtni kɵrsitidu. Adǝmning towa ⱪilƣanliⱪini bildürüx üqün bexida bir siwǝt qoƣni kɵtürüp mangatti. Xunga «uning bexiƣa kɵmür qoƣini toplap salƣan bolisǝn» degini, uning towa ⱪilixiƣa yardǝm berǝlǝysǝn» «wijdanini oyƣitisǝn» degǝnliktur.

■ 12:20 Pǝnd. 25:21-22; Mat. 5:44.

■ 13:1 Pǝnd. 8:15; Dan. 4:29; Tit. 3:1; 1Pet. 2:13.

□ 13:2 «Xuning üqün, ⱨoⱪuⱪ-ⱨɵkümǝtkǝ ⱪarxiliⱪ ⱪilƣuqi kixi Hudaning orunlaxturuxiƣa ⱪarxiliⱪ ⱪilƣan bolidu. Ⱪarxiliⱪ ⱪilƣuqilar soraⱪⱪa tartilidu» — bundaⱪ jaza Huda tǝripidin yaki ⱨɵkümǝt tǝripidin kǝlgǝnlikini rosul demǝydu, biraⱪ muxu yǝrdǝ bǝlkim ⱨɵkümǝt tǝripidin boluxi mumkin.

■ 13:8 Gal. 5:14; 1Tim. 1:5.

■ 13:9 Mis. 20:13-17; Law. 19:18; Ⱪan. 5:17-19; Mat. 19:18; 22:39; Mar. 12:31; Gal. 5:14; Yaⱪ. 2:8.

■ 13:11 Əf. 5:14; 1Tes. 5:6.

■ 13:12 Kol. 3:8; 1Tes. 5:5.

■ 13:13 Luⱪa 21:34; 1Kor. 6:10; Əf. 5:5; Fil. 4:8; 1Tes. 4:12; 5:6; Yaⱪ. 3:14.

■ 13:14 Gal. 3:27; 1Pet. 2:11.

□ 14:1 «Etiⱪadi ajizlarni ⱪobul ⱪilinglar, lekin ular bilǝn pikirdǝ talax-tartix ⱪilmanglar» — ǝyni zamanda Əysa Mǝsiⱨkǝ etiⱪad ⱪilƣuqilar Yǝⱨudiylardin ⱨǝm ⱨǝrhil ƣǝyriy dinƣa ǝgǝxkǝnlǝrdin qiⱪⱪan Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr idi. Ularning kɵp ⱪisimlirida ǝslidǝ «Hudani hursǝn ⱪilix» üqün yemǝk-iqmǝklik jǝⱨǝttǝ küqlük ⱪaidilǝr bar idi. Lekin, hux hǝwǝr bilǝn yǝtküzülgǝn wǝⱨiylǝr boyiqǝ, Huda dunyadiki barliⱪ ozuⱪluⱪ nǝrsilǝrni yaratⱪandin keyin, etiⱪadqilar ularni yeyixkǝ bolidu (mǝsilǝn, «Mar.» 7:18-23ni kɵrüng). Biraⱪ bir ⱪisim etiⱪadqilar bu yengi ǝrkinlikni toluⱪ qüxǝnmigǝn yaki uningƣa ixǝnmigǝn bolsa, kona adǝtliri boyiqǝ yaxaxni dawam ⱪilatti. Xuning bilǝn Pawlus ularni «etiⱪadi ajizlar» dǝp atidi. Ⱪiziⱪ bir yeri xuki, «etiⱪadi ajiz» adǝmning bǝzi intayin küqlük pikirliri boluxi mumkin!

■ 14:2 Pǝnd. 15:7

■ 14:4 Yaⱪ. 4:12.

□ 14:5 «Mǝlum birsi mǝlum bir künni yǝnǝ bir kündin üstün kɵridu, yǝnǝ birsi ⱨǝmmǝ künni ohxax dǝp ⱪaraydu. Ⱨǝrkim ɵzining kɵzⱪarixiƣa toluⱪ ixǝnqi bolsun» — etiⱪadqilarning bir ⱪismi Yǝⱨudiy bolup, ular yǝnila Tǝwratta bǝlgilǝngǝn, Yǝⱨudiylar ɵtküzüp kǝlgǝn ⱨeyt-bayramlarni tutuxⱪa, bolupmu «xabat küni» (dǝm elix küni, yǝni xǝnbǝ küni)ni tutuxⱪa adǝtlǝngǝn, xundaⱪla bularni burunⱪidǝk dawamlaxturux kerǝk, dǝytti.

■ 14:5 Gal. 4:10; Kol. 2:16.

■ 14:6 1Kor. 10:31; 1Tim. 4:3.

■ 14:7 2Kor. 5:15; Gal. 2:20; 1Tes. 5:10; 1Pet. 4:2.

□ 14:10 «Qünki ⱨǝmmimiz Hudaning soraⱪ tǝhti aldida turiximiz kerǝk bolidu» — «soraⱪ tǝhti» adǝttǝ Rim imperiyǝsidǝ ⱨǝrbir xǝⱨǝrning qong mǝydanida bolatti. Yǝrlik ǝmǝldarlar muⱨim ⱨɵkümlǝrni yaki elanlarni qiⱪirix üqün uningda olturatti. Hudaning «soraⱪ tǝhti» yaki «ⱨɵküm qiⱪirix tǝhti» aldida bolidiƣan soraⱪ bǝlkim ixǝngüqilǝrning ǝmǝllirining üstidin ⱨɵküm qiⱪirix üqünla bolidu («2Kor.» 5:10ni kɵrüng).

■ 14:10 Mat. 25:31; 2Kor. 5:10.

□ 14:11 «Pǝrwǝrdigar dǝyduki: — Ɵz ⱨayatim bilǝn ⱪǝsǝm iqimǝnki, Manga barliⱪ tizlar pükülidu, barliⱪ tillar Meni etirap ⱪilip mǝdⱨiyǝ oⱪuydu» — «Yǝx.» 45:23.

■ 14:11 Yǝx. 45:23; 49:18; Fil. 2:10.

■ 14:12 Zǝb. 62:12; Yǝr. 17:10; 32:19; Mat. 16:27; Rim. 2:6; 1Kor. 3:8; 2Kor. 5:10; Gal. 6:5; Wǝⱨ. 2:23; 22:12.

■ 14:13 1Kor. 10:32; 2Kor. 6:3.

■ 14:14 Mat. 15:11; Ros. 10:15; 1Kor. 8:4; 1Tim. 4:4.

■ 14:15 1Kor. 8:11.

■ 14:17 1Kor. 8:8.

□ 14:19 «Xuning üqün ɵzimizni inaⱪliⱪni ilgiri süridiƣan wǝ bir-birimizning etiⱪadini ⱪurup qiⱪidiƣan ixlarƣa atayli» — «bir-birimizning etiⱪadini ⱪurup qiⱪidiƣan» ǝyni tekistǝ «bir-birimizni ⱪurup qiⱪidiƣan» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu. Bu muⱨim ibarining mǝnisi toƣruluⱪ «kirix sɵz»imizni kɵrüng.

□ 14:20 «biraⱪ birsi yegini bilǝn etiⱪadida putlaxsa, u uningƣa yaman ⱨesablinidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «biraⱪ birsi yesǝ wǝ xunglaxⱪa baxⱪilarni (iman, wijdan tǝripidǝ) putlaxtursa, bu ix uningƣa yaman bolidu».

■ 14:20 Tit. 1:15.

□ 14:21 «azabⱪa ⱪoyidiƣan yaki uni ajizlaxturidiƣan» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ muxu sɵzlǝr tepilmaydu.

■ 14:21 1Kor. 8:13.

■ 14:23 Tit. 1:15.

■ 15:1 1Kor. 9:22; Gal. 6:1

□ 15:3 «Sǝn Hudani ⱨaⱪarǝt ⱪilƣanlarning ⱨaⱪarǝtliri Mening üstümgǝ qüxti» — («Zǝb.» 69:9).

■ 15:3 Zǝb. 69:7-9; Yǝx. 53:4, 5.

■ 15:4 Rim. 4:23, 24.

■ 15:5 Rim. 12:16; 1Kor. 1:10; Fil. 2:2; 3:16; 1Pet. 3:8.

□ 15:7 «Mǝsiⱨ silǝrni ⱪobul ⱪilip, Hudaƣa xan-xǝrǝp kǝltürginidǝk, silǝrmu bir-biringlarni ⱪobul ⱪilinglar» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Mǝsiⱨ silǝrni ⱪobul ⱪilƣandǝk, silǝrmu bir-biringlarni ⱪobul ⱪilip Hudaƣa xan-xǝrǝp kǝltürünglar». Əmǝliyǝttǝ bu mǝnisimu bizning tǝrjimimizdin qiⱪidu.

□ 15:8-9 «Əysa Mǝsiⱨ Hudaning ata-bowilarƣa bǝrgǝn wǝdilirini ispatlax üqün» — «Hudaning ata-bowilarƣa bǝrgǝn wǝdiliri» Huda Ibraⱨim, Isⱨaⱪ, Yaⱪup, Yüsüp, Musa pǝyƣǝmbǝr wǝ baxⱪa pǝyƣǝmbǝrlǝrgǝ yǝtküzgǝn wǝdiliri degǝnlik. «xu arⱪiliⱪ ǝllǝrmu Hudaning rǝⱨim-xǝpⱪitini kɵrüp uni uluƣlixi üqün...» — «ǝllǝr» muxu yǝrdǝ yat ǝllǝr, Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrni kɵrsitidu. «Xunga Sanga ǝllǝr arisida mǝdⱨiyǝ oⱪuymǝn...» — «ǝllǝr» yǝnǝ muxu yǝrdǝ yat ǝllǝr, Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrni kɵrsitidu. «Xunga Sanga ǝllǝr arisida mǝdⱨiyǝ oⱪuymǝn, wǝ Sening namingni küylǝymǝn» — («Zǝb.» 18:49. Bu bexarǝttǝ Mǝsiⱨ Ɵz Roⱨi arⱪiliⱪ Dawut pǝyƣǝmbǝrning aƣzidin sɵzlǝydu. Pawlus bu muⱨim gǝpliri (8-9-ayǝtlǝr) arⱪiliⱪ Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr wǝ Yǝⱨudiylarning bir-birini ⱪobul ⱪilixini dǝwǝt ⱪilidu; qünki Mǝsiⱨ Əysa Ɵzi Yǝⱨudiylar («hǝtnǝ ⱪilinƣanlar»)ƣa hizmǝtkar tǝyinlǝndi ⱨǝm xuningdǝk Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr («yat ǝllǝr»)ning Hudani mǝdⱨiyilixigǝ baxlamqiliⱪ ⱪilidu; demǝk, Mǝsiⱨ ikki tǝrǝpning hizmitidǝ bolƣandin keyin, nemixⱪa silǝr Yǝⱨudiylar wǝ Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr kiqik peilliⱪ bilǝn Uning uluƣ ülgisigǝ ǝgixip bir-biringlarni ⱪobul ⱪilmaysilǝr?

■ 15:8-9 2Sam. 22:50; Zǝb. 18:49-50.

□ 15:10 «Wǝ U yǝnǝ: ... dǝydu» — bu wǝ keyinki ayǝttiki «U» Mǝsiⱨdur. Muxu ayǝttiki bexarǝtlǝr Uning Ɵzining pǝyƣǝmbǝrlǝrning aƣzi arⱪiliⱪ eytⱪan sɵzliridur. 15-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng. «Əy ǝllǝr» — «ǝllǝr» yat ǝllǝr, Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrni kɵrsitidu. «Əy ǝllǝr, Hudaning hǝlⱪi bilǝn billǝ xad-huram bolunglar!» — «Ⱪan.» 32:43.

■ 15:10 Ⱪan. 32:43.

□ 15:11 «Əy barliⱪ ǝllǝr, Pǝrwǝrdigarni mǝdⱨiyilǝnglar, ǝy pütkül ⱪowmlǝr, Uni uluƣlanglar!» — («Zǝb.» 117:1) — bu ayǝt wǝ yuⱪiriⱪi nǝⱪil kǝltürülgǝn ikki ayǝttǝ, Mǝsiⱨ (dunyaƣa kelixtin burun) pǝyƣǝmbǝrlǝrning aƣzidin bexarǝt berip, kǝlgüsidǝ Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr bilǝn Ɵzi talliƣan hǝlⱪi billǝ Hudaƣa ibadǝt ⱪilixip, Uning hizmitidǝ billǝ boluxidiƣanliⱪini aldin’ala eytidu.

■ 15:11 Zǝb. 117:1

□ 15:12 «Yǝssǝning yiltizi bolƣan kixi mǝydanƣa qiⱪidu, ǝllǝrgǝ ⱨakimliⱪ ⱪilidiƣan zat ornidin turidu; ǝllǝr dǝrwǝⱪǝ Uningƣa ümid baƣlaydu» — («Yǝx.» 11:10) Mǝsiⱨ toƣruluⱪ yǝnǝ bir bexarǝt. Yǝssǝ bolsa, Dawut pǝyƣǝmbǝrning atisi idi. Biraⱪ uning ǝwladi Mǝsiⱨ, yǝni «uning yiltizi»dur.

■ 15:12 Yǝx. 11:10; Wǝⱨ. 5:5; 22:16.

□ 15:13 «ümidning Igisi Huda...» — ǝyni sɵz «ümidning Hudasi...».

□ 15:16 «bu hizmitimning mǝⱪsiti ǝllǝrning Hudaƣa sunidiƣan ibaditi Muⱪǝddǝs Roⱨ arⱪiliⱪ pak-muⱪǝddǝs ⱪilinip...» — «ǝllǝr»: yat ǝllǝr, Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrni kɵrsitidu. «Xu xapaǝt bilǝn mǝn Hudaning hux hǝwirini yǝtküzüp kaⱨindǝk Uning ibaditini ⱨǝmmǝ yǝrdǝ wujudⱪa kǝltürüx hizmitidǝ Yǝⱨudiy ǝmǝs ǝllǝrgǝ Mǝsiⱨ Əysaning hizmǝtkari bolup tǝyinlǝndim. Bu hizmitimning mǝⱪsiti ǝllǝrning Hudaƣa sunidiƣan ibaditi, Muⱪǝddǝs Roⱨ arⱪiliⱪ pak-muⱪǝddǝs ⱪilinip, Hudani hursǝn ⱪilidiƣan ⱪurbanliⱪtǝk uning ⱪobul ⱪilixiƣa layiⱪ boluxi üqündur» — rosul Pawlus ɵzini kaⱨinƣa ohxitidu. Hudaning kona zamanlardiki ibadǝthaniƣa kaⱨinlarni tǝminlǝxtiki mǝⱪsiti hǝlⱪning toƣra yolda Hudaƣa ibadǝt ⱪilixidin ibarǝt idi. Xunga ular hǝlⱪning ɵz ⱪurbanliⱪlirini toƣra, Hudaning ⱪobul ⱪilixiƣa layiⱪ petidǝ sunuxiƣa yardǝmqi wǝ hizmǝtkar idi. Pawlus ɵzining hux hǝwǝrni yǝtküzüxning ahirⱪi mǝⱪsiti Hudaƣa ⱨǝⱪiⱪiy, mǝnilik, qin dilliⱪ ibadǝtni barliⱪⱪa kǝltürüxtin ibarǝttur, dǝydu. Hǝⱪning bu ibaditini pak-muⱪǝddǝs ⱪilix Muⱪǝddǝs Roⱨning ixi, ǝlwǝttǝ. Bu ibadǝtmu pǝⱪǝt jamaǝt ibadǝt sorunlirida ǝmǝs, bǝlki ixǝngüqining pütün ⱨayati arⱪiliⱪ ipadilinidu (12:1-2).

□ 15:21 «Uningdin hǝwǝrsiz bolƣanlar Uni kɵridu, anglimiƣanlar anglap qüxinidu» — «Yǝx.» 52:15.

■ 15:21 Yǝx. 52:15.

■ 15:22 Rim. 1:13; 1Tes. 2:18.

■ 15:23-24 Rim. 1:10; 15:32; 1Tes. 3:10; 2Tim. 1:4.

■ 15:25 Ros. 19:21; 24:17.

□ 15:27 «Qünki ǝllǝr Yǝⱨudiy ⱪerindaxlarning roⱨiy bǝhtliridin bǝⱨrimǝn bolƣan bolsa, maddiy jǝⱨǝttin ularƣa yardǝm berixkǝ toƣra kelidu» — «yardǝm berix» degǝn sɵz grek tilida adǝttǝ muⱪǝddǝs ibadǝthanidiki hizmǝt bilǝn munasiwǝtliktur.

□ 15:28 «Yerusalemdiki ⱪerindaxlarning jamaǝtlǝrning etiⱪadining bu mewisini ⱪobul ⱪilixini jǝzmǝnlǝxtürgǝndin keyin,...» — grek tilida «(Yerusalemdiki) ⱪerindaxlarƣa bu mewisini yǝtküzüp mɵⱨürlǝndürgǝndin keyin,...» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu. Rosul Pawlus Yǝⱨudiy ⱪerindaxlarning bu sowƣatni ⱪobul ⱪilixini intayin muⱨim dǝp bilǝtti. Qünki uni ⱪobul ⱪilixi sowƣat bǝrgǝnlǝrni, yǝni Yǝⱨudiy ǝmǝs ixǝngüqilǝrni «bizning ⱪerindaxlirimiz» dǝp ⱪobul ⱪilixiƣa barawǝr bolatti, xunglaxⱪa barliⱪ jamaǝtlǝrning birliki wǝ muⱨǝbbitini mustǝⱨkǝmlǝp alƣa sürǝtti. Hudaƣa tǝxǝkkür, Yǝⱨudiy ⱪerindaxlar uni ⱪobul ⱪildi («Ros.» 21:17).

■ 15:29 Rim. 1:11.

□ 15:30 «mǝn üqün Hudaƣa dua ⱪilip mǝn bilǝn birliktǝ kürǝx ⱪilƣaysilǝr» — «kürǝx ⱪilƣaysilǝr» degǝn sɵzlǝr jin-xǝytanlarning Hudaning hizmitigǝ daim ⱪarxi qiⱪidiƣanliⱪini kɵrsitidu; xunga bu hizmǝt üqün dua ⱪilix (bularning ⱪarxi qiⱪⱪanliⱪi tüpǝylidin) birhil kürǝx, tǝs bir ix bolidu (mǝsilǝn «Kol.» 2:1, 4:11ni kɵrüng).

■ 15:30 2Kor. 1:11.

■ 15:31 2Tes. 3:2.

■ 15:32 Rim. 1:10; 15:23.

□ 15:33 «Amanliⱪ-hatirjǝmlik Igisi bolƣan Huda» — ǝsliy tilida «Amanliⱪ-hatirjǝmlikning Hudasi».

□ 16:2 «uni muⱪǝddǝs bǝndilǝrgǝ layiⱪ Rǝbning muⱨǝbbitidǝ ⱪobul ⱪilip kütüwalƣaysilǝr...» — «Rǝbning muⱨǝbbitidǝ» ǝyni grek tilida «Rǝbdǝ» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Muxu ibarǝ toƣruluⱪ «kirix sɵz»imizni kɵrüng. «uning (yǝni Fibining) ⱨǝrⱪandaⱪ ixta silǝrgǝ ⱨajiti qüxsǝ, uningƣa yardǝm ⱪilƣaysilǝr. Qünki u ɵzimu nurƣun kixilǝrgǝ, jümlidin mangimu qong yardǝmqi bolƣan» — bu sɵzlǝrgǝ ⱪariƣanda Fibi ɵzi mǝlum sǝwǝbtin Rimƣa sǝpǝr ⱪilmaⱪqi idi, xuning bilǝn Pawlusning bu salam hetini elip baridu. Muxundaⱪ uzun wǝ hǝtǝrlik sǝpǝr ⱪilix asan ǝmǝs idi. Hudaƣa wǝ Fibigǝ ⱪolimizda ⱨazir turƣan bu ⱪimmǝtlik hǝt üqün rǝⱨmǝt!

□ 16:3 «Mǝn bilǝn birgǝ ixligǝn, Mǝsiⱨ Əysada bolƣan hizmǝtdaxlirim Priska bilǝn Akwilaƣa salam eytⱪaysilǝr...» — Priska (Priskila) wǝ eri Akwila hux hǝwǝrning kɵp hizmitini ⱪilƣan («Ros.» 18:2, 26, «1Kor.» 16:19, «2Tim.» 4:19ni kɵrüng).

■ 16:3 Ros. 18:2,26.

□ 16:4 «... Ⱨǝm yalƣuz mǝnla ǝmǝs, bǝlki ǝllǝrdiki barliⱪ jamaǝtlǝrmu ulardin minnǝtdardur» — «ǝllǝr»: yat ǝllǝr, Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrni kɵrsitidu.

□ 16:7 «Yǝⱨudiy ⱪerindaxlirim Andronikus wǝ Yunya» — muxu yǝrdiki «ⱪerindaxlirim» yǝnǝ «uruⱪ-tuƣⱪanlirim» degǝn mǝnidimu boluxi mumkin. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «ular rosullarning ⱪarixida bǝk abruyluⱪ kixilǝr».

□ 16:15 «Filologus wǝ Yulya» — bǝlkim ǝr-ayal.

■ 16:16 1Kor. 16:20; 2Kor. 13:12; 1Tes. 5:26; 1Pet. 5:14.

■ 16:17 Mat. 18:17; Kol. 2:8; 2Tes. 3:6; 2Tim. 3:5; Tit. 3:10; 2Yuⱨa. 10.

■ 16:18 Əz. 13:18; Fil. 3:19.

■ 16:19 Mat. 10:16; 1Kor. 14:20.

□ 16:20 «Amanliⱪ-hatirjǝmlik Igisi bolƣan Huda» — ǝsliy tilida «Amanliⱪ-hatirjǝmlikning Hudasi».

■ 16:21 Ros. 13:1; 16:1; 17:5; 20:4; Fil. 2:19; Kol. 1:1; 1Tes. 3:2; 1Tim. 1:2.

□ 16:22 «uxbu hǝtkǝ ⱪǝlǝm tǝwrǝtküqi mǝnki Tǝrtiymu Rǝbdǝ silǝrgǝ salam yollaymǝn» — rosul Pawlusning kɵzi ajiz bolƣaqⱪa, adǝttǝ yardǝmqigǝ hǝtlirini yazduratti. Tǝrtiy uning üqün «Rimliⱪlarƣa»ning ⱪǝlǝm tǝwrǝtküqisi (hatiriligüqi) bolƣanidi.

■ 16:23 Ros. 19:22; 2Tim. 4:20.

■ 16:25 Əf. 1:9; 3:9,20; Kol. 1:26; 2Tim. 1:10; Tit. 1:2; 1Pet. 1:20.

Korintliⱪlarƣa «1»

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

Korintliⱪlarƣa «1»

1

Rosul Pawlus Korint xǝⱨǝrdiki jamaǝtkǝ yazƣan birinqi mǝktup •••• Salam

1-2 Hudaning iradisi bilǝn Mǝsiⱨ Əysaning rosuli dǝp qaⱪirilƣan mǝnki Pawlustin wǝ ⱪerindiximiz Sostenistin Korint xǝⱨiridiki jamaǝtkǝ, Mǝsiⱨ Əysada pak-muⱪǝddǝs ⱪilinip, «muⱪǝddǝs bǝndilirim» dǝp qaⱪirilƣanlarƣa wǝ xuningdǝk ⱨǝr yǝrlǝrdǝ Rǝb Əysa Mǝsiⱨning (U ularƣa wǝ bizgǝ mǝnsup!) namiƣa nida ⱪilƣuqilarning ⱨǝmmisigǝ salam!□  ■ 3 Atimiz Huda ⱨǝm Rǝb Əysa Mǝsiⱨtin silǝrgǝ meⱨir-xǝpⱪǝt wǝ hatirjǝmlik bolƣay!■

4 Hudaning Mǝsiⱨ Əysada silǝrgǝ ata ⱪilinƣan meⱨir-xǝpⱪiti tüpǝylidin Hudayimƣa ⱨǝrdaim tǝxǝkkür eytimǝn; 5 buning bilǝn silǝr Uningda ⱨǝr tǝrǝptǝ, ⱨǝrⱪandaⱪ sɵzdǝ, ⱨǝr tǝrǝptiki bilimlǝrdǝ bay ⱪilinƣansilǝr,□  ■ 6 huddi Mǝsiⱨning guwaⱨliⱪi silǝrdǝ tǝstiⱪlanƣandǝk.□ 7 Xuning bilǝn silǝrdǝ ⱨǝrⱪandaⱪ roⱨiy iltipat kǝmlik ⱪilmastan, Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning ayan ⱪilinixini kütisilǝr;□  ■ 8 U yǝnǝ silǝrni ahirƣuqǝ mustǝⱨkǝmlǝyduki, Rǝb Əysa Mǝsiⱨning küni kǝlgüqǝ ǝyibsiz saⱪlinisilǝr;□  ■ 9 Huda sɵzidǝ turƣuqidur — silǝrni Ɵz Oƣli Rǝb Əysa Mǝsiⱨning sirdax-ⱨǝmdǝmlikigǝ qaⱪirƣuqi dǝl Uning Ɵzidur.□  ■

Bɵlünüxlǝr toƣruluⱪ

10 Əmdi mǝn silǝrdin Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning nami bilǝn xuni ɵtünimǝnki, i ⱪerindaxlar, gepinglar bir yǝrdin qiⱪsun, aranglarda bɵlgünqilik bolmisun, bir pikirdǝ, bir niyǝttǝ kamil birlǝxtürülünglar; □  ■ 11 Qünki Klowining ailisidikilǝrning manga silǝr toƣranglarda eytixiqǝ, i ⱪerindaxlirim, aranglarda talax-tartixlar bar ikǝn. 12 Demǝkqi bolƣinim xuki, ⱨǝrbiringlar: «Mǝn Pawlusning tǝrǝpdari», «Mǝn Apollosning tǝrǝpdari», «Mǝn Kefasning tǝrǝpdari» wǝ «Mǝn Mǝsiⱨning tǝrǝpdari» dǝwatisilǝr. □  ■ 13 Əjǝba, Mǝsiⱨ bɵlüngǝnmikǝn? Silǝr üqün krestlǝngǝn adǝm Pawlusmidi? Silǝr Pawlusning namiƣa qɵmüldürüldünglarmu?□

14 Mǝn Hudaƣa tǝxǝkkür eytimǝnki, aranglardin Krispus bilǝn Gayustin baxⱪa ⱨeqⱪaysinglarni qɵmüldürmidim; ■ 15 xuning bilǝn ⱨeqkim meni ɵzining namida adǝmlǝrni qɵmüldürdi, deyǝlmǝydu. 16 Durus, mǝn yǝnǝ Istifanasning ɵyidikilǝrnimu qɵmüldürdüm; baxⱪa birawni qɵmüldürginimni ǝsliyǝlmǝymǝn.■

17 Qünki Mǝsiⱨ meni adǝmlǝrni qɵmüldürüxkǝ ǝmǝs, bǝlki hux hǝwǝrni jakarlaxⱪa ǝwǝtti; uni jakarlax bolsa insanning ⱨekmǝtlik sɵzliri bilǝn bolmasliⱪi kerǝk; undaⱪ bolƣanda Mǝsiⱨning kresttiki ⱪurbanliⱪining küqi yoⱪitilƣan bolidu. ■ 18 Qünki kresttiki ⱪurbanliⱪi toƣruluⱪ sɵz-kalam ⱨalakǝtkǝ ketiwatⱪanlarƣa ǝhmǝⱪliⱪ, ǝmma ⱪutulduruluwatⱪan bizlǝrgǝ Hudaning küq-ⱪudritidur. ■ 19 Qünki mundaⱪ pütülgǝnki, «Mǝn danixmǝnlǝrning danixmǝnlikini yoⱪitimǝn, aⱪillarning aⱪilliⱪini qǝtkǝ ⱪaⱪimǝn». □  ■ 20 Undaⱪta, danixmǝnlǝr ⱪeni? Tǝwrat ɵlimaliri ⱪeni? Bu dunyadiki bǝs-munazirǝ ⱪilƣuqilar ⱪeni? Huda bu dunyadiki danaliⱪni ǝhmǝⱪliⱪ dǝp kɵrsǝtkǝn ǝmǝsmu? ■ 21 Qünki Huda danaliⱪi bilǝn bekitkini boyiqǝ, dunya ɵz danaliⱪi arⱪiliⱪ Hudani tonumiƣan, xunga Huda ǝhmiⱪanǝ dǝp ⱪaralƣan, jakarliniwatⱪan sɵz-kalam arⱪiliⱪ uningƣa ixǝngüqilǝrgǝ nijatliⱪ yǝtküzüxni layiⱪ kɵrgǝn. ■ 22 Qünki Yǝⱨudiylar mɵjizilik alamǝtlǝrni, greklar bolsa «danaliⱪ»ni tǝlǝp ⱪilidu; □  ■ 23 ǝmma biz bolsaⱪ Mǝsiⱨni, yǝni krestlǝngǝn Mǝsiⱨni jakarlaymiz; bu Yǝⱨudiylarƣa nisbǝtǝn bizarliⱪ ix, ǝllǝrgǝ nisbǝtǝn ǝhmiⱪanilik dǝp ⱪarilidu; □  ■ 24 ǝmma qaⱪirilƣanlar üqün eytⱪanda, mǝyli Yǝⱨudiylar bolsun yaki greklar bolsun, Mǝsiⱨ Hudaning küq-ⱪudriti wǝ Hudaning danaliⱪidur. ■ 25 Qünki Hudaning ǝhmiⱪaniliki insanlarning danaliⱪidin üstündur, Hudaning ajizliⱪi insanlarning küqidin üstündur. 26 Qünki, i ⱪerindaxlar, silǝrning qaⱪirilƣan waⱪittiki ⱨalinglar üstidǝ oylinip beⱪinglar; qaⱪirilƣanlar arisida insaniy tǝrǝptin dana ⱪaralƣanlar anqǝ kɵp ǝmǝs, küq-ⱨoⱪuⱪⱪa igǝ bolƣanlar anqǝ kɵp ǝmǝs, aⱪsɵngǝklǝr anqǝ kɵp ǝmǝs idi; □  ■ 27 bǝlki Huda danalarni hijalǝtkǝ ⱪaldurux üqün bu dunyadiki ǝhmǝⱪ sanalƣanlarni talliwaldi; küqlüklǝrni hijalǝtkǝ ⱪaldurux üqün bu dunyadiki ajiz sanalƣanlarni talliwaldi; 28 U yǝnǝ bu dunyadiki ⱪǝdirsizlǝrni, pǝs kɵrülidiƣanlarni talliwaldi, «yoⱪ bolƣan nǝrsilǝr»ni mǝwjut xǝy’ilǝrni yoⱪⱪa qiⱪiriwetix üqün talliwaldi. □ 29 Uning mǝⱪsiti Huda aldida ⱨeq ǝt igisi mahtanmasliⱪ üqündur. 30 Əmma Uning tǝripidin silǝr Mǝsiⱨ Əysada turisilǝr; U bizgǝ Hudadin kǝlgǝn danaliⱪ, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ, pak-muⱪǝddǝslik wǝ ⱨɵrlük-azadliⱪ ⱪilinƣandur; □  ■ 31 xuningdǝk Tǝwratta pütülgǝndǝk: «Pǝhirlinip mahtiƣuqi bolsa Rǝbdin pǝhirlinip mahtisun!».□  ■

2

1 Mǝn bolsam, i ⱪerindaxlar, yeninglarƣa barƣinimda, Hudaning guwaⱨliⱪini jakarlax üqün ⱨeq gǝpdanliⱪ yaki ǝⱪil-danaliⱪ ixlitip kǝlgǝn ǝmǝsmǝn;■ 2 qünki mǝn aranglarda Əysa Mǝsiⱨdin baxⱪa, yǝni krestlǝngǝn Mǝsiⱨdin baxⱪa ⱨeqnemini bilmǝslikkǝ bǝl baƣliƣanidim; 3 mǝn aranglarda bolƣan waⱪtimda ajizliⱪta, ⱪorⱪunqta wǝ titrigǝn ⱨalǝttǝ bolattim;□  ■ 4 mening sɵzlirim ⱨǝm jakarlixim bolsa adǝmni ⱪayil ⱪilƣudǝk insaniy danaliⱪ sɵzlǝr bilǝn ǝmǝs, bǝlki Roⱨning alamǝt kɵrsitixliri wǝ küq-ⱪudrǝt bilǝn bolƣan idi.□  ■ 5 Buningdin mǝⱪsǝt silǝrning etiⱪadinglar insaniy danaliⱪⱪa ǝmǝs, bǝlki Hudaning küq-ⱪudritigǝ baƣlansun degǝndin ibarǝt idi.■

6 Ⱨalbuki, kamalǝtkǝ yǝtkǝnlǝr arisida biz danaliⱪni bayan ⱪilimiz; bu danaliⱪ bu dǝwrdiki danaliⱪ ǝmǝs, yaki bu dǝwrdiki ⱨɵkümranlarning danaliⱪi ǝmǝs (ular zawalliⱪⱪa yüz tutⱪandur);■ 7 ǝmma biz bir sirni axkarilap, Hudaning bir danaliⱪini bayan ⱪilimiz; Huda ǝslidǝ axkarǝ ⱪilinmiƣan bu danaliⱪni barliⱪ dǝwrlǝrdin burun bizning xan-xǝrǝpkǝ muyǝssǝr boluximiz üqün bekitkǝnidi.□  ■ 8 Bu danaliⱪni bu dǝwrdiki ⱨɵkümranlarning ⱨeqⱪaysisi qüxinip yǝtmigǝnidi; uni qüxinip yǝtkǝn bolsa, xan-xǝrǝpning Igisi bolƣan Rǝbni krestlimigǝn bolatti.□  ■ 9 Ⱨalbuki, Tǝwratta pütülgǝnndǝk: —

«Ɵzini sɵygǝnlǝrgǝ Hudaning tǝyyarliƣanliri —

Dǝl ⱨeqⱪandaⱪ kɵz kɵrmigǝn,

Ⱨeqⱪandaⱪ ⱪulaⱪ anglimiƣan,

Ⱨeqⱪandaⱪ kɵngül oylap baⱪmiƣan nǝrsilǝrdur».□  ■

10 Əmma bu nǝrsilǝrni Huda Roⱨi arⱪiliⱪ ayan ⱪildi; qünki Roⱨ bolsa ⱨǝmmǝ ixlarni, ⱨǝtta Hudaning qongⱪur tǝglirini inqikilǝp izligüqidur; □  ■ 11 Qünki insanlarda, insanning kɵnglidikini bilgüqi xu insanning roⱨidin baxⱪa nǝrsǝ barmu? Xuningƣa ohxax, Hudaning Roⱨidin baxⱪa, Hudaning kɵnglidikilirini bilgüqi yoⱪtur. □  ■ 12 Əmma bizning ⱪobul ⱪilƣinimiz bolsa bu dunyadiki roⱨ ǝmǝs, bǝlki Hudadin kǝlgǝn Roⱨtur; dǝl xundaⱪ bolƣaqⱪa biz Huda tǝripidin bizgǝ sehiyliⱪ bilǝn ata ⱪilinƣan nǝrsilǝrni bilip yetǝlǝymiz. □  ■ 13 Bu ix-xǝy’ilǝrni insaniy danaliⱪtin ɵgitilgǝn sɵzlǝr bilǝn ǝmǝs, bǝlki Muⱪǝddǝs Roⱨtin ɵgitilgǝn sɵzlǝr bilǝn, roⱨiy ixlarni roⱨiy sɵzlǝr bilǝn qüxǝndürüp sɵzlǝymiz. □  ■ 14 Əmma «janƣa tǝwǝ» kixi Hudaning Roⱨining ixlirini ⱪobul ⱪilmaydu, qünki bu ixlar uningƣa nisbǝtǝn ǝhmiⱪaniliktur; u ularni ⱨeq qüxinip yetǝlmǝydu, qünki ular roⱨ bilǝn pǝrⱪ etilip baⱨalinixi kerǝktur. □ 15 Roⱨⱪa tǝwǝ kixi ⱨǝmmǝ ixlarƣa baⱨa berǝlǝydu; ǝmma uningƣa bolsa ⱨeqkim baⱨa berǝlmǝydu. □  ■ 16 Qünki kim Rǝbning oy-kɵnglini qüxinip yetip, Uningƣa mǝsliⱨǝtqi bolalisun? Əmma biz bolsaⱪ Mǝsiⱨning oy-kɵngligǝ igimiz.□  ■

3

1 Lekin mǝn, i ⱪerindaxlar, Roⱨⱪa tǝwǝ kixilǝrgǝ sɵz ⱪilƣandǝk silǝrgǝ sɵz ⱪilalmay keliwatimǝn; ǝksiqǝ silǝrni ǝtkǝ tǝwǝ kixilǝr, Mǝsiⱨdǝ bolƣan bowaⱪ ⱨesablap silǝrgǝ sɵzlǝxkǝ mǝjbur boldum.□ 2 Mǝn silǝrgǝ süt iqküzdüm, gɵxni yegüzmidim; qünki silǝr gɵxni ⱨǝzim ⱪilalmayttinglar, xundaⱪla ⱨazirmu tehi ⱨǝzim ⱪilalmaysilǝr;■ 3 Qünki silǝr yǝnila ǝtkǝ tǝwǝdursilǝr. Aranglarda ⱨǝsǝthorluⱪ wǝ talax-tartixlar bar bolƣaqⱪa, silǝr ǝtkǝ tǝwǝ ǝmǝsmu, insanlarqǝ mengiwatmamsilǝr?□  ■ 4 Qünki birsi «Mǝn Pawlus tǝrǝpdari», baxⱪa birsi «Mǝn Apollos tǝrǝpdari» desǝ, silǝr pǝⱪǝt insanlarning yolida mangƣan bolup ⱪalmamsilǝr?□  ■

5 Apollos degǝn kim? Pawlus kim idi? Biz pǝⱪǝt silǝrning etiⱪadinglarƣa wasitiqi bolduⱪ, halas; ⱨǝrbirimiz pǝⱪǝt Rǝb bizgǝ tǝⱪsim ⱪilƣini boyiqǝ wǝzipǝ ada ⱪilidiƣan hizmǝtkarlar, halas, xundaⱪ ǝmǝsmu?■ 6 Mǝn tiktim, Apollos suƣardi; ǝmma ɵstürgüqi bolsa Hudadur.□  ■ 7 Xunga tikküqi ⱨeqnemigǝ ⱨesab ǝmǝs, suƣarƣuqimu ⱨeqnemigǝ ⱨesab ǝmǝs, pǝⱪǝt ɵstürgüqi Huda Ɵzi ⱨǝmmidur. 8 Əmma tikküqi wǝ osa ⱪilƣuqi bolsa bir mǝⱪsǝttidur; xundaⱪtimu ⱨǝrbiri ɵz ǝjri boyiqǝ in’amini ⱪobul ⱪilidu.□  ■ 9 Qünki biz Hudaƣa tǝwǝ meⱨnǝtdaxturmiz; silǝr bolsanglar Hudaning baƣ-etizi, Hudaning ⱪuruluxisilǝr.□  ■

10 Hudaning manga tǝⱪsim ⱪilƣan meⱨir-xǝpⱪiti boyiqǝ, huddi usta memardǝk ul saldim, andin baxⱪa birsi uning üstigǝ ⱪuruwatidu. Əmma ⱨǝrbir ⱪurƣuqi ⱪandaⱪ ⱪuruwatⱪanliⱪiƣa eⱨtiyat ⱪilsun.

11 Qünki selinƣan ulni, yǝni Əysa Mǝsiⱨdin baxⱪa ⱨeqⱪandaⱪ ulni selixⱪa bolmaydu. ■ 12 Əmdi birsi bu ul üstigǝ altun, kümüx, ⱪimmǝtlik taxlar, yaƣaq, qɵplǝr, saman salsa, □ 13 ⱨǝrbirining singdürgǝn ǝjrining ⱪandaⱪliⱪi kɵrünidu; qünki xu küni uni axkarǝ ⱪilidu, qünki uning maⱨiyiti otta kɵrülidu; ot ⱨǝrbir kixining ǝjrini, ⱪandaⱪ maⱨiyǝttin bolƣanliⱪini sinaydu. □  ■ 14 Birsining ul üstigǝ ⱪurƣan ixi puhta saⱪlinip ⱪalsa, u in’amƣa erixidu; □ 15 Birsining ⱪurƣini kɵyüp kǝtsǝ, u ziyan tartidu; u ɵzi ⱪutulidu, ǝmma goya ottin ɵtüp ⱪutulƣan birsigǝ ohxap ⱪalidu. 16 Əjǝba, ɵzünglarning Hudaning ibadǝthanisi ikǝnlikinglarni wǝ Hudaning Roⱨining silǝrdǝ turƣanliⱪini bilmǝmsilǝr? ■ 17 Birsi Hudaning ibadǝthanisini harab ⱪilsa, Huda uni harab ⱪilidu; qünki Hudaning ibadǝthanisi pak-muⱪǝddǝstur, silǝr dǝl xundaⱪsilǝr.

18 Ⱨeqkim ɵz-ɵzini aldimisun; birsi ɵzini bu dǝwrdǝ dana dǝp sanisa, nadan bolup ⱪalsun; xuning bilǝn u dana bolidu. □  ■ 19-20 Qünki bu dunyadiki danaliⱪ Hudaƣa nisbǝtǝn ǝhmǝⱪliⱪtur; qünki: — «U danixmǝnlǝrni ɵz ⱨiyligǝrlikining tuziⱪiƣa alidu», dǝp wǝ yǝnǝ: «Rǝb danixmǝnlǝrning oy-hiyallirining tutami yoⱪluⱪini bilidu» dǝp pütüklüktur.□  ■

21 Xunga ⱨeqkim insan degǝnlǝrni pǝhirlinip danglimisun; qünki ⱨǝmmǝ mǝwjudatlar silǝrgǝ tǝwǝdur; 22 Pawlus bolsun, Apollos bolsun, Kefas bolsun, dunya-jaⱨan bolsun, ⱨayat bolsun, ɵlüm bolsun, ⱨazirⱪi ixlar bolsun, kǝlgüsi ixlar bolsun, ⱨǝmmisi silǝrgǝ mǝnsuptur; 23 silǝr bolsanglar Mǝsiⱨning, Mǝsiⱨ bolsa Hudaningkidur.

4

Mǝsiⱨning rosullirining hizmiti

1 Birsi biz toƣruluⱪ birnemǝ demǝkqi bolsa, bizni Mǝsiⱨning hizmǝtkarliri wǝ Hudaning sirliri amanǝt ⱪilinƣan ƣojidarlar dǝp bilsun.■ 2 Əmdi ƣojidar degǝnlǝrdin tǝlǝp ⱪilinidiƣini xuki, ular wapadar-sadiⱪ boluxi kerǝktur.■ 3 Əmma mǝn silǝr tǝripinglardin yaki baxⱪa ⱨǝrⱪandaⱪ insaniy sot tǝripidin sürüxtürüp baⱨalansam, bu mǝn üqün ziƣirqilik ix; mǝn ⱨǝtta ɵzüm toƣruluⱪ sürüxtürüp olturmaymǝn.□ 4 Qünki wijdanim ǝyiblǝydiƣan ⱨeqⱪandaⱪ ixlirimdin hǝwirim yoⱪ; ǝmma bu ixning ɵzi meni ⱨǝⱪⱪaniy dǝp aⱪlimaydu; meni sürüxtürüp baⱨaliƣuqi bolsa Rǝbdur.■ 5 Xunga waⱪti-saiti kǝlmigüqǝ, yǝni Rǝb kǝlmigüqǝ ⱨeq ix toƣruluⱪ ⱨɵküm qiⱪarmanglar; Rǝb kǝlgǝndǝ u ⱪarangƣuluⱪtiki yoxurun ixlarni axkarilaydu, ⱪǝlb-dillardiki barliⱪ oy-niyǝtlǝrni ayan ⱪilidu; xu qaƣda ⱨǝrbiri Huda tǝripidin tǝriplinidu.■ 6 Əmma, i ⱪerindaxlar, bu ixlarni silǝrning mǝnpǝǝtinglarni dǝp ɵzümgǝ wǝ Apollosⱪa tǝtbiⱪlidim; mǝⱪsǝt silǝr biz arⱪiliⱪ «pütülgǝnning dairisidin ⱨalⱪip kǝtmǝnglar» degǝn sawaⱪni ɵginixinglar, xundaⱪla ⱨeqⱪaysinglarning mǝlum birsini baxⱪa birsidin üstün dǝp pǝhirlinip tǝkǝbburlixip kǝtmǝslikinglar üqündur.□  ■

7 Qünki kim seni baxⱪa birsidin üstün ⱪilidu? Sanga ata ⱪilinƣan nǝrsidin baxⱪa sǝndǝ yǝnǝ nemǝ bar? Ⱨǝmmǝ sanga berilgǝn tursa, nemixⱪa «Mǝndǝ ǝsli bar idi» dǝp pǝhirlinip kɵrǝnglǝp ketisǝn?□
  ■ 8 Silǝr alliⱪaqan toyunup kǝttinglar! Alliⱪaqan beyip kǝttinglar! Silǝr bizsiz padixaⱨlar bolup ⱨɵküm sürdunglar! Kaxki silǝr ⱨǝⱪiⱪǝtǝn ⱨɵküm sürgǝn bolsanglaridi — undaⱪta biz silǝr bilǝn billǝ ⱨɵküm sürgǝn bolattuⱪ!□ 9 Qünki Huda rosullar bolƣan bizlǝrni ɵlümgǝ mǝⱨkum bolƣan adǝmlǝrdǝk ǝng ahirƣa ⱪoyup sazayi ⱪilip otturiƣa qiⱪarƣan, dǝp oylaymǝn; qünki biz pütkül alǝmgǝ, yǝni ⱨǝm pǝrixtilǝrgǝ ⱨǝm insanlarƣa bir hil tamaxa bolduⱪ. ■ 10 Biz Mǝsiⱨ üqün ǝhmǝⱪ sanalƣanlarmiz, ǝmma silǝr Mǝsiⱨdǝ danasilǝr! Biz ajiz, ǝmma silǝr küqlüksilǝr; silǝr izzǝtlik, ǝmma biz har; □  ■ 11 Ⱨazirⱪi dǝⱪiⱪigiqǝ aq-yalingaq, qangⱪap yürmǝktimiz, dumbalinip, sǝrgǝrdan, makansiz bolup yürmǝktimiz; ■ 12   ɵz ⱪolimiz bilǝn ixlǝp japa tartmaⱪtimiz; aⱨanǝtkǝ ⱪalƣanda yahxiliⱪ tilǝwatimiz; ziyankǝxlikkǝ uqriƣanda, qidawatimiz; ■ 13 tɵⱨmǝtkǝ uqriƣanda, biz ularni qirayliⱪqǝ towiƣa ündǝymiz; biz jaⱨanning daxⱪili, insanlarning süpüründisi dǝp ⱪariliwatimiz, ta ⱨazirƣiqǝ xundaⱪ.

14 Bu ixlarni yezixim, silǝrni hijalǝtkǝ ⱪaldurux üqün ǝmǝs, bǝlki sɵyümlük balilirim süpitidǝ silǝrgǝ nǝsiⱨǝt ⱪiliwatimǝn; ■ 15 qünki silǝrning Mǝsiⱨdǝ tümǝnligǝn tǝrbiyiligüqiliringlar bolsimu, silǝrning atanglar kɵp ǝmǝstur; qünki mǝn Mǝsiⱨ Əysada bolup silǝrni hux hǝwǝr arⱪiliⱪ tɵrǝldürüp ata boldum. □  ■ 16 Xunga mǝn silǝrdin ɵtünimǝnki, meni ülgǝ ⱪilinglar.■

17 Dǝl bu sǝwǝbtin mǝn Rǝbdǝ bolƣan ɵz sɵyümlük wǝ ixǝnqlik oƣlum Timotiyni yeninglarƣa ǝwǝttim; ⱨǝrⱪaysi jaylardiki jamaǝttǝ ɵgǝtkǝnlirimgǝ ǝgixip, u silǝrgǝ Mǝsiⱨdǝ bolƣan yollirim toƣruluⱪ ǝslitidu. 18 Əmma bǝziliringlar, «Pawlusni yenimizƣa kǝlmǝydu», dǝp kɵrǝnglǝp kǝttinglar; 19 biraⱪ Rǝb buyrusa mǝn pat arida yeninglarƣa barimǝn; xu qaƣda mǝn kɵrǝnglǝp kǝtkǝnlǝrning sɵzlirini ǝmǝs, bǝlki ularda bolƣan küq-ⱪudrǝtni kɵrüp baⱪay. ■ 20 Qünki Hudaning padixaⱨliⱪi sɵzdǝ ǝmǝs, bǝlki küq-ⱪudrǝttǝ ispatlinidu. □  ■ 21 Əmdi nemini halaysilǝr? Yeninglarƣa tayaⱪ kɵtürüp beriximnimu, yaki meⱨir-mulayimliⱪ roⱨida beriximnimu?

5

Eƣir bir gunaⱨ

1 Ⱨǝrtǝrǝptin xu angliniwatiduki, aranglarda buzuⱪqiliⱪ bar ikǝn — bundaⱪ buzuⱪqiliⱪ ⱨǝtta taipilǝr arisidimu tilƣa elinmaydu — u bolsimu birsining ɵz atisining ayaliƣa qeⱪilixtin ibarǝt.■ 2 Əmma silǝr yoƣinap kɵrǝnglǝp kǝttinglar! Bu rǝzil ixni sadir ⱪilƣan kixi arimizdin ⱪoƣliwetilsun dǝp ɵkünüxünglarƣa toƣra kǝlmǝmdu!? 3 Qünki gǝrqǝ tǝndǝ silǝr bilǝn billǝ bolmisammu, ǝmma roⱨta silǝr bilǝn billǝ bolux süpitidǝ alliⱪaqan xundaⱪ mǝn xu ⱨɵkümni qiⱪardimki, 4 (ⱨǝmminglar Rǝb Əysa Mǝsiⱨning namida jǝm bolƣanda, ɵzümning roⱨim silǝr bilǝn bolup, Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning küq-ⱪudritigǝ tayinip) —

5 xundaⱪ ⱪilƣan kixining ǝtliri ⱨalak ⱪilinsun, xuning bilǝn uning roⱨi Rǝb Əysaning künidǝ ⱪutⱪuzuluxi üqün Xǝytanning ilkigǝ tapxurulsun.□  ■ 6 Silǝrning qongqiliⱪ ⱪilƣininglar yahxi ǝmǝs. «Kiqikkinǝ hemirturuq pütkül hemirni boldurup yoƣinitidu» dǝp bilmǝmsilǝr?■

7 Kona hemirturuqni qiⱪiriwetinglar; xuning bilǝn silǝr ǝsli hemirturuqsiz hemirdǝk yengi bir zuwula bolisilǝr; qünki «ɵtüp ketix ⱨeyti»diki ⱪozimiz bolƣan Mǝsiⱨ ⱪurbanliⱪ ⱪilindi;■ 8 xunga ⱨeytni yaman niyǝtlik wǝ rǝzillik bolƣan hemirturuq bilǝn ǝmǝs, bǝlki sǝmimiylik wǝ ⱨǝⱪiⱪǝt bolƣan petir nan bilǝn tǝntǝnǝ ⱪilip ɵtküzǝyli.□  ■

9 Mǝn aldinⱪi hǝttǝ silǝrgǝ buzuⱪqiliⱪ ⱪilƣuqilar bilǝn arilaxmanglar dǝp yazƣanidim; ■ 10 ǝmma bu deginim bu dunyadiki buzuⱪqiliⱪ ⱪilƣuqilar, yaki nǝpsaniyǝtqilǝr, yaki kazzaplar yaki butpǝrǝslǝr bilǝn arilaxmanglar deginim ǝmǝs; undaⱪ bolƣanda dunyadin ayrilixⱪa mǝjbur bolattinglar; 11 ǝmma ⱨazirⱪi bu hetimdǝ yazƣinim xuki, ɵzini «ⱪerindax» dǝp atiwalƣan ǝmma xundaⱪla buzuⱪluⱪ ⱪilƣuqi, nǝpsaniyǝtqi, butpǝrǝs, ⱨaraⱪkǝx yaki kazzap bolsa, undaⱪ bir kixi bilǝn arilaxmanglar, ⱨǝtta uning bilǝn ⱨǝmdastihanmu bolmanglar. □  ■ 12 Sirttikilǝrni ⱨɵküm qiⱪirip bir tǝrǝp ⱪilixning mǝn bilǝn nemǝ munasiwiti? Lekin iqinglardikilǝrni ɵzünglar ⱨɵküm qiⱪirip bir tǝrǝp ⱪilix silǝrning ixinglar ǝmǝsmu? □ 13 Lekin sirttikilǝrning üstigǝ bolsa Huda Ɵzi ⱨɵküm qiⱪiridu. Xunga «bu rǝzil adǝmni aranglardin qiⱪiriwetinglar».□  ■

6

Bir-biri bilǝn dǝwalixixⱪa bolamdu?

1 Silǝrning aranglarda ɵzara arazliⱪ ix bolsa, uni muⱪǝddǝs bǝndilǝrning bir tǝrǝp ⱪilixiƣa tapxurmay, ⱨǝⱪⱪaniysizlarning aldida dǝwalixixⱪa petinalamsilǝr?□ 2 Muⱪǝddǝs bǝndilǝrning dunyani soraⱪ ⱪilidiƣanliⱪini bilmǝmsilǝr? Əgǝr dunyani silǝr soraⱪ ⱪilidiƣan ix bolsa, ǝmdi ziƣirqilik ixlarni ⱨǝl ⱪilixⱪa yarimamsilǝr?■ 3 Pǝrixtilǝr üstidinmu ⱨɵküm qiⱪiridiƣanliⱪimizni bilmǝmsilǝr? Xundaⱪ bolƣanikǝn, bu ⱨayattiki ixlarni ⱨǝl ⱪilix ⱪanqilik ix idi?□ 4 Silǝrdǝ muxu ⱨayattiki ixlar üstidin ⱨɵküm ⱪilix zɵrür tepilƣanda, jamaǝt arisida tɵwǝn dǝp ⱪaralƣanlarni uni ⱨǝl ⱪilixⱪa salmamsilǝr?□ 5 Muxularni silǝrni hijalǝtkǝ ⱪaldurux üqün dǝwatimǝn. Əjǝba, aranglarda ɵz ⱪerindaxliri otturisida ⱨɵküm qiⱪarƣudǝk dana kixi yoⱪmu, ⱨǝtta birimu yoⱪmu? 6 Uning ornida, ⱪerindax bilǝn ⱪerindax dǝwalixiwatidu, — wǝ kapirlar aldida xundaⱪ ⱪilidu! 7 Əmǝliyǝttǝ ɵz aranglarda dǝwalarning bolƣanliⱪining ɵzi silǝrgǝ nisbǝtǝn bir ǝyibtur. Nemixⱪa uwalqiliⱪⱪa qidimaysilǝr? Nemixⱪa naⱨǝⱪqilikkǝ yol ⱪoymaysilǝr?■ 8 Əksiqǝ, silǝr naⱨǝⱪqilik ⱪiliwatisilǝr, hiyanǝt ⱪiliwatisilǝr, yǝnǝ kelip ⱪerindaxliringlarƣa xundaⱪ ⱪilisilǝr!

9 Ⱨǝⱪⱪaniysizlarning Hudaning padixaⱨliⱪiƣa warisliⱪ ⱪilalmaydiƣanliⱪini bilmǝmsilǝr? Aldinip kǝtmǝnglar! Buzuⱪqiliⱪ ⱪilƣuqilar, butpǝrǝslǝr, zina ⱪilƣuqilar, bǝqqiwazlar, baxⱪa ǝrlǝr bilǝn buzuⱪluⱪ ⱪilƣuqilar, ■ 10 oƣrilar, nǝpsaniyǝtqilǝr, ⱨaraⱪkǝxlǝr, tɵⱨmǝthorlar yaki aldamqi-kazzaplar Hudaning padixaⱨliⱪiƣa warisliⱪ ⱪilalmaydu; 11 bǝzinglar dǝrwǝⱪǝ xundaⱪ bolƣansilǝr; ǝmma silǝr Rǝb Əysa Mǝsiⱨning namida wǝ Hudayimizning Roⱨi bilǝn yuyuldunglar, pak-muⱪǝddǝs ⱪilindinglar, ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilindinglar.■

Teninglar Hudaning ibadǝthanisidur

12 «Ⱨǝmmǝ nǝrsǝ manga ⱨalaldur», ǝmma ⱨǝmmǝ nǝrsǝ paydiliⱪ boluwǝrmǝydu; «ⱨǝmmǝ nǝrsǝ manga ⱨalaldur», ǝmma mǝn ⱨeqⱪandaⱪ nǝrsining humariƣa ⱪul bolmaymǝn. □  ■ 13 «Yemǝkliklǝr axⱪazan üqün, axⱪazan bolsa yemǝkliklǝr üqündur»; ǝmma Huda u wǝ bu ⱨǝr ikkisini yoⱪⱪa qiⱪiridu; tǝn bolsa buzuⱪqiliⱪ üqün ǝmǝs, bǝlki Rǝb üqündur; Rǝb tǝn üqündur. □ 14 Huda Rǝbni tirildürdi, xuningdǝk biznimu Ɵz ⱪudriti bilǝn ɵlümdin tirildüridu. ■ 15 Teninglarning Mǝsiⱨning ǝzaliri ikǝnlikini bilmǝmsilǝr? Undaⱪta, Mǝsiⱨning ǝzalirini elip, paⱨixǝ ayalning ǝzaliri ⱪilsam bolamdu? Ⱨǝrgiz bolmaydu! 16 Kim paⱨixǝ ayal bilǝn baƣlanƣan bolsa uning bilǝn bir tǝn bolidu, dǝp bilmǝmsilǝr? Qünki «ǝr-ayal ikkisi bir tǝn bolidu» — deyilgǝnidi. □  ■ 17 Əmma Rǝbgǝ baƣlanƣuqi bolsa Uning bilǝn bir roⱨtur. ■ 18 Buzuⱪluⱪtin ⱪeqinglar. «Insanlarning ⱨǝrbir sadir ⱪilƣan gunaⱨi ɵz tenining sirtida bolidu!» — ǝmma buzuⱪluⱪ sadir ⱪilƣuqi ɵz tenigǝ ⱪarxi gunaⱨ ⱪilidu. □ 19 Silǝrning teninglar silǝrni turalƣu ⱪilƣan, Huda tǝripidin silǝrgǝ iltipat ⱪilinƣan Muⱪǝddǝs Roⱨning ibadǝthanisi, silǝr ɵzünglarni ɵzümningki ǝmǝs dǝp bilmǝmsilǝr? □  ■ 20 Qünki silǝr qong bǝdǝl bilǝn setiwelinƣansilǝr; xunga teninglarda Hudani uluƣlanglar.■

7

Tǝnⱨa ⱨayat wǝ ǝr-ayalliⱪ

1 Əmdi ⱨazir silǝr hetinglarda otturiƣa ⱪoyƣan soallarƣa kelǝyli, — «Ər ayal zatining tenigǝ tǝgmisǝ yahxidur».□

2 Durus. Əmma buzuⱪqiliⱪlardin saⱪlinix üqün, ⱨǝrbir ǝrkǝkning ɵzining ayali bolsun, ⱨǝrbir ayalning ɵzining eri bolsun. 3 Ər ayaliƣa nisbǝtǝn ǝrlik mǝjburiyitini ada ⱪilsun, ayalmu erigǝ nisbǝtǝn ayalliⱪ mǝjburiyitini ada ⱪilsun.□  ■ 4 Ayal ɵz tenining igisi ǝmǝs, bǝlki eri uning igisidur; xuningƣa ohxaxla, ǝr ɵz tenining igisi ǝmǝs, bǝlki ayali uning igisidur. 5 Pǝⱪǝt pütün zeⱨninglar bilǝn dualarƣa berilix mǝⱪsitidǝ ɵz maⱪulluⱪunglar bilǝn waⱪtinqǝ birgǝ yatmasliⱪⱪa kelixkǝndinla baxⱪa, ǝr-ayal ɵzara bir-birining jinsiy ⱨǝⱪ-tǝlipini rǝt ⱪilmisun. Xundaⱪ alaⱨidǝ mǝzgildin keyin yǝnǝ birgǝ bolunglar. Bolmisa, ɵzünglarni tutuwalalmaydiƣanliⱪinglardin Xǝytan silǝrni azdurux pursitini tepixi mumkin.■ 6 Əmma mundaⱪ deyixim buyruⱪ yolida ǝmǝs, bǝlki mǝsliⱨǝt yolididur.□ 7 Əmdi mǝn barliⱪ adǝmlǝrning manga ohxax boytaⱪ boluxini halayttim; lekin bu ixta Hudaning ⱨǝmmǝ adǝmgǝ bǝrgǝn ɵz iltpati bar; birsi undaⱪ, yǝnǝ birsi bundaⱪ.□  ■ 8 Əmma mǝn jorisiz tǝnⱨa yaxiƣanlar wǝ tullarƣa xuni eytimǝnki, mǝndǝk tǝnⱨa turiwǝrsǝ yahxi bolidu;□ 9 ǝmma ɵzünglarni tutuwalalmisanglar, nikaⱨlininglar; qünki ixⱪ otida kɵygǝndin kɵrǝ nikaⱨliⱪ bolƣan yahxi.■

10 Əmma nikaⱨlanƣanlarƣa kǝlsǝk, ularƣa mǝn xuni tapilaymǝnki, — (bu ǝmǝliyǝttǝ mening tapiliƣinim ǝmǝs, yǝnila Rǝbningki), ayal eridin ajraxmisun □  ■ 11 (ǝmma u ajraxⱪan bolsa, u tǝnⱨa ɵtsun, yaki eri bilǝn yarixiwalsun); wǝ ǝrmu ayalini ⱪoyup bǝrmisun. 12 Ⱪalƣanliringlarƣa kǝlsǝk, mǝn xuni eytimǝnki (bu Rǝbning eytⱪini ǝmǝs), ⱪerindaxning etiⱪadsiz ayali bolsa wǝ ayali uning bilǝn turuwerixkǝ razi bolsa, u uni ⱪoyup bǝrmisun; □ 13  etiⱪadqi ayalning etiⱪadsiz eri bolsa wǝ eri uning bilǝn turuwerixkǝ razi bolsa, u eridin ajrixip kǝtmisun. 14 Qünki etiⱪadsiz ǝr bolsa etiⱪad ⱪilƣan ayalda pak dǝp ⱨesablinidu; etiⱪadsiz ayal bolsa etiⱪad ⱪilƣan ⱪerindaxta pak dǝp ⱨesablinidu; bolmisa, pǝrzǝntliringlar ⱨaramdin bolƣan bolatti; ǝmma ular ǝmdi pak boldi. □ 15 Lekin etiⱪadsiz bolƣan tǝrǝpning kǝtküsi bolsa, u ajrixip kǝtsun; bundaⱪ ǝⱨwallarda ⱪerindax aka-ukilar, ⱨǝdǝ-singillar nikaⱨ mǝjburiyitigǝ baƣlinip ⱪalƣan bolmaydu; ⱪandaⱪla bolmisun Huda bizni inaⱪ-hatirjǝmliktǝ yaxaxⱪa qaⱪirƣandur. □ 16 Əy etiⱪadqi ayal, eringni etiⱪad ⱪildurup ⱪutulduralaydiƣanliⱪingni nǝdin bilisǝn? Əy etiⱪadqi ǝr, hotunungni etiⱪad ⱪildurup ⱪutulduralaydiƣanliⱪingni nǝdin bilisǝn?□  ■

Etiⱪad yoliƣa qaⱪirilƣan waⱪittiki salaⱨiyǝttǝ turiweringlar

17 Ⱨalbuki, Rǝb ⱨǝrⱪaysimizƣa ⱪandaⱪ tǝⱪsim ⱪilƣan bolsa, ⱪandaⱪ ⱨalǝttǝ qaⱪirƣan bolsa, u xuningda mengiwǝrsun; mǝn ⱨǝmmǝ jamaǝtlǝrdǝ xundaⱪ yolyoruⱪni tapilaymǝn. 18 Birsi sünnǝtlik ⱨalǝttǝ qaⱪirildimu? U ⱪayta sünnǝtsiz ⱪilinmisun; birsi sünnǝtsiz ⱨalǝttǝ qaⱪirildimu? U ǝmdi sünnǝt ⱪilinmisun. □ 19 Sünnǝtlik bolux ⱨeqnǝrsǝ ⱨesablanmas, sünnǝtsiz boluxmu ⱨeqnǝrsǝ ⱨesablanmas; ⱨesab bolidiƣini Hudaning ǝmrlirigǝ ǝmǝl ⱪilixtin ibarǝttur. 20 Ⱨǝrkim ⱪaysi ⱨalǝttǝ qaⱪirilƣan bolsa, xu ⱨalǝttǝ ⱪalsun. □  ■ 21 Sǝn qaⱪirilƣanda ⱪul ⱨalitidǝ idingmu? Uning bilǝn karing bolmisun; lekin ǝgǝr ⱨɵrlük pursiti kǝlsǝ, uni ⱪolungdin bǝrmǝ. 22 Qünki Rǝbtǝ qaⱪirilƣan ⱪul bolsa Rǝbning ⱨɵr adimidur; uningƣa ohxax, qaⱪirilip ⱨɵr bolƣuqimu Mǝsiⱨning ⱪulidur. 23 Silǝr qong bǝdǝl bilǝn setiwelindinglar; insanlarƣa ⱪul bolmanglar. ■ 24 I ⱪerindaxlar, ⱨǝrbiringlar ⱪaysi ⱨalǝttǝ qaⱪirilƣan bolsanglar, xu ⱨalǝttǝ Huda bilǝn billǝ turunglar.

Tǝnⱨa yaxax

25 Əmma nikaⱨlanmiƣanlar toƣruluⱪ Rǝbdin buyruⱪ tapxuruwalmidim; xundaⱪtimu Rǝbdin bolƣan rǝⱨim-xǝpⱪǝtkǝ muyǝssǝr bolƣanliⱪim üqün sadiⱪ adǝm süpitidǝ ɵz pikrimni eytimǝn. □ 26 Əmdi ⱨazirⱪi ⱪiyinqiliⱪⱪa ⱪariƣanda, ǝr kixining xu tǝnⱨa ⱨalǝttǝ boluxini yahxi ix dǝymǝn. □ 27 Ayalƣa baƣlanƣan bolsang, undaⱪta, uning bilǝn ajrixixni oylima; ayalingdin ajrixip kǝttingmu? Undaⱪta yǝnǝ ɵylinixni oylima. 28 Lekin ɵylǝnsǝng, sǝn gunaⱨ ⱪilƣan bolmaysǝn; wǝ nikaⱨlanmiƣanlar nikaⱨlansa, ularmu gunaⱨ ⱪilƣan bolmaydu. Əmma xundaⱪ ⱪilsa ular jismaniy jǝⱨǝttǝ japaƣa uqraydu; mening silǝrni uningdin haliy ⱪilƣum bar. □ 29 Əmma xuni degüm barki, i ⱪerindaxlar — waⱪit ⱪisⱪidur. Xunga ayalliⱪ bolƣanlar ayalsizlardǝk bolsun; □ 30 matǝm tutⱪanlar matǝm tutmiƣanlardǝk bolsun; bǝht-huxalliⱪta bolƣanlar bǝht-huxalliⱪta bolmiƣanlardǝk bolsun; mal-mülük setiwalƣanlar mal-mülüksizlǝrdǝk bolsun; 31 bu dunyadiki bayliⱪlardin bǝⱨrimǝn bolƣanlar dunyani ɵzining tǝǝlluⱪati dǝp bilmisun; qünki bu dunyadiki ⱨazirⱪi ⱨalǝt ɵtüp ketidu. □  ■ 32 Əmma silǝrning ƣǝmsiz boluxunglarni halaymǝn. Ayalsiz kixi bolsa Rǝbning ixlirini oylaydu, ⱪandaⱪ ⱪilip Rǝbni hursǝn ⱪilixning ƣemidǝ bolidu. ■ 33 Əmma ayalliⱪ kixi ⱪandaⱪ ⱪilip ayalini hursǝn ⱪilix üqün bu dunyadiki ixlarning ƣemidǝ bolidu; 34 Yǝnǝ kelip ayal wǝ nikaⱨlanmiƣan ⱪizning otturisida pǝrⱪ bar; nikaⱨlanmiƣan ⱪiz bolsa Rǝbning ixlirining, ⱪandaⱪ ⱪilip ⱨǝm tǝndǝ ⱨǝm roⱨta pak-muⱪǝddǝs boluxning ƣemidǝ bolidu; ǝmma yatliⱪ bolƣan ayal ⱪandaⱪ ⱪilip erini hursǝn ⱪilix üqün, bu dunyadiki ixlarning ƣemidǝ bolidu. 35 Əmma mǝn bu sɵzni silǝrning mǝnpǝǝtinglarni kɵzdǝ tutup dǝwatimǝn; boynunglarƣa sirtmaⱪ selix üqün ǝmǝs, bǝlki ixliringlarning güzǝl boluxi, kɵnglünglar bɵlünmigǝn ⱨalda Rǝbgǝ berilip Uni kütüxünglar üqün dǝwatimǝn.

36 Əmma ǝgǝr birsi niyǝt ⱪilƣan ⱪizƣa nisbǝtǝn muamilǝmning durus bolmiƣan yeri bar dǝp ⱪarisa, u ⱪiz yaxliⱪ baⱨaridin ɵtüp kǝtkǝn bolsa, ikkisi ɵzini tutuwalalmisa, u haliƣinini ⱪilsun, u gunaⱨ ⱪilƣan bolmaydu; ular nikaⱨ ⱪilsun. □
37 Biraⱪ, birsi ɵz kɵnglidǝ muⱪim turup, ⱨeqⱪandaⱪ ixⱪ besimi astida bolmay, bǝlki ɵz iradisini baxⱪurup, kɵnglidǝ niyǝt ⱪilƣan ⱪizini ǝmrigǝ almasliⱪni ⱪarar ⱪilƣan bolsa, yahxi ⱪilƣan bolidu. 38 Ⱪisⱪisi, ɵylǝngǝnning ɵylǝnginimu yahxi ix, ɵylǝnmigǝnning ɵylǝnmiginimu tehimu yahxi ix.

39 Eri ⱨayat qaƣda ayali uningƣa baƣlanƣandur; ǝmma eri ɵlümdǝ uhliƣan bolsa, u haliƣan kixigǝ (pǝⱪǝt Rǝbdǝ, ǝlwǝttǝ) nikaⱨlinixⱪa ǝrkin bolidu. □  ■ 40 Lekin ⱪariximqǝ u tul ⱪalsa, tehimu bǝhtlik bolidu; mǝndimu Hudaning Roⱨi bar, dǝp ixinimǝn!□  ■

8

Butlarƣa atalƣan taamlar

1 Əmdi «butlarƣa atap nǝzir ⱪilinƣan taamlar» mǝsilisigǝ kelǝyli. «Ⱨǝmmimizdǝ bilim bar» dǝp bilimiz. Hox, biraⱪ bilim bolsa adǝmni kɵrǝnglitidu; meⱨir-muⱨǝbbǝt bolsa adǝmni ⱪuridu.□ 2 «Mening bilimim bar» dǝp ⱨesabliƣan kixi, ǝmǝliyǝttǝ ⱨeqnemini tehi bilixkǝ tegixlik dǝrijidǝ bilmigǝn bolidu.□ 3 Əmma Hudani sɵygǝn kixi bolsa, u Uning tǝripidin tonulidu.□

4 Hox, ǝmdi «butlarƣa atap nǝzir ⱪilinƣan taamlar» toƣruluⱪ — bizgǝ mǝlumki, «Jaⱨanda but degǝn ⱨeqnemǝ ⱨesablanmaydu», wǝ «birla Hudadin baxⱪa ⱨeq ilaⱨ yoⱪtur».□  ■ 5 Gǝrqǝ nurƣun atalmix ilaⱨlar bar bolsimu — mǝyli ular zeminda yaki asmanda turidu dǝp ⱪarilixidin ⱪǝt’iynǝzǝr (dǝrwǝⱪǝ «ilaⱨlar» kɵp, wǝ «rǝb»lǝr kɵptur) 6 biraⱪ biz üqün pǝⱪǝtla bir Huda, yǝni Ata bardur. Uningdin barliⱪ mǝwjudatlar apiridǝ bolƣan, bizmu Uning üqün mǝwjut bolƣanmiz; xuningdǝk, birla Rǝb, yǝni Əysa Mǝsiⱨ bardur. Pütkül mǝwjudatlar U arⱪiliⱪ mǝwjut, bizmu U arⱪiliⱪ ⱨayatmiz.■

7 Əmma bundaⱪ bilim ⱨǝmmimizdǝ tehi yoⱪtur; tehi butlarƣa kɵndürülginidin halas bolmiƣan bǝzi ixǝngüqilǝr bolsa muxundaⱪ taamlarni «butⱪa atap nǝzir ⱪilinƣan» dǝp bilip yǝydu; xundaⱪla ularning wijdani ajiz bolƣaqⱪa, bulƣanƣan bolidu.■ 8 Əmǝliyǝttǝ taamlarning ɵzliri bizni Huda bilǝn yaraxturalmaydu; yemisǝk bizning kǝmqilikimiz ⱨesablanmaydu, yegǝn bolsaⱪ artuⱪqiliⱪmu ⱨesablanmaydu.■ 9 Biraⱪ ⱨǝrⱨalda yeyix ǝrkinlikinglarning ajizlarƣa putlikaxang bolmasliⱪiƣa kɵngül ⱪoyunglar. ■ 10 Qünki ajiz bir bǝndǝ bilimi bar bolƣan sening buthanidiki dastihanda olturup yegǝnlikingni kɵrsǝ, undaⱪta u ɵz ajiz wijdaniƣa ⱪarxi ⱨalda butlarƣa atap nǝzir ⱪilinƣan taamlarni yeyixkǝ «ⱪurulup küqǝytilidiƣan» bolmamdu? □
11 Xuning bilǝn Mǝsiⱨ uning nijati üqün ɵlgǝn, sening ⱪerindixing bolƣan bu ajiz bǝndǝ sening biliming wǝjidin ⱨalak bolidu.■

12 Xu yol bilǝn ⱪerindaxlarƣa ziyan yǝtküzüp gunaⱨ ⱪilip, ularning ajiz wijdanini zǝhimlǝndürüp, Mǝsiⱨkǝ ⱪarxi gunaⱨ ⱪiliwatisilǝr. 13 Xunga, ǝgǝr birǝr taam ɵz ⱪerindiximni yiⱪitidiƣan ⱪiltaⱪ bolsa, ⱪerindiximni yiⱪitmasliⱪim üqün mǝn mǝnggügiqǝ gɵxni ⱪǝt’iy yemǝymǝn.■

9

Pawlusning kɵp rosulluⱪ ⱨǝⱪ-ⱨoⱪuⱪlirini ixlǝtmǝsliki

1 Mǝn ǝrkin ǝmǝsmu? Mǝn rosul ǝmǝsmu? Mǝn Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨni kɵrgǝn ǝmǝsmu? Silǝr ɵzünglar mening Rǝbdǝ bolƣan ǝjrim ǝmǝsmu?□  ■ 2 Əgǝr baxⱪilarƣa nisbǝtǝn rosul dǝp ⱨesablanmisam, mǝn ⱨeq bolmiƣanda silǝrgǝ rosul boldum; qünki ɵzünglar Rǝbdǝ mening rosul bolƣanliⱪimni tǝstiⱪliƣan mɵⱨürdursilǝr.

3 Meni sürüxtǝ ⱪilmaⱪqi bolƣanlarƣa bolƣan jawabim mundaⱪ: —□ 4 Bizlǝrning yǝp-iqixkǝ ⱨoⱪuⱪimiz bar ǝmǝsmu?□  ■ 5 Bizning baxⱪa rosullar, Rǝbning Ɵz iniliri wǝ Kefasning ⱪilƣinidǝk, etiⱪadqi bir singilni ǝmrimizgǝ elip sǝpǝrdǝ ⱨǝmraⱨ ⱪilip yürüx ⱨǝⱪⱪimiz yoⱪmu?□  ■ 6 Əjǝba, pǝⱪǝt Barnabas bilǝn meningla ǝmgǝk ⱪilmasliⱪⱪa ⱨoⱪuⱪimiz yoⱪmu? 7 Kim hirajǝtni ɵzi tɵlǝp ǝskǝr bolup jǝnggǝ qiⱪidu? Kim üzümzar bina ⱪilip uning mewisidin yemǝydu? Ⱪaysi pada baⱪⱪuqi padining sütidin iqmǝydu?■ 8 Bu degǝnlirim pǝⱪǝt insaniy kɵzⱪarax boyiqǝ eytilƣanmu? Tǝwrat-ⱪanunning ɵzidimu ohxax deyilgǝn ǝmǝsmu?! 9 Qünki Musaƣa qüxürülgǝn ⱪanunda: «Haman tǝpkǝn ɵküzning aƣziƣa kɵxǝk salma» dǝp pütülgǝndur. Huda ɵküzlǝrgila kɵyüngǝnmu, □  ■ 10 yaki buni pǝⱪǝt bizlǝrni dǝp eytⱪanmu? Xübⱨisizki, bu sɵzlǝr bizlǝr üqün pütülgǝndur; xuning üqün yǝr ⱨǝydigüqi ümidtǝ ⱨǝydixigǝ tegixlik, xundaⱪla haman tǝpküqimu ⱨosuldin bǝⱨrimǝn bolux ümididǝ ixlǝxkǝ tegixliktur. □ 11 Biz silǝrgǝ roⱨiy bǝht-bǝrikǝtlǝrni terip, silǝrdin maddiy jǝⱨǝttin yiƣiwalsaⱪ bu qǝktin exip kǝtkǝnlik bolamdu? ■ 12 Baxⱪa hizmǝtqilǝr silǝrdǝ muxu ⱨoⱪuⱪni ixlǝtkǝn yǝrdǝ, biz xundaⱪ ⱪilsaⱪ tehimu bolidiƣu? Əmma Mǝsiⱨning hux hǝwirigǝ ⱨeq tosalƣu bolmisun dǝp, biz bu ⱨoⱪuⱪni ⱨeqⱪaqan ixlitip baⱪmiduⱪ; ǝksiqǝ, ⱨǝrⱪandaⱪ ixlarƣa qidap keliwatimiz. □  ■ 13 Ibadǝthanidiki muⱪǝddǝs ixlar üqün ixligüqilǝrning ibadǝthaniƣa atalƣan ⱨǝdiyǝlǝrdin yǝydiƣanliⱪini, ⱪurbangaⱨta hizmǝt ⱪiliwatⱪanlarning ⱪurbanliⱪlardin ülüxini alidiƣanliⱪini bilmǝmsilǝr? ■ 14 Xuningƣa ohxax, Rǝb hux hǝwǝrni jakarliƣuqilarning jeni hux hǝwǝrdin beⱪilsun dǝp bekitkǝndur.□  ■

15 Əmma mǝn bolsam bu ⱨoⱪuⱪlarning ⱨeqⱪaysisini ixlitip baⱪmidim. Ⱨǝm ⱨazirmu muxu ⱨoⱪuⱪtin padilinay dǝp muxularni yeziwatⱪinim yoⱪ! Qünki mǝn baxⱪilarning meni bu pǝhirlinidiƣanlirimdin mǝⱨrum ⱪilƣinidin kɵrǝ ɵlginim tüzük! □ 16 Qünki mening hux hǝwǝrni jakarliximda pǝhirlǝngüdǝk ix yoⱪ; qünki uning mǝjburiyiti meni besip turidu; hux hǝwǝrni jakarlimisam ⱨalimƣa way! 17 Qünki ǝgǝr uni halis ⱪilsam, buningdin manga in’am bolidu; ǝmma ɵz ihtiyarim bilǝn bolmisa, bu pǝⱪǝt mening ƣojidarliⱪ burqini ada ⱪilƣinim bolidu, halas.

18 Xundaⱪ ikǝn, mening in’amim zadi nemǝ bolidu? Mening in’amim dǝl xuki, hux hǝwǝr jakarliƣinimda mǝn hux hǝwǝrgǝ kixilǝrni ⱨǝⱪsiz erixtürimǝn — demǝk, in’amim hux hǝwǝr yǝtküzüxtiki tegixliⱪ ⱨǝⱪ elix ⱨoⱪuⱪlirimni ⱨeq ixlǝtmǝslikimdin ibarǝttur.

19 Qünki ⱨǝmmǝ adǝmning ilkidin ǝrkin bolup, ɵzümni kɵpqilikkǝ ⱪul ⱪildim; xu yol bilǝn tehimu kɵprǝk adǝmlǝrni ⱪayil ⱪilip ⱪutⱪuzsam dǝymǝn. 20 Yǝⱨudiylarni ⱪayil ⱪilip ⱪutⱪuzux üqün Yǝⱨudiylarƣa nisbǝtǝn Yǝⱨudiyƣa ohxax boldum; Tǝwrat ⱪanuni astida turƣanlarni ⱪayil ⱪilip ⱪutⱪuzux üqün (Tǝwrat ⱪanuni astida turƣan bolmisammu) Tǝwrat ⱪanuni astida turƣanlarƣa nisbǝtǝn Tǝwrat ⱪanuni astida turƣanƣa ohxax boldum; ■ 21 Tǝwrat ⱪanunida bolmiƣanlarni ⱪayil ⱪilip ⱪutⱪuzux üqün Tǝwrat ⱪanunida bolmiƣanlarƣa nisbǝtǝn (Huda aldida ⱪanunsiz bolmay, bǝlki Mǝsiⱨning ⱪanuniƣa boysunuxum bilǝn) mǝn Tǝwrat ⱪanunida bolmiƣanlarƣa ohxax boldum; □  ■ 22 ajizlarni ⱪayil ⱪilip ⱪutⱪuzux üqün ajizlarƣa ɵzüm ajizdǝk boldum; mumkin ⱪǝdǝr kɵprǝk adǝmni ⱪutⱪuzux üqün mǝn ⱨǝrⱪandaⱪ adǝmgǝ ⱪarita xundaⱪ adǝm boldum. □  ■ 23 Ɵzümning hux hǝwǝrdin nesiwǝm boluxi üqün uni dǝp ⱨǝmmǝ ixni ⱪilimǝn.

24 Bǝygigǝ qüxkǝnlǝrning ⱨǝmmisi yügürixidu, ǝmma pǝⱪǝt birila mukapatⱪa erixidiƣinini bilmǝmsilǝr? Ƣǝlibǝ ⱪazinix üqün yügürünglar. ■ 25 Musabiⱪidǝ elixⱪuqilarning ⱨǝmmisi ɵzini ⱨǝr jǝⱨǝttin tizginlǝydu; ular pǝⱪǝt bir qirip ketidiƣan tajƣa erixix üqün xundaⱪ ⱪilidu, ǝmma biz bolsaⱪ qirimas taj üqün xundaⱪ ⱪilimiz. □  ■ 26 Xunga mǝn nixansiz adǝmdǝk yügürüwatmaymǝn; muxt atsam ⱨawaƣa atidiƣan adǝmdǝk bolmaymǝn. 27 Uning orniƣa mǝn ɵz tenimni urup ɵzümgǝ kɵndürüp, uni ɵzümgǝ ⱪul ⱪilimǝn; undaⱪ ⱪilmiƣanda, baxⱪilarƣa tǝlim jakarlap turup ɵzüm layaⱪǝtlik bolmay ⱪelixim mumkin.

10

Israillarning Misirdin qiⱪip, qɵl-bayawandin ɵtkǝndiki wǝⱪǝlǝrdin sawaⱪ eliximiz kerǝk

1 Qünki, i ⱪerindaxlar, mǝn silǝrning ata-bowilirimizning ⱨǝmmisining bulut astida yürgǝnlikidin wǝ ⱨǝmmisining dengizdin ɵtüp mangƣanliⱪidin hǝwǝrsiz yürüxünglarni halimaymǝn;■ 2 ularning ⱨǝmmisi bulutta ⱨǝm dengizda Musaning yetǝkqilikigǝ qɵmüldürülgǝn;□  ■ 3 ularning ⱨǝmmisi ohxax roⱨiy taamni yegǝn,■ 4 ⱨǝmmisi ohxax roⱨiy iqimlikni iqkǝn; qünki ular ɵzlirigǝ ⱨǝmraⱨ bolup ǝgixip yürgǝn roⱨiy uyultaxtin iqǝtti (ǝmǝliyǝttǝ, muxu uyultax Mǝsiⱨning Ɵzi idi);■ 5 xundaⱪtimu, Huda ularning kɵpinqisidin razi bolmiƣanidi; qünki «Ularning jǝsǝtliri qɵl-bayawanda qeqilip ⱪalƣan».□  ■

6 Əmma bu ixlar ularning bexiƣa bizlǝrgǝ sawaⱪ-bexarǝt bolsun üqün qüxkǝnidi; buningdin mǝⱪsǝt, bizning ularning yaman ixlarƣa ⱨǝwǝs ⱪilƣinidǝk ⱨǝwǝs ⱪilmasliⱪimiz üqündur.■ 7 Silǝr yǝnǝ ularning bǝzilirigǝ ohxax butⱪa qoⱪunidiƣanlardin bolmanglar; bular toƣruluⱪ: «Hǝlⱪ yǝp-iqixkǝ olturdi, andin kǝyp-sapaƣa turdi» dǝp pütülgǝn.□  ■ 8 Biz yǝnǝ ularning bǝzilirining buzuⱪqiliⱪ ⱪilƣinidǝk buzuⱪqiliⱪ ⱪilmayli; qünki xu wǝjidin ulardin yigirmǝ üq ming kixi bir kündila ɵldi.□  ■ 9 Yǝnǝ ularning bǝzilirining Mǝsiⱨni siniƣinidǝk Mǝsiⱨni sinimayli; qünki xu sǝwǝbtin ular yilanlar qeⱪixi bilǝn ⱨalak boldi. □  ■ 10 Yǝnǝ ularning bǝziliri aƣrinƣandǝk aƣrinip ⱪaⱪximanglar — nǝtijidǝ, ular jan alƣuqi pǝrixtǝ tǝripidin ɵltürüldi. □  ■ 11 Əmdi bu wǝⱪǝlǝrning ⱨǝmmisi ularning bexiƣa bexarǝtlik misallar süpitidǝ qüxkǝn wǝ ahirⱪi zamanlar beximizƣa keliwatⱪan bizlǝrning ulardin sawaⱪ-ibrǝt eliximiz üqün hatirilǝngǝnidi. □  ■ 12 Xuning bilǝn «Mǝn etiⱪadta qing tirǝp turmaⱪtimǝn» degǝn kixi ɵzining yiⱪilip ketixidin ⱨezi bolsun! 13 Silǝr duq kǝlgǝn sinaⱪlarning ⱨǝmmisigǝ baxⱪa adǝmlǝrmu ohxax duq kǝlgǝn. Wǝ Huda bolsa wǝdisidǝ turƣuqidur, U silǝrni kɵtürǝlmigüdǝk sinaⱪlarƣa uqratmaydu, bǝlki sinaⱪ bexinglarƣa qüxkǝndǝ, xuning bilǝn tǝng uningdin ɵtüp ⱪutulux yolini yaritip beridu; silǝr xuning bilǝn uningƣa bǝrdaxliⱪ beridiƣan bolisilǝr. □  ■ 14 Xu sǝwǝbtin, sɵyümlüklirim, butpǝrǝsliktin ⱪeqinglar!

15 Silǝrni ǝⱪil-ⱨoxi jayida kixilǝr dǝp ⱪarap xuni eytiwatimǝn; sɵzligǝnlirimni baⱨalap beⱪinglar: — 16 Biz bǝrikǝtlik bolsun dǝp tiligǝn, bǝrikǝtlik jamdiki xarabni iqkinimiz, Mǝsiⱨning ⱪenidin ortaⱪ bǝⱨirlǝnginimiz ǝmǝsmu? Bizning oxutⱪan nanni yeginimiz, Mǝsiⱨning tenidin ortaⱪ bǝⱨirlǝnginimiz ǝmǝsmu? □ 17 Biz nurƣun bolsaⱪmu bir nan, bir tǝndurmiz; qünki ⱨǝmmimiz xu bir nandin nesiwǝ alimiz. □  ■ 18 Jismaniy Israilƣa ⱪaranglar; ⱪurbanliⱪlarni yegǝnlǝr ⱪurbangaⱨⱪa nesipdaxlar ǝmǝsmu? 19 Əmdi nemǝ demǝkqimǝn? Butⱪa atap sunulƣan ⱪurbanliⱪning birǝr ǝⱨmiyiti barmidu? Butning birǝr ǝⱨmiyiti barmidu? ■ 20 Yaⱪ, biraⱪ kapirlar butlarƣa sunƣan ⱪurbanliⱪlarni Hudaƣa ǝmǝs, bǝlki jinlarƣa ataydu. Mǝn silǝrning jinlar bilǝn ortaⱪ nesipdax boluxunglarni halimaymǝn. □  ■ 21 Rǝbning jamidin wǝ jinlarning jamidin tǝng iqküqi bolsanglar bolmaydu; Rǝbning dastihiniƣa wǝ jinlarning dastihiniƣa tǝng dahil bolsanglar bolmaydu. 22 Rǝbning ⱨǝsǝt-ƣǝzipini ⱪozƣimaⱪqimizmu? Biz Uningdin küqlükmu-ya?

23 «Ⱨǝmmǝ nǝrsǝ ⱨalaldur», ǝmma ⱨǝmmǝ nǝrsǝ paydiliⱪ boluwǝrmǝydu; «ⱨǝmmǝ nǝrsǝ ⱨalaldur», ǝmma ⱨǝmmǝ nǝrsǝ adǝmning etiⱪadini ⱪuralmaydu. □  ■ 24 Əmdi ⱨeqkim ɵz mǝnpǝǝtini izdimisun, bǝlki ɵzgilǝrningkini izdisun. ■ 25 Gɵx bazirida setilƣan ⱨǝrbirnǝrsini wijdaninglarni dǝp olturmay, ⱨeqnemini sürüxtǝ ⱪilmay yǝweringlar. 26 Qünki «Jaⱨan wǝ uningƣa tolƣan ⱨǝmmǝ mǝwjudatlar Pǝrwǝrdigarƣa mǝnsüptur» dǝp pütülgǝn. □  ■ 27 Əmma etiⱪad ⱪilmiƣanlarning birǝrsi seni ziyapǝtkǝ tǝklip ⱪilsa wǝ kɵnglüng tartsa, aldingƣa ⱪoyulƣan ⱨǝmmini wijdaningni dǝp olturmay yǝwǝr; ■ 28 ǝmma birsi sanga: «Bu butlarƣa atalƣan ⱪurbanliⱪ taami» desǝ, undaⱪta uni yemǝ; nemixⱪa desǝng, bu ixni sanga eytⱪan adǝmning sǝwǝbi üqün, xundaⱪla wijdanning sǝwǝbi üqündur; □ 29 mǝn degǝn wijdan seningki ǝmǝs, bǝlki ⱨeliⱪi kixining wijdani; mening ǝrkinlikimgǝ baxⱪilarning wijdani tǝripidin yaman dǝp baⱨa berilixining ⱨajiti barmu? 30 Mǝn tǝxǝkkür eytip yesǝm, tǝxǝkkür eytⱪan nǝrsini durus yeginim tüpǝylidin yaman dǝp ⱪariliximning nemǝ ⱨajiti? □  ■ 31 Xunga silǝr nemini yesǝnglar, nemini iqsǝnglar yaki ⱨǝrⱪandaⱪ baxⱪa ixlarni ⱪilsanglar, ⱨǝmmǝ ixlarni Hudaƣa xan-xǝrǝp kǝltürülsun dǝp ⱪilinglar. ■ 32-33 Mǝn ɵzüm ⱨǝmmǝylǝnni ⱨǝmmǝ ixta mǝmnun ⱪilixⱪa intilginimdǝk, ɵz mǝnpǝǝtim üqün ǝmǝs, bǝlki kɵpqilikning mǝnpǝǝti, ularning ⱪutⱪuzuluxi üqün intilginimdǝk, ⱨeqkimning aldiƣa — Yǝⱨudiylar bolsun, greklar bolsun, Hudaning jamaitidikilǝr bolsun aldiƣa putlikaxang bolmanglar.

Mǝn Mǝsiⱨni ülgǝ ⱪilƣinimdǝk, silǝrmu meni ülgǝ ⱪilinglar.■

11

Ibadǝt ⱪaidiliri

1-2 Əmdi silǝrni xuning üqün tǝriplǝymǝnki, i ⱪerindaxlar, ⱨǝmmǝ ixlarda silǝr meni ǝslǝp turuwatisilǝr, mǝn silǝrgǝ tapxurƣinimdǝk, kɵrsǝtmilǝrni tutup keliwatisilǝr.■ 3 Əmma mǝn silǝrning ⱨǝr ǝrning bexi Mǝsiⱨdur, ayalning bexi ǝrdur wǝ Mǝsiⱨning bexi Hudadur dǝp bilixinglarni halaymǝn.□  ■ 4 Xunga, ibadǝtkǝ ⱪatnaxⱪanda, ⱨǝrⱪandaⱪ ǝr bexiƣa birnǝrsǝ artⱪan ⱨalda dua ⱪilsa yaki bexarǝt bǝrsǝ, u ɵz bexiƣa ⱨɵrmǝtsizlik ⱪilƣan bolidu.□ 5 Əmma ibadǝtkǝ ⱪatnaxⱪanda, ⱨǝrⱪandaⱪ ayal bexiƣa birǝr nǝrsǝ artmiƣan ⱨalda dua ⱪilsa yaki bexarǝt bǝrsǝ, u ɵz bexiƣa ⱨɵrmǝtsizlik ⱪilƣan bolidu; bundaⱪ ayalning qeqi qüxürüwetilgǝn, rǝswa ⱪilinƣan ayaldin pǝrⱪi yoⱪtur.□ 6 Ayal kixining bexiƣa artⱪini yoⱪ bolsa, qaqliri qüxürüwetilsun; ayalƣa nisbǝtǝn qaqlirining kesiwetilixi yaki qüxürüwetilixi uyatliⱪ ix bolsa, ǝmdi uning bexiƣa birǝr artⱪini bolsun.■ 7 Qünki ǝr kixi bolsa bexini yapmasliⱪi kerǝk; qünki u Hudaning sürǝt-obrazi wǝ xan-xǝripidur; ǝmma ayal kixi bolsa ǝrning xan-xǝripidur.□  ■ 8 Qünki ǝr bolsa ayaldin ǝmǝs, bǝlki ayal ǝrdindur.□  ■ 9 Xuningdǝk ǝr kixi ayal üqün ǝmǝs, ayal kixi ǝr üqün yaritilƣandur. 10 Bu sǝwǝbtin, ⱨǝm pǝrixtilǝrning sǝwǝbidin ayal kixi bexida ⱨoⱪuⱪning bǝlgisigǝ igǝ boluxi kerǝk. □ 11 Ⱨalbuki, Rǝbdǝ ayal ǝrsiz bolmas wǝ ǝr ayalsiz bolmas; 12 qünki ayal ǝrdin qiⱪirilƣinidǝk, ǝr ayal arⱪiliⱪ tuƣulidu; lekin ⱨǝmmǝ ix Hudadindur. 13 Ɵz kɵnglünglarda baⱨa beringlar; ayallarning bexiƣa birnǝrsǝ artmay turup Hudaƣa dua ⱪilixi muwapiⱪmu? 14 Tǝbiǝtning ɵzi silǝrgǝ ǝr kixining uzun qaqliri bolsa uningƣa uyat ikǝnlikini ɵgǝtmidimu? 15 Əmma ayal kixining uzun qaqliri bolsa, bu uningƣa xan-xǝrǝp bolidu; qünki uning uzun qaqliri uningƣa bezǝk-yepinqa bolsun dǝp tǝⱪdim ⱪilinƣan.

16  Birsining bu ixlar toƣruluⱪ talax-tartix ⱪilƣusi bolsa, xuni bilsunki, bizlǝrdǝ ⱨǝm Hudaning jamaǝtliridimu xulardin baxⱪa ⱨeq ⱪaidilǝr yoⱪtur. ■

Rǝbning dastihini toƣruluⱪ

17 Əmma ⱨazir demǝkqi bolƣan ix, yǝni silǝr yiƣilƣan sorunlarƣa kǝlsǝk, uningda silǝrni tǝriplimǝymǝn; qünki yiƣilƣininglarning nǝtijisi paydiliⱪ ǝmǝs, bǝlki ziyanliⱪ boluwatidu. 18 Qünki birinqidin, silǝr jamaǝttǝ yiƣilƣininglarda, aranglarda guruⱨlarƣa bɵlünüxlǝr bolƣanliⱪini anglidim; bu gǝpkǝ ⱪismǝn ixǝndim. 19 Aranglarda bɵlünüxlǝr pǝyda bolmay ⱪalmaydu. Undaⱪ bolmiƣanda aranglarda kimning layaⱪǝtlik bolƣanliⱪini kɵrüwalƣili bolmaytti. □
  ■

20 Silǝr bir yǝrgǝ jǝm bolƣininglarda, silǝr ⱨǝⱪiⱪǝtǝn «Rǝbning ziyapiti»din yemǝysilǝr. ■ 21 Qünki yegininglarda ⱨǝrbiringlar baxⱪilarning yeyixini kütmǝyla ɵzünglar elip kǝlgǝn ƣizani yǝwerisilǝr-dǝ, birsi aq ⱪalidu, yǝnǝ birsi mǝst bolup ketidu. □ 22 Yǝp-iqixkǝ ɵz ɵyliringlar yoⱪmu? Hudaning jamaitini kɵzgǝ ilmay, yoⱪsullarni hijalǝtkǝ ⱪoymaⱪqimusilǝr? Silǝrgǝ nemǝ desǝm bolar? Silǝrni tǝriplǝmdimǝn? Yaⱪ, silǝrni tǝriplimǝymǝn.□

23 Qünki mǝn silǝrgǝ Rǝbning ziyapiti toƣruluⱪ yǝtküzgǝnlirimni ɵzüm Rǝbdin tapxuruwalƣanmǝn; demǝk, Rǝb Əysaƣa satⱪunluⱪ ⱪilinƣan keqidǝ u ⱪoliƣa nan elip, ■ 24 tǝxǝkkür eytⱪandin keyin uni oxtup: «Mana, silǝrgǝ atalƣan Mening tenim; buni Meni ǝslǝp turux üqün muxundaⱪ ⱪilinglar» — dedi. 25 Xuningdǝk, ƣizadin keyin u jamni ⱪoliƣa elip: «Mana, bu jamdiki xarab ⱪenimda bolƣan «yengi ǝⱨdǝ»dur; ⱨǝr ⱪetim buningdin iqkininglarda, Meni ǝslǝp turux üqün xundaⱪ ⱪilinglar» — dedi. □ 26 Qünki silǝr ⱨǝr ⱪetim bu nandin yegǝn, bu jamdin iqkǝn bolsanglar, taki Uning ⱪaytip kelixigiqǝ silǝr Rǝbning ɵlümini jakarliƣan bolisilǝr. ■ 27 Xuning üqün, kimki layaⱪǝtsiz ⱨalda bu nanni yesǝ yaki Rǝbning jamidin iqsǝ, Rǝbning teni ⱨǝm ⱪeniƣa nisbǝtǝn gunaⱨkar bolidu. ■ 28 Xuning üqün ⱨǝrbirsi bu ixlar üstidǝ ɵz-ɵzini tǝkxürüp, andin nandin yesun, jamdin iqsun. ■ 29 Qünki Rǝbning tenini pǝrⱪ ǝtmǝy turup yegüqi wǝ iqküqi ⱨǝrkim ɵzigǝ ⱨɵküm-jazani yǝtküzüp yǝp-iqidu. □ 30 Bu sǝwǝbtin aranglardiki nurƣun adǝmlǝr zǝiplixip kesǝl boldi, ⱨǝtta heli bir ⱪismi ɵlümdǝ uhlap ⱪaldi. □ 31 Lekin ǝgǝr ɵz üstimizni tǝkxürüp ⱨɵküm qiⱪarƣan bolsaⱪ, beximizƣa Rǝbning ⱨɵküm-jazasi qüxürülmǝydiƣan bolidu. ■ 32 Əmma gǝrqǝ üstimizgǝ Rǝb tǝripidin ⱨɵküm-jazalar qüxürülgǝn bolsimu, ǝmǝliyǝttǝ bu Uning bizgǝ qüxürgǝn «tǝrbiyǝ jazasi»dur; buningdin mǝⱪsǝt, bizning bu dunya bilǝn birliktǝ ⱨalakǝtkǝ ⱨɵküm ⱪilinmasliⱪimiz üqündur. 33 Xunga, i ⱪerindaxlar, Rǝbning ziyapitidǝ yeyixkǝ jǝm bolƣininglarda, ⱨǝmmǝylǝn toluⱪ kǝlgüqǝ bir-biringlarni kütünglar. 34 Birsi aq ⱪorsaⱪ bolsa awwal ɵyidǝ yǝp kǝlsun; xundaⱪ ⱪilip silǝrning jǝm boluxunglar ɵzünglarƣa ⱨɵküm-jaza yǝtküzmǝydiƣan bolidu. Ⱪalƣan baxⱪa mǝsililǝrni bolsa, mǝn barƣinimda tǝrtipkǝ salimǝn.

12

Roⱨiy iltipatlar

1 Əmma i ⱪerindaxlar, roⱨiy iltipatlarƣa kǝlsǝk, silǝrning ular toƣruluⱪ bilmǝy ⱪelixinglarni halimaymǝn.□ 2 Silǝr taipilǝrning arisida bolƣan waⱪtinglarda ⱨǝrhil yollarƣa baxlinip, gas-gaqa butlarƣa qoⱪunuxⱪa azdurulup kǝtkininglarni bilisilǝr. 3 Xunga mǝn silǝrgǝ uⱪturimǝnki, ⱨeqkim Hudaning Roⱨida turup: «Əysaƣa lǝnǝt!» demǝydu wǝ ⱨǝrⱪandaⱪ biri Muⱪǝddǝs Roⱨta bolmay turup «Əysa Rǝbdur!» dǝp eytalmaydu.■ 4 Əmma iltipatlar hilmuhil, lekin Roⱨ bolsa birdur.□  ■ 5 Hizmǝtlǝr bolsa ⱨǝrhil, ǝmma biz hizmitini ⱪilidiƣan Rǝb birdur. 6 Ixlǝx yolliri ⱨǝrhil, ǝmma ⱨǝmmǝylǝndǝ ⱨǝmmǝ ixni wujudⱪa qiⱪarƣuqi Huda birdur. 7 Əmma ⱨǝmmǝylǝnning mǝnpǝǝti üqün ⱨǝrbirigǝ Roⱨning namayan boluxi beƣixlinidu. 8 Qünki Roⱨ arⱪiliⱪ birigǝ danaliⱪ yǝtküzgüqi sɵz, yǝnǝ birigǝ xu ohxax Roⱨ arⱪiliⱪ hǝwǝr yǝtküzgüqi sɵz tǝⱪsim ⱪilinidu;□ 9 yǝnǝ ohxax Roⱨ arⱪiliⱪ baxⱪa birigǝ alaⱨidǝ ixǝnq, yǝnǝ birigǝ ohxax Roⱨ arⱪiliⱪ kesǝllǝrni saⱪaytix iltipatliri, □ 10 birawƣa mɵjizilǝrni yaritix tǝⱪsim ⱪilinidu; birawƣa wǝⱨiy-bexarǝt berix; birawƣa ⱨǝrhil roⱨlarni pǝrⱪ etix, birawƣa namǝlum tillarda sɵzlǝx, yǝnǝ birawƣa namǝlum tillarni tǝrjimǝ ⱪilix iltipati tǝⱪsim ⱪilinidu. □ 11 Əmma bu ixlarning ⱨǝmmisini yürgüzgüqi ohxax xu bir Roⱨtur, U ⱨǝrbirigǝ Ɵzi layiⱪ kɵrüp, ayrim-ayrim tǝⱪsim ⱪilip beridu.■

12 Qünki insaniy tǝn bir bolsimu nurƣun ǝzaliri bolƣinidǝk, xundaⱪla ǝzaliri nurƣun bolsimu ɵzara ⱪoxulup bir tǝn bolƣandǝk, Mǝsiⱨ Ɵzimu ⱨǝm xundaⱪtur. ■ 13 Qünki ⱨǝmmimiz, mǝyli Yǝⱨudiylar bolsaⱪmu, Greklǝr bolsaⱪmu, ⱪullar bolsaⱪmu, ⱨɵrlǝr bolsaⱪmu, bir Roⱨta bir tǝngǝ kirixkǝ qɵmüldürülduⱪ wǝ bir Roⱨtin iqixkǝ nesip ⱪilinduⱪ. ■ 14 Qünki tǝn birla ǝzadin ǝmǝs, bǝlki kɵp ǝzalardin tǝrkib tapidu. 15 Əgǝr put: «Mǝn ⱪol bolmiƣinim üqün mǝn tǝngǝ tǝwǝ ǝmǝsmǝn» desila, undaⱪta u ⱨǝⱪiⱪǝtǝn tǝngǝ tǝwǝ ǝmǝs bolamdu? 16 Ⱪulaⱪ: «Mǝn kɵz ǝmǝs, xunga mǝn tǝngǝ tǝwǝ ǝmǝsmǝn» desila, undaⱪta u ⱨǝⱪiⱪǝtǝn tǝngǝ tǝwǝ ǝmǝs bolamdu? 17 Pütün tǝn kɵzla bolsa, undaⱪta anglax sezimimiz nǝdin bolidu? Pütün tǝn ⱪulaⱪla bolsa, undaⱪta purax sezimimiz nǝdin bolidu? 18 Ⱨalbuki, Huda Ɵzigǝ layiⱪ kɵrgǝn tǝn ǝzalirining ⱨǝrbirini ayrim-ayrim ɵz jayiƣa orunlaxturƣan; 19 ǝgǝr ularning ⱨǝmmisi ohxax ǝza bolsa, undaⱪta uni ⱪandaⱪmu tǝn degili bolatti? 20 Əmdiliktǝ ǝzalar kɵp, tǝn bolsa birdur. 21 Kɵz ⱪolƣa: «Mening sanga eⱨtiyajim qüxmǝydu!» deyǝlmǝydu; yaki bax bolsa putlarƣa: «Mening silǝrgǝ eⱨtiyajim qüxmǝydu!» deyǝlmǝydu. 22 Dǝl ǝksiqǝ, tǝndiki ajiz-ǝrzimǝs dǝp kɵrüngǝn ǝzalar kǝm bolsa bolmaydu; 23 wǝ ⱨǝm tǝndiki biz etiwarsiz dǝp ⱨesabliƣan ǝzalarƣa bolsa, tehimu kɵprǝk etiwar ⱪilimiz; xundaⱪla iskǝtsiz dǝp ⱪaralƣan ǝzalirimiz tehimu iskǝtlik ⱪilinidu; 24 ǝslidǝ yariximliⱪ bolƣan ǝzalirimizƣa bolsa xundaⱪ ⱪilixning ⱨajiti yoⱪ. Əmma Huda pütün tǝnni xundaⱪ birlǝxtürgǝnki, U etiwarsiz dǝp ⱨesablanƣan ǝzalarƣa tehimu kɵp etiwar beridu. 25 Buningdin mǝⱪsǝt tǝndǝ ⱨeq bɵlünüxlǝr bolmasliⱪi, bǝlki barliⱪ ǝzalar ɵzara ohxax kɵyümqanliⱪta boluxi üqündur. 26 Bir ǝza japa-dǝrd tartsa, barliⱪ ǝzalar uning bilǝn tǝng japa-dǝrd tartidu; bir ǝzaƣa xǝrǝp kǝlsǝ, barliⱪ ǝzalar uning bilǝn tǝng xadlinidu.

27 Əmdi silǝr Mǝsiⱨning tenidursilǝr, ⱨǝrbiringlar Uning ayrim-ayrim ǝzasidursilǝr. ■ 28 Huda jamaǝttǝ muxundaⱪlarni orunlaxturƣan: — awwal rosullarni, andin pǝyƣǝmbǝrlǝrni, üqinqi bolup tǝlim bǝrgüqilǝrni; andin mɵjizǝ kɵrsǝtküqilǝrni, andin türlük kesǝllǝrni saⱪaytix iltipatliriƣa igǝ bolƣanlarni, yardǝm bǝrgüqilǝrni, yetǝkqilik ⱪilƣuqilarni, ⱨǝrhil namǝlum tillarda sɵzlǝydiƣanlarni tǝyinlǝp orunlaxturƣandur. □  ■ 29 Ⱨǝmmǝylǝn rosulmu? Ⱨǝmmǝylǝn pǝyƣǝmbǝrmu? Ⱨǝmmǝylǝn tǝlim bǝrgüqimu? Ⱨǝmmǝylǝn mɵjizǝ kɵrsǝtküqmu? 30 Ⱨǝmmǝylǝndǝ saⱪaytix iltipatliri barmu? Ⱨǝmmǝylǝn namǝlum tillarda sɵzlǝmdu? Ⱨǝmmǝylǝn namǝlum tillarni tǝrjimǝ ⱪilalamdu? 31 Əmma silǝr qongraⱪ iltipatlarni tǝⱪǝzza bolup ⱪoƣlanglar; ⱨalbuki, mǝn ⱨazir silǝrgǝ ⱨǝmmidin ǝwzǝl bir yolni kɵrsitip berǝy.

13

Meⱨir-muⱨǝbbǝt ⱨǝmmidin uluƣ

1 Mǝn ǝgǝrdǝ bu dunyadiki kixilǝr sɵzlǝwatⱪan ⱨǝrhil tillar ⱨǝtta pǝrixtilǝrning tilliri bilǝnmu sɵzliyǝlǝydiƣan bolsammu, biraⱪ mǝn meⱨir-muⱨǝbbǝtsiz bolsam, u qaƣda mǝn pǝⱪǝt bir «dang-dang» ⱪilidiƣan mis dang, bir «qang-qang» ⱪilidiƣan qang bolup ⱪalimǝn, halas.□ 2 Əgǝr mǝn pǝyƣǝmbǝrlik ⱪilalisam, barliⱪ sirlar, barliⱪ bilimlǝrni qüxinip bolƣan bolsammu, ⱨǝm xuning bilǝn bir waⱪitta taƣlarni yɵtkiyǝligüdǝk toluⱪ ixǝnqtǝ bolsammu, ǝmma mǝndǝ meⱨir-muⱨǝbbǝt bolmisa, undaⱪta mǝn ⱨeqnǝrsǝ bolmiƣan bolimǝn.■ 3 Əgǝr barliⱪ mal-mülkümni sǝdiⱪigǝ atap ⱨǝm tenimni Hudaning yolida ⱪurbanliⱪ süpitidǝ kɵydürülüxkǝ sunƣan tǝƣdirdimu, ǝmma mǝndǝ yǝnila meⱨir-muⱨǝbbǝt bolmisa, undaⱪta mening ⱨeqⱪandaⱪ paydam yoⱪ bolƣan bolidu.

4 Muⱨǝbbǝt sǝwr-taⱪǝtlik bolux ⱨǝm meⱨribanliⱪtur;

Muⱨǝbbǝt ⱨǝsǝthorluⱪ ⱪilmaydu:

Muⱨǝbbǝt ɵzini mahtimaydu,

Tǝkǝbburluⱪ ⱪilmaydu,■

5 Nomussizliⱪ ⱪilmaydu,

Ɵz mǝnpǝǝtini kɵzlǝp yürmǝydu,

Teriktürülmǝydu,

Kɵnglidǝ ɵqmǝnlik saⱪlimaydu;■

6 Ⱨǝⱪⱪaniysizliⱪtin huxal bolmaydu,

Bǝlki ǝmǝliyǝttin, ⱨǝⱪiⱪǝttin huxal bolidu;■

7 ⱨǝmmǝ ixta ⱪorsiⱪi kǝnglik ⱪilidu, ⱨǝmmigǝ yüzlinip Hudaƣa ixinidu, ⱨǝmmǝ ixⱪa ümid baƣlaydu, ⱨǝmmigǝ qidaydu.□

8 Meⱨir-muⱨǝbbǝt ⱨǝrgiz ahirlaxmaydu. Bexarǝtlǝr bolsa, karƣa kǝlmǝydu: «namǝlum tillar» bolsa, tügǝydu: mɵjizilik bilimlǝrmu karƣa kǝlmǝydu. 9 Qünki bizning bilidiƣanlirimiz ⱪismǝn, bexarǝt beridiƣanlirimiz ⱪismǝn; 10 lekin mukǝmmǝllik kǝlgǝndǝ, ⱪismǝnlik yoⱪilidu. 11 Mǝn kiqikimdǝ balilarqǝ sɵzlidim, balilarqǝ oylidim, balilarqǝ ⱨesablidim; qong bolƣinimda, mǝn baliliⱪni taxlidim. 12 Qünki biz ⱨazir bir tutuⱪ derizidin müjmǝl ⱨalda kɵrimiz, lekin xu qaƣda yüzmuyüz kɵrimiz: Ⱨazir mǝn ⱪismǝn tonuymǝn, xu qaƣda mǝn Huda meni tonup keliwatⱪandǝk tonuymǝn.■

13 Ⱨazir ixǝnq, ümid, meⱨir-muⱨǝbbǝttin ibarǝt bu üq nǝrsǝ turuptu; bulardin ǝng üstün turidiƣini meⱨir-muⱨǝbbǝttur.

14

«Roⱨiy iltipatlar»din ⱪandaⱪ paydilinix kerǝk

1 Meⱨir-muⱨǝbbǝtkǝ intilip uni ⱪoƣlixinglar wǝ ⱨǝm roⱨiy iltipatlarƣa, bolupmu bexarǝt berixkǝ intizar bolunglar.□ 2 Qünki namǝlum tilda sɵzlǝydiƣan kixi adǝmlǝrgǝ ǝmǝs, bǝlki Hudaƣa sɵzlǝydu; angliƣuqilardin ⱨeqkim uni qüxǝnmǝydu, ǝmma u Roⱨta sirliⱪ ixlarni eytip beridu. 3 Lekin bexarǝt beridiƣan kixi bolsa adǝmlǝrning etiⱪadini ⱪuruxⱪa, ularni riƣbǝtlǝndürüxkǝ wǝ tǝsǝlli berixkǝ sɵzlǝydu. 4 Namǝlum tilda sɵzligüqi ɵz roⱨini ⱪuridu; ǝmma bexarǝt bǝrgüqi jamaǝtning etiⱪadini ⱪuridu.□ 5 Əmdiliktǝ mǝn silǝrning ⱨǝmminglarning namǝlum tillarda sɵzliyǝlixinglarni ümid ⱪilimǝn, lekin bexarǝt berixinglarni tehimu ümid ⱪilimǝn. Namǝlum tilda sɵzligüqi sɵzini tǝrjimǝ ⱪilmisa, jamaǝtning etiⱪad ⱪuruluxida bexarǝt bǝrgüqi uningdin uluƣ bolidu.

6 Ⱪerindaxlar, mǝn yeninglarƣa kelip, namǝlum tillardila sɵzliginim bilǝn mǝlum wǝⱨiy, bilim, bexarǝt yaki tǝlimni yǝtküzmisǝm, mǝn silǝrgǝ nemǝ payda tǝgküzimǝn?□ 7 Ⱨǝtta awaz qiⱪiralaydiƣan jansiz nǝrsilǝr, mǝyli nǝy bolsun, qiltar bolsun xundaⱪ; ularning aⱨanglirining bir-biridin pǝrⱪi bolmisa, ularda qelinƣan pǝdǝ ⱪandaⱪmu pǝrⱪ etilsun? 8  Jǝng kaniyimu bǝlgilik bir aⱨangda qelinmisa, kim jǝnggǝ ⱨazirlansun? 9 Xuningdǝk silǝr tilda eniⱪ qüxinǝligüdǝk sɵz ⱪilmisanglar, nemǝ demǝkqi bolƣininglarni kim qüxinǝlǝydu? Silǝr ⱨawaƣa gǝp ⱪilƣandǝk bolisilǝr. 10 Jaⱨanda, xübⱨisizki, hilmuhil til-awazlar bar wǝ ularning ⱨeqⱪaysisi mǝnisiz ǝmǝs; 11 ǝgǝr ǝmdi mǝn mǝlum awaz-tilning mǝnisini bilmisǝm, mǝn sɵzligüqigǝ nisbǝtǝn yat wǝ u manga nisbǝtǝn yat bolidu. 12 Əⱨwal silǝrdimu xundaⱪ. Xunga, silǝr roⱨiy iltipatlarƣa ⱪizƣinliⱪ bilǝn intilgǝnikǝnsilǝr, jamaǝtning etiⱪadini ⱪuridiƣan iltipatlarƣa bay boluxⱪa intilinglar. 13 Xunga, namǝlum tilda sɵzlǝydiƣan kixi sɵzligǝnlirini tǝrjimǝ ⱪilip berǝlǝydiƣan bolsam dǝp dua ⱪilsun. 14 Qünki namǝlum tilda dua ⱪilƣinimda, roⱨim dua ⱪilidu, lekin ǝⱪil-idrakimdin bolsa mewǝ qiⱪmaydu.

15 Undaⱪta ⱪandaⱪ ⱪilix kerǝk? Mǝn bǝzidǝ roⱨim bilǝn dua ⱪilimǝn, ⱨǝm bǝzidǝ ǝⱪil-idrakim bilǝnmu dua ⱪilimǝn; mǝn bǝzidǝ roⱨim bilǝn mǝdⱨiyǝ nahxilirini eytimǝn, ⱨǝm bǝzidǝ ǝⱪil-idrakim bilǝnmu mǝdⱨiyǝ nahxilirini eytimǝn; ■ 16 bolmisa, pǝⱪǝt roⱨing bilǝnla mǝdⱨiyǝ oⱪusang, ixlǝtkǝn tilingni bilmigǝnlǝrning ⱪatarida olturƣuqi tǝxǝkkürunggǝ ⱪandaⱪmu «Amin» deyǝlisun? Qünki u eytⱪiningni qüxǝnmǝydu. 17 Sǝn dǝrⱨǝⱪiⱪǝt tǝxǝkkürni yahxi eytisǝn, ǝmma yeningdiki angliƣuqining etiⱪadi ⱪurulƣini yoⱪ. 18 Mǝn bundaⱪ namǝlum tillarda xǝhsǝn ⱨǝmminglardin kɵp sɵzlǝydiƣanliⱪim üqün Hudaƣa tǝxǝkkür eytimǝn; 19 ⱨalbuki, jamaǝttǝ bolƣanda, namǝlum tilda tümǝn eƣiz sɵzliginimdin kɵrǝ, baxⱪilarƣa tǝlim-tǝrbiyǝ berǝligüdǝk qüxinixlik sɵzdin bǝx eƣizla sɵzliyǝlisǝm dǝymǝn. □ 20 Ⱪerindaxlar, ǝⱪil-ⱨoxunglarda bala bolmanglar; yamanliⱪ jǝⱨǝtidǝ bowaⱪ bolunglar, ǝmma ǝⱪil-ⱨoxunglarda pixⱪǝdǝm bolunglar.■

21 Tǝwratta: «Qǝt tilliⱪlarning sɵzi wǝ yat adǝmlǝrning lǝwliri arⱪiliⱪ Mǝn muxu hǝlⱪⱪǝ gǝp ⱪilimǝn; lekin xundaⱪ bolsimu ular yǝnila Manga ⱪulaⱪ salmaydu — dǝydu Pǝrwǝrdigar» dǝp pütülgǝndur. □  ■ 22 Xunga «namǝlum tillar» bolsa bir alamǝt bǝlgidur; etiⱪadqilarƣa ǝmǝs, bǝlki etiⱪadsizlarƣa alamǝt bǝlgidur; wǝⱨiy-bexarǝtlǝr bolsa, etiⱪadsizlar üqün ǝmǝs, bǝlki etiⱪadqilar üqün bolidu. 23 Xuning üqün pütkül jamaǝt bir yǝrdǝ jǝm bolƣanda, ⱨǝmmisi ɵz aldiƣa bundaⱪ namǝlum tillarda sɵzlǝwǝrsǝ wǝ sadda yaki etiⱪadsiz kixilǝr kirip ⱪalsa, ular ⱨǝmminglarni sarang bolup ⱪapsilǝr deyixmǝmdu? 24 Əmma ⱨǝmminglar wǝⱨiy-bexarǝt yǝtküzsǝnglar, etiⱪadsiz yaki sadda kixi aranglarƣa kirip ⱪalsa, ⱨǝmminglar tǝripidin uning gunaⱨliriƣa tǝnbiⱨ berilidu, ⱨǝmminglar tǝripidin uning gunaⱨkar ikǝnliki kɵrsitilidu; □ 25 ⱪǝlbidiki sirlar axkarǝ ⱪilinƣanda, u ɵzini yǝrgǝ taxlap: — «Huda ⱨǝⱪiⱪǝtǝn aranglardidur» dǝp Hudaƣa sǝjdǝ ⱪilidu.

Jamaǝt ǝmǝl ⱪilixⱪa tegixlik ⱪaidilǝr

26 Əmdi ⱪerindaxlar, ⱪandaⱪ ⱪiliximiz kerǝk? Silǝr bir yǝrgǝ jǝm bolƣininglarda, ⱨǝrbiringlarda bir iltipat bolidu; birsidǝ mǝdⱨiyǝ nahxisi, birsidǝ tǝlim, birsidǝ namǝlum til, birsidǝ wǝⱨiy, birsidǝ namǝlum tilning yeximi bolidu. Ⱨǝmmǝ ixlar etiⱪadning ⱪuruluxi üqün bolsun. 27 Namǝlum tilda sɵzligüqilǝr bolup ⱪalsa, ikkisi yaki ǝng kɵp bolƣanda üqi nɵwǝt bilǝn sɵzlisun wǝ birsi ularning eytⱪanlirini ɵrisun. 28 Əmma jamaǝttǝ ɵrigüqi bolmisa, u süküt ⱪilsun; ɵz-ɵzigǝ wǝ Hudaƣa eytsun. 29 Wǝⱨiy-bexarǝt yǝtküzgüqilǝr bolsa, ikki-üqi sɵzlisun; ⱪalƣanlar gǝplirining wǝznini ditlap tursun; 30 Əmma olturƣanlar arisidin baxⱪa bir kixigǝ mǝlum bir wǝⱨiy berilsǝ, sɵzlǝwatⱪan kixi sɵzini tohtitip nɵwǝtni uningƣa bǝrsun. 31 Qünki ⱨǝmminglar bir-birlǝp wǝⱨiy-bexarǝt yǝtküzsǝnglar bolidu; xuning bilǝn ⱨǝmmǝylǝn ɵginidu, ⱨǝmmǝylǝn riƣbǝtlinidu. 32 Pǝyƣǝmbǝrlǝrning ɵz roⱨliri pǝyƣǝmbǝrlǝrning ɵzlirigǝ itaǝt ⱪilidu. □ 33 Qünki Huda ⱪalaymiⱪanqiliⱪ tuƣdurƣuqi ǝmǝs, bǝlki tinq-hatirjǝmlik bǝrgüqidur. Barliⱪ muⱪǝddǝs bǝndilǝrning jamaǝtliridǝ xundaⱪ tǝrtip bar.

34 Aranglardiki ayallar jamaǝtlǝrdǝ süküttǝ oltursun; ularning sɵzlixigǝ ruhsǝt ⱪilinmiƣan; Tǝwrat ⱪanunida bǝlgilǝngǝndǝk, ular tǝrtipkǝ boysunsun. □  ■ 35 Əmma ular mǝlum ixni bilmǝkqi bolsa, ɵyidǝ ɵz ǝrliridin sorisun; ayalning jamaǝttǝ sɵzlixi uyatliⱪ ixtur.□

36 Hudaning sɵz-kalami silǝrdin baxlanƣanmu?! Yaki yalƣuz silǝrgila yetip kǝlgǝnmu?! 37 Birsi ɵzini wǝⱨiy-bexarǝtqi yaki roⱨiy kixi dǝp sanisa, u silǝrgǝ ⱨazir yazƣan bu sɵzümning ⱨǝⱪiⱪǝtǝn Rǝbning ǝmri ikǝnlikini etirap ⱪilsun. 38 Birsi buni etirap ⱪilixni halimisa, u etirap ⱪilinmaydu. □ 39 Xuning üqün, i ⱪerindaxlar, wǝⱨiy-bexarǝtlǝrni yǝtküzüxkǝ tǝlmürüp intilinglar, xundaⱪla namǝlum tillarda sɵzlǝxni qǝklimǝnglar.

40  Hulasǝ ⱪilip eytⱪanda, ⱨǝrbir ix qirayliⱪ, tǝrtiplik ⱪilinsun.

15

Tirilix

1 Əmma, i ⱪerindaxlar, mǝn silǝrgǝ ǝslidǝ yǝtküzgǝn hux hǝwǝrni bayan ⱪilmaⱪqimǝn; silǝr bu hux hǝwǝrni ⱪobul ⱪilƣan wǝ uningda qing turuwatisilǝr; 2 mǝn silǝrgǝ yǝtküzgǝn hux hǝwǝr bolƣan kalamda qing turƣan bolsanglar, — (ixǝngininglar bikarƣa kǝtmigǝn bolsa) — silǝr uning arⱪiliⱪ ⱪutⱪuzuluwatisilǝr.□  ■

3 Qünki mǝn ɵzümgǝ amanǝt ⱪilinƣanlirini ǝng zɵrür ix süpitidǝ silǝrgimu tapxurdum; yǝni, Tǝwrat-Zǝburda aldin eytilƣinidǝk, Mǝsiⱨ gunaⱨlirimiz üqün ɵldi;■ 4 U dǝpnǝ ⱪilindi; wǝ üqinqi küni yǝnǝ Tǝwrat-Zǝburdǝ aldin eytilƣinidǝk tirildürüldi;■ 5 U Kefasⱪa, andin on ikkiylǝngǝ kɵründi;□  ■ 6 andin U bir sorunda bǝx yüzdin artuⱪ ⱪerindaxⱪa kɵründi; ularning kɵpinqisi bügünki kündǝ tirik, ǝmma bǝziliri ɵlümdǝ uhlawatidu; 7 U Yaⱪupⱪa, andin rosullarning ⱨǝmmisigǝ kɵründi;□ 8 Ⱨǝmmisidin keyin U huddi waⱪitsiz tuƣulƣan bowaⱪtǝk bolƣan mangimu kɵründi.□  ■ 9 Qünki mǝn rosullar arisidiki ǝng tɵwinimǝn, rosul dǝp atilixⱪa layiⱪ ǝmǝsmǝn; qünki mǝn Hudaning jamaitigǝ ziyankǝxlik ⱪilƣanmǝn. ■ 10 Lekin ⱨazir nemila bolsam Hudaning meⱨir-xǝpⱪiti arⱪiliⱪ boldum; Uning manga kɵrsǝtkǝn xu meⱨir-xǝpⱪiti bikarƣa kǝtmidi; qünki mǝn Hudaning hizmitidǝ barliⱪ rosullardin bǝkrǝk japaliⱪ ixligǝnmǝn; ǝmǝliyǝttǝ ixligüqi mǝn ǝmǝs, bǝlki mǝn bilǝn billǝ bolƣan Hudaning meⱨir-xǝpⱪitidur. ■ 11 Demǝk, mǝyli mǝn yaki baxⱪa rosullar bolsun, ⱨǝmmimizning yǝtküzgǝnliri ohxax bolup, u dǝl silǝr ixinip ⱪobul ⱪilƣan hux hǝwǝrdur.

12 Əmma Mǝsiⱨ ɵlgǝnlǝr iqidin tirildürülgǝn dǝp jakarlanƣan bolsa, ⱪandaⱪmu aranglardiki bǝzilǝr ɵlgǝnlǝrning tirilixi degǝn yoⱪ ix, dǝydu? 13 Əmma ɵlgǝnlǝrning tirilixi degǝn yoⱪ ix bolsa, Mǝsiⱨning tiriliximu yoⱪ ix bolƣan bolatti. 14 Xuningdǝk ǝgǝr Mǝsiⱨ ɵlümdin tirilgǝn bolmisa, jakarliƣan hǝwirimiz biⱨudǝ bolƣan, silǝrning etiⱪadinglarmu biⱨudǝ bolƣan bolatti. 15 Ⱨǝtta bizmu Huda toƣrisidiki yalƣan guwaⱨqilar bolƣan bolattuⱪ — qünki biz Hudaning Mǝsiⱨni ɵlümdin tirildürgǝnlikigǝ guwaⱨliⱪ bǝrduⱪ. Əgǝr ⱨǝⱪiⱪǝtǝn ɵlümdin tirilix bolmisa, Huda Mǝsiⱨnimu ɵlümdin tirildürmigǝn bolatti. 16 Qünki ɵlgǝnlǝr ⱪayta tirildürülmisǝ, Mǝsiⱨmu tirilmigǝn bolatti. 17 Mubada Mǝsiⱨ tirilmigǝn bolsa, etiⱪadinglar kerǝksiz bolƣan, silǝr tehiqǝ gunaⱨliringlarda yürüwatⱪan bolattinglar, 18 xundaⱪla Mǝsiⱨtǝ ɵlümdǝ uhlawatⱪanlarmu ⱨalakǝtkǝ yüz tutⱪan bolatti. 19 Əgǝr ümidimizni pǝⱪǝt bu dunyadiki ⱨayatimiz üqünla Mǝsiⱨgǝ baƣliƣan bolsaⱪ, biz insanlar arisidiki ǝng biqarǝ adǝmlǝrdin bolƣan bolimiz.□

20 Əmma ǝmǝliyǝttǝ, Mǝsiⱨ ɵlümdǝ uhliƣanlar iqidǝ «ⱨosulning tunji mewisi» bolup, ɵlümdin tirilgǝndur; □  ■ 21 Qünki bir insan arⱪiliⱪ ɵlüm alǝmdǝ pǝyda bolƣinidǝk, ɵlümdin tirilixmu bir insan arⱪiliⱪ alǝmdǝ pǝyda boldi. ■ 22 Adamatimizdin bolƣanlarning ⱨǝmmisi uning tüpǝylidin ɵlümgǝ mǝⱨkum bolƣanliⱪiƣa ohxax, Mǝsiⱨdǝ bolƣanlarning ⱨǝmmisi Uning tüpǝylidin ɵlümdin ⱨayatⱪa erixidu. 23 Əmma ⱨǝmmǝylǝn ɵz nɵwǝt-ⱪatarida tirilidu; tunji ⱨosulning mewisi bolƣan Mǝsiⱨ birinqi; ikkinqilǝr bolsa Mǝsiⱨning dunyaƣa ⱪaytip kǝlginidǝ ɵzigǝ tǝwǝ bolƣanlar. 24 Andin ahirǝt bolidu; xu qaƣda U barliⱪ ⱨɵkümranliⱪni, barliⱪ ⱨoⱪuⱪ wǝ ⱨǝrhil küqlǝrni ǝmǝldin ⱪaldurup, padixaⱨliⱪni Huda-Atiƣa tapxuridu. □ 25 Qünki U barliⱪ düxmǝnlǝrni mǝƣlup ⱪilip ayiƣi astida ⱪilƣuqǝ ⱨɵküm sürüxi kerǝktur; ■ 26 ǝng ahirⱪi yoⱪitilidiƣan düxmǝn bolsa ɵlüm ɵzidur. 27 Qünki Zǝburda «Huda pütkül mǝwjudatni Uning ayiƣi astiƣa boysundurƣan» dǝp pütüklüktur. Əmma «pütkül mǝwjudat Uningƣa boysundurulƣan» deyilginidǝ, roxǝnki, xu «pütkül» degǝn sɵz «ⱨǝmmini Uningƣa Boysundurƣuzƣuqi»ning ɵzini iqigǝ alƣan ǝmǝstur. □  ■ 28 Əmma ⱨǝmmǝ Uningƣa boysundurulƣandin keyin, Oƣul ⱨǝmmini ɵzigǝ boysundurƣuqiƣa boysunidu; xuning bilǝn Huda ⱨǝmmining ⱨǝmmisi bolidu. 29 Ɵlümdin tirilix bolmisa, bǝzilǝrning ɵlgǝnlǝr üqün qɵmüldürülüxini ⱪandaⱪ qüxinix kerǝk? Ɵlgǝnlǝr zadi tirilmisǝ, kixilǝr ular üqün nemǝ dǝp qɵmüldürülidu? □ 30 Bizlǝr nemǝ dǝp ⱨǝr küni ⱨǝr saǝttǝ hǝwp-hǝtǝrgǝ duq kelip yürimiz? 31 Rǝbbimiz Mǝsiⱨ Əysada silǝrdin pǝhirlinixim rast bolƣandǝk, i ⱪerindaxlirim, mǝn ⱨǝrküni ɵlümgǝ duq kelimǝn. □
32 Əgǝr insanlarning nuⱪti’inǝziridin eytⱪanda «Əfǝsus xǝⱨiridǝ wǝⱨxiy ⱨaywanlar bilǝn elixtim» desǝm, ɵlgǝnlǝr ɵlümdin tirilmisǝ, buning manga nemǝ paydisi? «Ətǝ bǝribir ɵlüp ketidiƣan bolƣandin keyin, yǝp-iqip yürüwalayli» degǝn sɵz yolluⱪ bolmamti? □  ■ 33 Aldanmanglar; qünki «Yaman ⱨǝmraⱨlar ǝhlaⱪni buzidu». □ 34 Ⱨǝⱪⱪaniy bolux üqün oyƣininglar, gunaⱨdin ⱪol üzünglar; qünki bǝziliringlarda Huda toƣruluⱪ hǝwǝr yoⱪtur — buni eytsam silǝr üqün uyat ǝmǝsmu?

35 Bǝlkim birsi: «Ɵlüklǝr ⱪandaⱪ tirildürilǝr? Ular ⱪandaⱪ tǝn bilǝn tirilǝr?» — dǝp sorixi mumkin. ■ 36 I ǝhmǝⱪ kixi, sening teriƣining, ɵlmǝy turup ⱪaytidin tirilmǝydu. □  ■ 37 Ⱨǝm sening teriƣining, ɵsümlükning teni ǝmǝs, bǝlki uning yalingaq deni — mǝsilǝn, buƣdayning yaki baxⱪa birǝr ziraǝtning deni, halas. 38 Wǝ keyin Huda Ɵz haⱨixi boyiqǝ uningƣa mǝlum bir tǝnni beridu; xundaⱪla uruⱪ danlirining ⱨǝrbirigǝ ɵzining tenini ata ⱪilidu. 39 Janiwarlarning ǝtliri bolsa bir-birigǝ ohximaydu; insanlarning ɵzigǝ has ǝtliri bar, ⱨaywanlarning ɵzigǝ has ǝtliri bar, uqar-ⱪanatlarningmu bar, beliⱪlarningmu bar. 40 Asmanda jisimlar bar, yǝr yüzidimu jisimlar bar; ǝmma asmandikisining jula-xǝripi baxⱪiqǝ, yǝr yüzidikisiningmu baxⱪiqǝ bolidu; 41 Ⱪuyaxning xan-xǝripi bir hil, ayning xǝripi yǝnǝ bir hil, yultuzlarning xan-xǝripi yǝnǝ bir hildur; qünki yultuzlar xan-xǝrǝpliridǝ bir-biridin pǝrⱪlinidu. 42 Ɵlümdin tirilix ⱨǝm xundaⱪtur. Tǝn qirix ⱨalitidǝ terilidu, qirimas ⱨalǝttǝ tirildürülidu; □  ■ 43 Uyatliⱪ ⱨalǝttǝ terilidu, xan-xǝrǝp bilǝn tirildürülidu; ajiz ⱨalǝttǝ terilidu, ǝmma küq-ⱪudrǝt bilǝn tirildürülidu. 44 U tǝbiǝtkǝ tǝwǝ bir tǝn süpitidǝ terilidu; roⱨⱪa tǝwǝ bir tǝn bolup tirildürülidu; ǝslidǝ tǝbiǝtkǝ tǝwǝ bir «janliⱪ» tǝn bolƣan bolsa, ǝmdi roⱨiy bir tǝn bolidu. □ 45 Xunga Tǝwratta mundaⱪ pütülgǝnki: «Tunji insan Adǝm’atimiz tirik bir jan ⱪilip yaritildi»; ǝmma «ahirⱪi Adǝm’ata» bolsa ⱨayatliⱪ bǝrgüqi Roⱨ boldi. □  ■ 46 Əmma awwal kǝlgini roⱨiy adǝm ǝmǝs, bǝlki «tǝbiǝtkǝ tǝwǝ bolƣuqi» adǝm idi, keyin «roⱨiy adǝm» kǝldi. □ 47 Dǝslǝpki insan bolsa yǝrdin, tupraⱪtin apiridǝ ⱪilinƣan; ikkinqi insan bolsa asmandin kǝlgǝndur; □ 48 Tupraⱪtin apiridǝ ⱪilinƣini ⱪandaⱪ bolƣan bolsa, uningdin bolƣan «tupraⱪliⱪ»larmu xundaⱪ bolidu; asmandin kǝlgini ⱪandaⱪ bolsa, uningdin bolƣan «asmanliⱪlar»mu xundaⱪ bolidu. 49 Bizlǝr «tupraⱪliⱪ adǝm» süritidǝ bolƣinimizdǝk, «asmanliⱪ adǝm» süritidimu bolalaymiz. □  ■ 50 Əmma xuni eytimǝnki, i ⱪerindaxlar, ǝt wǝ ⱪandin tɵrǝlgǝnlǝr Hudaning padixaⱨliⱪiƣa warisliⱪ ⱪilalmaydu; qirigüqi qirimaydiƣanƣa warisliⱪ ⱪilalmaydu.□  ■

51 Mana, mǝn silǝrgǝ bir sirni eytip berimǝn; biz ⱨǝmmimizla ɵlümdǝ uhlaydiƣanlardin bolmaymiz; biraⱪ ⱨǝmmimiz ɵzgǝrtilimiz! □  ■ 52 Bir dǝⱪiⱪidila, kɵzni bir yumup aqⱪuqǝ, ǝng ahirⱪi kanay qelinƣanda ɵzgǝrtilimiz; qünki kanay qelinsila ɵlgǝnlǝr qirimas ⱨayatⱪa tirildürülidu, xundaⱪla ɵzgǝrtilimiz; □  ■ 53 Qünki bu qirip kǝtküqi qirimas ⱨayatni kiyiwelixi, bu ɵlgüqi ɵlmǝslikni kiyiwelixi kerǝk; 54 Əmma qirip kǝtküqi qirimas ⱨayatni kiygǝndǝ, bu ɵlgüqi ɵlmǝslikni kiygǝndǝ, xu qaƣda bu sɵz ǝmǝlgǝ axurulidu: «Ɵlüm ƣǝlibǝ tǝripidin yutulup yoⱪutulidu!». □  ■ 55 «Aⱨ, ɵlüm, sening nǝxtiring ⱪeni?! Aⱨ, ɵlüm, sening ƣǝlibǝng ⱪeni?!» □  ■ 56 Ɵlümdiki nǝxtǝr — gunaⱨtur, gunaⱨning küqi bolsa, Tǝwrat ⱪanuni arⱪiliⱪ namayan bolidu. □ 57 Lekin bizni Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ bularning üstidin ƣǝlibigǝ erixtürgüqi Hudaƣa tǝxǝkkür!□  ■

58 Xuning üqün, sɵyümlük ⱪerindaxlirim, qing turup tǝwrǝnmǝs bolunglar, Rǝbning hizmitidiki ixliringlar ⱨǝmixǝ kǝng ziyadilǝxsun; qünki Rǝbdǝ bolƣan ǝjir-japayinglar ⱨǝrgiz biⱨudǝ kǝtmǝydiƣanliⱪini bilisilǝr.

16

Kǝmbǝƣǝllǝr üqün ianǝ ⱪilix

1 Əmdi muⱪǝddǝs bǝndilǝr üqün ianǝ toplax toƣruluⱪ, silǝrmu Galatiya ɵlkisidiki jamaǝtlǝrgǝ tapiliƣinimdǝk ⱪilinglar. 2 Ⱨǝr ⱨǝptining birinqi künidǝ ⱨǝrbiringlar tapawitinglarning bǝrikiti boyiqǝ uningdin bir ülüxini ajritip ɵz yeninglarda saⱪlap ⱪoyunglar; xundaⱪ ⱪilsanglar, kǝlgǝn waⱪtimda ianǝ toplax ⱨajǝt bolmaydu.□  ■ 3 Mǝn kǝlginimdǝ, silǝr ⱪaysi adǝmlǝrni layiⱪ kɵrüp tallisanglar, mǝn xularƣa tonuxturux hǝtlirini yezip berip muxu ianǝ-xǝpⱪitinglarni Yerusalemƣa apirip berixkǝ ǝwǝtimǝn.□ 4 Meningmu berixim muwapiⱪ kɵrülsǝ, ular manga ⱨǝmraⱨ bolup baridu. 5 Əmma mǝn Makedoniyǝ ɵlkisidin ɵtkǝndin keyin yeninglarƣa kelimǝn — qünki mǝn Makedoniyǝdin ɵtmǝkqimǝn —■ 6 bǝlkim mǝn silǝr bilǝn billǝ bir mǝzgil turuxum mumkin, ⱨǝtta yeninglarda ⱪixlap ⱪeliximmu mumkin; xuningdǝk andin ⱪǝyǝrgǝ barmaⱪqi bolsam, silǝr yardǝm ⱪilip, meni yolƣa selip ⱪoyarsilǝr. 7 Qünki bu ⱪetim silǝrni yol üstidila kɵrüp ɵtüp ketixni halimaymǝn, bǝlki Rǝb buyrusa, silǝr bilǝn billǝ uzunraⱪ bir mǝzgil turƣum bar. 8 Əmma mǝn Əfǝsus xǝⱨiridǝ orma ⱨeytiƣiqǝ turmaⱪqimǝn.□ 9 Qünki muxu yǝrdǝ manga ajayib qong, utuⱪ-mewǝ beriwatⱪan bir ixik kǝng eqildi, xuningdǝk ⱪarxi qiⱪⱪuqilarmu kɵp.□

10 Timotiy yeninglarƣa berip tursa, uning aranglarda ⱪorⱪmay ǝrkin-azadǝ yürüxigǝ kɵngül bɵlünglar. Qünki umu manga ohxax Rǝbning hizmitini ixlǝwatidu. 11 Xunga ⱨeqkim uni tɵwǝn kɵrmisun; bǝlki uni mening yenimƣa kelixi üqün aman-esǝn uzitip yolƣa selip ⱪoyunglar; qünki uning ⱪerindaxlar bilǝn billǝ kelixini kütmǝktimǝn. 12 Əmma ⱪerindiximiz Apollosⱪa kǝlsǝm, uningdin ⱪerindaxlar bilǝn billǝ silǝrning yeninglarƣa berixni kɵp ɵtündüm. Lekin uning ⱨazirqǝ barƣusi yoⱪ. Keyin pursǝt pixip yetilgǝndǝ baridu.

13 Ⱨoxyar bolunglar, etiⱪadta qing turunglar; mǝrdanǝ ǝrdǝk bolunglar! Ⱪǝysǝr bolunglar!

14 Silǝrning ⱪilƣan ⱨǝmmǝ ixinglar meⱨir-muⱨǝbbǝt bilǝn ⱪilinsun.

15-16 Əmdi, i ⱪerindaxlar, Ahaya ɵlkisidiki ǝng dǝslǝpki etiⱪad mewisi bolƣan Istifanas wǝ uning ailisidikilǝrni, xundaⱪla ularning Hudaning muⱪǝddǝs bǝndilirining hizmitidǝ boluxⱪa ⱪandaⱪ ɵzlirini atiƣanliⱪini obdan bilisilǝr; mǝn silǝrdin ɵtünimǝnki, muxundaⱪ kixilǝrning wǝ ular bilǝn birliktǝ hizmǝttǝ ⱨǝrbir japa tartiwatⱪanlarning sɵzlirigǝ kiringlar. □ 17 Əmma yeninglardin Istifanas, Fortunatus wǝ Aⱪayikusning bu yǝrgǝ meni yoⱪlap kǝlgǝnlikidin xadlandim; qünki ular silǝr tǝrǝptin kǝm bolƣanlirini toluⱪlap bǝrdi. □ 18 Qünki ular mening roⱨimni wǝ ⱨǝm silǝrningkinimu yengilandurdi; xunga xundaⱪ adǝmlǝrni ǝtiwarlap ⱨɵrmǝtlǝnglar.

19 Asiyadiki jamaǝtlǝrdin silǝrgǝ salam. Akwila wǝ Priskilla ⱨǝm ularning ɵyidǝ jǝm bolidiƣan jamaǝttinmu Rǝbdǝ silǝrgǝ ⱪizƣin salam yollaydu. □ 20 Ⱪerindaxlarning ⱨǝmmisi silǝrgǝ salam yollaydu. Bir-biringlar bilǝn pak sɵyüxlǝr bilǝn salamlixinglar.■

21 Mana, mǝnki Pawlus ɵz ⱪolum bilǝn salam yeziwatimǝn!

22 Ⱨǝrkim Rǝb Əysa Mǝsiⱨni sɵygüqi bolmisa, uningƣa lǝnǝt bolsun! Rǝbbimiz, kǝlgǝysǝn! □ 23 Rǝb Əysa Mǝsiⱨning meⱨir-xǝpⱪiti ⱨǝmminglarƣa yar bolƣay!

24 Mening Mǝsiⱨ Əysada bolƣan muⱨǝbbitim ⱨǝmminglar bilǝn billǝ bolƣay. Amin!□

□ 1:1-2 «ⱨǝr yǝrlǝrdǝ Rǝb Əysa Mǝsiⱨning (u ularƣa wǝ bizgǝ mǝnsup!) namiƣa nida ⱪilƣuqilarning ⱨǝmmisi» — bu ibarǝ «alǝmxumul jamaǝt»ning addiy wǝ yiƣinqaⱪ bir tǝbiridur.

■ 1:1-2 Yⱨ. 17:19; Ros. 15:9; Rim. 1:7; Əf. 1:1; 1Tes. 4:7; 2Tim. 2:22.

■ 1:3 Rim. 1:7; 2Kor. 1:2; Əf. 1:2; 1Pet. 1:2.

□ 1:5 «buning bilǝn silǝr uningda ⱨǝr tǝrǝptǝ ... bay ⱪilinƣansilǝr» — «uningda» — Mǝsiⱨ Əysada.

■ 1:5 Kol. 1:9.

□ 1:6 «... huddi Mǝsiⱨning guwaⱨliⱪi silǝrdǝ tǝstiⱪlanƣandǝk» — Hudaning ularƣa roⱨiy iltipatlarni beƣixliƣanliⱪi: (1) Hudaning Korintliⱪlarƣa Pawlusning Mǝsiⱨ toƣruluⱪ bolƣan guwaⱨliⱪining toƣra ikǝnlikini ispatliƣini wǝ (2) Hudaning Mǝsiⱨning ularning ⱪǝlbidǝ turƣanliⱪini, ularning ⱨǝⱪiⱪǝtǝn Mǝsiⱨkǝ tǝwǝ ikǝnlikini tǝstiⱪliƣini idi. Mǝsilǝn, Huda roⱨiy iltipatliri arⱪiliⱪ korneliusdikilǝrni «mening adǝmlirim» dǝp tǝstiⱪliƣanidi («Ros.» 10:44-48gǝ ⱪarang. «roⱨiy iltipatlar»ni qüxinix üqün 12- wǝ 14-babⱪa ⱪarang.

□ 1:7 «Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning ayan ⱪilinixi» — Rǝb dunyaƣa ⱪaytip kǝlgǝndǝ u ⱨǝr adǝmgǝ ayan bolidu, ǝlwǝttǝ.

■ 1:7 Fil. 3:20; Tit. 2:13.

□ 1:8 «Rǝb Əysa Mǝsiⱨning küni» — Uning zeminƣa ⱪayta kelidiƣan küni.

■ 1:8 1Tes. 3:13; 5:23.

□ 1:9 «Huda sɵzidǝ turƣuqidur» — demǝk, Huda adǝmni Ɵzining pak-muⱪǝddǝs sirdax-ⱨǝmdǝmlikigǝ qaⱪirƣaqⱪa, Ɵz meⱨir-xǝpⱪiti bilǝn uni yǝnǝ ahirƣiqǝ gunaⱨ wǝ Xǝytanning ilkidin saⱪlap, pak ⱨayatta yaxaxⱪa küqǝytixkǝ wǝdǝ ⱪilƣan.

■ 1:9 Yǝr. 32:40-44; Yⱨ. 15:5; 1Kor. 10:13; Gal. 2:20; 1Tes. 5:24; 1Yuⱨa. 1:3.

□ 1:10 «mǝn silǝrdin Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning nami bilǝn xuni ɵtünimǝnki, i ⱪerindaxlar...» — «ⱪerindaxlar» Injilda «etiⱪadqi aka-ukilar» degǝn bilǝn ipadilinidu. Əmma pütkül Muⱪǝddǝs Kitabta ⱪerindaxlar («etiⱪadqi aka-ukilar») «etiⱪadqi aqa-singillar»nimu ɵz iqigǝ alidu. Bu prinsip «Yar.» 1:27dǝ kɵrünidu; «Hudaning sürǝt-obrazi» bolƣan «adǝm»ning ɵzi «ǝr-ayal»ni ɵz iqigǝ alidu. Xuning bilǝn biz «ⱪerindaxlar» dǝp tǝrjimǝ ⱪilduⱪ.

■ 1:10 Rim. 12:16; 15:5; Fil. 2:2; 3:16; 1Pet. 3:8.

□ 1:12 «Kefas» — rosul Petrusning ibraniyqǝ ismi idi.

■ 1:12 Ros. 18:24; 1Kor. 3:4; 16:12.

□ 1:13 «Silǝr Pawlusning namiƣa qɵmüldürüldünglarmu?» — «qɵmüldürüldünglarmu» muxu yǝrdǝ suƣa qümüldürülüxni kɵrsitidu.

■ 1:14 Ros. 18:8; Rim. 16:23.

■ 1:16 1Kor. 16:15,17.

■ 1:17 1Kor. 2:1, 4; 2Pet. 1:16.

■ 1:18 Rim. 1:16.

□ 1:19 «Qünki mundaⱪ pütülgǝnki...» — «mundaⱪ pütülgǝn» — Muⱪǝddǝs Kitabta yeziⱪliⱪ. Muxu yǝrdiki sɵzlǝr Tǝwrat, «Yǝx.» 29:14din elinƣan.

■ 1:19 Ayup 5:12; Yǝx. 29:14.

■ 1:20 Yǝx. 33:18.

■ 1:21 Mat. 11:25; Luⱪa 10:21.

□ 1:22 «... greklar bolsa «danaliⱪ»ni tǝlǝp ⱪilidu» — xu zamandiki grek mǝdǝniyitidǝ pǝlsǝpǝni qoⱪunux dǝrijisigǝ yǝtkǝn degili bolidu (mǝsilǝn, «Ros.» 17:21 wǝ aldi-kǝynidiki ayǝtlǝrni kɵrüng).

■ 1:22 Mat. 12:38; 16:1; Yⱨ. 4:48.

□ 1:23 «bu Yǝⱨudiylarƣa nisbǝtǝn bizarliⱪ ix...» — yaki «bu Yǝⱨudiylarƣa nisbǝtǝn putlikaxang...».

■ 1:23 Mat. 11:6. Yⱨ. 6:60,66.

■ 1:24 Kol. 2:3.

□ 1:26 «insaniy tǝrǝptin...» — grek tilida «ǝtning kɵzⱪarixiqǝ...».

■ 1:26 Yⱨ. 7:48; Yaⱪ. 2:5.

□ 1:28 «mǝwjut xǝy’ilǝr» — muxu yǝrdǝ ⱨǝrhil adǝmlǝrni, ⱨɵkümranlarni, dɵlǝt ⱪatarliⱪlarni ɵz iqigǝ alidu.

□ 1:30 «Uning tǝripidin silǝr Mǝsiⱨ Əysada turisilǝr...» — «Uning tǝripidin» Huda tǝripidin, demǝk. «ⱨɵrlük-azadliⱪ ⱪilinƣandur» — «ⱨɵrlük-azadliⱪ» gunaⱨning wǝ Xǝytanning ⱪulluⱪidin azad boluxtur.

■ 1:30 Yǝr. 23:5; Yⱨ. 17:19.

□ 1:31 «xuningdǝk Tǝwratta pütülgǝndǝk...» — Injilda «pütülgǝndǝk» deyilgǝndǝ, «Muⱪǝddǝs Kitabta pütülgǝndǝk» degǝn mǝnidǝ. Muxu yǝrdǝ «Yǝr.» 9:24.

■ 1:31 Yǝx. 65:16; Yǝr. 9:22-23; 2Kor. 10:17.

■ 2:1 1Kor. 1:17; 2:4.

□ 2:3 «mǝn aranglarda bolƣan waⱪtimda ajizliⱪta, ⱪorⱪunqta wǝ titrigǝn ⱨalǝttǝ bolattim» — «ⱪorⱪunqta... bolattim» — bǝlkim u Huda Ɵzigǝ tapxurƣan bu muⱪǝddǝs wǝzipini orundiyalmasliⱪidin ⱪorⱪⱪan boluxi mumkin idi. Uningdin baxⱪa adǝmni ⱪorⱪitidiƣan kɵp sǝwǝblarmu bolƣan, ǝlwǝttǝ («Ros.» 18:9-10).

■ 2:3 Ros. 18:1, 3; 2Kor. 10:10.

□ 2:4 «... bǝlki Roⱨning alamǝt kɵrsitixliri wǝ küq-ⱪudrǝt bilǝn bolƣan idi» — «Roⱨ» Hudaning Roⱨi, Muⱪǝddǝs Roⱨtur.

■ 2:4 1Kor. 1:17; 2:1; 2Pet. 1:16.

■ 2:5 2Kor. 4:7.

■ 2:6 Ayup 28:21; 1Kor. 15:24.

□ 2:7 «biz bir sirni axkarilap, Hudaning bir danaliⱪini bayan ⱪilimiz...» — «Əfǝsusluⱪlarƣa»diki «kirix sɵz»imizdǝ eytⱪinimizdǝk, Injilda «sir» degǝn sɵzning alaⱨidǝ mǝnisi bar. Sir (grek tilida «misterion») Huda ǝsli yoxurup kǝlgǝn, ǝmdi ⱨazir axkariliƣan mǝlum bir ixtin ibarǝttur.

■ 2:7 Rim. 16:25; 1Kor. 4:1.

□ 2:8 «bu dǝwrdiki ⱨɵkümranlar» — bu sɵz bǝlkim bu dunyadiki padixaⱨ-ⱨɵkümdarlarni ⱪutritidiƣan, ularƣa ezitⱪuluⱪ ⱪilidiƣan jin-xǝytanlarni kɵrsǝtsǝ kerǝk.

■ 2:8 Mat. 11:25; Yⱨ. 7:48; 16:3; Ros. 3:17; 13:27; 2Kor. 3:14; 1Tim. 1:13.

□ 2:9 «Ɵzini sɵygǝnlǝrgǝ Hudaning tǝyyarliƣanliri —dǝl ⱨeqⱪandaⱪ kɵz kɵrmigǝn, ⱨeqⱪandaⱪ ⱪulaⱪ anglimiƣan, ⱨeqⱪandaⱪ kɵngül oylap baⱪmiƣan nǝrsilǝrdur» — «Yǝx.» 64:4.

■ 2:9 Yǝx. 64:3.

□ 2:10 «qünki Roⱨ bolsa ⱨǝmmǝ ixlarni, ⱨǝtta Hudaning qongⱪur tǝglirini inqikilǝp izligüqidur» — «Roⱨ» — Hudaning Roⱨi, Muⱪǝddǝs Roⱨtur.

■ 2:10 Mat. 13:11; 2Kor. 3:18.

□ 2:11 «insanlarda, insanning kɵnglidikini bilgüqi xu insanning roⱨidin baxⱪa nǝrsǝ barmu?» — «insanning kɵnglidiki» muxu yǝrdǝ xu mǝlum kixining xǝhsiy wǝ ⱪǝlbidiki ixlarni alayitǝn kɵrsitidu.

■ 2:11 Pǝnd. 27:19; Yǝr. 17:9.

□ 2:12 «bu dunyadiki roⱨ» — Xǝytan. «Bu dunyadiki roⱨ» muxu yǝrdǝ bǝlkim Xǝytanning kɵz-ⱪaraxliri, «ǝⱪilliri»ni kɵrsitixi mumkin.

■ 2:12 Rim. 8:15.

□ 2:13 «Roⱨtin ɵgitilgǝn sɵzlǝr bilǝn» — «Roⱨ» Hudaning Roⱨi, Muⱪǝddǝs Roⱨtur.

■ 2:13 1Kor. 1:17; 2:4; 2Pet. 1:16

□ 2:14 ««janƣa tǝwǝ» kixi» — «janƣa tǝwǝ» bolƣan kixi toƣruluⱪ «Rimliⱪlarƣa»diki «kirix sɵz»imizni kɵrüng. «Janƣa tǝwǝ» bolƣan kixi Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa igǝ bolmiƣan kixidur; «ixǝnmigǝn kixi» degili bolidu. Xunga, u Hudaning Roⱨiƣa ǝmǝs, bǝlki ⱨǝrdaim ɵz jeni (ǝⱪil-pikir, zeⱨin, kɵngül-kalla, ⱨessiyatlar)ƣa tayinip ixlarni pǝrⱪ etidu. «Roⱨiy kixi» yaki «Roⱨⱪa tǝwǝ bolƣan kixi» bolsa ɵz roⱨida Muⱪǝddǝs Roⱨning tǝrbiyǝ-tǝlimini ⱪobul ⱪilip ixlarni toƣra pǝrⱪ etidu. «ular roⱨ bilǝn pǝrⱪ etilip baⱨalinixi kerǝktur» — bu 14- wǝ 15-ayǝtlǝrdiki «pǝrⱪ etix» wǝ «pǝrⱪ etip baⱨalinix» grek tilida birla peil bilǝn ipadilinidu.

□ 2:15 «Roⱨⱪa tǝwǝ kixi» — «Roⱨⱪa tǝwǝ» (yaki «roⱨiy kixi») — Muⱪǝddǝs Roⱨning yetǝkqilikidǝ mangidiƣan kixi.

■ 2:15 Pǝnd. 28:5.

□ 2:16 «kim Rǝbning oy-kɵnglini qüxinip yetip, uningƣa mǝsliⱨǝtqi bolalisun?» — «Yǝx.» 40:13.

■ 2:16 Yǝx. 40:13; Rim. 11:34.

□ 3:1 «ǝtkǝ tǝwǝ kixilǝr» — (yaki «ǝtlik kixilǝr») toƣruluⱪ «Rimliⱪlarƣa»ƣa bǝrgǝn «kirix sɵz»diki «ǝt» toƣruluⱪ sɵzimizni kɵrüng. «Ətlik kixi» asasǝn hux hǝwǝrni ⱪobul ⱪilƣini bilǝn tehi ɵz gunaⱨlirining küqidin azad bolmiƣan kixidur.

■ 3:2 Ibr. 5:12; 1Pet. 2:2.

□ 3:3 «silǝr ǝtkǝ tǝwǝ ǝmǝsmu, insanlarqǝ mengiwatmamsilǝr?» — «insanlarqǝ» Hudaning yolida ǝmǝs, insaniyǝtning yolida.

■ 3:3 1Kor. 1:11; Gal. 5:19; Yaⱪ. 3:16.

□ 3:4 «pǝⱪǝt insanlarning yolida mangƣan bolup ⱪalmamsilǝr?» — demǝk, Hudani tonumiƣan, Roⱨtin tuƣulmiƣan, tehiqǝ Adǝm’atimizning ailisigǝ tǝwǝ bolƣan, adǝttiki gunaⱨkar insanlarƣa ohxax.

■ 3:4 1Kor. 1:12.

■ 3:5 Ros. 18:24; 1Kor. 1:12; 16:12.

□ 3:6 «... Apollos suƣardi» — Korint xǝⱨiridiki jamaǝt Pawlusning sɵzliri arⱪiliⱪ etiⱪad ⱪilƣanidi; keyin Apollos Korint xǝⱨirigǝ berip ixǝngüqilǝrni Tǝwrat-Zǝbur toƣrisidiki bilimliri arⱪiliⱪ zor dǝrijidǝ riƣbǝtlǝndürgǝnidi («Ros.» 18-bab).

■ 3:6 Ros. 18:26; 19:1.

□ 3:8 «bir mǝⱪsǝttidur» — grek tilida «birdur».

■ 3:8 Zǝb. 62:12; Yǝr. 17:10; 32:19; Mat. 16:27; Rim. 2:6; 14:12; 2Kor. 5:10; Gal. 6:5; Wǝⱨ. 2:23; 22:12.

□ 3:9 «biz Hudaƣa tǝwǝ meⱨnǝtdaxturmiz» — baxⱪa birhil qüxǝndürülüxi: «biz Huda bilǝn meⱨnǝtdaxturmiz» («2Kor.» 5:20, 6:1nimu kɵrüng).

■ 3:9 2Kor. 6:1; Əf. 2:20; Kol. 2:7; 1Pet. 2:5.

■ 3:11 Yǝx. 28:16; Mat. 16:18.

□ 3:12 «birsi bu ul üstigǝ... ⱪimmǝtlik taxlar .. salsa» — «ⱪimmǝtlik taxlar» degǝn ohxitixning muxu yǝrdǝ omumiy kɵrsǝtkini bǝlkim yaⱪut-gɵⱨǝrlǝrni ǝmǝs, bǝlki oyulƣan, binani puhta ⱪilidiƣan ⱪattiⱪ qidamliⱪ taxlarni kɵrsǝtsǝ kerǝk. Pawlus buning kɵqmǝ mǝnisini oⱪurmǝnlǝrning oylinixiƣa ⱪalduridu!

□ 3:13 «xu küni uni axkarǝ ⱪilidu» — «xu küni» Mǝsiⱨ Əysa zeminƣa ⱪaytidiƣan künidur.

■ 3:13 Yǝx. 8:20; 48:10; Yǝr. 23:29; 1Pet. 1:7; 4:12.

□ 3:14 «Birsining ul üstigǝ ⱪurƣan Ixi puhta saⱪlinip ⱪalsa...» — demǝk, «bir kixining ul üstigǝ ⱪoyƣan materiyalliri otⱪa bǝrdaxliⱪ berǝlisǝ,...».

■ 3:16 1Kor. 6:19; 2Kor. 6:16; Ibr. 3:6; 1Pet. 2:5.

□ 3:18 «birsi ɵzini bu dǝwrdǝ dana dǝp sanisa, nadan bolup ⱪalsun» — Mǝsiⱨning «Mat.» 18:1-4dǝ wǝ «Mar.» 10:13-16dǝ eytⱪan sɵzlirini kɵrüng.

■ 3:18 Pǝnd. 3:7; Yǝx. 5:21.

□ 3:19-20 «U danixmǝnlǝrni ɵz ⱨiyligǝrlikining tuziⱪiƣa alidu» — «Ayup» 5:13. «Rǝb danixmǝnlǝrning oy-hiyallirining tutami yoⱪluⱪini bilidu» — «Zǝb.» 94:11.

■ 3:19-20 Ayup 5:13; Zǝb. 94:11.

■ 4:1 Mat. 24:45; 2Kor. 6:4; Kol. 1:25; Tit. 1:7.

■ 4:2 Luⱪa 12:42.

□ 4:3 «ⱨǝrⱪandaⱪ insaniy sot tǝripidin...» — degǝn grek tilida «insaniy bir kün tǝripidin...». Adǝmlǝrning ixlirini sürüxtǝ ⱪilƣuqi bolsa mǝlum bir insanning küni ǝmǝs, bǝlki Mǝsiⱨning küni, yǝni ⱪiyamǝt künidur.

■ 4:4 Mis. 34:7; Ayup 9:2; Zǝb. 143:2.

■ 4:5 Dan. 7:10; Mat. 7:1; Rim. 2:1; Wǝⱨ. 20:12.

□ 4:6 «pütülgǝnning dairisidin ⱨalⱪip kǝtmǝnglar» — bu sɵzlǝr Tǝwratta ǝyni pütülmigini bilǝn, u Tǝwrat-Injildiki intayin muⱨim bir prinsiptur. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizgǝ ⱪarang.

■ 4:6 Pǝnd. 3:7; Rim. 12:3.

□ 4:7 «Kim seni baxⱪa birsidin üstün ⱪilidu?» — bu soalƣa bǝlkim mundaⱪ ikki toƣra jawab berilixi mumkin: (1) «mǝlum kixini baxⱪa bir kixidin baxⱪiqǝ ⱪilƣuqi pǝⱪǝt Hudadur» xunga tǝkǝbbur boluxning asasi yoⱪ; (2) ⱨeq insanning Hudaning uluƣluⱪi aldida «Mǝn baxⱪilardin üstün» dǝp tǝkǝbbur boluxining asasi yoⱪ. Xundaⱪ ⱪaraymizki, (1)-jawab Pawlusning demǝkqi bolƣinini kɵrsitidu. «Sanga ata ⱪilinƣan nǝrsidin baxⱪa sǝndǝ yǝnǝ nemǝ bar?» — demǝk, ⱨǝrbirimizning barliⱪi Huda tǝripidin bizgǝ ata ⱪilinidu; xunga «Mǝndǝ ǝsli xundaⱪ ⱪabiliyǝt (talant, küq, ⱪatarliⱪlar....) bar idi» dǝp tǝkǝbburlixip ketix ⱨamaⱪǝtliktur.

■ 4:7 Yⱨ. 3:27; Yaⱪ. 1:17.

□ 4:8 «Silǝr alliⱪaqan toyunup kǝttinglar! Alliⱪaqan beyip kǝttinglar! Silǝr bizsiz padixaⱨlar bolup ⱨɵküm sürdunglar! Kaxki silǝr ⱨǝⱪiⱪǝtǝn ⱨɵküm sürgǝn bolsanglaridi — undaⱪta biz silǝr bilǝn billǝ ⱨɵküm sürgǝn bolattuⱪ!» — xübⱨisizki, bu sirliⱪ ayǝtning kinayilik, mǝshirilik mǝnisi bar. Korint jamaitidiki kɵp adǝmlǝr tolimu tǝkǝbburlixip ketip: «Biz rosul Pawlus yaki baxⱪa rosullarƣa ⱨeq kerǝk ǝmǝsmiz; biz ⱨǝⱪiⱪǝtǝn «roⱨiy adǝmlǝr»miz, intayin bilimlik, Huda aldida intayin esilzadǝ bolup, padixaⱨdǝk bolduⱪ» dǝp kǝtkǝnidi. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 4:9 Zǝb. 44:22; Rim. 8:36; 2Kor. 4:11; Ibr. 10:33.

□ 4:10 «Biz Mǝsiⱨ üqün ǝhmǝⱪ sanalƣanlarmiz...» — grek tilida «biz Mǝsiⱨ üqün ǝhmǝⱪlǝr bolduⱪ...» — demǝk, kɵpqilik tǝripidin «ǝhmǝⱪ» ⱨesablanduⱪ.

■ 4:10 1Kor. 2:3.

■ 4:11 Ros. 23:2.

■ 4:12 Mat. 5:44; Luⱪa 6:28; 23:34; Ros. 7:60; 18:3; 20:34; Rim. 12:14; 1Tes. 2:9; 2Tes. 3:8.

■ 4:14 1Tes. 2:11.

□ 4:15 «silǝrning atanglar kɵp ǝmǝstur» — roⱨiy jǝⱨǝttin bolƣan atilarni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

■ 4:15 Ros. 18:11; Gal. 4:19; Flm. 10; Yaⱪ. 1:18.

■ 4:16 1Kor. 11:1; Fil. 3:17; 1Tes. 1:6; 2Tes. 3:9.

■ 4:19 Ros. 18:21; Ibr. 6:3; Yaⱪ. 4:15.

□ 4:20 «Hudaning padixaⱨliⱪi sɵzdǝ ǝmǝs, bǝlki küq-ⱪudrǝttǝ ispatlinidu» — yaki «Hudaning padixaⱨliⱪi sɵzdǝ ǝmǝs, bǝlki küq-ⱪudrǝttǝ namayan bolidu».

■ 4:20 1Kor. 2:4; 1Tes. 1:5; 2Pet. 1:16.

■ 5:1 Law. 18:8; Ⱪan. 27:20.

□ 5:5 «xundaⱪ ⱪilƣan kixining ǝtliri ⱨalak ⱪilinsun, xuning bilǝn uning roⱨi Rǝb Əysaning künidǝ ⱪutⱪuzuluxi üqün Xǝytanning ilkigǝ tapxurulsun» — bu ix (baxⱪiqǝ eytⱪanda, «Xǝytanning ilkigǝ ⱪayturux») toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. Bǝzi alimlar «ǝtliri» degǝnni roⱨiy jǝⱨǝttin qüxǝndüridu, demǝk, bu ix kixining ɵzining gunaⱨliⱪ tǝbiiti, yaki Korinttiki pütkül jamaǝttǝ «gunaⱨliⱪ tǝbiitidin qiⱪⱪan ixlar»ni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. Biz muxu yǝrdiki «ǝtliri»ni jismaniy jǝⱨǝttin qüxinimiz. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ buning asasini kɵrsitimiz.

■ 5:5 1Tim. 1:20.

■ 5:6 Gal. 5:9.

■ 5:7 Yǝx. 53:7; Yⱨ. 1:29; 1Kor. 15:3.

□ 5:8 «xunga ⱨeytni yaman niyǝtlik wǝ rǝzillik bolƣan hemirturuq bilǝn ǝmǝs, bǝlki sǝmimiylik wǝ ⱨǝⱪiⱪǝt bolƣan petir nan bilǝn tǝntǝnǝ ⱪilip ɵtküzǝyli» — Israilning «ɵtüp ketix ⱨeyti», uningdin keyinki «petir nan ⱨeyti» wǝ ularning simwolluⱪ ǝⱨmiyiti toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni, xundaⱪla «Lawiylar»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»nimu kɵrüng.

■ 5:8 Mis. 12:3,15; Ⱪan. 16:3.

■ 5:9 Ⱪan. 7:2; Mat. 18:17; 2Kor. 6:14; Əf. 5:11; 2Tes. 3:14.

□ 5:11 «ɵzini «ⱪerindax» dǝp atiwalƣan...» — «ⱪerindax» — ɵzining etiⱪad yolida ⱪerindax dǝp atalƣan.

■ 5:11 Qɵl. 12:14; Mat. 18:17; 2Tes. 3:14; 2Yuⱨa. 10.

□ 5:12 «Sirttikilǝrni ⱨɵküm qiⱪirip bir tǝrǝp ⱪilixning mǝn bilǝn nemǝ munasiwiti? Lekin iqinglardikilǝrni ɵzünglar ⱨɵküm qiⱪirip bir tǝrǝp ⱪilix silǝrning ixinglar ǝmǝsmu?» — «sirttikilǝr» jamaǝttin sirt turƣanlarni, «iqidikilǝr» jamaǝtning iqidǝ bolƣanlarni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

□ 5:13 «bu rǝzil adǝmni aranglardin qiⱪiriwetinglar» — muxu sɵzlǝr Tǝwrat, «Kan.» 17:7, 19:9, 22:2, 24:7din ilinƣan.

■ 5:13 Ⱪan. 17:7

□ 6:1 «Silǝrning aranglarda ɵzara arazliⱪ ix bolsa, uni muⱪǝddǝs bǝndilǝrning bir tǝrǝp ⱪilixiƣa tapxurmay, ⱨǝⱪⱪaniysizlarning aldida dǝwalixixⱪa petinalamsilǝr?» — «petinalamsilǝr?» — Hudaning bu ixlarƣa ⱪaratⱪan ƣǝzipigǝ yüzlinixkǝ petinalamsilǝr?, demǝk.

■ 6:2 Mat. 19:28; Luⱪa 22:30.

□ 6:3 «muⱪǝddǝs bǝndilirining dunya üstidin soraⱪ ⱪilixi ... (2-ayǝt) ... Pǝrixtilǝr üstidinmu ⱨɵküm qiⱪirixi» — bu ixlar toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 6:4 «jamaǝt arisida tɵwǝn dǝp ⱪaralƣanlarni uni ⱨǝl ⱪilixⱪa salmamsilǝr?» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «uni ⱨǝl ⱪilixⱪa jamaǝttǝ ⱨeq orni yoⱪlarni salamsilǝr?». Lekin 5-ayǝtnimu kɵrüng.

■ 6:7 Pǝnd. 20:22; Mat. 5:39; Rim. 12:17; 1Tes. 5:15; 1Pet. 3:9.

■ 6:9 Gal. 5:19; Əf. 5:5; Wǝⱨ. 22:15.

■ 6:11 Əf. 2:2; Kol. 3:7; Tit. 3:3; Ibr. 10:22.

□ 6:12 «ⱨǝmmǝ nǝrsǝ manga ⱨalaldur» — bu sɵz-ibarǝ bǝlkim Korintliⱪlar üqün Injildiki yemǝk-iqmǝklǝr toƣruluⱪ bolƣan tǝlimlǝrning bir ⱪisⱪartilmisi boluxi mumkin. Bu ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ yeⱪin bolƣini bilǝn, Pawlus ⱨazir ularƣa yemǝk-iqmǝklǝr toƣruluⱪ baxⱪa tǝrǝplǝrdinmu oylax kerǝk, dǝp tǝlim bǝrmǝkqi.

■ 6:12 1Kor. 10:23.

□ 6:13 «Yemǝkliklǝr axⱪazan üqün, axⱪazan bolsa yemǝkliklǝr üqündur» — baxⱪiqǝ eytⱪanda: «yemǝkliklǝr ⱪorsaⱪni toydurux üqün, ⱪorsaⱪ bolsa yemǝkliklǝrni singdürüx üqün». Korintliⱪlardin bǝziliri bu gǝpni baxⱪa ixlarƣa tǝtbiⱪlap, «tenimizning ⱨǝrⱪandaⱪ eⱨtiyajliri yaki arzu-ⱨǝwǝslirini haliƣanqǝ ⱪanduruwǝrsǝk bolidu» dǝp oylaytti. Lekin, jinsiy ǝhlaⱪsizliⱪⱪa kǝlsǝk bu toƣra ǝmǝs, ǝlwǝttǝ. «Rǝb tǝn üqündur» — adǝmni ⱨǝyran ⱪilarliⱪ bu bayan toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 6:14 Rim. 8:11; 2Kor. 4:14.

□ 6:16 «ǝr-ayal ikkisi bir tǝn bolidu» — bu Hudaning Adǝm’atimiz wǝ Ⱨawa’animiz toƣruluⱪ bolƣan sɵzi («Yar.» 2:24); bu sɵz ⱨǝrbir ǝr-ayalliⱪ munasiwǝttǝ ǝmǝlgǝ axurulidu.

■ 6:16 Yar. 2:24; Mat. 19:5; Mar. 10:8; Əf. 5:31.

■ 6:17 Əz. 36:26-28; 1Kor. 12:13; Yar. 2:24

□ 6:18 «Insanlarning ⱨǝrbir sadir ⱪilƣan gunaⱨi ɵz tenining sirtida bolidu!» — bǝzi alimlar, bu sɵzlǝrni Pawlusning ɵziningki, dǝp ⱪaraydu; ǝmma baxⱪa gunaⱨlirimiz (mǝsilǝn, nǝpsaniyǝtqilik, ⱨaraⱪkǝxlik)mu tenimizgǝ yaman tǝsir yǝtküzmǝmdu? Yǝtküzidu, ǝlwǝttǝ. Xunga bizningqǝ bu sɵzlǝrni Korintliⱪlarning ɵzliriningki hata kɵzⱪarixi dǝp oylaymiz; ular bu sɵzni buzuⱪluⱪ (wǝ baxⱪa «jismaniy» gunaⱨlarni) ⱪilixⱪa baⱨanǝ ⱪilatti. Pawlus uni ǝmdiliktǝ ularning hata kɵzⱪaraxlirini toƣrilimaⱪqi boluwatatti.

□ 6:19 «Huda tǝripidin silǝrgǝ iltipat ⱪilinƣan» — bizningqǝ «silǝrgǝ iltipat ⱪilinƣan» degǝnlik «Muⱪǝddǝs Roⱨ»ni kɵrsitidu. Xundaⱪmu mumkinqilik barki, u bu ayǝttiki «silǝrning teninglar» yaki «ibadǝthana»ni kɵrsitidu.

■ 6:19 1Kor. 3:16; 2Kor. 6:16; Əf. 2:21; Ibr. 3:6; 1Pet. 2:5.

■ 6:20 1Kor. 7:23; Gal. 3:13; Ibr. 9:12; 1Pet. 1:18.

□ 7:1 «Ər ayal zatining tenigǝ tǝgmisǝ yahxidur» — «ǝr ayal zatining tenigǝ tǝgmisǝ (jinsiy munasiwǝttǝ birgǝ bolux, yaki toy ⱪilixni kɵrsitidu) yahxi ixtur» degǝn sɵzlǝr toƣruluⱪ: — Əⱨwalƣa ⱪariƣanda Korintliⱪlar arisida: «Toy ⱪilmay, pǝⱪǝt Rǝbning hizmitidǝ bolux yahxi» yaki «Ər-ayalliⱪ jinsiy munasiwiti yahxi ǝmǝs, jinsiy munasiwǝt ɵtküzülmisun, kɵprǝk dua-tilawǝtkǝ berilisun» degǝndǝk gǝplǝr tarⱪalƣan boluxi mumkin. Pawlus bu yǝrdǝ muxu mǝsililǝr toƣruluⱪ sɵzlimǝkqi.

□ 7:3 «ǝr ayaliƣa nisbǝtǝn ǝrlik mǝjburiyitini ada ⱪilsun, ayalmu erigǝ nisbǝtǝn ayalliⱪ mǝjburiyitini ada ⱪilsun» — «ǝrlik mǝjburiyiti», «ayalliⱪ mǝjburiyiti» jinsiy ⱨǝⱪliⱪni ɵz iqigǝ alidu, ǝlwǝttǝ.

■ 7:3 1Pet. 3:7.

■ 7:5 Yo. 2:16.

□ 7:6 «Əmma mundaⱪ deyixim buyruⱪ yolida ǝmǝs» — bu ayǝttiki «deyixim»ni bǝzi alimlar «waⱪitliⱪ ayrilip turux toƣrisidiki bir tǝklip, buyruⱪ ǝmǝs» dǝp qüxinidu, «Əmma mundaⱪ deginim buyruⱪ yolida ǝmǝs, bǝlki mǝsliⱨǝt yolididur» dǝp tǝrjimǝ ⱪilidu. Yǝnǝ bǝzilǝr bizning tǝrjimimizdǝk «deginim»ni Pawlusning ǝr-ayalliⱪ oƣruluⱪ ⱨazir eytⱪan barliⱪ sɵzliri dǝp ⱪarap, «Bu deginim buyruⱪ yolida ǝmǝs, bǝlki ruhsǝt yolida...» dǝp tǝrjimǝ ⱪilidu (7-ayǝtni kɵrüng).

□ 7:7 «bu ixta Hudaning ⱨǝmmǝ adǝmgǝ bǝrgǝn ɵz iltpati bar» — yǝni, bala-qaⱪiliⱪ bolux, yaki tǝnⱨa bolux. Pawlus ɵzi tǝnⱨa bolup, pütün ɵmridǝ ailisiz ⱨalda Hudaning hizmitidǝ bolƣan.

■ 7:7 Mat. 19:12; Ros. 26:29; 1Kor. 12:11.

□ 7:8 «Əmma mǝn jorisiz tǝnⱨa yaxiƣanlar wǝ tullarƣa xuni eytimǝnki...» — muxu ayǝttiki «jorisiz tǝnⱨa yaxiƣanlar» degǝn sɵz grek tilida ɵz jorisidin (mǝyli ǝrdin, mǝyli ayaldin, ɵlüm tǝripidin yaki ⱪanun tǝripidin) ajrixip kǝtkǝnlǝrni kɵrsitidu, wǝ xundaⱪla toy ⱪilmiƣanlarnimu ɵz iqigǝ alidu.

■ 7:9 1Tim. 5:14.

□ 7:10 «Əmma nikaⱨlanƣanlarƣa kǝlsǝk, ularƣa mǝn xuni tapilaymǝnki, — (bu ǝmǝliyǝttǝ mening tapiliƣinim ǝmǝs, yǝnila Rǝbningki)...» — Pawlus ɵz tǝlimini Rǝb Əysaning yǝr yüzidǝ turƣan waⱪtidiki tǝlimidin ayriwetidu. Bu ix toƣruluⱪ wǝ omumǝn bu bab üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 7:10 Mal. 2:14; Mat. 5:32; 19:9; Mar. 10:11; Luⱪa 16:18.

□ 7:12 «Ⱪalƣanliringlarƣa kǝlsǝk, mǝn xuni eytimǝnki (bu Rǝbning eytⱪini ǝmǝs), ...» — Rǝb Əysa yǝr yüzidǝ bolƣinida bu ixlar toƣruluⱪ tǝlim bǝrmigǝnidi.

□ 7:14 «Qünki etiⱪadsiz ǝr bolsa etiⱪad ⱪilƣan ayalda pak dǝp ⱨesablinidu; etiⱪadsiz ayal bolsa etiⱪad ⱪilƣan ⱪerindaxta pak dǝp ⱨesablinidu; bolmisa, pǝrzǝntliringlar ⱨaramdin bolƣan bolatti; ǝmma ular ǝmdi pak boldi» — bu ayǝtkǝ ⱪariƣanda, Korinttiki bǝzilǝr «etiⱪadqi ǝr yaki ayalning jorisi Əysa Mǝsiⱨkǝ etiⱪad ⱪilmiƣan bolsa undaⱪta ularning nikaⱨi bulƣanƣan bolidu, xunga ular ajrixixi kerǝk, xundaⱪla baliliri «ⱨaram»din bolƣan bolidu» dǝp ⱪaraydu. Bundaⱪ kɵzⱪarax hata.

□ 7:15 «lekin etiⱪadsiz bolƣan tǝrǝpning kǝtküsi bolsa, u ajrixip kǝtsun; bundaⱪ ǝⱨwallarda ⱪerindax ... nikaⱨ mǝjburiyitigǝ baƣlinip ⱪalƣan bolmaydu; ⱪandaⱪla bolmisun Huda bizni inaⱪ-hatirjǝmliktǝ yaxaxⱪa qaⱪirƣandur» — bu muⱨim ayǝt toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 7:16 «Əy etiⱪadqi ayal, eringni etiⱪad ⱪildurup ⱪutulduralaydiƣanliⱪingni nǝdin bilisǝn? Əy etiⱪadqi ǝr, hotunungni etiⱪad ⱪildurup ⱪutulduralaydiƣanliⱪingni nǝdin bilisǝn?» — bizningqǝ Pawlus muxu yǝrdǝ, ixǝnmigǝn jora nikaⱨtin ajraxmaⱪqi bolƣan bolsa, uni etiⱪad ⱪildurup ⱪutⱪuzux pǝⱪǝt Hudaningla ⱪilidiƣan ixidur, biz ajiz bǝndilǝrning ⱪilidiƣan ixi ǝmǝs, xunga (jorisining kǝtküsi bolsa) uni ǝrkinlikkǝ ⱪoyuwǝrgin, demǝkqi. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni yǝnǝ kɵrüng.

■ 7:16 1Pet. 3:1.

□ 7:18 «Birsi sünnǝtlik ⱨalǝttǝ qaⱪirildimu? U ⱪayta sünnǝtsiz ⱪilinmisun» — bǝzi Yǝⱨudiylar mǝlum sǝwǝblǝrdin sünnitidin hijil bolup, «yat ǝllǝrdǝk bolay» dǝp, ɵzini «sünnǝtsiz» kɵrsǝtmǝkqi bolup birhil operatsiyǝni ⱪilduratti.

□ 7:20 «Ⱨǝrkim ⱪaysi ⱨalǝttǝ qaⱪirilƣan bolsa, xu ⱨalǝttǝ ⱪalsun» — «ⱪaysi ⱨalǝttǝ qaⱪirilƣan bolsa...» grek tilida «ⱪandaⱪ qaⱪirilƣanliⱪi bolsa...» deyilidu. Demǝk, Huda ⱨǝrbirimizni Mǝsiⱨgǝ qaⱪirƣinida, ǝⱨwal-ⱨalitimizni bilip, u ⱨalitimizni Uning yolida ixlǝtmǝkqi bolidu.

■ 7:20 Əf. 4:1; Fil. 1:27; Kol. 1:10; 1Tes. 2:12.

■ 7:23 1Kor. 6:20; Ibr. 9:12; 1Pet. 1:18.

□ 7:25 «... nikaⱨlanmiƣanlar toƣruluⱪ Rǝbdin buyruⱪ tapxuruwalmidim...» — muxu yǝrdǝ «nikaⱨlanmiƣanlar» bolsa ⱨeqⱪaqan jinsiy munasiwǝt ɵtküzüp baⱪmiƣan pak yigit yaki pak ⱪizlarni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraymiz. Bǝzi alimlar bu sɵz pǝⱪǝt ⱪizlarni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. Əmdi 36-ayǝtkǝ ⱪaraydiƣan bolsaⱪ, bu ayǝt ⱨǝm yigitlǝrnimu ⱨǝm ⱪizlarnimu kɵrsitidiƣanliⱪini bayⱪaymiz.

□ 7:26 «ǝmdi ⱨazirⱪi ⱪiyinqiliⱪⱪa ⱪariƣanda,...» — Pawlus muxu hǝtni yazƣan waⱪitta Rim imperiyǝsi boyiqǝ kɵp sandiki ixǝngüqilǝr zor ziyankǝxlikkǝ uqrawatatti.

□ 7:28 «Əmma xundaⱪ ⱪilsa ular jismaniy jǝⱨǝttǝ japaƣa uqraydu» — Pawlusning bu sɵzi, ⱨǝrbir ǝr-ayalliⱪtiki normal munasiwǝttǝ bolƣan muxǝⱪⱪǝt-japalar, egiz-pǝsliklǝr toƣruluⱪ eytilidu, dǝp ⱪaraymiz. Uning üstigǝ axu dǝwrdiki ziyankǝxlik astidimu ǝr-ayallarning bir-birigǝ bolƣan muⱨǝbbiti üqün, bir-birini eƣirqiliⱪtin ayax üqün tartⱪan dǝrd-ǝlǝmliri tehimu eƣir boluxi mumkin idi.

□ 7:29 «waⱪit ⱪisⱪidur. Xunga ayalliⱪ bolƣanlar ayalsizlardǝk bolsun...» — 31-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

□ 7:31 «... bu dunyadiki bayliⱪlardin bǝⱨrimǝn bolƣanlar dunyani ɵzining tǝǝlluⱪati dǝp bilmisun; qünki bu dunyadiki ⱨazirⱪi ⱨalǝt ɵtüp ketidu» — «waⱪit ⱪisⱪidur» 29-31-ayǝtlǝrdǝ Pawlus ularƣa barliⱪ waⱪitni, Hudaning hizmiridǝ bolux pursǝtlirini ⱪǝdirlǝxni dǝwǝt ⱪilidu. Uning asasiy mǝnisi, muxu dunyadiki bǝht-bayliⱪlar bizdǝ bolsa ulardin ⱨuzurlansaⱪ bolidu, lekin muxu alǝm «bǝx künlük» bolƣaqⱪa, Hudaning hizmitidǝ, mǝnggülük paydiliⱪ bolƣan ixlarƣa ⱪarap mengiximizƣa toƣra kelidu, demǝkqi.

■ 7:31 Yǝx. 40:6; Yaⱪ. 1:10; 4:14; 1Pet. 1:24; 1Yuⱨa. 2:17.

■ 7:32 1Tim. 5:5.

□ 7:36 «Əgǝr birsi niyǝt ⱪilƣan ⱪizƣa nisbǝtǝn muamilǝmning durus bolmiƣan yeri bar dǝp ⱪarisa...» — «niyǝt ⱪilinƣan ⱪizi» degǝnning baxⱪa bir qüxǝnqisi «wǝdilǝxkǝn ⱪizi». Ixⱪilip, bu ayǝt boyiqǝ, toy ⱪilmiƣan ǝr kixi kɵnglidǝ bir ⱪizni oylaydu. Ⱪizƣa «muamilǝmning durus bolmiƣan yeri bar» degǝnliki bǝlkim: (1) ⱪizƣa bolƣan ixⱪini sɵz yaki ⱨǝrikǝt bilǝn bildürüxtin ɵzini tutuwalalmasliⱪ, lekin uningƣa tehi eniⱪ wǝdǝ ⱪilmasliⱪ, xundaⱪla ⱪizni ⱪiynax; yaki (2) ⱪizƣa wǝdǝ bǝrgǝndin keyin yǝnǝ ikkilinip waⱪitni kǝynigǝ sürüx, xundaⱪla ⱪizni ⱪiynax; yaki (3) toyning waⱪtini bekitkǝn bolsimu, ular toy waⱪtini kütüxkǝ ɵzlirini tutuwalalmisa, toyni baldurraⱪ ⱪilsa bolidu. Ⱪisⱪisi, oƣul balilarning ⱪizlarning sɵygüsi yaki ⱨessiyatliri bilǝn oynixixiƣa ⱨǝrgiz bolmaydu. Toluⱪ ayǝtning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Əmma ǝgǝr birsi ɵzining tǝnⱨaliⱪiƣa ⱪarap namuwapiⱪ yürgǝn bolsa, yaxliⱪ baⱨaridin ɵtüp kǝtkǝn bolsa, ɵzini tutiwalalmisa, u haliƣiniqǝ ⱪilsun, u gunaⱨ ⱪilƣan bolmaydu; ular nikaⱨ ⱪilsun» yǝnǝ baxⱪa tǝrjimilirimu bar; «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 7:39 «Eri ɵlümdǝ uhliƣan bolsa» — muxu sɵz, ɵlüp kǝtkǝnlikni kɵrsitidu. Tǝwrat-Injil boyiqǝ etiⱪadqilarƣa nisbǝtǝn ɵlüx pǝⱪǝt waⱪitliⱪ uhlax, halas. «u haliƣan kixigǝ (pǝⱪǝt Rǝbdǝ, ǝlwǝttǝ) nikaⱨlinixⱪa ǝrkin bolidu» — «pǝⱪǝt Rǝbdǝ (nikaⱨlansun)» — (1) pǝⱪǝt etiⱪadqiƣa nikaⱨlansun; (2) Rǝbning xǝhsiy yolyoruⱪi bilǝn nikaⱨlansun, degǝn ikki mǝnini ɵz iqigǝ elixi mumkin.

■ 7:39 Rim. 7:2.

□ 7:40 «mǝndimu Hudaning Roⱨi bar, dǝp ixinimǝn!» — bu kinayilik sɵz. Korint xǝⱨiridiki jamaǝttiki bǝzi adǝmlǝr ɵzlirini «pǝyƣǝmbǝr» ⱨesablap, Pawlusning sɵzlirini ⱪobil ⱪilmaytti (14:36, 37ni kɵrüng).

■ 7:40 1Tes. 4:8.

□ 8:1 «Əmdi «butlarƣa atap nǝzir ⱪilinƣan taamlar» mǝsilisigǝ kelǝyli» — Korint xǝⱨiridikilǝrning kɵpinqisi bolsa butpǝrǝs bolup, ular butlarƣa qoⱪunux üqün butⱪa atap nǝzir ⱪilinƣan gɵxni yǝytti. Korintliⱪlarning toy wǝ baxⱪa murasimlirimu buthanilarda ɵtküzülüp, butⱪa atap nǝzir ⱪilinƣan gɵxlǝr dastihanƣa ⱪoyulatti. U qaƣlarda bundaⱪ gɵxni yeyix-yemǝslik yaki buthanida ɵtküzülgǝn murasimlarƣa ⱪatnixix-ⱪatnaxmasliⱪ etiⱪadqilar üqün qong bir mǝsilǝ bolƣan. «meⱨir-muⱨǝbbǝt bolsa adǝmni ⱪuridu» — «roⱨiy ⱪurux» («adǝmni ⱪurux») toƣruluⱪ «Rimliⱪlarƣa»diki kirix sɵz»imizni kɵrüng.

□ 8:2 ««Mening bilimim bar» dǝp ⱨesabliƣan kixi, ǝmǝliyǝttǝ ⱨeqnemini tehi bilixkǝ tegixlik dǝrijidǝ bilmigǝn bolidu» — bu ajayib bayan toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 8:3 «Əmma Hudani sɵygǝn kixi bolsa, u Uning tǝripidin tonulidu» — «Huda tǝripidin tonulidu» — bǝlkim, Huda uni bilip «bu kixi Mening adimim» dǝp etirap ⱪilidu, demǝkqi.

□ 8:4 ««Jaⱨanda but degǝn ⱨeqnemǝ ⱨesablanmaydu» wǝ «birla Hudadin baxⱪa ⱨeq ilaⱨ yoⱪtur»» — 1-ayǝttiki «ⱨǝmmimizdǝ bilim bar», «bu dunyada but degǝn ⱨeqnǝrsǝ ǝmǝs» wǝ «Hudadin baxⱪa ⱨeq ilaⱨ yoⱪtur» bǝlkim bu Korint jamaitidikilǝr ɵzlirining xuaridǝk daim eytidiƣan sɵzlǝr idi.

■ 8:4 Ⱪan. 4:39; Rim. 14:14; 1Kor. 10:19; Əf. 4:6.

■ 8:6 Mal. 2:10; Yⱨ. 13:13; 1Kor. 12:3; Əf. 4:6; Fil. 2:11.

■ 8:7 1Kor. 10:28.

■ 8:8 Rim. 14:17.

■ 8:9 Gal. 5:13.

□ 8:10 «Qünki ajiz bir bǝndǝ bilimi bar bolƣan sening buthanidiki dastihanda olturup yegǝnlikingni kɵrsǝ, undaⱪta u ɵz ajiz wijdaniƣa ⱪarxi ⱨalda butlarƣa atap nǝzir ⱪilinƣan taamlarni yeyixkǝ «ⱪurulup küqǝytilidiƣan» bolmamdu?» — bu ayǝt toƣruluⱪ ikki eƣiz gǝp ⱪilix kerǝk. Birinqi, kona zamanlarda kɵp buthanilarƣa munasiwǝtlik «axhanilar», «restoranlar» bar idi. Mǝⱪsiti butpǝrǝslik ǝmǝs, bǝlkim pǝⱪǝt payda kɵrüxtin ibarǝt idi. Əmma satⱪan taamlarning kɵpinqisi bǝlkim hǝlⱪlǝr xu buthanida butlarƣa atap ⱪilƣan nǝrsilǝr boluxi mumkin idi. Xuning bilǝn bir waⱪitta nurƣun kixilǝr bundaⱪ taamni yeyixning ɵzini «sawabliⱪ ix», «tǝlǝylik ix» dǝp ⱪarixi mumkin. Ikkinqi, Pawlusning «uning wijdani... «ⱪurulup küqǝytilidiƣan» degǝn sɵzi kinayilik gǝp. Mǝzkur sɵzni yuⱪiriⱪi «muⱨǝbbǝt (adǝmni, yǝni adǝmning roⱨini) ⱪuridu» degǝn sɵz bilǝn selixturiximiz kerǝk. «Muⱨǝbbǝtning ⱪuruxi»ning nǝtijisi yahxi, ǝlwǝttǝ; lekin muxu ayǝttǝ «bilimi bar» adǝmning ⱨǝrikiti ajiz ⱪerindixini ɵz wijdaniƣa hilapliⱪ ⱪilixⱪa «ⱪurup küqǝytidu».

■ 8:11 Rim. 14:15.

■ 8:13 Rim. 14:21; 2Kor. 11:29.

□ 9:1 «Mǝn ǝrkin ǝmǝsmu? Mǝn rosul ǝmǝsmu? Mǝn Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨni kɵrgǝn ǝmǝsmu? Silǝr ɵzünglar mening Rǝbdǝ bolƣan ǝjrim ǝmǝsmu?» — Pawlus bu babta bǝzi adǝmlǝrning uningƣa «uni ⱪil, buni ⱪil» deyixigǝ «mǝn ǝrkin adǝm» dǝp jawab beridu.

■ 9:1 Ros. 9:3,17; 22:14,18; 23:11; 1Kor. 4:15; 15:8; 2Kor. 12:2.

□ 9:3 «Meni sürüxtǝ ⱪilmaⱪqi bolƣanlar...» — bu sɵz Korint jamaitidǝ, Pawlus ⱨǝⱪiⱪiy rosul ǝmǝs, dǝp yürgǝn bǝzi adǝmlǝrni kɵrsitidu.

□ 9:4 «Bizlǝrning yǝp-iqixkǝ ⱨoⱪuⱪimiz bar ǝmǝsmu?» — rosullar hux hǝwǝrni tarⱪitix hizmitigǝ alaⱨidǝ ayrilip qiⱪⱪaqⱪa, jamaǝtlǝrdin yemǝk-iqmǝk jǝⱨǝttǝ, yǝni iⱪtisadiy jǝⱨǝttiki yardǝmgǝ erixixkǝ ⱨoⱪuⱪluⱪtur. Əmma Pawlus wǝ hizmǝtdixi Barnabas Korint xǝⱨiridǝ xundaⱪ ⱨoⱪuⱪni ixlǝtmigǝn. Keyinki ayǝtlǝrni kɵrüng.

■ 9:4 1Kor. 9:14; 1Tes. 2:6; 2Tes. 3:9.

□ 9:5 «Bizning baxⱪa rosullar, Rǝbning Ɵz iniliri wǝ Kefasning ⱪilƣinidǝk, etiⱪadqi bir singilni ǝmrimizgǝ elip sǝpǝrdǝ ⱨǝmraⱨ ⱪilip yürüx ⱨǝⱪⱪimiz yoⱪmu?» — demǝk, rosullar ɵzliri wǝ bala-qaⱪilirimu jamaǝtning iⱪtisadiy yardimigǝ ⱨoⱪuⱪluⱪtur.

■ 9:5 Mat. 8:14.

■ 9:7 Yⱨ. 21:15; 1Kor. 3:6, 7, 8; 2Kor. 10:4; 1Pet. 5:2.

□ 9:9 «Haman tǝpkǝn ɵküzning aƣziƣa kɵxǝk salma» — «Ⱪan.» 25:4.

■ 9:9 Ⱪan. 25:4; 1Tim. 5:18.

□ 9:10 «Xuning üqün yǝr ⱨǝydigüqi ümidtǝ ⱨǝydixigǝ tegixlik, xundaⱪla haman tǝpküqimu ⱨosuldin bǝⱨrimǝn bolux ümididǝ ixlǝxkǝ tegixliktur» — «Am.» 9:13.

■ 9:11 Rim. 15:27; Gal. 6:6.

□ 9:12 «... Mǝsiⱨning hux hǝwirigǝ ⱨeq tosalƣu bolmisun dǝp, biz bu ⱨoⱪuⱪni ⱨeqⱪaqan ixlitip baⱪmiduⱪ; ǝksiqǝ, ⱨǝrⱪandaⱪ ixlarƣa qidap keliwatimiz» — ƣǝlitǝ yeri xuki, bǝzilǝr «Pawlus wǝ Barnabas ⱨǝⱪiⱪiy rosullar ǝmǝs, qünki ular bizdin pul sorap baⱪmiƣan!» degǝn.

■ 9:12 Ros. 20:33; 2Kor. 11:9; 12:13.

■ 9:13 Ⱪan. 18:1.

□ 9:14 «... Hux hǝwǝrni jakarliƣuqilarning jeni hux hǝwǝrdin beⱪilsun» — demǝk, hux hǝwǝrni ⱪobul ⱪilƣanlar tǝripidin ⱪamdalsun.

■ 9:14 Law. 19:13; Ⱪan. 24:14; 25:4; Mat. 10:10; Luⱪa 10:7; 1Tim. 5:18.

□ 9:15 «mǝn baxⱪilarning meni bu pǝhirlinidiƣanlirimdin mǝⱨrum ⱪilƣinidin kɵrǝ ɵlginim tüzük!» — «bu pǝhirlǝnginim» dǝl uning hux hǝwǝrni ⱨeqⱪandaⱪ in’am-ⱨǝdiyǝni ⱪobul ⱪilmay jakarliƣanliⱪini kɵrsitidu.

■ 9:20 Ros. 16:3; 18:18; 21:23.

□ 9:21 «Tǝwrat ⱪanunida bolmiƣanlar» — demǝk, Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr. Ular Tǝwrat ⱪanunini bilmǝydu yaki uni etirap ⱪilmiƣanlardur. «Mǝsiⱨning ⱪanuni» — Muⱪǝddǝs Roⱨta yaxap «Pǝrwǝrdigar Hudayingni pütün ⱪǝlbing bilǝn, pütün jening bilǝn wǝ pütün küqüng bilǝn sɵygin» wǝ «ⱪoxnangni ɵzüngni sɵygǝndǝk sɵygin» degǝndin ibarǝt, ǝlwǝttǝ.

■ 9:21 Gal. 2:3.

□ 9:22 «ajizlarni ⱪayil ⱪilip ⱪutⱪuzux üqün ajizlarƣa ɵzüm ajizdǝk boldum» — «ajizlar» bǝlkim Huda toƣrisidiki bilimni tonup yǝtmigǝnliktin wijdani asanla azablinidiƣan etiⱪadqilarni, yaki etiⱪadi küqlük ǝmǝslǝrni kɵrsitidu.

■ 9:22 Rim. 15:1; 1Kor. 10:33; Gal. 6:1.

■ 9:24 Gal. 2:2; 5:7; Fil. 2:16; 2Tim. 4:7; Ibr. 6:18.

□ 9:25 «Musabiⱪidǝ elixⱪuqilarning ⱨǝmmisi ɵzini ⱨǝr jǝⱨǝttin tizginlǝydu; ular pǝⱪǝt bir qirip ketidiƣan tajƣa erixix üqün xundaⱪ ⱪilidu...» — ǝslidiki «Olimpiya»diki ƣaliblar yopurmaⱪ-güllǝrdin yasalƣan tajƣa erixǝtti.

■ 9:25 2Tim. 2:4; 4:7,8; 1Pet. 4:1; 5:4.

■ 10:1 Mis. 13:21; 14:22; Qɵl. 9:18; Ⱪan. 1:33; Yǝ. 4:23; Nǝⱨ. 9:12,19; Zǝb. 78:13,14; 105:39.

□ 10:2 «ularning (silǝrning ata-bowiliringlar, 1-ayǝtni kɵrüng) ⱨǝmmisi bulutta ⱨǝm dengizda Musaning yetǝkqilikigǝ qɵmüldürülgǝn» — muxu (1-2-ayǝttǝ hatirilǝngǝn) wǝⱪǝlǝrni tehimu yahxi qüxinix üqün «Misirdin qiⱪix» 14-babni kɵrüng. «Musa» Musa pǝyƣǝmbǝr, ǝlwǝttǝ. Muxu muⱨim ayǝt üstidǝ wǝ bu babtiki baxⱪa misallar toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 10:2 Mis. 13:20-22; 14:19, 20.

■ 10:3 Mis. 16:15.

■ 10:4 Mis. 17:6; Qɵl. 20:11; Zǝb. 78:15-16

□ 10:5 «Ularning jǝsǝtliri qɵl-bayawanda qeqilip ⱪalƣan» — «Qɵl.» 14:16, 32.

■ 10:5 Qɵl. 26:65.

■ 10:6 Qɵl. 11:4,33; Zǝb. 106:14.

□ 10:7 «Hǝlⱪ yǝp-iqixkǝ olturdi, andin kǝyp-sapaƣa turdi» — muxu yǝrdiki «kǝyp-sapa» bǝlkim butpǝrǝslik ⱨǝm uningƣa baƣlanƣan xǝⱨwaniyǝtni kɵrsitidu. «Pütülgǝn» — «Muⱪǝddǝs Kitabta pütülgǝn», ǝlwǝttǝ («Mis.» 32:6).

■ 10:7 Mis. 32:6.

□ 10:8 «Biz yǝnǝ ularning bǝzilirining buzuⱪqiliⱪ ⱪilƣinidǝk buzuⱪqiliⱪ ⱪilmayli; qünki xu wǝjidin ulardin yigirmǝ üq ming kixi bir kündila ɵldi» — bu wǝⱪǝ «Qɵl.» 25:1-9dǝ haritilǝngǝn.

■ 10:8 Qɵl. 25:1, 9; Zǝb. 106:28-29.

□ 10:9 «Yǝnǝ ularning bǝzilirining Mǝsiⱨni siniƣinidǝk Mǝsiⱨni sinimayli; qünki xu sǝwǝbtin ular yilanlar qeⱪixi bilǝn ⱨalak boldi» — «Qɵl.» 21:1-9ni kɵrüng.

■ 10:9 Qɵl. 21:5; Zǝb. 106:14

□ 10:10 «Yǝnǝ ularning bǝziliri aƣrinƣandǝk aƣrinip ⱪaⱪximanglar — nǝtijidǝ, ular jan alƣuqi pǝrixtǝ tǝripidin ɵltürüldi» — «Qɵl.» 16:41-50ni kɵrüng.

■ 10:10 Mis. 16:2; 17:2; Qɵl. 14:36; Zǝb. 106:25-26

□ 10:11 «bu wǝⱪǝlǝrning ⱨǝmmisi ularning bexiƣa bexarǝtlik misallar süpitidǝ qüxkǝn» — «bexarǝtlik misallar»: «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ biz bu bab toƣruluⱪ sɵzliginimizdǝ bu tema toƣruluⱪmu tohtilimiz.

■ 10:11 Rim. 15:4; 1Kor. 9:10; Fil. 4:5; Ibr. 10:25.

□ 10:13 «Silǝr duq kǝlgǝn sinaⱪlarning ⱨǝmmisigǝ baxⱪa adǝmlǝrmu ohxax duq kǝlgǝn» — ǝyni tekisttǝ: «Silǝr duq kǝlgǝn sinaⱪlardin ⱨeqⱪaysisi pütkül insaniyǝtkǝ ortaⱪ ǝmǝs» degǝn xǝklidǝ ipadilinidu.

■ 10:13 1Kor. 1:8; 1Tes. 5:24; 2Pet. 2:9.

□ 10:16 ««bǝrikǝtlik jam» ... «oxutⱪan nan»» — «bǝrikǝtlik jam» wǝ «oxutⱪan nan» degǝnlǝr «Rǝbning ziyapiti» yaki «Rǝbning ƣizasi»din ibarǝttur. «Rǝbning ziyapiti» yaki «Rǝbning dastihini» toƣruluⱪmu 11:23-34ni kɵrüng.

□ 10:17 «Biz nurƣun bolsaⱪmu bir nan, bir tǝndurmiz; qünki ⱨǝmmimiz xu bir nandin nesiwǝ alimiz» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Nan bir bolƣaqⱪa, bizmu bir tǝn bolimiz; qünki ⱨǝmmimiz bir nandin nisiwǝ alimiz».

■ 10:17 Rim. 12:5; 1Kor. 12:27.

■ 10:19 1Kor. 8:4.

□ 10:20 «kapirlar butlarƣa sunƣan ⱪurbanliⱪlarni Hudaƣa ǝmǝs, bǝlki jinlarƣa ataydu» — «kapirlar» grek tilida «taipilǝr» yaki «ǝllǝr».

■ 10:20 Law. 17:7; Ⱪan. 32:17.

□ 10:23 «ⱨǝmmǝ nǝrsǝ manga ⱨalaldur» — bu sɵz-ibarǝ bǝlkim Korintliⱪlar ixlitiwatⱪan Injildiki yemǝk-iqmǝklǝr toƣruluⱪ tǝlimlǝrning ⱪisⱪartilmisi boluxi mumkin. Bu ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ yeⱪin bolƣini bilǝn, Pawlus ⱨazir ularƣa yemǝk-iqmǝklǝr toƣruluⱪ baxⱪa tǝrǝplǝrdinmu oylax kerǝk, dǝp tǝlim bǝrmǝkqi.

■ 10:23 1Kor. 6:12.

■ 10:24 1Kor. 13:5; Fil. 2:4.

□ 10:26 «Jaⱨan wǝ uningƣa tolƣan ⱨǝmmǝ mǝwjudatlar Pǝrwǝrdigarƣa mǝnsüptur» — «Zǝb.» 24:1 wǝ 50:12, 89:11.

■ 10:26 Mis. 19:5; Zǝb. 24:1; 50:12, 89:11

■ 10:27 Luⱪa 10:7; 1Kor. 8:7.

□ 10:28 «Birsi sanga: «bu butlarƣa atalƣan ⱪurbanliⱪ taami» desǝ,...» — degüqining kɵrsǝtmǝkqi bolƣini bǝlkim: (1) «Sǝn ixǝngüqi ǝmǝsmu, bundaⱪ butlarƣa qetixliⱪ nǝrsini yemǝsliking kerǝk» yaki (2) «Bu alaⱨidǝ butlarƣa nǝzir ⱪilinƣan, xunga uni yesǝng, sanga alaⱨidǝ bǝrikǝt bolidu!». «Ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

□ 10:30 «Mǝn tǝxǝkkür eytip yesǝm, tǝxǝkkür eytⱪan nǝrsini durus yeginim tüpǝylidin yaman dǝp ⱪariliximning nemǝ ⱨajiti?» — muxu muⱨim prinsip toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 10:30 Rim. 14:6; 1Tim. 4:3.

■ 10:31 Kol. 3:17.

■ 10:32-33 Rim. 14:13; 1Kor. 9:22.

■ 11:1-2 1Kor. 4:16; Fil. 3:17; 1Tes. 1:6; 2Tes. 3:9.

□ 11:3 «ayal (yaki ⱪiz)ning bexi ǝrdur» — toy ⱪilƣanda uning bexi ɵz eri, ǝlwǝttǝ; turmuxⱪa qiⱪmiƣan bolsa uning atisi; tǝnⱨa, tul yaki ajraxⱪan ⱪiz-ayallar bolsa, ularning bexi (bar bolsa) jamaǝttiki aⱪsaⱪallar bolidu.

■ 11:3 Yⱨ. 14:28; 1Kor. 3:23; 15:27; Əf. 5:23.

□ 11:4 «ibadǝtkǝ ⱪatnaxⱪanda, ⱨǝrⱪandaⱪ ǝr bexiƣa birnǝrsǝ artⱪan ⱨalda ... bexarǝt bǝrsǝ» — «bexarǝt bǝrsǝ» — «Hudaning wǝⱨiyisini yǝtküzsǝ», yaki «pǝyƣǝmbǝrlik sɵz ⱪilsa...» degǝnlik. «Ɵz bexiƣa ⱨɵrmǝtsizliⱪ ⱪilidu» — demǝk, Mǝsiⱨgǝ biⱨɵrmǝtlik ⱪilidu.

□ 11:5 «...u ɵz bexiƣa ⱨɵrmǝtsizlik ⱪilidu» — demǝk, ɵz erigǝ yaki jamaǝtning aⱪsaⱪalliriƣa ⱨɵrmǝtsizlik ⱪilidu. «bundaⱪ ayalning qeqi qüxürüwetilgǝn, rǝswa ⱪilinƣan ayaldin pǝrⱪi yoⱪtur» — kona zamanlarda ayallar buzuⱪqiliⱪ ⱪilƣan bolsa, ularni jazalax usuli ayalni rǝswa ⱪilip qeqini qüxürüwetixtin ibarǝt idi.

■ 11:6 Qɵl. 5:18; Ⱪan. 22:5.

□ 11:7 «Qünki ǝr kixi bolsa bexini yapmasliⱪi kerǝk; qünki u Hudaning sürǝt-obrazi wǝ xan-xǝripidur; ǝmma ayal kixi bolsa ǝrning xan-xǝripidur» — bu ayǝttin (wǝ xundaⱪla 4-6-ayǝtlǝrdin) Pawlusning adǝttiki ǝⱨwallar ǝmǝs, bǝlki ibadǝt sorunliri toƣruluⱪ sɵzlǝwatⱪanliⱪi eniⱪ turidu; bu uning ǝrlǝrgǝ talaƣa qiⱪⱪanda ⱨǝrⱪandaⱪ bɵklǝrni kiyixini mǝn’i ⱪilƣini ǝmǝs! Uning bu sɵzliridǝ ayallarning talada yürgǝndǝ romal-yaƣliⱪ artix-artmasliⱪi toƣrisidimu gǝp yoⱪ.

■ 11:7 Yar. 1:26,27; 5:1; 9:6; Kol. 3:10.

□ 11:8 «qünki ǝr bolsa ayaldin ǝmǝs, bǝlki ayal ǝrdindur» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Huda Ⱨawa’animizni Adǝm’atimizning tenidin ⱪowurƣisini elip yasiƣan. «Yar.» 2-babni kɵrüng.

■ 11:8 Yar. 2:18, 21.

□ 11:10 «pǝrixtilǝrning sǝwǝbidin ayal kixi bexida ⱨoⱪuⱪning bǝlgisigǝ igǝ boluxi kerǝk» — «pǝrixtilǝrning sǝwǝbidin» toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. Biz bu ayǝtlǝr (1-16)ni tǝpsiliy ⱨalda xǝrⱨlǝymiz.

■ 11:16 1Tim. 6:4.

□ 11:19 «Aranglarda bɵlünüxlǝr pǝyda bolmay ⱪalmaydu...» — az bolmiƣan alimlar Pawlusning bu jümlisi kinayilik, Korintliⱪlarni tǝnⱪid ⱪilidiƣan alaⱨidǝ sɵzlǝr, dǝp ⱪaraydu. Bizmu muxu kɵzⱪaraxⱪa mayilmiz; qünki Injilda tilƣa elinƣan baxⱪa jamaǝtlǝr arisida ǝⱨwal undaⱪ ǝmǝs idi; ǝksiqǝ, ularning birliki heli küqlük idi (mǝsilǝn, Filippi xǝⱨiridiki jamaǝttǝ). Ⱪandaⱪla bolmisun, mǝlum jamaǝttiki ixǝngüqilǝrning kɵpinqisi Korinttiki jamaǝttǝk «Rohⱪa tǝwǝ» ǝmǝs, bǝlki «ǝtkǝ tǝwǝ», «etiⱪadta bowaⱪlar» bolsa, undaⱪta «bɵlünüxlǝr» pǝyda bolmay ⱪalmaydu. Bundaⱪ ǝⱨwal ⱨǝⱪiⱪǝtǝn Rǝbning yolini izdigüqilǝrgǝ kɵprǝk besim berip, ularning Roⱨida tezla ɵstürülüxi muⱨim bir türtkǝ bolidu.

■ 11:19 Mat. 18:7; Luⱪa 17:1; Ros. 20:30; 1Yuⱨa. 2:19.

■ 11:20 Luⱪa 22:14-20.

□ 11:21 «Qünki yegininglarda ⱨǝrbiringlar baxⱪilarning yeyixini kütmǝyla ɵzünglar elip kǝlgǝn ƣizani yǝwerisilǝr-dǝ, birsi aq ⱪalidu, yǝnǝ birsi mǝst bolup ketidu» — rosulning sɵzlirigǝ ⱪariƣanda, Korint etiⱪadqilar jamaitining yiƣinlirida pat-pat «ortaⱪ ziyapǝt»ni tutatti, xuning bilǝn bir waⱪitta «Rǝbning ziyapiti»ni yeyǝtti («Yǝⱨ.» 12ni kɵrüng). Lekin bay ⱪerindaxlar ɵz mol tamaⱪliri alƣaq ɵzining bayliⱪlirini kɵz-kɵz ⱪilip kɵrsitǝtti, baxⱪa kǝmbǝƣǝl ⱪerindaxlar bilǝn ortaⱪlaxmaytti. «Ziyapǝt» ⱪalaymiⱪan bolƣaqⱪa, «Rǝbning ziyapiti»ning ɵzi kɵzgǝ ilinmay bolup ⱪelip, Rǝbning namiƣa nomus kǝltürgǝnidi.

□ 11:22 «Yǝp-iqixkǝ ɵz ɵyliringlar yoⱪmu? Hudaning jamaitini kɵzgǝ ilmay, yoⱪsullarni hijalǝtkǝ ⱪoymaⱪqimusilǝr?» — bǝzi etiⱪadqilar jǝm bolup olturƣan sorunlarda kɵp ƣizalarni elip kelip yesǝ, ƣizasiz ⱪerindaxliri ǝlwǝttǝ hijil bolup ⱪalidu.

■ 11:23 Mat. 26:26; Mar. 14:22; Luⱪa 22:19.

□ 11:25 «... Mana, bu jamdiki xarab ⱪenimda bolƣan «yengi ǝⱨdǝ»dur» — «yengi ǝⱨdǝ» Tǝwrat, «Yǝr.» 31:31-34dǝ bexarǝt berilgǝn.

■ 11:26 Yⱨ. 14:3; Ros. 1:11.

■ 11:27 Qɵl. 9:10,13; Yⱨ. 6:51,63,64; 13:27; 1Kor. 10:21.

■ 11:28 2Kor. 13:5.

□ 11:29 «... Rǝbning tenini pǝrⱪ ǝtmǝy turup yegüqi wǝ iqküqi ⱨǝrkim ɵzigǝ ⱨɵküm-jazani yǝtküzüp yǝp-iqidu» — «Rǝbning tenini pǝrⱪ ǝtmǝslik» degǝnlikning bǝlkim ikki hil tǝrǝplimisi boluxi mumkin: (1) ɵzini «Mǝn Rǝbning tenidiki bir ǝza, baxⱪa ⱪerindaxlarmu xundaⱪ» dǝp bilip yǝtmǝy, «Rǝbning teni»diki ⱪerindaxlarni kɵzgǝ ilmasliⱪ (21-22-ayǝtlǝrni kɵrüng); (2) «Rǝbning ziyapiti Rǝbbimizning biz üqün ⱪurban ⱪilƣan tenini ipadilǝydu» dǝp bilip yǝtmǝsilik.

□ 11:30 «ⱨǝtta heli bir ⱪismi ɵlümdǝ uhlap ⱪaldi» — «uhlap ⱪaldi» degǝn sɵz ɵlüxni kɵrsitidu. Injil boyiqǝ etiⱪadqilarƣa nisbǝtǝn ɵlüx pǝⱪǝt waⱪitliⱪ uhlax, halas.

■ 11:31 Zǝb. 32:5; Pǝnd. 18:17.

□ 12:1 «roⱨiy iltipatlarƣa kǝlsǝk...» — «roⱨiy iltipatlar» degǝnlǝr Muⱪǝddǝs Roⱨ ata ⱪilƣan, muxu babta «tǝbiǝttin taxⱪiri» mɵjizilik ⱪabiliyǝtlǝrni kɵrsitidu.

■ 12:3 Mar. 9:39; Yⱨ. 13:13; 1Kor. 8:6.

□ 12:4 «Əmma iltipatlar hilmuhil, lekin Roⱨ bolsa birdur» — «Roⱨ» degǝn Hudaning Roⱨi, Muⱪǝddǝs Roⱨ.

■ 12:4 Rim. 12:6; 1Pet. 4:10.

□ 12:8 «... Roⱨ arⱪiliⱪ birigǝ danaliⱪ yǝtküzgüqi sɵz, yǝnǝ birigǝ xu ohxax Roⱨ arⱪiliⱪ hǝwǝr yǝtküzgüqi sɵz tǝⱪsim ⱪilinidu» — bu ikki iltipat wǝ tɵwǝndiki yǝnǝ yǝttǝ «roⱨiy iltipat» toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 12:9 «kesǝllǝrni saⱪaytix iltipatliri» — grek tilida «saⱪaytixlarning iltipatliri» — demǝk, Muⱪǝddǝs Roⱨning mɵjizilik saⱪaytix yolliri birhilla ǝmǝs.

□ 12:10 «wǝⱨiy-bexarǝt berix» — grek tilida: «pǝyƣǝmbǝrlik sɵz ⱪilix». «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 12:11 Rim. 12:3, 6; 1Kor. 7:7; 2Kor. 10:13; Əf. 4:7.

■ 12:12 Rim. 12:4, 5; Əf. 4:16.

■ 12:13 Gal. 3:28.

■ 12:27 Rim. 12:5; Əf. 1:23; 4:12; 5:23; Kol. 1:24.

□ 12:28 «awwal rosullarni, andin pǝyƣǝmbǝrlǝr...» — «Tǝwrat dǝwridiki pǝyƣǝmbǝrlǝr» wǝ «Injil dǝwridiki pǝyƣǝmbǝrlǝr» toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. «namǝlum tillar» — «roⱨiy tillar» dǝpmu atilidu. Qünki bu tillarni Hudaning Roⱨi insanning roⱨiƣa tapxuridu; bǝzi waⱪitlarda biz ularni «karamǝt til», «natonux til», «ƣǝyriy til» dǝpmu ataymiz, qünki bu til sɵzligüqi wǝ angliƣuqilarƣa qüxinixlik ǝmǝs; «tǝbiǝttin taxⱪiri» bolƣan bu hil tilni «dua tili» dǝp tǝriplisǝkmu bolidu.

■ 12:28 Əf. 2:20; 4:11.

□ 13:1 «Mǝn ǝgǝrdǝ bu dunyadiki kixilǝr sɵzlǝwatⱪan ⱨǝrhil tillar ⱨǝtta pǝrixtilǝrning tilliri bilǝnmu sɵzliyǝlǝydiƣan bolsammu...» — demǝk, «xundaⱪ intayin küqlük roⱨiy iltipat mǝndǝ bolsimu,...». Bu ayǝttin yǝnǝ xundaⱪ deyǝlǝymizki, ⱨǝⱪiⱪǝtǝn Hudadin kǝlgǝn ⱨǝrbir «namǝlum til» ǝmǝliyǝttǝ dunyadiki mǝlum bir millǝtning tili yaki pǝrixtilǝrning tilidur.

■ 13:2 Mat. 7:22; 17:20; 21:21; Mar. 11:23; Luⱪa 17:6; Rim. 12:7.

■ 13:4 Pǝnd. 10:12; 1Pet. 4:8.

■ 13:5 1Kor. 10:24; Fil. 2:4.

■ 13:6 2Yuⱨa. 4.

□ 13:7 «Ⱨǝmmǝ ixta ⱪorsiⱪi kǝnglik ⱪilidu...» — yaki «ⱨǝmmǝ ixni yapidu...» — demǝk, mumkin bolsa baxⱪilarning sǝwǝnlik-gunaⱨlirini qitⱪa yaymaydu.

■ 13:12 2Kor. 3:18.

□ 14:1 «bexarǝt berix» — grek tilida «pǝyƣǝmbǝrlik sɵz ⱪilix» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. «Tǝwrat dǝwridiki pǝyƣǝmbǝrlǝr» wǝ «Injil dǝwridiki pǝyƣǝmbǝrlǝr» toƣruluⱪ ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 14:4 «Namǝlum tilda sɵzligüqi ɵz roⱨini ⱪuridu» — grek tilida «namǝlum tilda sɵzligüqi ɵzini ⱪuridu». 14-ayǝtni kɵrüng.

□ 14:6 «mǝlum wǝⱨiy, bilim, bexarǝt yaki tǝlim...» — bular qüxinixlik sɵzlǝr bilǝn yǝtküzülüxi kerǝk, ǝlwǝttǝ.

■ 14:15 Əf. 5:19; Kol. 3:16.

□ 14:19 «baxⱪilarƣa tǝlim-tǝrbiyǝ berǝligüdǝk qüxinixlik sɵzdin...» — grek tilida «baxⱪilarƣa tǝlim-tǝrbiyǝ berǝligüdǝk zeⱨnim bilǝn (sɵzlinidiƣan) sɵzdin...» dǝp ipadilinidu.

■ 14:20 Mat. 18:3; 19:14; Əf. 4:14; 1Pet. 2:1, 2.

□ 14:21 «Qǝt tilliⱪlarning sɵzi wǝ yat adǝmlǝrning lǝwliri arⱪiliⱪ Mǝn muxu hǝlⱪⱪǝ gǝp ⱪilimǝn; lekin xundaⱪ bolsimu ular yǝnila Manga ⱪulaⱪ salmaydu — dǝydu Pǝrwǝrdigar» — «Yǝx.» 28:11-12.

■ 14:21 Ⱪan. 28:49; Yǝx. 28:11-12.

□ 14:24 «ⱨǝmminglar wǝⱨiy-bexarǝt yǝtküzsǝnglar...» — «namǝlum tillar» wǝ «wǝⱨiy-bexarǝtlǝr»ning «alamǝt bǝlgǝ» boluxi toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 14:32 «Pǝyƣǝmbǝrlǝrning ɵz roⱨliri pǝyƣǝmbǝrlǝrning ɵzlirigǝ itaǝt ⱪilidu» — bu intayin muⱨim bir sɵz. Demǝk, Muⱪǝddǝs Roⱨ ⱨǝrⱪandaⱪ roⱨiy iltipatlarni yǝtküzgǝndǝ, U ⱨǝrgiz iltipatni ⱪobul ⱪilƣuqi kixini uni dǝrⱨal biihtiyar ⱨalda ipadilǝxkǝ mǝjburlimaydu. Xuning bilǝn wǝⱨiy-bexarǝt yǝtküzidiƣan kixilǝr bir-birini kütüp nɵwǝt bilǝn sɵzlisǝ bolidu.

□ 14:34 «Aranglardiki ayallar jamaǝtlǝrdǝ süküttǝ oltursun; ularning sɵzlixigǝ ruhsǝt ⱪilinmiƣan; Tǝwrat ⱪanunida bǝlgilǝngǝndǝk, ular tǝrtipkǝ boysunsun» — bu yolyoruⱪ ⱪiz-ayallar pütünlǝy süküt ⱪelixi kerǝk, degǝnlik ǝmǝs; qünki yuⱪirida (11:2-11) u ⱪiz-ayallarning jamaǝttǝ dua ⱪilixi wǝ wǝⱨiy-bexarǝt yǝtküzüxidiki bǝlgilimilǝr toƣruluⱪ eytip bǝrdi. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 14:34 Yar. 3:16; Əf. 5:22; Kol. 3:18; 1Tim. 2:12; Tit. 2:5; 1Pet. 3:1.

□ 14:35 «Əmma ular (ayallar) mǝlum ixni bilmǝkqi bolsa, ɵyidǝ ɵz ǝrliridin sorisun; ayalning jamaǝttǝ sɵzlixi uyatliⱪ ixtur» — 34-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng. Mǝnisi bǝlkim: «Jamaǝttiki tǝrtipni buzup sɵzlǝx ayallarƣa yaraxmaydu» degǝnlik boluxi mumkin.

□ 14:38 «Birsi buni etirap ⱪilixni halimisa, u etirap ⱪilinmaydu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Birsi buni bilip yetixni halmisa, u bilimsiz ⱪalsun».

□ 15:2 «ixǝngininglar bikarƣa kǝtmigǝn bolsa...» — adǝmning hux hǝwǝrgǝ ixinixi «bikarƣa ketix»imu mumkinmu? Bu babta bir misal kɵrsitilidu; birsi hux hǝwǝrning muⱨim bir nuⱪtisini ⱪobul ⱪilmiƣan bolsa (bu nuⱪta uningƣa yaⱪmiƣan, yaki u uni ɵginixni halimiƣan bolsa), undaⱪta bu hux hǝwǝrni inkar ⱪilƣanƣa barawǝr; demǝk, xu ixǝngüqi adǝm, gǝrqǝ «ixǝngǝn bolsimu», toluⱪ ixǝnmigǝqkǝ, ixinix yoli bikarƣa ketidu. Xunga ahirda ⱨeqⱪandaⱪ nǝtijǝ qiⱪmaydu.

■ 15:2 Rim. 1:16; 1Kor. 1:21.

■ 15:3 Yǝx. 53:7; Dan. 9:24,26; 1Kor. 5:7; 1Pet. 2:24.

■ 15:4 Zǝb. 16:10; Yǝx. 53:8, 9; Yun. 2:1; Mat. 12:40

□ 15:5 «Kefas» — yǝni rosul bolƣan Simon Petrus. «on ikkiylǝngǝ» — on ikki rosulƣa kɵrüngǝn, demǝkqi. «on ikkiylǝn» bǝlkim Mattiyani ɵz iqigǝ elixi mumkin («Ros.» 1:26).

■ 15:5 Luⱪa 24:34; Yⱨ. 20:19; Ros. 10:41.

□ 15:7 «U Yaⱪupⱪa ... Kɵründi» — Yaⱪup Mǝsiⱨ Əysaning qong inisi, keyin u rosul bolƣan. Injil «Yuⱨ.» 5:7ni kɵrüng).

□ 15:8 «Huddi waⱪitsiz tuƣulƣan bowaⱪtǝk bolƣan manga...» — « waⱪitsiz tuƣulƣan bowaⱪtǝk bolƣan mǝn...» toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 15:8 Ros. 9:3,17; 23:11; 1Kor. 9:1; 2Kor. 12:2.

■ 15:9 Əf. 3:8; Ros. 8:3; 9:1; 22:4; 26:9; Gal. 1:13; 1Tim. 1:13.

■ 15:10 2Kor. 11:23; 12:11.

□ 15:19 «ümidimizni pǝⱪǝt bu dunyadiki ⱨayatimiz üqünla Mǝsiⱨgǝ baƣliƣan bolsaⱪ...» — yaki «ümidimizni pǝⱪǝt bu dunyadiki ⱨayatimizdila Mǝsiⱨgǝ baƣliƣan bolsaⱪ...».

□ 15:20 «ⱨosulning tunji mewisi» — aldin pixⱪan mewǝ yiƣiwelinƣandin keyinmu, baxⱪa mewilǝrning qoⱪum pixidiƣanliⱪiƣa kapalǝtlik ⱪilinƣinidǝk, Mǝsiⱨning tirilixi iman-ixǝnqtǝ bolup alǝmdin ɵtkǝnlǝrningmu ⱨǝⱪⱪaniyliⱪta ⱪayta tirilidiƣanliⱪiƣa kapalǝtlik ⱪilidu. Tǝwrat boyiqǝ «ⱨosulning tunji mewisi» Hudaƣa alaⱨidǝ atilatti (beƣixlinatti) («Law.» 23-bab, «Ⱪan.» 18:4).

■ 15:20 Kol. 1:18; 1Pet. 1:3; Wǝⱨ. 1:5.

■ 15:21 Yar. 2:17; 3:6; Rim. 5:12,18; 6:23.

□ 15:24 «Andin ahirǝt bolidu; xu qaƣda U barliⱪ ⱨɵkümranliⱪni, barliⱪ ⱨoⱪuⱪ wǝ ⱨǝrhil küqlǝrni ǝmǝldin ⱪaldurup, padixaⱨliⱪni Huda-Atiƣa tapxuridu» — bu muⱨim ayǝt wǝ tɵwǝndiki ayǝtlǝr üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 15:25 Zǝb. 110:1; Ros. 2:34; Əf. 1:20; Kol. 3:1; Ibr. 1:13; 10:12.

□ 15:27 «Qünki Zǝburda «Huda pütkül mǝwjudatni uning ayiƣi astiƣa boysundurƣan» dǝp pütüklüktur» — «Zǝb.» 8:6.

■ 15:27 Zǝb. 8:6; Mat. 11:27; 28:18; Əf. 1:22; Ibr. 2:8.

□ 15:29 «kixilǝr ...ɵlgǝnlǝr üqün nemǝ dǝp qɵmüldürülidu?» — qüxinix ⱪiyin bolƣan bu ayǝt toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

□ 15:31 «mǝn ⱨǝrküni ɵlümgǝ duq kelimǝn» — grek tilida «mǝn ⱨǝrküni ɵlimǝn». Toluⱪ ayǝtning baxⱪa birhil ipadilǝx usuli: «Mǝn ⱨǝrküni ɵlümgǝ duq keliwatimǝn. Bu rast! Ⱪerindaxlar, Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning silǝrning ⱨayatinglarda (xundaⱪ kɵp ixlarni) ⱪilƣanliⱪi bilǝn pǝhirlǝnginimning rastliⱪiƣa ohxax, bu sɵzümningmu ⱨǝrgiz yalƣan yeri yoⱪtur».

□ 15:32 ««Əfǝsus xǝⱨiridǝ wǝⱨxiy ⱨaywanlar bilǝn elixtim» desǝm...» — Pawlus Əfǝsus xǝⱨiridǝ hux hǝwǝr yǝtküzgǝndǝ, bǝzi adǝmlǝr uningƣa ⱪarxi qiⱪip wǝⱨxiy ⱨaywanlardǝk ⱨujum ⱪilƣan boluxi mumkin. «Ətǝ bǝribir ɵlüp ketidiƣan bolƣandin keyin, yǝp-iqip yürüwalayli» — «Yǝx.» 22:13.

■ 15:32 Yǝx. 22:13; 56:12.

□ 15:33 «Yaman ⱨǝmraⱨlar ǝhlaⱪni buzidu» — bu sɵzlǝr grek xairi Mǝnandǝrningkidin elinƣan.

■ 15:35 Əz. 37:3.

□ 15:36 «... ⱪaytidin tirilmǝydu» — grek tilida «... janlandurulmaydu».

■ 15:36 Yⱨ. 12:24.

□ 15:42 «Ⱪuyaxning xan-xǝripi bir hil, ayning xǝripi yǝnǝ bir hil, yultuzlarning xan-xǝripi yǝnǝ bir hildur; qünki yultuzlar xan-xǝrǝpliridǝ bir-biridin pǝrⱪlinidu (41-ayǝt). Ɵlümdin tirilix ⱨǝm xundaⱪtur» — demǝk, tirildürülgǝndin keyinki tenimiz ɵlgǝndin keyinki tenimizgǝ ohximaydu.

■ 15:42 Dan. 12:3; Mat. 13:43.

□ 15:44 «tǝbiǝtkǝ tǝwǝ bir tǝn süpitidǝ» — grek tilida «janƣa tǝwǝ bir tǝn süpitidǝ» yaki «janliⱪ bir tǝn süpitidǝ» deyilidu; «jan» muxu yǝrdǝ insanning zeⱨni, oy-pikirliri wǝ ⱨessiyatliri ⱪatarliⱪlarni kɵrsitidu. «Rimliⱪlarƣa»diki «kirix sɵz»imizni kɵrüng.

□ 15:45 «Tunji insan Adǝm’atimiz tirik bir jan ⱪilip yaritildi» — «Yar.» 2:7. «ǝmma «ahirⱪi Adǝm’ata» bolsa ⱨayatliⱪ bǝrgüqi Roⱨ boldi» — «ahirⱪi Adǝm’ata» Mǝsiⱨni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

■ 15:45 Yar. 2:7.

□ 15:46 «tǝbiǝtkǝ tǝwǝ bolƣuqi» — grek tilida «janƣa tǝwǝ bolƣuqi». 44-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng. «tǝbiǝtkǝ tǝwǝ bolƣuqi» adǝm idi, keyin «roⱨiy adǝm» kǝldi» — (grek tilida: ««janƣa tǝwǝ bolƣuqi» awwal kǝlgǝn, keyin «roⱨⱪa tǝwǝ bolƣuqi» kǝlgǝn») — bu toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 15:47 «dǝslǝpki insan bolsa yǝrdin, tupraⱪtin apiridǝ ⱪilinƣan» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ bar bolsa kerǝk, ibraniy tilida «adǝm» degǝn sɵz «tupraⱪ», «topa» degǝnni bildüridu («Yar.» 2:7ni kɵrüng).

□ 15:49 «Bizlǝr «tupraⱪliⱪ adǝm» süritidǝ bolƣinimizdǝk, «asmanliⱪ adǝm» süritidimu bolalaymiz» — bǝzi kona kɵqürülmilǝrdǝ: «Bizlǝr «tupraⱪliⱪ adǝm» süritidǝ bolƣinimizdǝk, «asmanliⱪ adǝm» süritidimu bolayli» deyilidu.

■ 15:49 2Kor. 4:11.

□ 15:50 «... Qirigüqi qirimaydiƣanƣa warisliⱪ ⱪilalmaydu» — bu qirigüqi tenimiz ɵlidu, pǝⱪǝt roⱨimiz ɵzgǝrmǝs ⱨalǝttǝ baⱪiy alǝmgǝ ketidu. Hudaning biz mɵmin bǝndiliri tirildürülgǝndǝ qirimas tenimizning «qirigüqi» tenimiz bilǝn munasiwiti bolmaydu. Huda etiⱪadqilarƣa pütünlǝy yengi bir tǝn ata ⱪilidu.

■ 15:50 Yⱨ. 1:13.

□ 15:51 «mǝn silǝrgǝ bir sirni eytip berimǝn» — «sir» toƣruluⱪ «rimliⱪlarƣa»diki «kirix sɵz»ni kɵrüng.

■ 15:51 1Tes. 4:16.

□ 15:52 «...ǝng ahirⱪi kanay qelinƣanda ɵzgǝrtilimiz» — «ǝng ahirⱪi kanay» — Injil, «Mat.» 24:31, «1Tes.» 4:16, «Wǝⱨ.» 10:7 ⱪatarliⱪlarni kɵrüng.

■ 15:52 Mat. 24:31; 1Tes. 4:16.

□ 15:54 «Ɵlüm ƣǝlibǝ tǝripidin yutulup yoⱪutulidu!» — «Yǝx.» 25:8 (LXX tǝrjimisidin).

■ 15:54 Yǝx. 25:8.

□ 15:55 «Aⱨ, ɵlüm, sening nǝxtiring ⱪeni?! Aⱨ, ɵlüm, sening ƣǝlibǝng ⱪeni?!» — «Ⱨox.» 13:14. «Ⱨoxiya»din nǝⱪil kǝltürülgǝn ayǝtning ikkinqi ⱪismi «Aⱨ, tǝⱨtisara, sening ƣǝlibǝng ⱪeni?!» («tǝⱨtisara» ɵlgǝn adǝmlǝrning roⱨliri baridiƣan jay).

■ 15:55 Ⱨox. 13:14; Ibr. 2:14.

□ 15:56 «gunaⱨning küqi bolsa, Tǝwrat ⱪanuni arⱪiliⱪ namayan bolidu» — demǝk, insanlar ⱪanunsiz yürgǝndǝ gunaⱨ engi bolmaydu. Lekin Tǝwrat ⱪanunidiki yuⱪiriⱪi tǝlǝplǝrni bilip, ularƣa ǝmǝl ⱪilixⱪa tirixidu, lekin ǝmǝl ⱪilalmiƣanliⱪidin gunaⱨning ⱨǝⱪiⱪiy dǝⱨxǝtlik küqlük birnǝrsǝ ikǝnliki axkarilinidu.

□ 15:57 «bizni Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ bularning üstidin ƣǝlibigǝ erixtürgüqi Hudaƣa tǝxǝkkür!» — «ƣǝlibǝ» degǝn sɵz ɵlüm wǝ gunaⱨ üstidin ƣǝlibi ⱪilixni kɵrsitidu.

■ 15:57 1Yuⱨa. 5:5.

□ 16:2 «ⱨǝr ⱨǝptining birinqi künidǝ» — yǝni yǝkxǝnbǝ künidǝ.

■ 16:2 Ros. 11:29; 2Kor. 8:4; 9:1.

□ 16:3 «mǝn xularƣa tonuxturux hǝtlirini yezip berip muxu ianǝ-xǝpⱪitinglarni Yerusalemƣa apirip berixkǝ ǝwǝtimǝn» — Yerusalemdiki jamaǝt naⱨayiti kǝmbǝƣǝl bolup ⱪalƣanidi. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 16:5 2Kor. 1:15.

□ 16:8 «orma ⱨeyti» — yaki «ⱨosul yiƣix ⱨeyti». Grek tilida «pentekost ⱨeyti» (ǝllikinqi küni ⱨeyti) dǝp atilidu — qünki bu ⱨeyt pasha ⱨeyti (ɵtüp ketix ⱨeyti)din 50 kün keyin bolidu.

□ 16:9 «manga ajayib qong, utuⱪ-mewǝ beriwatⱪan bir ixik kǝng eqildi» — hux hǝwǝr tarⱪitidiƣan pursǝtni kɵrsitidu.

□ 16:15-16 «Ahiya ɵlkisi» — ⱨazirⱪi Gretsiyǝ, «Yunan». ««ular bilǝn birliktǝ hizmǝttǝ ⱨǝrbir japa tartiwatⱪanlar...» — «hizmǝttǝ» — Rǝbning hizmitidǝ, ǝlwǝttǝ. Pawlusⱪa nisbǝtǝn pǝⱪǝt birla hizmǝt mǝwjut idi.

□ 16:17 «... Yeninglardin Istifanas, Fortunatus wǝ Aⱪayikusning bu yǝrgǝ meni yoⱪlap kǝlgǝnlikidin xadlandim» — muxu üq buradǝrning Korintliⱪlarning jamaitining yenidin kelixi Pawlusⱪa muxu riƣbǝt bǝrgüqi hǝtni yezip yollax pursitini yaritip bǝrdi.

□ 16:19 «Asiya» — ⱨazirⱪi zamandiki Türkiyǝ zeminini kɵrsitidu. «Priskilla» — bǝzidǝ u ⱪisⱪartilip «Priska» deyilidu.

■ 16:20 Rim. 16:16; 2Kor. 13:12; 1Tes. 5:26; 1Pet. 5:14.

□ 16:22 «...lǝnǝt bolsun. Rǝbbimiz, kǝlgǝysǝn!» — Pawlus bu sɵzni aramiy tilidiki: «Anatema, Maranata!» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilǝydu.

□ 16:24 «Mening Mǝsiⱨ Əysada bolƣan muⱨǝbbitim ⱨǝmminglar bilǝn billǝ bolƣay» — yaki «Mening muⱨǝbbitim Mǝsiⱨ Əysada bolƣan ⱨǝmminglar bilǝn billǝ bolƣay».

Korintliⱪlarƣa «2»

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

Korintliⱪlarƣa «2»

1

Rosul Pawlus Korint xǝⱨǝrdiki jamaǝtkǝ yazƣan ikkinqi mǝktup

1 Hudaning iradisi bilǝn bekitilgǝn, Mǝsiⱨ Əysaning rosuli mǝnki Pawlus wǝ ⱪerindax bolƣan Timotiydin Korint xǝⱨiridǝ turuwatⱪan, Hudaning jamaitigǝ wǝ xuningdǝk pütkül Ahaya ɵlkisidiki barliⱪ muⱪǝddǝs bǝndilǝrgǝ salam!■ 2 Atimiz Huda ⱨǝm Rǝb Əysa Mǝsiⱨtin silǝrgǝ meⱨir-xǝpⱪǝt wǝ hatirjǝmlik bolƣay!■

3 Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning Atisi, rǝⱨimdilliⱪlarning igisi Ata, barliⱪ riƣbǝt-tǝsǝllining Igisi bolƣan Hudaƣa tǝxǝkkür-mǝdⱨiyǝ oⱪulƣay!■ 4 Biz uqriƣan ⱨǝrⱪandaⱪ japa-muxǝⱪⱪǝttǝ U bizgǝ riƣbǝt-tǝsǝlli beriwatidu, xuning bilǝn biz Huda tǝripidin riƣbǝtlǝndürülgǝn bolup U yǝtküzgǝn riƣbǝt-tǝsǝlli bilǝn ⱨǝrⱪandaⱪ baxⱪa japa-muxǝⱪⱪǝtkǝ uqriƣanlarƣa riƣbǝt-tǝsǝlli berǝlǝydiƣan bolduⱪ.■ 5 Qünki, Mǝsiⱨning azab-oⱪubǝtliri biz tǝrǝpkǝ exip taxⱪandǝk, Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ bolƣan riƣbǝt-tǝsǝllimizmu exip taxidu. □  ■ 6-7 Əmma biz japa-muxǝⱪⱪǝttǝ ⱪalsaⱪmu bu silǝrning riƣbǝt-tǝsǝlli wǝ nijat tepixinglar üqün bolidu; bular silǝrning biz tartⱪan azab-oⱪubǝtlǝrgǝ ohxax azab-oⱪubǝtlǝrgǝ qidixinglar bilǝn silǝrdimu ⱨasil ⱪilinidu; biz riƣbǝt-tǝsǝlli tapsaⱪmu u silǝrning riƣbǝt-tǝsǝlliringlar wǝ nijatinglar üqün bolidu; xunga bizning silǝrgǝ baƣliƣan ümidimiz mustǝⱨkǝmdur; qünki silǝr azab-oⱪubǝtlǝrdin ortaⱪ nesiwilik bolsanglar, ohxaxla riƣbǝt-tǝsǝllidin ortaⱪ nesiwilik bolisilǝr dǝp bilimiz.□  ■ 8 Qünki, i ⱪerindaxlar, silǝrning Asiyada duq kǝlgǝn japa-muxǝⱪⱪǝttin hǝwǝrsiz yürüxünglarni halimaymiz; u waⱪitlarda biz qidiƣusiz eƣir besimƣa duq kǝlduⱪ, ⱨǝtta ⱨayatning ɵzidin ümid üzgüdǝk bolƣaniduⱪ.■ 9 Əmma ɵzimizgǝ ǝmǝs, bǝlki ɵlgǝnlǝrni tirildürgüqi Hudaƣa tayiniximiz üqün ⱪǝlbimizdǝ ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinƣandǝk yürǝttuⱪ. □  ■ 10 U bizni bundaⱪ dǝⱨxǝtlik bir ɵlümdin ⱪutⱪuzƣan wǝ ⱨazir ⱪutⱪuzmaⱪta, wǝ bizni yǝnila ⱪutⱪuzidu, dǝp uningƣa ümid baƣliduⱪ; ■ 11 silǝrmu buningda ⱨǝm biz üqün dua-tilawǝtlǝr bilǝn mǝdǝt beriwatisilǝr; xundaⱪ ⱪilip talay adǝmlǝrning wasitisi arⱪiliⱪ bizgǝ kɵrsitilgǝn iltipat tüpǝylidin talay adǝmlǝr Hudaƣa rǝⱨmǝtlǝr eytidiƣan bolidu.■

Pawlusning ziyarǝtni kǝynigǝ sürüxi

12 Qünki pǝhrimiz, yǝni wijdanimizning guwaⱨliⱪi xuki, Hudaning aldida sap niyǝtlǝr wǝ sǝmimiylik bilǝn (insaniy parasǝt bilǝn ǝmǝs, bǝlki Hudaning meⱨir-xǝpⱪiti bilǝn) biz bu dunyaƣa nisbǝtǝn wǝ bolupmu silǝrgǝ nisbǝtǝn ɵzimizni tutuwalidiƣan bolduⱪ. 13-14 Qünki silǝrgǝ yazƣinimiz oⱪuyalaydiƣan wǝ tonup yetǝlǝydiƣandin baxⱪa ⱨeq nǝrsǝ ǝmǝs; lekin mǝn silǝrning bizni ⱪismǝn tonup yǝtkininglar boyiqǝ Rǝb Əysaning künidǝ silǝr bizning pǝhrimiz bolidiƣininglardǝk bizlǝrnimu silǝrning pǝhringlar bolidu dǝp bizni toluⱪ tonup yetixinglarni ümid ⱪilimǝn. □ 15 Xuning bilǝn muxundaⱪ ixǝnqtǝ bolup mǝn ǝslidǝ ikkinqi ⱪetim silǝrgǝ meⱨir-xǝpⱪǝtni yǝtküzüxkǝ awwal silǝrning ⱪexinglarƣa barmaⱪqidim; □  ■ 16 yǝni, ⱪexinglardin Makedoniyǝgǝ ɵtüp, andin Makedoniyǝdin yǝnǝ ⱪexinglarƣa kelixni, xundaⱪla silǝr tǝripinglardin Yǝⱨudiyǝ ɵlkisigǝ uzitiliximni ümid ⱪilƣanidim. 17 Mǝndǝ xundaⱪ niyǝt bolƣanda, mǝn uni yeniklik bilǝn ⱪarar ⱪilƣanmu? Mǝn niyǝt ⱪilƣanda, mǝndǝ «ǝtlik» kixilǝrdikidǝk: birdǝm «bǝrⱨǝⱪ, bǝrⱨǝⱪ» wǝ birdǝm «yaⱪ, yaⱪ» deyix barmu? □ 18 Əmma Ɵz sɵzidǝ turƣinidǝk, bizning silǝrgǝ eytⱪan sɵzimiz birdǝm «bǝrⱨǝⱪ» wǝ birdǝm «yaⱪ» bolmaydu; ■ 19 Qünki biz (mǝn wǝ Silwanus wǝ Timotiy)ning aranglarda jakarliƣinimiz — Hudaning Oƣli, Əysa Mǝsiⱨ, birdǝm «bǝrⱨǝⱪ» wǝ birdǝm «yaⱪ» ǝmǝstur; bǝlki Uningda «bǝrⱨǝⱪ»la bardur. □ 20 Qünki Hudaning ⱪanqilik wǝdiliri boluxidin ⱪǝt’iynǝzǝr, ular Uningda «bǝrⱨǝⱪ»tur, wǝ biz arⱪiliⱪ Uningdimu Hudaƣa xan-xǝrǝp kǝltüridiƣan «Amin» bardur. □ 21 Əmdi bizlǝrni silǝr bilǝn billǝ Mǝsiⱨdǝ qing turƣuzƣuqi bolƣini ⱨǝm bizni mǝsiⱨligini bolsa Hudadur. □ 22 U yǝnǝ üstimizgǝ mɵⱨür besip, ⱪǝlbimizgǝ Ɵz Roⱨini «kapalǝt» boluxⱪa ata ⱪildi.□

  ■

Rosul Pawlusning ularni yoⱪlap berixini keqiktürgǝnlikining sǝwǝbi

23 Əmma Hudani ɵz jenimƣa guwaⱨqi boluxⱪa qaⱪirimǝnki, Korintⱪa tehi barmiƣanliⱪimning sǝwǝbi kɵnglunglarni ayax üqün idi. ■ 24 Ⱨǝrgiz ɵzimizni iman-etiⱪadinglar üstigǝ ⱨɵküm sürgüqilǝrmiz, demǝk, bǝlki silǝrning xad-huramliⱪinglarni axuruxⱪa silǝrgǝ ⱨǝmkarlaxⱪuqilarmiz; qünki silǝr etiⱪad arⱪiliⱪla mǝzmut turisilǝr. ■

2

1 Lekin mǝn iqimdǝ, ⱪexinglarƣa barsam yǝnǝ azar elip barmaymǝn degǝn ⱪararƣa kǝldim.□ 2 Qünki ǝgǝr mǝn silǝrgǝ azar bǝrsǝm, mening tüpǝylimdin azar yegǝnlǝrdin baxⱪa ⱪaysibiri meni xadlanduralisun? 3 Mǝn ǝsli meni xadlanduruxi tegixlik bolƣanlardin ǝksiqǝ azar yǝp ⱪalmay degǝn mǝⱪsǝttǝ xu hǝtni yazdim; qünki mening xadliⱪim silǝr ⱨǝmminglarningmu xadliⱪidur dǝp silǝr ⱨǝmminglarƣa ixǝnq baƣlidim.□  ■ 4 Qünki ǝslidǝ ɵzüm eƣir azab iqidǝ ⱪǝlbimdiki dǝrd-ǝlǝmdin kɵp kɵz yaxlirimni tɵkküzüp turup silǝrgǝ xu hǝtni yazƣanidim; mǝⱪsitim silǝrgǝ azar berix ǝmǝs, bǝlki silǝrgǝ qongⱪur baƣlanƣan, exip taxⱪan muⱨǝbbitimni bilixinglar üqün idi.

Gunaⱨkarni ⱪaytidin ⱪobul ⱪilix

5 Əmma birǝrsi azar yǝtküzgǝn bolsa, uning azar yǝtküzgini mǝn ǝmǝs dǝymǝn, u bǝlki mǝlum dǝrijidǝ (bu ixni ziyadǝ eƣir ⱪilƣum yoⱪ) ⱨǝmminglarƣa azar yǝtküzdi. 6 Bundaⱪ adǝmning kɵpinqinglar tǝripidin tǝnbiⱨlǝngini yetǝrliktur;□  ■ 7 Xunga ⱨazir ǝksiqǝ, silǝr uningƣa meⱨir-xǝpⱪǝt kɵrsitip riƣbǝt-tǝsǝlli berixinglarƣa toƣra kelidu; bolmisa bundaⱪ bir kixi bǝlkim ƣayǝt zor dǝrd-ǝlǝmdin ɵzini yoⱪitiximu mumkin. 8 Xunga mǝn silǝrgǝ uningƣa muⱨǝbbitinglarni ispatlixinglarni jekilǝymǝn. 9 Xu hetimni yǝnǝ bir mǝⱪsǝttǝ, yǝni silǝrning ⱨǝmmǝ ixlarda itaǝtmǝn yaki itaǝtmǝn ǝmǝslikinglarni sinap bilixim üqün yazdim. □ 10 Lekin silǝr ⱪaysibirini mǝlum ix üqün kǝqürüm ⱪilƣan bolsanglar, mǝnmu ⱨǝm uni xundaⱪ ⱪilƣan bolimǝn; mǝnmu mǝlum bir ixni kǝqürüm ⱪilƣinimda (birǝr ixni kǝqürüm ⱪilƣan bolsam), mǝn silǝrni dǝp Mǝsiⱨning ⱨuzurida xundaⱪ ⱪildim. □ 11 Xuning bilǝn Xǝytan bizdin ⱨeq üstünlükkǝ erixǝlmǝydu; qünki biz uning ⱨiylǝ-mikirliridin bihǝwǝr ǝmǝsmiz.□

12 Əmdi Mǝsiⱨning hux hǝwirini jakarlaxⱪa Troas xǝⱨirigǝ kǝlginimdǝ wǝ xundaⱪla Rǝb tǝripidin pursǝt ixiki manga eqilƣini bilǝn, □  ■ 13 ⱪerindixim Titusni tapalmiƣinim tüpǝylidin roⱨim aram tapmidi; xuning bilǝn mǝn xu yǝrdikilǝr bilǝn hoxlixip, Makedoniyǝgǝ sǝpǝr aldim. □ 14 Əmma bizni Mǝsiⱨdǝ ⱨǝmixǝ tǝntǝnǝ bilǝn ƣalibanǝ baxlaydiƣan, biz arⱪiliⱪ ⱨǝr yǝrdǝ Ɵzigǝ dost tartⱪuqi huxpuraⱪni qaqⱪuqi Hudaƣa tǝxǝkkür! □  ■ 15 Qünki biz Hudaƣa yǝtküzüliwatⱪan Mǝsiⱨning huxpuriⱪidurmiz, ⱨǝm ⱪutⱪuzuluwatⱪanlar arisida ⱨǝm ⱨalakǝtkǝ ketiwatⱪanlar arisida xundaⱪmiz; 16 keyinkilǝrgǝ ɵlümgǝ bolƣan ɵlümning puriⱪi, aldinⱪilarƣa ⱨayatliⱪⱪa bolƣan ⱨayatliⱪning puriⱪidurmiz; ǝmdi muxundaⱪ ixlarning ⱨɵddisidin kim qiⱪalaydu? □  ■ 17 Qünki biz kɵp kixilǝrning ⱪilƣinidǝk Hudaning kalam-sɵzini soda-setiⱪ ixi ⱪilmaymiz; ǝksiqǝ biz sǝmimiylik bilǝn Huda aldida Hudadin ǝwǝtilgǝnlǝr süpitidǝ Mǝsiⱨdǝ sɵzlǝymiz.

3

Yengi ǝⱨdining hizmǝtkarliri

1 Biz yǝnǝ ɵzimizni tǝwsiyǝ ⱪilƣili turuwatamduⱪ? Yaki baxⱪa bǝzilǝrgǝ kerǝk bolƣandǝk, silǝrgǝ yezilƣan yaki silǝr yazƣan tǝwsiyinamilǝr bizgǝ kerǝkmu?■ 2 Silǝr ɵzünglar bizning tǝwsiyinamimizdursilǝr, ⱪǝlbimizdǝ pütülgǝn, ⱨǝr insanƣa tonux bolƣan wǝ oⱪulidiƣan.□ 3 Silǝrning biz tǝripimizdin pǝrwix ⱪilinƣan, Mǝsiⱨning mǝktupi ikǝnlikinglar ayan boldi (bu mǝktup siyaⱨ bilǝn ǝmǝs, bǝlki tirik Hudaning Roⱨi bilǝn yezilƣan; tax tahtaylarƣa ǝmǝs, bǝlki ⱪǝlbning ǝtlik tahtayliriƣa pütüklüktur).□  ■ 4 Əmdi bizning Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ Hudaƣa ⱪaraydiƣan xunqǝ zor ixǝnqimiz bar; 5 ɵzimizni birǝrnǝrsini ⱪilƣudǝk iⱪtidarimiz bar dǝp qaƣliƣinimiz yoⱪtur; iⱪtidarliⱪimiz bolsa bǝlki Hudadindur.

6 U bizni yengi ǝⱨdining hizmǝtkarliri boluxⱪa iⱪtidarliⱪ ⱪildi; bu ǝⱨdǝ pütüklük sɵz-jümlilǝrgǝ ǝmǝs, bǝlki Roⱨⱪa asaslanƣan. Qünki pütüklük sɵz-jümlilǝr adǝmni ɵltüridu; lekin Roⱨ bolsa adǝmgǝ ⱨayat kǝltüridu.□  ■ 7 Əmma sɵz-jümlilǝr bilǝn taxlarƣa oyulƣan, ɵlüm kǝltüridiƣan hizmǝt xan-xǝrǝp bilǝn bolƣan wǝ xundaⱪla Israillar Musaning yüzidǝ julalanƣan xan-xǝrǝptin yüzigǝ kɵzlirini tikip ⱪariyalmiƣan yǝrdǝ (gǝrqǝ xu xan-xǝrǝp ⱨazir ǝmǝldin ⱪaldurulƣan bolsimu),□  ■ 8 Roⱨ bilǝn yürgüzülidiƣan hizmǝt tehimu xan-xǝrǝplik bolmamdu? 9 Qünki adǝmning gunaⱨini bekitidiƣan hizmǝt xǝrǝplik bolƣan yǝrdǝ, insanni ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilidiƣan hizmǝtning xǝripi tehimu exip taxmamdu!? 10 Qünki ǝslidǝ xan-xǝrǝplik bolƣan ixning ⱨazirⱪi ƣayǝt zor xan-xǝrǝplik ixning aldida ⱨeqⱪandaⱪ xan-xǝrǝplikliki yoⱪtur; 11 qünki ǝmǝldin ⱪaldurulƣan ix ǝslidǝ xan-xǝrǝp bilǝn kǝltürülgǝn yǝrdǝ, ⱨazir ornini basⱪan ix tehimu xan-xǝrǝplik bolidu. □ 12 Bizdǝ xunqǝ zor xundaⱪ bir ümid bolƣanikǝn, biz tolimu yürǝklik bolimiz. □ 13 Biz Israillarni ǝmǝldin ⱪaldurulidiƣan ǝⱨdining parlaⱪ nuriƣa kɵzini tikip ⱪaraxning aⱪiwitigǝ uqrap kǝtmisun dǝp yüzigǝ qümpǝrdǝ tartiwalƣan Musaƣa ohximaymiz. □
  ■ 14 Əmma ularning oy-kɵngülliri ⱪadaⱪlaxⱪanidi; qünki bügüngǝ ⱪǝdǝr kona ǝⱨdini oⱪuƣinida muxu qümpǝrdǝ eliwetilmǝy kǝldi; qünki pǝⱪǝt Mǝsiⱨdǝ bolƣandila u elip taxliwetilidu. □  ■ 15 Əmma bügüngǝ ⱪǝdǝr, Musaning yazmiliri oⱪulƣinida xu qümpǝrdǝ yǝnila ⱪǝlbini yepiwalmaⱪta. 16 Əmma ⱨǝrkim Rǝbgǝ ⱪarap burulsa, qümpǝrdǝ elip taxlinidu. ■ 17 Əmma Rǝb xu Roⱨtur; wǝ Rǝbning Roⱨi ⱪǝyǝrdǝ bolsa, xu yǝrdǝ ⱨɵrlük bolidu. □  ■ 18 Wǝ biz ⱨǝmmimizning yüzimiz qümpǝrdisiz ⱨalda Rǝbning xan-xǝripigǝ ⱪariƣinida, Uning ohxax süritidǝ boluxⱪa Roⱨ bolƣan Rǝb tǝripidin xan-xǝrǝp üstigǝ xan-xǝrǝp ⱪoxulup ɵzgǝrtilmǝktimiz.□  ■

4

Pawlusning jamaǝtlǝrning hizmitidǝ bolƣan qidamliⱪ, sǝwr-taⱪǝtliki — Hizmǝttǝ qidamliⱪ

1 Xunga Huda bizgǝ rǝⱨim-xǝpⱪǝt kɵrsǝtkǝndǝk, bu hizmǝt bizgǝ amanǝt ⱪilinƣanikǝn, biz bǝl ⱪoywǝtmǝymiz; 2 ǝmdiliktǝ xǝrmǝndilikkǝ ait yoxurun ixlarni taxlap, nǝ aldamqiliⱪta mangmay, nǝ Hudaning sɵzini burmilimay, bǝlki ⱨǝⱪiⱪǝtni ǝynǝn ayan ⱪilix bilǝn Huda aldida durusluⱪimizni ⱨǝr adǝmning wijdaniƣa kɵrsitimiz.■ 3 Əmma hux hǝwirimiz qümkǝlgǝn bolsimu, u ⱨalak boluwatⱪanlarƣa nisbǝtǝn qümkǝldi;■ 4 Qünki Hudaning sürǝt-obrazi bolƣan Mǝsiⱨning xan-xǝripi toƣrisidiki hux hǝwǝrning nuri ularning üstidǝ yorumisun dǝp, bu zamanning ilaⱨi etiⱪadsizlarning oy-zeⱨinlirini kor ⱪildi.□  ■ 5 Qünki biz ɵzimizni ǝmǝs, bǝlki Mǝsiⱨ Əysani Rǝb, xuningdǝk ɵzimizni Əysa üqün silǝrning hizmǝtkaringlar dǝp elan ⱪilimiz.□ 6 Qünki «ⱪarangƣuluⱪtin nur yorusun» dǝp buyruƣan Huda, Mǝsiⱨning didaridin Ɵzining xan-xǝripini tonutuxⱪa bolƣan yoruⱪluⱪning biz arⱪiliⱪ qeqilixi üqün, bizning ⱪǝlbimizni yorutⱪandur.■

Mǝnggülük xan-xǝrǝpning zor wǝzni

7 Əmma ⱪudrǝtning ƣayǝt zorluⱪi bizdin ǝmǝs, bǝlki Hudadin bolƣanliⱪi kɵrünsun dǝp bu gɵⱨǝrgǝ sapal idixlarda ⱪaqilaⱪliⱪ ⱨalda igidarliⱪ ⱪilimiz.□  ■ 8 Mana biz ⱨǝrtǝrǝptǝ ⱪistilip ⱪalduⱪ, ǝmma yǝnjilmiduⱪ; tǝmtirǝp ⱪalduⱪ, ǝmma ümidsizlǝnmiduⱪ; 9 ziyankǝxlikkǝ uqrawatimiz, ǝmma ⱨǝmdǝmsiz ⱪalmiduⱪ; yiⱪitilduⱪ, ǝmma ⱨalak bolmiduⱪ; 10 Əysaning ⱨayati tenimizdǝ ayan ⱪilinsun dǝp, ⱨǝrdaim tenimizdǝ Əysaning ɵlümini kɵtürüp yürimiz. □  ■ 11 Qünki Əysaning ⱨayati ɵlidiƣan ǝtlirimizdǝ ayan ⱪilinsun üqün, tirik ⱪalƣan bizlǝr ⱨǝrdaim ɵlümgǝ tapxurulmaⱪtimiz. □  ■ 12 Xuning bilǝn bizdǝ ɵlüm ixlǝwatidu, ǝmma ⱨayat silǝrdǝ ixlǝwatidu. □ 13 Wǝ «Mǝn ixǝndim, xunga sɵz ⱪildim» dǝp yezilƣandikidǝk iman-ixǝnqtiki roⱨⱪa igǝ bolup, bizmu ixǝnduⱪ wǝ xuning bilǝn sɵz ⱪilimiz; □  ■ 14 qünki Rǝb Əysani tirildürgǝn Huda bizni Əysa bilǝn birgǝ tirildüridu, xundaⱪla bizni silǝr bilǝn birgǝ Ɵz aldiƣa ⱨazir ⱪilidu, dǝp bilimiz. ■ 15 Qünki bu ⱨǝmmǝ ixlar silǝr üqündurki, tehimu kɵp kixilǝrning wujudida exip taxⱪuqǝ beƣixlanƣan meⱨir-xǝpⱪǝt sǝwǝbidin kɵp kixilǝrningmu Hudani uluƣlap eytⱪan tǝxǝkkürliri exip taxidu. ■ 16 Xunga biz bǝl ⱪoyuwǝtmǝymiz; gǝrqǝ taxⱪi insanliⱪimiz solaxsimu, dǝrⱨǝⱪiⱪǝt iqki insanliⱪimiz kündin-küngǝ yengilanmaⱪta. □ 17 Qünki bizning bir dǝⱪiⱪilik wǝ yenik japa-muxǝⱪⱪǝtlirimiz biz üqün exip taxⱪan, mǝnggülük, zor wǝzinlik xan-xǝrǝpni ⱨasil ⱪilidu. ■ 18 Xunga biz kɵrüngǝn ixlarƣa ǝmǝs, bǝlki kɵrünmǝs ixlarƣa kɵz tikimiz; qünki kɵrüngǝn ixlar waⱪitliⱪ, ǝmma kɵrünmǝs ixlar mǝnggülüktur.

5

Kɵrüx sezimi bilǝn ǝmǝs, bǝlki iman-ixǝnq bilǝn yaxax

1 Qünki bu zeminƣa tǝwǝ ɵyimiz, yǝni bu qedirimiz yoⱪitilsimu, Huda tǝripidin bolƣan, insan ⱪoli bilǝn yasalmiƣan bir ɵy, yǝni asmanlarda ǝbǝdiy bir makanimiz bardur dǝp bilimiz.■ 2 Əmdi bu kona ɵyimizdǝ turƣinimizda asmandiki ɵyimizni kiyiwelixⱪa zor intizar bilǝn aⱨ urmaⱪtimiz■ 3 (bǝrⱨǝⱪ, asmandiki ɵyimizni kiyiwalsaⱪ yalingaq ⱪalmaymiz).■ 4 Qünki muxu qedirda turƣinimizda, eƣirqiliⱪta aⱨ urmaⱪtimiz; bu bizning yalingaqlinixni haliƣinimiz ǝmǝs, bǝlki kiyindürülüxni, yǝni bizdǝ ɵlidiƣan nemǝ bolsa, uning ⱨayat tǝripidin yutuluxini halaymiz.■ 5 Əmdi bizni dǝl muxu ixⱪa tǝyyarliƣuqi bolsa Hudadur; U bizgǝ «kapalǝt» bolƣan Ɵz Roⱨinimu ata ⱪildi.□  ■ 6 Xuning bilǝn biz ⱨǝmixǝ yurǝklik bolimiz; ⱨǝmdǝ tenimizdǝ makan tutⱪinimizda Rǝbdin neri bolƣan musapir bolimiz dǝp bilimiz 7 (qünki biz kɵrüx sezimi bilǝn ǝmǝs, etiⱪad bilǝn mangimiz);■ 8 biz yurǝklik bolup, xuningdǝk tǝndin neri bolup Rǝb bilǝn billǝ bir makanda boluxⱪa tehimu hursǝnmiz. 9 Xuning bilǝn, mǝyli tǝndǝ bolayli, tǝndin neri bolayli, uni hursǝn ⱪilixni istǝk-nixan ⱪilip intilimiz. 10 Qünki tǝndǝ ⱪilƣan ǝmǝllirimizni, yahxiliⱪ bolsun, yamanliⱪ bolsun, ⱨǝrbirimizgǝ ⱪayturuluxi üqün Mǝsiⱨning soraⱪ tǝhti aldida ⱨazir boluximiz lazim bolidu. ■ 11 Xuning bilǝn Rǝbning dǝⱨxitini bilgǝnlikimiz üqün, insanlarni ixǝndürüxkǝ tiriximiz; lekin biz Hudaƣa oquⱪ-axkarimiz, xuningdǝk silǝrning wijdaninglardimu axkarǝ tonulsaⱪ dǝp ümid ⱪilimǝn.□

Inaⱪliⱪⱪa kǝltürüx hizmiti

12 Biz ⱨazir ɵzimizni ⱪaytidin silǝrgǝ tǝwsiyǝ ⱪilƣinimiz yoⱪ, bǝlki pǝⱪǝt silǝrdǝ ⱪǝlbdiki ixlardin ǝmǝs, taxⱪi ⱪiyapǝttin pǝhirlinidiƣanlarƣa bǝrgüdǝk jawab bolsun dǝp, silǝrgǝ bizlǝrdin pǝhirlinix imkaniyitini yaritip beriwatimiz. □  ■ 13 Qünki iq-iqimizgǝ siƣmay ⱪalƣan bolsaⱪmu Huda aldida xundaⱪ bolduⱪ, salmaⱪ bolsaⱪmu silǝr üqün xundaⱪ bolimiz. □ 14 Qünki Mǝsiⱨning muⱨǝbbiti bizni xundaⱪ ⱪilixⱪa ündǝydu; qünki biz birsi ⱨǝmmǝylǝn üqün ɵldi, xunga ⱨǝmmǝylǝnnimu ɵldi, dǝp ⱨesablaymiz. □ 15 Wǝ U ⱨǝmmǝylǝnni dǝp ɵldi, buningdin mǝⱪsǝt, ⱨayat bolƣanlar ɵzliri üqün ǝmǝs, bǝlki ularni dǝp ɵlüp tirilgüqi üqün yaxixi üqündur.■

16 Xuning bilǝn biz buningdin keyin ⱨeqkimni insanlarqǝ tonumaymiz; ⱨǝtta biz Mǝsiⱨni insanlarqǝ tonuƣan bolsaⱪ, buningdin keyin uni yǝnǝ xundaⱪ tonumaymiz. □  ■ 17 Xunga ǝmdi birsi Mǝsiⱨdǝ bolsa, u yengi bir yaritilƣuqidur! Kona ixlar ɵtüp, mana, ⱨǝmmǝ ix yengi boldi! ■ 18 Wǝ barliⱪ ixlar Hudadindur; U bizni Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ Ɵzigǝ inaⱪlaxturdi, xundaⱪla bizgǝ inaⱪlaxturux hizmitini tapxurdi: — □  ■ 19 demǝk, Huda Mǝsiⱨdǝ adǝmlǝrning itaǝtsizliklirini ularning ǝyibi bilǝn ⱨesablaxmay, alǝmni Ɵzigǝ inaⱪlaxturdi; xuningdǝk bizgǝ inaⱪlaxturux hǝwirini amanǝt ⱪilip tapxurdi. ■ 20 Xunga huddi Huda biz arⱪiliⱪ adǝmlǝrdin inaⱪliⱪⱪa kelixni ɵtünginidǝk, biz Mǝsiⱨkǝ wakalitǝn ǝlqilǝrdurmiz; Mǝsiⱨning ornida «Hudaƣa inaⱪlaxturulƣaysilǝr!» dǝp ɵtünimiz. ■ 21 Gunaⱨⱪa ⱨeq tonux bolmiƣan kixini Huda bizni dǝp gunaⱨning ɵzi ⱪildi; mǝⱪsiti xuki, bizning Uningda Hudaning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi boluximiz üqündur.□  ■

6

Hudaning japa-muxǝⱪⱪǝt tartⱪuqi ǝlqiliri bolux

1 Əmdi Hudaning ⱨǝmkarliri süpitidǝ silǝrdin Uning meⱨir-xǝpⱪitini ⱪobul ⱪilip turup uni bikarƣa kǝtküzmǝnglar dǝp ɵtünimiz■ 2 (qünki u: «Xapaǝt kɵrsitilidiƣan bir pǝyttǝ duayingni ijabǝt ⱪilixni bekitkǝnmǝn, nijat-ⱪutulux yǝtküzülidiƣan bir künidǝ Mǝn sanga yardǝmdǝ boluxumni bekitkǝnmǝn» — dedi. Mana, ⱨazir bolsa «xapaǝt kɵrsitilidiƣan yahxi pǝyt»; mana, ⱨazir «nijat-ⱪutulux küni»dur!).□  ■ 3  Rǝbning hizmitigǝ daƣ kǝltürülmisun dǝp ⱨeqⱪandaⱪ ixta ⱨeqkimning imaniƣa tosalƣuluⱪ ⱪilmaymiz;■ 4 bǝlki ⱨǝrbir ixta ɵzimizni Hudaning hizmǝtkarliri süpitidǝ nǝmunǝ ⱪilip yürimiz; zor qidamliⱪ bilǝn, jǝbir-zulumlarda, japa-muxǝⱪⱪǝtlǝrdǝ, besim-ⱪistaⱪlarda,■ 5 kamqa yarilirida, zindanlarda, ⱪozƣilang-topilanglar iqidǝ, eƣir meⱨnǝtlǝrdǝ, tünǝxlǝrdǝ, roza tutuxlarda,□ 6 pakliⱪ bilǝn, bilimlǝr bilǝn, sǝwr-taⱪǝtlik bilǝn, meⱨribanliⱪlar bilǝn, Muⱪǝddǝs Roⱨ bilǝn, sahtiliⱪsiz meⱨir-muⱨǝbbǝt bilǝn, 7  ⱨǝⱪiⱪǝtning sɵz-kalami bilǝn, Hudaning küq-ⱪudriti bilǝn, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪning ong-sol ⱪollardiki ⱪoralliri bilǝn,□ 8 ⱨǝm izzǝt-xɵⱨrǝttǝ ⱨǝm ⱨaⱪarǝt iqidǝ, tɵⱨmǝt ⱨǝm tǝriplinixlǝr iqidǝ ɵzimizni Hudaning hizmǝkarliri süpitidǝ namayan ⱪilduⱪ; yalƣanqilar dǝp ⱪaralƣan bolsaⱪmu sǝmimiy-sadiⱪ bolup, 9 namsiz bolduⱪ-yu, ǝmma mǝxⱨormiz; ɵlǝy dǝp ⱪalduⱪ-yu, ǝmma mana, ⱨayatturmiz; tǝrbiyidǝ jazalanduⱪ-yu, ǝmma ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinmiduⱪ; □
  ■ 10 dǝrd-ǝlǝm tarttuⱪ-yu, ǝmma daim xad-huramliⱪta turimiz; namrat bolƣinimiz bilǝn, ǝmma kɵp adǝmlǝrni bay ⱪilƣuqimiz; ⱨeqnemimiz yoⱪ bolƣini bilǝn, ǝmma ⱨǝmmigǝ igidarmiz.□

11 Silǝrgǝ oquⱪ-yoruⱪ sɵzliduⱪ, ǝy Korintliⱪlar, bizning baƣrimiz silǝrgǝ kǝng eqildi! □ 12 Silǝr biz tǝrǝptin ⱪisilƣan ǝmǝs, lekin ɵz iq-baƣringlarning tarliⱪidin ⱪisilisilǝr; 13 ǝmdi adil almaxturuxta bolup — (ɵz pǝrzǝntlirimgǝ sɵzligǝndǝk sɵzlǝymǝn) — baƣringlarni bizgimu kǝng eqinglar.■

Ⱪarangƣuluⱪⱪa ⱨǝmraⱨ bolmanglar

14 Etiⱪadsizlar bilǝn bir boyunturuⱪⱪa qetilip tǝngsizliktǝ bolmanglar; qünki ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ wǝ ⱪǝbiⱨlik otturisida ⱪandaⱪmu ortaⱪliⱪ bolsun? Yoruⱪluⱪning ⱪarangƣuluⱪ bilǝn ⱪandaⱪ ⱨǝmraⱨliⱪi bolsun? □  ■ 15 Mǝsiⱨning Belial bilǝn nemǝ inaⱪliⱪi bolsun? Ixǝngüqining ixǝnmigüqi bilǝn ⱪandaⱪ ortaⱪ nesiwisi bolsun? □ 16 Hudaning ibadǝthanisining butlar bilǝn ⱪandaⱪ birliki bolsun? Qünki silǝr tirik Hudaning ibadǝthanisidursilǝr — Hudaning: «Mǝn ularda turimǝn, ularning arisida yürimǝn; ularning Hudasi bolimǝn wǝ ular Mening hǝlⱪim bolidu» deginidǝk silǝr Uning ibadǝthanisidursilǝr; □  ■ 17 Xuning üqün «Ularning arisidin qiⱪip ketinglar, Manga ayrilinglar», — dǝydu Rǝb, — «ⱨeq napak nǝrsigǝ tǝgküqi bolmanglar», «xundila Mǝn silǝrni ⱪobul ⱪilimǝn», □  ■ 18 wǝ: «Mǝn silǝrgǝ Ata bolimǝn, silǝr Manga oƣul-ⱪizlirim bolisilǝr» — dǝydu Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir bolƣan Rǝb.□  ■

7

1 Əmdi bu wǝdilǝrgǝ muyǝssǝr bolƣandin keyin, i sɵyümlüklǝr, ɵzimizni ǝtlǝrdiki ⱨǝm roⱨtiki ⱨǝrhil paskiniliⱪtin tazilap, Hudaning ⱪorⱪunqida ɵzimizdǝ ayan ⱪilinƣan pak-muⱪǝddǝslikni kamalǝtkǝ yǝtküzǝyli.

Bizni ⱪobul ⱪilƣaysilǝr!

2 Bizni ⱪobul ⱪilƣaysilǝr! Biz ⱨeqkimgǝ ziyan-zǝhmǝt yǝtküzmiduⱪ, ⱨeqkimni nabut ⱪilmiduⱪ, ⱨeqkimdin paydilanmiduⱪ.□ 3 Muxularni dǝp, silǝrni ǝyiblimǝkqi ǝmǝsmǝn; qünki mǝn yuⱪirida eytⱪinimdǝk, silǝr ⱪǝlbimizdidursilǝrki, biz silǝr bilǝn billǝ ɵlüxkǝ, silǝr bilǝn billǝ yaxaxⱪa tǝyyarmiz.■ 4 Silǝrgǝ baƣliƣan ixǝnqim zor, silǝrdin bolƣan pǝhrim zor; xuning üqün riƣbǝt-tǝsǝlligǝ tolduruldum, barliⱪ japa-müxkülqiliklirimizdǝ huxalliⱪim exip taxti.■

5 Qünki bǝrⱨǝⱪ, Makedoniyǝgǝ kirginimizdimu ǝtlirimiz ⱨeq aram tapalmay, ⱨǝrtǝrǝptin ⱪisilip ⱪalduⱪ; sirtimizda jedǝl-kürǝxlǝr, iqimizdǝ ⱪorⱪunqlar bar idi.■ 6 Əmma qüxkünlǝrgǝ riƣbǝt-tǝsǝlli bǝrgüqi Huda bizgǝ Titusning kelixi arⱪiliⱪ riƣbǝt-tǝsǝlli bǝrdi;■ 7 tapⱪan riƣbǝt-tǝsǝllimiz pǝⱪǝt uning kelixi arⱪiliⱪla ǝmǝs, bǝlki uning silǝrdin tapⱪan riƣbǝt-tǝsǝllisi arⱪiliⱪmu boldi; qünki u silǝrning bizgǝ zariⱪip tǝlmürgininglarni, silǝrning ⱨǝsritinglarni, silǝrning manga bolƣan ⱪizƣin ƣǝmhorluⱪunglarni eytip bǝrdi; xuning bilǝn mǝn tehimu huxallandim.□ 8 Qünki gǝrqǝ mǝn silǝrni hetim bilǝn azabliƣan bolsammu, mǝn ⱨazir uningdin puxayman ⱪilmaymǝn; lekin ǝslidǝ mǝn xu hetimning silǝrni azabliƣinini kɵrüp puxayman ⱪilƣanidim (ǝmǝliyǝttǝ, silǝrning azablinixinglar ⱪisⱪiƣinǝ bir mǝzgilla bolƣan). 9 Əmma ⱨazir xadlinimǝn — azablanƣininglardin ǝmǝs, bǝlki xu azabning silǝrni towa ⱪildurƣanliⱪidin xadlinimǝn; qünki silǝrning azablinixinglar Hudaning yolida idi; xuning bilǝn silǝr bizdin ⱨeq ziyan tartmidinglar. 10 Qünki Hudaning yolida bolƣan azab-ⱪayƣu adǝmni ⱨǝrgiz puxayman ⱪilmaydiƣan nijatⱪa baxlaydiƣan towiƣa elip baridu; ǝmma bu dunyadiki azab-ⱪayƣu adǝmni ɵlümgǝ elip baridu. ■ 11 Qünki mana, dǝl muxu ix, yǝni Hudaning yolida azablinixinglar, silǝrgǝ xunqǝ kɵp ǝstayidilliⱪ, ɵzliringlarni ǝyibtin nǝⱪǝdǝr halas ⱪilix, xunqǝ kɵp ƣǝzǝp, xunqǝ kɵp ⱪorⱪunq, xunqǝ kɵp tǝⱪǝzzarliⱪ, xunqǝ kɵp ⱪizƣinliⱪ wǝ jazalaxⱪa xunqǝ tǝyyar boluxni elip kǝldi! Silǝr bu ixning ⱨǝr tǝripidǝ ɵzünglarning ǝyibtin halas boluxunglarni ispatlidinglar.□

12 Əmdi silǝrgǝ xu hǝtni yazƣan bolsammu, u hǝtni ziyan-zǝhmǝt ⱪilƣuqi kixi üqün ǝmǝs, yaki ziyan-zǝhmǝt ⱪilinƣuqi kixi üqün ǝmǝs, bǝlki Huda aldida bizgǝ bolƣan kɵnglünglardiki ⱪizƣinliⱪning aranglarda ayan boluxi üqün yazdim. □ 13 Bu sǝwǝbtin biz riƣbǝt-tǝsǝlligǝ erixtuⱪ. Wǝ riƣbǝt-tǝssǝllimiz üstigǝ biz Titusning huxalliⱪi tüpǝylidin tehimu zor xadlanduⱪ; qünki uning roⱨi silǝr tǝripinglardin yengilandi. 14 Qünki mǝn silǝr toƣranglarda birǝr ixta pǝhirlinip mahtiƣan bolsam, u ixta ⱨeq hijil ⱪaldurulmidim; bǝlki silǝrgǝ eytⱪanlirimizning ⱨǝmmisi ⱨǝⱪiⱪǝt bolƣinidǝk, bizning Titusⱪa silǝrni pǝhirlinip mahtiximizmu ⱨǝⱪiⱪǝt bolup ispatlandi. 15 U silǝrning itaǝtmǝnlikinglarni, silǝrning uningdin ⱪandaⱪ ǝymǝngǝn wǝ titrigǝn ⱨalda uni ⱪarxi alƣininglarni ǝsliginidǝ, uning silǝrgǝ baƣliƣan iq-baƣridiki muⱨǝbbǝtliri tehimu exip taxidu. 16 Mǝn silǝrgǝ ⱨǝrbir ixta ixǝnqim kamil bolƣanliⱪidin xadlinimǝn.

8

Muⱪǝddǝs bǝndilǝr üqün ianǝ ⱪilix

1 Əmma, i ⱪerindaxlar, biz silǝrgǝ Hudaning Makedoniyǝdiki jamaǝtlǝrgǝ beƣixliƣan meⱨir-xǝpⱪitini ayan ⱪilmaⱪqimiz; 2 ular zor eƣir japa-muxǝⱪⱪǝttǝ sinalƣinida, ⱪattiⱪ namrat ǝⱨwalda exip taxⱪan xadliⱪi bilǝn ularning oquⱪ ⱪolluⱪining bayliⱪi urƣup qiⱪti; 3 qünki ularning küqining bariqǝ, ⱨǝtta küqidin artuⱪ hǝyr-sahawǝt ⱪilƣanliⱪiƣa ɵzüm guwaⱨ. Ular ihtiyari bilǝn xundaⱪ ⱪilip, 4 bizdin muⱪǝddǝs bǝndilǝrgǝ xu yardǝmdǝ boluxning bǝhtigǝ wǝ xeriklikigǝ muyǝssǝr boluxni ⱪattiⱪ ɵtündi;■ 5 xundaⱪ ⱪilip, ular kütkinimizdǝk ǝmǝs, ümid ⱪilƣinimizdin exip ɵzlirini awwal Rǝbgǝ, andin Hudaning iradisi bilǝn bizgimu beƣixlidi; 6 xunga, Titus silǝrdǝ bu meⱨribanliⱪni baxliƣanikǝn, biz Titustin silǝrni buningƣa nesipdax ⱪilip uni ada ⱪilixⱪa ɵtünduⱪ.

7 Əmma silǝr ⱨǝr tǝrǝptǝ, yǝni ixǝnqtǝ, sɵzdǝ, bilimdǝ, toluⱪ ǝstayidilliⱪta ⱨǝm bizgǝ bolƣan meⱨir-muⱨǝbbitinglarda ǝwzǝl bolƣininglardǝk, muxu meⱨirlik ixtimu ɵzünglarni ǝwzǝl kɵrsitinglar.□ 8 Mǝn bu gǝp bilǝn silǝrgǝ buyruⱪ ⱪilmaⱪqi ǝmǝsmǝn, bǝlki baxⱪilarning ⱪizƣinliⱪi arⱪiliⱪ muⱨǝbbitinglarning ⱨǝⱪiⱪiylikini ispatlimaⱪqimǝn. 9 Qünki silǝr Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning meⱨir-xǝpⱪitini bilisilǝr — gǝrqǝ u bay bolsimu, silǝrni dǝp yoⱪsul boldiki, silǝr uning yoⱪsulluⱪi arⱪiliⱪ beyitilisilǝr. 10 Mǝn bu toƣruluⱪ pikrimni otturiƣa ⱪoyimǝn — bu silǝrgǝ paydiliⱪ, qünki silǝr aldinⱪi yilila ianǝ ⱪilixta wǝ xuningƣa iradǝ baƣlaxta yahxi baxlidinglar. □ 11 Əmdi ⱨazir uni ada ⱪilinglar; ⱪizƣin iradǝ baƣliƣininglardǝk, bar dunyayinglar bilǝn xu ixⱪa ǝmǝl ⱪilinglar. 12 Qünki hǝyr-sahawǝtkǝ bǝl baƣliƣuqiƣa nisbǝtǝn, sowƣining Hudaƣa yariƣudǝk boluxi ⱪolida yoⱪⱪa ǝmǝs, bǝlki ⱪolida bariƣa baƣliⱪtur. ■ 13 Qünki bu baxⱪilarning yükini yeniklitimǝn dǝp, ɵzünglarni ⱪiynanglar deginim ǝmǝs, 14 bǝlki silǝrdǝ artuⱪ bolƣini ⱨazirqǝ ularning kǝm yerini toldurƣinidǝk, künlǝrning biridǝ ularda artuⱪ bolƣini silǝrning kǝm yeringlarni tolduridu; xuning bilǝn tǝnglixidu. 15 Huddi muⱪǝddǝs yazmilarda: «Kɵp yiƣⱪanlarningkidin exip ⱪalmidi, az yiƣⱪanlarningmu kǝmlik ⱪilmidi» dǝp yezilƣandǝk bolƣay.□  ■

Titusning wǝ hizmǝtdaxlirining wǝzipisi

16 Əmma Titusning ⱪǝlbigǝ silǝrgǝ bolƣan kɵyümümgǝ ohxax kɵyümni salƣan Hudaƣa tǝxǝkkürlǝr bolƣay; 17 qünki u dǝrⱨǝⱪiⱪǝt bizning iltimasimizni ⱪobul ⱪilƣini bilǝn, ɵzining silǝrgǝ küqlük kɵyümi bolƣaqⱪa, u ɵzlükidin yeninglarƣa bardi; 18 ǝmma biz uningƣa barliⱪ jamaǝtlǝr arisida hux hǝwǝr hizmitidǝ tǝriplǝngǝn ⱪerindaxni ⱨǝmraⱨ ⱪilip ǝwǝttuⱪ; 19 xuningdǝk u pǝⱪǝt xu tǝrǝptila ǝmǝs, bǝlki jamaǝtlǝr tǝripidin bu hǝyrlik ixta bizgǝ ⱨǝmsǝpǝr boluxⱪa talliwelinƣanidi. Əmdi biz bu hǝyr-sahawǝtni bolsa, Rǝbning xan-xǝripini ⱨǝm yardǝmdiki ⱪizƣinliⱪimizni kɵrsitix üqün uni yǝtküzüx hizmitidǝ bolimiz; 20 xundaⱪ ⱪilip biz bu mol sowƣini mǝs’ul bolup yǝtküzüxtǝ ⱨǝrⱪandaⱪ adǝmning bizning üstimizdin tɵⱨmǝt ⱪilmasliⱪi üqün eⱨtiyat ⱪilimiz. 21 Qünki biz pǝⱪǝt Rǝbning aldidila ǝmǝs, bǝlki insanlarning kɵz aldidimu iximizni durus ⱪilixⱪa kɵngül bɵlüp keliwatimiz. □  ■ 22 Biz yǝnǝ ular bilǝn billǝ kɵp ixlarda intayin ǝstayidilliⱪi nurƣun ⱪetim ispatlanƣan ⱪerindaxni ǝwǝtmǝkqimiz; ⱨazir uning silǝrgǝ baƣliƣan zor ixǝnqi tüpǝylidin uning intayin ǝstayidilliⱪi tehimu küqlük boldi. 23 Titus toƣruluⱪ soallar bolsa u mening ⱨǝmraⱨim wǝ hizmitinglarda bolƣan ⱨǝmkarimdur; baxⱪa ikki ⱪerindiximiz bolsa, ular jamaǝtlǝrning ǝlqiliri, Mǝsiⱨning xan-xǝripidur. 24 Xunga, jamaǝtlǝrning kɵz aldida muⱨǝbbitinglarning ispatini, xundaⱪla bizning silǝrdin pǝhirlinixlirimizning bikar ǝmǝslikini ularƣa kɵrsitinglar.

9

Sowni tǝyyarlax — sehiy boluxⱪa ündǝx

1 Qünki muⱪǝddǝs bǝndilǝrning bu yardǝm hizmiti toƣruluⱪ silǝrgǝ yǝnǝ yeziximning ⱨajiti yoⱪ.■ 2 Qünki mǝn silǝrning bu ixⱪa ⱪattiⱪ bǝl baƣliƣininglarni bilimǝn; mǝn bu toƣruluⱪ: Ahayadikilǝr ɵtkǝn yildin beri hǝyr-sǝdiⱪǝ berixkǝ tǝyyar turuwatidu, dǝp Makedoniyǝdiki ⱪerindaxlarƣa pǝhirlinip mahtap kǝlmǝktimǝn, xuning bilǝn silǝrning ⱪizƣinliⱪinglar ularning kɵpinqisining hǝyr-sǝdiⱪǝ berixigǝ türtkǝ boldi.□ 3 Lekin ⱪerindaxlarni ǝwǝtixtiki mǝⱪsitim silǝrning toƣranglarda pǝhirlinip mahtiximning bu ixlarda biⱨudǝ ix bolup ⱪalmasliⱪi, silǝrning deginimdǝk tǝyyar bolup turuxunglar üqündur.□ 4 Mubada Makedoniyǝdikilǝr mǝn bilǝn billǝ barƣinida, silǝr tǝyyarliⱪsiz bolsanglar, bu ixǝnqimiz wǝjidin biz hijalǝtkǝ ⱪaldurulimiz, silǝr sɵzsiz xundaⱪ bolisilǝr. 5 Xu sǝwǝbtin mǝn ⱪerindaxlardin yeninglarƣa berip silǝrdin bu wǝdǝ ⱪilƣan hǝyrlik ixni aldin’ala tǝyyarlap püttürüxini ɵtünüxni zɵrür dǝp ⱨesablidim; xundaⱪla bu silǝrdin birǝr nǝrsǝ ündüriwelix bolmisun, bǝlki meⱨribanliⱪinglardin bolsun. 6 Əmma buni ǝslǝnglar: Behilliⱪ bilǝn az teriƣan az alidu, oquⱪ ⱪolluⱪ bilǝn teriƣini mol alidu.□  ■ 7 Ⱨǝr adǝm ⱨeq ⱪiynilip ⱪalmay yaki mǝjburǝn ǝmǝs, bǝlki ɵz kɵnglidǝ pükkiniqǝ bǝrsun; qünki Huda huxalliⱪ bilǝn bǝrgüqini yahxi kɵridu.■ 8 Əmma Huda ⱨǝrbir iltipat-xapaǝtni silǝrgǝ exip taxturuxⱪa ⱪadirdur; xuning bilǝn silǝr ⱨǝrdaim ⱨǝrtǝrǝptǝ ⱨǝr eⱨtiyajⱪa tǝyyar ⱪuwwǝtlinisilǝr, kǝngriqiliktǝ turup ⱪolliringlar ⱨǝrhil güzǝl ixⱪa yetidu.□ 9  Muⱪǝddǝs yazmilarda pütülginidǝk: —

«U ɵziningkini tarⱪatⱪan,

U yoⱪsullarƣa sǝdiⱪǝ bǝrgǝn;

Uning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi mǝnggügǝ turidu».□  ■

10 Əmdi teriƣuqiƣa teriƣili uruⱪ, yegili nan ata ⱪilƣuqi silǝrning teriydiƣan uruⱪliringlarni tǝminlǝp mol ⱪilidu, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪinglarning ⱨosul-mewilirini kɵpǝytidu. □ 11 Xuning bilǝn silǝr ⱨǝrⱪandaⱪ ǝⱨwalda ⱪoli oquⱪ boluxⱪa ⱨǝr tǝrǝptǝ beyitilisilǝr, xuningdǝk bu ix biz arⱪiliⱪ Hudaƣa kɵp tǝxǝkkürlǝrni elip baridu; □ 12 qünki bu hǝyrlik hizmǝtni ada ⱪilix pǝⱪǝt muⱪǝddǝs bǝndilǝrning ⱨajǝtlirini ⱪandurupla ⱪalmay, kɵp kixilǝrning Hudaƣa yǝtküzgǝn tǝxǝkkürlirini exip taxturidu. □ 13 Bu yardǝm hizmiti ɵzliringlarning Mǝsiⱨning hux hǝwirini etirap ⱪilixinglardiki mewǝ bolƣan itaǝtmǝnlikinglarƣa dǝlil-ispat bolidu, xundaⱪla silǝrning muxu ⱨajǝtmǝn bǝndilǝrgǝ, xundaⱪla barliⱪ adǝmlǝrgǝ kɵrsǝtkǝn oquⱪ ⱪolluⱪ sehiyliⱪinglardin ular Hudani uluƣlaydu. 14 Wǝ Hudaning silǝrdǝ taxⱪinlatⱪan ajayib meⱨir-xǝpⱪiti tüpǝylidin, ular silǝr üqün dua-tilawǝt ⱪilƣinida, ular silǝrgǝ tǝlpünüp ⱪattiⱪ seƣinip ǝslǝydu. □ 15 Uning til bilǝn ipadiligüsiz ajayib sowƣisi üqün Hudaƣa tǝxǝkkür bolƣay!

10

Pawlusning rosulluⱪ ⱨoⱪuⱪini aⱪlixi

1 Əmma ɵzüm, silǝr bilǝn billǝ bolƣanda muamilisi yumxaⱪ, lekin silǝrdin ayrilƣanda silǝrgǝ ⱪarita ⱪattiⱪ ⱪolluⱪ dǝp ⱪaralƣan mǝnki Pawlus Mǝsiⱨning yuwax-mɵminliki wǝ mulayimliⱪi bilǝn silǝrdin ɵtünümǝn,□ 2 — xuni tǝlǝp ⱪilimǝnki, yeninglarƣa barƣinimda, bizni «ǝtlǝr boyiqǝ mangƣanlar!» dǝp guman bilǝn ⱪaraydiƣan bǝzilǝrgǝ ⱪarita oyliƣinimdǝk ⱪattiⱪ ⱪolluⱪ ⱪilixⱪa meni mǝjbur ⱪilmanglar;□ 3 gǝrqǝ biz insaniy ǝtlǝrdǝ yürsǝkmu, biz ǝtlǝr boyiqǝ jǝng ⱪilmaymiz.□ 4 Qünki jǝng ⱪorallirimiz ǝtkǝ tǝwǝ ⱪorallar ǝmǝs, bǝlki Huda tǝripidin ⱪorƣan-istiⱨkamlarni gumran ⱪilix küqigǝ igǝ ⱪilinƣan ⱪorallardur;□  ■ 5 biz ular bilǝn bǝs-munazirilǝrni wǝ Hudani tonuxⱪa ⱪarxilixixⱪa turƣan ⱨǝrⱪandaⱪ ⱨakawur tosalƣuni gumran ⱪilimiz, xundaⱪla ⱨǝrbir oy-hiyallarni Mǝsiⱨkǝ beⱪindurup itaǝt ⱪilixⱪa kǝltürimiz;□ 6 silǝr toluⱪ itaǝt ⱪilƣandin keyin, aranglarda ⱪandaⱪ itaǝtsizlik ⱪalƣan bolsa bularni jazalaxⱪa tǝyyarmiz.□

7 Silǝr pǝⱪǝt kɵz aldinglardiki ixlarƣila ⱪaraydikǝnsilǝr. Əgǝr birsi ɵzini Mǝsiⱨkǝ tǝwǝmǝn dǝp ⱪarisa, u yǝnǝ xuning üstigǝ oylansunki, u Mǝsiⱨkǝ tǝwǝ bolƣiniƣa ohxax, bizmu Uningƣa tǝwǝdurmiz.□ 8 Qünki, Rǝb tǝripidin silǝrni nabut ⱪilix üqün ǝmǝs, bǝlki etiⱪadinglarni ⱪurux üqün bizgǝ amanǝt ⱪilinƣan ⱨoⱪuⱪimiz toƣruluⱪ tehimu kɵp ziyadirǝk mahtansammu, buningda ⱨeq yǝrgǝ ⱪarap ⱪalmaymǝn; 9 ǝmdi mǝn pǝⱪǝt hǝtlǝrdila silǝrni ⱪorⱪatmaⱪqi ǝmǝsmǝn; 10 qünki bǝzilǝr: «Uning hǝtliri dǝrwǝⱪǝ wǝzinlik ⱨǝm küqlük; lekin u yetip kǝlgǝndǝ salapǝtsiz, gepining tutami yoⱪ bolidu» deyixidu. 11 Əmdi bundaⱪ hiyal ⱪilƣuqilar xuni bilip ⱪoysunki, biz yiraⱪta bolƣinimizda hǝtlǝrdiki sɵzimiz ⱪandaⱪ bolƣan bolsa biz yetip barƣinimizda ǝmǝliyitimizmu xundaⱪ bolidu.

12 Qünki biz ɵzimizni ɵzini ⱪaltis qaƣlaydiƣanlar bilǝn bir ⱪatarƣa ⱪoyuxⱪa yaki ular bilǝn selixturuxⱪa petinmaymiz; xundaⱪ kixilǝr ɵzlirini ɵzlirining ɵlqimi bilǝn ɵlqǝp, ɵzlirini ɵzliri bilǝn selixturidiƣan bolup, ⱨǝⱪiⱪǝtǝn ǝⱪilsizlardindur. ■ 13 Biz ǝmdi ɵzimizgǝ bekitilgǝn ɵlqǝmdin ⱨalⱪip mahtinip yürginimiz yoⱪ. Biz bǝlki ⱨǝmmini ɵlqigüqi Huda bizgǝ bekitkǝn hizmǝt dairisidiki ɵlqǝm, yǝni silǝrning hizmitinglarƣimu yetidiƣan ɵlqǝm bilǝn pǝhirlinimiz. □  ■ 14 Qünki ɵlqimi silǝrning hizmitinglarƣa yǝtmǝydiƣan kixilǝrdǝk, hizmitinglarda bolƣinimizda dairimizdin ⱨalⱪip kǝtmǝymiz, qünki biz Mǝsiⱨning hux hǝwirini yǝtküzüxtǝ birinqi bolup yeninglarƣimu kǝlduⱪ. 15 Biz hizmǝt dairimizdin ⱨalⱪip, baxⱪilarning singdürgǝn japa-ǝjirliri bilǝn mahtanƣinimiz yoⱪ; lekin biz silǝrning iman-etiⱪadinglar ɵskǝnseri aranglardiki hizmitimiz bizgǝ bekitilgǝn dairimiz iqidǝ tehimu ziyadǝ kengǝytilsun dǝp ümid ⱪilimiz; 16 xundaⱪ bolƣanda, biz silǝrdin tehimu yiraⱪ yǝrlǝrgǝ hux hǝwǝrni yǝtküzüp jakarlaydiƣan bolimiz; tǝyyarƣa ⱨǝyyar bolup, baxⱪilarning dairisidiki hizmǝt ǝjri bilǝn mahtinix bizgǝ yat. □ 17 Əmma «Pǝhirlinip mahtiƣuqi bolsa Rǝbdin pǝhirlinip mahtixi kerǝk!». □  ■ 18 Qünki ɵzini tǝripligüqi ǝmǝs, bǝlki Rǝb tǝripligǝn kixi ⱨǝⱪiⱪǝtǝn layaⱪǝtliktur.■

11

Ɵzini «rosul» dǝp atiwalƣanlardin ⱨezi bolunglar!

1  Mahtanƣan bu azƣinǝ ǝhmǝⱪliⱪimƣa sǝwrqan bolƣaysilǝr! Əmdi silǝr manga sǝwriqanliⱪ ⱪilip keliwatisilǝr. 2 Qünki mǝn Hudadin kǝlgǝn otluⱪ muⱨǝbbǝt bilǝn silǝrni azduruxlardin ⱨǝsǝt ⱪilimǝn; qünki ⱪizni bir ǝrgila yatliⱪ ⱪilƣandǝk, mǝn silǝrni Mǝsiⱨkila pak ⱪiz süpitidǝ ⱨazir boluxⱪa wǝdilǝxtürgǝnmǝn.■ 3 Əmma yilan Ⱨawa’animizni ⱨiyligǝrliki bilǝn azdurƣandǝk, oy-kɵnglünglar Mǝsiⱨkǝ baƣlanƣan sǝmimiy, sap wapaliⱪtin ezip bulƣinixi mumkin dǝp ǝnsirǝymǝn.■ 4 Qünki birsi kelip biz silǝrgǝ ⱨeq jakarlap baⱪmiƣan baxⱪa bir Əysani jakarlisa, yaki ⱪǝlbinglardin orun bǝrgǝn Roⱨning orniƣa baxⱪa bir roⱨⱪa orun bǝrsǝnglar wǝ silǝr ⱪobul ⱪilƣan hux hǝwǝrdin baxⱪa bir «hux hǝwǝr»ni ⱪobul ⱪilsanglar, silǝr bu ixlarƣa ajayib sǝwr-taⱪǝt bilǝn ɵtüwerixinglar mumkin!□
  ■

5 Ⱨalbuki, mǝn ɵzümni ⱨǝrⱪandaⱪ ixta axu «ⱪaltis uluƣ rosullar»din kǝm sanimaymǝn!□ 6 Gǝrqǝ mening gǝp-sɵzlirim addiy bolsimu, bilim jǝⱨǝttǝ mǝn undaⱪ ǝmǝs; biz ⱪiliwatⱪan ⱨǝrbir ǝmǝllirimizdǝ buni silǝrgǝ ⱨǝr jǝⱨǝttin ispatlap roxǝn ⱪilduⱪ.□ 7 Əmdi mǝn silǝrni kɵtürülsun dǝp ɵzümni tɵwǝn tutup, Hudaning hux hǝwirini ⱨǝⱪ tǝlǝp ⱪilmay jakarlap gunaⱨ ⱪildimmu?□  ■ 8 Mǝn silǝrning hizmitinglarda boluxⱪa baxⱪa jamaǝtlǝrdin bulap-talap, ularning yardimini ⱪobul ⱪildim.□  ■ 9 Silǝr bilǝn billǝ bolƣan waⱪitlirimda, ⱨajǝtmǝn bolƣan bolsammu, mǝn ⱨeqkimgǝ eƣirimni salƣan ǝmǝs (qünki Makedoniyǝdin kǝlgǝn ⱪerindaxlar mening kǝm-kütǝmni toluⱪlap bǝrdi); ⱨǝrⱪandaⱪ ixta ɵzümni silǝrgǝ yük bolup ⱪelixtin saⱪlap kǝldim wǝ buningdin keyinmu xundaⱪ ⱪilimǝn. ■ 10 Mǝsiⱨning ⱨǝⱪiⱪiti mǝndǝ rast bolƣandǝk, Ahaya yurtlirida ⱨeqkimmu meni muxu mahtinixtin tosumaydu! □ 11 Nemǝ üqün? Silǝrni yahxi kɵrmigǝnlikim üqünmu?! Huda bilidu! 12 Lekin bizgǝ ohxax ⱨesablinix pursitini izdigüqilǝrning pursitini mǝⱨrum ⱪilix üqün, xuningdǝk ular mahtinidiƣan ixlarda ⱨǝⱪiⱪǝtǝn bizgǝ ohxax bolsun dǝp, mǝn nemǝ ⱪiliwatⱪan bolsam xuni ⱪiliwerimǝn. □
13 Qünki bundaⱪ kixilǝr sahta rosullar, aldamqi hizmǝtkarlar, Mǝsiⱨning rosullirining ⱪiyapitigǝ kiriwalƣanlardur. 14 Bu ix ǝjǝblinǝrlik ǝmǝs, qünki Xǝytan ɵzimu nurluⱪ bir pǝrixtining ⱪiyapitigǝ kiriwalidu. 15 Xunga uning hizmǝtqiliriningmu ɵzlirini ⱨǝⱪⱪaniyliⱪning hizmǝtqiliri ⱪiyapitigǝ kirgüziwelixi ǝjǝblinǝrlik ix ǝmǝs; lekin ularning aⱪiwiti ɵzlirining ixligǝnlirigǝ layiⱪ bolidu.

Ⱨǝⱪiⱪiy rosullarning tartⱪan japaliri — «sahta rosullar» undaⱪ ǝmǝs!

16 Yǝnǝ xuni eytimǝnki, ⱨeqkim meni ǝhmǝⱪ dǝp ⱨesablimisun; ⱨǝtta ǝgǝr meni xundaⱪ dǝp ⱪarisanglarmu, ǝmdi mǝndǝk ǝhmǝⱪni sǝwr ⱪilip ⱪobul ⱪilƣaysilǝr, xuning bilǝn ɵzümmu azƣinǝ mahtiniwalay. □ 17 Mening ⱨazir bularni sɵzlixim Rǝb tǝripidin ǝmǝs, bǝlki ɵzümning ǝhmǝⱪlǝrqǝ yürǝklik po etip mahtinixim, halas. 18 Nurƣun adǝmlǝr insanlarqǝ po etip mahtanƣandikin, mǝnmu mahtinip baⱪay. ■ 19 Qünki ɵzünglar xunqǝ dana bolƣandin keyin, silǝr ǝhmǝⱪlǝrgǝ sǝwr-taⱪǝt ⱪilixⱪa razi bolisilǝr! □ 20 Mǝsilǝn birsi silǝrni ⱪul ⱪiliwalsa, birsi silǝrni yutuwalsa, birsi silǝrdin nǝp alsa, birsi aldinglarda qongqiliⱪ ⱪilsa yaki yüzünglarƣa kaqat salsa, silǝr uningƣa yol ⱪoyisilǝr. □ 21 Əpsus, nomus ⱪilip eytimǝnki, biz undaⱪ ixlarƣa ajizliⱪ ⱪilduⱪ! Əmma ular birǝr ixta mahtinixⱪa petinƣan yǝrdǝ (ǝhmǝⱪlǝrqǝ sɵzlǝwatimǝn!) mǝnmu xu ixta mahtinixⱪa petinimǝn. □  ■

22 Ular ibraniylarmu? Mǝnmu xundaⱪ. Ular Israillarmu? Mǝnmu xundaⱪ. Ular Ibraⱨimning nǝslimu? Mǝnmu xundaⱪ. ■ 23 Ular Mǝsiⱨning hizmǝtkarlirimu? (mǝn ǝⱪildin azƣanlardǝk sɵzlǝwatimǝn!); mǝn tehimu xundaⱪ; ziyadǝ kɵp zoruⱪup ixlidim, intayin kɵp dǝrrilǝndim, intayin kɵp ⱪetim ⱪamaldim, kɵp ⱪetim ɵlüm hǝwplirigǝ duq kǝldim; □  ■ 24 Yǝⱨudiylarning «bir kǝm ⱪiriⱪ ⱪamqa» jazasiƣa bǝx ⱪetim tartildim, □  ■ 25 üq ⱪetim tikǝnlik ⱪamqa jazasini yedim, bir ⱪetim qalma-kesǝk ⱪilindim, üq ⱪetim kemǝ ⱨadisisigǝ uqridim, bir keqǝ-kündüzni dengizda ɵtküzdüm. □  ■ 26 Daim sǝpǝrlǝrdǝ bolimǝn; dǝryalarning hǝwplirini, ⱪaraⱪqilarning hǝwplirini, yurtdaxlirimning hǝwplirini, yat ǝlliklǝrning hǝwplirini, xǝⱨǝrning hǝwpini, bayawanning hǝwplirini, dengizning hǝwplirini, sahta ⱪerindaxlar arisidiki hǝwplirini baxtin kǝqürdüm; 27 ǝmgǝklǝr wǝ japa ixlarda zoruⱪup, pat-pat tünǝklǝrdǝ, aqliⱪta wǝ ussuzluⱪta, daim roza tutuxlarda, soƣuⱪlarda wǝ yeling-yalingaqliⱪta yürüp kǝldim. □ 28 Bu sirttiki ixlardin baxⱪa, iq-baƣrimda barliⱪ jamaǝtlǝr üqün ⱨǝr küni üstümni besip keliwatⱪan ƣǝmlǝrni yǝwatimǝn. □  ■ 29 Ⱨǝrkim ajizlisa, mǝn ajizlimidimmu? Ⱨǝrkim ezip putlaxⱪan bolsa, mǝn ɵrtǝnmidimmu?! □  ■ 30 Əmdi ǝgǝr mahtinixim zɵrür bolsa, ɵz ajizliⱪimni kɵrsitidiƣan ixlar bilǝn mahtinimǝn.

31 Rǝb Əysaning Huda-Atisi, mǝnggü tǝxǝkkür-mǝdⱨiyilǝrgǝ layiⱪ Bolƣuqiƣa ayanki, mǝn yalƣan eytmidim.■

32 Dǝmǝxⱪ xǝⱨiridǝ padixaⱨ Aretasning ⱪol astidiki waliy meni tutux üqün, pütün Dǝmǝxⱪ xǝⱨirini ⱪattiⱪ tǝⱪib astiƣa alƣanidi. ■ 33 Lekin mǝn sepildiki bir kamardin sewǝt bilǝn pǝskǝ qüxürülüp, uning ⱪolidin ⱪutulup ⱪaqtim.□

12

Pawlusⱪa kǝlgǝn wǝⱨiylǝr

1  Əpsus, mahtiniwerixning zɵrüriyiti bar. Gǝrqǝ uning paydisi bolmisimu, mǝn Rǝbdin kǝlgǝn alamǝt kɵrünüxlǝr wǝ wǝⱨiylǝr üstidǝ tohtilay. 2 Mǝsiⱨdǝ bolƣan bir adǝmni tonuymǝn; u on tɵt yil ilgiri (tǝndǝ bolƣan ⱨaldimu, yaki tǝndin taxⱪirimu bilmǝymǝn, Huda bilidu) üqinqi ⱪat asmanƣa kɵtürüldi.□  ■ 3 Mǝn xundaⱪ bir kixini bilimǝn (tǝndǝ bolƣan ⱨaldimu, yaki tǝndin taxⱪirimu bilmǝymǝn, Huda bilidu) — 4 u jǝnnǝtkǝ kɵtürülüp, xu yǝrdǝ til bilǝn ipadiligili bolmaydiƣan, insanlarning deyixi mǝn’i ⱪilinƣan ajayip ixlarni anglidi. 5 Xundaⱪ bir adǝm bilǝn mahtinimǝn, ɵzüm ⱨǝⱪⱪidǝ bolsa ajizliⱪmdin baxⱪa birǝr ix bilǝn mahtanmaymǝn. □ 6-7 Ⱨǝtta mahtinay desǝmmu ǝhmǝⱪ ⱨesablanmaymǝn; qünki mǝn ⱨǝⱪiⱪǝtni eytⱪan bolattim; ǝmma birsi mǝndǝ kɵrginidin yaki mǝn toƣruluⱪ angliƣinidin meni (manga axkarilanƣan wǝⱨiylǝrning ƣayǝt zor uluƣluⱪi tüpǝylidin) yuⱪiri oylap ⱪalmisun dǝp ɵzümni mahtinixtin yiƣdim. Muxu wǝⱨiylǝrning zor uluƣluⱪi tüpǝylidin kɵrǝnglǝp kǝtmǝslikim üqün ǝtlirimgǝ sanjilƣan bir tikǝn, yǝni meni urup tursun dǝp Xǝytanning bir ǝlqisi manga tǝⱪsim ⱪilinƣan; buning mǝⱪsiti, mening kɵrǝnglǝp kǝtmǝslikim üqündur.□ 8 Buning toƣrisida u mǝndin kǝtsun dǝp Rǝbgǝ üq ⱪetim yelindim; 9 lekin U manga: «Mening meⱨir-xǝpⱪitim sanga yetǝrlik; qünki Mening küq-Ⱪudritim insanning ajizliⱪida toluⱪ ǝmǝlgǝ axurulidu» — dedi. Xunga mǝn Mǝsiⱨning küq-ⱪudriti wujudumda tursun dǝp ajizliⱪlirimdin mahtinixni tehimu huxluⱪ bilǝn talliwalimǝn; 10 xunga mǝn Mǝsiⱨ üqün ajizliⱪlarni, ⱨaⱪarǝtlǝrni, ⱪiyinqiliⱪlarni, ziyankǝxliklǝrni wǝ azab-oⱪubǝtlǝrni hursǝnlik dǝp bilimǝn. Qünki ⱪaqan ajiz bolsam, xu qaƣda küqlük bolimǝn.□

Pawlusning Korinttiki jamaǝtkǝ kɵngül bɵlüxi

11 Mǝn mahtinip dǝrwǝⱪǝ ǝhmǝⱪ bolup ⱪaldim! Lekin ɵzünglar meni buningƣa mǝjbur ⱪildinglar. Əmǝliyǝttǝ ǝslidǝ mǝn silǝr tǝripinglardin tǝriplinixim kerǝk bolatti; qünki ⱨeq ǝrzimǝs bolsammu, mǝn ⱨeliⱪi «ⱪaltis uluƣ rosullar»din ⱨeq tǝrǝptǝ ⱨeq ixta kǝm ǝmǝsmǝn. ■ 12 Dǝrwǝⱪǝ mǝn aranglarda bolƣan qaƣda rosulning bexarǝtlik alamǝtliri, ⱨǝrtǝrǝplik qidam-sǝwrqanliⱪ iqidǝ mɵjizilik alamǝtlǝr, karamǝtlǝr ⱨǝm ⱪudrǝtlik mɵjizilǝr bilǝn ǝmǝldǝ kɵrsitilgǝn. ■ 13 Silǝrni baxⱪa jamaǝtlǝrdin ⱪaysi tǝrǝptǝ tɵwǝn orunƣa ⱪoydum? — pǝⱪǝtla ɵzümni silǝrning üstünglǝrgǝ yük ⱪilip artip ⱪoymiƣinim bilǝnmu?! Mening bu adalǝtsizlikimni ǝpu ⱪilƣaysilǝr! □  ■ 14 Mana, ⱨazir yeninglarƣa üqinqi ⱪetim berixⱪa tǝyyarmǝn, xuning bilǝn silǝrgǝ ⱨeq yük eƣirimni salƣum yoⱪ. Qünki izdiginim igilikinglar ǝmǝs, bǝlki ɵzünglardur; pǝrzǝntliri ata-anilar üqün ǝmǝs, bǝlki ata-anilar pǝrzǝntliri üqün mal-mülük yiƣixi kerǝk. □  ■ 15 Əmdi jeninglar üqün igilikimdin huxluⱪ bilǝn sǝrp ⱪilimǝn ⱨǝmdǝ ɵzümni sǝrp ⱪilimǝn — gǝrqǝ mǝn silǝrni ⱪanqǝ sɵygǝnseri mǝn xunqǝ az sɵyülsǝmmu. ■ 16 Əmdi xundaⱪ bolƣini bilǝn, mǝn silǝrgǝ ⱨeq yük bolƣan ǝmǝsmǝn; biraⱪ ⱨeligǝrlik ⱪilip, mǝn silǝrni bablap ⱪoydum! □
17 Əjǝba, mǝn silǝrgǝ ǝwǝtkǝn adǝmlǝrning birǝrsi arⱪiliⱪ silǝrdin nǝp aldimmu?! 18 Mǝn Titusni silǝrning yeninglarƣa berixⱪa ündidim wǝ yǝnǝ ⱨeliⱪi ⱪerindaxnimu uning bilǝn billǝ ǝwǝttim. Titusning silǝrdin nǝp elip baⱪⱪan yeri barmu? Biz ikkiylǝn ohxax bir roⱨta yüriwatmamduⱪ? Bizning basⱪan izimiz ohxax ǝmǝsmikǝn?

19 Yaki silǝr ǝzǝldin bizni «Ular aldimizda ɵzlirini aⱪlap keliwatidu» dǝp oylawatamsilǝr? Ix undaⱪ ǝmǝs. Biz pǝⱪǝt Mǝsiⱨdǝ bolup Huda aldida sɵzlǝwatimiz; ⱪiliwatⱪan ⱨǝmmǝ ixlar, i sɵyümlüklirim, silǝrning etiⱪadinglarni ⱪurux üqündur. □ 20 Qünki mǝn yeninglarƣa barƣinimda, silǝrning ümid ⱪilƣan yerimdin qiⱪmay ⱪelixinglardin, ɵzümningmu silǝrning ümid ⱪilƣan yeringlardin qiⱪmay ⱪeliximdin, yǝni aranglarda ƣowƣa-jedǝl, ⱨǝsǝthorluⱪ, ƣǝzǝp-nǝprǝt, mǝnmǝnqilik, tɵⱨmǝthorluⱪ, ƣǝywǝthorluⱪ, tǝkǝbburluⱪ wǝ parakǝndiqiliklǝr bolarmikin dǝp ǝnsirǝymǝn; 21 — bu ⱪetim silǝrning yeninglarƣa barƣinimda, aranglardiki gunaⱨ sadir ⱪilip, taki bügüngǝ ⱪǝdǝr ɵtküzgǝn napakliⱪ, buzuⱪluⱪ wǝ xǝⱨwaniy ixlardin tehi towa ⱪilmiƣan nurƣun adǝmlǝrning sǝwǝbidin Hudayim meni aldinglarda tɵwǝn ⱪilip ⱪoyarmikin, xularning ⱪilmixliri tüpǝylidin matǝm tutmay turalmaymǝnmikin, dǝp ǝnsirǝymǝn.□

13

Ahirⱪi agaⱨlandurux wǝ salamlar

1 Bu yeninglarƣa üqinqi ⱪetim berixim bolidu. «Ⱨǝr bir ⱨɵküm ikki-üq guwaⱨqining aƣzida ispatlinixi kerǝk».□  ■ 2-3 Mǝn ilgiri ikkinqi ⱪetim yeninglarda bolƣinimda burun gunaⱨ sadir ⱪilƣanlarƣa ⱨǝm ⱪalƣan ⱨǝmminglarƣa xundaⱪ eytⱪan, ⱨazirmu silǝrdin neri bolsammu ⱪaytidin aldin’ala agaⱨlandurup eytimǝnki (silǝr Mǝsiⱨning mǝn arⱪiliⱪ sɵzligǝnlikigǝ ispat tǝlǝp ⱪilip keliwatⱪininglar tüpǝylidin), mǝn barƣinimda ⱨeqkimni ayimaymǝn; dǝrwǝⱪǝ mǝn arⱪiliⱪ sɵzlǝwatⱪan Mǝsiⱨ silǝrgǝ nisbǝtǝn ajiz ǝmǝs, bǝlki aldinglarda intayin ⱪudrǝtliktur;□ 4 U dǝrwǝⱪǝ ajizliⱪta krestlǝngǝn bolsimu, lekin Hudaning ⱪudriti bilǝn yǝnila ⱨayat. Bizmu Uningda ajiz bolsaⱪmu, Hudaning silǝrgǝ ⱪaratⱪan ⱪudriti bilǝn, Uningƣa baƣlinip ⱨayat yaxaymiz.□ 5 Əmdi ɵzünglarni etiⱪadta barmu-yoⱪ dǝp tǝkxürüp kɵrünglar; ɵzünglarni sinap beⱪinglar! Silǝr Əysa Mǝsiⱨning ɵzünglarda bolƣanliⱪini (sinaⱪtin xallinip ⱪalmisanglar!) bilip yǝtmǝmsilǝr?■ 6 Əmdi silǝrning bizning sinaⱪtin xallinip ⱪalmiƣanliⱪimizni bilip ⱪelixinglarni ümid ⱪilimǝn.

7 Silǝrning ⱨeqⱪandaⱪ rǝzillik ⱪilmasliⱪinglar üqün Hudaƣa dua ⱪilimiz; bu, bizning sinaⱪtin ɵtti dǝp ⱪariliximiz üqün ǝmǝs — ⱨǝtta sinaⱪtin ɵtmidi, dǝp ⱪaralsaⱪmu, mǝyli — muⱨimi silǝrning durus bolƣanni ⱪilixinglar.□ 8 Qünki biz ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ ⱪarxi ⱨeq ix ⱪilalmaymiz; nemila ⱪilsaⱪ u bǝribir ⱨǝⱪiⱪǝtni ayan ⱪilidu, halas.□
9 Qünki biz ajiz bolsaⱪmu, silǝrning küqlük bolƣininglardin xadlinimiz. Xuningdǝk biz yǝnǝ xuningƣa dua ⱪilimizki, silǝr kamalǝtkǝ yǝtküzülgǝysilǝr. □ 10 Silǝrning yeninglarƣa barƣinimda Rǝb manga ƣulitix üqün ǝmǝs, bǝlki etiⱪadni ⱪurux üqün amanǝt ⱪilƣan ⱨoⱪuⱪimni ixlitip silǝrgǝ ⱪattiⱪ ⱪolluⱪni kɵrsǝtmǝslikim üqün, mǝn silǝrdin yiraⱪta bolƣinimda muxularni yazdim.■

11 Əng ahirda, ⱪerindaxlar, xadlininglar; kamalǝtkǝ yǝtküzülünglar, riƣbǝt-tǝsǝllidǝ küqǝytilinglar; bir oy, bir pikirdǝ bolunglar; inaⱪ-hatirjǝmliktǝ ɵtünglar; wǝ meⱨir-muⱨǝbbǝt wǝ inaⱪ-hatirjǝmlikning Igisi Huda silǝr bilǝn billǝ bolidu. □  ■ 12 Bir-biringlar bilǝn pak sɵyüxlǝr bilǝn salamlixinglar. ■ 13 Barliⱪ muⱪǝddǝs bǝndilǝrdin silǝrgǝ salam. 14 Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning xapaiti, Hudaning meⱨir-muⱨǝbbiti wǝ Muⱪǝddǝs Roⱨning ⱨǝmraⱨ-ⱨǝmdǝmliki silǝrgǝ yar bolƣay!

■ 1:1 Fil. 1:1.

■ 1:2 Rim. 1:7; 1Kor. 1:3; Əf. 1:2; 1Pet. 1:2.

■ 1:3 Əf. 1:3; 1Pet. 1:3.

■ 1:4 2Kor. 7:6.

□ 1:5 «Mǝsiⱨning azab-oⱪubǝtliri biz tǝrǝpkǝ exip taxⱪandǝk, Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ bolƣan riƣbǝt-tǝsǝllimizmu exip taxidu» — «Mǝsiⱨning azab-oⱪubǝtliri» bolsa bǝlkim Pawlus wǝ buradǝrlirining Mǝsiⱨgǝ baƣlanƣanliⱪi tüpǝylidin uqriƣan ziyankǝxlikni kɵrsitidu. Əmma Pawlus bu ixlarni Hudadin kǝlgǝn, birhil imtiyaz wǝ bǝrikǝt süpitidǝ ⱪaraydu. «Filippiliⱪlarƣa» bolƣan «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ «Mǝsiⱨning azabliriƣa bolƣan sirdax-ⱨǝmdǝmlik» toƣruluⱪ sɵzimiznimu kɵrüng.

■ 1:5 Zǝb. 34:19; 94:19.

□ 1:6-7 «Əmma biz japa-muxǝⱪⱪǝttǝ ⱪalsaⱪmu bu silǝrning riƣbǝt-tǝsǝlli wǝ nijat tepixinglar üqün bolidu; bular silǝrning biz tartⱪan azab-oⱪubǝtlǝrgǝ ohxax azab-oⱪubǝtlǝrgǝ qidixinglar bilǝn silǝrdimu ⱨasil ⱪilinidu» — rosul Pawlus ⱨǝrdaim ɵzi tartⱪan azab-oⱪubǝtlǝr baxⱪilarda tǝsǝlli-riƣbǝt wǝ nijat ⱨasil ⱪilidu, dǝp ⱪaraydu. Xuning bilǝn u daim azab-oⱪubǝtlǝrni birhil bǝht wǝ imtiyaz süpitidǝ raziliⱪ bilǝn ⱪobul ⱪilatti. «Filippiliⱪlarƣa» bolƣan «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ «Mǝsiⱨning azabliriƣa bolƣan sirdax-ⱨǝmdǝmlik» toƣruluⱪ sɵzimiznimu kɵrüng. «biz riƣbǝt-tǝsǝlli tapsaⱪmu u silǝrning riƣbǝt-tǝsǝlliringlar wǝ nijatinglar üqün bolidu» — muxu sɵzlǝr bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ tepilmaydu. «xunga bizning silǝrgǝ baƣliƣan ümidimiz mustǝⱨkǝmdur» — rosul, Korinttiki ⱪerindaxlirim azab-oⱪubǝtni kɵrsila, bǝlkim etiⱪadtin tanidu, degǝn ǝnsirǝxtin haliy boldum, demǝkqi.

■ 1:6-7 2Kor. 4:17.

■ 1:8 Ros. 19:23.

□ 1:9 «Əmma ɵzimizgǝ ǝmǝs,...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Dǝrwǝⱪǝ, ɵzimizgǝ ǝmǝs...».

■ 1:9 Yǝr. 17:5, 7.

■ 1:10 1Kor. 15:31.

■ 1:11 Rim. 15:30; 2Kor. 4:15; Fil. 1:19.

□ 1:13-14 «Qünki silǝrgǝ yazƣinimiz oⱪuyalaydiƣan wǝ tonup yetǝlǝydiƣandin baxⱪa ⱨeq nǝrsǝ ǝmǝs; lekin mǝn silǝrning bizni ⱪismǝn tonup yǝtkininglar boyiqǝ Rǝb Əysaning künidǝ silǝr bizning pǝhrimiz bolidiƣininglardǝk bizlǝrnimu silǝrning pǝhringlar bolidu dǝp bizni toluⱪ tonup yetixinglarni ümid ⱪilimǝn» — Korintliⱪlarning kɵpinqisining Pawlus wǝ Timotiyni qüxǝnmigǝn yǝrliri tola idi. Muxu yǝrdǝ Pawlus ɵzining «ulardin mustǝⱪil» tǝkǝbbur adǝm ǝmǝslikini ularƣa kɵrsitip riƣbǝtlǝndüridu. Pawlus ɵzini ularning dua-tilawǝtlirigǝ eⱨtiyajliⱪ, dǝydu (12). Xunga «Rǝb Əysaning küni» (dunyaƣa ⱪaytix küni)dǝ ularning Pawlus ⱨǝm Timotiyda bolƣan tɵⱨpisi kɵrülidu (demǝk, xu künidǝ «bizlǝrmu silǝrning pǝhiringlar bolimiz»).

□ 1:15 «awwal silǝrning ⱪexinglarƣa barmaⱪqidim» — «awwal» bǝlkim «Makedoniyaƣa berixtin awwal» degǝn mǝnidǝ (16-ayǝt, «1Kor.» 16:5-6, «2Kor.» 2:12ni kɵrüng).

■ 1:15 1Kor. 16:5.

□ 1:17 «Mǝndǝ xundaⱪ niyǝt bolƣanda, mǝn uni yeniklik bilǝn ⱪarar ⱪilƣanmu?» — Pawlusning bu oy-niyiti ǝmǝlgǝ axurulmiƣanidi. Xunga Korintliⱪlarning bǝziliri uni «tutami yoⱪ adǝm» dǝp ǝyiblǝytti. «mǝn niyǝt ⱪilƣanda, mǝndǝ «ǝtlik» kixilǝrdikidǝk: birdǝm «bǝrⱨǝⱪ, bǝrⱨǝⱪ» wǝ birdǝm «yaⱪ, yaⱪ» deyix barmu?» — ««ǝtlik» kixilǝrdikidǝk» degǝn nemǝ mǝnisi? «Ətlik» bolsa insanlarning adǝttǝ ixǝnqlik ǝmǝslikini, ularƣa tayanmasliⱪ kerǝklikini, ularning ⱪarƣularqǝ ix ⱪilidiƣanliⱪini kɵrsitidu. «Rimliⱪlarƣa»diki «ǝt» toƣruluⱪ «kirix sɵz»imizni kɵrüng.

■ 1:18 Mat. 5:37; Yaⱪ. 5:12.

□ 1:19 «Silwanus» — xübⱨisizki, Injildiki baxⱪa yǝrlǝrdǝ «Silas» xǝklidǝ uqraydu (mǝsilǝn, «Ros.» 18:5).

□ 1:20 «Qünki Hudaning ⱪanqilik wǝdiliri boluxidin ⱪǝt’iynǝzǝr, ular Uningda «bǝrⱨǝⱪ»tur, wǝ biz arⱪiliⱪ Uningdimu Hudaƣa xan-xǝrǝp kǝltüridiƣan «Amin» bardur» — «Amin» degǝn sɵz duaƣa, mǝlum arzu-tilǝkkǝ yaki mǝlum wǝz-tǝlimgǝ «Xundaⱪ bolƣay, Hudayim!», «Ⱪoxuldum!» degǝn mǝnini bildüridu.

□ 1:21 «bizlǝrni silǝr bilǝn billǝ Mǝsiⱨdǝ qing turƣuzƣuqi bolƣini ⱨǝm bizni mǝsiⱨligini bolsa Hudadur» — «mǝsiⱨlinix» yaki «mǝsiⱨ ⱪilinix»ning omumiy mǝnisini qüxinix üqün Tǝwrat «Yǝx.» 61:1diki izaⱨatni wǝ «Tǝbirlǝr»nimu kɵrüng. Rǝb Əysa Mǝsiⱨ hizmitini ada ⱪilix üqün Muⱪǝddǝs Roⱨ bilǝn «mǝsiⱨ ⱪilinip» küqǝytilgǝndǝk, ⱨǝrbir etiⱪadqi ohxaxla Muⱪǝddǝs Roⱨni ⱪobul ⱪilƣinida, Huda bizgǝ tapxurƣan hizmǝtni ada ⱪilix üqün Uning Roⱨi (Muⱪǝddǝs Roⱨ) bilǝnmu «mǝsiⱨ ⱪilinidu», xundaⱪla Roⱨta küqǝytilgǝn bolidu.

□ 1:22 «U yǝnǝ üstimizgǝ mɵⱨür besip...» — (Muⱪǝddǝs Roⱨ bilǝn) «mɵⱨür besix» toƣruluⱪ «Əfǝsusluⱪlarƣa»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. Muⱪǝddǝs Roⱨning Ɵzi Hudaning Ɵzigǝ tǝwǝ bolƣan adǝmlirining üstigǝ: «Meningkidur» dǝp basⱪan igidarqiliⱪ mɵⱨüridur. «ⱪǝlbimizgǝ Ɵz Roⱨini «kapalǝt» boluxⱪa ata ⱪildi» — «Ɵz Roⱨi» grek tilida pǝⱪǝt «Roⱨ» bilǝn ipadilinidu. «Kapalǝt» toƣruluⱪ: — bu ayǝt tɵwǝndiki ⱨǝⱪiⱪǝtlǝrni kɵrsitidu: — (1) ixǝngüqilǝrning «toluⱪ miras»ni igiliwalƣuqǝ, Muⱪǝddǝs Roⱨ ⱨǝrbir ixǝngǝn adǝmning ⱪǝlbidǝ turup uningƣa bu mirasini tetitip, wujudida mirasning ⱨǝⱪiⱪǝt ikǝnlikini ispatlap beridu. (2) yǝnǝ kelip, Muⱪǝddǝs Roⱨning ixǝngüqining ⱪǝlbidǝ turƣanliⱪining ɵzi uning kǝlgüsidǝ bu mirasⱪa qoⱪum erixidiƣanliⱪiƣa Hudaning Ɵz kapalitidur.

■ 1:22 Rim. 8:16; 2Kor. 5:5; Əf. 1:13; 4:30.

■ 1:23 Rim. 1:9; 9:1; 2Kor. 11:31; Gal. 1:20; Fil. 1:8; 1Tes. 2:5; 1Tim. 5:21; 2Tim. 4:1.

■ 1:24 1Pet. 5:3.

□ 2:1 «lekin mǝn iqimdǝ, ⱪexinglarƣa barsam yǝnǝ azar elip barmaymǝn degǝn ⱪararƣa kǝldim» — bu jümlidin kɵrimizki, Pawlusning ikkinqi ⱪetim ularning yeniƣa berixi ikkila tǝrǝpkǝ eƣir, azarliⱪ ix idi. «Iqimdǝ ... ⱪararƣa kǝldim» degǝn sɵz bǝlkim pǝⱪǝt ularni dǝp ǝmǝs, bǝlkim «ɵzümgimu azabliⱪ bolmisun» dǝp xundaⱪ ⱪarar ⱪildim, dǝp puritidu.

□ 2:3 «Mǝn ǝsli meni xadlanduruxi tegixlik bolƣanlardin ǝksiqǝ azar yǝp ⱪalmay degǝn mǝⱪsǝttǝ uxbu hǝtni yazdim» — «xu hǝt» bolsa «kirix sɵz»imizdǝ eytⱪinimizdǝk, «Korintliⱪlarƣa (1)» ǝmǝs, bǝlki uningdin keyinki yǝnǝ bir hǝtni kɵrsitidu.

■ 2:3 2Kor. 8:22; Gal. 5:10.

□ 2:6 «Bundaⱪ adǝmning kɵpinqinglar tǝripidin tǝnbiⱨlǝngini yetǝrliktur» — bǝzi alimlar «bundaⱪ adǝm»ni Pawlus birinqi hetidǝ alaⱨidǝ ǝyibligǝn kixi («1Kor.» 5-bab) dǝp ⱪaraydu. Bizningqǝ bolsa u keyinki, kɵp adǝmlǝrgǝ «azar bǝrgǝn», «ziyan-zǝhmǝt ⱪilƣuqi» yǝnǝ bir kixi idi (7:12 wǝ «kirix sɵz»imiznimu kɵrüng).

■ 2:6 1Kor. 5:3.

□ 2:9 «Xu hetimni yǝnǝ bir mǝⱪsǝttǝ, yǝni silǝrning ⱨǝmmǝ ixlarda itaǝtmǝn yaki itaǝtmǝn ǝmǝslikinglarni sinap bilixim üqün yazdim» — «ⱨǝmmǝ ixlarda itaǝtmǝn yaki itaǝtmǝn ǝmǝslikinglar»: Pawlus ularning ɵzigǝ itaǝtmǝn boluxi ǝmǝs, bǝlki Hudaning uning arⱪiliⱪ kǝlgǝn sɵzigǝ itaǝtmǝn boluxini halaytti, ǝlwǝttǝ.

□ 2:10 «mǝnmu mǝlum bir ixni kǝqürüm ⱪilƣinimda ... mǝn silǝrni dǝp Mǝsiⱨning ⱨuzurida xundaⱪ ⱪildim» — «Mǝsiⱨning ⱨuzurida»: baxⱪa birhil tǝrjimisi «Mǝsiⱨning wujudida» yaki «Mǝsiⱨning xǝhsiyitidǝ» (demǝk, Mǝsiⱨning ornida yaki Mǝsiⱨning namida). Buning wǝ tǝrjimimizning mǝnisi arisida qong pǝrⱪ yoⱪ.

□ 2:11 «Xuning bilǝn Xǝytan bizdin ⱨeq üstünlükkǝ erixǝlmǝydu; qünki biz uning ⱨiylǝ-mikirliridin bihǝwǝr ǝmǝsmiz» — bu ayǝt toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 2:12 «xundaⱪla Rǝb tǝripidin pursǝt ixiki manga eqilƣini bilǝn...» — grek tilida «xundaⱪla Rǝbdǝ pursǝt ixiki manga eqilƣini bilǝn...».

■ 2:12 Ros. 16:8.

□ 2:13 «ⱪerindixim Titusni tapalmiƣinim tüpǝylidin roⱨim aram tapmidi; xuning bilǝn mǝn xu yǝrdikilǝr bilǝn hoxlixip, Makedoniyǝgǝ sǝpǝr aldim» — zor mumkinqiliki barki, Titus Korinttiki ⱪerindaxlarning hǝwirini elip kǝlmǝkqi bolƣan, lekin tehi Troasⱪa kǝlmigǝnliki üqün, Korintliⱪlarning ƣemini yǝwatⱪan Pawlus Troasta turƣinida kɵngli aram tapmidi. Gǝrqǝ hux hǝwǝrni jakarlaxⱪa «pursǝt ixiki eqilƣan» bolsimu, u uningdin (waⱪtinqǝ) paydilanmay Korintliⱪlarning hǝwirini biliwelix üqün Titusni izdǝp u yǝrdin kǝtti. Bir yildin keyinmu Troastiki bu «pursǝt ixiki» tehi oquⱪ turƣan bolsa kerǝk («Ros.» 20:6).

□ 2:14 «Əmma bizni Mǝsiⱨdǝ ⱨǝmixǝ tǝntǝnǝ bilǝn ƣalibanǝ baxlaydiƣan... Hudaƣa tǝxǝkkür!» — «ƣalibanǝ baxlaydiƣan» grek tilidiki bu sɵz adǝttǝ sǝrdar yaki padixaⱨ zǝpǝr ⱪuqⱪan ⱪoxunini xǝrǝplik, tǝntǝnilik yürüxtǝ ɵz yurtiƣa baxlaydiƣanliⱪini ipadilǝydu.

■ 2:14 Kol. 1:27.

□ 2:16 «keyinkilǝrgǝ ɵlümgǝ bolƣan ɵlümning puriⱪi, aldinⱪilarƣa ⱨayatliⱪⱪa bolƣan ⱨayatliⱪning puriⱪidurmiz» — buning mǝnisi bǝlkim xundaⱪki: — «ⱨalakǝtkǝ ketiwatⱪanlar» bolsa, «roⱨiy ɵlüm»dǝ turidu; ularning xu hǝtǝrlik ǝⱨwalini Hudaning adǝmliri ularƣa puritidu; mǝnggülük ⱨayatliⱪni tepiwatⱪanlarƣa bolsa, Hudaning adǝmliri ularƣa mǝnggülük ⱨayatning huxbuyini, ⱨǝⱪiⱪǝt ikǝnlikini ɵzining ⱨayat-turmuxi arⱪiliⱪ puritip bildüridu.

■ 2:16 Luⱪa 2:34.

■ 3:1 2Kor. 5:12; 10:8.

□ 3:2 «Silǝr ɵzünglar bizning tǝwsiyinamimizdursilǝr, ⱪǝlbimizdǝ pütülgǝn, ⱨǝr insanƣa tonux bolƣan wǝ oⱪulidiƣan» — demǝk, Korinttiki etiⱪadqilarning nijatni yengi ⱪobul ⱪilƣan waⱪtida mutlǝⱪ ɵzgǝrtilgǝn yengi yürüx-turuxliri Pawlusning ǝjrining ⱨǝr adǝmgǝ kɵrünǝrlik bolƣan mewisi, uning ⱨǝⱪiⱪiy rosul ikǝnlikigǝ ispat idi.

□ 3:3 «Silǝrning biz tǝripimizdin pǝrwix ⱪilinƣan, Mǝsiⱨning mǝktupi ikǝnlikinglar» — «pǝrwix ⱪilinƣan» yaki «yǝtküzülidiƣan, yollanƣan». grek tilida «kɵyünüp beⱪilƣan» yaki «hizmiti ⱪilinƣan». «bu mǝktup siyaⱨ bilǝn ǝmǝs, bǝlki tirik Hudaning Roⱨi bilǝn yezilƣan; tax tahtaylarƣa ǝmǝs, bǝlki ⱪǝlbning ǝtlik tahtayliriƣa pütüklüktur» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun «tax tahtalar»ƣa pütüklük idi. Muxu yǝrdiki «ǝtlik» sǝlbiy mǝnidǝ ǝmǝs, bǝlkim «yumxaⱪ, ⱪattiⱪ bolmiƣan», «tax»ning ǝksini bildüridu.

■ 3:3 Mis. 24:12; 34:1; Yǝr. 31:33; Əz. 11:19; 36:26; Ibr. 8:10.

□ 3:6 «U bizni yengi ǝⱨdining hizmǝtkarliri boluxⱪa iⱪtidarliⱪ ⱪildi; bu ǝⱨdǝ pütüklük sɵz-jümlilǝrgǝ ǝmǝs, bǝlki Roⱨⱪa asaslanƣan» — muxu ayǝttiki «pütüklük sɵz-jümlilǝr» Musaƣa qüxürülgǝn ⱪanunni, yǝni «kona ǝⱨdǝ»ni kɵrsitidu; «Roⱨ» bolsa Hudaning Muⱪǝddǝs Roⱨini kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ. «Yengi ǝⱨdǝ» toƣruluⱪ «Yǝr.» 31:31-34 wǝ «Yǝrǝmiya»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»ni kɵrüng. «Qünki pütüklük sɵz-jümlilǝr adǝmni ɵltüridu; lekin Roⱨ bolsa adǝmgǝ ⱨayat kǝltüridu» — bu sɵzlǝrning toluⱪ mǝnisini qüxinix üqün «Rim.» 3:19-23, 7-bab wǝ 8:1-16ni kɵrüng. «Roⱨ» Hudaning Roⱨi, ǝlwǝttǝ.

■ 3:6 2Kor. 5:18; Ibr. 8:6, 8.

□ 3:7 «Israillar Musaning yüzidǝ julalanƣan xan-xǝrǝptin yüzigǝ kɵzlirini tikip ⱪariyalmiƣan yǝrdǝ» — bu wǝⱪǝ «Mis.» 34:29-35dǝ hatirilǝngǝn. «(gǝrqǝ xu xan-xǝrǝp ⱨazir ǝmǝldin ⱪaldurulƣan bolsimu)» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «gǝrqǝ xu nur asta-asta yoⱪiliwatⱪan bolsimu». Pawlus bu ikki bisliⱪ sɵzlǝrni bǝlkim ǝtǝy ixlǝtkǝn, xunga ikkila tǝrjimisi bǝlkim toƣridur.

■ 3:7 Mis. 24:12; 34:1,30; Ⱪan. 10:1.

□ 3:11 «qünki ǝmǝldin ⱪaldurulƣan ix ǝslidǝ xan-xǝrǝp bilǝn kǝltürülgǝn yǝrdǝ,...» — «ǝmǝldin ⱪaldurulƣan ix» yaki «ajizlap yoⱪiliwatⱪan ix».

□ 3:12 «biz tolimu yürǝklik bolimiz» — yaki «biz jasarǝtlik sɵzlǝymiz».

□ 3:13 «ǝmǝldin ⱪaldurulidiƣan ǝⱨdǝ» — «kona ǝⱨdǝ»ning «ǝmǝldin ⱪaldurulƣanliⱪi»ni toluⱪraⱪ qüxinix üqün «Rim.» 3:19-4:25, 7:7-8:4, «Gal.» 1:2-4:7ni oⱪung). Baxⱪa birhil tǝrjimisi «ɵqüp ketiwatⱪan ǝⱨdǝ...». «ǝmǝldin ⱪaldurulidiƣan ǝⱨdining parlaⱪ nuriƣa kɵzini tikip ⱪaraxning aⱪiwitigǝ uqrap kǝtmisun dǝp...» — «ⱪaraxning aⱪiwiti» — biz bu sɵzni xu mǝnidǝ qüxinimizki, kona ǝⱨdǝ (Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun) astida, insanning gunaⱨⱪa patⱪan ⱨaliti pax ⱪilinƣaqⱪa, Hudaning xan-xǝripigǝ biwasitǝ ⱪaraxning aⱪiwiti ɵlüm bolatti. «Mis.» 34:34ni kɵrüng.

■ 3:13 Mis. 34:35; Rim. 10:4.

□ 3:14 «qünki bügüngǝ ⱪǝdǝr kona ǝⱨdini oⱪuƣinida muxu qümpǝrdǝ eliwetilmǝy kǝldi...» — «kona ǝⱨdǝ» muxu yǝrdǝ, bolupmu Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanunni, yǝni Tǝwratning «Yaritilix»tin «Ⱪanun xǝrⱨi»giqǝ bolƣan bǝx ⱪismini kɵrsitidu.

■ 3:14 Yǝx. 6:10; Əz. 12:2; Mat. 13:11; Ros. 28:26; Rim. 11:8.

■ 3:16 Mat. 13:11; Rim. 11:23; 1Kor. 2:10.

□ 3:17 «Əmma Rǝb xu roⱨtur» — «Roⱨ» bolsa Hudaning Muⱪǝddǝs Roⱨi», yǝni «yengi ǝⱨdǝ» arⱪiliⱪ mǝnggülük ⱨayatni elip kelidiƣan Roⱨni kɵrsitidu.

■ 3:17 Yⱨ. 4:24.

□ 3:18 «Biz ⱨǝmmimizning yüzimiz qümpǝrdisiz ⱨalda Rǝbning xan-xǝripigǝ ⱪariƣinida, Uning ohxax süritidǝ boluxⱪa Roⱨ bolƣan Rǝb tǝripidin xan-xǝrǝp üstigǝ xan-xǝrǝp ⱪoxulup ɵzgǝrtilmǝktimiz» — «ohxax süriti» (yaki «ohxax sürǝt-obrazi») — Rǝb Əysaning Ɵzining süriti.

■ 3:18 1Kor. 13:12; 2Kor. 5:7.

■ 4:2 2Kor. 2:17; 2Kor. 6:4

■ 4:3 2Kor. 2:15; 2Tes. 2:10.

□ 4:4 «bu zamanning ilaⱨi etiⱪadsizlarning oy-zeⱨinlirini kor ⱪildi» — «bu zamanning ilaⱨi» Xǝytan, Iblis.

■ 4:4 Yǝx. 6:10; Yⱨ. 12:40; 14:9. Fil. 2:6. Kol. 1:15. Ibr. 1:3.

□ 4:5 «biz ɵzimizni ǝmǝs, bǝlki Mǝsiⱨ Əysani Rǝb, xuningdǝk ɵzimizni Əysa üqün silǝrning hizmǝtkaringlar dǝp elan ⱪilimiz» — «hizmǝtkarlar» muxu yǝrdǝ grek tilida «ⱪullar» deyilidu. Demǝk, ɵzini (ⱨǝrhil sǝwǝblǝr bilǝn) baxⱪa birsining hizmitidǝ boluxⱪa satⱪan kixilǝr.

■ 4:6 Yar. 1:3; 2Pet. 1:19.

□ 4:7 «...bu gɵⱨǝrgǝ sapal idixlarda ⱪaqilaⱪliⱪ ⱨalda igidarliⱪ ⱪilimiz» — «sapal idixlar» bolsa etiⱪadqilarning ɵz ajiz wujud-tǝnliri, ǝlwǝttǝ.

■ 4:7 1Kor. 2:5; 2Kor. 5:1.

□ 4:10 «Əysaning ⱨayati tenimizdǝ ayan ⱪilinsun dǝp, ⱨǝrdaim tenimizdǝ Əysaning ɵlümini kɵtürüp yürimiz» — «Əysaning ɵlümini kɵtürüx» degǝnlik bǝlkim rosullar daim azap-oⱪubǝtni tartⱪanliⱪi, daim ɵltürülüxning hǝwpidǝ turuwatⱪanliⱪini kɵrsitidu. Əmma bu bayanni yǝnǝ ⱨǝmmǝ etiⱪadqi üqün muⱨim roⱨiy prinsip degili bolidu. 11-ayǝtni kɵrüng.

■ 4:10 Rim. 8:17; Gal. 6:17; Fil. 3:10; 2Tim. 2:11,12; 1Pet. 4:13.

□ 4:11 «qünki Əysaning ⱨayati ɵlidiƣan ǝtlirimizdǝ ayan ⱪilinsun üqün, tirik ⱪalƣan bizlǝr ⱨǝrdaim ɵlümgǝ tapxurulmaⱪtimiz» — «ɵlümgǝ tapxurulmaⱪtimiz» — Huda tǝripidin, ǝlwǝttǝ.

■ 4:11 Zǝb. 44:22; Mat. 5:11; Rim. 8:36; 1Kor. 4:9; 15:49; Kol. 3:4.

□ 4:12 «Xuning bilǝn bizdǝ ɵlüm ixlǝwatidu, ǝmma ⱨayat silǝrdǝ ixlǝwatidu» — muxu muⱨim prinsip toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 4:13 «Mǝn ixǝndim, xunga sɵz ⱪildim» — «Zǝb.» 116:10. «iman-ixǝnqtiki roⱨⱪa igǝ bolup, bizmu ixǝnduⱪ wǝ xuning bilǝn sɵz ⱪilimiz» — «sɵz ⱪilimiz» — demǝk, hux hǝwǝrni jakarlaymiz.

■ 4:13 Zǝb. 116:10

■ 4:14 Rim. 8:11; 1Kor. 6:14.

■ 4:15 2Kor. 1:11.

□ 4:16 «gǝrqǝ taxⱪi insanliⱪimiz solaxsimu, dǝrⱨǝⱪiⱪǝt iqki insanliⱪimiz kündin-küngǝ yengilanmaⱪta» — «taxⱪi insanliⱪimiz» adǝmning jan-tenini, «iqki insanliⱪimiz» adǝmning ⱪǝlb-roⱨini, iqki dunyasini kɵrsitidu. Grek tilida «taxⱪi insanimiz» wǝ «iqki insanimiz» deyilidu.

■ 4:17 Zǝb. 30:5; Mat. 5:12; Rim. 8:18; 1Yuⱨa. 3:2.

■ 5:1 2Kor. 4:7.

■ 5:2 Rim. 8:23.

■ 5:3 Wǝⱨ. 3:18; 16:15.

■ 5:4 Rim. 8:11; 1Kor. 15:53.

□ 5:5 «U bizgǝ «kapalǝt» bolƣan Ɵz Roⱨinimu ata ⱪildi» — «Ɵz Roⱨi» grek tilida pǝⱪǝt «Roⱨ» bilǝn ipadilinidu. «Kapalǝt» toƣruluⱪ 1:22diki izaⱨatni kɵrüng.

■ 5:5 Rim. 8:16; 2Kor. 1:22; Əf. 1:13; 4:30.

■ 5:7 1Kor. 13:12; 2Kor. 3:18.

■ 5:10 Zǝb. 62:12; Yǝr. 17:10; 32:19; Mat. 16:27; 25:32; Rim. 2:6; 14:10,12; 1Kor. 3:8; Gal. 6:5; Wǝⱨ. 2:23; 22:12.

□ 5:11 «biz Hudaƣa oquⱪ-axkarimiz, xuningdǝk silǝrning wijdaninglardimu axkarǝ tonulsaⱪ dǝp ümid ⱪilimǝn» — «Hudaƣa oquⱪ-axkarimiz, xuningdǝk silǝrning wijdaninglardimu axkarǝ tonulsaⱪ». Demǝk, Pawlus wǝ baxⱪa rosullar dunyadikikilǝrgǝ anqǝ tonux ǝmǝs, ularning ⱨǝⱪiⱪiy salaⱨiyiti, ularda bolƣan Mǝsiⱨning Muⱪǝddǝs Roⱨimu dunyadikikilǝrgǝ anqǝ tonux ǝmǝs, xunga ularƣa Mǝsiⱨning ⱨǝr adǝmni soraⱪⱪa tartidiƣanliⱪi toƣruluⱪ ixǝndürüxning zɵrüriyiti bar. Lekin Huda bizni obdan bilidu wǝ (silǝr Hudaning adǝmliri bolƣandin keyin) silǝrmu bizni obdan qüxǝnsǝnglar kerǝk, dǝydu.

□ 5:12 «...taxⱪi ⱪiyapǝttin pǝhirlinidiƣanlarƣa bǝrgüdǝk jawab bolsun dǝp, silǝrgǝ bizlǝrdin pǝhirlinix imkaniyitini yaritip beriwatimiz» — «taxⱪi ⱪiyapitidin pǝhirlinidiƣanlar bǝrgüdǝk jawab bolsun dǝp...» — Pawlus ⱨazir Korinttiki jamaǝttǝ kɵrüngǝn «sahta rosullar»ni tilƣa elip, ɵzi üstidin ǝrz ⱪilƣan bu kixilǝrgǝ jawab berix üqün Korinttiki ⱪerindaxlarƣa ɵzining wǝ ⱨǝmkarlirining hizmǝtlirining roⱨiy maⱨiyitini azraⱪ axkarilap kɵrsǝtmǝkqi.

■ 5:12 2Kor. 3:1; 10:8.

□ 5:13 «Qünki iq-iqimizgǝ siƣmay ⱪalƣan bolsaⱪmu Huda aldida xundaⱪ bolduⱪ, salmaⱪ bolsaⱪmu silǝr üqün xundaⱪ bolimiz» — munu ayǝttǝ Pawlus, xübⱨisizki, (yuⱪirida eytilƣandǝk) awwal ɵzining wǝ ⱪerindaxlarning «ⱪǝlbdiki ixlar», yǝni ǝng ǝⱨmiyǝtlik ixlar toƣruluⱪ sɵzlǝydu. U keyinrǝk «kɵrünüx»tiki ixlarning, yǝni «taxⱪi ⱪiyapǝt»ning ixliriƣa ɵtidu. Əmǝliyǝttǝ «iq-iqimizgǝ siƣmay ⱪalƣan bolux» Hudaning zor uluƣluⱪi, exip taxⱪan xapaitigǝ ⱪarap insanning huxalliⱪtin bolƣan normal inkasi bolux kerǝkƣu, dǝymiz. Əmma baxⱪa kixilǝr bǝribir hux hǝwǝrni anglixi kerǝk, xuningdǝk ɵz huxalliⱪimizƣa ⱨay berip, ular üqün «salmaⱪ» boluximizmu kerǝk.

□ 5:14 «birsi ⱨǝmmǝylǝn üqün ɵldi» — Mǝsiⱨni kɵrsitidu. «qünki biz birsi ⱨǝmmǝylǝn üqün ɵldi, xunga ⱨǝmmǝylǝnnimu ɵldi, dǝp ⱨesablaymiz» — bu ajayib ayǝt toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 5:15 Rim. 14:7; Gal. 2:20; 1Tes. 5:10; 1Pet. 4:2.

□ 5:16 «ⱨǝtta biz Mǝsiⱨni insanlarqǝ tonuƣan bolsaⱪ...» — «insanlarqǝ» grek tilida «ǝtlǝr boyiqǝ». «xuning bilǝn biz buningdin keyin ⱨeqkimni insanlarqǝ tonumaymiz; ⱨǝtta biz Mǝsiⱨni insanlarqǝ tonuƣan bolsaⱪ, buningdin keyin uni yǝnǝ xundaⱪ tonumaymiz» — bu ajayib ayǝt toƣruluⱪmu «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 5:16 Mat. 12:50; Yⱨ. 15:14; Gal. 5:6; 6:15; Kol. 3:11.

■ 5:17 Yǝx. 43:18; Wǝⱨ. 21:5.

□ 5:18 «wǝ barliⱪ ixlar Hudadindur» — yaki «wǝ bu barliⱪ ixlar Hudadindur».

■ 5:18 Kol. 1:20; 1Yuⱨa. 2:2; 4:10.

■ 5:19 Rim. 3:24,25; Kol. 1:20.

■ 5:20 2Kor. 3:6.

□ 5:21 «gunaⱨⱪa ⱨeq tonux bolmiƣan kixi» — Mǝsiⱨ. «mǝⱪsiti xuki, bizning Uningda Hudaning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi boluximiz üqündur» — «Uningda» — Mǝsiⱨdǝ, ǝlwǝttǝ.

■ 5:21 Yǝx. 53:9,12; Rim. 8:3; Gal. 3:13; 1Pet. 2:22; 1Yuⱨa. 3:5.

■ 6:1 1Kor. 3:9; Ibr. 12:15.

□ 6:2 «xapaǝt kɵrsitilidiƣan bir pǝyttǝ duayingni ijabǝt ⱪilixni bekitkǝnmǝn, nijat-ⱪutulux yǝtküzülidiƣan bir künidǝ mǝn sanga yardǝmdǝ boluxumni bekitkǝnmǝn» — «Yǝx.» 49:8.

■ 6:2 Yǝx. 49:8.

■ 6:3 Rim. 14:13; 1Kor. 10:32.

■ 6:4 1Kor. 4:1; 2Kor. 11:23.

□ 6:5 «tünǝxlǝrdǝ» — demǝk «tünǝp dua ⱪilixlarda». Baxⱪa birhil tǝrjimisi «uyⱪusizliⱪlarda».

□ 6:7 «...ⱨǝⱪⱪaniyliⱪning ong-sol ⱪollardiki ⱪoralliri bilǝn...» — bǝlkim zǝrb ⱪilidiƣan ⱨǝm ⱪoƣdaydiƣan roⱨiy ⱪorallarni kɵrsitidu.

□ 6:9 «namsiz bolduⱪ-yu, ǝmma mǝxⱨormiz» — dunyadiki «mǝxⱨor»lardin bolmisimu, lekin Huda, pǝrixtilǝr wǝ jamaǝtlǝr tǝripidin mǝxⱨordur, degǝn mǝnidǝ dǝp ⱪaraymiz. «tǝrbiyidǝ jazalanduⱪ-yu, ǝmma ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinmiduⱪ» — «tǝrbiyidǝ jazalanduⱪ-yu...» degǝnlik baxⱪa bir tǝrjimisi «dǝrrǝ-ⱪamqa yeduⱪ-yu ...». Bu muⱨim sɵz toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 6:9 Zǝb. 118:18; Yǝx. 26:19.

□ 6:10 «namrat bolƣinimiz bilǝn, ǝmma kɵp adǝmlǝrni bay ⱪilƣuqimiz; ⱨeqnemimiz yoⱪ bolƣini bilǝn, ǝmma ⱨǝmmigǝ igidarmiz» — «namrat bolƣinimiz bilǝn,...  ⱨeqnemimiz yoⱪ bolƣini bilǝn,...» — Pawlus wǝ baxⱪa rosullar bu dunyaning kɵzⱪarixidin ⱪariƣanda xundaⱪ kɵrüngǝn bolsimu, ular ⱨǝrgiz ɵzlirini undaⱪ ⱨesablimaydu, bǝlki ɵzlirini ⱨǝⱪiⱪiy baylar (mǝnggülük bayliⱪlarƣa igǝ) dǝp sanaytti.

□ 6:11 «Silǝrgǝ oquⱪ-yoruⱪ sɵzliduⱪ, ǝy Korintliⱪlar,...» — grek tilida «Aƣzimiz silǝrgǝ oquⱪ, i Korintliⱪlar,...».

■ 6:13 1Kor. 4:14.

□ 6:14 «Etiⱪadsizlar bilǝn bir boyunturuⱪⱪa qetilip tǝngsizliktǝ bolmanglar» — «Ⱪan.» 22:10dǝ «Exǝk wǝ kalini bir boyunturuⱪⱪa tǝng ⱪoxmanglar» deyilidu. Tǝngsizlik bolƣaqⱪa, ixǝngǝn adǝm wǝ ixǝnmigǝn adǝm tǝng yük tartmaydu, ⱨǝtta bir-biridin baxⱪa yɵnülüxkǝ tartidu. Bu sɵzlǝr pǝⱪǝt nikaⱨⱪila baƣliⱪ ǝmǝs, türlük ǝⱨwallarda etiⱪadsiz adǝm bilǝn «ⱨǝmboyunturuⱪ» bolux qong qataⱪlarni qiⱪiridu, degǝnliktur. «...ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ wǝ ⱪǝbiⱨlik otturisida ⱪandaⱪmu ortaⱪliⱪ bolsun?» — «ⱪǝbiⱨlik» grek tilida «ⱪanunsizliⱪ», ǝmma bu «ⱪanun» ⱨɵkümǝtningki ǝmǝs, Hudaning ⱨǝⱪⱪaniy tǝlǝplirini kɵrsitidu.

■ 6:14 Ⱪan. 7:2; 1Sam. 5:1, 2; 1Pad. 8:21; 1Kor. 5:9; 10:21; Əf. 5:11

□ 6:15 «Mǝsiⱨning Belial bilǝn nemǝ inaⱪliⱪi bolsun?» — «Belial» degǝnning ibraniy tilidiki mǝnisi «ǝrzimǝs, osal» bolup, Xǝytanning yǝnǝ bir ismi bolidu.

□ 6:16 «Mǝn ularda turimǝn, ularning arisida yürimǝn; ularning Hudasi bolimǝn wǝ ular Mening hǝlⱪim bolidu» — «Law.» 26:12 wǝ «Yǝr.» 28:32, «Əz.» 32:27ni kɵrüng.

■ 6:16 Mis. 29:45; Law. 26:11-12; Yǝr. 32:38; Əz. 37:27; 1Kor. 3:16; 6:19; 10:7, 14; Əf. 2:21; Ibr. 3:6; 1Pet. 2:5

□ 6:17 «Ularning arisidin qiⱪip ketinglar, manga ayrilinglar... ⱨeq napak nǝrsigǝ tǝgküqi bolmanglar» — «Yǝx.» 52:11ni kɵrüng. Əslidǝ bu sɵzlǝr Israilƣa Babil imperiyǝsidiki kǝyp-sapa wǝ butpǝrǝslikni taxlap qiⱪixi üqün eytilƣan. «xundila Mǝn silǝrni ⱪobul ⱪilimǝn» — «Əz.» 20:41ni kɵrüng.

■ 6:17 Yǝx. 52:11; Əz. 20:34,41; Wǝⱨ. 18:4.

□ 6:18 «Mǝn silǝrgǝ Ata bolimǝn, silǝr Manga oƣul-ⱪizlirim bolisilǝr» — Tǝwrat, «2Sam.» 7:14, «Yǝx.» 43:6, «Yǝr.» 31:9ni kɵrüng.

■ 6:18 2Sam. 7:8,14

□ 7:2 «...ⱨeqkimni nabut ⱪilmiduⱪ» — bǝlkim ⱨǝm iⱪtisadiy jǝⱨǝttin ⱨǝm etiⱪad jǝⱨǝtidin eytilidu.

■ 7:3 2Kor. 6:11,12,13.

■ 7:4 Mat. 5:12; Ros. 5:41; Fil. 2:17; Kol. 1:24.

■ 7:5 Ros. 16:19,23.

■ 7:6 2Kor. 1:4.

□ 7:7 «qünki u silǝrning bizgǝ zariⱪip tǝlmürgininglarni... eytip bǝrdi» — «silǝrning bizgǝ zariⱪip tǝlmürgininglar» degǝn sɵzlǝrdǝ «bizgǝ» degǝnni kirgüzduⱪ. Ularning «zariⱪip tǝlmürgini» Hudaƣa boluximu mumkin idi. «silǝrning ⱨǝsritinglarni, silǝrning manga bolƣan ⱪizƣin ƣǝmhorluⱪunglarni...» — Korintliⱪlarning ⱨǝsrǝtliri ⱪatarliⱪlar rosul Pawlusning ilgiriki bir hetidiki ǝyibni (2:4) ⱪobul ⱪilƣanliⱪi tüpǝylidin idi.

■ 7:10 2Sam. 12:13; Mat. 26:75; Luⱪa 18:13.

□ 7:11 «Hudaning yolida azablinixinglar... silǝrgǝ...xunqǝ kɵp ƣǝzǝp, xunqǝ kɵp ⱪorⱪunq, ... elip kǝldi!» — muxu yǝrdǝ «ƣǝzǝp» bolsa bǝlkim gunaⱨ sadir ⱪilƣan kixining ⱪilmixiƣa, xundaⱪla ɵzlirining bu ixta jawabkar ǝmǝslikigǝ ⱪaritilƣanidi. «Xunqǝ kɵp ⱪorⱪunq» bolsa Hudadin bolƣan ⱪorⱪunq. «jazalaxⱪa xunqǝ xunqǝ tǝyyar bolux» — ɵz gunaⱨida qing turup towa ⱪilixni rǝt ⱪilƣan ⱪerindaxlarni jamaǝttin qiⱪiriwetixni kɵrsitidu.

□ 7:12 «bǝlki Huda aldida bizgǝ bolƣan kɵnglünglardiki ⱪizƣinliⱪning aranglarda ayan boluxi üqün yazdim» — baxⱪa bir kɵqürmisi boyiqǝ «bǝlki bizning Huda aldida silǝrgǝ bolƣan ⱪizƣinliⱪimizning ayan boluxi üqün yazdim». Əmma keyinki ayǝtlǝrni (13-16) wǝ 8:7ni kɵrgǝndǝ, biz alƣan kɵqürmisi toƣridur.

■ 8:4 Ros. 11:29; Rim. 15:26; 1Kor. 16:2; 2Kor. 9:1.

□ 8:7 «bizgǝ bolƣan meⱨir-muⱨǝbbitinglarda...» — baxⱪa bir kɵqürülmidǝ: «bizning silǝrgǝ bolƣan meⱨir-muⱨǝbbitimizdǝ...» deyilidu (bu kɵqürmǝ toƣra bolsa mǝnisi bǝlkim: «bizning silǝrgǝ bolƣan meⱨir-muⱨǝbbitimizdin ilⱨam-tǝsǝlli alƣanliⱪinglar»ni kɵrsǝtsǝ kerǝk).

□ 8:10 «silǝr aldinⱪi yilila ianǝ ⱪilixta wǝ xuningƣa iradǝ baƣlaxta yahxi baxlidinglar» — «1Kor.» 16:2ni kɵrüng.

■ 8:12 Pǝnd. 3:28; Mat. 12:43; Luⱪa 21:3; 1Pet. 4:10.

□ 8:15 «Kɵp yiƣⱪanlarningkidin exip ⱪalmidi, az yiƣⱪanlarningmu kǝmlik ⱪilmidi» — «Mis.» 16:18.

■ 8:15 Mis. 16:18.

□ 8:21 «Qünki biz pǝⱪǝt Rǝbning aldidila ǝmǝs, bǝlki insanlarning kɵz aldidimu iximizni durus ⱪilixⱪa kɵngül bɵlüp keliwatimiz» — Tǝwrat, «Pǝnd.» 3:4ni kɵrüng.

■ 8:21 Rim. 12:17.

■ 9:1 Ros. 11:29; Rim. 15:26; 1Kor. 16:2; 2Kor. 8:4.

□ 9:2 «mǝn bu toƣruluⱪ: Ahayadikilǝr ɵtkǝn yildin beri hǝyr-sǝdiⱪǝ berixkǝ tǝyyar turuwatidu, dǝp ... pǝhirlinip mahtap kǝlmǝktimǝn» — Korint xǝⱨiri Ahaya ɵlkisidǝ idi.

□ 9:3 «ⱪerindaxlarni ǝwǝtixtiki mǝⱪsitim...» — «ⱪerindaxlar» yǝni Titus ⱨǝm yuⱪirida tilƣa elinƣan ikki ⱪerindax.

□ 9:6 «oquⱪ ⱪolluⱪ bilǝn teriƣini mol alidu» — yaki «bǝrikǝtlǝp teriƣini bǝrikǝtlinip alidu».

■ 9:6 Pǝnd. 11:24; Gal. 6:7.

■ 9:7 Mis. 25:2; 35:5; Ⱪan. 15:7; Rim. 12:8.

□ 9:8 «kǝngriqiliktǝ turup ⱪolliringlar ⱨǝrhil güzǝl ixⱪa yetidu» — «kǝngriqiliktǝ turup» grek tilida «exip taxⱪinlinip» dǝp ipadilinidu.

□ 9:9 «U ɵziningkini tarⱪatⱪan, u yoⱪsullarƣa sǝdiⱪǝ bǝrgǝn; uning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi mǝnggügǝ turidu» — «Zǝb.» 112:9.

■ 9:9 Zǝb. 112:9

□ 9:10 «Əmdi teriƣuqiƣa teriƣili uruⱪ, yegili nan ata ⱪilƣuqi silǝrning teriydiƣan uruⱪliringlarni tǝminlǝp mol ⱪilidu,...» — «teriydiƣan uruⱪliringlar» ⱨǝrhil kɵqmǝ mǝnidǝ bolup, «ⱨajǝtmǝnlǝrgǝ tehimu mǝrdlikBilǝn hǝyrlik ⱪilix pursǝtliri», «baxⱪilarƣa yahxiliⱪ ⱪilix pursǝtliri» degǝndǝk mǝnilǝrni ɵz iqigǝ alidu. Bularning «mewiliri» bolsa, baxⱪilarni etiⱪadⱪa kǝltürüx, etiⱪadqilarni riƣbǝtlǝndürüx ⱪatarliⱪ ⱨǝrhil esil nǝtijilǝrni kɵrsitidu — 11-12-ayǝtni kɵrüng.

□ 9:11 «Xuning bilǝn silǝr ⱨǝrⱪandaⱪ ǝⱨwalda ⱪoli oquⱪ boluxⱪa ⱨǝr tǝrǝptǝ beyitilisilǝr, xuningdǝk bu ix biz arⱪiliⱪ Hudaƣa kɵp tǝxǝkkürlǝrni elip baridu» — ianǝ Yerusalemdiki etiⱪadqilarƣa tapxurulƣanda, ular Hudaƣa kɵp tǝxǝkkür bildüridu, ǝlwǝttǝ, xundaⱪla baxⱪa jamaǝtlǝrmu u ixni anglap xundaⱪ ⱪilidu.

□ 9:12 «bu hǝyrlik hizmǝtni ada ⱪilix» — «ada ⱪilix» muxu yǝrdǝ grek tilida: «(kaⱨinlar) ⱪurbanliⱪ ⱪilƣandǝk ada ⱪilix».

□ 9:14 «wǝ Hudaning silǝrdǝ taxⱪinlatⱪan ajayib meⱨir-xǝpⱪiti tüpǝylidin, ular silǝr üqün dua-tilawǝt ⱪilƣinida, ular silǝrgǝ tǝlpünüp ⱪattiⱪ seƣinip ǝslǝydu» — «Rim.» 15:26-27din kɵrüniduki, Korinttiki (Ahayadiki) jamaǝtlǝr Pawlusning ɵtünüxlirini ahir ⱪobul ⱪilip qong ianǝ toplap, Yerusalemƣa ǝwǝtkǝnidi.

□ 10:1 «Mǝsiⱨning yuwax-mɵminliki wǝ mulayimliⱪi bilǝn...» — xu dǝwrdiki ⱨǝrbiy ixlarda «yawax-mɵminlik ⱨǝm mulayimliⱪ» degǝnlik «kǝngqilik ⱨǝm rǝⱨimdilliⱪ» degǝn baxⱪa mǝninimu bildüridu.

□ 10:2 «bizni «ǝtlǝr boyiqǝ mangƣanlar!» dǝp guman bilǝn ⱪaraydiƣan bǝzilǝrgǝ ⱪarita oyliƣinimdǝk ⱪattiⱪ ⱪolluⱪ ⱪilixⱪa meni mǝjbur ⱪilmanglar» — oⱪurmǝnlǝrgǝ ayan boliduki, «ǝtlǝr boyiqǝ mangƣanlar» degǝn ibarǝ, «insaniy (Hudaningki ǝmǝs, bǝlki gunaⱨkarlarning) kɵz-ⱪaraxlar boyiqǝ mangƣanlar»ni bildüridu.

□ 10:3 «gǝrqǝ biz insaniy ǝtlǝrdǝ yürsǝkmu, biz ǝtlǝr boyiqǝ jǝng ⱪilmaymiz» — ayǝttiki «jǝng» ǝng muⱨim jǝng, yǝni roⱨiy jǝngni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ. «Ətlǝr boyiqǝ» yuⱪiriⱪi izaⱨatni kɵrüng. Mǝnisi: «Bu dunyada yaxisaⱪmu, bu dunyaning arzu-ⱨǝwǝsliri boyiqǝ yaxaydiƣanlardǝk (roⱨiy) jǝng ⱪilmaymiz».

□ 10:4 «Qünki jǝng ⱪorallirimiz ǝtkǝ tǝwǝ ⱪorallar ǝmǝs, bǝlki Huda tǝripidin ⱪorƣan-istiⱨkamlarni gumran ⱪilix küqigǝ igǝ ⱪilinƣan ⱪorallardur» — «ǝtkǝ tǝwǝ ⱪorallar» bolsa bu dunyaƣa has ⱪorallar, yǝni ⱪiliq, oⱪya ⱪatarliⱪlarni kɵrsitidu.

■ 10:4 Yǝr. 1:10; Əf. 6:13-18.

□ 10:5 «bǝs-munazirilǝr» — yaki «bid’ǝt sǝpsǝtiliri».

□ 10:6 «silǝr toluⱪ itaǝt ⱪilƣandin keyin» — 5-ayǝttǝ eytilƣandǝk, Mǝsiⱨkǝ itaǝt ⱪilix, ǝlwǝttǝ. «aranglarda ⱪandaⱪ itaǝtsizlik ⱪalƣan bolsa bularni jazalaxⱪa tǝyyarmiz» — «jazalaxⱪa tǝyyar» toƣruluⱪ 13:2-3 wǝ izaⱨatni kɵrüng.

□ 10:7 «Silǝr pǝⱪǝt kɵz aldinglardiki ixlarƣila ⱪaraydikǝnsilǝr» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Kɵz aldidiki ixlarƣa obdan ⱪarap beⱪinglar!».

■ 10:12 2Kor. 3:1; 5:12.

□ 10:13 «Biz ǝmdi ɵzimizgǝ bekitilgǝn ɵlqǝmdin ⱨalⱪip mahtinip yürginimiz yoⱪ» — «ɵzimizgǝ bekitilgǝn ɵlqǝm» — demǝk, Huda Pawlus wǝ Barnabasⱪa hux hǝwǝr jakarlaxtiki ⱨǝmdǝ jamaǝtlǝrni ⱪuruxtiki hizmǝtning dairisini bekitkǝn ɵlqǝm. «silǝrning hizmitinglarƣimu yetidiƣan ɵlqǝm» — grek tilida «silǝrgǝ yǝtkǝn ɵlqǝm».

■ 10:13 Əf. 4:7.

□ 10:16 «tǝyyarƣa ⱨǝyyar bolup, baxⱪilarning dairisidiki hizmǝt ǝjri bilǝn mahtinix bizgǝ yat» — Korinttiki jamaǝt arisidiki «sahta rosullar» dǝl xundaⱪ ix ⱪiliwatatti, ular Pawlus ǝjir singdürgǝn Korintliⱪlardin «bizning ǝjrimiz» dǝp maⱪtanmaⱪta idi.

□ 10:17 «Pǝhirlinip mahtiƣuqi bolsa Rǝbdin pǝhirlinip mahtixi kerǝk!» — «Yǝr.» 9:24.

■ 10:17 Yǝx. 65:16; Yǝr. 9:22-23; 1Kor. 1:31.

■ 10:18 Pǝnd. 27:2.

■ 11:2 Law. 21:13.

■ 11:3 Yar. 3:4; Yⱨ. 8:44.

□ 11:4 «Qünki birsi kelip biz silǝrgǝ ⱨeq jakarlap baⱪmiƣan baxⱪa bir Əysani jakarlisa, yaki ⱪǝlbinglardin orun bǝrgǝn Roⱨning orniƣa baxⱪa bir roⱨⱪa orun bǝrsǝnglar wǝ silǝr ⱪobul ⱪilƣan hux hǝwǝrdin baxⱪa bir «hux hǝwǝr»ni ⱪobul ⱪilsanglar, silǝr bu ixlarƣa ajayib sǝwr-taⱪǝt bilǝn ɵtüwerixinglar mumkin!» — bu intayin tǝnilik, kinayilik kinay gǝp, ǝlwǝttǝ. Pawlus ularning ǝⱨwalidin heli ǝnsiwiwatidu. «Silǝr bu ixlarƣa ajayib sǝwr-taⱪǝt bilǝn ɵtüwerixinglar mumkin!» degǝnning baxⱪa birhil tǝrjimisi «Silǝr xuningƣa sǝwr-taⱪǝt bilǝn ɵtüwerǝmsilǝrkin dǝymǝn!».

■ 11:4 Gal. 1:8.

□ 11:5 «Ⱨalbuki, mǝn ɵzümni ⱨǝrⱪandaⱪ ixta axu «ⱪaltis uluƣ rosullar»din kǝm sanimaymǝn!» — «ⱪaltis uluƣ rosullar» xübⱨisizki, intayin kinayilik, ⱨǝjwiy gǝp. Bǝzi alimlar, bu sɵzlǝr ⱨǝⱪiⱪiy uluƣ rosullar (Petrus, Yuⱨanna, Yaⱪup ⱪatarliⱪlar)ni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. Pikrimizqǝ Pawlus Korinttiki jamaǝtkǝ ɵzlirini «rosul» dǝp tonuxturƣan bǝzibir aldamqilarni kɵrsitidu. Muxu kixilǝr ɵzining (yǝni Pawlusning) rosulluⱪ ⱨoⱪuⱪini yoⱪⱪa qiⱪarmaⱪqi. 12-33-ayǝtlǝr wǝ 12:11-ayǝt bu nuⱪtini ispatlaydu.

□ 11:6 «Gǝrqǝ mening gǝp-sɵzlirim addiy bolsimu,..» — muxu ibarǝ adǝttǝ «nutuⱪ sɵzlǝxkǝ tǝrbiyilǝnmigǝn» kixini kɵrsitidu.

□ 11:7 «Əmdi mǝn silǝrni kɵtürülsun dǝp ɵzümni tɵwǝn tutup, Hudaning hux hǝwirini ⱨǝⱪ tǝlǝp ⱪilmay jakarlap gunaⱨ ⱪildimmu?» — Pawlus etiⱪadqilarƣa ɵz eƣirini salmasliⱪ üqün, ɵz ⱨünirigǝ tayinip, turmuxini ⱪamdiƣan (9-ayǝtni kɵrüng). Biraⱪ bǝzilǝr (bolupmu «sahta rosullar») «Pawlus ⱨǝⱪiⱪiy rosul bolƣan bolsa, etiⱪadqilarning iⱪtisadiy yardimigǝ tayanƣan bolatti» dǝp, uni rosul ǝmǝs dǝp inkar ⱪilƣanidi.

■ 11:7 1Kor. 9:12.

□ 11:8 «Mǝn silǝrning hizmitinglarda boluxⱪa baxⱪa jamaǝtlǝrdin bulap-talap, ularning yardimini ⱪobul ⱪildim» — «...baxⱪa jamaǝtlǝrdin bulap-talap» — bu yǝnǝ tǝnilik, kinayilik gǝp, ǝlwǝttǝ. Pawlus Korint xǝⱨiridǝ hux hǝwǝrni yǝtküzgǝndǝ baxⱪa jamaǝtlǝrning kɵpligǝn iⱪtisadiy yardimigǝ muyǝssǝr bolup (9-ayǝtni kɵrüng), Korintliⱪlarni guman sɵzliridin hijalǝtkǝ ⱪaldurux üqün xundaⱪ dǝydu.

■ 11:8 Ros. 20:33; 2Kor. 12:13; 1Tes. 2:9; 2Tes. 3:8.

■ 11:9 Fil. 4:15.

□ 11:10 «ⱨeqkimmu meni muxu mahtinixtin tosumaydu!» — «muxu mahtinix(im)» bolsa, Pawlus Korintliⱪlardin ⱨeq ⱨǝⱪ tǝlǝp ⱪilmay ularƣa hux hǝwǝr yǝtküzgǝnidi.

□ 11:12 «mǝn nemǝ ⱪiliwatⱪan bolsam xuni ⱪiliwerimǝn» — demǝk, Pawlusning ⱨǝⱪ almay hux hǝwǝrni halis yǝtküziwatⱪanliⱪi. U xundaⱪ ⱪiliwǝrsǝ, «sahta rosullar» ɵzlirini Pawlus wǝ ⱨǝmkarliri bilǝn selixturalmay ⱪalidu. Əmǝliyǝttǝ Pawlusning: «ular mahtinidiƣan ixlarda ⱨǝⱪiⱪǝtǝn bizgǝ ohxax bolsun» deginidǝ ɵzining ularning towa ⱪilip, ⱨǝⱪiⱪǝtǝn Hudaning hizmitidǝ boluxiƣa ⱨǝⱪiⱪiy tilǝkdax bolƣanliⱪini ipadilǝydu.

□ 11:16 «xuning bilǝn ɵzümmu azƣinǝ mahtiniwalay» — sahta rosullarning mahtinixliri heli kɵp idi. 18-ayǝtni kɵrüng.

■ 11:18 2Kor. 10:13; 12:5, 6.

□ 11:19 «qünki ɵzünglar xunqǝ dana bolƣandin keyin, silǝr ǝhmǝⱪlǝrgǝ sǝwr-taⱪǝt ⱪilixⱪa razi bolisilǝr!» — bu jümlǝ bǝlkim Pawlusning bu hetidǝ ǝng kinayilik gepi, ǝng küqlük tapa-tǝnisi boluxi mumkin. Ular baxⱪilarning «ǝhmǝⱪliⱪ»iƣa xunqǝ sǝwr-taⱪǝtlik bolƣan yǝrdǝ, (20-ayǝt) Pawlusning «pǝhirlinixiliri»gǝ sǝwr-taⱪǝtlik boluxi kerǝkⱪu!

□ 11:20 «mǝsilǝn birsi silǝrni ⱪul ⱪiliwalsa, birsi silǝrni yutuwalsa, birsi silǝrdin nǝp alsa, birsi aldinglarda qongqiliⱪ ⱪilsa yaki yüzünglarƣa kaqat salsa, silǝr uningƣa yol ⱪoyisilǝr» — Pawlus muxu sahta rosullarni, ularning iqidiki zǝⱨǝrni sɵkmǝkqi.

□ 11:21 «Əpsus, nomus ⱪilip eytimǝnki, biz undaⱪ ixlarƣa ajizliⱪ ⱪilduⱪ!» — bu yǝnǝ tapa-tǝnǝ, kinayilik gǝp, ǝlwǝttǝ. Pawlus ⱨǝrgiz adǝmlǝrdin nǝp elip bozǝk ⱪilmaⱪqi bolƣan ǝmǝs. «Ajizliⱪ» degǝnlik yǝnǝ bǝlkim ularƣa Pawlusning ular bilǝn billǝ bolƣan waⱪtidiki teni ajizliⱪini ǝslitix üqün eytilidu. (12:7-10ni kɵrüng).

■ 11:21 Fil. 3:4.

■ 11:22 Ros. 22:3.

□ 11:23 «ular Mǝsiⱨning hizmǝtkarlirimu? (mǝn ǝⱪildin azƣanlardǝk sɵzlǝwatimǝn!)» — ular (sahta rosullar) Mǝsiⱨning hizmǝtkarliri ǝmǝs, ǝlwǝttǝ. Əmma ular daim ɵzlirini xundaⱪ kɵrsǝtmǝkqi bolidu.

■ 11:23 Ros. 9:16; 21:11; 1Kor. 15:10; 2Kor. 6:4.

□ 11:24 «Yǝⱨudiylarning «bir kǝm ⱪiriⱪ ⱪamqa» jazasiƣa bǝx ⱪetim tartildim,...» — demǝk, ottuz toⱪⱪuz ⱪamqa jazalinixi. Tǝwrat, «Ⱪan.» 25:3ni kɵrüng.

■ 11:24 Ⱪan. 25:3.

□ 11:25 «üq ⱪetim tikǝnlik ⱪamqa jazasini yedim» — «tikǝnlik ⱪamqa jazasi» Rim ⱨɵkümiti tǝripidin bolsa kerǝk idi. «Ros.» 16:22dǝ bir ⱪetim hatirilǝngǝn. «Mat.» 27:26diki izaⱨatni kɵrüng.

■ 11:25 Ros. 14:19; 16:22; 27:9,41.

□ 11:27 «pat-pat tünǝklǝrdǝ» — demǝk «pat-pat tünǝp dua ⱪilixlarda». Baxⱪa birhil tǝrjimisi «uyⱪusizliⱪlarda».

□ 11:28 «bu sirttiki ixlardin baxⱪa...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «bu ixlardin taxⱪiri,...».

■ 11:28 Ros. 20:18.

□ 11:29 «ⱨǝrkim ajizlisa, mǝn ajizlimidimmu?» — «kim ajizlisa» — etiⱪad tǝripidǝ ajizlax, demǝk. «Mǝnmu ajizlidim» — Pawlus ajizliƣan kixi üqün dua ⱪilƣanda kǝmtǝrlik bilǝn ɵzini uning bilǝn birdǝk ⱪilip, ɵzini uning orniƣa ⱪoyƣandǝk bolidu. Buningƣa misalni Musa pǝyƣǝmbǝrning Israil üqün bolƣan dua-tilawǝtliridin kɵrüng («Mis.» 32:30-32).

■ 11:29 1Kor. 8:13.

■ 11:31 Rim. 1:9; 9:1; 2Kor. 1:23; Gal. 1:20; Fil. 1:8; 1Tes. 2:5.

■ 11:32 Ros. 9:24.

□ 11:33 «Lekin mǝn sepildiki bir kamardin sewǝt bilǝn pǝskǝ qüxürülüp, uning ⱪolidin ⱪutulup ⱪaqtim» — ⱨǝⱪiⱪiy rosullar ɵmridǝ anqǝ raⱨǝt kɵrmǝydu; Pawlus buningdin yǝnǝ bir misal kɵrsitidu.

□ 12:2 «Mǝsiⱨdǝ bolƣan bir adǝmni tonuymǝn» — bu adǝm dǝl Pawlusning ɵzi bolup, u Huda uningƣa bǝrgǝn wǝⱨiy wǝ ƣayibanǝ alamǝtlǝr bilǝn mahtinixni ⱪilqǝ halimiƣan bolup, ɵzini tɵwǝn tutuxⱪa tirixip, ɵzi toƣruluⱪ «mǝn» demǝy, «üqinqi xǝhstǝ» sɵzlǝydu. «u on tɵt yil ilgiri ... üqinqi ⱪat asmanƣa kɵtürüldi» — Tǝwrat-injil boyiqǝ, pǝⱪǝt üq asman bar. Birinqi «ⱨawa», ikkinqi «alǝm boxluⱪi», üqinqisi Hudaning ⱨuzurining ɵzidur.

■ 12:2 Ros. 9:3; 22:17; 1Kor. 15:8.

□ 12:5 «ɵzüm ⱨǝⱪⱪidǝ bolsa ajizliⱪmdin baxⱪa birǝr ix bilǝn mahtanmaymǝn» — «ajizliⱪmdin» grek tilida «ajizliⱪlirimdin».

□ 12:6-7 «muxu wǝⱨiylǝrning zor uluƣluⱪi tüpǝylidin kɵrǝnglǝp kǝtmǝslikim üqün ǝtlirimgǝ sanjilƣan bir tikǝn ... manga tǝⱪsim ⱪilinƣan» — «tikǝn»ning kɵqmǝ mǝnisi bar, ǝlwǝttǝ. «... meni urup tursun dǝp Xǝytanning bir ǝlqisi manga tǝⱪsim ⱪilinƣan» — grek tilida «Xǝytanning bir pǝrixtisi». «ǝlqi» wǝ «pǝrixtǝ» degǝnlǝr ǝmǝliyǝttǝ bir gǝp.

□ 12:10 «Qünki ⱪaqan ajiz bolsam, xu qaƣda küqlük bolimǝn» — Pawlus ajiz bolƣinida Mǝsiⱨkǝ tehimu tayinidu, xuning bilǝn küqlük bolidu; ⱨǝmmimizmu xundaⱪ boluximiz kerǝk.

■ 12:11 1Kor. 15:10.

■ 12:12 1Kor. 9:2.

□ 12:13 «Mening bu adalǝtsizlikimni ǝpu ⱪilƣaysilǝr!» — «adalǝtsizlik» intayin kinayilik, ⱨǝjwiy gǝp, ǝlwǝttǝ — bu sɵz Pawlusning ulardin ⱨeq eⱪtisadiy yardǝm tǝlǝp ⱪilmay, ularƣa hux hǝwǝrni ⱨǝⱪsiz yǝtküzgǝnlikini kɵrsitidu. Uning yuⱪirida ǝslǝtkinidǝk, u Korintta hux hǝwǝrning hizmitidǝ bolƣinida, baxⱪa jamaǝtlǝr uningƣa yardǝm pulini ǝwitip bǝrdi.

■ 12:13 1Kor. 9:12; 2Kor. 11:9.

□ 12:14 «Qünki izdiginim igilikinglar ǝmǝs, bǝlki ɵzünglardur» — «izdiginim» — Injil, «Luⱪa» 19:10ni kɵrüng.

■ 12:14 Ros. 20:33.

■ 12:15 2Kor. 6:12.

□ 12:16 «mǝn silǝrgǝ ⱨeq yük bolƣan ǝmǝsmǝn; biraⱪ ⱨeligǝrlik ⱪilip, mǝn silǝrni bablap ⱪoydum!» — bizningqǝ bu yǝnǝ tapa-tǝnǝ, intayin kinayilik gǝp. Pawlus Korintliⱪlarni roⱨiy jǝⱨǝttin ⱪuwwǝtlimǝkqi bolup, ɵzi ularning eyniƣa barmay (Korintliⱪlar bǝlkim uning yardǝm-hizmitini rǝt ⱪilƣan bolatti), bǝlki ɵzigǝ ohxax baxⱪa kɵyümqan ⱪerindaxlarni ɵz orniƣa ǝwǝtti (17-ayǝtni kɵrüng). Lekin baxⱪilar muxu ayǝt: «bǝzilǝr meni ⱨiyligǝrlik ⱪilip, yalƣan sɵzlǝp, silǝrdin nǝp ündürüwalidu, deyixip yüridu» dǝp tǝrjimǝ ⱪilidu.

□ 12:19 «...silǝrning etiⱪadinglarni ⱪurux üqündur» — grek tilida: «...silǝrni ⱪurux üqündur». «Adǝmni ⱪurux» toƣruluⱪ «Rimliⱪlarƣa»diki kirix sɵznimu kɵrüng.

□ 12:21 «Hudayim meni aldinglarda tɵwǝn ⱪilip ⱪoyarmikin...» — «aldinglarda», baxⱪa birhil tǝrjimisi «silǝr tüpǝylidin». Bǝlkim ikkila hil tǝrjimisi toƣridur. «... tehi towa ⱪilmiƣan nurƣun adǝmlǝrning sǝwǝbidin Hudayim meni aldinglarda tɵwǝn ⱪilip ⱪoyarmikin, xularning ⱪilmixliri tüpǝylidin matǝm tutmay turalmaymǝnmikin, dǝp ǝnsirǝymǝn» — Pawlus, Korintliⱪlarning tehi ⱪǝt’iylik bilǝn towa ⱪilip baⱪmiƣan gunaⱨliri tüpǝylidin yǝnǝ hijil bolup ⱪalimǝn, dǝp ǝnsirǝydu.

□ 13:1 «Ⱨǝr bir ⱨɵküm ikki-üq guwaⱨqining aƣzida ispatlinixi kerǝk» — bu Tǝwratning sɵzi, xundaⱪla Tǝwrattiki wǝ Injildiki muⱨim bir prinsiptur. «Qɵl.» 19:15, «Mat.» 18:16, «1Tim.» 5:19ni kɵrüng.

■ 13:1 Qɵl. 35:30; Ⱪan. 17:6; 19:5; Mat. 18:16; Yⱨ. 8:17; Ibr. 10:28.

□ 13:2-3 «ⱨazirmu silǝrdin neri bolsammu ⱪaytidin aldin’ala agaⱨlandurup eytimǝnki... mǝn barƣinimda ⱨeqkimni ayimaymǝn» — «ⱨeqkimni ayimaymǝn»: Pawlus «1Kor.» 5-babta, eƣir gunaⱨ sadir ⱪilƣan bir kixi üstidin «ǝtliri ⱨalak ⱪilinsun, xundaⱪ bolƣanda roⱨi Rǝb Əysaning künidǝ ⱪutⱪuzular, dǝp Xǝytanƣa tapxurulsun» degǝn ⱨɵkümni qiⱪarƣan. Pawlus muxu yǝrdǝ kɵzdǝ tutⱪini, gunaⱨⱪa patⱪan kixilǝr ohxax ⱨɵkümgǝ uqrixi mumkin, demǝkqi.

□ 13:4 «Bizmu Uningda ajiz bolsaⱪmu...» — bu ajayib ibarǝ toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. «...bizmu Uningda ajiz bolsaⱪmu, Hudaning silǝrgǝ ⱪaratⱪan ⱪudriti bilǝn, Uningƣa baƣlinip ⱨayat yaxaymiz» — demǝk, rosullar sirttin ⱪariƣanda ajiz kɵrünsimu (wǝ bǝlkim ɵzlirini ajiz ⱨes ⱪilƣan bolsimu) u Hudaning Korintliⱪlar arisida Ɵz ⱪudritini kɵrsitidiƣanliⱪiƣa ixinidu, xuningƣa ixǝnqi kamil bolup, «Biz xu ⱪudrǝt bilǝn hizmitinglarda küqlük bolimiz» degǝndǝk bolidu.

■ 13:5 1Kor. 11:28.

□ 13:7 «bu, bizning sinaⱪtin ɵtti dǝp ⱪariliximiz üqün ǝmǝs — ⱨǝtta sinaⱪtin ɵtmidi, dǝp ⱪaralsaⱪmu, mǝyli — muⱨimi silǝrning durus bolƣanni ⱪilixinglar» — demǝk, Korintliⱪlar rǝzilliktin towa ⱪilƣan bolsa, Pawlus wǝ ⱨǝmkarlirining hizmiti ünümlük, mewilik wǝ xǝrǝplik kɵrünüxi mumkin — lekin Pawlusⱪa nisbǝtǝn, muⱨimi Korintliⱪlarning ɵzlirining roⱨiy ǝⱨwalidur. Bu naⱨayiti uluƣ sɵz toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 13:8 «Qünki biz ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ ⱪarxi ⱨeq ix ⱪilalmaymiz; nemila ⱪilsaⱪ u bǝribir ⱨǝⱪiⱪǝtni ayan ⱪilidu, halas» — bu intayin ǝⱨmiyǝtlik ayǝt toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Biz ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ zit ixlarni ⱪilmastin, ⱨǝⱪiⱪǝt boyiqǝ ix ⱪiliximiz kerǝk».

□ 13:9 «Qünki biz ajiz bolsaⱪmu, silǝrning küqlük bolƣininglardin xadlinimiz» — «küqlük» wǝ «ajiz» roⱨiy tǝrǝptǝ eytilƣan, ǝlwǝttǝ.

■ 13:10 2Kor. 10:8.

□ 13:11 «riƣbǝt-tǝsǝllidǝ küqǝytilinglar» — muxu ibarǝ grek tilida bir sɵz bilǝnla ipadilinidu. «meⱨir-muⱨǝbbǝt wǝ inaⱪ-hatirjǝmlikning Igisi Huda» — grek tilida: «meⱨir-muⱨǝbbǝtning ⱨǝm inaⱪ-hatirjǝmlikning Hudasi» — demǝk, U meⱨir-muⱨǝbbǝt, hatirjǝmlik bǝrgüqi ⱨǝm Ɵzi ⱨǝrdaim meⱨir-muⱨǝbbǝttǝ wǝ inaⱪ-hatirjǝmliktǝ turƣuqi Hudadur.

■ 13:11 Rim. 12:16,18; 15:5; 1Kor. 1:10; Fil. 2:2; Ibr. 12:14; 1Pet. 3:8

■ 13:12 Rim. 16:16; 1Kor. 16:20; 1Tes. 5:26; 1Pet. 5:14.

Galatiyaliⱪlarƣa

1

2

3

4

5

6

Galatiyaliⱪlarƣa

1

Rosul Pawlus Galatiya ɵlkisidiki jamaǝtlǝrgǝ yazƣan mǝktup •••• Salamlar

1 Mǝnki Pawlus, rosul bolƣan (insanlar tǝripidin ǝmǝs yaki insanlarning wasitisi bilǝn ǝmǝs, bǝlki Əysa Mǝsiⱨ wǝ Uni ɵlgǝnlǝrdin tirildürgüqi Huda’Ata tǝripidin tǝyinlǝngǝn)□ 2 wǝ mǝn bilǝn billǝ turuwatⱪan barliⱪ ⱪerindaxlardin Galatiya ɵlkisidiki jamaǝtlǝrgǝ salam. 3 Huda’Ata wǝ Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨdin silǝrgǝ meⱨir-xǝpⱪǝt wǝ hatirjǝmlik bolƣay!■ 4 U Huda’Atimizning iradisi boyiqǝ bizni bu ⱨazirⱪi rǝzil zamandin ⱪutⱪuzuxⱪa Ɵzini gunaⱨlirimiz üqün pida ⱪildi;■ 5 Hudaƣa barliⱪ xan-xǝrǝp ǝbǝdil-ǝbǝdgiqǝ bolƣay, amin!

Birdinbir hux hǝwǝr

6 Silǝr ɵzünglarni Mǝsiⱨning meⱨir-xǝpⱪiti arⱪiliⱪ Qaⱪirƣuqining yenidin xunqǝ tez yiraⱪlaxturup baxⱪiqǝ bir hil «hux hǝwǝr»gǝ ǝgixip ketiwatⱪininglarƣa intayin ⱨǝyran ⱪalmaⱪtimǝn! 7 Əmǝliyǝttǝ u ⱨeqⱪandaⱪ baxⱪa «hux hǝwǝr» ǝmǝstur! — pǝⱪǝtla bǝzi kixilǝr silǝrni ⱪaymaⱪturup, Mǝsiⱨning hux hǝwirini burmilimaⱪqi bolƣan, halas.■ 8 Lekin ⱨǝtta biz ɵzimiz bolayli yaki asmandin qüxkǝn pǝrixtǝ bolsun, birsi bizning silǝrgǝ jakarliƣinimizƣa ohximaydiƣan baxⱪa bir «hux hǝwǝr»ni silǝrgǝ jakarlisa, bexiƣa lǝnǝt yaƣsun!■ 9 Biz burun eytⱪinimizdǝk, ⱨazirmu mǝn xuni eytimǝnki, birsi silǝrning ⱪobul ⱪilƣininglarƣa ohximaydiƣan baxⱪa bir hux hǝwǝrni jakarlisa, bexiƣa lǝnǝt yaƣsun!

10 Mǝn Hudani ixǝndürüxüm kerǝkmu yaki insanlarni ixǝndürüxüm kerǝkmu? Yaki insanlarni hursǝn ⱪilixim kerǝkmu? Mǝn insanlarni hursǝn ⱪilixni nixan ⱪilƣan bolsam, Mǝsiⱨning ⱪuli bolmiƣan bolattim. □  ■ 11 Əmdi, i ⱪerindaxlar, silǝrgǝ xuni uⱪturimǝnki, mǝn jakarlaydiƣan hux hǝwǝr insanlardin kǝlgǝn ǝmǝs. ■ 12 Qünki mǝn uni insandin ⱪobul ⱪilƣinim yoⱪ yaki birǝr kixi uni manga ɵgǝtkini yoⱪ, bǝlki Əysa Mǝsiⱨ manga wǝⱨiy arⱪiliⱪ yǝtküzgǝn. ■ 13 Qünki silǝr mening Yǝⱨudiylarning diniy yolida ⱪandaⱪ ⱨayat kǝqürgǝnlikim toƣruluⱪ — mening Hudaning jamaitigǝ ǝxǝddiy ziyankǝxlik ⱪilip uningƣa buzƣunqiliⱪ ⱪilƣanliⱪimni angliƣansilǝr. □  ■ 14 Ⱨǝmdǝ mǝn Yǝⱨudiylarning diniy yolida elimizdiki nurƣun tǝngtuxlirimdin helila aldida turattim wǝ ata-bowilirimning ǝn’ǝnilirini saⱪlaxⱪa pǝwⱪul’addǝ ⱪizƣin idim.

15-16 Əmma anamning ⱪorsiⱪidin tartip meni Ɵzi üqün ayrip, meⱨir-xǝpⱪiti arⱪiliⱪ meni qaⱪirƣan Huda Ɵz Oƣlini ǝllǝr arisida jakarlax üqün mǝndǝ uni axkarilaxni layiⱪ kɵrginidǝ, mǝn ⱨeqⱪandaⱪ ⱪan-ǝt igisi bilǝn mǝsliⱨǝtlǝxmǝy, □  ■ 17 yaki Yerusalemƣa mǝndin ilgiri rosul bolƣanlar bilǝn kɵrüxüxkǝ barmay, bǝlki udul Ərǝbistanƣa atlandim. Keyin Dǝmǝxⱪⱪǝ ⱪaytip kǝldim. 18 Andin üq yildin keyin Yerusalemƣa Petrus bilǝn tonuxuxⱪa bardim wǝ uning ⱪexida on bǝx kün turdum. □ 19 Əmma xu qaƣda Rǝbning inisi Yaⱪuptin baxⱪa rosullarning ⱨeqⱪaysisi bilǝn kɵrüxmidim. □ 20 Mana, mening silǝrgǝ ⱨazir yazƣinim Huda aldida ⱨeq yalƣan ǝmǝs! ■ 21 Keyin, mǝn Suriyǝ wǝ Kilikiyǝ ɵlkilirigǝ bardim. 22 Əmma Yǝⱨudiyǝdiki Mǝsiⱨdǝ bolƣan jamaǝtlǝr meni qirayimdin tonumaytti. 23 Ular pǝⱪǝt burun bizgǝ ziyankǝxlik ⱪilƣan adǝmning ɵzi xu qaƣda yoⱪatmaⱪqi bolƣan etiⱪadni ⱨazir hux hǝwǝr dǝp jakarlimaⱪta, dǝp angliƣanidi; 24 xuningdǝk ular mening sǝwǝbimdin Hudani uluƣlidi.□

2

Yerusalemda turƣan rosullarning Pawlusni etirap ⱪilixi

1 Yǝnǝ buningdin on tɵt yil keyin, mǝn Barnabas bilǝn Yerusalemƣa qiⱪtim; Titusnimu ⱨǝmraⱨ ⱪilip bardim.□  ■ 2 Mǝn bir wǝⱨiygǝ binaǝn xu yǝrgǝ barƣanidim; wǝ mǝn bikar qapmiƣinimni yaki bikar qapmaywatⱪinimni jǝzmlǝxtürüx üqün Yerusalemdikilǝrning aldida (ǝmǝliyǝttǝ pǝⱪǝt «jamaǝtning tüwrükliri»dǝklǝrgǝ ayrim ⱨalda) ǝllǝr arisida jakarlaydiƣan hux hǝwǝrni bayan ⱪildim.□  ■ 3 Nǝtijidǝ, ⱨǝtta manga ⱨǝmraⱨ bolƣan Titus Yunanliⱪ bolsimu, hǝtnini ⱪobul ⱪilixⱪa mǝjburlanmidi;□  ■ 4  xu qaƣdiki «hǝtnǝ» mǝsilisi» bolsa, bizning Mǝsiⱨ Əysada muyǝssǝr bolƣan ⱨɵrlükümizni nazarǝt ⱪilix üqün arimizƣa soⱪunup kiriwalƣan, bizni ⱪulluⱪⱪa qüxürüxmǝkqi bolup, yalƣanqiliⱪ ⱪilƣan sahta ⱪerindaxlar tüpǝylidin bolƣanidi.□  ■ 5 Lekin biz hux hǝwǝrning ⱨǝⱪiⱪiti silǝrdin mǝⱨrum ⱪilinmisun dǝp ularƣa ⱨǝtta bir saǝtqimu yol ⱪoyƣinimiz yoⱪ; 6 lekin abruyluⱪ ⱨesablanƣan adǝmlǝrdin bolsa (mening ularning nemǝ ikǝnliki bilǝn karim yoⱪ; Huda ⱨeqⱪandaⱪ insanning yüz hatirisini ⱪilmaydu!) — muxu abruyluⱪ ǝrbablar dǝp sanalƣanlarning mǝndiki hux hǝwǝrgǝ ⱪoxⱪini yoⱪ idi.□  ■ 7 Dǝl ǝksiqǝ, hux hǝwǝrni hǝtnǝ ⱪilinƣanlarƣa yǝtküzüx wǝzipisi Petrusⱪa tapxurulƣandǝk, hǝtnisizlǝrgǝ yǝtküzüx wǝzipisi manga tapxurulƣan dǝp tonup yetip□ 8 (qünki Petrusni hǝtniliklǝrgǝ rosulluⱪⱪa Küqlǝndürgüqi bolsa, menimu ǝllǝrgǝ rosul boluxⱪa küqlǝndürgǝnidi),■ 9 manga ata ⱪilinƣan xu meⱨir-xǝpⱪǝtni tonup yǝtkǝn «jamaǝtning tüwrükliri» ⱨesablanƣan Yaⱪup, Kefas wǝ Yuⱨannalar bolsa, silǝr ǝllǝrgǝ beringlar, biz hǝtniliklǝrgǝ barayli dǝp Barnabas bilǝn ikkimizgǝ ⱨǝmdǝmlik ong ⱪolini berixti. 10 Ularning bizgǝ pǝⱪǝt kǝmbǝƣǝllǝrni untumanglar degǝn birla tǝlipi bar idi; mǝn dǝl bu ixⱪa ⱪizƣin bolup keliwatattim.□  ■

Pawlusning Antakyada Petrusni ǝyiblixi

11 Biraⱪ, keyin Petrus Antakya xǝⱨirigǝ kǝlgǝndǝ, uning ǝyiblik ikǝnliki eniⱪ bolƣaqⱪa, mǝn uni yüzturanǝ ǝyiblidim. 12 Qünki Yaⱪupning yenidin bǝzi adǝmlǝr kelixtin ilgiri u yat ǝlliklǝr bilǝn ⱨǝmdastihan bolƣanidi; biraⱪ ular kǝlgǝndǝ, hǝtniliklǝrdin ⱪorⱪup xu ⱪerindaxlardin ɵzini tartti. □ 13 Ⱨǝtta baxⱪa Yǝⱨudiy ⱪerindaxlar uning bu sahtiliⱪiƣa ⱪoxulup kǝtti; ⱨǝtta Barnabasmu azdurulup ularning sahtipǝzlikigǝ xerik boldi. 14 Əmma mǝn ularning hux hǝwǝrning ⱨǝⱪiⱪiti boyiqǝ durus mangmiƣanliⱪini kɵrüp, ⱨǝmmǝylǝnning aldidila Petrusⱪa: «Sǝn Yǝⱨudiy turup, Yǝⱨudiylarning adǝtliri boyiqǝ yaximay, bǝlki yat ǝlliklǝrdǝk yaxawatisǝn; xundaⱪ turuⱪluⱪ, nemixⱪa sǝn yat ǝlliklǝrni Yǝⱨudiylardǝk yaxaxⱪa zorlimaⱪqimusǝn?» — dedim, ■ 15 wǝ yǝnǝ: «Biz ikkimiz tuƣuluximizdinla Yǝⱨudiymiz, «gunaⱨkar dǝp ⱪaralƣan yat ǝlliklǝr»din ǝmǝsmiz, □ 16 lekin insanning ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilinixini Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilixⱪa intilixliri bilǝn ǝmǝs, bǝlki Əysa Mǝsiⱨning etiⱪad-sadaⱪǝtliki bilǝn bolidu, dǝp bilimiz. Xunga Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilixⱪa intilix bilǝn ǝmǝs, bǝlki Mǝsiⱨgǝ baƣlanƣan etiⱪad bilǝn ⱨǝⱪⱪaniy ⱪiliniximiz üqün bizmu Mǝsiⱨ Əysaƣa etiⱪad ⱪilduⱪ — qünki ⱨeq ǝt igisi Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilixⱪa intilixliri bilǝn ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilinmaydu» — dedim.□  ■

17 Əmma Mǝsiⱨtǝ ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilinixⱪa izdǝnginimizdǝ, bizmu «gunaⱨkar» dǝp ispatlanƣan bolsaⱪmu, Mǝsiⱨ ǝmdi gunaⱨning hizmitidǝ bolƣuqimu?! Yaⱪ, ⱨǝrgiz! □ 18 Əmma mǝn ǝslidǝ ƣulatⱪan nǝrsilǝrni ⱪaytidin ⱪursam, ɵzümni Tǝwrat ⱪanuniƣa hilapliⱪ ⱪilƣuqi dǝp ispatlap kɵrsǝtkǝn bolimǝn. □ 19 Qünki mǝn Tǝwrat ⱪanuni bilǝn Tǝwrat ⱪanuniƣa nisbǝtǝn ɵldüm; nǝtijidǝ, mǝn Hudaƣa yüzlinip yaxawatimǝn. □
  ■ 20 Mǝn Mǝsiⱨ bilǝn billǝ krestlǝngǝnmǝn, lekin mana, yaxawatimǝn! Lekin yaxawatⱪini mǝn ǝmǝs, bǝlki mǝndǝ turuwatⱪan Mǝsiⱨdur. Wǝ mening ⱨazir ǝtlirimdǝ yaxawatⱪan ⱨayat bolsa, meni sɵygǝn wǝ mǝn üqün Ɵzini pida ⱪilƣan Hudaning Oƣlining iman-etiⱪadidindur. □  ■ 21 Mǝn Hudaning meⱨir-xǝpⱪitini bikar ⱪiliwǝtmǝymǝn; qünki ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ Tǝwrat ⱪanuni arⱪiliⱪ kelidiƣan bolsa, Mǝsiⱨning ɵlüxi bikardin-bikar bolup ⱪalatti.□  ■

3

Tǝwrat ⱪanuni wǝ iman-etiⱪad

1 I ǝⱪilsiz Galatiyaliⱪlar, kɵz aldinglarda Əysa Mǝsiⱨ eniⱪ sürǝtlǝngǝn, aranglarda krestlǝngǝndǝk kɵrüngǝnikǝn, kim silǝrni ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ itaǝt ⱪilixtin azdurup seⱨirlidi?□  ■ 2 Mǝn pǝⱪǝt xunila silǝrdin sorap bilǝyki: — Silǝr Roⱨni Tǝwrat ⱪanuniƣa intilix arⱪiliⱪ ⱪobul ⱪildinglarmu, yaki hux hǝwǝrni anglap, etiⱪad arⱪiliⱪ ⱪobul ⱪildinglarmu?□ 3 Silǝr xunqǝ ǝⱪilsizmu? Roⱨⱪa tayinip ⱨayatni baxliƣanikǝnsilǝr, ǝmdiliktǝ ǝt arⱪiliⱪ kamalǝtkǝ yǝtmǝkqimu?□ 4 Silǝr etiⱪad yolida bolƣan xunqǝ kɵp azab-oⱪubǝtlǝrni bikarƣa tarttinglarmu? Dǝrwǝⱪǝ bikarƣa kǝttiƣu?! 5 Silǝrgǝ Roⱨni Tǝminligüqi, aranglarda mɵjizilǝrni yaritiwatⱪuqi bu karamǝtlǝrni silǝrning Tǝwrat ⱪanuniƣa intilip tayanƣininglardin ⱪilamdu, yaki angliƣan hǝwǝrgǝ baƣliƣan ixǝnq-etiⱪadinglardin ⱪilamdu?□

6  Muⱪǝddǝs yazmilarda deyilgǝndǝk: «Ibraⱨim Hudaƣa etiⱪad ⱪildi; bu uning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi ⱨesablandi».■ 7 Xuning üqün, xuni qüxinixinglar kerǝkki, etiⱪadtin tuƣulƣanlarla Ibraⱨimning ⱨǝⱪiⱪiy pǝrzǝntliridur.□ 8 Muⱪǝddǝs yazmilarda Hudaning yat ǝlliklǝrni Ɵzigǝ etiⱪad ⱪilixi arⱪiliⱪ ularni ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilidiƣanliⱪi aldin’ala kɵrülüp, Hudaning Ibraⱨimƣa: «Sǝndǝ barliⱪ ǝl-millǝtlǝrgǝ bǝht ata ⱪilinidu» dǝp hux hǝwǝrni aldin eytⱪanliⱪi hatirilǝngǝnidi.□  ■ 9 Xuning bilǝn, etiⱪadtin bolƣanlar etiⱪad ⱪilƣuqi Ibraⱨim bilǝn tǝng bǝht tapidu. 10 Lekin Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilimiz dǝp yürgǝnlǝr bolsa ⱨǝmmisi lǝnǝtkǝ ⱪalidu. Qünki muⱪǝddǝs yazmilarda mundaⱪ yezilƣan: «Tǝwrat ⱪanunida yezilƣan ⱨǝmmǝ ǝmrlǝrgǝ üzlüksiz ǝmǝl ⱪilmaywatⱪan ⱨǝrbir kixi lǝnǝtkǝ ⱪalidu». □  ■ 11 Yǝnǝ roxǝnki, ⱨeqkim Hudaning aldida ⱪanunƣa intilix arⱪiliⱪ ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilinmaydu; qünki muⱪǝddǝs kitabta yezilƣinidǝk: — «Ⱨǝⱪⱪaniy adǝm ixǝnq-etiⱪadi bilǝn ⱨayat bolidu». □  ■ 12 Əmma ⱪanun yoli etiⱪad yoliƣa asaslanƣan ǝmǝs, bǝlki muⱪǝddǝs kitabta: — «Ⱪanunning ǝmrlirigǝ ǝmǝl ⱪilƣuqi xu ixlar bilǝn ⱨayat bolidu» deyilgǝndǝktur. □  ■ 13 Ⱨalbuki, Mǝsiⱨ bizni Tǝwrat ⱪanunidiki lǝnǝttin ⱨɵr ⱪilix üqün ornimizda lǝnǝt bolup bǝdǝl tɵlidi. Bu ⱨǝⱪtǝ muⱪǝddǝs yazmilarda: «Yaƣaqⱪa esilƣan ⱨǝrbir kixi lǝnǝtkǝ ⱪalƣan ⱨesablansun» dǝp yezilƣan. □  ■ 14 Xuning bilǝn Mǝsiⱨ Əysa arⱪiliⱪ Ibraⱨimƣa ata ⱪilinƣan bǝht yat ǝlliklǝrgimu kǝltürülüp, biz wǝdǝ ⱪilinƣan Roⱨni etiⱪad arⱪiliⱪ ⱪobul ⱪilalaymiz.

Tǝwrat ⱪanuni wǝ Hudaning wǝdisi

15 Ⱪerindaxlar, mǝn insanlarqǝ sɵzlǝymǝn; ⱨǝtta insanlar arisida ɵzara ǝⱨdǝ tüzülsimu, baxⱪa ⱨeqkim uni yoⱪⱪa qiⱪiriwetǝlmǝydu yaki uningƣa birǝr nǝrsǝ ⱪoxalmaydu. □  ■ 16 Xuningdǝk, Hudaning ǝⱨdisidiki wǝdilǝr Ibraⱨim wǝ uning nǝsligǝ eytilƣan. Muⱪǝddǝs kitabta U: «wǝ sening nǝsilliringgǝ», (yǝni, kɵp kixilǝrgǝ) demǝydu, bǝlki «sening nǝslinggǝ», (yǝni yalƣuz bir kixigila), dǝydu — bu «nǝsil» Mǝsiⱨdur. □  ■ 17 Mǝn xuni demǝkqimǝnki, Hudaning Mǝsiⱨkǝ aldin tüzgǝn bir ǝⱨdisini tɵt yüz ottuz yildin keyin qüxürülgǝn Tǝwrat ⱪanuni ǝmǝldin ⱪalduralmaydu, Hudaning bu wǝdisini ⱨeq bikar ⱪilalmaydu. □
  ■ 18 Qünki wǝdǝ ⱪilinƣan miras ⱪanunƣa asaslanƣan bolsa, mana u Hudaning wǝdisigǝ asaslanƣan bolmaytti; lekin Huda xapaǝt bilǝn uni Ibraⱨimƣa wǝdǝ arⱪiliⱪ ata ⱪilƣan.□  ■

19 Undaⱪta, Tǝwrat ⱪanunini qüxürüxtiki mǝⱪsǝt nemǝ? U bolsa, insanlarning itaǝtsizlikliri tüpǝylidin, Hudaning mirasi wǝdǝ Ⱪilinƣuqi, yǝni Ibraⱨimning nǝsli dunyaƣa kǝlgüqǝ ⱪoxumqǝ ⱪilip berilgǝn; u pǝrixtilǝr arⱪiliⱪ bir wasitiqining ⱪoli bilǝn bekitilip yolƣa ⱪoyulƣan. □
  ■ 20 Əmma «wasitiqi» bir tǝrǝpningla wasitiqisi ǝmǝs (bǝlki ikki tǝrǝpningkidur), lekin Huda Ɵzi pǝⱪǝt birdur. □ 21 Undaⱪta, Tǝwrat ⱪanuni Hudaning wǝdilirigǝ zitmu? Yaⱪ, ⱨǝrgiz! Əgǝr birǝr ⱪanun insanlarni ⱨayatliⱪⱪa erixtürǝlǝydiƣan bolsa, undaⱪta ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ jǝzmǝn xu ⱪanunƣa asaslanƣan bolatti. 22 Ⱨalbuki, muⱪǝddǝs yazmilar pütkül alǝmni gunaⱨning ilkigǝ ⱪamap ⱪoyƣan; buningdiki mǝⱪsǝt, Əysa Mǝsiⱨning sadaⱪǝt-etiⱪadi arⱪiliⱪ wǝdining etiⱪad ⱪilƣuqilarƣa berilixi üqündur. ■ 23 Lekin etiⱪad yoli kelip axkarǝ bolƣuqǝ, biz Tǝwrat ⱪanuni tǝripidin ⱪoƣdilip, axkarǝ bolidiƣan etiⱪadni kütüxkǝ ⱪamap ⱪoyulƣaniduⱪ. 24 Xu tǝriⱪidǝ, bizning etiⱪad arⱪiliⱪ ⱨǝⱪⱪaniy ⱪiliniximiz üqün Tǝwrat ⱪanuni bizgǝ «tǝrbiyiligüqi» bolup, bizni Mǝsiⱨkǝ yetǝklidi. □  ■ 25 Lekin etiⱪad yoli axkara bolup, biz ǝmdi yǝnǝ «tǝrbiyiligüqi»ning nazaritidǝ ǝmǝsmiz. 26 Qünki ⱨǝmminglar Mǝsiⱨ Əysaƣa etiⱪad ⱪilix arⱪiliⱪ Hudaning oƣulliri boldunglar. □  ■ 27 Qünki ⱨǝrⱪaysinglar Mǝsiⱨgǝ kirixkǝ qɵmüldürülgǝn bolsanglar, Mǝsiⱨni kiyiwalƣan boldunglar. □  ■ 28 Mǝsiⱨdǝ nǝ Yǝⱨudiy bolmaydu nǝ Grek bolmaydu, nǝ ⱪul bolmaydu nǝ ⱨɵr bolmaydu, nǝ ǝr bolmaydu nǝ ayal bolmaydu, ⱨǝmminglar Mǝsiⱨ Əysada bir bolisilǝr. □  ■ 29 Silǝr Mǝsiⱨkǝ mǝnsup bolƣanikǝnsilǝr, silǝrmu Ibraⱨimning nǝsli bolisilǝr wǝ uningƣa wǝdǝ ⱪilinƣan bǝht-saadǝtkǝ mirashordursilǝr.■

4

(Dawami)

1-2 Yǝnǝ xuni eytimǝnki: Gǝrqǝ bir bala pütün mülükning igisi bolsimu, mirashor gɵdǝk waⱪitlirida taki atisi bǝlgiligǝn waⱪit toxmiƣuqǝ, u ɵz ɵyidiki ⱪuldin pǝrⱪi bolmaydu. Qünki u yǝnila hojidarlar wǝ bala baⱪⱪuqilarning baxⱪuruxida bolidu.□ 3 Xuningƣa ohxax, bizmu gɵdǝk waⱪtimizda, bu dunyadiki «asasiy ⱪaidǝ-ⱪanuniyǝtlǝr» astida ⱪul bolƣaniduⱪ.□ 4 Lekin, waⱪit-saiti toluⱪ toxⱪanda, Huda Ɵz Oƣlini bu dunyaƣa ǝwǝtti. U bir ayal kixidin tuƣulƣan, xuningdǝk Tǝwrat ⱪanuni astida tuƣulƣanidi.□  ■ 5 Buningdiki mǝⱪsǝt, Huda Tǝwrat ⱪanuni astida yaxiƣan bizlǝrni bǝdǝl tɵlǝp ⱨɵrlükkǝ qiⱪirip, bizning oƣulluⱪⱪa ⱪobul ⱪiliniximiz üqündur.■ 6 Ⱨǝm silǝr Uning oƣulliri bolƣanliⱪinglar üqün, Huda Ɵz Oƣlining: «Abba! Atam!» dǝp qaⱪirƣuqi Roⱨini ǝwǝtip ⱪǝlbimizgǝ saldi.□  ■ 7 Xuning üqün, silǝr ⱨazir ⱪul ǝmǝs, bǝlki oƣulliridursilǝr; oƣulliri bolƣanikǝnsilǝr, Huda arⱪiliⱪ Ɵzigǝ mirashor bolisilǝr.□

Pawlusning Galatiyaliⱪlardin ǝndixǝ ⱪilixi

8 Burun, Hudani tonumiƣan waⱪtinglarda dǝrwǝⱪǝ yalƣan ilaⱨlarning ⱪulluⱪiƣa tutulƣansilǝr.□  ■ 9 Əmdiliktǝ, ⱨazir ⱨǝⱪiⱪiy Hudani tonuƣanikǝnsilǝr, — yaki eniⱪraⱪ ⱪilip eytⱪanda, Huda tǝripidin tonulƣanikǝnsilǝr, ǝmdi silǝr nemǝ dǝp bu dunyadiki küqsiz, ǝbjǝⱪ ǝrzimǝs «asasiy ⱪaidǝ-ⱪanuniyǝtlǝr»gǝ ⱪarap yanisilǝr? Ularning ⱪulluⱪiƣa yengiwaxtin ⱪaytixni halamsilǝr? □  ■ 10 Silǝr alaⱨidǝ kün, ay, pǝsil wǝ yillarni etiwarƣa elip hatirilǝxkǝ baxlidinglar! □  ■ 11 Mǝn ilgiri silǝrgǝ singdürgǝn ǝjrim bikar ketǝrmikin, dǝp silǝr üqün ǝnsirǝwatimǝn.

12 Ⱪerindaxlar, mǝn xuni silǝrdin ɵtünimǝnki, manga ohxax bolunglar; qünki mǝn silǝrgǝ ohxax boldum. Silǝr ǝslidǝ manga ⱨeq azar yǝtküzmigǝnidinglar. □ 13 Əmma silǝrgǝ mǝlumki, ǝtlirimdiki bir zǝiplik tüpǝylidin, mǝn hux hǝwǝrni silǝrgǝ birinqi ⱪetim yǝtküzgǝnidim. □ 14 U qaƣda, ǝtlirimdiki bu zǝiplik silǝrgǝ nisbǝtǝn sinaⱪtǝk bolsimu, lekin silǝr meni kǝmsitmidinglar yaki qǝtkǝ ⱪaⱪmidinglar. Əksiqǝ, meni Huda ǝwǝtkǝn bir pǝrixtini, ⱨǝtta Mǝsiⱨ Əysa ɵzini kütkǝndǝk kütüwaldinglar. □  ■ 15 U qaƣdiki bǝht-bǝrikitinglar ǝmdi nǝgǝ kǝtti?! Mǝn silǝrgǝ guwaⱨqi bolup eytalaymǝnki, u qaƣda silǝr mumkin bolsa, manga kɵzliringlarni oyup berixkimu razi idinglar! 16 Əmdiliktǝ, silǝrgǝ ⱨǝⱪiⱪǝtni sɵzligǝnlikim üqün düxmininglarƣa aylinip ⱪaldimmu?

17  Mǝn eytip ɵtkǝn ⱨeliⱪi adǝmlǝr silǝrgǝ ⱪizƣinliⱪ kɵrsitidu, ǝmma niyiti durus ǝmǝs; ular pǝⱪǝt silǝrni nijatning sirtiƣa qiⱪirip, ⱪizƣinliⱪinglarni ɵzlirigǝ ⱪaritiwalmaⱪqi. □  ■ 18 Əmma mǝn silǝr bilǝn birgǝ bolƣan waⱪitlardila ǝmǝs, bǝlki daim yahxi ixⱪa ⱪizƣinliⱪ ⱪilixning ɵzi yahxidur, ǝlwǝttǝ.□

19 Sɵyümlük balilirim! Mǝsiⱨ silǝrdǝ tɵrǝldürülgüqǝ mǝn silǝr üqün tolƣaⱪ azablirini yǝnǝ bir ⱪetim tartiwatimǝn! ■ 20 Mening ⱨazirla yeninglarƣa berip, silǝrgǝ baxⱪiqǝ tǝlǝppuz bilǝn sɵzligüm keliwatidu; qünki bu ǝⱨwalinglar toƣruluⱪ nemǝ ⱪilixni zadila bilmǝywatimǝn!□

«Ⱪul dedǝk» Ⱨǝjǝr bilǝn «ⱨɵr ayal» Saraⱨ toƣrisidiki tǝmsildin tǝrbiyǝ-sawaⱪ elix

21 I Tǝwrat ⱪanunining ilkidǝ yaxaxni halaydiƣanlar, silǝrdin xuni sorap baⱪay, silǝr Tǝwratning ɵzidǝ nemǝ deyilgǝnlikigǝ ⱪulaⱪ salmamsilǝr? 22 Tǝwratta, Ibraⱨimning ikki oƣli bolup, biri dedǝktin, yǝnǝ biri ⱨɵr ayalidin bolƣan, dǝp hatirilǝngǝn. □  ■ 23 Dedǝktin bolƣan oƣul «ǝt bilǝn» tuƣulƣan; ⱨɵr ayalidin bolƣan oƣul bolsa Hudaning wǝdisi arⱪiliⱪ tuƣulƣandur. □  ■ 24 Bu ikki ixni bir ohxitix degili bolidu. Bu ikki ayal Hudaning insanlar bilǝn tüzgǝn ikki ǝⱨdisining wǝkilidur. Birinqi ǝⱨdǝ Sinay teƣidin kelip, dǝrⱨǝⱪiⱪǝt balilirini ⱪulluⱪta boluxⱪa tuƣidu; mana Ⱨǝjǝr uningƣa wǝkildur; 25 demǝk, Ⱨǝjǝr bolsa Ərǝbistandiki Sinay teƣiƣa simwol ⱪilinip, yǝni bügünki Yerusalemƣa ohxitilidu; qünki u xǝⱨǝr wǝ uning baliliri ⱪulluⱪta turmaⱪta. □  ■ 26 Əmma yuⱪiridin bolƣan Yerusalem ⱨɵrdur, u ⱨǝmmimizning anisidur; □  ■ 27 Qünki, muⱪǝddǝs yazmilarda mundaⱪ yezilƣan: —

«Huxal bol, i pǝrzǝnt kɵrmigǝn tuƣmas ayal!

Tǝntǝnǝ ⱪilip yangrat, towla, i tolƣaⱪ tutup baⱪimiƣan!

— Qünki ƣerib ayalning baliliri eri bar ayalningkidin kɵptur!» □  ■

28 Əmdi i ⱪerindaxlar, Isⱨaⱪ Hudaning wǝdisidin tuƣulƣandǝk bizmu Hudaning wǝdisi boyiqǝ tuƣulƣan pǝrzǝntlǝrmiz. □  ■ 29 Lekin u qaƣda «ǝtlǝrdin tuƣulƣan» bala «roⱨtin tuƣulƣan» baliƣa ziyankǝxlik ⱪilƣinidǝk, ⱨazir xundaⱪ bolidu. □  ■ 30 Lekin muⱪǝddǝs yazmilarda nemǝ deyilgǝn? Uningda: «Sǝn bu dedikingni oƣli bilǝn ⱪoxup ⱨǝydiwǝt! Qünki dedǝktin tapⱪan oƣul ⱨǝrgiz ⱨɵr ayalingdin bolƣan oƣul bilǝn mirasⱪa ortaⱪ bolmaydu!» dǝp pütülgǝn. □  ■ 31 Əmdi, ⱪerindaxlar, biz dedǝkning ǝmǝs, bǝlki ⱨɵr ayalning pǝrzǝntliridurmiz. Mǝsiⱨ bizni ⱨɵrlüktǝ yaxisun dǝp ⱨɵr ⱪildi. Xuning bilǝn uningda tapan tirǝp turunglar wǝ ⱪulluⱪning boyunturuⱪiƣa ⱪaytidin ⱪisilip ⱪalmanglar.

5

Etiⱪadqilarning ǝrkinliki

1-2 Mana, mǝnki Pawlus silǝrgǝ xuni eytip ⱪoyayki, ǝgǝr silǝr hǝtnǝ ⱪobul ⱪilsanglar, u qaƣda Mǝsiⱨning silǝrgǝ ⱨeqⱪandaⱪ paydisi ⱪalmaydu.□  ■ 3 Mǝn hǝtnini ⱪobul ⱪilƣan ⱨǝrbir kixigǝ yǝnǝ agaⱨlandurup ⱨǝⱪiⱪǝtni eytip ⱪoyayki, ularning Tǝwrattiki barliⱪ ǝmr-bǝlgilimilǝrgǝ toluⱪ ǝmǝl ⱪilix mǝjburiyiti bardur.□ 4 Əy Tǝwrat ⱪanuni arⱪiliⱪ ɵzümni ⱨǝⱪⱪaniy adǝm ⱪilay degǝnlǝr, ⱨǝrbiringlar Mǝsiⱨdin ayrilip, mǝⱨrum bolup, Hudaning xapaitidin qiⱪip, yiⱪilip uningdin ⱪaldinglar. 5 Qünki Roⱨⱪa tayinip ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa baƣlanƣan arzu-armanni etiⱪad bilǝn tǝlpünüp kütmǝktimiz.□ 6 Qünki Mǝsiⱨ Əysada hǝtnilik küqkǝ igǝ ǝmǝs, hǝtnisizlikmu küqkǝ igǝ ǝmǝs, küqkǝ igǝ bolƣini pǝⱪǝt muⱨǝbbǝt arⱪiliⱪ ix ⱪilidiƣan etiⱪadtur.□  ■ 7 Silǝr obdan qepip mengiwatⱪanidinglar; biraⱪ kim silǝrni ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ itaǝt ⱪilixtin tosuwaldi?□  ■ 8 Bundaⱪ ⱪayil ⱪilix amili silǝrni Qaⱪirƣuqidin bolƣan ǝmǝs!□ 9 «Kiqikkinǝ hemirturuq pütkül hemirni boldurup yoƣinitidu!»□  ■

10 Ɵzüm Rǝbgǝ ⱪarap ⱪayil boldumki, silǝrmu bu ixta ⱨeq baxⱪiqǝ oyda bolmaysilǝr. Əmma silǝrni ⱪaymuⱪturuwatⱪan kim boluxidin ⱪǝt’iynǝzǝr, u qoⱪum tegixlik jazasini tartidu. □  ■ 11 Ⱪerindaxlar, ǝgǝr mǝn «hǝtnǝ ⱪilinix kerǝk» dǝp jakarlap yürgǝn bolsam, undaⱪta mǝn bügünki küngiqǝ yǝnǝ nemǝ üqün Yǝⱨudiylardin ziyankǝxlikkǝ uqrap kelimǝn? Əgǝr xundaⱪ ⱪilƣan bolsam, «krest bizarliⱪi» yoⱪ ⱪilinatti! □  ■ 12 Silǝrni ⱪutritiwatⱪan bu adǝmlǝr ɵzlirini ahta ⱪiliwǝtsun dǝymǝn!■ 13 Qünki ⱪerindaxlar, silǝr ǝrkinlikkǝ qaⱪirildinglar. Lekin ǝrkinlikinglarni ǝtlǝrning arzu-ⱨǝwǝslirigǝ ⱪanduruxning baⱨanisi ⱪilmanglar, bǝlki meⱨir-muⱨǝbbǝt bilǝn bir-biringlarning ⱪulluⱪida bolunglar. □  ■ 14 Qünki pütkül Tǝwrat ⱪanuni «Ⱪoxnangni ɵzüngni sɵygǝndǝk sɵygin» degǝn birla ǝmrdǝ ǝmǝl ⱪilinidu. □  ■ 15 Lekin pǝhǝs bolunglarki, bir-biringlarni qixlǝp tartip yalmap yürüp, bir-biringlardin yutulup kǝtmǝnglar yǝnǝ!■

Roⱨ wǝ «ǝt»

16 Əmma xuni dǝymǝnki — Muⱪǝddǝs Roⱨta menginglar, wǝ xu qaƣda silǝr ǝtlǝrning arzu-ⱨǝwǝslirigǝ yol ⱪoymaysilǝr. □  ■ 17 Qünki ǝt Roⱨⱪa zit bolƣan ixlarni arzu ⱪilidu, wǝ Roⱨ ǝtkǝ zit bolƣan ixlarni arzu ⱪilidu. Ular ikkisi bir-birigǝ ⱪarimuⱪarxidur; nǝtijidǝ, ɵzünglar arzu ⱪilƣan ixlarni ⱪilalmaysilǝr. ■ 18 Wǝⱨalǝnki, silǝr Roⱨning yetǝkqilikidǝ bolsanglar, u qaƣda Tǝwrat ⱪanunining ilkidǝ bolmaysilǝr. 19 Əmdi ǝtning ǝmǝlliri roxǝnki — zinahorluⱪ, buzuⱪluⱪ, napakliⱪ, xǝⱨwaniyliⱪ, ■ 20 butpǝrǝslik, seⱨirgǝrlik, ɵqmǝnliklǝr, jedǝllǝr, ⱪizƣanquⱪluⱪlar, ƣǝzǝplǝr, riⱪabǝtlixixlǝr, bɵlgünqiliklǝr, guruⱨwazliⱪlar, 21 ⱨǝsǝthorluⱪlar, ⱪatilliⱪlar, ⱨaraⱪkǝxliklǝr, ǝyx-ixrǝtlǝr ⱪatarliⱪ ixlardur; bu ixlar toƣruluⱪ burunⱪi eytⱪinimdǝk ⱨazir yǝnǝ bir ⱪetim agaⱨlandurimǝnki, bundaⱪ ixlarni ⱪilƣuqilar Hudaning padixaⱨliⱪiƣa mirasliⱪ ⱪilmaydu. ■ 22 Wǝⱨalǝnki, Roⱨning mewisi bolsa meⱨir-muⱨǝbbǝt, xad-huramliⱪ, hatirjǝmlik, sǝwr-taⱪǝt, meⱨribanliⱪ, yahxiliⱪ, ixǝnq-sadiⱪliⱪ, □
  ■ 23 mɵmin-mulayimliⱪ wǝ ɵzini tutuwelixtin ibarǝt. Muxundaⱪ ixlarni tosidiƣan ⱨeqⱪandaⱪ ⱪanun yoⱪtur. □  ■ 24 Lekin Mǝsiⱨkǝ mǝnsup bolƣanlar ǝtlirini, xundaⱪla uningdiki ixⱪlar wǝ ⱨǝm ⱨǝwǝslǝrni tǝng krestligǝn bolidu. □  ■ 25 Roⱨta yaxawatⱪan bolsaⱪ, Roⱨⱪa ǝgixip mangayli. 26 Bir-birimizni rǝnjitip, bir-birimizgǝ ⱨǝsǝt ⱪilip, ⱨakawur xɵⱨrǝtpǝrǝslǝrdin bolmayli.

6

Bir-biringlarning hizmitidǝ bolunglar

1 Ⱪerindaxlar, aranglardin birsining ⱨazirmu bir gunaⱨ-sǝwǝnlik sadir ⱪiliwatⱪanliⱪi bayⱪalƣan bolsa, aranglardiki roⱨiy kixilǝr yuwax-mulayimliⱪ roⱨi bilǝn uni yolidin ⱪayturup kelinglar. Xuning bilǝn bir waⱪitta, ɵzünglarningmu azdurulup kǝtmǝslikinglarƣa diⱪⱪǝt ⱪilinglar.□  ■ 2 Bir-biringlarning eƣirqiliⱪini kɵtürünglar. Xundaⱪ ⱪilsanglar, Mǝsiⱨning ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilƣan bolisilǝr.■ 3 Qünki birsining taraziƣa tohtiƣudǝk ixi bolmay turup ɵzini taraziƣa tohtiƣudǝk dǝp qaƣlisa, u ɵz-ɵzini aldiƣanliⱪ, halas.□ 4 Lekin ⱨǝrkim ɵz ǝmǝliyitigǝ ⱪarap tǝkxürüp baⱪsun; xuning bilǝn baxⱪilarningkidin ǝmǝs, bǝlki ɵz ǝmǝlliridinla pǝhirlǝngüdǝk ix bolsa, pǝhirlǝnsǝ bolidu.□ 5 Qünki ⱨǝrbir adǝm ɵz yükini kɵtürüxi kerǝk.□  ■ 6 Hudaning sɵz-kalamidin tǝlim alƣuqi ɵzigǝ tǝlim bǝrgüqini ɵzidǝ bar bolƣan yahxi nǝrsilǝrdin ortaⱪ bǝⱨrimǝn ⱪilsun.■ 7 Ɵz-ɵzünglarni aldimanglar — Hudani aldap ǝhmǝⱪ ⱪilƣili bolmaydu; qünki kim nemǝ terisa, xuni alidu.■ 8 Ɵz ǝtlirining arzu-ⱨǝwǝslirini ⱪanduruxⱪa uruⱪ qaqⱪan kixi ɵz ǝtliridin qiriklik ⱨosulini alidu. Lekin Roⱨni hursǝn ⱪilix üqün uruⱪ qaqⱪan kixi bolsa Roⱨtin mǝnggülük ⱨayat alidu.□ 9 Xunga, yahxi ixlarni ⱪilixtin ⱨarmayli. Uningƣa erinmisǝk waⱪti-saiti toxⱪanda qoⱪum ⱨosul alalaymiz. ■ 10 Xu sǝwǝbtin, bizdǝ pursǝt bolsila, ⱨǝmmǝylǝngǝ, bolupmu etiⱪadtiki ailigǝ mǝnsup bolƣanlarƣa yahxi ixlarni ⱪilip berǝyli.□  ■

Ahirⱪi agaⱨlandurux wǝ salam

11 Mana, ɵz ⱪolum bilǝn xunqǝ qong ⱨǝrplǝr bilǝn yazƣinimƣa ⱪaranglar! □
12 Silǝrgǝ hǝtnini ⱪobul ⱪilixni mǝjburlimaⱪqi bolƣanlar, ularning ⱨǝrbiri pǝⱪǝt ɵzlirining taxⱪi ⱪiyapitini pǝrdazlap kɵrsǝtmǝkqi bolƣan, halas; ularning bu mǝⱪsiti pǝⱪǝt «Mǝsiⱨning kresti» tüpǝylidin bolƣan ziyankǝxliktin ⱪeqixtin ibarǝt, halas. □ 13 Qünki ular ɵzlirimu hǝtnǝ ⱪilinƣini bilǝn Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilmaydu; lekin ular ǝtliringlardin mahtinix üqün bǝribir silǝrni hǝtnini ⱪobul ⱪildurmaⱪqi bolidu. □ 14 Ɵzümni elip eytsam, Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning kresttiki ɵlümidin baxⱪa ⱨeq ix bilǝn mahtanmiƣaymǝn! Qünki Uning kresti wasitisidin bu dunya manga nisbǝtǝn krestlǝngǝn wǝ mǝnmu bu dunyaƣa nisbǝtǝn krestlǝngǝnmǝn. □ 15 Qünki Mǝsiⱨ Əysada nǝ hǝtnilik nǝ hǝtnisizlik degǝnlǝr küqkǝ igǝ ǝmǝstur; birdinbir küqkǝ igǝ bolidiƣini pǝⱪǝt yengi bir yaralƣuqidur! □  ■ 16 Bu ⱪaidǝ boyiqǝ mangidiƣanlarƣa, ularning ⱨǝmmisigǝ wǝ Hudaning Israiliƣa hatirjǝmlik wǝ rǝⱨim-xǝpⱪǝt bolƣay! □
  ■ 17 Buningdin keyin ⱨeqkim bu ixlar bilǝn yǝnǝ meni awarǝ ⱪilmisun! Qünki mǝn ɵz bǝdinimdǝ Əysaning yara izlirini kɵtürimǝn!□  ■

18 Ⱪerindaxlar, Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning meⱨir-xǝpⱪiti roⱨinglarƣa yar bolƣay! Amin!

□ 1:1 «Əysa Mǝsiⱨ wǝ Uni ɵlgǝnlǝrdin tirildürgüqi Huda’Ata...» — «ɵlümdin tirildürgüqi» — grek tilida: «ɵlgǝnlǝrdin tirildürgüqi».

■ 1:3 Rim. 1:7; 1Kor. 1:3; Əf. 1:2; 1Pet. 1:2.

■ 1:4 Mat. 20:28; Gal. 2:20; Əf. 5:2; Tit. 2:14; Ibr. 9:14.

■ 1:7 Ros. 15:1.

■ 1:8 2Kor. 11:4.

□ 1:10 «Mǝn Hudani ixǝndürüxüm kerǝkmu yaki insanlarni ixǝndürüxüm kerǝkmu? Yaki insanlarni hursǝn ⱪilixim kerǝkmu?» — hux hǝwǝrni Huda Ɵzi bekitip ǝwǝtkǝn, ǝlwǝttǝ. «Hux hǝwǝr»ni ɵzgǝrtimǝn, dǝp ham hiyal ⱪilƣuqilar «Hudani ixǝndürüx»i kerǝk! Biraⱪ wǝzipimiz adǝmlǝrni hux hǝwǝrni ⱪobul ⱪilixⱪa ixǝndürüxtur. «Mǝn insanlarni hursǝn ⱪilixni nixan ⱪilƣan bolsam, Mǝsiⱨning ⱪuli bolmiƣan bolattim» — «Mǝsiⱨning ⱪuli» — Yǝⱨudiylar arisida «ⱪul»ning ɵzining salaⱨiyiti bar idi. Izzǝtlik adǝmning ⱪuli boluxning ɵzi izzǝtlik ix.

■ 1:10 1Tes. 2:4; Yaⱪ. 4:4.

■ 1:11 1Kor. 15:1.

■ 1:12 Əf. 3:3.

□ 1:13 «Yǝⱨudiylarning diniy yoli» — grek tilida «Yǝⱨudaizm». «ǝxǝddiy ziyankǝxlik ⱪilip...» — yaki «taxⱪin ⱪizƣinliⱪ bilǝn ziyankǝxlik ⱪilip...».

■ 1:13 Ros. 8:3; 9:1; 22:4; 26:9; Fil. 3:6; 1Tim. 1:13.

□ 1:15-16 «Huda Ɵz Oƣlini ǝllǝr arisida jakarlax üqün mǝndǝ uni axkarilaxni layiⱪ kɵrginidǝ...» — «ǝllǝr» muxu yǝrdǝ «yat ǝlliklǝr», yǝni «Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr»ni kɵrsitidu.

■ 1:15-16 Ros. 9:15; 13:2; Mat. 16:17; Ros. 9:15; 13:2; 22:21; Gal. 2:8; Əf. 3:8.

□ 1:18 «üq yildin keyin Yerusalemƣa Petrus bilǝn tonuxuxⱪa bardim» — «Petrus» rosul Petrus (baxⱪa ismi «Kefas»).

□ 1:19 «Rǝbning inisi Yaⱪup» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Əysaning az degǝndǝ tɵt inisi bar idi («Mat.» 13:55).

■ 1:20 Rim. 1:9; 9:1; 2Kor. 1:23; 11:31; 1Tes. 2:5; 1Tim. 5:21; 2Tim. 4:1.

□ 1:24 «xuningdǝk ular mening sǝwǝbimdin Hudani uluƣlidi» — grek tilida «xuningdǝk ular mǝndǝ Hudani uluƣlidi».

□ 2:1 «Yǝnǝ buningdin on tɵt yil keyin..» — yǝni bǝlkim u Mǝsiⱨgǝ etiⱪad ⱪilƣandin 14 yil keyin. «mǝn Barnabas bilǝn Yerusalemƣa qiⱪtim; Titusnimu ⱨǝmraⱨ ⱪilip bardim» — bizningqǝ, bu «Ros.» 15:2dǝ tilƣa elinƣan sǝpǝr idi. Bǝzi alimlar u ziyarǝtni «Ros.» 11:30 wǝ 12:25dǝ tilƣa elinƣan sǝpǝrni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu.

■ 2:1 Ros. 15:2.

□ 2:2 «mǝn bikar qapmiƣinimni yaki bikar qapmaywatⱪinimni jǝzmlǝxtürüx üqün Yerusalemdikilǝrning aldida ... ǝllǝr arisida jakarlaydiƣan hux hǝwǝrni bayan ⱪildim» — «bikar qapmiƣinim» wǝ «bikar qepiwatⱪinim» degǝn mǝnisi nemǝ bolatti? Pawlus ɵzining hux hǝwǝrni jakarlax hizmitini «mening qepixim» yaki «yügürüxüm» dǝp tǝswirlǝydu. U muxu yǝrdǝ baxⱪa rosullar bilǝn kɵrüxüxtiki mǝⱪsiti uning yǝtküzgǝn «hux hǝwǝr»ning toƣra ikǝnlikini jǝzmlǝxtürüx, xundaⱪla ularnimu uning hizmiti toƣruluⱪ hatirjǝm ⱪilix üqün idi.

■ 2:2 Ros. 19:21.

□ 2:3 «Nǝtijidǝ, ⱨǝtta manga ⱨǝmraⱨ bolƣan Titus Yunanliⱪ bolsimu, hǝtnini ⱪobul ⱪilixⱪa mǝjburlanmidi» — «Yunanliⱪ» yaki «grek» — Yǝni Yǝⱨudi ǝmǝs, xuningdǝk hǝtnǝ ⱪilinƣan kixi ǝmǝs.

■ 2:3 Ros. 16:3; 1Kor. 9:21.

□ 2:4 «xu qaƣdiki «hǝtnǝ mǝsilisi» bolsa, ... yalƣanqiliⱪ ⱪilƣan sahta ⱪerindaxlar tüpǝylidin bolƣanidi» — bizningqǝ «hǝtnǝ mǝsilisi» (grek tilida «bu ix») yuⱪiriⱪi 3-ayǝttǝ «manga ⱨǝmraⱨ bolƣan Titus Yunanliⱪ bolsimu, hǝtnini ⱪobul ⱪilixⱪa mǝjburlanmidi» deyilgǝn ix bilǝn baƣliⱪ. Demǝk, ǝyni qaƣda bǝzi «yalƣanqiliⱪ ⱪilƣan sahta ⱪerindaxlar» «xu yat ǝllik adǝm hǝtnǝ ⱪobul ⱪilmisa bolmaydu» degǝn pikirni otturiƣa ⱪoyƣan bolsa kerǝk.

■ 2:4 Ros. 15:24.

□ 2:6 «lekin abruyluⱪ ⱨesablanƣan adǝmlǝr...» — Pawlus bu sǝl kinayilikrǝk kɵrüngǝn gǝpni ixlitixi bilǝn baxⱪa rosullarƣa yaki jamaǝtning aⱪsaⱪalliriƣa ⱨɵrmǝtsizlik ⱪilmaⱪqi ǝmǝs, bǝlki Galatiyaliⱪlarƣa (xundaⱪla, bizlǝrgǝ!) insanlarni Hudadin yuⱪiri ⱪoymasliⱪ kerǝk, dǝp kɵrsǝtmǝkqi. «muxu abruyluⱪ ǝrbablar dǝp sanalƣanlarning mǝndiki hux hǝwǝrgǝ ⱪoxⱪini yoⱪ idi» — grek tilida: «manga ⱨeqnǝrsǝ ⱪoxmidi».

■ 2:6 Ⱪan. 10:17; 2Tar. 19:7; Ayup 34:19; Ros. 10:34; Rim. 2:11; Əf. 6:9; Kol. 3:25; 1Pet. 1:17.

□ 2:7 «dǝl ǝksiqǝ, hux hǝwǝrni hǝtnǝ ⱪilinƣanlarƣa yǝtküzüx wǝzipisi Petrusⱪa tapxurulƣandǝk, hǝtnisizlǝrgǝ yǝtküzüx wǝzipisi manga tapxurulƣan dǝp tonup yetip...» — muxu ayǝtlǝrdiki «hǝtnǝ ⱪilinƣanlar» Yǝⱨudiylarni, «hǝtnisizlǝr» Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

■ 2:8 Ros. 9:15; 13:2; 22:21; Gal. 1:16; Əf. 3:8.

□ 2:10 «Ularning bizgǝ pǝⱪǝt kǝmbǝƣǝllǝrni untumanglar degǝn birla tǝlipi bar idi» — mumkinqiliki barki, rosullarning Pawlusⱪa «kǝmbǝƣǝllǝr» toƣruluⱪ bolƣan tǝlipi ɵzliri arisidiki, Yerusalem jamaitidiki kǝmbǝƣǝllǝrni tǝkitlǝp kɵrsǝtmǝkqi.

■ 2:10 Ros. 11:30; 24:17; Rim. 15:25; 1Kor. 16:1; 2Kor. 8:1; 9:1.

□ 2:12 «Qünki Yaⱪupning yenidin bǝzi adǝmlǝr kelixtin ilgiri u yat ǝlliklǝr bilǝn ⱨǝmdastihan bolƣanidi» — «Yaⱪupning yenidin bǝzi adǝmlǝr» Yerusalemdin kǝlgǝn Yǝⱨudiy ⱪerindaxlar idi. «biraⱪ ular kǝlgǝndǝ, hǝtniliklǝrdin ⱪorⱪup xu ⱪerindaxlardin ɵzini tartti» — «hǝtniliklǝrdin ⱪorⱪup..»: — mumkinqiliki barki, muxu kixilǝr: «Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrmu hǝtnǝ ⱪilinixi kerǝk» dǝp oyliƣan. Omumǝn eytⱪanda «kona ǝⱨdǝ» boyiqǝ, Yǝⱨudiylarning ǝslidǝ Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrning yemǝkliklirini yeyixigǝ, ular bilǝn ⱨǝmdastihan boluxⱪa bolmaytti.

■ 2:14 Ros. 10:28.

□ 2:15 «Biz ikkimiz tuƣuluximizdinla Yǝⱨudiymiz, «gunaⱨkar dǝp ⱪaralƣan yat ǝlliklǝr»din ǝmǝsmiz...» — Pawlusning muxu «gunaⱨkar dǝp ⱪaralƣan yat ǝlliklǝr» degǝn sɵzliri bilǝn Petrusⱪa Yǝⱨudiylarning ǝn’ǝniwiy kɵzⱪarixini yaki pozitisyisini ǝslitidu. Yǝⱨudiylar ɵzlirimu gunaⱨkarlar, ǝlwǝttǝ!

□ 2:16 «lekin insanning ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilinixini Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilixⱪa intilixliri bilǝn ǝmǝs, bǝlki Əysa Mǝsiⱨning etiⱪad-sadaⱪǝtliki bilǝn bolidu, dǝp bilimiz» — «Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilixⱪa intilixliri bilǝn» degǝn ibarǝ grek tilida intayin ⱪisⱪartilip: «ⱪanundiki ǝmǝllǝr bilǝn...» yaki «ⱪanunƣa ⱪaritilƣan ǝmǝllǝr bilǝn» yaki «ⱪanundin qiⱪⱪan ǝmǝllǝr» dǝp ipadilinidu. Bu ibarǝ «Rim.» 3:20, 28, «Gal.» 3:2, 5, 10dimu tepilidu. Insanning barliⱪ «Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilixⱪa intilixliri» ɵzining gunaⱨⱪa patⱪan bir gunaⱨkar ikǝnlikini ispatlaydu, halas. «insanning ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilinixi ...bǝlki Əysa Mǝsiⱨning etiⱪad-sadaⱪǝtliki bilǝn...» — yaki «insanning ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilinixi ... bǝlki Əysa Mǝsiⱨgǝ etiⱪad ⱪilix bilǝn...». «Mǝsiⱨgǝ baƣlanƣan etiⱪad bilǝn ⱨǝⱪⱪaniy ⱪiliniximiz üqün bizmu Mǝsiⱨ Əysaƣa etiⱪad ⱪilduⱪ» — «bizmu» — Pawlus Petrusⱪa sɵz ⱪiliwatidu, muxu sɵzi bilǝn ular ikkilisining Yǝⱨudiylar ikǝnlikini kɵzdǝ tutidu.

■ 2:16 Ros. 13:38; Rim. 3:20,28; 8:3; Gal. 3:11; Ibr. 7:18.

□ 2:17 «Əmma Mǝsiⱨtǝ ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilinixⱪa izdǝnginimizdǝ, bizmu «gunaⱨkar» dǝp ispatlanƣan bolsaⱪmu, Mǝsiⱨ ǝmdi gunaⱨning hizmitidǝ bolƣuqimu?! Yaⱪ, ⱨǝrgiz!» — «bizmu «gunaⱨkar» dǝp ispatlanƣan bolsaⱪmu» — ⱨǝr adǝm hux hǝwǝrgǝ ixǝnsǝ, Hudaning nijatini ⱪobul ⱪilixi üqün awwal ɵzining gunaⱨkar ikǝnlikini tonup yetixi, xundaⱪla barliⱪ gunaⱨlirini iⱪrar ⱪilixi kerǝk, ǝlwǝttǝ. Bu jǝⱨǝttǝ Yǝⱨudiylar wǝ Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr arisida ⱨeqⱪandaⱪ pǝrⱪ yoⱪ.

□ 2:18 «Əmma mǝn ǝslidǝ ƣulatⱪan nǝrsilǝrni ⱪaytidin ⱪursam, ɵzümni Tǝwrat ⱪanuniƣa hilapliⱪ ⱪilƣuqi dǝp ispatlap kɵrsǝtkǝn bolimǝn» — «ƣulatⱪan nǝrsilǝr» toƣruluⱪ: — bu ǝsli Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilixⱪa intilgǝnlikni kɵrsitidu. Əgǝr birsi ɵz realliⱪiƣa asasǝn: «Mening Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilalixim ⱪǝt’iy mumkin ǝmǝs ikǝn» dǝp xu tirixixni taxlap, Mǝsiⱨkǝ etiⱪad ⱪilix yoli bilǝn ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa erixsimu, lekin andin yǝnǝ ⱪaytidin tirixip, ⱨǝⱪⱪaniy bolux üqün Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilixⱪa ⱪaytidin intilsǝ, bǝribir ɵzining gunaⱨkarliⱪini ispatlap ⱪoyatti. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 2:19 «... Qünki mǝn Tǝwrat ⱪanuni bilǝn Tǝwrat ⱪanuniƣa nisbǝtǝn ɵldüm; nǝtijidǝ, mǝn Hudaƣa yüzlinip yaxawatimǝn» — bu intayin muⱨim ikki ayǝt (19-20) toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz. «Hudaƣa yüzlinip yaxax» — buning bǝlkim üq mǝnisi bar boluxi mumkin; (1) Hudaning xan-xǝripi üqün yaxax; (2) Hudaƣa pütünlǝy tayinip yaxax (xundaⱪ ⱪilƣanda ɵlüm bolmaydu); (3) Hudaning yetǝkqiliki astida yaxax. Rosul bǝlkim ixǝngüqilǝrning yaxawatⱪan yengi ⱨayatimu ɵzining xǝhsiy niyǝtliri üqün ǝmǝs, bǝlki «Hudaƣa yüzlinip yaxawatⱪan» boluxi kerǝk, demǝkqi bolidu («Rim.» 6:10-11-ayǝtnimu kɵrüng).

■ 2:19 Rim. 7:4; 14:7; 2Kor. 5:15; 1Tes. 5:10; Ibr. 9:14; 1Pet. 4:2.

□ 2:20 «mening ⱨazir ǝtlirimdǝ yaxawatⱪan ⱨayat bolsa, ... Hudaning Oƣlining iman-etiⱪadidindur» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «mening ⱨazir ǝtlirimdǝ yaxawatⱪan ⱨayat bolsa... Hudaning Oƣliƣa bolƣan etiⱪad bilǝn». Ɵzimizning tǝrjimimiz toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 2:20 Gal. 1:4; Əf. 5:2; Tit. 2:14.

□ 2:21 «Mǝn Hudaning meⱨir-xǝpⱪitini bikar ⱪiliwǝtmǝymǝn; qünki ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ Tǝwrat ⱪanuni arⱪiliⱪ kelidiƣan bolsa, Mǝsiⱨning ɵlüxi bikardin-bikar bolup ⱪalatti» — ǝgǝr adǝmlǝr tirixip-tirmixip Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilaliƣan yaki ⱪilalaydiƣan bolsa, xundaⱪla ɵzini ⱨǝⱪⱪaniy adǝm dǝp ispatlisa, nemixⱪa Əysa Mǝsiⱨ Ɵzini ⱪurbanliⱪ ⱪildi? Undaⱪ bolƣanda insanlar gunaⱨliridin ⱪutulux üqün Hudaning meⱨir-xǝpⱪitigǝ moⱨtaj bolmiƣan bolatti; yǝni, Mǝsiⱨning adǝmni gunaⱨliridin ⱪutⱪuzup nijat yolini eqix üqün bolƣan ɵlüxi bikar bolatti (Mǝsiⱨning ɵlüxi ǝsli mumkin bolmaydiƣan ix idi; bu tarihta ǝng karamǝt, alǝmxumul ajayib wǝⱪǝ idi; qünki U Ɵzi ««Ⱨayat Ɵzümdürmǝn», «Tirilix Ɵzümdürmǝn» degǝnidi; «Ⱨayat» Bolƣuqi ⱪandaⱪmu ɵlsun?).

■ 2:21 Ibr. 7:11.

□ 3:1 «I ǝⱪilsiz Galatiyaliⱪlar, kɵz aldinglarda Əysa Mǝsiⱨ eniⱪ sürǝtlǝngǝn, aranglarda krestlǝngǝndǝk kɵrüngǝnikǝn, kim silǝrni ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ itaǝt ⱪilixtin azdurup seⱨirlidi?» — «Əysa Mǝsiⱨ ... aranglarda krestlǝngǝndǝk kɵrüngǝnikǝn» degǝn sɵzlǝr toƣruluⱪ ikki kɵzⱪarax bar: (1) Pawlus hux hǝwǝrdǝ Əysa toƣruluⱪ pakitlarni xunqǝ eniⱪ yǝtküzüp jakarliƣaqⱪa, angliƣuqilar «nǝⱪ mǝydanda turƣandǝk, ɵz kɵzi bilǝn guwaⱨqi bolƣandǝk» bolƣanliⱪini yaki: (2) Pawlusning keqǝ-kündüz ɵz ⱨayati arⱪiliⱪ Mǝsiⱨning krestlǝngǝnlikini kɵrsǝtkǝnlikini kɵrsitidu (1:16, 2:20ni kɵrüng). Bizningqǝ ikkila kɵzⱪarax toƣra.

■ 3:1 Gal. 5:7.

□ 3:2 «silǝr roⱨni Tǝwrat ⱪanuniƣa intilix arⱪiliⱪ ⱪobul ⱪildinglarmu, yaki hux hǝwǝrni anglap, etiⱪad arⱪiliⱪ ⱪobul ⱪildinglarmu?» — «Roⱨ» Hudaning Muⱪǝddǝs Roⱨini kɵrsitidu.

□ 3:3 «Silǝr xunqǝ ǝⱪilsizmu? Roⱨⱪa tayinip ⱨayatni baxliƣanikǝnsilǝr, ǝmdiliktǝ ǝt arⱪiliⱪ kamalǝtkǝ yǝtmǝkqimu?» — «Roⱨⱪa tayinip» — grek tilida «Roⱨta» (Hudaning Roⱨida, ǝlwǝttǝ). «ǝmdiliktǝ ǝt arⱪiliⱪ kamalǝtkǝ yǝtmǝkqimu?» — «ǝt arⱪiliⱪ» yaki «insaniy ǝtlǝr arⱪiliⱪ» — demǝk, Hudaning meⱨir-xǝpⱪitigǝ ǝmǝs, nijatiƣa ǝmǝs, bǝlki ɵz küqigǝ, Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilixⱪa intilixlarƣa tayinixtin ibarǝt.

□ 3:5 «silǝrgǝ Roⱨni Tǝminligüqi» — «Roⱨ» — Muⱪǝddǝs Roⱨ, Hudaning Roⱨi. «Silǝrgǝ Roⱨni Tǝminligüqi» Huda’Atining Ɵzi.

■ 3:6 Yar. 15:6; Rim. 4:3; Yaⱪ. 2:23.

□ 3:7 «... etiⱪadtin tuƣulƣanlarla Ibraⱨimning ⱨǝⱪiⱪiy pǝrzǝntliridur» — grek tilida «etiⱪadtin bolƣanlar...» — demǝk, Mǝsiⱨ Əysaƣa etiⱪad baƣlap «ⱪaytidin tuƣulƣan»lar, Ibraⱨimning izlirini basⱪanlar.

□ 3:8 «muⱪǝddǝs yazmilarda Hudaning yat ǝlliklǝrni Ɵzigǝ etiⱪad ⱪilixi arⱪiliⱪ ularni ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilidiƣanliⱪi aldin’ala kɵrülüp...» — «yat ǝlliklǝr» — Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr. «Sǝndǝ barliⱪ ǝl-millǝtlǝrgǝ bǝht ata ⱪilinidu» — «Yar.» 12:3.

■ 3:8 Yar. 12:3; 18:18; 22:18; 26:4; 49:10; Ros. 3:25.

□ 3:10 «Lekin Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilimiz dǝp yürgǝnlǝr bolsa ⱨǝmmisi lǝnǝtkǝ ⱪalidu» — «Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilimiz dǝp yürgǝnlǝr» — muxu yol bilǝn ɵzlirini ⱨǝⱪⱪaniy dǝp ispatlaymiz dǝydiƣanlar, ǝlwǝttǝ, «Tǝwrat ⱪanunida yezilƣan ⱨǝmmǝ ǝmrlǝrgǝ üzlüksiz ǝmǝl ⱪilmaywatⱪan ⱨǝrbir kixi lǝnǝtkǝ ⱪalidu» — «Ⱪan.» 27:26. Əlwǝttǝ, ⱨeqkim Tǝwrat ⱪanunining ǝmrlirigǝ «üzlüksiz ǝmǝl ⱪilalmaydu» — xunga ⱨǝmmǝ kixi, Yǝⱨudiy bolsun, Yǝⱨudiy ǝmǝs bolsun, Mǝsiⱨsiz bolsa lǝnǝt astida turidu.

■ 3:10 Ⱪan. 27:26.

□ 3:11 «Ⱨǝⱪⱪaniy adǝm ixǝnq-etiⱪadi bilǝn ⱨayat bolidu» — «Ⱨab.» 2:4.

■ 3:11 Ⱨab. 2:4; Rim. 1:17; 3:20; Gal. 2:16; Ibr. 10:38

□ 3:12 «Ⱪanunning ǝmrlirigǝ ǝmǝl ⱪilƣuqi xu ixlar bilǝn ⱨayat bolidu» — «Law.» 18:5. Ⱨeqkim Tǝwrat ⱪanunining ǝmrlirigǝ ǝmǝl ⱪilalmaydu, ǝlwǝttǝ.

■ 3:12 Law. 18:5; Əz. 20:11; Rim. 10:5.

□ 3:13 «Ⱨalbuki, Mǝsiⱨ bizni Tǝwrat ⱪanunidiki lǝnǝttin ⱨɵr ⱪilix üqün ornimizda lǝnǝt bolup bǝdǝl tɵlidi» — grek tilida: «ⱨɵr ⱪilix üqün bǝdǝl tɵlǝx» yaki «ⱪutuldurup bǝdǝl tɵlǝx» degǝn ibarilǝr adǝttǝ ⱪullarni bazardin ⱪaytidin setiwelip, ⱨɵr ⱪilix»ni kɵrsitidu. «yaƣaqⱪa esilƣan ⱨǝrbir kixi lǝnǝtkǝ ⱪalƣan ⱨesablansun» — «Ⱪan.» 21:24.

■ 3:13 Ⱪan. 21:23; Rim. 8:3; 2Kor. 5:21.

□ 3:15 «mǝn insanlarqǝ sɵzlǝymǝn» — muxu ibarǝ bǝlkim «insanlarning kündilik turmuxidin bir misal kɵrsitǝy», degini bolsa kerǝk.

■ 3:15 Ibr. 9:17.

□ 3:16 «Xuningdǝk, Hudaning ǝⱨdisidiki wǝdilǝr Ibraⱨim wǝ uning nǝsligǝ eytilƣan. Muⱪǝddǝs Kitabta U: «wǝ sening nǝsilliringgǝ», (yǝni, kɵp kixilǝrgǝ) demǝydu, bǝlki «sening nǝslinggǝ», (yǝni yalƣuz bir kixigila), dǝydu — bu «nǝsil» Mǝsiⱨdur» — bu wǝdǝ Tǝwrat, «Yar.» 12:7 wǝ 13:15, 17:7, 24:7dǝ tepilidu. Demisǝkmu, Mǝsiⱨ Yǝⱨudiylardin bolup, u Ibraⱨimning nǝsli, ǝlwǝttǝ.

■ 3:16 Gal. 3:8.

□ 3:17 «Hudaning Mǝsiⱨkǝ aldin tüzgǝn bir ǝⱨdisi» — «Mǝsiⱨkǝ» — demǝk, Mǝsiⱨ «Ibraⱨimning nǝsli»ning süpitidǝ bolup ǝⱨdǝ xu qaƣda Uningƣa tüzgǝn. Bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «Mǝsiⱨkǝ» degǝn sɵz tepilmaydu.

■ 3:17 Yar. 15:13; Mis. 12:40; Ros. 7:6.

□ 3:18 «Qünki wǝdǝ ⱪilinƣan miras ⱪanunƣa asaslanƣan bolsa, mana u Hudaning wǝdisigǝ asaslanƣan bolmaytti; lekin Huda xapaǝt bilǝn uni Ibraⱨimƣa wǝdǝ arⱪiliⱪ ata ⱪilƣan» — «wǝdǝ ⱪilinƣan miras» Ibraⱨimƣa wǝdǝ ⱪilinƣan kɵp tǝrǝplik bǝhtni kɵzdǝ tutidu.

■ 3:18 Rim. 4:14.

□ 3:19 «Tǝwrat ⱪanunini qüxürüxtiki mǝⱪsǝt nemǝ?... u pǝrixtilǝr arⱪiliⱪ bir wasitiqining ⱪoli bilǝn bekitilip yolƣa ⱪoyulƣan» — «bir wasitiqi» xübⱨisizki, Musa pǝyƣǝmbǝrni kɵrsitidu. Bu muⱨim 19-ayǝt toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. «Tǝwrat ⱪanuni... insanlarning itaǝtsizlikliri tüpǝylidin» — bu sɵzning kɵp jǝⱨǝtliri bar — «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ u toƣruluⱪ tohtilimiz.

■ 3:19 Ⱪan. 5:5; Yⱨ. 1:17; 15:22; Ros. 7:38,53; Rim. 4:15; 5:20; 7:8.

□ 3:20 «ǝmma «wasitiqi» bir tǝrǝpningla wasitiqisi ǝmǝs (bǝlki ikki tǝrǝpningkidur), lekin Huda Ɵzi pǝⱪǝt birdur» — bu ayǝtkǝ berilgǝn birnǝqqǝ xǝrⱨ bar. Mǝnisi bǝlkim: «Ikki adǝm kelixim tüzgǝndǝ, bir wasitiqi bolux kerǝk. Lekin, Huda Ɵz ǝⱨdisini Ibraⱨimƣa bǝrgǝndǝ, uni wasitiqisiz bǝrgǝn, u sap Hudaning ⱪolidin kǝlgǝn; xunga bu ǝⱨdǝ bǝribir Tǝwrat ⱪanunidin üstün turidu» degǝndǝk bolidu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ umu toƣruluⱪ tohtilimiz.

■ 3:22 Rim. 3:9; 11:32.

□ 3:24 «bizning etiⱪad arⱪiliⱪ ⱨǝⱪⱪaniy ⱪiliniximiz üqün Tǝwrat ⱪanuni bizgǝ «tǝrbiyiligüqi» bolup,..» — «tǝrbiyiligüqi» grek tilida «pedagog» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 3:24 Mat. 5:17; Ros. 13:38; Rim. 10:4.

□ 3:26 «... Qünki ⱨǝmminglar Mǝsiⱨ Əysaƣa etiⱪad ⱪilix arⱪiliⱪ Hudaning oƣulliri boldunglar» — bu muⱨim 23-26-ayǝtlǝr toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ, yuⱪiriⱪi 3:19-ayǝt üstidǝ tohtalƣinimizni kɵrüng.

■ 3:26 Yǝx. 56:5; Yⱨ. 1:12; Rim. 8:15; Gal. 4:5.

□ 3:27 «Qünki ⱨǝrⱪaysinglar Mǝsiⱨgǝ kirixkǝ qɵmüldürülgǝn bolsanglar, Mǝsiⱨni kiyiwalƣan boldunglar» — demǝk, Mǝsiⱨgǝ etiⱪad ⱪilip suƣa qɵmüldürülüp, Uningƣa baƣlanƣan bolsaⱪ, Uning tǝbiitigǝ igilǝlǝymiz, xuning bilǝn «Mǝsiⱨgǝ mǝnsup adǝm» bizning asasiy salaⱨiyitimiz bolidu.

■ 3:27 Rim. 6:3.

□ 3:28 «Mǝsiⱨdǝ nǝ Yǝⱨudiy bolmaydu nǝ Grek bolmaydu... ⱨǝmminglar Mǝsiⱨ Əysada bir bolisilǝr» — «Grek» degǝn sɵz muxu yǝrdǝ «Yǝⱨudiy ǝmǝs», «yat ǝlliklǝr»ni bildürülidu.

■ 3:28 Yⱨ. 17:21.

■ 3:29 Yar. 21:12; Rim. 9:7; Ibr. 11:18.

□ 4:1-2 «... Gǝrqǝ bir bala pütün mülükning igisi bolsimu, mirashor gɵdǝk waⱪitlirida taki atisi bǝlgiligǝn waⱪit toxmiƣuqǝ, u ɵz ɵyidiki ⱪuldin pǝrⱪi bolmaydu. Qünki u yǝnila hojidarlar wǝ bala baⱪⱪuqilarning baxⱪuruxida bolidu» — «ƣojidar» degǝn sɵzning mǝnisi yuⱪiriⱪi «tǝrbiyiligüqi» degǝn sɵzgǝ yeⱪin.

□ 4:3 «bu dunyadiki «asasiy ⱪaidǝ-ⱪanuniyǝtlǝr» — bǝzi alimlar muxu sɵzni yaman roⱨlarni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. Lekin «Kolossiliklǝrgǝ»diki «Kol.» 2:8, 20 toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ biz baxⱪiqǝ qüxǝndürimiz.

□ 4:4 «Lekin, waⱪit-saiti toluⱪ toxⱪanda, Huda Ɵz Oƣlini bu dunyaƣa ǝwǝtti. U bir ayal kixidin tuƣulƣan, xuningdǝk Tǝwrat ⱪanuni astida tuƣulƣanidi» — «Tǝwrat ⱪanuni astida tuƣulƣanidi» degǝn ibarǝ «Əysa Mǝsiⱨ Tǝwrat ⱪanuniƣa boysunup yaxiƣan» degǝn mǝnini ɵz iqigǝ alidu.

■ 4:4 Yar. 15:16; 49:10; Dan. 9:24; Mat. 5:17.

■ 4:5 Yⱨ. 1:12; Gal. 3:26.

□ 4:6 «Ⱨǝm silǝr Uning oƣulliri bolƣanliⱪinglar üqün, Huda Ɵz Oƣlining: «Abba! Atam!» dǝp qaⱪirƣuqi Roⱨini ǝwǝtip ⱪǝlbimizgǝ saldi» — ibraniy tilida «Abba» «dadam»ni bildüridu, «Abba! Atam!» «I sɵyümlük atam!» degǝn gǝp.

■ 4:6 Rim. 8:15.

□ 4:7 «Xuning üqün, silǝr ⱨazir ⱪul ǝmǝs, bǝlki oƣulliridursilǝr» — grek tilida bu ayǝttiki «silǝr» «sǝn» dǝp ipadilinidu. «oƣulliri bolƣanikǝnsilǝr, Huda arⱪiliⱪ Ɵzigǝ mirashor bolisilǝr» — «Huda arⱪiliⱪ Ɵzigǝ mirashor bolisilǝr» bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ: «Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ Hudaning Ɵzigǝ mirashor bolisilǝr» deyilidu.

□ 4:8 «Burun, Hudani tonumiƣan waⱪtinglarda dǝrwǝⱪǝ yalƣan ilaⱨlarning ⱪulluⱪiƣa tutulƣansilǝr» — «yalƣan ilaⱨlar» grek tilida «ǝyniyiti ilaⱨ ǝmǝslǝr» bilǝn ipadilinidu.

■ 4:8 1Kor. 8:4.

□ 4:9 «ǝmdi silǝr nemǝ dǝp bu dunyadiki küqsiz, ǝbjǝⱪ ǝrzimǝs «asasiy ⱪaidǝ-ⱪanuniyǝtlǝr»gǝ ⱪarap yanisilǝr?» — «ǝrzimǝs artuⱪqǝ» — Grek tilida «tilǝmqilikkǝ ait» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

■ 4:9 Kol. 2:20.

□ 4:10 «Silǝr alaⱨidǝ kün, ay, pǝsil wǝ yillarni etiwarƣa elip hatirilǝxkǝ baxlidinglar!» — muxu ayǝttiki «kün, ay, pǝsil wǝ yillar» bolsa bǝlkim Tǝwrat ⱪanunida Yǝⱨudiylar üqün bekitilgǝn ⱨeytlarni ⱨǝm Yǝⱨudiylarning ǝn’ǝniliri boyiqǝ ɵtküzidiƣan ⱨeytlarnimu kɵrsitidu. Mǝyli Yǝⱨudiylarningki bolsun bolmisun, prinsip ohxax, etiⱪadqilar üqün ⱨeqⱪandaⱪ alaⱨidǝ kün-ⱨeytlarni hatirilǝxning ⱨajiti yoⱪ.

■ 4:10 Rim. 14:5; Kol. 2:16.

□ 4:12 «Ⱪerindaxlar, ... manga ohxax bolunglar; qünki mǝn silǝrgǝ ohxax boldum» — Pawlus ɵzi Yǝⱨudiy bolsimu, Tǝwrat ⱪanunining (ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa ait tǝlǝpliridin baxⱪa) barliⱪ ǝmrliridin (Mǝsiⱨning nijati bilǝn) azad bolup Muⱪǝddǝs Roⱨning yetǝkqilikidǝ yaxiƣan; xunga u Galatiyaliⱪlardin: «Manga ohxax bolunglar» dǝp ɵtünidu; «qünki mǝn silǝrgǝ ohxax boldum» — demǝk, u Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrdǝk (Galatiyaliⱪlardǝk) Tǝwrat ⱪanunining tǝlǝpliridin mustǝsna boldi. Lekin Galatiyaliⱪlar Yǝⱨudiylardǝk bolimiz dǝp ɵzlirini Tǝwrat ⱪanunining barliⱪ tǝlǝpliri astiƣa ⱪoymaⱪqi idi! «Silǝr ǝslidǝ manga ⱨeq azar yǝtküzmigǝnidinglar» — demǝk, Pawlus ularƣa ⱨazirla eytⱪan ⱪattiⱪ gepini ularning ɵzigǝ ⱪandaⱪtur bir ziyan yaki azar yǝtküzgǝnliki tüpǝylidin eytⱪan ǝmǝs, dǝydu (5-15-ayǝtlǝrdǝ u ularning ǝslidǝ ɵzigǝ kɵrsǝtkǝn qongⱪur muⱨǝbbitini ǝslǝydu), bǝlki ularni kɵzlǝp: «silǝr ɵz-ɵzliringlarƣa azar beriwatisilǝr» dǝp agaⱨ berix üqün eytidu.

□ 4:13 «Əmma silǝrgǝ mǝlumki, ǝtlirimdiki bir zǝiplik tüpǝylidin, mǝn hux hǝwǝrni silǝrgǝ birinqi ⱪetim yǝtküzgǝnidim» — «ǝtlirimdiki bir zǝiplik tüpǝylidin» — bu sɵzdin ⱪariƣanda, Pawlus bǝlkim kesǝl sǝwǝbidin Galatiyada dǝm elixⱪa mǝjbur bolƣanidi. Mumkinqiliki barki, bu kesǝl uning kɵzliri bilǝn baƣliⱪ bolup, uning qirayini intayin sǝt ⱪiyapǝtkǝ kirgüzüp ⱪoyƣanidi (14-ayǝt). 14-15-ayǝt, 6:11 wǝ «2Kor.» 12:7-10nimu kɵrüng. Pawlus adǝttǝ hǝtlirini pütükqi arⱪiliⱪ yazatti (mǝsilǝn, «Rim.» 16:22).

□ 4:14 «U qaƣda, ǝtlirimdiki bu zǝiplik silǝrgǝ nisbǝtǝn sinaⱪtǝk bolsimu, lekin silǝr meni kǝmsitmidinglar yaki qǝtkǝ ⱪaⱪmidinglar. Əksiqǝ, meni Huda ǝwǝtkǝn bir pǝrixtini, ⱨǝtta Mǝsiⱨ Əysa ɵzini kütkǝndǝk kütüwaldinglar» — Pawlusning bu kɵz kesili yǝnǝ bir tǝrǝptin ⱪiyinqiliⱪ elip kǝldi — U hux hǝwǝrning yolida kɵp adǝmlǝrning kesǝllirini dua ⱪilip saⱪaytti; ularning saⱪaytilixi arⱪiliⱪ kɵp adǝmlǝr hux hǝwǝrgǝ ixǝndi. Lekin uning ɵzidǝ kesǝl bolƣaqⱪa, bu ix uni baxⱪilarning aldida mazaⱪⱪa ⱪaldurux eⱨtimalliⱪi bolamdu, ⱪandaⱪ?

■ 4:14 Mal. 2:7; Mat. 10:40; Yⱨ. 13:20.

□ 4:17 «ular pǝⱪǝt silǝrni nijatning sirtiƣa qiⱪirip...» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «ular pǝⱪǝt silǝrni bizdin ayrilip nijatning sirtiƣa qiⱪirip» deyilidu.

■ 4:17 Rim. 10:2; 2Kor. 11:12.

□ 4:18 «Əmma mǝn silǝr bilǝn birgǝ bolƣan waⱪitlardila ǝmǝs, bǝlki daim yahxi ixⱪa ⱪizƣinliⱪ ⱪilixning ɵzi yahxidur, ǝlwǝttǝ» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Mǝyli mǝn silǝr bilǝn billǝ bolay yaki bolmay, silǝrgǝ niyiti yahxi ⱪizƣinliⱪi bar adǝmlǝr bar bolsa, daim yahxi bolidu, ǝlwǝttǝ».

■ 4:19 1Kor. 4:15; Flm. 10; Yaⱪ. 1:18.

□ 4:20 «Mening ⱨazirla yeninglarƣa berip, silǝrgǝ baxⱪiqǝ tǝlǝppuz bilǝn sɵzligüm keliwatidu» — «baxⱪiqǝ bir tǝlǝppuz bilǝn...» — Pawlus tehimu ⱪattiⱪ tǝlǝppuzdimu, yaki mulayimraⱪ tǝlǝppuzdimu, ularƣa zadi «ⱪandaⱪ tǝlǝppuz»da sɵzlǝx kerǝklikini bilmǝytti.

□ 4:22 «Ibraⱨimning ikki oƣli bolup, biri dedǝktin...» — dedǝk (ⱪul ayal) — yǝni Ⱨǝjǝr. «yǝnǝ biri ⱨɵr ayalidin bolƣan..» — ɵz ⱨɵr ayali Saraⱨ idi.

■ 4:22 Yar. 16:2,15; 21:2; Ros. 7:8; Ibr. 11:11.

□ 4:23 «Dedǝktin bolƣan oƣul «ǝt bilǝn» tuƣulƣan» — «ǝt bilǝn» degǝn ibarǝ «insanning ǝtlirigǝ tayinix»ni bildüridu. Ⱨǝjǝrning oƣli Ismail pǝⱪǝt insanlarning oy-pikri, insaniy küqi bilǝn tuƣulƣan. «dedǝktin bolƣan oƣul «ǝt bilǝn» tuƣulƣan; ⱨɵr ayalidin bolƣan oƣul bolsa Hudaning wǝdisi arⱪiliⱪ tuƣulƣandur» — bu pütün ayǝt toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 4:23 Yⱨ. 8:39; Rim. 9:7.

□ 4:25 «demǝk, Ⱨǝjǝr bolsa Ərǝbistandiki Sinay teƣiƣa simwol ⱪilinip, yǝni bügünki Yerusalemƣa ohxitilidu; qünki u xǝⱨǝr wǝ uning baliliri ⱪulluⱪta turmaⱪta» — «ⱪulluⱪta» degǝn sɵz roⱨiy ⱪulluⱪta, yǝni Tǝwrat ⱪanunining ⱪulluⱪida. «Bügünki Yerusalem wǝ uning baliliri» Yǝⱨudiy hǝlⱪi, xundaⱪla Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilixⱪa tirixⱪanlirim bilǝn ⱨǝⱪⱪaniy adǝm bolay degǝn ⱨǝmmǝ adǝmni kɵrsitidu.

■ 4:25 Mis. 19, 20.

□ 4:26 «Əmma yuⱪiridin bolƣan Yerusalem ⱨɵrdur, u ⱨǝmmimizning anisidur...» — baxⱪiqǝ eytⱪanda, Ibraⱨimning ɵz ayali Saraⱨ bolsa ⱨɵr ayal bolƣaqⱪa, ǝrxtiki Yerusalemƣa, xundaⱪla yengi ǝⱨdidǝ yaxiƣan jamaǝtkǝ wǝkillik ⱪilidu. Xunga, «ǝrxtiki Yerusalem»ni bizning animiz, deyixkǝ bolidu.

■ 4:26 Wǝⱨ. 21:2.

□ 4:27 «Huxal bol, i pǝrzǝnt kɵrmigǝn tuƣmas ayal! Tǝntǝnǝ ⱪilip yangrat, towla, i tolƣaⱪ tutup baⱪimiƣan! — qünki ƣerib ayalning baliliri eri bar ayalningkidin kɵptur!» — Yǝx.» 54:1.

■ 4:27 Yǝx. 54:1

□ 4:28 «... Isⱨaⱪ Hudaning wǝdisidin tuƣulƣandǝk bizmu Hudaning wǝdisi boyiqǝ tuƣulƣan pǝrzǝntlǝrmiz» — bǝzi kona kɵqürmiliridǝ «... Isⱨaⱪ Hudaning wǝdisidin tuƣulƣandǝk silǝrmu Hudaning wǝdisi boyiqǝ tuƣulƣan pǝrzǝntlǝrsilǝr» deyilidu.

■ 4:28 Rim. 9:7, 8.

□ 4:29 «Lekin u qaƣda «ǝtlǝrdin tuƣulƣan» bala «roⱨtin tuƣulƣan» baliƣa ziyankǝxlik ⱪilƣinidǝk, ⱨazir xundaⱪ bolidu» — «ǝtlǝrdin tuƣulƣan» bala — Ismailni, xundaⱪla u simwol ⱪilinƣan «Tǝwrat ⱪanuniƣa ⱪul bolƣanlar»ni kɵrsitidu. «Roⱨtin tuƣulƣan» — Hudaning wǝdisi wǝ mɵjizisi arⱪiliⱪ, yǝni Muⱪǝddǝs Roⱨning küq-ⱪudriti bilǝn tuƣulƣan Isⱨaⱪni, xundaⱪla u simwol ⱪilinƣan Əysa Mǝsiⱨkǝ etiⱪad ⱪilƣuqi, Muⱪǝddǝs Roⱨtin «ⱪaytidin tuƣulƣan» Hudaning roⱨiy pǝrzǝntlirini kɵrsitidu. Əslidǝ Ismail Isⱨaⱪⱪa ziyankǝxlik ⱪilƣinidǝk, Yǝⱨudiy hǝlⱪ Mǝsiⱨgǝ ixǝngǝnlǝrgǝ ziyankǝxlik ⱪilatti wǝ bügüngǝ ⱪǝdǝr ⱨǝr türlük «ⱪanunƣa tayanƣanlar»mu ohxaxla «Hudaning roⱨiƣa tayanƣanlar»ƣa ziyankǝxlik ⱪilidu.

■ 4:29 Yar. 21:9.

□ 4:30 «Sǝn bu dedikingni oƣli bilǝn ⱪoxup ⱨǝydiwǝt! Qünki dedǝktin tapⱪan oƣul ⱨǝrgiz ⱨɵr ayalingdin bolƣan oƣul bilǝn mirasⱪa ortaⱪ bolmaydu!» — «Yar.» 21:10. Muxu (21-31) ayǝtlǝrgǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ xǝrⱨ berimiz.

■ 4:30 Yar. 21:10.

□ 5:1-2 «... Əgǝr silǝr hǝtnǝ ⱪobul ⱪilsanglar, u qaƣda Mǝsiⱨning silǝrgǝ ⱨeqⱪandaⱪ paydisi ⱪalmaydu» — Galatiyaliⱪlarning hǝtnini ⱪobul ⱪilixtiki mǝⱪsiti «muxu arⱪiliⱪ ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa eriximǝn» degǝnliktur; ular Mǝsiⱨning gunaⱨlar üqün bolƣan ⱪurbanliⱪiƣa tayanmayla, pǝⱪǝt yǝnǝ ɵzining tirixqanliⱪi bilǝn «sawabliⱪ ixlar»ni bǝrpa ⱪilmaⱪqi bolup «ɵz-ɵzümgǝ tayinip gunaⱨlirimni yuyup ⱨǝⱪⱪaniy adǝm bolimǝn» degǝnlǝrdin ibarǝt idi.

■ 5:1-2 Yǝx. 9:3; Yⱨ. 8:32; Ros. 15:1; Rim. 6:18; 1Pet. 2:16.

□ 5:3 «Mǝn hǝtnini ⱪobul ⱪilƣan ⱨǝrbir kixigǝ yǝnǝ agaⱨlandurup ⱨǝⱪiⱪǝtni eytip ⱪoyayki, ularning Tǝwrattiki barliⱪ ǝmr-bǝlgilimilǝrgǝ (toluⱪ ǝmǝl ⱪilix) mǝjburiyiti bardur» — muxu ayǝt toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 5:5 «Qünki Roⱨⱪa tayinip ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa baƣlanƣan arzu-armanni etiⱪad bilǝn tǝlpünüp kütmǝktimiz» — «Roⱨ» Muⱪǝddǝs Roⱨ, ǝlwǝttǝ. «ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa baƣlanƣan arzu-armanni» — grek tilida «ⱨǝⱪⱪaniyliⱪning ümidi» dǝp ipadilinidu. Mǝnisi: (1) kimdǝ Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bar bolsa uning ǝrxtiki bǝhtkǝ baƣliƣan zor ümidimu bar bolidu; (2) bizdǝ Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ ⱨazir bar bolƣan ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ Uning ⱪaytip kelixi bilǝn toluⱪ, mukǝmmǝl bolidu, dǝydiƣan ümidmu bardur. Bizningqǝ, bu ⱨǝr ikki ümid kɵrsitilidu.

□ 5:6 «Qünki Mǝsiⱨ Əysada hǝtnilik küqkǝ igǝ ǝmǝs, hǝtnisizlikmu küqkǝ igǝ ǝmǝs, küqkǝ igǝ bolƣini pǝⱪǝt muⱨǝbbǝt arⱪiliⱪ ix ⱪilidiƣan etiⱪadtur» — «muⱨǝbbǝt arⱪiliⱪ ix ⱪilidiƣan etiⱪad»: — etiⱪad muⱨǝbbǝt arⱪiliⱪ güzǝl ixlarni ⱪilidu ⱨǝm muⱨǝbbǝtning ɵzi etiⱪadⱪa güzǝl ixlarni ⱪilixⱪa türtkǝ bolup ilⱨamlanduridu.

■ 5:6 Mat. 12:50; Yⱨ. 15:14; 1Kor. 7:19; 2Kor. 5:17; Gal. 6:15; Kol. 3:11; 1Tes. 1:3.

□ 5:7 «Silǝr obdan qepip mengiwatⱪanidinglar» — etiⱪad yolida, ǝlwǝttǝ.

■ 5:7 Gal. 3:1.

□ 5:8 «Bundaⱪ ⱪayil ⱪilix amili silǝrni Qaⱪirƣuqidin bolƣan ǝmǝs!» — «ⱪayil ⱪilix»ning mǝnisi yuⱪiriⱪi «itaǝt» degǝn sɵzning mǝnisigǝ yeⱪin bolup, kinayilik mǝnini tǝkitlǝydu — demǝk, muxundaⱪ «itaǝt» bolamdu?

□ 5:9 «Kiqikkinǝ hemirturuq pütkül hemirni boldurup yoƣinitidu!» — demǝk, kiqikkinǝ hemirturuq pütün hemirni boldurƣinidǝk, bir adǝmning «azraⱪ hata» tǝlimimu nurƣun adǝmni azduridu. Baxⱪiqǝ eytⱪanda «hǝtnǝ ⱪilix» «kiqikkinǝ bir ix» bolsimu, Galatiyaliⱪlarning uni «muxu ix bilǝn ⱨǝⱪⱪaniy (yaki «tehimu ⱨǝⱪⱪaniy») adǝm bolimǝn» dǝp ⱪobul ⱪilixi ɵzlirini Hudaning nijatidin qiⱪirip ayriwetǝtti.

■ 5:9 1Kor. 5:6.

□ 5:10 «Əmma silǝrni ⱪaymuⱪturuwatⱪan kim boluxidin ⱪǝt’iynǝzǝr, u qoⱪum tegixlik jazasini tartidu» — Huda tǝripidin, ǝlwǝttǝ.

■ 5:10 2Kor. 2:3; 8:22.

□ 5:11 «Ⱪerindaxlar, ǝgǝr mǝn «hǝtnǝ ⱪilinix kerǝk» dǝp jakarlap yürgǝn bolsam, undaⱪta mǝn bügünki küngiqǝ yǝnǝ nemǝ üqün Yǝⱨudiylardin ziyankǝxlikkǝ uqrap kelimǝn?» — Galatiyadiki jamaǝtni «ⱪaymuⱪturuwatⱪan»lar bolsa bǝlkim: «Pawlus, sünnǝt ⱪilinix kerǝk dǝydu», dǝp yalƣanqiliⱪ ⱪilƣan bolsa kerǝk. Pawlusning bu soali bilǝn ularning yalƣan sɵzigǝ jawab beridu — Mana, mǝn xundaⱪ hǝwǝrni yǝtküzgǝn bolsam, Yǝⱨudiylar tǝripidin ziyankǝxlikkǝ uqrap kǝtmǝyttim, dǝydu. «Əgǝr xundaⱪ ⱪilƣan bolsam, «krest bizarliⱪi» yoⱪ ⱪilinatti!» — «krest bizarliⱪi» toƣruluⱪ: — «krest» ɵzi Rim imperiyǝsidiki ǝng yirginqlik ɵlüm jaza tǝdbiri idi! Lekin Huda Əysaning dǝl xundaⱪ ɵlümi arⱪiliⱪ adǝmni ⱪutⱪuzmaⱪqi! Mana «krest bizarliⱪi»dur! Uning üstigǝ, «hǝtnǝ ⱪilinix yaki Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilixⱪa tirixixlar adǝmni gunaⱨliridin ⱪutⱪuzmaydu, nijat-ⱪutⱪuzulux pǝⱪǝt Əysa Mǝsiⱨning kresttiki ⱪurbanliⱪidinla kelidu» degǝn hǝwǝr kɵp adǝmlǝrni (pǝⱪǝt Yǝⱨudiylarnila ǝmǝs!) rǝnjitidu yaki ularning ƣǝzipini ⱪozƣaydu. Mana bumu «krest bizarliⱪi»dur. Hux hǝwǝr yǝtküzüxtǝ «krest bizarliⱪi» ⱨǝrdaim bolidu; undaⱪ ix kǝm bolsa yǝtküzgǝn «hux hǝwǝr» ǝmdi «hux hǝwǝr» bolmaydu!

■ 5:11 1Kor. 1:23.

■ 5:12 Yǝ. 7:25.

□ 5:13 «lekin ǝrkinlikinglarni ǝtlǝrning arzu-ⱨǝwǝslirigǝ ⱪanduruxning baⱨanisi ⱪilmanglar» — «ǝt» yaki «ǝtlǝr» asasǝn insanning ɵz xǝhsiyǝtqi tǝbiitini kɵrsitidu. Buning toƣruluⱪ «rimliⱪlarƣa»diki «kirix sɵz»imizni kɵrüng.

■ 5:13 1Kor. 8:9; 1Pet. 2:16; Yǝⱨ. 4.

□ 5:14 «... pütkül Tǝwrat ⱪanuni «Ⱪoxnangni ɵzüngni sɵygǝndǝk sɵygin» degǝn birla ǝmrdǝ ǝmǝl ⱪilinidu» — «ǝmǝl ⱪilinidu» degǝnning baxⱪa hil tǝrjimisi: «yiƣinqaⱪlanƣandur» («Law.» 19:18).

■ 5:14 Law. 19:18; Mat. 22:39; Mar. 12:31; Rim. 13:8; Yaⱪ. 2:8.

■ 5:15 2Kor. 12:20.

□ 5:16 «Muⱪǝddǝs Roⱨta menginglar» — demǝk, «Muⱪǝddǝs Roⱨning yetǝkqilikidǝ ⱨǝm Uning küq-ⱪudritidǝ menginglar». Bu ibarǝ toƣruluⱪ «rimliⱪlarƣa»diki «kirix sɵz»imizni kɵrüng.

■ 5:16 Rim. 13:14; 1Pet. 2:11.

■ 5:17 Rim. 7:15-26.

■ 5:19 1Kor. 3:3; Yaⱪ. 3:14.

■ 5:21 1Kor. 6:10; Əf. 5:5; Kol. 3:6; Wǝⱨ. 22:15.

□ 5:22 «Roⱨning mewisi bolsa...» — «Roⱨ» Muⱪǝddǝs Roⱨ, Hudaning Roⱨi. «Roⱨning mewisi» — baxⱪiqǝ eytⱪanda, «Muⱪǝddǝs Roⱨning yetǝkqilikidǝ yaxaxtin beridiƣan mewǝ».

■ 5:22 Əf. 5:9.

□ 5:23 «... mɵmin-mulayimliⱪ wǝ ɵzini tutuwelixtin ibarǝt» — Injilda «mɵmin-mulayimliⱪ» yaki «yuwax-mulayimliⱪ»ning alaⱨidiliki bar, u bolsimu ⱪorⱪunqtin küqlüklǝrgǝ yol ⱪoyidiƣan ajizliⱪ ǝmǝs, bǝlki Hudaning yolida talax-tartixlardin ⱪol üzüx, Hudaning ⱨǝmmǝ ixlirimizni zorawanliⱪsiz, jedǝlsiz toƣra orunlaxturuxiƣa iman baƣlaxtur; muxundaⱪ pozitsiyǝ mulayim, yuwaxliⱪ bilǝn ipadilinidu, ǝlwǝttǝ.

■ 5:23 1Tim. 1:9.

□ 5:24 «Lekin Mǝsiⱨkǝ mǝnsup bolƣanlar ǝtlirini, xundaⱪla uningdiki ixⱪlar wǝ ⱨǝm ⱨǝwǝslǝrni tǝng krestligǝn bolidu» — «uningdiki (ǝtlǝrning) ixⱪlar...» yaki «uningdiki ⱨessiyatlar...».

■ 5:24 Rim. 6:6; 13:14; Gal. 2:20; 1Pet. 2:11.

□ 6:1 «... aranglardiki roⱨiy kixilǝr yuwax-mulayimliⱪ roⱨi bilǝn uni yolidin ⱪayturup kelinglar» — «roⱨiy kixilǝr» yaki «roⱨⱪa tǝwǝ bolƣanlar» bolsa daim Muⱪǝddǝs Roⱨning yetǝkqilikidǝ mangƣan kixilǝrni kɵrsitidu. «Korintliⱪlarƣa (1)»diki «kirix sɵz»imiznimu kɵrüng.

■ 6:1 Rim. 14:1; 15:1; 1Kor. 9:22.

■ 6:2 Mat. 11:29; Yⱨ. 13:14; Rim. 15:1; 1Tes. 5:14.

□ 6:3 «Qünki birsining taraziƣa tohtiƣudǝk ixi bolmay turup ɵzini taraziƣa tohtiƣudǝk dǝp qaƣlisa, u ɵz-ɵzini aldiƣanliⱪ, halas» — 2-ayǝtkǝ ⱪariƣanda, Pawlusning bu sɵzi ⱨajǝtmǝnlǝrgǝ yaki moⱨtaj bolƣanlarƣa yardǝm ⱪolini ⱨeq uzartmaydiƣan adǝmlǝrni kɵzdǝ tutup eytilƣan.

□ 6:4 «xuning bilǝn baxⱪilarningkidin ǝmǝs, bǝlki...» — yaki «xuning bilǝn ɵzini baxⱪilar bilǝn selixturmayla, ...».

□ 6:5 «Qünki ⱨǝrbir adǝm ɵz yükini kɵtürüxi kerǝk» — demǝk, ⱨǝr adǝm ɵzining ixiƣa ɵzi mǝs’ul boluxi kerǝk.

■ 6:5 Zǝb. 62:12; Yǝr. 17:10; 32:19; Mat. 16:27; Rim. 2:6; 14:12; 1Kor. 3:8; 2Kor. 5:10; Wǝⱨ. 2:23; 22:12.

■ 6:6 Rim. 15:27; 1Kor. 9:11.

■ 6:7 Luⱪa 16:25; 1Kor. 6:10.

□ 6:8 «Ɵz ǝtlirining arzu-ⱨǝwǝslirini ⱪanduruxⱪa uruⱪ qaqⱪan kixi» — grek tilida «ɵz ǝtlirigǝ uruⱪ qaqⱪan kixi». «ɵz ǝtliridin qiriklik ⱨosulini alidu» — yaki «ɵz ǝtliridin ⱨalakǝtni alidu».

■ 6:9 2Tes. 3:13.

□ 6:10 «bizdǝ pursǝt bolsila, ⱨǝmmǝylǝngǝ, bolupmu etiⱪadtiki ailigǝ mǝnsup bolƣanlarƣa yahxi ixlarni ⱪilip berǝyli» — «etiⱪadtiki ailǝ» bolsa dunyadiki barliⱪ etiⱪadqilar, Hudaning ailisini kɵrsitidu.

■ 6:10 1Tim. 5:8.

□ 6:11 «Mana, ɵz ⱪolum bilǝn xunqǝ qong ⱨǝrplǝr bilǝn yazƣinimƣa ⱪaranglar!» — nemixⱪa Pawlus buni yazidu? Yuⱪiriⱪi 4:15-ayǝt üstidiki izaⱨatta eytⱪinimizdǝk, Pawlus adǝttǝ pütükqi arⱪiliⱪ hǝtlirini yazƣan (mǝsilǝn, «Rim.» 16:22). Bizningqǝ sǝwǝbi uningda birhil kɵz kesili bar idi. Xuning bilǝn: — (1) Pawlus bu hǝtni yezix jiddiy bolƣaqⱪa, yenida muwapiⱪ pütükqi bolmiƣanliⱪtin ɵz ⱪoli bilǝn hǝtni yezixⱪa mǝjbur bolƣan; (2) hǝtni ⱨǝⱪiⱪǝtǝn ɵzidin kǝlgǝnlikini ispatlax üqün az degǝndimu ahirⱪi ayǝtlǝrni ɵz ⱪoli bilǝn yazdi. Qünki xu qaƣda «sahta rosullar» kɵp idi, ⱨǝtta Pawlusning nami bilǝn sahta hǝtlǝrni yazƣanlar bar idi (2Tes.» 2:2ni kɵrüng). Ɵz pikrimizqǝ, Pawlus bu pütün hǝtni ɵz ⱪoli bilǝn yazƣan.

□ 6:12 «Silǝrgǝ hǝtnini ⱪobul ⱪilixni mǝjburlimaⱪqi bolƣanlar, ularning ⱨǝrbiri pǝⱪǝt ɵzlirining taxⱪi ⱪiyapitini pǝrdazlap kɵrsǝtmǝkqi bolƣan, halas» — «ularning ⱨǝrbiri pǝⱪǝt ɵzlirining taxⱪi ⱪiyapitini pǝrdazlap kɵrsǝtmǝkqi bolƣan»lar bolsa nijatⱪa igǝ bolux üqün Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilix kerǝk, degǝn Yǝⱨudiylarning gepidin ⱪorⱪⱪan, ular Yǝⱨudiylarning mahtixiƣa erixixini halaydiƣan kixilǝrdur. «Taxⱪi ⱪiyapǝttǝ» grek tilida «ǝtlǝrdǝ» degǝn ibarǝ bilǝn ipadilinidu. «ularning bu mǝⱪsiti pǝⱪǝt «Mǝsiⱨning kresti» tüpǝylidin bolƣan ziyankǝxliktin ⱪeqixtin ibarǝt, halas» — «Mǝsiⱨning kresti tüpǝylidin bolƣan ziyankǝxlik»: demǝk, «Mǝsiⱨning kresttiki ɵlümi (yaki «krestining bizarliⱪi») tüpǝylidin bolƣan ziyankǝxlik». Bu ziyankǝxlik Yǝⱨudiylar tǝripidin, ǝlwǝttǝ. «Mǝsiⱨning kresti» degini bolsa, «Mǝsiⱨning krestlǝngǝndǝ bolƣan ⱪurbanliⱪi birdinbir nijat yolidur» degǝn hǝwǝrning ⱪisⱪiqǝ ipadisidur. Xu qaƣda muxu ⱨǝⱪiⱪǝtni tarⱪatⱪuqilarning ⱨǝmmisi Yǝⱨudiylar tǝripidin (wǝ kɵp baxⱪilar tǝripidinmu, ǝlwǝttǝ) ziyankǝxlikkǝ uqraytti.

□ 6:13 «ular ǝtliringlardin mahtinix üqün bǝribir silǝrni hǝtnini ⱪobul ⱪildurmaⱪqi bolidu» — «ǝtliringlardin mahtinix» degǝn ibarini ⱪandaⱪ qüxinimiz? Muxu Yǝⱨudiylar, «Galatiyaliⱪlar gepimizgǝ kirdi, ularƣa hǝtnini ⱪobul ⱪildurup ularni nijat yoliƣa alƣa basturduⱪ!» dǝp baxⱪa Yǝⱨudiylar aldida mahtinixni halaytti.

□ 6:14 «Qünki Uning kresti wasitisidin bu dunya manga nisbǝtǝn krestlǝngǝn wǝ mǝnmu bu dunyaƣa nisbǝtǝn krestlǝngǝnmǝn» — «bu dunya manga nisbǝtǝn krestlǝngǝn» degǝn ibarǝ, manga nisbǝtǝn ɵlgǝn, demǝkqi.

□ 6:15 «birdinbir küqkǝ igǝ bolidiƣini pǝⱪǝt yengi bir yaralƣuqidur! » — «yengi bir yaralƣuqi» degǝn ibarǝ «yengi (yaritilƣan) adǝm»ni alaⱨidǝ kɵrsitidu; lekin bu ibarǝ yǝnǝ Mǝsiⱨning ɵlümi arⱪiliⱪ apiridǝ bolƣan ⱨǝrbir «yengi adǝm» wǝ kǝlgüsidǝ pǝyda bolidiƣan yengi asman-zeminni ɵz iqigǝ alidu.

■ 6:15 Mat. 12:50; Yⱨ. 15:14; 2Kor. 5:16; Gal. 5:6; Kol. 3:11.

□ 6:16 «Bu ⱪaidǝ boyiqǝ mangidiƣanlarƣa, ularning ⱨǝmmisigǝ wǝ Hudaning Israiliƣa hatirjǝmlik wǝ rǝⱨim-xǝpⱪǝt bolƣay!» — «Hudaning Israili» (yaki «Hudaning ⱨǝⱪiⱪiy Israili») — demǝk, baxⱪa bir «Israil» bar. Bizningqǝ bu ibarǝ Israildin, yǝni Yǝⱨudiylar iqidiki Hudaning nijat yolida mangƣan, Mǝsiⱨ Əysani ⱪobul ⱪilƣanlarni (yǝni «Hudaning ⱪaldisi»ni) kɵrsitidu. Ⱪalƣan Yǝⱨudiylar «Israil» bolsimu, «Hudaning Israili» ǝmǝs. Bǝzi alimlar bu jümlidiki «wǝ»ni «yǝni» dǝp tǝrjimǝ ⱪilip, «Hudaning Israili» pütkül jaⱨandiki Mǝsiⱨkǝ tǝwǝ bolƣanlardin bolƣan jamaǝtni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. Lekin bizningqǝ Pawlusning bu ibarisi, «mǝn yuⱪirida bǝzi Yǝⱨudiylar toƣruluⱪ ⱪattiⱪ gǝp ⱪilƣinim bilǝn, ⱨǝmmǝ Yǝⱨudiy xundaⱪ, dǝp oylap kǝtmǝnglar! «Hudaning Israili» bardur!» demǝkqi.

■ 6:16 Zǝb. 125:5.

□ 6:17 «... Mǝn ɵz bǝdinimdǝ Əysaning yara izlirini kɵtürimǝn!» — «Əysaning yara izliri» — demǝk, Pawlusning tenidǝ ⱪalƣan yara izliri, yǝni Mǝsiⱨ üqün hux hǝwǝr tarⱪitix yolida tartⱪan azab-oⱪubǝtlirining iznaliridur. Xu tǝrǝptǝ u kɵp yarilanƣan Rǝbbi Əysaƣa ohxaxtur. «Əysaning yara izliri»ning grek tilida ikkinqi mǝnisimu bar: «Əysaning (basⱪan) tamƣisi» — demǝk, Pawlus bu sɵz arⱪiliⱪ ɵzining Əysaƣa pütünlǝy mǝnsup ikǝnlikinimu tǝkitlimǝkqi.

■ 6:17 2Kor. 4:10.

Əfǝsusluⱪlarƣa

1

2

3

4

5

6

Əfǝsusluⱪlarƣa

1

Rosul Pawlus Əfǝsus xǝⱨiridiki jamaǝtkǝ yazƣan mǝktup

1 Hudaning iradisi bilǝn, Mǝsiⱨ Əysaning rosuli bolƣan mǝnki Pawlustin Əfǝsusta turuwatⱪan muⱪǝddǝs bǝndilǝrgǝ, yǝni Mǝsiⱨ Əysada ihlasmǝn bolƣanlarƣa salam!□  ■ 2 Atimiz Huda ⱨǝm Rǝb Əysa Mǝsiⱨtin silǝrgǝ meⱨir-xǝpⱪǝt wǝ hatirjǝmlik bolƣay!■

3 Bizni Mǝsiⱨtǝ, ǝrxlǝrdǝ barliⱪ roⱨiy bǝht-bǝrikǝtlǝr bilǝn bǝrikǝtligǝn, Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning Hudasi ⱨǝm Atisi mubarǝk bolƣay!□

  ■ 4 Qünki U bizni, muⱨǝbbǝt iqidǝ bolup Ɵzining aldida pak-muⱪǝddǝs, daƣsiz turuximiz üqün alǝm apiridǝ ⱪilinmay turupla talliwalƣanidi;□  ■ 5 U Ɵz iradisigǝ yaⱪⱪini boyiqǝ bizni aldin’ala Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ Ɵzigǝ oƣulluⱪⱪa ⱪobul ⱪilixⱪa bekitkǝnidi;□ 6 bu ixta Uning meⱨir-xǝpⱪitining uluƣluⱪiƣa mǝdⱨiyǝ oⱪulidu; qünki U meⱨir-xǝpⱪiti bilǝn bizni Ɵz sɵyginidǝ xapaǝtlǝndürgǝnidi.□  ■ 7 Biz Uningda Atining meⱨir-xǝpⱪitining molluⱪi bilǝn Uning ⱪeni arⱪiliⱪ ⱪulluⱪtin ⱨɵr ⱪilinixⱪa, itaǝtsizliklirimizgǝ ⱪarita kǝqürümgǝ muyǝssǝr bolduⱪ;□  ■ 8 U bu meⱨir-xǝpⱪǝtni barliⱪ danaliⱪ ⱨǝm pǝm-parasǝt bilǝn bizgǝ zor tartuⱪlidiki, 9-10  — U Ɵz kɵngligǝ pükkǝn güzǝl haⱨixi boyiqǝ iradisidiki sirni, yǝni waⱪit-zamanlarning pixip yetilixini idarǝ ⱪilixi bilǝn barliⱪ mǝwjudatlarƣa, yǝni ǝrxlǝrdǝ bolƣanning ⱨǝmmisigǝ, zeminda bolƣanning ⱨǝmmisigǝ Mǝsiⱨni bax ⱪilip ularni Mǝsiⱨtǝ jǝm ⱪilix mǝⱪsitini bizgǝ ayan ⱪildi; □

  ■ 11 Uningda bizmu Hudaƣa miras ⱪilinƣan; biz xu mǝⱪsǝttǝ barliⱪ ixlarni ǝⱪil-iradisi boyiqǝ idarǝ Ⱪilƣuqining nixani bilǝn xu ixⱪa aldin’ala bekitilgǝniduⱪ; □  ■ 12 xuning bilǝn Mǝsiⱨni awwal tayanq ⱪilƣan bizlǝr Uning xan-xǝrpining uluƣluⱪini namayan ⱪilƣuqi bolduⱪ; □ 13 ⱨǝⱪiⱪǝtning kalam-sɵzini, yǝni nijatinglardiki hux hǝwǝrni anglap silǝrmu Uningƣa tayandinglar — wǝ Uningƣa ixǝngininglarda, silǝr wǝdǝ ⱪilinƣan Muⱪǝddǝs Roⱨ bilǝn mɵⱨürlǝndinglar. □  ■ 14 Hudaning xan-xǝripining uluƣluⱪi namayan ⱪilinip, igiliki üzül-kesil ⱨɵr-nijat ⱪilinƣuqǝ, Muⱪǝddǝs Roⱨ mirasimizning «kapalǝt»i bolidu.□

  ■

15 Xuning bilǝn, silǝrning Rǝb Əysaƣa baƣliƣan etiⱪadinglar wǝ barliⱪ muⱪǝddǝs bǝndilǝrgǝ bolƣan muⱨǝbbitinglar toƣruluⱪ angliƣandin tartip, □  ■ 16 dualirimda silǝrni ǝslǝp, silǝr üqün rǝⱨmǝt eytixni tohtatmidim; 17 tilǝydiƣinim xuki, Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning Hudasi, xan-xǝrǝpning Igisi bolƣan Ata silǝrning Uni toluⱪ bilixinglarƣa danaliⱪ ⱨǝm wǝⱨiyni ɵzlǝxtürgüqi roⱨni ata ⱪilƣay, □ 18 xuning bilǝn silǝrning ⱪǝlbtiki kɵzliringlar roxǝnlixip, Uning qaⱪiriⱪiƣa baƣlanƣan ümidning nemilikini, Uning muⱪǝddǝs bǝndiliridǝ bolƣan xǝrǝplik mirasining ⱪimmǝtliklikini □ 19 wǝ Uning ixǝngüqi bizlǝrgǝ zor küqi bilǝn ⱪaratⱪan ⱪudritining ⱨesabsiz büyüklükini bilip yǝtkǝysilǝr; ■ 20 dǝl xu ⱪudrǝtni U Mǝsiⱨni ɵlümdin tirildürüp, ǝrxlǝrdǝ Ɵzining ong yenida olturƣuzƣinida Uningda yürgüzgǝnidi; □  ■ 21 pǝⱪǝt bu zamandila ǝmǝs, bǝlki kǝlgüsi zamandimu Uni barliⱪ ⱨɵkümranliⱪtin, ⱨoⱪuⱪtin, küq-ⱪudrǝttin, hojayinliⱪtin wǝ barliⱪ tilƣa elinidiƣan ⱨǝrⱪandaⱪ nam-xǝrǝptin kɵp üstün ⱪoyƣan; □ 22 barliⱪ mǝwjudatlarni Uning putliri astiƣa ⱪoyup, jamaǝt üqün Uni ⱨǝmmigǝ bax boluxⱪa ata ⱪilƣan. □  ■ 23 Jamaǝt bolsa Uning teni, yǝni ⱨǝmmini ⱨǝmmǝ jǝⱨǝttin Toldurƣuqining mukǝmmǝl jǝwⱨiridur.■

2

1 Wǝ silǝr bolsanglar, ⱪǝbiⱨlikliringlar ⱨǝm gunaⱨliringlarda ɵlgǝn bolup,□  ■ 2 bu dunyaning dǝwrigǝ ǝgixip, ⱨawaning ⱨoⱪuⱪini tutⱪan ⱨɵkümdarƣa, yǝni bügünki kündǝ itaǝtsizliktin bolƣan pǝrzǝntlǝrni ⱪutritiwatⱪan roⱨⱪa ǝgixip, bu ixlarda ilgiri mangƣansilǝr;□  ■ 3 biz ⱨǝrbirimizmu ilgiri xularning arisida ǝtlirimizdiki xǝⱨwǝt-ⱨǝwǝslǝrdǝ ⱨayat ɵtküzgǝnmiz, ǝtlirimiz ⱨǝm ɵz oy-hiyalimizning haⱨixliriƣa ǝmǝl ⱪilip, baxⱪilarƣa ohxax, maⱨiyǝttǝ «ƣǝzǝptiki pǝrzǝntlǝr» bolƣanmiz;□ 4 biraⱪ Huda, mol rǝⱨim-xǝpⱪǝtni kɵrsǝtküqi bolup, bizni sɵygǝndǝ bizgǝ kɵrsǝtkǝn alǝmbǝhx meⱨir-muⱨǝbbiti tüpǝylidin, — 5 ⱨǝtta itaǝtsizliklǝrdǝ ɵlgǝn waⱪtimizdimu, bizgǝ Mǝsiⱨ bilǝn billǝ jan kirgüzüp (meⱨir-xǝpⱪǝt bilǝn ⱪutⱪuzuldunglar!),□  ■ 6 bizni Uning bilǝn billǝ tirildürüp, ǝrxlǝrdǝ Mǝsiⱨ Əysa bilǝn billǝ olturƣuzƣan; 7 mǝⱪsiti kǝlgüsi zamanlarda Uning Mǝsiⱨ Əysada bizgǝ ⱪaritilƣan meⱨribanliⱪi bilǝn ipadilǝngǝn xapaitining xunqǝ ƣayǝt zor ikǝnlikini kɵsitixtin ibarǝttur; 8 qünki silǝr xǝpⱪǝt bilǝnla ixǝnq arⱪiliⱪ ⱪutⱪuzuldunglar. Bu ix ɵzünglardin kǝlgǝn ix ǝmǝs, bǝlki Hudadin kǝlgǝn iltipat,□  ■ 9 u zadila adǝmlǝrning ǝmǝl-ǝjridin kǝlmǝydu, bu ⱨǝm ⱨeqkimning mahtanmasliⱪi üqündur. ■ 10 Qünki biz Hudaning ixligǝn ⱨüniridurmiz, hǝyrhaⱨ ixlar üqün Mǝsiⱨ Əysada yaritilƣanmiz; Huda ǝsli bizning ularda mengiximiz üqün bu ixlarni aldin’ala tǝyyarliƣanidi.■

11 Xunga silǝr ǝslidǝ ǝtliringlarƣa asasǝn «yat ǝllǝr» dǝp ⱨesablanƣininglarni, — insanning ⱪoli bilǝn ǝtliridǝ «hǝtnǝ ⱪilinƣanlar» dǝp atalƣanlar tǝripidin «hǝtnisiz» dǝp atalƣanliⱪinglarni,□ 12 xundaⱪla xu qaƣda Mǝsiⱨsiz bolup, Israilning puⱪraliⱪining sirtida turup, wǝdilǝrni elip kǝlgüqi ǝⱨdilǝrni yat bilip, bu dunyada ümidsiz ⱨǝm hudasiz yaxiƣininglarni esinglarda tutunglar; □  ■ 13 lekin ǝsli yiraⱪlarda bolƣan silǝr ⱨazir Mǝsiⱨning ⱪeni arⱪiliⱪ yeⱪin ⱪilindinglar; 14 qünki U bizning inaⱪliⱪimizdur, U ikki tǝrǝpni bir ⱪilip otturidiki ara tamni qeⱪiwǝtti; ■ 15 yǝni, Ɵz ǝtliri arⱪiliⱪ ɵqmǝnlikni tügitip, bǝlgilimilǝrni kɵrsǝtkǝn, ǝmrlǝrni yǝtküzgǝn ⱪanunni bikar ⱪilip, ikki tǝrǝpni Ɵzidǝ yengi bir adǝm ⱪilip yaratti, xuning bilǝn inaⱪliⱪni apiridǝ ⱪildi; □
16 krestkǝ mihlinip muxuning wasitisi bilǝn ɵqmǝnlikni ⱪǝtl ⱪilip, ikkisini bir tǝndǝ Huda bilǝn ǝplǝxtürdi; □ 17 andin U kelip, yiraⱪlarda turƣan silǝrgimu inaⱪliⱪ hux hǝwirini jakarlidi, yeⱪindikilǝrgimu inaⱪliⱪni jakarlidi. □
  ■ 18 Qünki ⱨǝr ikkimizning Uning arⱪiliⱪ bir Roⱨta Ata aldiƣa kirix ⱨoⱪuⱪimiz bardur. ■ 19 Xunga xuningdin baxlap silǝr musapirlar, yaⱪa yurttikilǝr ǝmǝs, bǝlki muⱪǝddǝs bǝndilǝrgǝ wǝtǝndax bolisilǝr, Hudaning ɵyidikiliridin bolisilǝr; ■ 20 silǝr rosullar wǝ pǝyƣǝmbǝrlǝr bolƣan ulning üstigǝ ⱪurulmaⱪtisilǝr; binaning «burjǝk texi» bolsa Əysa Mǝsiⱨ Ɵzidur; □  ■ 21 Uningda pütkül bina puhta jipsilaxturulup, Rǝbdǝ muⱪǝddǝs bir ibadǝthana boluxⱪa ɵsüp barmaⱪta. □  ■ 22 Silǝrmu ⱪoxulup Uningda Hudaning bir turalƣusi boluxⱪa Roⱨta birlǝxtürülüp ⱪurulmaⱪtisilǝr.□

3

1 Xu sǝwǝbtin silǝr «yat ǝldikilǝr» üqün Mǝsiⱨ Əysaning mǝⱨbusi bolƣan mǝnki Pawlus —□
  ■ 2 (silǝr bǝlkim manga tapxurulƣan, silǝrgǝ Hudaning xǝpⱪitini elip baridiƣan ƣojidarliⱪim toƣruluⱪ,■ 3 yǝni Uning manga wǝⱨiy bilǝn sirni ayan ⱪilƣanliⱪi toƣruluⱪ hǝwǝrdar boluxunglar mumkin (mǝn bu toƣrisida ilgiri az-paz yazƣanidim;□  ■ 4 silǝr uni oⱪuƣininglarda, Mǝsiⱨning siri toƣruluⱪ yorutulƣanliⱪimni bilip yetisilǝr) 5 ilgiriki dǝwrlǝrdǝ bu sir insan baliliriƣa Uning muⱪǝddǝs rosulliri wǝ pǝyƣǝmbǝrlirigǝ Roⱨ arⱪiliⱪ ⱨazirⱪidǝk eniⱪ wǝⱨiy ⱪilinƣandǝk, ayan ⱪilinƣan ǝmǝs.□  ■ 6 Demǝk, hux hǝwǝr arⱪiliⱪ «yat ǝldikilǝr»din bolƣanlarmu ortaⱪ mirashorlar, tǝndiki ortaⱪ ǝzalar, Mǝsiⱨ Əysada bolƣan wǝdidin ortaⱪ bǝⱨrimǝn bolƣuqilar bolidu;□ 7 Hudaning xǝpⱪiti manga elip kǝlgǝn iltipat bilǝn, Uning küq-ⱪudritining yürgüzülüxi bilǝn, mǝn bu ixⱪa hizmǝtkar ⱪilip tǝyinlǝndim;■ 8 manga — muⱪǝddǝs bǝndiliri iqidiki ǝng tɵwinidinmu tɵwǝn bolƣan manga muxu iltipat, yǝni ǝllǝr arisida Mǝsiⱨning mɵlqǝrligüsiz bayliⱪliri toƣruluⱪ hux hǝwǝr jakarlax□  ■ 9 wǝ xundaⱪla ⱨǝmmini yaratⱪan Hudada yoxurun bolup kǝlgǝn bu sirning ⱪandaⱪ ǝmǝlgǝ axuruluxi toƣruluⱪ ⱨǝmmǝylǝnni yorutux hizmiti amanǝt ⱪilindi. ■ 10 Buning mǝⱪsiti ǝrxlǝrdǝ bolƣan ⱨɵkümranlarƣa ⱨǝm ⱨoⱪuⱪlarƣa Hudaning kɵp tǝrǝplimilik danaliⱪi jamaǝt arⱪiliⱪ ⱨazir axkarǝ ⱪilinixtin ibarǝttur. □  ■ 11 Bu ix bolsa, Uning Mǝsiⱨ Əysa Rǝbbimizdǝ ijra ⱪilinƣan mǝnggülük muddiasi boyiqidur; □ 12 Uning ixǝnq-sadiⱪliⱪi arⱪiliⱪ biz jasarǝtkǝ ⱨǝm Hudaning aldiƣa hatirjǝmlik bilǝn kirix ⱨoⱪuⱪiƣa igǝ bolduⱪ; ■ 13 xuning üqün silǝrdin ɵtünimǝnki, mening silǝr üqün tartⱪan japa-jǝbirlirim tüpǝylidin pǝrixan bolmanglar; qünki bu ix silǝrning xan-xǝripinglar bolidu).□  ■

14 Mǝn xu sǝwǝbtin tizlirimni Atiƣa pükimǝnki, □ 15 ( asman-zemindiki barliⱪ atiliⱪ munasiwǝtlǝr Uningdin «ata» namini alidu) □ 16 U Ɵz xan-xǝripidiki bayliⱪlar bilǝn, Roⱨi arⱪiliⱪ silǝrni iqki dunyayinglarda küqlǝndürgǝy; □  ■ 17 xuning bilǝn Mǝsiⱨ ⱪǝlbinglarda ixǝnq arⱪiliⱪ turup, silǝr meⱨir-muⱨǝbbǝt iqidǝ yiltiz tartƣan, ul selinƣan, ■ 18-19 barliⱪ muⱪǝddǝs bǝndilǝr bilǝn billǝ Mǝsiⱨning muⱨǝbbitining kǝngliki, uzunluⱪi, qongⱪurluⱪi wǝ egizlikini qüxinip igiliwalƣaysilǝr; yǝni adǝmning bilip yetixidin ⱨǝssilǝp exip qüxidiƣan Uning muⱨǝbbitini bilip yǝtkǝysilǝr, xuningdǝk Hudaning mukǝmmǝl jǝwⱨiri bilǝn toldurulƣaysilǝr. □ 20 Əmdi iqimizdǝ yürgüzidiƣan ⱪudriti boyiqǝ barliⱪ tilikimiz yaki oyliƣanlirimizdinmu ⱨǝddi-ⱨesabsiz artuⱪ wujudⱪa qiⱪirixⱪa ⱪadir Bolƣuqiƣa, — ■ 21 Uningƣa dǝwrdin dǝwrgiqǝ, ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ jamaǝttǝ Mǝsiⱨ Əysa arⱪiliⱪ xan-xǝrǝp bolƣay! Amin!

4

1 Əmdi xu sǝwǝblǝrdin, Rǝbning mǝⱨbusi bolƣan mǝnki, Hudaning silǝrni qaⱪirƣan büyük qaⱪiriⱪiƣa layiⱪ ⱨalda mengixliringlarni ɵtünimǝn,■ 2 ⱨǝmmǝ ixta kǝmtǝrlik wǝ yuwax-mulayimliⱪ bilǝn, sǝwrqanliⱪ bilǝn, bir-biringlarƣa muⱨǝbbǝt iqidǝ kǝng ⱪorsaⱪ bolup,□  ■ 3 inaⱪ-hatirjǝmlikning rixtisi bilǝn, Roⱨta bolƣan birlikni tutuxⱪa intilixinglarni ɵtünimǝn.□ 4 Tǝn birdur, Roⱨ birdur, — huddi qaⱪirilƣininglarda, ohxax bir arzu-ümidkǝ qaⱪirilƣininglardǝk, — 5 Rǝb birdur, iman-etiⱪad birdur, qɵmüldürülüx birdur,■ 6 ⱨǝmmining Huda’Atisi birdur; U bolsa ⱨǝmmidin üstün turƣuqi, ⱨǝmmini yürgüzgüqi wǝ ⱨǝmmimizning iqidǝ Bolƣuqidur.□ 7 Xundaⱪtimu ⱨazir ⱨǝrbirimizgǝ Mǝsiⱨning iltipatining ɵlqimi boyiqǝ xǝpⱪǝt tǝⱪdim ⱪilinƣandur;■ 8 xunga, muⱪǝddǝs kitabta Huda eytⱪinidǝk: —

«U yuⱪiriƣa kɵtürüldi,

Insanlarni tutⱪun ⱪilƣuqilarni U Ɵzi ǝsir ⱪilip elip kǝtti,

Ⱨǝm insanlarƣa iltipatlarni tǝⱪdim ⱪildi».□
  ■

9 Əmdi «kɵtürülgǝn» zat bolsa, awwal yǝrning tegigǝ qüxkǝn zatning Ɵzi ǝmǝsmu? □  ■ 10 Qüxkǝn zat bolsa barliⱪ ǝrxlǝrdin yuⱪiriƣa kɵtürülgǝnning dǝl Ɵzidur; kɵtürülüxining mǝⱪsiti, alǝmning barliⱪini tolduruxtin ibarǝt; 11 Xunga, bǝzilǝrni rosullar, bǝzilǝrni pǝyƣǝmbǝrlǝr, bǝzilǝrni hux hǝwǝrqilǝr, bǝzilǝrni baⱪⱪuqi wǝ yaki tǝlim bǝrgüqilǝr ⱪilip tǝyinligǝn dǝl Ɵzidur. □  ■ 12 Bularning mǝⱪsiti muⱪǝddǝs bǝndilǝrni hizmǝt wǝzipisigǝ, jümlidin Mǝsiⱨning tenini ⱪurup qiⱪixⱪa ⱪorallandurup kamalǝtkǝ yǝtküzüxtin ibarǝt; □

  ■ 13 wǝzipǝ ⱨǝmmimizning etiⱪadta ⱨǝm Hudaning Oƣlini toluⱪ tonuxta birlikkǝ keliximizgiqǝ, kamil adǝm bolup yetixip qiⱪiximizƣiqǝ, — yǝni Mǝsiⱨning mukǝmmǝl jǝwⱨiri gǝwdilǝngǝn ⱪǝddi-ⱪamǝt ɵlqimigǝ yetiximizgiqǝ dawamlaxturulmaⱪta; 14 xundaⱪ bolƣanda, yǝnǝ gɵdǝk balilardin bolmay, adǝmlǝrning ⱪuwluⱪidin oylap qiⱪⱪan aldamqi niyǝt-pilanliri bilǝn, ularning ⱨiylǝ-nǝyringidin qiⱪⱪan tǝlimatining dolⱪunliridin urulup, uning ⱨǝrhil xamilida uyaⱪ-buyaⱪⱪa uqurulup kǝtmǝymiz; ■ 15 ǝksiqǝ, meⱨir-muⱨǝbbǝt iqidǝ turup ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ berilip ix kɵrüp, beximiz bolƣan Mǝsiⱨkǝ baƣlinixta ⱨǝr jǝⱨǝttin ɵsüp yetilidiƣan bolimiz; □  ■ 16 Uningdin pütkül tǝn, ǝzaliri bir-birigǝ jipsilaxturulup, ozuⱪluⱪ tǝminligüqi ⱨǝrbir ɵgǝ arⱪiliⱪ bir-birigǝ tutaxturulup, ⱨǝrbir ǝzaning ɵzigǝ has ɵlqǝngǝn wǝzipini ɵtixi bilǝn barƣanqǝ ɵstürülüp, muⱨǝbbǝt iqidǝ ɵz-ɵzini ⱪurup qiⱪixⱪa ixlimǝktǝ.□  ■

17 Xunga xuni eytimǝnki, Rǝbtǝ uni tapilaymǝnki, yat ǝllǝrningkidǝk, yǝni ularning ɵz oy-pikirlirining bimǝnilikidǝ mangƣinidǝk mengiwǝrmǝslikinglar kerǝk; ■ 18 ular ⱪǝlbining ⱪattiⱪliⱪidin kelip qiⱪⱪan bilimsizlik tüpǝylidin, Hudaning ⱨayatidin ada-juda ⱪilinip, qüxǝnqisi ⱪarangƣulixip kǝtkǝn,■ 19  ar-nomusni taxliwetip, nǝpsaniyǝtqiliki awup ⱨǝrhil iplasliⱪlarni yürgüzüxkǝ, kǝyp-sapaƣa berilgǝn. 20 Əmma silǝr bolsanglar, Mǝsiⱨni xundaⱪ yolda ɵginip tonuƣan ǝmǝssilǝr — 21 (ⱨǝⱪiⱪǝtning Əysada bolƣinidǝk, uni ⱨǝⱪiⱪǝtǝn angliƣan, uningda ɵgitilgǝn bolsanglar) — 22 demǝk, ilgiriki turmuxunglarƣa has bolƣan, aldamqi arzu-ⱨǝwǝslǝrgǝ ǝgixip ɵzini bulƣiƣuqi «kona adǝm»ni seliwetip, □  ■ 23 oy-zeⱨninglarning roⱨida yengilinip, 24 Hudaning ohxaxliⱪiƣa asasǝn, ⱨǝⱪiⱪǝttin qiⱪⱪan ⱨǝⱪⱪaniyliⱪta wǝ pak-muⱪǝddǝsliktǝ yaritilƣan «yengi adǝm»ni kiyiwelixinglar kerǝktur.■

25 Xuning bilǝn yalƣanqiliⱪni seliwetip, ⱨǝrbirimiz ɵz yeⱪinlirimiz bilǝn ⱨǝⱪiⱪǝtni sɵzlixǝyli; qünki biz bir-birimizgǝ nisbǝtǝn bir tǝnning ǝzaliridurmiz.■

26 «Aqqiⱪlininglar, ǝmma gunaⱨ ⱪilmanglar»; ƣǝzipinglar kün patⱪuqǝ dawam etiwǝrmisun; □  ■ 27 yaki Iblisⱪa ⱨeq orun ⱪoyup bǝrmǝnglar.□  ■

28 Oƣri ikkinqi oƣriliⱪ ⱪilmisun; ǝksiqǝ u meⱨnǝt ⱪilip ikki ⱪoliƣa tayinip ⱨalal ix ⱪilsunki, ⱨajiti bolƣanlarƣimu bɵlüp bǝrgüdǝk ɵz tapⱪini bolsun.■

29 Aƣzinglardin ⱨeqⱪandaⱪ iplas sɵz qiⱪmisun, pǝⱪǝt angliƣuqilarƣa xǝpⱪǝt yǝtsun üqün, eⱨtiyajⱪa uyƣun wǝ adǝmni ⱪurup qiⱪidiƣan sɵzlǝrni eytinglar. ■ 30 Hudaning Muⱪǝddǝs Roⱨiƣa azab bǝrmǝnglǝr; qünki silǝr Uning bilǝn ⱨɵr-nijat küni üqün mɵⱨürlǝngǝnsilǝr; □  ■ 31  ɵzünglardin ⱨǝrⱪandaⱪ ɵq-adawǝt, aqqiⱪ-ƣǝzǝp, ⱪǝⱨr, jedǝl-majiralar, til-aⱨanǝt ⱨǝmdǝ ⱨǝrhil ⱪara niyǝtlǝrni neri ⱪilinglar; ■ 32 bir-biringlarƣa meⱨriban, yumxaⱪ dilliⱪ bolup, Huda Mǝsiⱨtǝ silǝrni kǝqürüm ⱪilƣinidǝk bir-birininglarni kǝqürüm ⱪilinglar. □  ■

5

(Dawami)

1-2 Xunga Hudaning sɵyümlük pǝrzǝntliridin bolup, Uni ülgǝ ⱪilinglar; ⱨǝmdǝ Mǝsiⱨ bizni sɵyüp, Ɵzini biz üqün Hudaƣa huxpuraⱪ süpitidǝ ⱨǝdiyǝ-ⱪurbanliⱪ boluxⱪa atap pida ⱪilƣandǝk silǝrmu muⱨǝbbǝt iqidǝ menginglar.■ 3 Əmma muⱪǝddǝs bǝndilǝrgǝ layiⱪ ⱨalda, buzuⱪluⱪ, ⱨǝrⱪandaⱪ paskiniliⱪ yaki nǝpsaniyǝtqilik aranglarda ⱨǝtta tilƣimu elinmisun;■ 4 Xundaⱪla iplasliⱪ, ǝhmiⱪanǝ paranglar yaki qakina qaⱪqaⱪlarmu tilinglarƣa elinmisun — bularmu muwapiⱪ ǝmǝstur — bǝlki aƣzinglardin tǝxǝkkürlǝr qiⱪsun.

5 Qünki xuningdin hǝwǝrdarsilǝrki, ⱨǝrⱪandaⱪ buzuⱪluⱪ ⱪilƣuqi, napak bolƣuqi yaki nǝpsaniyǝtqi kixi (bundaⱪ kixi ǝmǝliyǝttǝ bir butpǝrǝskǝ barawǝr) Mǝsiⱨ wǝ Hudaning padixaⱨliⱪiƣa mirashor bolalmaydu.■ 6 Ⱨeqkimgǝ ɵzünglarni ⱪuruⱪ gǝplǝr bilǝn aldatmanglar; qünki bu ixlar tüpǝylidin Hudaning ƣǝzipi itaǝtsizliktin bolƣan pǝrzǝntlǝrning bexiƣa qüxidu.■

7 Xunga ularƣa muxu ixlarda xerik bolmanglar; 8 qünki silǝr ǝsli ⱪarangƣuluⱪ idinglar, lekin ⱨazir Rǝbdǝ yoruⱪluⱪsilǝr; yoruⱪluⱪning pǝrzǝntlirigǝ layiⱪ menginglar■ 9 (qünki yoruⱪluⱪning mewisi toluⱪ meⱨribanliⱪ, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ wǝ ⱨǝⱪiⱪǝttin tǝrkib tapⱪandur), ■ 10 nemǝ ixlarning Rǝbni hursǝn ⱪilidiƣanliⱪini ɵginip ispatlanglar. 11 Ⱪarangƣuluⱪtiki mewisiz ixlar bilǝn qetilip ⱪalmanglar; ǝksiqǝ, ularni eqip ǝyiblǝnglar; ■ 12 qünki ularning yoxurunqǝ ixligǝnlirini ⱨǝtta tilƣa elixmu nomus ixtur. 13 Əmma yoruⱪluⱪ bilǝn ǝyiblǝp axkarilanƣan ⱨǝrⱪandaⱪ nǝrsǝ oquⱪ kɵrünidu; yoruⱪluⱪ axkariliƣan ⱨǝmmǝ nǝrsǝ yoruⱪluⱪⱪa aylinidu. ■ 14 Xuning üqün U mundaⱪ dǝydu: —

«Oyƣan, ǝy uyⱪuqi!

Tiril ɵlüklǝr arisidin!

Wǝ Mǝsiⱨ seni parlap yoritidu».□  ■

15 Xuning üqün silǝrning mengiwatⱪan yolunglarƣa eⱨtiyat bilǝn diⱪⱪǝt ⱪilinglar; yolunglar nadanlarningkidǝk ǝmǝs, danalarningkidǝk bolsun; ■ 16 waⱪit-pursǝtni ƣǝniymǝt bilip tutuwelinglar; qünki muxu dǝwr rǝzildur. □  ■ 17 Bu sǝwǝbtin nadan bolmanglar, bǝlki Rǝbning iradisining nemǝ ikǝnlikini qüxǝngüqi bolunglar; ■ 18 Ⱨaraⱪ-xarab iqip mǝst bolmanglar; xundaⱪ ⱪiliⱪ adǝmni xallaⱪlaxturidu; buning orniƣa Roⱨⱪa toldurulƣuqi bolunglar, □  ■ 19 bir-biringlarƣa zǝbur-nǝƣmilǝr, mǝdⱨiyǝ küyliri wǝ roⱨiy nahxilar eytixip, ⱪǝlbinglarda nahxa-nǝƣmilǝr yangritip Rǝbni mǝdⱨiyilǝnglar; □  ■ 20  ⱨǝrdaim ⱨǝmmǝ ixlar üqün Rǝb Əysa Mǝsiⱨning namida Huda ⱨǝm Ata Bolƣuqiƣa tǝxǝkkür-rǝⱨmǝt eytinglar, ■ 21 Mǝsiⱨtin ǝyminip, bir-biringlarƣa boysununglar.□

22 Silǝr ayallar, Rǝbkǝ boysunƣandǝk ɵz ǝrliringlarƣa boysununglar; ■ 23 qünki Mǝsiⱨ jamaǝtning bexi bolƣandǝk, ǝr ayalning bexidur; Mǝsiⱨ yǝnǝ tǝngǝ ⱪutⱪuzƣuqidur. □  ■ 24 Əmdiliktǝ jamaǝt Mǝsiⱨkǝ boysuƣandǝk, ayallar ǝrlirigǝ ⱨǝmmǝ ixta boysunsun.

25 Ərlǝr ayalliringlarni sɵyünglǝr, huddi Mǝsiⱨningmu jamaǝtni sɵyüp, uning üqün Ɵzini pida ⱪilƣinidǝk sɵyünglar; ■ 26  Mǝsiⱨning jamaǝt üqün xundaⱪ ⱪilixi jamaǝtni muⱪǝddǝs ⱪilip, «dasning süyi» bolƣan sɵz-kalam bilǝn yuyup paklandurux üqündur, □  ■ 27 xuningdǝk jamaǝtni xǝrǝplik ⱨalda Ɵzigǝ ⱨazir ⱪilip, uni ⱨeq daƣ, ⱪoruⱪ yaki bularƣa ohxax ⱨǝrⱪandaⱪ nǝrsilǝrdin haliy ⱪilip, toluⱪ muⱪǝddǝs wǝ ǝyibsiz ⱪilixtin ibarǝttur. ■ 28 Xuningƣa ohxax, ǝrlǝr ɵz ayallirini ɵz tenini sɵygǝndǝk sɵyüxi kerǝktur; ɵz ayalini sɵygǝn kixi ɵzini sɵygǝn bilǝn barawǝr. 29 Qünki ⱨeqkim ǝsla ɵzining etidin nǝprǝtlǝngǝn ǝmǝs, ǝksiqǝ uni ozuⱪlanduridu ⱨǝm asraydu; bu huddi Mǝsiⱨning jamaǝtni ozuⱪlanduridiƣiniƣa ⱨǝm uni asraydiƣiniƣa ohxaydu. 30 Qünki biz Uning tenining ǝzaliridurmiz: —□  ■

31 «Xu sǝwǝbtin ǝr ata-anisining yenidin ayrlip, ɵz ayaliƣa baƣlinidu; ikkisi bir tǝn bolidu».□  ■

32 Bu sir intayin qongⱪurdur; ǝmma mǝn ⱨazir Mǝsiⱨ wǝ jamaǝt toƣruluⱪ sɵzlǝwatimǝn. □ 33 Əmma silǝrmu ⱨǝrbiringlar ɵz ayalinglarni ɵzünglarni sɵygǝndǝk sɵyünglar; ayal bolsa, eridin ǝyminip, uni ⱨɵrmǝtlisun.

6

1 Balilar, Rǝbdǝ ata-aniliringlarƣa itaǝt ⱪilinglar; qünki bu durusdur.■ 2 «Atangni wǝ anangni ⱨɵrmǝtlǝ» — bu bolsa ɵz iqigǝ wǝdini alƣan birinqi ǝmrdur —□  ■

3 «Xuning bilǝn sening ixliring ⱪutluⱪ bolidu, zeminda uzun ɵmür kɵrisǝn» — dǝp wǝdǝ ⱪilinƣan.□

4 Silǝr atilar, baliliringlarni hapa ⱪilmanglar, bǝlki ularni Rǝbning tǝrbiyisi ⱨǝm kɵrsǝtmisidǝ beⱪinglar.■

5 Silǝr ⱪullar, ǝttin bolƣan hojayininglarƣa Mǝsiⱨkǝ itaǝt ⱪilƣininglardǝk qin kɵnglünglardin ǝyminix wǝ titrǝx bilǝn itaǝt ⱪilinglar;□  ■ 6 pǝⱪǝt kɵz aldidila hizmǝt ⱪilip, adǝmni hux ⱪilƣuqi ⱪullardin bolmanglar, bǝlki Mǝsiⱨning ⱪullirining süpitidǝ Hudaning iradisini jan-dil bilǝn bǝja kǝltürünglar, 7 adǝmlǝrgǝ ǝmǝs, bǝlki Rǝbgǝ qin dilinglardin hizmǝt ⱪilinglar; 8 xuni bilgǝnki, ⱨǝrⱪandaⱪ adǝm birǝr yahxiliⱪ ⱪilsa, mǝyli u ⱪul bolsun yaki ⱨɵr bolsun, xu ix Rǝbdin uningƣa yanidu.

9 Silǝr hojayinlar, ⱪulliringlarƣimu ohxax yol bilǝn muamilǝ ⱪilip, ularƣa ⱨǝywǝ ⱪilixtin ⱪol üzünglar; qünki ularningmu wǝ silǝrningmu hojayininglar ǝrxtidur, Uningda ⱨǝrⱪandaⱪ adǝmning yüz-hatirisini ⱪilix degǝnning yoⱪluⱪini bilisilǝr.■

10 Ahirda, ⱪerindaxlar, Rǝbdǝ wǝ Uning küq-ⱪudritidǝ küqlǝndürlünglar; 11 Iblisning ⱨiylǝ-nǝyrǝnglirigǝ taⱪabil turuxunglar üqün Hudaning pütkül sawut-yariƣini kiyiwelinglar; ■ 12 qünki elixidiƣinimiz ǝt wǝ ⱪan igiliri ǝmǝs, bǝlki ⱨɵkümranlar, ⱨoⱪuⱪdarlar, bu dunyadiki ⱪarangƣuluⱪni baxⱪurƣuqi dunyawi ǝmirlǝr, yǝni ǝrxlǝrdǝ turuwatⱪan rǝzil roⱨiy küqlǝrdur.■ 13 Muxu wǝjidin ɵzünglarƣa Hudaning pütün sawut-yariⱪini elip artinglarki, rǝzillik künidǝ bǝrdaxliⱪ bilǝn ⱪattiⱪ turidiƣan, ahir ⱨǝmmǝ ixni ada ⱪilip, yǝrni qing dǝssǝp turidiƣan bolisilǝr. □  ■ 14-15 Əmdi qing turunglar — ⱨǝⱪiⱪǝt bǝlweƣini belinglarƣa baƣlap, mǝydǝnglǝrgǝ ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ sawutini kiyip, putunglarƣa hatirjǝm-inaⱪliⱪ hux hǝwirini yǝtküzüxkǝ tǝyyarliⱪ qoruⱪini kiyip, yǝrni qing dǝssǝp turunglar. ■ 16 Bu ixlarning ⱨǝmmisidǝ iman-ixǝnqning ⱪalⱪinini ⱪolƣa elinglar; uning bilǝn silǝr rǝzil bolƣuqining barliⱪ ot oⱪlirini ɵqüriwetǝlǝydiƣan bolisilǝr. □ 17 Ⱨǝmdǝ bexinglarƣa nijatning dubulƣisini kiyip, Hudaning sɵz-kalamini, yǝni Roⱨning ⱪiliqini elinglar; □  ■ 18 ⱨǝmmǝ waⱪit-pǝsildǝ Roⱨta ⱨǝrhil dua-tilawǝt ⱨǝm iltija bilǝn dua ⱪilinglar; dǝl bu ixta ⱪǝt’iy ⱨoxyar turup barliⱪ muⱪǝddǝs bǝndilǝr üqün ⱨǝr tǝrǝplimǝ dua-iltijalar ⱪilinglar; □  ■ 19 mǝn üqünmu dua ⱪilinglarki, — eƣiz aqⱪinimda manga sɵzlǝr kǝlsun, hux hǝwǝrning sirini dadilliⱪ bilǝn axkarǝ ⱪilay. ■ 20 Mǝn dǝl xu ixⱪa zǝnjirlǝr bilǝn baƣlanƣan ǝlqimǝn; xunga ⱪilixⱪa tegixlikim boyiqǝ, hux hǝwǝr yǝtküzüxtǝ dadilliⱪ bilǝn sɵz ⱪiliximƣa dua ⱪilinglar.■

21 Əmdi mening toƣramdiki ixlardin, mening ⱪandaⱪ ɵtüwatⱪanliⱪimdin hǝwǝrlinixinglar üqün, sɵyümlük ⱪerindax ⱨǝm Rǝbdǝ sadiⱪ hizmǝtkar bolƣan Tikikus silǝrgǝ ⱨǝmmǝ ixlarni mǝlum ⱪilidu. ■ 22 Mening uni dǝl muxu ix üqün yeninglarƣa ǝwǝtixim, silǝrning ixlirimizdin hǝwǝrdar boluxinglar wǝ uning kɵnglünglarƣa tǝsǝlli wǝ ilⱨam berixi üqündur.■

23 Ⱪerindaxlarƣa hatirjǝmlik, muⱨǝbbǝt ⱨǝm iman-ixǝnq Huda’Ata wǝ Rǝb Əysa Mǝsiⱨdin bolƣay!

24 Rǝb Əysa Mǝsiⱨni ɵlmǝs-qirimas sɵygü bilǝn sɵygüqilǝrgǝ meⱨir-xǝpⱪǝt yar bolƣay!

□ 1:1 «Əfǝsusta turuwatⱪan muⱪǝddǝs bǝndilǝrgǝ, yǝni Mǝsiⱨ Əysada ihlasmǝn bolƣanlar...» — «muⱪǝddǝs bǝndilǝr»: — oⱪurmǝnlǝrgǝ eniⱪ bolsunki, Muⱪǝddǝs Kitabta «muⱪǝddǝs» degǝn sɵz ⱨǝrdaim «Hudaƣa has», «Hudaƣa toluⱪ atalƣan», «pak-muⱪǝddǝs» degǝn mǝnidǝ ixlitilidu.

■ 1:1 Rim. 1:7; 1Kor. 1:2; 2Kor. 1:1.

■ 1:2 Gal. 1:3; 1Pet. 1:2.

□ 1:3 «ǝrxlǝrdǝ barliⱪ roⱨiy bǝht-bǝrikǝtlǝr» — yaki «ǝrxtiki yǝrlǝrdǝ barliⱪ roⱨiy bǝht-bǝrikǝtlǝr». «bizni Mǝsiⱨtǝ, ǝrxlǝrdǝ barliⱪ roⱨiy bǝht-bǝrikǝtlǝr bilǝn bǝrikǝtligǝn, Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning Hudasi ⱨǝm Atisi...» — Hudaning nǝziridǝ, ixǝngüqilǝr roⱨiy jǝⱨǝttin alliⱪaqan «Mǝsiⱨ bilǝn ǝrxlǝrdǝ olturƣan»dur. 20-ayǝtni kɵrüng. «Mubarǝk bolƣay» muxu yǝrdǝ «mǝdⱨiyilǝnsun» yaki «ǝng bǝhtlik bolƣay» degǝn mǝnidǝ. Grek tilida 3-ayǝttin 14-ayǝtkiqǝ bolƣan ayǝtlǝr pǝⱪǝt uzun birla jümlǝ bilǝn ipadilǝngǝn. Qüxünixkǝ ⱪolayliⱪ bolsun üqün biz uni parqilap tǝrjimǝ ⱪilduⱪ.

■ 1:3 2Kor. 1:3; 1Pet. 1:3.

□ 1:4 «...U bizni, muⱨǝbbǝt iqidǝ bolup Ɵzining aldida pak-muⱪǝddǝs, daƣsiz turuximiz üqün alǝm apiridǝ ⱪilinmay turupla talliwalƣanidi...» — bǝzi tǝrjimiliridǝ «muⱨǝbbǝt iqidǝ» yaki «muⱨǝbbǝt bilǝn» 5-ayǝtkǝ baƣliⱪ. 5-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

■ 1:4 Luⱪa 1:75; Yⱨ. 15:16; Əf. 5:27; Kol. 1:22; 2Tim. 1:9; Tit. 2:12.

□ 1:5 «U Ɵz iradisigǝ yaⱪⱪini boyiqǝ bizni aldin’ala Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ Ɵzigǝ oƣulluⱪⱪa ⱪobul ⱪilixⱪa bekitkǝnidi..» — bǝzi tǝrjimiliridǝ 4-ayǝtttiki «muⱨǝbbǝt iqidǝ» yaki «muⱨǝbbǝt bilǝn» bu 5-ayǝtkǝ baƣlanƣan. Demǝk, 4-5-ayǝt: «Qünki U bizni Ɵzining aldida pak-muⱪǝddǝs, daƣsiz turuximiz üqün alǝm apiridǝ ⱪilinmay turupla talliwalƣanidi; U muⱨǝbbǝt bilǝn Ɵz iradisigǝ yaⱪⱪini boyiqǝ bizni aldin’ala Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ Ɵzigǝ oƣulluⱪⱪa ⱪobul ⱪilixⱪa bekitkǝnidi» deyilidu.

□ 1:6 «U meⱨir-xǝpⱪiti bilǝn bizni Ɵz sɵyginidǝ xapaǝtlǝndürgǝnidi» — «Ɵz sɵygini» — Oƣli Əysa Mǝsiⱨtur.

■ 1:6 Mat. 3:17.

□ 1:7 «Biz Uningda Atining meⱨir-xǝpⱪitining molluⱪi bilǝn Uning ⱪeni arⱪiliⱪ ⱪulluⱪtin ⱨɵr ⱪilinixⱪa, itaǝtsizliklirimizgǝ ⱪarita kǝqürümgǝ muyǝssǝr bolduⱪ...» — «Uningda» — Mǝsiⱨtǝ. «ⱪulluⱪtin ⱨɵr ⱪilinix» — grek tilida bir sɵz bilǝn ipadilinidu, u adǝttǝ ⱪulni ⱨɵr ⱪilixni kɵrsitidu; xapaǝtqi pul berip uni ⱨɵrlükkǝ qiⱪirip ǝrkin ⱪilidu. Rosul eytⱪan bu ⱪulluⱪ, gunaⱨning wǝ jin-xǝytanlarning ilkigǝ ǝsir boluxni kɵrsitidu. Injildiki «ⱨɵr ⱪilix» («apolutrosis») Tǝwrattiki «ⱨǝmjǝmǝt bolup ⱪutⱪuzux» («goǝl») degǝn sɵzning mǝnisi bilǝn ohxaxtur.

■ 1:7 Ros. 20:28; Kol. 1:14; Ibr. 9:12; 1Pet. 1:18.

□ 1:9-10 «Ɵz kɵngligǝ pükkǝn güzǝl haⱨixi boyiqǝ» — yaki «Mǝsiⱨtǝ bekitkǝn U Ɵz kɵngligǝ pükkǝn güzǝl haⱨixi boyiqǝ...». Grek tilida pǝⱪǝt «Uningda pükkǝn...» yaki «Ɵzidǝ pükkǝn..» deyilidu. «... barliⱪ mǝwjudatlarƣa, yǝni ǝrxlǝrdǝ bolƣanning ⱨǝmmisigǝ, zeminda bolƣanning ⱨǝmmisigǝ Mǝsiⱨni bax ⱪilip ularni Mǝsiⱨtǝ jǝm ⱪilix mǝⱪsitini bizgǝ ayan ⱪildi» — «... barliⱪ mǝwjudatlarƣa ....Mǝsiⱨni bax ⱪilip ularni Mǝsiⱨtǝ jǝm ⱪilix» degǝn sɵz grek tilida pǝⱪǝt üq sɵz bilǝnla ipadilinidu. Mǝnisi: (1) pütkül kainatⱪa Mǝsiⱨ bax bolidu; (2) pütkül kainattiki ⱨǝmmǝ mǝwjudat Mǝsiⱨtǝ «yiƣip bir ⱪilinip», ⱨǝrbir nǝrsining ⱨǝⱪiⱪiy ǝⱨmiyiti kɵrsitilidu; (3) Mǝsiⱨning baxqiliⱪi astida kainattiki barliⱪ mǝwjudatlar bir-biri bilǝn inaⱪ bolup, bir-birigǝ toluⱪ maslixidiƣan bolidu.

■ 1:9-10 Rim. 16:25; Əf. 3:9; Kol. 1:26; 2Tim. 1:9; Tit. 1:2; 1Pet. 1:20; Yar. 49:10; Dan. 9:24; Gal. 4:4.

□ 1:11 «Uningda bizmu Hudaƣa miras ⱪilinƣan» — «Uningda» — «Mǝsiⱨtǝ». « bizmu (Hudaƣa) miras ⱪilinƣan» — yaki «biz bir mirasⱪa igǝ bolƣan». «barliⱪ ixlarni ǝⱪil-iradisi boyiqǝ idarǝ Ⱪilƣuqi» — Huda.

■ 1:11 Rim. 8:17.

□ 1:12 «xuning bilǝn Mǝsiⱨni awwal tayanq ⱪilƣan bizlǝr Uning xan-xǝrpining uluƣluⱪini namayan ⱪilƣuqi bolduⱪ» — «Mǝsiⱨni awwal tayanqi ⱪilƣan bizlǝr» bǝlkim Mǝsiⱨkǝ birinqi bolup ǝgǝxkǝn Yǝⱨudiylarni kɵrsitidu. Əfǝsustiki jamaǝtning kɵpinqisi bǝlkim Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr, ular keyin ixǝngǝn.

□ 1:13 «... wǝ Uningƣa ixǝngininglarda, silǝr wǝdǝ ⱪilinƣan Muⱪǝddǝs Roⱨ bilǝn mɵⱨürlǝndinglar» — «Muⱪǝddǝs Roⱨ bilǝn mɵⱨürlinix» toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 1:13 Rim. 8:15; 2Kor. 1:22; 5:5; Əf. 4:30.

□ 1:14 «Hudaning xan-xǝripining uluƣluⱪi namayan ⱪilinip, igiliki üzül-kesil ⱨɵr-nijat ⱪilinƣuqǝ, Muⱪǝddǝs Roⱨ mirasimizning «kapalǝt»i bolidu» — «kapalǝt» toƣruluⱪ: bu ayǝt tɵwǝndiki ⱨǝⱪiⱪǝtlǝrni kɵrsitidu: — (1) Hudaning nijatida, U adǝmni gunaⱨtin ⱪutⱪuzup «ⱨɵr ⱪilidu»; U ⱪutⱪuzƣan adǝm yaki jamaǝt Uning Ɵzining «igiliki»dur. «Igiliki» — Hudaning igiliki bolƣan bizlǝr — roⱨ, jan, tenimizning ⱨǝmmisidur. (2) bu «ⱨɵr ⱪilix» bu dunyada tehi «üzül-kesil» bolmaydu; nijatⱪa erixkǝn kixilǝrdǝ «yengi roⱨ», «yengi ⱪǝlb» bolƣini bilǝn «yengi tǝn» tehi bolmaydu; tirilix künidǝ «yengi tǝn» «toluⱪ ⱨɵr ⱪilinix» yaki «üzül-kesil ⱨɵr ⱪilinix» bolidu. Bu «toluⱪ ⱨɵr ⱪilinix» ixǝngǝnlǝrning «toluⱪ mirasi» bolidu. (3) xu künidǝ Hudaning xan-xǝripining uluƣluⱪi tolimu namayan ⱪilinidu; (4) xu küngiqǝ, yǝni ixǝngüqilǝrning «toluⱪ miras»ni igiliwelixiƣuqǝ, Muⱪǝddǝs Roⱨ ⱨǝrbir ixǝngǝn adǝmning ⱪǝlbidǝ turup uningƣa bu mirasini tetitip, wujudida mirasning ⱨǝⱪiⱪǝt ikǝnlikini ispatlap beridu. Yǝnǝ kelip Muⱪǝddǝs Roⱨning ixǝngüqining ⱪǝlbidǝ turƣanliⱪining ɵzi, uning kǝlgüsidǝ bu mirasⱪa qoⱪum igǝ bolidiƣanliⱪining kapalitidur. Grek tilida «kapalǝt»ning yǝnǝ bir mǝnisi «wǝdǝ üzüki» (yigitning ⱪizƣa bolƣan wǝdisigǝ kapalǝt süpitidǝ berilgǝn).

■ 1:14 Mis. 19:5; Ⱪan. 7:6; 14:2; 26:18; Rim. 8:23; 1Pet. 2:9.

□ 1:15 «xuning bilǝn, silǝrning Rǝb Əysaƣa baƣliƣan etiⱪadinglar wǝ barliⱪ muⱪǝddǝs bǝndilǝrgǝ bolƣan muⱨǝbbitinglar toƣruluⱪ angliƣandin tartip, ...» — grek tilida -15-ayǝttin 23-ayǝtkiqǝ bolƣan ayǝtlǝr pǝⱪǝt uzun birla jümlǝ bilǝn ipadilǝngǝn. Qüxünixkǝ ⱪolayliⱪ bolsun üqün biz uni parqilap tǝrjimǝ ⱪilduⱪ.

■ 1:15 Fil. 1:3; Kol. 1:3; 1Tes. 1:2; 2Tes. 1:3.

□ 1:17 «xan-xǝrǝpning Igisi bolƣan Ata» — grek tilida «xan-xǝrǝpning Atisi» — Pawlus xu sɵz bilǝn: «Mǝsiⱨ Əysaning Ɵzi «Hudaning xan-xǝripidur»» dǝp kɵrsǝtmǝkqi bolsa kerǝk. «silǝrning Uni toluⱪ bilixinglarƣa danaliⱪ ⱨǝm wǝⱨiyni ɵzlǝxtürgüqi roⱨni ata ⱪilƣay» — «danaliⱪ ⱨǝm wǝⱨiyni ɵzlǝxtürgüqi roⱨni ata ⱪilix»: ⱪaysi roⱨ kɵrsitilidu? Kɵzⱪariximizqǝ u «Muⱪǝddǝs Roⱨ» ǝmǝs; qünki Huda ularƣa Muⱪǝddǝs Roⱨni alliⱪaqan ata ⱪilƣan (13-14). Bizningqǝ, etiⱪaqilarning ɵz roⱨini kɵrsitidu. Rosul ularda «danaliⱪ ⱨǝm wǝⱨiyni ɵzlǝxtürgüqi roⱨ» bolsun, dǝp dua ⱪilidu. Alayluⱪ, mǝn birsi üqün «Huda sizgǝ salamǝt bir tǝn ata ⱪilƣay» dǝp tilisǝm, ǝmǝliyǝttǝ uning alliⱪaqan teni bar, ǝlwǝttǝ. Lekin telikim uningda saƣlam tǝn bolsun üqündur. Demǝk, Pawlusning bu duasining mǝnisi: «Huda ⱨǝrbirining roⱨini «danaliⱪ ⱨǝm wǝⱨiy ⱪobul ⱪilƣudǝk bir roⱨ» ⱪilsun, degǝnliktur.

□ 1:18 «Uning muⱪǝddǝs bǝndiliridǝ bolƣan xǝrǝplik mirasining ⱪimmǝtlikliki..» — baxⱪa birjil tǝrjimisi: «Uning muⱪǝddǝs bǝndilirining xǝrǝplik mirasi..». Lekin bizningqǝ «Uning qaⱪiriⱪiƣa baƣlanƣan ümid», «mirasi» wǝ 19-ayǝttiki «ⱨesabsiz küqi»ning ⱨǝmmisining ǝng muⱨim tǝripi Hudaƣa tǝwǝdur, xunga «muⱪǝddǝs bǝndiliridǝ bolƣan mirasi»ni «Hudaning Ɵz mirasi» dǝp ⱪaraymiz. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 1:19 Kol. 2:12.

□ 1:20 «dǝl xu ⱪudrǝtni U Mǝsiⱨni ɵlümdin tirildürüp, ǝrxlǝrdǝ Ɵzining ong yenida olturƣuzƣinida Uningda yürgüzgǝnidi...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Mǝsiⱨni ɵlümdin tirildürginidǝ dǝl xu ⱪudrǝtni Uningda yürgüzgǝnidi; wǝ Uni ǝrxlǝrdǝ Ɵzining ong ⱪolida olturƣuzup,...».

■ 1:20 Zǝb. 110:1; Ros. 2:34; 1Kor. 15:25; Kol. 3:1; Ibr. 1:3; 10:12; 1Pet. 3:22.

□ 1:21 «pǝⱪǝt bu zamandila ǝmǝs, bǝlki kǝlgüsi zamandimu ... barliⱪ ⱨɵkümranliⱪtin, ⱨoⱪuⱪtin, küq-ⱪudrǝttin, hojayinliⱪtin wǝ barliⱪ tilƣa elinidiƣan ⱨǝrⱪandaⱪ nam-xǝrǝp...» — bu yǝrdǝ kɵrsitiwatⱪini mǝyli yahxining bolsun, ǝskining (jin-xǝytanlarning) bolsun, ⱨǝrⱪandaⱪ «ⱨɵkümranliⱪ, ⱨoⱪuⱪ, küq-ⱪudrǝt, hojayinliⱪ wǝ ... nam-xǝrǝplǝr»ni ɵz iqigǝ alidu. Mǝsiⱨning nami ularning ⱨǝmmisidin üstün turidu.

□ 1:22 «barliⱪ mǝwjudatlarni Uning putliri astiƣa ⱪoyup, jamaǝt üqün Uni ⱨǝmmigǝ bax boluxⱪa ata ⱪilƣan» — adǝmni ⱨǝyran ⱪilarliⱪi xuki, muxu ayǝtlǝrdǝ Hudaning Mǝsiⱨni ⱨǝmmǝ mǝwjudatⱪa bax ⱪilƣanliⱪi jamaǝtning bǝht-bǝrikiti üqün bolƣan, deyilgǝn.

■ 1:22 Zǝb. 8:6; Mat. 28:18; 1Kor. 15:27; Ibr. 2:8.

■ 1:23 Rim. 12:5; 1Kor. 12:27; Əf. 4:16; 5:23.

□ 2:1 «silǝr bolsanglar, ⱪǝbiⱨlikliringlar ⱨǝm gunaⱨliringlarda ɵlgǝn bolup,...» — adǝm gunaⱨning ilkidǝ bolsa roⱨiy jǝⱨǝttin bir «ɵlük», «ɵlgǝn» bolidu, halas.

■ 2:1 Rim. 5:6; Kol. 2:13.

□ 2:2 «bügünki kündǝ itaǝtsizliktin bolƣan pǝrzǝntlǝr» — «itaǝtsizliktin bolƣan pǝrzǝntlǝr» degǝn ibarǝ insanning ǝsli tüp tǝbiitidǝ itaǝtsizlikning barliⱪini kɵrsitidu (ⱨǝmmimiz Adǝm’atimizning «itaǝtsiz tǝbiiti»gǝ mirashor bolup tuƣulduⱪ). Lekin «itaǝtsizliktin bolƣan pǝrzǝntlǝr» Hudaning xǝpⱪiti bilǝn Hudaning Ɵzining pǝrzǝntliri bolidu (5-ayǝtni kɵrüng). «ⱨawaning ⱨoⱪuⱪini tutⱪan ⱨɵkümdar»... «itaǝtsizliktin bolƣan pǝrzǝntlǝrni ⱪutritiwatⱪan roⱨ» — Xǝytanni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

■ 2:2 Yⱨ. 12:31; 14:30; 16:11; 1Kor. 6:11; Əf. 6:12; Kol. 3:7; Tit. 3:3.

□ 2:3 «biz ⱨǝrbirimizmu ilgiri xularning arisida ǝtlirimizdiki xǝⱨwǝt-ⱨǝwǝslǝrdǝ ⱨayat ɵtküzgǝnmiz ... maⱨiyǝttǝ «ƣǝzǝptiki pǝrzǝntlǝr» bolƣanmiz» — «ƣǝzǝptiki pǝrzǝntlǝr» ikki bisliⱪ ibarǝ bolup, ⱨǝm «ⱨǝrdaim ƣǝzǝpkǝ tolup yürgǝn adǝmlǝr» ⱨǝmdǝ «(Hudaning) ƣǝzǝp künigǝ bekitilgǝn adǝmlǝr»nimu kɵrsitidu.

□ 2:5 «ⱨǝtta itaǝtsizliklǝrdǝ ɵlgǝn waⱪtimizdimu, bizgǝ Mǝsiⱨ bilǝn billǝ jan kirgüzüp (meⱨir-xǝpⱪǝt bilǝn ⱪutⱪuzuldunglar!),...» — «Mǝsiⱨ bilǝn billǝ jan kirgüzüp (janlandurup)...» degǝnlik nemǝ bildüridu? Mǝsiⱨ Əysa ɵlgǝndǝ, Huda Uningƣa etiⱪad baƣliƣuqilarni Uning bilǝn tǝng ɵlgǝn, U ɵlümdin tirilgǝndǝ Uning bilǝn tǝng tirilgǝn dǝp ⱨesabliƣan. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. «(meⱨir-xǝpⱪǝt bilǝn ⱪutⱪuzuldunglar!)» — Pawlus muxu yǝrdǝ Əfǝsusluⱪlarni riƣbǝtlǝndürüxtǝ bǝk ⱨayajanlinip ketip, tuyuⱪsiz 8-ayǝttiki «silǝr xǝpⱪǝt bilǝnla ixǝnq arⱪiliⱪ ⱪutⱪuzuldunglar!» degǝn gǝpkǝ ɵtüp ketidu.

■ 2:5 Ros. 15:11; Rim. 6:8; 8:11; Kol. 3:1, 3; Tit. 3:5.

□ 2:8 «qünki silǝr xǝpⱪǝt bilǝnla ixǝnq arⱪiliⱪ ⱪutⱪuzuldunglar» — bu «ⱪutⱪuzulux» ⱨayat(-mamat)liⱪtiki addiy hǝtǝrlǝrdin ǝmǝs, bǝlki hǝtǝrning hǝtiri bolƣan gunaⱨtin ⱪutⱪuzulup mǝnggü ⱨayatⱪa erixixtin ibarǝt.

■ 2:8 Mat. 16:17; Əf. 1:19.

■ 2:9 Rim. 3:27; 1Kor. 1:29.

■ 2:10 2Kor. 5:17; Əf. 1:4; 4:24; Tit. 2:14.

□ 2:11 «silǝr ǝslidǝ ǝtliringlarƣa asasǝn «yat ǝllǝr» dǝp ⱨesablanƣininglar» — «ǝtliringlarƣa asasǝn» yaki «ǝtlik kɵzⱪaraxqǝ». «insanning ⱪoli bilǝn ǝtliridǝ «hǝtnǝ ⱪilinƣanlar» dǝp atalƣanlar tǝripidin «hǝtnisiz» dǝp atalƣanliⱪinglar» — demǝk, Yǝⱨudiylar tǝripidin «hǝtnisiz» dǝp atalƣanlar. Injil boyiqǝ «ⱨǝⱪiⱪiy hǝtnǝ» ǝttǝ ǝmǝs, roⱨ-ⱪǝlbtǝ boluxi kerǝk. Demǝk, ⱪǝlb-roⱨ barliⱪ xǝhsiy arzu-ⱨǝwǝslǝr, bu dunyaƣa tǝwǝ barliⱪ ezitⱪuluⱪtin «kesiwetilip», Hudaƣa ibadǝt ⱪilixⱪa ǝrkin ⱪilinidu. Mundaⱪ «roⱨiy hǝtnǝ» «adǝmning ⱪoli» bilǝn ǝmǝs, pǝⱪǝt Hudaning Muⱪǝddǝs Roⱨi arⱪiliⱪ bolidu.

□ 2:12 «...wǝdilǝrni elip kǝlgüqi ǝⱨdilǝrni yat bilip...» — «wǝdilǝr» bolsa Hudaning wǝdiliri, ǝlwǝttǝ.

■ 2:12 Rim. 9:4.

■ 2:14 Yǝx. 9:5; Mik. 5:4; Yⱨ. 16:33; Ros. 10:36; Rim. 5:1; Kol. 1:20.

□ 2:15 «yǝni, Ɵz ǝtliri arⱪiliⱪ ɵqmǝnlikni tügitip, bǝlgilimilǝrni kɵrsǝtkǝn, ǝmrlǝrni yǝtküzgǝn ⱪanunni bikar ⱪilip, ikki tǝrǝpni Ɵzidǝ yengi bir adǝm ⱪilip yaratti, xuning bilǝn inaⱪliⱪni apiridǝ ⱪildi» — «Mǝsiⱨ Ɵz ǝtliri arⱪiliⱪ ... ⱪanunni... bikar ⱪilip» — Yǝⱨudiy jamaǝt ⱨǝm Hudani tonumaⱪqi bolƣan «yat ǝllǝr»ning dostluⱪta boluxiƣa ǝng qong tosalƣu, xuningdǝk ⱨǝtta ɵqmǝnlikni pǝyda ⱪilƣan amil bolsa dǝl Huda Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürgǝn Tǝwrat ⱪanunidiki bǝlgilimilǝr idi. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ biz bu bǝlgilimilǝr üstidǝ tohtilimiz. «Yengi bir adǝm» — Mǝsiⱨ wǝ jamaǝt, yǝni bir bax bir tǝn bolidu (Mǝsiⱨ bax, jamaǝt tǝn bolidu).

□ 2:16 «krestkǝ mihlinip muxuning wasitisi bilǝn ɵqmǝnlikni ⱪǝtl ⱪilip, ikkisini bir tǝndǝ Huda bilǝn ǝplǝxtürdi» — «bir tǝndǝ» bolsa Ɵzining krestkǝ mihlanƣan teni. Bu tǝn ⱨazir tirilgǝndin keyin Ɵzi bilǝn jamaǝttin tǝrkib tapⱪan tǝn boldi. «Kirix sɵz»imizdiki «jamaǝt» toƣruluⱪ mǝzmunlarni kɵrüng.

□ 2:17 «andin U kelip, yiraⱪlarda turƣan silǝrgimu inaⱪliⱪ hux hǝwirini jakarlidi, yeⱪindikilǝrgimu inaⱪliⱪni jakarlidi» — «U (Mǝsiⱨ) kelip.. silǝrgimu...hux hǝwǝrni jakarlidi».... muxu ixta biz Əysa Mǝsiⱨning «Ɵz teni bolƣan jamaǝt» bilǝn bir bolƣanliⱪimizni kɵrimiz. Mǝsiⱨ Əysa Yǝⱨudiy hǝlⱪigǝ hux hǝwǝrni jakarliƣandin keyin, krestkǝ mihlinip, kɵmülüp, tirilgǝn; andin ǝrxkǝ kɵtürülgǝn. U ⱪandaⱪmu «silǝrgǝ («yiraⱪlarda turƣanlar»ƣa, yǝni Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrgǝ) kǝldi»? Jawab Injildiki «Rosullarning paaliyǝtliri»dǝ kɵrülidu. Əysaning ǝlqiliri, jamaitidikiliri baxⱪilarƣa hux hǝwǝrni yǝtküzgǝndǝ, U Ɵzi ular arⱪiliⱪ muxu ixni ⱪilidu. Qünki jamaǝt Ɵzining tenidur. Mǝsilǝn, «Ros.» 1:1-2, 9:4-5 wǝ izaⱨatlarni kɵrüng. «Yeⱪin turƣanlar» yǝnǝ Yǝⱨudiylarni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

■ 2:17 Yǝx. 57:19; Əf. 3:12.

■ 2:18 Yⱨ. 10:9; 14:6; Rim. 5:2; Əf. 3:12; Ibr. 10:19.

■ 2:19 Gal. 6:10.

□ 2:20 «silǝr rosullar wǝ pǝyƣǝmbǝrlǝr bolƣan ulning üstigǝ ⱪurulmaⱪtisilǝr» — yaki, «silǝr rosullarning wǝ pǝyƣǝmbǝrlǝrning ulining üstigǝ ⱪurulmaⱪtisilǝr». «silǝr rosullar wǝ pǝyƣǝmbǝrlǝr bolƣan ulning üstigǝ ⱪurulmaⱪtisilǝr; binaning «burjǝk texi» bolsa Əysa Mǝsiⱨ ɵzidur» — «ⱪoxumqǝ sɵz»diki «rosullar wǝ pǝyƣǝmbǝrlǝr» üstidiki muzakirimizni kɵrüng.

■ 2:20 Yǝx. 28:16; Mat. 16:18; 1Kor. 3:9,10; 1Pet. 2:4; Wǝⱨ. 21:14

□ 2:21 «Uningda pütkül bina puhta jipsilaxturulup, Rǝbdǝ muⱪǝddǝs bir ibadǝthana boluxⱪa ɵsüp barmaⱪta» — «Rǝbdǝ» «Mǝsiⱨ Əysaning Ɵzidǝ». 22-ayǝttǝ «Rǝbdǝ» «Uningda» dǝp elinidu.

■ 2:21 1Kor. 6:19; 2Kor. 6:16; Əf. 4:16.

□ 2:22 «Silǝrmu ⱪoxulup Uningda Hudaning bir turalƣusi boluxⱪa Roⱨta birlǝxtürülüp ⱪurulmaⱪtisilǝr» — «Roⱨ» — Muⱪǝddǝs Roⱨ, Hudaning Roⱨi.

□ 3:1 «Xu sǝwǝbtin silǝr «yat ǝldikilǝr» üqün Mǝsiⱨ Əysaning mǝⱨbusi bolƣan mǝnki Pawlus —....» — «Mǝsiⱨ Əysaning mǝⱨburi» — Pawlus bu mǝktupni yazƣanda Rimdiki bir türmidǝ yatatti. Xübⱨisizki, rimliⱪlar Pawlusni «bizning mǝⱨbusimiz» dǝp oylaytti — lekin Pawlus ixⱪa baxⱪiqǝ ⱪaraytti. Rimliⱪlarning uni ⱪolƣa elip türmigǝ taxliƣini Hudaning iradisi bolup, xu ix bilǝn yat ǝllǝrdin bolƣan ixǝngüqilǝrning kɵp payda kɵridiƣanliⱪiƣa Pawlusning kɵzi yǝtkǝn; xuning bilǝn Pawlus: «silǝr yat ǝldikilǝr üqün» eytⱪanda, mǝn «rimliⱪlarning mǝⱨbusi» ǝmǝs, bǝlki «Mǝsiⱨning mǝⱨbusi»mǝn» dǝydu. Əmǝliyǝttǝ Pawlusning bu sɵzliri 14-ayǝttǝ dawamlixidu. 2-13-ayǝtlǝrning ⱨǝmmisi «tirnaⱪ iqigǝ» elinƣan.

■ 3:1 Ros. 21:33; Əf. 4:1; Fil. 1:7,13,14,16; Kol. 4:3; 2Tim. 1:8; Flm. 1.

■ 3:2 Ros. 13:2; Rim. 1:5; Əf. 3:8.

□ 3:3 «yǝni Uning manga wǝⱨiy bilǝn sirni ayan ⱪilƣanliⱪi toƣruluⱪ hǝwǝrdar boluxunglar mumkin (mǝn bu toƣrisida ilgiri az-paz yazƣanidim...» — mumkinqiliki barki, «mǝn yǝnǝ bu toƣrisida ilgiri az-paz yazƣanidim» degǝn sɵz bolsa uning mǝzkur mǝktuptiki 1-bab 9-ayǝttǝ «Mǝsiⱨning siri» toƣruluⱪ yazƣan sɵzlirini kɵrsitidu; bizningqǝ u uning Əfǝsusluⱪlarƣa ilgiri yazƣan bir hetini kɵrsitidu.

■ 3:3 Ros. 22:17,21; 26:16,17; Rim. 16:25; Gal. 1:11,12.

□ 3:5 «... rosulliri wǝ pǝyƣǝmbǝrlirigǝ Roⱨ arⱪiliⱪ ⱨazirⱪidǝk eniⱪ wǝⱨiy ⱪilinƣandǝk...» — «Roⱨ» — Hudaning Roⱨi, Muⱪǝddǝs Roⱨ. «ilgiriki dǝwrlǝrdǝ bu sir insan baliliriƣa uning muⱪǝddǝs rosulliri wǝ pǝyƣǝmbǝrlirigǝ Roⱨ arⱪiliⱪ ⱨazirⱪidǝk eniⱪ wǝⱨiy ⱪilinƣandǝk, ayan ⱪilinƣan ǝmǝs» — rosulning sɵzliri intayin zildur. U Mǝsiⱨ wǝ jamaǝt toƣruluⱪ bu sir ilgiriki dǝwrlǝrdǝ ⱪǝt’iy ayan ⱪilinmay ⱪalƣan ǝmǝs, dǝp puritidu; ǝmǝliyǝttǝ bolsa Tǝwrattiki pǝyƣǝmbǝrlǝrning bǝzi bexarǝtliridǝ ⱨǝm Tǝwratta hatirilǝngǝn bǝzi wǝⱪǝlǝrdǝ bu sir puritilip ƣil-pal kɵrünidu.

■ 3:5 Ros. 10:28.

□ 3:6 «demǝk, hux hǝwǝr arⱪiliⱪ...» — «hux hǝwǝr» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ bolux kerǝkki, «Injil» degǝn sɵz dǝl «hux hǝwǝr» degǝn mǝnidǝ. «demǝk, hux hǝwǝr arⱪiliⱪ «yat ǝldikilǝr»din bolƣanlarmu ortaⱪ mirashorlar, tǝndiki ortaⱪ ǝzalar, Mǝsiⱨ Əysada bolƣan wǝdidin ortaⱪ bǝⱨrimǝn bolƣuqilar bolidu» — Yǝⱨudiy ǝmǝslǝrning «ortaⱪ mirashor» bolƣanliⱪi «ixǝngüqi Israil bilǝn ortaⱪ mirashor» bolƣanliⱪini kɵrsitidu; «tǝn» muxu yǝrdǝ Mǝsiⱨning teni, yǝni jamaǝtni kɵrsitidu.

■ 3:7 Əf. 1:19; Kol. 2:12.

□ 3:8 «ǝllǝr arisida Mǝsiⱨning mɵlqǝrligüsiz bayliⱪliri toƣruluⱪ hux hǝwǝr jakarlax» — «ǝllǝr» Muⱪǝddǝs Kitabta daim deyilgǝndǝk, «Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr», «yat ǝlliklǝr»ni kɵrsitidu.

■ 3:8 Ros. 9:15; 13:2; 22:21; 1Kor. 15:9; Gal. 1:16; 2:8; 1Tim. 2:7; 2Tim. 1:11,15.

■ 3:9 Yar. 1:3; Zǝb. 33:6; Yⱨ. 1:3; Rim. 16:25; Əf. 1:9; Kol. 1:16, 26; 2Tim. 1:10; Tit. 1:2; Ibr. 1:2; 1Pet. 1:20.

□ 3:10 «Buning mǝⱪsiti ǝrxlǝrdǝ bolƣan ⱨɵkümranlarƣa ⱨǝm ⱨoⱪuⱪlarƣa Hudaning kɵp tǝrǝplimilik danaliⱪi jamaǝt arⱪiliⱪ ⱨazir axkarǝ ⱪilinixtin ibarǝttur» — «ǝrxlǝrdǝ bolƣan ⱨokümranlar» ⱨǝm ⱨoⱪuⱪlar bǝlkim ⱨǝm pǝrixtilǝr wǝ yǝnǝ jin-xǝytanlarni kɵrsitidu (6:12ni kɵrüng).

■ 3:10 1Pet. 1:12.

□ 3:11 «Uning Mǝsiⱨ Əysa Rǝbbimizdǝ ijra ⱪilinƣan mǝnggülük muddiasi boyiqidur» — baxⱪa birhil tǝrjimisi bolsa «Uning Mǝsiⱨ Əysa Rǝbbimizdǝ nixan ⱪilinƣan mǝnggülük muddiasi boyiqidur».

■ 3:12 Yⱨ. 10:9; 14:6; Rim. 5:2; Əf. 2:18; Ibr. 10:19.

□ 3:13 «xuning üqün silǝrdin ɵtünimǝnki, mening silǝr üqün tartⱪan japa-jǝbirlirim tüpǝylidin pǝrixan bolmanglar; qünki bu ix silǝrning xan-xǝripinglar bolidu» — bu ayǝtning üq mumkinqiliki bar mǝnisi toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 3:13 Fil. 1:14; Kol. 1:24; 1Tes. 3:3.

□ 3:14 «xu sǝwǝbtin ...» — 1-ayǝtning dawami. «mǝn xu sǝwǝbtin tizlirimni Atiƣa pükimǝnki, ...» — «Ata» Huda, ǝlwǝttǝ. Bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «Xu sǝwǝbtin tizlirimni Rǝb Əysa Mǝsiⱨning Atisiƣa pükimǝnki,...» deyilidu.

□ 3:15 «asman-zemindiki barliⱪ atiliⱪ munasiwǝtlǝr Uningdin «ata» namini alidu» — bu sɵzning ǝⱨmiyiti bǝlkim xuki, Huda «Ata» bolƣandin keyin, asman-zeminni «atiliⱪ», yǝni «ata-baliliⱪ» (mǝyli insanlar arisida bolsun, ⱨaywanlar arisida bolsun yaki ⱨǝtta ɵsümlüklǝr arisida bolsun) munasiwǝtlǝr bilǝn toldurƣan. Pawlus, Huda Ɵzining atiliⱪ muⱨǝbbitini muxu kɵpligǝn munasiwǝtlǝr bilǝn ispatlimaⱪqi bolƣan yǝrdǝ, mǝn Uning pǝrzǝnti bolux süpitim bilǝn, Uningdin muxundaⱪ büyük tilǝkni tolimu ixǝnq bilǝn tilǝymǝn, demǝkqi.

□ 3:16 «U Ɵz xan-xǝripidiki bayliⱪlar bilǝn, Roⱨi arⱪiliⱪ silǝrni iqki dunyayinglarda küqlǝndürgǝy» — «iqki dunya» grek tilida «iqki adǝm» — bu ibarǝ adǝmning roⱨini, ⱪǝlbini, «iqki dunya»sini kɵrsitidu.

■ 3:16 Əf. 6:10.

■ 3:17 Kol. 2:7.

□ 3:18-19 «barliⱪ muⱪǝddǝs bǝndilǝr bilǝn billǝ Mǝsiⱨning muⱨǝbbitining kǝngliki, uzunluⱪi, qongⱪurluⱪi wǝ egizlikini qüxinip igiliwalƣaysilǝr; yǝni adǝmning bilip yetixidin ⱨǝssilǝp exip qüxidiƣan uning muⱨǝbbitini bilip yǝtkǝysilǝr, xuningdǝk Hudaning mukǝmmǝl jǝwⱨiri bilǝn toldurulƣaysilǝr» — oⱪurmǝnlǝr diⱪⱪǝt ⱪiliduki, bu uluƣ ixlar üqün, bolupmu muⱨǝbbǝtni toluⱪ igiliwelix üqün Hudaning Roⱨi arⱪiliⱪ kǝlgǝn küq-ⱪudrǝt tolimu kerǝktur (16-ayǝtni kɵrüng).

■ 3:20 Rim. 16:25.

■ 4:1 Yar. 17:1; 1Kor. 7:20; Fil. 1:27; Kol. 1:10; 1Tes. 2:12.

□ 4:2 «ⱨǝmmǝ ixta kǝmtǝrlik wǝ yuwax-mulayimliⱪ bilǝn, sǝwrqanliⱪ bilǝn...» — Injilda «yuwax-mulayimliⱪ»ning alaⱨidiliki bar; u bolsimu ⱪorⱪunqtin küqlüklǝrgǝ yol ⱪoyidiƣan ajizliⱪ ǝmǝs, bǝlki Hudaning yolida talax-tartixlardin ⱪol üzüx, Hudaning ⱨǝmmǝ ixlirimizni zorawanliⱪsiz, jedǝlsiz toƣra orunlaxturuxiƣa iman baƣlaxtur; muxundaⱪ pozitsiyǝ mulayim, yuwaxliⱪ bilǝn bildürülidu.

■ 4:2 Kol. 1:11; 3:12; 1Tes. 5:14.

□ 4:3 «... Roⱨta bolƣan birlikni tutuxⱪa intilixinglarni ɵtünimǝn» — «Roⱨta» — Hudaning Roⱨida, Muⱪǝddǝs Roⱨta.

■ 4:5 Ⱪan. 4:39; Mal. 2:10; 1Kor. 8:4, 6; Luⱪa 12:50

□ 4:6 «ⱨǝmmimizning iqidǝ Bolƣuqidur» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «ⱨǝmmining iqidǝ Bolƣuqidur» (yaki «ⱨǝmmining iqididur» yaki «ⱨǝmminglarning iqidǝ Bolƣuqidur») deyilidu. 4-7-ayǝtlǝr kɵrsǝtkǝn birliklǝr toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ ⱪisⱪiqǝ muzakirǝ ⱪilimiz.

■ 4:7 Rim. 12:6; 1Kor. 12:11; 2Kor. 10:13; 1Pet. 4:10.

□ 4:8 «xunga, Muⱪǝddǝs Kitabta Huda eytⱪinidǝk: — «U yuⱪiriƣa kɵtürüldi, insanlarni tutⱪun ⱪilƣuqilarni U Ɵzi ǝsir ⱪilip elip kǝtti, ⱨǝm insanlarƣa iltipatlarni tǝⱪdim ⱪildi»» — rosul Pawlus bu sɵzliridǝ «Zǝbur»diki 68:18ni nǝⱪil kǝltürüp tüp mǝnini yǝkünligǝn. «Yuⱪiriƣa kɵtürüldi» Mǝsiⱨning ɵlümdin tirilip ǝrxlǝrgǝ kɵtürülgǝnlikini kɵrsitidu. U ǝrxtin Ɵzigǝ ixǝngǝnlǝrgǝ Muⱪǝddǝs Roⱨni ǝwǝtip ⱨǝrhil iltipatlarni tǝⱪdim ⱪildi wǝ xuningdǝk ⱨazirmu tǝⱪdim ⱪilmaⱪta. Bu ajayib bexarǝtning mǝnisini toluⱪraⱪ tonux üqün biz «Zǝb.» 68:18gǝ ⱪoxⱪan izaⱨatni kɵrüng.

■ 4:8 Zǝb. 68:18

□ 4:9 «Əmdi «kɵtürülgǝn» zat bolsa, awwal yǝrning tegigǝ qüxkǝn zatning Ɵzi ǝmǝsmu?» — Mǝsiⱨning «yǝrning tegigǝ (grek tilida «tǝglirigǝ») qüxkǝn»liki nemini kɵrsitidu? «Zǝb.» 139:15ni kɵrüng. Bu Zǝburdiki küy boyiqǝ «yǝrning tǝgliri» bolsa insanning tüp tǝbiiti xǝkillǝndürülgǝn jay bolup, Mǝsiⱨning «yǝrning tǝglirigǝ qüxüx»i bǝlkim dǝl insanning tǝbiitining tüp mǝsilisini, yǝni gunaⱨliⱪ maⱨiyitimizni üzül-kesil bir tǝrǝp ⱪilixi üqün idi. Xunga bizningqǝ bu ibarǝ Mǝsiⱨ krestkǝ mihlinixning qongⱪur azablirida bir tǝrǝp ⱪilƣan ixlarni kɵrsitidu; bǝzi alimlar, Mǝsiⱨning «qüxkǝnliki», ɵlümdin keyin roⱨining tǝⱨtisaraƣa qüxkǝnlikini kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. Buningmu mumkinqiliki bar.

■ 4:9 Yⱨ. 3:13; 6:62; Zǝb. 139:15

□ 4:11 «Xunga, bǝzilǝrni rosullar, bǝzilǝrni pǝyƣǝmbǝrlǝr, bǝzilǝrni hux hǝwǝrqilǝr, bǝzilǝrni baⱪⱪuqi wǝ yaki tǝlim bǝrgüqilǝr ⱪilip tǝyinligǝn dǝl Ɵzidur» — oⱪurmǝnlǝr diⱪⱪǝt ⱪiliduki, bu ayǝttǝ eytilƣan sowƣatlar (8-ayǝtni kɵrüng) «roⱨiy iltipatlar» ǝmǝs, bǝlki «roⱨiy iltipatlar»ƣa igǝ bolƣan roⱨiy adǝmlǝrdur. Mǝsiⱨ muxundaⱪ adǝmlǝrni jamaiti wǝ dunyani bǝrikǝtlǝx üqün tǝyinlǝydu.

■ 4:11 1Kor. 12:28.

□ 4:12 «muⱪǝddǝs bǝndilǝrni hizmǝt wǝzipisigǝ, jümlidin Mǝsiⱨning tenini ⱪurup qiⱪixⱪa ...» — «jümlidin» — yaki «yǝni» dǝp qüxǝngili bolidu. «Bularning mǝⱪsiti muⱪǝddǝs bǝndilǝrni hizmǝt wǝzipisigǝ, jümlidin Mǝsiⱨning tenini ⱪurup qiⱪixⱪa ⱪorallandurup kamalǝtkǝ yǝtküzüxtin ibarǝt» — demǝk, rosullar, pǝyƣǝmbǝrlǝr, hux hǝwǝrqilǝr, baⱪⱪuqilar wǝ tǝlim bǝrgüqilǝr (11-ayǝt)ning wǝzipisi Mǝsiⱨning teni bolƣan jamaǝtni Hudaning toluⱪ hizmitini ⱪilix üqün ⱪorallanduruxtin ibarǝttur. Hudaning hizmitini ⱪilidiƣan bu «roⱨaniy adǝmlǝr»la ǝmǝs, bǝlki pütkül jamaǝtning ⱨǝmmǝ ǝzaliri ɵz roli boyiqǝ wǝzipisigǝ ǝmǝl ⱪilixi kerǝktur. «Ⱪurup qiⱪix» degǝn ibarǝ toƣruluⱪ «kirix sɵz»imizni kɵrüng. Grek tilida «ⱪorallandurup kamalǝtkǝ kǝltürüx» birla sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 4:12 Rim. 12:5; 1Kor. 12:27; Əf. 1:23; 5:23; Kol. 1:24.

■ 4:14 Mat. 11:7; 1Kor. 14:2.

□ 4:15 «... beximiz bolƣan Mǝsiⱨkǝ baƣlinixta ⱨǝr jǝⱨǝttin ɵsüp yetilidiƣan bolimiz» — sɵzmusɵz tǝrjimisi: «... beximiz bolƣan Mǝsiⱨkǝ baƣlinixta Uningƣa (yaki «Uning iqigǝ») ⱨǝr jǝⱨǝttin ɵsüp yetilidiƣan bolimiz». Demǝk, «alliⱪaqan uning tenining bir ǝzasi bolƣan ⱨalda ... dawamliⱪ ɵsidiƣan...».

■ 4:15 Əf. 5:23; Kol. 1:18.

□ 4:16 «Uningdin pütkül tǝn, ǝzaliri bir-birigǝ jipsilaxturulup, ozuⱪluⱪ tǝminligüqi ⱨǝrbir ɵgǝ arⱪiliⱪ bir-birigǝ tutaxturulup...» — «putkül tǝn» — jamaǝttur.

■ 4:16 Rim. 12:5; 1Kor. 12:27; Əf. 2:21.

■ 4:17 Rim. 1:9, 18; 1Pet. 4:3.

■ 4:18 1Tes. 4:5.

□ 4:22 «ilgiriki turmuxunglarƣa has bolƣan, aldamqi arzu-ⱨǝwǝslǝrgǝ ǝgixip ɵzini bulƣiƣuqi «kona adǝm»ni seliwetip, ...» — «kona adǝm» toƣruluⱪ «Rim.» 6:6 wǝ izaⱨatini kɵrüng.

■ 4:22 Kol. 3:9; Ibr. 12:1; 1Pet. 2:1.

■ 4:24 Rim. 6:4; Kol. 3:10; 1Pet. 4:2.

■ 4:25 Zǝk. 8:16.

□ 4:26 «Aqqiⱪlininglar, ǝmma gunaⱨ ⱪilmanglar» — «Zǝk.» 8:16, «Zǝb.» 4:4. Bu ayǝt 25-ayǝttiki «ⱨǝⱪiⱪǝtni sɵzlixǝyli» degǝn sɵz bilǝn baƣliⱪtur. Bir tǝrǝptin aqqiⱪilinixⱪa tegixlik sǝwǝbi bolup turup gǝp ⱪilmisa gunaⱨ bolidu; yǝnǝ bir tǝrǝptin aqqiⱪ adǝmni gunaⱨⱪa baxliximu mumkin, xu tǝrǝptinmu ⱨezi boluxi kerǝk. Xunga «Aqqiⱪlininglar, ǝmma gunaⱨ ⱪilmanglar» deyilidu. «ƣǝzipinglar kün patⱪuqǝ dawam etiwǝrmisun» — yǝnǝ birhil tǝrjimisi: «Aqqiⱪlaxning sǝwǝbi kün patⱪuqǝ dawamlixiwǝrmisun». Əgǝr bu tǝrjimǝ toƣra bolsa, adǝm uningƣa zadi ⱪandaⱪ ǝmǝl ⱪilixi kerǝk? — bizningqǝ bu tǝrjimǝ mǝntiⱪiƣǝ uyƣun ǝmǝs.

■ 4:26 Zǝb. 4:4

□ 4:27 «yaki Iblisⱪa ⱨeq orun ⱪoyup bǝrmǝnglar» — «Iblis» — Xǝytan.

■ 4:27 Yaⱪ. 4:7; 1Pet. 5:9.

■ 4:28 Ros. 20:35; 1Tes. 4:11; 2Tes. 3:8,12.

■ 4:29 Mat. 12:36; Əf. 5:3, 4.

□ 4:30 «qünki silǝr Uning bilǝn ⱨɵr-nijat küni üqün mɵⱨürlǝngǝnsilǝr» — «ⱨɵr-nijat küni» — 1:14diki izaⱨatni kɵrüng.

■ 4:30 Luⱪa 21:28; Rim. 8:16,23; 2Kor. 1:22; 5:5; Əf. 1:13,14.

■ 4:31 Kol. 3:19.

□ 4:32 «Mǝsiⱨ bizni sɵyüp, Ɵzini biz üqün Hudaƣa huxpuraⱪ süpitidǝ ⱨǝdiyǝ-ⱪurbanliⱪ boluxⱪa atap pida ⱪilƣandǝk silǝrmu muⱨǝbbǝt iqidǝ menginglar» — «huxpuraⱪ süpitidǝ ⱨǝdiyǝ-ⱪurbanliⱪ» muxu yǝrdǝ (barliⱪi Hudaƣa atap kɵydürülgǝn) «kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ» kɵzdǝ tutulidu.

■ 4:32 Mat. 6:14; Mar. 11:25; Fil. 2:1; Kol. 3:12,13.

■ 5:1-2 Yⱨ. 13:34; 15:12; Gal. 2:20; 1Tes. 4:9; Tit. 2:14; 1Pet. 3:18; Ibr. 8:3; 9:14; 1Yuⱨa. 3:23; 4:21

■ 5:3 Mar. 7:21; Əf. 4:29; Kol. 3:5.

■ 5:5 1Kor. 6:10; Gal. 5:19; Kol. 3:5; Wǝⱨ. 22:15.

■ 5:6 Yǝr. 29:8; Mat. 24:4; Mar. 13:5; Luⱪa 21:8; Kol. 2:4,18; 2Tes. 2:3; 1Yuⱨa. 4:1.

■ 5:8 1Tes. 5:4.

■ 5:9 Gal. 5:22.

■ 5:11 Mat. 18:17; 1Kor. 5:8; 10:20; 2Kor. 6:14; 2Tes. 3:14.

■ 5:13 Yⱨ. 3:20,21.

□ 5:14 «Oyƣan, ǝy uyⱪuqi! Tiril ɵlüklǝr arisidin! Wǝ Mǝsiⱨ seni parlap yoritidu» — bu sɵzlǝr Tǝwrattiki bexarǝt ǝmǝs, bǝlki Tǝwrattiki birnǝqqǝ bexarǝtlǝrning birhil yǝküni yaki Injil dǝwridiki namǝlum pǝyƣǝmbǝrning küy-mǝdⱨiyǝ sɵzliridin elinƣan sɵzlǝr boluxi mumkin.

■ 5:14 Rim. 13:11; 1Tes. 5:6.

■ 5:15 Kol. 4:5.

□ 5:16 «waⱪit-pursǝtni ƣǝniymǝt bilip tutuwelinglar...» — grek tilida «muxu künlǝrni ƣǝniymǝt bilip tutuwelinglar...».

■ 5:16 Rim. 13:11.

■ 5:17 Rim. 12:2; 1Tes. 4:3.

□ 5:18 «ⱨaraⱪ-xarab iqip mǝst bolmanglar; xundaⱪ ⱪiliⱪ adǝmni xallaⱪlaxturidu; buning orniƣa Roⱨⱪa toldurulƣuqi bolunglar..» — «Roⱨ» — Hudaning Roⱨi, Muⱪǝddǝs Roⱨ.

■ 5:18 Pǝnd. 23:29; Yǝx. 5:11,22; Luⱪa 21:34; Ros.2:4

□ 5:19 «bir-biringlarƣa zǝbur-nǝƣmilǝr, mǝdⱨiyǝ küyliri wǝ roⱨiy nahxilar eytixip, ⱪǝlbinglarda nahxa-nǝƣmilǝr yangritip rǝbni mǝdⱨiyilǝnglar» — «zǝbur-nǝƣmilǝr» bǝlkim sazƣa tǝngkǝx ⱪilinip eytilidiƣan nahxilar; «mǝdⱨiyǝ küyliri» bǝlkim sazsiz nahxilar; «roⱨiy nahxilar» bǝlkim stihiyiliktin, ɵzlikidin, Muⱪǝddǝs Roⱨning ilⱨami bilǝn eytilƣan nahxilarni kɵrsitixi mumkin («1Kor.» 14:15ni wǝ izaⱨatlarnimu kɵrüng).

■ 5:19 Kol. 3:16.

■ 5:20 Kol. 3:17; 1Tes. 5:18.

□ 5:21 «Mǝsiⱨtin ǝyminip, bir-biringlarƣa boysununglar» — bu ixlar wǝ ⱪalƣan jekilǝxlǝr asasǝn ⱨǝmmisi «Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa toldurulux»ning nǝtijisidur. «Mǝsiⱨtin ǝyminip, bir-biringlarƣa boysununglar» — «Mǝsiⱨtin ǝyminix» birinqi orunda bolux kerǝk; jamaǝttiki mǝlum bir ⱪerindixiƣa boysunux Mǝsiⱨning ǝmrlirigǝ uyƣun kǝlmisǝ u qaƣda u ⱪerindixiƣa boysunmasliⱪ kerǝktur.

■ 5:22 Yar. 3:16; 1Kor. 14:34; Kol. 3:18; Tit. 2:5; 1Pet. 3:1.

□ 5:23 «qünki Mǝsiⱨ jamaǝtning bexi bolƣandǝk, ǝr ayalning bexidur; Mǝsiⱨ yǝnǝ tǝngǝ ⱪutⱪuzƣuqidur» — «tǝn» muxu yǝrdǝ «jamaǝt»ni kɵrsitidu. Yǝnǝ bir tǝrǝptin rosul Pawlus muxu yǝrdǝ «Mǝsiⱨ tǝngǝ ⱪutⱪuzƣuqidur» degǝn sɵzi bilǝn, ǝrning ɵz ayalini ⱪutⱪuzux wǝ ayalining tenini asrax mǝs’uliyiti bar, degǝnni puritidu.

■ 5:23 Rim. 12:5; 1Kor. 11:3; 12:27; Əf. 1:22,23; 4:12,15; Kol. 1:18,24.

■ 5:25 Gal. 1:4; Əf. 5:2; Kol. 3:19.

□ 5:26 «(Mǝsiⱨning jamaǝt üqün) xundaⱪ ⱪilixi jamaǝtni muⱪǝddǝs ⱪilip, «dasning süyi» bolƣan sɵz-kalam bilǝn yuyup paklandurux üqündur» — «jamaǝtni» grek tilida «uni». Bu ayǝttiki «u» jamaǝtni kɵrsǝtkǝndǝ, grek tilidiki «ayalqǝ rod»ta ipadilinidu. Ayǝttiki ohxitix dǝl xuki, yigitning toyda ɵzigǝ yatliⱪ bolidiƣan sɵyümlük ⱪizni ɵzigǝ ⱨazir ⱪilƣinidǝk, Mǝsiⱨ jamaǝtni Ɵzigǝ ⱨazir ⱪilidu. Toy bolsa jǝnnǝttǝ bolidu («Wǝⱨ.» 19:7-9, 21:9-10ni kɵrüng). «... «dasning süyi» bolƣan sɵz-kalam bilǝn yuyup paklandurux üqündur» — «dasning süyi» Tǝwrat dǝwridiki zamanlarda kaⱨinlar ibadǝthanida Hudaƣa ⱨǝrⱪetim yeⱪinlaxⱪanda, pütkül tǝnlirini qong das («dengiz») iqidǝ yuyuxi kerǝk. Xuningƣa ohxax yolda Hudaƣa yeⱪinlaxⱪinimizda, bizdǝ nalayiⱪ birǝr ixlar bolsa, Uning sɵz-kalami bizgǝ paklandurux yolini (demǝk, gunaⱨni iⱪrar ⱪilip, towa ⱪilix, Əysaning ⱪeni arⱪiliⱪ kǝqürüm ⱪilinip paklandurulux yolini) kɵrsitix rolini oynaydu.

■ 5:26 Tit. 3:5; 1Pet. 3:21.

■ 5:27 Kol. 1:22.

□ 5:30 «Qünki biz Uning tenining ǝzaliridurmiz: —» — bǝzi kona kɵqürülmilǝrdǝ: «Qünki biz Uning tenining ǝzaliridurmiz; biz Uning ǝtliridin, Uning sɵngǝkliridin bolƣanmiz» deyilidu («Yar.» 2:23ni kɵrüng).

■ 5:30 Rim. 12:5; 1Kor. 12:27.

□ 5:31 «Xu sǝwǝbtin ǝr ata-anisining yenidin ayrlip, ɵz ayaliƣa baƣlinidu; ikkisi bir tǝn bolidu» — «Yar.» 2:23.

■ 5:31 Yar. 2:24; Mat. 19:5; Mar. 10:7; 1Kor. 6:16.

□ 5:32 «bu sir intayin qongⱪurdur; ǝmma mǝn ⱨazir Mǝsiⱨ wǝ jamaǝt toƣruluⱪ sɵzlǝwatimǝn» — ǝr-ayalning bir-birigǝ baƣlinip bir tǝn boluxi dǝrⱨǝⱪiⱪǝt qongⱪur bir sir; Mǝsiⱨning jamaǝtkǝ baƣlinip uning bilǝn bir tǝn boluxi tehimu qongⱪur bir sirdur.

■ 6:1 Kol. 3:20.

□ 6:2 «Atangni wǝ anangni ⱨɵrmǝtlǝ» — «Mis.» 20:12.

■ 6:2 Mis. 20:12; Ⱪan. 5:16; 27:16; Mat. 15:4; Mar. 7:10.

□ 6:3 «Xuning bilǝn sening ixliring ⱪutluⱪ bolidu, zeminda uzun ɵmür kɵrisǝn» — «Mis.» 20:12, «Ⱪan.» 5:16.

■ 6:4 Ⱪan. 6:7,20; Zǝb. 78:4; Pǝnd. 19:8; 29:17.

□ 6:5 «Silǝr ⱪullar, ǝttin bolƣan hojayininglarƣa Mǝsiⱨkǝ itaǝt ⱪilƣininglardǝk qin kɵnglünglardin ǝyminix wǝ titrǝx bilǝn itaǝt ⱪilinglar» — ⱨǝmmimizning «ǝyminix wǝ titrǝx» pozitsiyisi bilǝn Huda üqün hizmǝt ⱪiliximizƣa toƣra kelidu. «Əyminix wǝ titrǝx» insanning aldida ǝmǝs, Hudaning aldida boluxi kerǝk, ǝlwǝttǝ.

■ 6:5 Kol. 3:22; 1Tim. 6:1; Tit. 2:9; 1Pet. 2:18.

■ 6:9 Ⱪan. 10:17; 2Tar. 19:7; Ayup 34:19; Ros. 10:34; Rim. 2:11; Gal. 2:6; Kol. 3:25; 4:1; 1Pet. 1:17.

■ 6:11 Kol. 3:12; 1Tes. 5:8.

■ 6:12 Əf. 2:2.

□ 6:13 «rǝzillik künidǝ bǝrdaxliⱪ bilǝn ⱪattiⱪ turidiƣan, ahir ⱨǝmmǝ ixni ada ⱪilip, yǝrni qing dǝssǝp turidiƣan bolisilǝr» — «rǝzillik küni» bǝlkim rǝzillik üstünlükni igilǝydiƣan kün, Xǝytanning küqi zor namayan ⱪilinidiƣan künni kɵrsitidu. Yǝnǝ kelip u «ⱨazirⱪi zaman»ning ɵzini kɵrsitixi mumkin. Ahir berip «Mǝsiⱨning küni» «rǝzillik küni»ni tügǝxtüridu.

■ 6:13 2Kor. 10:4.

■ 6:14-15 Yǝx. 59:17; Luⱪa 12:35; 2Kor. 6:7; 1Pet. 1:13.

□ 6:16 «...Bu ixlarning ⱨǝmmisidǝ iman-ixǝnqning ⱪalⱪinini ⱪolƣa elinglar» — yaki «...Ⱨǝmmidin muⱨimi iman-ixǝnqning ⱪalⱪinini ⱪolƣa elinglar» yaki «Bularning ⱨǝmmisining üstigǝ, iman-ixǝnqning ⱪalⱪinini ⱪolƣa elinglar».

□ 6:17 «Hudaning sɵz-kalamini, yǝni Roⱨning ⱪiliqini elinglar» — «Roⱨ» — Hudaning Roⱨi, Muⱪǝddǝs Roⱨ.

■ 6:17 Yǝx. 59:17; 1Tes. 5:8; Ibr. 4:12; Wǝⱨ. 2:16.

□ 6:18 «ⱨǝmmǝ waⱪit-pǝsildǝ roⱨta ⱨǝrhil dua-tilawǝt ⱨǝm iltija bilǝn dua ⱪilinglar» — «Roⱨ» — Hudaning Roⱨi, Muⱪǝddǝs Roⱨ.

■ 6:18 Luⱪa 18:1; Rim. 12:12; Kol. 4:2; 1Tes. 5:17.

■ 6:19 Ros. 4:29; 2Tes. 3:1.

■ 6:20 2Kor. 5:20.

■ 6:21 Ros. 20:4; Kol. 4:7; Tit. 3:12.

■ 6:22 2Tim. 4:12.

Filippiliⱪlarƣa

1

2

3

4

Filippiliⱪlarƣa

1

Rosul Pawlus Filippi xǝⱨiridiki jamaǝtkǝ yazƣan mǝktup

1 Əysa Mǝsiⱨning ⱪulliri bolƣan Pawlus wǝ Timotiydin, Filippida turuwatⱪan, Mǝsiⱨ Əysada bolƣan barliⱪ muⱪǝddǝs bǝndilǝrgǝ, yetǝkqilǝr wǝ hizmǝtqilǝrgǝ salam!□ 2 Silǝrgǝ Huda’Atimiz wǝ Rǝb Əysa Mǝsiⱨtin meⱨir-xǝpⱪǝt wǝ hatirjǝmlik ata ⱪilinƣay!■

3 Ⱨǝrⱪetim silǝrni ǝsliginimdǝ mǝn Hudayimƣa tǝxǝkkür eytimǝn, □  ■ 4-5 ⱨǝrⱪetim dua ⱪilƣinimda, silǝrning birinqi künidin tartip bügüngǝ ⱪǝdǝr hux hǝwǝr hizmitigǝ bolƣan ⱨǝmkarliⱪinglar tüpǝylidin tohtimay xad-huramliⱪ bilǝn silǝrgǝ dua-tilawǝt ⱪiliwatimǝn;□
6 qünki mening dǝl xuningƣa ixǝnqim kamilki, silǝrdǝ yahxi ixni Baxliƣuqi bu ixni taki Əysa Mǝsiⱨning künigiqǝ kamalǝtkǝ yǝtküzüp tamamlaydu;□  ■ 7 mening ⱨǝmminglar toƣruluⱪ xundaⱪ oylixim toƣridur; qünki mǝn ⱪǝlbinglardidurmǝn; mǝn zindanda zǝnjirlǝnginimdimu wǝ hux hǝwǝrni aⱪliƣinimdimu, dǝlilliginimdimu Huda manga yǝtküzgǝn meⱨir-xǝpⱪǝttin silǝrmu ortaⱪ bǝⱨrimǝn bolisilǝr.□  ■ 8 Mening Mǝsiⱨ Əysaning iq-baƣrida bolup silǝrni xunqilik tǝlpünüp seƣinƣanliⱪimƣa Huda Ɵzi guwaⱨqidur.■

9 Mening dua-tilawitim bolsa, silǝrning muⱨǝbbitinglarning ⱨǝrtǝrǝplimǝ bilim wǝ ǝtrapliⱪ sawat bilǝn yorutulup tehimu exip taxⱪayki, 10 silǝr nemǝ ixlarning ǝwzǝl ikǝnlikini pǝrⱪ etǝlǝydiƣan bolup, Mǝsiⱨning künidǝ pak-diyanǝtlik, ǝyibsiz bolisilǝr□ 11 ⱨǝmdǝ Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ bolƣan, Hudaning xan-xǝripi ⱨǝm mǝdⱨiyisini elip kelidiƣan ⱨǝⱪⱪaniyliⱪning mewisi bilǝn toldurulisilǝr.

12 Biraⱪ silǝrgǝ xuni hǝwǝrlǝndürmǝkqimǝnki, i ⱪerindaxlar, mening bu ǝⱨwalim ǝmǝliyǝttǝ hux hǝwǝrning tehimu kǝng tarⱪilixi üqün türtkǝ boldi; 13 Qünki mening ⱪamilixim Mǝsiⱨ üqün ikǝnliki imperator ordisidiki ⱪarawulhanidikilǝrgǝ wǝ baxⱪa ⱨǝmmǝylǝngǝ ayan boldi.□

14 Xuning bilǝn ⱪerindaxlarning kɵpinqisi mening ⱪamilixim tüpǝylidin Rǝbgǝ tayinip Hudaning sɵz-kalamini ⱪorⱪmay sɵzlǝxkǝ tehimu jür’ǝtlik boldi; □  ■ 15 dǝrwǝⱪǝ, bǝziliri ⱨǝsǝt ⱪilip yaki riⱪabǝtlixip, bǝziliri aⱪ kɵngüllük bilǝn Mǝsiⱨni jakarlaydu; 16 keyinkiliri bolsa bǝrⱨǝⱪ muⱨǝbbǝttin, mening hux hǝwǝrni aⱪlap ispatlixim üqün muxu yǝrgǝ ⱪoyulƣanliⱪimni bilgǝnlikidin xundaⱪ ⱪilmaⱪta; □ 17 Aldinⱪiliri bolsa qin kɵnglidin ǝmǝs, bǝlki xǝhsiyǝtqilikidin, mening zǝnjirlǝngǝn dǝrdimgǝ dǝrd ⱪoxmaⱪqi bolup xundaⱪ ⱪilmaⱪta.□

18 Əmdi bularƣa nemǝ degülük? Ⱪandaⱪla bolmisun, toƣra niyǝttin bolsun sahtiliⱪtin bolsun, ohxaxla Mǝsiⱨ jakarlinidu; mǝn xuningƣa xadlinimǝn; bǝrⱨǝⱪ, dawamliⱪ xadliniwerimǝn. 19 Qünki dualiringlar wǝ Mǝsiⱨ Əysaning Roⱨining ⱪuwwǝtlixi arⱪiliⱪ bu ixlar nijat-ⱪutⱪuzuluxumƣa mǝdǝt bolidu dǝp bilimǝn, □  ■ 20 — demǝk, tǝⱪǝzzaliⱪim wǝ ümid-istikim boyiqǝ ⱨeq ixta hijalǝtqiliktǝ ⱪalmastin, tirik yaki ɵlük bolay, ⱨǝrdaim bolƣinidǝk ⱨazirmu toluⱪ jasarǝt bilǝn Mǝsiⱨ tenimdǝ uluƣlansun! □  ■ 21 Qünki manga nisbǝtǝn ⱨayatimning ɵzi Mǝsiⱨdur, ɵlüx bolsa tehimu paydiliⱪtur.

22 Jenim tenimdǝ ⱪalsa, ǝmdi nesiwǝm yǝnǝ mewilik hizmǝt bolidu; lekin ⱪaysisini ǝwzǝl bilip talliweliximni bilmǝywatimǝn; 23 mǝn ⱨayat bilǝn mamat otturisida ⱪisilip ⱪaldim; qünki bu dunyadin ayrilip, Mǝsiⱨ bilǝn billǝ boluxⱪa intizarmǝn — bu ix ziyadǝ ǝwzǝldur; 24 ǝmma silǝr üqün jenimning tenimdǝ ⱪelixi tehimu zɵrürƣu dǝymǝn.□

25 Əmdi buningƣa ixǝnqim kamil bolup, silǝrning etiⱪadta alƣa ilgirilixinglar ⱨǝm xad-huram boluxunglar üqün mǝn silǝr bilǝn billǝ ⱪelip dawamliⱪ turimǝn dǝp bilimǝn; □ 26 xuning bilǝn mening silǝrgǝ yǝnǝ ⱨǝmraⱨ bolƣinim wǝjidin mǝn arⱪiliⱪ Mǝsiⱨ Əysada pǝhirlinip tǝntǝnǝ ⱪilixinglar tehimu ziyadilixidu!

27 Pǝⱪǝt ɵzünglarni Mǝsiⱨning hux hǝwirigǝ layiⱪ tutunglarki, mǝn yeninglarƣa berip silǝr bilǝn didarlaxⱪandimu, silǝrdin ayrilƣandimu, ixliringlardin anglaydiƣinim silǝrning bir roⱨ bir janda bolup qing dǝssǝp turup, hux hǝwǝrdiki etiⱪadning yolida kürǝxkǝ intiliwatⱪininglar, □  ■ 28 xundaⱪla ⱪarxi qiⱪⱪuqilarning ⱨeqⱪandaⱪ wǝⱨimiliridin patiparaⱪ bolup kǝtmigininglar bolsun; silǝrdiki bu ƣǝyrǝt, ularƣa ⱨalakǝtning bǝlgisi, silǝrgǝ bolsa ⱪutⱪuzuluxunglarning alamiti, xuningdǝk alayitǝn Hudadin kǝlgǝn bir alamǝttur; □ 29 Qünki Mǝsiⱨning yolida silǝrgǝ pǝⱪǝt Uningƣa ixinixnila ǝmǝs, yǝnǝ Uning üqün horluⱪⱪa uqraxmu nesiwǝ ⱪilinƣandur. 30 Qünki silǝr ilgiri mǝndǝ kɵrgininglardǝk wǝ xuningdǝk ⱨazir angliƣininglardǝk mǝn yoluⱪⱪan kürǝxkǝ silǝrmu yoluⱪmaⱪtisilǝr.□

2

1 Əgǝr ǝmdi Mǝsiⱨtǝ riƣbǝt bar deyilsǝ, muⱨǝbbǝtning tǝsǝllisi bar deyilsǝ, Roⱨning sirdaxliⱪi bar deyilsǝ, ⱪǝlbdǝ iq aƣritixlar ⱨǝm rǝⱨimdilliⱪ bar deyilsǝ, □ 2-3 — ǝmdi ohxax bir oy-pikirdǝ bolup, bir-biringlarƣa ohxax muⱨǝbbǝttǝ baƣlinip, bir jan bir niyǝttǝ bolup, aranglarda ⱨeq ix riⱪabǝttin yaki ⱪuruⱪ xɵⱨrǝtpǝrǝsliktin bolmisun; ǝksiqǝ, oy-hiyalinglarda kiqik peilliⱪ bolup ⱨǝrbiringlar baxⱪilarni ɵzünglardin yuⱪiri dǝp bilinglar; xundaⱪ bolƣanda xad-huramliⱪimni kamil ⱪilisilǝr.■

4 Ⱨǝrbiringlar pǝⱪǝt ɵz ixliringlarƣa kɵngül bɵlüp ⱪalmay, bǝlki baxⱪilarningkigimu kɵngül bɵlünglar.■ 5 Mǝsiⱨ Əysada bolƣan oy-pozitsiyǝ silǝrdimu bolsun: —■

6 U Hudaning tip-xǝklidǝ bolsimu,

Ɵzini Huda bilǝn tǝng ⱪilixni olja ⱪilip tutuwalmidi; ■

7 Əksiqǝ, U Ɵzidin ⱨǝmmini ⱪuruⱪdidi,

Ɵzigǝ ⱪulning xǝklini elip,

Insanlarning siyaⱪiƣa kirip, insaniy tǝbiǝttin ortaⱪdax bolup,□
  ■

8 Ɵzini tɵwǝn ⱪilip,

Ⱨǝtta ɵlümgiqǝ, yǝni kresttiki ɵlümgiqǝ itaǝtmǝn boldi;■

9 Xunga Huda Uni intayin yuⱪiri kɵtürüp mǝrtiwilik ⱪildi,

Uningƣa ⱨǝrⱪandaⱪ namdin üstün bolƣan namni beƣixlidiki, ■

10 Əysaning namiƣa asmanlarda, yǝr yüzidǝ ⱨǝm yǝr astida barliⱪ tizlar pükülüp,■

11 Huda’Atiƣa xan-xǝrǝp kǝltürüp ⱨǝrbir til Əysa Mǝsiⱨning Rǝb ikǝnlikini etirap ⱪilidu.□  ■

12 Xuning bilǝn, ǝy sɵyümlüklirim, silǝr ⱨǝmixǝ itaǝt ⱪilƣininglardǝk, pǝⱪǝt mǝn yeninglarda bolƣinimdila ǝmǝs, bǝlki ⱨazirⱪidǝk mǝn silǝrdin neri bolƣanda tehimu xundaⱪ itaǝt bilǝn ǝyminixtǝ, titrigǝn ⱨalda ɵz nijatinglarni ⱨǝrtǝrǝpkǝ tǝtbiⱪlaxⱪa intilinglar. 13 Qünki Hudaning güzǝl haⱨixi boyiqǝ silǝrning iradǝ tiklixinglarƣa wǝ xuningdǝk uni ǝmǝlgǝ axuruxunglarda iqinglarda ixliguqi Uning Ɵzidur.■

14 Ⱨǝmmǝ ixlarni ƣudungximay yaki talax-tartix ⱪilmay ⱪilinglar; ■ 15 xuning bilǝn silǝr ǝyibsiz, sap dilliⱪ bolup, bu dǝwrdiki tǝtür, ǝsǝbbiy adǝmlǝr otturisida yaxap, ularning arisida dunyaƣa yoruⱪluⱪ bǝrgüqilǝrdǝk parlap, Hudaning daƣsiz pǝrzǝntliri bolisilǝr; ■ 16 xuningdǝk ⱨayatning sɵz-kalamini sunup bǝrgüqi bolƣininglar tüpǝylidin, mǝn silǝrdin Mǝsiⱨning künidǝ bikar yügürmǝptimǝn, bikar japa tartmaptimǝn dǝp pǝhirlinip tǝntǝnǝ ⱪilaylaydiƣan bolimǝn.□  ■

17 Ⱨǝtta mǝn «xarab ⱨǝdiyǝ» süpitidǝ etiⱪadinglardiki ⱪurbanliⱪ ⱨǝm hizmǝt-ibadǝtning üstigǝ ⱪuyulsammu, mǝn xadlinimǝn, xundaⱪla silǝr bilǝn billǝ ortaⱪ xadlinimǝn. □  ■ 18 Silǝrmu ohxax yolda xadlinisilǝr wǝ mǝn bilǝn billǝ ortaⱪ xadlinixinglar kerǝk.□

19 Lekin mǝn Rǝbdǝ pat arida Timotiyni yeninglarƣa ǝwǝtixni ümid ⱪilimǝnki, ǝⱨwalinglarni anglap mǝnmu hux bolsam; ■ 20 qünki yenimda uningƣa ohxax, dilimiz bir bolƣan, ixliringlarƣa qin dilidin kɵngül bɵlgüqi baxⱪa adǝm yoⱪtur. 21 Qünki ⱨǝmmǝ adǝm Əysa Mǝsiⱨning ixliriƣa ǝmǝs, bǝlki ɵzining ixliri bilǝn xuƣullinixⱪa intilidu; ■ 22 ǝmma silǝr uning salaⱨiyitini, uning hux hǝwǝrning hizmitidǝ huddi atisiƣa ⱨǝmraⱨ bolup ixlǝydiƣan balidǝk mǝn bilǝn birgǝ meⱨnǝt singdürgǝnlikini bilisilǝr. 23 Əmdi aⱪiwitimning ⱪandaⱪ bolidiƣanliⱪini eniⱪ bilgǝn ⱨaman, uni dǝrⱨal mangduruwetixni ümid ⱪilimǝn; 24 ǝmma ɵzümning yeninglarƣa pat arida baridiƣanliⱪimƣa Rǝb arⱪiliⱪ ixǝnqim bar.

25 Əmma buningdin awwal mening ⱪerindixim, hizmǝtdixim ⱨǝm sǝpdixim bolƣan, silǝrning ǝlqinglar ⱨǝm ⱨajitimdin qiⱪⱪan ⱪurbanliⱪ yardiminglarni yǝtküzgüqi Epafroditni yeninglarƣa ǝwǝtixni zɵrür taptim, □
26 qünki u ⱨǝmminglarƣa seƣinip tǝlpüngǝnidi ⱨǝm silǝrning uning kesǝl ⱨalidin hǝwǝr tapⱪininglar tüpǝylidin azablandi. 27 U dǝrwǝⱪǝ kesǝl bolup ǝjǝlgǝ yeⱪinlixip ⱪaldi; lekin Huda uningƣa rǝⱨim ⱪildi; ⱨǝm mening dǝrdimning üstigǝ dǝrd bolmisun dǝp yalƣuz uningƣila ǝmǝs, bǝlki mangimu rǝⱨim ⱪildi. □
28 Xuningdǝk uning bilǝn yǝnǝ kɵrüxüp xadlinixinglar wǝ xundaⱪla ɵzümgǝ nisbǝtǝn dǝrdlirimni azaytix üqün uni tehimu jiddiy yolƣa salmaⱪqimǝn. 29 Əmdi uni xad-huramliⱪ bilǝn Rǝbdǝ ⱪobul ⱪilinglar ⱨǝm uningdǝk adǝmlǝrgǝ ⱨɵrmǝt ⱪilinglar; ■ 30 qünki u Mǝsiⱨning hizmitini dǝp, silǝrning manga ⱪilmaⱪqi bolƣan yardiminglarni bejirixtǝ yoluⱪⱪan boxluⱪni toldurup ǝjǝlgǝ yüzlinip, ɵz jenini tǝwǝkkül ⱪildi.□

3

1 Ahirida, ǝy ⱪerindaxlirim, Rǝbdǝ xadlininglar! Bularni silǝrgǝ ⱪayta yezix mǝn üqün awariqilik ǝmǝs, bǝlki silǝrgǝ amanliⱪ elip kelidu.■

2 Itlardin ⱨezi bolunglar, yamanliⱪ ⱪilƣuqilardin ⱨezi bolunglar, «tilim-tilim kǝsküqilǝr»din ⱨezi bolunglar!□  ■ 3 Qünki ⱨǝⱪiⱪiy sünnǝtliklǝr bolsa Hudaning Roⱨi arⱪiliⱪ ibadǝt ⱪilƣuqi, Mǝsiⱨ Əysadin pǝhirlinip tǝntǝnǝ ⱪilƣuqi, ǝtkǝ tayanmaydiƣan bizlǝrdurmiz.■ 4 Meningmu ǝtkǝ tayanƣuqilikim bar! Baxⱪilar «ɵz ǝtlirimgǝ tayansam bolidu» desǝ, mǝn tehimu xundaⱪ;□  ■ 5 sünnǝtkǝ kǝlsǝk, mǝn tuƣulup sǝkkizinqi küni sünnǝt ⱪilindim; Israil millitidin, Binyaminning ⱪǝbilisidinmǝn, «Ibraniylarning ibraniyisi»mǝn; Tǝwrat-ⱪanuni tǝrǝptin eytⱪanda, «Pǝrisiy» mǝzⱨipidimu bolƣanmǝn;□  ■ 6 Hudaƣa bolƣan ⱪizƣinliⱪimƣa kǝlsǝk, jamaǝtkǝ ziyankǝxlik ⱪilƣuqi idim; Tǝwrat ⱪanuni tǝlǝp ⱪilƣan ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa kǝlsǝk, ǝyibisiz idim;□  ■ 7 ǝmma manga nemǝ ix «paydiliⱪ» bolsa, bularni Mǝsiⱨ sǝwǝbidin ziyanliⱪ dǝp ⱨesablidim;■ 8 Mǝsiⱨ Əysa Rǝbbimni tonuxning ǝwzǝlliki wǝjidin, mǝn baxⱪa ⱨǝmmǝ ixni ziyanliⱪ dǝp ⱨesablaymǝn; mǝn dǝrwǝⱪǝ Uning üqünmu ⱨǝmmidin mǝⱨrum bolƣan; bǝrⱨǝⱪ, Mǝsiⱨkǝ erixixim üqün bularni nijasǝt dǝp ⱨesablaymǝnki,■ 9 Mǝsiⱨtǝ bolup, ɵzümdiki ⱪandaⱪtur ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ (Tǝwrat ⱪanunidin qiⱪⱪan ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ)tin waz keqip, Mǝsiⱨning etiⱪad-sadiⱪliⱪi arⱪiliⱪ bolƣan ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ, yǝni etiⱪad arⱪiliⱪ Hudadin bolƣan ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa erixǝlǝymǝn; □  ■ 10 muddiayim Uni tonuxtur, — yǝni Uning ɵlüp tirilixining küq-ⱪudritidǝ yaxap, Uning azabliriƣa sirdax-ⱨǝmdǝmliktǝ bolup, Uning ɵlümini ülgǝ ⱪilip ɵzgǝrtilip, □  ■ 11 xundaⱪla mumkin ⱪǝdǝr ɵlümdin tirilixkǝ yetixni muddia ⱪilimǝn.□

12 Ularƣa erixtim yaki kamalǝtkǝ yǝttim demǝkqi ǝmǝsmǝn; lekin Mǝsiⱨ Əysaning meni tutuwelixida bolƣan muddia-nixanini ɵzüm tutuwalsam dǝp qepip yürmǝktimǝn. 13 Ⱪerindaxlar, mǝn ɵzümni uni tutuwaldim dǝp ⱪarimaymǝn. Pǝⱪǝt xu bir ixnila ⱪilimǝnki, ɵtüp kǝtkǝn ixlarni untup, aldimdiki ixlarƣa intilip, 14 nixanni ⱪoƣlap, Hudaning Mǝsiⱨ Əysada bolƣan büyük qaⱪiriⱪidiki in’amiƣa ⱪarap qepip yürmǝktimǝn.■

15 Əmdi arimizdin kimki pixip yetilgǝn bolsa xu oy-mǝⱪsǝttǝ bolayli. Əgǝr baxⱪiqǝ oy-mǝⱪsǝttǝ bolsanglar, Huda bunimu silǝrgǝ kɵrsitip beridu.□ 16 Ⱪandaⱪla bolmisun, ⱪandaⱪ ɵlqǝmgǝ yǝtkǝn bolsaⱪ, xu ɵlqǝm boyiqǝ ⱪǝdǝm besiwerǝyli.□  ■

17 Meni ülgǝ ⱪilip ǝgixinglar, ǝy ⱪerindaxlar, xundaⱪla biz silǝrgǝ tiklǝp bǝrgǝn nǝmunǝ boyiqǝ ohxax yolda mangƣanlarƣimu kɵzünglarni tikip, ulardin ɵgininglar. ■ 18 Qünki silǝrgǝ kɵp ⱪetim eytⱪinimdǝk, wǝ ⱨazirmu kɵz yaxlirim bilǝn ⱪayta eytimǝnki, nurƣun kixilǝr Mǝsiⱨning krestiƣa düxmǝn bolup mangmaⱪta. □  ■ 19 Ularning aⱪiwiti ⱨalakǝttur, hudasi ɵzining ⱪarnidur, xǝripi ⱪilip mahtanƣini ɵz nomussizliⱪidur, oyliƣanliri pǝⱪǝt bu dunyadiki ixlardur. 20 Ⱨalbuki, bizning puⱪraliⱪimiz bolsa ǝrxtidur, biz dǝl xu yǝrdin Nijatkarning qüxüxini intizarliⱪ bilǝn kütmǝktimiz — U bolsa Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨdur. □  ■ 21 U barliⱪ mǝwjudatlarni Ɵzigǝ boysunduridiƣan ⱪudriti boyiqǝ bizning ǝbgar bu tenimizni ɵzgǝrtip, Ɵzining xan-xǝrǝplik tenigǝ ohxax ⱨalƣa kǝltüridu.□  ■

4

1 Əmdi, ǝy ⱪerindaxlirim, sɵygǝnlirim wǝ tǝlpüngǝnlirim, mening xad-huramliⱪim, mening beximning taji bolƣuqilar, Rǝbdǝ qing turunglar, i sɵygǝnlirim!■

2 Ewodiyadin ɵtünimǝn, wǝ Suntihǝdin ɵtünimǝnki, Rǝbdǝ bir oy, bir pikirdǝ bolunglar!□

3 Durus, mǝn sǝndinmu tǝlǝp ⱪilimǝnki, i ⱨǝⱪiⱪiy ⱨǝmboyunturuⱪluⱪ hizmǝtdixim, bu ayallarning yardimidǝ bolƣin; mana ular mǝn wǝ Klimǝnt bilǝn billǝ, xundaⱪla namliri «ⱨayatlik dǝptiri»gǝ hatirilǝngǝn baxⱪa hizmǝtdaxlirim bilǝn billǝ hux hǝwǝr hizmitini ilgiri sürüxtǝ birgǝ kürǝx ⱪilƣan. □  ■

4 Rǝbdǝ xadlininglar; mǝn yǝnǝ eytimǝnki, xadlininglar!■

5 Silǝrning mulayimliⱪinglar pütkül insanƣa ayan bolsun; Rǝb yeⱪindur!□  ■

6 Ⱨeq ix toƣruluⱪ ǝndixǝ ⱪilmanglar; bǝlki ⱨǝrbir ixta tǝxǝkkür eytip tilikinglarni Hudaƣa dua ⱨǝm iltija arⱪiliⱪ mǝlum ⱪilinglar;■ 7 xu qaƣda adǝmning oyliƣinidin exip qüxidiƣan, Huda igǝ bolƣan hatirjǝmlik ⱪǝlbinglarni wǝ oy-pikringlarni Mǝsiⱨ Əysada ⱪoƣdaydu.□  ■

8 Ahirida, ǝy ⱪerindaxlirim, nemǝ ixlar ⱨǝⱪiⱪǝt, nemǝ ixlar aliyjanab, nemǝ ixlar ⱨǝⱪⱪaniy, nemǝ ixlar pak, nemǝ ixlar hux-yeⱪimliⱪ, nemǝ ixlar xan-xɵⱨrǝtlik bolsa, ⱪisⱪisi ⱨǝrⱪandaⱪ ixlarda ǝhlaⱪ-pǝzilǝt yaki mahtaxⱪa layiⱪ tǝrǝplǝr bar bolsa, xu ixlarƣa kɵngül ⱪoyup oylininglar.■

9 Mǝndin ɵgǝngǝn, ⱪobul ⱪilƣan, angliƣan wǝ mǝndǝ kɵrgǝnlǝrning ⱨǝrⱪandiⱪi bolsa, silǝr xularƣa ǝmǝl ⱪilinglar; xundaⱪ ⱪilƣanda hatirjǝmlik Igisi bolƣan Huda silǝrgǝ yar bolidu.□

10 Əmdi mǝn Rǝbdǝ ziyadǝ xadlandimki, silǝr ⱨazir ahirda manga bolƣan kɵyümqanliⱪinglarni ⱪaytidin kɵrsǝttinglar (bilimǝnki, manga daim kɵyünüp kǝldinglar, ǝmma pǝⱪǝtla kɵrsitix pursiti qiⱪmidi). ■ 11 Mǝn bu gepimni, birǝr moⱨtajliⱪtin eytiwatⱪinim yoⱪ; qünki ǝⱨwalim ⱪandaⱪla boluxidin ⱪǝt’iynǝzǝr, bariƣa ⱪanaǝt ⱪilixni ɵginiwaldim. □  ■ 12 Mǝn osal ǝⱨwalda yaxaxni bilimǝn, ⱨǝm kǝngriqiliktǝ yaxaxnimu bilimǝn. Ⱨǝr ixta, ⱨǝr ǝⱨwalda, ⱨǝm toⱪluⱪta ⱨǝm aqliⱪta, ⱨǝm bayaxatqiliⱪta ⱨǝm moⱨtajliⱪta yaxaxning sirini ɵginiwaldim. ■ 13 Manga ⱪudrǝt Bǝrgüqigǝ tayinip ⱨǝmmǝ ixni ⱪilalaydiƣan boldum. 14 Ⱨalbuki, mening ⱪiyinqiliⱪimƣa ortaⱪ boluxunglar bilǝn yahxi ⱪildinglar.

15 Silǝrgimu mǝlumki, ǝy Filippiliⱪlar, mǝn Makedoniyǝ ɵlkisidin ayrilip qiⱪⱪinimda, hux hǝwǝrni baxⱪa yǝrlǝrgǝ yǝtküzgǝn dǝslǝptiki waⱪitlarda, silǝrdin baxⱪa ⱨeqⱪandaⱪ jamaǝt berix wǝ ⱪobul ⱪilix ixlirida mǝn bilǝn ⱨǝmkarlaxmiƣan. □
  ■ 16 Qünki Tesalonika xǝⱨiridiki waⱪtimdimu eⱨtiyajim qüxkǝndǝ silǝr manga birnǝqqǝ ⱪetim yardǝm ǝwǝttinglar. □ 17 Mening bundaⱪ deyixim, silǝrdin birǝr sowƣatni izdǝp soriƣinim ǝmǝstur, izdiginim bolsa ⱨesawatinglarƣa roⱨiy mewining kɵp toplinixidin ibarǝttur.

18 Lekin mǝndǝ ⱨǝmmǝ nǝrsǝ bar, ⱨǝtta yetip axⱪudǝk bar; silǝr ǝwǝtkǝnliringlarni Epafrodittin tapxuruwelip terǝmgǝ siƣmay ⱪaldim wǝ molqiliⱪⱪa qɵmdum. Bu ǝwǝtkininglar intayin huxbuy, Hudaƣa ⱪobul bolƣudǝk, xundaⱪla Uni hursǝn ⱪilidiƣan bir ⱪurbanliⱪtǝk idi. □  ■ 19 Wǝ mening Hudayim silǝr moⱨtaj bolƣan ⱨǝmmǝ nǝrsini Mǝsiⱨ Əysada bolƣan xan-xǝripidiki bayliⱪlarƣa asasǝn mol tǝminlǝydu.

20 Əmdi Hudayimiz ⱨǝm Atimizƣa ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ xan-xǝrǝp bolƣay! Amin.

21 Mǝsiⱨ Əysada bolƣan barliⱪ muⱪǝddǝs bǝndilǝrgǝ salam yǝtküzünglar. Yenimdiki ⱪerindaxlardinmu silǝrgǝ salam!

22 Barliⱪ muⱪǝddǝs bǝndilǝrdin, bolupmu Ⱪǝysǝr imperatorning ordisida bolƣanlardin silǝrgǝ salam!

23 Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning meⱨir-xǝpⱪiti roⱨinglarƣa yar bolƣay!

□ 1:1 «Əysa Mǝsiⱨning ⱪulliri bolƣan Pawlus wǝ Timotiydin, Filippida turuwatⱪan, Mǝsiⱨ Əysada bolƣan barliⱪ muⱪǝddǝs bǝndilǝrgǝ, yetǝkqilǝr wǝ hizmǝtqilǝrgǝ salam!» — «yetǝkqilǝr» ⱨǝm «hizmǝtqilǝr» toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizgǝ ⱪarang.

■ 1:2 Rim. 1:7; 1Pet. 1:2.

□ 1:3 «Ⱨǝrⱪetim silǝrni ǝsliginimdǝ mǝn Hudayimƣa tǝxǝkkür eytimǝn,...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Silǝrning meni ⱨǝrⱪetimliⱪ ǝsligininglar üqün rǝⱨmǝt eytimǝn...».

■ 1:3 Əf. 1:15; Kol. 1:3; 1Tes. 1:2; 2Tes. 1:3.

□ 1:4-5 «...silǝrning birinqi künidin tartip bügüngǝ ⱪǝdǝr hux hǝwǝr hizmitigǝ bolƣan ⱨǝmkarliⱪinglar tüpǝylidin tohtimay xad-huramliⱪ bilǝn silǝrgǝ dua-tilawǝt ⱪiliwatimǝn» — «silǝrning birinqi künidin tartip» — demǝk, Filippiliⱪlarning Pawlustin hux hǝwǝrni ⱪobul ⱪilƣan künidin tartip. Hǝt yezilƣan qaƣda Pawlusning ular bilǝn bolƣan «ⱨǝmkarlixixi» on yildin kɵp bolƣan.

□ 1:6 «Silǝrdǝ yahxi ixni Baxliƣuqi bu ixni taki Əysa Mǝsiⱨning künigiqǝ kamalǝtkǝ yǝtküzüp tamamlaydu» — «Əysa Mǝsiⱨning küni» bolsa Mǝsiⱨ dunyaƣa ⱪaytip kelidiƣan, jamaǝtni ɵzigǝ ⱪobul ⱪilidiƣan künidur. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 1:6 Yⱨ. 6:29; 1Tes. 1:3.

□ 1:7 «qünki mǝn ⱪǝlbinglardidurmǝn» — baxⱪa hil tǝrjimisi: «qünki silǝr mening ⱪǝlbimdidursilǝr». Lekin bizningqǝ bizning tǝrjimimimiz toƣridur; xundaⱪ bolƣanda ayǝtning omumiy mǝnisi: — Ularning «Pawlusⱪa ⱪǝlbidin orun bǝrgini» wǝ xuningdǝk türmidǝ bolƣan ⱨajitidin qiⱪⱪanliⱪi, ⱨǝr jǝⱨǝttin ularning hizmǝttǝ Pawlusⱪa xerik bolƣuqilarning barliⱪini, Pawlusⱪa nisbǝtǝn ularning ⱨǝⱪiⱪiy etiⱪadqilar ikǝnlikini ispatlaydu. «mǝn zindanda zǝnjirlǝnginimdimu wǝ hux hǝwǝrni aⱪliƣinimdimu, dǝlilliginimdimu Huda manga yǝtküzgǝn meⱨir-xǝpⱪǝttin silǝrmu ortaⱪ bǝⱨrimǝn bolisilǝr» — buning mǝnisi bǝlkim: (1) Filippidiki ⱪerindaxlarning türmidǝ yatⱪan Pawlusⱪa yardǝm berip uni riƣbǝtlǝndürüxi wǝ hux hǝwǝrning yolida uning bilǝn ortaⱪ japa tartixⱪa tǝyyar boluxi Huda meⱨir-xǝpⱪitini ularda mol yürgüzüxi, yaki (2) ularning xundaⱪ ⱪilixi Hudaning Ɵz meⱨir-xǝpⱪitini ularƣa tehimu mol yaƣduruxining sǝwǝbi bolƣan. Ikkilisining mumkinqiliki bar bolƣini bilǝn bizningqǝ ikkinqisi eⱨtimalƣa yeⱪindur.

■ 1:7 Əf. 3:1; 4:1; Kol. 4:3,18; 2Tim. 1:8.

■ 1:8 Rim. 1:9; 9:1; 2Kor. 1:23; 11:31; Gal. 1:20; 1Tes. 2:5; 1Tim. 5:21; 2Tim. 4:1.

□ 1:10 «... xundaⱪla silǝrning nemǝ ixlarning ǝwzǝl ikǝnlikini pǝrⱪ etǝlǝydiƣan bolup, Mǝsiⱨning künidǝ pak-diyanǝtlik, ǝyibsiz boluxunglar...» — «Mǝsiⱨning küni» toƣruluⱪ 6-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

□ 1:13 «mening ⱪamilixim» — grek tilida «mening baƣ-zǝnjirlirim». «imperator ordisidiki ⱪarawulhana» — grek tilida «praytorium» degǝn sɵz Ⱪǝysǝrning ordisidiki mǝlum bir ⱪisimni kɵrsitidu. «Praytorium»ƣa imperatorni mudapiǝ ⱪilƣuqilar bolƣan Rim imperiyǝsining ǝng hil lǝxkǝrliri jaylaxⱪan; xu yǝr yǝnǝ Rim imperiyǝsining ⱨǝrⱪaysi ɵlkisidiki waliylarning bax xtabi idi. Xunga Pawlusning bu yǝrdǝ «baxⱪa ⱨǝmmǝylǝn» degini bǝlkim lǝxkǝrlǝrni ⱨǝm Rimda turuwatⱪan barliⱪ waliylarnimu kɵrsitidu.

□ 1:14 «Xuning bilǝn ⱪerindaxlarning kɵpinqisi mening ⱪamilixim tüpǝylidin Rǝbgǝ tayinip Hudaning sɵz-kalamini ⱪorⱪmay sɵzlǝxkǝ tehimu jür’ǝtlik boldi...» — demǝk, kɵp ⱪerindaxlar: «Pawlus ⱨǝtta Ⱪǝysǝrning ordisida turupmu Hudaning sɵzini ⱪorⱪmay sɵzlǝwatⱪan yǝrdǝ, mǝn sirtta ǝrkin turup uni jakarlaxta nemidin ⱪorⱪⱪantim?» dǝp jür’ǝtlinidu.

■ 1:14 Əf. 3:13; 1Tes. 3:3.

□ 1:16 «muxu yǝrgǝ ⱪoyulƣanliⱪim» — «ⱪoyulƣanliⱪim» — Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir tǝripidin, ǝlwǝttǝ.

□ 1:17 «aldinⱪiliri bolsa qin kɵnglidin ǝmǝs, bǝlki xǝhsiyǝtqilikidin, mening zǝnjirlǝngǝn dǝrdimgǝ dǝrd ⱪoxmaⱪqi bolup xundaⱪ ⱪilmaⱪta» — xundaⱪ ⱪerindaxlar bǝlkim: «uluƣ rosul Pawlus türmidǝ ⱪamaⱪliⱪ, bizgǝ pursǝt kǝldi» dǝp, jamaǝtlǝr arisida ɵz dangⱪini qiⱪarmaⱪqi, ɵzliri «rosullarning paaliyǝtliri» boluwalmaⱪqi bolƣanlardur.

□ 1:19 «Qünki dualiringlar wǝ Mǝsiⱨ Əysaning Roⱨining ⱪuwwǝtlixi arⱪiliⱪ bu ixlar nijat-ⱪutⱪuzuluxumƣa mǝdǝt bolidu dǝp bilimǝn...» — «mening nijat-ⱪutⱪuzuluxum» — bǝzi alimlar bu sɵzlǝrni «türmidin ⱪutⱪuzulux» yaki bolmisa «meni ɵlüm arⱪiliⱪ jǝnnǝtkǝ yǝtküzüx» dǝp qüxinidu; bizningqǝ bu sɵzlǝr qoⱪum tɵwǝndiki 20-ayǝt bilǝn baƣliⱪtur. 20-ayǝttǝ «nijat-ⱪutⱪuzulux»ning ǝmǝliyǝttǝ nemǝ ikǝnliki kɵrisitilidu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 1:19 2Kor. 1:11.

□ 1:20 «tǝⱪǝzzaliⱪim wǝ ümid-istikim boyiqǝ ⱨeq ixta hijalǝtqiliktǝ ⱪalmastin... » — «ⱨeq ixta hijalǝtqiliktǝ ⱪalmastin...» bǝlkim Mǝsiⱨning wǝkil süpitidǝ Uningƣa ⱨeqⱪandaⱪ daƣ kǝltürmǝslikini kɵrsitidu.

■ 1:20 Rim. 5:5.

□ 1:24 «ǝmma silǝr üqün jenimning tenimdǝ ⱪelixi tehimu zɵrürƣu dǝymǝn» — 21-25-ayǝtlǝr toƣruluⱪ «kirix sɵz»imizni kɵrüng.

□ 1:25 «Əmdi buningƣa ixǝnqim kamil bolup, silǝrning etiⱪadta alƣa ilgirilixinglar ⱨǝm xad-huram boluxunglar üqün mǝn silǝr bilǝn billǝ ⱪelip dawamliⱪ turimǝn dǝp bilimǝn» — Pawlusning türmidin ⱪayta qiⱪⱪanliⱪi toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 1:27 «ɵzünglarni Mǝsiⱨning hǝwirigǝ layiⱪ ⱨalda tutunglar» — grek tilida «ɵzünglar Mǝsiⱨning hǝwirigǝ layiⱪ ⱨalda puⱪra bolunglar» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Filippidikilǝr bolsa «rimliⱪ puⱪralar» dǝp ⱨesablinip, alaⱨidǝ imtiyazliⱪ idi. Pawlusning puritip eytmaⱪqi bolƣini «Ɵzünglarni ǝrxtiki puⱪralarƣa layiⱪ ⱨalda tutunglar» degǝnliktur.

■ 1:27 Yar. 17:1; 1Kor. 7:20; Əf. 4:1; Kol. 1:10; 1Tes. 2:12; 4:1.

□ 1:28 «silǝrdiki bu ƣǝyrǝt...» — grek tilida «bu ix...». Baxⱪa mumkinqiliki barki, «bu ix» ⱪarxi qiⱪⱪuqilarning ⱪarxiliⱪining ɵzini kɵrsitidu. «...ularƣa ⱨalakǝtning bǝlgisi, silǝrgǝ bolsa ⱪutⱪuzuluxunglarning alamiti, xuningdǝk alayitǝn Hudadin kǝlgǝn bir alamǝttur» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «...ularƣa ⱨalakǝtning bǝlgisi, silǝrgǝ bolsa ⱪutⱪuzuluxunglarning alamiti, (xuningdǝk) ⱪutⱪuzuluxunglarning Hudadin bolƣanliⱪiƣa bir alamǝttur».

□ 1:30 «.. silǝr ilgiri mǝndǝ kɵrgininglardǝk wǝ xuningdǝk ⱨazir angliƣininglardǝk mǝn yoluⱪⱪan kürǝxkǝ silǝrmu yoluⱪmaⱪtisilǝr» — demǝk, (1) etiⱪad üqün ziyankǝxlikkǝ yoluⱪux; (2) xübⱨisizki, ⱨǝrhil jin-xǝytanlar tǝripidin kǝlgǝn ⱨujumƣa uqrax («roⱨiy kürǝx — «Əf.» 6:10-18ni kɵrüng).

□ 2:1 «Əgǝr ǝmdi Mǝsiⱨtǝ riƣbǝt bar deyilsǝ, muⱨǝbbǝtning tǝsǝllisi bar deyilsǝ, Roⱨning sirdaxliⱪi bar deyilsǝ, ⱪǝlbdǝ iq aƣritixlar ⱨǝm rǝⱨimdilliⱪ bar deyilsǝ, ...» — grek tilida muxu ayǝttiki «ǝgǝr» daim retorik xǝkildǝ ixlitilip «ǝgǝr...wǝ dǝrwǝⱪǝ (xundaⱪ) bolidu» degǝn mǝnini bildüridu. «Roⱨ» bolsa Hudaning Roⱨini kɵrsitidu. «Ⱪǝlbdǝ» ǝsli grek tilida «iq-ⱪarnida», «iq-baƣrida».

■ 2:2-3 Rim. 12:16; 15:5; 1Kor. 1:10; Fil. 3:16; 1Pet. 3:8; Rim. 12:10; 1Pet. 5:5.

■ 2:4 1Kor. 10:24; 13:5.

■ 2:5 Mat. 11:29; Yⱨ. 13:15; 1Pet. 2:21; 1Yuⱨa. 2:6.

■ 2:6 2Kor. 4:4; Kol. 1:15; Ibr. 1:3.

□ 2:7 «... Ɵzini Huda bilǝn tǝng ⱪilixni olja ⱪilip tutuwalmidi (6-ayǝt), ǝksiqǝ, U Ɵzidin ⱨǝmmini ⱪuruⱪdidi,...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «... Ɵzini Huda bilǝn tǝng turiwerǝy dǝp turuwalmayla, Ɵzindin ⱨǝmmini ⱪutuⱪdidi,...». «Əksiqǝ, U Ɵzidin ⱨǝmmini ⱪuruⱪdidi, Ɵzigǝ ⱪulning xǝklini elip, Insanlarning siyaⱪiƣa kirip, insaniy tǝbiǝttin ortaⱪdax bolup,...» — bu ayǝt bǝlkim Injil iqidǝ mǝnisi ǝng qongⱪur jümlilǝrdin biridur. «Insanlarning siyaⱪiƣa kirip, insaniy tǝbiǝttin ortaⱪdax bolup» degǝn ibarilǝr xübⱨisizki, Mǝsiⱨning ⱨǝr jǝⱨǝttin insan bolup, toluⱪ insanning tǝbiitidǝ bolƣanliⱪini kɵrsitidu. Pǝⱪǝt uning tǝbiitidǝ ⱨeq gunaⱨ yoⱪ idi. «Insaniy tǝbiǝt» grek tilida «insaniy «shema»» dǝp ipadilinidu, insanning tǝbiiti wǝ «asasiy ⱪurulux»ini kɵrsitidu. «U Ɵzini ⱪuruⱪdidi» toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 2:7 Zǝb. 8:5; Mat. 20:28; Luⱪa 22:27; Yⱨ. 13:14.

■ 2:8 Ibr. 2:9,14,17; 4:15; 12:2.

■ 2:9 Ros. 2:33; Ibr. 1:4.

■ 2:10 Yǝx. 45:23; Rim. 14:11.

□ 2:11 «Huda’Atiƣa xan-xǝrǝp kǝltürüp ⱨǝrbir til Əysa Mǝsiⱨning Rǝb ikǝnlikini etirap ⱪilidu» — demǝk, Mǝsiⱨ Əysaƣa beƣixlanƣan nam «Rǝb»dur. U ǝsli Ɵzi Rǝb bolup (mǝsilǝn, «Luⱪa» 2:11), U ǝrxlǝrgǝ kɵtürülginidǝ Huda’Atisi Ɵzining Uningdin bolƣan hursǝnlikini bildürüp ⱪaytidin Uni «Rǝb» dǝp eniⱪ jakarliƣan. «Yǝx.» 45:23ni kɵrüng.

■ 2:11 Yⱨ. 13:13; 1Kor. 8:6; 12:3.

■ 2:13 2Kor. 3:5.

■ 2:14 Rim. 12:17; 1Pet. 2:12; 4:9.

■ 2:15 Pǝnd. 4:18; Mat. 5:14.

□ 2:16 «ⱨayatning sɵz-kalamini sunup bǝrgüqi bolƣininglar tüpǝylidin...» — «ⱨayatning sɵz-kalami» — mǝnggü ⱨayat toƣruluⱪ sɵz, ǝlwǝttǝ. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «ⱨayatning sɵz-kalamini qing tutⱪininglar tüpǝylidin,...». Lekin yuⱪiriⱪi 15-ayǝttǝ Filippiliⱪ ⱪerindaxlar «yoruⱪluⱪ bǝrgüqi» dǝp atalƣan bolƣaqⱪa, muxu yǝrdǝ «(silǝr)... (Hudaning) ⱨayatning sɵz-kalamini sunup bǝrgüqi bolƣininglar» dǝp tǝrjimǝ ⱪilixni toƣra kɵrimiz.

■ 2:16 2Kor. 1:14; 1Tes. 2:19.

□ 2:17 «Ⱨǝtta mǝn «xarab ⱨǝdiyǝ» süpitidǝ etiⱪadinglardiki ⱪurbanliⱪ ⱨǝm hizmǝt-ibadǝtning üstigǝ ⱪuyulsammu, mǝn xadlinimǝn, xundaⱪla silǝr bilǝn billǝ ortaⱪ xadlinimǝn» — Pawlus yuⱪirida 1:25-26dǝ «silǝr bilǝn yǝnǝ didarliximǝn» dǝydu, ǝlwǝttǝ. Lekin u ɵltürülsimu, mǝyüslǝnmǝytti yaki ⱨeq ⱨǝsrǝt tartmaytti, ǝksiqǝ xu sǝwǝbtin xadlinatti; wǝ ǝgǝr xundaⱪ ix bolsa, ularnimu uning bilǝn billǝ ortaⱪ xadlinixⱪa riƣbǝtlǝndürǝtti.

■ 2:17 2Kor. 7:4.

□ 2:18 «Silǝrmu ohxax yolda xadlinisilǝr wǝ mǝn bilǝn billǝ ortaⱪ xadlinixinglar kerǝk» — 17-18-ayǝt üstidǝ: Tǝwrat dǝwridiki ibadǝt tüzümidǝ, «kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪ» ⱪilƣanda, ⱪurbanliⱪ ⱪurbangaⱨⱪa ⱪoyulƣanda uningƣa «ax ⱨǝdiyǝ» ⱪoxuluxi kerǝk, andin ularning üstigǝ «xarab ⱨǝdiyǝ» ⱪuyuluxi kerǝk idi. Muxu yǝrdǝ Pawlus tolimu kǝmtǝrlik bilǝn Filippidiki etiⱪadqilarning ⱪilƣan hizmǝt-ibaditini muⱨim ⱪurbanliⱪⱪa, ɵzining yeⱪinda eⱨtimalliⱪi bolƣan ɵltürülüxi yaki türmidǝ ɵzini jamaǝt üqün pida ⱪiliwatⱪanliⱪini bir «xarab ⱨǝdiyǝ»gǝ, yǝni ularning qong ⱪurbanliⱪi üstigǝ toluⱪlaydiƣan pǝⱪǝt ⱪoxumqǝ bir «xarab ⱨǝdiyǝ»gǝ ohxitidu. Ⱪaytidin dǝymiz: U ɵltürülsimu, mǝyüslǝnmǝytti yaki ⱨeq ⱨǝsrǝt tartmaytti, ǝksiqǝ xu sǝwǝbtin xadlinatti; wǝ ǝgǝr xundaⱪ ix bolsa, ularnimu uning bilǝn billǝ ortaⱪ xadlinixⱪa riƣbǝtlǝndürǝtti.

■ 2:19 Ros. 16:1; Rim. 16:21; 1Tes. 3:2.

■ 2:21 1Kor. 10:24; 13:5.

□ 2:25 «mening ⱪerindixim, hizmǝtdixim ⱨǝm sǝpdixim bolƣan, silǝrning ǝlqinglar ⱨǝm ⱨajitimdin qiⱪⱪan ⱪurbanliⱪ yardiminglarni yǝtküzgüqi Epafrodit» — «sǝpdixim» — Pawlus bilǝn roⱨiy kürǝxtǝ ortaⱪ jǝngqi, ǝlwǝttǝ. «Əlqinglar» grek tilida «apostolos». Bu sɵzning mǝnisi «ǝwǝtilgǝn kixi», «ǝlqi» yaki «rosul» bolidu. Muxu yǝrdǝ biz «ǝlqi» dǝp tǝrjimǝ ⱪilƣinimiz bilǝn, mumkinqiliki barki, Pawlus Epafroditning rosulluⱪ hizmiti bar bolidu, dǝp kɵrsitixi mumkin.

□ 2:27 «U dǝrwǝⱪǝ kesǝl bolup ǝjǝlgǝ yeⱪinlixip ⱪaldi; lekin Huda uningƣa rǝⱨim ⱪildi; ⱨǝm mening dǝrdimning üstigǝ dǝrd bolmisun dǝp yalƣuz uningƣila ǝmǝs, bǝlki mangimu rǝⱨim ⱪildi» — «Huda... yalƣuz uningƣila ǝmǝs, bǝlki mangimu rǝⱨim ⱪildi» degǝn sɵz birhil gunaⱨni kɵrsǝtkǝn bolsa kerǝk. Tɵwǝndiki 28-30-ayǝtlǝrgǝ ⱪariƣanda, Epafrodit Pawlusⱪa jamaǝtning sowƣisini yǝtküzüp baridiƣan yolda kesǝl boldi. U bǝlkim yolda kesǝl bolup ⱪalƣan. U Pawlusning ⱪexiƣa yetip berixⱪa aldirap ɵz kesili bilǝn ⱨeq kari bolmay alƣa basti, xuning bilǝn u tehimu eƣir kesǝl bolup «ǝjǝlgǝ yeⱪinlixip ⱪaldi». Pawlus, uning bu ⱪilƣinini birhil tǝwǝkkülqilik, aⱪilanǝ ix ǝmǝs dǝp oylixi mumkin. Huddi Pawlus, Huda «uningƣa rǝⱨim ⱪilip» saⱪaytti, xundaⱪla «manga rǝⱨim ⱪildi» — qünki Epafrodit mening wǝjǝmdin xundaⱪ ⱪildi, degǝndǝk. Undaⱪ deginimiz bilǝn, Huda bizgǝ jamaǝt üqün xundaⱪ tǝwǝkkül ⱪilixⱪa tǝyyar bolƣan adǝmǝlǝrni ǝwǝtsun!

■ 2:29 1Kor. 9:14; Gal. 6:6; 1Tes. 5:12; 1Tim. 5:17; Ibr. 13:17.

□ 2:30 «u Mǝsiⱨning hizmitini dǝp...» — grek tilida: «u hizmǝt dǝp,...» deyilgǝn. Pawlusⱪa (xundaⱪla Epafroditⱪa) nisbǝtǝn pǝⱪǝt «hizmǝt»la bar, qünki uningƣa nisbǝtǝn pǝⱪǝt bir hizmǝt, yǝni Mǝsiⱨning hizmiti, hux hǝwǝrning hizmiti bardur. «u... silǝrning manga ⱪilmaⱪqi bolƣan yardiminglarni bejirixtǝ yoluⱪⱪan boxluⱪni toldurup ǝjǝlgǝ yüzlinip, ɵz jenini tǝwǝkkül ⱪildi» — Pawlusning «yardiminglarni bejirixtǝ yoluⱪⱪan boxluⱪ....» degini, Filippidiki jamaǝtning uningƣa kɵngül bɵlüxidǝ mǝlum yetǝrsizlik bar, degǝnliki ǝmǝs; u, silǝrdǝ ümid ⱪilƣininglardǝk yardǝmni yǝtküzüx pursǝtliri qiⱪmiƣan bolsimu, lekin ǝwǝtmǝkqi bolƣan kɵnglünglarni qüxinimǝn, demǝkqi. «Yardiminglar» degǝn sɵz grek tilida muxu yǝrdǝ «ibadǝthanidiki kaⱨinliⱪ ⱪurbanliⱪ hizmitinglar»ni puritidiƣan sɵzdur.

■ 3:1 Fil. 4:4; Yaⱪ. 1:2; 1Pet. 4:13.

□ 3:2 «Itlardin ⱨezi bolunglar, yamanliⱪ ⱪilƣuqilardin ⱨezi bolunglar, «tilim-tilim kǝsküqilǝr»din ⱨezi bolunglar!» — «itlar» yalƣan tǝlim bǝrgüqi, Hudaning yolini buriƣuqi ⱪatarliⱪlarni kɵrsitidu. 3-7-ayǝtlǝrni kɵrüng. «Tilim-tilim kǝsküqilǝr» intayin kinayilik, ⱨǝjwiy gǝp bolup, u «adǝmlǝr sünnǝtsiz (hǝtnisiz) bolsa ⱪutⱪuzulmaydu» dǝp tǝrǝp-tǝrǝptǝ ixǝngüqilǝrning ⱨǝrbirini sünnǝt ⱪilmaⱪqi bolƣan Yǝⱨudiylarni kɵrsitidu. Xu babtiki 3-8, -17-21-ayǝtlǝrni ⱨǝm izaⱨatlarni kɵrüng. Sünnǝtning ǝⱨmiyiti, «ǝttiki sünnǝt» wǝ «roⱨiy sünnǝt» toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 3:2 Yǝx. 56:10.

■ 3:3 Ⱪan. 10:16; 30:6; Yǝr. 4:4; Yⱨ. 4:24; Rim. 2:29; Kol. 2:11.

□ 3:4 «Meningmu ǝtkǝ tayanƣuqilikim bar! Baxⱪilar «ɵz ǝtlirimgǝ tayansam bolidu» desǝ, mǝn tehimu xundaⱪ» — bu sɵzlǝr intayin muⱨim. «Ət» yaki «ǝtlǝr» toƣruluⱪ «Rimliⱪlarƣa»diki «kirix sɵz»imizni kɵrüng. «Ɵz ǝtlirimgǝ tayanƣudǝk salaⱨiyitim bar» degini, «mǝndǝ Huda aldida gunaⱨimni yuƣudǝk, ɵzümni Hudaƣa ǝplǝxtürgüdǝk ⱪilƣan ixlirim bar» degǝnliktur (mǝsilǝn, mǝn sünnǝt ⱪilinƣan, ɵtkǝndǝ ibadǝthanida nurƣun ⱪurbanliⱪlarni wǝ ⱨǝdiyǝlǝrni sunƣan, muⱨim diniy ǝrbabmǝn, ⱪatarliⱪlar).

■ 3:4 2Kor. 11:21.

□ 3:5 «... Tǝwrat-ⱪanuni tǝrǝptin eytⱪanda, «Pǝrisiy» mǝzⱨipidimu bolƣanmǝn» — «Pǝrisiylǝr» Yǝⱨudiylar arisidiki Tǝwrat ⱪanunidiki tǝlǝplǝrni ǝng tǝkitlǝydiƣan diniy mǝzⱨǝp idi. «Tǝbirlǝr»nimu kɵrüng.

■ 3:5 Yar. 49:27; Ros. 23:6; 2Kor. 11:22.

□ 3:6 «Hudaƣa bolƣan ⱪizƣinliⱪimƣa kǝlsǝk, jamaǝtkǝ ziyankǝxlik ⱪilƣuqi idim» — «jamaǝtkǝ ziyankǝxlik ⱪilix» Hudaning iradisi ǝmǝs idi, ǝlwǝttǝ; lekin xu waⱪitlardiki Pawlus (Saul) Mǝsiⱨgǝ ⱪarxi bolup, «Mǝsiⱨkǝ etiⱪad baƣlaxni bolsa Hudaning yoli bilǝn ⱪarxilaxⱪanliⱪ, Tǝwrat ⱪanunini bulƣiƣanliⱪ» dǝp oylaytti; xuning bilǝn xu qaƣda u Hudaƣa bolƣan «ⱪizƣinliⱪ»ini hata yolƣa ⱪaritip «jamaǝtkǝ ziyankǝxlik ⱪildi». «Tǝwrat ⱪanuni tǝlǝp ⱪilƣan ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa kǝlsǝk, ǝyibisiz idim» — «ǝyibsiz» — demǝk, u Tǝwrat ⱪanuni jǝⱨǝtidin ɵzini ǝyibsiz dǝp ⱪaraytti. Keyin Hudaning Roⱨidin yorutulƣanda u Tǝwrat ⱪanunidiki toluⱪ tǝlǝpni bilip yetip, ɵzini tolimu ǝyiblik tonup yǝtti («Rim.» 7:7-25, bolupmu 7ni kɵrüng).

■ 3:6 Ros. 8:3; 9:1; 22:3, 4; Gal. 1:13; 1Tim. 1:13.

■ 3:7 Mat. 13:44.

■ 3:8 Yǝx. 53:11; Yǝr. 9:22; Yⱨ. 17:3; Kol. 2:2.

□ 3:9 «Mǝsiⱨtǝ bolup, ɵzümdiki ⱪandaⱪtur ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ..tin waz keqip, Mǝsiⱨning etiⱪad-sadiⱪliⱪi arⱪiliⱪ bolƣan ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ, yǝni etiⱪad arⱪiliⱪ Hudadin bolƣan ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa erixǝlǝymǝn» — «Mǝsiⱨtǝ» — grek tilida «Uningda».

■ 3:9 Rim. 1:17; 3:21.

□ 3:10 «Uning (Mǝsiⱨning) azabliriƣa bolƣan sirdax-ⱨǝmdǝmlik» — buning toƣrisida «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. «Uning azabliriƣa sirdax-ⱨǝmdǝmliktǝ bolup, Uning ɵlümini ülgǝ ⱪilip ɵzgǝrtilip...» — Mǝsiⱨtǝ bolƣan muⱨǝbbǝt, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ, yuwax-mulayimliⱪ, sǝwr-taⱪǝtlik, iman-etiⱪad wǝ baxⱪilarni kǝqürüm ⱪilix pozitsiyining ǝng ayan ⱪilinƣan waⱪti bolsa Uning ɵlümidǝ bolƣandur. Xuning bilǝn bizgǝ «Uning ɵlümi»din ǝng qongⱪur, ǝng uluƣ ülgǝ kɵrülidu.

■ 3:10 Rim. 8:17; 2Kor. 4:10; 2Tim. 2:11,12; 1Pet. 4:13.

□ 3:11 «xundaⱪla mumkin ⱪǝdǝr ɵlümdin tirilixkǝ yetixni muddia ⱪilimǝn...» — Pawlusning muxu sɵzi, uning ahirⱪi künidǝ ɵlümdin tirilixini muddia ⱪilixi ǝmǝs; qünki uning Mǝsiⱨning künidǝ ɵlümdin tirilixigǝ ⱪǝt’iy ixǝnqi bar idi (1:21). «Ɵlümdin tirilix»tǝ, ixǝngüqilǝrdǝ nurƣunliƣan yengi ⱪabiliyǝtlǝr, yengi küqlǝr, yengi bilim-qüxǝnqilǝr wǝ wǝⱨiylǝr pǝyda bolidu, Hudaning toluⱪ xan-xǝripi qǝksiz kɵrünidu; lekin, Pawlus bǝlkim muxu dǝwrning ɵzidǝ bu ixlarƣa igǝ bolsam degǝn uluƣ muddiada bolƣan bolsa kerǝk. 12-ayǝtni kɵrüng.

■ 3:14 1Kor. 9:24; 2Tim. 4:7.

□ 3:15 «Əgǝr baxⱪiqǝ oy-mǝⱪsǝttǝ bolsanglar» — Pawlusning bu degini, bǝlkim nixanni ⱪoƣlixinglarƣa ⱨǝrⱪandaⱪ namuwapiⱪ oyda bolsanglar» degǝn mǝnidǝ bolsa kerǝk. Bǝzi alimlar bu ayǝtning: «Əmdi arimizdiki kimki «pixip yetilgǝn» (kinayilik, ⱨǝjwiy eytilƣan) bolsa, muxu oyda bolayli. Əgǝr silǝr baxⱪiqǝ oyliƣan bolsanglar, Huda buning hataliⱪini silǝrgǝ ayan ⱪilidu» degǝn mǝnidǝ dǝp ⱪaraydu. Biz uningƣa ⱪayil ǝmǝsmiz; ayǝtning ikkinqi ⱪismi uningƣa zit kelidu.

□ 3:16 «Ⱪandaⱪla bolmisun, ⱪandaⱪ ɵlqǝmgǝ yǝtkǝn bolsaⱪ, xu ɵlqǝm boyiqǝ ⱪǝdǝm besiwerǝyli» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ: «ⱪandaⱪla bolmisun, ⱪandaⱪ ɵlqǝmgǝ yǝtkǝn bolsaⱪ, xu ɵlqǝm boyiqǝ ⱪǝdǝm besiwerǝyli, xu oyidimu boliwerǝyli» deyilidu.

■ 3:16 Rim. 12:16; 15:5; 1Kor. 1:10; Gal. 6:16; Fil. 2:2; 1Pet. 3:8.

■ 3:17 1Kor. 4:16; 11:1; 1Tes. 1:6.

□ 3:18 «nurƣun kixilǝr Mǝsiⱨning krestiƣa düxmǝn bolup mangmaⱪta» — «Mǝsiⱨning krestiƣa düxmǝn bolux» toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 3:18 Rim. 16:17.

□ 3:20 «Ⱨalbuki, bizning puⱪraliⱪimiz bolsa ǝrxtidur, biz dǝl xu yǝrdin nijatkarning qüxüxini intizarliⱪ bilǝn kütmǝktimiz» — «Mǝsiⱨning krestiƣa bolƣan düxmǝnlǝr» bolsa ǝrxkǝ ǝmǝs, bǝlki «bu dunya»ƣa, yǝnǝ «zemin»ƣa tǝwǝdur.

■ 3:20 1Kor. 1:7; 1Tes. 1:10; Tit. 2:13; Ibr. 13:14.

□ 3:21 «U barliⱪ mǝwjudatlarni Ɵzigǝ boysunduridiƣan ⱪudriti boyiqǝ bizning ǝbgar bu tenimizni ɵzgǝrtip, Ɵzining xan-xǝrǝplik tenigǝ ohxax ⱨalƣa kǝltüridu» — «ǝbgar bu tenimiz» grek tilida «bizni tɵwǝn ⱪilidiƣan bu tenimiz», yaki «bizni kiqik peilliⱪ ⱪilidiƣan bu tenimiz» degǝnni bildüridu. Birsi tǝkǝbburlixip kǝtkǝn bolsa tenidǝ ⱨǝrⱪandaⱪ ajizliⱪ, ǝbgarliⱪ pǝyda bolsa muxundaⱪ adǝmlǝrning qongqiliⱪiƣa hatimǝ berilidu, ǝlwǝttǝ, xundaⱪla ⱨǝmmimizgǝ kiqik peilliⱪning toƣra kelidiƣanliⱪini roxǝn kɵrsitidu.

■ 3:21 1Kor. 15:51; Kol. 3:4; 1Yuⱨa. 3:2.

■ 4:1 1Tes. 2:19.

□ 4:2 «Ewodiyadin ɵtünimǝn, wǝ Suntihǝdin ɵtünimǝnki, Rǝbdǝ bir oy, bir pikirdǝ bolunglar!» — Ewodiya wǝ Suntihǝ jamaǝttiki aqa-singil idi.

□ 4:3 «mǝn sǝndinmu tǝlǝp ⱪilimǝnki, i ⱨǝⱪiⱪiy ⱨǝmboyunturuⱪluⱪ hizmǝtdixim...» — «ⱨǝⱪiⱪiy ⱨǝmboyunturuⱪluⱪ hizmǝtdixim» Pawlus bu alaⱨidǝ ibarǝ bilǝn mǝlum ⱪerindixini kɵrsitidu. Pawlus uning ismini tiliƣa almiƣan bolsimu, xübⱨisizki, uning ɵzi wǝ Filippiliⱪlarning ⱨǝmmisi kimni kɵrsǝtkǝnlikini obdan bilǝtti. Grek tilida «ⱨǝmboyunturuⱪluⱪ (hizmǝtdixim)» degǝn ibarǝ «süzügüs» bilǝn ipadilǝngǝqkǝ, bǝzi alimlar «Süzügüs» degǝnni adǝmning ismi dǝp ⱪaraydu.

■ 4:3 Mis. 32:32; Zǝb. 69:28; Wǝⱨ. 3:5; 20:12; 21:27.

■ 4:4 1Tes. 5:16; Ros.16:25

□ 4:5 «Silǝrning mulayimliⱪinglar pütkül insanƣa ayan bolsun; Rǝb yeⱪindur!» — «Rǝb yeⱪindur» degǝnning ikki mǝnisi bar: (1) Rǝb Əysa etiⱪadqilarƣa ⱨǝrdaim yeⱪin; (2) Rǝb Əysa yeⱪin arida dunyaƣa ⱪaytip kelidu.

■ 4:5 1Kor. 10:11; Ibr. 10:25.

■ 4:6 Zǝb. 55:23; Mat. 6:25; 1Tim. 6:8,17; 1Pet. 5:7.

□ 4:7 «... Huda igǝ bolƣan hatirjǝmlik ⱪǝlbinglarni wǝ oy-pikringlarni Mǝsiⱨ Əysada ⱪoƣdaydu» — yaki «Hudadin kǝlgǝn hatirjǝmlik ⱪǝlbinglarni wǝ oy-pikringlarni Mǝsiⱨ Əysada ⱪoƣdaydu» — grek tilidiki tekisttǝ «Hudaning hatirjǝmliki...» deyilidu.

■ 4:7 Yⱨ. 14:27; Rim. 5:1; Əf. 2:14.

■ 4:8 Rim. 13:13; 1Tes. 4:3, 4, 5.

□ 4:9 «xundaⱪ ⱪilƣanda hatirjǝmlik Igisi bolƣan Huda silǝrgǝ yar bolidu» — «hatirjǝmlik Igisi bolƣan Huda» grek tilida: «hatirjǝmlikning Hudasi» — demǝk, hatirjǝmlik Bǝrgüqi ⱨǝm Ɵzi ⱨǝrdaim hatirjǝmliktǝ turƣuqi Hudadur.

■ 4:10 2Kor. 11:9.

□ 4:11 «Mǝn bu gepimni, birǝr moⱨtajliⱪtin eytiwatⱪinim yoⱪ; qünki ǝⱨwalim ⱪandaⱪla boluxidin ⱪǝt’iynǝzǝr, bariƣa ⱪanaǝt ⱪilixni ɵginiwaldim» — rosul ularni «xadlandim» (10-ayǝt) deginini hata qüxinip ⱪalmisun dǝp bu sɵzni ⱪilidu. Xadlanƣanliⱪi zindandiki aq ⱪalƣan mǝⱨbusning tamaⱪni kɵrginidiki xadliⱪi ǝmǝs, bǝlki jamaǝtning uningƣa kɵyüngǝnlikidin, jamaǝtning uningƣa bolƣan sadiⱪ muⱨǝbbitidin xadlinixi idi. Xuningdǝk u ularƣa sɵzidǝ: «Mǝn ⱨazirmu intayin ⱨajǝtmǝn» degǝndǝk puraⱪni qiⱪirip ⱪoyuxtin ǝnsirǝydu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 4:11 1Tim. 6:6.

■ 4:12 1Kor. 4:11; 2Kor. 11:27.

□ 4:15 «Silǝrgimu mǝlumki, ǝy Filippiliⱪlar, mǝn Makedoniyǝ ɵlkisidin ayrilip qiⱪⱪinimda, hux hǝwǝrni baxⱪa yǝrlǝrgǝ yǝtküzgǝn dǝslǝptiki waⱪitlarda, silǝrdin baxⱪa ⱨeqⱪandaⱪ jamaǝt berix wǝ ⱪobul ⱪilix ixlirida mǝn bilǝn ⱨǝmkarlaxmiƣan» — ayǝttiki «...mǝn Makedoniyǝ ɵlkisidin ayrilip qiⱪⱪinimda, hux hǝwǝrni baxⱪa yǝrlǝrgǝ yǝtküzgǝn dǝslǝptiki waⱪitlarda» degǝn ⱪisimning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «... hux hǝwǝrning silǝrgǝ yǝtküzülgǝn dǝslǝpki künliridǝ, mǝn Makedoniyǝ ɵlkisidin ayrilip qiⱪⱪinimda...». Filippi xǝⱨiri bolsa Makedoniyǝ ɵlkisidǝ; xunga ⱪaysi tǝrjimisi toƣra boluxidin ⱪǝt’iynǝzǝr, Pawlus hux hǝwǝrni Filippiliⱪlarƣa yǝtküzgǝndin keyin, uni baxⱪa jaydikilǝrgǝ yǝtküzüx üqün qiⱪⱪanidi. Xu qaƣda Filippidiki jamaǝt uningƣa iⱪtisadiy wǝ bǝlkim baxⱪa jǝⱨǝtlǝrdǝ yardǝm ⱪilƣanidi. Pawlusning «berix wǝ ⱪobul ⱪilix ixliri» degini, Pawlusning pǝⱪǝt ɵzi üqünla ǝmǝs, bǝlki baxⱪilarni dǝp ularning ǝwǝtkǝn yardimini ⱪobul ⱪilƣanliⱪini kɵrsitidu.

■ 4:15 2Kor. 11:9.

□ 4:16 «Qünki Tesalonika xǝⱨiridiki waⱪtimdimu eⱨtiyajim qüxkǝndǝ silǝr manga birnǝqqǝ ⱪetim yardǝm ǝwǝttinglar» — «birnǝqqǝ ⱪetim» grek tilida «bir ⱪetim, ⱨǝtta ikki ⱪetim...» degǝn ibarǝ bilǝn bildürülidu. Adǝttǝ bu ibarǝ «birnǝqqǝ ⱪetim» degǝnni kɵrsitidu.

□ 4:18 «silǝr ǝwǝtkǝnliringlarni Epafrodittin tapxuruwelip terǝmgǝ siƣmay ⱪaldim wǝ molqiliⱪⱪa qɵmdum» — «terǝmgǝ siƣmay ⱪaldim wǝ molqiliⱪⱪa qɵmdum» degǝnlik grek tilida bir sɵz bilǝnla ipadlilinidu. Pawlusning bu sɵzi bilǝn, pǝⱪǝt jismaniy jǝⱨǝttila ⱨǝmmǝ nǝrsǝm bar degǝnni ǝmǝs, roⱨiy jǝⱨǝttimu tolimu huxal bolƣanliⱪini, tolimu tǝsǝlli tapⱪanliⱪini, tolimu ƣǝyrǝt ⱪilƣanliⱪini bildüridu.

■ 4:18 Ibr. 13:16.

Kolossiliklǝrgǝ

1

2

3

4

Kolossiliklǝrgǝ

1

Rosul Pawlus Kolossi xǝⱨiridiki jamaǝtkǝ yazƣan mǝktup

1-2 Hudaning iradisi bilǝn Mǝsiⱨ Əysaning rosuli bolƣan mǝnki Pawlustin wǝ ⱪerindax Timotiydin, Kolossi xǝⱨiridǝ turuwatⱪan muⱪǝddǝs bǝndilǝrgǝ, yǝni sadiⱪ ⱪerindaxlarƣa salam! Huda Atimizdin meⱨir-xǝpⱪǝt wǝ hatirjǝmlik silǝrgǝ bolƣay!□  ■

3-4 Biz Mǝsiⱨ Əysaƣa baƣliƣan etiⱪadinglar wǝ barliⱪ muⱪǝddǝs bǝndilǝrgǝ baƣliƣan muⱨǝbbitinglar toƣruluⱪ angliƣandin keyin, silǝr üqün dua ⱪilƣinimizda silǝr üqün ǝrxlǝrdǝ saⱪlaⱪliⱪ ümid tüpǝylidin Rǝb Əysa Mǝsiⱨning Huda-Atisiƣa üzlüksiz rǝⱨmǝt eytimiz;□  ■ 5 Silǝr ilgiri bu ümid toƣrisida hux hǝwǝrdiki ⱨǝⱪiⱪǝt sɵzliri arⱪiliⱪ angliƣansilǝr;■ 6 bu hux hǝwǝr pütkül jaⱨanƣa yetip kelip mewǝ berip awumaⱪta, xundaⱪla silǝrgimu yetip kelip, silǝr uni anglap Hudaning meⱨir-xǝpⱪitini ⱨǝⱪiⱪǝtǝn bilip yǝtkǝn birinqi kündin baxlap u silǝrdimu mewǝ berip awup barmaⱪta;■ 7 silǝr hux hǝwǝrni sɵyümlük ixdiximiz Əpafrastin ɵgǝngǝnsilǝr; u yardimizdǝ Mǝsiⱨning sadiⱪ hizmǝtqisidur;□  ■ 8 u bizgǝ silǝrning Roⱨta bolƣan muⱨǝbbitinglarni ayan ⱪildi.□

9 Bu sǝwǝbtin bizmu buning toƣrisida angliƣan kündin baxlap silǝr üqün dua ⱪilip iltija ⱪilixni tohtatmiduⱪ; tilǝydiƣinimiz xuki, Hudaning iradisi ⱨǝrtǝrǝplik danaliⱪ wǝ roⱨiy yorutulux bilǝn silǝrdǝ toluⱪ bildürülsun. ■ 10 Xundaⱪ bolƣanda silǝr Rǝbgǝ layiⱪ ⱨalda ⱨǝrtǝrǝptǝ Hudani hursǝn ⱪilip, ⱨǝrⱪandaⱪ güzǝl ixlarda mewǝ bǝrgǝndǝ, Hudani ⱨǝⱪiⱪiy bilixinglar arⱪiliⱪ ɵsüp yetilisilǝr; ■ 11-12 bizni muⱪǝddǝs bǝndilǝrning yoruⱪluⱪta bolƣan mirasiƣa muyǝssǝr boluxⱪa layiⱪ ⱪilƣan Atiƣa tǝxǝkkür eytip, Uning xan-xǝrǝplik ⱪudriti boyiqǝ ⱨǝrtǝrǝplik küq bilǝn ⱨǝr ixlarda xadliⱪⱪa tolup qidamliⱪ wǝ sǝwr-taⱪǝtlik boluxⱪa küqlǝndürülisilǝr. 13 U bizni ⱪarangƣuluⱪning ⱨɵkümranliⱪidin azad ⱪilip, sɵygǝn Oƣlining padixaⱨliⱪiƣa yɵtkǝp ⱪoydi; □  ■ 14 Uningda ⱨɵrlük-azadliⱪⱪa, yǝni gunaⱨlirimizdin kǝqürümgǝ muyǝssǝr bolduⱪ. □  ■ 15 U bolsa kɵrünmǝs Hudaning sürǝt-obrazidur, pütkül kainattiki tunjidur; □  ■ 16 qünki Uningda barliⱪ mǝwjudatlar, asmandiki bolsun, zemindiki bolsun, kɵrünidiƣan bolsun, kɵrünmǝs bolsun, mǝyli tǝhtlǝr, hojayinlar, ⱨɵkümranliⱪlar, ⱨoⱪuⱪdarlar bolsun, barliⱪ ⱨǝmmǝ Uning tǝripidin wǝ Uning üqün yaritilƣandur. ■

17 U ⱨǝmmidin burundur, wǝ ⱨǝmmǝ mǝwjudatlar Uningda bir-birigǝ baƣlinip turmaⱪta; □ 18 U yǝnǝ tǝnning, yǝni jamaǝtning bexidur; u baxlinixtur, ɵlgǝnlǝrdin tunji bolup tirilgüqidur; buningdiki mǝⱪsǝt, Uning pütkül mǝwjudatlar iqidǝ ⱨǝr jǝⱨǝttin ǝng üstün orunda turuxi üqündur. □  ■ 19 Qünki Huda Ɵzining mukǝmmǝl jǝwⱨirini Uningda turƣuzuxⱪa, □  ■ 20 wǝ Uning arⱪiliⱪ barliⱪ mǝwjudatlarni Ɵzi bilǝn ǝplǝxtürüxkǝ layiⱪ kɵrgǝnidi, yǝni, Uning kresttǝ tɵkülgǝn ⱪeni arⱪiliⱪ inaⱪliⱪ elip kǝlgǝndin keyin, — U arⱪiliⱪ mǝyli zeminda bolsun, ǝrxlǝrdǝ bolsun barliⱪ mǝwjudatlarni Ɵzi bilǝn ǝplǝxtürüxkǝ layiⱪ kɵrgǝnidi; □  ■ 21-22 wǝ ǝslidǝ rǝzil ǝmǝlliringlar tüpǝylidin Ɵzigǝ yat ⱪilinƣan, kɵnglünglarda düxmǝnlik bolƣan silǝrnimu, U Ɵz ǝtlik tenidǝ ɵlüm arⱪiliⱪ Ɵzigǝ pak-muⱪǝddǝs, ǝyibsiz wǝ daƣsiz ⱨazir ⱪilix üqün Ɵzi bilǝn ǝp ⱪilƣan □  ■ 23 (ǝgǝr silǝr etiⱪadta ul selinip mustǝⱨkǝm turup, hux hǝwǝrdiki ümidtin neri ⱪilinmisanglar); bu hux hǝwǝr pütkül asman astidiki kainatta jakarlanƣan; mǝnki Pawlus Uningƣa hizmǝtqi ⱪilindim.□  ■

24 Əmdi mǝn silǝr üqün tartⱪan japalirim üqün xadlinimǝn, wǝ xuningdǝk Mǝsiⱨning japalirida kǝm bolƣanlirini ɵz ǝtlirimdǝ Uning teni, yǝni jamaǝt üqün toluⱪlaymǝn; □  ■ 25 mǝn jamaǝt üqün Hudaning sɵz-kalamiƣa ǝmǝl ⱪilix üqün Uning manga silǝrni dǝp tapxurƣan ƣojidarliⱪi boyiqǝ hizmǝtqi ⱪilindim; □  ■ 26 bu sɵz-kalamidiki sir barliⱪ ǝsirlǝrdin wǝ dǝwrlǝrdin yoxurun tutulƣan, ǝmma ⱨazir muⱪǝddǝs bǝndilirigǝ axkarilandi; ■ 27 qünki Huda ularƣa ǝllǝr arisida ǝmǝlgǝ axuruluwatⱪan bu sirning xǝrǝplik bayliⱪlirini bildürüxni halidi; bu sir bolsa xan-xǝrǝpkǝ elip barƣuqi ümid bolƣan, silǝrdǝ turuwatⱪan Mǝsiⱨning Ɵzidur. □  ■ 28 Biz uni jakarlaymiz, ⱨǝrbir adǝmni Mǝsiⱨdǝ kamalǝtkǝ yǝtkǝn ⱨalda Huda aldida ⱨazir ⱪilix üqün barliⱪ danaliⱪ bilǝn ⱨǝrbir adǝmgǝ jekilǝymiz, ⱨǝrbir adǝmgǝ tǝlim berimiz. 29 Mǝn xuningƣa intilip, Uning wujudumda ixligini boyiqǝ kürǝx ⱪilip japa tartimǝn; Uning wujudumda ixligini dǝrwǝⱪǝ tolimu zordur.□

2

1 Qünki mǝndǝ silǝr üqün, Laodikiyǝdikilǝr üqün, xuningdǝk didarimni kɵrmigǝnlǝrning ⱨǝmmisi üqün nǝⱪǝdǝr zor kürǝxning boluwatⱪanliⱪini silǝrgǝ bilgüzmǝkqimǝn;□ 2 küriximning nixani, ⱨǝmmǝylǝnning meⱨir-muⱨǝbbǝttǝ bir-birigǝ baƣlinip, ⱪǝlblirining riƣbǝtlǝndürülüxi, Hudaning sirini, yǝni Mǝsiⱨni qüxinixtǝ wǝ toluⱪ bilixtǝ bolƣan ixǝnq-hatirjǝmlikkǝ erixixi üqündur;□  ■ 3 qünki Uningda danaliⱪning wǝ bilimning barliⱪ bayliⱪliri yoxurunƣandur.■

4 Mening buni deyixim, ⱨeqkimning silǝrni ⱪayil ⱪilarliⱪ siliⱪ-sipayǝ gǝpliri bilǝn aldimasliⱪi üqündur;■ 5 qünki gǝrqǝ tǝn jǝⱨǝtidin silǝrdin neri bolsammu, roⱨ jǝⱨǝtidin mǝn silǝr bilǝn billimǝn, silǝrning sǝptǝ turuwatⱪininglarƣa wǝ Mǝsiⱨgǝ baƣliƣan etiⱪadinglarning qingliⱪiƣa ⱪarap xadlinimǝn.■ 6 Mǝsiⱨ, Rǝb Əysani ⱪandaⱪ ⱪobul ⱪilƣan bolsanglar, xu ⱨalda Uningda menginglar, 7 silǝr tǝlim berilgǝndǝk Uningda yiltiz tartip, etiⱪadinglar ⱪuruluwatⱪan ⱨalda, etiⱪadta hatirjǝm ⱪilinip, rǝⱨmǝt eytixlar bilǝn taxⱪinlap turƣuqi bolunglar;■ 8 ⱨeqkimning Mǝsiⱨ boyiqǝ bolmiƣan, pǝylasopluⱪ yaki bimǝnǝ aldamqiliⱪ bilǝn, insanlardin kǝlgǝn tǝlimlǝr, yǝni bu dunyadiki «asasiy ⱪaidǝ-ⱪanuniyǝtlǝr» boyiqǝ silǝrni ɵz oljisi ⱪilip azdurmasliⱪi üqün ⱨezi bolunglar;□  ■ 9 qünki Uningda, yǝni Mǝsiⱨdǝ, Hudaning barliⱪ mukǝmmǝl jǝwⱨiri tǝn xǝklidǝ turidu; 10 wǝ silǝr Uningda, yǝni barliⱪ ⱨɵkümdarlarning ⱨǝm ⱨoⱪuⱪdarlarning bexi Bolƣuqida mukǝmmǝldursilǝr; □
  ■ 11 silǝr Uningda adǝmning ⱪolisiz bolƣan sünnǝt bilǝn sünnǝt ⱪilinƣansilǝr; demǝk, Mǝsiⱨning sünniti bilǝn gunaⱨliⱪ ǝtkǝ baƣlanƣan tǝndin halas ⱪilinƣansilǝr; □

  ■ 12 Uning bilǝn tǝng qɵmüldürülüxtǝ dǝpnǝ ⱪilinƣansilǝr; silǝr yǝnǝ Uni ɵlümdin tirildürgǝn Hudaning wujudunglarda ixlǝydiƣanliⱪiƣa ixǝnq baƣlax bilǝn Uning bilǝn tǝng tirilgǝnsilǝr.□  ■

13 Əmdi gǝrqǝ itaǝtsizlikinglar wǝ ǝtliringlardiki sünnǝtsizlikinglar tüpǝylidin ɵlgǝn bolsanglarmu, U silǝrni Mǝsiⱨ bilǝn billǝ janlandurdi; ⱨǝmmǝ itaǝtsizliklirimizni kǝqürüm ⱪilip, □  ■ 14 bǝlgilimilǝrdǝ ɵz iqigǝ elinƣan üstimizdin ǝrz ⱪilidiƣan, bizni ǝyiblǝydiƣan pütüklǝrni ɵqürüp taxlidi; U ularni bizdin neri ⱪildi, krestkǝ mihlatⱪuzdi. □ 15 U ⱨɵkümdarlardin wǝ ⱨoⱪuⱪdarlardin olja elip, kresttǝ ularni rǝswa ⱪilip ularning üstidin tǝntǝnǝ bilǝn ƣǝlibǝ ⱪildi. □  ■

16 Əmdi ⱨeqkimning yemǝk-iqmǝk, ⱨeyt-bayramlar, «yengi ay» yaki xabat künlǝr jǝⱨǝtliridǝ silǝrning üstünglǝrdin ⱨɵküm qiⱪirixiƣa yol ⱪoymanglar; ■ 17 bu ixlar bolsa bir kɵlǝnggǝ, halas; uning jismi bolsa Mǝsiⱨningkidur!□  ■

18 Ⱨeqkimning silǝrni «kiqik peilliⱪ» wǝ pǝrixtilǝrgǝ ibadǝt ⱪilixⱪa dǝwǝt ⱪilip in’aminglardin mǝⱨrum ⱪilixiƣa yol ⱪoymanglar; muxundaⱪ kixilǝr gunaⱨliⱪ ǝtliridiki oy-pikirliri bilǝn ⱨakawurlixip, kɵrgǝn kɵrünüxlǝrgǝ esiliwalmaⱪtidur; □  ■ 19 Ular «bax»ni qing tutⱪini yoⱪtur; lekin baxtin ügǝ wǝ singirlar arⱪiliⱪ pütkül tǝn ⱪuwwǝtlinidu wǝ bir-birigǝ baƣlinip, Hudadin kǝlgǝn awux bilǝn axmaⱪta.□

20-21 Əgǝr Mǝsiⱨ bilǝn bu dunyadiki ⱪaidǝ-ⱪanuniyǝtlǝrgǝ nisbǝtǝn ɵlgǝn bolsanglar, nemixⱪa (bu dunyada yaxiƣanlardǝk) «Tutma!» «Tetima!» «Tǝgmǝ!» degǝndǝk bǝlgilimilǝrgǝ riayǝ ⱪilisilǝr □  ■ 22 (bundaⱪ bǝlgilimilǝr ilkidiki nǝrsilǝrning ⱨǝmmisi istemal ⱪilinix bilǝn yoⱪilidu)? Muxundaⱪ bǝlgilimilǝr pǝⱪǝt insanlardin qiⱪⱪan kɵrsǝtmilǝr wǝ tǝlimlǝrdin ibarǝt, halas; □  ■ 23 ularda dǝrwǝⱪǝ birhil pidaiylarqǝ ibadǝt, kiqik peilliⱪ wǝ ɵz tenigǝ ⱪarita ⱪattiⱪ ⱪolluⱪ boluxni dǝwǝt ⱪilix bolƣaqⱪa, ularda danaliⱪning kɵrünüxi bar; ǝmǝliyǝttǝ bundaⱪ danaliⱪning paydisi yoⱪtur — ular pǝⱪǝt ǝttiki ⱨǝwǝslǝrgǝ yol ⱪoyidula, halas.■

3

«Yuⱪiridiki ixlarƣa intilip izdininglar»

1 Silǝr Mǝsiⱨ bilǝn tǝng tirildürülgǝn bolsanglar, ǝmdi yuⱪiridiki ixlarƣa intilip izdininglar; Mǝsiⱨ xu yǝrdǝ Hudaning ong yenida olturidu.■ 2 Kɵngül-zeⱨninglarni yǝrdiki ixlarƣa ǝmǝs, bǝlki yuⱪiriⱪi ixlarƣa ⱪoyunglar; 3 qünki silǝr ɵlgǝnsilǝr, wǝ ⱨayatinglar Mǝsiⱨ bilǝn billǝ Hudada yoxurun turidu.■ 4 Əmma ⱨayatimiz bolƣan Mǝsiⱨ axkarilanƣan qaƣda, xuan silǝr uning bilǝn billǝ xan-xǝrǝptǝ axkarilinidiƣan bolisilǝr.□  ■

5 Xunga yǝrgǝ tǝwǝ ixlarni ⱪilƣuqi ⱨǝrⱪandaⱪ ǝzaliringlarni, yǝni buzuⱪluⱪ, napaklik, iplas ⱨessiyatlar, rǝzil haⱨixlar wǝ nǝpsaniyǝtqilik (u butpǝrǝslikkǝ barawǝrdur)ni ɵlümgǝ mǝⱨküm ⱪilinglar;□  ■ 6 qünki bu ixlar tüpǝylidin Hudaning ƣǝzipi itaǝtsiz pǝrzǝntlǝrgǝ qüxidu.□  ■ 7 Silǝr bular arisida yaxiƣan waⱪtinglarda, bundaⱪ ixlardimu mangƣansilǝr.■

8 Əmma ⱨazir silǝr muxularningmu ⱨǝmmisini ɵzünglardin seliwetinglar — yǝni ƣǝzǝp, ⱪǝⱨr-sǝpra, yaman niyǝtlǝr, tɵⱨmǝt, aƣzinglardin qiⱪidiƣan iplas sɵzlǝrnimu siliwetinglar.■ 9 Bir-biringlarƣa yalƣan sɵzlimǝnglar; qünki silǝr kona adǝmni ⱪilmixliri bilǝn seliwǝtkǝnsilǝr, ■ 10 wǝ yengi adǝmni kiygǝnsilǝr; yengi adǝm bolsa ɵzini Yaratⱪuqining sürǝt-obrazi boyiqǝ toluⱪ bilixtǝ daim yengilimaⱪta; □  ■ 11 uningda ⱨeqⱪandaⱪ yunanliⱪ yaki Yǝⱨudiy, sünnǝtlik yaki sünnǝtsiz, yat mǝdiniyǝtlik, Skit, ⱪul yaki ⱨɵrlǝr mǝwjut ǝmǝstur; bǝlki Mǝsiⱨ ⱨǝmmidur, wǝ ⱨǝmmididur.□  ■

12 Xunga, Hudaning talliwalƣanliriƣa, pak-muⱪǝddǝs wǝ sɵyüngǝnlǝrgǝ layiⱪ, adǝmgǝ iq aƣritidiƣan baƣirlarni, meⱨribanliⱪ, kiqik peilliⱪ, mɵminlik wǝ sǝwr-taⱪǝtlikni kiyiwelinglar; □  ■ 13 bir-biringlarƣa yol ⱪoyunglar, naraziliⱪ ix bolsa bir-biringlarni kǝqürüm ⱪilinglar; Mǝsiⱨ silǝrni ⱪandaⱪ kǝqürüm ⱪilƣan bolsa silǝrmu xundaⱪ ⱪilinglar. ■ 14 Muxu ixlarning üstigǝ kamil birlikning rixtisi bolƣan meⱨir-muⱨǝbbǝtni ⱪoxup beringlar. □  ■ 15 Mǝsiⱨning hatirjǝmliki ⱪǝlbinglarda ⱨɵküm sürsun (silǝr bir tǝn bolup bu hatirjǝmliktǝ boluxⱪa qaⱪirilƣan ikǝnsilǝr) wǝ xundaⱪla rǝⱨmǝt eytixlarda bolunglar.□

16 Mǝsiⱨning sɵz-kalamini ɵzünglarda bayliⱪ ⱨasil ⱪilip turƣuzunglar, barliⱪ danaliⱪ bilǝn bir-biringlarƣa ɵgitinglar, jekilǝnglar, qin ⱪǝlbinglarda zǝbur-nǝƣmilǝr, mǝdⱨiyǝ küyliri wǝ roⱨiy nahxilarni yangritip Hudani qirayliⱪ mǝdⱨiyilǝnglar; □ 17 wǝ ⱨǝmmǝ ixlarda, sɵz bolsun, ǝmǝl bolsun, ⱨǝmmisini Rǝb Əysaning namida ⱪilip, uning arⱪiliⱪ Huda’Atiƣa rǝⱨmǝt eytinglar.■

ailidikilǝrgǝ bolƣan jekilǝxlǝr

18 Silǝr ayallar, Rǝbdǝ bolƣan süpitinglarƣa layiⱪ ɵz ǝrliringlarƣa boysununglar; ■ 19 silǝr ǝrlǝr, ɵz ayalliringlarƣa muⱨǝbbǝt kɵrsitinglar; ularƣa aqqiⱪ ⱪilmanglar.■

20 Silǝr balilar, ata-ananglarƣa ⱨǝmmǝ ixlarda itaǝt ⱪilinglar; qünki bundaⱪ ⱪilix Rǝbdǝ bolƣan güzǝl ixtur.■

21 Silǝr atilar, baliliringlarning kɵngligǝ azar bǝrmǝnglar; undaⱪ ⱪilsanglar kɵngli yara bolidu.

22 Silǝr ⱪullar, ǝttin bolƣan hojayininglarƣa ⱨǝmmǝ ixta itaǝt ⱪilinglar; pǝⱪǝt kɵz alididila hizmǝt ⱪilip, insanlarni hux ⱪilƣuqi ⱪullardin bolmanglar, bǝlki Rǝbdin ǝyminip qin kɵnglünglardin ix kɵrünglar.□  ■

23 Nemǝ ixni ⱪiliwatⱪan bolsanglar, uningda insanlar aldida ǝmǝs, bǝlki Rǝb aldida ⱪilƣandǝk jan-dil bilǝn uningƣa ixlǝnglar; 24 qünki mirasning in’amiƣa Rǝbdin muyǝssǝr ⱪilinƣanliⱪinglarni bilisilǝr; qünki silǝr Rǝb Mǝsiⱨning ibadǝt-ⱪulluⱪididursilǝr. 25  Əmma kim ⱨǝⱪⱪaniysizliⱪ ⱪilsa ⱪilƣan ⱨǝⱪⱪaniysizliⱪi ɵz bexiƣa qüxidu; bu ixta ⱨeqⱪandaⱪ yüz-hatirǝ ⱪilinix yoⱪtur.

4

1 Silǝr hojayinlar, ⱪulliliringlarƣa adil wǝ toƣra muamilǝ ⱪilinglar; qünki ǝrxtǝ ɵz hojayininglarning barliⱪini bilisilǝr.■

2 Dua-tilawǝtkǝ ⱨǝrⱪandaⱪ waⱪitta berilinglar, buningda rǝⱨmǝtlǝr eytixip ⱨoxyar turunglar;■ 3 xuning bilǝn biz üqünmu dua ⱪilƣaysilǝrki, Huda bizgǝ Mǝsiⱨning sirini jakarlax üqün Ɵz sɵzigǝ ixik aqsun; mǝn dǝl sir üqün zǝnjirlǝr bilǝn baƣlanƣanmǝn;■ 4 xunga ⱪilixⱪa tegixlikim boyiqǝ, sirni axkariliximƣa dua ⱪilinglar.

5 Sirttikilǝrgǝ nisbǝtǝn danaliⱪ bilǝn menginglar, pursǝtlǝr qiⱪⱪanda kɵngül ⱪoyup ⱪoldin bǝrmǝnglar.□  ■ 6 Silǝrning gǝp-sɵzliringlar ⱨǝrdaim meⱨir-xǝpⱪǝt bilǝn bolsun, tuz bilǝn tetitilsun; xuning bilǝn silǝr ⱨǝrbir adǝmgǝ ⱪandaⱪ jawab berixni bilisilǝr.□  ■

7 Sɵyümlük ⱪerindax ⱨǝm Rǝbdǝ sadiⱪ hizmǝtkar, ixdiximiz bolƣan Tikikus silǝrgǝ mǝn toƣruluⱪ ⱨǝmmǝ ixlarni mǝlum ⱪilidu.□  ■ 8 Mǝn uni dǝl muxu ix üqün yeninglarƣa ǝwǝtixim, silǝrning ǝⱨwalinglarni biliwelixi wǝ xundaⱪla kɵnglünglarƣa ilⱨam-riƣbǝt berixi üqündur. 9 Mǝn ɵzi silǝrdin bolƣan, sadiⱪ wǝ sɵyümlük ⱪerindiximiz Onesimusni uning bilǝn ǝwǝttim; ular silǝrgǝ muxu yǝrdiki barliⱪ ixlarni mǝlum ⱪilidu.■

10 Türmidixim bolƣan Aristarhus silǝrgǝ salam yollaydu; Barnabasning nǝwri inisi Markusmu xundaⱪ (silǝr uning toƣruluⱪ tapxuruⱪlarni tapxuruwaldinglar; u yeninglarƣa kǝlsǝ, uni ⱪobul ⱪilinglar); ■ 11 Yustus dǝp atalƣan Yǝxuamu salam yollaydu. Hudaning padixaⱨliⱪi üqün manga hizmǝtdax bolƣan sünnǝt ⱪilinƣanlardin pǝⱪǝt muxular bardur; ular manga tǝsǝlli bolƣan.□

12 Silǝrdin bolƣan, Mǝsiⱨ Əysaning ⱪuli Əpafras silǝrgǝ salam yollaydu; u silǝrning Hudaning pütkül iradisidǝ mukǝmmǝl, kamalǝtkǝ yetip qing turuxunglar üqün ⱨǝrdaim silǝr üqün dualarda kürǝx ⱪilidu. ■ 13 Qünki mǝn uningƣa guwaⱨqimǝnki, u silǝr üqün, Laodikiadikilǝr üqün wǝ Heyrapolistikilǝr üqünmu kɵp japa tartidu.□

14 Sɵyümlük tewip bolƣan Luⱪadin silǝrgǝ salam, Demastinmu xundaⱪ.■

15 Laodikiadiki ⱪerindaxlarƣa bizdin salam, Nimfaƣa ⱨǝm uning ɵyidǝ yiƣilidiƣan jamaǝtkimu salam eytinglar.□

16 Bu hǝt aranglarda oⱪulƣandin keyin, silǝr uni Laodikiyidiki jamaǝttimu oⱪutunglar, wǝ Laodikiyǝdikilǝrgǝ yazƣan hǝtni silǝrmu oⱪunglar; □ 17 wǝ Arkippusⱪa: «Sǝn Rǝbdǝ tapxuruwalƣan hizmitinggǝ, toluⱪ ǝmǝl ⱪilixing üqün kɵngül ⱪoyƣin» — dǝnglar.

18 Mǝnki Pawlustin ɵz ⱪolum bilǝn yazƣan salam. Mening kixǝnlinip ⱪamap ⱪoyulƣanliⱪimni ǝslǝnglar. Silǝrgǝ meⱨir-xǝpⱪǝt bolƣay!□  ■

□ 1:1-2 «Huda Atimizdin meⱨir-xǝpⱪǝt wǝ hatirjǝmlik silǝrgǝ bolƣay!» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ: «Huda Atimiz wǝ Rǝb Əysa Mǝsiⱨdin meⱨir-xǝpⱪǝt silǝrgǝ bolƣay!» dǝp hatirilǝngǝn.

■ 1:1-2 Rim. 1:7; Gal. 1:3; Əf. 1:2; 1Pet. 1:2.

□ 1:3-4 «Biz Mǝsiⱨ Əysaƣa baƣliƣan etiⱪadinglar wǝ barliⱪ muⱪǝddǝs bǝndilǝrgǝ baƣliƣan muⱨǝbbitinglar toƣruluⱪ angliƣandin keyin... Rǝb Əysa Mǝsiⱨning Huda’Atisiƣa üzlüksiz rǝⱨmǝt eytimiz;» — toluⱪ ikki ayǝtning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Rǝb Mǝsiⱨ Əysaƣa baƣliƣan etiⱪadinglar wǝ barliⱪ muⱪǝddǝs bǝndilirigǝ baƣliƣan muⱨǝbbitinglar toƣruluⱪ angliƣandin keyin, Rǝb Əysa Mǝsiⱨning Huda’Atisiƣa üzlüksiz rǝⱨmǝt eytimiz. Bu etiⱪad wǝ muⱨǝbbitinglar silǝr üqün ǝrxlǝrdǝ saⱪlaⱪliⱪ ümidtin barliⱪⱪa kǝlgǝn». Əmma bizningqǝ ümid etiⱪadtin ǝmǝs, ǝksiqǝ etiⱪad ümidtin kelidu. Bizningqǝ Pawlus ularning kelidiƣan bǝhtini kɵzlǝp uning üqün ɵzi xadlinidu.

■ 1:3-4 Əf. 1:15; Fil. 1:3; 1Tes. 1:2; 2Tes. 1:3.

■ 1:5 1Pet. 1:4.

■ 1:6 Mar. 4:8; Yⱨ. 15:16.

□ 1:7 «silǝr hux hǝwǝrni sɵyümlük ixdiximiz Əpafrastin ɵgǝngǝnsilǝr» — «ixdiximiz» grek tilida «(Hudaning) ⱪulluⱪidiki ixdiximiz» degǝn uⱪumni bildüridu. Əpafras Kolossidin kǝlgǝn (4:12-ayǝtni kɵrüng). U Pawlus wǝ hizmǝtdaxliriƣa yardǝm bǝrgǝnliki üqün, Pawlus tǝkǝllup bilǝn uning yardimini Kolossidiki jamaǝtning yardimi dǝp ⱪaraydu. Bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ: «u silǝrning yardiminglarda Mǝsiⱨning sadiⱪ hizmǝqtisidur» deyilidu.

■ 1:7 Kol. 4:12; Flm. 23.

□ 1:8 «u bizgǝ silǝrning roⱨta bolƣan muⱨǝbbitinglarni ayan ⱪildi» — «Roⱨ» muxu yǝrdǝ Hudaning Muⱪǝddǝs Roⱨi.

■ 1:9 1Kor. 1:5; Əf. 1:15.

■ 1:10 Yar. 17:1; Yⱨ. 15:16; 1Kor. 7:20; Əf. 4:1; Fil. 1:27; 1Tes. 2:12.

□ 1:13 «U bizni ⱪarangƣuluⱪning ⱨɵkümranliⱪidin azad ⱪilip, sɵygǝn oƣlining padixaⱨliⱪiƣa yɵtkǝp ⱪoydi» — «ⱪarangƣuluⱪning ⱨɵkümranliⱪi» jin-xǝytanlarning ilkini kɵrsitidu.

■ 1:13 Mat. 3:17; 17:5; Əf. 2:4; 1Tes. 2:12; 2Pet. 1:17.

□ 1:14 «Uningda ⱨɵrlük-azadliⱪⱪa, yǝni gunaⱨlirimizdin kǝqürümgǝ muyǝssǝr bolduⱪ» — «Uningda» muxu yǝrdǝ «Mǝsiⱨdǝ» degǝnni kɵrsitidu.

■ 1:14 Ros. 20:28; Əf. 1:7; Ibr. 9:14; 1Pet. 1:19.

□ 1:15 «U bolsa kɵrünmǝs Hudaning sürǝt-obrazidur, pütkül kainattiki tunjidur» — grek tilida muxu yǝrdiki «tunji» adǝttǝ «birinqi bolup tuƣulƣan»ni kɵrsitidu. Sɵzning toluⱪ mǝnisi tɵwǝndiki 16-17-ayǝttǝ kɵrülidu; Mǝsiⱨ: (1) pütün alǝm iqidǝ birinqi orunda turidu; (2) wǝ alǝmning ⱨǝmmisidin burun bolƣan; (3) alǝmgǝ ohxax «yaritilƣan» ǝmǝs, bǝlki ǝsli Huda Atisi bilǝn billǝ mǝwjut bolƣan. Bu 16-20-ayǝtlǝrning mǝⱪsiti Mǝsiⱨning uluƣluⱪini kɵrsitix üqündur.

■ 1:15 2Kor. 4:4; Fil. 2:6; Ibr. 1:3; Wǝⱨ. 3:14.

■ 1:16 Yar. 1:3; Zǝb. 33:6; Yⱨ. 1:3; Əf. 3:9; Ibr. 1:2.

□ 1:17 «U ⱨǝmmidin burundur, wǝ ⱨǝmmǝ mǝwjudatlar uningda bir-birigǝ baƣlinip turmaⱪta» — «U ⱨǝmmidin burundur» degǝn sɵz waⱪit tǝripidin ⱨǝm uluƣluⱪ-muⱨimliⱪ tǝripidinmu eytilidu.

□ 1:18 «U yǝnǝ tǝnning, yǝni jamaǝtning bexidur; u baxlinixtur, ɵlgǝnlǝrdin tunji bolup tirilgüqidur; buningdiki mǝⱪsǝt, uning pütkül mǝwjudatlar iqidǝ ⱨǝr jǝⱨǝttin ǝng üstün orunda turuxi üqündur» — grek tilida muxu ayǝttiki «tunji» 15-ayǝttiki «tunji»ƣa ohxax sɵzdur; adǝttǝ «birinqi bolup tuƣulƣan»ni kɵrsitidu.

■ 1:18 1Kor. 15:20; Əf. 1:22; 4:15; 5:23; Wǝⱨ. 1:5.

□ 1:19 «Qünki Huda Ɵzining mukǝmmǝl jǝwⱨirini uningda turƣuzuxⱪa, ... (20) wǝ Uning arⱪiliⱪ ... Ɵzi bilǝn ǝplǝxtürüxkǝ...» — sɵzmusɵz tǝrjimǝ ⱪilsaⱪ: «Qünki (Hudaning) barliⱪ mukǝmmǝl jǝwⱨirini uningda turuxⱪa layiⱪ kɵrgǝn, (20) wǝ Uning arⱪiliⱪ ... Ɵzi bilǝn ǝplǝxtürüxkǝ...».

■ 1:19 Yⱨ. 1:14,16; Kol. 2:9.

□ 1:20 «Uning kresttǝ tɵkülgǝn ⱪeni arⱪiliⱪ» — Grek tilida «Uning krestidiki ⱪan arⱪiliⱪ».

■ 1:20 Yǝx. 9:6; Yⱨ. 16:33; Ros. 10:36; Rim. 5:1; 2Kor. 5:18; Əf. 2:14; 1Yuⱨa. 4:10.

□ 1:21-22 «...silǝrnimu, U Ɵz ǝtlik tenidǝ ɵlüm arⱪiliⱪ Ɵzigǝ pak-muⱪǝddǝs, ǝyibsiz wǝ daƣsiz ⱨazir ⱪilix üqün Ɵzi bilǝn ǝp ⱪilƣan...» — «Uning ǝtlik teni» Mǝsiⱨning ⱨǝⱪiⱪiy insan ikǝnlikini tǝkitlǝydu.

■ 1:21-22 Luⱪa 1:75; Əf. 1:4; 5:27; 2Tim. 1:9; Tit. 2:12.

□ 1:23 «ǝgǝr silǝr etiⱪadta ul selinip mustǝⱨkǝm turup, hux hǝwǝrdiki ümidtin neri ⱪilinmisanglar» — muxu sɵzlǝr adǝmlǝrni nijatⱪa erixtürüxning xǝrtini ǝmǝs, bǝlki adǝmlǝrdǝ nijatning mǝwjut bolƣanliⱪining addiy ispatini kɵrsitidu.

■ 1:23 Yⱨ. 15:6.

□ 1:24 «Əmdi mǝn silǝr üqün tartⱪan japalirim üqün xadlinimǝn, wǝ xuningdǝk Mǝsiⱨning japalirida kǝm bolƣanlirini ɵz ǝtlirimdǝ Uning teni, yǝni jamaǝt üqün toluⱪlaymǝn» — biz bu sirliⱪ bayan üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 1:24 Rim. 12:5; 1Kor. 12:27; 2Kor. 7:4; Əf. 3:13; 4:12; 5:23; Fil. 2:17; 2Tim. 2:10.

□ 1:25 «mǝn jamaǝt üqün Hudaning sɵz-kalamiƣa ǝmǝl ⱪilix üqün» — yaki «mǝn sɵz-kalamini toluⱪ jakarlax üqün» yaki «mǝn sɵz-kalamini ⱨǝmmigǝ jakarlax üqün». Bizningqǝ Pawlusning kɵzdǝ tutⱪini ɵzining (wǝ baxⱪilarning) «Injildiki sir»ni jakarlixi bilǝn jamaǝtning sani toluⱪ bolup, jamaǝt Hudaning toluⱪ wǝⱨiyisigǝ muyǝssǝr bolidu wǝ bu hux hǝwǝrning mǝⱪsiti ǝmǝlgǝ axurulidu.

■ 1:25 Rim. 16:25; Əf. 1:9; 3:9; 2Tim. 1:10; Tit. 1:3; 1Pet. 1:20.

■ 1:26 Mat. 13:11.

□ 1:27 «qünki Huda ularƣa ǝllǝr arisida ǝmǝlgǝ axuruluwatⱪan bu sirning xǝrǝplik bayliⱪlirini bildürüxni halidi» — «ǝllǝr» bolsa «yat ǝllǝr», «Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr»ni kɵrsitidu.

■ 1:27 2Kor. 2:14; 1Tim. 1:1.

□ 1:29 «Mǝn xuningƣa intilip, Uning wujudumda ixligini boyiqǝ kürǝx ⱪilip japa tartimǝn; Uning wujudumda ixligini dǝrwǝⱪǝ tolimu zordur» — «kürǝx» degǝnlik grek tilida «agon» deyilidu. «Agon» toƣruluⱪ «Filippiyliⱪlarƣa»diki ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 2:1 «xuningdǝk didarimni kɵrmigǝnlǝrning ⱨǝmmisi üqün...» — grek tilida: «xuningdǝk ǝtning jǝⱨǝtidǝ yüzumni kɵrmigǝnlǝrning ⱨǝmmisi üqün...». Xübⱨisizki, rosul jamaǝttǝ roⱨ jǝⱨǝtidin bir-birimizni tonuximiz mumkin, demǝkqi.

□ 2:2 «küriximning nixani, ⱨǝmmǝylǝnning meⱨir-muⱨǝbbǝttǝ bir-birigǝ baƣlinip, ⱪǝlblirining riƣbǝtlǝndürülüxi, Hudaning sirini, yǝni Mǝsiⱨni qüxinixtǝ wǝ toluⱪ bilixtǝ bolƣan ixǝnq-hatirjǝmlikkǝ erixixi üqündur» — demisǝkmu, bu «kürixim» roⱨiy jǝⱨǝttin, dua-tilawǝtlǝr bilǝn ⱨǝr türlük jin-xǝytanlar bilǝn ⱪarixilixtiki kürǝx, ǝlwǝttǝ.

■ 2:2 Yǝx. 53:11; Yǝr. 9:22; Yⱨ. 17:3; Fil. 3:8.

■ 2:3 1Kor. 1:24.

■ 2:4 Əf. 5:6; Kol. 2:18.

■ 2:5 1Kor. 5:3; 14:40.

■ 2:7 1Kor. 1:5; Əf. 3:17.

□ 2:8 «ⱨeqkimning Mǝsiⱨ boyiqǝ bolmiƣan, pǝylasopluⱪ yaki bimǝnǝ aldamqiliⱪ bilǝn, insanlardin kǝlgǝn tǝlimlǝr, yǝni bu dunyadiki «asasiy ⱪaidǝ-ⱪanuniyǝtlǝr» boyiqǝ silǝrni ɵz oljisi ⱪilip azdurmasliⱪi üqün ⱨezi bolunglar» — «asasiy ⱪaidǝ-ⱪanuniyǝtlǝr» degǝn muⱨim ibarǝ toƣrisida «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 2:8 Rim. 16:17; Ibr. 13:9.

□ 2:10 «wǝ silǝr Uningda, yǝni barliⱪ ⱨɵkümdarlarning ⱨǝm ⱨoⱪuⱪdarlarning bexi Bolƣuqida mukǝmmǝldursilǝr» — «silǝr Uningda ... mukǝmmǝldursilǝr» degǝn muⱨim ibarǝ toƣrisida «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. «barliⱪ ⱨɵkümdarlar... ⱨǝm ⱨoⱪuⱪdarlar...» — ⱨǝm asmandiki ⱨǝm zemindiki barliⱪ ⱨoⱪuⱪⱪa igǝ bolƣanlar.

■ 2:10 Yⱨ. 1:16.

□ 2:11 «silǝr uningda adǝmning ⱪolisiz bolƣan sünnǝt bilǝn sünnǝt ⱪilinƣansilǝr; demǝk, Mǝsiⱨning sünniti bilǝn gunaⱨliⱪ ǝtkǝ baƣlanƣan tǝndin halas ⱪilinƣansilǝr» — bu ayǝttiki sünnǝt adǝmning tenidǝ ǝmǝs, bǝlki roⱨ-ⱪǝlbididur, ǝlwǝttǝ. Demisǝkmu, «ǝtlik tǝn» degǝn ibaridǝ «ǝt» degǝn sɵz Injildiki alaⱨidǝ mǝnidǝ ixlitilidu, yǝni insaniy gunaⱨⱪa ǝsir bolƣan tǝbiǝtni kɵrsitidu. «Rimliⱪlarƣa»diki «ǝt» toƣruluⱪ «kirix sɵz»imizni kɵrüng. «Mǝsiⱨning sünniti» «Mǝsiⱨning Ɵzi ⱪilidiƣan sünnǝt», yaki «Mǝsiⱨning ɵlümi»ni kɵrsitidu. Bu toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵzimiz»ni kɵrüng.

■ 2:11 Ⱪan. 10:16; Yǝr. 4:4; Rim. 2:29; Fil. 3:3.

□ 2:12 «Uning bilǝn tǝng qɵmüldürülüxtǝ dǝpnǝ ⱪilinƣansilǝr; silǝr yǝnǝ Uni ɵlümdin tirildürgǝn Hudaning wujudunglarda ixlǝydiƣanliⱪiƣa ixǝnq baƣlax bilǝn uning bilǝn tǝng tirilgǝnsilǝr» — bu ayǝttiki «qɵmüldürülüx» aldi bilǝn suƣa qɵmüldürülüxni kɵrsǝtkini bilǝn, u yǝnǝ bǝribir «roⱨⱪa qɵmüldürülüx»nimu kɵrsitidu. Yǝnǝ yuⱪiriⱪi «sunnǝt» toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵzimiz»ni kɵrüng.

■ 2:12 Rim. 6:4; Gal. 3:27; Əf. 1:19; 3:7.

□ 2:13 «Əmdi gǝrqǝ itaǝtsizlikinglar wǝ ǝtliringlardiki sünnǝtsizlikinglar tüpǝylidin ɵlgǝn bolsanglarmu,...» — «ǝtliringlardiki sünnǝtsizlikinglar» ularning ǝslidǝ (ⱨǝmmimiz Mǝsiⱨsiz bolƣan waⱪtimizdikidǝk) ɵz «gunaⱨliⱪ ǝt»imizgǝ ǝsir-ⱪul bolƣanliⱪimizni kɵrsitidu.

■ 2:13 Əf. 2:1.

□ 2:14 «bǝlgilimilǝrdǝ ɵz iqigǝ elinƣan üstimizdin ǝrz ⱪilidiƣan, bizni ǝyiblǝydiƣan pütüklǝrni ɵqürüp taxlidi; u ularni bizdin neri ⱪildi, krestkǝ mihlatⱪuzdi» — bu intayin muⱨim ayǝt toƣruluⱪ yǝnǝ «ⱪoxumqǝ sɵzimiz»ni kɵrüng. Grek tilida «Uning krestigǝ mihlatⱪuzdi».

□ 2:15 «U ⱨɵkümdarlardin wǝ ⱨoⱪuⱪdarlardin olja elip, kresttǝ ularni rǝswa ⱪilip ularning üstidin tǝntǝnǝ bilǝn ƣǝlibǝ ⱪildi» — bu ayǝttiki «ⱨɵkümdarlar wǝ ⱨoⱪuⱪdarlar» bolsa jin-xǝytanlar; Mǝsiⱨ ulardin alƣan olja bolsa Ɵzigǝ etiⱪad baƣliƣan, ǝslidǝ jin-xǝytanlarning ilkidǝ turƣan bizlǝrni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ! Baxⱪa birhil tǝrjimisi «...ⱨɵkümdarlarni... ⱪoralsiz ⱪilip...».

■ 2:15 Yar. 3:15; Mat. 12:29; Luⱪa 11:22; Yⱨ. 12:31; 16:11.

■ 2:16 Law. 11:2; 23:2; Rim. 14:2; Gal. 4:10.

□ 2:17 «bu ixlar bolsa bir kɵlǝnggǝ, halas; uning jismi bolsa Mǝsiⱨningkidur!» — «jismi» — demǝk, «kɵlǝnggüni yǝrgǝ taxliƣan jisim». Bu muⱨim ayǝt toƣrisida «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 2:17 Ibr. 8:5; 10:1.

□ 2:18 «Ⱨeqkimning silǝrni «kiqik peilliⱪ» wǝ pǝrixtilǝrgǝ ibadǝt ⱪilixⱪa dǝwǝt ⱪilip in’aminglardin mǝⱨrum ⱪilixiƣa yol ⱪoymanglar...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «ⱨeqkimning.... üstünglǝrdin ⱨɵküm qiⱪirixiƣa yol ⱪoymanglar...». «Dǝwǝt ⱪilip» degǝn ibarǝ «bu ixlardin sɵyünüp» degǝn mǝnisinimu ɵz iqigǝ alidu. «muxundaⱪ kixilǝr gunaⱨliⱪ ǝtliridiki oy-pikirliri bilǝn...» — demǝk, oy-pikirliri Muⱪǝddǝs Roⱨtin ǝmǝs, bǝlki ɵz gunaⱨliⱪ ǝtliri tǝripidin baxⱪurulidiƣandur. «kɵrgǝn kɵrünüxlǝrgǝ esiliwalmaⱪtidur» — bǝzi kona tekisttiki kɵqürmilǝrdǝ «kɵrmigǝn kɵrünüxlǝrgǝ esiliwalmaⱪtidur» deyilidu. Bizningqǝ «kɵrgǝn» dǝp oⱪux toƣridur; bu kixilǝr kɵrgǝn «kɵrünüxlǝr» ɵzining ham hiyalliridin qiⱪⱪan, ǝlwǝttǝ.

■ 2:18 Yǝr. 29:8; Mat. 24:4; Əf. 5:6; 2Tes. 2:3; 1Yuⱨa. 4:1.

□ 2:19 «Ular «bax»ni qing tutⱪini yoⱪtur. Lekin baxtin ügǝ wǝ singirlar arⱪiliⱪ pütkül tǝn ⱪuwwǝtlinidu wǝ bir-birigǝ baƣlinip, Hudadin kǝlgǝn awux bilǝn axmaⱪta» — «bax» bolsa Mǝsiⱨdur. Mǝsiⱨning Ɵz teni bolƣan jamaǝtning bexidur. «Tǝn» — jamaǝt.

□ 2:20-21 «Əgǝr Mǝsiⱨ bilǝn bu dunyadiki ⱪaidǝ-ⱪanuniyǝtlǝrgǝ nisbǝtǝn ɵlgǝn bolsanglar...» — bu muⱨim ayǝt toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 2:20-21 Gal. 4:9.

□ 2:22 «bundaⱪ bǝlgilimilǝr ilkidiki nǝrsilǝrning ⱨǝmmisi istemal ⱪilinix bilǝn yoⱪilidu» — demǝk «Tutma! Tetima! Tǝgmǝ!» degǝndǝk bǝlgilimilǝrning ⱨǝmmisi Huda aldida ǝng muⱨim ix bolƣan insanning iqki dunyasi bilǝn ǝmǝs, bǝlki yemǝk-iqmǝk ⱪatarliⱪlar bilǝn munasiwǝtliktur.

■ 2:22 Yǝx. 29:13; Mat. 15:9; Tit. 1:14.

■ 2:23 1Tim. 4:8; 5:23.

■ 3:1 Əf. 1:20.

■ 3:3 Rim. 6:2; 8:24; 2Kor. 5:7.

□ 3:4 «ǝmma ⱨayatimiz bolƣan Mǝsiⱨ axkarilanƣan qaƣda, xuan silǝr uning bilǝn billǝ xan-xǝrǝptǝ axkarilinidiƣan bolisilǝr» — bu muⱨim ayǝt toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 3:4 Fil. 3:21; 1Yuⱨa. 3:2.

□ 3:5 «yǝrgǝ tǝwǝ bolƣan ixlarni ⱪilƣuqi ⱨǝrⱪandaⱪ ǝzaliringlar...» — ǝsli grek tilida «yǝrgǝ tǝwǝ bolƣan ǝzaliringlar...». «yǝrgǝ tǝwǝ» degǝnning mǝnisi «bu rǝzil dunyaƣa tǝwǝ» degǝnliktur.

■ 3:5 Rim. 7:5, 23; Əf. 4:22; 5:3, 5; 1Tes. 4:5.

□ 3:6 «qünki bu ixlar tüpǝylidin Hudaning ƣǝzipi itaǝtsiz pǝrzǝntlǝrgǝ qüxidu» — «itaǝtsiz pǝrzǝntlǝr» degǝn ibarǝ insanning ǝsli tüp tǝbiitidǝ itaǝtsizlikning barliⱪini, itaǝtsiz Adǝm’atining pǝrzǝntliri ikǝnlikini kɵrsitidu. Lekin «itaǝtsiz pǝrzǝntlǝr» bolsa Hudaning xǝpⱪiti bilǝn Hudaning Ɵzining pǝrzǝntlirigǝ aylinidu (5, 7-ayǝtni kɵrüng).

■ 3:6 1Kor. 6:10; Gal. 5:19; Əf. 5:5; Wǝⱨ. 22:15.

■ 3:7 1Kor. 6:11; Əf. 2:1; Tit. 3:3.

■ 3:8 Əf. 4:22; Ibr. 12:1; Yaⱪ. 1:21; 1Pet. 2:1.

■ 3:9 Əf. 4:25.

□ 3:10 «wǝ yengi adǝmni kiygǝnsilǝr; yengi adǝm bolsa ɵzini Yaratⱪuqining sürǝt-obrazi boyiqǝ toluⱪ bilixtǝ daim yengilimaⱪta» — «kona adǝm» (9-ayǝt) Adǝm’atidin miras ⱪilinƣan gunaⱨkar ⱨayatni kɵrsitidu; «yengi adǝm» bolsa Mǝsiⱨdǝ bolƣan yengi ⱨayatni kɵrsitidu.

■ 3:10 Yar. 1:26; 5:1; 9:6; Rim. 6:4; 1Kor. 11:7.

□ 3:11 «uningda ⱨeqⱪandaⱪ yunanliⱪ yaki Yǝⱨudiy, sünnǝtlik yaki sünnǝtsiz, yat mǝdiniyǝtlik, ... mǝwjut ǝmǝstur» — «yat mǝdǝniyǝtlik» — grek tilida «saⱪalliⱪ» deyilidu; qünki greklar adǝttǝ saⱪal ⱪoymaytti. Bu sɵz adǝttǝ grek yaki latin tilini sɵzliyǝlmǝydiƣanlarni kɵrsitǝtti; adǝttǝ greklar wǝ latinlar undaⱪ kixilǝrni kǝmsitip «saⱪalliⱪ» degǝn sɵzni «yawayi adǝmlǝr» degǝn sǝlbiy mǝnidǝ ixlitǝtti. «... yat mǝdiniyǝtlik, Skit, ⱪul yaki ⱨɵrlǝr mǝwjut ǝmǝstur; bǝlki Mǝsiⱨ ⱨǝmmidur, wǝ ⱨǝmmididur» — «Skitlar» adǝttǝ Ottura Asiyadiki kɵqmǝn hǝlⱪning omumiy nami idi.

■ 3:11 1Kor. 7:21,22; 12:13; Gal. 3:28; 5:6; 6:15.

□ 3:12 «Xunga, Hudaning talliwalƣanliriƣa, pak-muⱪǝddǝs wǝ sɵyüngǝnlǝrgǝ layiⱪ ... kiqik peilliⱪ, mɵminlik wǝ sǝwr-taⱪǝtlikni kiyiwelinglar» — Tǝwrat-Injilda «mɵminlik»ning «yuwaxliⱪ iman-ixǝnq bilǝn» degǝndǝk alaⱨidǝ mǝnisi bardur. Mɵmin adǝm ɵzining ⱨoⱪuⱪliri yaki imtiyazlirini bekitix üqün kürǝx ⱪilmaydu; qünki u Huda aldida iman bilǝn toƣra mangƣan bolsa, Huda muxu ixlarni ɵzigǝ kapalǝt ⱪilƣan dǝp hatirjǝmliktǝ turidu. Bu sɵz toƣruluⱪ yǝnǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 3:12 Əf. 4:32; 6:11; 1Tes. 1:4.

■ 3:13 Mat. 6:14; Mar. 11:25; Əf. 4:32.

□ 3:14 «... kamil birlikning rixtisi bolƣan meⱨir-muⱨǝbbǝtni ⱪoxup beringlar» — yaki «... kamil rixtǝ bolƣan meⱨir-muⱨǝbbǝtni ⱪoxup beringlar».

■ 3:14 Yⱨ. 13:34; 15:12; Əf. 4:3; 5:2; Kol. 2:2; 1Tes. 4:9; 1Yuⱨa. 3:23; 4:21.

□ 3:15 «Mǝsiⱨning hatirjǝmliki ⱪǝlbinglarda ⱨɵküm sürsun» — bu muⱨim sɵz toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 3:16 «... qin ⱪǝlbinglarda zǝbur-nǝƣmilǝr, mǝdⱨiyǝ küyliri wǝ roⱨiy nahxilarni yangritip Hudani qirayliⱪ mǝdⱨiyilǝnglar» — «zǝbur-nǝƣmilǝr» bǝlkim sazƣa tǝngkǝx ⱪilinip eytilidiƣan nahxilar; «mǝdⱨiyǝ küyliri» bǝlkim sazsiz nahxilar; «roⱨiy nahxilar» bǝlkim stihiyiliktin, ɵzlikidin, Muⱪǝddǝs Roⱨning ilⱨami bilǝn eytilƣan nahxilarni kɵrsitidu («1Kor.» 14:15nimu kɵrüng).

■ 3:17 Əf. 5:20; 1Tes. 5:18.

■ 3:18 Yar. 3:16; 1Kor. 14:34; Əf. 5:22; Tit. 2:5; 1Pet. 3:1.

■ 3:19 Əf. 5:25.

■ 3:20 Əf. 6:1.

□ 3:22 «silǝr ⱪullar, ǝttin bolƣan hojayininglarƣa ⱨǝmmǝ ixta itaǝt ⱪilinglar» — «ǝttin bolƣan hojayininglar» degini, yǝnǝ «silǝrning ǝrxtǝ bolƣan hojayininglarmu bar» dǝp puritidu.

■ 3:22 Əf. 6:5; 1Tim. 6:1; Tit. 2:9; 1Pet. 2:18.

■ 4:1 Əf. 6:9.

■ 4:2 Luⱪa 18:1; Rim. 12:12; Əf. 6:18; 1Tes. 5:17.

■ 4:3 Əf. 6:19; 2Tes. 3:1.

□ 4:5 «Sirttikilǝrgǝ nisbǝtǝn danaliⱪ bilǝn menginglar» — «sirttikilǝr» — Hudaning padixaⱨliⱪining sirtida turƣanlar, tehi etiⱪad ⱪilmiƣanlarni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ. «pursǝtlǝr qiⱪⱪanda kɵngül ⱪoyup ⱪoldin bǝrmǝnglar» — «pursǝtlǝr» bolsa «sirttikilǝr»gǝ yahxiliⱪ kɵrsitix, Hudaning sɵzini eytix, Mǝsiⱨgǝ guwaⱨliⱪ berix ⱪatarliⱪ pursǝtlǝr.

■ 4:5 Əf. 5:15, 16.

□ 4:6 «Silǝrning gǝp-sɵzliringlar ⱨǝrdaim meⱨir-xǝpⱪǝt bilǝn bolsun, tuz bilǝn tetitilsun; xuning bilǝn silǝr ⱨǝrbir adǝmgǝ ⱪandaⱪ jawab berixni bilisilǝr» — «tuz bilǝn tetitilsun» degǝn jekilǝx toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 4:6 Mar. 9:50.

□ 4:7 «sɵyümlük ⱪerindax ⱨǝm Rǝbdǝ sadiⱪ hizmǝtkar, ixdiximiz bolƣan Tikikus» — «ixdax» grek tilida «(Hudaning) ⱪulluⱪidiki ixdax» degǝn uⱪumni bildüridu.

■ 4:7 Ros. 20:4; Əf. 6:21; 2Tim. 4:12.

■ 4:9 Flm. 10.

■ 4:10 Ros. 15:37; 27:2; 2Tim. 4:11.

□ 4:11 «Hudaning padixaⱨliⱪi üqün manga hizmǝtdax bolƣan sünnǝt ⱪilinƣanlardin pǝⱪǝt muxular bardur; ular manga tǝsǝlli bolƣan» — «sünnǝt ⱪilinƣanlar» — Yǝⱨudiylar. Demas wǝ Luⱪa (14-ayǝttǝ) «yat ǝllǝr»din idi.

■ 4:12 Kol. 1:7; Flm. 23.

□ 4:13 «...u silǝr üqün, Laodikiadikilǝr üqün wǝ Heyrapolistikilǝr üqünmu kɵp japa tartidu» — bu «japa tartix» bolsa dualirida. Tekisttiki baxⱪa bir kona kɵqürmidǝ: «.. uning silǝr üqün, Laodikiadikilǝr üqün wǝ Hirapolistikilǝr üqünmu kɵp ⱪizƣinliⱪi bardur» deyilidu.

■ 4:14 2Tim. 4:10,11

□ 4:15 «Nimfaƣa ⱨǝm uning ɵyidǝ yiƣilidiƣan jamaǝtkimu salam eytinglar» — Nimfa bir ayalning ismi idi. Tekisttiki bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ: «Nimfas» (ǝrning ismi) deyilidu.

□ 4:16 «Bu hǝt aranglarda oⱪulƣandin keyin, silǝr uni Laodikiyidiki jamaǝttimu oⱪutunglar, wǝ Laodikiyǝdikilǝrgǝ yazƣan hǝtni silǝrmu oⱪunglar» — mumkinqiliki barki, «Laodikiyǝdikilǝrgǝ yazƣan hǝt» ǝsli Pawlusning «Əfǝsusluⱪlarƣa» yazƣan hetidur. «Əfǝsusluⱪlarƣa»diki «kirix sɵz»imizni kɵrüng.

□ 4:18 «Mǝnki Pawlustin ɵz ⱪolum bilǝn yazƣan salam» — demǝk, hǝtning baxⱪa yǝrliri katipliⱪ ⱪilƣan ⱪerindixining ⱪolida yezilƣan. Pawlusning kɵzliri ajiz boluxi mumkin («2Kor.» 12:6-10, «Gal.» 4:15). «Mening kixǝnlinip ⱪamap ⱪoyulƣanliⱪimni ǝslǝnglar» — demǝk, dua-tilawǝtliringlarda ǝslǝnglar.

■ 4:18 2Tes. 3:17; Ibr. 13:3.

Tesalonikaliⱪlarƣa «1»

1

2

3

4

5

Tesalonikaliⱪlarƣa «1»

1

Rosul Pawlus Tesalonika xǝⱨiridiki jamaǝtkǝ yazƣan birinqi mǝktup •••• Pawlusning salamliri, tǝxǝkkür etixliri wǝ riƣbǝtlǝndürüxliri

1 Mǝnki Pawlus, Silas ⱨǝmdǝ Timotiydin Huda’Atimiz wǝ Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨdǝ bolƣan, Tesalonika xǝⱨiridiki jamaǝtkǝ salam.

Silǝrgǝ meⱨir-xǝpⱪǝt wǝ hatirjǝmlik bolƣay! □  ■

2 Biz dualirimizda silǝrni yad etip turup, Hudaƣa silǝr üqün ⱨǝrdaim tǝxǝkkür eytimiz; ■ 3 Huda’Atimizning aldida etiⱪadinglardin bolƣan ǝmǝlliringlarni, meⱨir-muⱨǝbbǝttin qiⱪⱪan japaliⱪ ǝjringlarni, Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨkǝ baƣliƣan ümidtǝ bolƣan qidamliⱪinglarni izqil ǝslǝp turuwatimiz. □
  ■ 4 Qünki ǝy ⱪerindaxlar, Huda sɵygǝnlǝr, Uning silǝrni talliƣanliⱪi bizgǝ ayan. 5 Qünki hux hǝwirimiz silǝrgǝ yǝtküzülginidǝ sɵzlǝr bilǝnla ǝmǝs, bǝlki küq-ⱪudrǝt bilǝn, Muⱪǝddǝs Roⱨ bilǝn, mutlǝⱪ jǝzmlǝxtürülgǝn ⱨalda silǝrgǝ yǝtküzülgǝn; uning üstigǝ, bizning silǝrning aranglarda bolƣinimizda silǝrni dǝp ɵzimizni ⱪandaⱪ tutⱪanliⱪimizni obdan bilisilǝr.■

6 Xuning bilǝn silǝr eƣir azab-oⱪubǝt iqidǝ turuⱪluⱪmu, Muⱪǝddǝs Roⱨning xadliⱪi bilǝn sɵz-kalamni ⱪobul ⱪilip, bizni, xundaⱪla Rǝbning Ɵzini ülgǝ ⱪilip ǝgǝxtinglar,■ 7 xuning bilǝn silǝr Makedoniyǝ wǝ Ahaya ɵlkiliridiki barliⱪ etiⱪadqilarƣa ülgǝ bolup qiⱪtinglar; 8 qünki Rǝbning sɵz-kalami silǝrdin pǝⱪǝt Makedoniyǝ wǝ Ahayaƣila yangrap ⱪalmastin, bǝlki ⱨǝmmǝ yǝrgǝ Hudaƣa baƣlanƣan etiⱪadinglar toƣruluⱪ ⱨǝmmǝ yǝrgǝ hǝwǝr tarⱪiliptu; nǝtijidǝ, bizning xu yǝrlǝrdǝ hux hǝwǝr toƣruluⱪ ⱨeqnemǝ deyiximizning ⱨajiti ⱪalmidi. □ 9-10 Qünki biz barƣanliki jaydiki kixilǝr silǝrning bizni ⱪandaⱪ ⱪarxi alƣanliⱪinglarni, silǝrning butlardin ⱪandaⱪ waz keqip tirik wǝ ⱨǝⱪiⱪiy Hudaning hizmitidǝ boluxⱪa, xundaⱪla Uning Oƣlining, yǝni U ɵlümdin tirildürgǝn, kǝlgüsidǝ kelidiƣan ƣǝzǝptin bizni ⱪutⱪuzƣuqi Əysaning ǝrxtin kelixini kütüxkǝ Hudaƣa baⱪⱪanliⱪinglarni bayan ⱪilixidu.□  ■

2

Pawlusning Tesalonikadiki hizmiti

1 Qünki, i ⱪerindaxlar, bizning aranglarƣa kirginimiz toƣruluⱪ bilisilǝrki, u bikarƣa kǝtmidi.■ 2 Silǝrgǝ yǝnǝ xumu mǝlumki, gǝrqǝ ilgiri Filippi xǝⱨiridǝ ⱪiyin-ⱪistaⱪ wǝ harliⱪⱪa uqriƣan bolsaⱪmu, zor ⱪattiⱪ ⱪarxiliⱪⱪa ⱪarimay Hudaning hux hǝwirini silǝrgǝ yǝtküzüxkǝ Hudayimizning mǝdǝt berixi bilǝn yürǝklik bolduⱪ.□  ■ 3 Qünki bizning ɵtünüx-jekilǝxlirimizdǝ ⱨeqⱪandaⱪ aldamqiliⱪ, napak niyǝt yaki ⱨiyligǝrlik yoⱪtur. 4 Əksiqǝ, biz Huda tǝripidin hux hǝwǝrning amanǝt ⱪilinixⱪa layiⱪ kɵrülgǝn adǝmlǝr süpitidǝ biz xuningƣa munasip ⱨalda adǝmlǝrni ǝmǝs, bǝlki ⱪǝlbimizni siniƣuqi Hudani hursǝn ⱪilix üqün hux hǝwǝrni jakarlaymiz.■ 5 Qünki silǝr bilgǝndǝk biz ⱨeqⱪaysi waⱪitta aranglarƣa huxamǝtqilik bilǝn wǝ yaki tamahorluⱪⱪa niⱪab taⱪap kǝlmiduⱪ — (bu ixta Huda bizgǝ guwaⱨqidur) —■ 6 gǝrqǝ biz Mǝsiⱨning rosullirining süpitidǝ tǝlǝp yükliyǝlǝydiƣan bolsaⱪmu, mǝyli silǝr bolunglar yaki baxⱪilar bolsun, ⱨeqbir insandin birǝr izzǝt-xɵⱨrǝt izdigǝn ǝmǝs iduⱪ.■ 7 Əksiqǝ biz aranglarda huddi bala imitidiƣan ana ɵz bowaⱪlirini kɵyünüp asriƣandǝk silǝrgǝ mulayim muamilidǝ bolduⱪ. 8 Xu qaƣda, silǝrgǝ xundaⱪ tǝlpüngǝniduⱪ, silǝrgǝ pǝⱪǝt Hudaning hux hǝwǝrini tapxuruxnila ǝmǝs, ⱨǝtta ɵz jenimizni tapxuruxⱪimu razimiz; qünki silǝr bizgǝ intayin ⱪǝdirlik idinglar. 9 Qünki, i ⱪerindaxlar, bizning ⱪandaⱪ japaliⱪ ǝmgǝk ⱪilƣinimiz esinglarda bardur; ⱨeqⱪaysinglarƣa eƣirimizni salmasliⱪ üqün keqǝ-kündüzlǝp meⱨnǝt ⱪilduⱪ, Hudaning hux hǝwirini silǝrgǝ yǝtküzduⱪ. ■ 10 Etiⱪadqilardin bolƣan silǝrning aranglardiki ǝmǝliyǝtlirimizning ⱪandaⱪ ihlasmǝn, ⱨǝⱪⱪaniy wǝ ǝyibsiz ikǝnlikigǝ ɵzünglar wǝ Hudaning Ɵzimu guwaⱨqidur. 11-12 Wǝ yǝnǝ silǝr bilgininglardǝk, atining ɵz pǝrzǝntlirigǝ nǝsiⱨǝt bǝrginidǝk biz ⱨǝrbiringlarƣa xundaⱪ jekilǝp, riƣbǝt-tǝsǝlli berip, silǝrni ɵz padixaⱨliⱪiƣa wǝ xan-xǝripigǝ qaⱪiriwatⱪan Hudaƣa layiⱪ ⱨalda mengixⱪa dǝwǝt ⱪilduⱪ.■

13 Hudaƣa yǝnǝ xu sǝwǝbtin tohtawsiz tǝxǝkkür eytimizki, silǝrning bizdin angliƣan Hudaning sɵz-kalamiƣa ⱪulaⱪ salƣininglarda, uni insanlardin kǝlgǝn sɵz süpitidǝ ǝmǝs, bǝlki uning ǝmǝliy süpitidǝ, yǝni Hudadin kǝlgǝn sɵz-kalam dǝp uni ⱪobul ⱪildinglar; u sɵz-kalam ⱨazir ixǝngüqi silǝrdǝ ixlimǝktǝ. 14 Qünki silǝr, i ⱪerindaxlar, Yǝⱨudiyǝ ɵlkisidiki Mǝsiⱨ Əysada bolƣan jamaǝtlǝrdin ülgǝ aldinglar; ular xu yǝrdǝ Yǝⱨudiylar tǝripidin ⱪandaⱪ harliⱪlarƣa uqriƣan bolsa, silǝrmu ɵz yurtdaxliringlar tǝripidin ohxax harliⱪlarƣa uqridinglar. ■ 15 Ular, yǝni xu Yǝⱨudiylar, ǝslidǝ Rǝb Əysani wǝ pǝyƣǝmbǝrlǝrni ɵltürgǝn wǝ biznimu ziyankǝxlik ⱪilip ⱪoƣliwǝtkǝnidi. Ular Hudani narazi ⱪilip, wǝ ⱨǝmmǝ insan bilǝn ⱪerixip, □  ■ 16 «yat ǝlliklǝr»ning nijatliⱪⱪa erixixi üqün ularƣa sɵzliximizgǝ tosⱪunluⱪ ⱪiliwatidu. Xuning bilǝn ular gunaⱨlirini üzlüksiz qekigǝ yǝtküzmǝktǝ; lekin ƣǝzǝp ularning bexiƣa toluⱪi bilǝn qüxürülüx aldida turidu.■

Pawlusning ǝnsirǝxliri

17 Lekin biz, i ⱪerindaxlar, amalsiz silǝrdin intayin ⱪisⱪa waⱪit judalaxⱪan bolsaⱪmu (tǝndǝ bolsimu, ⱪǝlbdǝ ǝmǝs), silǝr bilǝn yǝnǝ didar kɵrüxüxkǝ ⱪǝwǝtla intizarliⱪimizdin yeninglarƣa berixⱪa tehimu bǝk intilduⱪ! 18 Xuningdǝk yeninglarƣa barƣumiz bar idi — ǝmǝliyǝttǝ mǝnki Pawlus ⱪayta-ⱪayta tirixip baⱪtim; biraⱪ buningƣa Xǝytan tosⱪunluⱪ ⱪildi. □  ■ 19 Qünki bizning istǝk-arzuyimiz, xadliⱪimiz wǝ Rǝbbimiz Əysa ⱪaytip kǝlgǝndǝ pǝhirlinidiƣan tajimiz nemǝ bolidu? Bu dǝl silǝr ɵzünglar ǝmǝsmu? ■ 20 Qünki silǝr bizning pǝhrimiz, bizning xadliⱪimiz!

3

1 Xuning bilǝn biz silǝrdin hǝwǝrsiz taⱪitimiz taⱪ bolup, ɵzimiz Afina xǝⱨiridǝ yalƣuz ⱪelip, 2 aldinglarƣa ⱪerindiximiz ⱨǝm Huda yolida Mǝsiⱨning hux hǝwiridǝ boluwatⱪan hizmǝtdiximiz Timotiyni silǝrni etiⱪadta mustǝⱨkǝmlǝx-küqǝytix wǝ riƣbǝtlǝndürüx üqün ǝwǝtixni ⱪarar ⱪilduⱪ;■ 3  bizning uni ǝwǝtixtiki mǝⱪsitimiz, ⱨeqkimning bexinglarƣa qüxkǝn muxu zǝhmǝt-ⱪiyinqiliⱪlar sǝwǝbidin etiⱪadta tǝwrinip ⱪalmasliⱪi üqündur. Qünki ɵzünglar bundaⱪ ixlarƣa uqraxⱪa aldin’ala bekitilgǝn, dǝp bilisilǝr.■ 4 Qünki biz silǝr bilǝn billǝ bolƣan waⱪtimizda, silǝrgǝ ⱨǝmmimiz azab-ⱪiyinqiliⱪⱪa uqrimay ⱪalmaymiz dǝp aldin’ala eytⱪaniduⱪ. Əmǝliyǝttǝ ⱨazir deginimizdǝk boldi, dǝp bilisilǝr. 5 Xu sǝwǝbtin taⱪitim taⱪ bolup, etiⱪadinglarning zadi ⱪandaⱪ ikǝnlikini bilix üqün, azdurƣuqi silǝrni azdurup bizning silǝrgǝ singdürgǝn ǝjrimiz bikarƣa kǝttimikin dǝp ǝnsirǝp, Timotiyni yeninglarƣa ǝwǝtkǝnidim.□

6 Lekin Timotiy baya yeninglardin ⱪaytip kǝlgǝndǝ, etiⱪadinglar wǝ meⱨir-muⱨǝbbitinglar toƣrisida bizgǝ yahxi hǝwǝr elip kelip, silǝrning bizni ⱨǝrdaim seƣinip turƣanliⱪinglarni wǝ huddi biz silǝr bilǝn didarlixixⱪa tǝlpünginimizdǝk, silǝrningmu bizni kɵrgünglar kǝlgǝnlikini eytti. 7 Xuningdǝk, ǝy ⱪerindaxlar, beximizƣa qüxkǝn muxundaⱪ barliⱪ azab-oⱪubǝt wǝ eƣirqiliⱪ iqidǝ turiwatⱪinimizda silǝrdin, yǝni qing etiⱪadinglardin riƣbǝt-tǝsǝlli taptuⱪ; 8 Qünki Rǝbdǝ qing turƣan bolsanglar, biz ɵlmǝy, ⱨayat ⱪalimiz!□ 9 Əmdi silǝr üqün, Hudayimiz aldida silǝrning wǝjinglardin tolimu xadlanduⱪ, bu zor xadliⱪimizdin silǝr üqün Hudaƣa ⱪanqilik dǝrijidǝ tǝxǝkkür eytsaⱪ bolar?! 10 Silǝr bilǝn didar kɵrüxüx wǝ etiⱪadinglardiki yetǝrsizliklǝrni mukǝmmǝl ⱪilixⱪa muyǝssǝr bolux imkaniyiti üqün, keqǝ-kündüz Hudaƣa zor tǝlmürüp yelinmaⱪtimiz.■

11 Əmdi bizning Huda’Atimizning Ɵzi ⱨǝm Rǝbbimiz Əysa bizning yolimizni yeninglarƣa baxliƣay; □ 12 ǝmdi meⱨir-muⱨǝbbǝtimiz silǝrgǝ tolƣandǝk, Rǝb silǝrning bir-biringlarƣa wǝ ⱨǝmmǝ adǝmlǝrgǝ bolƣan meⱨir-muⱨǝbbitinglarni axurup, tolup taxturƣay; 13 ⱨǝm xundaⱪ bolƣanda, Rǝbbimiz Əysa Ɵzining barliⱪ muⱪǝddǝs bǝndiliri bilǝn billǝ ⱪaytip kǝlgǝndǝ ⱪǝlbinglar bizning Huda’Atimiz aldida pak-muⱪǝddǝsliktǝ nuⱪsansiz boluxⱪa mustǝⱨkǝmlinidu!■

4

Hudani hursǝn ⱪilidiƣan ⱨayat yoli

1 Ahirida, i ⱪerindaxlar, biz Rǝb Əysada turup silǝrdin xuni ɵtünimiz ⱨǝm jekilǝymizki, silǝr bizdin Hudani hursǝn ⱪilixⱪa ⱪandaⱪ mengixinglar kerǝklikini tapxuruwalƣininglardǝk ⱨǝm ⱨazir xu boyiqǝ mengiwatⱪininglardǝk, xundaⱪ ⱪilixinglar tehimu exip taxⱪay.■ 2 Qünki silǝr bizning Rǝb Əysa arⱪiliⱪ silǝrgǝ nemǝ ǝmrlǝrni tapiliƣanliⱪimizni bilisilǝr. 3 Qünki Hudaning iradisi xuki, pak-muⱪǝddǝs ⱪilinix, ⱨǝrⱪandaⱪ buzuⱪqiliⱪtin saⱪlinix, ■ 4-5 yǝni ⱨǝrbiringlar Hudani tonumaydiƣan taipilǝrdǝk xǝⱨwaniy ⱨǝwǝslǝrgǝ berilmǝy, bǝlki ⱪandaⱪ ⱪilip ɵz tenini baxⱪurup, uni pak-muⱪǝddǝsliktǝ ar-nomus bilǝn saⱪlaxni ɵginiwelixtur.□  ■ 6 Bu jǝⱨǝtlǝrdǝ ⱨeqkim ɵz ⱪerindixining ⱨǝⱪⱪigǝ qang selip, ɵz payda-mǝnpǝitini ⱪoƣlimisun; qünki biz ilgiri silǝrgǝ qüxǝndürüp toluⱪ agaⱨlandurƣinimizdǝk, barliⱪ muxundaⱪ ixlarda Rǝb Ɵzi intiⱪam alƣuqidur. 7 Qünki Huda bizni napakliⱪⱪa ǝmǝs, bǝlki pak-muⱪǝddǝsliktǝ yaxaxⱪa qaⱪirdi.■ 8 Xuning üqün bu ⱨǝⱪiⱪǝtni rǝt ⱪilƣan adǝm, insaniy ⱨoⱪuⱪni ǝmǝs, bǝlki silǝrgǝ Muⱪǝddǝs Roⱨini ata ⱪilƣuqi Hudani rǝt ⱪilƣan bolidu.■

9 Əmdi ⱪerindaxliⱪ meⱨir-muⱨǝbbǝtkǝ kǝlsǝk, bu toƣrisida silǝrgǝ yezip olturiximizning ⱨajiti yoⱪ. Qünki Huda Ɵzi bir-biringlarƣa meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsitixni ɵgǝtmǝktǝ. ■ 10 Qünki silǝr pütkül Makedoniyǝ ɵlkisidiki ⱨǝmmǝ ⱪerindaxlarƣa xundaⱪ ⱪiliwatisilǝr; xundaⱪ bolsimu, i ⱪerindaxlar, xundaⱪ ⱪilixⱪa berilip tehimu exip texixinglarni, 11 xundaⱪla biz silǝrgǝ tapiliƣinimizdǝk, tinq yürüxni, baxⱪilarning ixliriƣa arilaxmay, ɵz ixinglar bilǝn bolup, ikki ⱪolunglarƣa tayinip yaxaxni nixan ⱪilip intilixinglarni ɵtünimiz. ■ 12 Mana xundaⱪ ⱪilsanglar, sirttikilǝr aldida izzǝt-ⱨɵrmǝtkǝ sazawǝr bolup mangisilǝr wǝ ⱨeqkimning ⱪoliƣa beⱪinip ⱪalmaysilǝr.□

Əysa Mǝsiⱨning ⱪayta kelixi

13 Lekin, ǝy ⱪerindaxlar, ümidsizlik iqidǝ yaxawatⱪan baxⱪa ⱨǝmmisidǝk, aranglardiki ɵlümdǝ uhlap ⱪalƣanlarƣa ⱪayƣurup ⱨǝsrǝt qǝkmǝslikinglar üqün ularning ⱨali toƣruluⱪ hǝwǝrsiz ⱪelixinglarni halimaymiz. □  ■ 14 Qünki biz Əysaning ɵlüp tirilgǝnlikigǝ ixǝngǝnikǝnmiz, Əysa ⱪayta kǝlginidǝ, ɵlümdǝ Uningda uhlap ⱪalƣanlarni Huda Uning bilǝn billǝ elip kelidiƣanliⱪiƣa ixinimiz. 15 Qünki rǝbning sɵz-kalami boyiqǝ silǝrgǝ xuni eytimizki, Rǝb ⱪayta kǝlgüqǝ tirik ⱪalƣan bizlǝr uning aldiƣa qiⱪiximiz jǝzmǝn ɵlümdǝ uhlap ⱪalƣanlarningkidin awwal bolmaydu; □  ■ 16 Qünki Rǝb ⱪattiⱪ bir nǝrǝ tartip, bax pǝrixtining awazi wǝ Hudaning kanay sadasi iqidǝ asmandin qüxidu wǝ Mǝsiⱨdǝ bolup ɵlgǝnlǝr awwal tirilidu; ■ 17 andin tirik ⱪalƣan bizlǝr ular bilǝn birgǝ Rǝb bilǝn ⱨawada kɵrüxüx üqün, bulutlar arisiƣa elinip kɵtürülimiz; xuning bilǝn biz Rǝb bilǝn mǝnggü birgǝ bolimiz. □ 18 Xunga, bir-biringlarƣa bu sɵzlǝr bilǝn riƣbǝt-tǝsǝlli beringlar.

5

Rǝbning künini kütüwelix

1 Lekin i ⱪerindaxlar, silǝrgǝ xu ixlarning waⱪitliri wǝ zamanliri toƣrisida yeziximning ⱨajiti yoⱪ. 2 Qünki ɵzünglar obdan bilisilǝr, Rǝbning küni huddi keqidǝ kirgǝn oƣrining kelixigǝ ohxax tuyuⱪsiz kelidu.■ 3 Əmdi kixilǝr «Dunya tinq-aman boluwatidu» dǝp turƣanda, huddi ⱨamilidar ayalning tolƣiⱪi uxtumtut tutⱪinidǝk, ⱨalakǝt ularning bexiƣa tuyuⱪsiz qüxidu; xuning bilǝn ular uningdin ⱪeqip ⱪutulalmaydu.■ 4 Lekin silǝr, i ⱪerindaxlar, ⱪarangƣuluⱪta turƣuqilar ǝmǝssilǝr; xuning bilǝn u kün silǝrni oƣridǝk qɵqütüp kǝlmǝydu.■ 5 Qünki silǝr ⱨǝmminglar yoruⱪluⱪning pǝrzǝntliri, kündüzning pǝrzǝntliridursilǝr; biz keqigǝ tǝwǝ yaki ⱪarangƣuluⱪⱪa mǝnsup ǝmǝsmiz. ■

6 Xuning üqün baxⱪa ⱨǝmmisidǝk uhlimayli, bǝlki sǝgǝk wǝ salmaⱪ bolayli.■ 7 Qünki uhlaydiƣanlar keqisi uhlaydu, mǝst bolidiƣanlarmu keqisi mǝst bolidu. 8 Biraⱪ ɵzimiz kündüzgǝ mǝnsup bolƣandin keyin, salmaⱪ bolayli, kɵkrikimizgǝ etiⱪad wǝ meⱨir-muⱨǝbbǝtni sawut ⱪilip, beximizƣa nijatⱪa baƣlanƣan ümidni dubulƣa ⱪilip kiyiwalayli;□  ■ 9 qünki Huda bizni Ɵz ƣǝzipigǝ uqritix üqün ǝmǝs, bǝlki Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ nijatⱪa erixtürüx üqün tallap bekitkǝn. 10 U biz üqün ɵldi — mǝⱪsiti, ⱨayat ⱪelip oyƣaⱪ tursaⱪmu yaki ɵlümdǝ uhliƣan bolsaⱪmu, bizning Uning bilǝn billǝ ⱨayatta boluximiz üqündur.□  ■

11 Xuning üqün, ⱨazir ⱪiliwatⱪininglarƣa ohxax, bir-biringlarni dawamliⱪ riƣbǝtlǝndürüp, bir-biringlarning etiⱪadini ⱪurunglar.

Ahirⱪi tǝlim wǝ salamlar

12 Əmdi i ⱪerindaxlar, aranglarda japaliⱪ ixlǝwatⱪan wǝ Rǝbdǝ silǝrgǝ yetǝkqilik ⱪilip, nǝsiⱨǝt beriwatⱪanlarni ⱪǝdirlixinglarni ɵtünimiz. ■ 13 Bu hizmǝtliri üqün ularni qongⱪur ⱨɵrmǝt wǝ meⱨir-muⱨǝbbǝt bilǝn ⱪǝdirlǝnglar. Bir-biringlar bilǝn inaⱪ ɵtünglar. □ 14 Əmma, i ⱪerindaxlar, silǝrdin xunimu ɵtünimizki, tǝrtipsiz yürgǝnlǝrgǝ nǝsiⱨǝt beringlar, yürǝksizlǝrni riƣbǝtlǝndürünglar, ajizlarƣa yar-yɵlǝk bolunglar wǝ ⱨǝmmǝ adǝmgǝ sǝwriqan bolunglar. □ 15 Ⱨeqⱪaysinglar yamanliⱪⱪa yamanliⱪ ⱪilmasliⱪⱪa kɵngül bɵlünglar, bir-biringlarƣa wǝ barliⱪ kixilǝrgǝ ⱨǝmixǝ yahxiliⱪ ⱪilixⱪa intilinglar.■

16 Ⱨǝrdaim xadlininglar. ■ 17 Tohtimay dua ⱪilinglar. ■ 18 Ⱨǝrⱪandaⱪ ixta tǝxǝkkür eytinglar. Qünki mana bular Hudaning Mǝsiⱨ Əysada silǝrgǝ ⱪaratⱪan iradisidur. ■ 19 Roⱨning otini ɵqürmǝnglar. □  ■ 20 Aranglarda pǝyƣǝmbǝrlǝrqǝ yǝtküzülgǝn bexarǝtlik sɵzlǝrni kǝmsitmǝnglar;□ 21 ⱨǝmmǝ gǝpni tǝkxürüp ispatlap kɵrünglar; durus bolsa uni qing tutup ⱪoldin bǝrmǝnglar. ■ 22 Yamanliⱪning ⱨǝrⱪandaⱪ xǝklidin ɵzünglarni yiraⱪ tutunglar.□  ■

23 Hatirjǝmlikning Igisi bolƣan Huda Ɵzi silǝrni ɵzül-kesil pak-muⱪǝddǝs ⱪilƣay, Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨ ⱪayta kǝlgüqǝ pütkül roⱨinglar, jeninglar wǝ teninglarni ǝyibsiz saⱪliƣay. □  ■ 24 Silǝrni Qaⱪirƣuqi bolsa sadiⱪ-wapadur, U uni jǝzmǝn ada ⱪilmay ⱪalmaydu. □  ■ 25 Ⱪerindaxlar, biz üqün dua ⱪilinglar. 26 Ⱨǝmmǝ ⱪerindaxlar bilǝn pak sɵyüxlǝr bilǝn salamlixinglar. ■ 27 Mǝn Rǝbdǝ silǝrgǝ xuni jiddiy tapilaymǝnki, bu hǝtni xu yǝrdiki ⱨǝmmǝ muⱪǝddǝs ⱪerindaxlarƣa oⱪup beringlar! 28 Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning meⱨir-xǝpⱪiti silǝrgǝ yar bolƣay!

□ 1:1 «Tesalonika xǝⱨiridiki jamaǝtkǝ salam» — «Tesalonika» degǝn xǝⱨǝr ⱨazirⱪi Gretsiyǝ (Makedoniyǝ) ⱨazirⱪi ismi «Salonika». Kona zamanda «Tesalonika» dǝp atalƣan.

■ 1:1 Rim. 1:7; Əf. 1:2; 1Pet. 1:2.

■ 1:2 Əf. 1:16; Fil. 1:3; Kol. 1:3; 2Tes. 1:3.

□ 1:3 «etiⱪadinglardin bolƣan ǝmǝlliringlar...» — grek tilida «etiⱪadinglardin bolƣan ǝmiling...». Yuⱨ. 6:29.

■ 1:3 Yⱨ. 6:29

■ 1:5 1Kor. 2:4; 4:20; 1Tes. 2:1.

■ 1:6 1Kor. 4:16; 11:1; Fil. 3:17; 2Tes. 3:9.

□ 1:8 «qünki Rǝbning sɵz-kalami silǝrdin pǝⱪǝt Makedoniyǝ wǝ Ahayaƣila yangrap ⱪalmastin, bǝlki ⱨǝmmǝ yǝrgǝ Hudaƣa baƣlanƣan etiⱪadinglar toƣruluⱪ ⱨǝmmǝ yǝrgǝ hǝwǝr tarⱪiliptu; nǝtijidǝ, bizning xu yǝrlǝrdǝ hux hǝwǝr toƣruluⱪ ⱨeqnemǝ deyiximizning ⱨajiti ⱪalmidi. » — demǝk, Pawlus wǝ hizmǝtdaxliri ⱪaysi yǝrlǝrgǝ barmisun, xu yǝrdiki kixilǝr alliⱪaqan Tesalonikadikilǝrning Hudaƣa bolƣan etiⱪadidin hǝwǝr tapⱪan, xundaⱪla ɵzlirimu hux hǝwǝrdin hǝwǝrdar bolƣan.

□ 1:9-10 «qünki biz barƣanliki jaydiki kixilǝr silǝrning bizni ⱪandaⱪ ⱪarxi alƣanliⱪinglarni... bayan ⱪilixidu» — grek tilida: «qünki biz barƣanliki jaydiki kixilǝr bizning silǝrning aranglarƣa kiriximizning ⱪandaⱪ ikǝnlikini... bayan ⱪilixidu».

■ 1:9-10 Ros. 1:11; Fil. 3:20; 2Tes. 1:10; Wǝⱨ. 1:7.

■ 2:1 1Tes. 1:5, 9.

□ 2:2 «zor ⱪattiⱪ ⱪarxiliⱪⱪa ⱪarimay Hudaning hux hǝwirini silǝrgǝ yǝtküzüxkǝ ... yürǝklik bolduⱪ» — «Hudaning hux hǝwiri» bolsa Huda Ɵzi ǝwǝtkǝn, xundaⱪla Ɵzi toƣruluⱪ hux hǝwǝrdur.

■ 2:2 Ros. 16:22; 17:2.

■ 2:4 Gal. 1:10.

■ 2:5 Rim. 1:9; 9:1; 2Kor. 1:23; 11:31; Gal. 1:20; Fil. 1:8; 1Tim. 5:21; 2Tim. 4:1.

■ 2:6 1Kor. 9:3; 2Tes. 3:9.

■ 2:9 Ros. 18:3; 20:34; 1Kor. 4:12; 2Kor. 11:9; 12:13; 2Tes. 3:8.

■ 2:11-12 Yar. 17:1; 1Kor. 7:20; Əf. 4:1; Fil. 1:27; Kol. 1:10.

■ 2:14 Ros. 17:5,13.

□ 2:15 «Ular, yǝni xu Yǝⱨudiylar, ǝslidǝ Rǝb Əysani wǝ pǝyƣǝmbǝrlǝrni ɵltürgǝn...» — «Yǝⱨudiy pǝyƣǝmbǝrlǝrni... ɵltürgǝn» — Tǝwrattiki kɵp pǝyƣǝmbǝrlǝr yurtdaxliri tǝripidin ɵltürülgǝn; ǝng ahirⱪi ɵltürülgini bolsa Rǝb Əysani tonuxturƣuqi pǝyƣǝmbǝr Yǝⱨya idi. «...wǝ biznimu ziyankǝxlik ⱪilip ⱪoƣliwǝtkǝnidi» — «ⱪoƣliwǝtkǝnidi» — Yǝⱨudiylar kɵp ixǝngüqilǝrni Yǝⱨudiyǝ ɵlkisidin ⱪoƣliwǝtti («Ros.» 8:1); andin xuningdin baxlap Pawlus wǝ baxⱪa rosullarni hux hǝwǝrni jakarlaydiƣan jaylardinmu ⱨǝydiwǝtti.

■ 2:15 Mat. 23:37; Luⱪa 13:34; Ros. 7:52.

■ 2:16 Ros. 17:13.

□ 2:18 «Xuningdǝk yeninglarƣa barƣumiz bar idi — ǝmǝliyǝttǝ mǝnki Pawlus ⱪayta-ⱪayta tirixip baⱪtim» — «ⱪayta-ⱪayta» grek tilida «bir ⱪetim, ikki ⱪetim».

■ 2:18 Rim. 1:13; 15:22.

■ 2:19 2Kor. 1:14; Fil. 2:16; 4:1.

■ 3:2 Ros. 16:1; Rim. 16:21; Fil. 2:19.

■ 3:3 Ros. 14:22; Əf. 3:13; Fil. 1:14; 2Tim. 3:12.

□ 3:5 «azdurƣuqi silǝrni azdurup bizning silǝrgǝ singdürgǝn ǝjrimiz bikarƣa kǝttimikin dǝp ǝnsirǝp,...» — «azdurƣuqi» Xǝytan, Iblis.

□ 3:8 «qünki Rǝbdǝ qing turƣan bolsanglar, biz ɵlmǝy, ⱨayat ⱪalimiz!» — Pawlus Tesalonikadikilǝrni xunqǝ yahxi kɵrǝttiki, mubada ular Rǝbdin tenip kǝtkǝn bolsa, u ɵzimu ɵlǝy dǝp ⱪalatti.

■ 3:10 Rim. 1:10,11; 15:23; 2Tim. 1:4.

□ 3:11 «Əmdi bizning Huda’Atimizning Ɵzi ⱨǝm Rǝbbimiz Əysa bizning yolimizni yeninglarƣa baxliƣay» — ⱪiziⱪ bir ix xuki, «yolimizni... baxliƣay» degǝn peil grek tilidiki «birlik xǝhs» xǝklididur. Demǝk, Huda’Ata wǝ Rǝb Əysa bir xǝhsdǝk ix ⱪilidu.

■ 3:13 1Kor. 1:8; 1Tes. 5:23; 2Tes. 2:17.

■ 4:1 Fil. 1:27; 1Tes. 2:12.

■ 4:3 Rim. 12:2; Əf. 5:27; Fil. 4:8.

□ 4:4-5 «.... bǝlki ⱪandaⱪ ⱪilip ɵz tenini baxⱪurup, uni pak-muⱪǝddǝsliktǝ ar-nomus bilǝn saⱪlaxni ɵginiwelixtur» — grek tilida «ɵz teni» «ɵz qinisi» degǝn bilǝn ipadilinidu. Xunga jümlining ǝng ahirⱪi bɵlikini «Hudaning iradisi... ɵz jora-ⱨǝmraⱨini tepip, pak-muⱪǝddǝslik wǝ ar-nomusluⱪta ⱨayat ɵtküzüxni ɵginiwelixtur» yaki «ɵz pak-muⱪǝddǝslik wǝ ar-nomusluⱪinglarni saⱪlap, ɵz jora-ⱨǝmraⱨinglar bilǝn yaxaxni ɵginiwelixtur» dǝpmu qüxinixkǝ bolidu. Qong imkaniyǝt barki, rosul tǝrjimimizdikidǝk xundaⱪla bu ikki mǝninimu bildürmǝkqi bolƣan. Hudaning bekitkini bilǝn nikaⱨlanƣan ǝr-ayal bǝribir «bir tǝn»dur.

■ 4:4-5 1Kor. 15:34; Əf. 4:18.

■ 4:7 Yⱨ. 17:19; 1Kor. 1:2.

■ 4:8 Luⱪa 10:16; 1Kor. 7:40.

■ 4:9 Law. 19:18; Mat. 22:39; Yⱨ. 13:34; 15:12; Əf. 5:2; 1Pet. 4:8; 1Yuⱨa. 3:23; 4:21.

■ 4:11 Ros. 20:34; Əf. 4:28; 2Tes. 3:7,12.

□ 4:12 «Mana xundaⱪ ⱪilsanglar, sirttikilǝr aldida izzǝt-ⱨɵrmǝtkǝ sazawǝr bolup mangisilǝr wǝ ⱨeqkimning ⱪoliƣa beⱪinip ⱪalmaysilǝr» — «sirttikilǝr» etiⱪadsizlar, jamaǝttin sirtta turƣanlarni kɵrsitidu.

□ 4:13 «(silǝrning) ... ularning ⱨali toƣruluⱪ hǝwǝrsiz ⱪelixinglarni halimaymiz» — «silǝrning... hǝwǝrsiz ⱪelixinglarni halimaymiz» degǝn bu ibarǝ adǝttǝ Rim imperatori yarliⱪ qüxürgǝndǝ ixlitidiƣan ibarǝ idi. Rosul ǝmdi keyinki gepini «alǝm imperatori Əysa Mǝsiⱨ»din kǝlgǝn dǝp puratmaⱪqi ohxaydu.

■ 4:13 Law. 19:28; Ⱪan. 14:1; 2Sam. 12:20-23.

□ 4:15 «Rǝb ⱪayta kǝlgüqǝ tirik ⱪalƣan bizlǝr uning aldiƣa qiⱪiximiz jǝzmǝn ɵlümdǝ uhlap ⱪalƣanlarningkidin awwal bolmaydu» — «qiⱪiximiz» degǝn sɵz «asmanƣa kɵtürülüximiz»ni kɵtüridu. Keyinki ayǝtlǝrni kɵrüng.

■ 4:15 1Kor. 15:22,51.

■ 4:16 Mat. 24:31; 1Kor. 15:52; 2Tes. 1:7.

□ 4:17 «andin tirik ⱪalƣan bizlǝr ular bilǝn birgǝ Rǝb bilǝn ⱨawada kɵrüxüx üqün, bulutlar arisiƣa elinip kɵtürülimiz; xuning bilǝn biz Rǝb bilǝn mǝnggü birgǝ bolimiz» — bu wǝⱪǝlǝr toƣruluⱪ «Kolossiliklǝrgǝ»diki (3:3 toƣruluⱪ) «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 5:2 Mat. 24:43; 2Pet. 3:10; Wǝⱨ. 3:3; 16:15.

■ 5:3 2Tes. 1:9.

■ 5:4 Əf. 5:8.

■ 5:5 Luⱪa 16:8; Rim. 13:12; Əf. 5:8.

■ 5:6 Luⱪa 21:36; Rim. 13:11,13; 1Kor. 15:34; Əf. 5:14.

□ 5:8 «... salmaⱪ bolayli, kɵkrikimizgǝ etiⱪad wǝ meⱨir-muⱨǝbbǝtni sawut ⱪilip, beximizƣa nijatⱪa baƣlanƣan ümidni dubulƣa ⱪilip kiyiwalayli» — «Yǝx.» 59:17ni kɵrüng. Grek tilida: «mǝydimizgǝ etiⱪad wǝ muⱨǝbbǝtning sawutini, beximizƣa nijatning ümidini dubulƣisini kiyiwalayli».

■ 5:8 Yǝx. 59:17; Əf. 6:14.

□ 5:10 «bizning Uning bilǝn billǝ ⱨayatta boluximiz üqün» — demǝk, Uning dunyaƣa ⱪaytip kelixidǝ tirilip turiximiz üqün.

■ 5:10 Rim. 14:7; 2Kor. 5:15; Gal. 2:20; 1Pet. 4:2.

■ 5:12 Rim. 15:27; 1Kor. 9:11; 16:18; Gal. 6:6; Fil. 2:29; 1Tim. 5:17; Ibr. 13:7,17.

□ 5:13 «... Bu hizmǝtliri üqün ularni qongⱪur ⱨɵrmǝt wǝ meⱨir-muⱨǝbbǝt bilǝn ⱪǝdirlǝnglar. Bir-biringlar bilǝn inaⱪ ɵtünglar» — muxundaⱪ etiⱪadqilar jamaǝttǝ mǝydanƣa kǝlsǝ, keyinqǝ ularni jamaǝttiki «aⱪsaⱪal» yaki «yetǝkqi» dǝp bekitixkǝ toƣra kelidu. Pawlus Tesalonikadiki jamaǝttǝ tehi aⱪsaⱪallarni bekitmigǝnidi.

□ 5:14 «... ajizlarƣa yar-yɵlǝk bolunglar» — «ajizlar» bǝlkim roⱨiy ⱨǝm jismaniy tǝrǝplǝrdǝ bolƣan ajizlarni kɵrsitidu.

■ 5:15 Law. 19:18; Pǝnd. 20:22; 24:29; Mat. 5:39; Rim. 12:17; 1Kor. 6:7; 1Pet. 3:9.

■ 5:16 Mat. 5:12; Luⱪa 10:20; Rim. 12:12; Fil. 4:4.

■ 5:17 Luⱪa 18:1; Rim. 12:12; Kol. 4:2.

■ 5:18 Əf. 5:20.

□ 5:19 «Roⱨning otini ɵqürmǝnglar» — grek tilida «Roⱨni ɵqürmǝnglar». «Roⱨ» Muⱪǝddǝs Roⱨ, ǝlwǝttǝ. «Muⱪǝddǝs Roⱨning oti» ixǝngǝn adǝmning ⱪǝlbidǝ yahxiliⱪ ⱪilixⱪa yaki bolupmu mǝlum bir roⱨiy iltipatni bildürüxkǝ küqlük ilⱨam pǝyda ⱪilƣan bolsa uni «ɵqürüx»kǝ bolmaydu. Muxu sɵzlǝr bǝlkim bexarǝt berix yaki baxⱪa mɵjizilik iltipatlarni kɵzdǝ tutidu; keyinki ayǝt bilǝn munaswiti bar.

■ 5:19 1Kor. 14:30.

□ 5:20 «Aranglarda pǝyƣǝmbǝrlǝrqǝ yǝtküzülgǝn bexarǝtlik sɵzlǝrni kǝmsitmǝnglar» — grek tilida «pǝyƣǝmbǝrlik sɵzlǝr». «Roⱨiy iltipatlar» toƣruluⱪ «Korintliⱪlarƣa (1)»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 5:21 1Yuⱨa. 4:1.

□ 5:22 «Yamanliⱪning ⱨǝrⱪandaⱪ xǝklidin ɵzünglarni yiraⱪ tutunglar» — «yamanliⱪning ⱨǝrⱪandaⱪ xǝkli» yamanliⱪning ⱨǝr hilliⱪliⱪini ⱨǝmdǝ yaman ixtǝk kɵrünüp ⱪalidiƣan ɵz iqigǝ alidu. Etiⱪadqilar ⱨǝtta «yaman ixtǝk kɵrünüp ⱪalidiƣan» ixtimu bolmasliⱪⱪa kɵngül bɵlüxigǝ toƣra kelidu.

■ 5:22 Fil. 4:8.

□ 5:23 «Hatirjǝmlikning Igisi bolƣan Huda» — grek tilida: «Hatirjǝmlikning Hudasi» — demǝk, hatirjǝmlik bǝrgüqi ⱨǝm Ɵzi ⱨǝrdaim hatirjǝmliktǝ turƣuqi Hudadur.

■ 5:23 1Kor. 1:8; Fil. 4:9; 1Tes. 3:13.

□ 5:24 «Silǝrni Qaⱪirƣuqi bolsa sadiⱪ-wapadur, U uni jǝzmǝn ada ⱪilmay ⱪalmaydu» — «silǝrni Qaⱪirƣuqi» — Huda, ǝlwǝttǝ.

■ 5:24 1Kor. 1:9; 10:13; 2Kor. 1:18; 2Tes. 3:3.

■ 5:26 Rim. 16:16; 1Kor. 16:20; 2Kor. 13:12; 1Pet. 5:14.

Tesalonikaliⱪlarƣa «2»

1

2

3

Tesalonikaliⱪlarƣa «2»

1

Rosul Pawlus Tesalonika xǝⱨiridiki jamaǝtkǝ yazƣan ikkinqi mǝktup

1 Mǝnki Pawlus, Silas ⱨǝmdǝ Timotiydin Huda’Atimiz wǝ Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨdǝ bolƣan, Tesalonika xǝⱨiridiki jamaǝtkǝ salam. □ 2 Huda’Atimiz wǝ Rǝb Əysa Mǝsiⱨtin silǝrgǝ meⱨir-xǝpⱪǝt wǝ hatirjǝmlik ata ⱪilinƣay! ■

Azab-oⱪubǝt iqidiki riƣbǝt-tǝsǝlli

3 Silǝr üqün Hudaƣa ⱨǝrdaim tǝxǝkkür eytiximizƣa toƣra kelidu (ⱨǝmdǝ xundaⱪ ⱪilix tolimu layiⱪtur), i ⱪerindaxlar, — qünki etiⱪadinglar küqlük ɵsmǝktǝ ⱨǝmdǝ bir-biringlarƣa bolƣan meⱨir-muⱨǝbbitinglarmu exip taxmaⱪta. □  ■ 4 Xuning bilǝn biz ɵzimiz silǝrning bexinglarƣa qüxkǝn, xundaⱪla bǝrdaxliⱪ beriwatⱪan barliⱪ ziyankǝxlik wǝ japa-eƣirqiliⱪlar iqidǝ kɵrsǝtkǝn sǝwr-qidamliⱪ wǝ etiⱪadinglar üqün, Hudaning ⱨǝrⱪaysi jamaǝtliridǝ silǝrdin pǝhirlinimiz; ■ 5 bu ixlar Hudaning kelidiƣan adil ⱨɵkümini kɵrsitidiƣan roxǝn bir alamǝttur wǝ xundaⱪla, bu ixlar silǝrning Hudaning padixaⱨliⱪiƣa layiⱪ ⱨesablinixinglar üqün bolidu; silǝr mana xu padixaⱨliⱪ üqün zulum-zǝhmǝt qekiwatisilǝr; □
  ■ 6-7 xundaⱪ ikǝn, silǝrgǝ eƣirqiliⱪ salƣuqilarƣa Huda eƣirqiliⱪ salsa, ⱨǝm xundaⱪla Rǝb Əysa ⱪudrǝtlik pǝrixtiliri bilǝn ǝrxtin ⱪayta kɵrüngǝn qaƣda, eƣirqiliⱪⱪa uqriƣan silǝrgǝ biz bilǝn tǝng aramliⱪ bǝrsǝ durus ix bolmamdu? ■ 8 Xu qaƣda U Hudani tonumaydiƣanlardin, xundaⱪla Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning hux hǝwirigǝ itaǝt ⱪilmaydiƣanlardin yalⱪunluⱪ ot bilǝn intiⱪam alidu. □  ■ 9 Bundaⱪ kixilǝr Rǝbning ⱨuzuridin wǝ küq-ⱪudritining xan-xǝripidin mǝⱨrum ⱪilinip, mǝnggülük ⱨalakǝt jazasini tartidu. □  ■ 10 U waⱪitta U Ɵzining barliⱪ muⱪǝddǝs bǝndiliridǝ uluƣlinip, xu künidǝ barliⱪ ixǝngǝnlǝrdǝ (silǝr dǝrwǝⱪǝ bizning guwaⱨliⱪimizƣa ixǝngǝndursilǝr) Ɵzining karamǝtlikini kɵrsitip, mǝdⱨiyilǝngili kelidu.□
  ■

11 Xuning üqün, biz silǝr üqün daim xundaⱪ dua ⱪilimizki, silǝrni qaⱪirƣan bizning Hudayimiz silǝrni Ɵz uluƣ qaⱪiriⱪiƣa layiⱪ ⱨesablap, yahxiliⱪⱪa intilgǝn barliⱪ güzǝl mǝⱪsǝt-muddialiringlarni wǝ etiⱪadinglardin qiⱪⱪan barliⱪ hizmǝtliringlarni küq-ⱪudriti bilǝn ǝmǝlgǝ axurƣay. 12 Xuning bilǝn, Hudayimizning wǝ Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning meⱨir-xǝpⱪiti arⱪiliⱪ Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning nami silǝrdǝ xan-xǝrǝp bolup uluƣlinidu wǝ silǝrmu Uningda xan-xǝrǝpkǝ erixisilǝr.

2

Rǝbning küni, yǝni «Pǝrwǝrdigarning küni» wǝ dǝjjal toƣruluⱪ

1 I ⱪerindaxlar, Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning ⱪayta kelixi, xundaⱪla bizning Uning bilǝn bir yǝrgǝ jǝm ⱪiliniximiz toƣrisida silǝrdin xuni ɵtünümizki, 2 Əgǝr silǝr «mǝlum roⱨtin kǝlgǝn wǝⱨiy»din bolsun, birsining sɵz-tǝlimidin bolsun yaki «bizning namimizda» yezilƣan mǝlum hǝtlǝrdin bolsun «Rǝbning küni yetip kǝldi» degǝn sɵzni anglisanglar, jiddilixip ⱨoduⱪup kǝtmǝnglar yaki dǝkkǝ-dükkigǝ qüxmǝnglar!□  ■

3 Bu ixlarda ⱨǝrⱪandaⱪ adǝmning ⱨǝrⱪandaⱪ usul bilǝn silǝrni aldixiƣa yol ⱪoymanglar; qünki awwal «qong yenix» bolup, andin «gunaⱨiy adǝm», yǝni «ⱨalakǝtkǝ mǝⱨkum ⱪilinƣuqi adǝm» axkarilanmiƣuqǝ, axu kün kǝlmǝydu.□
  ■ 4 Xu adǝm huda dǝp atalƣanƣa yaki kixilǝr qoⱪunidiƣan ⱨǝrⱪandaⱪ nǝrsilǝrgǝ ⱪarxi qiⱪip, ɵzini ⱨǝmmidin üstün ⱪilip kɵrsitidu; u xundaⱪ ⱪilip Hudaning ibadǝthanisida olturuwelip, ɵzini Huda dǝp kɵrsitip jakarlaydu.□  ■ 5 Mǝn silǝr bilǝn billǝ bolƣan waⱪtimda bularni silǝrgǝ eytⱪinim esinglarda bardu? 6 Wǝ uning bǝlgilǝngǝn waⱪti-saiti kǝlmigüqǝ axkarilanmasliⱪi üqün, nemining uni tosup turuwatⱪanliⱪi silǝrgǝ mǝlum. 7 Qünki «ⱪanunni yoⱪatⱪuqi sirliⱪ küq» alliⱪaqan yoxurun ⱨǝrikǝt ⱪilmaⱪta; lekin bu ixlarni ⱨazirqǝ tosup keliwatⱪan birsi bardur; U otturidin qiⱪⱪuqǝ xundaⱪ tosuⱪluⱪ peti turidu;□
8 andin axu «ⱪanunni yoⱪatⱪuqi» axkarilinidu; biraⱪ Rǝb Əysa aƣzidiki nǝpisi bilǝnla uni yutuwetidu, kǝlgǝn qaƣdiki parlaⱪ nuri bilǝn uni yoⱪ ⱪiliwetidu.■ 9 «Ⱪanunni yoⱪatⱪuqi»ning mǝydanƣa qiⱪixi Xǝytanning pǝntliri bilǝn bolidu, u ⱨǝr türlük küq-ⱪudrǝt, mɵjizǝ wǝ yalƣan karamǝtlǝrni kɵrsitip, ■ 10 ⱨalakǝtkǝ yüzlǝngǝnlǝrni azduridiƣan ⱨǝrhil ⱪǝbiⱨ ⱨiylǝ-mikirlǝrni ixlitidu. Ularning ⱨalakǝt aldida turuwatⱪanliⱪining sǝwǝbi ɵzlirini nijatⱪa yetǝklǝydiƣan ⱨǝⱪiⱪǝtni sɵymǝy, uningƣa ⱪǝlbidin orun bǝrmǝslikidindur. ■ 11 Xu sǝwǝbtin, Huda ularƣa yalƣanqiliⱪⱪa ixǝnsun dǝp ⱨǝⱪiⱪǝttin qǝtnitidiƣan bir küq ǝwǝtidu. ■ 12 Nǝtijidǝ, ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ ixǝnmǝy, bǝlki ⱪǝbiⱨlikni hursǝnlik dǝp bilgǝnlǝrning ⱨǝmmisi jazaƣa mǝⱨkum ⱪilinidu.

Ⱪǝt’iy tǝwrǝnmǝnglar!

13 Lekin, ǝy, Rǝb sɵygǝn ⱪerindaxlar, biz silǝr üqün ⱨǝrdaim Hudaƣa tǝxǝkkür eytiximizƣa toƣra keliduki, Huda Roⱨning wasitisidǝ pak-muⱪǝddǝs ⱪilinixinglar wǝ ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ ixinixinglar arⱪiliⱪ silǝrni nijatⱪa erixixkǝ muⱪǝddǝmdila talliwaldi. □ 14 U biz yǝtküzgǝn hux hǝwǝr arⱪiliⱪ silǝrni xu nijatⱪa, yǝni Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning xan-xǝripigǝ erixixkǝ qaⱪirdi.

15 Xuning üqün, ǝy ⱪerindaxlar, tapan tirǝp turunglar, biz silǝrgǝ eƣizqǝ yaki hǝt arⱪiliⱪ yǝtküzgǝn tǝlimni qing tutunglar!■

16-17 Əmdi Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning Ɵzi wǝ bizni sɵygǝn, meⱨir-xǝpⱪǝt bilǝn mǝnggülük riƣbǝt-tǝsǝlli ⱨǝm güzǝl ümid ata ⱪilƣan Huda’Atimiz ⱪǝlbinglarni riƣbǝtlǝndürgǝy ⱨǝmdǝ silǝrni ⱨǝrbir güzǝl ix ⱪilixta, ⱨǝrbir yahxi sɵzlǝrni yǝtküzüxtǝ küqlǝndürgǝy!□  ■

3

Biz üqün dua ⱪilinglar

1 Ahirida, i ⱪerindaxlar, biz üqün dua ⱪilinglarki, Rǝbning sɵzi huddi silǝrgǝ yǝtkǝn qaƣdikigǝ ohxax, ⱨǝrⱪandaⱪ yǝrdǝ tez tarⱪalsun wǝ xan-xǝrǝplik dǝp uluƣlansun;□  ■ 2 xuningdǝk bizning ⱪǝbiⱨ wǝ rǝzil adǝmlǝrdin ⱪutuluximiz üqünmu dua ⱪilinglar. Qünki ⱨǝmmila adǝm ixǝnq-etiⱪadliⱪ boluwǝrmǝydu.■ 3 Əmma Rǝb Ɵzi ixǝnqliktur; U silǝrni mustǝⱨkǝm ⱪilidu ⱨǝm rǝzil bolƣuqidin saⱪlaydu. □
  ■

4 Əmma Rǝbdǝ, silǝrgǝ tapiliƣinimizni ⱪiliwatisilǝr, xundaⱪla dawamliⱪ ⱪiliweridu, dǝp hatirjǝmmiz. 5 Əmdi Rǝb ⱪǝlbinglarni Hudaning meⱨir-muⱨǝbbitigǝ ⱨǝm Mǝsiⱨning sǝwr-qidamliⱪiƣa qɵmkǝxkǝ yetǝkligǝy.□

Ixligǝn qixlǝydu

6 Əmdi ⱪerindaxlar, Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning namida xuni tapilaymizki, bizdin alƣan tǝlimlǝrgǝ riayǝ ⱪilmay, tǝrtipsiz yürgǝnlǝrdin ɵzünglarni neri tutunglar.□  ■ 7 Bizdin ⱪandaⱪ ülgǝ elixinglar kerǝklikini ɵzünglar bilisilǝr; qünki biz silǝr bilǝn billǝ bolƣanda tǝrtipsiz yürmigǝniduⱪ.■ 8 Ⱨeqkimning nenini bikarƣa yemǝyttuⱪ; bǝlki biz ⱨeqⱪaysinglarƣa eƣirimizni salmasliⱪ üqün, keqǝ-kündüzlǝp tirixip-tirmixip japaliⱪ ixlǝyttuⱪ.■ 9 Bundaⱪ ⱪiliximiz, silǝrdin yardǝm kütüxkǝ ⱨǝⱪliⱪ bolmiƣanliⱪimizdin ǝmǝs, bǝlki ɵzimizni silǝrgǝ bizdin yahxi ülgǝ ⱪaldurup, silǝrning bizgǝ ǝgixixinglar üqün idi. ■ 10 Qünki biz silǝrning yeninglarda bolƣinimizda silǝrgǝ: «Birsi ixlimǝymǝn desǝ, u yemisun!» dǝp tapiliƣaniduⱪ. 11 Qünki biz aranglarda bǝzilǝrning tǝrtipsiz laƣaylap, ⱨeq ixlimǝy baxⱪilarning ixliriƣa arilixip yüridiƣanliⱪini angliduⱪ. □ 12 Biz muxundaⱪlarƣa Rǝb Əysa Mǝsiⱨdǝ xundaⱪ buyruymiz wǝ ulardin ɵtünüp soraymizki, tinq yaxap, ǝmgikinglar bilǝn ɵz neninglarni tepip yǝnglar. □  ■ 13 Lekin silǝr, i ⱪerindaxlar, yahxi ixlarni ⱪilixtin erinmǝnglar.■

14 Əmma ǝgǝr uxbu hetimizdiki sɵzlǝrgǝ itaǝt ⱪilmaydiƣan birsi bolsa, uningdin ⱨǝzǝr ǝylǝnglar wǝ uni hijalǝtkǝ ⱪaldurux üqün uning bilǝn bardi-kǝldi ⱪilmanglar. ■ 15 Biraⱪ, uni düxmǝn ⱪatarida kɵrmǝy, ǝksiqǝ uningƣa bir ⱪerindax süpitidǝ nǝsiⱨǝt ⱪilinglar.

Tilǝklǝr

16 Hatirjǝmlik Igisi bolƣan Rǝb ⱨǝr waⱪit ⱨǝr yolda xǝhsǝn silǝrgǝ hatirjǝmlik ata ⱪilƣay. Rǝb ⱨǝmminglar bilǝn billǝ bolƣay!□  ■

17 Mǝnki Pawlus bu ahirⱪi salimimni ɵz ⱪolum bilǝn yazdim; bu, mening ⱨǝmmǝ hǝtlirimning ɵzigǝ has bǝlgisidur. Mana bu mening ɵz ⱪǝlimimdur. □  ■ 18 Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning meⱨir-xǝpⱪiti ⱨǝmminglarƣa yar bolƣay!

□ 1:1 «Tesalonika xǝⱨridik jamaǝtkǝ salam» — «Tesalonika xǝⱨiri» — Ⱪǝdimki Gretsiyǝdiki bir xǝⱨǝr idi, bu xǝⱨǝrning ⱨazirⱪi nami «Salonika» bolup, u Türkiyidǝ.

■ 1:2 1Kor. 1:3; 1Tes. 1:1; 1Pet. 1:2.

□ 1:3 «Silǝr üqün Hudaƣa ⱨǝrdaim tǝxǝkkür eytiximizƣa toƣra kelidu ..., i ⱪerindaxlar, — qünki etiⱪadinglar küqlük ɵsmǝktǝ ⱨǝmdǝ bir-biringlarƣa bolƣan meⱨir-muⱨǝbbitinglarmu exip taxmaⱪta» — Pawlusning birinqi hetidiki duasi ⱨǝm ɵtünüxliri ⱨazir ǝmǝlgǝ axuruluwatidu; «1Tes.» 2:12, 4:10ni kɵrüng.

■ 1:3 Əf. 1:15; Fil. 1:3; Kol. 1:3; 1Tes. 1:2.

■ 1:4 1Tes. 2:19.

□ 1:5 «bu ixlar Hudaning kelidiƣan adil ⱨɵkümini kɵrsitidiƣan roxǝn bir alamǝttur wǝ xundaⱪla, bu ixlar silǝrning Hudaning padixaⱨliⱪiƣa layiⱪ ⱨesablinixinglar üqün bolidu; silǝr mana xu padixaⱨliⱪ üqün zulum-zǝhmǝt qekiwatisilǝr» — «bu ixlar» — etiⱪadqilarƣa ⱪarxi qiⱪⱪanlarning ziyankǝxlik ⱪilixliri ⱨǝm Tesalonikadiki etiⱪadqilarning sǝwr-taⱪǝtlirini kɵrsitidu. Bu ayǝt toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 1:5 1Tes. 2:14; Yǝⱨ. 6.

■ 1:6-7 Zǝk. 2:12; 1Tes. 4:16.

□ 1:8 «Xu qaƣda u (Mǝsiⱨ) Hudani tonumaydiƣanlardin, xundaⱪla Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning hux hǝwirigǝ itaǝt ⱪilmaydiƣanlardin yalⱪunluⱪ ot bilǝn intiⱪam alidu» — «Yǝr.» 10:25, «Zǝb.» 79:6 wǝ «Yǝx.» 66:15ni kɵrüng.

■ 1:8 Yǝr.» 10:25; Zǝb. 79:6; Yǝx. 66:15; Rim. 2:8; 2Pet. 3:7.

□ 1:9 «Bundaⱪ kixilǝr Rǝbning ⱨuzuridin wǝ küq-ⱪudritining xan-xǝripidin mǝⱨrum ⱪilinip, mǝnggülük ⱨalakǝt jazasini tartidu» — yaki bolmisa: «bundaⱪ kixilǝr Rǝbning küq-ⱪudritining xan-xǝripidin wǝ Uning ⱨuzurdin bolƣan mǝnggülük ⱨalakǝt jazasini tartidu».

■ 1:9 Yǝx. 2:19.

□ 1:10 «U (Mǝsiⱨ) ... xu künidǝ barliⱪ ixǝngǝnlǝrdǝ ... Ɵzining karamǝtlikini kɵrsitip, mǝdⱨiyilǝngili kelidu» — «Ɵzining karamǝtlikini kɵrsitip, mǝdⱨiyilinix» — grek tilida bu bir sɵz bilǝnla ipadilinidu. «Ɵz muⱪǝddǝs bǝndiliridǝ... ixǝngǝnlǝrdǝ...». Bu ibarining mǝnisi: (1) «Rǝb Əysaning güzǝlliki wǝ pǝziliti Ɵz bǝndiliri, yǝni Ɵzigǝ ixǝngǝn adǝmlirigǝ birinqi bolup kɵrünidu» wǝ: (2) «Uning bu güzǝlliki ularning ɵzliridǝ, yǝni ular arⱪiliⱪ pütkül alǝmgǝ kɵrünidu» degǝnlik bolsa kerǝk.

■ 1:10 Ros. 1:11; 1Tes. 1:10; Wǝⱨ. 1:7.

□ 2:2 «... «Rǝbning küni yetip kǝldi» degǝn sɵzni anglisanglar, jiddilixip ⱨoduⱪup kǝtmǝnglar yaki dǝkkǝ-dükkigǝ qüxmǝnglar!» — «Rǝbning küni» yaki «Pǝrwǝrdigarning küni» degǝn muⱨim tema toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 2:2 Yǝr. 29:8; Mat. 24:4; Əf. 5:6; Kol. 2:18; 1Yuⱨa. 4:1.

□ 2:3 «qünki awwal «qong yenix» bolup,... » — «qong yenix» bǝlkim «etiⱪadtin qong tenix»ni kɵrsitidu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. «Bu ixlarda ⱨǝrⱪandaⱪ adǝmning ⱨǝrⱪandaⱪ usul bilǝn silǝrni aldixiƣa yol ⱪoymanglar; qünki awwal «qong yenix» bolup, andin «gunaⱨiy adǝm», yǝni «ⱨalakǝtkǝ mǝⱨkum ⱪilinƣuqi adǝm» axkarilanmiƣuqǝ, axu kün kǝlmǝydu» — bu muⱨim ayǝttiki «qong yenix» («etiⱪadtin qiⱪip, ayrilix»), «gunaⱨliⱪ adǝm» wǝ «ⱨalakǝtkǝ mǝⱨküm ⱪilinƣuqi adǝm» (dǝjjal) toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. Bǝzi alimlar «qong yenix»ni «(Hudaƣa ⱪarxi) qong topilang» dǝp tǝrjimǝ ⱪilidu. Biz «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ ɵz tǝrjimimizgǝ ispat berimiz.

■ 2:3 Mat. 24:23; 1Tim. 4:1; 1Yuⱨa. 2:18.

□ 2:4 «Xu adǝm huda dǝp atalƣanƣa yaki kixilǝr qoⱪunidiƣan ⱨǝrⱪandaⱪ nǝrsilǝrgǝ ⱪarxi qiⱪip, ɵzini ⱨǝmmidin üstün ⱪilip kɵrsitidu; u xundaⱪ ⱪilip Hudaning ibadǝthanisida olturuwelip, ɵzini Huda dǝp kɵrsitip jakarlaydu» — «Yǝx.» 14:13-14, «Dan.» 11:36, «Əz.» 28:2-9ni kɵrüng. Bu ix toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng. «Ibadǝthana» muxu ayǝttǝ ǝsli ibadǝthanining iqki «muⱪǝddǝs jay»ni kɵrsitidu.

■ 2:4 Dan. 7:25; 8:11; 11:36; Mat. 24:15; Wǝⱨ. 13:1-8

□ 2:7 «Qünki «ⱪanunni yoⱪatⱪuqi sirliⱪ küq» alliⱪaqan yoxurun ⱨǝrikǝt ⱪilmaⱪta» — «ⱪanunni yoⱪatⱪuqi sirliⱪ küq» (grek tilida «ⱪanunni yoⱪatⱪuqi sir») toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz. «lekin bu ixlarni ⱨazirqǝ tosup keliwatⱪan birsi bardur» — 3-4-ayǝttiki «gunaⱨiy adǝm («ⱨalakǝtkǝ mǝⱨkum ⱪilinƣuqi adǝm»)ning mǝydanƣa qiⱪixni tosux» bilǝn «ⱪanunni yoⱪatⱪuqi sirliⱪ küqni tosux»ning ziq munasiwiti bar. Ikki ixni tosuƣuqi bizningqǝ Hudaning Muⱪǝddǝs Roⱨidur. Bǝzi alimlarning bu toƣruluⱪ baxⱪiqǝ pikirlirimu bar; kɵzⱪariximizning sǝwǝbini «ⱪoxunqǝ sɵz»imizdǝ eytimiz. «Ⱪanunni yoⱪatⱪuqi sirliⱪ küq» (grek tilida «ⱪanunni yoⱪatⱪuqi sir») toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz. «U otturidin qiⱪⱪuqǝ...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «U otturidin yɵtkiwetilgüqǝ...». «Ⱪanunni yoⱪatⱪuqi sirliⱪ küq» bǝlkim Xǝytanning astirtin dunyadiki barliⱪ ǝllǝrni, barliⱪ dɵlǝtlǝrni ⱨǝrhil ⱪanunni, xundaⱪla barliⱪ ǝhlaⱪ prinsiplarni buzux tǝrǝpkǝ asta-asta ⱪutritixlirini kɵrsitidu. Bu jǝryanning ǝwjigǝ qiⱪixi dǝjjalning mǝydanƣa kelixi bilǝn bolidu. «u otturidin qiⱪⱪuqǝ xundaⱪ tosuⱪluⱪ peti turidu» — bu muⱨim ixlar toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

■ 2:8 Ayup 4:9; Yǝx. 11:4.

■ 2:9 Ⱪan. 13:2; Yⱨ. 8:41; 2Kor. 4:4; Əf. 2:2; Wǝⱨ. 13:13.

■ 2:10 2Kor. 2:15; 4:3.

■ 2:11 Rim. 1:24; 1Tim. 4:1.

□ 2:13 «Huda Roⱨning wasitisidǝ pak-muⱪǝddǝs ⱪilinixinglar wǝ ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ ixinixinglar arⱪiliⱪ silǝrni nijatⱪa erixixkǝ muⱪǝddǝmdila talliwaldi» — «Roⱨ» — Hudaning Muⱪǝddǝs Roⱨi.

■ 2:15 2Tes. 3:6.

□ 2:16-17 «Əmdi Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning Ɵzi wǝ bizni sɵygǝn, meⱨir-xǝpⱪǝt bilǝn mǝnggülük riƣbǝt-tǝsǝlli ⱨǝm güzǝl ümid ata ⱪilƣan Huda’Atimiz ⱪǝlbinglarni riƣbǝtlǝndürgǝy ⱨǝmdǝ silǝrni ⱨǝrbir güzǝl ix ⱪilixta, ⱨǝrbir yahxi sɵzlǝrni yǝtküzüxtǝ küqlǝndürgǝy!» — ⱪiziⱪ bir ix xuki, «riƣbǝtlǝndürgǝy» ⱨǝm «küqlǝndürgǝy» degǝn peillar grek tilidiki «birlik xǝhs» xǝklididur. Demǝk, «Huda’Ata» wǝ «Rǝb Əysa» bir xǝhstǝk ix ⱪilidu.

■ 2:16-17 1Tes. 3:13.

□ 3:1 «... biz üqün dua ⱪilinglarki, Rǝbning sɵzi huddi silǝrgǝ yǝtkǝn qaƣdikigǝ ohxax, (ⱨǝrⱪandaⱪ yǝrdǝ) tez tarⱪalsun wǝ xan-xǝrǝplik dǝp uluƣlansun» — «tez tarⱪalsun» grek tilida «yügürsun» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 3:1 Mat. 9:38; Əf. 6:19; Kol. 4:3.

■ 3:2 Yⱨ. 6:44; Rim. 15:31.

□ 3:3 «U (Rǝb) silǝrni mustǝⱨkǝm ⱪilidu ⱨǝm rǝzil bolƣuqidin saⱪlaydu» — «rǝzil bolƣuqi» Xǝytan, Iblis. Baxⱪa birhil tǝrjimisi «U (Rǝb) silǝrni rǝzilliktin saⱪlaydu».

■ 3:3 Yⱨ. 17:15; 1Tes. 5:24.

□ 3:5 «Əmdi Rǝb ⱪǝlbinglarni Hudaning meⱨir-muⱨǝbbitigǝ ⱨǝm Mǝsiⱨning sǝwr-qidamliⱪiƣa qɵmkǝxkǝ yetǝkligǝy» — «Hudaning meⱨir-muⱨǝbbiti» awwal Uning bizgǝ bolƣan muⱨǝbbiti, andin bizning Uningƣa bolƣan muⱨǝbbitimiz; «Mǝsiⱨning sǝwr-qidamliⱪi» awwal Mǝsiⱨning Ɵzining sǝwr-qidamliⱪi, andin bizning Uningda wǝ Uning üqün sǝwr-qidamliⱪ boluximiz.

□ 3:6 «Əmdi ⱪerindaxlar, Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning namida xuni tapilaymizki, bizdin alƣan tǝlimlǝrgǝ riayǝ ⱪilmay, tǝrtipsiz yürgǝnlǝrdin ɵzünglarni neri tutunglar» — «tǝrtipsiz yürgǝnlǝr» keyinki ayǝtlǝrdin eniⱪki, «bikar tǝlǝplǝr»ni kɵrsitidu.

■ 3:6 1Kor. 5:11; 2Tes. 2:15; 3:14; Tit. 3:10.

■ 3:7 1Kor. 11:1; 1Tes. 1:6, 7; 2Tes. 2:10.

■ 3:8 Ros. 18:3; 20:34; 1Kor. 4:12; 2Kor. 11:9; 12:13; 1Tes. 2:9.

■ 3:9 1Kor. 4:16; 9:3, 6; 11:1; Fil. 3:17; 1Tes. 1:6; 2:9.

□ 3:11 «Qünki biz aranglarda bǝzilǝrning tǝrtipsiz laƣaylap, ⱨeq ixlimǝy baxⱪilarning ixliriƣa arilixip yüridiƣanliⱪini angliduⱪ» — grek tilida rosul Pawlus qaⱪqaⱪ ⱪilip: «... ⱨeq ix ⱪilmaydǝ, lekin ⱨǝrtǝrǝptǝ baxⱪilarning ixlirida bolƣanliⱪini angliduⱪ» dǝydu.

□ 3:12 «Biz muxundaⱪlarƣa Rǝb Əysa Mǝsiⱨdǝ xundaⱪ buyruymiz wǝ ulardin ɵtünüp soraymizki...» — «muxundaⱪlar» — demǝk, 11-ayǝttiki «tǝrtipsiz laƣaylap, ⱨeq ixlimǝy baxⱪilarning ixliriƣa arilixip yüridiƣanlar». «Kirix sɵz»imiznimu kɵrüng.

■ 3:12 Əf. 4:28; 1Tes. 4:11.

■ 3:13 Gal. 6:9.

■ 3:14 Mat. 18:17; 1Kor. 5:9; 2Tes. 3:6.

□ 3:16 «Hatirjǝmlik Igisi bolƣan Rǝb ⱨǝr waⱪit ⱨǝr yolda xǝhsǝn silǝrgǝ hatirjǝmlik ata ⱪilƣay» — «Hatirjǝmlik Igisi bolƣan Rǝb» grek tilida: «Hatirjǝmlikning Rǝbbi» yaki «Hatirjǝmlik bǝrgüqi Rǝb» — demǝk, hatirjǝmlik bǝrgüqi ⱨǝm Ɵzi ⱨǝrdaim hatirjǝmliktǝ turƣuqi Rǝbdur.

■ 3:16 Rim. 15:33; 16:20; 1Kor. 14:33; 2Kor. 13:11; Fil. 4:9; 1Tes. 5:23.

□ 3:17 «Mǝnki Pawlus bu ahirⱪi salimimni ɵz ⱪolum bilǝn yazdim. Bu, mening ⱨǝmmǝ hǝtlirimning ɵzigǝ has bǝlgisidur. Mana bu mening ɵz ⱪǝlimimdur» — Pawlusning ⱨǝrbir hetidiki birnǝqqǝ ⱪurni ɵz ⱪǝlimi bilǝn yezix aditi bar idi; bu, baxⱪilarning ɵzining namida sahta hǝtlǝrni yezixning aldini elixi üqün idi. Ɵzining kɵzi ajiz bolƣaqⱪa, hǝtlirini adǝttǝ katipⱪa yazduratti. («Galatiyaliⱪlarƣa»diki «kirix sɵz»imizni ⱨǝm 6:11diki izaⱨatni kɵrüng.

■ 3:17 1Kor. 16:21; Kol. 4:18.

Timotiyƣa «1»

1

2

3

4

5

6

Timotiyƣa «1»

1

Rosul Pawlus Timotiyƣa yazƣan birinqi mǝktup •••• Salam

1 Ⱪutⱪuzƣuqimiz Hudaning wǝ ümidimiz Mǝsiⱨ Əysaning ǝmri bilǝn Əysa Mǝsiⱨning rosuli ⱪilip tǝyinlǝngǝn mǝnki Pawlustin■ 2 etiⱪad yolidiki ɵzümning sadiⱪ oƣlum bolƣan Timotiyƣa salam. Huda’Atimiz wǝ Rǝbbimiz Mǝsiⱨ Əysadin sanga meⱨir-xǝpⱪǝt, rǝⱨimdillik wǝ hatirjǝmlik bolƣay!■

Sahta tǝlimlǝrni tosux

3 Makedoniyǝ ɵlkisigǝ barƣanda, sǝndin ɵtünginimdǝk xuni yǝnǝ ɵtünimǝnki, xu yǝrdiki bǝzi kixilǝrgǝ bid’ǝt tǝlimlǝrni ɵgǝtmǝnglar dǝp tapilixing üqün sǝn dawamliⱪ Əfǝsus xǝⱨiridǝ ⱪalƣin;■ 4 ularning ǝpsanilǝr wǝ ayiƣi yoⱪ nǝsǝbnamilǝrgǝ bǝnd bolmasliⱪini tapiliƣin; bular Hudaning etiⱪad arⱪiliⱪla ǝmǝlgǝ axurulidiƣan Ɵz ɵyigǝ bolƣan pilanini ilgiri sürmǝydu, bǝlki pǝⱪǝt bimǝnǝ talax-tartixlarni kǝltürüp qiⱪiridu, halas. □  ■

5 Əmdiliktǝ bizgǝ tapilanƣan tǝlimning muddiasi sap ⱪǝlb, pak wijdan wǝ sahtiliⱪsiz etiⱪadtin kelip qiⱪidiƣan meⱨir-muⱨǝbbǝttin ibarǝttur.■ 6 Bu ixlarda bǝzi kixilǝr qǝtnǝp, bimǝnǝ gǝplǝrni ⱪilixⱪa burulup kǝtti. 7 Ularning Tǝwrat ⱪanunining ɵlimasi bolƣusi bar; biraⱪ ular ɵzlirining nemǝ dǝwatⱪanliⱪini yaki ɵzlirining ⱨǝdǝp ⱪǝyt ⱪiliwatⱪan sɵzlirining nemǝ ikǝnlikini qüxǝnmǝydu.

8 Əmdi bizgǝ mǝlumki, ǝgǝr kixilǝr Tǝwrat ⱪanunini ǝyni muddiasida ⱪollansa, u paydiliⱪtur.□  ■ 9 Qünki biz yǝnǝ xuni bilimizki, Tǝwrat ⱪanuni ⱨǝⱪⱪaniy adǝmlǝr üqün tüzülgǝn ǝmǝs, bǝlki ⱪanunƣa hilapliⱪ ⱪilƣuqilar wǝ boyni ⱪattiⱪlar üqün, ihlassizlar wǝ gunaⱨkarlar üqün, iplaslar wǝ kupurluⱪ ⱪilƣuqilar üqün, atisini ɵltürgüqilǝr wǝ anisini ɵltürgüqilǝr üqün, ⱪatillar, ■ 10 buzuⱪluⱪ ⱪilƣuqilar, bǝqqiwazlar, adǝmlǝrni ⱪulluⱪⱪa buliƣuqilar, yalƣanqilar, ⱪǝsǝmhorlar üqün wǝ yaki saƣlam tǝlimlǝrgǝ zit bolƣan baxⱪa ⱨǝrⱪandaⱪ ⱪilmixlarda bolƣanlar üqün tüzülgǝn. □ 11 Bu tǝlimlǝr tǝxǝkkür-mubarǝkkǝ layiⱪ Bolƣuqi Hudaning manga amanǝt ⱪilƣan xan-xǝripini ayan ⱪilƣan hux hǝwǝrgǝ asaslanƣan.□  ■

Pawlus ɵzi Hudaning rǝⱨimdillikini kɵrsǝtküqi janliⱪ misaldur

12 Manga küq-ⱪudrǝt bǝrgǝn, meni ixǝnqlik dǝp ⱪarap, Ɵz hizmitigǝ tǝyinligǝn Rǝbbimiz Mǝsiⱨ Əysaƣa tǝxǝkkür eytimǝnki, 13 U meni tǝyinlidi! — burun kupurluⱪ wǝ ziyankǝxlik ⱪilƣuqi, zalim bir adǝm bolsammu, manga rǝⱨim kɵrsitildi; qünki mǝn bu ixlarni nadanliⱪ wǝ etiⱪadsizliⱪtin ⱪilƣanidim. □  ■ 14 Ⱨalbuki, Rǝbbimizning manga kɵrsǝtkǝn meⱨir-xǝpⱪiti ziyadilixip, Mǝsiⱨ Əysada bolƣan etiⱪad wǝ meⱨir-muⱨǝbbǝt wujudumƣa elip kirilixi bilǝn exip taxti. 15-16 Muxu sɵz ixǝnqlik wǝ ⱨǝr adǝm uni ⱪobul ⱪilixi tegixliktur — «Mǝsiⱨ Əysa gunaⱨkarlarni ⱪutⱪuzux üqün dunyaƣa kǝldi!». Mǝn gunaⱨkarlar iqidiki ǝng ǝxǝddiyisidurmǝn! Lekin dǝl xu sǝwǝbtin Mǝsiⱨ Əysaning ǝng ǝxǝddiy gunaⱨkar bolƣan meni, keyin Ɵzigǝ etiⱪad ⱪilip, mǝnggülük ⱨayatⱪa erixidiƣanlarƣa misal ⱪilip mǝndǝ Ɵzining barliⱪ sǝwr-taⱪitini ayan ⱪilixi üqün, manga rǝⱨim-xǝpⱪǝt kɵrsitilgǝndur. □  ■ 17 Əmdi mǝnggülük Padixaⱨⱪa, yǝni ɵlmǝydiƣan wǝ kɵz bilǝn kɵrgili bolmaydiƣan, birdinbir Hudaƣa ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ ⱨɵrmǝt-izzǝt wǝ xan-xǝrǝp bolƣay! Amin!□

18-19 Əy, oƣlum Timotiy, burun sǝn toƣruluⱪ eytilƣan bexarǝtlik wǝⱨiylǝrgǝ asasǝn bu buyruⱪni sanga tapxurimǝn. Bu wǝⱨiylǝrni ⱪoral ⱪilip, etiⱪadta wǝ pak wijdaningda qing turup, güzǝl urux ⱪilƣaysǝn. Bǝzilǝr wijdanida pak turuxtin qǝtnǝp kǝtti, nǝtijidǝ ularning etiⱪadi huddi hada taxⱪa urulup ƣǝrⱪ bolƣan kemidǝk wǝyran boldi. □  ■ 20 Humeneus wǝ Iskǝndǝrlǝr mana xundaⱪ kixilǝrdindur. Ularni kupurluⱪ ⱪilmasliⱪni ɵgǝnsun dǝp, Xǝytanning ilkigǝ tapxurdum.□  ■

2

Jamaǝtning birinqi wǝzipisi

1 Mǝn ⱨǝmmidin awwal, etiⱪadqilarƣa pütkül insanlar üqün Hudadin tilǝklǝr tilixini, dua-tilawǝt ⱪilixini, baxⱪilar üqün murajiǝt ⱪilixini wǝ tǝxǝkkürlǝr eytixini, 2 bolupmu padixaⱨlar wǝ barliⱪ ǝmǝldarlar üqün dua-tilawǝt ⱪilixini jekilǝymǝn. Xundaⱪ ⱪilƣanda, biz toluⱪ ihlasmǝnlik wǝ salmaⱪliⱪ bilǝn tinq wǝ aman-esǝn ⱨayat kǝqürǝlǝymiz.■ 3 Bundaⱪ dua-tilawǝt ⱪilix güzǝl ixtur, Ⱪutⱪuzƣuqimiz Hudani hursǝn ⱪilidu. 4 Qünki U pütkül insanning ⱪutⱪuzuluxi wǝ ularning ⱨǝⱪiⱪǝtni tonup yetixini halaydu.■ 5 Qünki birla Huda bardur, Huda bilǝn insanlar arisida bir kelixtürgüqimu bar, U bolsimu Ɵzi insan bolup kǝlgǝn Mǝsiⱨ Əysadur.□  ■ 6 U barliⱪ insanlarni ⱨɵr ⱪilix üqün Ɵzini ⱪurban ⱪilip bǝdǝl tɵlidi; xundaⱪ ⱪilip bekitilgǝn waⱪit-saitidǝ Hudaning nijatiƣa guwaⱨliⱪ berildi.□  ■ 7 Mǝn bu guwaⱨliⱪni yǝtküzüx üqün jakarqi wǝ rosul boluxⱪa tǝyinlinip (mening bu sɵzlirimning ⱨǝmmisi rast, mǝn yalƣan gǝp ⱪilmidim), yat ǝlliklǝrgǝ etiⱪad wǝ ⱨǝⱪiⱪǝt yolida ɵgǝtküqi bolup tiklǝndim.■ 8 Xunga, mǝn xuni halaymǝnki, ǝrlǝr ⱪǝyǝrdǝ bolsun, duaƣa jǝm bolƣanda ƣǝzǝpsiz wǝ dǝtalaxsiz ⱨalda, ⱨalal ǝmǝllik ⱪollirini kɵtürüp dua ⱪilsun. ■

9 Ohxax yolda ayallarmu muwapiⱪ kiyinip, ɵzlirini ar-nomus wǝ salmaⱪliⱪ bilǝn pǝrdaz ⱪilsun. Ularning ɵzlirini pǝrdazlax, qaqlirini alaⱨidǝ yasax wǝ altun, ünqǝ-mǝrwayit wǝ esil ⱪimmǝt kiyim-keqǝklǝr bilǝn ǝmǝs, ■ 10 bǝlki güzǝl ǝmǝlliri bilǝn pǝrdazlixini halaymǝn. Bu, Huda yolida tǝⱪwadar bolay degǝn ayallarƣa yarixidu. 11  Jamaǝt sorunlirida, ayallar tinq olturup, toluⱪ itaǝtmǝnlik bilǝn tǝlim alsun. □ 12 Lekin ayallarning ǝrlǝrgǝ tǝlim berixi yaki ular üstidin ⱨɵküm sürüxigǝ yol ⱪoymaymǝn. Əksiqǝ, ular tinq bolsun. □  ■ 13 Qünki awwal Adǝm’ata, keyin Ⱨawa’ana yaritilƣan. ■ 14 Awwal aldinip azdurulƣanmu Adǝm’ata ǝmǝs, bǝlki Ⱨawa’ana idi. U tolimu aldanƣanliⱪidin ularning itaǝtsizlikigǝ qüxüp ⱪalƣanidi. ■ 15 Lekin ayallar etiⱪadta, meⱨir-muⱨǝbbǝt wǝ pak-muⱪǝddǝsliktǝ salmaⱪliⱪ bilǝn turidiƣanla bolsa, ular tuƣutta saⱪ-salamǝt ⱪutulidu.□

3

Jamaǝtning yetǝkqiliri

1 «Əgǝr birsi jamaǝtkǝ yetǝkqi boluxⱪa intilsǝ, u güzǝl bir wǝzipini arzu ⱪilƣan bolidu» degǝn bu sɵz ⱨǝⱪtur. □ 2 Əmdi yetǝkqi bolsa ǝyibsiz, bir hotunluⱪ, salmaⱪ, pǝmlik, ǝdǝplik, meⱨmandost, Huda toƣrisida tǝlim berǝlǝydiƣan boluxi,□  ■ 3 xundaⱪla ⱨaraⱪkǝx wǝ zorawan bolmasliⱪi, mulayim boluxi, sǝpra, nǝpsaniyǝtqi bolmasliⱪi,□ 4 ǝz ailisini yahxi baxⱪuralaydiƣan boluxi, tolimu salapǝtlik bilǝn pǝrzǝntlirini ata-anisiƣa boysunidiƣan ⱪilip tǝrbiyiliyǝlǝydiƣan kixi boluxi kerǝk.□ 5 Qünki birsi ɵz ailisini baxⱪuruxni bilmisǝ, u Hudaning jamaitidin ⱪandaⱪmu hǝwǝr alalisun? 6  Yetǝkqi yengi etiⱪadqilardin bolmisun; undaⱪ bolsa, u tǝkǝbburlixip ketixi mumkin, xuningdǝk Xǝytanning ǝyibigǝ kirip, u uqriƣan ⱨɵkümgǝ qüxidu.□ 7 U jamaǝtning sirtidikilǝr tǝripidinmu obdan tǝriplinidiƣan boluxi kerǝk; xundaⱪ bolƣanda, u baxⱪilarning ⱪarilixiƣa uqrimaydu, Xǝytanning ⱪiltiⱪiƣa qüxmǝydu.□

Jamaǝtning hizmǝtkarliri

8 Huddi yetǝkqilǝrgǝ ohxax, jamaǝtning hizmǝtkarlirimu salmaⱪ, ikki hil gǝp ⱪilmaydiƣan, ⱨaraⱪ-xarabⱪa berilmǝydiƣan, nǝpsaniyǝtqi bolmiƣan kixilǝrdin boluxi,□  ■ 9 pak wijdani bilǝn etiⱪadning sirini qing tutidiƣan boluxi lazim. □  ■ 10 Bundaⱪ adǝmlǝrnimu aldi bilǝn sinap kɵrüp, ǝyib tǝrǝpliri bolmisa, andin hizmǝt wǝzipisigǝ ⱪoyuxⱪa bolidu. 11 Xuningdǝk, bu hizmǝtkarlarning ayallirimu tǝmkin, pitnǝ-pasat ⱪilmaydiƣan, salmaⱪ wǝ ⱨǝrⱪandaⱪ ixta ixǝnqlik bolƣanlardin boluxi lazim. □ 12 Hizmǝtkarlar bir hotunluⱪ, ɵz pǝrzǝntliri wǝ ailisini yahxi baxⱪuridiƣan kixilǝrdin bolsun. □ 13 Hizmǝtkarning wǝzipisini obdan orunƣanlar ɵzi üqün yahxi nam-ataⱪⱪa sazawǝr bolidu wǝ Mǝsiⱨ Əysada bolƣan etiⱪadta zor jür’ǝt-ixǝnqkǝ erixidu.□  ■

Mǝsiⱨ bolƣan sir

14 Mǝn gǝrqǝ pat arida yeningƣa yetip berixni arzu ⱪilsammu, yǝnila bu hǝtni yazdim; 15 Mubada mǝn ⱨayal bolup ⱪalsam, hǝttin Hudaning ailisi arisida ɵzüngni ⱪandaⱪ tutux kerǝklikini bilisǝn. Bu ailǝ bolsa tirik Hudaning jamaiti, ⱨǝⱪiⱪǝtning tüwrüki wǝ tǝglikidur. □ 16 Ⱨǝmmǝylǝn etirap ⱪilmay turalmayduki, ihlasmǝnlikning siri büyüktur: —

«Ɵzi insan tenidǝ ayan boldi,

Roⱨ Uning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪini ispatlidi,

Pǝrixtilǝrgǝ u kɵründi,

Uning hǝwiri pütkül ǝllǝrgǝ jakarlandi,

Jaⱨanda Uningƣa iman kǝltürüldi,

U xan-xǝrǝp iqidǝ ǝrxkǝ kɵtürüldi».□
  ■

4

1 Əmdi Roⱨ xuni alaⱨidǝ eytiduki, ahir zamanlarda bǝzilǝr etiⱪadtin yenip, aldamqi roⱨlarƣa wǝ jinlarning tǝlimlirigǝ berilip ǝgixidu.□  ■ 2 Bundaⱪ tǝlim bǝrgüqilǝr sahtiliⱪta yalƣanqiliⱪ ⱪilip, huddi daƣmallap kɵydürüwǝtkǝndǝk ɵz wijdanini yoⱪitip ⱪoyƣan;□ 3 ular nikaⱨlinixni wǝ bǝzi yemǝkliklǝrni istemal ⱪilixni mǝn’i ⱪilidu. Əmma ular mǝn’i ⱪilidiƣan yemǝkliklǝrni Huda Ɵzigǝ etiⱪad ⱪilƣan ⱨǝm ⱨǝⱪiⱪǝtni bilgǝnlǝrning tǝxǝkkür eytip ⱪobul ⱪilixi üqün yaratⱪanidi.□  ■ 4 Qünki Huda yaratⱪan ⱨǝmmǝ nǝrsǝ yahxidur, ular tǝxǝkkür bilǝn ⱪobul ⱪilinsa, ularning ⱨeqⱪaysisini qǝklǝp rǝt ⱪilixⱪa bolmaydu.□  ■ 5 Qünki ular Hudaning sɵz-kalami wǝ insanlarning duasi bilǝn ⱨalal ⱪilinidu.□

Əysa Mǝsiⱨning yahxi hizmǝtkari

6 Bu nǝsiⱨǝtlǝrni ⱪerindaxlarning sǝmigǝ salsang, Mǝsiⱨ Əysaning yahxi hizmǝtkari bolƣan bolisǝn. Xundaⱪla, ɵzüngning ǝstayidil ǝgǝxkǝn etiⱪadtiki wǝ saƣlam tǝlimlǝrdiki sɵzlǝr bilǝn ⱪuwwǝtlǝndürülgǝnliking ayan bolidu.■ 7 Əmma ihlassizlarning wǝ momaylarning ǝpsanilirini qǝtkǝ ⱪeⱪip, ɵzüngni ihlasmǝnlik yolida qeniⱪturup yetixtürgin.□  ■ 8 Qünki «Bǝdǝnni qeniⱪturuxning azraⱪ paydisi bar, lekin ihlasmǝnliktǝ intilixning ⱨǝrtǝrǝplik paydisi bar; u ⱨazirⱪi wǝ kǝlgüsi ⱨayat üqün bǝht elip kelidu»■ 9 — bu sɵz ⱨǝⱪtur wǝ uni ⱪobul ⱪilixⱪa pütünlǝy ǝrziydu. 10 Əmǝliyǝttǝ biz buning üqün japaliⱪ ǝjir singdürüwatimiz wǝ har ⱪiliniwatimiz. Qünki ümidimizni pütkül insanlarning, bolupmu etiⱪad ⱪilƣuqilarning Ⱪutⱪuzƣuqisi — mǝnggü ⱨayat Hudaƣa baƣliduⱪ.□

11 Bu ixlarni jamaǝtkǝ tohtimay tapiliƣin wǝ ɵgǝtkin. 12 Ⱨeqkimning sening yaxliⱪingƣa sǝl ⱪarixiƣa yol ⱪoyma; bǝlki sɵzliringdǝ, ǝmǝlliringdǝ, meⱨir-muⱨǝbbǝt, etiⱪad wǝ pakliⱪta etiⱪadqilarƣa nǝmunǝ bol. □  ■ 13 Mǝn yeningƣa barƣuqǝ, ɵzüngni jamaǝtkǝ muⱪǝddǝs yazmilarni oⱪup berix, jekilǝx wǝ tǝlim berixkǝ beƣixliƣin.□ 14  Jamaitingning aⱪsaⱪalliri ⱪollirini uqangƣa ⱪoyƣanda, Hudaning wǝⱨiyisi arⱪiliⱪ sanga ata ⱪilinixi bilǝn sǝndǝ bolƣan iltipatⱪa bipǝrwaliⱪ ⱪilma. □
  ■ 15 Bu ixlarƣa berilip, ɵzüngni ularƣa toluⱪ atiƣin. Xuning bilǝn sening alƣa basⱪanliⱪing ⱨǝmmǝylǝngǝ ayan bolidu. 16 Ɵzünggǝ wǝ bǝrgǝn tǝliminggǝ izqil kɵngül ⱪoyƣin. Qünki xundaⱪ ⱪilƣanda ɵzüngnimu wǝ sanga ⱪulaⱪ salƣanlarnimu ⱪutⱪuzisǝn.

5

Jamaǝttiki bǝzi ǝmǝliy ixlar

1 Yaxanƣan ǝrlǝrni ǝyibligǝndǝ ⱪattiⱪ sɵzlimigin, bǝlki ularƣa atang süpitidǝ nǝsiⱨǝt bǝrgin. Xuningdǝk, yigitlǝrgǝ ⱪerindaxliring süpitidǝ sɵzligin.■ 2 Yaxanƣan ayallarƣa anang süpitidǝ, yax ayallarƣa aqa-singilliring süpitidǝ ⱨǝr ixta pak ⱪǝlb bilǝn muamilǝ ⱪilƣin. 3 Ⱨǝⱪiⱪiy tul ayallarni ⱨɵrmǝtlǝp, ularning ⱨalidin hǝwǝr al.□ 4 Lekin, tul ayallarning pǝrzǝntliri yaki nǝwriliri bolsa, ular aldi bilǝn ɵz ailisigǝ nisbǝtǝn ihlasmǝnlikni ɵginip, ɵz ata-anisining ǝjrini yandursun; qünki bu ix Hudani hursǝn ⱪilidu.■ 5 Əmdi ⱨǝⱪiⱪiy tul ɵtüwatⱪan, yalƣuz ⱪalƣan ayallar bolsa, ümidini Hudaƣa baƣliƣan bolup, keqǝ-kündüz dua-tilawǝttǝ bolidu.■ 6 Lekin ⱨuzur-ⱨalawǝtkǝ berilgǝn tul hotun ⱨayat bolsimu, ɵlgǝngǝ barawǝrdur. 7 Əmdi baxⱪilar tǝripidin ǝyiblinidiƣan ǝⱨwalƣa qüxüp ⱪalmasliⱪi üqün sǝn ularƣa bu ixlarni jekilǝp tapiliƣin. 8 Lekin birsi ɵz tuƣⱪanliridin, bolupmu ɵz ailisidikilǝrdin hǝwǝr almisa, u etiⱪadtin tanƣan dǝp ⱪarilip, kapirlardin bǝttǝr bolidu.■

9 Tul ayal tizimƣa elinsa, yexi atmixtin tɵwǝn bolmasliⱪi, birla ǝrning ayali bolƣan boluxi kerǝk, □
10 yǝnǝ güzǝl ǝmǝlliri bilǝn tǝriplǝngǝn boluxi, balilirini yahxi tǝrbiyilǝp qong ⱪilƣan, musapirlarƣa meⱨmandostluⱪ kɵrsǝtkǝn, muⱪǝddǝs bǝndilǝrning putlirini yuyup ⱪoyƣan, ⱪiyinqiliⱪta ⱪalƣanlarƣa yardǝm ⱪolini uzartⱪan, ɵzini ⱨǝrhil hǝyr-sahawǝt ixliriƣa beƣixliƣanlar boluxi kerǝk. □  ■ 11 Lekin yax tul ayallarni tizimlikkǝ kirgüzmǝ. Qünki ularning ixⱪ ⱨǝwǝsliri ⱪozƣilip Mǝsiⱨdin tenip, ⱪayta nikaⱨlinixni arzu ⱪilidu; 12 xuning bilǝn, ular dǝslǝp bǝrgǝn wǝdisigǝ hilapliⱪ ⱪilix sǝwǝblik ǝyiblik bolidu. □ 13 Uning üstigǝ ular ⱨurunluⱪni adǝt ⱪiliwelip, ɵymu-ɵy doⱪurup yürüxni ɵginidu; xundaⱪla ⱨurun bolupla ⱪalmay, ƣǝywǝt ⱪilip, baxⱪilarning ixliriƣa qepilƣaⱪ bolup nalayiⱪ ixlarƣa walaⱪlaydiƣanlardin bolup ⱪelixi mumkin. □  ■ 14 Xuning üqün, bundaⱪ yax tul ayallarning nikaⱨlinip, pǝrzǝnt kɵrüp, ɵy ixliri bilǝn xuƣullinixini halaymǝn. Xundaⱪ ⱪilƣanda, bizgǝ ⱪarxi turƣuqiƣa bizni ⱨǝrⱪandaⱪ ǝyiblǝp-ⱨaⱪarǝtlǝx pursiti qiⱪmaydu. □  ■ 15 Qünki xundaⱪ bǝzi tul ayallar alliⱪaqan etiⱪadtin tenip Xǝytanning kǝynigǝ kirip kǝtti. 16 Əgǝr etiⱪadi bar bir ǝr yaki ayal kixining tul ⱪalƣan tuƣⱪanliri bolsa, u ɵzi ularƣa yardǝm bǝrsun, yüki jamaǝtkǝ qüxmisun. Xundaⱪ bolƣanda, jamaǝt ⱨǝⱪiⱪiy igǝ-qaⱪisiz tul ayallarƣa yardǝm ⱪilalaydu.□

Aⱪsaⱪallar toƣrisida

17 Jamaǝtni yahxi yetǝklǝydiƣan aⱪsaⱪallar, bolupmu Hudaning sɵz-kalamini yǝtküzüx wǝ tǝlim berixtǝ ǝjir singdürgǝnlǝr ikki ⱨǝssǝ ⱨɵrmǝtkǝ sazawǝr ⱪilinsun. □
  ■ 18 Qünki muⱪǝddǝs yazmilarda: «Haman tǝpkǝn ɵküzning aƣzini boƣma» wǝ: «Mǝdikar ɵz ⱨǝⱪⱪini elixⱪa ⱨǝⱪliⱪtur» deyilgǝn. □  ■

19 Ikki yaki üq guwaⱨqi ⱨazir bolmiƣuqǝ, aⱪsaⱪal üstidin ⱪilinƣan ǝrzni ⱪobul ⱪilma. □  ■ 20 Əgǝr aⱪsaⱪallardin birsi gunaⱨ sadir ⱪilƣan bolsa, baxⱪilarningmu buningdin ibrǝt elip ⱪorⱪuxi üqün, jamaǝt aldida tǝnbiⱨ berip ǝyibligin.□

21 Hudaning, Mǝsiⱨ Əysaning wǝ Huda talliƣan pǝrixtilǝrning aldida xuni sanga agaⱨ ⱪilip tapilaymǝnki, sǝn bu ǝmrlǝrgǝ ⱨeq ayrimiqiliⱪ ⱪilmay, ⱨeqⱪandaⱪ ixta bir tǝrǝpkǝ yan basmay ⱪǝt’iy ǝmǝl ⱪilƣin.■

22 Birawning uqisiƣa ⱪolungni ⱪoyuxⱪa aldirap kǝtmǝ; baxⱪilarning gunaⱨliriƣa xerik bolma. Ɵzüngni pak tutⱪin □  ■ 23 (axⱪazining yahxi bolmiƣanliⱪi, xundaⱪla sǝn daim aƣriydiƣan bolƣaqⱪa, sula iqiwǝrmǝy, bir’az xarabmu iqip bǝrgin). □  ■ 24 Bǝzi kixilǝrning gunaⱨliri burunla eniⱪ, xundaⱪla soraⱪ künigiqǝ saⱪlinidu; lekin bǝzilǝrningki ularning kǝynidin ǝgixip baridu, keyin axkarǝ bolidu. □  ■ 25 Huddi xuningƣa ohxax, bǝzi kixilǝrning güzǝl ǝmǝllirini asanla kɵrüwalƣili bolidu; ⱨazir axkara bolmisa keyin axkarilanmay ⱪalmaydu.□

6

1 Ⱪulluⱪ boyunturuⱪ astida bolƣanlarning ⱨǝmmisi ɵz hojayinlirini ⱨǝr tǝrǝptǝ ⱨɵrmǝtlisun. Xundaⱪ ⱪilƣanda, Hudaning nami wǝ Uning tǝlimining ⱨaⱪarǝtkǝ uqrixidin saⱪlanƣili bolidu.■ 2 Hojayinliri etiⱪadqi bolsa, ⱪulliri: «Biz ⱨǝmmimiz ohxaxla ⱪerindaxlarƣu» dǝp, ularƣa ⱨɵrmǝtsizlik ⱪilmisun. Əksiqǝ, ularƣa tehimu ǝstayidil hizmǝt ⱪilsun. Qünki ularning yahxi hizmitidin bǝⱨrimǝn bolidiƣanlar dǝl sadiⱪ etiⱪadqilar ⱨǝm sɵyümlük bǝndilǝrdur. Sǝn bu tǝlimlǝrni ɵgǝtkin wǝ jekiligin.

Yalƣan tǝlim wǝ pulpǝrǝslikning aⱪiwiti

3 Ohximiƣan tǝlimlǝrni tǝrƣib ⱪilƣan wǝ saƣlam sɵzlǝrni (yǝni Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning ⱨǝⱪ sɵzlirini), xundaⱪla ihlasmǝnlikkǝ yetǝklǝydiƣan tǝlimni ⱪobul ⱪilmiƣan kixi bolsa, 4 undaⱪlar dǝwǝⱪǝ kɵrǝnglǝp kǝtkǝn, ⱨeqnemǝ qüxǝnmǝydiƣan kixilǝrdindur. Ular niza-munazirǝ pǝyda ⱪilixⱪa wǝ gǝp talixixⱪa ⱨerismǝn; bundaⱪ ixlardin ⱨǝsǝthorluⱪ, jedǝl-majira, tɵⱨmǝt, rǝzil gumanhorluⱪ ⱨasil bolidu,■ 5 ⱨǝmdǝ niyiti qiriklǝxkǝn, ⱨǝⱪiⱪǝttin mǝⱨrum bolƣan kixilǝr arisida daimliⱪ sürkilix kǝltürüp qiⱪiridu. Bundaⱪ kixilǝr ihlasmǝnlikni payda-tapawǝtning bir yoli dǝp ⱪaraydu.■

6 Dǝrwǝⱪǝ, Hudaƣa ihlasmǝn wǝ razimǝn bolux ƣayǝt zor paydidur.■ 7 Qünki biz bu dunyaƣa ⱨeqnemǝ elip kǝlmiduⱪ, xuningdǝk uningdin ⱨeqneminimu elip ketǝlmǝymiz.■ 8 Xunga, yemǝk-iqmǝk wǝ kiyim-keqik yetǝrlik bolsila bulardin ⱪanaǝt ⱪilimiz.■ 9 Lekin bay boluxni oylaydiƣanlar bolsa ⱨaman azduruluxlarƣa uqrap, tuzaⱪⱪa wǝ xundaⱪla insanlarni wǝyranqiliⱪⱪa wǝ ⱨalakǝtkǝ qɵktüridiƣan nurƣun ǝhmiⱪanǝ ⱨǝm ziyanliⱪ arzu-ⱨǝwǝslǝrning ilkigǝ teyilip ketidu. ■ 10 Qünki pulpǝrǝslik ⱨǝrhil rǝzilliklǝrning yiltizidur. Bǝzilǝr buningƣa intilixi bilǝn etiⱪadtin qǝtnǝp, ɵzlirini nurƣun dǝrd-ⱪayƣular bilǝn sanjidi.■

Timotiyƣa nǝsiⱨǝt

11 Əmma sǝn, ǝy Hudaning adimi, bundaⱪ ixlardin yiraⱪ ⱪaq; ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ, ihlasmǝnlik, ixǝnq-etiⱪad, meⱨir-muⱨǝbbǝt, sǝwr-taⱪǝt wǝ mɵmin-mulayimliⱪni intilip ⱪoƣla. ■ 12 Etiⱪadtiki güzǝl kürǝxtǝ küqǝp kürǝx ⱪil. Mǝnggülük ⱨayatni qing tutⱪin. Sǝn dǝl buningƣa qaⱪirilding ⱨǝmdǝ uning yolida nurƣunliƣan guwaⱨqilar aldida bu etiⱪadning güzǝl xaⱨitliⱪini ⱪilding.□  ■

13 Ⱨǝmmigǝ ⱨayatliⱪ beriwatⱪan Hudaning aldida, xundaⱪla Pontius Pilatus aldida güzǝl xaⱨitliⱪni ⱪilip guwaⱨliⱪ bǝrgǝn Mǝsiⱨ Əysaning aldida sanga xuni tapilaymǝnki, □  ■ 14 Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨ ⱪayta ayan bolƣuqǝ, Hudaning bu ǝmrigǝ ⱨeq ⱪusursiz wǝ daƣsiz ǝmǝl ⱪilƣin. □ 15-16 Uning ayan boluxini waⱪit-saiti kǝlgǝndǝ birdinbir mǝnggü ɵlmigüqi, insan yeⱪinlixalmaydiƣan nur iqidǝ yaxaydiƣan, ⱨeqkim kɵrmigǝn wǝ kɵrǝlmǝydiƣan mubarǝklǝxkǝ layiⱪ bolƣan birdinbir Ⱨɵkümran, yǝni padixaⱨlarning Padixaⱨi, rǝblǝrning Rǝbbi ǝmǝlgǝ axuridu. Uningƣa izzǝt-ⱨɵrmǝt wǝ ǝbǝdil’ǝbǝd küq-ⱪudrǝt bolƣay, amin!■

17 Bu zamanda bay bolƣanlarƣa mǝƣrurlanmasliⱪni, tayanƣusiz ɵtkünqi bayliⱪⱪa ǝmǝs, bǝlki biz bǝⱨrimǝn boluxⱪa ⱨǝmmini bizgǝ sehiyliⱪ bilǝn tolup taxⱪan ⱨalda tǝminligüqi Hudaƣa tayinip ümid baƣlaxni tapiliƣin;□ 18 ularƣa yahxi ǝmǝllǝrni ⱪilixta ⱨǝⱪiⱪiy bay bolunglar, hǝyr-sahawǝtlik ixlarda mǝrd, baxⱪilar bilǝn ortaⱪ bǝⱨrlinixkǝ ⱪoli oquⱪ bolunglar dǝp tapiliƣin. 19 Ular bundaⱪ ⱪilƣanda, ⱨǝⱪiⱪiy ⱨayatni tutux üqün kelǝqǝktǝ ɵzlirigǝ puhta bir asas-ul bolidiƣan bir hǝzinǝ topliyalaydu.■

20 Əy Timotiy, sanga amanǝt ⱪilinƣan ⱨǝⱪiⱪǝtlǝrni ⱪoƣda. Ɵzüngni ihlassiz, ⱪuruⱪ gǝplǝrdin ⱨǝmdǝ atalmix ilimning talax-tartixliridin neri tutⱪin. ■ 21 Bǝzilǝr muxundaⱪ bimǝnǝ ilimgǝ egimǝn dǝp jakarlap, etiⱪadtin qǝtnidi.

Meⱨir-xǝpⱪǝt silǝrgǝ yar bolƣay!□

■ 1:1 Ros. 9:15; Kol. 1:27.

■ 1:2 Ros. 16:1; 1Kor. 4:17; Gal. 1:3; 1Tes. 3:2; 1Pet. 1:2.

■ 1:3 Ros. 20:1.

□ 1:4 «ayiƣi yoⱪ nǝsǝbnamilǝr» — Yǝⱨudiy hǝlki ⱨǝrdaim ɵzining Tǝwrattiki uluƣ bir «roⱨiy ǝrbab»ning mǝlum bir ǝwladi, Greklǝr bolsa ɵzining mǝlum bir «ilaⱨiy adǝm»ning ǝwladi ikǝnlikini ispatlimaⱪqi idi. «Bular Hudaning etiⱪad arⱪiliⱪla ǝmǝlgǝ axurulidiƣan Ɵz ɵyigǝ bolƣan pilanini ilgiri sürmǝydu» — «(Hudaning)... Ɵz ɵyigǝ bolƣan (nijatliⱪ) pilani» grek tilida «Hudaning ɵyidiki ⱪanun-orunlaxturuxliri» degǝn ibarǝ bilǝn ipadilinidu.

■ 1:4 1Tim. 4:7; 6:4, 20; 2Tim. 2:16; Tit. 1:14; 3:9.

■ 1:5 Rim. 13:8; Gal. 5:14.

□ 1:8 «ǝgǝr kixilǝr Tǝwrat ⱪanunini ǝyni muddiasida ⱪollansa, u paydiliⱪtur» — «ǝyni muddiasida» grek tilida «ⱪanunluⱪ yolda ⱪollansa».

■ 1:8 Rim. 7:12.

■ 1:9 Gal. 5:23.

□ 1:10 «Tǝwrat ⱪanuni... saƣlam tǝlimlǝrgǝ zit bolƣan baxⱪa ⱨǝrⱪandaⱪ ⱪilmixlarda bolƣanlar üqün tüzülgǝn» — «saƣlam tǝlim» — bu Pawlusning kɵp ixlitidiƣan ibarisi. Hudadin kǝlgǝn tǝlim uni ⱪobul ⱪilƣanlarda saƣlam roⱨiy ⱨayatni ⱨasil ⱪilidu wǝ ⱪuwwǝtlǝydu.

□ 1:11 «bu tǝlimlǝr tǝxǝkkür-mubarǝkkǝ layiⱪ bolƣuqi Hudaning manga amanǝt ⱪilƣan xan-xǝripini ayan ⱪilƣan hux hǝwǝrgǝ asaslanƣan» — «bu tǝlimlǝr» («saƣlam tǝlim») Tǝwrat ⱪanunining ⱨǝⱪiⱪiy ǝⱨmiyitini, uning «ɵz muddiasida ⱪollinidiƣan» yaki «ⱪanunluⱪ yolda ⱪollinilidiƣan» mǝzmunini ɵz iqigǝ alidu (8-ayǝt).

■ 1:11 1Tes. 2:4; 1Tim. 6:15.

□ 1:13 «U meni tǝyinlidi! — burun kupurluⱪ wǝ ziyankǝxlik ⱪilƣuqi, zalim bir adǝm bolsammu...» — «kupurluⱪ ⱪilƣuqi» — uning kupurluⱪi biwasitǝ Hudaƣa ⱪaritilƣan ǝmǝs (qünki u «ihlasmǝn Yǝⱨudiy» idi), bǝlki Huda ǝwǝtkǝn Ⱪutⱪuzƣuqi Mǝsiⱨgǝ wǝ Uningƣa ǝgǝxkǝnlǝrgǝ ⱪaritilƣan. «Ziyankǝxlik ⱪilƣuqi» — Mǝsiⱨgǝ ǝgǝxkǝnlǝrgǝ ziyankǝxlik ⱪilƣuqi. «qünki mǝn bu ixlarni nadanliⱪ wǝ etiⱪadsizliⱪtin ⱪilƣanidim» — «etiⱪadsizliⱪ» Hudaning Əysa Mǝsiⱨdǝ bolƣan nijat yoliƣa bolƣan etiⱪadsizliⱪtur.

■ 1:13 Yⱨ. 9:39,41; Ros. 3:17; 8:3; 9:1; 22:4; 26:9; 1Kor. 15:9; Gal. 1:13.

□ 1:15-16 «Muxu sɵz ixǝnqlik wǝ ⱨǝr adǝm uni ⱪobul ⱪilixi tegixliktur — «Mǝsiⱨ Əysa gunaⱨkarlarni ⱪutⱪuzux üqün dunyaƣa kǝldi!». Mǝn gunaⱨkarlar iqidiki ǝng ǝxǝddiyisidurmǝn! Lekin dǝl xu sǝwǝbtin Mǝsiⱨ Əysaning ǝng ǝxǝddiy gunaⱨkar bolƣan meni, keyin Ɵzigǝ etiⱪad ⱪilip, mǝnggülük ⱨayatⱪa erixidiƣanlarƣa misal ⱪilip mǝndǝ Ɵzining barliⱪ sǝwr-taⱪitini ayan ⱪilixi üqün, manga rǝⱨim-xǝpⱪǝt kɵrsitilgǝndur» — bu zor ǝⱨmiyǝtlik ayǝt toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 1:15-16 Mat. 9:13; Mar. 2:17; Luⱪa 5:32; 19:10; 1Yuⱨa. 3:5.

□ 1:17 «mǝnggülük Padixaⱨ» — grek tilida «barliⱪ zamanlarning Padixaⱨi». «birdinbir Hudaƣa ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ ... xan-xǝrǝp bolƣay!» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «birdinbir dana Hudaƣa ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ ... xan-xǝrǝp bolƣay!» deyilidu.

□ 1:18-19 «bu wǝⱨiylǝrni ⱪoral ⱪilip, etiⱪadta wǝ pak wijdaningda qing turup, güzǝl urux ⱪilƣaysǝn» — «güzǝl urux ⱪilƣaysǝn» — ǝt igiliri bilǝn ǝmǝs, ǝlwǝttǝ, roⱨiy kürǝxtur. Keyinki 6:12-ayǝttǝ tilƣa elinƣan «güzǝl kürǝx»ni wǝ u toƣrisidiki «ⱪoxumqǝ sɵz»ni kɵrüng.

■ 1:18-19 1Tim. 6:12; 1Tim. 3:9.

□ 1:20 «Ularni kupurluⱪ ⱪilmasliⱪni ɵgǝnsun dǝp, Xǝytanning ilkigǝ tapxurdum» — «Xǝytanning ilkigǝ tapxurulux» bolsa, etiⱪad yolidin helila qǝtnigǝn kixilǝrni ɵz gunaⱨlirini tonusun dǝp, jamaǝt ixlǝtsǝ bolidiƣan eƣir bir tǝdbirdur. Uningda xundaⱪ kixilǝr jamaǝttiki bardi-kǝldidin qiⱪirilipla ⱪalmay, bǝlkim kesǝl bolup ⱪelixi yaki balayi’apǝtkǝ uqrixi mumkin. Bu ix toƣruluⱪ yǝnǝ «1Kor.» 5-bab, izaⱨatliri wǝ xu mǝktuptiki «ⱪoxumqǝ sɵz»ni kɵrüng.

■ 1:20 1Kor. 5:5; 2Tim. 2:17; 4:14.

■ 2:2 Yǝr. 29:7.

■ 2:4 Əz. 18:23; 2Pet. 3:9.

□ 2:5 «Qünki birla Huda bardur» — yaki «qünki Huda birdur» — «Ⱪan.» 6:4 («Pǝrwǝrdigar Hudayimiz, Pǝrwǝrdigar bir birliktur») wǝ izaⱨatni kɵrüng.

■ 2:5 Yⱨ. 17:3; Rim. 3:30; Gal. 3:19; Ibr. 9:15.

□ 2:6 «U (Mǝsiⱨ) barliⱪ insanlarni ⱨɵr ⱪilix üqün Ɵzini ⱪurban ⱪilip bǝdǝl tɵlidi» — bu «ⱨɵr ⱪilix» gunaⱨning wǝ Xǝytanning ilkidin. «xundaⱪ ⱪilip bekitilgǝn waⱪit-saitidǝ Hudaning nijatiƣa guwaⱨliⱪ berildi» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Bu uluƣ ixⱪa (yǝni Mǝsiⱨning ɵlümi wǝ tirilixi) bekitilgǝn waⱪti-saitidǝ guwaⱨliⱪ berildi». Lekin bizningqǝ Əysaning ɵlümining ɵzi xu «guwaⱨliⱪ»tur — demǝk, Əysaning ⱪurbanliⱪi Hudaning qǝksiz muⱨǝbbǝt wǝ nijatliⱪ pilani toƣruluⱪ bǝlgilǝngǝn waⱪtida axkarilandi.

■ 2:6 Mat. 20:28; Əf. 1:7; Kol. 1:14.

■ 2:7 Ros. 9:15; 13:2; 22:21; Rim. 1:9; 9:1; Gal. 1:16; 2:8; Əf. 3:8; 2Tim. 1:11.

■ 2:8 Zǝb. 134:1-2; Yⱨ. 4:21.

■ 2:9 Tit. 2:3; 1Pet. 3:3.

□ 2:11 «Jamaǝt sorunlirida, ayallar tinq olturup, toluⱪ itaǝtmǝnlik bilǝn tǝlim alsun» — Yǝⱨudiylarning ǝn’ǝniliri boyiqǝ ayal kixilǝr Hudaning sɵzlirini ɵgǝnmǝslik kerǝk idi, xunga rosulning bu sɵzi qong bir yengiliⱪ idi.

□ 2:12 «Lekin ayallarning ǝrlǝrgǝ tǝlim berixi yaki ular üstidin ⱨɵküm sürüxigǝ yol ⱪoymaymǝn» — bu tǝlim toƣruluⱪ, xundaⱪla aqa-singillarƣa ata ⱪilinƣan iltipatlar toƣruluⱪ «1Kor.» 14:34-35 wǝ «Korintliⱪlar (1)»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

■ 2:12 Yar. 3:16; 1Kor. 14:34; Əf. 5:24.

■ 2:13 Yar. 1:27; 2:22.

■ 2:14 Yar. 3:6.

□ 2:15 «Lekin ayallar etiⱪadta, meⱨir-muⱨǝbbǝt wǝ pak-muⱪǝddǝsliktǝ salmaⱪliⱪ bilǝn turidiƣanla bolsa, ular tuƣutta saⱪ-salamǝt ⱪutulidu» — demǝk, «Ayallar Hudaning lǝnitigǝ uqriƣanliⱪtin tuƣuti ⱪiyin wǝ hǝtǝrlik bolsimu, uningdin saⱪ-salamǝt ɵtüp ketidu». Bu 14-15-ayǝtni: «Ayallar ǝrlǝrgǝ tǝlim berix, ǝrlǝr üstigǝ ⱨɵküm sürüxtǝ ǝmǝs, bǝlki bala tuƣux wǝ uni beⱪix jǝryanida, etiⱪad arⱪiliⱪ erixidiƣan ⱪutⱪuzuluxtin bǝⱨrimǝn bolalaydu» degǝn baxⱪa bir mǝnidǝ qüxinixkimu bolidu. Ayǝtning: «Biraⱪ ayallar Ⱨawa’anining nǝslidin tuƣulƣan Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ ⱪutⱪuzulidu» degǝn yǝnǝ bir qüxǝnqisi ǝyni tekistkǝ anqǝ yeⱪin kǝlmǝydu, dǝp ⱪaraymiz.

□ 3:1 «Əgǝr birsi jamaǝtkǝ yetǝkqi boluxⱪa intilsǝ, u güzǝl bir wǝzipini arzu ⱪilƣan bolidu» — «yetǝkqi»lǝr toƣruluⱪ «Filippiyiliⱪlarƣa»diki «ⱪoxumqi sɵz», «yetǝkqilǝr wǝ hizmǝtkarlar» degǝn sɵzlirimizni kɵrüng. «Aⱪsaⱪal» wǝ «yetǝkqi» ǝmǝliyǝttǝ bir gǝptur.

□ 3:2 «Əmdi yetǝkqi bolsa ǝyibsiz, bir hotunluⱪ, salmaⱪ, pǝmlik, ǝdǝplik, meⱨmandost, Huda toƣrisida tǝlim berǝlǝydiƣan boluxi... (kerǝk)» — «bir hotunluⱪ», bǝlkim «ɵz ayaliƣa sadiⱪ» degǝn mǝnidǝ. Buning toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 3:2 2Tim. 2:24; Tit. 1:6.

□ 3:3 «... xundaⱪla ⱨaraⱪkǝx wǝ zorawan bolmasliⱪi, mulayim boluxi, sǝpra, nǝpsaniyǝtqi bolmasliⱪi... (kerǝk)» — «nǝpsaniyǝtqi» grek tilida «ɵzini bulƣaydiƣan nǝpsaniyǝtqilikkǝ berilgǝn» degǝn bir sɵz bilǝn ipadilinidu. Bu sɵzgǝ ⱪariƣanda, pul wǝ mal-dunyani ⱪoƣlixix insanni ⱨaram ⱪilip bulƣaydu. Bu tema toƣrisida yǝnǝ «Luⱪa» 16:9-11 wǝ xu ayǝtlǝrdiki izaⱨatlarni wǝ «Luⱪa»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdiki 16-bab toƣruluⱪ «naⱨǝⱪ dunyaƣa tǝwǝ bolƣan mal-dunya» degǝn mǝzmunni kɵrüng.

□ 3:4 «ɵz ailisini yahxi baxⱪuralaydiƣan boluxi, tolimu salapǝtlik bilǝn pǝrzǝntlirini ata-anisiƣa boysunidiƣan ⱪilip tǝrbiyiliyǝlǝydiƣan kixi boluxi kerǝk» — «tolimu salapǝtlik bilǝn... tǝrbiyiliyǝlǝydiƣan» degǝnlik ibarǝ terikmǝy balilirini tǝrbiyilǝydiƣanlikini bildüridu. Ayǝtning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «pǝrzǝntlirini ɵz ata-anisiƣa toluⱪ ⱨɵrmǝt bilǝn boysunidiƣan ⱪilip tǝrbiyiliyǝlǝydiƣan kixi boluxi kerǝk».

□ 3:6 «Yetǝkqi yengi etiⱪadqilardin bolmisun; undaⱪ bolsa, u tǝkǝbburlixip ketixi mumkin, xuningdǝk Xǝytanning ǝyibigǝ kirip, u uqriƣan ⱨɵkümgǝ qüxidu» — «Xǝytanning ǝyibigǝ kirix» bǝlkim Xǝytanning ǝslidiki gunaⱨi, yǝni tǝkǝbburlixip kǝtkinini (xundaⱪla Hudaning jazasiƣa uqriƣanliⱪini wǝ kǝlgüsidimu uqraydiƣanliⱪini) kɵrsitidu.

□ 3:7 «U jamaǝtning sirtidikilǝr tǝripidinmu obdan tǝriplinidiƣan boluxi kerǝk; xundaⱪ bolƣanda, u baxⱪilarning ⱪarilixiƣa uqrimaydu, Xǝytanning ⱪiltiⱪiƣa qüxmǝydu» — «Xǝytanning ⱪiltiⱪi» nemini kɵrsitidu? Yetǝkqilǝrdǝ ǝyiblinǝrlik yeri bolsa (ⱨǝtta yoxurun bolsimu), xundaⱪla «sirttikilǝr» uni ǝyiblǝydiƣan bolsa u bǝlkim u ɵzini aⱪlax üqün yaki ixlirini yoxurux üqün yalƣan gǝp ⱪilixi mumkin. Undaⱪta u dǝrⱨal Xǝytanning ilkidǝ bolidu. Jamaǝttikilǝr tǝripidinmu obdan «tǝriplinixi» kerǝk, ǝlwǝttǝ.

□ 3:8 «Huddi (yetǝkqilǝrgǝ) ohxax, jamaǝtning hizmǝtkarlirimu salmaⱪ, ikki hil gǝp ⱪilmaydiƣan ... kixilǝrdin boluxi... (kerǝk)» — hizmǝtkarlar jamaǝtning yetǝkqilirining yardǝmqisi bolup, ular ⱨǝr hil ǝmǝliy ixlarƣa mǝs’ul kixilǝrdur. Yǝnǝ «Filippiyiliⱪlarƣa»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdiki «yetǝkqilǝr wǝ hizmǝtkarlar» degǝn mǝzmunni kɵrüng. «nǝpsaniyǝtqi bolmiƣan kixilǝrdin boluxi ... (kerǝk)» — «nǝpsaniyǝtqi» — 3-ayǝtni kɵrüng.

■ 3:8 Ros. 6:3.

□ 3:9 «pak wijdani bilǝn etiⱪadning sirini qing tutidiƣan boluxi lazim» — «etiⱪaning siri»: oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Injildiki «sirlar» bolsa Huda ǝslidǝ yoxurup kǝlgǝn, Injil dǝwridǝ Ɵz jamaitigǝ axkariliƣan qongⱪur ⱨǝⱪiⱪǝtlǝrni kɵrsitidu. «Rimliⱪlarƣa»diki «kirix sɵzlǝr»ni kɵrüng.

■ 3:9 1Tim. 1:19.

□ 3:11 «xuningdǝk, bu hizmǝtkarlarning ayallirimu tǝmkin, ... ⱨǝrⱪandaⱪ ixta ixǝnqlik bolƣanlardin boluxi lazim» — «hizmǝtkarlarning ayallirimu» yaki «ayal hizmǝtkarlirimu...». «Rim.» 16:1ni kɵrüng.

□ 3:12 «Hizmǝtkarlar bir hotunluⱪ, ɵz pǝrzǝntliri wǝ ailisini yahxi baxⱪuridiƣan kixilǝrdin bolsun» — «bir hotunluⱪ» degǝnlik (yaki «bir ayalningla eri») bǝlkim «ɵz ayaliƣa sadiⱪ» degǝn mǝnidǝ. Buning toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 3:13 «yahxi nam-ataⱪⱪa sazawǝr bolidu wǝ Mǝsiⱨ Əysada bolƣan etiⱪadta zor jür’ǝt-ixǝnqkǝ erixidu» — «Ros.» 6-8-babta bayan ⱪilinƣan «hizmǝtkar» bolƣan Istifan wǝ Filip buningƣa ikki obdan misaldur.

■ 3:13 Mat. 25:21.

□ 3:15 «Mubada mǝn ⱨayal bolup ⱪalsam, hǝttin Hudaning ailisi arisida ɵzüngni ⱪandaⱪ tutux kerǝklikini bilisǝn» — «Hudaning ailisi»: — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, ibraniy tilida wǝ grek tilida (uyƣur tiliƣa ohxax) «ɵy» wǝ «ailǝ» birla sɵz bilǝn ipadilinidu. Hudaning «ɵyi» uning ailisi, yǝni uning «tirik ibadǝthanisi», «tirik ɵyi»dur. «1Pet.» 2:4-8nimu kɵrüng.

□ 3:16 «ihlasmǝnlikning siri büyüktur» — «ihlasmǝnlikning siri»ning üq mǝnisi boluxi mumkin: — (1) Əysa Mǝsiⱨning ɵzidǝ ihlasmǝnlikning mujǝssǝmlǝxtürülüxi, biz insanlarƣa «ihlasmǝnlik»ning nemǝ ikǝnliki ayan ⱪidi; (2) «ihlasmǝnlikni (insanlarƣa) elip kelidiƣan sir» (3) «ihlasmǝnlǝrgǝ (yǝni Hudaning mɵmin bǝndilirigǝ) tapxurulƣan sir» — demǝk, bizning etiⱪadimiz. Bizningqǝ Pawlusning kɵrsǝtkǝnliri 1- wǝ 2-mǝnidǝ. Xübⱨisizki, bu sir dǝl Əysa Mǝsiⱨ Ɵzidur. «Ɵzi insan tenidǝ ayan boldi» — bǝzi ⱪǝdimki kɵqürmilǝrdǝ «Huda insan tenidǝ ayan boldi» deyilidu. «Ɵzi insan tenidǝ ayan boldi, Roⱨ Uning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪini ispatlidi...» — «Roⱨ» Muⱪǝddǝs Roⱨ, Hudaning Roⱨi.

■ 3:16 Mar. 16:19; Luⱪa 9:51; Yⱨ. 1:14; Ros. 1:2; Əf. 3:5, 6.

□ 4:1 «Əmdi Roⱨ xuni alaⱨidǝ eytiduki,... » — «Roⱨ» — Muⱪǝddǝs Roⱨ, Hudaning roⱨi. «aldamqi roⱨlarƣa wǝ jinlarning tǝlimlirigǝ berilip ǝgixidu» — «aldamqi roⱨlar» wǝ «jinlar» bir gǝptur.

■ 4:1 Mat. 24:23; 2Tes. 2:3; 2Tim. 3:1; 2Pet. 3:3; Yǝⱨ. 18.

□ 4:2 «... huddi daƣmallap kɵydürüwǝtkǝndǝk ɵz wijdanini yoⱪitip ⱪoyƣan» — bǝzi alimlar bu sɵzni: «Xǝytan ularning wijdanlirini «meningki» dǝp daƣmallap ⱪoyƣan» degǝndǝk qüxinidu.

□ 4:3 «ular nikaⱨlinixni wǝ bǝzi yemǝkliklǝrni istemal ⱪilixni mǝn’i ⱪilidu. Əmma ular mǝn’i ⱪilidiƣan yemǝkliklǝrni Huda Ɵzigǝ etiⱪad ⱪilƣan ⱨǝm ⱨǝⱪiⱪǝtni bilgǝnlǝrning tǝxǝkkür eytip ⱪobul ⱪilixi üqün yaratⱪanidi» — bu ayǝt toƣruluⱪ biz «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ ⱪisⱪiqǝ tohtilimiz.

■ 4:3 Yar. 1:29; 9:3; Rim. 14:6; 1Kor. 10:30.

□ 4:4 «Qünki Huda yaratⱪan ⱨǝmmǝ nǝrsǝ yahxidur, ular tǝxǝkkür bilǝn ⱪobul ⱪilinsa, ularning ⱨeqⱪaysisini qǝklǝp rǝt ⱪilixⱪa bolmaydu» — bu sɵz pǝⱪǝt barliⱪ yemǝkliklǝrni ǝmǝs, yǝnǝ u yuⱪirida tilƣa alƣan nikaⱨda bolƣan ǝr-ayalliⱪ jinisiy munasiwǝtni ɵz iqigǝ alidu.

■ 4:4 Yar. 1:31; Ros. 10:15; Rim. 14:14.

□ 4:5 «Qünki ular Hudaning sɵz-kalami wǝ insanlarning duasi bilǝn ⱨalal ⱪilinidu» — grek tilida «insanlarning duasi» degǝn alaⱨidǝ sɵz bolup «xu dualar Huda bilǝn yeⱪin alaⱪǝ-munasiwǝttǝ bolidu» degǝn mǝnini puritip beridu.

■ 4:6 2Tim. 1:5; 3:14,15.

□ 4:7 «... ɵzüngni ihlasmǝnlik yolida qeniⱪturup yetixtürgin» — «qeniⱪturup yetixtürgin» degini grek tilida «gimnastika» («tǝn ⱨǝrikiti») bilǝn munasiwǝtlik sɵz.

■ 4:7 1Tim. 1:4; 6:20; 2Tim. 2:16; Tit. 1:14; 3:9.

■ 4:8 Kol. 2:23.

□ 4:10 «Əmǝliyǝttǝ biz buning üqün japaliⱪ ǝjir singdürüwatimiz wǝ har ⱪiliniwatimiz» — «har ⱪiliniwatimiz» bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «kürǝx ⱪiliwatimiz» deyilidu. «qünki ümidimizni pütkül insanlarning, bolupmu etiⱪad ⱪilƣuqilarning Ⱪutⱪuzƣuqisi — mǝnggü ⱨayat Hudaƣa baƣliduⱪ» — «pütkül insanlarning, bolupmu etiⱪad ⱪilƣuqilarning Ⱪutⱪuzƣuqisi» degǝn ibaridǝ «insanlarning Ⱪutⱪuzƣuqisi» degǝnlik bǝlkim «ⱨǝr adǝmni saⱪliƣuqi» degǝn omomiy mǝnidǝ ixlitilidu.

□ 4:12 «ⱨeqkimning sening yaxliⱪingƣa sǝl ⱪarixiƣa yol ⱪoyma» — Timotiy bǝlkim ottuz nǝqqǝ yaxⱪa kirgǝn. Lekin grek mǝdǝniyitidǝ ⱪiriⱪ yaxⱪa kirgǝn oƣul balilar tehi «yax» «yigit» dǝp ⱨesablinidu.

■ 4:12 Tit. 2:7,15; 1Pet. 5:3.

□ 4:13 «ɵzüngni jamaǝtkǝ muⱪǝddǝs yazmilarni oⱪup berix, jekilǝx wǝ tǝlim berixkǝ beƣixliƣin» — «muⱪǝddǝs yazmilarni oⱪup berix» toƣruluⱪ: — xu waⱪitlarda az sanliⱪ kixilǝr oⱪuyalaytti wǝ tehimu az kixilǝr Muⱪǝddǝs Kitabtiki birǝr ⱪisimlarƣa igǝ boluxⱪa muyǝssǝr idi.

□ 4:14 «Jamaitingning aⱪsaⱪalliri ⱪollirini uqangƣa ⱪoyƣanda, Hudaning wǝⱨiyisi arⱪiliⱪ sanga ata ⱪilinixi bilǝn sǝndǝ bolƣan iltipatⱪa bipǝrwaliⱪ ⱪilma» — jamaǝtning aⱪsaⱪallirining etiⱪadqini birǝr wǝzipigǝ tǝyinligǝndǝ, ⱪollirini uning uqisiƣa ⱪoyup turup dua ⱪilixi Injildiki baxⱪa yǝrlǝrdimu kɵrünidu. «Iltipat» muxu yǝrdǝ Muⱪǝddǝs Roⱨ ata ⱪilƣan mǝlum bir alaⱨidǝ ⱪabiliyǝtni kɵrsitidu. Bundaⱪ ⱪabiliyǝtlǝrning bǝziliri toƣruluⱪ «1Kor.» 12-, 14-babni kɵrüng. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ Timotiyƣa tapxurulƣan iltipat toƣruluⱪ sɵzlǝymiz.

■ 4:14 Ros. 6:6; 8:17; 13:3; 19:6; 1Tim. 5:22; 2Tim. 1:6.

■ 5:1 Law. 19:32.

□ 5:3 «ⱨǝⱪiⱪiy tul ayallarni ⱨɵrmǝtlǝp, ularning ⱨalidin hǝwǝr al» — «ⱨǝⱪiⱪiy tul ayallar» muxu yǝrdǝ eridin juda bolƣan, ⱪiyinqliⱪta turƣan ayallarni kɵrsitidu. «Ⱨɵrmǝtlǝp, ularning ⱨalidin hǝwǝr al» grek tilida birla sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 5:4 Yar. 45:10,11; Mat. 15:4; Mar. 7:10; Əf. 6:1, 2.

■ 5:5 Luⱪa 2:36; 1Kor. 7:32.

■ 5:8 Gal. 6:10.

□ 5:9 «Tul ayal tizimƣa elinsa, yexi atmixtin tɵwǝn bolmasliⱪi, birla ǝrning ayali bolƣan boluxi kerǝk...» — «tul ayal tizimƣa elinsa» degǝndiki «tizim» bǝlkim jamaǝt iqidiki alaⱨidǝ yardǝm alƣuqi tul ayallarning tizimini kɵrsitidu. Ularning yǝnǝ bǝlkim alaⱨidǝ dua wǝ baxⱪa ⱨajǝtmǝnlǝrni yoⱪlax hizmǝtliri bar idi; yǝnǝ kelip ular ⱪaytidin toy ⱪilmasliⱪⱪa wǝdǝ ⱪilixi kerǝk boluxi mumkin (12-ayǝtni kɵrüng). «Birla ǝrning ayali bolƣan boluxi kerǝk» degǝnning «birla ǝrlik bolƣan boluxi kerǝk» yaki «ɵz erigǝ sadiⱪ bolƣan boluxi kerǝk» degǝn baxⱪa birhil qüxǝnqisi bar.

□ 5:10 «yǝnǝ güzǝl ǝmǝlliri bilǝn tǝriplǝngǝn boluxi, ... muⱪǝddǝs bǝndilǝrning putlirini yuyup ⱪoyƣan... ɵzini ⱨǝrhil hǝyr-sahawǝt ixliriƣa beƣixliƣanlar boluxi kerǝk» — «muⱪǝddǝs bǝndilǝrning putlirini yuƣan»: — oⱪurmǝnlǝrgǝ ayanki, «put yuyux» Ottura Xǝrⱪtiki ɵrp-adǝtlǝrdin idi, sǝpǝrdin kǝlgǝn meⱨmanlarni ⱪizƣinliⱪ bilǝn kütüxni bildürǝtti. Bu ixning ɵzi bǝlkim baxⱪa etiⱪadqilarning hizmitidǝ kǝmtǝrlik bilǝn boluxning yahxi bǝlgisi idi («Yuⱨ.» 13:1-17ni kɵrüng).

■ 5:10 Yar. 18:4; 19:2; Luⱪa 7:38,44; 1Pet. 4:9.

□ 5:12 «... ular dǝslǝp bǝrgǝn wǝdisigǝ hilapliⱪ ⱪilix sǝwǝblik ǝyiblik bolidu» — «dǝslǝp bǝrgǝn wǝdisi» bǝlkim ularning ⱨǝrbirining «Əysa Mǝsiⱨ üqün jamaǝtning hizmitidǝ bolimǝn, ⱪayta toy ⱪilmaymǝn» degǝndǝk bir wǝdisini kɵrsitixi mumkin. 9-ayǝtni yǝnǝ kɵrüng.

□ 5:13 «Uning üstigǝ ular ⱨurunluⱪni adǝt ⱪiliwelip, ɵymu-ɵy doⱪurup yürüxni ɵginidu; xundaⱪla ⱨurun bolupla ⱪalmay, ƣǝywǝt ⱪilip, baxⱪilarning ixliriƣa qepilƣaⱪ bolup nalayiⱪ ixlarƣa walaⱪlaydiƣanlardin bolup ⱪelixi mumkin» — demǝk, ǝgǝr undaⱪ mayilliⱪi bolƣan tul ayallarƣa jamaǝt tǝripidin iⱪtisadiy yardǝm berilgǝn bolsa («tizimlansa»), ular tehimu xundaⱪ yolda mengip ketixi mumkin.

■ 5:13 Tit. 2:3.

□ 5:14 «bizgǝ ⱪarxi turƣuqiƣa bizni ⱨǝrⱪandaⱪ ǝyiblǝp-ⱨaⱪarǝtlǝx pursiti qiⱪmaydu» — «bizgǝ ⱪarxi turƣuqi» Xǝytanning ɵzini yaki yǝr yüzidǝ Injilƣa ⱪarxi qiⱪⱪanlarni kɵrsitidu.

■ 5:14 1Kor. 7:9.

□ 5:16 «Əgǝr etiⱪadi bar bir ǝr yaki ayal kixi...» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ pǝⱪǝt «etiⱪadqi ayal kixi...» deyilidu.

□ 5:17 «Jamaǝtni yahxi yetǝklǝydiƣan aⱪsaⱪallar, bolupmu Hudaning sɵz-kalamini yǝtküzüx wǝ tǝlim berixtǝ ǝjir singdürgǝnlǝr ikki ⱨǝssǝ ⱨɵrmǝtkǝ sazawǝr ⱪilinsun» — Injilda «aⱪsaⱪallar» degǝnning baxⱪa hil ipadisi «yetǝkqilǝr». «Filippiliⱪlarƣa»diki «kirix sɵz», xundaⱪla «Tebirlǝr»nimu kɵrüng. «Ikki ⱨǝssǝ ⱨɵrmǝtkǝ sazawǝr ⱪilinsun» — demǝk, ⱨǝm jamaǝtning qongⱪur izzitigǝ wǝ layiⱪ bolƣan iⱪtisadiy yardǝmgǝ muyǝssǝr bolsun (qünki tǝlim berixtǝ wǝ jamaǝttin hǝwǝr elixta ǝstayidil bolux daim kɵp waⱪitliri sǝrp ⱪilinidu).

■ 5:17 Rim. 15:27; 1Kor. 9:11; Gal. 6:6; Fil. 2:29; 1Tes. 5:12; Ibr. 13:17.

□ 5:18 «Haman tǝpkǝn ɵküzning aƣzini boƣma» ... «Mǝdikar ɵz ⱨǝⱪⱪini elixⱪa ⱨǝⱪliⱪtur»... — Tǝwrat, «Ⱪan.» 25:4 wǝ Injil, «Luⱪa» 10:7.

■ 5:18 Law. 19:13; Ⱪan. 24:14; 25:4; Mat. 10:10; Luⱪa 10:7; 1Kor. 9:9.

□ 5:19 «Ikki yaki üq guwaⱨqi ⱨazir bolmiƣuqǝ, aⱪsaⱪal üstidin ⱪilinƣan ǝrzni ⱪobul ⱪilma» — Tǝwrat, «Ⱪan.» 17:6, 19:5ni kɵrüng.

■ 5:19 Ⱪan. 19:15.

□ 5:20 «Əgǝr aⱪsaⱪallardin birsi gunaⱨ sadir ⱪilƣan bolsa, baxⱪilarningmu buningdin ibrǝt elip ⱪorⱪuxi üqün, jamaǝt aldida tǝnbiⱨ berip ǝyibligin» — «baxⱪilarningmu buningdin ibrǝt elip ⱪorⱪuxi üqün...»: — demǝk, ⱪalƣan aⱪsaⱪallar ibrǝt alsun.

■ 5:21 Ⱪan. 17:4; 19:18; Rim. 1:9; 9:1; 2Kor. 1:23; 11:31; Gal. 1:20; Fil. 1:8; 1Tes. 2:5; 5:27; 1Tim. 6:13.

□ 5:22 «Birawning uqisiƣa ⱪolungni ⱪoyuxⱪa aldirap kǝtmǝ» — «birawning uqisiƣa ⱪolungni ⱪoyux» degǝn ⱨǝrikǝt, birsini jamaǝtkǝ yetǝkqilik wǝzipisigǝ tǝyinlǝx, kesǝl adǝmni saⱪaytix yaki baxⱪa alaⱨidǝ bir dua ⱪilix üqün «Mǝn Huda aldida bu adǝm bilǝn bir bolimǝn» degǝnni ipadilǝydu. «baxⱪilarning gunaⱨliriƣa xerik bolma» — bu sɵz aldinⱪi: «Birawning uqisiƣa ⱪolungni ⱪoyuxⱪa aldirap kǝtmǝ» degǝn sɵzgǝ baƣliⱪ. Qünki undaⱪ ⱨǝrikǝt ⱪol ⱪoyƣuqi kixi dua ⱪilinƣan kixi üqün: «I Huda, mǝn bu kixi bilǝn mǝs’uliyǝttǝ bir bolay» degǝn duani bildüridu. Əmma «baxⱪilarning gunaⱨliriƣa xerik bolma» degǝnning baxⱪa tǝrǝpliri bar, ǝlwǝttǝ.

■ 5:22 Ros. 6:6; 8:17; 13:3; 19:6; 1Tim. 4:14; 2Tim. 1:6.

□ 5:23 «axⱪazining yahxi bolmiƣanliⱪi, xundaⱪla sǝn daim aƣriydiƣan bolƣaqⱪa, sula iqiwǝrmǝy, bir’az xarabmu iqip bǝrgin» — Pawlus bu sɵzini bǝlkim yuⱪiriⱪi «ɵzüngni pak tutⱪin» degǝnlikidǝ ⱨajiti bolmiƣan pǝrⱨizlǝr bolmisun dǝp Timotiyning kesilini kɵzlǝp eytidu.

■ 5:23 Zǝb. 104:15

□ 5:24 «Bǝzi kixilǝrning gunaⱨliri burunla eniⱪ, xundaⱪla soraⱪ künigiqǝ saⱪlinidu; lekin bǝzilǝrningki ularning kǝynidin ǝgixip baridu, keyin axkarǝ bolidu» — buning mǝnisi bǝlkim: «Bǝzi kixilǝrning gunaⱨlirini asanla kɵrüwalƣili bolidu ⱨǝm ularning qoⱪum soraⱪⱪa tartilixi eniⱪ. Lekin, bǝzi kixilǝrning gunaⱨliri bolsa pǝⱪǝt keyin, soraⱪtila axkara bolidu». Xuning üqün Timotiy baxⱪilarƣa «ⱪol ⱪoyux»ta daim pǝhǝs bolup, ǝtrapliⱪ oylixi kerǝk.

■ 5:24 Gal. 5:19.

□ 5:25 «bǝzi kixilǝrning güzǝl ǝmǝllirini asanla kɵrüwalƣili bolidu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «bǝzi kixilǝrning güzǝl ǝmǝlliri soraⱪtin awwal kɵrünǝrlik bolidu».

■ 6:1 Əf. 6:5; Kol.3:22; Tit.2:9; 1Pet.2:18

■ 6:4 1Tim. 1:4; 2Tim. 2:23; Tit. 3:9.

■ 6:5 1Kor. 11:16.

■ 6:6 Pǝnd. 15:16; Ibr. 13:5.

■ 6:7 Ayup 1:21; 27:19; Zǝb. 49:17

■ 6:8 Zǝb. 55:23; Pǝnd. 27:26; Mat. 6:25; 1Pet. 5:7.

■ 6:9 Pǝnd. 11:28; Mat. 13:22; Yaⱪ. 5:1.

■ 6:10 Mis. 23:8; Ⱪan. 16:19; Pǝnd. 15:16.

■ 6:11 2Tim. 2:22.

□ 6:12 «Etiⱪadtiki güzǝl kürǝxtǝ küqǝp kürǝx ⱪil» — bu sɵzlǝr wǝ ayǝtning ⱪalƣan ⱪismi («güzǝl xaⱨitliⱪ») toƣrisida «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 6:12 1Tim. 1:18.

□ 6:13 «Ⱨǝmmigǝ ⱨayatliⱪ beriwatⱪan Hudaning aldida, xundaⱪla Pontius Pilatus aldida güzǝl xaⱨitliⱪni ⱪilip guwaⱨliⱪ bǝrgǝn Mǝsiⱨ Əysa...» — «güzǝl xaⱨidliⱪ» degǝn sɵz toƣrisida «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 6:13 Ⱪan. 32:39; 1Sam. 2:6; Mat. 27:11; Yⱨ. 18:37; 1Tim. 5:21.

□ 6:14 «bu ǝmrigǝ ⱨeq ⱪusursiz wǝ daƣsiz ǝmǝl ⱪilƣin» — «bu ǝmr» bolsa Timotiyƣa tapxurulƣan toluⱪ wǝzipini kɵrsitidu (3:3-20, 6:2-5).

■ 6:15-16 1Tim. 1:17; Wǝⱨ. 17:14; 19:16; Mis. 33:20; Ⱪan. 4:12; 1Yuⱨa. 4:12.

□ 6:17 «biz bǝⱨrimǝn boluxⱪa ⱨǝmmini bizgǝ sehiyliⱪ bilǝn tolup taxⱪan ⱨalda tǝminligüqi Huda...» — «sehiyliⱪ bilǝn» grek tilida «zor bayliⱪliridin bǝrgǝndǝk» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 6:19 Mat. 6:20; Luⱪa 12:33; 16:9.

■ 6:20 1Tim. 1:4; 4:7; 2Tim. 2:16; Tit. 1:14; 3:9.

□ 6:21 «meⱨir-xǝpⱪǝt silǝrgǝ yar bolƣay!» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ: «meⱨir-xǝpⱪǝt sanga yar bolƣay!» deyilidu.

Timotiyƣa «2»

1

2

3

4

Timotiyƣa «2»

1

Rosul Pawlus Timotiyƣa yazƣan ikkinqi mǝktup

1-2 Mǝsiⱨ Əysada wǝdǝ ⱪilinƣan ⱨayatni elip berix üqün, Hudaning iradisi bilǝn Əysa Mǝsiⱨning rosuli bolƣan mǝnki Pawlustin sɵyümlük balam Timotiyƣa salam: Huda’Atimizdin wǝ Rǝbbimiz Mǝsiⱨ Əysadin sanga meⱨir-xǝpⱪǝt, rǝⱨimdillik wǝ hatirjǝmlik bolƣay!□  ■ 3 Mǝn ata-bowilirimning izini besip sap wijdanim bilǝn hizmitini ⱪiliwatⱪan Hudaƣa tǝxǝkkür eytimǝn, qünki keqǝ-kündüz dualirimda seni tohtawsiz ǝslǝp turimǝn;■ 4 kɵz yaxliringni ǝsliginimdǝ, xadliⱪⱪa qɵmüxüm üqün sǝn bilǝn yǝnǝ didarlixixⱪa ⱪattiⱪ tǝlpünüp yürmǝktimǝn; 5 qünki seningdǝ bolƣan sahtiliⱪsiz etiⱪad esimdin qiⱪmaydu. Bu etiⱪad ǝng awwal momang Loista, andin anang Ewnikidǝ bar bolƣan, ǝmdi ⱨazir sǝndimu bar ikǝn dǝp hatirjǝmdurmǝn.

6 Xuning üqün mǝn xuni ⱪaytidin sanga ǝslitimǝnki, ⱪollirimni uqangƣa ⱪoyuxum bilǝn sǝndǝ bolƣan, Huda sanga tǝⱪdim ⱪilƣan iltipatni ⱪaytidin yalⱪunlitip jari ⱪilƣin.□  ■ 7 Qünki Huda bizgǝ ⱪorⱪunqaⱪliⱪning roⱨini ǝmǝs, bǝlki bizgǝ küq-ⱪudrǝtning, meⱨri-muⱨǝbbǝtning wǝ salmaⱪliⱪning Roⱨini tǝⱪdim ⱪildi.■ 8 Xunga Rǝbbimiz ⱨǝⱪⱪidiki hǝwǝr-guwaⱨliⱪtin, yaki Uning mǝⱨbusi bolƣan mǝndin nomus ⱪilma. Əksiqǝ, Hudaning küq-ⱪudriti bilǝn hux hǝwǝrni jakarlax yolidiki harliⱪ-muxǝⱪⱪǝtni ɵz ⱨǝssǝng boyiqǝ ortaⱪ tartⱪin;□  ■ 9 Huda bizni ɵz ǝmǝllirimizgǝ asasǝn ǝmǝs, bǝlki ɵz muddiasi wǝ meⱨir-xǝpⱪitigǝ asasǝn ⱪutⱪuzup, pak-muⱪǝddǝs qaⱪiriⱪi bilǝn qaⱪirdi; Uning bu meⱨir-xǝpⱪiti ⱨǝmmǝ dǝwr-zamanlardin ilgirila Mǝsiⱨ Əysada bizgǝ beƣixlanƣandur; ■ 10 lekin bu meⱨir-xǝpⱪǝt Ⱪutⱪuzƣuqimiz Əysa Mǝsiⱨning kelixi bilǝn ⱨazir ayan boldi; U ɵlümni bikar ⱪiliwetip, hux hǝwǝr arⱪiliⱪ ⱨayatliⱪ wǝ qirimasliⱪni yoruⱪluⱪta ayan ⱪildi. ■ 11 Mǝn bolsam ǝllǝrgǝ bu hux hǝwǝrning jakarqisi, rosuli wǝ tǝlim bǝrgüqisi bolup tǝyinlǝngǝn. □  ■ 12 Mǝn xu sǝwǝbtin ⱨazirⱪi bu harliⱪ-muxǝⱪⱪǝtlǝrni tartmaⱪtimǝn. Lekin buningdin nomus ⱪilmaymǝn; qünki mǝn kimgǝ etiⱪad ⱪilƣanliⱪimni bilimǝn ⱨǝmdǝ Uning manga tapxurƣan amanitini xu küngiqǝ saⱪliyalaydiƣanliⱪiƣa ⱪadir ikǝnlikigǝ ixǝndürüldum. □

13 Mǝndin angliƣan saƣlam tǝlim sɵzlirining nǝmunilik bir üzündisini saⱪlap, Mǝsiⱨ Əysada bolƣan muⱨǝbbǝt wǝ etiⱪad bilǝn qing tutⱪin; ■ 14 bizdǝ makanlaxⱪan Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa tayinip sanga tapxurulƣan xu güzǝl amanǝtni saⱪla.□

15 Sǝn bilginingdǝk, Asiya ɵlkisidiki etiⱪadqilarning ⱨǝmmisi degüdǝk mǝndin yüz ɵridi. Ularning arisida Figelus wǝ Hermogenesmu bar. □
  ■ 16 Rǝb Onesiforning ailisidikilirigǝ rǝⱨim-xǝpⱪǝt kɵrsǝtkǝy. Qünki u mening mǝⱨbus bolƣanliⱪimdin ⱨeq nomus ⱪilmay kɵp ⱪetim meni yoⱪlap sɵyündürdi. □  ■ 17 U Rim xǝⱨirigǝ kǝlginidǝ meni tapⱪuqǝ kɵp izdǝp awarǝ boluptu. 18 Rǝb xu künidǝ uni Ɵzidin rǝⱨim-xǝpⱪǝtkǝ muyǝssǝr ⱪilƣay; uning Əfǝsus xǝⱨiridǝ manga kɵrsǝtkǝn hizmǝtlirining ⱪanqilik ikǝnlikini obdan bilisǝn.□

2

Muxǝⱪⱪǝtkǝ ⱪarimay Rǝbning hizmitidǝ bolux

1 Xunga ǝy oƣlum, sǝn Mǝsiⱨ Əysada bolƣan meⱨir-xǝpⱪǝtkǝ tayinip küqlük bol; 2 wǝ sǝn kɵp guwaⱨqilar aldida mǝndin angliƣanliringni ⱨǝm ixǝnqlik ⱨǝmdǝ baxⱪilarƣimu tǝlim berǝlǝydiƣan adǝmlǝrgǝ amanǝt ⱪilƣin.□  ■ 3 Əysa Mǝsiⱨning yahxi jǝngqisi bolux süpitidǝ, harliⱪ-muxǝⱪⱪǝtni ɵz ⱨǝssǝng boyiqǝ ortaⱪ tartⱪin.□ 4 Jǝngqi bolƣan kixi ɵzini ǝskǝrlikkǝ tizimliƣan sǝrdarini razi ⱪilix üqün adǝttiki turmux ixlirini ɵzigǝ ⱨǝlǝk ⱪiliwalmasliⱪi kerǝk.■ 5 Musabiⱪigǝ ⱪatnaxⱪan tǝnⱨǝrikǝtqimu musabiⱪǝ ⱪaidilirigǝ riayǝ ⱪilmisa, ƣǝlibǝ tajiƣa erixǝlmǝydu.□ 6 Əjir singdürgǝn deⱨⱪan ⱨosulidin birinqi bolup bǝⱨrimǝn boluxi tegixliktur.■ 7 Bu sɵzlirim üstidǝ yahxi oyla, xuning bilǝn Rǝb sanga ⱨǝmmǝ ixta yorutidu.

8 Sǝn Dawutning nǝsli bolƣan, ɵlümdin tirilgǝn Əysa Mǝsiⱨni mǝn yǝtküzüwatⱪan hux hǝwǝr boyiqǝ esingdǝ qing tut.□ 9 Bu hux hǝwǝrni dǝp kɵp harliⱪ-muxǝⱪⱪǝt qekip, ⱨǝtta jinayǝtqi ⱨesablinip kixǝnlinip yatimǝn. Ⱨalbuki, Hudaning sɵz-kalami ⱨeq kixǝnlǝnmǝydu! ■ 10 Əmdi mǝn dǝl xu sǝwǝbtin, Huda talliƣan bǝndilǝrning Mǝsiⱨ Əysada bolƣan nijatⱪa mǝnggülük xan-xǝrǝp bilǝn erixixi üqün ⱨǝmmǝ ixⱪa bǝrdaxliⱪ berimǝn.

11 Tɵwǝndiki bu sɵzlǝr ixǝnqliktur: —

«Uning bilǝn billǝ ɵlgǝnikǝnmiz,

Uning bilǝn ⱨayatta billǝ yaxaymiz.□  ■

12 Ⱪiyinqiliⱪlarƣa bǝrdaxliⱪ bǝrsǝk,

Uning bilǝn billǝ ⱨɵküm sürimiz.

Biz uningdin tansaⱪ,

Umu bizdin tanidu.■

13 Biz Uningƣa sadaⱪǝtsizlik ⱪilsaⱪmu, U yǝnila sadaⱪǝtliktur;

Qünki U Ɵzidin ⱨeq tanalmaydu».□  ■

Hudani hursǝn ⱪilidiƣan hizmǝtkar

14 Bu ixlarni dawamliⱪ ⱪerindaxlarning sǝmigǝ selip, ularni Rǝb aldida bimǝnǝ sɵzlǝr üstidǝ talax-tartix ⱪilmasliⱪni ǝstaydilliⱪ bilǝn agaⱨlandurƣin. Bundaⱪ talax-tartixlarning ⱨeqⱪandaⱪ paydisi bolmayla ⱪalmay, bǝlki angliƣuqilarni nabut ⱪilidu. 15 Usta tikimqi rǝhtni toƣra piqⱪandǝk ⱨǝⱪiⱪǝt sɵzini durus qüxǝndürüp, ɵzüngni Huda aldida tǝstiⱪlanƣudǝk, yǝrgǝ ⱪarap ⱪalmaydiƣan maⱨir bir hizmǝtkar ⱪilip kɵrsitixkǝ intilip kɵngül ⱪoyƣin; 16 lekin iplas, ⱪuruⱪ gǝplǝrdin neri tur. Qünki bundaⱪ gǝplǝrni ⱪilƣuqilar bǝribir tehimu ihlassizliⱪⱪa qɵmüp ketidu. □  ■ 17 Muxundaⱪlarning gǝpliri huddi mǝrǝzdǝk tezla yamrap ketidu. Himeneyus wǝ Filetoslar mana xundaⱪlarning iqidiki ikkisidur; □ 18 ular ⱨǝⱪiⱪǝttin qǝtnǝp, ɵlgǝnlǝrning tirilixi degǝn bu ix alliⱪaqan yüz berip boldi, dǝydu, xundaⱪla bǝzilǝrning etiⱪadini ƣulitidu. □

19 Ⱨalbuki, Hudaning mǝzmut uli qing turmaⱪta. Uning üstigǝ mɵⱨür bilǝn: «Rǝb Ɵzigǝ tǝwǝ bolƣanlarni tonuydu» wǝ «Rǝbning mubarǝk namini lǝwzigǝ alidiƣanlarning ⱨǝmmisi rǝzilliktin ⱪol üzsun» dǝp mɵⱨürlǝngǝndur. □  ■ 20 Bay-bayaxat adǝmning ɵyidǝ pǝⱪǝt altun wǝ kümüx ⱪaqa-ⱪuqilarla ǝmǝs, yaƣaq, sapal ⱪaqilarmu bolidu. Ⱪaqa-ⱪuqilarning bǝziliri ǝtiwarlinidu, bǝziliri pǝs kɵrülidu. ■ 21 Əgǝr bir kixi ɵzini undaⱪlarning kiridin tazilap haliy ⱪilsa, u muⱪǝddǝs ⱪilinƣan, hojayinimizƣa yaraydiƣan ⱪaqidǝk, ⱨǝrⱪandaⱪ güzǝl ixlarƣa tǝyyar bolidu.□

22 Xunglaxⱪa, yaxliⱪning arzu-ⱨǝwǝsliridin ɵzüngni ⱪaqurƣin, pak ⱪǝlb bilǝn Rǝbgǝ nida ⱪilƣuqi bilǝn billǝ ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ, ixǝnq-etiⱪad, meⱨir-muⱨǝbbǝt wǝ tinq-hatirjǝmlikni ⱪoƣlixip izdǝ. ■ 23 Lekin ǝhmiⱪanǝ, bilimsizliktin qiⱪⱪan talax-tartixlarƣa arilixixni rǝt ⱪil, qünki bundaⱪ ixlarning jedǝl teriydiƣanliⱪini bilisǝn. ■ 24 Əmdiliktǝ Rǝbning ⱪuli jedǝllǝxmǝsliki, bǝlki ⱨǝmmǝ kixilǝrgǝ mulayim-meⱨriban, tǝlim berixkǝ maⱨir, sǝwr-taⱪǝtlik boluxi kerǝk; ■ 25 xuning bilǝn ɵz-ɵzigǝ ⱪarxi bolƣanlarƣa u Huda bǝlkim ularƣa ⱨǝⱪiⱪǝtni tonup yetixigǝ towa ⱪilidiƣan ⱪǝlbni berǝr dǝp, mɵmin-mulayimliⱪ bilǝn nǝsiⱨǝt ⱪilsun; □  ■ 26 bundaⱪ bolƣanda ular uyⱪusini eqip, ɵzlirini ɵz muddiasiƣa ǝmǝl ⱪilixⱪa tutⱪun ⱪilƣan Iblisning tuziⱪidin ⱪutulalaydu.□

3

Ahir zaman

1 Əmma xunimu bilginki, ahir zamanlarda eƣir künlǝr bolidu.□  ■ 2 U qaƣdiki insanlar ɵzinila oylaydiƣan, pulpǝrǝs, mǝnmǝnqi, ⱨakawur, kupurluⱪ ⱪilidiƣan, ata-anisining sɵzini tingximaydiƣan, tuzkor, iplas, 3 kɵyümsiz, kǝqürümsiz, tɵⱨmǝthor, ɵzini tutalmaydiƣan, wǝⱨxiy, hǝyr-sahawǝtlikkǝ düxmǝn, 4 satⱪun, tǝlwǝ, xɵⱨrǝtpǝrǝs, ⱨuzur-ⱨalawǝtni Hudadin yahxi kɵridiƣan, 5 sirtⱪi ⱪiyapǝttǝ ihlasmǝn boluwelip, ǝmǝliyǝttǝ ihlasmǝnlikning ⱪudritini inkar ⱪilidiƣan bolidu. Bundaⱪlardin yiraⱪ tur.□  ■ 6 Qünki ularning arisidiki bǝzilǝr ɵymu-ɵy soⱪunup kirip, gunaⱨlar bilǝn besilƣan, ⱨǝrhil xǝⱨwǝt-ⱨǝwǝslǝrning ⱪuli bolup ⱪalƣan nadan ayallarni azdurup ɵzigǝ ǝsir ⱪilidu.□  ■ 7 Bundaⱪ ayallar daim tǝlim alsimu, ⱨǝrgiz ⱨǝⱪiⱪǝtni tonup yetǝlmǝydu. 8 Əmdi Yannis bilǝn Yambris Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ ⱪandaⱪ ⱪarxi qiⱪⱪan bolsa, bu azdurƣuqilarmu ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ xundaⱪ ⱪarxi qiⱪidu. Ular zeⱨin-kɵngülliri qirigǝn, etiⱪad jǝⱨǝttǝ daxⱪal dǝp ispatlanƣan kixilǝrdur.□  ■ 9 Lekin ǝmdi ular bu yolda alƣa ilgiriliyǝlmǝydu; qünki Yannis bilǝn Yambrisning ⱨamaⱪǝtliki oquⱪ kɵrüngǝndǝk, bularningmu ⱨǝmmigǝ kɵrünidu.

Pawlusning wǝsiyǝtliri; ɵgǝngǝnliringdǝ dawamliⱪ mangƣin

10-11 Lekin sǝn bolsang mening tǝlimim, yürüx-turuxum, mǝⱪsǝt-iradilirim, ixǝnq-etiⱪadim, sǝwr-taⱪitim, meⱨir-muⱨǝbbitim, qidamliⱪim, mǝn uqriƣan ziyankǝxliklǝr wǝ azab-oⱪubǝtlǝrgǝ, jümlidin Antakya, Koniya wǝ Listra xǝⱨǝrliridǝ yüz bǝrgǝnlǝrgǝ tolimu kɵngül bɵlüp kǝlding, xundaⱪla mǝn bǝrdaxliⱪ bǝrgǝn xunqǝ ziyankǝxliklǝrdin toluⱪ hǝwiring bar; Rǝb ularning ⱨǝmmisidin meni ⱪutⱪuzdi. □  ■ 12 Dǝrwǝⱪǝ, Mǝsiⱨ Əysada ihlasmǝn ⱨayat kǝqürüxkǝ iradǝ tikligǝnlǝrning ⱨǝmmisi ziyankǝxlikkǝ uqraydu. ■ 13 Lekin rǝzil adǝmlǝr wǝ ezitⱪu-kazzaplar bǝribir baxⱪilarnimu aldap, ɵzimu aldinip, barƣanseri ǝsǝbiylixidu. 14 Lekin sǝn bolsang, ɵgǝngǝn wǝ toluⱪ ixǝndürülgǝn ⱨǝⱪiⱪǝtlǝrdǝ qing tur; qünki bularni kimdin ɵgǝngǝnlikingni bilisǝn, □ 15 ⱨǝmdǝ baliliⱪ qaƣliringdin tartipla muⱪǝddǝs yazmilarni bilip kǝlding; bularning sanga Mǝsiⱨ Əysaƣa baƣlanƣan etiⱪad arⱪiliⱪ bolƣan nijat toƣruluⱪ seni dana ⱪilalaydiƣanliⱪini bilisǝn. 16 Pütkül muⱪǝddǝs yazmilarning ⱨǝmmisi Hudaning Roⱨining yolyoruⱪ-ilⱨami bilǝn yezilƣan bolup, u tǝlim berix, tǝnbiⱨ berix, hataliⱪlarni tüzitix wǝ kixilǝrni ⱨǝⱪⱪaniyǝt yoliƣa baxlaxⱪa paydiliⱪtur. □
  ■ 17 Bular arⱪiliⱪ Hudaning adimi toluⱪ ⱪorallinip, barliⱪ yahxi ǝmǝllǝrni ⱪilixⱪa tǝyyar bolalaydu.

4

1 Mǝn Huda ⱨǝmdǝ tiriklǝr bilǝn ɵlüklǝrni soraⱪ ⱪilixⱪa tǝyyar turidiƣan Mǝsiⱨ Əysaning aldida, xundaⱪla Uning ⱪayta ayan boluxi wǝ Uning Ɵz padixaⱨliⱪi bilǝn sanga xundaⱪ agaⱨ ⱪilip tapilaymǝnki,■ 2  Hudaning sɵz-kalamini jakarla; waⱪit-pursǝt yar bǝrsun-bǝrmisun, uningƣa jiddiy ⱪara. Toluⱪ sǝwr-taⱪǝt wǝ tǝlim-ǝⱪidǝ bilǝn nǝsiⱨǝt ⱪilƣin, tǝnbiⱨ bǝrgin, riƣbǝtlǝndürgin.□ 3 Qünki xundaⱪ bir zaman keliduki, insanlar saƣlam tǝlimni anglaxⱪa qidimay, bǝlki ⱪulaⱪliriƣa hux yaⱪidiƣan sɵzlǝrni anglax üqün ǝtrapiƣa ɵz xǝⱨwǝt-ⱨǝwǝslirigǝ uyƣun tǝlim bǝrgüqilǝrni toplaydu.□ 4 Ular ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ ⱪulaⱪ salmay, ǝpsanilǝrni tingxaxⱪa burmilinip ketidu. 5 Lekin sǝn ⱨǝrⱪandaⱪ ǝⱨwalda oyƣaⱪ tur, harliⱪ-muxǝⱪⱪǝtlǝrgǝ bǝrdaxliⱪ bǝr, hux hǝwǝrqining wǝzipisini orunda, tapxurulƣan hizmitingni ⱨǝr tǝrǝptin toluⱪ ada ⱪilƣin. 6 Qünki ɵzümgǝ kǝlsǝm, jenim ⱪurbanliⱪning «xarab ⱨǝdiyǝ»sidǝk tɵkülidiƣan waⱪti yetip kǝldi, mening bu dunyadin ketix waⱪtimmu yeⱪinlaxti.□  ■ 7 Güzǝl kürǝxni mǝn ⱪilip boldum, yügürüx musabiⱪisining mǝnzilini besip boldum, birdinbir etiⱪadni qing saⱪlap kǝldim.□ 8 Ⱨazir ⱨǝⱪⱪaniyliⱪning ƣǝlibǝ taji mǝn üqün saⱪlinip turmaⱪta. Uni, ⱨǝⱪⱪaniy soraⱪqi bolƣan Rǝb xu künidǝ manga, xundaⱪla yalƣuz mangila ǝmǝs, Uning kelip ayan boluxiƣa tǝlpünüp turƣanlarning ⱨǝmmisigǝ in’am ⱪilip kiygüzidu.□  ■

Hususiy tapxuruⱪlar; ahirⱪi sɵzlǝr

9 Imkaniyǝtning bariqǝ yenimƣa tezdin yetip kǝl. 10 Qünki Demas bu ⱨazirⱪi dunyani tama ⱪilƣanliⱪi üqün meni taxlap Tesalonika xǝⱨirigǝ kǝtti. Kriskis Galatiya ɵlkisigǝ, Titus Dalmatiya ɵlkisigǝ kǝtti. ■ 11 Yenimda yalƣuz Luⱪa ⱪaldi. Markusni ɵzüng bilǝn birgǝ elip kǝl, qünki u hizmǝtlirimdǝ manga kɵp ǝsⱪatidu. ■ 12 Tikikusni bolsa Əfǝsus xǝⱨirigǝ ǝwǝtiwǝttim. ■ 13 Kelixingdǝ Troas xǝⱨiridǝ Karpusning yeniƣa ⱪaldurup ⱪoyƣan yepinqam bilǝn kitablarni, bolupmu oram terǝ yazmilarni billǝ alƣaq kǝlgin. □ 14 Miskǝr Iskǝndǝr manga tola ǝskilik ⱪildi. Rǝb uningƣa ⱪilmixliriƣa layiⱪ yandurmay ⱪalmaydu. ■ 15 Sǝn ⱨǝm uningdin ⱨoxyar bol; qünki u biz yǝtküzgǝn sɵzlirimizgǝ ⱪattiⱪ ⱪarxiliⱪ kɵrsǝtti.

16 Tunji ⱪetimliⱪ soraⱪta mening aⱪliniximƣa yardǝm ⱪilidiƣan ⱨeqkim qiⱪmidi, ⱨǝmmisi meni taxlap kǝtti. Bu ix ularƣa ⱨesablanmiƣay! □ 17 Lekin Rǝb mening bilǝn billǝ turup, mǝn arⱪiliⱪ Injil jakari toluⱪ ⱪilinip, bu yǝrdiki barliⱪ yat ǝlliklǝrdin bolƣanlarning anglixi üqün meni küqlǝndürdi; xuning bilǝn mǝn xirning aƣzidin ⱪutⱪuziwelindim. □ 18 Rǝb meni barliⱪ rǝzil ixtin ⱪutⱪuzup, ǝrxtiki padixaⱨliⱪiƣa saⱪ yǝtküzidu! Xan-xǝrǝp Uningƣa ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ mǝnsup bolƣay! Amin!

Ahirⱪi salam

19 Priska bilǝn Akwilaƣa wǝ Onesiforning ailisidikilǝrgǝ mǝndin salam eyt.□  ■

20 Erastus Korint xǝⱨiridǝ ⱪaldi. Lekin Trofimus kesǝl bolup ⱪalƣanliⱪtin, uni Miletus xǝⱨiridǝ ⱪaldurup ⱪoydum.

21 Ⱪix qüxüp kǝtküqǝ imkaniyǝtning bariqǝ bu yǝrgǝ kǝlgin.

Yubulus, Pudis, Linos, Klawdiya wǝ barliⱪ ⱪerindaxlardin sanga salam. 22 Rǝb Əysa Mǝsiⱨ roⱨing bilǝn billǝ bolƣay! Meⱨir-xǝpⱪǝt silǝr bilǝn billǝ bolƣay! □

□ 1:1-2 «Əysa Mǝsiⱨning rosuli bolƣan mǝnki Pawlustin sɵyümlük balam Timotiyƣa salam» — demisǝkmu, Timotiy Pawlusning «roⱨiy jǝⱨǝttǝ» oƣli idi.

■ 1:1-2 Gal. 1:3; 1Tim. 1:2; 1Pet. 1:2.

■ 1:3 Ros. 22:3; Rim. 1:9; 1Tes. 1:2; 3:10.

□ 1:6 «ⱪollirimni uqangƣa ⱪoyƣinim bilǝn sǝndǝ bolƣan, Huda sanga tǝⱪdim ⱪilƣan iltipat» — ixinimizki, bu dǝl 1-hǝttǝ («1Tim.» 4:14-15) tilƣa elinƣan roⱨiy iltipattin baxⱪa ix ǝmǝs. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

■ 1:6 Ros. 6:6; 8:17; 13:3; 19:6; 1Tim. 4:14; 5:22.

■ 1:7 Rim. 8:15.

□ 1:8 «Xunga Rǝbbimiz ⱨǝⱪⱪidiki hǝwǝr-guwaⱨliⱪtin, yaki uning mǝⱨbusi bolƣan mǝndin nomus ⱪilma» — Pawlus bu mǝktupni yazƣanda Rimdiki zindanda yatatti. Xübⱨisizki, rimliⱪlar Pawlusni «bizning mǝⱨbusimiz» dǝp oylaytti — lekin Pawlus ixⱪa baxⱪiqǝ ⱪaraytti. Rimliⱪlarning uni ⱪolƣa elip türmigǝ taxliƣini Hudaning iradisi bolup, xu ix bilǝn «yat ǝlliklǝr»din bolƣan ixǝngüqilǝrning kɵp payda kɵridiƣanliⱪiƣa Pawlusning kɵzi yǝtkǝn; xuning bilǝn u «Mǝn Rǝbning mǝⱨbusi» dǝydu. «hux hǝwǝrni jakarlax yolidiki harliⱪ-muxǝⱪⱪǝtni ɵz ⱨǝssǝng boyiqǝ ortaⱪ tartⱪin» — grek tilida bǝlkim «ɵz ⱨǝssǝng boyiqǝ birgǝ tartⱪin» degǝn mǝnini bildürüxi mumkin. Demǝk, ⱨǝr dǝwrdǝ etiⱪadqilar tartixⱪa tegixlik oⱪubǝt-muxǝⱪⱪǝt bar; Timotiyning Pawlus (wǝ baxⱪa etiⱪadqilar) bilǝn birgǝ mǝlum dǝrijidǝ «ɵz ⱨǝssisi boyiqǝ» oⱪubǝt-muxǝⱪⱪǝt tartixiƣa toƣra kelidu.

■ 1:8 Ros. 21:33; Rim.1:16; Əf. 3:1; 4:1; Kol. 4:18; Flm. 1:1, 9, 13.

■ 1:9 Əf. 1:3; Tit. 3:4, 5, 6.

■ 1:10 Yǝx. 25:8; Rim. 16:25; Əf. 1:9; 3:9; Kol. 1:26; Tit. 1:2; Ibr. 2:14; 1Pet. 1:20.

□ 1:11 «Mǝn bolsam ǝllǝrgǝ bu hux hǝwǝrning jakarqisi, rosuli wǝ tǝlim bǝrgüqisi bolup tǝyinlǝngǝn» — «ǝllǝr» bolsa «yat ǝlliklǝr», «Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr».

■ 1:11 Ros. 9:15; 13:2; 22:21; Gal. 1:15; 2:8; Əf. 3:8; 1Tim. 2:7.

□ 1:12 «... ⱨǝmdǝ Uning manga tapxurƣan amanitini xu küngiqǝ saⱪliyalaydiƣanliⱪiƣa ⱪadir ikǝnlikigǝ ixǝndürüldum» — «manga tapxurulƣan amanǝt» bizningqǝ Huda Pawlusⱪa jamaǝtni dǝp tapxurƣan nurƣunliƣan ⱪimmǝtlik wǝⱨiylǝrni kɵrsitidu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. «Xu kün» — Əysa dunyaƣa ⱪaytidiƣan künni kɵrsitidu. Pawlusning kɵzⱪarixida pǝⱪǝt birla kün muⱨimdur, u daim u künni nǝzǝrdǝ tutup uni «xu kün» dǝydu. Uxbu ayǝtning ahirⱪi jümlisini «ⱨǝmdǝ mening Hudaƣa amanǝt ⱪilƣanlirimni Rǝbbimiz ⱪayta kǝlgǝn küngiqǝ («xu küngiqǝ») qoⱪum ⱪoƣdaydiƣanliⱪiƣa ixinimǝn» dǝp qüxinixkimu bolidu.

■ 1:13 2Tim. 3:14.

□ 1:14 «bizdǝ makanlaxⱪan Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa tayinip sanga tapxurulƣan xu güzǝl amanǝtni saⱪla» — yuⱪirida 12-ayǝttiki izaⱨatta eytⱪinimizdǝk, «sanga tapxurulƣan güzǝl amanǝt» Muⱪǝddǝs Roⱨ jamaǝtkǝ yǝtküzmǝkqi bolƣan, Huda Ɵzining nijatliⱪ pilani wǝ jamaǝt toƣruluⱪ wǝⱨiy ⱪilinƣan nurƣunliƣan ⱪimmǝtlik ⱨǝⱪiⱪǝtlǝrni kɵrsitidu.

□ 1:15 «Asiya ɵlkisidiki etiⱪadqilarning ⱨǝmmisi degüdǝk mǝndin yüz ɵridi» — bu yǝrdiki «Asiya ɵlkisi» ⱨazirⱪi Türkiyǝning ƣǝrbiy ⱪismini kɵrsitidu. «Asiya ɵlkisidiki etiⱪadqilar» xu yǝrdǝ turuwatⱪan etiⱪadqilarni kɵrsitidu; bǝzi alimlar bu sɵzni pǝⱪǝt Rim xǝⱨiridǝ turƣan, ǝslidǝ zindanda yatⱪan Pawlusⱪa mǝdǝt berimiz dǝp wǝdǝ bǝrgǝn Asiya ɵlkisidin kǝlgǝn bǝzi ⱪerindaxlarni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. Grek tilida «Asiya ɵlkisidǝ («ɵlkisidin» ǝmǝs) bolƣanlarning ⱨǝmmisi mǝndin yüz ɵridi» deyilgǝqkǝ, biz undaⱪ ⱪarimaymiz. Bu muⱨim wǝⱪǝ toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 1:15 Ros. 19:10.

□ 1:16 «u mening mǝⱨbus bolƣanliⱪimdin ⱨeq nomus ⱪilmay kɵp ⱪetim meni yoⱪlap sɵyündürdi» — «mǝⱨbus bolƣanliⱪimdin» grek tilida «mening zǝnjir-kixǝnlirimdin...» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

■ 1:16 2Tim. 4:19.

□ 1:18 «Rǝb xu künidǝ uni Ɵzidin rǝⱨim-xǝpⱪǝtkǝ muyǝssǝr ⱪilƣay» — «xu küni» Əysa dunyaƣa ⱪaytidiƣan künni kɵrsitidu. 12-ayǝttiki izaⱨatni kɵrüng.

□ 2:2 «... sǝn kɵp guwaⱨqilar aldida mǝndin angliƣanliringni ⱨǝm ixǝnqlik ⱨǝmdǝ baxⱪilarƣimu tǝlim berǝlǝydiƣan adǝmlǝrgǝ amanǝt ⱪilƣin» — nemixⱪa Pawlus «kɵp guwaⱨqilar aldida mǝndin angliƣanliring» dǝydu? Bu «guwaⱨqilar»ning nemǝ ǝⱨmiyiti bar? Oyliximizqǝ: (1) gǝrqǝ etiⱪadta kɵp «qongⱪur sirlar» bolsimu, bu sirlarning ⱨǝmmisi toƣruluⱪ Injildin eniⱪ kɵrgili bolidu; ⱨǝⱪiⱪiy etiⱪadta ⱨeqⱪandaⱪ «mǝhpiy tǝlim»lǝr wǝ «az sandiki alaⱨidǝ adǝmlǝrgǝ wǝⱨiy ⱪilinƣan» tǝlimlǝr yoⱪtur; (2) muxu etiⱪadqi guwaⱨqilar Pawlus wǝ baxⱪa rosullarning tǝlimlirining birhil ikǝnlikigǝ ispat berǝlǝytti.

■ 2:2 Tit. 1:5.

□ 2:3 «Əysa Mǝsiⱨning yahxi jǝngqisi bolux süpitidǝ, harliⱪ-muxǝⱪⱪǝtni ɵz ⱨǝssǝng boyiqǝ ortaⱪ tartⱪin» — (1:8dǝ eytilƣandǝk) «ɵz ⱨǝssǝng boyiqǝ tartⱪin» — grek tilida «ɵz ⱨǝssǝng boyiqǝ birgǝ tartⱪin». Demǝk, ⱨǝr dǝwrdǝ etiⱪadqilar tartixⱪa tegixlik harliⱪ-muxǝⱪⱪǝt bar; Timotiyning Pawlus (wǝ baxⱪi etiⱪadqilar) bilǝn birgǝ mǝlum dǝrijidǝ harliⱪ-muxǝⱪⱪǝt tartixiƣa toƣra kelidu.

■ 2:4 1Kor. 9:25.

□ 2:5 «Musabiⱪigǝ ⱪatnaxⱪan tǝnⱨǝrikǝtqimu musabiⱪǝ ⱪaidilirigǝ riayǝ ⱪilmisa, ƣǝlibǝ tajiƣa erixǝlmǝydu» — «musabiⱪǝ ⱪaidiliri»: — kona zamanlarda bu «ⱪaidilǝr» ⱨǝm musabiⱪining ɵzini wǝ musabiⱪigǝ bolƣan tǝyyarliⱪ-tǝrbiyilǝxlǝrnimu baxⱪuratti.

■ 2:6 1Kor. 9:10.

□ 2:8 «Dawutning nǝsli bolƣan, ɵlümdin tirilgǝn Əysa Mǝsiⱨ» — «Dawut» bolsa Dawut padixaⱨ-pǝyƣǝmbǝr, ǝlwǝttǝ. «sǝn Dawutning nǝsli bolƣan, ɵlümdin tirilgǝn Əysa Mǝsiⱨni mǝn yǝtküzüwatⱪan hux hǝwǝr boyiqǝ esingdǝ qing tut» — bu muⱨim ayǝt toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 2:9 Əf. 3:1,13; 4:1; Fil. 1:7; Kol. 1:24; 4:3,18; 2Tim. 1:8.

□ 2:11 «Uning bilǝn billǝ ɵlgǝnikǝnmiz, Uning bilǝn ⱨayatta billǝ yaxaymiz...» — «Uning bilǝn» degǝnlik Mǝsiⱨ bilǝn, ǝlwǝttǝ.

■ 2:11 Rim. 6:8.

■ 2:12 Mat. 10:33; Mar. 8:38; Luⱪa 9:26; 12:9; Rim. 8:17; 2Kor. 4:10; Fil. 3:10; 1Pet. 4:13.

□ 2:13 «Biz Uningƣa sadaⱪǝtsizlik ⱪilsaⱪmu, U yǝnila sadaⱪǝtliktur; qünki U Ɵzidin ⱨeq tanalmaydu» — «qünki U Ɵzidin ⱨeq tanalmaydu» yaki «qünki U qoⱪum Ɵzining sɵzidǝ turmay ⱪalmaydu». Bu muⱨim sɵz toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 2:13 Qɵl. 23:19; Rim. 3:3; 9:6.

□ 2:16 «bundaⱪ gǝplǝrni ⱪilƣuqilar bǝribir tehimu ihlassizliⱪⱪa qɵmüp ketidu» — «bundaⱪ (kixilǝr)... tehimu ihlassizliⱪⱪa qɵmüp ketidu» grek tilida «bundaⱪ (kixilǝr)... tehimu ihlassizliⱪⱪa alƣa basturidu» degǝn kinayilik, ⱨǝjwiy sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

■ 2:16 1Tim. 1:4; 4:7; 6:20; Tit. 1:14; 3:9.

□ 2:17 «muxundaⱪlarning gǝpliri huddi mǝrǝzdǝk tezla yamrap ketidu» — «yamrap ketidu» grek tilida «ot-qɵplǝrni yǝp ketidu» dǝp ipadilinidu. Rosul Pawlus xu sɵzi bilǝn: Bularning gǝpliri «Hudaning ⱪoyliri» bolƣan etiⱪadiqlar istimal ⱪilixi kerǝk bolƣan «ozuⱪ»ni, yǝni «saƣlam tǝlim»ni yoⱪⱪa qiⱪiridu, dǝp puritidu.

□ 2:18 «ular ⱨǝⱪiⱪǝttin qǝtnǝp...» — grek tilida: «ular ⱨǝⱪiⱪǝtni nixan ⱪilmay (qǝtnǝp ketip)...». «ɵlgǝnlǝrning tirilixi degǝn bu ix alliⱪaqan yüz berip boldi» — bu bid’ǝt tǝlimning mǝnisi bǝlkim tɵwǝndiki ikki hil hata ⱪaraxning biri boluxi kerǝk: — (1) «adǝmlǝr Əysa Mǝsiⱨkǝ etiⱪad ⱪilƣanda, Uning Roⱨi alliⱪaqan Əysa Mǝsiⱨ bilǝn billǝ ɵlüp tirilidu (bu gǝp muxu yǝrgiqǝ ⱨǝⱪiⱪǝt, ǝlwǝttǝ). Əmdi tirilix pǝⱪǝt xu roⱨiy jǝⱨǝttǝ bolup, kǝlgüsidǝ tǝn jǝⱨǝttǝ bolmaydu», yaki: (2) «biz Əysa Mǝsiⱨgǝ ixǝngǝnlǝrdǝ suƣa wǝ Roⱨⱪa qɵmüldürülgǝndin keyin bizning «tirilgǝn tǝn»imiz bar bolidu. Xunga ⱨazirⱪi tenimiz kesǝl bolmaydu, ⱨeq ɵlmǝydu».

□ 2:19 «Ⱨalbuki, Hudaning mǝzmut uli qing turmaⱪta. Uning üstigǝ mɵⱨür bilǝn: «Rǝb Ɵzigǝ tǝwǝ bolƣanlarni tonuydu» wǝ «Rǝbning mubarǝk namini lǝwzigǝ alidiƣanlarning ⱨǝmmisi rǝzilliktin ⱪol üzsun» dǝp mɵⱨürlǝngǝndur» — bu muⱨim ayǝt toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 2:19 Qɵl. 16:5; Yⱨ. 10:14.

■ 2:20 Rim. 9:21.

□ 2:21 «Əgǝr bir kixi ɵzini undaⱪlarning kiridin tazilap haliy ⱪilsa, u muⱪǝddǝs ⱪilinƣan, hojayinimizƣa yaraydiƣan ⱪaqidǝk, ⱨǝrⱪandaⱪ güzǝl ixlarƣa tǝyyar bolidu» — «hojayinimiz»: — Igimiz, ǝlwǝttǝ. Bu muⱨim ayǝt toƣrluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 2:22 1Tim. 6:11.

■ 2:23 1Tim. 1:4; 6:4; Tit. 3:9.

■ 2:24 1Tim. 3:2.

□ 2:25 «...xuning bilǝn ɵz-ɵzigǝ ⱪarxi bolƣanlarƣa u Huda bǝlkim ularƣa ⱨǝⱪiⱪǝtni tonup yetixigǝ towa ⱪilidiƣan ⱪǝlbni berǝr dǝp, mɵmin-mulayimliⱪ bilǝn nǝsiⱨǝt ⱪilsun» — «ɵz-ɵzigǝ ⱪarxi bolƣanlarƣa» degǝn ibarǝ oⱪurmǝnlǝrgǝ ƣǝlitǝ tuyulƣini bilǝn, grek tilida xundaⱪ ipadilinidu. Demǝk, ⱨǝⱪiⱪǝtni jakarliƣuqiƣa ⱪarxi qiⱪsa, ǝmǝliyǝttǝ u Huda ɵzigǝ ⱪilmaⱪqi bolƣan yahxiliⱪtin mǝⱨrum bolup, ɵz-ɵzigǝ ⱪarxi qiⱪⱪan bolidu. «Pǝnd.» 8:36 kɵrüng.

■ 2:25 Pǝnd. 8:36; 9:12; 11:17; Gal. 6:1.

□ 2:26 «bundaⱪ bolƣanda ular uyⱪusini eqip, ɵzlirini ɵz muddiasiƣa ǝmǝl ⱪilixⱪa tutⱪun ⱪilƣan Iblisning tuziⱪidin ⱪutulalaydu» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «bundaⱪ bolƣanda ular uyⱪusini eqip, ɵzlirini tutⱪun ⱪilƣan Iblisning tuziⱪidin (Hudaning) iradisigǝ ǝmǝl ⱪilixⱪa ⱪutulalaydu».

□ 3:1 «Əmma xunimu bilginki, ahir zamanlarda eƣir künlǝr bolidu» — «eƣir künlǝr» grek tilida yǝnǝ «hǝtǝrlik künlǝr»nimu bildüridu.

■ 3:1 1Tim. 4:1; 2Pet. 2:3; Yǝⱨ. 18.

□ 3:5 «...sirtⱪi ⱪiyapǝttǝ ihlasmǝn boluwelip, ǝmǝliyǝttǝ ihlasmǝnlikning ⱪudritini inkar ⱪilidiƣan bolidu. Bundaⱪlardin yiraⱪ tur» — 1-5-ayǝtlǝr toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ ⱪisⱪiqǝ tohtilimiz.

■ 3:5 Mat. 18:17; Rim. 16:17; 2Tes. 3:6; Tit. 3:10; 2Yuⱨa. 10.

□ 3:6 «ⱨǝrhil xǝⱨwǝt-ⱨǝwǝslǝrning ⱪuli bolup ⱪalƣan nadan ayallar...» — yaki «ⱨǝrhil xǝⱨwǝt-ⱨǝwǝslǝrning ⱪuli bolup ⱪalƣan ajiz ayallar...».

■ 3:6 Mat. 23:14; Tit. 1:11.

□ 3:8 «Əmdi Yannis bilǝn Yambris Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ ⱪandaⱪ ⱪarxi qiⱪⱪan bolsa, bu azdurƣuqilarmu ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ xundaⱪ ⱪarxi qiⱪidu» — «Mis.» 7:11, 22, 8:7, 18ni kɵrüng. Israillar Misirdin qiⱪixtin burun, Misir padixaⱨining seⱨirgǝrliri Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ ⱪarxi turƣan. Ularning isimliri (Yannis bilǝn Yambris) Tǝwratta deyilgǝn ǝmǝs, bǝlki Yǝⱨudiylarning baxⱪa tarihiy kitablirida tepilidu.

■ 3:8 Mis. 7:11.

□ 3:10-11 «jümlidin Antakya, Koniya wǝ Listra xǝⱨǝrliridǝ yüz bǝrgǝnlǝrgǝ tolimu kɵngül bɵlüp kǝlding...» — «Antakya, Koniya wǝ Listra xǝⱨǝrliridǝ yüz bǝrgǝnlǝr»: — bu bir-birigǝ yeⱪin üq yurtta bolƣan wǝⱪǝlǝr toƣruluⱪ mǝlumatlar «Ros.» 13-14-babta tepilidu. Timotiy ɵzi Listraliⱪ idi; Pawlus duq kǝlgǝn bu ziyankǝxliklǝr Timotiyning Mǝsiⱨgǝ etiⱪad ⱪilixiƣa tǝsir ⱪilƣan boluxi mumkin idi.

■ 3:10-11 Zǝb. 34:19; Ros. 13:50; 14:19; 2Kor. 1:10

■ 3:12 Mat. 16:24; Luⱪa 24:26; Yⱨ. 17:14; Ros. 14:22; 1Tes. 3:3.

□ 3:14 «qünki bularni kimdin ɵgǝngǝnlikingni bilisǝn» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «kimlǝr» dǝp deyilidu. Lekin bizningqǝ «kim» dǝp oⱪux toƣra, qünki Pawlus bu ayǝtlǝrdǝ ɵzining ülgǝ bolƣanliⱪi toƣruluⱪ kɵp sɵzlǝydu. Tɵwǝndiki 15-ayǝttǝ u baxⱪa kixilǝr (Timotiyning qong ana wǝ anisi)ning tǝsirini tilƣa alidu.

□ 3:16 «Pütkül muⱪǝddǝs yazmilarning ⱨǝmmisi Hudaning Roⱨining yolyoruⱪ-ilⱨami bilǝn yezilƣan bolup...» — grek tilida «pütkül muⱪǝddǝs yazmilarning ⱨǝmmisi» degǝn ibarǝ yazmilardiki ⱨǝrbir sɵz-ayǝtning Hudadin kǝlgǝnlikini tǝkitlǝydu. «Hudaning Roⱨining yolyoruⱪ-ilⱨami bilǝn yezilƣan» grek tilida «Huda nǝpisi bilǝn kirgüzüp yezilƣan» degǝn xǝkildǝ ipadilinidu. Grek tilida ⱨǝm ibraniy tilida «Roⱨ» wǝ «nǝpǝs» bir sɵz.

■ 3:16 2Pet. 1:21.

■ 4:1 Rim. 1:9; 9:1; 2Kor. 1:23; 11:31; Gal. 1:20; Fil. 1:8; 1Tes. 2:5; 1Tim. 5:21; 6:13.

□ 4:2 «Hudaning sɵz-kalamini jakarla; waⱪit-pursǝt yar bǝrsun-bǝrmisun, uningƣa jiddiy ⱪara» — «waⱪit-pursǝt yar bǝrsun-bǝrmisun» degǝnlikning mǝnisi, hǝⱪlǝr Hudaning sɵzini ⱪobul ⱪilsun ⱪilmisun, ularƣa yaⱪsun yaⱪmisun Hudaning adimining wǝzipisi ⱨaman amal ⱪilip sɵz-kalamni ularƣa yǝtküzüxtin ibarǝt.

□ 4:3 «... ⱪulaⱪliriƣa hux yaⱪidiƣan sɵzlǝrni anglax üqün ǝtrapiƣa ɵz xǝⱨwǝt-ⱨǝwǝslirigǝ uyƣun tǝlim bǝrgüqilǝrni toplaydu» — «ⱪulaⱪliriƣa hux yaⱪidiƣan sɵzlǝrni anglax üqün» grek tilida «ⱪulaⱪliri ⱪiqixⱪan bolup,..» degǝn ibarǝ bilǝn ipadilinidu. Bu ibarǝ: «ular ⱨǝrdaim yengi nǝrsilǝrni angliƣaqⱪa» degǝn baxⱪa birhil qüxǝnqinimu beridu.

□ 4:6 «jenim ⱪurbanliⱪning «xarab ⱨǝdiyǝ»sidǝk tɵkülidiƣan waⱪit yetip kǝldi» — Pawlus ɵzining ⱨayatini Tǝwrat dǝwridiki ⱪurbanliⱪlar üstigǝ tɵkülidiƣan «xarab ⱨǝdiyǝ»gǝ ohxitidu. Diⱪⱪǝt ⱪilixⱪa ǝrziyduki, uning yeⱪin arida bolidiƣan ɵlümini ⱪurbanliⱪⱪa ǝmǝs, pǝⱪǝt bir «xarab ⱨǝdiyǝ»gǝ ohxitidu, halas. Xübⱨisizki, uning mǝnisi «uluƣ ⱪurbanliⱪ» Əysa Mǝsiⱨningkidur.

■ 4:6 2Pet. 1:14.

□ 4:7 «Güzǝl kürǝxni mǝn ⱪilip boldum» — «kürǝx» (ⱪattiⱪ elixix musabiⱪisi, grek tilida «agon») degǝn sɵz toƣruluⱪ «Timotiyƣa (1)»diki (6:12 toƣruluⱪ) «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 4:8 «Uni, ⱨǝⱪⱪaniy soraⱪqi bolƣan Rǝb xu künidǝ manga, xundaⱪla yalƣuz mangila ǝmǝs, Uning kelip ayan boluxiƣa tǝlpünüp turƣanlarning ⱨǝmmisigǝ in’am ⱪilip kiygüzidu» — «xu küni» Rǝbning ⱪayta kelidiƣan küni, ǝlwǝttǝ.

■ 4:8 1Kor. 9:25; 1Pet. 5:4.

■ 4:10 Kol. 4:14; Flm. 24.

■ 4:11 Ros. 15:37; Kol. 4:10,14; Flm. 24.

■ 4:12 Ros. 20:4; Kol. 4:7.

□ 4:13 «kelixingdǝ Troas xǝⱨiridǝ Karpusning yeniƣa ⱪaldurup ⱪoyƣan yepinqam bilǝn kitablarni, bolupmu oram terǝ yazmilarni billǝ alƣaq kǝlgin» — bu ayǝt üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ ⱪisⱪiqǝ tohtilimiz.

■ 4:14 1Tim. 1:20.

□ 4:16 «Tunji ⱪetimliⱪ soraⱪta mening aⱪliniximƣa yardǝm ⱪilidiƣan ⱨeqkim qiⱪmidi, ⱨǝmmisi meni taxlap kǝtti. Bu ix ularƣa ⱨesablanmiƣay!» — bu ayǝt üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ ⱪisⱪiqǝ tohtilimiz.

□ 4:17 «xuning bilǝn mǝn xirning aƣzidin ⱪutⱪuziwelindim» — Pawlus Ⱪǝysǝr Neroning birinqi soriⱪidin ⱪutuldi. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 4:19 «Priska bilǝn Akwilaƣa wǝ Onesiforning ailisidikilǝrgǝ mǝndin salam eyt» — «Priska» bolsa «Priskilla»ning ⱪisⱪartilƣan xǝkli («Ros.» 18:2). Akwila wǝ Priskilla ǝr-ayal idi.

■ 4:19 Ros. 18:2; Rim. 16:3.

□ 4:22 «Rǝb Əysa Mǝsiⱨ roⱨing bilǝn billǝ bolƣay! » — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ pǝⱪǝt «Rǝb roⱨing bilǝn billǝ bolƣay!» deyilidu.

Titusⱪa

1

2

3

Titusⱪa

1

Rosul Pawlus Titusⱪa yazƣan mǝktup •••• Salam

1 Hudaning talliƣanliriƣa amanǝt bolƣan etiⱪad wǝ ihlasmǝnlikkǝ elip baridiƣan ⱨǝⱪiⱪǝtning bildürülüxi üqün, Əysa Mǝsiⱨning rosuli ⱪilip tǝyinlǝngǝn, Hudaning ⱪuli bolƣan mǝnki Pawlustin sanga salam — □ 2 (bu etiⱪad wǝ ⱨǝⱪiⱪǝt mǝnggülük ⱨayatⱪa baƣlanƣan ümidni elip kelidu; bu mǝnggülük ⱨayatni mutlǝⱪ yalƣan eytmaydiƣan Huda ⱨǝmmǝ dǝwr-zamanlardin ilgirila wǝdǝ ⱪilƣanidi; ■ 3 lekin ⱨazir wǝdisining waⱪti kelip Ⱪutⱪuzƣuqimiz Huda buning kalam-hǝwirini Ɵz ǝmri bilǝn manga tapxurƣan jakar arⱪiliⱪ axkarilidi) ■ 4 — ortaⱪ etiⱪadimizda ɵz oƣlum bolƣan Titusⱪa salam! Huda’Atimiz wǝ nijatkarimiz Mǝsiⱨ Əysadin sanga meⱨir-xǝpⱪǝt wǝ hatirjǝmlik bolƣay! □  ■

Titusning Kret arilidiki hizmiti

5 Seni Kret arilida ⱪalduruxtiki sǝwǝb, orundilip bolmiƣan ixlarni bir tǝrǝp ⱪilixing üqün wǝ ⱨǝr xǝⱨǝrdǝ sanga tapiliƣinimdǝk jamaǝtkǝ aⱪsaⱪallarni tǝyinlixing üqün idi. ■ 6 Aⱪsaⱪalliⱪⱪa tǝyinlinidiƣan kixi ǝyibsiz boluxi, bir ayalliⱪ, pǝrzǝntliri bolsa etiⱪad ⱪilƣuqi boluxi wǝ ixlirida xallaⱪliⱪ ⱪilidiƣan yaki ata-anisiƣa boysunmaydiƣan ǝyibliri bolmiƣan boluxi kerǝk. □  ■

7 Qünki jamaǝtning yetǝkqisi Hudaning ailisigǝ ƣojidar bolux süpitidǝ, ǝyibsiz boluxi kerǝk; baxbaxtaⱪ ǝmǝs, terikkǝk ǝmǝs, ⱨaraⱪ-xarabⱪa berilgǝn ǝmǝs, zorawan ǝmǝs, nǝpsaniyǝtqi ǝmǝs, □  ■ 8 bǝlki meⱨmandost, sahawǝtlik, yahxiliⱪni sɵyidiƣan, salmaⱪ, adil, ihlasmǝn wǝ ɵzini tutuwalƣan boluxi lazim. □  ■ 9 U yǝnǝ saƣlam tǝlim bilǝn riƣbǝt-tǝsǝlli berix üqün wǝ ⱪarxi qiⱪⱪuqilarƣa rǝddiyǝ berix üqün, tapxurulƣan tǝlimdiki ixǝnqlik kalam-sɵzdǝ qing turuxi kerǝk. □

10 Qünki ⱨazir bimǝnǝ sɵz ⱪilidiƣan, kixilǝrning kɵnglini owlap ezitⱪuluⱪ ⱪilidiƣan, ɵz beximqiliⱪ ⱪilidiƣan kɵpligǝn kixilǝr bar, bolupmu hǝtniliklǝrdin qiⱪⱪanlar bar. □  ■ 11 Ularning aƣzini etix kerǝk; qünki ular ⱨaram dunyani dǝp ɵgitixkǝ tegixlik bolmiƣan tǝlimlǝrni ɵgitip, ⱨǝtta pütün aililǝrni nabut ⱪilmaⱪta. □  ■ 12 Xulardin biri, yǝni Kret arilidikilǝrning ɵzining bir pǝyƣǝmbiri: «Kretlar ⱨǝmixǝ yalƣan sɵzlǝydiƣanlar, wǝⱨxiy ⱨaywanlar wǝ ⱨurun toymaslardur» degǝn. □

13-14 Bu guwaⱨliⱪ ⱨǝⱪiⱪǝttur; xunga ularning etiⱪadta saƣlam turuxi üqün, xundaⱪla Yǝⱨudiy ǝpsanilǝrgǝ wǝ ⱨǝⱪiⱪǝttin qǝtnigǝnlǝr toⱪuwalƣan insaniy ⱪaidǝ-bǝlgilimilǝrgǝ ⱪulaⱪ salmasliⱪi üqün ularni ⱪattiⱪ ǝyiblǝp agaⱨlandurƣin.□  ■

15 Pak kixilǝr üqün ⱨǝmmǝ nǝrsǝ pak; lekin bulƣanƣan napaklar wǝ etiⱪadsizlar üqün ⱨeqⱪandaⱪ nǝrsǝ pak ǝmǝstur. Qünki ularning oy-pikrlirimu, wijdanimu bulƣinip kǝtkǝn. ■ 16 Ular Hudani tonuymiz dǝp dawrang ⱪilsimu, lekin ǝmǝlliridǝ Uningdin tanidu; qünki ular yirginqliklǝr, ⱨeqgǝp anglimaydiƣanlar, ⱨeqⱪandaⱪ yahxi ixlarni ⱪilixⱪa yarimaydiƣanlardur.

2

Saƣlam tǝlimgǝ layiⱪ yaxax

1 Lekin sǝn bolsang saƣlam tǝlimgǝ ⱪandaⱪ uyƣun yaxaxni ɵgitixing kerǝk. 2 Yaxanƣan ǝrlǝrgǝ, ⱨoxyar, salmaⱪ, tǝmkin, etiⱪadta, meⱨir-muⱨǝbbǝttǝ wǝ sǝwr-taⱪǝttǝ saƣlam boluxni tapiliƣin. 3 Xuningdǝk, yaxanƣan ayallarƣa yürüx-turuxta ihlas-muⱪǝddǝslikkǝ layiⱪ boluxni, qeⱪimqiliⱪ ⱪilmasliⱪni, ⱨaraⱪ-xarabⱪa berilmǝydiƣan boluxni, güzǝl ixlarni ɵgǝtküqilǝr boluxni tapiliƣin. ■ 4-5 Buning bilǝn ular yax ayallarƣa ǝrlirigǝ kɵyünüx, baliliriƣa kɵyünüx, salmaⱪ bolux, pak bolux, ɵy ixlirini puhta ⱪilix, meⱨriban bolux wǝ ɵz ǝrlirigǝ boysunuxni ɵgitǝlǝydu. Xundaⱪ bolƣanda Hudaning sɵzi ⱪarilanmaydu. ■

6 Xuningdǝk yax ǝrlǝrnimu salmaⱪ boluxⱪa jekiligin. 7 Ɵzüngmu ⱨǝmmǝ ixta güzǝl ǝmǝlliring bilǝn ularƣa ülgǝ bolƣin; tǝlim bǝrginingdǝ pak-diyanǝtlik, eƣir-besiⱪ bolup, ■ 8 ⱨeqkim ⱪusur tapalmaydiƣan, saƣlam sɵzlǝrni yǝtküzgin; buning bilǝn, ⱪarxi qiⱪⱪuqilar biz toƣruluⱪ yaman gǝp ⱪilidiƣan yǝrni tapalmay hijil bolidu. ■

9 Ⱪullarƣa ɵz hojayinlirini ⱨǝmmǝ ixta ⱪanaǝtlǝndürüp ularƣa boysunuxni ɵgǝtkin. Ular gǝp yandurmay, ■ 10 oƣriliⱪ ⱪilmay, ɵzlirining ⱨǝr jǝⱨǝttǝ ixǝnqlik ikǝnlikini kɵrsǝtsun. Ular buning bilǝn Ⱪutⱪuzƣuqimiz Hudaning tǝlimatiƣa ⱨǝr jǝⱨǝttin zinnǝt bolidu. □

11 Qünki Hudaning nijatni barliⱪ insanlarƣa elip kelidiƣan meⱨir-xǝpⱪiti ayan boldi; 12 u bizgǝ ihlassizliⱪ wǝ bu dunyaning arzu-ⱨǝwǝslirini rǝt ⱪilip, ⱨazirⱪi zamanda salmaⱪ, ⱨǝⱪⱪaniy, ihlasmǝn ⱨayatni ɵtküzüximiz bilǝn, ■ 13 uluƣ Huda, nijatkarimiz Əysa Mǝsiⱨning xan-xǝrǝp bilǝn kelidiƣanliⱪiƣa bolƣan mubarǝk ümidimizning ǝmǝlgǝ exixini intizarliⱪ bilǝn kütüxni ɵgitidu. □  ■ 14 U bǝdǝl tɵlǝp bizni ⱨǝmmǝ itaǝtsizliklǝrdin azad ⱪilix ⱨǝmdǝ bizni ɵzi üqün pak ⱪilip, Ɵzigǝ mǝnsup bolƣan, yahxi ǝmǝllǝrgǝ ⱪizƣin intilidiƣan hǝlⱪ ⱪilixⱪa biz üqün ⱪurban boldi. □  ■

15 Barliⱪ ⱨoⱪuⱪungni ixlitip bu ixlarni jakarlap eytⱪin, nǝsiⱨǝt berip jekiligin wǝ agaⱨlandurƣin. Ⱨeqkim seni kǝmsitmisun. ■

3

Etiⱪadqilar ⱪilixⱪa tegixlik ixlar

1  Jamaǝttikilǝrgǝ xuni ǝslitip turƣinki, ular ⱨɵkümranlarƣa wǝ ⱨoⱪuⱪdarlarƣa boysunup, xularning sɵzini anglisun, ⱨǝrⱪandaⱪ yahxi ǝmǝllǝrni ⱪilixⱪa tǝyyar tursun, ■ 2 ⱨeqkimning yaman gepini ⱪilmisun, jedǝlhor bolmisun, mulayim bolsun, ⱨǝmmǝ adǝmgǝ ⱨǝr jǝⱨǝttǝ mɵminlik kɵrsǝtsun. □  ■

3 Qünki biz ɵzimizmu ǝslidǝ nadan bolup, itaǝtsiz, azdurulƣan, ⱨǝrhil xǝⱨwǝt-ⱨǝwǝslǝrning ⱨǝm lǝzzǝtlǝrning ⱪuli bolƣan, rǝzillik wǝ ⱨǝsǝthorluⱪ iqidǝ yaxiƣan, nǝprǝtlik bolƣan ⱨǝm bir-birimizdin nǝprǝtlinidiƣanlardin iduⱪ. ■ 4 Biraⱪ Ⱪutⱪuzƣuqimiz Hudaning insanlarƣa bolƣan meⱨribanliⱪi wǝ meⱨir-muⱨǝbbiti ayan boluxi bilǝn, 5 (ɵzimizning ⱪandaⱪtur ⱨǝⱪⱪaniy ǝmǝllirimiz bilǝn ǝmǝs, bǝlki Uning rǝⱨim-xǝpⱪiti bilǝn) yengidin tuƣuluxta yuyuxliri wǝ Muⱪǝddǝs Roⱨta yengilixi arⱪiliⱪ U bizni ⱪutⱪuzdi;□  ■ 6 bu Roⱨni Huda Nijatkarimiz Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ wujudimizƣa mol ⱪuydi.■ 7 Bu arⱪiliⱪ, Hudaning meⱨir-xǝpⱪiti bilǝn ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilinip, mǝnggülük ⱨayatⱪa erixix ümidini tutⱪan mirashorlar bolduⱪ.

8 Bu sɵzlǝr ixǝnqliktur wǝ bu ⱨǝⱪiⱪǝtlǝrni alaⱨidǝ tǝkitlixingni tǝlǝp ⱪilimǝn. Xundaⱪ ⱪilƣiningda, Hudaƣa etiⱪad ⱪilƣanlar ɵzlirini yahxi ǝmǝllǝrni ⱪilixⱪa berilixkǝ kɵngül bɵlidu. Bu ixlar insanlar üqün güzǝl wǝ paydiliⱪ.

9 Biraⱪ ǝhmiⱪanǝ munazirilǝr, nǝsǝbnamilǝrdiki ⱪuruⱪ gǝplǝr, jedǝl-majralar, Tǝwrat ⱪanuniƣa munasiwǝtlik talax-tartixlardin ɵzüngni neri tutⱪin; qünki bular paydisiz wǝ bimǝniliktur.■

10 Ariƣa bɵlgünqilik ⱪilƣuqi adǝmni bolsa bir-ikki ⱪetim agaⱨlandurƣandin keyin uning bilǝn bolƣan bardi-kǝldini üziwǝt; □  ■ 11 qünki bundaⱪ adǝmni ⱨǝⱪiⱪǝttin qǝtnidi, gunaⱨ sadir ⱪiliwatidu, xundaⱪla ɵzini ɵzi jazaƣa mǝⱨkum ⱪilƣan dǝp bilisǝn.

Ahirⱪi sɵz

12 Artemasni yaki Tikikusni sanga mangdurƣanda, mumkin ⱪǝdǝr tezrǝk Nikopolis xǝⱨirigǝ mening yenimƣa kǝlgin, qünki u yǝrdǝ ⱪixlimaⱪqi boluwatimǝn. ■ 13 Adwokat Zenas bilǝn Apollosning sǝpirigǝ kɵngül bɵlüp ⱨimmitingning bariqǝ uzatⱪin; kǝm-kütiliri bolsa, ularning ⱨajitidin qiⱪⱪin. ■ 14 Bizning ⱪowmimiz mewisiz ⱪalmasliⱪi üqün ⱨajǝtmǝnlǝrgǝ yardǝm ⱪilip, ɵzlirini güzǝl ǝmǝllǝrni ⱪilixⱪa beƣixlaxni ɵgǝnsun.

15 Yenimdikilǝrning ⱨǝmmisidin sanga salam. Etiⱪadta bizni sɵyidiƣalarƣa salam eyt.

Meⱨir-xǝpⱪǝt ⱨǝmminglarƣa yar bolƣay!

□ 1:1 «Hudaning talliƣanliriƣa amanǝt bolƣan etiⱪad wǝ ihlasmǝnlikkǝ elip baridiƣan ⱨǝⱪiⱪǝtning bildürülüxi üqün...» — bu sɵz bolsa: (1) Hudaning Ɵzi talliƣan hǝlⱪigǝ tapxurƣan ɵzgǝrmǝs etiⱪadⱪa muwapiⱪ, Hudaning uningda bolƣan mǝⱪsiti üqün; (2) Hudaning talliƣanlirini muxu etiⱪadⱪa erixtürüx üqün; (3) Hudaning talliƣanlirining etiⱪadini alƣa sürüx üqün degǝn üq mǝnini ɵz iqigǝ elixi mumkin.

■ 1:2 Qɵl. 23:19; Rim. 16:25; Əf. 1:9; 3:9; Kol. 1:26; 2Tim. 2:13; 1Pet. 1:20.

■ 1:3 Ros. 20:24; 2Kor. 2:12; 7:14; 8:6,16; Gal. 1:1; 2:3.

□ 1:4 «ortaⱪ etiⱪadimizda ɵz oƣlum bolƣan Titusⱪa...» — bu ibarǝ xübⱨisiz xuni kɵrsitiduki, Titus hux hǝwǝrni ǝslidǝ Pawlustin angliƣan wǝ xundaⱪla uningƣa ixinip ⱨayatⱪa erixkǝnidi. Xuning bilǝn (Pawlus baxⱪa yǝrlǝrdǝ kɵp eytⱪinidǝk) roⱨiy jǝⱨǝttin Titusni hux hǝwǝr arⱪiliⱪ «tuƣdi» wǝ uningƣa roⱨiy jǝⱨǝttin atidǝk boldi.

■ 1:4 Əf. 1:2; Kol. 1:2; 2Tim. 1:2; 1Pet. 1:2.

■ 1:5 2Tim. 2:2.

□ 1:6 «Aⱪsaⱪalliⱪⱪa tǝyinlinidiƣan kixi ǝyibsiz boluxi, bir ayalliⱪ... boluxi kerǝk» — «bir ayalliⱪ» yaki «bir ayalning eri», bǝlkim «ɵz ayaliƣa sadiⱪ» degǝn mǝnidǝ. Bu toƣruluⱪ «Timotiyƣa (1)»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. «pǝrzǝntliri bolsa etiⱪad ⱪilƣuqi boluxi ... kerǝk» — yaki, «pǝrzǝntliri bolsa sadiⱪ boluxi... kerǝk».

■ 1:6 1Tim. 3:2.

□ 1:7 «jamaǝtning yetǝkqisi Hudaning ailisigǝ ƣojidar bolux süpitidǝ, ǝyibsiz boluxi kerǝk; baxbaxtaⱪ ǝmǝs...» — «baxbaxtaⱪ» — grek tilida bu sɵz «xǝhsiyǝtqi, mǝnmǝnqi» degǝn mǝnilǝrnimu ɵz iqigǝ alidu. «ⱨaraⱪ-xarabⱪa berilgǝn ǝmǝs, zorawan ǝmǝs, nǝpsaniyǝtqi ǝmǝs...» — «nǝpsaniyǝtqi» grek tilida «ɵzini bulƣaydiƣan nǝpsaniyǝtqilikkǝ berilgǝn» degǝn bir sɵz bilǝn ipadilinidu. Bu sɵzgǝ ⱪariƣanda, pul wǝ mal-dunyani ⱪoƣlixix insanni ⱨaram ⱪilip bulƣaydu. Bu tema toƣrisida yǝnǝ «Luⱪa» 16:9-11 wǝ xu ayǝtlǝrdiki izaⱨatlarni wǝ «Luⱪa»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdiki 16-bab toƣruluⱪ «naⱨǝⱪ dunyaƣa tǝwǝ bolƣan mal-dunya» degǝn mǝzmunni kɵrüng.

■ 1:7 Law. 10:9; Mat. 24:45; 1Kor. 4:1; Əf. 5:18; 1Tim. 3:3,15; 1Pet. 5:2.

□ 1:8 «bǝlki meⱨmandost, sahawǝtlik, yahxiliⱪni sɵyidiƣan, salmaⱪ, adil, ihlasmǝn wǝ ɵzini tutuwalƣan boluxi lazim» — grek tilida «sahawǝtlik, yahxiliⱪni sɵyidiƣan» birla sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 1:8 1Tim. 3:2.

□ 1:9 «u yǝnǝ saƣlam tǝlim bilǝn riƣbǝt-tǝsǝlli berix üqün wǝ ⱪarxi qiⱪⱪuqilarƣa rǝddiyǝ berix üqün...» — «saƣlam tǝlim» bolsa Pawlusning kɵp ixlitidiƣan ibarisi. Hudadin kǝlgǝn tǝlim ⱨǝⱪiⱪǝt, toƣra ǝlwǝttǝ, u ɵzini ⱪobul ⱪilƣanlarda saⱪ, saƣlam roⱨiy ⱨayatni ⱨasil ⱪilidu wǝ ⱪuwwǝtlǝydu.

□ 1:10 «... kixilǝrning kɵnglini owlap ezitⱪuluⱪ ⱪilidiƣan, ɵz beximqiliⱪ ⱪilidiƣan kɵpligǝn kixilǝr bar, bolupmu hǝtniliklǝrdin qiⱪⱪanlar bar» — «hǝtniliklǝrdin qiⱪⱪanlar» Yǝⱨudiylar yaki ǝslidǝ Yǝⱨudiylarning «sinagog»iƣa ⱪobul ⱪilinix üqün hǝtnǝ ⱪobul ⱪilƣanlarni kɵrsitidu. Bǝzi alimlar «hǝtniliklǝr»ni hǝtnilikni ⱪobul ⱪilix kerǝk dǝp tǝlim bǝrgǝnlǝrni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. Lekin tɵwǝndiki 11-ayǝtkǝ ⱪariƣanda ularning ⱨǝrtürlük ziyanliⱪ tǝlimliri bar idi.

■ 1:10 Ros. 15:1.

□ 1:11 «ular ⱨaram dunyani dǝp ɵgitixkǝ tegixlik bolmiƣan tǝlimlǝrni ɵgitip, ⱨǝtta pütün aililǝrni nabut ⱪilmaⱪta» — «ⱨaram dunyani dǝp»: — tǝlim (mǝyli toƣra bolsun, natoƣra bolsun) berixtiki mǝⱪsǝt dunyaƣa erixix bolsa bǝribir ⱨaram ix bolidu, ǝlwǝttǝ.

■ 1:11 Mat. 23:14; 2Tim. 3:6.

□ 1:12 «xulardin biri, yǝni Kret arilidikilǝrning ɵzining bir pǝyƣǝmbiri: «Kretlar ⱨǝmixǝ yalƣan sɵzlǝydiƣanlar, wǝⱨxiy ⱨaywanlar wǝ ⱨurun toymaslardur» degǝn» — Kretliⱪ xair Epimenidis, miladiyǝdin ilgiri altinqi ǝsirdǝ yazƣan xeir. «ⱨurun toymiƣurlar» grek tilida «lɵm-lüm axⱪazanlar» bilǝn ipadilinidu — demǝk, ularning axⱪazinidin baxⱪa ǝzaliri yoⱪ ohxaydu.

□ 1:13-14 «xundaⱪla Yǝⱨudiy ǝpsanilǝrgǝ wǝ ⱨǝⱪiⱪǝttin qǝtnigǝnlǝr toⱪuwalƣan insaniy ⱪaidǝ-bǝlgilimilǝrgǝ ⱪulaⱪ salmasliⱪi üqün...» — «Yǝⱨudiy ǝpsanilǝr» toƣruluⱪ «Timotiyƣa (1)»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imiz (1:4 wǝ 4:7-ayǝtlǝr üstidǝ tohtalƣinimiz)ni kɵrüng. «...ularni ⱪattiⱪ ǝyiblǝp agaⱨlandurƣin» — «ularni» bolsa «Krettiki etiⱪadqilarni».

■ 1:13-14 Yǝx. 29:13; Mat. 15:9; Kol. 2:22; 1Tim. 1:4; 4:7; 6:20.

■ 1:15 Mat. 15:11; 23:25; Ros. 10:15; Rim. 14:20,23.

■ 2:3 1Tim. 2:9; 5:13; 1Pet. 3:3.

■ 2:4-5 Yar. 3:16; 1Kor. 14:34; Əf. 5:22; Kol. 3:18; 1Pet. 3:1.

■ 2:7 1Tim. 4:12; 1Pet. 5:3.

■ 2:8 1Pet. 2:12,15; 3:16.

■ 2:9 Əf. 6:5; Kol. 3:22; 1Tim. 6:1, 2; 1Pet. 2:18.

□ 2:10 «... ɵzlirining ⱨǝr jǝⱨǝttǝ ixǝnqlik ikǝnlikini kɵrsǝtsun» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «... ular etiⱪadning ⱨǝr jǝⱨǝttǝ yahxiliⱪini kɵrsitip bǝrsun».

■ 2:12 Əf. 1:4. Kol. 1:22; 2Tim. 1:9; 1Yuⱨa. 2:16.

□ 2:13 «uluƣ Huda, nijatkarimiz Əysa Mǝsiⱨning xan-xǝrǝp bilǝn kelidiƣanliⱪiƣa bolƣan mubarǝk ümidimizning ǝmǝlgǝ exixini intizarliⱪ bilǝn kütüxni ɵgitidu» — toluⱪ 12-13-ayǝtning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «...u bizgǝ ihlassizliⱪ wǝ bu dunyaning arzu-ⱨǝwǝslirini rǝt ⱪilip, ⱨazirⱪi zamanda salmaⱪ, ⱨǝⱪⱪaniy, ihlasmǝn ⱨayatni ɵtküzüxni ɵgitidu; xuning bilǝn biz buning bilǝn mubarǝk ümidimizning ǝmǝlgǝ exixini, yǝni uluƣ Huda, nijatkarimiz Əysa Mǝsiⱨning xan-xǝripining ayan ⱪilinixini tǝlpünüp kütimiz».

■ 2:13 1Kor. 1:7; Fil. 3:20.

□ 2:14 «U bǝdǝl tɵlǝp bizni ⱨǝmmǝ itaǝtsizliklǝrdin azad ⱪilix ⱨǝmdǝ bizni Ɵzi üqün pak ⱪilip, ɵzigǝ mǝnsup bolƣan, yahxi ǝmǝllǝrgǝ ⱪizƣin intilidiƣan hǝlⱪ ⱪilixⱪa biz üqün ⱪurban boldi» — Tǝwrat, «Zǝb.» 130:8, «Əz.» 37:23, «Ⱪan.» 14:2ni kɵrüng.

■ 2:14 Gal. 1:4; 2:20; Əf. 2:10; 5:2; Ibr. 9:14.

■ 2:15 1Tim. 4:12.

■ 3:1 Rim. 13:1, 3-7; 1Pet. 2:13.

□ 3:2 «ⱨeqkimning yaman gepini ⱪilmisun, jedǝlhor bolmisun, mulayim bolsun, ⱨǝmmǝ adǝmgǝ ⱨǝr jǝⱨǝttǝ mɵminlik kɵrsǝtsun» — Tǝwrat-Injilda «mɵminlik»ning nemǝ mǝnisi barliⱪi toƣruluⱪ «Kolossidikilǝrgǝ»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni (3:12 üstidǝ tohtalƣinimizni) kɵrüng.

■ 3:2 Fil. 4:5; 2Tim. 2:24,25.

■ 3:3 1Kor. 6:11; Əf. 2:1; Kol. 3:7; 1Pet. 4:3.

□ 3:5 «... Yengidin tuƣuluxta yuyuxliri wǝ Muⱪǝddǝs Roⱨta yengilixi arⱪiliⱪ U bizni ⱪutⱪuzdi» — «yengidin tuƣuluxta yuyuxliri» grek tilida «yengidin tuƣuluxtiki «das süyi»». Tǝwrat dǝwridiki zamanlarda kaⱨinlar ibadǝthanida Hudaƣa yeⱪinlixix üqün pütkül tǝnlirini qong das («dengiz») iqidǝ yuyuxi kerǝk idi. Bu yǝrdǝ tǝn ǝzalirini yuyux ǝmǝs, adǝmning pütkül roⱨining yuyunixi kɵrsitilidu, ǝlwǝttǝ.

■ 3:5 Ros. 15:11; Rim. 3:20, 28; 4:2, 6; 9:11; 11:6; Gal. 2:16; Əf. 1:4; 2:4, 9; 2Tim. 1:9.

■ 3:6 Əz. 36:25.

■ 3:9 1Tim. 1:4; 4:7; 6:20; Tit. 1:14.

□ 3:10 «Ariƣa bɵlgünqilik ⱪilƣuqi adǝmni bolsa bir-ikki ⱪetim agaⱨlandurƣandin keyin uning bilǝn bolƣan bardi-kǝldini üziwǝt» — «ariƣa bɵlgünqilik ⱪilƣuqi adǝm» jamaǝtni (bǝlkim adǝmni azduridiƣan tǝlim bilǝn) bɵlmǝkqi bolidu.

■ 3:10 Mat. 18:17; Rim. 16:17; 2Tes. 3:6; 2Tim. 3:5; 2Yuⱨa. 10.

■ 3:12 Ros. 20:4; Əf. 6:21; 2Tim. 4:12.

■ 3:13 Ros. 18:24; 1Kor. 1:12.

Filemonƣa

Filemonƣa

1

Rosul Pawlus Filemonƣa yazƣan mǝktup

1 Mǝsiⱨ Əysaning mǝⱨbusi mǝnki Pawlus wǝ ⱪerindiximiz Timotiydin sɵyümlükimiz wǝ hizmǝtdiximiz Filemonƣa□  ■ 2 wǝ singlimiz Afiyaƣa, sǝpdiximiz Arkippusⱪa wǝ ɵyüngdǝ yiƣilidiƣan jamaǝtkǝ salam! □  ■

3 Huda’Atimiz wǝ Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨdin silǝrgǝ meⱨir-xǝpⱪǝt wǝ hatirjǝmlik bolƣay!

Filemonning meⱨir-muⱨǝbbiti wǝ etiⱪadi

4-5 Rǝbbimiz Əysaƣa wǝ barliⱪ muⱪǝddǝs bǝndilǝrgǝ bolƣan meⱨir-muⱨǝbbiting wǝ ixǝnq-etiⱪadingni anglap, mǝn dualirimda ⱨǝmixǝ seni yad etip turuwatimǝn, sǝn üqün tǝxǝkkür eytimǝn;□  ■ 6 Bizgǝ nesip bolƣan, Mǝsiⱨni uluƣlaydiƣan barliⱪ yahxi iltipatni toluⱪ tonup yetixing bilǝn, sening etiⱪadning ǝmǝlliridǝ mǝrdlǝrqǝ ortaⱪlixixing küqǝytilsun dǝp dua ⱪilimǝn.□ 7 Qünki sening meⱨir-muⱨǝbbiting manga zor huxalliⱪ wǝ riƣbǝt elip kǝldi; qünki i ⱪerindixim, muⱪǝddǝs bǝndilǝrning iq-baƣirliri sening arⱪiliⱪ kɵp sɵyündürüldi.

Filemonning ⱪuli Onesimus ⱨǝⱪⱪidǝ iltimas

8 Xunga, gǝrqǝ seni layiⱪ ixni ⱪilixⱪa buyruxⱪa Mǝsiⱨdǝ jür’ǝtlik bolalisammu, 9 lekin yǝnila muⱨǝbbǝtning türtkisi bilǝn mǝnki ⱪeri Pawlus ⱨǝmdǝ ⱨazirmu Əysa Mǝsiⱨning mǝⱨbusi bolux süpitidǝ sanga iltimas ⱪilip ɵtünüxni layiⱪ kɵrdum — □ 10 kixǝnlǝrdǝ turup tuƣⱪan balam, yǝni Onesimus toƣruluⱪ iltimasim bar. ■ 11 U burun sanga paydisiz bolƣan bolsimu, ǝmma ⱨazir sangimu, mangimu paydiliⱪtur. □ 12 Mǝn ⱨazir uni — janjigirimni sening yeningƣa ⱪayturup ǝwǝtimǝn. 13 Hux hǝwǝrni dǝp kixǝnlǝrdǝ turƣinimda uni sening ornungda mening hizmitimdǝ boluxⱪa yenimda ⱪaldurup ⱪalƣum bar idi; 14 biraⱪ sening raziliⱪingni almay ⱨeqnemini ⱪilƣum yoⱪ; xundaⱪ ⱪilƣanda sening manga ⱪilƣan yahxiliⱪing mǝjburiy ǝmǝs, bǝlki razimǝnlik bilǝn bolidu. 15 Qünki sening Onesimustin waⱪitliⱪ mǝⱨrum bolƣiningning sǝwǝbi, bǝlkim dǝl sening uningƣa ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ nesiwǝ boluxung üqün idi.□  ■

16 Mening xundaⱪ deginim, uningƣa ⱪul ⱪatarida ǝmǝs, bǝlki ⱪuldin kɵp üstün — manga nǝⱪǝdǝr sɵyümlük, xundaⱪla sanga tehimu xundaⱪ bolidiƣan (insaniy munasiwǝtlǝr bilǝn ⱨǝm Rǝbdǝ bolƣan munasiwǝt bilǝn), sɵyümlük ⱪerindax ⱪatarida igǝ bolisǝn; □ 17 xuning üqün, ǝgǝr sǝn meni ⱨǝmdax ⱪatarida kɵrsǝng, uni meni ⱪobul ⱪilƣandǝk ⱪobul ⱪilƣin. 18 Əgǝr burun u sanga birǝr yolsizliⱪ ⱪilƣan bolsa yaki sanga ⱪǝrzdar bolƣan bolsa, buni mening ⱨesabimƣa yazƣin. □ 19 Mana mǝnki Pawlus bu sɵzlǝrni ɵz ⱪolum bilǝn yeziwatimǝn: ⱪǝrzi bolsa ɵzüm ⱪayturimǝn; lekin mǝn sanga ɵzüngning jening bilǝn manga ⱪǝrzdar bolƣiningni tilƣa almaymǝn. □ 20 Xunga, ǝy ⱪerindixim, mǝn Rǝbdǝ sǝndin mǝnpǝǝtkǝ erixmǝkqimǝn; iq-baƣirlirimni Mǝsiⱨdǝ sɵyündürgin.□

21 Ixǝnqim sɵzümni anglaydiƣanliⱪingƣa kamil bolup wǝ soriƣanlirimdin artuⱪ orunlaydiƣanliⱪingni bilip, sanga muxundaⱪ yazdim. 22 Bulardin baxⱪa, manga turalƣu jay tǝyyarlap ⱪoyƣin. Qünki dualiringlar arⱪiliⱪ mening silǝrgǝ ⱪayturup beriliximni ümid ⱪilimǝn.□
  ■

Ahirⱪi salam

23 Əysa Mǝsiⱨkǝ hizmǝt ⱪilƣanliⱪi üqün zindandixim bolƣan Əpafras, □
  ■ 24 hizmǝtdaxlirim Markus, Aristarhus, Demas wǝ Luⱪalardin sanga salam.□  ■

25 Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning meⱨir-xǝpⱪiti roⱨinglarƣa yar bolƣay!

□ 1:1 «Mǝsiⱨ Əysaning mǝⱨbusi mǝnki Pawlus ...» — Pawlus bu mǝktupni yazƣanda Rimning mǝⱨbusi idi. Xübⱨisizki, rimliⱪlar Pawlusni «bizning mǝⱨbusimiz» dǝp oylaytti — lekin Pawlus ixⱪa baxⱪiqǝ ⱪaraytti. Rimliⱪlarning uni ⱪolƣa elip türmigǝ taxliwǝtkini Hudaning iradisi bolup, xu ix bilǝn «yat ǝllik» ixǝngüqilǝrning kɵp payda kɵridiƣanliⱪiƣa Pawlusning kɵzi yǝtkǝn; xuning bilǝn Pawlus ɵzini: «rimliⱪlarning mǝⱨbusi» demǝy, bǝlki «Mǝsiⱨning mǝⱨbusi» dǝydu.

■ 1:1 Əf. 3:1; 4:1.

□ 1:2 «sǝpdiximiz Arkippus» — «sǝpdiximiz» (yaki «kürǝxdiximiz») — roⱨiy «urux sepi»dǝ bolƣan kürǝxtǝ, ǝlwǝttǝ.

■ 1:2 Rim. 16:5; 1Kor. 16:19; Kol. 4:15,17.

□ 1:4-5 «Rǝbbimiz Əysaƣa wǝ barliⱪ muⱪǝddǝs bǝndilǝrgǝ bolƣan meⱨir-muⱨǝbbiting wǝ ixǝnq-etiⱪading» — demǝk, Filemonning muⱨǝbbiti wǝ ixǝnqi Mǝsiⱨgǝ wǝ muⱪǝddǝs bǝndilirigimu ⱪaritip baƣlanƣanidi.

■ 1:4-5 1Tes. 1:2; 2Tes. 1:3.

□ 1:6 «Mǝsiⱨni uluƣlaydiƣan barliⱪ yahxi iltipatni toluⱪ tonup yetixing bilǝn..» — baxⱪa qüxǝnqisi «Mǝsiⱨdǝ bolƣan barliⱪ yahxi iltipatni toluⱪ tonup yetixing bilǝn...». «Bizgǝ nesip bolƣan, Mǝsiⱨni uluƣlaydiƣan barliⱪ yahxi iltipatni toluⱪ tonup yetixing bilǝn, sening etiⱪadning ǝmǝlliridǝ mǝrdlǝrqǝ ortaⱪlixixing küqǝytilsun dǝp dua ⱪilimǝn» — toluⱪ ayǝtning baxⱪa bir tǝrjimisi: «Sening etiⱪadning ǝmǝlliridǝ mǝrdlǝrqǝ ortaⱪlixixing tehimu jari ⱪilinixi bilǝn, bizgǝ nesip bolƣan, Mǝsiⱨni uluƣlaydiƣan barliⱪ yahxi iltipatni toluⱪ tonup yetixing üqün dua ⱪilimǝn».

□ 1:9 «lekin yǝnila muⱨǝbbǝtning türtkisi bilǝn mǝnki ⱪeri Pawlus ⱨǝmdǝ ⱨazirmu Əysa Mǝsiⱨning mǝⱨbusi bolux süpitidǝ sanga iltimas ⱪilip ɵtünüxni layiⱪ kɵrdum» — «muⱨǝbbǝtning türtkisi bilǝn.. ɵtünüx...» toƣruluⱪ «Korintliⱪlarƣa (1)»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ bayan ⱪilƣan «ⱨoⱪuⱪ wǝ muⱨǝbbǝt» (15:24) üstidǝ bolƣan muzakirimizni kɵrüng.

■ 1:10 1Kor. 4:15. Gal. 4:19; Kol. 4:9.

□ 1:11 «U burun sanga paydisiz bolƣan bolsimu, ǝmma ⱨazir sangimu, mangimu paydiliⱪtur» — «Onesimus» degǝn isim grekqǝ «paydiliⱪ» degǝn mǝnidǝ. Kirix sɵzimizdǝ eytⱪinimizdǝk, Onesimus ǝsli Filemonning ⱪuli idi, u uning ⱪexidin ⱪaqⱪanidi.

□ 1:15 «Qünki sening Onesimustin waⱪitliⱪ mǝⱨrum bolƣiningning sǝwǝbi, bǝlkim dǝl sening uningƣa ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ nesiwǝ boluxung üqün idi» — bu ayǝt üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 1:15 Yar.50:20; 1Tes.4:13

□ 1:16 «insaniy munasiwǝtlǝr bilǝn ⱨǝm Rǝbdǝ bolƣan munasiwǝt bilǝn» — grek tilida «ǝt tǝripidin wǝ Rǝbdǝ bolux tǝripidin...». Əslidǝ Onesimus Filemonƣa ⱪul idi, insaniy tǝrǝptin ularning otturisidiki (Rim imeriyǝsidiki ⱪanun boyiqǝ) munasiwǝt hojayin bilǝn ⱪul ayrilmasliⱪ munasiwiti idi. Bu sɵz bǝlkim yǝnǝ Filemonning ⱪuli Onesimusⱪa ǝslidǝ amraⱪ ikǝnlikini kɵrsitidu.

□ 1:18 «Əgǝr burun u sanga birǝr yolsizliⱪ ⱪilƣan bolsa yaki sanga ⱪǝrzdar bolƣan bolsa, buni mening ⱨesabimƣa yazƣin» — mumkinqiliki barki, Pawlusning: «Əgǝr u... sanga ⱪǝrzdar bolƣan bolsa» degini, Onesimusni hijalǝtkǝ ⱪaldurmasliⱪ üqün «u sǝndin birǝr pul-dunya oƣriliƣan bolsa» degǝnni siliⱪ ipadilixi idi.

□ 1:19 «lekin mǝn sanga ɵzüngning jening bilǝn manga ⱪǝrzdar bolƣiningni tilƣa almaymǝn» — «ɵz jening bilǝn manga ⱪǝrzdar bolƣining» degǝn sɵz, xübⱨisizki, Pawlusning Filemonƣa hux hǝwǝrni yǝtküzüxi bilǝn Filemon etiⱪad arⱪiliⱪ dozah yolidin qiⱪⱪanliⱪini, xundaⱪla mǝnggülük ⱨayatⱪa erixkǝnlikini kɵrsitidu. «Mǝn sanga... tilƣa almaymǝn» — bu gǝpni deyixi qirayliⱪ bir qaⱪqaⱪ bolidu, ǝlwǝttǝ.

□ 1:20 «Xunga, ǝy ⱪerindixim, mǝn Rǝbdǝ sǝndin mǝnpǝǝtkǝ erixmǝkqimǝn» — grek tilida «mǝnpǝǝt» wǝ «Onesimus» («mǝnpǝǝtlik, paydiliⱪ») degǝn sɵz bilǝn munasiwǝtlik bolƣaqⱪa, Pawlus yǝnǝ sɵz oyuni oynaydu. Bu ayǝt üstidǝ yǝnǝ «kirix sɵz»imizni kɵrüng.

□ 1:22 «Qünki dualiringlar arⱪiliⱪ mening silǝrgǝ ⱪayturup beriliximni ümid ⱪilimǝn» — «dualiringlar arⱪiliⱪ» — Filemonning wǝ ɵydǝ yiƣilƣan jamaǝtning dualiri arⱪiliⱪ. «Mening silǝrgǝ ⱪayturup berilixim» — demǝk, «solaⱪtin azad bolup, yeninglarƣa ⱪaytip berixim». Rosulning keyinki «Filippiliⱪlarƣa» yazƣan hetidǝ (1:26-27) uning bu ixⱪa bolƣan mutlǝⱪ ixǝnqi ipadilinidu. Xu hǝttiki 1:26-27-ayǝtlǝrdiki izaⱨatlar wǝ hǝttiki «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. Pawlusning yuⱪiriⱪi sɵzidin daim ɵz ⱪiyinqiliⱪini ǝmǝs (qünki u türmidǝ yatⱪanliⱪini biwasitǝ tilƣa almaydu) bǝlki baxⱪilarning mǝnpǝitini («mening silǝrgǝ ⱪayturup berilixim») kɵzlǝydiƣanliⱪi kɵrünidu.

■ 1:22 Fil. 1:25.

□ 1:23 «Əysa Mǝsiⱨkǝ hizmǝt ⱪilƣanliⱪi üqün zindandixim bolƣan Əpafras» — grek tilida «Əysa Mǝsiⱨdǝ bolƣan zindandixim Əpafras». Əpafras toƣruluⱪ yǝnǝ «Kol.» 1:7, 4:12ni kɵrüng.

■ 1:23 Kol. 1:7; 4:12.

□ 1:24 «hizmǝtdaxlirim Markus, Aristarhus, Demas wǝ Luⱪalardin sanga salam» — Demas toƣruluⱪ yǝnǝ «2Tim.» 4:12ni kɵrüng.

■ 1:24 Ros. 12:12,25; 15:37; Kol. 4:10; 2Tim. 4:11; 1Pet. 5:13; Ros. 19:29; 20:4; 27:2; Kol. 4:10,14; 2Tim. 4:10,11.

Ibraniylarƣa

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

Ibraniylarƣa

1

«Ibraniylarƣa yezilƣan mǝktup» •••• Hudaning Oƣli pǝrixtilǝrdin üstündur

1 Huda burunⱪi zamanlarda ata-bowilarƣa pǝyƣǝmbǝrlǝr arⱪiliⱪ türküm-türküm boyiqǝ wǝ nurƣun yollar bilǝn sɵz ⱪilƣan bolup,□ 2 muxu ahirⱪi künlǝrdǝ bolsa bizgǝ Oƣli arⱪiliⱪ sɵzlidi. U Oƣlini pütkül mǝwjudatning mirashori ⱪilip bekǝtkǝn, Uning arⱪiliⱪ kainatlarni yaratⱪan.□  ■ 3 U Hudaning xan-xǝripidin parliƣan nur, Uning ǝyniyitining ipadisidur, U ⱪudrǝtlik sɵz-kalami bilǝn pütkül kainattiki mǝwjudatni ɵz ornida turƣuzuwatⱪan bolup, U gunaⱨlarni tazilax hizmitini ada ⱪilƣandin keyin, ǝrxtiki xanu-xǝwkǝt igisining ong yenida olturdi.□  ■ 4 Xuningdǝk, U pǝrixtilǝrdin kɵp üstün nam-mǝrtiwigǝ miras bolup, ulardin xunqǝ yüksǝk turdi.□

5 Qünki Huda muⱪǝddǝs yazmilarda pǝrixtilǝrning ⱪaysisiƣa: «Sǝn Mening Oƣlumdursǝn, bügün Mǝn Seni tuƣdurdum», wǝ yǝnǝ: «Mǝn Uningƣa Ata bolimǝn, Umu Manga Oƣul bolidu» degǝnidi?□  ■

6 Uning üstigǝ, U Ɵzining tunjisini yǝr yüzigǝ ǝwǝtkǝndǝ, «Barliⱪ pǝrixtilǝr Uningƣa sǝjdǝ ⱪilsun» degǝn.□  ■

7 U pǝrixtilǝr toƣruluⱪ: —

«U pǝrixtilirini xamallar,

Hizmǝtkarlirini ot yalⱪuni ⱪilidu», degǝnidi;□  ■ 8 lekin Oƣli ⱨǝⱪⱪidǝ bolsa Uningƣa mundaⱪ degǝn: —

«Sening tǝhting, i Huda, ǝbǝdil’ǝbǝdliktur;

Sening padixaⱨliⱪingdiki xaⱨanǝ ⱨasang adalǝtning ⱨasisidur.□  ■

9 Sǝn ⱨǝⱪⱪaniyǝtni sɵyüp, rǝzillikkǝ nǝprǝtlinip kǝlgǝnsǝn;

Xunga Huda, yǝni Sening Hudaying Seni ⱨǝmraⱨliringdin üstün ⱪilip xadliⱪ meyi bilǝn mǝsiⱨ ⱪildi».□  ■

10 Huda Oƣliƣa yǝnǝ mundaⱪ degǝn: —

«Sǝn, i Rǝb, ⱨǝmmidin burun zeminning ulini salding,

Asmanlarni bolsa ⱪolliring yasiƣandur;□  ■

11 Ular yoⱪ bolup ketidu,

Lekin Sǝn mǝnggü turisǝn;

Ularning ⱨǝmmisi kiyimdǝk konirap ketidu;■

12 Sǝn ularni ton kǝbi yɵgǝp ⱪoyisǝn,

Xunda ular kiyim-keqǝk yǝnggüxlǝngǝndǝk yǝnggüxlinidu.

Biraⱪ Sǝn mǝnggü ɵzgǝrmigüqidursǝn,

Yilliringning tamami yoⱪtur».□  ■

13 Yǝnǝ, U ⱪaysibir pǝrixtigǝ: —

«Mǝn Sening düxmǝnliringni tǝhtipǝring ⱪilmiƣuqǝ,

Mening ong yenimda olturisǝn» — degǝnidi?□  ■

14 Xundaⱪ ikǝn, pǝrixtilǝrning ⱨǝmmisi pǝⱪǝt nijatⱪa mirasliⱪ ⱪilidiƣanlar üqün hizmǝt ⱪilixⱪa Huda tǝripidin ǝwǝtilgǝn hizmǝtqi roⱨlar ǝmǝsmu?□

2

Nijatⱪa sǝl ⱪarimasliⱪ

1 Bu sǝwǝbtin, alliⱪandaⱪ yol bilǝn ⱨǝⱪiⱪiy yoldin teyilip kǝtmǝslikimiz üqün, angliƣan ⱨǝⱪiⱪǝtlǝrgǝ tehimu etibar ⱪiliximiz lazim. 2 Qünki pǝrixtilǝr arⱪiliⱪ yǝtküzülgǝn sɵz-kalamning turaⱪliⱪ ikǝnliki ispatlanƣan ⱨǝmdǝ uningƣa ⱨǝrbir boysunmasliⱪ wǝ itaǝtsizlik ⱪilix tegixlik jazaƣa tartilidiƣan yǝrdǝ,□  ■ 3 xunqǝ uluƣ ⱪutⱪuzux-nijatⱪa etibar bǝrmisǝk, biz ⱪandaⱪmu jazadin ⱪeqip ⱪutulalaymiz?! Qünki bu nijatning hǝwiri dǝslǝptǝ Rǝb arⱪiliⱪ uⱪturulƣan, ⱨǝm uning ⱨǝⱪliⱪini biwasitǝ angliƣanlarmu bizgǝ tǝstiⱪliƣan;■ 4 uning üstigǝ Huda bexarǝtlik alamǝtlǝr, karamǝtlǝr wǝ ⱨǝrhil ⱪudrǝtlik mɵjizilǝr arⱪiliⱪ, xundaⱪla Ɵz iradisi boyiqǝ Muⱪǝddǝs Roⱨning ata ⱪilƣan iltipatliri bilǝn tǝng buningƣa guwaⱨliⱪ bǝrgǝn.■

Insanlarni xan-xǝrǝp yoliƣa baxliƣuqi Nijatkar — «Zǝbur» 8-küy toƣruluⱪ

5 Biz dǝwatⱪan kǝlgüsi dunyani Huda pǝrixtilǝrning baxⱪuruxiƣa ɵtküzüp bǝrgini yoⱪ; 6 bǝlki bu ⱨǝⱪtǝ muⱪǝddǝs yazmilarning bir yeridǝ birǝylǝn mundaⱪ guwaⱨliⱪ bǝrgǝndur: —

«I Huda, insan degǝn nemidi,

Sǝn uni seƣinidikǝnsǝn?

Adǝm balisi nemidi,

Sǝn uning yeniƣa kelip yoⱪlaydikǝnsǝn?■

7 Qünki Sǝn uning ornini pǝrixtilǝrningkidin azƣinǝ tɵwǝn bekitkǝnsǝn,

Sǝn uningƣa xan-xǝrǝp wǝ xɵⱨrǝtlǝrni taj ⱪilip kiydürdüngsǝn;

Uni ⱪolung yasiƣanlarni idarǝ ⱪilixⱪa tikliding;□  ■

8 Sǝn barliⱪ mǝwjudatlarni uning puti astida boysundurƣansǝn».

Əmdi «barliⱪ mǝwjudatlarni uning puti astida boysundurƣansǝn» degini, ⱨeqⱪandaⱪ nǝrsǝ uningƣa boysunmasliⱪⱪa ⱪaldurulmiƣan, degǝnliktur.

Biraⱪ, ⱨazirqǝ mǝwjudatlarning ⱨǝmmisiningla uningƣa boysunƣanliⱪini tehi kɵrmǝywatimiz.■ 9 Lekin biz üqün pǝrixtilǝrdin «azƣinǝ waⱪit tɵwǝn ⱪilinƣan», ɵlüm azablirini tartⱪanliⱪi üqün ⱨazir xan-xǝrǝp wǝ ⱨɵrmǝt taji kiydürülgǝn Əysani kɵrgüqi bolduⱪ; qünki U Hudaning meⱨir-xǝpⱪiti bilǝn ⱨǝmmǝylǝn üqün ɵlümning tǝmini tetidi.■

10 Qünki pütkül mǝwjudatlar Ɵzi üqünmu ⱨǝm Ɵzi arⱪiliⱪmu mǝwjut bolup turuwatⱪan Hudaƣa nisbǝtǝn, nurƣun oƣullarni xan-xǝrǝpkǝ baxliƣanda, ularning nijatining yol baxliƣuqisini azab-oⱪubǝtlǝr arⱪiliⱪ kamalǝtkǝ yǝtküzüxkǝ layiⱪ kǝldi.□

11 Qünki pak-muⱪǝddǝs Ⱪilƣuqi bilǝn pak-muⱪǝddǝs ⱪilinƣanlarning ⱨǝmmisi dǝrwǝⱪǝ ohxax Birsidin kǝlgǝndur; xuning bilǝn U ularni «ⱪerindax» deyixtin nomus ⱪilmaydu. □  ■ 12 Huddi U Hudaƣa (muⱪǝddǝs yazmilarda yezilƣandǝk):

«Namingni ⱪerindaxlirimƣa jakarlaymǝn,

Jamaǝt iqidǝ Seni nahxilarda küylǝymǝn» degǝn.□  ■

13 U yǝnǝ: «Mǝn sanga tayinimǝn» wǝ «Ⱪaranglar, mana Mǝn bu yǝrdǝ Huda Manga ata ⱪilƣan pǝrzǝntlǝr bilǝn billǝ» degǝn.□  ■

14 Pǝrzǝntlǝr bolsa ǝt bilǝn ⱪandin tǝnlik bolƣaqⱪa, Oƣulmu xu pǝrzǝntlǝrningkigǝ ohxaxla ǝt wǝ ⱪandin tǝnlik boldi. Bundaⱪ ⱪilixtiki mǝⱪsǝt, U ɵlüm arⱪiliⱪ ɵlüm ⱨoⱪuⱪini tutⱪan Iblisning küqini bikar ⱪilip, □  ■ 15 ɵmür boyi ɵlüm ⱪorⱪunqidin ⱪulluⱪⱪa tutulƣanlarning ⱨǝmmisini azadliⱪⱪa qiⱪirix üqün idi. ■ 16 Qünki U dǝrwǝⱪǝ pǝrixtilǝrgǝ ǝmǝs, bǝlki Ibraⱨimning ǝwladliriƣa tutixidu; □ 17 Xuning üqün, U Hudaƣa ait ixlarda rǝⱨimdil wǝ sadiⱪ bax kaⱨin boluxi üqün, hǝlⱪning gunaⱨlirining kǝqürüm ⱪurbanliⱪini berǝlixi üqün, U ⱨǝr jǝⱨǝttin ⱪerindaxliriƣa ohxax ⱪilinixi kerǝk idi. ■ 18 Qünki Ɵzi sinaⱪlarni Ɵz bexidin kǝqürüp, azab-oⱪubǝt qǝkkǝn bolƣaqⱪa, U sinaⱪlarƣa duq kǝlgǝnlǝrgimu yardǝm berǝlǝydu.■

3

Oƣul Musa pǝyƣǝmbǝrdin üstün

1 Xundaⱪ ikǝn, ǝy muⱪǝddǝs ⱪerindaxlar, ǝrxtin bolƣan qaⱪiriⱪⱪa ortaⱪ nesip bolƣanlar, ɵzimiz etirap ⱪilƣan Rosul wǝ Bax Ⱪaⱨin, yǝni Əysaƣa kɵngül ⱪoyup ⱪaranglar.■ 2 Huddi Musa pǝyƣǝmbǝr Hudaning pütün ailisidǝ hizmǝt ⱪilƣanda Hudaƣa sadiⱪ bolƣandǝk, umu ɵzini tǝyinlǝp hizmǝtkǝ Ⱪoyƣuqiƣa sadiⱪ boldi.□  ■ 3 Lekin ɵyni bǝrpa ⱪilƣuqi ɵzi bǝrpa ⱪilƣan ɵydinmu artuⱪ xɵⱨrǝtkǝ sazawǝr bolƣinidǝk, Umu Musadin artuⱪ xan-xǝrǝpkǝ layiⱪtur. 4 Qünki ⱨǝmmǝ ɵyning bǝrpa ⱪilƣuqisi bardur; lekin pütün mǝwjudatning bǝrpa ⱪilƣuqisi bolsa Hudadur.■ 5 Musa bolsa hizmǝtkar salaⱨiyiti bilǝn Hudaning pütün ailisidǝ sadiⱪliⱪ bilǝn keyinki axkarilinidiƣan ixlarƣa guwaⱨliⱪ berix hizmitini ⱪilƣan.□  ■ 6 Lekin Mǝsiⱨ bolsa Hudaning ailisigǝ Oƣul salaⱨiyiti bilǝn ⱨɵküm süridu; wǝ ǝgǝr biz jasaritimiz wǝ ümidimizdin bolƣan iptiharliⱪni ahirƣiqǝ qing tutsaⱪ, dǝrwǝⱪǝ Hudaning axu ailisigǝ tǝwǝ bolƣan bolimiz.■

Zǝbur, 95-küy — Etiⱪadsizliⱪ ⱨǝⱪⱪidǝ agaⱨlandurux

7 Xunga, muⱪǝddǝs yazmilarda Muⱪǝddǝs Roⱨning deginidǝk,

Bügün, ǝgǝr silǝr Hudaning awazini anglisanglar,■

8 Əyni qaƣlarda Uni ƣǝzǝplǝndürüp, qɵl-bayawanda Uni siniƣan künidikidǝk,

Yürikinglarni ⱪattiⱪ ⱪilmanglar!■

9 Mana xu yǝrdǝ ata-bowiliringlar Meni sinidi, ispatlidi ⱨǝm Mening ⱪilƣanlirimni ⱪiriⱪ yil kɵrüp kǝlgǝnidi.

10 Mǝn xu dǝwrdin bizar bolup: —

«Bular kɵnglidǝ daim adaxⱪanlar,

Mening yollirimni ⱨeq bilip yǝtmigǝn.

11 Xunga Mǝn ƣǝzǝplinip ⱪǝsǝm iqip: —

«Ular Mening aramliⱪimƣa ⱪǝt’iy kirmǝydu» dedim».□  ■

12 Əmdi ⱪerindaxlar, ⱨeqⱪaysinglarda yaman niyǝtlik wǝ etiⱪadsiz ⱪǝlb bolmisun, xundaⱪla uning mǝnggü ⱨayat Hudadin yüz ɵrümǝslikigǝ kɵngül bɵlünglar; 13 pǝⱪǝt «bügün»la bolidikǝn, ⱨeqⱪaysinglar gunaⱨning azduruxliri bilǝn kɵnglünglarning ⱪattiⱪlaxmasliⱪi üqün ⱨǝr küni bir-biringlarni jekilǝnglar.□

14 Dǝslǝptiki hatirjǝmlikimizni ahirƣiqǝ qing tutsaⱪla, dǝrwǝⱪǝ Mǝsiⱨ bilǝn xerik bolƣan bolimiz.

15 Yuⱪirida eytilƣinidǝk: —

«Bügün, ǝgǝr silǝr Hudaning awazini anglisanglar,

Əyni qaƣlarda Uni ƣǝzǝplǝndürgǝn künidikidǝk,

Yürikinglarni ⱪattiⱪ ⱪilmanglar!»■

16 (Əmdi Uning awazini anglap turup, Uni ƣǝzǝplǝndürgǝnlǝr kimlǝr idi? Musa pǝyƣǝmbǝrning yetǝkqilikidǝ Misirdin ⱪutulup qiⱪⱪan axu Israillarning ⱨǝmmisi ǝmǝsmu? 17 U ⱪiriⱪ yil kimlǝrgǝ ƣǝzǝplǝndi? Yǝnila xu gunaⱨ ɵtküzüp, yiⱪilip jǝsǝtliri qɵldǝ ⱪalƣanlarƣa ǝmǝsmu? □  ■ 18 Xundaⱪla U kimlǝrgǝ Ɵz aramliⱪimƣa ⱪǝt’iy kirmǝysilǝr dǝp ⱪǝsǝm ⱪildi? Ɵzigǝ itaǝt ⱪilmiƣanlarni ǝmǝsmu? ■ 19 Xunga bulardin kɵrüwalalaymizki, ularning aramliⱪⱪa kirmǝsliki etiⱪadsizliⱪi tüpǝylidin idi).

4

Hudaning aramliⱪi ⱨǝⱪⱪidiki wǝdǝ

1 Əmdi Uning aramliⱪiƣa kirip bǝⱨrimǝn bolux toƣrisidiki wǝdisi bizgǝ ⱪaldurulƣandin keyin, aranglardiki birǝrsiningmu uning nesiwisidin qüxüp ⱪelixidin ⱪorⱪunqta eⱨtiyat ⱪilayli. 2 Qünki hux hǝwǝr huddi qɵldiki Israillarƣa anglitilƣandǝk bizlǝrgimu anglitildi. Lekin ularning angliƣanliri etiⱪad bilǝn yuƣurulmiƣanliⱪtin, sɵz-kalamning ularƣa ⱨeqⱪandaⱪ paydisi bolmiƣanidi.□ 3 Qünki bu aramliⱪⱪa kirgǝnlǝr bolsa — etiⱪad ⱪilƣan bizlǝrmiz. Huddi Hudaning eytⱪinidǝk:

«Xunga mǝn ƣǝzǝplinip ⱪǝsǝm iqip: —

«Ular Mening aramliⱪimƣa ⱪǝt’iy kirmǝydu — degǝn».

Hudaning ǝmǝlliri bolsa dunya apiridǝ bolƣandila ⱨǝmmisi tamamlanƣanidi;■ 4 qünki yaritilixning yǝttinqi küni ⱨǝⱪⱪidǝ muⱪǝddǝs yazmilarning bir yeridǝ mundaⱪ deyilgǝn: «Yǝttinqi küni kǝlgǝndǝ, Huda ⱨǝmmǝ ǝmǝlliridin aram aldi».□  ■ 5 Yǝnǝ kelip yuⱪirida eytilƣandǝk Huda: «Ular Mening aramliⱪimƣa ⱪǝt’iy kirmǝydu» degǝnidi.□  ■ 6 Buningdin kɵrünǝrlikki, Hudaning aramliⱪiƣa kirǝlǝydiƣanlar bar, ǝmma uning toƣrisidiki hux hǝwǝrni awwal angliƣanlar itaǝtsizlik ⱪilƣanliⱪi üqün, uningƣa kirǝlmidi.□ 7 Xuning üqün, Huda ǝnǝ xu aramliⱪ toƣrisida uzaⱪ waⱪittin keyinki mǝlum bir künni «bügün» dǝp bekitip, Dawut pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ yǝnǝ xundaⱪ eytⱪan: —

«Bügün uning awazini anglisanglar,

Yürikinglarni ⱪattiⱪ ⱪilmanglar!»■

8 Əgǝr Yǝxua pǝyƣǝmbǝr Israillarni aramliⱪⱪa kirgüzgǝn bolsa idi, Huda keyin yǝnǝ bir aramliⱪ küni toƣruluⱪ demigǝn bolatti.□ 9 Ⱪisⱪisi, xabat künidiki bir aramliⱪ Hudaning hǝlⱪini kütmǝktǝ.□

10 Qünki Hudaning aramliⱪiƣa kirgüqilǝr huddi Huda «Ɵz ǝmǝl-ixliridin aram alƣan»dǝk, ɵzlirining ixliridin aram alidu. □ 11 Xunga ⱨeqⱪaysimizning ǝnǝ xu Israillardǝk itaǝtsizlik ⱪilƣan ⱨalitidǝ yiⱪilip qüxmǝsliki üqün, ⱨǝrbirimiz bu aramliⱪⱪa kirixkǝ intilǝyli.

12 Qünki Hudaning sɵz-kalami janliⱪtur wǝ küqkǝ igidur, ⱨǝtta jan bilǝn roⱨni, yilik bilǝn boƣumlarni bir-biridin ayriwetǝligüdǝk dǝrijidǝ, ⱨǝrⱪandaⱪ ⱪox bisliⱪ ⱪiliqtin ittiktur, ⱪǝlbdiki oy-pikir wǝ arzu-niyǝtlǝrning üstidin ⱨɵküm qiⱪarƣuqidur. ■ 13 Uning aldida ⱨeqⱪandaⱪ mǝwjudat ƣayip ǝmǝstur; bǝlki bizdin ⱨesab Alƣuqining kɵzliri aldida ⱨǝmmǝ ix oquⱪ-axkaridur.■

Bax kaⱨinimiz Əysa Mǝsiⱨ

14 Xundaⱪ bolƣanikǝn, xundaⱪla ǝrx-asmanlardin ɵtüp qiⱪⱪan uluƣ Bax Ⱪaⱨinimiz, yǝni Hudaning Oƣli Əysa bolƣanikǝn, biz etirap ⱪilƣan etiⱪadimizda qing turayli. ■ 15 Qünki bizgǝ tǝyinlǝngǝn bax kaⱨinimiz ajizliⱪlirimizƣa ⱨesdaxliⱪ ⱪilmiƣuqi ǝmǝs, bǝlki bizgǝ ohxax ⱨǝrhil azdurux-sinaⱪlarƣa duq kǝlgǝn, lekin gunaⱨ sadir ⱪilip baⱪmiƣuqidur. ■ 16 Xunga yürikimiz toⱪ ⱨalda rǝⱨim-xǝpⱪǝtkǝ erixix wǝ yardǝmgǝ eⱨtiyajliⱪ waⱪtimizda xapaǝt tepix üqün meⱨir-xǝpⱪǝt ayan ⱪilinƣuqi tǝhtkǝ yeⱪinlixayli.□  ■

5

1 Ⱨǝr ⱪetimliⱪ bax kaⱨin insanlar arisidin tallinip, hǝlⱪⱪǝ wakalitǝn Hudaƣa hizmǝt ⱪilixⱪa, yǝni hǝlⱪning atiƣan ⱨǝdiyǝlirini wǝ gunaⱨlar üqün ⱪilƣan ⱪurbanliⱪlirini Hudaƣa sunuxⱪa tǝyinlinidu. 2 Uning ⱨǝrtǝrǝplǝp ajizliⱪliri bolƣaqⱪa, bilimsizlǝr wǝ yoldin qǝtnigǝnlǝrgǝ mulayimliⱪ bilǝn muamilǝ ⱪilalaydu. 3 Xu ajizliⱪi üqün u hǝlⱪning gunaⱨliri ⱨesabiƣa ⱪurbanliⱪ sunƣandǝk, ɵz gunaⱨliri üqünmu ⱪurbanliⱪ sunuxⱪa toƣra kelidu.■ 4 Ⱨeqbir kixi bu xǝrǝplik mǝrtiwini ɵzlükidin almaydu, pǝⱪǝt Ⱨarunƣa ohxax, Huda tǝripidin qaⱪirilƣandila uni alidu.□  ■ 5 Huddi xuningdǝk Mǝsiⱨmu bax kaⱨin mǝrtiwisigǝ Ɵzini uluƣlap ɵzlükidin erixkǝn ǝmǝs, bǝlki Uni uluƣliƣuqi Huda Ɵzi idi; U Uningƣa: —

«Sǝn Mening Oƣlumdursǝn, bügün Mǝn Seni tuƣdurdum» degǝn.□  ■

6  U muⱪǝddǝs yazmilarning yǝnǝ bir yeridǝ Uningƣa: —

«Sǝn ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ Mǝlkizǝdǝkning tipidiki bir kaⱨindursǝn» degǝn.□  ■

7  Mǝsiⱨ yǝr yüzidiki künlǝrdǝ, Ɵzini ɵlümdin ⱪutⱪuzuwelixⱪa ⱪadir Bolƣuqiƣa ⱪattiⱪ nidalar wǝ kɵz yaxliri bilǝn dua-tilawǝtlǝr wǝ yilinixlarni kɵtürdi. Uning ihlasmǝnlikidin dualiri ijabǝt ⱪilindi.□  ■ 8 Gǝrqǝ U Hudaning Oƣli bolsimu, azab qekixliri arⱪiliⱪ itaǝtmǝn boluxni ɵgǝndi.■ 9 U mana muxundaⱪ mukǝmmǝl ⱪilinƣan bolƣaqⱪa, barliⱪ Ɵzigǝ itaǝt ⱪilƣuqilarƣa mǝnggülük nijatni barliⱪⱪa kǝltürgüqi bolup, □ 10 Huda tǝripidin «Mǝlkizǝdǝkning kaⱨinliⱪ tüzümi tǝrtipidǝ bax kaⱨin» dǝp jakarlandi.□

Etiⱪadtin yanmasliⱪⱪa agaⱨlandurux

11 Bu ix toƣruluⱪ eytidiƣan nurƣun sɵzlirimiz bar, lekin ⱪulaⱪliringlar pang bolup kǝtkǝqkǝ, bularni silǝrgǝ eniⱪ qüxǝndürüx tǝs. □ 12 Qünki silǝr alliburun tǝlim bǝrgüqi boluxⱪa tegixlik bolƣan qaƣdimu, ǝmǝliyǝttǝ silǝr yǝnila Hudaning sɵz-kalamining asasiy ⱨǝⱪiⱪǝtlirining nemǝ ikǝnlikini baxⱪilarning yengiwaxtin ɵgitixigǝ moⱨtajsilǝr; silǝrgǝ yirik yemǝklik ǝmǝs, bǝlki yǝnila süt kerǝktur. ■

13 Qünki pǝⱪǝt süt bilǝnla ozuⱪlinidiƣanlarning bowaⱪtin pǝrⱪi yoⱪtur, ular ⱨǝⱪⱪaniyǝt kalamiƣa pixxiⱪ bolmiƣan ƣoridur, halas. 14 Biraⱪ yemǝklik bolsa yetilgǝnlǝr, yǝni ɵz ang-zeⱨinlirini yahxi-yamanni pǝrⱪ etixkǝ yetildurgǝnlǝr üqündur.

6

(Dawami)

1-2 Xuning üqün, Mǝsiⱨ toƣrisidiki dǝslǝpki asasiy tǝlimdǝ tohtap ⱪalmay, — yǝni ⱪaytidin «ɵlük ixlar»din towa ⱪilix wǝ Hudaƣa etiⱪad baƣlax, qɵmüldürülüxlǝr, «ⱪol tǝgküzüx», ɵlgǝnlǝrning tirildürülüxi wǝ mǝnggülük ⱨɵküm-soraⱪ toƣrisidiki tǝlimlǝrdin ul salayli dǝp olturmay, mukǝmmǝllikkǝ ⱪarap mangayli.□ 3 Huda haliƣanikǝn, biz xundaⱪ ⱪilimiz.□  ■ 4-6 Qünki ǝslidǝ yorutulup, ǝrxtiki iltipattin tetiƣan, Muⱪǝddǝs Roⱨtin nesip bolƣan, Hudaning sɵz-kalamining yahxiliⱪini ⱨǝm kǝlgüsi zamanda ayan ⱪilinidiƣan ⱪudrǝtlǝrni ⱨes ⱪilip baⱪⱪanlar ǝgǝr yoldin qǝtnigǝn bolsa, ularni ⱪaytidin towa ⱪildurux ⱨǝrgiz mumkin ǝmǝs. Qünki ular ɵz-ɵzigǝ ⱪilip Hudaning Oƣlini ⱪaytidin krestlǝp rǝswa ⱪilmaⱪta.□  ■

7 Qünki kɵp ⱪetimlap ɵz üstigǝ yaƣⱪan yamƣur süyini iqkǝn, ɵzidǝ teriƣuqilarƣa mǝnpǝǝtlik ziraǝtlǝrni ɵstürüp bǝrgǝn yǝr bolsa Hudadin bǝrikǝt almaⱪta. 8 Biraⱪ tikǝn wǝ ⱪamƣaⱪ ɵstürgǝn bolsa, u ǝrzimǝs bolup, lǝnǝtkǝ yeⱪin bolup, aⱪiwiti kɵydürülüxtin ibarǝt bolidu.

9 Lekin ǝy sɵyümlüklirim, gǝrqǝ yuⱪiriⱪi ixlarni tilƣa alƣan bolsaⱪmu, silǝrdǝ buningdinmu ǝwzǝl ixlar, xundaⱪla nijatliⱪning elip baridiƣan ixliri bar dǝp ⱪayil bolduⱪ. 10 Qünki Huda ⱪilƣan ǝmǝlliringlarni wǝ Uning muⱪǝddǝs bǝndilirigǝ ⱪilƣan wǝ ⱨazirmu ⱪiliwatⱪan hizmitinglar arⱪiliⱪ Uning nami üqün kɵrsǝtkǝn meⱨir-muⱨǝbbitinglarni untup ⱪalidiƣan adalǝtsizlǝrdin ǝmǝs.■

11 Əmma silǝrning ümidinglarning toluⱪ jǝzm-hatirjǝmlik bilǝn boluxi üqün, ⱨǝrbiringlarning ahirƣiqǝ xundaⱪ ƣǝyrǝt ⱪilixinglarƣa intizarmiz; 12 xundaⱪla sɵrǝlmilǝrdin bolmay, bǝlki etiⱪad wǝ sǝwrqanliⱪ arⱪiliⱪ Hudaning wǝdilirigǝ warisliⱪ ⱪilƣanlarni ülgǝ ⱪilidiƣanlardin bolƣaysilǝr.

Hudaning Ibraⱨimƣa ⱪilƣan wǝdiliri jǝzmǝn ǝmǝlgǝ axidu

13 Qünki Huda Ibraⱨimƣa wǝdǝ ⱪilƣanda, Ɵzidin üstün turidiƣan ⱨeqkim bolmiƣaqⱪa, Ɵzi bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilip: 14 «Sanga qoⱪum bǝht ata ⱪilimǝn, seni qoⱪum kɵpǝytip berimǝn» — dedi. □  ■ 15 Xuning bilǝn, Ibraⱨim uzun waⱪit sǝwr-taⱪǝt bilǝn kütüp, Hudaning wǝdisigǝ erixti.

16 Qünki insanlar ɵzliridin üstün turidiƣan birini tilƣa elip ⱪǝsǝm ⱪilidu; ularning arisida ⱪǝsǝm ispat-tǝstiⱪ ⱨesablinip, ⱨǝr hil talax-tartixlarƣa hatimǝ beridu. ■ 17 Xuningdǝk Huda, Ɵz wǝdisigǝ warisliⱪ ⱪilƣanlarƣa Ɵz nixan-mǝⱪsitining ɵzgǝrmǝydiƣanliⱪini tehimu oquⱪraⱪ bildürüx üqün, ⱪǝsǝm ⱪilip wǝdǝ bǝrdi. 18 Xuning bilǝn ⱪǝt’iy ɵzgǝrmǝs ikki ix arⱪiliⱪ, kɵz aldimizda ⱪoyulƣan ümidni qing tutux üqün ⱨalakǝttin ɵzimizni ⱪaqurup uni baxpanaⱨ ⱪilƣan bizlǝr küqlük riƣbǝt-ilⱨamƣa erixǝlǝymiz (bu ikki ixta Hudaning yalƣan eytixi ⱪǝt’iy mumkin ǝmǝs, ǝlwǝttǝ). □ 19 Bu ümid jenimizƣa qing baƣlanƣan kemǝ lǝnggiridǝk xübⱨisiz ⱨǝm mustǝⱨkǝm bolup, ǝrxtiki ibadǝthanining iqki pǝrdisidin ɵtüp bizni xu yǝrgǝ tutaxturidu. □ 20 U yǝrgǝ biz üqün yol eqip mangƣuqi Əysa bizdin awwal kirgǝn bolup, Mǝlkizǝdǝkning kaⱨinliⱪ tüzümi tǝrtipidǝ mǝnggülük tǝyinlǝngǝn Bax Kaⱨin boldi.□  ■

7

Mǝlkizǝdǝkning kaⱨinliⱪ tüzümi ⱨǝⱪⱪidǝ •••• «Alǝmning yaritilixi» 14:17-19ni kɵrüng

1 Qünki bu Mǝlkizǝdǝk Salem xǝⱨirining padixaⱨi, xundaⱪla Əng Aliy Bolƣuqi Hudaning kaⱨini bolup, Ibraⱨim padixaⱨlarni yengip jǝngdin ⱪaytⱪanda, uning aldiƣa qiⱪⱪan wǝ uningƣa bǝht tiligǝnidi.□  ■ 2 Ibraⱨim bolsa erixkǝn barliⱪ oljisining ondin bir ülüxini uningƣa atiƣanidi. Mǝlkizǝdǝk degǝn isimning birinqi mǝnisi «ⱨǝⱪⱪaniyǝt padixaⱨi» degǝnliktur; uning yǝnǝ bir nami «Salemning padixaⱨi» bolup, buning mǝnisi «amanliⱪ padixaⱨi» degǝnliktur; 3 uning atisi yoⱪ, anisi yoⱪ, nǝsǝbnamisi yoⱪ, künlirining baxlinixi wǝ ⱨayatining ahirlixixi yoⱪtur, bǝlki u Hudaning Oƣliƣa ohxax ⱪilinip, mǝnggülük kaⱨin bolup turidu.□

4 Əmdi ⱪaranglar, bu Mǝlkizǝdǝk nemidegǝn uluƣ adǝm-ⱨǝ! Ⱨǝtta ata-bowilirimizning qongi Ibraⱨimmu oljisining ondin birini uningƣa atiƣan. 5 Dǝrwǝⱪǝ Lawiyning ǝwladliridin kaⱨinliⱪni zimmisigǝ alƣanlar Tǝwrat ⱪanuni boyiqǝ hǝlⱪtin, yǝni ɵz ⱪerindaxliridin Ibraⱨimning puxtidin bolƣiniƣa ⱪarimay tapⱪinining ondin bir ülüxini yiƣixi ǝmr ⱪilinƣan.□  ■ 6 Lekin bularning ⱪǝbilǝ-uruⱪidin bolmiƣan Mǝlkizǝdǝk bolsa Ibraⱨimdin «ondin bir ülüxi»ni ⱪobul ⱪilƣan andin Hudaning wǝdilirigǝ igǝ bolƣuqi Ibraⱨimƣa bǝht tiligǝn.■ 7 Xübⱨisizki, bǝht tiligüqi bǝhtkǝ erixküqidin üstündur.□ 8 Bu yǝrdiki «ondin bir ülüx»ni ⱪobul ⱪilƣuqilar ɵlidiƣan adǝmlǝrdindur; u yǝrdiki «ondin bir ülüx»ni ⱪobul ⱪilƣuqi toƣrisida muⱪǝddǝs yazmilarda «U ⱨayat yaxiƣuqi» dǝp guwaⱨliⱪ berilgǝndur.□

9 Ⱨǝtta mundaⱪ deyixkǝ boliduki, ondin bir ülüxni alidiƣan Lawiymu ǝjdadi Ibraⱨim arⱪiliⱪ Mǝlkizǝdǝkkǝ ondin bir ülüxni bǝrgǝn. □ 10 Qünki Mǝlkizǝdǝk Ibraⱨimni ⱪarxi alƣanda, Lawiyni kǝlgüsidiki puxti bolux süpitidǝ yǝnila Ibraⱨimning tenidǝ idi, dǝp ⱨesablaxⱪa bolidu.

11 Əmdi Lawiy ⱪǝbilisining kaⱨinliⱪ tüzümi arⱪiliⱪ mukǝmmǝl ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ kelǝlǝydiƣan bolsa (qünki xu tüzümgǝ asaslinip Tǝwrat ⱪanuni Israil hǝlⱪigǝ qüxürülgǝnidi), keyinki waⱪitlarda Ⱨarunning kaⱨinliⱪ tüzümi boyiqǝ ǝmǝs, bǝlki Mǝlkizǝdǝkning kaⱨinliⱪ tüzümi boyiqǝ baxⱪa bir kaⱨinning qiⱪixining nemǝ ⱨajiti bolatti?■

12 Əmdi kaⱨinliⱪ tüzümi ɵzgǝrtilgǝn bolsa, uningƣa munasiwǝtlik ⱪanun-tüzümmu ɵzgǝrtilixkǝ toƣra kelidu. 13 Qünki bu eytiliwatⱪan sɵzlǝr ⱪaritilƣan zat bolsa baxⱪa bir ⱪǝbilidin bolup, bu ⱪǝbilidin ⱨeqkim ⱪurbangaⱨta hizmǝttǝ bolup baⱪmiƣan. 14 Qünki Rǝbbimizning Yǝⱨuda ⱪǝbilisidin qiⱪⱪanliⱪi eniⱪ; Musa bu ⱪǝbilǝ toƣrisida kaⱨinliⱪⱪa munasiwǝtlik ⱨeqbir nǝrsǝ demigǝnidi.□  ■

15 Əmdi Mǝlkizǝdǝktǝk baxⱪa bir kaⱨin qiⱪⱪan bolup, bu ɵzgirix munulardin tehimu roxǝn bolidu; □ 16 uning kaⱨinliⱪⱪa tǝyinlinixi ǝt igilirigǝ baƣliⱪ ǝmr bilǝn ǝmǝs, bǝlki pütmǝs-tügimǝs ⱨayatning ⱪudritidin bolƣandur.□

17 Qünki bu ⱨǝⱪtǝ muⱪǝddǝs yazmilarda: «Sǝn ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ Mǝlkizǝdǝkning tipidiki bir kaⱨindursǝn» dǝp guwaⱨliⱪ berilgǝn. □  ■ 18 Qünki aldinⱪi ǝmr-tüzüm ajizliⱪi wǝ ünümsizliki tüpǝylidin küqidin ⱪaldurulƣan 19 (— qünki Tǝwrat ⱪanuni ⱨeq ixni kamalǝtkǝ yǝtküzǝlmidi). Uning orniƣa bizni Hudaƣa yeⱪinlaxturidiƣan, uningdin ǝwzǝl ümid elip kelindi. ■ 20-21 Uning üstigǝ, bu ix Hudaning ⱪǝsimi bilǝn kapalǝtkǝ igǝ bolmay ⱪalmidi (ilgiri ɵtkǝn kaⱨinlar Hudaning ⱪǝsimisiz kaⱨin bolƣanidi; lekin, Əysa bolsa Ɵzigǝ: —

«Pǝrwǝrdigar xundaⱪ ⱪǝsǝm iqti, ⱨǝm ⱨǝrgiz buningdin yanmaydu: — «Sǝn ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ kaⱨindursǝn»» Degüqining ⱪǝsimi bilǝn kaⱨin boldi). □  ■ 22 Əmdi Əysa xundaⱪ uluƣ ix bilǝn ǝwzǝl bir ǝⱨdining kepili ⱪilindi.

23 Yǝnǝ kelip, ilgiri ɵtkǝn kaⱨinlar kɵp boluxi kerǝk idi; qünki ularning ⱨǝrbiri ɵlüm tüpǝylidin wǝzipisini dawamlaxturalmay ⱪalƣan. 24 Lekin Əysa mǝnggügǝ turƣaqⱪa, Uning kaⱨinliⱪi ⱨǝrgiz ɵzgǝrtilmǝstur. 25 Xu sǝwǝbtin, U Ɵzi arⱪiliⱪ Hudaning aldiƣa kǝlgǝnlǝrni üzül-kesil ⱪutⱪuzuxⱪa ⱪadir; qünki U ular üqün Hudaƣa murajiǝt ⱪilixⱪa mǝnggü ⱨayattur.■

26 Muxundaⱪ bir bax kaⱨin dǝl bizning ⱨajitimizdin qiⱪidiƣan — muⱪǝddǝs, ǝyibsiz, ƣubarsiz, gunaⱨkarlardin neri ⱪilinƣan, ǝrxlǝrdin yuⱪiri elip kɵtürülgǝn kaⱨindur. 27 U axu bax kaⱨinlardǝk ⱨǝr küni aldi bilǝn ɵz gunaⱨliri üqün, andin hǝlⱪning gunaⱨliri üqün ⱪurbanliⱪ sunuxⱪa moⱨtaj ǝmǝs. Qünki U Ɵzini ⱪurbanliⱪ süpitidǝ sunƣanda, ⱨǝmmǝylǝn üqün buni bir yolila ada ⱪildi. ■ 28 Qünki Tǝwrat ⱪanuni ajiz bǝndǝ bolƣan insanlarni bax kaⱨin ⱪilip tǝyinlǝydu, lekin Tǝwrat ⱪanunidin keyin kǝlgǝn Hudaning ⱪǝsǝm-kalami mǝnggügǝ kamalǝtkǝ yǝtküzülgǝn Oƣulni bax kaⱨin ⱪilip tǝyinlidi.

8

Bax kaⱨinimiz Əysa Mǝsiⱨ — ǝwzǝl kaⱨin, ǝwzǝl ǝⱨdǝ

1 Eytⱪanlirimizning bax nuⱪtisi xuki: Ərxtiki uluƣ Bolƣuqining tǝhtining ong tǝripidǝ olturƣan xundaⱪ bir Bax Kaⱨinimiz bar.■ 2 U muⱪǝddǝs jaylarda, xundaⱪla insan ǝmǝs, bǝlki Pǝrwǝrdigar tikkǝn ⱨǝⱪiⱪiy ibadǝt qedirining ⱨǝmmisidǝ kaⱨinliⱪ hizmitini ⱪilƣuqidur.□

3 Ⱨǝrbir bax kaⱨin ⱨǝdiyǝ ⱨǝm ⱪurbanliⱪlar sunux üqün tǝyinlinidu. Xuning üqün, bizning bu bax kaⱨinimizningmu birǝr sunidiƣini bolux kerǝk idi.□  ■ 4 Dǝrwǝⱪǝ ǝgǝr U yǝr yüzidǝ bolsidi, ⱨǝrgiz kaⱨin bolmaytti; qünki bu yǝrdǝ Tǝwrat ⱪanun-tüzümi boyiqǝ ⱨǝdiyǝ sunidiƣan kaⱨinlar alliburunla bardur 5 (bu kaⱨinlar hizmǝt ⱪilidiƣan ibadǝt qediri pǝⱪǝtla ǝrxtiki ixlarning kɵqürülmisi wǝ kɵlǝnggisidur. Musa dǝl bu ibadǝt qedirini ⱪuruxⱪa baxliƣanda, Hudaning wǝⱨiysi uningƣa kelip: «Eⱨtiyat ⱪilƣinki, bularning ⱨǝmmisini sanga taƣda kɵrsitilgǝn ɵrnǝk boyiqǝ yasiƣin» dǝp agaⱨlandurƣan).■ 6 Lekin ⱨazir U (kona ǝⱨdigǝ ait wǝdilǝrdin ǝwzǝl wǝdilǝr üstigǝ bekitilgǝq) tehimu yahxi bir ǝⱨdining wasitiqisi bolƣaqⱪa, Uningƣa berilgǝn kaⱨinliⱪ hizmiti baxⱪa kaⱨinlarningkidin xunqǝ ǝwzǝl turidu.□  ■

7 Əgǝr xu dǝslǝpki ǝⱨdǝ kǝm-kütisiz bolsa idi, keyinkisi üqün orun izdǝxning ⱨeqⱪandaⱪ ⱨajiti bolmiƣan bolatti.□ 8 Lekin, Huda kona ǝⱨdini yetǝrsiz dǝp ⱪarap, Israillarƣa mundaⱪ degǝn: —

«Mana, xu künlǝr keliduki, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — Mǝn Israil jǝmǝti wǝ Yǝⱨuda jǝmǝti üqün yengi bir ǝⱨdini ǝmǝlgǝ axurimǝn.□  ■ 9 Bu ǝⱨdǝ ularning ata-bowiliri bilǝn tüzgǝn ǝⱨdigǝ ohximaydu; xu ǝⱨdini Mǝn ata-bowilirini ⱪolidin tutup Misirdin ⱪutⱪuzup yetǝkliginimdǝ ular bilǝn tüzgǝnidim; qünki ular Mǝn bilǝn tüzüxkǝn ǝⱨdǝmdǝ turmidi, mǝn ulardin nǝzirimni yɵtkidim, — dǝydu Pǝrwǝrdigar.

10 Qünki xu künlǝrdin keyin, Mening Israil jǝmǝti bilǝn tüzidiƣan ǝⱨdǝm mana xuki: —

«Mǝn Ɵz tǝwrat-ⱪanunlirimni ularning zeⱨin-ǝⱪligǝ salimǝn, ⱨǝmdǝ ularning ⱪǝlbigimu pütimǝn; Mǝn ularning Hudasi bolimǝn, ularmu Mening hǝlⱪim bolidu. □ 11 Xundin baxlap ⱨeqkim ɵz yurtdixiƣa, yaki ɵz ⱪerindixiƣa: — «Pǝrwǝrdigarni tonuƣin» dǝp ɵgitixining ⱨajiti ⱪalmaydu; qünki ularning ⱨǝmmisi, ǝng kiqikidin qongiƣiqǝ Meni bilip bolƣan bolidu; ■ 12 qünki mǝn ularning ⱪǝbiⱨliklirigǝ rǝⱨim ⱪilimǝn ⱨǝmdǝ ularning gunaⱨliri wǝ itaǝtsizlikirini mǝnggügǝ esimdin qiⱪiriwetimǝn».■

13 Əmdi Hudaning bu ǝⱨdini «yengi» deyixi burunⱪisini «kona» degǝnlikidur; ǝmdi waⱪti ɵtkǝn, koniriƣan ix bolsa uzun ɵtmǝy yoⱪilidu.

9

Kona ǝⱨdǝ dǝwridiki ibadǝt

1 Birinqi ǝⱨdidǝ munasiwǝtlik ibadǝt bǝlgilimiliri wǝ yǝr yüzigǝ tǝwǝ bolƣan bir muⱪǝddǝs ibadǝt jayi bar idi. 2 Buningƣa bir ibadǝt qediri tikilgǝnidi; uning muⱪǝddǝs jay dǝp atalƣan birinqi bɵlümidǝ qiraƣdan, xirǝ ⱨǝm xirǝ üstidǝ rǝtlǝngǝn nanlar bolatti.■ 3 Uning ikkinqi, yǝni iqki pǝrdisining kǝynidǝ ǝng muⱪǝddǝs jay dǝp atalƣan yǝnǝ bir qedir bɵlümi bar idi.□ 4 Xu yǝrgǝ tǝwǝ bolƣan altun huxbuygaⱨ wǝ pütünlǝy altun bilǝn ⱪaplanƣan ǝⱨdǝ sanduⱪi bar idi. Sanduⱪning iqidǝ altundin yasalƣan, manna selinƣan komzǝk, Ⱨarunning bih sürgǝn ⱨasisi wǝ ikki ǝⱨdǝ tax tahtisi bar idi.□  ■ 5  Sanduⱪ üstidiki «kafarǝt tǝhti»ning üstigǝ xan-xǝrǝplik «kerub»lar ornitilƣan bolup, ⱪanatliri bilǝn uni yepip turatti. Əmdi bular toƣruluⱪ tǝpsiliy tohtilixning ⱨazir waⱪti ǝmǝs.□  ■

6 Bu nǝrsilǝr mana xundaⱪ orunlaxturulƣandin keyinla, kaⱨinlar qedirning birinqi bɵlümigǝ (yǝni «muⱪǝddǝs jay»ƣa) ⱨǝrdaim kirip, ibadǝt hizmitini ⱪilidu.■ 7 Biraⱪ, «ǝng muⱪǝddǝs jay» dǝp atalƣan ikkinqi bɵlümgǝ pǝⱪǝt bax kaⱨin yilda bir ⱪetimla kiridu. Kaⱨin u yǝrgǝ ɵz gunaⱨliri wǝ hǝlⱪning nadanliⱪtin ɵtküzgǝn gunaⱨliri üqün atalƣan ⱪurbanliⱪ ⱪenini almay kirmǝydu.■ 8 Bu ixlar arⱪiliⱪ Muⱪǝddǝs Roⱨ xuni kɵrsitip bǝrmǝktiki, bu birinqi ibadǝt qediridiki tüzüm inawǝtlik bolup tursila, ǝng muⱪǝddǝs jayƣa baridiƣan yol yǝnila eqilmaydu.□  ■ 9 Mana bular rǝsimdǝk ⱨazirⱪi zamanni roxǝnlǝxtüridiƣan bir hil obraz, halas. Buningdin xuni kɵrüwelixⱪa boliduki, bu qedirda sunulidiƣan ⱨǝdiyǝ wǝ ⱪurbanliⱪlar ibadǝt ⱪilƣuqini wijdanida pak-kamil ⱪilalmaydu. 10 Ular pǝⱪǝt yemǝk-iqmǝklǝr wǝ boyini suƣa selixning türlük rǝsmiyǝtlirigǝ baƣliⱪ bolup, ⱪanun-tüzüm tüzütülüx waⱪti kǝlgüqilik küqkǝ igǝ ⱪilinƣan, insanlarning ǝtlirigila baƣliⱪ bolƣan bǝlgilimǝ-nizamlardur.■

11 Lekin Mǝsiⱨ bolsa kǝlgüsidiki karamǝt yahxi ixlarni elip barƣuqi bax kaⱨin bolup, adǝm ⱪoli bilǝn yasalmiƣan, bu dunyaƣa mǝnsup bolmiƣan, tehimu uluƣ wǝ tehimu mukǝmmǝl ibadǝt qediriƣa kirdi;■ 12 ɵqkǝ yaki mozaylarning ⱪurbanliⱪ ⱪenini ǝmǝs, bǝlki Ɵzining ⱪurbanliⱪ ⱪeni arⱪiliⱪ U (Ɵzila mǝnggülük ⱨɵrlük-nijatni igiligǝn bolup) bir yolila mǝnggügǝ ǝng muⱪǝddǝs jayƣa kirdi.□  ■ 13  Kona ǝⱨdǝ dǝwridǝ ɵqkǝ wǝ buⱪilarning ⱪeni ⱨǝm inǝkning külliri napak bolƣanlarning üstigǝ sepilsǝ, ularni ǝt jǝⱨǝtidin tazilap pak ⱪilƣan yǝrdǝ, ■ 14 undaⱪta, mǝnggülük Roⱨ arⱪiliⱪ ɵzini ƣubarsiz ⱪurbanliⱪ süpitidǝ Hudaƣa atiƣan Mǝsiⱨning ⱪeni wijdaninglarni ɵlük ixlardin pak ⱪilip, bizni mǝnggü ⱨayat Hudaƣa ibadǝt ⱪilixⱪa tehimu yetǝklimǝmdu?!□  ■

15 Xuning üqün u yengi ǝⱨdining wasitiqisidur. Buning bilǝn (insanlarning awwalⱪi ǝⱨdǝ astida sadir ⱪilƣan itaǝtsizlikliri üqün azadliⱪ bǝdili süpitidǝ xundaⱪ bir ɵlüm bolƣanikǝn) Huda tǝripidin qaⱪirilƣanlar wǝdǝ ⱪilinƣan mǝnggülük mirasⱪa erixǝlǝydu.□  ■

16 Əgǝr wǝsiyǝt ⱪaldurulsa, wǝsiyǝt ⱪaldurƣuqining ɵlüxi tǝstiⱪlanƣuqǝ, wǝsiyǝt küqkǝ igǝ bolmaydu. 17 Qünki wǝsiyǝt pǝⱪǝt ɵlümdin keyin küqkǝ igǝ bolidu. Wǝsiyǝt ⱪaldurƣuqi ⱨayatla bolsa, wǝsiyitining ⱨeqⱪandaⱪ küqi bolmaydu. □  ■ 18 Xuningƣa ohxax, dǝslǝpki ǝⱨdimu ⱪan eⱪitilƣandila, andin küqkǝ igǝ bolƣan. 19 Qünki Musa Tǝwrat ⱪanuni boyiqǝ ⱨǝrbir ǝmrini pütün hǝlⱪⱪǝ uⱪturƣandin keyin, mozay wǝ ɵqkilǝrning suƣa arilaxturulƣan ⱪenini ⱪizil yung yipta baƣlanƣan zofa bilǝn ⱪanun dǝsturiƣa wǝ pütün hǝlⱪⱪǝ sepip, ularƣa: 20 «Mana, bu Huda silǝrning ǝmǝl ⱪilixinglarƣa ǝmr ⱪilƣan ǝⱨdining ⱪenidur» — dedi. □  ■ 21 U yǝnǝ ohxax yolda ibadǝt qediriƣa wǝ qedirdiki ibadǝtkǝ munasiwǝtlik pütkül saymanlarning üstigǝ ⱪan sǝpti. 22 Dǝrwǝⱪǝ, Tǝwrat ⱪanuni boyiqǝ ⱨǝmmǝ nǝrsǝ degüdǝk ⱪan bilǝn paklinidu; ⱪurbanliⱪ ⱪeni tɵkülmigüqǝ, gunaⱨlar kǝqürüm ⱪilinmaydu.

23 Hox, ǝrxtikigǝ tǝⱪlid ⱪilip yasalƣan bu buyumlar muxundaⱪ ⱪurbanliⱪlar bilǝn paklinixi kerǝk idi. Biraⱪ ǝrxtiki nǝrsilǝrning ɵzi bulardin esil ⱪurbanliⱪlar bilǝn paklinixi kerǝk. 24 Qünki Mǝsiⱨ ǝrxtiki ⱨǝⱪiⱪiy ibadǝt jayiƣa tǝⱪlid ⱪilinƣan, adǝm ⱪoli bilǝn yasalƣan muⱪǝddǝs jayƣa ǝmǝs, bǝlki Hudaning ⱨuzurida bizgǝ wǝkillik ⱪilip ⱨazir bolux üqün ǝrxning ɵzigǝ kirip boldi.□

25  Yǝr yüzidiki bax kaⱨinning yilmuyil ɵz ⱪenini ǝmǝs, bǝlki ⱪurbanliⱪlarning ⱪenini elip, ǝng muⱪǝddǝs jayƣa ⱪayta-ⱪayta kirip turƣinidǝk, u ⱪurbanliⱪ süpitidǝ ɵzini ⱪayta-ⱪayta atax üqün kirgini yoⱪ. ■ 26 Əgǝr xundaⱪ ⱪilixning zɵrüriyiti bolƣan bolsa, dunya apiridǝ bolƣandin beri Uning ⱪayta-ⱪayta azab qekixigǝ toƣra kelǝtti. Lekin U mana zamanlarning ahirida gunaⱨni yoⱪ ⱪilix üqün, bir yolila Ɵzini ⱪurban ⱪilixⱪa otturiƣa qiⱪti. 27 Ⱨǝmmǝ adǝmning bir ⱪetim ɵlüxi wǝ ɵlgǝndin keyin soraⱪⱪa tartilixi bekitilgǝngǝ ohxax, 28 Mǝsiⱨmu nurƣun kixilǝrning gunaⱨlirini Ɵz üstigǝ elix üqün birla ⱪetim ⱪurbanliⱪ süpitidǝ sunulƣandin keyin, Ɵzini tǝlpünüp kütkǝnlǝrgǝ gunaⱨni yoⱪ ⱪilƣan ⱨalda nijat kǝltürüxkǝ ikkinqi ⱪetim axkarǝ bolidu.□
  ■

10

Mǝsiⱨning bir ⱪetimliⱪ ⱪurbanliⱪi

1 Tǝwrat ⱪanuni kǝlgüsidǝ elip kelinidiƣan güzǝl ixlarning ɵz ǝynini ǝmǝs, bǝlki ularning kɵlǝnggisinila sürǝtlǝp bǝrgǝqkǝ, u tǝlǝp ⱪilinƣan, yilmuyil sunulup keliwatⱪan ohxax ⱪurbanliⱪlar arⱪiliⱪ Hudaƣa yeⱪinlaxmaⱪqi bolƣanlarni ⱨǝrgizmu mukǝmmǝl ⱪilalmaydu.■ 2 Bolmisa, muxu ⱪurbanliⱪlarning sunuluxi ahirlixatti, qünki ibadǝt ⱪilƣuqilar pak ⱪilinip, wijdani yǝnǝ ɵz gunaⱨliri tüpǝylidin azablanmaytti. 3 Ⱨalbuki, muxu ⱪurbanliⱪlar yilmuyil ɵz gunaⱨlirini ɵzlirigǝ ǝslitip turidu. 4 Qünki buⱪa wǝ ɵqkilǝrning ⱪeni gunaⱨlarni ⱨǝrgiz elip taxliyalmaydu.■ 5 Xuning üqün, U dunyaƣa kǝlgǝndǝ mundaⱪ degǝn: —

«Nǝ ⱪurbanliⱪ, nǝ atiƣan axliⱪ ⱨǝdiyǝliri bolsa Sening tǝlǝp-arzuyung ǝmǝs,

Biraⱪ Sǝn Mǝn üqün bir tǝn tǝyyarlap bǝrding;□  ■

6 Nǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar, nǝ gunaⱨ ⱪurbanliⱪidinmu sɵyünmiding;

7 Xunga jawab bǝrdimki — «Mana Mǝn kǝldim!

— Ⱪanun dǝsturungda Mǝn toƣruluⱪ pütülgǝndǝk —

I Huda, iradǝngni ǝmǝlgǝ axurux üqün kǝldim».□
  ■

8 U yuⱪirida: «Nǝ ⱪurbanliⱪ, nǝ axliⱪ ⱨǝdiyǝliri, nǝ kɵydürmǝ ⱪurbanliⱪlar nǝ gunaⱨni tiligüqi ⱪurbanliⱪlar Sening tǝlǝp-arzuyung ǝmǝs, Sǝn ulardinmu sɵyünmiding» (bu ⱪurbanliⱪlar Tǝwrat ⱪanunining tǝlipi boyiqǝ sunuluxi kerǝk idi) deginidin keyin 9 yǝnǝ: «Sening iradǝngni ǝmǝlgǝ axurux üqün kǝldim» degǝn. Demǝk, Huda keyinkisini küqkǝ igǝ ⱪilix üqün, aldinⱪisini ǝmǝldin ⱪalduridu. □
10 Hudaning bu iradisi boyiqǝ Əysa Mǝsiⱨning tenining bir yolila ⱪurban ⱪilinixi arⱪiliⱪ biz gunaⱨtin paklinip, Hudaƣa atalduⱪ.□  ■

11 Ⱨǝr kaⱨin ⱨǝr küni ibadǝt hizmitidǝ turidu, xundaⱪla gunaⱨlarni ⱨǝrgiz saⱪit ⱪilalmaydiƣan ohxax hildiki ⱪurbanliⱪlarni Hudaƣa ⱪayta-ⱪayta sunidu. 12 Biraⱪ, bu kaⱨin bolsa gunaⱨlar üqün birla ⱪetimliⱪ mǝnggü inawǝtlik bir ⱪurbanliⱪni sunƣandin keyin, Hudaning ong yenida olturdi; □  ■ 13 U xu yǝrdǝ «düxmǝnliri Ɵz ayiƣi astida tǝhtipǝr ⱪilinƣuqǝ» kütidu. □ 14 U muxu birla ⱪurbanliⱪ bilǝn Hudaƣa atap pak-muⱪǝddǝs ⱪilinƣanlarni mǝnggügǝ mukǝmmǝl ⱪildi. 15  Muⱪǝddǝs yazmilarda pütülgǝndǝk, Muⱪǝddǝs Roⱨmu bu ⱨǝⱪtǝ bizgǝ guwaⱨliⱪ beridu. Qünki U awwal: —

16 «U künlǝrdin keyin, Mening ular bilǝn tüzidiƣan ǝⱨdǝm mana xuki, dǝydu Pǝrwǝrdigar;

Mǝn Ɵz tǝwrat-ⱪanunlirimni ularning zeⱨin-ǝⱪligimu salimǝn,

Ⱨǝmdǝ ularning ⱪǝlbigimu pütimǝn» degǝndin keyin, U yǝnǝ: —■

17 «Ularning gunaⱨliri wǝ itaǝtsizlikirini mǝnggügǝ esimdin qiⱪiriwetimǝn» — degǝn.□  ■

18 Əmdi xu yolda gunaⱨlar kǝqürüm ⱪilinƣanikǝn, gunaⱨlar üqün ⱪurbanliⱪ ⱪilixning ⱨajitimu ⱪalmaydu.

Əmdi Hudaƣa yeⱪinlixayli!

19 Xuning üqün, ǝy ⱪerindaxlar, Əysaning ⱪeni arⱪiliⱪ ǝng muⱪǝddǝs jayƣa kirixkǝ jür’ǝtlik bolup, ■ 20 (U bizgǝ eqip bǝrgǝn, ibadǝthanining pǝrdisidin (yǝni, Uning ǝt-tenidin) ɵtidiƣan xu yipyengi, ⱨayatliⱪ yoli bilǝn) 21 xundaⱪla Hudaning ailisini baxⱪuridiƣan bizning uluƣ kaⱨinimiz bolƣanliⱪi bilǝn, □ 22 dillirimiz wijdandiki bulƣunuxlardin sepilix bilǝn paklanƣan wǝ bǝdinimiz sap su bilǝn yuyulƣandǝk tazilanƣan ⱨalda etiⱪadning toluⱪ jǝzm-hatirjǝmliki wǝ sǝmimiy ⱪǝlb bilǝn Hudaƣa yeⱪinlixayli! □  ■ 23 Əmdi etirap ⱪilƣan ümidimizdǝ tǝwrǝnmǝy qing turayli (qünki wǝdǝ Bǝrgüqi bolsa sɵzidǝ turƣuqidur) 24 wǝ meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsitix wǝ güzǝl ix ⱪilixⱪa bir-birimizni ⱪandaⱪ ⱪozƣax wǝ riƣbǝtlǝndürüxni oylayli. 25 Bǝzilǝr adǝt ⱪiliwalƣandǝk, jamaǝttǝ jǝm boluxtin bax tartmayli, bǝlki bir-birimizni jekilǝp-ilⱨamlandurayli; bolupmu xu künining yeⱪinlaxⱪanliⱪini bayⱪiƣininglarda, tehimu xundaⱪ ⱪilayli.□

26 Ⱨǝⱪiⱪǝtni tonuxⱪa nesip bolƣandin keyin, yǝnila ⱪǝstǝn gunaⱨ ɵtküzüwǝrsǝk, u qaƣda gunaⱨlar üqün sunulidiƣan baxⱪa bir ⱪurbanliⱪ bolmas, ■ 27 bǝlki bizgǝ ⱪalidiƣini pǝⱪǝt soraⱪ, xundaⱪla Huda bilǝn ⱪarxilixidiƣanlarni yǝp tügitixkǝ tǝyyar turidiƣan yalⱪunluⱪ otni ⱪorⱪunq iqidǝ kütüxla, halas. □ 28 Əmdi Musaƣa qüxürülgǝn Tǝwrat ⱪanunini kɵzgǝ ilmiƣan ⱨǝrⱪandaⱪ kixi ikki yaki üq guwaⱨqining ispati bolsa, kǝngqilik ⱪilinmayla ɵltürülǝtti. ■ 29 Undaⱪta, bir kixi Hudaning Oƣlini dǝpsǝndǝ ⱪilsa, Hudaning ǝⱨdisining ⱪeniƣa, yǝni ɵzini pak ⱪilƣan ⱪanƣa napak dǝp ⱪarisa, xǝpⱪǝt ⱪilƣuqi Roⱨni ⱨaⱪarǝt ⱪilsa, buningdin tehimu eƣir jazaƣa layiⱪ ⱨesablinidu, dǝp oylimamsilǝr?

30 Qünki Tǝwratta «Intiⱪam Meningkidur, kixining ⱪilmixlirini ɵz bexiƣa ɵzüm yandurimǝn, dǝydu Pǝrwǝrdigar» wǝ «Pǝrwǝrdigar Ɵz hǝlⱪini soraⱪⱪa tartidu» degüqini bilimiz. □  ■ 31 Mǝnggü ⱨayat Hudaning ⱪolliriƣa qüxüp jazalinix nǝⱪǝdǝr dǝⱨxǝtlik ix-ⱨǝ!

32 Əmdi silǝr yorutuluxtin keyin, azab-oⱪubǝtlik, ⱪattiⱪ kürǝxlǝrgǝ bǝrdaxliⱪ bǝrgǝn axu burunⱪi künlǝrni esinglarda tutunglar. □ 33 Bǝzi waⱪitlarda rǝswa ⱪilinip ⱨaⱪarǝtlǝx wǝ harlinixlarƣa uqridinglar wǝ bǝzi waⱪitlarda muxundaⱪ muamililǝrgǝ uqriƣanlarƣa dǝrddax boldunglar. 34 Qünki silǝr ⱨǝm mǝⱨbuslarning dǝrdigǝ ortaⱪ boldunglar ⱨǝm mal-mülkünglar bulanƣandimu, kǝlgüsidǝ tehimu esil ⱨǝm yoⱪap kǝtmǝydiƣan baⱪiy tǝǝlluⱪatⱪa igǝ bolidiƣanliⱪinglarni bilgǝqkǝ, huxalliⱪ bilǝn bu ixni ⱪobul ⱪildinglar. □  ■ 35 Xuning üqün, jasaritinglarni yoⱪatmanglar, uningdin intayin zor in’am bolidu.

36 Qünki Hudaning iradisigǝ ǝmǝl ⱪilip, Uning wǝdǝ ⱪilƣiniƣa muyǝssǝr bolux üqün, sǝwr-qidam ⱪilixinglarƣa toƣra kelidu. ■ 37 Qünki muⱪǝddǝs yazmilarda Huda mundaⱪ degǝn: —

«Pǝⱪǝt azƣinǝ waⱪittin keyinla»,

«Kǝlgüqi dǝrwǝⱪǝ yetip kelidu,

U keqikmǝydu.□  ■

38 Biraⱪ ⱨǝⱪⱪaniy bolƣuqi etiⱪad bilǝn yaxaydu;

Lekin u kǝynigǝ qekinsǝ,

Jenim uningdin sɵyünmǝydu».□  ■ 39 Ⱨalbuki, biz bolsaⱪ kǝynigǝ qekinip ⱨalak bolidiƣanlardin ǝmǝs, bǝlki etiⱪad bilǝn ɵz jenimizni igiligǝnlǝrdindurmiz.□

11

Etiⱪad-ixǝnq — ɵtkǝnki guwaⱨqilar

1 Etiⱪad bolsa ümid ⱪilƣan ixlarning realliⱪtiki ipadisi wǝ kɵrünmǝydiƣan xǝy’ilǝrning dǝlilidur.□ 2 Qünki burunⱪi mɵtiwǝrlirimiz ⱪǝdimdǝ mana xu etiⱪad bilǝn Hudadin kǝlgǝn yahxi guwaⱨliⱪni alƣan.□

3 Biz etiⱪad arⱪiliⱪ kainatning Hudaning sɵz-kalami bilǝn ornitilƣanliⱪini, xundaⱪla biz kɵrüwatⱪan mǝwjudatlarning kɵrgili bolidiƣan xǝy’ilǝrdin qiⱪⱪan ǝmǝslikini qüxinǝlǝymiz.□  ■

4 Etiⱪadi bolƣaqⱪa Ⱨabil Ⱪabilningkidinmu ǝwzǝl bir ⱪurbanliⱪni Hudaƣa atiƣan; etiⱪadi bolƣaqⱪa Huda uning atiƣanlirini tǝriplǝp, uningƣa ⱨǝⱪⱪaniy dǝp guwaⱨliⱪ bǝrdi. Gǝrqǝ ɵlgǝn bolsimu, etiⱪadi bilǝn u yǝnila bizgǝ gǝp ⱪilmaⱪta.■

5 Etiⱪadi bolƣaqⱪa, Ⱨanoh ɵlümni kɵrmǝyla ǝrxkǝ kɵtürüldi; Huda uni kɵtürüp elip kǝtkǝqkǝ, u yǝr yüzidǝ ⱨeq tepilmidi. Sǝwǝbi u elip ketilixtin ilgiri, Hudani hursǝn ⱪilƣan adǝm dǝp tǝriplǝngǝnidi.■ 6 Əmdiliktǝ etiⱪad bolmay turup, Hudani hursǝn ⱪilix mumkin ǝmǝs; qünki Hudaning aldiƣa baridiƣan kixi Uning barliⱪiƣa, xundaⱪla Uning Ɵzini izdigǝnlǝrgǝ ǝjrini ⱪayturƣuqi ikǝnlikigǝ ixinixi kerǝk.

7 Etiⱪadi bolƣaqⱪa, Nuⱨ tehi kɵrülüp baⱪmiƣan wǝⱪǝlǝr ⱨǝⱪⱪidǝ Huda tǝripidin agaⱨlandurulƣanda, ihlasmǝnlik ⱪorⱪunqi bilǝn ailisidikilǝrni ⱪutⱪuzux üqün yoƣan bir kemǝ yasidi; ⱨǝmdǝ etiⱪadi arⱪiliⱪ xundaⱪ ⱪilip pütkül dunyadikilǝrning gunaⱨliri üstidin ⱨɵküm qiⱪardi, xundaⱪla etiⱪadtin bolƣan ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa mirashor boldi.□  ■

8 Etiⱪadi bolƣaqⱪa, Huda Ibraⱨimni uningƣa miras süpitidǝ bǝrmǝkqi bolƣan zeminƣa berixⱪa qaⱪirƣanda, u itaǝt ⱪildi; u ⱪǝyǝrgǝ baridiƣanliⱪini bilmǝy turup yolƣa qiⱪti.■ 9 Etiⱪadi bolƣaqⱪa u wǝdǝ ⱪilinƣan zeminda, huddi yaⱪa yurtta turƣandǝk musapir bolup qedirlarni makan ⱪilip yaxidi. Hudaning uningƣa ⱪilƣan wǝdisining ortaⱪ mirashorliri bolƣan Isⱨaⱪ wǝ Yaⱪuplarmu uning bilǝn birgǝ xuningƣa ohxax yaxidi. 10 Ibraⱨimning xundaⱪ ⱪilixidiki sǝwǝb, u ulliri mustǝⱨkǝm bolƣan xǝⱨǝrni kütkǝnidi; xǝⱨǝrning layiⱨiligüqi ⱨǝm ⱪurƣuqisi Huda Ɵzidur.

11 Etiⱪadi bolƣaqⱪa Saraⱨ gǝrqǝ yaxinip ⱪalƣan, tuƣut yexidin ɵtkǝn bolsimu, ⱨamilidar bolux iⱪtidariƣa igǝ boldi; qünki u wǝdǝ ⱪilƣan Hudani ixǝnqlik dǝp ⱪaraytti. □  ■ 12 Buning bilǝn birla adǝmdin, yǝni ɵlgǝn adǝmdǝk bolup ⱪalƣan bir adǝmdin asmandiki yultuzlardǝk kɵp, dengiz saⱨilidiki ⱪumdǝk sansiz ǝwladlar barliⱪⱪa kǝldi.■

13 Bu kixilǝrning ⱨǝmmisi Hudaning wǝdǝ ⱪilƣanliriƣa muyǝssǝr bolmay turupla etiⱪadi bolƣan ⱨalda alǝmdin ɵtti. Biraⱪ ular ⱨayat waⱪtida bularning kǝlgüsidǝ ǝmǝlgǝ axurulidiƣanliⱪini yiraⱪtin kɵrüp, ⱪuqaⱪ eqip hursǝnlik bilǝn kütkǝn wǝ ɵzlirini yǝr yüzidǝ musapir wǝ yoluqi dǝp axkarǝ eytⱪanidi. ■ 14 Bu bundaⱪ sɵzlǝrni ⱪilƣan kixilǝrning bir wǝtǝnni tǝxna bolup izdǝwatⱪanliⱪini eniⱪ ipadilǝydu. 15 Dǝrwǝⱪǝ, ular ɵz yurtini seƣinƣan bolsa, ⱪaytip ketix pursiti qiⱪⱪan bolatti. 16 Lekin ular uningdinmu ǝwzǝl, yǝni ǝrxtiki bir makanni tǝlpünüp izdimǝktǝ. Xuning üqün, Hudaning ɵzlirining Hudasi dǝp atilixidin nomus ⱪilmaydu; qünki mana, U ular üqün bir xǝⱨǝr ⱨazirliƣan.■

17-18 Ibraⱨim Huda tǝripidin sinalƣinida, etiⱪadi bolƣaqⱪa oƣli Isⱨaⱪni ⱪurbanliⱪ süpitidǝ Hudaƣa atidi; gǝrqǝ u Hudaning wǝdilirini, jümlidin «Sening namingni dawamlaxturidiƣan nǝsling bolsa Isⱨaⱪtin kelip qiⱪidu» deginini tapxuruwalƣan bolsimu, u yǝnila birdinbir oƣlini ⱪurban ⱪilixⱪa tǝyyar turdi. ■ 19 Qünki u ⱨǝtta Isⱨaⱪ ɵlgǝn tǝⱪdirdimu, Hudaning uni tirildürüxkǝ ⱪadir ikǝnlikigǝ ixǝndi. Mundaⱪqǝ eytⱪanda, Isⱨaⱪni ɵlümdin tirildürülgǝndǝk ⱪaytidin tapxuruwaldi.

20 Etiⱪadi bolƣaqⱪa, Isⱨaⱪ oƣulliri Yaⱪup bilǝn Əsawning kǝlgüsi ixliriƣa hǝyrlik tilǝp dua ⱪildi.■

21 Etiⱪadi bolƣaqⱪa, Yaⱪup alǝmdin ɵtüx aldida Yüsüpning ikki oƣlining ⱨǝrbiri üqün hǝyrlik dua ⱪilip, ⱨasisiƣa tayinip turup Hudaƣa sǝjdǝ ⱪildi. □  ■ 22 Etiⱪadi bolƣaqⱪa, Yüsüp sǝkratⱪa qüxüp ⱪalƣanda, bǝni Israilning Misirdin qiⱪip ketidiƣanliⱪini tilƣa aldi ⱨǝmdǝ ɵzining ustihanliri toƣruluⱪmu ǝmr ⱪildi.□  ■

23 Etiⱪadi bolƣaqⱪa, Musa tuƣulƣanda, uning ata-anisi uni üq ay yoxurdi; qünki ular Musaning yeⱪimliⱪ bir bala ikǝnlikini kɵrdi, padixaⱨning pǝrmanidinmu ⱪorⱪmidi. □  ■ 24 Etiⱪadi bolƣaqⱪa, Musa qong bolup uluƣ zat bolƣandin keyin, «Pirǝwning ⱪizining oƣli» degǝn ataⱪta turiwerixni rǝt ⱪilip, 25 gunaⱨ iqidiki lǝzzǝtlǝrdin waⱪitliⱪ bǝⱨrimǝn boluxning orniƣa, Hudaning hǝlⱪi bilǝn billǝ azab qekixni ǝwzǝl kɵrdi. ■ 26 U Mǝsiⱨkǝ ⱪaritilƣan ⱨaⱪarǝtkǝ uqraxni Misirning hǝzinisidiki bayliⱪlarƣa igǝ boluxtinmu ǝwzǝl bildi. Qünki kɵzlirini ǝrxtiki in’amƣa tikiwatatti. □ 27 Etiⱪadi bolƣaqⱪa, u padixaⱨning ƣǝzipidinmu ⱪorⱪmay Misirdin qiⱪip kǝtti. Japa-muxǝⱪⱪǝtkǝ qididi, qünki Kɵzgǝ Kɵrünmigüqi uning kɵzigǝ kɵrünüp turƣandǝk idi. 28 Etiⱪadi bolƣaqⱪa, u «tunji oƣlining jenini alƣuqi» pǝrixtining Israillarƣa tǝgmǝsliki üqün tunji «ɵtüp ketix» ⱨeytini ɵtküzüp, xuningƣa munasiwǝtlik ⱪanni buyrulƣini boyiqǝ sepip-sürkidi.□  ■

29 Etiⱪadi bolƣaqⱪa, Israillar Ⱪizil dengizdin huddi ⱪuruⱪluⱪta mangƣandǝk mengip ɵtti. Biraⱪ ularni ⱪoƣlap kǝlgǝn Misirliⱪlar ɵtmǝkqi bolƣanda suƣa ƣǝrⱪ boldi.■

30 Etiⱪadi bolƣaqⱪa, hǝlⱪ yǝttǝ kün Yeriho xǝⱨirining sepilini aylanƣandin keyin sepil ɵrüldi.□  ■

31 Etiⱪadi bolƣaqⱪa, paⱨixǝ ayal Raⱨab Israil qarliƣuqilirini dostlarqǝ kütüwalƣaqⱪa, itaǝtsizlǝr bolƣan ɵz xǝⱨiridikilǝr bilǝn birliktǝ ⱨalak bolmidi.■

32 Mǝn yǝnǝ nemixⱪa sɵzlǝp olturay? Gideon, Baraⱪ, Ximxon, Yǝftaⱨ, Dawut, Samuil wǝ ⱪalƣan baxⱪa pǝyƣǝmbǝrlǝr toƣrisida eytip kǝlsǝm waⱪit yǝtmǝydu. ■ 33 Ular etiⱪadi bilǝn ǝllǝrning üstidin ƣalib kǝldi, adalǝt yürgüzdi, Huda wǝdǝ ⱪilƣanlarƣa erixti, xirlarning aƣzilirini etip ⱪoydi, □  ■ 34 dǝⱨxǝtlik otning yalⱪunini ɵqürdi, ⱪiliqning tiƣidin ⱪeqip ⱪutuldi, ajizliⱪtin küqǝydi, jǝnglǝrdǝ baturluⱪ kɵrsǝtti, yat ǝllǝrning ⱪoxunlirini teri-pirǝng ⱪildi. □  ■ 35  Etiⱪadi bolƣaqⱪa, ayallar ɵlgǝn uruⱪ-tuƣⱪanlirini ɵlümdin tirildürgüzüp ⱪayturuwaldi; biraⱪ baxⱪilar kǝlgüsidǝ tehimu yahxi ⱨalda ɵlümdin tirilǝyli dǝp, ⱪutulux yolini rǝt ⱪilip ⱪiyinilixⱪa bǝrdaxliⱪ bǝrdi. ■ 36 Yǝnǝ bǝzilǝr sinilip har-mǝshirilǝrgǝ uqrap ⱪamqilandi, bǝzilǝr ⱨǝtta kixǝnlinip zindanƣa taxlandi; □  ■ 37 ular qalma-kesǝk ⱪilip ɵltürüldi, ⱨǝrǝ bilǝn ⱨǝrilinip parqilandi, sinaⱪlarni bexidin ɵtküzdi, ⱪiliqlinip ɵltürüldi; ular ⱪoy-ɵqkǝ terilirini yepinqa ⱪilƣan ⱨalda sǝrsan bolup yürdi, namratliⱪta yaxidi, ⱪiyin-ⱪistaⱪⱪa uqridi, horlandi □  ■ 38 (ular bu dunyaƣa zayǝ kǝtkǝnidi), qɵllǝrdǝ, taƣlarda, ɵngkürlǝrdǝ wǝ gǝmilǝrdǝ sǝrgǝrdan bolup yürdi.

39 Bularning ⱨǝmmisi etiⱪadi bilǝn Hudaning Ɵz guwaⱨi bilǝn tǝriplǝngǝn bolsimu, Hudaning wǝdǝ ⱪilƣiniƣa ǝyni boyiqǝ erixkini yoⱪ. □ 40 Əmdiliktǝ Huda bizlǝr üqün tehimu ǝwzǝl bir nixan-mǝⱪsǝtni bekitkǝn bolup, ular bizsiz kamalǝtkǝ yǝtküzülmǝydu.□

12

Huda Ɵz pǝrzǝntlirini tǝrbiyilǝydu

1-2 Əmdi ǝtirapimizda guwaⱨqilar xunqǝ qong buluttǝk bizni oruwalƣaqⱪa, ⱨǝrhil eƣir yük ⱨǝm bizgǝ asanla qirmixiwalidiƣan gunaⱨni qɵrüp taxlap, aldimizƣa ⱪoyulƣan yügürüx yolini qidamliⱪ bilǝn besip yügürǝyli; buningda kɵzimizni etiⱪadimizning Yol Baxliƣuqisi wǝ Takamullaxturƣuqisi bolƣan Əysaƣa tikǝyli. U Ɵzini kütkǝn huxalliⱪ üqün kresttiki azabⱪa bǝrdaxliⱪ bǝrdi ⱨǝm uningda bolƣan ⱨaⱪarǝtkǝ pisǝnt ⱪilmidi. Xuning bilǝn U Hudaning tǝhtining ong tǝripidǝ olturƣuzuldi.□  ■

3 Kɵnglünglǝrning ⱨerip sowup kǝtmǝsliki üqün, gunaⱨkarlarning xunqǝ ⱪattiⱪ horlaxliriƣa bǝrdaxliⱪ Bǝrgüqini kɵngül ⱪoyup oylanglar.

4 Gunaⱨⱪa ⱪarxi kürǝxlǝrdǝ tehi ⱪan aⱪⱪuzux dǝrijisigǝ berip yǝtmidinglar.■ 5 Hudaning silǝrgǝ Ɵz pǝrzǝntlirim dǝp jekilǝydiƣan muⱪǝddǝs yazmilardiki munu sɵzlirini untudunglar: —

«I oƣlum, Pǝrwǝrdigarning tǝrbiyisigǝ sǝl ⱪarima,

Əyiblǝnginingdǝ kɵnglüng sowup kǝtmisun,■

6 Qünki Pǝrwǝrdigar sɵyginigǝ tǝrbiyǝ beridu,

Mening oƣlum dǝp ⱪobul ⱪilƣanlarning ⱨǝmmisini dǝrrilǝydu».□  ■

7 Azab qǝkkininglarni Hudaning tǝrbiyisi dǝp bilip, uningƣa bǝrdaxliⱪ beringlar. Qünki silǝrning tǝrbiyǝ elixinglarning ɵzi Hudaning silǝrni oƣlum dǝp muamilǝ ⱪilƣanliⱪini kɵrsitidu. Ⱪaysi pǝrzǝnt atisi tǝripidin tǝrbiyilǝnmǝydu? 8 Əmdi Hudaning tǝrbiyilixidǝ ⱨǝrbir pǝrzǝntining ɵz ülüxi bar; lekin bu ix silǝrdǝ kǝm bolsa ⱨǝⱪiⱪiy oƣulliridin ǝmǝs, bǝlki ⱨaramdin bolƣan pǝrzǝnti bolup qiⱪisilǝr.

9 Uning üstigǝ ⱨǝmmimizning ɵzimizgǝ tǝrbiyǝ bǝrgǝn ǝt jǝⱨǝttiki atilirimiz bar, biz ularnimu ⱨɵrmǝtlǝp kǝlduⱪ. Xundaⱪ ikǝn, roⱨlarning atisiƣa tehimu itaǝt ⱪilmamduⱪ? Xundaⱪta ⱨayatimiz yaxnimamdu?

10 Ət jǝⱨǝttiki atilirimiz bǝrⱨǝⱪ pǝⱪǝt ɵzi muwapiⱪ kɵrgǝn yol boyiqǝ azƣinǝ waⱪit bizni tǝrbiyiligǝn. Lekin U bolsa bizgǝ paydiliⱪ bolsun dǝp, pak-muⱪǝddǝslikidin muyǝssǝr boluximiz üqün tǝrbiyilǝydu. 11 Əmdi ⱪattiⱪ tǝrbiyǝ berilgǝn waⱪtida adǝmni hux ⱪilmaydu, ǝksiqǝ adǝmni ⱪayƣuƣa qɵmdüridu; biraⱪ buning bilǝn tüzǝlgǝnlǝrgǝ u keyin ⱨǝⱪⱪaniyliⱪtin qiⱪⱪan tinq-hatirjǝmlikning mewisini beridu.

12 Xuning üqün, «Telip sanggiliƣan ⱪolunglarni, zǝiplixip kǝtkǝn tizinglarni ruslanglar» □  ■ 13 wǝ «aⱪsaⱪ»larning pükülüp ⱪalmay, bǝlki xipa tepixi üqün pütliringlarni tüz yollarda mangdurunglar.□

Hudaning ⱪorⱪunqida yaxanglar

14 Barliⱪ kixilǝr bilǝn inaⱪ ɵtüxkǝ wǝ pak-muⱪǝddǝs yaxaxⱪa intilinglar; muⱪǝddǝs bolmiƣan kixi ⱨǝrgiz Rǝbni kɵrǝlmǝydu. ■ 15 Oyƣaⱪ turunglarki, ⱨeqkim Hudaning meⱨir-xǝpⱪitidin mǝⱨrum ⱪalmisun; aranglarda silǝrgǝ ix tapⱪuzup silǝrni kɵydüridiƣan, xundaⱪla kɵp adǝmlǝrni bulƣap napak boluxⱪa sǝwǝb bolidiƣan birǝr ɵq-adawǝt yiltizi ünmisun. ■ 16 Aranglarda ⱨeqbir buzuⱪluⱪ ⱪilƣuqi yaki ɵzining tunji oƣulluⱪ ⱨoⱪuⱪini bir wah tamaⱪⱪa setiwǝtkǝn Əsawdǝk ihlassiz kixi bolmisun. □  ■ 17 Qünki silǝrgǝ mǝlumki, Əsaw keyin atisining hǝyrlik duasini elixni oyliƣan bolsimu, xundaⱪla uningƣa intilip kɵz yaxlirini eⱪitip yalwurƣan bolsimu, u bu ixlarni orniƣa kǝltüridiƣan towa ⱪilix yolini tapalmay, rǝt ⱪilindi.□
  ■

Sinay teƣi — Israillar Tǝwrat ⱪanunini ⱪobul ⱪilƣan taƣ — wǝ Zion teƣi, yǝni ǝrxtiki Yerusalem

18 Qünki silǝr ⱪol bilǝn tutⱪili bolidiƣan, yalⱪunlap ot yenip turuwatⱪan ⱨǝmdǝ sürlük bulut, ⱪarangƣuluⱪ wǝ ⱪara ⱪuyun ⱪapliƣan axu taƣⱪa kǝlmidinglar — □  ■

19 (u jayda kanay sadasi bilǝn sɵzligǝn awaz yǝtküzülgǝndǝ, bularni angliƣanlar: «Bizgǝ yǝnǝ sɵz ⱪilinmisun!» dǝp Hudaƣa yalwuruxti; □  ■ 20 qünki ular ⱪilinƣan ǝmrni kɵtürǝlmidi. «Egǝr bu taƣⱪa ⱨǝtta birǝr ⱨaywanning ayiƣi tǝgsimu, qalma-kesǝk ⱪilip ɵltürülsun» dǝp tapilanƣanidi; □  ■ 21 u kɵrünüx xundaⱪ ⱪorⱪunqluⱪ idiki, Musamu: «Bǝk ⱪattiⱪ ⱪorⱪup ƣal-ƣal titrǝp kǝttim» degǝnidi).□  ■

22 — Silǝr bǝlki Zion teƣiƣa, yǝni mǝnggü ⱨayat Hudaning xǝⱨiri — ǝrxtiki Yerusalemƣa, tümǝnligǝn pǝrixtilǝrgǝ, ■ 23 isimliri ǝrxtǝ pütülgǝn tunji tuƣulƣanlarning ⱨeyt-mǝrikǝ huxalliⱪida jǝm ⱪilinƣan jamaitigǝ, ⱨǝmmǝylǝnning soraⱪqisi Hudaƣa, takamullaxturulƣan ⱨǝⱪⱪaniy kixilǝrning roⱨliriƣa □  ■ 24 wǝ yengi ǝⱨdining wasitiqisi Əysaƣa, xundaⱪla ⱨǝm Uning sepilgǝn ⱪeniƣa kǝldinglar. Bu ⱪan Ⱨabilningkidin ǝwzǝl sɵz ⱪilidu.□  ■

25 Bu sɵzni ⱪilƣuqini rǝt ⱪilmasliⱪinglar üqün diⱪⱪǝt ⱪilinglar. Qünki yǝr yüzidǝ ɵzlirigǝ wǝⱨiy yǝtküzüp agaⱨlandurƣuqini rǝt ⱪilƣanlar jazadin ⱪeqip ⱪutulalmiƣan yǝrdǝ, ǝrxtǝ bizni agaⱨlandurƣuqidin yüz ɵrüsǝk, ⱨalimiz tehimu xundaⱪ bolmamdu? □  ■ 26 Əmdi xu qaƣda Hudaning awazi zeminni tǝwritiwǝtkǝnidi; lekin ǝmdi U: «Ɵzüm yǝnǝ bir ⱪetim zeminnila ǝmǝs, asmannimu tǝwritimǝn» dǝp wǝdǝ ⱪildi. □  ■ 27 «Yǝnǝ bir ⱪetim» degǝn bu sɵz tǝwritilidiƣanlarning, yǝni yaritilƣan nǝrsilǝrning tǝwritilixi bilǝn yoⱪitilidiƣanliⱪini, tǝwrǝtkili bolmaydiƣan nǝrsilǝrning mǝnggü muⱪim bolidiƣanliⱪidin ibarǝt mǝnini bildüridu.

28 Xuning üqün, tǝwrǝtkili bolmaydiƣan bir padixaⱨliⱪⱪa muyǝssǝr bolup, meⱨir-xǝpⱪǝtni qing tutup bu arⱪiliⱪ ihlasmǝnlik wǝ ǝyminix-ⱪorⱪunq bilǝn Hudani hursǝn ⱪilidiƣan ibadǝtlǝrni ⱪilayli. □  ■ 29 Qünki Hudayimiz ⱨǝmmini yǝwǝtküqi bir ottur.□  ■

13

Hudani hux ⱪilix

1 Aranglarda ⱪerindaxliⱪ meⱨir-muⱨǝbbǝt tohtimisun.■ 2 Natonux kixilǝrgǝ meⱨmandost boluxni untumanglar. Qünki bǝzilǝr xu yol bilǝn bilmǝstin pǝrixtilǝrni meⱨman ⱪilƣan.■ 3 Zindanƣa taxlanƣanlarni ular bilǝn billǝ zindanda zǝnjirlǝngǝndǝk yad etinglar. Horlanƣanlarni ɵzünglarmu tǝndǝ turuwatⱪan bǝndǝ süpitidǝ yad etip turunglar.□  ■

4 Ⱨǝmmǝ adǝm nikaⱨⱪa ⱨɵrmǝt ⱪilsun, ǝr-hotunlarning yatidiƣan yeri daƣsiz bolsun; qünki Huda buzuⱪqiliⱪ ⱪilƣuqilar wǝ zina ⱪilƣuqilardin ⱨesab alidu.□ 5 Mengix-turuxunglar pulpǝrǝsliktin haliy bolsun, bariƣa ⱪanaǝt ⱪilinglar. Qünki Huda mundaⱪ degǝn:

«Sǝndin ǝsla ayrilmaymǝn,

Seni ǝsla taxlimaymǝn».□  ■

6 Xunga, yürǝklik bilǝn eytalaymizki,

«Pǝrwǝrdigar mening Yardǝmqimdur, ⱨeq ⱪorⱪmaymǝn,

Kixilǝr meni nemǝ ⱪilalisun?»□  ■

7 Silǝrgǝ Hudaning sɵz-kalamini yǝtküzgǝn, silǝrning yetǝkqiliringlarni esinglarda tutunglar. Ularning mengix-turuxining mewǝ-nǝtijisigǝ kɵngül ⱪoyup ⱪarap, ularning etiⱪadini ülgǝ ⱪilinglar: —■

8 Əysa Mǝsiⱨ tünügün, bügün wǝ ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ ɵzgǝrmǝydu!□ 9 Xuning üqün, ⱨǝrhil ƣǝyriy tǝlimlǝr bilǝn eziⱪturulup kǝtmǝnglar; qünki insanning ⱪǝlbi ⱪurbanliⱪⱪa has yemǝkliklǝr bilǝn ǝmǝs, bǝlki Hudaning meⱨir-xǝpⱪiti bilǝn ⱪuwwǝtlǝndürülgini ǝwzǝl. Qünki bundaⱪ yemǝkliklǝrgǝ berilip keliwatⱪanlar ulardin ⱨeqⱪandaⱪ payda kɵrgǝn ǝmǝs.■

10 Bizlǝrning xundaⱪ bir ⱪurbangaⱨimiz barki, ibadǝt qedirida hizmǝttǝ bolƣanlarning uningdin yeyix ⱨoⱪuⱪi yoⱪtur. □ 11 Qünki gunaⱨ tilǝx süpitidǝ soyulƣan, ⱪeni bax kaⱨin tǝripidin ǝng muⱪǝddǝs jayƣa elip kirilgǝn ⱪurbanliⱪ ⱨaywanlarning teni bolsa ⱪarargaⱨning sirtiƣa elip qiⱪilip kɵydürülǝtti. □  ■ 12 Xunga Əysamu Ɵz ⱪeni bilǝn hǝlⱪni paklap Hudaƣa atax üqün, xǝⱨǝr dǝrwazisining sirtida azab qekip ɵldi. □  ■ 13 Xundaⱪ ikǝn, bizmu ⱪarargaⱨning sirtiƣa qiⱪip, Uning yeniƣa berip, Uningƣa ⱪaritilƣan ⱨaⱪarǝtkǝ ortaⱪ bǝrdaxliⱪ berǝyli. □ 14 Qünki yǝr yüzidǝ mǝnggü mǝwjut turidiƣan xǝⱨirimiz yoⱪ, bǝlki kǝlgüsidiki xǝⱨǝrgǝ intilmǝktimiz. ■ 15 Xunga, Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ Hudaƣa ⱪurbanliⱪ süpitidǝ mǝdⱨiyilirimizni tohtawsiz atayli, yǝni ɵz lǝwlirimizning mewisi süpitidǝ Uning namini etirap ⱪilayli. □  ■ 16 Əmdi hǝyr-sahawǝt ⱪilixni wǝ baringlardin ortaⱪ tǝⱪsimlǝxni untumanglar. Qünki Huda bundaⱪ ⱪurbanliⱪlardin hursǝn bolidu.■

17 Yetǝkqiliringlarƣa itaǝt ⱪilip, ularƣa boysununglar. Qünki ular ɵz hizmitidin Hudaƣa ⱨesab beridiƣanlar bolup, ⱨǝmixǝ jeninglardin hǝwǝr elixⱪa oyƣaⱪ turidu. Ularning bu ixi ⱪayƣu-ǝlǝm bilǝn ǝmǝs (qünki undaⱪ bolsa silǝrgǝ ⱨeq payda yǝtküzülmǝydu) bǝlki huxal-huramliⱪ bilǝn elip berilsun.□  ■

18 Biz üqün dua ⱪilip turunglar; qünki wijdanimizning pak ikǝnlikigǝ, ⱨǝrbir ixlarda toƣra yolda mengixni halaydiƣanliⱪimizƣa ⱪayil ⱪilinduⱪ. 19 Yeninglarƣa patraⱪ ⱪaytip berixim üqün, dua ⱪilixinglarni alaⱨidǝ ɵtünimǝn.□

Dua

20 Əmdi mǝnggülük ǝⱨdining ⱪeni bilǝn ⱪoy padisining katta padiqisi bolƣan Rǝbbimiz Əysani ɵlümdin tirildürgüqi, hatirjǝmlikning Igisi bolƣan Huda □
  ■ 21 Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ silǝrgǝ Ɵzini hursǝn ⱪilidiƣan ixlarni ⱪildurup, silǝrni ⱨǝrbir yahxi ǝmǝldǝ takamullaxururup iradisining ijraqiliri ⱪilƣay! Mǝsiⱨkǝ ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ xan-xǝrǝp bolƣay! Amin! □  ■

Ahirⱪi sɵz

22 Silǝrdin ɵtünimǝnki, i ⱪerindaxlirim, bu nǝsiⱨǝt sɵzümgǝ eƣir kɵrmǝy ⱪulaⱪ salƣaysilǝr; silǝrgǝ muxunqilikla sɵzlǝrni yazdim, halas.

23 Ⱪerindiximiz Timotiyning zindandin ⱪoyup berilgǝnlikidin hǝwǝrdar bolƣaysilǝr. Yeⱪinda yenimƣa kelip ⱪalsa, mǝn silǝrni yoⱪlap barƣinimda u mǝn bilǝn billǝ baridu.

24 Barliⱪ yetǝkqiliringlar wǝ barliⱪ muⱪǝddǝs bǝndilǝrgǝ salam eytⱪaysilǝr. Italiyǝdin kǝlgǝnlǝr silǝrgǝ salam yollidi. 25 Meⱨir-xǝpⱪǝt ⱨǝmminglarƣa yar bolƣay! Amin!

□ 1:1 «türküm-türküm boyiqǝ» — yaki «nurƣun ⱪetim» yaki «nurƣun ipadilǝr bilǝn».

□ 1:2 «muxu ahirⱪi künlǝrdǝ bolsa» — «ahirⱪi künlǝr» Injil boyiqǝ «ahirⱪi zamanlar», Əysaning dunyaƣa kelixi bilǝn baxlanƣan. Muxu yǝrdǝ bu ibarǝ «muxu künlǝrning ahirida» (yǝni, pǝyƣǝmbǝrlǝr insanlarƣa sɵz yǝtküzgǝn künlǝrning ahirida) degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu. «Oƣli arⱪiliⱪ» — grek tilida «Oƣul arⱪiliⱪ». «U Oƣlini pütkül mǝwjudatning mirashori ⱪilip bekǝtkǝn, Uning arⱪiliⱪ kainatlarni yaratⱪan» — muxu yǝrdǝ «Oƣli» degǝn grek ilida pǝⱪǝt «Oƣul» bilǝn ipadilinidu.

■ 1:2 Yar. 1:3; Zǝb. 33:6; Mat. 21:38; Yⱨ. 1:3; Əf. 3:9; Kol. 1:16.

□ 1:3 «U gunaⱨlarni tazilax hizmitini ada ⱪilƣandin keyin» — kɵp kona kǝqürülmilǝrdǝ «U yalƣuz ɵzi gunaⱨlarni tazilax hizmitini ada ⱪilƣandin keyin» deyilidu.

■ 1:3 2Kor. 4:4; Fil. 2:6; Kol. 1:15.

□ 1:4 «U (Oƣul) pǝrixtilǝrdin kɵp üstün nam-mǝrtiwigǝ miras bolup, ulardin xunqǝ yüksǝk turdi» — tɵwǝndiki 5-ayǝttǝ U alƣan nam-mǝrtiwining «Oƣul» ikǝnliki kɵrünidu.

□ 1:5 «Sǝn Mening Oƣlumdursǝn, bügün Mǝn Seni tuƣdurdum»... «Mǝn Uningƣa Ata bolimǝn, Umu Manga Oƣul bolidu» — birinqi bexarǝt Əysaning Mǝriyǝmdin atisiz tuƣuluxini kɵrsitidu, «Zǝb.» 2:7din elinƣan; ikkinqi bexarǝt «2Sam.» 7:14, «1Tar.» 17:13din elinƣan.

■ 1:5 2Sam. 7:14; 1Tar. 17:13, 22:10; Zǝb. 2:7; Ros. 13:33; Ibr. 5:5.

□ 1:6 «U Ɵzining tunjisini yǝr yüzigǝ ǝwǝtkǝndǝ...» — grek tilida muxu yǝrdiki «tunji» adǝttǝ «tunji tuƣulƣan bala»ni kɵrsitidu. Sɵzning toluⱪ mǝnisi «Zǝb.» 89:27dǝ wǝ «Kol.» 1:16-17-ayǝttǝ kɵrülidu; demǝk, Mǝsiⱨ: (1) pütün alǝm iqidǝ ǝng yuⱪiri orunda turidu; (2) alǝmdin burun bolƣan; (3) bǝlkim alǝmgǝ ohxax «yaritilƣan» ǝmǝs, bǝlki ǝsli Huda Atisi bilǝn billǝ mǝwjut bolƣan. Yǝnǝ bir tǝrǝptin, «Hudaning tunjisi» degǝn sɵz Mǝsiⱨdin keyin (wǝ Uning arⱪiliⱪ) Hudaning kɵp baxⱪa oƣul pǝrzǝntliri bolidiƣanliⱪini kɵrsitidu (2:10ni kɵrüng). «yǝr yüzigǝ ǝwǝtkǝndǝ» — grek tilida «yǝr yüzigǝ elip baxliƣanda...». «Barliⱪ pǝrixtilǝr Uningƣa sǝjdǝ ⱪilsun» — «Ⱪan.» 32:43 wǝ «Zǝb.» 97:7ni kɵrüng. «Luⱪa» 2:13-14 wǝ «Zǝb.» 132:7-9nimu kɵrüng.

■ 1:6 Zǝb. 97:7; Ⱪan. 32:43; Luⱪa 2:8-14

□ 1:7 «U pǝrixtilirini xamallar, hizmǝtkarlirini ot yalⱪuni ⱪilidu» — «Zǝb.» 104:4. Grek tilida «xamal» wǝ «roⱨ» ohxax bir sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 1:7 Zǝb. 104:4

□ 1:8 «lekin Oƣli ⱨǝⱪⱪidǝ bolsa uningƣa mundaⱪ degǝn» — «Oƣli» grek tilida «Oƣul». «Sening tǝhting, i Huda...» — oⱪurmǝngǝ xu eniⱪki, bu sɵzlǝr Padixaⱨning Ɵzigǝ eytilidu.

■ 1:8 Zǝb. 45:6

□ 1:9 «... Sǝn ⱨǝⱪⱪaniyǝtni sɵyüp, rǝzillikkǝ nǝprǝtlinip kǝlgǝnsǝn; xunga Huda, yǝni Sening Hudaying Seni ⱨǝmraⱨliringdin üstün ⱪilip xadliⱪ meyi bilǝn mǝsiⱨ ⱪildi» — (8-9-ayǝt) «Zǝb.» 45:6-7. «Mǝsiⱨ ⱪilix» yaki «mǝsiⱨlimǝk» toƣruluⱪ «Zǝbur» 2-küydiki izaⱨatlarni wǝ «Tǝbirlǝr»ni kɵrüng.

■ 1:9 Zǝb. 45:6, 7

□ 1:10 «Sǝn, i Rǝb, ⱨǝmmidin burun zeminning ulini salding, asmanlarni bolsa ⱪolliring yasiƣandur...» — Huda bu ayǝttǝ Ɵz Oƣlini «Rǝb» dǝp, Uning Ɵzi bilǝn bir ikǝnlikini, Yaratⱪuqimu ikǝnlikini kɵrsitidu. «Kol.» 1:15-17-ayǝtlǝrgǝ ⱪaralsun.

■ 1:10 Zǝb. 102:25-27

■ 1:11 Yǝx. 51:6; 2Pet. 3:7,10.

□ 1:12 «... Sǝn ularni ton kǝbi yɵgǝp ⱪoyisǝn, xunda ular kiyim-keqǝk yǝnggüxlǝngǝndǝk yǝnggüxlinidu. Biraⱪ Sǝn mǝnggü ɵzgǝrmigüqidursǝn, yilliringning tamami yoⱪtur» — (10-12-ayǝt) «Zǝb.» 102:25-27. Huda yǝnǝ Ɵz Oƣlining mǝnggülük Hudaliⱪ tǝbiitini kɵrsitidu.

■ 1:12 Zǝb. 102:25-27

□ 1:13 «Mǝn Sening düxmǝnliringni tǝhtipǝring ⱪilmiƣuqǝ, Mening ong yenimda olturisǝn» — «Zǝb.» 110:2.

■ 1:13 Zǝb. 110:1; Ros. 2:34; 1Kor. 15:25; Əf. 1:20; Ibr. 10:12.

□ 1:14 «Xundaⱪ ikǝn, pǝrixtilǝrning ⱨǝmmisi pǝⱪǝt nijatⱪa mirasliⱪ ⱪilidiƣanlar üqün hizmǝt ⱪilixⱪa (Huda tǝripidin) ǝwǝtilgǝn hizmǝtqi roⱨlar ǝmǝsmu?» — demisǝkmu 1-bab, 4-14-ayǝtlǝrning mǝⱪsiti, Oƣulning ⱨǝmmǝ pǝrixtilǝrdin kɵp üstünlükini kɵrsitix üqündur.

□ 2:2 «pǝrixtilǝr arⱪiliⱪ yǝtküzülgǝn sɵz-kalam» — Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ yǝtküzülgǝn Tǝwrat ⱪanunini kɵrsitidu.

■ 2:2 Yar. 19:17,26; Ⱪan. 27:26; Ros. 7:53; Gal. 3:19.

■ 2:3 Mat. 4:17; Mar. 1:14; Ibr. 12:25.

■ 2:4 Mar. 16:20; Ros. 14:3; 19:11.

■ 2:6 Zǝb. 8:4

□ 2:7 «Sǝn uning ornini pǝrixtilǝrningkidin azƣinǝ tɵwǝn bekitkǝnsǝn,...» — yaki «Sǝn uning ornini pǝrixtilǝrningkidin azraⱪ waⱪitla tɵwǝn bekitkǝnsǝn,...». «uni ⱪolung yasiƣanlarni idarǝ ⱪilixⱪa tikliding» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ muxu sɵzlǝr tepilmaydu.

■ 2:7 Zǝb. 8:5-6

■ 2:8 Zǝb. 8:8; Mat. 28:18; 1Kor. 15:27; Əf. 1:22.

■ 2:9 Zǝb. 8:5; Ros. 2:33; Fil. 2:7, 8.

□ 2:10 «Hudaƣa nisbǝtǝn, nurƣun oƣullarni xan-xǝrǝpkǝ baxliƣanda...» —Injilda «Hudaning oƣul pǝrzǝntliri» daim ǝr ⱨǝm ⱪiz-ayal etiⱪadqilarni ɵz iqigǝ alidu. «Qünki pütkül mǝwjudatlar Ɵzi üqünmu ⱨǝm Ɵzi arⱪiliⱪmu mǝwjut bolup turuwatⱪan Hudaƣa nisbǝtǝn, nurƣun oƣullarni xan-xǝrǝpkǝ baxliƣanda, ularning nijatining yol baxliƣuqisini azab-oⱪubǝtlǝr arⱪiliⱪ kamalǝtkǝ yǝtküzüxkǝ layiⱪ kǝldi» — bu muⱨim wǝ sirliⱪ ayǝt toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ yǝnǝ tohtilimiz.

□ 2:11 «Qünki pak-muⱪǝddǝs Ⱪilƣuqi bilǝn pak-muⱪǝddǝs ⱪilinƣanlarning ⱨǝmmisi dǝrwǝⱪǝ ohxax Birsidin kǝlgǝndur; xuning bilǝn U ularni «ⱪerindax» deyixtin nomus ⱪilmaydu» — muxu ayǝttiki «pak ⱪilƣuqi» Əysa Mǝsiⱨni, «pak ⱪilinƣanlar» U ⱪutⱪuzƣanlarni, «Birsidin kǝlgǝn» Huda’Atidin kǝlgǝnni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ. Əysa Mǝsiⱨ Ɵzi ⱪutⱪuzƣanlarni «ⱪerindaxlirim» dǝp ataydu.

■ 2:11 Ros. 17:26.

□ 2:12 «Namingni ⱪerindaxlirimƣa jakarlaymǝn, jamaǝt iqidǝ seni nahxilarda küylǝymǝn» — «Zǝb.» 22:22 («Zǝb.» 18:49, 40:9nimu kɵrüng).

■ 2:12 Zǝb. 22:22; 18:49, 40:9

□ 2:13 «Mǝn sanga tayinimǝn» ... «Ⱪaranglar, mana Mǝn bu yǝrdǝ Huda Manga ata ⱪilƣan pǝrzǝntlǝr bilǝn billǝ» — Tǝwrat, «Yǝx.» 8:17-18. «U» — Mǝsiⱨni kɵrsitidu. U Yǝxaya pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ ixtin aldin’ala bexarǝt bǝrgǝn.

■ 2:13 Yǝx. 8:17,18.

□ 2:14 «... U ɵlüm arⱪiliⱪ ɵlüm ⱨoⱪuⱪini tutⱪan Iblisning küqini bikar ⱪilip...» — «ɵlüm ⱨoⱪuⱪini tutⱪan Iblis» — gǝrqǝ Xǝytan insanlarni biwasitǝ ⱨalak ⱪilalmisimu, biraⱪ insanlarni gunaⱨ ⱪilixⱪa azdurux arⱪiliⱪ mǝnggülük ɵlümgǝ elip baridu. Azduruxning aⱪiwiti gunaⱨ, gunaⱨning aⱪiwiti bolsa mǝnggülük ɵlümdur.

■ 2:14 Yǝx. 25:8; Ⱨox. 13:14; Yⱨ. 1:14; 1Kor. 15:54; Fil. 2:7; 2Tim. 1:10.

■ 2:15 Rim. 8:15.

□ 2:16 «Qünki U dǝrwǝⱪǝ pǝrixtilǝrgǝ ǝmǝs, bǝlki Ibraⱨimning ǝwladliriƣa tutixidu» — Tǝwrat «Yǝx.» 41:7-9ni kɵrüng. «Ibraⱨimning ǝwladliriƣa tutixidu» — grek tilida bu sɵz (1) Mǝsiⱨning (Ibraⱨimƣa ohxax, etiⱪad ⱪilƣan) insanlarni yardǝm ⱪoli bilǝn tutup ⱪutⱪuzidiƣanliⱪi; (2) bularni ⱪutⱪuzux üqün Mǝsiⱨning ular bilǝn ziq munasiwǝttǝ bolup, Ɵzimu «ǝt wǝ ⱪandin bolƣan bir tǝn»dǝ boluxini kɵrsitidu.

■ 2:17 Fil. 2:7; Ibr. 4:15.

■ 2:18 Ibr. 4:15,16.

■ 3:1 Ibr. 4:14; 6:20; 8:1; 9:11.

□ 3:2 «Musa pǝyƣǝmbǝr Hudaning pütün ailisidǝ hizmǝt ⱪilƣanda Hudaƣa sadiⱪ bolƣandǝk...» — «Hudaning... ailisi» sɵzmusɵz tǝrjimisi «Hudaning ... ɵyi» bolup, Musa pǝyƣǝmbǝr zamanida bu sɵz arⱪiliⱪ Israil hǝlⱪi kɵzdǝ tutulƣanidi. Əysa kǝlgǝndin keyin pütün etiⱪadqilar jamaiti kɵzdǝ tutulidiƣan bolƣan.

■ 3:2 Qɵl. 12:7.

■ 3:4 2Kor. 5:17,18; Əf. 2:10.

□ 3:5 «Musa bolsa hizmǝtkar salaⱨiyiti bilǝn Hudaning pütün ailisidǝ sadiⱪliⱪ bilǝn keyinki axkarilinidiƣan ixlarƣa guwaⱨliⱪ berix hizmitini ⱪilƣan» — Musa pǝyƣǝmbǝrning (Hudaning ailisi iqidǝ bolƣan) hizmiti kɵp jǝⱨǝtlǝrdǝ Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ bolidiƣan nijatni aldin’ala kɵrsitixni ɵz iqigǝ alƣan. «Qɵl.» 12:7ni kɵrüng.

■ 3:5 Ⱪan. 18:15,18.

■ 3:6 Rim. 5:2; 1Kor. 3:16; 6:19; 2Kor. 6:16; 1Pet. 2:5.

■ 3:7 Zǝb. 95:7; Ibr. 4:7.

■ 3:8 Mis. 17:2.

□ 3:11 «Xunga Mǝn ƣǝzǝplinip ⱪǝsǝm iqip: — «Ular Mening aramliⱪimƣa ⱪǝt’iy kirmǝydu» dedim» — «Zǝb.» 95:7-11. «Mening aramliⱪim» — birinqidin Huda Israillarƣa wǝdǝ bǝrgǝn Ⱪanaan (Pǝlǝstin) zeminini kɵrsitidu. Misirdin qiⱪip qɵl-bayawanda ⱪiriⱪ yil sǝrsan bolup yürgǝn bir ǝwlad Israillar itaǝtsizlik ⱪilip u zeminƣa kirmigǝn. Ikkinqidin, xundaⱪla ǝng muⱨimi, «aramliⱪ» bolsa, pǝⱪǝt zeminni ǝmǝs, bǝlki Hudaning panaⱨi, yetǝkqiliki ⱨǝm xǝpⱪiti astida yaxaxni ɵz iqigǝ alidu (4-babnimu kɵrüng).

■ 3:11 Qɵl. 14:21-23; Ⱪan. 1:34; Zǝb. 95:7-11.

□ 3:13 «pǝⱪǝt «bügün»la bolidikǝn, ⱨeqⱪaysinglar gunaⱨning azduruxliri bilǝn kɵnglünglarning ⱪattiⱪlaxmasliⱪi üqün ⱨǝr küni bir-biringlarni jekilǝnglar» — bu ayǝttiki «bügün» yuⱪirida nǝⱪil kǝltürülgǝn «Zǝbur» 95-küydiki sɵz, ǝlwǝttǝ.

■ 3:15 Ibr. 3:7.

□ 3:17 «U ⱪiriⱪ yil kimlǝrgǝ ƣǝzǝplǝndi? Yǝnila xu gunaⱨ ɵtküzüp, yiⱪilip jǝsǝtliri qɵldǝ ⱪalƣanlarƣa ǝmǝsmu?» — «Qɵl.» 14:29, 32ni kɵrüng.

■ 3:17 Qɵl. 14:36; Zǝb. 106:26; 1Kor. 10:10; Yǝⱨ. 5.

■ 3:18 Ⱪan. 1:34.

□ 4:2 «Qünki hux hǝwǝr huddi qɵldiki Israillarƣa anglitilƣandǝk bizlǝrgimu anglitildi» — «qɵldiki Israillarƣa» grek tilida «ularƣa» deyilidu. Bu ayǝttiki «hux hǝwǝr» Hudaning aramliⱪini alaⱨidǝ kɵzdǝ tutidu.

■ 4:3 Zǝb. 95:11

□ 4:4 «Yǝttinqi küni kǝlgǝndǝ, Huda ⱨǝmmǝ ǝmǝlliridin aram aldi» — «Yar.» 2:2.

■ 4:4 Yar. 2:2; Mis. 20:11; 31:17.

□ 4:5 «Yǝnǝ kelip yuⱪirida eytilƣandǝk Huda: «Ular Mening aramliⱪimƣa ⱪǝt’iy kirmǝydu» degǝnidi» — muǝllip, gǝrqǝ qɵldǝ kǝzgǝn Israillar itaǝtsizliki tüpǝylidin «Hudaning aramliⱪi»ƣa kirmigǝn bolsimu, kirix yoli tehiqǝ oquⱪ ikǝnlikini kɵrsitidu.

■ 4:5 Zǝb. 95:11

□ 4:6 «uning toƣrisidiki hux hǝwǝrni awwal angliƣanlar» — demǝk, Hudaning aramliⱪi toƣruluⱪ hux hǝwǝr angliƣanlar; qɵl-bayawanda kezip yürgǝn Israillarni kɵrsitidu.

■ 4:7 Zǝb. 95:7-8; Ibr. 3:7.

□ 4:8 «Əgǝr Yǝxua pǝyƣǝmbǝr Israillarni aramliⱪⱪa kirgüzgǝn bolsa idi, Huda keyin yǝnǝ bir aramliⱪ küni toƣruluⱪ demigǝn bolatti» — Yǝxua pǝyƣǝmbǝr Musa pǝyƣǝmbǝrning izbasari bolup, u Israil hǝlⱪini Huda wǝdǝ bǝrgǝn zeminƣa baxlap barƣan. «Ⱪan.» 3:20, 25:19, «Yǝxua» 1:15nimu kɵrüng.

□ 4:9 «Ⱪisⱪisi, xabat künidiki bir aramliⱪ Hudaning hǝlⱪini kütmǝktǝ» — «xabat küni» yǝttinqi küni, yǝni Huda aram alƣan küni wǝ Ɵz Yǝⱨudiy hǝlⱪigǝ bekitkǝn «dǝm elix küni» idi.

□ 4:10 «Qünki Hudaning aramliⱪiƣa kirgüqilǝr huddi Huda «Ɵz ǝmǝl-ixliridin aram alƣan»dǝk, ɵzlirining ixliridin aram alidu» — bu intayin muⱨim ayǝt üstidǝ ⱨǝm «Hudaning aramliⱪi» toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 4:12 Top. 12:11; Yǝx. 49:2; Əf. 6:17.

■ 4:13 Zǝb. 33:13-15

■ 4:14 Ibr. 3:1; 6:20; 8:1; 9:11.

■ 4:15 Yǝx. 53:9; 2Kor. 5:21; Fil. 2:7; Ibr. 2:18; 1Pet. 2:22; 1Yuⱨa. 3:5.

□ 4:16 «yardǝmgǝ eⱨtiyajliⱪ waⱪtimizda xapaǝt tepix üqün...» — grek tilida «yardǝm» «adǝmning (ⱪutⱪuzƣin! degǝn) nidasiƣa yügürüx» degǝn uⱪumni bildüridu. «meⱨir-xǝpⱪǝt ayan ⱪilinƣuqi tǝht» — Hudaning tǝhti, ǝlwǝttǝ.

■ 4:16 Rim. 3:25.

■ 5:3 Law. 9:7; 16:6; Ibr. 7:26.

□ 5:4 «Ⱨeqbir kixi bu xǝrǝplik mǝrtiwini ɵzlükidin almaydu, pǝⱪǝt Ⱨarunƣa ohxax, Huda tǝripidin qaⱪirilƣandila uni alidu» — «Mis.» 28:1dǝ hatirilǝngǝndǝk, Huda Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ akisi Ⱨarunni Israillarning tunji bax kaⱨini ⱪilip tǝyinlǝx ⱨǝⱪⱪidǝ ǝmr bǝrgǝn. Ⱨarun Lawiy ⱪǝbilisidin idi.

■ 5:4 Mis. 28:1; 1Tar. 23:13; 2Tar. 26:16.

□ 5:5 «Sǝn Mening Oƣlumdursǝn, bügün Mǝn Seni tuƣdurdum» — «Zǝb.» 2:7.

■ 5:5 Zǝb. 2:7; Ros. 13:33; Ibr. 1:5.

□ 5:6 «Mǝlkizǝdǝkning tipidiki bir kaⱨin..» — «Mǝlkizǝdǝk» toƣruluⱪ 7-bab 1-2-ayǝtlǝrgǝ ⱪaralsun. Mǝlkizǝdǝk ɵzi «Yar.» 14-babta kɵrünidu. «Sǝn ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ Mǝlkizǝdǝkning tipidiki bir kaⱨindursǝn» — «Zǝb.» 110:4.

■ 5:6 Zǝb. 110:4; Ibr. 7:17.

□ 5:7 «Mǝsiⱨ yǝr yüzidiki künlǝrdǝ...» — grek tilida «Mǝsiⱨ ǝttǝ turƣan künlǝrdǝ...» bilǝn bildürülidu.

■ 5:7 Mat. 26:39; 27:46,50; Yⱨ. 17:1.

■ 5:8 Fil. 2:6.

□ 5:9 «mǝnggülük nijatni barliⱪⱪa kǝltürgüqi bolup,...» — «barliⱪⱪa kǝltürgüqi» degǝn ibarǝ grek tilida «yol baxliƣuqi» ⱨǝm «ul salƣuqi» degǝn yǝnǝ ikki mǝninimu tǝng bildüridu.

□ 5:10 «U (Mǝsiⱨ)... Huda tǝripidin «Mǝlkizǝdǝkning kaⱨinliⱪ tüzümi tǝrtipidǝ bax kaⱨin» dǝp jakarlandi» — 7-bab -1-2-ayǝtlǝrgǝ ⱪaralsun. Mǝlkizǝdǝk ɵzi «Yar.» 14-babta kɵrünidu.

□ 5:11 «bu ix toƣruluⱪ...» — yaki «U toƣruluⱪ...» (yǝni, Mǝsiⱨ ⱨǝⱪtǝ...).

■ 5:12 1Kor. 3:1, 2, 3.

□ 6:1-2 ««ɵlük ixlar»din towa ⱪilix» — «ɵlük ixlar» bolsa Hudaning nijatiƣa tayanmay ⱪilƣan barliⱪ ixlar; muxu yǝrdǝ muǝllip xübⱨisizki kɵp «diniy paaliyǝtlǝr»ni «ɵlük ixlar, halas» demǝkqi. ««ɵlük ixlar»din towa ⱪilix wǝ Hudaƣa etiⱪad baƣlax, qɵmüldürülüxlǝr, «ⱪol tǝgküzüx», ɵlgǝnlǝrning tirildürülüxi wǝ mǝnggülük ⱨɵküm-soraⱪ toƣrisidiki tǝlimlǝr...» — bu altǝ «asasiy tǝlim»ni xǝrⱨlǝx üqün, birⱪanqǝ ixlar üstidǝ tohtiliximizƣa toƣra kelidu, «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ bu ⱨǝⱪtǝ tohtilimiz.

□ 6:3 «Huda haliƣanikǝn, biz xundaⱪ ⱪilimiz» — «Huda haliƣanikǝn» degǝnlik grek tilida «Əgǝr Huda halisa — wǝ u dǝrwǝⱪǝ xundaⱪ halaydu» dǝp bildüridu.

■ 6:3 Ros. 18:21; 1Kor. 4:19; Yaⱪ. 4:15.

□ 6:4-6 «ǝgǝr yoldin qǝtnigǝn bolsa, ularni ⱪaytidin towa ⱪildurux ⱨǝrgiz mumkin ǝmǝs. Qünki ular ɵz-ɵzigǝ ⱪilip Hudaning Oƣlini ⱪaytidin krestlǝp rǝswa ⱪilmaⱪta» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «... ular ǝgǝr yoldin qǝtnǝp, ɵzliri üqün Hudaning Oƣlini ⱪaytidin krestlǝp, xundaⱪla Uni rǝswa ⱪiliwatⱪan bolsa, muxularni ⱪaytidin towa ⱪildurux ⱨǝrgiz mumkin ǝmǝs». Bu muⱨim ayǝt toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 6:4-6 Mat. 12:31; Ibr. 10:26; 1Yuⱨa. 5:16.

■ 6:10 Pǝnd. 14:31; Mat. 10:42; 25:40; Mar. 9:41; Yⱨ. 13:20.

□ 6:14 «Sanga qoⱪum bǝht ata ⱪilimǝn, seni qoⱪum kɵpǝytip berimǝn» — oⱪurmǝnlǝrgǝ ayanki, ibraniy tilida bu hil ⱪǝsǝm iqix mundaⱪ xǝkildǝ idi: «Seni bǝrikǝtlǝp bǝrikǝtlǝymǝn, seni kɵpǝytip kɵpǝytimǝn». Bu xǝkildǝ ⱪǝsǝm iqküqi ɵz-ɵzi bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilƣan dǝp ⱨesablinatti. Bu wǝdǝ-ⱪǝsǝm Ibraⱨim Isⱨaⱪni ⱪurbangaⱨ üstigǝ ⱪoyƣandin keyin berilgǝn («Yar.» 22:17dǝ hatirilinidu).

■ 6:14 Yar. 12:3; 17:4; 22:16-17; Zǝb. 105:8-9; Luⱪa 1:73.

■ 6:16 Mis. 22:11.

□ 6:18 «Xuning bilǝn ⱪǝt’iy ɵzgǝrmǝs ikki ix arⱪiliⱪ...» — bu «ɵzgǝrmǝs ikki ix» bolsa Hudaning wǝdisi wǝ Uning ⱪǝsimi bolsa kerǝk. «kɵz aldimizda ⱪoyulƣan ümidni qing tutux üqün ⱨalakǝttin ɵzimizni ⱪaqurup uni baxpanaⱨ ⱪilƣan bizlǝr küqlük riƣbǝt-ilⱨamƣa erixǝlǝymiz» — «ɵzimizni ⱪaqurup» degǝn ibarǝ «muxu rǝzil dunyaning aⱪiwitidin ɵzini ⱪaqurup», degǝn mǝnidǝ.

□ 6:19 «ǝrxtiki ibadǝthanining iqki pǝrdisidin ɵtüp bizni xu yǝrgǝ tutaxturidu» — «ǝrxtiki ibadǝthanining pǝrdisi» degǝn ibaridǝ biz «ǝrxtiki» degǝn sɵzni ⱪoxup kirgüzduⱪ. Qünki «ibadǝthanining pǝrdisi» yǝr yüzidiki ibadǝthanini kɵrsǝtkǝn ǝmǝs, bǝlki ǝrxtǝ bolƣan ibadǝthanini kɵrsitidu (8:5ni kɵrüng). Demǝk, etiⱪadqilar üqün eytⱪanda, ularning asmandiki ibadǝthanidiki ǝng muⱪǝddǝs jay bilǝn qing alaⱪisi bardur.

□ 6:20 «Mǝlkizǝdǝkning kaⱨinliⱪ tüzümi tǝrtipidǝ mǝnggülük tǝyinlǝngǝn Bax Kaⱨin boldi» — «Mǝlkizǝdǝk» toƣruluⱪ 7-bab -1-2-ayǝtlǝrgǝ ⱪaralsun. Mǝlkizǝdǝk «Yar.» 14-babta kɵrünidu.

■ 6:20 Ibr. 3:1; 4:14; 8:1; 9:11.

□ 7:1 «Salem xǝⱨiri» — yǝni Yerusalem; «Salem»ning mǝnisi «salam, amanliⱪ»tur.

■ 7:1 Yar. 14:17-20.

□ 7:3 «uning atisi yoⱪ, anisi yoⱪ, nǝsǝbnamisi yoⱪ, künlirining baxlinixi wǝ ⱨayatining ahirlixixi yoⱪtur, bǝlki u Hudaning Oƣliƣa ohxax ⱪilinip, mǝnggülük kaⱨin bolup turidu» — bu ayǝtning qongⱪur mǝzmuni üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

□ 7:5 «Ibraⱨimning puxtidin bolƣini...» — grek tilida: «Ibraⱨimning qatiriⱪidin qiⱪⱪanlar...» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 7:5 Qɵl. 18:21; Ⱪan. 18:1; Yǝ. 14:4; 2Tar. 31:5.

■ 7:6 Yar. 14:20.

□ 7:7 «bǝht tiligüqi» — yaki «bǝht ata ⱪilƣuqi».

□ 7:8 «Bu yǝrdiki «ondin bir ülüx»ni ⱪobul ⱪilƣuqilar ɵlidiƣan adǝmlǝrdindur; u yǝrdiki «ondin bir ülüx»ni ⱪobul ⱪilƣuqi toƣrisida (muⱪǝddǝs yazmilarda) «U ⱨayat yaxiƣuqi» dǝp guwaⱨliⱪ berilgǝndur» — «ɵlidiƣan adǝmlǝr» Lawiyliⱪ kaⱨinlarni, «ⱨayat yaxiƣuqi» bolsa Mǝlkizǝdǝkni kɵrsitidu.

□ 7:9 «Ⱨǝtta mundaⱪ deyixkǝ boliduki, ondin bir ülüxni alidiƣan Lawiymu ǝjdadi Ibraⱨim arⱪiliⱪ (Mǝlkizǝdǝkkǝ) ondin bir ülüxni bǝrgǝn» — ondin bir ülüxni alƣini Lawiy ɵzi ǝmǝs, bǝlki uning ǝwladliri «Lawiylar»dur.

■ 7:11 Gal. 2:21.

□ 7:14 «Qünki Rǝbbimizning Yǝⱨuda ⱪǝbilisidin qiⱪⱪanliⱪi eniⱪ; Musa bu ⱪǝbilǝ toƣrisida kaⱨinliⱪⱪa munasiwǝtlik ⱨeqbir nǝrsǝ demigǝnidi» — Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ kaⱨinlar Lawiy ⱪǝbilisidin bolƣan.

■ 7:14 Yǝx. 11:1; Mat. 1:3.

□ 7:15 «Əmdi Mǝlkizǝdǝktǝk baxⱪa bir kaⱨin qiⱪⱪan bolup, bu ɵzgirix munulardin tehimu roxǝn bolidu» — «bu ɵzgirix» grek tilida «bu ix» deyilidu. «Bu ix»ning nemǝ ikǝnliki toƣruluⱪ baxⱪa pikirdǝ bolƣan bǝzi alimlar bar.

□ 7:16 «... uning kaⱨinliⱪⱪa tǝyinlinixi ǝt igilirigǝ baƣliⱪ ǝmr bilǝn ǝmǝs, bǝlki pütmǝs-tügimǝs ⱨayatning ⱪudritidin bolƣandur» — «ǝt igilirigǝ baƣliⱪ ǝmǝs» — grek tilida «ǝtlik (demǝk, insanning ǝtlirigǝ ⱪaraydiƣan) bir ǝmr boyiqǝ ǝmǝs,...». Demǝk, Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun boyiqǝ kaⱨinlar Lawiy ⱪǝbilisidin boluxi kerǝk idi, lekin Mǝlkizǝdǝkning kaⱨinliⱪ tüzümi ⱨeqⱪandaⱪ bir ⱪǝbilǝ bilǝn munasiwǝtsiz, pǝⱪǝt mǝnggü ⱨayat kixi buningƣa layiⱪ kelǝtti.

□ 7:17 «Sǝn ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ Mǝlkizǝdǝkning tipidiki bir kaⱨindursǝn» — «Mǝlkizǝdǝk» toƣruluⱪ yǝnǝ 7-bab 1-2-ayǝtlǝr wǝ «Zǝbur»diki 110-küygǝ ⱪaralsun. Mǝlkizǝdǝk ɵzi «Yar.» 14-babta kɵrünidu.

■ 7:17 Zǝb. 110:4; Ibr. 5:6.

■ 7:19 Yⱨ. 1:17; Ros. 13:39; Rim. 3:21,28; 8:3; Gal. 2:16.

□ 7:20-21 «Pǝrwǝrdigar xundaⱪ ⱪǝsǝm iqti, ⱨǝm ⱨǝrgiz buningdin yanmaydu: — «Sǝn ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ kaⱨindursǝn»» degüqining ⱪǝsimi bilǝn kaⱨin boldi» — Zǝburdiki (110:4) toluⱪ bayan bolsa: «Pǝrwǝrdigar xundaⱪ ⱪǝsǝm iqti, ⱨǝm buningdin yanmaydu: — «Sǝn ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ Mǝlkizǝdǝkning tipidiki bir kaⱨindursǝn»».

■ 7:20-21 Zǝb. 110:4.

■ 7:25 1Tim. 2:5; 1Yuⱨa. 2:1.

■ 7:27 Law. 9:7; 16:6; Ibr. 5:3.

■ 8:1 Əf. 1:20; Kol. 3:1; Ibr. 3:1; 4:14; 6:20; 9:11; 12:2.

□ 8:2 «U (Mǝsiⱨ) muⱪǝddǝs jaylarda, xundaⱪla insan ǝmǝs, bǝlki Pǝrwǝrdigar tikkǝn ⱨǝⱪiⱪiy ibadǝt qedirining ⱨǝmmisidǝ kaⱨinliⱪ hizmitini ⱪilƣuqidur» — «muⱪǝddǝs jaylar» bolsa «muⱪǝddǝs jay» wǝ «ǝng muⱪǝddǝs jay» demǝkqi.

□ 8:3 «bizning bu bax kaⱨinimizningmu» — grek tilida «Uningmu...».

■ 8:3 Əf. 5:2.

■ 8:5 Mis. 25:40; Ros. 7:44; Kol. 2:17; Ibr. 10:1.

□ 8:6 «lekin ⱨazir U ... tehimu yahxi bir ǝⱨdining wasitiqisi bolƣaqⱪa, Uningƣa berilgǝn kaⱨinliⱪ hizmiti baxⱪa kaⱨinlarningkidin xunqǝ ǝwzǝl turidu» — bu ayǝttǝ kɵrsitilgǝn ǝⱨdǝ «yengi ǝⱨdǝ», 8-12-ayǝtlǝrni kɵrüng.

■ 8:6 2Kor. 3:6.

□ 8:7 «Əgǝr xu dǝslǝpki ǝⱨdǝ kǝm-kütisiz bolsa idi, keyinkisi üqün orun izdǝxning ⱨeqⱪandaⱪ ⱨajiti bolmiƣan bolatti» — nemixⱪa rosul muxu yǝrdǝ: «keyinkisi üqün orun izdǝxkǝ ⱨajiti bolmiƣan bolatti» dǝydu, pǝⱪǝtla «keyinkisining ⱨeqⱪandaⱪ ⱨajiti bolmiƣan bolatti» demǝydu? Bǝlkim u «yengi ǝⱨdǝ» bexarǝt ⱪilƣan pǝyƣǝmbǝrlǝr (Yǝrǝmiya, Əzakiyal, Yǝxaya ⱪatarliⱪlar)ni kɵzdǝ tutidu; ular ɵzi «yengi ⱪǝlb, yengi roⱨ»ⱪa igǝ boluxⱪa tǝxna bolup izdigǝn, «yengi ǝⱨdǝ» dǝl muxularƣa ayan ⱪilinƣan.

□ 8:8 «Lekin, Huda kona ǝⱨdini yetǝrsiz dǝp ⱪarap, Israillarƣa mundaⱪ degǝn: — «Mana, xu künlǝr keliduki, — dǝydu Pǝrwǝrdigar, — Mǝn Israil jǝmǝti wǝ Yǝⱨuda jǝmǝti üqün yengi bir ǝⱨdini ǝmǝlgǝ axurimǝn» — Huda Ɵzi bekitkǝn kona ǝⱨdini «yetǝrsiz kɵrgǝn»liki ⱨǝyran ⱪalarliⱪ kɵrünidu, ǝlwǝttǝ. Yetǝrsizliki bolsa dǝl 7:19dǝ kɵrsitilgǝndǝk «Tǝwrat ⱪanuni ⱨeq ixni kamalǝtkǝ yǝtküzǝlmidi». «Yengi ǝⱨdǝ» pǝⱪǝtla Hudaning mukǝmmǝl ⱨǝⱪⱪaniyliⱪini kɵrsǝtkǝn bolupla ⱪalmay, bǝlki bu ⱨǝⱪⱪaniyliⱪning insanlarning ⱪǝlbigǝ ⱪandaⱪ ornitilidiƣanliⱪini kɵrsitidu.

■ 8:8 Yǝr. 31:31-34.

□ 8:10 «Qünki xu künlǝrdin keyin, Mening Israil jǝmǝti bilǝn tüzidiƣan ǝⱨdǝm mana xuki...» — Yǝrǝmiya pǝyƣǝmbǝrning bu bexaritidǝ, «xu künlǝrdin keyin» degǝn ibarǝ Huda hǝlⱪini ɵz yurtiƣa Babilondin ⱪayturƣandin keyinki künlǝrni kɵrsitidu.

■ 8:11 Yⱨ. 6:45,65; 1Yuⱨa. 2:27.

■ 8:12 Yǝr. 31:31-34.

■ 9:2 Mis. 26:1; 36:1; Law. 24:5.

□ 9:3 «ǝng muⱪǝddǝs jay dǝp atalƣan yǝnǝ bir qedir bɵlümi» — «muⱪǝddǝs jay» grek tilida «muⱪǝddǝslǝrning muⱪǝddisi».

□ 9:4 «altundin yasalƣan, manna selinƣan komzǝk» — «manna» Huda qɵl-bayawanda Israillarƣa bǝrgǝn «asmandiki nan» — «Mis.» 31:16kǝ ⱪaralsun. «Ⱨarunning bih sürgǝn ⱨasisi» — Huda Ⱨarunni yetǝkqi ⱪilip talliƣanliⱪini kɵrsitix üqün, uning ⱨasisini bihlatⱪanidi («Qɵl.» 16-17-babni kɵrüng. «ikki ǝⱨdǝ tax tahtisi» — bularning üstigǝ «on pǝrman» yaki «on pǝrⱨiz» yezalƣanidi («Mis.» 31:18 wǝ 34:28ni kɵrüng.

■ 9:4 Mis. 25:10; 34:29; Qɵl. 17:25; 1Pad. 8:9; 2Tar. 5:10.

□ 9:5 «kafarǝt tǝhti» — yaki «rǝⱨimgaⱨ» yaki «rǝⱨim kɵrsitidiƣan tǝht». «Mis.» 25:22-34ni kɵrüng. ««kafarǝt tǝhti»ning üstigǝ xan-xǝrǝplik «kerub»lar ornitilƣan bolup, ⱪanatliri bilǝn uni yepip turatti» — bu ixlar toƣrisida «Mis.» 25:10-22, 37:6-9ni kɵrüng. «ǝmdi bular toƣruluⱪ tǝpsiliy tohtilixning ⱨazir waⱪti ǝmǝs» — bu nǝrsilǝrning ⱨǝmmisi Əysa Mǝsiⱨ wǝ u elip barƣan nijattin «bexarǝt beridiƣan kɵlǝnggǝ» idi. Bu ayǝttiki sɵzlǝrgǝ wǝ 8:5kǝ ⱪariƣanda, xuningƣa ixǝnqimiz kamilki, ⱨǝtta bu kona ibadǝt qedirining kiqikkinǝ tǝpsilatlirimu «bexarǝtlik kɵlǝnggǝ» yaki «simwol» idi. «Manna» uning bir misalidur. «Yuⱨ.» 6:30-35dǝ Əysaning Ɵzi toƣruluⱪ eytⱪan sɵzlirini kɵrüng («Rim.» 14:4, «Kol.» 2:16-17nimu kɵrüng). Huda buyrusa bu uluƣ wǝ ⱪiziⱪ nuⱪtini tǝpsiliy tǝⱨlil ⱪilidiƣan kitabqini keyin qiⱪarmaⱪqimiz.

■ 9:5 Mis. 25:22.

■ 9:6 Qɵl. 28:3.

■ 9:7 Mis. 30:10; Law. 16:2,34; Ibr. 9:25.

□ 9:8 «bu birinqi ibadǝt qediridiki tüzüm inawǝtlik bolup tursila» — «birinqi ibadǝt qediri» degǝn sɵz qedirning ɵzini, xundaⱪla u wǝkillik ⱪilƣan ibadǝt hizmǝtliri (uningda sunulƣan ⱨǝdiyǝ wǝ ⱪurbanliⱪlar ⱪatarliⱪlar)ni kɵrsitidu.

■ 9:8 Yⱨ. 14:6.

■ 9:10 Law. 11:2; Qɵl. 19:7-22.

■ 9:11 Ibr. 3:1; 4:14; 6:20; 8:1.

□ 9:12 «Ɵzining ⱪurbanliⱪ ⱪeni arⱪiliⱪ U (Ɵzila mǝnggülük ⱨɵrlük-nijatni igiligǝn bolup) bir yolila mǝnggügǝ ǝng muⱪǝddǝs jayƣa kirdi» — «mǝnggülük ⱨɵrlük-nijat» bolsa gunaⱨlardin bolƣan azadliⱪ-nijatni kɵrsitidu. Mǝsiⱨning igiligini Ɵzi üqün ǝmǝs, barliⱪ insanlar (etiⱪad ⱪilƣan bolsa) üqün, ǝlwǝttǝ.

■ 9:12 Ros. 20:28; Əf. 1:7; Kol. 1:14; Ibr. 10:10; 1Pet. 1:19; Wǝⱨ. 1:5; 5:9

■ 9:13 Law. 16:14; Qɵl. 19:4; Ibr. 10:4.

□ 9:14 «undaⱪta, mǝnggülük Roⱨ arⱪiliⱪ ɵzini ƣubarsiz ⱪurbanliⱪ süpitidǝ Hudaƣa atiƣan Mǝsiⱨ...» — «mǝnggülük Roⱨ» Muⱪǝddǝs Roⱨ, Hudaning mǝnggülük Roⱨi.

■ 9:14 Luⱪa 1:74; Rim. 6:13; Gal. 1:4; 2:20; Əf. 5:2; Tit. 2:14; 1Pet. 4:2; 1Yuⱨa. 1:7; Wǝⱨ. 1:5.

□ 9:15 «insanlarning awwalⱪi ǝⱨdǝ astida sadir ⱪilƣan itaǝtsizlikliri üqün azadliⱪ bǝdili süpitidǝ xundaⱪ bir ɵlüm bolƣanikǝn» — «xundaⱪ bir ɵlüm» — Mǝsiⱨning ɵlümi, ǝlwǝttǝ.

■ 9:15 Rim. 5:6; 1Pet. 3:18.

□ 9:17 «16-17-ayǝt» — yaki «Qünki ǝⱨdǝ tüzülsǝ, ǝⱨdǝ tüzülgüqi ⱪurbanliⱪ ɵlüxi kerǝk. Əⱨdǝ ⱪurbanliⱪi ⱪilinƣuqi ɵlsǝ, ǝⱨdǝ küqkǝ igǝ bolidu; ⱪurbanliⱪ tehi ⱨayatla bolsa, ǝⱨdǝ ⱨeqⱪandaⱪ küqkǝ igǝ bolmaydu».

■ 9:17 Gal. 3:15.

□ 9:20 «Mana, bu Huda silǝrning ǝmǝl ⱪilixinglarƣa ǝmr ⱪilƣan ǝⱨdining ⱪenidur» — demǝk, ǝⱨdǝ bu ⱪan arⱪiliⱪ küqkǝ igǝ ⱪilinƣan. «Mis.» 24:5-8ni kɵrüng.

■ 9:20 Mis. 24:8; Mat. 26:28.

□ 9:24 «adǝm ⱪoli bilǝn yasalƣan muⱪǝddǝs jayƣa ǝmǝs» — «muⱪǝddǝs jay» grek tilida «muⱪǝddǝs jaylar» deyilidu — «muⱪǝddǝs jay» andin «ǝng muⱪǝddǝs jay» demǝkqi.

■ 9:25 Mis. 30:10; Law. 16:2,34; Ibr. 9:7.

□ 9:28 «Mǝsiⱨ... Ɵzini tǝlpünüp kütkǝnlǝrgǝ gunaⱨni yoⱪ ⱪilƣan ⱨalda nijat kǝltürüxkǝ ikkinqi ⱪetim axkarǝ bolidu» — «gunaⱨni yoⱪ ⱪilƣan ⱨalda» grek tilida «gunaⱨ yoⱪ ⱨalda». Bizningqǝ «gunaⱨ yoⱪ ⱨalda» degǝn ibarǝ Mǝsiⱨning Ɵzining gunaⱨsiz ikǝnlikini kɵrsitix üqün deyilgǝn ǝmǝs (qünki Uning gunaⱨsizliⱪi eniⱪ), bǝlki Uning gunaⱨning ɵzini bir tǝrǝp ⱪilix ixini tügigǝnlikini kɵrsitidu, dǝp ⱪaraymiz. «Gunaⱨ yoⱪ ⱨalda nijat kǝltürüxkǝ ikkinqi ⱪetim axkarǝ bolidu» degǝnlik toƣrisidiki yǝnǝ bir qüxǝnqisi: «(Mǝsiⱨning ikkinqi ⱪetimki kelixi) insanlarning gunaⱨlirining bǝdiligǝ ⱪurban bolux üqün ǝmǝs, bǝlki nijat kǝltürüxkǝ ikkinqi ⱪetim axkarǝ bolidu» degǝndǝk.

■ 9:28 Rim. 5:6, 8; 1Pet. 3:18.

■ 10:1 Kol. 2:17; Ibr. 8:5.

■ 10:4 Law. 16:14; Qɵl. 19:4; Ibr. 9:13.

□ 10:5 «Xuning üqün, U dunyaƣa kǝlgǝndǝ mundaⱪ degǝn: —» — «U» — Mǝsiⱨni kɵrsitidu.

■ 10:5 Zǝb. 40:6; Yǝx. 1:11; Yǝr. 6:20; Am. 5:21.

□ 10:7 «....Xunga jawab bǝrdimki — «Mana Mǝn kǝldim! — ⱪanun dǝsturungda Mǝn toƣruluⱪ pütülgǝndǝk — I Huda, iradǝngni ǝmǝlgǝ axurux üqün kǝldim»» — (5-7-ayǝt) «Zǝb.» 40:6-8 (kona grek «Septuagint» (LXX) tǝrjimisidin). Bu ayǝtlǝrdǝ Tǝwrattiki tɵt hil asasiy ⱪurbanliⱪ (inaⱪliⱪ yaki tǝxǝkkür ⱪurbanliⱪliri (rǝⱨmǝt ⱪurbanliⱪliri), axliⱪ ⱨǝdiyǝliri, kɵydürmǝ wǝ gunaⱨni tiligüqi ⱪurbanliⱪlar) tilƣa elinidu. Demisǝkmu, Mǝsiⱨ bu sɵzlǝrni Ɵzi dunyaƣa kelixidin 1000 yilqǝ burun Ɵz Roⱨi arⱪiliⱪ Zǝburda Dawut pǝyƣǝmbǝrning aƣzidin bexarǝt süpitidǝ aldin’ala eytidu.

■ 10:7 Zǝb. 40:7, 8

□ 10:9 «Demǝk, Huda keyinkisini küqkǝ igǝ ⱪilix üqün, aldinⱪisini ǝmǝldin ⱪalduridu» — «aldinⱪisi» bǝlkim (1) yuⱪirida tilƣa elinƣan kona ǝⱨdigǝ munasiwǝtlik ⱪurbanliⱪlarni yaki (2) kona ǝⱨdining ɵzini kɵrsitidu; «keyinkisi» (yaki «ikkinqisi») bolsa (3) Əysa Mǝsiⱨning birdinbir ⱪurbanliⱪi yaki (4) 9-ayǝttǝ kɵrsitilgǝn «Hudaning iradisini ǝmǝlgǝ axurux»ni kɵrsitidu. Bizningqǝ (1) wǝ (4) aldi-kǝyni ayǝtlǝrgǝ muwapiⱪtur. Yengi ǝⱨdining tüp mǝⱪsiti wǝ ahirⱪi nǝtijisi «Hudaning iradisigǝ ǝmǝl ⱪilix»din ibarǝttur. Bu iradǝ Mǝsiⱨning bizni gunaⱨdin ⱪutⱪuzidiƣan ⱪurbanliⱪ ɵlümini ɵz iqigǝ alidu, ǝlwǝttǝ. Demǝk, bu baxⱪa-baxⱪa kɵzⱪaraxlar arisidiki pǝrⱪlǝr anqǝ qong ǝmǝs.

□ 10:10 «Əysa Mǝsiⱨning tenining bir yolila ⱪurban ⱪilinixi arⱪiliⱪ biz gunaⱨtin paklinip, Hudaƣa atalduⱪ» — «gunaⱨtin paklinip, Hudaƣa atalduⱪ» grek tilida birla sɵz bilǝn ipadilinidu: «muⱪǝddǝslǝxtürülduⱪ» yaki «pak-muⱪǝddǝs ⱪilinduⱪ». Injil boyiqǝ «muⱪǝddǝs» degǝn sɵzning ikki mǝzmuni bar: (1) gunaⱨdin paklanƣan; (2) Hudaƣa alaⱨidǝ atalƣan.

■ 10:10 Ibr. 9:12.

□ 10:12 «Biraⱪ, bu kaⱨin bolsa gunaⱨlar üqün birla ⱪetimliⱪ mǝnggü inawǝtlik bir ⱪurbanliⱪni sunƣandin keyin, Hudaning ong yenida olturdi» — oⱪurmǝnlǝrgǝ ayan boliduki, kona ǝⱨdǝ dǝwridǝ kaⱨinlarning hizmitining ayiƣi yoⱪ idi, xuning bilǝn daim «turatti» (ɵrǝ turatti, ibadǝt qedirida orunduⱪ yoⱪ idi). Lekin Əysa biz üqün ɵzini birla ⱪurbanliⱪ sunƣandin keyin «olturdi».

■ 10:12 Zǝb. 110:1; Ros. 2:34; 1Kor. 15:25; Əf. 1:20; Kol. 3:1; Ibr. 1:13.

□ 10:13 «U xu yǝrdǝ «düxmǝnliri Ɵz ayiƣi astida tǝhtipǝr ⱪilinƣuqǝ» kütidu» — 2:13 wǝ «Zǝb.» 110ni kɵrüng.

■ 10:16 Yǝr. 31:31-34; Rim. 11:27; Ibr. 8:8.

□ 10:17 «...Ularning gunaⱨliri wǝ itaǝtsizlikirini mǝnggügǝ esimdin qiⱪiriwetimǝn» — (16-17-ayǝt) «Yǝr.» 31:31-34.

■ 10:17 Yǝr. 31:33,34.

■ 10:19 Yⱨ. 10:9; 14:6; Rim. 5:2; Əf. 2:13; 3:12.

□ 10:21 «xundaⱪla Hudaning ailisini baxⱪuridiƣan bizning uluƣ kaⱨinimiz bolƣanliⱪi bilǝn, ...» — «Hudaning ailisi» etiⱪadqi jamaǝtni kɵrsitidu.

□ 10:22 «dillirimiz wijdandiki bulƣunuxlardin sepilix bilǝn paklanƣan» — muxu sɵzlǝr yengi ǝⱨdǝ astidiki etiⱪadqilarning ǝⱨwali bilǝn kona ǝⱨdǝ astidikilǝrning ǝⱨwalining selixturmisini kɵzdǝ tutidu — kona ǝⱨdǝ astidikilǝr kaⱨin tǝripidin ⱪurbanliⱪ ⱪanliri sepilixi arⱪiliⱪ «gunaⱨliri yepilƣan» yaki «kafarǝt ⱪilinƣan». Əmdi yengi ǝⱨdǝ astidikilǝrning dilliri Əysaning ⱪurbanliⱪ ⱪeni sepilix bilǝn, wijdanida ⱨeqⱪandaⱪ bulƣinixlar ⱪalmaydu. «bǝdinimiz sap su bilǝn yuyulƣandǝk tazilanƣan ⱨalda etiⱪadning toluⱪ jǝzm-hatirjǝmliki wǝ sǝmimiy ⱪǝlb bilǝn Hudaƣa yeⱪinlixayli!» — muxu ibarilǝr toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 10:22 Əz. 36:25.

□ 10:25 «bolupmu xu künining yeⱪinlaxⱪanliⱪini bayⱪiƣininglarda, tehimu xundaⱪ ⱪilayli» — «xu kün» Mǝsiⱨning bu dunyaƣa ⱪaytip kelidiƣan künini kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ. Injilni yazƣuqilarning nǝziridǝ pǝⱪǝt bir kün, yǝni «xu kün»la kɵzdǝ tutulidu. Grek tilida 19-25-ayǝtlǝr birla jümlǝ bilǝn ipadilinidu.

■ 10:26 Qɵl. 15:30; Mat. 12:31; Ibr. 6:4; 2Pet. 2:20; 1Yuⱨa. 5:16.

□ 10:27 «bǝlki bizgǝ ⱪalidiƣini pǝⱪǝt soraⱪ, xundaⱪla Huda bilǝn ⱪarxilixidiƣanlarni yǝp tügitixkǝ tǝyyar turidiƣan yalⱪunluⱪ otni ⱪorⱪunq iqidǝ kütüxla, halas» — bu muⱨim ayǝt üstidǝ yǝnǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 10:28 Qɵl. 35:30; Ⱪan. 17:6; 19:15; Mat. 18:16; 2Kor. 13:1.

□ 10:30 «Intiⱪam Meningkidur, kixining ⱪilmixlirini ɵz bexiƣa ɵzüm yandurimǝn, dǝydu Pǝrwǝrdigar» ... «Pǝrwǝrdigar Ɵz hǝlⱪini soraⱪⱪa tartidu»» — bu sɵzlǝr «Ⱪan.» 32:35 wǝ 36din elinƣan.

■ 10:30 Ⱪan. 32:35, 36; Rim. 12:19.

□ 10:32 «Əmdi silǝr yorutuluxtin keyin, azab-oⱪubǝtlik, ⱪattiⱪ kürǝxlǝrgǝ bǝrdaxliⱪ bǝrgǝn axu burunⱪi künlǝrni esinglarda tutunglar» — muxu azab-oⱪubǝt qekixi etiⱪadta qing türƣanliⱪi tüpǝylidin, ǝlwǝttǝ.

□ 10:34 «qünki silǝr ⱨǝm mǝⱨbuslarning dǝrdigǝ ortaⱪ boldunglar» — bu mǝⱨbuslar etiⱪad üqün zindanda yatⱪan. «ⱨǝm mal-mülkünglar bulanƣandimu,... huxalliⱪ bilǝn bu ixni ⱪobul ⱪildinglar» — «mal-mülkünglar bulanƣanda» — muxu ixning tarihiy tǝpsilatliri toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

■ 10:34 Mat. 5:12; Ros. 21:33.

■ 10:36 Luⱪa 21:19.

□ 10:37 «Pǝⱪǝt azƣinǝ waⱪittin keyinla»... Kǝlgüqi dǝrwǝⱪǝ yetip kelidu, U keqikmǝydu» — «Yǝx.» 26:20, «Ⱨab.» 2:3.

■ 10:37 Ⱨab. 2:2-3; Ⱨag. 2:7; 1Pet. 1:6; 5:10.

□ 10:38 «Biraⱪ ⱨǝⱪⱪaniy bolƣuqi etiⱪad bilǝn yaxaydu» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ: «Mening ⱨǝⱪⱪaniy adimim etiⱪad bilǝn yaxaydu» deyilidu. «Biraⱪ ⱨǝⱪⱪaniy bolƣuqi etiⱪad bilǝn yaxaydu; lekin u kǝynigǝ qekinsǝ, jenim uningdin sɵyünmǝydu»» — «Ⱨab.» 2:4.

■ 10:38 Ⱨab. 2:4; Rim. 1:17; Gal. 3:11.

□ 10:39 «... Biz bolsaⱪ kǝynigǝ qekinip ⱨalak bolidiƣanlardin ǝmǝs, bǝlki etiⱪad bilǝn ɵz jenimizni igiligǝnlǝrdindurmiz» — muxu ayǝttǝ «jan» jismaniy tǝrǝp ǝmǝs, bǝlki roⱨiy tǝrǝptiki ⱨayatni kɵrsitidu.

□ 11:1 «Etiⱪad bolsa ümid ⱪilƣan ixlarning realliⱪtiki ipadisi» — yaki «etiⱪad bolsa ümid ⱪilƣan ixlarning mutlǝⱪ hatirjǝmliki». Demisǝkmu, Injilda «ümid» daim degüdǝk müjmǝl bir arzu ǝmǝs, bǝlki Hudaning wǝdilirigǝ qing baƣlanƣan ixtur.

□ 11:2 «Qünki burunⱪi mɵtiwǝrlirimiz ⱪǝdimdǝ mana xu etiⱪad bilǝn Hudadin kǝlgǝn yahxi guwaⱨliⱪni alƣan» — «burunⱪi mɵtiwǝrlirimiz» degǝnlik grek tilida «aⱪsaⱪallirimiz». Demǝk, ibraniylarning ata-bowiliri arisida etiⱪad tǝripidǝ ülgilǝr wǝ yol baxliƣuqi bolƣanlar.

□ 11:3 «Biz etiⱪad arⱪiliⱪ kainatning Hudaning sɵz-kalami bilǝn ornitilƣanliⱪini ... qüxinǝlǝymiz» — yaki «biz etiⱪad arⱪiliⱪ dǝwr-zamanlarning Hudaning sɵz-kalami bilǝn ornitilƣanliⱪini ... qüxinǝlǝymiz».

■ 11:3 Yar. 1:1; Zǝb. 33:6; Yⱨ. 1:10; Rim. 4:17; Əf. 3:9; Kol. 1:16.

■ 11:4 Yar. 4:4; Mat. 23:35.

■ 11:5 Yar. 5:22,24.

□ 11:7 «Etiⱪadi bolƣaqⱪa, Nuⱨ .. . ailisidikilǝrni ⱪutⱪuzux üqün yoƣan bir kemǝ yasidi» — «yoƣan kemǝ» grek tilida «sanduⱪ» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Qünki kemǝ sanduⱪ xǝklidǝ idi («Yar.» 6-7-babni kɵrüng).

■ 11:7 Yar. 6:13.

■ 11:8 Yar. 12:4.

□ 11:11 «Etiⱪadi bolƣaqⱪa Saraⱨ gǝrqǝ yaxinip ⱪalƣan, tuƣut yexidin ɵtkǝn bolsimu, ⱨamilidar bolux iⱪtidariƣa igǝ boldi; qünki u wǝdǝ ⱪilƣan Hudani ixǝnqlik dǝp ⱪaraytti» — bǝzi tǝrjimiliridǝ bu jümlidǝ kɵzdǝ tutulƣan etiⱪad igisi Saraⱨ ǝmǝs, bǝlki Ibraⱨim dǝp ⱪarilidu. Birnǝqqǝ sǝwǝblǝrdin (jümlidin bala tuƣuxta küq, yǝni ⱨamilidar bolux iⱪtidari kerǝk bolƣini ǝr kixi ǝmǝs, bǝlki ayal kixi bolƣanliⱪidin!), kɵrsitilgǝn etiⱪadqini Saraⱨ dǝp ⱪaraymiz. U Hudaning sɵzidin gumanlanƣandin keyin, ǝyiblǝngǝn bolup andin qing etiⱪadta turƣan boluxi mumkin («Yar.» 18:1-15ni kɵrüng).

■ 11:11 Yar. 17:19; 21:2; Luⱪa 1:36.

■ 11:12 Yar. 15:5; 22:17; Rim. 4:18.

■ 11:13 Yar. 23:4; 47:9; Yⱨ. 8:53.

■ 11:16 Mis. 3:6; Mat. 22:32; Ros. 7:32.

■ 11:17-18 Yar. 22:10; Yar. 21:12; Rim. 9:7; Gal. 3:29.

■ 11:20 Yar. 27:28,39.

□ 11:21 «Etiⱪadi bolƣaqⱪa, Yaⱪup alǝmdin ɵtüx aldida Yüsüpning ikki oƣlining ⱨǝrbiri üqün hǝyrlik dua ⱪilip, ⱨasisiƣa tayinip turup Hudaƣa sǝjdǝ ⱪildi» — «Yar.» 47:31 (grek tilidiki «Sǝptuagint» (LXX) degǝn tǝrjimisi)ni kɵrüng.

■ 11:21 Yar. 47:31; 48:15.

□ 11:22 «Etiⱪadi bolƣaqⱪa, Yüsüp sǝkratⱪa qüxüp ⱪalƣanda, bǝni Israilning Misirdin qiⱪip ketidiƣanliⱪini tilƣa aldi ⱨǝmdǝ ɵzining ustihanliri toƣruluⱪmu ǝmr ⱪildi» — Yüsüpning ǝmri bolsa «Silǝr Misirdin qiⱪⱪininglarda mening ustihanlirimni elip ketinglar» degǝnlik idi. «Yar.» 50:24 wǝ «Mis.» 18:19ni kɵrüng.

■ 11:22 Yar. 50:24.

□ 11:23 «Etiⱪadi bolƣaqⱪa, Musa tuƣulƣanda, uning ata-anisi uni üq ay yoxurdi; qünki ular Musaning yeⱪimliⱪ bir bala ikǝnlikini kɵrdi, padixaⱨning pǝrmanidinmu ⱪorⱪmidi» — «yeⱪimliⱪ bir bala» bu sɵz qoⱪum Musaning bir alaⱨidilikini, uning Hudaƣa yaⱪidiƣanliⱪini kɵrsǝtsǝ kerǝk («Ros.» 7:20nimu kɵrüng).

■ 11:23 Mis. 2:2; Ros. 7:20.

■ 11:25 Zǝb. 84:10

□ 11:26 «U (Musa) Mǝsiⱨkǝ ⱪaritilƣan ⱨaⱪarǝtkǝ uqraxni Misirning hǝzinisidiki bayliⱪlarƣa igǝ boluxtinmu ǝwzǝl bildi...» — «Mǝsiⱨkǝ ⱪaritilƣan ⱨaⱪarǝt» degǝn sɵz bǝlkim Mǝsiⱨning ⱨǝrdaim (ⱨǝtta dunyaƣa kelixidin ilgiri) Ɵz hǝlⱪi bilǝn bir ikǝnlikini kɵrsitidu. Bu ajayib ibarǝ toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

□ 11:28 «Etiⱪadi bolƣaqⱪa, u «tunji oƣlining jenini alƣuqi» pǝrixtining Israillarƣa tǝgmǝsliki üqün tunji «ɵtüp ketix» ⱨeytini ɵtküzüp, xuningƣa munasiwǝtlik ⱪanni buyrulƣini boyiqǝ sepip-sürkidi» — bu wǝⱪǝlǝrni qüxinix üqün «Mis.» 12-babⱪa ⱪaralsun.

■ 11:28 Mis. 12:21.

■ 11:29 Mis. 14:22.

□ 11:30 «Etiⱪadi bolƣaqⱪa, hǝlⱪ yǝttǝ kün Yeriho xǝⱨirining sepilini aylanƣandin keyin sepil ɵrüldi» — Yeriho xǝⱨiri Israillar Misirdiki ⱪulluⱪtin ⱪutulup, Huda berixkǝ wǝdǝ ⱪilƣan Ⱪanaan zeminida jǝng ⱪilmayla igiligǝn tunji xǝⱨǝr. «Yǝxua» 6-babni kɵrüng.

■ 11:30 Yǝ. 6:20.

■ 11:31 Yǝ. 2:1; 6:23; Yaⱪ. 2:25.

■ 11:32 Ⱨak. 4:6; 6:11; 11:1; 12:7; 13:24; 1Sam. 17:45; 1Sam. 12:2.

□ 11:33 «Ular etiⱪadi bilǝn ǝllǝrning üstidin ƣalib kǝldi, adalǝt yürgüzdi...» — «adalǝt yürgüzdi» bǝlkim Dawuttǝk adilliⱪ bilǝn yurt soraxlirini, yaki Ayuptǝk baxⱪilarning dǝrdigǝ yetixni (mǝsilǝn, «Ayup» 29:12-17, 31-babni kɵrüng) kɵrsitidu. «ular etiⱪadi bilǝn ... Huda wǝdǝ ⱪilƣanlarƣa erixti, xirlarning aƣzilirini etip ⱪoydi...» — bir ⱪetim Daniyal pǝyƣǝmbǝr xir uwisiƣa taxlanƣan, biraⱪ u Hudaƣa bolƣan etiⱪadi wǝjidin xirlardin ⱪutulup ⱪalƣan. «Dan.» 6-babni kɵrüng.

■ 11:33 Ⱨak. 14:6; 1Sam. 17:34; Dan. 6:23.

□ 11:34 «dǝⱨxǝtlik otning yalⱪunini ɵqürdi,...» — mǝsilǝn, «Dan.» 3-babni kɵrüng.

■ 11:34 1Sam. 20:1; 1Pad. 19:3; 2Pad. 6:16; Ayup 42:10; Zǝb. 66:12; Yǝx. 38:21; Yo. 3:10

■ 11:35 1Pad. 17:23; 2Pad. 4:36; Ros. 22:25.

□ 11:36 «Yǝnǝ bǝzilǝr sinilip har-mǝshirilǝrgǝ uqrap ⱪamqilandi, bǝzilǝr ⱨǝtta kixǝnlinip zindanƣa taxlandi» — Tǝwratta muxundaⱪ misallar nurƣun. 35-ayǝttǝ kɵrsitilgǝn azablar wǝ uxbu babta bǝzi baxⱪa ixlar «Makabbiylar» degǝn tarihiy kitab (1-, 2- wǝ 4-tom)da hatirilinidu. Bu kitab Tǝwratning bir ⱪismi bolmisimu, tarihxunaslar tǝripidin asasǝn ixǝnqlik dǝp ⱪarilidu.

■ 11:36 Yǝr. 20:2.

□ 11:37 «...ⱨǝrǝ bilǝn ⱨǝrilinip parqilandi...» — Yǝⱨudiy hǝlⱪining bǝzi tarihliri boyiqǝ Manassǝⱨ padixaⱨ Yǝxaya pǝyƣǝmbǝrni xundaⱪ ⱪilƣan. Tǝwrat ɵzidǝ muxu tarih hatirilǝnmigǝn.

■ 11:37 1Pad. 21:13; 2Pad. 1:8; Mat. 3:4.

□ 11:39 «Bularning ⱨǝmmisi etiⱪadi bilǝn Hudaning ɵz guwaⱨi bilǝn tǝriplǝngǝn bolsimu, Hudaning wǝdǝ ⱪilƣiniƣa ǝyni boyiqǝ erixkini yoⱪ» — «erixkini yoⱪ» degǝnlik yǝr yüzidǝ tirik waⱪtida erixmigǝn, demǝkqi. Tirilgǝndǝ pütünlǝy baxⱪiqǝ bolidu, ǝlwǝttǝ!

□ 11:40 «Əmdiliktǝ Huda bizlǝr üqün tehimu ǝwzǝl bir nixan-mǝⱪsǝtni bekitkǝn bolup, ular bizsiz kamalǝtkǝ yǝtküzülmǝydu» — demǝk, ular bizni kütüxi kerǝk, yengi ǝⱨdidin bǝⱨrimǝn bolƣan etiⱪadqi bizlǝr bilǝn tǝng kamalǝtkǝ yǝtküzülidu.

□ 12:1-2 «Əmdi ǝtirapimizda guwaⱨqilar xunqǝ qong buluttǝk bizni oruwalƣaqⱪa,... » — «guwaⱨqilar» ikki tǝrǝptiki sɵz boluxi mumkin: (1) Yuⱪiriⱪi 11-babta tilƣa elinƣan kixilǝr bizgǝ etiⱪad bilǝn yaxaxning nemǝ ikǝnlikini kɵrsitip «guwaⱨliⱪ bǝrgǝnliki»ni ⱨǝm (2) «etiⱪadning bǝygisi»dǝ yügürginimizdǝ bularning ǝrxtin bizgǝ guwaⱨqilardǝk ⱪarap turuwatⱪanliⱪini kɵrsitidu. «Bulut» ⱪiziⱪ gǝp — «Dan.» 7:13, «Mat.» 24:30, 26:46, «1Tes.» 4:17, «Wǝⱨ.» 1:7ni kɵrüng.

■ 12:1-2 Rim. 6:4; 12:12; 1Kor. 9:24; Əf. 4:22; Kol. 3:8; Ibr. 10:36; 1Pet. 2:1, 2; Luⱪa 24:26; Fil. 2:8-11; Ibr. 1:3; 8:1; 1Pet. 1:11.

■ 12:4 1Kor. 10:13.

■ 12:5 Ayup 5:17; Pǝnd. 3:11-12; Wǝⱨ. 3:19.

□ 12:6 «I oƣlum, Pǝrwǝrdigarning tǝrbiyisigǝ sǝl ⱪarima, ǝyiblǝnginingdǝ kɵnglüng sowup kǝtmisun, qünki Pǝrwǝrdigar sɵyginigǝ tǝrbiyǝ beridu, Mening oƣlum dǝp ⱪobul ⱪilƣanlarning ⱨǝmmisini dǝrrilǝydu» — «Pǝnd.» 3:11-12 .

■ 12:6 Pǝnd. 3:11,12

□ 12:12 «... «Telip sanggiliƣan ⱪolunglarni, zǝiplixip kǝtkǝn tizinglarni ruslanglar»» — yaki «...«telip sanggiliƣan ⱪolunglarni, zǝiplixip kǝtkǝn tizinglarni küqǝytinglar»» («Yǝx.» 35:3din nǝⱪil kǝltürülgǝn).

■ 12:12 Yǝx. 35:3.

□ 12:13 «... «aⱪsaⱪ»larning pükülüp ⱪalmay, bǝlki xipa tepixi üqün pütliringlarni tüz yollarda mangdurunglar» — «aⱪsaⱪ»lar bǝlkim etiⱪadi ajizlarni kɵrsitidu.

■ 12:14 Rim. 12:18; 2Tim. 2:22.

■ 12:15 Ⱪan. 29:17; Ros. 17:13; 2Kor. 6:1; Gal. 5:12.

□ 12:16 «...Ɵzining tunji oƣulluⱪ ⱨoⱪuⱪini bir wah tamaⱪⱪa setiwǝtkǝn Əsawdǝk ihlassiz kixi bolmisun» — «Yar.» 25:29-34.

■ 12:16 Yar. 25:33; Əf. 5:3; Kol. 3:5; 1Tes. 4:3.

□ 12:17 «...u (Əsaw) bu ixlarni orniƣa kǝltüridiƣan towa ⱪilix yolini tapalmay...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi «u (Əsaw) ɵz gunaⱨidin towa ⱪilix yolini tapalmay...». «Towa ⱪilix» grek tilida «uni» bilǝn ipadilinidu. Bǝzi tǝrjimanlar bu «uni» degǝnni «gunaⱨidin towa ⱪilix»ni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. Lekin «Yar.» 27:1-40kǝ ⱪariƣanda, uning izdigini ǝslidiki tǝlwilikidin towa ⱪilix ǝmǝs, bǝlki pǝⱪǝt puxayman bilǝn atisining hǝyrlik duasila idi. Xuning üqün muxu yǝrdǝ «towa ⱪilix»ning mǝnisi: — (1) atisining ⱪararini, yaki (2) Hudaning iradisini ɵzgǝrtixni bildüridu (oⱪurmǝnlǝrgǝ ayanki, «towa ⱪilix»ning ǝslidiki mǝnisi «kɵzⱪaraxni ɵzgǝrtix» «pozitsiyǝni ɵzgǝrtix» degǝnlik).

■ 12:17 Yar. 27:36.

□ 12:18 «yalⱪunlap ot yenip turuwatⱪan ⱨǝmdǝ sürlük bulut, ⱪarangƣuluⱪ wǝ ⱪara ⱪuyun ⱪapliƣan axu taƣⱪa kǝlmidinglar...» — «axu taƣ» bolsa Yǝⱨudiy hǝlⱪi Musa pǝyƣǝmbǝrning wasitisi bilǝn Tǝwrat ⱪanunini ⱪobul ⱪilƣan Sinay teƣini kɵrsitidu («Mis.» 19-babni kɵrüng).

■ 12:18 Mis. 19:10,16; 20:21; Ⱪan. 5:22.

□ 12:19 «u jayda kanay sadasi bilǝn sɵzligǝn awaz yǝtküzülgǝndǝ, bularni angliƣanlar: «Bizgǝ yǝnǝ sɵz ⱪilinmisun!» dǝp Hudaƣa yalwuruxti» — «Ⱪan.» 15:23ni kɵrüng.

■ 12:19 Mis. 20:19; Ⱪan. 5:25; 18:16.

□ 12:20 «qünki ular ⱪilinƣan ǝmrni kɵtürǝlmidi. Əgǝr bu taƣⱪa ⱨǝtta birǝr ⱨaywanning ayiƣi tǝgsimu, qalma-kesǝk ⱪilip ɵltürülsun» dǝp tapilanƣanidi...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «qünki ularƣa tapilanƣan: «Əgǝr bu taƣⱪa ⱨǝtta birǝr ⱨaywanning ayaƣliri tǝgkǝn bolsimu, qalma-kesǝk ⱪilip ɵltürülsun» degǝn ǝmrni kɵtürǝlmidi».

■ 12:20 Mis. 19:13.

□ 12:21 «u kɵrünüx xundaⱪ ⱪorⱪunqluⱪ idiki, Musamu: «Bǝk ⱪattiⱪ ⱪorⱪup ƣal-ƣal titrǝp kǝttim» degǝnidi» — «Ⱪan.» 9:19.

■ 12:21 Ⱪan. 9:19

■ 12:22 Gal. 4:26; Wǝⱨ. 3:12; 21:10-27.

□ 12:23 «isimliri ǝrxtǝ pütülgǝn tunji tuƣulƣanlarning... jamaitigǝ...» — «tunji tuƣulƣanlar» degǝn sɵz bu yǝrdǝ Əysa Mǝsiⱨgǝ etiⱪad ⱪilip, «ⱪaytidin tuƣulƣan» Hudaning pǝrzǝnti dǝp ⱨesablanƣanlarni kɵrsitidu. «ǝrxtiki Yerusalemƣa, tümǝnligǝn pǝrixtilǝrgǝ, isimliri ǝrxtǝ pütülgǝn tunji tuƣulƣanlarning ⱨeyt-mǝrikǝ huxalliⱪida jǝm ⱪilinƣan jamaitigǝ,...» — (22-23-ayǝt) baxⱪa birhil tǝrjimisi: «ⱨeyt-mǝrikǝ huxalliⱪiƣa jǝm bolidiƣan tümǝnligǝn pǝrixitilǝrgǝ, isimliri ǝrxtǝ yezilƣan tunji tuƣulƣanlarning jamaitigǝ...». Israillarning isimlirining ⱨǝmmisi yǝr yüzidǝ «royhǝt»tǝ pütülüxi buyrulƣanidi («Qɵl.» 1:1-18). Lekin jamaǝttikilǝrning isimliri yǝr yüzidǝ ǝmǝs, bǝlki ǝrxtǝ pütüklüktur.

■ 12:23 Luⱪa 10:20.

□ 12:24 «wǝ yengi ǝⱨdining wasitiqisi Əysaƣa, xundaⱪla ⱨǝm Uning sepilgǝn ⱪeniƣa kǝldinglar. Bu ⱪan Ⱨabilningkidin ǝwzǝl sɵz ⱪilidu» — Əysa Mǝsiⱨning sepilgǝn ⱪeni insanning gunaⱨlirini tilǝp ularni pak ⱪilidu. Ⱨabilning ⱪeni bolsa intiⱪam dǝp ⱨɵrkirǝp yiƣlaytti («Yar.» 4:10).

■ 12:24 Yar. 4:10; Ibr. 10:22; 11:4; 1Pet. 1:2.

□ 12:25 «...yǝr yüzidǝ ɵzlirigǝ wǝⱨiy yǝtküzüp agaⱨlandurƣuqi» — muxu yǝrdǝ Hudaning Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ sɵzliginini kɵrsitidu.

■ 12:25 Ibr. 2:3.

□ 12:26 «Əmdi xu qaƣda Hudaning awazi zeminni tǝwritiwǝtkǝnidi...» — «xu qaƣda» — Huda Sinay teƣidin sɵzliginidǝ. «lekin ǝmdi U: «Ɵzüm yǝnǝ bir ⱪetim zeminnila ǝmǝs, asmannimu tǝwritimǝn» dǝp wǝdǝ ⱪildi» — «Ⱨag.» 2:6ni kɵrüng.

■ 12:26 Ⱨag. 2:5.

□ 12:28 «tǝwrǝtkili bolmaydiƣan bir padixaⱨliⱪⱪa muyǝssǝr bolup, meⱨir-xǝpⱪǝtni qing tutup,...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «tǝwrǝtkili bolmaydiƣan bir padixaⱨliⱪⱪa muyǝssǝr bolƣinimizdin minnǝtdar bolup,...».

■ 12:28 1Pet. 2:5.

□ 12:29 «Qünki Hudayimiz ⱨǝmmini yǝwǝtküqi bir ottur» — bu sɵzlǝr «Ⱪan.» 4:24, 9:3dimu tepilidu.

■ 12:29 Ⱪan. 4:24.

■ 13:1 Rim. 12:10; Əf. 4:3; 1Pet. 1:22; 2:17; 4:8.

■ 13:2 Yar. 18:1; 19:1; Rim. 12:13; 1Pet. 4:9.

□ 13:3 «Zindanƣa taxlanƣanlarni ular bilǝn billǝ zindanda zǝnjirlǝngǝndǝk yad etinglar» — «zindanƣa taxlanƣanlar» wǝ «horlanƣanlar» etiⱪadi üqün ziyankǝxlikkǝ uqriƣanlarni kɵrsitidu. «horlanƣanlarni ɵzünglarmu tǝndǝ turuwatⱪan bǝndǝ süpitidǝ yad etip turunglar» — bu jekilǝxning mǝnisi bǝlkim: (1) ɵzliringlar ajizliⱪⱪa wǝ jismaniy azablarƣa duq kǝlgǝnlikinglar tüpǝylidin muxularni yad etip turunglar; (2) yaki Əysa Mǝsiⱨning teni bolƣan jamaǝt ǝzasi süpitidǝ, ⱨesdaxliⱪ wǝ dǝrddaxliⱪ kɵrsitinglar» degǝnni bildüridu.

■ 13:3 Mat. 25:36.

□ 13:4 «ǝr-hotunlarning yatidiƣan yeri daƣsiz bolsun» — baxⱪa birhil tǝrjimisi boluxi mumkin: «nikaⱨ ⱨǝrdaim ⱨɵrmǝtlik ix, ǝr-hotunluⱪ orun daƣsizdur» — bu tǝrjimǝ toƣra bolsa, asasiy mǝnisi ǝr-hotunluⱪ, xundaⱪla ǝr-hotunluⱪ arisidiki muⱨǝbbǝtlik jinisiy munasiwǝt Huda aldida yahxi ixtur.

□ 13:5 «Sǝndin ǝsla ayrilmaymǝn, seni ǝsla taxlimaymǝn» — Tǝwrat, «Ⱪan.» 31:6-8.

■ 13:5 Yar. 28:15; Mis. 23:8; Ⱪan. 16:19; 31:6, 8; Yǝ. 1:5; 1Tar. 28:20; Pǝnd. 15:16; Fil. 4:11; 1Tim. 6:6, 8.

□ 13:6 «Pǝrwǝrdigar mening Yardǝmqimdur, ⱨeq ⱪorⱪmaymǝn, kixilǝr meni nemǝ ⱪilalisun?» — «Zǝb.» 27:1, 118:6.

■ 13:6 Zǝb. 54:4; 56:4; 118:6-7

■ 13:7 Ibr. 13:17.

□ 13:8 «Əysa Mǝsiⱨ tünügün, bügün wǝ ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ ɵzgǝrmǝydu!» — muǝllip, bu ⱨǝⱪiⱪǝtni dǝl xu yetǝkqi ⱪerindaxlarning etiⱪadining jǝwⱨiridur, demǝkqi boluxi mumkin.

■ 13:9 Yǝr. 29:8; Mat. 24:4; Yⱨ. 6:27; Rim. 14:17; 16:17; Əf. 4:14; 5:6; Kol. 2:16; 2Tes. 2:2; 2Tim. 4:3; 1Yuⱨa. 4:1.

□ 13:10 «Bizlǝrning xundaⱪ bir ⱪurbangaⱨimiz barki, ibadǝt qedirida hizmǝttǝ bolƣanlarning uningdin yeyix ⱨoⱪuⱪi yoⱪtur» — bu «ⱪurbangaⱨ» Əysa Mǝsiⱨ insanlarning gunaⱨi üqün mihlinip ɵltürülgǝn krestni kɵrsitidu. Muxu «ⱪurbangaⱨdin yeyix» bolsa uning ⱪurbanliⱪidin qiⱪⱪan, mǝnggülük ⱨayattiki ⱨǝrtürlük roⱨiy mewilǝrdin bǝⱨrimǝn boluxtin ibarǝt bolidu.

□ 13:11 «Qünki gunaⱨ tilǝx süpitidǝ soyulƣan, ⱪeni bax kaⱨin tǝripidin ǝng muⱪǝddǝs jayƣa elip kirilgǝn ⱪurbanliⱪ ⱨaywanlarning teni bolsa ⱪarargaⱨning sirtiƣa elip qiⱪilip kɵydürülǝtti» — «Law.» 16:27ni kɵrüng.

■ 13:11 Mis. 29:14; Law. 4:21; 6:30; 16:27; Qɵl. 19:3.

□ 13:12 «Xunga Əysamu Ɵz ⱪeni bilǝn hǝlⱪni paklap Hudaƣa atax üqün, xǝⱨǝr dǝrwazisining sirtida azab qekip ɵldi» — demisǝkmu, Əysa Mǝsiⱨ ɵlidiƣan jay (Golgota) Yerusalemning sepilining sirtida idi. Mǝsiⱨning bu «sirtⱪa qiⱪirilip ɵltürülüxi» keyinki ǝgǝxkǝnlǝrgǝ simwol bolƣan bolup, Hudaning hǝlⱪi Mǝsiⱨning ⱨǝmraⱨliⱪidin bǝⱨrimǝn boluxi üqün «xǝⱨǝrning sirtida», yǝni ɵz yurti tǝripidin qǝtkǝ ⱪeⱪilixiƣa tǝyyar turuxi kerǝklikini kɵrsitidu. Mǝsiⱨkǝ ǝgǝxkǝn Yǝⱨudiy hǝlⱪ üqün tehimu xundaⱪ idi. 13-ayǝttiki izaⱨatlarni kɵrüng.

■ 13:12 Yⱨ. 19:17,18.

□ 13:13 «Xundaⱪ ikǝn, bizmu ⱪarargaⱨning sirtiƣa qiⱪip, Uning yeniƣa berip...» — «ⱪarargaⱨning sirtiƣa qiⱪix» Mǝsiⱨkǝ ǝgǝxkǝn Yǝⱨudiy hǝlⱪigǝ nisbǝtǝn ibadǝthanidiki ⱪurbanliⱪlardin, xundaⱪla ularƣa baƣliⱪ ǝⱪidiliridin waz keqix bǝkmu ⱨaⱪarǝtlik ix idi. Huddi Əysa Mǝsiⱨ Yerusalem xǝⱨǝr dǝrwazisining sirtida mihlanƣanda ⱨaⱪarǝtkǝ ⱪarimiƣanƣa ohxax, hǝtni oⱪuwatⱪan Yǝⱨudiy kitabhanlarmu kona ǝⱪidiliridin waz keqixkǝ wǝ uning tüpǝylidin uqraydiƣan ⱨaⱪarǝtkǝ ⱪarimay, Əysa Mǝsiⱨkǝ yüzlinixi kerǝk idi. «... Uning yeniƣa berip, Uningƣa ⱪaritilƣan ⱨaⱪarǝtkǝ ortaⱪ bǝrdaxliⱪ berǝyli» — Əysa Mǝsiⱨgǝ ⱪaritilƣan ⱪarxiliⱪ ⱨǝm ⱨaⱪarǝtlǝr bügüngǝ ⱪǝdǝr Uningƣa wǝ Uningƣa tǝwǝ bolƣanlarƣa ⱪaritilip kǝlmǝktǝ. Ⱪarangƣuluⱪ bǝribir nurƣa ⱪarxi turidu, xunga Hudaning hǝlⱪi ⱨaman bir tǝrǝptin bolmisa baxⱪa bir tǝrǝptin ziyankǝxlikkǝ uqraydu.

■ 13:14 Fil. 3:20.

□ 13:15 «...ɵz lǝwlirimizning mewisi süpitidǝ Uning namini etirap ⱪilayli» — «uning nami» muxu yǝrdǝ Mǝsiⱨning namini kɵrsitidu.

■ 13:15 Ⱨox. 14:3.

■ 13:16 Fil. 4:18.

□ 13:17 «ularning bu ixi ⱪayƣu-ǝlǝm bilǝn ǝmǝs ... bǝlki huxal-huramliⱪ bilǝn elip berilsun» — «ularning bu ixi»: (1) yetǝkqilǝrning hǝwǝr elix hizmiti, yaki: (2) Hudaƣa ⱨesab tapxurux, yaki: (3) bu ikkisini kɵrsitidu. Bizningqǝ u ⱨesab tapxuruxini kɵrsitidu.

■ 13:17 Əz. 3:18; 33:8; Fil. 2:29; 1Tes. 5:12; 1Tim. 5:17.

□ 13:19 «Yeninglarƣa patraⱪ ⱪaytip berixim üqün, dua ⱪilixinglarni alaⱨidǝ ɵtünimǝn» — «mening ⱪaytip berixim üqün» degǝnlik bǝlkim muǝllipning türmidin azad ⱪilinixini kɵrsitidu.

□ 13:20 «mǝnggülük ǝⱨdining ⱪeni bilǝn ⱪoy padisining katta padiqisi bolƣan Rǝbbimiz Əysani ɵlümdin tirildürgüqi» — «mǝnggülül ǝⱨdǝ» toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz. «Hatirjǝmlikning Igisi bolƣan Huda» grek tilida: «hatirjǝmlikning Hudasi» — demǝk, hatirjǝmlik bǝrgüqi ⱨǝm Ɵzi ⱨǝrdaim hatirjǝmliktǝ turƣuqi Hudadur.

■ 13:20 Yǝx. 40:11; Əz. 34:23; Yⱨ. 10:11; 1Pet. 5:4.

□ 13:21 «(Huda) ... Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ silǝrgǝ Ɵzini hursǝn ⱪilidiƣan ixlarni ⱪildurup, silǝrni ⱨǝrbir yahxi ǝmǝldǝ takamullaxururup iradisining ijraqiliri ⱪilƣay!» — «takamullaxturux»ning baxⱪa tǝrjimisi: «ǝtrapliⱪ tǝminlǝx».

■ 13:21 2Kor. 3:5; Fil. 2:13.

Yaⱪup

1

2

3

4

5

Yaⱪup

1

«Rosul Yaⱪup yazƣan mǝktup»

1 Hudaning wǝ Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning ⱪuli bolƣan mǝnki Yaⱪuptin tarⱪaⱪ turuwatⱪan muⱨajir on ikki ⱪǝbiligǝ salam!□
  ■

Etiⱪad wǝ sinaⱪ

2 I ⱪerindaxlirim, ⱨǝrⱪandaⱪ sinaⱪlarƣa duq kǝlsǝnglar, buni zor huxalliⱪ dǝp bilinglar.■ 3 Qünki silǝrgǝ mǝlumki, bundaⱪ etiⱪadinglarning sinilixi silǝrdǝ sǝwr-qidamliⱪ xǝkillǝndüridu;■ 4 sǝwr-qidamliⱪning hisliti ⱪǝlbinglarda turup xundaⱪ pixip yetilsunki, xuning bilǝn silǝr pixⱪan, mukǝmmǝl wǝ kǝm-kutisiz bolisilǝr. 5 Biraⱪ ǝgǝr aranglardiki birsi danaliⱪⱪa moⱨtaj bolsa, ⱨǝmmigǝ sehiyliⱪ bilǝn beridiƣan xundaⱪla ǝyiblimǝydiƣan Hudadin tilisun. Xuning bilǝn uningƣa qoⱪum ata ⱪilinidu.■

6 Biraⱪ u ⱨeq deliƣul bolmay ixǝnq bilǝn tilisun; qünki deliƣul kixi huddi xamalda urulup uyan-buyan yǝlpüngǝn dengiz dolⱪuniƣa ohxaydu. 7 Undaⱪ kixi Rǝbdin birǝr nǝrsigǝ eriximǝn, dǝp ⱨeq hiyal ⱪilmisun; 8 undaⱪlar üjmǝ kɵngül bolup, barliⱪ yollirida tutami yoⱪ adǝmdur.

Namratliⱪ wǝ bayliⱪ

9-10 Namrat bolƣan ⱪerindax ɵzining yuⱪiriƣa kɵtürülgǝnlikigǝ tǝntǝnǝ ⱪilsun; bay bolƣan ⱪerindax bolsa, ɵzining tɵwǝn ⱪilinƣanliⱪiƣa tǝntǝnǝ ⱪilsun, qünki u ot-qɵplǝrning qeqǝkliridǝk tozup ketidu. □ 11 Ⱪuyax qiⱪip ⱪiziƣanda, ot-qɵplǝrni ⱪurutidu, gülliri tozup ketidu-dǝ, uning güzǝlliki yoⱪilidu; bay adǝmlǝr huddi xuningƣa ohxax, ɵz ⱨǝlǝkqilikidǝ yoⱪilidu.■

Sinilix wǝ azdurulux

12 Sinaⱪlarƣa sǝwrqanliⱪ bilǝn bǝrdaxliⱪ bǝrgǝn kixi nǝⱪǝdǝr bǝhtlik-ⱨǝ! Qünki u sinaⱪtin ɵtkǝndin keyin, Huda Ɵzini sɵygǝnlǝrgǝ wǝdǝ ⱪilƣan ⱨayat tajiƣa muyǝssǝr bolidu. □  ■ 13 Adǝm azduruluxⱪa duq kǝlgǝndǝ «Huda meni azduruwatidu» demisun. Qünki Huda yaman ixlar bilǝn azduruluxi mumkin ǝmǝs ⱨǝm baxⱪilarni azdurmaydu. 14 Bǝlki birsi azdurulƣanda, ɵz ⱨǝwǝs-nǝpsi ⱪozƣilip, ularning kǝynigǝ kirgǝn bolidu; 15 andin ⱨǝwǝs-nǝps ⱨamilidar bolup gunaⱨni tuƣidu; gunaⱨ ɵsüp yetilip, ɵlümgǝ elip baridu.

16 Xunga sɵyümlük ⱪerindaxlirim, aldinip ⱪalmanglar! 17 Barliⱪ yüksǝk sehiyliⱪ wǝ ⱨǝrbir mukǝmmǝl iltipat yuⱪiridin, yǝni asmandiki barliⱪ yoruⱪluⱪlarning Atisidin qüxüp kelidu; Uningda ⱨeqⱪandaⱪ ɵzgirix bolmaydu yaki Uningda «aylinix» bilǝn ⱨasil bolidiƣan kɵlǝnggilǝrmu bolmaydu. □
  ■ 18 U bizni Ɵzi yaratⱪan barliⱪ mǝwjudatlarning iqidǝ Ɵzigǝ dǝslǝp pixⱪan mewidǝk bolsun dǝp, Ɵz iradisi boyiqǝ bizni ⱨǝⱪiⱪǝtning sɵz-kalami arⱪiliⱪ tuƣdurdi. □
  ■

Anglax wǝ ijra ⱪilix

19 Xuning bilǝn, i sɵyümlük ⱪerindaxlirim, ⱨǝr adǝm anglaxⱪa tez tǝyyar tursun, sɵzlǝxkǝ aldirimisun, ƣǝzǝplinixkǝ aldirmisun. ■ 20 Qünki insanning ƣǝzipi Hudaning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪini elip kǝlmǝydu. □ 21 Xuning üqün, barliⱪ iplasliⱪlarni wǝ ⱪininglarƣa patmaywatⱪan rǝzillikni taxlanglar, ⱪǝlbinglarda yiltiz tartⱪuzulƣan, silǝrni ⱪutⱪuzalaydiƣan sɵz-kalamni kǝmtǝrlik-mɵminlik bilǝn ⱪobul ⱪilinglar.□  ■

22 Əmma ɵz-ɵzünglarni aldap pǝⱪǝt sɵz-kalamni angliƣuqilardin bolmanglar, bǝlki uni ijra ⱪilƣuqilardin bolunglar. ■ 23-24 Qünki birsi sɵz-kalamni anglap ⱪoyupla, uni ijra ⱪilmisa, u huddi ǝynǝktǝ ɵzining ǝyni ⱪiyapitigǝ ⱪarap ⱪoyup, ketip ⱪalƣan kixigǝ ohxaydu; qünki u ɵz turⱪiƣa ⱪarap bolup, qiⱪipla, xu ⱨaman ɵzining ⱪandaⱪ ikǝnlikini untuydu. □  ■ 25 Lekin axu kixilǝrni ǝrkinlikkǝ erixtüridiƣan mukǝmmǝl ⱪanunƣa ǝstayidilliⱪ bilǝn dawamliⱪ ⱪarap, untuƣaⱪ angliƣuqi bolmay, bǝlki uning iqidǝ yaxap ijra ⱪilƣuqi bolƣan kixi ixlirida bǝhtlik ⱪilinidu.□  ■

26 Birsi ɵzini ihlasmǝn adǝmmǝn dǝp ⱨesabliƣan, lekin tilini tizginlimigǝn bolsa, ɵzini ɵzi aldaydu; bundaⱪ kixining ihlasmǝnliki biⱨudiliktur. ■ 27 Huda’Atimizning nǝziridiki pak wǝ daƣsiz ihlasmǝnlik xuki, ⱪiyinqiliⱪta ⱪalƣan yetim-yesir, tul hotunlarni yoⱪlap, ularƣa ƣǝmhorluⱪ ⱪilix wǝ ɵzini bu dunyaning bulƣixidin daƣsiz saⱪlaxtur.□

2

Ⱨǝmmǝ adǝmgǝ ohxax muamilǝ ⱪilix

1 Ⱪerindaxlirim, xan-xǝrǝp Igisi bolƣan Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning etiⱪad yolini tutⱪanikǝnsilǝr, adǝmning taxⱪi ⱪiyapitigǝ ⱪarap muamilǝ ⱪilidiƣanlardin bolmanglar.□  ■ 2 Qünki sinagoginglarƣa altun üzük taⱪiƣan, esil kiyingǝn bir bay bilǝn tǝng jul-jul kiyingǝn bir kǝmbǝƣǝl kirsǝ,□ 3 silǝr esil kiyingǝnni ǝtiwarlap «Tɵrgǝ qiⱪip oltursila!» desǝnglar, kǝmbǝƣǝlgǝ, «U yǝrdǝ tur!» yaki «Ayaƣ tǝripimdǝ oltur!» desǝnglar,□ 4 ɵzara ayrimiqiliⱪ ⱪilƣan wǝ insanlar üstidin yaman niyǝt ⱨɵküm qiⱪarƣuqilardin bolƣan bolmamsilǝr?!

5  Ⱪulaⱪ selinglar, i sɵyümlük ⱪerindaxlirim — Huda bu dunyadiki kǝmbǝƣǝllǝrni etiⱪadta bay bolux ⱨǝmdǝ ularni Ɵzini sɵygǝnlǝrgǝ berixkǝ wǝdǝ ⱪilƣan padixaⱨliⱪiƣa mirashor boluxⱪa talliƣan ǝmǝsmu?■ 6 Biraⱪ silǝr kǝmbǝƣǝllǝrni kɵzgǝ ilmidinglar! Baylar silǝrni ǝzgǝn wǝ sot-soraⱪlarƣa sɵrigǝn ǝmǝsmu? 7 Üstünglǝrgǝ ⱪoyulƣan axu mubarǝk namƣa kupurluⱪ ⱪiliwatⱪanlar yǝnǝ xu baylar ǝmǝsmu?□

8 Muⱪǝddǝs yazmilardiki «ⱪoxnangni ɵzüngni sɵygǝndǝk sɵy» degǝn xaⱨanǝ ⱪanunƣa ⱨǝⱪiⱪiy ǝmǝl ⱪilsanglar, yahxi ⱪilƣan bolisilǝr.□  ■ 9 Lekin kixilǝrgǝ ikki hil kɵz bilǝn ⱪarisanglar, gunaⱨ ⱪilƣan bolisilǝr, Tǝwrat ⱪanuni tǝripidin hilapliⱪ ⱪilƣuqilar dǝp bekitilisilǝr. □
10 Qünki bir kixi pütün Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪildim dǝp turup, ⱨǝtta uningdiki birla ǝmrgǝ hilapliⱪ ⱪilsa, u pütün ⱪanunƣa hilapliⱪ ⱪilƣuqi ⱨesablinidu. □  ■ 11 Qünki: «zina ⱪilma» Degüqi ⱨǝm «ⱪatilliⱪ ⱪilma»mu degǝn. Xunga, zina ⱪilmisanglarmu, lekin ⱪatilliⱪ ⱪilƣan bolsanglar, yǝnila pütün Tǝwrat ⱪanuniƣa hilapliⱪ ⱪilƣan bilǝn barawǝr bolisilǝr. □  ■ 12 Xunga sɵz-ǝmǝlliringlar adǝmni ǝrkinlikkǝ erixtüridiƣan ⱪanun aldida soraⱪ ⱪilinidiƣanlarning salaⱨiyitigǝ uyƣun bolsun. □ 13 Qünki baxⱪilarƣa rǝⱨim ⱪilmiƣanlarning üstidin qiⱪiridiƣan ⱨɵküm rǝⱨimsiz bolidu. Əmdi «rǝⱨim ⱪilix» «ⱨɵküm qiⱪirix»ning üstidin ƣǝlibǝ ⱪilip tǝntǝnǝ ⱪilidu.□  ■

Etiⱪad wǝ ǝmǝliyǝt

14 I ⱪerindaxlirim! Birsi aƣzida, «Mǝndǝ etiⱪad bar» dǝp turup, ǝmma uningda munasip ǝmǝlliri bolmisa, uning nemǝ paydisi? Bundaⱪ etiⱪad uni ⱪutⱪuzalamdu? ■ 15-16 Əmdi ǝgǝr aka-uka yaki aqa-singillardin biri yalingaq ⱪalsa yaki kündilik yemǝkliki kǝm bolsa, silǝrdin biri ularƣa: «Hudaƣa amanǝt, kiyiminglar pütün, ⱪorsiⱪinglar toⱪ ⱪilinƣay!» dǝp ⱪoyupla, tenining ⱨajitidin qiⱪmisa, buning nemǝ paydisi? ■ 17 Xuningƣa ohxax yalƣuz etiⱪadla bolup, uningƣa munasip ǝmǝlliri bolmisa, bundaⱪ etiⱪad ɵlük etiⱪadtur. 18 Lekin bǝzibir adǝmlǝr: «Sǝndǝ etiⱪad bar, mǝndǝ bolsa ǝmǝl bar» dǝp talixidu. Lekin mǝn: «Əmǝlsiz bolƣan etiⱪadingni manga kɵrsitǝ ⱪeni?!», «Mǝn etiⱪadimni ǝmǝllǝr bilǝn kɵrsitimǝn» dǝymǝn. □ 19 — Sǝn «Huda bir» dǝp ixinisǝn — Barikalla! Lekin ⱨǝtta jinlarmu xuningƣa ixinidu, xundaⱪla ⱪorⱪup dir-dir titrǝyduƣu! □ 20 Əy, ⱪuruⱪ hiyal adǝm! Əmǝlliri yoⱪ etiⱪadning ɵlük etiⱪad ikǝnlikini ⱪaqanmu bilǝrsǝn? □ 21 Atimiz Ibraⱨim ɵz oƣli Isⱨaⱪni ⱪurbangaⱨ üstigǝ sunƣanda ɵz ǝmili arⱪiliⱪ ⱨǝⱪⱪaniy dǝp jakarlanƣan ǝmǝsmu? □  ■ 22 Əmdi xuni kɵrüwelixⱪa boliduki, uning etiⱪadi munasip ǝmǝllǝrni ⱪildi wǝ etiⱪadi ǝmǝllǝr arⱪiliⱪ mukǝmmǝl ⱪilindi. 23 Mana bu ix Tǝwrattiki: «Ibraⱨim Hudaƣa etiⱪad ⱪildi. Bu uning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi ⱨesablandi» degǝn yazmini ispatlaydu, xundaⱪla u «Hudaning dosti» dǝp ataldi. □  ■ 24 Buningdin xuni kɵrǝlǝysilǝrki, insanlar etiⱪadi bilǝnla ǝmǝs, bǝlki ǝmǝlliri bilǝn ⱨǝⱪⱪaniy dǝp jakarlinidu.□

25 Muxuningƣa ohxax, paⱨixǝ ayal Raⱨab Israil qarliƣuqilirini ɵz ɵyidǝ kütüp, ularni baxⱪa yol bilǝn ⱪaquruwǝtkǝnliki üqün, u ohxaxla ix-ǝmili bilǝn ⱨǝⱪⱪaniy dǝp jakarlanƣan bolmamdu? □  ■ 26 Tǝn roⱨ bolmisa ɵlük bolƣandǝk, ǝmǝlliri yoⱪ etiⱪadmu ɵlüktur.

3

Tilni tizginliximiz kerǝk

1 Ⱪerindaxlirim, aranglardin kɵp kixi tǝlim bǝrgüqi boliwalmanglar! Qünki silǝrgǝ mǝlumki, biz tǝlim bǝrgüqilǝr baxⱪilardin tehimu ⱪattiⱪ soraⱪⱪa tartilimiz.■ 2 Qünki ⱨǝmmimiz kɵp ixlarda hatalixip putliximiz. Ⱨalbuki, ǝgǝr birsi tilda hatalaxmisa, u kamalǝtkǝ yǝtkǝn, pütkül tenini tizginliyǝligǝn adǝm bolidu.■ 3 Mana, biz atlarni ɵzimizgǝ beⱪindurux üqün aƣziƣa yügǝn salimiz; buning bilǝn pütkül tǝnlirini haliƣan tǝrǝpkǝ buriyalaymiz. 4 Mana, kemilǝrgimu ⱪaranglar; xunqilik yoƣan bolsimu, yǝnǝ kelip dǝⱨxǝtlik xamallar tǝripidin urulup ⱨǝydilidiƣan bolsimu, lekin rolqi ⱪǝyǝrgǝ ularni ⱨǝydǝy desǝ, u kiqikkinǝ bir rol arⱪiliⱪ uni haliƣan tǝrǝpkǝ buraydu. 5 Xuningƣa ohxax, gǝrqǝ til tenimizning kiqik bir ǝzasi bolsimu, lekin tolimu yoƣan sɵzlǝydu. Kiqikkinǝ bir ot uqⱪunining qong ormanƣa ot tutaxturalaydiƣanliⱪini oylap beⱪinglar!■ 6 Til — dǝrwǝⱪǝ bir ottur; u ǝzalirimiz arisidin orun elip ⱪǝbiⱨlikkǝ tolƣan bir alǝm bolidu. U pütkül tǝnni bulƣiƣuqidur; u dozah otidin tutaxturulup, pütkül tǝbiǝtning qaⱪiƣa ot tutaxturidu!□ 7 Qünki ⱨǝrtürlük ⱨaywanlar ⱨǝm uqar-ⱪanatlar, ɵmiligüqi ⱨaywanlar ⱨǝm dengizdiki mǝhluⱪlar insaniyǝt tǝripidin kɵndürülmǝktǝ ⱨǝmdǝ kɵndürülgǝnidi. 8 Əmma tilni ⱨeqkim kɵndürǝlmǝydu; u tinimsiz rǝzil bir nǝrsǝ bolup, janƣa zamin bolidiƣan zǝⱨǝrgǝ tolƣandur. 9 Biz tilimiz bilǝn Pǝrwǝrdigar Atimizƣa xanu-tǝxǝkkür ⱪayturimiz, wǝ yǝnǝ uning bilǝn Hudaning obrazida yaritilƣan insanlarni ⱪarƣaymiz. 10 Demǝk, ohxax bir eƣizdin ⱨǝm tǝxǝkkür-mubarǝk ⱨǝm lǝnǝt-ⱪarƣax qiⱪidu. I ⱪerindaxlirim, bundaⱪ bolmasliⱪi kerǝk! 11 Bir bulaⱪ ohxax bir kɵzdin birla waⱪitta tatliⱪ ⱨǝm ⱪirtaⱪ su qiⱪiramdu? 12 I ⱪerindaxlirim, ǝnjür dǝrihi zǝytunning mewisini bǝrmǝydu, yaki üzüm teli ǝnjürning mewisini berǝlǝmdu? Ⱨǝm tuzluⱪ bulaⱪ tatliⱪ sunimu qiⱪiralmaydu.

Ərxtin kǝlgǝn ⱨǝⱪiⱪiy danaliⱪ

13 Aranglarda kim dana wǝ pǝmlik? Pǝzilǝtlik yürüx-turuxidin u danaliⱪⱪa has bolƣan mɵmin-kǝmtǝrlik bilǝn ǝmǝllirini kɵrsǝtsun! ■ 14 Lekin ǝgǝr ⱪǝlbinglarda aqqiⱪ ⱨǝsǝthorluⱪ wǝ jedǝl-majira bolsa, ǝmdi yalƣan sɵzlǝr bilǝn ⱨǝⱪiⱪǝtni yoⱪⱪa qiⱪarmanglar, mahtanmanglar. □  ■ 15 Bundaⱪ «danaliⱪ» ǝrxtin ǝmǝs, bǝlki dunyaƣa, insan tǝbiiyitigǝ has bolup, jin-xǝytandin kǝlgǝndur. □  ■ 16 Qünki ⱨǝsǝthorluⱪ wǝ jedǝl-majira bolƣanla yǝrdǝ ⱪalaymiⱪanqiliⱪ wǝ ⱨǝrhil rǝzilliklǝr bolidu. ■ 17 Lekin ǝrxtin kǝlgǝn danaliⱪ bolsa, u aldi bilǝn paktur, u yǝnǝ tinqliⱪpǝrwǝr, hux peil, baxⱪilarning pikrigǝ ⱪuliⱪi oquⱪ, rǝⱨimdil bolup, yahxi mewilǝr bilǝn tolƣan, uningda tǝrǝpbazliⱪ yaki sahtipǝzlik yoⱪtur. □ 18 Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ uruⱪliri tinqliⱪpǝrwǝrlǝr arisida qeqilip, tinqliⱪ iqidǝ mewǝ beridu.□

4

Bu dunyani dost tutmasliⱪ

1 Aranglardiki urux wǝ majiralar nǝdin kelip qiⱪidu? Bu dǝl tǝn ǝzaliringlar iqidǝ jǝng ⱪiliwatⱪan arzu-ⱨǝwǝsliringlardin ǝmǝsmu?■ 2 Silǝr arzu-ⱨǝwǝs ⱪilisilǝr, lekin arzu-ⱨǝwǝsliringlarƣa erixmǝysilǝr; adǝm olturisilǝr, ⱨǝsǝt ⱪilisilǝr, lekin erixǝlmǝysilǝr; jedǝl-majira qiⱪirip jǝng ⱪilisilǝr. Erixmǝysilǝr, qünki tilimǝysilǝr. 3 Tilisǝnglarmu erixǝlmǝysilǝr, qünki ɵz arzu-ⱨǝwǝsliringlarni ⱪandurux üqün rǝzil niyǝtlǝr bilǝn tilǝysilǝr. ■ 4 Əy zinahorlar! Bu dunya bilǝn dostlixixning ǝmǝliyǝttǝ Huda bilǝn düxmǝnlixix ikǝnlikini bilmǝmtinglar? Kimdikim bu dunyani dost tutmaⱪqi bolsa, ɵzini Hudaning düxmini ⱪilidu.□  ■ 5 Muⱪǝddǝs yazmilarda: «Huda ⱪǝlbimizgǝ makan ⱪildurƣan Roⱨ naqar arzu-ⱨǝwǝslǝrni ⱪilamdu?» degǝn sɵz silǝrqǝ bikar deyilgǝnmu?□  ■ 6 Lekin Huda bǝrgǝn meⱨir-xǝpⱪǝt buningdin üstün turidu. Xuning tüpǝylidin muⱪǝddǝs yazmilarda: «Huda tǝkǝbburlarƣa ⱪarxidur, lekin mɵmin-kǝmtǝrlǝrgǝ xǝpⱪǝt ⱪilidu» dǝp yezilƣandur.□  ■

7 Xuning üqün, Hudaƣa boysununglar. Xǝytanƣa ⱪarxi turunglar; xundaⱪ ⱪilsanglar u silǝrdin ⱪaqidu.■ 8 Hudaƣa yeⱪinlixinglar, Hudamu silǝrgǝ yeⱪinlixidu. Əy gunaⱨkarlar, gunaⱨtin ⱪolunglarni yuyunglar; ǝy üjmǝ kɵngüllǝr, ⱪǝlbinglarni pak ⱪilinglar.□ 9  Gunaⱨliringlarƣa ⱪayƣu-ⱨǝsrǝt qekinglar, ⱨaza tutup yiƣlanglar, külkǝnglarni matǝmgǝ, huxalliⱪinglarni ⱪayƣuƣa aylandurunglar. ■ 10 Rǝbning aldida ɵzünglarni tɵwǝn tutunglar wǝ xundaⱪ ⱪilƣanda U silǝrni üstün ⱪilidu.■

Ⱪerindaxlar üstidin ⱨɵküm ⱪilmasliⱪ

11 I ⱪerindaxlar, bir-biringlarni sɵkmǝnglar. Kimdikim ⱪerindixini sɵksǝ yaki uning üstidin ⱨɵküm ⱪilsa, Tǝwrat ⱪanuninimu sɵkkǝn wǝ uning üstidin ⱨɵküm ⱪilƣan bolidu. Xundaⱪ ⱪilip ⱪanun üstidin toƣra-natoƣra dǝp ⱨɵküm ⱪilsang, ⱪanunƣa ǝmǝl ⱪilƣuqi ǝmǝs, bǝlki ɵzüngni uning üstidin ⱨɵküm ⱪilƣuqi ⱪiliwalƣan bolisǝn. □ 12 Ⱪutⱪuzuxⱪa wǝ ⱨalak ⱪilixⱪa ⱪadir bolƣan, ⱪanun Tüzgüqi wǝ ⱨɵküm Ⱪilƣuqi pǝⱪǝt birdur! Xundaⱪ ikǝn, sǝn baxⱪilar üstidin ⱨɵküm ⱪilƣudǝk zadi kimsǝn?

Ɵzüngni Huda demǝ!

13 Ⱨǝy, «Bügün yaki ǝtǝ palani-püküni xǝⱨǝrgǝ barimiz, u yǝrdǝ bir yil turup, tijarǝt ⱪilip payda tapimiz» degüqilǝr buningƣa ⱪulaⱪ selinglar! ■ 14 Əy ǝtǝ nemǝ bolidiƣanliⱪini bilmǝydiƣanlar, ⱨayatinglar nemigǝ ohxaydu? U huddi ƣil-pal pǝyda bolup yoⱪap ketidiƣan bir parqǝ tuman, halas. □  ■ 15 Buning orniƣa, «Rǝb buyrusa, ⱨayat bolsaⱪ, uni ⱪilimiz, buni ⱪilimiz» deyixinglar kerǝk. ■ 16 Lekin ǝmdi silǝr ⱨazir undaⱪ yoƣan gǝpliringlar bilǝn mahtinisilǝr. Bundaⱪ mahtinixlarning ⱨǝmmisi rǝzil ixtur. 17 Xuningdǝk kimdikim mǝlum yahxi ixni ⱪilixⱪa tegixlik dǝp bilip turup ⱪilmiƣan bolsa, gunaⱨ ⱪilƣan bolidu.■

5

Baylarni agaⱨlandurux

1 Əy baylar, ⱪulaⱪ selinglar! Bexinglarƣa qüxidiƣan külpǝtlǝr üqün dad-pǝryad kɵtürüp yiƣlanglar.■ 2 Bayliⱪinglar qirip kǝtti, kiyim-keqikinglarni küyǝ yǝp kǝtti, 3 altun-kümüxliringlarni bolsa dat basti, bu dat ⱪiyamǝttǝ ɵzünglarƣa ⱪarxi guwaⱨliⱪ berip, gɵxünglarni otta kɵydürülgǝndǝk yǝwetidu. Silǝrning bayliⱪlarni toplixinglar ahirⱪi künlǝrdǝ boldi!□  ■ 4 Mana, etizliⱪinglarda ixlǝp ⱨosul yiƣⱪanlarƣa hiyanǝt ⱪilip ix ⱨǝⱪlirini bǝrmǝy kǝldinglar. Bu tutuwelinƣan ⱨǝⱪ üstünglardin pǝryad kɵtürmǝktǝ, xuningdǝk ormiqilarning nalǝ-pǝryadliri samawi ⱪoxunlarning Sǝrdari bolƣan Pǝrwǝrdigarning ⱪuliⱪiƣa yǝtti.■ 5 Silǝr bu dunyada ⱨǝxǝmǝtqilik wǝ ǝyx-ixrǝt iqidǝ yaxap keliwatisilǝr. Ⱪoylar boƣuzlax künigǝ tǝyyarlanƣandǝk, silǝrmu boƣuzlinix künigǝ ɵzünglarni bordap keliwatisilǝr. □  ■

6 Silǝr ⱨǝⱪⱪaniy bolƣuqini gunaⱨⱪa mǝⱨkum ⱪilip, ɵltürüp kǝldinglar; u silǝrgǝ ⱪarxiliⱪ kɵrsǝtmǝydu.□

Sǝwr-taⱪǝt wǝ dua

7-8 Xunga, ⱪerindaxlar, Rǝbning ⱪayta kelidiƣan künigiqǝ sǝwr-taⱪǝt ⱪilip turunglar. Mana, deⱨⱪan kixi yǝrning esil mewisini kütidu; yǝr dǝslǝpki wǝ keyinki yamƣurlarƣa muyǝssǝr bolƣuqǝ uni intizarliⱪ bilǝn sǝwr-taⱪǝt iqidǝ kütidu. Silǝrmu sǝwr-taⱪǝt ⱪilip ⱪǝlbinglarni mustǝⱨkǝm ⱪilinglar. Qünki Rǝbning ⱪayta kelixi yeⱪinlap ⱪaldi.□

9 Ⱪerindaxlar, ɵzünglar soraⱪⱪa tartilmasliⱪinglar üqün bir-biringlardin aƣrinmanglar; mana, Soraⱪ Ⱪilƣuqi ixik aldida turidu. 10 Pǝrwǝrdigarning namida sɵzligǝn burunⱪi pǝyƣǝmbǝrlǝrning ⱪandaⱪ azab-oⱪubǝt tartⱪanliⱪi, xundaⱪla sǝwr-taⱪǝt ⱪilƣanliⱪini ülgǝ ⱪilinglar. 11 Biz mana muxundaⱪ sǝwr-taⱪǝt bilǝn bǝrdaxliⱪ bǝrgǝnlǝrni bǝhtlik dǝp ⱨesablaymiz. Ayupning azab-oⱪubǝtkǝ ⱪandaⱪ sǝwr-taⱪǝt bilǝn bǝrdaxliⱪ bǝrgǝnlikini angliƣansilǝr wǝ Pǝrwǝrdigarning uningƣa ahirⱪi ⱪilƣinini, xundaⱪla «Pǝrwǝrdigarning iq-baƣri xǝpⱪǝt wǝ rǝⱨimdilliⱪ bilǝn tolƣan»liⱪini kɵrgǝnsilǝr.□  ■

12 Əmdi i ⱪerindaxlirim, ǝng muⱨimi, ⱪǝsǝm ⱪilmanglar — nǝ asman nǝ zemin nǝ ⱨeqⱪandaⱪ baxⱪa nǝrsilǝrning nami bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilƣuqi bolmanglar, bǝlki «bolidu» desǝnglar ⱨǝⱪiⱪiy «bolidu» bolsun, «yaⱪ» desǝnglar ⱨǝⱪiⱪiy «yaⱪ» bolsun. Xundaⱪ ⱪilƣanda, Hudaning jazasiƣa qüxmǝysilǝr.■

Dua toƣruluⱪ

13 Aranglarda azab tartⱪuqi kixi barmu? U dua ⱪilsun. Huxal yürüwatⱪanlar barmu? U küy-mǝdⱨiyǝ nahxilirini eytsun. □
  ■ 14 Aranglarda aƣriⱪ-silaⱪlar barmu? Ular jamaǝtning aⱪsaⱪallirini qaⱪirtip kǝlsun; ular Rǝbning namida uning bexiƣa may sürüp mǝsiⱨ ⱪilip dua ⱪilsun. □  ■ 15 Xundaⱪ ⱪilip iman-ixǝnq bilǝn ⱪilinƣan dua bimarni saⱪaytidu, Rǝb uni ornidin turƣuzidu. Əgǝr bimar gunaⱨlarni ⱪilƣan bolsa, bular kǝqürüm ⱪilinidu. 16 Xuning üqün ɵtküzgǝn gunaⱨliringlarni bir-biringlarƣa iⱪrar ⱪilinglar wǝ xipaliⱪ tepixinglar üqün bir-biringlarƣa dua ⱪilinglar. Ⱨǝⱪⱪaniy adǝmning duasi zor küq wǝ qong ünümgǝ igidur. 17 Ilyas pǝyƣǝmbǝrmu bizgǝ ohxaxla insaniy tǝbiǝtlik idi. U yamƣur yaƣmisun dǝp ihlas bilǝn dua ⱪildi; nǝtijidǝ, zeminƣa üq yil altǝ ay ⱨeq yamƣur yaƣmidi. □  ■ 18 Andin u yǝnǝ dua ⱪildi wǝ yamƣur ⱪayta yaƣdi, yǝrmu ⱨosul-mewisini yǝnǝ bǝrdi.■

19 Ⱪerindaxlirim, aranglarda birsi ⱨǝⱪiⱪǝttin qǝtnigǝn bolsa, wǝ yǝnǝ birsi uni ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ ⱪaytursa, ■ 20 Muxundaⱪ kixi xuni bilsunki, gunaⱨkar kixini azƣan yolidin ⱪayturup ǝkǝlgüqi xu kixining jenining ɵlümdin ⱪutuluxiƣa wǝ nurƣun gunaⱨlarning yepip ⱪoyulixiƣa sǝwǝbqi bolidu.□

  ■

□ 1:1 «Hudaning wǝ Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning ⱪuli bolƣan mǝnki Yaⱪup...» — Yaⱪup muxu sɵzliridǝ ɵzini «rosul» dǝp atimaydu. Lekin «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ kɵrsitimizki, u ⱨǝⱪiⱪǝtǝn bir rosul, xunga uning uxbu hetini «rosulluⱪ ⱨoⱪuⱪ» bilǝn yezilƣan, dǝp ixinimiz. Hǝt Yǝⱨudiy bolƣan etiⱪadqilarƣa yezilƣan, ǝlwǝttǝ. «Tarⱪaⱪ muⱨajir on ikki ⱪǝbilǝ» toƣruluⱪ «kirix sɵz»imizni kɵrüng. «Ⱪul» degǝn uⱪum toƣruluⱪ «Tǝbirlǝr»imizni kɵrüng.

■ 1:1 Ros. 8:1; 1Pet. 1:1.

■ 1:2 Mat. 5:11; Rim. 5:3; 1Pet. 1:6.

■ 1:3 Rim. 5:3; 1Pet. 1:7.

■ 1:5 Pǝnd. 2:3; Yǝr. 29:12; Mat. 7:7; 21:22; Mar. 11:24; Yⱨ. 16:24; 1Yuⱨa. 3:22; 5:14.

□ 1:9-10 «Namrat bolƣan ⱪerindax ɵzining yuⱪiriƣa kɵtürülgǝnlikigǝ tǝntǝnǝ ⱪilsun» — «ɵzining yuⱪiriƣa kɵtürülgǝnliki» — demǝk, birsi Mǝsiⱨkǝ etiⱪad baƣlisila, mǝyli ⱪanqilik namrat bolsun Hudaƣa yeⱪin bolƣan aliyjanab, intayin imtiyazliⱪ orun ⱨǝm munasiwǝttin bǝⱨrimǝn bolidu. «bay bolƣan ⱪerindax bolsa, ɵzining tɵwǝn ⱪilinƣanliⱪiƣa tǝntǝnǝ ⱪilsun, qünki u ot-qɵplǝrning qeqǝkliridǝk tozup ketidu» — bay adǝm Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ etiⱪad baƣliƣinida ɵzining barliⱪ bayliⱪlirini Huda aldida ⱨeqnǝrsǝ ǝmǝs dǝp bilip, ɵzini tɵwǝn tutmisa, Hudaning padixaⱨliⱪiƣa kirǝlmǝydu. «Bay adǝmning Hudaning padixaⱨliⱪiƣa kirixi tɵgining yingnining kɵzidin ɵtüxidinmu tǝs» («Mat.» 19:24).

■ 1:11 Yǝx. 40:6, 7; 1Kor. 7:31; Yaⱪ. 4:14; 1Pet. 1:24; 1Yuⱨa. 2:17.

□ 1:12 «Huda Ɵzini sɵygǝnlǝrgǝ wǝdǝ ⱪilƣan ⱨayat tajiƣa muyǝssǝr bolidu» — muxu yǝrdǝ grek tilida «Huda» pǝⱪǝt «U» bilǝn ipadilinidu.

■ 1:12 Ayup 5:17; Mat. 10:22; 19:28, 29; 2Tim. 4:8; 1Pet. 5:4; Wǝⱨ. 2:10.

□ 1:17 «Barliⱪ yüksǝk sehiyliⱪ wǝ ⱨǝrbir mukǝmmǝl iltipat yuⱪiridin, yǝni asmandiki barliⱪ yoruⱪluⱪlarning Atisidin qüxüp kelidu; Uningda ⱨeqⱪandaⱪ ɵzgirix bolmaydu yaki Uningda «aylinix» bilǝn ⱨasil bolidiƣan kɵlǝnggilǝrmu bolmaydu» — «pütkül yoruⱪluⱪlarning Atisi» degǝnlik ibarǝ bǝlkim ⱨǝm Hudaning barliⱪ ⱪuyax-yultuzlarning Yaratⱪuqisi ⱨǝm xundaⱪla pǝrixtilǝrning Yaratⱪuqisi ikǝnlikini kɵrsitixi mumkin. Muⱪǝddǝs Kitabta pǝrixtilǝrning daim yultuzlar bilǝn munasiwiti bar ikǝnliki kɵrsitilidu (mǝsilǝn, «Ayup» 38:7, «Zǝb.» 147:4ni kɵrüng). (1) Huda ⱨǝrdaim bizdin yuⱪirida turidu; (2) Huda ⱨǝrdaim bizgǝ ⱨǝm jismaniy ⱨǝm roⱨiy yoruⱪluⱪ beridu; (3) ⱪuyax aylinixi yaki ⱪayrilixi bilǝn kɵlǝnggǝ ⱨasil ⱪilidu. Əmmǝ Hudada kɵlǝnggǝ yaki ⱪarangƣuluⱪ degǝn mǝwjut ǝmǝs; u ⱨeq «aylanmay», ⱨeq ɵzgǝrmǝy ⱨǝrdaim qüxtiki ⱪuyaxtǝk dǝl üstimizdǝ turup küqlük nurini wǝ iltipatlirini (17-ayǝt) üstimizgǝ sehiyliⱪ bilǝn qaqidu.

■ 1:17 Pǝnd. 2:6; Yǝx. 14:27; 46:10; Mal. 3:6; Rim. 11:29; 1Kor. 4:7.

□ 1:18 «U bizni Ɵzi yaratⱪan barliⱪ mǝwjudatlarning iqidǝ Ɵzigǝ dǝslǝp pixⱪan mewidǝk bolsun dǝp,...» — «dǝslǝp pixⱪan mewǝ», ǝng burun elinƣan ⱨosul bolsa, Hudaƣa alaⱨitǝn atilatti. Demǝk, pütkül kainat Hudaƣa boysunidu wǝ tǝwǝ bolidu; lekin kainatning iqidǝ Mǝsiⱨgǝ etiⱪad baƣliƣuqilar «dǝslǝp pixⱪan mewǝ» süpitidǝ birinqi bolup Uningƣa beⱪinip tǝwǝ bolup, «ⱨǝⱪiⱪiy, roⱨiy» sǝjdǝ ⱪilidu. «... Ɵz iradisi boyiqǝ bizni ⱨǝⱪiⱪǝtning sɵz-kalami arⱪiliⱪ tuƣdurdi» — muxu yǝrdǝ Hudaning bu «tuƣdurux»i jismaniy ⱨayat ǝmǝs, bǝlki Muⱪǝddǝs Roⱨidin tuƣdurƣanliⱪini, yǝni roⱨiy ⱨayatⱪa, mǝnggülük ⱨayatⱪa tuƣdurup erixtürgǝnlikini kɵrsitidu. «Dǝslǝp pixⱪan mewisi» yaki «tunji ⱨosul mewisi» Hudaƣa alaⱨidǝ atilatti («Yar.» 49:3, «Qɵl.» 18:3, «Ⱪan.» 18:1-4, «2Tar.» 31:5ni kɵrüng).

■ 1:18 1Kor. 4:15; Gal. 4:19; 1Pet. 1:23.

■ 1:19 Pǝnd. 17:27; Top. 5:1.

□ 1:20 «Qünki insanning ƣǝzipi Hudaning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪini elip kǝlmǝydu» — «Hudaning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi»: (1) Hudaning ⱨǝⱪⱪaniy ɵlqimi; (2) Huda aldida adil yaki ⱨǝⱪⱪaniy bolƣan ixlar; (3) Huda insanning etiⱪadi üqün uningƣa ata ⱪilidiƣan ⱨǝⱪⱪaniyliⱪini kɵrsitidu. Bizningqǝ «Hudaning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi» (3)ni kɵrsitidu; qünki Hudaning Ɵzi ata ⱪilƣan ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi bolmisa, insanlar arisida ⱨǝrⱪandaⱪ baxⱪa adilliⱪ yaki ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ boluxi mumkin ǝmǝs.

□ 1:21 «...silǝrni ⱪutⱪuzalaydiƣan sɵz-kalamni kǝmtǝrlik-mɵminlik bilǝn ⱪobul ⱪilinglar» — «silǝrni» grek tilida «jeninglarni».

■ 1:21 Rim. 13:12; Kol. 3:8.

■ 1:22 Mat. 7:21; Luⱪa 11:28; Rim. 2:13; 1Yuⱨa. 3:7.

□ 1:23-24 «Qünki birsi sɵz-kalamni anglap ⱪoyupla, uni ijra ⱪilmisa, u huddi ǝynǝktǝ ɵzining ǝyni ⱪiyapitigǝ ⱪarap ⱪoyup, ketip ⱪalƣan kixigǝ ohxaydu; qünki u ɵz turⱪiƣa ⱪarap bolup, qiⱪipla, xu ⱨaman ɵzining ⱪandaⱪ ikǝnlikini untuydu» — bu adǝmning «ǝyni ⱪiyapitigǝ ⱪarax»i ɵzigǝ bǝlkim yüzidǝ daƣ-nuⱪsan bolƣanliⱪini kɵrsǝtsǝ kerǝk — demǝk, Hudaning sɵzigǝ ⱪarisa ɵz gunaⱨini kɵridu; lekin kɵnglini tezla baxⱪa ixⱪa bɵlüxi bilǝn gunaⱨini untuydu.

■ 1:23-24 Luⱪa 6:47.

□ 1:25 «axu kixilǝrni ǝrkinlikkǝ erixtüridiƣan mukǝmmǝl ⱪanunƣa ǝstayidilliⱪ bilǝn dawamliⱪ ⱪarap...» — «adǝmni ǝrkinlikkǝ erixtüridiƣan ⱪanun» grek tilida «ǝrkinlikning ⱪanuni». Demǝk, yengi ǝⱨdǝ, yǝni hux hǝwǝr. «Ərkinlik» — adǝmni gunaⱨ wǝ ɵz gunaⱨliⱪ tǝbiiti, ɵlüm wǝ dozahtin azad ⱪilidiƣan ǝrkinlik, ǝlwǝttǝ.

■ 1:25 Mat. 5:19.

■ 1:26 Zǝb. 34:13; Yaⱪ. 3:6; 1Pet. 3:10.

□ 1:27 «Huda’atimizning nǝziridiki pak wǝ daƣsiz ihlasmǝnlik xuki, ⱪiyinqiliⱪta ⱪalƣan yetim-yesir, tul hotunlarni yoⱪlap,... » — grek tilida muxu «yoⱪlax» degǝn peilning ɵzi ƣǝmhorluⱪ ⱪilix, insanning ⱨalidin hǝwǝr elixni ɵz iqigǝ alidu. Xuning bilǝn bu sɵzni muxu yǝrdǝ ⱨǝm «yoⱪlax» ⱨǝm «ƣǝmhorluⱪ ⱪilix» dǝp tǝrjimǝ ⱪilduⱪ.

□ 2:1 «xan-xǝrǝp Igisi bolƣan Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨ» — «xan-xǝrǝp Igisi bolƣan» grek tilida «Uluƣluⱪning Ɵzi bolƣan» yaki «(Hudaning) uluƣluⱪining Ɵzi bolƣan». Xan-xǝrǝpning Igisining aldida bolsaⱪ, bay-namratliⱪ degǝndǝk pǝrⱪlǝrning ǝⱨmiyiti yoⱪ bolup ketidu.

■ 2:1 Law. 19:15; Ⱪan. 16:19; Pǝnd. 24:23; Mat. 22:16.

□ 2:2 «... sinagoginglarƣa altun üzük taⱪiƣan, esil kiyingǝn bir bay bilǝn tǝng jul-jul kiyingǝn bir kǝmbǝƣǝl kirsǝ,...» — «Tǝbirlǝr»diki «sinagog» toƣruluⱪ mǝzmunni kɵrünglar. Muxu yǝrdǝ etiⱪadqi bolƣan Yǝⱨudiylarning mǝhsus yiƣilix ibadǝt sorunlirini kɵrsitidu.

□ 2:3 «silǝr esil kiyingǝnni ǝtiwarlap «tɵrgǝ qiⱪip oltursila!» desǝnglar, kǝmbǝƣǝlgǝ, «u yǝrdǝ tur!» yaki «ayaƣ tǝripimdǝ oltur!» desǝnglar, ...» — «ayaƣ tǝripimdǝ» grek tilida «tǝhtipǝrim tüwidǝ» bilǝn ipadilinidu.

■ 2:5 Mis. 20:6; 1Sam. 2:30; Pǝnd. 8:17; Mat. 5:3; Yⱨ. 7:48; 1Kor. 1:26-29.

□ 2:7 «Üstünglǝrgǝ ⱪoyulƣan axu mubarǝk namƣa kupurluⱪ ⱪiliwatⱪanlar yǝnǝ xu baylar ǝmǝsmu?» — «üstünglǝrgǝ ⱪoyulƣan axu mubarǝk nam»: — adǝm Əysa Mǝsiⱨkǝ etiⱪad baƣliƣan bolsa, Huda aldida Mǝsiⱨ Əysaning nami xu kixining üstigǝ ⱪoyulƣan bolidu. Demǝk, u Mǝsiⱨgǝ mǝnsup, Huda u kixini «Meningki», «Mǝsiⱨning adimi» dǝp Ɵz namini muxu kixining «üstigǝ ⱪoyux»tin bax tartmaydu. Tǝwrat, «2Tar.» 7:14, «Am.» 9:11-12, «Yǝx.» 63:19, «Yǝr.» 14:9, 15:16, «Dan.» 9:19, «Ros.» 15:17ni kɵrüng).

□ 2:8 «Muⱪǝddǝs yazmilardiki «ⱪoxnangni ɵzüngni sɵygǝndǝk sɵy» degǝn xaⱨanǝ ⱪanunƣa ⱨǝⱪiⱪiy ǝmǝl ⱪilsanglar...» — «xaⱨanǝ ⱪanun» degǝn bu intayin ⱪiziⱪ ibarǝ toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 2:8 Law. 19:18; Mat. 22:39; Mar. 12:31; Rim. 13:9; Gal. 5:14; Əf. 5:2; 1Tes. 4:9.

□ 2:9 «Lekin kixilǝrgǝ ikki hil kɵz bilǝn ⱪarisanglar, gunaⱨ ⱪilƣan bolisilǝr, Tǝwrat ⱪanuni tǝripidin hilapliⱪ ⱪilƣuqilar dǝp bekitilisilǝr» — oⱪurmǝnlǝrgǝ xu ix ayanki, Yǝⱨudiy ⱪerindaxlar Tǝwrat ⱪanunini yahxi bilgǝqkǝ, ularning xu bilimdin tǝkǝbburlixip ketix hǝwpi bardur. Lekin rosul Yaⱪup ularƣa agaⱨlanduriduki, Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilay desǝng, ǝmdi insanƣa bolƣan muamilimigǝ ⱪaritilƣan ǝmrlǝr iqidǝ «ⱪoxnangni ɵzüngni sɵygǝndǝk sɵy» degǝn ǝmr ǝng ⱪattiⱪ tǝlǝptur, «kixilǝrgǝ ikki hil kɵz bilǝn ⱪarax» xu ǝmrigǝ hilap. Pǝⱪǝt «adǝmni ǝrkinlikkǝ erixtürgǝn ⱪanun»ni, yǝni «yengi ǝⱨdǝ»ni (1:25, 2:12-ayǝtlǝr) ɵziningki ⱪilƣan kixi xu ǝmrgǝ ǝmǝl ⱪilalaydu; axu ⱪanunda (yengi ǝⱨdǝ, demǝk) tǝkǝbburlixix degǝn ix ⱪǝt’iy yoⱪtur.

□ 2:10 «Qünki bir kixi pütün Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪildim dǝp turup, ⱨǝtta uningdiki birla ǝmrgǝ hilapliⱪ ⱪilsa, u pütün ⱪanunƣa hilapliⱪ ⱪilƣuqi ⱨesablinidu» — bu bayan bǝlkim oⱪurmǝnlǝrgǝ ⱨǝyran ⱪalarliⱪ ix bolidu. «Gal.» 3:10dǝ mundaⱪ deyilidu — «Lekin Tǝwrat ⱪanuniƣa ǝmǝl ⱪilimiz dǝp yürgǝnlǝr bolsa ⱨǝmmisi lǝnǝtkǝ ⱪalidu. Qünki muⱪǝddǝs yazmilarda mundaⱪ yezilƣan: «Tǝwrat ⱪanunida yezilƣan ⱨǝmmǝ ǝmrlǝrgǝ üzlüksiz ǝmǝl ⱪilmaywatⱪan ⱨǝrbir kixi lǝnǝtkǝ ⱪalidu»». Qünki Hudaning insanlarƣa bolƣan adil, muⱪǝddǝs tǝlipi insanlarning toluⱪ pak-muⱪǝddǝs boluxidin ibarǝttur. Hudaning tǝlipigǝ ǝmǝl ⱪilixida «100٪»tin tɵwǝn bolsa bolmaydu. Xunga, Huda bizni awwal ⱪutⱪuzmisa uni ⱨeq hursǝn ⱪilalmaymiz.

■ 2:10 Ⱪan. 27:26; Mat. 5:19; Gal. 3:10.

□ 2:11 ««zina ⱪilma» Degüqi ⱨǝm «ⱪatilliⱪ ⱪilma»mu degǝn...» — ««zina ⱪilma» degüqi» Huda Ɵzi, ǝlwǝttǝ.

■ 2:11 Mis. 20:13,14; Ⱪan. 5:17,18; Mat. 5:27.

□ 2:12 «Xunga sɵz-ǝmǝlliringlar adǝmni ǝrkinlikkǝ erixtüridiƣan ⱪanun aldida soraⱪ ⱪilinidiƣanlarning salaⱨiyitigǝ uyƣun bolsun» — 1:25ni kɵrüng. «Adǝmni ǝrkinlikkǝ erixtüridiƣan ⱪanun» — grek tilida «ǝrkinlikning ⱪanuni». Demǝk, yengi ǝⱨdǝ, yǝni hux hǝwǝr. «Ərkinlik» — adǝmni gunaⱨ wǝ ɵz gunaⱨliⱪ tǝbiiti, ɵlüm wǝ dozahtin azad ⱪilidiƣan ǝrkinlik, ǝlwǝttǝ.

□ 2:13 «Qünki baxⱪilarƣa rǝⱨim ⱪilmiƣanlarning üstidin qiⱪiridiƣan ⱨɵküm rǝⱨimsiz bolidu. Əmdi «rǝⱨim ⱪilix» «ⱨɵküm qiⱪirix»ning üstidin ƣǝlibǝ ⱪilip tǝntǝnǝ ⱪilidu» — ««rǝⱨim ⱪilix» «ⱨɵküm qiⱪirix»ning üstidin ƣǝlibǝ ⱪilip tǝntǝnǝ ⱪilidu». Tǝwrat dǝwridǝ «Kɵzgǝ kɵz, qixⱪa qix» degǝn ⱪanun ⱨɵküm sürǝtti. Bu adilliⱪ, ǝlwǝttǝ. Biraⱪ Tǝwrattiki adil ⱪanun boyiqǝ ⱨǝmmimiz dozahⱪa qüxiximiz kerǝk! Əmdi Injil dǝwri kǝldi, Əysa Mǝsiⱨ Ɵzi bizning gunaⱨlirimizni Ɵz üstigǝ aldi; Huda xuning bilǝn bizgǝ rǝⱨimdilliⱪ kɵrsitix yolini aqti. Xuning bilǝn «rǝⱨimdilliⱪ» «ⱨɵküm qiⱪirix»ning üstidin ƣǝlibǝ ⱪilip tǝntǝnǝ ⱪilidu» wǝ biz Hudaƣa ǝgixip baxⱪilarƣa rǝⱨim kɵrsitiximizgǝ toƣra kelidu.

■ 2:13 Mat. 6:15; 18:35; Mar. 11:25; Luⱪa 16:25.

■ 2:14 Mat. 7:26; Yaⱪ. 1:23.

■ 2:15-16 Luⱪa 3:11; 1Yuⱨa. 3:17.

□ 2:18 «Lekin bǝzibir adǝmlǝr: «Sǝndǝ etiⱪad bar, mǝndǝ bolsa ǝmǝl bar» dǝp talixidu» — «Sǝndǝ etiⱪad bar, mǝndǝ bolsa ǝmǝl bar» degüqi bǝlkim «Bǝzilǝrdǝ etiⱪad bar, bǝzilǝrdǝ ǝmǝllǝr bar. Ikkilisi birla waⱪitta tǝng boluxi mumkin ǝmǝs» degǝndǝk mǝnini kɵtsǝtmǝkqi boluxi mumkin. 18-ayǝttiki ⱪalƣan sɵzlǝr wǝ 19-22-ayǝtlǝr bǝlkim Yaⱪupning buningƣa bolƣan rǝddiyǝ jawabi bolalaydu. «Lekin mǝn: «Əmǝlsiz bolƣan etiⱪadingni manga kɵrsitǝ ⱪeni?!» ... dǝymǝn» — bu sɵz intayin kinayilik gǝp, ǝlwǝttǝ. Adǝmning ǝmǝlliri yaki ⱨǝrikǝtliri bolmisa uningda nemǝ etiⱪad, nemǝ pozitsiyǝ yaki nemǝ pikir bar bolƣanliⱪini bilix ⱨǝrgiz mumkin ǝmǝs!

□ 2:19 «— Sǝn «Huda bir» dǝp ixinisǝn — Barikalla! Lekin ⱨǝtta jinlarmu xuningƣa ixinidu, xundaⱪla ⱪorⱪup dir-dir titrǝyduƣu!» — Yaⱪupning bu gepi intayin kinayilik gǝptur. Ⱨǝtta jin-xǝytanlarning «etiⱪadi»din ǝmǝl-ⱨǝrikǝtlǝr qiⱪidu (ular dir-dir titrǝydu!). Jin-xǝytanlar Hudaning mǝwjut ikǝnlikigǝ, uning «bir bolƣanliⱪi»ƣa ixinidu, lekin uningƣa etiⱪad ⱪilmaydu (tayanmaydu), ǝlwǝttǝ.

□ 2:20 «ǝmǝlliri yoⱪ etiⱪadning ɵlük etiⱪad ikǝnliki...» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «ǝmǝlliri yoⱪ etiⱪadning ǝⱨmiyǝtsiz etiⱪad ikǝnliki...» deyilidu. «ǝmǝlliri yoⱪ etiⱪadning ɵlük etiⱪad ikǝnlikini ⱪaqanmu bilǝrsǝn? » — «ⱪaqanmu bilǝrsǝn?» degǝnning baxⱪa birhil tǝrjimisi «buningƣa ispat halamsǝn?».

□ 2:21 «Atimiz Ibraⱨim ɵz oƣli Isⱨaⱪni ⱪurbangaⱨ üstigǝ sunƣanda...» — «Atimiz Ibraⱨim» — Yǝⱨudiy hǝlⱪining ǝjdadi ⱨǝmdǝ etiⱪad jǝⱨǝttǝ barliⱪ etiⱪadqilarning atisidur.

■ 2:21 Yar. 22:10.

□ 2:23 «Mana bu ix Tǝwrattiki: «Ibraⱨim Hudaƣa etiⱪad ⱪildi. Bu uning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi ⱨesablandi» degǝn yazmini ispatlaydu, xundaⱪla u «Hudaning dosti» dǝp ataldi» — Tǝwrat, «Yar.» 15:6 wǝ «2Tar.» 20:7, «Yǝx.» 51:2, «Dan.» 3:35ni (LXX) wǝ «Yǝx.» 41:8ni kɵrüng).

■ 2:23 Yar. 15:6; Rim. 4:3; Gal. 3:6.

□ 2:24 «Buningdin xuni kɵrǝlǝysilǝrki, insanlar etiⱪadi bilǝnla ǝmǝs, bǝlki ǝmǝlliri bilǝn ⱨǝⱪⱪaniy dǝp jakarlinidu» — rosul Pawlus «insanlar etiⱪad bilǝn ⱨǝⱪⱪaniy dǝp jakarlinidu» dǝydu (mǝsilǝn, «Rim.» 3:28, «Gal.» 2:16, 3:24ni kɵrüng). Rosul Yaⱪupning sɵzi Pawlusning sɵzigǝ ⱨeq zit ǝmǝs, bǝlki adǝmning etiⱪadiƣa munasip ix-ⱨǝrikiti yaki ǝmǝlliri bolmisa, bundaⱪ etiⱪad ⱨǝⱪiⱪiy etiⱪad ⱨesablanmaydu, bǝlki «ɵlük etiⱪad» (2:17, 20, 26) ⱨesablinixi kerǝk, dǝp tǝkitlǝydu.

□ 2:25 «... paⱨixǝ ayal Raⱨab Israil qarliƣuqilirini ɵz ɵyidǝ kütüp, ularni baxⱪa yol bilǝn ⱪaquruwǝtkǝnliki üqün, u ohxaxla ix-ǝmili bilǝn ⱨǝⱪⱪaniy dǝp jakarlanƣan bolmamdu?» — bu wǝⱪǝ «Yǝxua» 2-babta hatirilǝngǝn. «Ibr.» 11:31nimu kɵrüng.

■ 2:25 Yǝ. 2:1; 6:23; Ibr. 11:31.

■ 3:1 Mat. 7:1; 23:8; Luⱪa 6:37.

■ 3:2 Zǝb. 34:13; Yaⱪ. 1:26.

■ 3:5 Pǝnd. 12:18; 15:2.

□ 3:6 «... u dozah otidin tutaxturulup, pütkül tǝbiǝtning qaⱪiƣa ot tutaxturidu!» — «pütkül tǝbiǝt» degǝnning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «barliⱪ insaniy dunya».

■ 3:13 Əf. 5:8.

□ 3:14 «lekin ǝgǝr ⱪǝlbinglarda aqqiⱪ ⱨǝsǝthorluⱪ wǝ jedǝl-majira bolsa, ǝmdi yalƣan sɵzlǝr bilǝn ⱨǝⱪiⱪǝtni yoⱪⱪa qiⱪarmanglar, mahtanmanglar» — «mahtanmanglar» degǝnlikning mǝnisi bolsa: ««mǝndǝ danaliⱪ bar» demǝnglar».

■ 3:14 Rim. 13:13.

□ 3:15 «Bundaⱪ «danaliⱪ» ǝrxtin ǝmǝs...» — grek tilida «bundaⱪ «danaliⱪ» yuⱪiridin ǝmǝs». «bǝlki dunyaƣa ... has bolup...» — grek tilida «yǝr-zeminƣa ... has bolup» deyilidu. «bundaⱪ «danaliⱪ» ǝrxtin ǝmǝs, bǝlki dunyaƣa, insan tǝbiiyitigǝ has bolup, jin-xǝytandin kǝlgǝndur» — «dunya» yaki «bu dunya» bolsa, Tǝwrat-injil boyiqǝ, Hudaƣa ⱪarxi qiⱪⱪan, Xǝytan tǝripidin baxⱪurulƣan pütkül bir sistemini kɵrsitidu (4-babni kɵrüng). «Insan tǝbiyitigǝ has» grek tilida «janliⱪ» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Muxu yǝrdiki grek tilidiki «jan» insan xǝhsining üq ⱪismi (roⱨ, jan, tǝn)ning birini kɵrsitidu. Hudaƣa tayanmiƣaqⱪa, gunaⱨkar isnanlarning ɵzlirining «jenidin qiⱪⱪan» ǝⱪil-parasǝtliri wǝ oy-pikirliri Hudaning Roⱨidin qiⱪⱪan bolmiƣaqⱪa, ⱨǝrgiz Hudaning kɵnglidikidǝk bolmaydu («Rimliⱪlarƣa»diki «kirix sɵz»imizni kɵrüng.

■ 3:15 1Kor. 2:6, 7.

■ 3:16 1Kor. 3:3; Gal. 5:20.

□ 3:17 «lekin ǝrxtin kǝlgǝn danaliⱪ bolsa,...» — grek tilida «lekin yuⱪiridin kǝlgǝn danaliⱪ bolsa...».

□ 3:18 «ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ uruⱪliri tinqliⱪpǝrwǝrlǝr arisida qeqilip, tinqliⱪ iqidǝ mewǝ beridu» — «ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ uruⱪliri» degǝnlik adǝmning ⱨayatida pǝyda bolƣan yaki ɵsidiƣan ⱨǝⱪⱪaniyliⱪni kɵrsitidu.

■ 4:1 Rim. 7:23; 1Pet. 2:11.

■ 4:3 Mat. 20:22; Rim. 8:26.

□ 4:4 «Əy zinahorlar! Bu dunya bilǝn dostlixixning ǝmǝliyǝttǝ Huda bilǝn düxmǝnlixix ikǝnlikini bilmǝmtinglar?» — muxu yǝrdiki «zinahorlar» xübⱨisizki, kɵqmǝ mǝnidǝ yaki bǝlkim ǝyni mǝnidǝ boluxi mumkin. Kɵqmǝ mǝnidǝ «Hudaƣa wapasizlar» degǝnni bildüridu. Bu sɵz baxⱪa ixlar (pul, bayliⱪ ⱨoⱪuⱪ, mǝnsǝp, ⱨǝrhil ⱨǝwǝslǝr)ni Hudaning orniƣa ⱪoyƣanliⱪni kɵrsitidu. Bu ⱨǝⱪiⱪiy butpǝrǝsliktur, bu Huda aldida zinahorluⱪⱪa ohxax bolidu.

■ 4:4 Yⱨ. 15:9; Gal. 1:10; 1Yuⱨa. 2:15.

□ 4:5 «Huda ⱪǝlbimizdǝ makan ⱪildurƣan Roⱨ...» — Ɵz Muⱪǝddǝs Roⱨini kɵrsitidu. Grek tilida «U ⱪǝlbimizgǝ makan ⱪildurƣan Roⱨ...». «Muⱪǝddǝs yazmilarda: «Huda ⱪǝlbimizgǝ makan ⱪildurƣan Roⱨ naqar arzu-ⱨǝwǝslǝrni ⱪilamdu?» degǝn sɵz silǝrqǝ bikar deyilgǝnmu?» — bu sɵzning ɵzi Tǝwrattin biwasitǝ tepilmaydu, bǝlkim rosul Yaⱪupning Tǝwrattiki kɵp ayǝtlirining mujǝssǝmlǝxtürülgini boluxi mumkin. Baxⱪa bir hil tǝrjimisi: «Huda ⱪǝlbimizgǝ salƣan (muⱪǝddǝs) Roⱨ bizning Hudaƣila sadaⱪǝtmǝn boluximizni ⱪattiⱪ arzu ⱪilidu».

■ 4:5 Qɵl. 11:29.

□ 4:6 «Lekin Huda bǝrgǝn meⱨir-xǝpⱪǝt buningdin üstün turidu» — bu sɵzning mǝnisi bǝlkim «bu yaman arzu-ⱨǝwǝslirimiz, nǝps-tamahorluⱪimiz üstidin ƣǝlibǝ ⱪilix üqün, Huda bizgǝ kɵp küq-ⱪudrǝt beridu» degǝnlik boluxi mumkin. «Huda tǝkǝbburlarƣa ⱪarxidur, lekin mɵmin-kǝmtǝrlǝrgǝ xǝpⱪǝt ⱪilidu» — «Pǝnd.» 3:34.

■ 4:6 Pǝnd. 3:34; 1Pet. 5:5.

■ 4:7 Əf. 4:27; 1Pet. 5:9.

□ 4:8 «Əy gunaⱨkarlar, gunaⱨtin ⱪolunglarni yuyunglar; ǝy üjmǝ kɵngüllǝr, ⱪǝlbinglarni pak ⱪilinglar» — bu «üjmǝ kɵngüllǝr» bǝlkim Huda bilǝn wǝ bu dunya bilǝn tǝng dost bolayli degüqilǝrni kɵrsitidu.

■ 4:9 Mat. 5:4.

■ 4:10 Ayup 22:29; Pǝnd. 29:23; Mat. 23:12; Luⱪa 14:11; 18:14; 1Pet. 5:6.

□ 4:11 «kimdikim ⱪerindixini sɵksǝ yaki uning üstidin ⱨɵküm ⱪilsa, Tǝwrat ⱪanuninimu sɵkkǝn wǝ uning üstidin ⱨɵküm ⱪilƣan bolidu...» — «Tǝwrat ⱪanuninimu sɵkkǝn ... bolidu» — muxu yǝrdǝ rosul Yaⱪupning kɵzdǝ tutⱪan «Tǝwrat ⱪanuni» bolsa yuⱪirida tilƣa alƣan uningdiki «ⱪoxnangni ɵzüngni sɵygǝndǝk sɵygin» degǝn ǝmr boluxi kerǝk. Bu sɵzlǝr bǝzidǝ «Tǝwrat ⱪanunining jǝwⱨiri» deyilidu. «Xundaⱪ ⱪilip ⱪanun üstidin toƣra-natoƣra dǝp ⱨɵküm ⱪilsang, ⱪanunƣa ǝmǝl ⱪilƣuqi ǝmǝs, bǝlki ɵzüngni uning üstidin ⱨɵküm ⱪilƣuqi ⱪiliwalƣan bolisǝn» — insanning bǝhtlik nesiwisi Hudaning sɵzi üstidin («toƣra, natoƣra!» dǝp) ⱨɵküm qiⱪirix ǝmǝs, bǝlki uni iman bilǝn ⱪobul ⱪilip itaǝt ⱪilixta tepilidu, ǝlwǝttǝ!

■ 4:13 Luⱪa 12:18.

□ 4:14 «U huddi ƣil-pal pǝyda bolup yoⱪap ketidiƣan bir parqǝ tuman, halas» — «bir parqǝ tuman» yaki «bir parqǝ is-tütǝk».

■ 4:14 Yǝx. 40:6; 1Kor. 7:31; Yaⱪ. 1:10; 1Pet. 1:24; 1Yuⱨa. 2:17.

■ 4:15 Ros. 18:21; 1Kor. 4:19; Ibr. 6:3.

■ 4:17 Luⱪa 12:47.

■ 5:1 Pǝnd. 11:28; Am. 6:1; Luⱪa 6:24; 1Tim. 6:9.

□ 5:3 «altun-kümüxliringlarni bolsa dat basti» — rosul Yaⱪup bu ayǝtlǝrdǝ baylarning bexiƣa kǝlgüsidǝ qüxidiƣan jazani alliⱪaqan yüz bǝrgǝndǝk tǝrzdǝ kɵrsitidu. «Silǝrning bayliⱪlarni toplixinglar ahirⱪi künlǝrdǝ boldi!» — baxⱪa bir tǝrjimisi: «Qünki silǝr bu ahir zamanda bayliⱪ toplax bilǝnla bolup ketiwatisilǝr!». Ⱪandaⱪla bolmisun, ularning bayliⱪliri «ahirⱪi künlǝrdǝ» toplanƣan bolup, ular bulardin anqǝ uzun ⱨuzur alalmaydu.

■ 5:3 Mat. 6:19; Rim. 2:5.

■ 5:4 Law. 19:13; Ⱪan. 24:14.

□ 5:5 «Silǝr bu dunyada ⱨǝxǝmǝtqilik wǝ ǝyx-ixrǝt iqidǝ yaxap keliwatisilǝr» — «bu dunyada» grek tilida «yǝr yüzidǝ». Demǝk, beⱨixtǝ undaⱪ raⱨǝtlik ⱨayattin bǝⱨrimǝn bolmaysilǝr. «Ⱪoylar boƣuzlax künigǝ tǝyyarlanƣandǝk, silǝrmu boƣuzlinix künigǝ ɵzünglarni bordap keliwatisilǝr» — «ɵzünglarni bordap keliwatisilǝr» grek tilida «yürǝkliringlarni bordap keliwatisilǝr». Bu üq bisliⱪ sɵz bolup: (1) ɵzünglar intayin ⱨǝxǝmǝtlik, ǝyx-ixrǝtlik turmux ɵtküzdunglar; (2) kɵnglünglarni tax ⱪildinglar (mǝsilǝn, «Yǝx.» 10:6 wǝ 63:17ni kɵrüng); (3) (kinayilik mǝnidǝ) «boƣuzlax küni» (ⱪiyamǝt küni)gǝ ɵzünglarni «bordap» yahxi tǝyyarlidinglar».

■ 5:5 Ayup 21:13; Luⱪa 16:19,25.

□ 5:6 «Silǝr ⱨǝⱪⱪaniy bolƣuqini gunaⱨⱪa mǝⱨkum ⱪilip, ɵltürüp kǝldinglar; u silǝrgǝ ⱪarxiliⱪ kɵrsǝtmǝydu» — «ⱨǝⱪⱪaniy bolƣuqi» (1) Mǝsiⱨni yaki (2) ⱨǝⱪⱪaniy adǝmlǝrni kɵrsitidu. Bizningqǝ ⱨǝⱪⱪaniy adǝmlǝrni kɵrsitidu, qünki grek tilida «ɵltürüx» degǝn peil kɵp ⱪetimliⱪ ɵltürüxlǝrni kɵrsitixi mumkin. Əmdi nemixⱪa «ⱨǝⱪⱪaniy bolƣuqilar» ǝmǝs, bǝlki «ⱨǝⱪⱪaniy bolƣuqi» dǝydu? Bizningqǝ rosul Yaⱪup Mǝsiⱨ Əysaning Ɵz mɵmin bǝndiliridǝ turuwatⱪanliⱪini, ular bilǝn bir bolƣanliⱪini tǝkitlǝxni halaydu («Pǝnd.» 14:31, 17:5 wǝ «Ros.» 9:4ni kɵrüng). Rosul Yaⱪup xu qaƣlarda «ⱨǝⱪⱪaniy Yaⱪup» dǝp atilatti wǝ keyin Yerusalemdikilǝr tǝripidin ɵltürüwetildi (miladiyǝ 60-yillarda). «U silǝrgǝ ⱪarxiliⱪ kɵrsǝtmǝydu» degǝn bayan bǝlkim Hudaning mɵmin bǝndilirining harakterini ⱨǝmdǝ ularning ajiz-aniy ikǝnlikini kɵrsitiximu mumkin.

□ 5:7-8 «deⱨⱪan kixi yǝrning esil mewisini kütidu; yǝr dǝslǝpki wǝ keyinki yamƣurlarƣa muyǝssǝr bolƣuqǝ uni intizarliⱪ bilǝn sǝwr-taⱪǝt iqidǝ kütidu» — «dǝslǝpki yamƣurlar» Israilda 10- yaki 11-ayda yeƣip, yǝrni yumxaⱪ ⱪilip ⱨǝydǝxkǝ tǝyyarlaydu, andin qeqilƣan uruⱪlarni ündürüxkǝ türtkǝ bolidu. «Keyinki yamƣurlar» bolsa 3- yaki 4-ayda yeƣip, ǝtiyazliⱪ ziraǝtlǝrni pixurux rolini oynaydu. Xunga ⱨǝrbir deⱨⱪan «keyinki yamƣur»ƣa tǝxnadur, ular uni bǝk ⱪǝdirlǝydu. «... Silǝrmu sǝwr-taⱪǝt ⱪilip ⱪǝlbinglarni mustǝⱨkǝm ⱪilinglar. Qünki Rǝbning ⱪayta kelixi yeⱪinlap ⱪaldi» — bu 7-8-ayǝtlǝr üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

□ 5:11 «Ayupning azab-oⱪubǝtkǝ ⱪandaⱪ sǝwr-taⱪǝt bilǝn bǝrdaxliⱪ bǝrgǝnlikini angliƣansilǝr wǝ Pǝrwǝrdigarning uningƣa ahirⱪi ⱪilƣinini... kɵrgǝnsilǝr» — «Pǝrwǝrdigarning uningƣa ahirⱪi ⱪilƣini» demǝk, Hudaning ahirida Ayupning ⱨayatini ⱪandaⱪ bǝrikǝtlǝp, yahxi orunlaxturƣanliⱪi. «Pǝrwǝrdigarning iq-baƣri xǝpⱪǝt wǝ rǝⱨimdilliⱪ bilǝn tolƣan» — bu sɵzlǝr «Mis.» 34:6, «Nǝⱨ.» 9:17, «Zǝb.» 86:15, 102:13, «Yo.» 2:13dǝ hilmuhil xǝkildǝ kɵrülidu.

■ 5:11 Qɵl. 14:18; Ayup 1:21 ,22; 42:10-17; Zǝb. 103:8-9; Mat. 5:11.

■ 5:12 Mat. 5:34; 2Kor. 1:17, 18.

□ 5:13 «Aranglarda azab tartⱪuqi kixi barmu? U dua ⱪilsun. Huxal yürüwatⱪanlar barmu? U küy-mǝdⱨiyǝ nahxilirini eytsun» — bu sɵz bǝlkim jamaǝtning ibadǝt sorunliridiki ǝⱨwalini kɵzdǝ tutidu. Demǝk, jamaǝt sorunlirida ⱪerindaxlarning ⱨǝm yiƣlax ⱨǝm huxal bolux ǝrkinliki boluxiƣa toƣra kelidu. Əmma bu sɵzlǝr ⱪerindaxlar yalƣuz ⱪalƣanda ohxaxla inawǝtlik bolidu, ǝlwǝttǝ! Keyin u aƣriⱪ ⱪerindaxning ǝⱨwali toƣruluⱪ sɵzlǝydu.

■ 5:13 Əf. 5:19; Kol. 3:16.

□ 5:14 «Aranglarda aƣriⱪ-silaⱪlar barmu? Ular jamaǝtning aⱪsaⱪallirini qaⱪirtip kǝlsun; ular Rǝbning namida uning bexiƣa may sürüp mǝsiⱨ ⱪilip dua ⱪilsun» — «mǝsiⱨ ⱪilix» toƣruluⱪ «Tǝbirlǝr»diki izaⱨatimizni kɵrüng. Muxu yǝrdǝ may ⱨeqⱪandaⱪ dorining rolida ǝmǝs, bǝlki aⱪsaⱪallarning ⱪollirini bimarning bexiƣa tǝgküzüxi bilǝn ularning bimar bilǝn birliktǝ ikǝnlikini ipadilǝx üqün ⱨǝmdǝ uningƣa Muⱪǝddǝs Roⱨning kesǝlni saⱪaytix ⱪudritini ǝslitix üqün bolidu.

■ 5:14 Mar. 6:13.

□ 5:17 «Ilyas pǝyƣǝmbǝrmu bizgǝ ohxaxla insaniy tǝbiǝtlik idi» — «insaniy tǝbiǝtlik» degǝn ibarǝ muxu yǝrdǝ adǝmning ⱨessiyat, huxalliⱪ wǝ ⱪayƣulirini kɵrsitidu.

■ 5:17 1Pad. 17:1; Luⱪa 4:25.

■ 5:18 1Pad. 18:45.

■ 5:19 Mat. 18:15; Gal. 6:1-2

□ 5:20 «Muxundaⱪ kixi xuni bilsunki, gunaⱨkar kixini azƣan yolidin ⱪayturup ǝkǝlgüqi xu kixining jenining ɵlümdin ⱪutuluxiƣa wǝ nurƣun gunaⱨlarning yepip ⱪuyulixiƣa sǝwǝbqi bolidu» — «ɵlümdin ⱪutulux» degǝn ibarǝ «mǝnggülük ɵlüm» (dozah) yaki bu dunyadin ketixini kɵrsitǝmdu? Bizningqǝ rosul bu gunaⱨkarning «jenining ⱪutuluxi»ni tǝkitligǝqkǝ, mǝnggülük ɵlümni kɵrsǝtsǝ kerǝk. Əgǝr «ɵlüm» bu dunyadin ketix bolsa «1Yuⱨ.» 5:16-17dǝ yaki «Ros.» 5-babta hatirilǝngǝndǝk Hudaning eƣir gunaⱨⱪa patⱪan etiⱪadqilarning bexiƣa qüxüridiƣan jazasini kɵrsitidu. «Nurƣun gunaⱨlarning yepip ⱪoyuluxi» — bǝlkim (1) bu gunaⱨkar kixining gunaⱨlirining kǝqürüm ⱪilinixini wǝ (2) u kixining baxⱪilar aldida uyatⱪa ⱪalmasliⱪini wǝ (3) u kixining gunaⱨining baxⱪilarnimu gunaⱨⱪa putlaxturup ⱪoyuxining aldini elixini kɵrsitixi mumkin.

■ 5:20 Pǝnd. 10:12; 11:30; 1Pet. 4:8.

Petrus «1»

1

2

3

4

5

Petrus «1»

1

«Rosul Petrus yazƣan birinqi mǝktup»

1 Əysa Mǝsiⱨning rosuli bolƣan mǝnki Petrustin Pontus, Galatiya, Kapadokiya, Asiya wǝ Bitiniyǝ ɵlkiliridǝ tarⱪaⱪ yaxawatⱪan musapir bǝndilǝrgǝ salam.□
  ■ 2 Silǝr Huda’Atining aldin bilgini boyiqǝ tallinip, Roⱨ tǝripidin pak-muⱪǝddǝs ⱪilindinglar. Buningdin mǝⱪsǝt, silǝrning Əysa Mǝsiⱨning itaitidǝ boluxunglar wǝ ⱪenining üstünglarƣa sepilixi üqündur. Meⱨir-xǝpⱪǝt wǝ hatirjǝmlik silǝrgǝ ⱨǝssilǝp ata ⱪilinƣay!□  ■

Ⱨayatliⱪ ümidi

3 Ɵzining zor rǝⱨimdilliki bilǝn, Əysa Mǝsiⱨning ɵlümdin tirilixi arⱪiliⱪ bizni yengidin tuƣdurup, ɵlmǝs ümidkǝ nesiwǝ ⱪilƣan Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning Huda’Atisiƣa mubarǝk-mǝdⱨiyilǝr oⱪulƣay!■ 4 Demǝk, silǝr üqün qirimǝs, daƣsiz wǝ solmas miras ǝrxlǝrdǝ saⱪlanmaⱪta.■ 5 Ahir zamanda axkarilinixⱪa tǝyyarlanƣan nijat üqün, silǝr etiⱪadinglar bilǝn Hudaning ⱪudriti arⱪiliⱪ ⱪoƣdalmaⱪtisilǝr. 6 Silǝr bu nijattin zor xadlinisilǝr — gǝrqǝ ⱨazir zɵrür tepilƣanda silǝrning ⱨǝrhil sinaⱪlar tüpǝylidin ⱪisⱪa waⱪit azab-oⱪubǝt qekixinglarƣa toƣra kǝlsimu.■ 7 Altun ⱨaman yoⱪilip ketidiƣan nǝrsǝ bolsimu, sapliⱪi ot bilǝn sinilidu. Xuningƣa ohxax altundin tolimu ⱪimmǝtlik bolƣan etiⱪadinglar sinilip ispatlinidu. Buning bilǝn u Əysa Mǝsiⱨ ⱪayta axkarilanƣan waⱪtida mǝdⱨiyǝ, xan-xǝrǝp wǝ izzǝt-ⱨɵrmǝt kǝltüridu. □
  ■

8 Əysa Mǝsiⱨni ilgiri kɵrüp baⱪmiƣan bolsanglarmu, Uni sɵyüp kǝldinglar; wǝ ⱨazirmu Uni kɵrmǝysilǝr, lekin Uningƣa yǝnila etiⱪat ⱪilip ⱪǝlbinglar ipadiligüsiz xan-xǝrǝpkǝ tolƣan huxalliⱪ bilǝn yayraydu.■ 9 Xuning bilǝn silǝr etiⱪadinglarning nixani, yǝni jeninglarning nijatiƣa muyǝssǝr boluwatisilǝr. □ 10 Silǝrgǝ ata ⱪilinƣan bu meⱨir-xǝpⱪǝtni aldin eytⱪan ilgiriki pǝyƣǝmbǝrlǝr bu nijat-ⱪutⱪuzulux toƣrisida tǝpsiliy izdǝngǝn, uni qüxinixkǝ tirixⱪanidi. ■ 11 Ularda bolƣan Mǝsiⱨning Roⱨi ularƣa Mǝsiⱨ kǝlgüsidǝ tartidiƣan azab-oⱪubǝtlǝr wǝ bulardin keyinki kelidiƣan xan-xǝrǝplǝr toƣrisida aldin’ala mǝlumat berip bexarǝt kǝltürginidǝ, ular bu ixlarning ⱪandaⱪ yol bilǝn wǝ ⱪaysi zamanda yüz beridiƣanliⱪi üstidǝ izdǝngǝn. □  ■ 12 Xuning bilǝn ularƣa bu ixlarni aldin eytixi ular ɵzliri üqün ǝmǝs, bǝlki silǝrning hizmitinglarda bolƣan, dǝp ayan ⱪilinƣan. Əmdi bügünki kündǝ bu ixlar ǝrxtin ǝwǝtilgǝn Muⱪǝddǝs Roⱨning küqi bilǝn silǝrgǝ hux hǝwǝrni yǝtküzgüqilǝr arⱪiliⱪ silǝrgǝ jakarlandi. Ⱨǝtta pǝrixtilǝrmu bu ixlarning tegi-tǝktini sǝpselip qüxiniwelixⱪa tǝlpünmǝktǝ.□  ■

Pak yaxanglar

13 Xunga, zeⱨinliringlarning belini baƣlap, ɵzünglarni sǝgǝk-salmaⱪ tutunglar, ümidinglarni Əysa Mǝsiⱨ ⱪayta kɵrüngǝn künidǝ silǝrgǝ elip kelidiƣan bǝht-xapaǝtkǝ pütünlǝy baƣlanglar. □  ■ 14  Hudaning itaǝtmǝn pǝrzǝntliri süpitidǝ, ilgiriki ƣapilliⱪ qaƣliringlardikidǝk ⱨawayi-ⱨǝwǝslǝrgǝ berilmǝnglar. 15 Əksiqǝ, silǝrni qaⱪirƣuqi pak-muⱪǝddǝs bolƣanƣa ohxax barliⱪ yürüx-turuxinglarda ɵzünglarni pak-muⱪǝddǝs tutunglar. ■ 16 Qünki muⱪǝddǝs yazmilarda: «Pak-muⱪǝddǝs bolunglar, qünki Mǝn pak-muⱪǝddǝsturmǝn» dǝp hatirilǝngǝn.■

17 Silǝr dua ⱪilƣininglarda kixilǝrning ⱨǝrbirining ix-ⱨǝrikitigǝ ⱪarap yüz-hatirǝ ⱪilmay Soraⱪ Ⱪilƣuqini «Ata» dǝp qaⱪiridikǝnsilǝr, undaⱪta bu dunyada musapir bolup yaxawatⱪan waⱪtinglarni Uning ⱪorⱪunqida ɵtküzünglar. ■ 18 Qünki silǝrgǝ mǝlumki, silǝr ata-bowiliringlar tǝripidin silǝrgǝ ⱪaldurulƣan ǝⱨmiyǝtsiz turmuxning ⱪulluⱪidin azad boldunglar. Bu, ⱪimmitini ⱨaman yoⱪitidiƣan altun yaki kümüxtǝk nǝrsilǝrning tɵlimi bilǝn bolƣan ǝmǝs, □  ■ 19 bǝlki ⱪimmǝtlik ⱪeni bilǝn, yǝni kǝm-kütisiz wǝ daƣsiz ⱪoza kǝbi Mǝsiⱨning ⱪimmǝtlik ⱪenining bǝdiligǝ kǝldi. ■ 20 U dǝrwǝⱪǝ dunya apiridǝ ⱪilinixtin ilgirila Huda tǝripidin xu süpitidǝ tonulƣan, ⱨazir U zamanlarning muxu ahirⱪi waⱪitlirida silǝr üqün bu dunyaƣa ǝwǝtilip axkara ⱪilindi. □  ■ 21 Silǝr Uning arⱪiliⱪ Uni ɵlümdin tirildürüp, Uningƣa xan-xǝrǝp bǝrgǝn Hudaƣa etiⱪad ⱪiliwatisilǝr. Hudaning xuni ⱪilƣini etiⱪadinglar wǝ ümidinglar Ɵzigǝ baƣlansun üqündur.■

22 Silǝr ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ itaǝt ⱪilƣanliⱪinglardin ⱪǝlbinglarni paklap, ⱪerindaxlarni sɵyidiƣan sahtisiz meⱨir-muⱨǝbbǝtkǝ kirixtinglar; xunga, bir-biringlarni qin ⱪǝlbinglardin ⱪizƣin sɵyünglar. ■ 23 Qünki silǝr yengiwaxtin tuƣuldunglar — bu qirip ketidiƣan uruⱪ arⱪiliⱪ ǝmǝs, bǝlki qirimas uruⱪ, yǝni Hudaning ⱨayatiy küqkǝ igǝ wǝ mǝnggü turidiƣan sɵz-kalami arⱪiliⱪ boldi. □  ■ 24 Qünki huddi muⱪǝddǝs yazmilarda yezilƣinidǝk:

«Barliⱪ ǝt igiliri ot-qɵptur, halas,

Ularning barliⱪ xan-xǝripi daladiki gülgǝ ohxax;

Ot-qɵp solixidu, gül hazan bolidu,■

25 Biraⱪ Rǝbning sɵz-kalami mǝnggügǝ turidu!»

Silǝrgǝ yǝtküzülgǝn hux hǝwǝrdǝ jakarlanƣan sɵz-kalam dǝl xudur.□

2

1 Xuning üqün silǝr barliⱪ rǝzillik, barliⱪ mǝkkarliⱪ, sahtipǝzlik, ⱨǝsǝthorluⱪ wǝ ⱨǝmmǝ tɵⱨmǝthorluⱪlarni taxlap,■ 2-3 Rǝbning meⱨribanliⱪini tetip bilgǝnikǝnsilǝr, huddi yengi tuƣulƣan bowaⱪlardǝk bolup Hudaning sɵz-kalamidiki sap sütkǝ tǝxna bolunglar. Buning bilǝn, silǝr nijatning kamalitigǝ yetip ɵsisilǝr.□  ■

4 Əmdi silǝr Uningƣa, yǝni adǝmlǝr tǝripidin ǝrzimǝs dǝp taxlinip, lekin Huda tǝripidin tallanƣan wǝ ⱪǝdirlǝngǝn tirik tax Bolƣuqining yeniƣa kelip□  ■ 5 silǝr ɵzünglarmu tirik taxlar süpitidǝ bir roⱨiy ibadǝthana ⱪilinixⱪa, Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ Hudani hursǝn ⱪilidiƣan roⱨiy ⱪurbanliⱪlarni sunidiƣan muⱪǝddǝs kaⱨin ⱪataridikilǝr boluxⱪa ⱪuruluwatisilǝr;□
  ■ 6 Qünki muⱪǝddǝs yazmilarda mundaⱪ deyilgǝn: —

«Mana, tallanƣan, ⱪǝdirlǝngǝn bürjǝk ul texini Zionƣa ⱪoydum.

Uningƣa etiⱪad ⱪilƣuqi ⱨǝrkim ⱨǝrgiz yǝrgǝ ⱪarap ⱪalmaydu».□  ■

7-8 Əmdi etiⱪad ⱪilƣuqi bolƣan silǝrgǝ nisbǝtǝn taxning ⱪǝdiri bolidu. Lekin Uningƣa etiⱪad ⱪilmaydiƣanlarƣa nisbǝtǝn U muⱪǝddǝs yazmilarda deyilginidǝk boldi: —

«Tamqilar ǝrzimǝs dǝp taxliwǝtkǝn bu tax,

Burjǝk ul texi bolup tiklǝndi!»,

Wǝ: — «Bu tax kixilǝrgǝ putlikaxang tax,

Adǝmni yiⱪitidiƣan ⱪoram tax bolidu».

Qünki muxundaⱪ kixilǝr Hudaning sɵz-kalamiƣa itaǝt ⱪilmasliⱪi tüpǝylidin putlixip yiⱪilidu; ularning bundaⱪ boluxi aldin bekitilgǝndur.□  ■

9 Lekin silǝr bolsanglar Huda talliƣan bir jǝmǝt, xaⱨanǝ bir kaⱨinliⱪ, pak-muⱪǝddǝs bir ǝl, xundaⱪla Ɵzigǝ alaⱨidǝ has bolƣan bir hǝlⱪsilǝr; buning mǝⱪsiti, silǝrni ⱪarangƣuluⱪtin Ɵzining tilsimat yoruⱪluⱪiƣa qaⱪirƣuqining pǝzilǝtlirini namayan ⱪilixinglardin ibarǝt. □  ■ 10 Burun silǝr bir hǝlⱪ ⱨesablanmayttinglar, lekin ⱨazir Hudaning hǝlⱪisilǝr; burun Hudaning rǝⱨim-xǝpⱪitigǝ erixmigǝnidinglar, lekin ⱨazir erixtinglar.□  ■

Hudaning sadiⱪ hizmǝtkarliri bolunglar

11 I sɵyümlüklirim, silǝr bu dunyaƣa musapir wǝ meⱨmandursilǝr, silǝrdin ɵtünümǝnki, roⱨ-ⱪǝlbinglar bilǝn ⱪarxilixidiƣan ǝtliringlardiki nǝps-xǝⱨwǝtlǝrdin ɵzünglarni yiraⱪ tutunglar. □
  ■ 12 Yürüx-turuxunglar etiⱪadsizlar arisida esil-pǝzilǝtlik bolsun. Muxundaⱪ ⱪilƣanda, gǝrqǝ ular silǝrgǝ yamanliⱪ ⱪilƣuqilar dǝp tɵⱨmǝt ⱪilsimu, dǝl tɵⱨmǝt ⱪilƣan ixlarda silǝrning yahxi ǝmǝlliringlarƣa ⱪarap, Hudaning ularni oyƣitip yoⱪlaydiƣan künidǝ uni uluƣlixi mumkin.□

  ■ 13-14 Xunga Rǝbning ⱨɵrmitidǝ insanlar arisidiki ⱨǝrbir ⱨakimiyǝtning tüzümigǝ, mǝyli ǝng yuⱪiri mǝnsǝptiki padixaⱨⱪa bolsun yaki u tǝyinligǝn ⱨoⱪuⱪdarlarƣa bolsun boysununglar. Qünki bu ⱨoⱪuⱪdarlar padixaⱨ tǝripidin yaman ix ⱪilƣuqilarni jazaƣa tartix, yahxi ix ⱪilƣuqilarni ⱨɵrmǝtkǝ sazawǝr ⱪilix üqün tǝyinlǝngǝndur. ■ 15 Qünki Hudaning iradisi xundaⱪki, yahxi ǝmǝlliringlar bilǝn nadan adǝmlǝrning orunsiz xikayǝtlirini tuwaⱪlaxtur. ■ 16 Silǝr ǝrkin-azad bolƣininglar bilǝn, bu ǝrkinlikinglarni yamanliⱪ ⱪilixning baⱨanisi ⱪiliwalmanglar, bǝlki Hudaning ⱪuli süpitidǝ bolup, □  ■ 17 Barliⱪ insanlarni ⱨɵrmǝtlǝnglar, etiⱪadqi ⱪerindaxliringlarƣa meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsitinglar, Hudadin ⱪorⱪunglar, padixaⱨni ⱨɵrmǝtlǝnglar.□  ■

Əysa Mǝsiⱨ sǝwr ⱪilixning ülgisidur

18 Ⱪullar, hojayinliringlarƣa toluⱪ ⱪorⱪunq bilǝn boysununglar — yalƣuz meⱨriban wǝ hux peil hojayinlarƣila ǝmǝs, bǝlki terikkǝk hojayinlarƣimu boysununglar. □
  ■ 19 Qünki ǝgǝr birsi Huda aldida pak wijdanliⱪ bolux üqün naⱨǝⱪ azab-oⱪubǝt qǝksǝ ⱨǝmdǝ bularƣa sǝwr-taⱪǝt ⱪilsa, bu Hudani hursǝn ⱪilidu. □
  ■ 20 Qünki ǝgǝr silǝr gunaⱨ ɵtküzüp, tegixlik urulƣininglarda, uningƣa bǝrdaxliⱪ bǝrsǝnglar, buning mahtanƣudǝk nemisi bar! Lekin yahxi ixlarni ⱪilip azab-oⱪubǝt qǝksǝnglar ⱨǝmdǝ uningƣa bǝrdaxliⱪ bǝrsǝnglar, u Hudani hursǝn ⱪilidu. ■ 21 Qünki silǝr dǝl xuningƣa qaⱪirildinglar. Qünki Mǝsiⱨmu silǝr üqün azab-oⱪubǝt qekip, silǝrni Ɵzining izidin mangsun dǝp, silǝrgǝ ülgǝ ⱪaldurdi; ■ 22 «U gunaⱨ sadir ⱪilip baⱪmiƣan, Uning aƣzidin ⱨeqⱪandaⱪ aldamqiliⱪ-yalƣanqiliⱪmu tepilmas». □  ■ 23 U ⱨaⱪarǝtlǝnginidǝ, til ⱪayturmaytti. Azab-oⱪubǝt qǝkkǝndǝ, U ⱨeq tǝⱨdit salmaytti; ǝksiqǝ, Ɵzini adil ⱨɵküm qiⱪarƣuqining ⱪolliriƣa tapxuratti. □  ■ 24 U Ɵzi bizning gunaⱨⱪa nisbǝtǝn ɵlüp, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa nisbǝtǝn yaxiximiz üqün yaƣaq tüwrüktǝ gunaⱨlirimizni zimmisigǝ aldi; silǝr Uning yariliri bilǝn xipa taptinglar. □  ■ 25 Qünki burun silǝr ⱪoylardǝk yoldin ezip kǝtkǝnsilǝr, lekin ⱨazir jeninglarning padiqisi ⱨǝm yetǝkqisining yeniƣa ⱪaytip kǝldinglar.□  ■

3

Ər-ayalliⱪ munasiwǝt

1-2 Xuningƣa ohxax, i ayallar, silǝr ǝrliringlarƣa boysununglar. Xundaⱪ ⱪilsanglar, ⱨǝtta sɵz-kalamƣa itaǝt ⱪilmaydiƣan ǝrlǝr bolsa, ɵz ayalining bu pǝzilitidin tǝsirlinip, ihlasmǝnlik bilǝn ɵtküzgǝn pak yürüx-turuxinglarƣa ⱪarap, gǝp-sɵzsizla ⱪayil ⱪilinidu.■ 3 Güzǝllikinglar sirtⱪi kɵrünüxtin, yǝni alaⱨidǝ ɵrüwalƣan qeqinglar wǝ taⱪiƣan altun zibu-zinnǝtlǝrdin yaki esil kiyimlǝrdin bolmisun,■ 4 bǝlki «ⱪǝlbinglardiki ɵzünglar», yǝni mɵmin wǝ tinq roⱨtin bolƣan qirimas güzǝlliktin bolsun; bundaⱪ güzǝllik Hudaning aldida intayin ⱪimmǝtliktur.□ 5 Qünki burunⱪi qaƣlarda, Hudaƣa ümidini baƣliƣan ihlasmǝn ayallar dǝl muxundaⱪ güzǝllik bilǝn ɵzlirini zinnǝtlǝp, ǝrlirigǝ itaǝt ⱪilatti.□ 6 Dǝl muxundaⱪ yolda Saraⱨ Ibraⱨimni «ƣojam» dǝp atap, uning sɵzlirigǝ boysunatti. Silǝr ⱨeqⱪandaⱪ wǝswǝsilǝrdin ⱪorⱪmay ixlarni durus ⱪilsanglar, silǝrmu Saraⱨning pǝrzǝntliri bolƣan bolisilǝr.□  ■

7 Xuningƣa ohxax, ǝy ǝrlǝr, silǝrmu ayalliringlar bilǝn turuxta, ularni ayal kixilǝr bizdin ajiz bǝndilǝr dǝp bilip ularni qüxinip yetinglar; silǝr ular bilǝn Huda xapaǝt ⱪilƣan ⱨayatⱪa ortaⱪ mirashor bolup, ularni ⱨɵrmǝt ⱪilinglar. Xundaⱪ ⱪilsanglar, dualiringlar tosalƣuƣa uqrimaydu.□  ■

Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ üqün azab qekix

8 Ahirida, ⱨǝmminglar bir niyǝt bir mǝⱪsǝttǝ, bir-biringlarƣa ⱨǝmdǝrd bolup, bir-biringlarni ⱪerindaxlarqǝ sɵyünglar, iq-baƣri yumxaⱪ wǝ kǝmtǝr bolunglar.□  ■ 9 Yamanliⱪⱪa yamanliⱪ, aⱨanǝtkǝ aⱨanǝt bilǝn ǝmǝs, ǝksiqǝ, bǝht tilǝx bilǝn jawab ⱪayturunglar. Qünki silǝr dǝl bu ixⱪa qaⱪirilƣansilǝr; xuning bilǝn ɵzünglar bǝhtkǝ mirashor bolisilǝr. ■ 10 Qünki muⱪǝddǝs yazmilarda yezilƣinidǝk: —

«Kimki ⱨayatni sɵyüp, yahxi kün kɵrgüqi bolay desǝ,

Tilini yamanliⱪtin tartsun,

Lǝwliri mǝkkarliⱪtin neri bolsun;■

11 Yamanliⱪtin ɵzini tartip,

Güzǝl ǝmǝllǝrni ⱪilip yürsun;

Aman-hatirjǝmlikni izdǝp, uni ⱪoƣlap yürsun.□  ■

12 Qünki Pǝrwǝrdigarning kɵzi ⱨǝⱪⱪaniylarning üstidǝ turidu,

Uning ⱪuliⱪi ularning iltijaliriƣa oquⱪ turidu;

Lekin Pǝrwǝrdigarning yüzi rǝzillik yürgüzgüqilǝrgǝ ⱪarxi turidu».□  ■

13 Əgǝr silǝr daim yahxi ixlarni ⱪilixⱪa intilsǝnglar, kim silǝrgǝ yamanliⱪ ⱪilar? □ 14 Lekin ⱨǝtta ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ yolida azab-oⱪubǝt qǝksǝnglarmu, ohxaxla bǝhtliksilǝr! Lekin ularning wǝⱨimisidin ⱪorⱪmanglar wǝ alaⱪzadǝ bolmanglar; □  ■ 15 bǝlki ⱪǝlbinglarda Rǝb Mǝsiⱨni ⱨǝmmidin üstün dǝp bilinglar; silǝrdǝ bolƣan ümidning sǝwǝbini soriƣanlarƣa mɵmin-mulayimliⱪ wǝ ihlasliⱪ bilǝn jawab berixkǝ ⱨǝmixǝ tǝyyar turunglar. □
  ■ 16 Ⱨǝrdaim wijdaninglarni pak tutunglar; xuning bilǝn silǝrgǝ «yamanliⱪ ⱪilƣuqilar» dǝp tɵⱨmǝt ⱪilƣanlar silǝrning Mǝsiⱨdǝ bolƣan pǝzilǝtlik yürüx-turuxunglarni kɵrüp, ɵzliri ⱪilƣan tɵⱨmǝtlǝrdin hijil bolsun. ■ 17 Qünki Hudaning iradisi xundaⱪ bolsa, yahxiliⱪ ⱪilƣininglar üqün azab-oⱪubǝt qǝksǝnglar, bu yaman ix ⱪilƣininglar tüpǝylidin azab-oⱪubǝt qǝkkininglardin ǝwzǝl, ǝlwǝttǝ. 18 Qünki Mǝsiⱨ bizni Huda bilǝn yaraxturux üqün, yǝni Ⱨǝⱪⱪaniy Bolƣuqi ⱨǝⱪⱪaniy ǝmǝslǝrni dǝp, birla ⱪetimliⱪ azab-oⱪubǝt qǝkti; gǝrqǝ U tǝn jǝⱨǝttǝ ɵltürülgǝn bolsimu, lekin roⱨta janlanduruldi;□  ■ 19 xuning bilǝn U solap ⱪoyulƣan roⱨlarning yeniƣa muxu roⱨiy ⱨayatliⱪi bilǝn berip, Ɵzining bu ƣǝlibisini jakarlidi. □  ■ 20  solap ⱪoyulƣan bu roⱨlar burunⱪi zamanda, yǝni Nuⱨ pǝyƣǝmbǝrning künliridǝ, kemǝ yasiliwatⱪan mǝzgildǝ Huda sǝwrqanliⱪ bilǝn kixilǝrning towa ⱪilixini kütkinidǝ, Uningƣa itaǝtsizlik ⱪildi. Pǝⱪǝt xu kemigǝ kirgǝn birⱪanqisi, yǝni jǝmiy sǝkkiz jan su arⱪiliⱪ ⱪutⱪuzuldi. □
  ■ 21 Mana bu «suƣa qɵmüldürüx»ning bexariti bolƣan. Əmdi qɵmüldürüx — bǝdǝnning kirdin tazilinixi ǝmǝs, bǝlki adǝmning pak wijdan bilǝn Əysa Mǝsiⱨning tirildürülüxi arⱪiliⱪ Hudadin tiligǝn tǝlipi — bizni ⱨazir ⱪutⱪuzuwatidu □  ■ 22 (Mǝsiⱨ tirilip ǝrxkǝ qiⱪip, pǝrixtilǝr, barliⱪ roⱨiy ⱨoⱪuⱪdarlar wǝ küqlüklǝr Uningƣa bosunduruldi wǝ u Hudaning ong yenida turmaⱪta).■

4

Huda yolida yaxax

1 Əmdi Mǝsiⱨ tenidǝ azab-oⱪubǝt qǝkkǝnikǝn, silǝrmu xundaⱪ iradǝ bilǝn ɵzünglarni ⱪorallandurunglar. (qünki Huda yolida ɵz tenidǝ azab-oⱪubǝt qǝkkǝn kixi gunaⱨtin ⱪol üzgǝn bolidu;■ 2 undaⱪ kixi tenidǝ ⱪalƣan ⱨayatini yǝnǝ insaniy nǝps-ⱨǝwǝslǝrgǝ berilix bilǝn ǝmǝs, bǝlki Hudaning iradisigǝ muwapiⱪ ɵtküzidu).■ 3 Qünki künlirimizni yat ǝllik etiⱪadsizlarning iradisigǝ ǝmǝl ⱪilix bilǝn, yǝni ⱨǝrtürlük buzuⱪqiliⱪ-xǝⱨwaniyliⱪ, nǝps-ⱨǝwǝslǝr, ⱨaraⱪkǝxlik, ǝyx-ixrǝt, mǝyhorluⱪ wǝ yirginqlik butpǝrǝsliklǝr iqidǝ ɵtküzginimiz ǝmdi kupayǝ ⱪilar!□  ■ 4 Bu ixlarda ular silǝrning ularƣa ⱨǝmraⱨ bolup xundaⱪ iplasliⱪⱪa yügürmigǝnlikinglarƣa ǝjǝblinip, silǝrni ⱨaⱪarǝtlimǝktǝ. 5 Ular ⱨaman ⱨǝm tiriklǝrni wǝ ɵlgǝnlǝrni soraⱪ ⱪilixⱪa tǝyyar Turƣuqiƣa ⱨesab bǝrmǝy ⱪalmaydu.□ 6 Xunga dǝl xu sǝwǝbtin, ɵlgǝnlǝr ǝttǝ yaxawatⱪan insanlar soraⱪ ⱪilinidiƣandǝk soraⱪ ⱪilinip, Hudaƣa nisbǝtǝn roⱨta yaxisun dǝp, ularƣimu hux hǝwǝr yǝtküzülgǝn.□
  ■

Hudaning sadiⱪ hizmǝtqisi

7 Əmdi barliⱪ ixlarning ahirlixidiƣan küni yeⱪinlaxmaⱪta; xunga, salmaⱪ bolunglar wǝ dua ⱪilixⱪa sǝgǝk turunglar.■ 8 Lekin ⱨǝmmidin muⱨimi, bir-biringlarƣa ⱪizƣin meⱨir-muⱨǝbbǝttǝ turuweringlar. Qünki «meⱨir-muⱨǝbbǝt nurƣunliƣan gunaⱨlarni yapar».□  ■ 9 Bir-biringlardin aƣrinmay ɵzara meⱨmandost bolunglar. ■ 10 Huda tǝripidin ⱨǝrbiringlarƣa ata ⱪilinƣan iltipatⱪa binaǝn, uning ⱨǝrtǝrǝplik meⱨri-xǝpⱪitini kixilǝrgǝ yǝtküzidiƣan yahxi ƣojidarlar süpitidǝ, bu iltipat bilǝn bir-biringlarƣa hizmǝt ⱪilinglar. ■ 11 Kim sɵz ⱪilsa, u Hudaning kalam-bexarǝtlirini yǝtküzgüqi süpitidǝ sɵzlisun. Kim baxⱪilarƣa hizmǝt ⱪilsa, u Huda ata ⱪilƣan küq-ⱪudriti bilǝn hizmǝt ⱪilsun. Xundaⱪ bolƣanda, Huda ⱨǝmmǝ ixta Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ uluƣlinidu. Barliⱪ xan-xǝrǝp wǝ küq-ⱪudrǝt Uningƣa ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ mǝnsuptur, amin!□  ■

Etiⱪadqilarning azab-oⱪubǝtkǝ sǝwr ⱪilixi

12 Sɵyümlüklirim, otluⱪ sinaⱪning bexinglarƣa qüxkǝnlikigǝ ⱪarap, ajayib ixⱪa yoluⱪup ⱪaldim, dǝp ⱨǝyran ⱪalmanglar. ■ 13 Bǝlki, Mǝsiⱨning azab-oⱪubǝtlirigǝ ⱪandaⱪ ortaⱪ bolƣan bolsanglar, silǝr xundaⱪ xadlininglar. Xuning bilǝn Uning xan-xǝripi ayan ⱪilinƣinida, silǝrmu yayrap xadlinisilǝr. □ 14 Silǝr Mǝsiⱨning nami tüpǝylidin ⱨaⱪarǝtkǝ uqrisanglar, bǝhtlik bolisilǝr! Qünki xan-xǝrǝpning Roⱨi, yǝni Hudaning Roⱨi wujudunglarƣa qüxkǝn bolidu. □  ■ 15 Aranglardin birining azab-oⱪubǝt qekixi ⱨǝrgizmu ⱪatil, oƣri, rǝzil yaki qepilƣaⱪ bolux sǝwǝbidin bolmisun. 16 Biraⱪ qǝkkǝn azab-oⱪubiti «Mǝsiⱨiy» dǝp atalƣanliⱪi sǝwǝbidin bolsa, u buningdin nomus ⱪilmisun; ǝksiqǝ, muxu nam bilǝn atalƣanliⱪi üqün Hudaƣa mǝdⱨiyǝ oⱪusun. □ 17 Qünki soraⱪning baxlinidiƣan waⱪti-saiti kǝldi; soraⱪ aldi bilǝn Hudaning ɵyidikiliridin baxlinidu; wǝ ǝgǝr biz bilǝn baxlansa, u ⱨalda Hudaning hux hǝwirigǝ ⱪulaⱪ salmiƣanlarning aⱪiwiti nemǝ bolar? □  ■ 18  Dǝl muⱪǝddǝs yazmilarda yezilƣinidǝk: —

«Əgǝr ⱨǝⱪⱪaniylarning ⱪutⱪuzuluxi tǝs bolsa,

Ihlassizlar ⱨǝm gunaⱨkarlarning aⱪiwiti ⱪandaⱪ bolar?»□  ■

19 Xuning üqün, Hudaning iradisi bilǝn azab-oⱪubǝt qǝkkǝnlǝr yahxi ǝmǝllǝrni dawam ⱪilip, jenini wǝdisidǝ turidiƣan Yaratⱪuqiƣa amanǝt ⱪilip tapxursun.□

5

Aⱪsaⱪallar wǝ yaxlarƣa ⱪilinƣan nǝsiⱨǝt

1 Əmdi mǝn aranglardiki aⱪsaⱪallardin (Mǝsiⱨning azab-oⱪubǝtlirining guwaⱨqisi, namayan ⱪilinidiƣan xan-xǝrǝpkǝ nesip bolƣuqi wǝ silǝrgǝ ohxax bir aⱪsaⱪal süpitidǝ) xuni ɵtünimǝnki,□ 2 — Hudaning silǝrning aranglardiki padisini obdan beⱪinglar; ularƣa yetǝkqilik hizmitidǝ bolup, uni mǝjburǝn ǝmǝs, bǝlki ihtiyarǝn zimminglarƣa elinglar; pul-dunya üqün ǝmǝs, bǝlki huxalliⱪ bilǝn ⱪilinglar.□  ■ 3 Hudaning padisiƣa ƣojining ɵz tǝǝlluⱪatliriƣa bolƣinidǝk bolmay, bǝlki ularƣa ülgǝ bolunglar.□  ■ 4 Xundaⱪ ⱪilsanglar, Bax Padiqi axkarǝ bolƣanda, mǝnggü tozumas xan-xǝrǝp tajiƣa erixisilǝr.□  ■

5 Əy yaxlar, qonglarƣa boysununglar. Xuningdǝk, ⱨǝmminglar bir-biringlarƣa nisbǝtǝn kiqik peilliⱪni üstünglarƣa oriwelinglar. Qünki: «Huda tǝkǝbburlarƣa ⱪarxidur, lekin mɵmin-kǝmtǝrlǝrgǝ xǝpⱪǝt ⱪilidu».□  ■ 6 Ɵzünglarni Hudaning ⱪudrǝtlik ⱪoli astida tɵwǝn tutunglar. Xundaⱪ ⱪilsanglar, waⱪti-saiti kǝlgǝndǝ Huda silǝrni yuⱪiri kɵtüridu;□  ■ 7 Barliⱪ ƣǝm-ⱪayƣuliringlarni Uning üstigǝ taxlap ⱪoyunglar. Qünki U silǝrning ƣeminglarni ⱪilidu.■

8 Ɵzünglarni ⱨoxyar wǝ sǝgǝk tutunglar. Qünki düxmininglar bolƣan Iblis huddi ⱨɵrkirǝwatⱪan xirdǝk, yutⱪudǝk birsini izdǝp ⱪatrap yürmǝktǝ;■ 9 silǝr etiⱪadinglarda qing turup uningƣa ⱪarxi turunglar. Qünki bilisilǝrki, pütün dunyadiki ⱪerindaxliringlarmu ohxax azab-oⱪubǝtlǝrning tügixigüqǝ qidawatidu. □
  ■ 10 Əmma silǝrni Mǝsiⱨ Əysa arⱪiliⱪ Ɵzining mǝnggülük xan-xǝripigǝ qaⱪirƣan, pütkül meⱨir-xǝpⱪǝtning Igisi bolƣan Huda azraⱪⱪinǝ waⱪit azab-oⱪubǝt qǝkkininglardin keyin, Ɵzi silǝrni ǝsligǝ kǝltürüp, dǝs turƣuzup, mustǝⱨkǝm wǝ ulƣa bekitilgǝndǝk tǝwrǝnmǝs ⱪilidu. □  ■ 11 Uningƣa barliⱪ xan-xǝrǝp wǝ küq-ⱪudrǝt ǝbǝdil’ǝbǝd mǝnsup bolƣay, amin!□

Ahirⱪi salam

12 Mǝn bu ⱪisⱪiƣina hǝtni yezip, ɵzüm sadiⱪ ⱪerindixim dǝp bilidiƣan Silwanusning wasitisi bilǝn silǝrgǝ yollidim. Uxbu hǝtni yeziximning mǝⱪsiti, silǝrgǝ jekilǝx wǝ silǝrni riƣbǝtlǝndürüx, xundaⱪla Hudaning ⱨǝⱪiⱪiy meⱨir-xǝpⱪitining ǝnǝ xundaⱪ ikǝnlikigǝ guwaⱨliⱪ berixtin ibarǝttur. Bu meⱨir-xǝpⱪǝttǝ qing turunglar.□

13 Silǝr bilǝn billǝ tallanƣan Babilda turuwatⱪan jamaǝt wǝ oƣlum Markustin silǝrgǝ salam. □

14 Bir-biringlar bilǝn meⱨribanlarqǝ sɵyüxüp salamlixinglar.

Silǝrgǝ, yǝni Mǝsiⱨdǝ bolƣan ⱨǝmminglarƣa amanliⱪ-hatirjǝmlik yar bolƣay!■

□ 1:1 «Əysa Mǝsiⱨning rosuli bolƣan mǝnki Petrustin Pontus, Galatiya, Kapadokiya, Asiya wǝ Bitiniyǝ ɵlkiliridǝ tarⱪaⱪ yaxawatⱪan musapir bǝndilǝrgǝ salam» — «tarⱪaⱪ musapirlar» toƣruluⱪ «Yaⱪup»tiki «kirix sɵz»imizni kɵrüng. «Tarⱪaⱪ musapirlar» — Asuriyǝning wǝ keyinki Babil imperiyǝsidin baxlap, Israilning on ikki ⱪǝbilisi dunyaning ⱨǝrⱪaysi bulung-puqⱪaⱪliriƣa tarⱪilip kǝtkǝnidi. Pǝlǝstingǝ ⱪaytip kǝlmǝy, qǝt yǝrlǝrdǝ ⱪalƣan Yǝⱨudiylar «tarⱪaⱪ musapirlar» (grek tilida «diaspora») dǝp atilatti. Lekin muxu yǝrdǝ «tarⱪaⱪ yaxawatⱪan musapir bǝndilǝr» kɵqmǝ mǝnidǝ ixlitilidu, xundaⱪla hǝttǝ tilƣa elinƣan jaylarda turuwatⱪan barliⱪ etiⱪadqilarni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraymiz (2:10ni kɵrüng). «Tarⱪaⱪ yaxawatⱪan musapir bǝndilǝr» bizningqǝ: (1) etiⱪadqilar bu dunyada ⱨǝⱪiⱪǝtǝn musapir salaⱨiyitidǝ yaxaydu. Ular yurtimiz muxu yǝrdǝ ǝmǝs, jǝnnǝttǝ bolidu, dǝp bilidu; (2) etiⱪadqilar yǝr yüzidiki yurtlarning kɵpinqisidǝ kɵp sanliⱪni tǝxkil ⱪilmaydu, bǝlki tarⱪaⱪ «kiqik bir pada»dǝk yaxawatidu, degǝnni kɵrsitidu. «Kirix sɵz»imiznimu kɵrüng.

■ 1:1 Yaⱪ. 1:1.

□ 1:2 «Silǝr Huda’Atining aldin bilgini boyiqǝ tallinip, Roⱨ tǝripidin pak-muⱪǝddǝs ⱪilindinglar» — «Roⱨ» muxu yǝrdǝ Hudaning Muⱪǝddǝs Roⱨini kɵrsitidu. «Buningdin mǝⱪsǝt, silǝrning Əysa Mǝsiⱨning itaitidǝ boluxunglar wǝ ⱪenining üstünglarƣa sepilixi üqündur» — «Əysa Mǝsiⱨning ⱪenining üstünglarƣa sepilixi»: — demǝk, Əysa Mǝsiⱨning ⱪeni «Tǝwrat dǝwri»diki ⱪurbanliⱪlarning ⱪenidǝk, adǝmning bǝdini üstigǝ ǝmǝs, bǝlki etiⱪad ⱪilƣuqilarning wijdan-ⱪǝlbigǝ sepilidu, xuning bilǝn gunaⱨliridin pak bolidu («Yǝx.» 52:15 wǝ izaⱨatini, «Ibr.» 9:13, 12:24ni kɵrüng).

■ 1:2 Rim. 1:7; 1Kor. 1:3; Gal. 1:3; Əf. 1:2; 2Pet. 1:2; Yǝⱨ. 2.

■ 1:3 Rim. 6:23; 1Kor. 15:20; 2Kor. 1:3; Əf. 1:3; Yaⱪ. 1:18.

■ 1:4 Kol. 1:5; 2Tim. 1:12.

■ 1:6 Rim. 5:3; Ibr. 10:37; 1Pet. 5:10; Yaⱪ. 1:2.

□ 1:7 «Altun ⱨaman yoⱪilip ketidiƣan nǝrsǝ bolsimu, sapliⱪi ot bilǝn sinilidu. Xuningƣa ohxax altundin tolimu ⱪimmǝtlik bolƣan etiⱪadinglar sinilip ispatlinidu. Buning bilǝn u Əysa Mǝsiⱨ ⱪayta axkarilanƣan waⱪtida mǝdⱨiyǝ, xan-xǝrǝp wǝ izzǝt-ⱨɵrmǝt kǝltüridu» — oⱪurmǝnlǝrgǝ ayanki, altunning sapliⱪi yaki ⱨǝⱪiⱪiy ikǝnliki ot bilǝn ispatlinidu. Huda etiⱪadimizning ⱨǝⱪiⱪiy yaki ⱨǝⱪiⱪiy ǝmǝslikini bilidu, ǝlwǝttǝ, lekin Ɵzining xan-xǝripi ⱨǝmdǝ bizni bu jǝⱨǝttǝ hatirjǝm ⱪilix üqün bizni ⱨǝrhil sinaⱪlarƣa uqritidu. Muǝllip muxu sinaⱪlar toƣruluⱪ eytⱪan bolsimu, ularning etiⱪadidin guman ⱪilƣan ǝmǝs, ǝksiqǝ 8-ayǝttǝ ularning etiⱪadiƣa ixǝnqini bildürüp, dǝrwǝⱪǝ ⱨǝⱪiⱪiy, sap ikǝnlikini eniⱪ kɵrsitidu. «Etiⱪadinglar... mǝdⱨiyǝ, xan-xǝrǝp wǝ izzǝt-ⱨɵrmǝt kǝltüridu» — muǝllip muxu yǝrdǝ bu «mǝdⱨiyǝ, xan-xǝrǝp wǝ izzǝt-ⱨɵrmǝt» kimgǝ bolidiƣanliⱪini oquⱪ kɵrsǝtmǝydu. Bizningqǝ etiⱪadimiz sinilixi arⱪiliⱪ «mǝdⱨiyǝ, xan-xǝrǝp wǝ izzǝt-ⱨɵrmǝt»ni ⱨǝm Rǝb Ɵzigǝ ⱨǝm bizlǝrgimu kǝltüridu. Qünki etiⱪadimiz sinaⱪtin ɵtküzülsǝ, bu Hudaning xapaiti ⱨǝm küq-ⱪudritidinla bolidu, xundaⱪla buning arⱪiliⱪ uning xapaiti ⱨǝm ⱪudriti roxǝn bolidu wǝ Hudaning uluƣluⱪiƣa ispat bolidu (5-ayǝtni kɵrüng).

■ 1:7 Yǝx. 48:10; 1Kor. 3:13; Yaⱪ. 1:3; 1Pet. 4:12.

■ 1:8 Yⱨ. 20:29.

□ 1:9 «Xuning bilǝn silǝr etiⱪadinglarning nixani, yǝni jeninglarning nijatiƣa muyǝssǝr boluwatisilǝr» — muxu ayǝttin eniⱪ kɵrgili boliduki, nijatning ⱨazir nǝtijisi ⱨǝm mewisi bar ⱨǝmdǝ kǝlgüsidǝ (5-ayǝttǝ) Mǝsiⱨ ⱪayta kǝlgǝndǝ tehimu mukǝmmǝllixidu (nijatning kǝlgüsidiki bǝht-bǝrikǝtliri bolsa gunaⱨning ⱨǝrⱪandaⱪ tǝsiridin azad bolux, yengi tǝndǝ boluxni ɵz iqigǝ alidu). Muxu yǝrdǝ «jeninglarning nijati» bǝlkim adǝmning iqki dunyasini kɵrsitidu, demǝk, adǝmning oy-pikir, ⱨessiyatliri wǝ mijǝzining gunaⱨning tǝsiridin azad boluxini kɵrsitidu.

■ 1:10 Yar. 49:10; Dan. 2:44; Ⱨag. 2:8; Zǝk. 6:12.

□ 1:11 «Ularda bolƣan Mǝsiⱨning roⱨi ularƣa Mǝsiⱨ kǝlgüsidǝ tartidiƣan azab-oⱪubǝtlǝr wǝ bulardin keyinki kelidiƣan xan-xǝrǝplǝr toƣrisida aldin’ala mǝlumat berip bexarǝt kǝltürginidǝ, ular bu ixlarning ⱪandaⱪ yol bilǝn wǝ ⱪaysi zamanda yüz beridiƣanliⱪi üstidǝ izdǝngǝn» — «ⱪandaⱪ yol bilǝn» degǝnning baxⱪa birhil tǝrjimisi «kimning wujudida». Bu ayǝttin xu roxǝnki, Mǝsiⱨ tehi dunyaƣa kǝlmigini bilǝn, Tǝwrattiki pǝyƣǝmbǝrlǝrning bexarǝt berixi Uning Roⱨi arⱪiliⱪ bolƣan; Mǝsiⱨning Roⱨi ularda tursimu, ularning Mǝsiⱨning kimliki yaki toluⱪ salaⱨiyiti toƣruluⱪ hǝwiri müjmǝl yaki yoⱪ deyǝrlik idi.

■ 1:11 Zǝb. 22:6; Yǝx. 53:3; Dan. 9:24.

□ 1:12 «Xuning bilǝn ularƣa bu ixlarni aldin eytixi ular ɵzliri üqün ǝmǝs, bǝlki silǝrning hizmitinglarda bolƣan, dǝp ayan ⱪilinƣan» — «bu ixlar» degǝnlik pǝyƣǝmbǝrlǝr aldin’ala eytⱪan Mǝsiⱨning ɵlümi (azab-oⱪubǝtliri) arⱪiliⱪ bolƣan barliⱪ nijatliⱪ ixlar, jümlidin «Muⱪǝddǝs Roⱨning küqi bilǝn» hux hǝwǝrni yǝtküzüxni kɵrsǝtsǝ kerǝk.

■ 1:12 Ros. 2:4; Əf. 3:10.

□ 1:13 «ümidinglarni Əysa Mǝsiⱨ ⱪayta kɵrüngǝn künidǝ silǝrgǝ elip kelidiƣan bǝht-xapaǝtkǝ pütünlǝy baƣlanglar» — «pütünlǝy baƣlanglar» degǝnning baxⱪa hil tǝrjimisi: «ahirƣiqǝ baƣlanglar».

■ 1:13 Luⱪa 12:35; Əf. 6:14.

■ 1:15 Luⱪa 1:75.

■ 1:16 Law. 11:44,45; 19:2; 20:7.

■ 1:17 Ⱪan. 10:17; 2Tar. 19:7; Ayup 34:19; Ros. 10:34; Rim. 2:11; Gal. 2:6; Əf. 6:9; Kol. 3:25.

□ 1:18 «ⱨaman ⱪimmitini yoⱪitidiƣan altun yaki kümüxtǝk nǝrsilǝr» — grek tilida «ⱨaman qiriydiƣan altun yaki kümüxtǝk nǝrsilǝr».

■ 1:18 1Kor. 6:20; 7:23.

■ 1:19 Ros. 20:28; Ibr. 9:12; Wǝⱨ. 1:5.

□ 1:20 «U zamanlarning muxu ahirⱪi waⱪitlirida silǝr üqün bu dunyaƣa ǝwǝtilip axkara ⱪilindi» — «zamanlarning muxu ahirⱪi waⱪitliri» degǝnlik Əysa Mǝsiⱨning birinqi ⱪetim bu dunyaƣa kelixidin tartip, ikkinqi ⱪetim kelixigiqǝ bolƣan waⱪit, yǝni «Injil dǝwri»ni kɵrsitidu.

■ 1:20 Rim. 16:25; Əf. 1:9; 3:9; Kol. 1:26; 2Tim. 1:9; Tit. 1:2.

■ 1:21 Ros. 2:33; Fil. 2:9.

■ 1:22 Rim. 12:10; Əf. 4:3; Ibr. 13:1; 1Pet. 2:17.

□ 1:23 «Qünki silǝr yengiwaxtin tuƣuldunglar — bu qirip ketidiƣan uruⱪ arⱪiliⱪ ǝmǝs, bǝlki qirimas uruⱪ, yǝni Hudaning ⱨayatiy küqkǝ igǝ wǝ mǝnggü turidiƣan sɵz-kalami arⱪiliⱪ boldi» — muxu yǝrdǝ «qirip ketidiƣan uruⱪ» degǝnning mǝnisi bǝlkim «ⱨaman ɵlüp ketidiƣan insanlar (qirip ketidiƣan ǝt igiliri)»ni kɵrsitixi mumkin — demǝk, ⱨeqkim etiⱪadqi bolƣan ata-anisidin yaki mǝlum millǝttin (mǝsilǝn, Yǝⱨudiylardin) tuƣulƣanliⱪi bilǝn yengi ⱨayatⱪa erixmǝydu. Ⱨǝr adǝm ɵzi etiⱪad bilǝn «ⱪayta (yengidin) tuƣuluxi» kerǝktur.

■ 1:23 Yaⱪ. 1:18; 1Yuⱨa. 3:9.

■ 1:24 Yǝx. 40:6-8; 1Kor. 7:31; Yaⱪ. 1:10; 4:14; 1Yuⱨa. 2:17.

□ 1:25 «Barliⱪ ǝt igiliri ot-qɵptur, halas, ularning barliⱪ xan-xǝripi daladiki gülgǝ ohxax; ot-qɵp solixidu, gül hazan bolidu, biraⱪ Rǝbning sɵz-kalami mǝnggügǝ turidu!» — bu sɵzlǝr «Yǝx.» 40:6, 8 (LXX)tin nǝⱪil kǝltürülgǝn.

■ 2:1 Mat. 18:3; Rim. 6:4; 1Kor. 14:20; Əf. 4:23; Kol. 3:8; Ibr. 12:1.

□ 2:2-3 «Rǝbning meⱨribanliⱪini tetip bilgǝnikǝnsilǝr» — «Zǝb.» 34:8. «huddi yengi tuƣulƣan bowaⱪlardǝk bolup Hudaning sɵz-kalamidiki sap sütkǝ tǝxna bolunglar» — «Hudaning sɵz-kalamidiki sap süt» yaki «roⱨiy sap süt». «buning bilǝn, silǝr nijatning kamalitigǝ yetip ɵsisilǝr» — «nijat» toƣruluⱪ «kirix sɵz» wǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 2:2-3 Zǝb. 34:8

□ 2:4 «Əmdi silǝr Uningƣa, yǝni adǝmlǝr tǝripidin ǝrzimǝs dǝp taxlinip, lekin Huda tǝripidin tallanƣan wǝ ⱪǝdirlǝngǝn tirik tax Bolƣuqining yeniƣa kelip...» — «tirik tax Bolƣuqi» Əysa Mǝsiⱨni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ. U Hudaning salmaⱪqi bolƣan ibadǝthanisining tirik ul texidur. Barliⱪ etiⱪadqilar Uning üstigǝ selinip ⱨǝmdǝ Uning bilǝn baƣlinip «Hudaning tirik, künmu-kün ɵsüwatⱪan (roⱨiy) ibadǝthanisi» boluxⱪa ⱪurulmaⱪta.

■ 2:4 Əf. 2:20.

□ 2:5 «silǝr ɵzünglarmu tirik taxlar süpitidǝ bir roⱨiy ibadǝthana ⱪilinixⱪa, Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ Hudani hursǝn ⱪilidiƣan roⱨiy ⱪurbanliⱪlarni sunidiƣan muⱪǝddǝs kaⱨin ⱪataridikilǝr boluxⱪa ⱪuruluwatisilǝr» — «roⱨiy ⱪurbanliⱪlar» ⱪoy-kalilardin ǝmǝs, bǝlki Hudaƣa sunƣan rǝⱨmǝt-mǝdⱨiyilǝr wǝ hizmitidiki ixlar, xundaⱪla baxⱪilarƣa kɵrsǝtkǝn meⱨir-muⱨǝbbǝt, hǝyr-sahawǝtlik ixlardin bolidu. «Muⱪǝddǝs kaⱨinliⱪ ⱪataridikilǝr» «Lawiylar»din bolƣan kaⱨinliⱪ ǝmǝs, yengi ǝⱨdigǝ baƣlanƣan roⱨiy kaⱨinliⱪ tüzümidin bolidu.

■ 2:5 Rim. 12:1; Ibr. 3:6; 12:28; Wǝⱨ. 1:6; 5:10.

□ 2:6 «Mana, tallanƣan, ⱪǝdirlǝngǝn bürjǝk ul texini Zionƣa ⱪoydum. Uningƣa etiⱪad ⱪilƣuqi ⱨǝrkim ⱨǝrgiz yǝrgǝ ⱪarap ⱪalmaydu» — «Yǝx.» 28:16ni kɵrüng. «Zion» — Ⱪǝdimki Israilning paytǝhti, Yerusalemning yǝnǝ bir atilixidur.

■ 2:6 Yǝx. 28:16.

□ 2:7-8 «Əmdi etiⱪad ⱪilƣuqi bolƣan silǝrgǝ nisbǝtǝn taxning ⱪǝdiri bolidu» — yaki, «Bu ul texi etiⱪad ⱪilƣan silǝrgǝ nisbǝtǝn ⱪimmǝtliktur». «Tamqilar ǝrzimǝs dǝp taxliwǝtkǝn bu tax, burjǝk ul texi bolup tiklǝndi!», wǝ: — «Bu tax kixilǝrgǝ putlikaxang tax, adǝmni yiⱪitidiƣan ⱪoram tax bolidu» — «Zǝb.» 118:22, «Yǝx.» 8:14.

■ 2:7-8 Zǝb. 118:22; Mat. 21:42; Ros. 4:11; Rim. 9:33; Yǝx. 8:14.

□ 2:9 «lekin silǝr bolsanglar Huda talliƣan bir jǝmǝt, xaⱨanǝ bir kaⱨinliⱪ, pak-muⱪǝddǝs bir ǝl, xundaⱪla Ɵzigǝ alaⱨidǝ has bolƣan bir hǝlⱪsilǝr; buning mǝⱪsiti, silǝrni ⱪarangƣuluⱪtin Ɵzining tilsimat yoruⱪluⱪiƣa qaⱪirƣuqining pǝzilǝtlirini namayan ⱪilixinglardin ibarǝt» — «Mis.» 19:5-6, 23:22 (LXX), «Yǝx.» 43:20-21, «Mal.» 3:17ni kɵrüng.

■ 2:9 Mis. 19:5; Ⱪan. 7:6; 14:2; 26:18; Əf. 1:14; Wǝⱨ. 1:6; 5:10.

□ 2:10 «Burun silǝr bir hǝlⱪ ⱨesablanmayttinglar, lekin ⱨazir Hudaning hǝlⱪisilǝr; burun Hudaning rǝⱨim-xǝpⱪitigǝ erixmigǝnidinglar, lekin ⱨazir erixtinglar» — «Ⱨox.» 1:6-9, 2:23ni kɵrüng.

■ 2:10 Ⱨox. 2:1; 2:25; Rim. 9:26.

□ 2:11 «silǝrdin ɵtünümǝnki, roⱨ-ⱪǝlbinglar bilǝn ⱪarxilixidiƣan ǝtliringlardiki nǝps-xǝⱨwǝtlǝrdin ɵzünglarni yiraⱪ tutunglar» — grek tilida «roⱨ-ⱪǝlb» muxu yǝrdǝ «jan» bilǝn ipadilinidu. «Ətliringlardiki (yaki pǝⱪǝt «ǝtlǝrdiki») nǝps-xǝⱨwǝtlǝr» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, Injilda «ǝt» bolsa adǝttǝ «gunaⱨning ⱪorali», yǝni gunaⱨ ǝtlirimizni ⱪoral ⱪilip u arⱪiliⱪ bizni azduridiƣanliⱪi wǝ baxⱪuridiƣanliⱪini kɵrsitidu. «Rimliⱪlarƣa»diki «kirix sɵz»ni kɵrüng.

■ 2:11 Rim. 13:14; Gal. 5:16.

□ 2:12 «Yürüx-turuxunglar etiⱪadsizlar arisida esil-pǝzilǝtlik bolsun» — «etiⱪadsizlar» muxu yǝrdǝ «yat ǝlliklǝr» yaki «yat ǝllǝr» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Adǝttǝ bu sɵz «Yǝⱨudiy bolmiƣan ǝllǝr»ni kɵrsitidu, lekin muxu yǝrdǝ kɵqmǝ mǝnidǝ ixlitilidu. «Muxundaⱪ ⱪilƣanda, gǝrqǝ ular silǝrgǝ yamanliⱪ ⱪilƣuqilar dǝp tɵⱨmǝt ⱪilsimu, dǝl tɵⱨmǝt ⱪilƣan ixlarda silǝrning yahxi ǝmǝlliringlarƣa ⱪarap, Hudaning ularni oyƣitip yoⱪlaydiƣan künidǝ uni uluƣlixi mumkin» — «Hudaning oyƣitip yoⱪlaydiƣan küni» degǝnlik grek tilida «yoⱪlax küni» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Hudaning adǝmni «yoⱪliƣanda» ikki hil nǝtijining biri bolidu: (1) bǝht-bǝrikǝt, Huda xapaitini alaⱨidǝ kɵrsitip, insanni towa ⱪilixⱪa oyƣitidu; (2) Huda adǝmning gunaⱨlirini jazalaydu. Muxu yǝrdiki nǝtijǝ yahxi bolƣaqⱪa, «oyƣitip yoⱪlax» dǝp tǝrjimǝ ⱪilduⱪ.

■ 2:12 Mat. 5:16; Luⱪa 1:68; 19:44; Rim. 12:17; 2Kor. 8:21; Fil. 2:15; Tit. 2:8; 1Pet. 3:16.

■ 2:13-14 Rim. 13:1; Tit. 3:1.

■ 2:15 Tit. 2:8.

□ 2:16 «Silǝr ǝrkin-azad bolƣininglar bilǝn,...» — bizningqǝ, xübⱨisizki, rosul Petrus muxu yǝrdǝ Rǝb Əysaning «Mat.» 17:24-27dǝ ɵzigǝ eytⱪan sɵzlirini ǝslitidu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. «bu ǝrkinlikinglarni yamanliⱪ ⱪilixning baⱨanisi ⱪiliwalmanglar» — grek tilida «bu ǝrkinlikinglarni yamanliⱪ ⱪilixning niⱪabi ⱪiliwalmanglar». «bǝlki Hudaning ⱪuli süpitidǝ bolup...» — «Hudaning ⱪuli» toƣrisida: — oⱪurmǝnlǝrgǝ eniⱪki, Tǝwrat-injil boyiqǝ Hudaning ⱪulluⱪida bolux adǝmning toluⱪ ǝrkinliki, ɵz ihtiyarliⱪi bilǝn bolmisa «Hudaning ⱪulluⱪida bolux» ⱨesablanmaydu. Hudaning ⱪulluⱪida bolux insanlarƣa nisbǝtǝn uluƣ imtiyazdin ibarǝttur. Qünki Mǝsiⱨ kɵp yǝrlǝrdǝ «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli» dǝp atilidu (mǝsilǝn, «Yǝx.» 42:1dǝ wǝ baxⱪa kɵp yǝrlǝrdǝ). Tǝwratta, Yǝxaya pǝyƣǝmbǝrning kitabidiki «Pǝrwǝrdigarning ⱪuli» toƣruluⱪ bexarǝtlǝrni kɵrüng).

■ 2:16 Yⱨ. 8:32; Rim. 6:18; Gal. 5:1.

□ 2:17 «Hudadin ⱪorⱪunglar, padixaⱨni ⱨɵrmǝtlǝnglar» — Hudaning ⱪorⱪunqi bolmisa ⱨɵkümdarlarni ⱨɵrmǝtlǝx pǝⱪǝt insanlardin ⱪorⱪux bolidu, halas. Mǝsilǝn, rosul Petrusning «Ros.» 4:19dǝ hatirilǝngǝn sɵzlirini kɵrüng.

■ 2:17 Mat. 22:21; Rim. 12:10; Əf. 4:3; Ibr. 13:1; 1Pet. 1:22; 5:5.

□ 2:18 «Ⱪullar, hojayinliringlarƣa toluⱪ ⱪorⱪunq bilǝn boysununglar» — «ⱪullar» degǝn sɵz muxu yǝrdǝ ⱨǝm ⱪullarni ⱨǝm ɵy hizmǝtkarlirini ɵz iqigǝ alidu. «toluⱪ ⱪorⱪunq bilǝn boysununglar» — «toluⱪ ⱪorⱪunq bilǝn» degǝn sɵzlǝr grek tilida «barliⱪ ⱪorⱪunq bilǝn» degǝn bilǝn ipdilinidu. Mǝnisi xübⱨisizki, ⱪullarning hojayinlirini ⱨɵrmǝtlixidǝ Hudadin ⱪorⱪuxning türtkisi boluxi kerǝk. Mǝsilǝn, «Kol.» 3:22 wǝ «Əf.» 6:5-7ni kɵrüng.

■ 2:18 Əf. 6:5; Kol. 3:22; 1Tim. 6:1; Tit. 2:9.

□ 2:19 «ǝgǝr birsi Huda aldida pak wijdanliⱪ bolux üqün naⱨǝⱪ azab-oⱪubǝt qǝksǝ...» — buning ikki mǝnisi boluxi mumkin: — (1) bu adǝm wijdani arⱪiliⱪ mǝlum bir ixning Hudaning iradisi ikǝnlikini bilip, bu yahxi ixⱪa ǝmǝl ⱪilidu, lekin hojayini yahxi ⱪilƣinini qüxǝnmǝyla uni jazalaydu; ⱪul bu naⱨǝⱪlikkǝ sǝwr-taⱪǝt ⱪilidu; (2) ⱪul-hizmǝtkar hizmitini yahxi, puhta ⱪilsimu, hojayin bǝribir uningƣa ⱪopal muamilǝ ⱪilidu. Ⱪul-hizmǝtkar ⱪorⱪunqtin ǝmǝs, bǝlki Hudani hursǝn ⱪilix üqün, Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirning Ɵzi bu yaman ixlarƣa Ɵz yahxi mǝⱪsǝtliri bilǝn yol ⱪoyƣanliⱪiƣa iman kǝltürüp, bu yaman muamiligǝ sǝwr-taⱪǝt ⱪilip qidap, hojayinini kǝqüriwetidu.

■ 2:19 Mat. 5:10.

■ 2:20 1Pet. 3:14; 4:14.

■ 2:21 Yⱨ. 13:15; Fil. 2:5; 1Yuⱨa. 2:6.

□ 2:22 «U gunaⱨ sadir ⱪilip baⱪmiƣan, Uning aƣzidin ⱨeqⱪandaⱪ aldamqiliⱪ-yalƣanqiliⱪmu tepilmas» — bu sɵzlǝr «Yǝx.» 53:9din elinƣan.

■ 2:22 Yǝx. 53:9; 2Kor. 5:21; 1Yuⱨa. 3:5.

□ 2:23 «U ⱨaⱪarǝtlǝnginidǝ, til ⱪayturmaytti. Azab-oⱪubǝt qǝkkǝndǝ, U ⱨeq tǝⱨdit salmaytti; ǝksiqǝ, Ɵzini adil ⱨɵküm qiⱪarƣuqining ⱪolliriƣa tapxuratti» — Petrusning bu sɵzidǝ «Yǝx.» 53:7diki bexarǝt kɵzdǝ tutulidu.

■ 2:23 Mat. 27:39; Yⱨ. 8:48,49.

□ 2:24 «U Ɵzi bizning gunaⱨⱪa nisbǝtǝn ɵlüp, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa nisbǝtǝn yaxiximiz üqün yaƣaq tüwrüktǝ gunaⱨlirimizni zimmisigǝ aldi; silǝr uning yariliri bilǝn xipa taptinglar» — «yaƣaq tüwrüktǝ» (grek tilida «dǝrǝhtǝ»), «krest»ni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ. Muxu yǝrdǝ tilƣa elinƣan «dǝrǝh» erǝn baƣqisi otturisidiki ikki dǝrǝhni, xundaⱪla Tǝwrattiki kɵp baxⱪa yǝrlǝdǝ deyilgǝn «dǝrǝh» toƣrisidiki temini oⱪurmǝnlǝrning esigǝ kǝltüridu (mǝsilǝn, «Mis.» 15:23-26, «Ⱪan.» 21:22-23, «Pǝnd.» 3:18, 11:30 ⱪatarliⱪlar).

■ 2:24 Yǝx. 53:4; Mat. 8:17; Rim. 6:11.

□ 2:25 «Qünki burun silǝr ⱪoylardǝk yoldin ezip kǝtkǝnsilǝr...» — grek tilida «ketiwattatisilǝr». «Yǝx.» 6:53ni kɵrüng. «lekin ⱨazir jeninglarning padiqisi ⱨǝm yetǝkqisining yeniƣa ⱪaytip kǝldinglar» — «jeninglarning padiqisi ⱨǝm (ⱪoƣdaydiƣan) yetǝkqisi» Rǝb Əysa Mǝsiⱨ, ǝlwǝttǝ.

■ 2:25 Yǝx. 53:6; Əz. 34:6; Luⱪa 15:4.

■ 3:1-2 Yar. 3:16; 1Kor. 14:34; Əf. 5:22; Kol. 3:18; Tit. 2:5.

■ 3:3 1Tim. 2:9; Tit. 2:3.

□ 3:4 «bǝlki «ⱪǝlbinglardiki ɵzünglar», yǝni mɵmin wǝ tinq roⱨtin bolƣan qirimas güzǝlliktin bolsun» — «ⱪǝlbinglardiki ɵzünglar» grek tilida «ⱪǝlbdiki iqki insan» degǝn sɵz bilǝn bildürülidu.

□ 3:5 «Hudaƣa ümidini baƣliƣan ihlasmǝn ayallar» — «ihlasmǝn» muxu yǝrdǝ «muⱪǝddǝs» bilǝn ipadilinidu.

□ 3:6 «Silǝr ⱨeqⱪandaⱪ wǝswǝsilǝrdin ⱪorⱪmay ixlarni durus ⱪilsanglar, silǝrmu Saraⱨning pǝrzǝntliri bolƣan bolisilǝr» — «ⱨeqⱪandaⱪ wǝswǝsilǝrdin ⱪorⱪmay ixlarni durus ⱪilsanglar» degǝnliktǝ tǝkitlǝydiƣan ix bǝlkim, ayallar ɵz yoldaxlirini ⱨɵrmǝtlixi bilǝn tǝng ulardin ⱨeqⱪandaⱪ ⱪorⱪmasliⱪi, bǝlki Hudadinla ⱪorⱪup, ihlasmǝn boluxi kerǝk. Demǝk, ayallarning durus ixlarni ⱪilixning türtkisi ǝrliridin ⱪorⱪux ǝmǝs, bǝlki Hudaƣa ihlasmǝn boluxtin ibarǝt boluxi kerǝk.

■ 3:6 Yar. 18:12.

□ 3:7 «Xuningƣa ohxax, ǝy ǝrlǝr, silǝrmu ayalliringlar bilǝn turuxta, ularni ayal kixilǝr bizdin ajiz bǝndilǝr dǝp bilip ularni qüxinip yetinglar» — «ajiz bǝndǝ» grek tilida «ajiz ⱪaqa-ⱪuqa» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Rosul Petrusning muxu yǝrdǝ ⱨǝm ǝrlǝr ⱨǝm ayallarmu Hudaning hizmitidǝ bolƣan ⱪorallar yaki ǝswablar ikǝnlikini tǝkitlimǝkqi. Muxu yǝrdǝ «qüxinip yetix» grek tilida «bilix» bilǝn ipadlinidu. «Yar.» 4:1 wǝ izaⱨatini kɵrüng. Bu ibarǝ ǝrning ayalining ɵz jinsiy muⱨǝbbitigǝ bolƣan moⱨtajliⱪini untumasliⱪini ɵz iqigǝ alidu. «silǝr ular bilǝn Huda xapaǝt ⱪilƣan ⱨayatⱪa ortaⱪ mirashor bolup, ularni ⱨɵrmǝt ⱪilinglar» — «Huda xapaǝt ⱪilƣan ⱨayatⱪa mirashor» — grek tilida «ⱨayatning xapaitigǝ mirashor...».

■ 3:7 Əf. 5:25-33; Kol. 3:19.

□ 3:8 «...iq-baƣri yumxaⱪ wǝ kǝmtǝr bolunglar» — yaki «... iq-baƣri yumxaⱪ wǝ ǝdǝplik bolunglar».

■ 3:8 Rim. 12:16; 15:5; 1Kor. 1:10; Fil. 2:2; 3:16.

■ 3:9 Law. 19:18; Pǝnd. 20:22; 24:29; Mat. 5:39; 25:34; Rim. 12:17; 1Kor. 6:7; 1Tes. 5:15; 1Tim. 4:8.

■ 3:10 Zǝb. 34:12-16; Yaⱪ. 1:26

□ 3:11 «aman-hatirjǝmlikni izdǝp,..» — yaki «ⱨǝmmǝylǝn bilǝn inaⱪ ɵtüxkǝ tirixip,...».

■ 3:11 Zǝb. 37:27; Yǝx. 1:16; 3Yuⱨa. 11.

□ 3:12 «...Qünki Pǝrwǝrdigarning kɵzi ⱨǝⱪⱪaniylarning üstidǝ turidu, Uning ⱪuliⱪi ularning iltijaliriƣa oquⱪ turidu; lekin Pǝrwǝrdigarning yüzi rǝzillik yürgüzgüqilǝrgǝ ⱪarxi turidu» — (10-12-ayǝt) «Zǝb.» 34:12-16.

■ 3:12 Zǝb. 34:12-16

□ 3:13 «Əgǝr silǝr daim yahxi ixlarni ⱪilixⱪa intilsǝnglar,...» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «ǝgǝr silǝr yahxi ⱪilƣuqilarni ülgǝ ⱪilsanglar,...» deyilidu.

□ 3:14 «Lekin ularning wǝⱨimisidin ⱪorⱪmanglar wǝ alaⱪzadǝ bolmanglar...» — «Yǝx.» 8:12.

■ 3:14 Yǝx. 8:12-13; Yǝr. 1:8; Mat. 5:10; 1Pet. 2:20; 4:14.

□ 3:15 «bǝlki ⱪǝlbinglarda Rǝb Mǝsiⱨni ⱨǝmmidin üstün dǝp bilinglar» — bu sɵzlǝr «Yǝx.» 8:13dǝ tepilidu. «Rǝb Mǝsiⱨni ⱨǝmmidin üstün dǝp bilinglar» grek tilida «rǝbni muⱪǝddǝs ⱪilip» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Muxu ayǝttǝ «muⱪǝddǝs» degǝn sɵz «pak» degǝn adǝttiki mǝnidǝ ixlitilmǝy, bǝlki Rǝbning ⱨǝmmǝ baxⱪa zatlardin pütünlǝy baxⱪiqǝ, pütünlǝy üstün ikǝnlikini bildüridu. «silǝrdǝ bolƣan ümidning sǝwǝbini soriƣanlar» — «ümid» — mǝnggülük ⱨayatⱪa baƣliƣan, ǝlwǝttǝ. «silǝrdǝ bolƣan ümidning sǝwǝbini soriƣanlarƣa mɵmin-mulayimliⱪ wǝ ihlasliⱪ bilǝn jawab berixkǝ ⱨǝmixǝ tǝyyar turunglar» — «ihlasliⱪ bilǝn» grek tilida «ⱪorⱪunq bilǝn» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Bizningqǝ bu ⱪorⱪunq: (1) Hudadin bolidu — demǝk, mǝn jawab bǝrginimdǝ adǝmning qirayidin yaki uni rǝnjitixtin ⱪorⱪmaymǝn, bǝlki pǝⱪǝt Hudadin ⱪorⱪimǝn, wǝ (2) jawabimning birǝr jayining ⱨǝⱪiⱪǝttin ezip ketixidin, gepimining hataliⱪ yeri bolup ⱪelixidin ⱪorⱪuxmu bar.

■ 3:15 Ayup 1:21; Zǝb. 119:46; Ros. 4:8.

■ 3:16 Tit. 2:8; 1Pet. 2:12,15.

□ 3:18 «yǝni Ⱨǝⱪⱪaniy Bolƣuqi ⱨǝⱪⱪaniy ǝmǝslǝrni dǝp, birla ⱪetimliⱪ azab-oⱪubǝt qǝkti» — «Ⱨǝⱪⱪaniy Bolƣuqi» Mǝsiⱨni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ. «gǝrqǝ U tǝn jǝⱨǝttǝ ɵltürülgǝn bolsimu, lekin roⱨta janlanduruldi» — bu ajayib ⱨǝⱪiⱪǝt toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 3:18 Rim. 5:6; Ibr. 9:15,28.

□ 3:19 «xuning bilǝn U solap ⱪoyulƣan roⱨlarning yeniƣa muxu roⱨiy ⱨayatliⱪi bilǝn berip, Ɵzining bu ƣǝlibisini jakarlidi» — «muxu roⱨiy ⱨayatliⱪ bilǝn berip...» grek tilida «uningda berip...» bilǝn ipadilinidu. Əyni grekqǝ tekisttǝ uning nemini jakarliƣini eniⱪ deyilmigǝn. Biz «Ɵzining ƣǝlibisi»ni ⱪoxup yazduⱪ. Qünki uyƣur tilida «jakarlax» degǝn peilning mǝlum bir toldurƣuqisi boluxi kerǝk, xuningdǝk Mǝsiⱨ ularƣa uⱪturƣan hǝwǝrning mǝzmuni qoⱪum Ɵzining bayatin ada ⱪilƣan uluƣ ⱪurbanliⱪi bilǝn munasiwiti boluxi lazim.

■ 3:19 1Pet. 4:6.

□ 3:20 «...solap ⱪoyulƣan bu roⱨlar burunⱪi zamanda, yǝni Nuⱨ pǝyƣǝmbǝrning künliridǝ, kemǝ yasiliwatⱪan mǝzgildǝ Huda sǝwrqanliⱪ bilǝn kixilǝrning towa ⱪilixini kütkinidǝ, Uningƣa itaǝtsizlik ⱪildi. Pǝⱪǝt xu kemigǝ kirgǝn birⱪanqisi, yǝni jǝmiy sǝkkiz jan su arⱪiliⱪ ⱪutⱪuzuldi» — «solap ⱪoyulƣan bu roⱨlar» toƣrisida alimlarning ikki hil ⱪarixi bar: (1) ular Nuⱨ pǝyƣǝmbǝrning dǝwridǝ ⱪiz-ayallarƣa nǝps-xǝⱨwǝt ⱪilƣan pǝrixtilǝrni kɵrsitidu («Yar.» 6:1-6ni wǝ izaⱨatni, «2Pet.» 2:4-5, «Yǝⱨ.» 6-8ni kɵrüng); (2) Nuⱨ pǝyƣǝmbǝr dǝwridiki Hudaning sɵzigǝ kirmigǝn, rǝⱨimini rǝt ⱪilip topanda ɵlgǝn itaǝtsiz adǝmlǝrning insaniy roⱨlirini kɵrsitidu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ bu ikki pikir wǝ toluⱪ ayǝtning mǝnisi üstidǝ tohtilimiz.

■ 3:20 Yar. 6:3,14; 8:18; Mat. 24:37; Luⱪa 17:26; Rim. 2:4; 2Pet. 2:5.

□ 3:21 «Mana bu «suƣa qɵmüldürüx»ning bexariti bolƣan. Əmdi qɵmüldürüx — bǝdǝnning kirdin tazilinixi ǝmǝs, bǝlki adǝmning pak wijdan bilǝn Əysa Mǝsiⱨning tirildürülüxi arⱪiliⱪ Hudadin tiligǝn tǝlipi — bizni ⱨazir ⱪutⱪuzuwatidu» — «adǝmning pak wijdanining ... Hudadin tiligǝn tǝlipi» degǝnning baxⱪa birhil tǝrjimisi «adǝmning pak wijdan üqün... Hudadin tiligǝn tǝlipi». Bu ikki tǝrjimǝ, xundaⱪla bu muⱨim ayǝt oƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 3:21 Ros. 2:38-39; Əf. 5:26; Kol.2:11-13

■ 3:22 Əf. 1:20.

■ 4:1 Rim. 6:7; Ibr. 12:1.

■ 4:2 Rim. 14:7; 2Kor. 5:15; Gal. 2:20; Əf. 4:24; 1Tes. 5:10; Ibr. 9:14.

□ 4:3 «Qünki künlirimizni yat ǝllik etiⱪadsizlarning iradisigǝ ǝmǝl ⱪilix bilǝn...» — «yat ǝllik etiⱪadsizlar» grek tilida «yat ǝlliklǝr» yaki «taipilǝr» degǝn birla sɵz bilǝn ipadilinidu. Injil dǝwri kǝlgüqǝ Yǝⱨudiylardin baxⱪa pütkül dunyadikilǝr («yat ǝllǝr») degüdǝk butpǝrǝs idi; xunga muxu yǝrdǝ Petrus bu ibarǝ bilǝn «butpǝrǝs kapirlar»ni kɵrsitidu. Petrusning bu hetining ǝslidiki oⱪurmǝnliri, xübⱨisizki, muxundaⱪ adǝmlǝrdin idi. «ⱨǝrtürlük buzuⱪqiliⱪ-xǝⱨwaniyliⱪ, nǝps-ⱨǝwǝslǝr, ⱨaraⱪkǝxlik, ǝyx-ixrǝt, mǝyhorluⱪ wǝ yirginqlik butpǝrǝsliklǝr iqidǝ ɵtküzginimiz ǝmdi kupayǝ ⱪilar!» — «kupayǝ ⱪilar!» — Bu intayin kinayilik, ⱨǝjwiy gǝp, ǝlwǝttǝ.

■ 4:3 Əf. 4:17.

□ 4:5 «ular ⱨaman ⱨǝm tiriklǝrni wǝ ɵlgǝnlǝrni soraⱪ ⱪilixⱪa tǝyyar Turƣuqiƣa ⱨesab bǝrmǝy ⱪalmaydu» — «soraⱪ ⱪilixⱪa tǝyyar Turƣuqi» Mǝsiⱨni kɵrsitidu.

□ 4:6 «Xunga dǝl xu sǝwǝbtin, ɵlgǝnlǝr ǝttǝ yaxawatⱪan insanlar soraⱪ ⱪilinidiƣandǝk soraⱪ ⱪilinip, Hudaƣa nisbǝtǝn roⱨta yaxisun dǝp, ularƣimu hux hǝwǝr yǝtküzülgǝn» — «hux hǝwǝr» — Muⱪǝddǝs Kitabta Mǝsiⱨning ɵlümi wǝ tirilixidin bolƣan nijat toƣruluⱪ, ǝlwǝttǝ. Bu ayǝt toƣruluⱪ nurƣun pikirlǝr bar. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ bularni bayan ⱪilimiz.

■ 4:6 Yⱨ. 5:25; 1Pet. 3:19.

■ 4:7 Luⱪa 21:34; 1Yuⱨa. 2:18.

□ 4:8 «meⱨir-muⱨǝbbǝt nurƣunliƣan gunaⱨlarni yapar» — bu sɵzlǝr Tǝwrattiki Sulaymanning «pǝnd-nǝsiⱨǝtlǝr»i din, «Pǝnd.» 10:12din elinƣan. Mǝnisi, xübⱨisizki, ⱨǝm baxⱪilarning gunaⱨlirini kǝqürüm ⱪilix ⱨǝm mumkin bolsa baxⱪilarƣa yaymasliⱪni ɵz iqigǝ alidu.

■ 4:8 Pǝnd. 10:12.

■ 4:9 Rim. 12:13; Fil. 2:14; Ibr. 13:2.

■ 4:10 Pǝnd. 3:28; Rim. 12:6; 2Kor. 8:11.

□ 4:11 «Kim sɵz ⱪilsa, u Hudaning kalam-bexarǝtlirini yǝtküzgüqi süpitidǝ sɵzlisun» — «sɵz ⱪilix» muxu yǝrdǝ, xübⱨisizki, jamaǝttǝ sɵzlǝx, bolupmu tǝlim berixni kɵrsitixi mumkin.

■ 4:11 Yǝr. 23:22.

■ 4:12 Yǝr. 48:10; 1Kor. 3:13; 1Pet. 1:7.

□ 4:13 «Xuning bilǝn Uning xan-xǝripi ayan ⱪilinƣinida, silǝrmu yayrap xadlinisilǝr» — «Uning xan-xǝripi ayan ⱪilinƣinida»: — demǝk, Mǝsiⱨ ⱪayta kǝlginidǝ.

□ 4:14 «Silǝr Mǝsiⱨning nami tüpǝylidin ⱨaⱪarǝtkǝ uqrisanglar, bǝhtlik bolisilǝr! Qünki xan-xǝrǝpning Roⱨi, yǝni Hudaning Roⱨi wujudunglarƣa qüxkǝn bolidu» — «Yǝx.» 11:2ni kɵrüng. Bǝzi kona kɵqürmiliridǝ «Ular tǝripidin uningƣa kupurluⱪ ⱪilinidu, lekin silǝrning tǝripinglardin uluƣlinidu» dǝp ⱪoxulidu.

■ 4:14 Mat. 5:10; 1Pet. 2:20; 3:14.

□ 4:16 «Biraⱪ qǝkkǝn azab-oⱪubiti «Mǝsiⱨiy» dǝp atalƣanliⱪi sǝwǝbidin bolsa, u buningdin nomus ⱪilmisun; ǝksiqǝ, muxu nam bilǝn atalƣanliⱪi üqün Hudaƣa mǝdⱨiyǝ oⱪusun» — «Mǝsiⱨiy» grek tilida «Hristiyan». «Mǝsiⱨ» grek tilida «Hristos» dǝp ipadilinidu.

□ 4:17 «Qünki soraⱪning baxlinidiƣan waⱪti-saiti kǝldi; soraⱪ aldi bilǝn Hudaning ɵyidikiliridin baxlinidu» — xübⱨisizki, rosul Petrus yuⱪirida tilƣa alƣan azab-oⱪubǝtlǝr wǝ sinaxlar Hudaning ɵz ailisidikilǝrgǝ nisbǝtǝn birhil soraⱪning baxlinixi yaki tǝrbiyǝ bolup, kǝmqiliklirimizni oquⱪ ⱪilidiƣan sinaⱪlar, dǝp ⱨesabliƣili bolidu.

■ 4:17 Yǝr. 25:29; Luⱪa 10:12; 23:31.

□ 4:18 «Əgǝr ⱨǝⱪⱪaniylarning ⱪutⱪuzuluxi tǝs bolsa, ihlassizlar ⱨǝm gunaⱨkarlarning aⱪiwiti ⱪandaⱪ bolar?» — Tǝwrat «Pǝnd.» 11:13, LXX grekqǝ tǝrjimisidin elinƣan. Grek tilida «Ihlassizlar ⱨǝm gunaⱨkarlar nǝdǝ kɵrünidu?!» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

■ 4:18 Pǝnd. 11:31.

□ 4:19 «... Hudaning iradisi bilǝn azab-oⱪubǝt qǝkkǝnlǝr yahxi ǝmǝllǝrni dawam ⱪilip, jenini wǝdisidǝ turidiƣan Yaratⱪuqiƣa amanǝt ⱪilip tapxursun» — «wǝdisida turidiƣan Yaratⱪuqi» degǝn ibarǝ intayin ǝⱨmiyǝtlik. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ uning üstidǝ azraⱪ tohtilimiz.

□ 5:1 «Mǝsiⱨning azab-oⱪubǝtlirining guwaⱨqisi, namayan ⱪilinidiƣan xan-xǝrǝpkǝ nesip bolƣuqi wǝ silǝrgǝ ohxax bir aⱪsaⱪal süpitidǝ...» — «namayan ⱪilinidiƣan xan-xǝrǝp» degǝnlik Mǝsiⱨning ⱪaytip kelixidǝ namayan bolidiƣan xan-xǝrǝp.

□ 5:2 «Hudaning silǝrning aranglardiki padisini obdan beⱪinglar» — «Hudaning ... padisi» jamaǝt, ǝlwǝttǝ. «ularƣa yetǝkqilik hizmitidǝ bolup, uni mǝjburǝn ǝmǝs, bǝlki ihtiyarǝn zimminglarƣa elinglar» — «ularƣa yetǝkqilik hizmitidǝ bolup...» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «Hudaƣa ⱪarap ularƣa yetǝkqilik hizmitidǝ bolup...» deyilidu. «pul-dunya üqün ǝmǝs, bǝlki huxalliⱪ bilǝn ⱪilinglar» — «pul-dunya üqün ǝmǝs» degǝnlik Petrusning ǝyni sɵzliri: — «ⱨaramdin bolƣan pul üqün ǝmǝs» — Petrusning muxu sɵzlǝr bilǝn kɵrsǝtkini: «pul adǝmni qoⱪum gunaⱨkar ⱪilidu» degǝnlik ǝmǝs, qünki ⱨǝrbirimiz pulni ixlitiximiz kerǝk; uning kɵrsǝtkini, xübⱨisizki, pulning dǝrwǝⱪǝ adǝmni gunaⱨkar ⱪilix hǝtiri bardur. Pulning ɵzi ǝslidǝ gunaⱨning dunyada pǝyda bolƣanliⱪidin pǝyda bolƣan; gunaⱨ bolmisa pul bolalmaytti; xu tǝrǝptinmu «ⱨaramdin bolƣan».

■ 5:2 Ros. 20:28; 1Tim. 3:3; Tit. 1:7.

□ 5:3 «Hudaning padisiƣa ƣojining ɵz tǝǝlluⱪatliriƣa bolƣinidǝk bolmay, bǝlki ularƣa ülgǝ bolunglar» — yaki «ɵzigǝ amanǝt ⱪilinƣanlarƣa (jamaǝttikilǝrgǝ, demǝk) ɵzi bǝg ɵzi han boluwalmay, bǝlki ularƣa ülgǝ bolunglar».

■ 5:3 2Kor. 1:24; Fil. 3:17; 1Tim. 4:12; Tit. 2:7.

□ 5:4 «Bax Padiqi ⱪaytip axkarǝ bolƣanda» — Rǝb Əysa ⱪaytip kǝlgǝndǝ. «mǝnggü tozumas xan-xǝrǝp tajiƣa erixisilǝr» — grek «Olimpik» musabiⱪisidǝ ƣaliblarƣa gül-giyaⱨtin ɵrülgǝn taj in’am ⱪilinatti. Bu bir kün iqidila tozup ketidiƣan taj, ǝlwǝttǝ.

■ 5:4 Yǝx. 40:11; Əz. 34:23; Yⱨ. 10:11; 1Kor. 9:25; Ibr. 13:20; 2Tim. 4:8; Yaⱪ. 1:12; 1Pet. 1:4; 2:25.

□ 5:5 «Əy yaxlar, qonglarƣa boysununglar. Xuningdǝk, ⱨǝmminglar bir-biringlarƣa nisbǝtǝn kiqik peilliⱪni üstünglarƣa oriwelinglar» — «qonglar» degǝnning baxⱪa birhil tǝrjimisi «aⱪsaⱪallar». Lekin muxu yǝrdǝ «qonglar» yaki «yaxanƣanlar»ƣa toƣra kelidu. «Huda tǝkǝbburlarƣa ⱪarxidur, lekin mɵmin-kǝmtǝrlǝrgǝ xǝpⱪǝt ⱪilidu» — «Pǝnd.» 3:34; «Yaⱪ.» 4:6nimu kɵrüng.

■ 5:5 Pǝnd. 3:34; Rim. 12:10; Fil. 2:3; Yaⱪ. 4:6.

□ 5:6 «Ɵzünglarni Hudaning ⱪudrǝtlik ⱪoli astida tɵwǝn tutunglar. Xundaⱪ ⱪilsanglar, waⱪti-saiti kǝlgǝndǝ Huda silǝrni yuⱪiri kɵtüridu» — buning toluⱪ mǝnisi bǝlkim «Hudaning ⱪudrǝtlik ⱪoli üstünglarƣa tǝrbiyǝ berix üqün qüxkǝn bolsa, uning astida tɵwǝn turunglar, ɵzünglarni uning astida tɵwǝn tutunglar».

■ 5:6 Ayup 22:29; Pǝnd. 29:23; Mat. 23:12; Luⱪa 14:11; Yaⱪ. 4:10.

■ 5:7 Zǝb. 55:22; Mat. 6:25; Luⱪa 12:22; 1Kor. 9:9; Fil. 4:6; Ibr. 13:5; 1Tim. 6:8.

■ 5:8 Ayup 1:7; Luⱪa 22:31; 1Tes. 5:6; 1Pet. 1:13; 4:7.

□ 5:9 «Qünki bilisilǝrki, pütün dunyadiki ⱪerindaxliringlarmu ohxax azab-oⱪubǝtlǝrning tügixigüqǝ qidawatidu» — «pütün dunyadiki ⱪerindaxlar» degǝnlik bǝlkim (1) Yǝⱨudiyǝ-Galiliyǝdǝ turuwatⱪan, ɵz yurtdaxliri tǝripidin ziyankǝxlikkǝ uqrawatⱪan Yǝⱨudiy ⱪerindaxlarni; (2) «yat ǝllik ⱪerindaxlar» — yat ǝllik butpǝrǝslǝr arisida turuwatⱪan, ular tǝripidin ziyankǝxlikkǝ uqrawatⱪan Yǝⱨudiy ǝmǝs ⱪerindaxlarni, yaki; (3) ⱨǝr ikkisini kɵrsitidu. «... tügixigüqǝ qidawatidu» degǝn sɵz bu azab-oⱪubǝtlǝrning; (1) Hudaning mǝⱪsǝtlirigǝ, xundaⱪla Ɵz muⱪǝddǝs bǝndilirigǝ zɵrür ikǝnlikini wǝ; (2) qǝklik ikǝnlikini kɵrsitidu.

■ 5:9 Əf. 4:27; Yaⱪ. 4:7.

□ 5:10 «Huda... Ɵzi silǝrni ǝsligǝ kǝltürüp...» — ǝsligǝ kǝltürüp» yaki «ⱪorallandurup» yaki «kamil ⱪilip...». «(silǝrni) ... ulƣa bekitilgǝndǝk tǝwrǝnmǝs ⱪilix» — grek tilida bir peil bilǝnla ipadilinidu.

■ 5:10 Ibr. 10:37; 1Pet. 1:6.

□ 5:11 «Uningƣa barliⱪ xan-xǝrǝp wǝ küq-ⱪudrǝt ǝbǝdil’ǝbǝd mǝnsup bolƣay, amin!» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ pǝⱪǝt «Uningƣa barliⱪ küq-ⱪudrǝt ǝbǝdil’ǝbǝd mǝnsup bolƣay, amin!» deyilidu.

□ 5:12 «Mǝn bu ⱪisⱪiƣina hǝtni yezip, ɵzüm sadiⱪ ⱪerindixim dǝp bilidiƣan Silwanusning wasitisi bilǝn silǝrgǝ yollidim» — muxu Silwanus bǝlkim ǝslidǝ rosul Pawlusning ⱨǝmraⱨi wǝ hizmǝtdixi bolƣan Silwanus idi (mǝsilǝn «Ros.» 16-17-bablarni kɵrüng) «Silwanusning wasitisi bilǝn» — yǝni mumkinqilik barki, uxbu hǝtni yezixⱪa Silwanus rosul Petrusⱪa katip bolƣanidi. «Uxbu hǝtni yeziximning mǝⱪsiti, silǝrgǝ jekilǝx wǝ silǝrni riƣbǝtlǝndürüx...» — «jekilǝx» wǝ «riƣbǝtlǝndürüx» grek tilida bir peil bilǝnla ipadilinidu.

□ 5:13 «Silǝr bilǝn billǝ tallanƣan Babilda turuwatⱪan jamaǝt» — bǝzi tarihxunaslar «Babil» degǝnlikni ⱨǝⱪiⱪiy (Əfrat dǝryasi boyidiki) Babilon (Babil) xǝⱨirini kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. Yǝnǝ bǝzilǝr «Babil»ni «Rim xǝⱨirining etiⱪadqilar arisidiki mǝhpiy nami» dǝp ⱪaraydu — xu waⱪittiki etiⱪadqilar Rim xǝⱨirini mǝhpiy ⱨalda Babil (qiriklixip kǝtkǝn «bu dunya»ning simwoli) dǝp atiƣan boluxi mumkin. Rosul Petrusning Babil xǝⱨiridǝ bolƣanliⱪi toƣrisida tarihta mǝlumat yoⱪ wǝ uning Rim xǝⱨiridǝ turƣanliⱪi toƣruluⱪ ispat bar. «jamaǝt» — ǝslidiki grekqǝ tekisttǝ — «turuwatⱪan ⱪiz». Bu ibarǝ Rimdiki jamaǝtni kɵrsitixi mumkin. «oƣlum Markustin silǝrgǝ salam» — «oƣlum Markus» rosul Petrusning roⱨiy jǝⱨǝttiki oƣli. Əmǝliyǝttǝ Markus Petrusningki jiyǝn ukisi boluxi mumkin idi.

■ 5:14 Rim. 16:16; 1Kor. 16:20; 2Kor. 13:12; 1Tes. 5:26.

Petrus «2»

1

2

3

Petrus «2»

1

«Rosul Petrus yazƣan ikkinqi mǝktup» •••• Salam

1 Əysa Mǝsiⱨning ⱪuli wǝ rosuli bolƣan mǝnki Simeon Petrustin Hudayimiz wǝ Ⱪutⱪuzƣuqimiz Əysa Mǝsiⱨning ⱨǝⱪⱪaniyliⱪi arⱪiliⱪ biz bilǝn ohxax ⱪimmǝtlik bir etiⱪadⱪa muyǝssǝr ⱪilinƣanlarƣa salam!□ 2 Silǝr Hudani wǝ Rǝbbimiz Əysani qongⱪur tonuƣanseri, meⱨir-xǝpⱪǝt wǝ hatirjǝmlik silǝrgǝ ⱨǝssilǝp axⱪay!■

Nijatta ɵsüx

3 Bu duayimning asasi — biz bizni Ɵzining xan-xǝripi wǝ esil pǝzilitining tǝsiri arⱪiliⱪ Qaⱪirƣuqini qongⱪur tonuƣanliⱪimiz üqün, Uning ilaⱨiy küq-ⱪudriti ⱨayatimizƣa wǝ ihlasmǝnliktǝ mengiximizƣa kerǝklik bolƣan ⱨǝmmini ata ⱪildi.□ 4 U muxu pǝzilǝtliri arⱪiliⱪ bizgǝ ⱪimmǝtlik, ǝng uluƣ wǝdilǝrni bǝrdi, bular bilǝn silǝr bu dunyadiki ⱨawayi-ⱨǝwǝslǝrdin bolƣan iplasliⱪtin ⱪutulup, Hudaliⱪ tǝbiǝtkǝ ortaⱪ nesip bolalaysilǝr.■

5 Dǝl muxu sǝwǝbtin, silǝr pütün küqünglar bilǝn etiⱪadinglarƣa esil pǝzilǝtni, esil pǝzilitinglarƣa bilimni,□ 6 biliminglarƣa tǝmkinlikni, tǝmkinlikinglarƣa qidamliⱪni, qidamliⱪinglarƣa ihlasmǝnlikni, 7 ihlasmǝnlikinglarƣa ⱪerindaxliⱪ meⱨribanliⱪni, ⱪerindaxliⱪ meⱨribanliⱪinglarƣa meⱨir-muⱨǝbbǝtni kɵrsitixni ⱪoxuxⱪa intilinglar. 8 Qünki bu hususiyǝtlǝr silǝrdǝ bar bolsa, xundaⱪla exip beriwatⱪan bolsa, bular silǝrni Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨni qongⱪur tonuxⱪa intilixtǝ ix-ǝmǝlsiz wǝ mewisiz ⱪaldurmaydu.■ 9 Əmmǝ ǝgǝr birsidǝ bular kǝm bolsa, u kor adǝmdur — u burnining uqinila kɵrǝlǝydiƣan, ilgiriki gunaⱨliridin pak ⱪilinƣinini untuƣan bolidu.■

10 Xuning üqün, i ⱪerindaxlar, silǝr Huda tǝripidin qaⱪirilƣanliⱪinglarni, xundaⱪla tallanƣanliⱪinglarni jǝzmlǝxtürüxkǝ intilinglar. Xundaⱪ ⱪilsanglar, ⱨeqⱪaqan teyilip kǝtmǝysilǝr. □ 11 Xundaⱪ bolƣanda Rǝbbimiz wǝ Ⱪutⱪuzƣuqimiz Əysa Mǝsiⱨning mǝnggülük padixaⱨliⱪidimu ⱪizƣin ⱪarxi elinisilǝr.□

12 Xunga, gǝrqǝ silǝr bu ixlarni bilgǝn bolsanglarmu, xundaⱪla bizgǝ igǝ ⱪilinƣan ⱨǝⱪiⱪǝttǝ mustǝⱨkǝmlǝngǝn bolsanglarmu, mǝn yǝnila ⱨǝrdaim bu ixlarni esinglarƣa salmaⱪqimǝn. 13 Dǝrwǝⱪǝ, mǝn muxu qedirimda bolsamla, bularni sǝminglarƣa selip, silǝrni oyƣitip turuxni layiⱪ kɵrimǝn. □  ■ 14 Qünki Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning burun manga ayan ⱪilƣinidǝk, mening bu qedirim pat arida uqamdin seliwetilidiƣanliⱪini bilip turuptimǝn. □  ■ 15 Bǝrⱨǝⱪ, mǝn silǝrning bu ixlarni mǝn bu dunyadin kǝtkinimdin keyinmu ⱨǝrwaⱪit esinglarƣa kǝltürüxünglar üqün küqümning bariqǝ intilimǝn.□

Huda pǝyƣǝmbǝrlǝrgǝ ata ⱪilƣan ixǝnqlik kalam-bexarǝtlǝr

16 Qünki biz silǝrgǝ Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning küq-ⱪudriti wǝ ⱨazir boluxini uⱪturƣinimizda ⱨǝrgizmu ⱨiyligǝrliktin oydurup qiⱪilƣan riwayǝtlǝrgǝ ǝgǝxmiduⱪ, bǝlki biz Uning ⱨǝywǝtlik xan-xɵⱨritigǝ ɵz kɵzimiz bilǝn guwaⱨqimiz. □  ■ 17 Qünki U muⱪǝddǝs taƣda Huda’Atidin xan-xɵⱨrǝt wǝ uluƣluⱪⱪa erixkǝndǝ, axu uluƣ xan-xǝrǝplik yǝrdin: «Bu Mening sɵyümlük Oƣlum, Mǝn Uningdin hursǝnmǝn» degǝn xundaⱪ zor bir awaz Uningƣa yǝtküzülüp anglandi. □  ■ 18 Muⱪǝddǝs taƣda biz Uningƣa ⱨǝmraⱨ bolup billǝ turƣan bolƣaqⱪa, ǝrxtin bu awaz anglanƣinida bizmu ɵz ⱪuliⱪimiz bilǝn uni angliduⱪ. □ 19 Uning üstigǝ ⱨǝmmimizdǝ pǝyƣǝmbǝrlǝr yǝtküzgǝn tolimu ixǝnqlik bexarǝtlik sɵz-kalam bardur; silǝr tang süzülgüqǝ, tang yultuzi ⱪǝlbinglarni toluⱪ yorutⱪuqǝ bu sɵz-kalamƣa ⱪulaⱪ salsanglar, yahxi ⱪilƣan bolisilǝr (bu sɵz-kalam huddi ⱪarangƣuda qaⱪnap turidiƣan qiraƣⱪa ohxaxtur).□
  ■

20 Xuni ⱨǝmmidin muⱨim dǝp bilixinglar kerǝkki, muⱪǝddǝs yazmilardiki ⱨeqⱪaysi wǝⱨiy pǝyƣǝmbǝrlǝrning ɵz qüxǝnqisi boyiqǝ yǝtküzülgǝn ǝmǝs. □
21 Qünki ⱨeqⱪandaⱪ wǝⱨiy-bexarǝt insanlarning iradisidin kǝlgǝn ǝmǝs, u bǝlki Hudaning muⱪǝddǝs adǝmliri Muⱪǝddǝs Roⱨ tǝripidin yetǝklinip, Uning türtkisi bilǝn eytⱪan sɵz-kalamdur.□  ■

2

Sahta pǝyƣǝmbǝrlǝr wǝ sahta tǝlim bǝrgüqilǝr

1 Lekin burun hǝlⱪ iqidǝ sahta pǝyƣǝmbǝrlǝr qiⱪⱪan, xuningdǝk aranglardimu sahta tǝlim bǝrgüqilǝr mǝydanƣa qiⱪidu. Ular soⱪunup kirip, ⱨalakǝtkǝ elip baridiƣan bid’ǝt tǝlimlǝrni aranglarƣa astirtin kirgüzüp, ⱨǝtta ɵzlirini ⱨɵr ⱪilixⱪa setiwalƣan igisidinmu tenip, buning bilǝn ɵz bexiƣa tezla ⱨalakǝt qüxüridu.□  ■ 2 Nurƣun kixilǝr ularning xǝrmǝndilikigǝ ǝgixip ketidu, xuningdǝk ularning sǝwǝbidin ⱨǝⱪiⱪǝt yoli ⱨaⱪarǝtkǝ uqraydu. 3 Ular aqkɵzlükidin oydurma sɵzlǝr bilǝn silǝrni satidiƣan meli ⱪilidu. Əmdi ularning bexiƣa heli burunla bekitilgǝn jaza bikar olturmaydu, ularning ⱨalakiti bolsa uhlap yatmaydu.■

4 Qünki Huda gunaⱨ sadir ⱪilƣan pǝrixtilǝrni ayap olturmay, bǝlki ularni tǝⱨtisaraning ⱨangiƣa taxlap, soraⱪⱪa tartⱪuqǝ zulmǝtlik ⱪarangƣuluⱪtiki zǝnjirlǝr bilǝn solap ⱪoyƣan yǝrdǝ,□

  ■ 5 xundaⱪla ⱪǝdimki dunyadikilǝrnimu ayap ⱪoymay, hudasizliⱪⱪa berilgǝn dunyani topan bilǝn ƣǝrⱪ ⱪilip, pǝⱪǝt ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa dǝwǝt ⱪilƣuqi Nuⱨni baxⱪa yǝttisi bilǝn saⱪlap ⱪalƣan yǝrdǝ —□  ■ 6 ⱨǝmdǝ keyin Sodom wǝ Gomorra xǝⱨǝrlirini keyinki dǝwrlǝrdiki hudasizliⱪⱪa berilgǝnlǝrgǝ ibrǝt bolsun dǝp bekitip, bexiƣa külpǝtlik jazani qüxürüp kül ⱪilƣan,■ 7 xuning bilǝn birgǝ muxu ǝhlaⱪsizlarning buzuⱪqiliⱪliridin yirginip azablanƣan, ⱨǝⱪⱪaniy bolƣan Lutni ular arisidin ⱪutuldurƣan yǝrdǝ —■ 8 (ǝnǝ xundaⱪ kixilǝrning iqidǝ yaxiƣan ⱨǝⱪⱪaniy Lutning ⱨǝⱪⱪaniy ⱪǝlbi ⱨǝr küni angliƣan wǝ kɵrgǝn itaǝtsizliklǝr tüpǝylidin azablinatti)■ 9 ǝmdi xuni kɵrüwalalaymizki, Rǝb ihlasmǝnlǝrni duq kǝlgǝn sinaⱪlardin ⱪandaⱪ ⱪutⱪuzuxni wǝ xuningdǝk ⱨǝⱪⱪaniysizlarni soraⱪ künigiqǝ jazalinixⱪa saⱪlap ⱪoyuxni bilidu. ■ 10 Bularning arisidiki ɵz ǝtlirigǝ ǝgixip pasiⱪ ⱨǝwǝslǝrgǝ berilgǝn, xundaⱪla ⱨoⱪuⱪ igilirigǝ sǝl ⱪariƣanlarning jazasi tehimu xundaⱪ bolidu. Muxundaⱪ kixilǝr ⱨali qong, mǝnmǝnqilǝrdur, ular «roⱨiy uluƣlar»ƣa ⱨaⱪarǝt ⱪilixtin ⱨeq ⱪorⱪmaydiƣanlardur. □ 11 Ⱨǝtta ulardin küq-ⱪudrǝttǝ üstün turidiƣan pǝrixtilǝrmu Pǝrwǝrdigarning aldida bu «uluƣlar»ni ⱨaⱪarǝt bilǝn ǝrz ⱪilmaydu. □ 12 Əmma bular huddi owlinip boƣuzlinix üqün tuƣulƣan yawayi ǝⱪilsiz ⱨaywanlardǝk kelip, ɵzliri qüxǝnmǝydiƣan ixlar üstidǝ ⱨaⱪarǝtlik sɵz ⱪilidu wǝ xundaⱪla ɵzlirining ⱨalakǝt ixliri bilǝn toluⱪ ⱨalak bolidu, □  ■ 13 xundaⱪla ɵz ⱨǝⱪⱪaniysizliⱪiƣa tuxluⱪ jazaning mewisini yǝydu. Ular ⱨǝtta kündüzi oquⱪ-axkara ǝyx-ixrǝt ⱪilixnimu lǝzzǝt dǝp ⱨesablaydu; ular silǝrgǝ nomus wǝ daƣ kǝltürüp silǝr bilǝn bir dastihanda olturup, ɵz mǝkkarliⱪliridin zoⱪlinidu. 14 Ularning zinahorluⱪ bilǝn tolƣan kɵzliri gunaⱨ sadir ⱪilixtin üzülmǝydu; ular tutami yoⱪ kixilǝrni eziⱪturidu; ular ⱪǝlbini aqkɵzlükkǝ kɵndürgǝn, lǝnǝtkǝ yeⱪin balilardur! 15 Ular toƣra yoldin qǝtnǝp, Bosorning oƣli Balaamning yoliƣa ǝgixip kǝtti. U kixi ⱨaram yolda tapⱪan ⱨǝⱪni yahxi kɵrgüqi idi, □  ■ 16 lekin u ⱪilƣan ⱪǝbiⱨliki tüpǝylidin tǝnbiⱨini yedi (zuwansiz exǝk insanning awazi bilǝn sɵzlǝp pǝyƣǝmbǝrning ǝhmiⱪanǝ ixini tosti). □  ■ 17 Mana muxundaⱪ kixilǝr ⱪurup kǝtkǝn bulaⱪlar, borandin ⱨǝydilip yürgǝn tumanlarƣa ohxaydu; ularƣa mǝnggülük zulmǝtning ⱪapⱪarangƣuluⱪida jay ⱨazirlap ⱪoyulƣan. □  ■ 18 Qünki ular yalƣan-yawidaⱪ yoƣan sɵzlǝr bilǝn mahtinip, adǝmning ǝtlik ⱨǝwǝslirini ⱪozƣitip ǝyx-ixrǝt ixliri bilǝn ezitⱪuluⱪ yolida mengiwatⱪanlardin ɵzlirini yengila ⱪaqurƣanlarni azduridu. □
19 Ular muxu kixilǝrgǝ «Silǝrni ǝrkinlikkǝ erixtürimiz» dǝp wǝdǝ ⱪilidu, lekin ɵzliri ǝmǝliyǝttǝ buzuⱪluⱪning ⱪulliridur. Qünki adǝm nemǝ tǝripidin boysundurulƣan bolsa, xuning ⱪuli bolidu. ■ 20 Qünki ǝgǝr ular Rǝbbimiz wǝ Ⱪutⱪuzƣuqimiz Əysa Mǝsiⱨni tonux arⱪiliⱪ bu dunyaning pasiⱪliⱪliridin ⱪutulup, keyin xularƣa yǝnǝ baƣlinip, boysundurulƣan bolsa, ularning keyinki ⱨali dǝslǝpkisidinmu bǝttǝr bolidu. ■ 21 Qünki ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ yolini bilip turup, ɵzigǝ yǝtküzülgǝn muⱪǝddǝs ǝmrdin yüz ɵrügǝndin kɵrǝ, bu yolni ǝslidinla bilmigini ǝwzǝl bolatti. 22 Muxu ixǝnqlik ⱨekmǝtlik sɵzlǝr ularda ǝmǝlgǝ axurulidu: —

«It aylinip ɵz ⱪusuⱪini yǝr» wǝ yǝnǝ «Qoxⱪa yuyunup qiⱪipla ⱪaytidin patⱪaⱪta eƣinar».□  ■

3

Rǝbning ⱪaytip kelixining keqiktürülüx sǝwǝbi

1 I sɵyümlüklirim, ⱨazir silǝrgǝ bu yeziwatⱪinim ikkinqi hetimdur. Ⱨǝr ikki hetimdǝ silǝrning sap kɵnglünglarni oyƣitip, xu ixlarni ǝslitixkǝ intildimki,■ 2 muⱪǝddǝs pǝyƣǝmbǝrlǝr burun eytⱪan sɵzlǝrgǝ wǝ Rǝbbimiz ⱨǝm Ⱪutⱪuzƣuqimizning rosulliringlar arⱪiliⱪ yǝtküzgǝn ǝmrigǝ kɵngül bɵlüxünglarni ɵtünimǝn.

3 Əng muⱨimi xuni bilixinglar kerǝkki, künlǝrning ahirida ɵzining ⱨawayi-ⱨǝwǝslirining kǝynigǝ kiridiƣan, mǝshirǝ ⱪilidiƣan mazaⱪqilar qiⱪip:■ 4 «Ⱪeni, Uning ⱪaytip kelimǝn degǝn wǝdisi?! Ata-bowilirimiz ɵlümdǝ uhlap ⱪalƣandin taki ⱨazirƣiqǝ ⱨǝmmǝ ixlar dunya apiridǝ bolƣan waⱪittiki bilǝn ohxax ⱨalǝttǝ ketiwatidu» dǝp mǝshirǝ ⱪilixidu.■ 5 Ⱨalbuki, ular ǝng ⱪǝdimki zamanda Hudaning sɵzi bilǝn asmanlarning yaritilƣanliⱪini wǝ xuningdǝk yǝrning sudin qiⱪⱪan ⱨǝm suning wasitisi bilǝn barliⱪⱪa kǝlgǝnlikini ǝtǝy untuydu;□  ■ 6 xu amillarning wasitiliri bilǝn xu zamandiki dunya kǝlkündin ƣǝrⱪ bolup yoⱪaldi.□  ■ 7 Əmma ⱨazirⱪi asmanlar bilǝn zemin ohxaxla xu sɵz bilǝn ihlassiz adǝmlǝr soraⱪⱪa tartilip ⱨalak ⱪilinidiƣan axu kündǝ otta kɵydürülüxkǝ saⱪlinip, ta xu künigiqǝ ⱨalidin hǝwǝr elinip turidu.□
  ■

8 Əmdi i sɵyümlüklirim, xu ix nǝziringlardin ⱪaqmisunki, Rǝbgǝ nisbǝtǝn bir kün ming yildǝk wǝ ming yil bir kündǝktur.□  ■ 9 Rǝb Ɵz wǝdisini orundaxni (bǝzilǝrning «keqiktürdi» dǝp oyliƣinidǝk) keqiktürgini yoⱪ, bǝlki ⱨeqkimning ⱨalak boluxini halimay, ⱨǝmmǝ insanning towa ⱪilixiƣa kirixini arzulap, silǝrgǝ kǝngqilik ⱪilip waⱪitni sozmaⱪta.□  ■

10 Lekin Rǝbning küni huddi oƣrining kelixidǝk kütülmigǝn waⱪitta bolidu. U küni asmanlar xiddǝtlik güldürligǝn awaz bilǝn ƣayib bolup, kainatning barliⱪ ⱪurulmiliri xiddǝtlik otta erip tügǝydu; zemin wǝ uningdiki pütkül nǝrsilǝrmu kɵyüp ketidu. □

  ■ 11 Ⱨǝmmǝ nǝrsǝ mana xundaⱪ erip yoⱪilidiƣan yǝrdǝ, silǝr ⱪandaⱪ adǝmlǝrdin boluxunglar kerǝk? — ⱨayatinglarni pak-muⱪǝddǝsliktǝ wǝ ihlasmǝnliktǝ ɵtküzüp, 12 Hudaning künini tǝlmürüp kütüp, u künning tezrǝk kelixi üqün intilixinglar kerǝk ǝmǝsmu? U künning kelixi bilǝn pütün asmanlar otta yoⱪap tügǝydu wǝ kainatning barliⱪ ⱪurulmiliri xiddǝtlik otta erip tügǝydu. □
  ■ 13 Lekin biz bolsaⱪ Uning wǝdisi boyiqǝ, yengi asman-zeminni intizarliⱪ bilǝn kütmǝktimiz. U yǝr ⱨǝⱪⱪaniyliⱪning makanidur.□  ■

14 Xuning üqün, ǝy sɵyümlüklirim, bu ixlarni kütüwatⱪanikǝnsilǝr, xu tapta Hudaning aldida nuⱪsansiz wǝ daƣsiz, inaⱪliⱪ-hatirjǝmlik iqidǝ ⱨazir bolup qiⱪixinglar üqün intilinglar. 15 wǝ Rǝbbimizning sǝwr-taⱪitini nijat dǝp bilinglar, dǝl sɵyümlük ⱪerindiximiz Pawlusmu ɵzigǝ ata ⱪilinƣan danaliⱪ bilǝn bu ixlar toƣruluⱪ silǝrgǝ yazƣan; □  ■ 16 barliⱪ hǝtliridimu u bu ixlar ⱨǝⱪⱪidǝ tohtilidu. Uning hǝtliridǝ qüxinix tǝs bolƣan bǝzi ixlar bar; bu ixlarni tǝlim almiƣan wǝ tutami yoⱪ kixilǝr muⱪǝddǝs yazmilarning baxⱪa ⱪisimlirini burmiliƣandǝk, burmilap qüxǝndüridu wǝ xuning bilǝn ɵz bexiƣa ⱨalakǝt elip kelidu.■

17 Xuning bilǝn, i sɵyümlüklirim, mǝn eytⱪan bu ixlarni aldin’ala bilgǝnikǝnsilǝr, bu ǝhlaⱪsizlarning sǝpsǝtliri bilǝn azdurulup, mustǝⱨkǝm turuxunglarni yoⱪitip ⱪoyuxtin ⱨoxyar bolunglar. □ 18 Əksiqǝ, Hudaning meⱨir-xǝpⱪitidǝ ⱨǝm Rǝbbimiz wǝ Ⱪutⱪuzƣuqimiz Əysa Mǝsiⱨgǝ bolƣan bilixtǝ dawamliⱪ ɵsünglar.

Uningƣa ⱨǝm ⱨazir ⱨǝm axu ǝbǝd künigiqǝ barliⱪ xan-xǝrǝp mǝnsup bolƣay! Amin! □

□ 1:1 «Əysa Mǝsiⱨning ⱪuli wǝ rosuli bolƣan mǝnki Simeon Petrus» — «Simeon» baxⱪa yǝrlǝrdǝ «Simon» deyilidu. «Hudayimiz wǝ Ⱪutⱪuzƣuqimiz Əysa Mǝsiⱨ» — bu ibaridin eniⱪki, Əysa (tǝbiitidǝ) ⱨǝm Huda ⱨǝm Kutⱪuzƣuqidur. «biz bilǝn ohxax ⱪimmǝtlik bir etiⱪadⱪa muyǝssǝr ⱪilinƣanlarƣa salam!» — «ohxax ⱪimmǝtlik bir etiⱪadⱪa muyǝssǝr ⱪilinƣan» degǝn muxu ibaridin eniⱪ kɵrüniduki, ⱨǝⱪiⱪiy etiⱪad Hudaning Ɵzidin kelidu.

■ 1:2 Yⱨ. 17:3; Rim. 1:7; 1Pet. 1:2; Yǝⱨ. 2.

□ 1:3 «Ɵzining xan-xǝripi wǝ esil pǝzilitining tǝsiri arⱪiliⱪ bizni qaⱪirƣuqi» — muxu zat Rǝb Əysa Mǝsiⱨ, ǝlwǝttǝ.

■ 1:4 Yǝx. 56:5; Yⱨ. 1:12; Rim. 8:15; Gal. 3:26.

□ 1:5 «Dǝl muxu sǝwǝbtin, silǝr pütün küqünglar bilǝn etiⱪadinglarƣa esil pǝzilǝtni, esil pǝzilitinglarƣa bilimni,... (ⱪoxuxⱪa intilinglar)» — «bilim» muxu yǝrdǝ Hudaning yoli toƣruluⱪ bilim, ǝlwǝttǝ.

■ 1:8 Tit. 3:14.

■ 1:9 Yǝx. 59:10; Zǝf. 1:17.

□ 1:10 «Xuning üqün, i ⱪerindaxlar, silǝr Huda tǝripidin qaⱪirilƣanliⱪinglarni, xundaⱪla tallanƣanliⱪinglarni jǝzmlǝxtürüxkǝ intilinglar. Xundaⱪ ⱪilsanglar, ⱨeqⱪaqan teyilip kǝtmǝysilǝr» — «teyilip kǝtmǝysilǝr» degǝn ibarini bǝzilǝr bu ibarǝ nijattin mǝⱨrum bolux degǝn mǝnini bildüridu, dǝp ⱪaraydu. Bizningqǝ u gunaⱨ sadir ⱪilixni kɵrsitidu dǝp ⱪaraymiz (mǝsilǝn, «Yaⱪ.» 3:2ni kɵrüng, ohxax sɵz xu ayǝttǝ ixlitilidu).

□ 1:11 «Rǝbbimiz wǝ Ⱪutⱪuzƣuqimiz Əysa Mǝsiⱨning mǝnggülük padixaⱨliⱪidimu ⱪizƣin ⱪarxi elinisilǝr» — «ⱪizƣin ⱪarxi elinisilǝr» degǝnlik grek tilida «kirix yolunglar kǝngriqilik bilǝn sizlǝrgǝ tǝminlinidu» degǝn ibarǝ bilǝn ipadilinidu.

□ 1:13 «mǝn muxu qedirimda bolsamla...» — «qedirim» — Petrusning ɵz tenini kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ. Lekin u muxu sɵz bilǝn ⱨǝrbir etiⱪadqining tenini Israillar qɵl-bayawanda Hudaning ǝmri bilǝn yasiƣan «ibadǝt qediri»ƣa ohxitidu. Hudaning Ɵz xan-xǝripi bu «addiy qedir»da makanlaxturulƣan wǝ xuningdǝk ⱨazir ⱨǝrbir etiⱪadqining tenidǝ mǝwjuttur («Yuⱨ.» 1:14, 2:12, «1Kor.» 3:9 wǝ 16, 6:19ni kɵrüng).

■ 1:13 2Pet. 3:1.

□ 1:14 «Qünki Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning burun manga ayan ⱪilƣinidǝk, mening bu qedirim pat arida uqamdin seliwetilidiƣanliⱪini bilip turuptimǝn» — «Yuⱨ.» 21:18-19ni kɵrüng.

■ 1:14 Yⱨ. 21:18,19; 2Tim. 4:6.

□ 1:15 «mǝn bu dunyadin kǝtkinimdin keyinmu» — «bu dunyadin ketix»: — bu ibarǝ grek tilida «ǝksodos» degǝn sɵz («Misirdin qiⱪix» bilǝn munasiwǝtlik) bilǝn ipadilinidu («Luⱪa» 9:31ni kɵrüng). «Bǝrⱨǝⱪ, mǝn silǝrning bu ixlarni mǝn bu dunyadin kǝtkinimdin keyinmu ⱨǝrwaⱪit esinglarƣa kǝltürüxünglar üqün küqümning bariqǝ intilimǝn» — «bu ixlar» bolsa: (1) muxu ikkinqi hǝtning mǝzmunini; (2) «Yuⱨ.» 21-babta hatirilǝngǝn ixlarni (Mǝsiⱨning Petrusning dunyadin ketix yoli toƣruluⱪ bexarǝtliri)ni kɵrsǝtsǝ kerǝk. Biz birinqi qüxǝnqigǝ mayilmiz.

□ 1:16 «biz silǝrgǝ ... uⱪturƣinimizda ... biz Uning ⱨǝywǝtlik xan-xɵⱨritigǝ ɵz kɵzimiz bilǝn guwaⱨqimiz» — bu ayǝttiki «biz» degǝn sɵz Petrusning ɵzini wǝ Yuⱨanna, Yaⱪup ⱪatarliⱪ rosullarni kɵrsitidu. «Əysa Mǝsiⱨning küq-ⱪudriti wǝ ⱨazir boluxi (yaki «ⱪaytip kelixi»)» — («ⱨazir boluxi» grek tilida «parusiya») degǝn sɵzlǝr birinqidin muxu yǝrdǝ, xübⱨisizki, Mǝsiⱨning ularning kɵz aldida ɵzgirip, xan-xǝripi iqidǝ kɵrüngǝnlikini kɵrsitidu («Matta» 17-bab, «Markus» 9-bab, «Luⱪa» 9-babni kɵrüng). Ikkinqidin, bu sɵzlǝr yǝnǝ Injilda adǝttǝ Mǝsiⱨning ⱪaytip kelixini kɵrsitidu; qünki U ⱪaytip kǝlgǝndǝ Uning xan-xǝripi ⱨǝⱪiⱪǝtǝn ayan bolidu. Xuning bilǝn muxu yǝrdǝ Uning dunyaƣa ⱪaytip kelixinimu kɵrsitidu. «...bǝlki biz Uning ⱨǝywǝtlik xan-xɵⱨritigǝ ɵz kɵzimiz bilǝn guwaⱨqimiz» — «Uning» grek tilida «Axuning» bilǝn ipadilinidu. Muxu yǝrdǝ «Axuning» degǝn sɵz Petrusning Mǝsiⱨkǝ bolƣan qongⱪur ⱨɵrmitini wǝ yeⱪin munasiwitini bildüridu.

■ 1:16 Mat. 17:1; Yⱨ. 1:14; 1Kor. 1:17; 2:1, 4; 4:20; 1Yuⱨa. 1:1.

□ 1:17 «Qünki U muⱪǝddǝs taƣda Huda’Atidin xan-xɵⱨrǝt wǝ uluƣluⱪⱪa erixkǝndǝ, axu uluƣ xan-xǝrǝplik yǝrdin: «Bu Mening sɵyümlük Oƣlum, Mǝn Uningdin hursǝnmǝn» degǝn xundaⱪ zor bir awaz Uningƣa yǝtküzülüp anglandi» — «axu uluƣ xan-xǝrǝplik yǝr» bolsa asman, ǝrxtur.

■ 1:17 Mat. 3:17; 17:5; Mar. 1:11; 9:7; Luⱪa 3:22; 9:35; Kol. 1:13.

□ 1:18 «Muⱪǝddǝs taƣda biz uningƣa ⱨǝmraⱨ bolup billǝ turƣan bolƣaqⱪa, ǝrxtin bu awaz anglanƣinida bizmu ɵz ⱪuliⱪimiz bilǝn uni angliduⱪ» — «Matta» 17-bab, «Markus» 9-bab, «Luⱪa» 9-babni kɵrüng.

□ 1:19 «Uning üstigǝ ⱨǝmmimizdǝ pǝyƣǝmbǝrlǝr yǝtküzgǝn tolimu ixǝnqlik bexarǝtlik sɵz-kalam bardur» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «uning üstigǝ ⱨǝmmimizdǝ buningdin tehimu ixǝnqlik bexarǝtlik sɵz-kalam (pǝyƣǝmbǝrlǝr yǝtküzgǝn sɵz-kalam) bardur». Petrus bu yǝrdǝ: «Pǝyƣǝmbǝrlǝrning sɵzliri ⱨǝtta mening guwaⱨliⱪimdinmu ixǝnqliktur (qünki Mǝsiⱨ toƣruluⱪ bexarǝt bǝrgüqilǝr, xundaⱪla ularning bǝrgǝn bexarǝtliri naⱨayiti kɵp; bexarǝtlǝrning kɵp ⱪismi alliⱪaqan kɵz aldimizdǝ ǝmǝlgǝ axurulƣan, degǝndǝk); bu uluƣ sɵzlǝr ⱨǝmmimizdǝ bar» demǝkqi bolsa kerǝk. «silǝr tang süzülgüqǝ, tang yultuzi ⱪǝlbinglarni toluⱪ yorutⱪuqǝ bu sɵz-kalamƣa ⱪulaⱪ salsanglar, yahxi ⱪilƣan bolisilǝr (bu sɵz-kalam huddi ⱪarangƣuda qaⱪnap turidiƣan qiraƣⱪa ohxaxtur)» — «tang süzülgüqǝ» — Əysa Mǝsiⱨning ⱪaytip kelixigiqǝ. «Tang yultuzi ⱪǝlbinglarni toluⱪ yorutⱪuqǝ» — «tang yultuzi», xübⱨisizki, Əysa Mǝsiⱨning Ɵzidur («Qɵl.» 24:17ni kɵrüng). Bu sɵzlǝrgǝ ⱪariƣanda, tang yultuzi tang etixtin sǝl burun ayan bolƣandǝk, Əysa Mǝsiⱨ ⱪaytip kelixtin awwal etiⱪadqilarning ⱪǝlbidǝ birhil oyƣanƣan sezim, uning kelixigǝ baƣlanƣan alaⱨidǝ birhil küqlük arzu-tǝxna pǝyda boluxi mumkin («1Tes.» 5:6-10ni kɵrüng).

■ 1:19 2Kor. 4:6; Wǝⱨ. 22:16.

□ 1:20 «... muⱪǝddǝs yazmilardiki ⱨeqⱪaysi wǝⱨiy pǝyƣǝmbǝrlǝrning ɵz qüxǝnqisi boyiqǝ yǝtküzülgǝn ǝmǝs» — yaki «muⱪǝddǝs yazmilardiki ⱨeqⱪaysi wǝⱨiy pǝyƣǝmbǝrlǝrning ɵzliri oylap qiⱪⱪan ǝmǝs». Bu ayǝtning yǝnǝ üq hil tǝrjimǝ-qüxǝnqsi bar: — (1) adǝmlǝrning haliƣanqǝ wǝⱨiylǝrgǝ xǝhsiy tǝbir berixigǝ bolmaydu; (2) bexarǝt-wǝⱨiylǝrgǝ ayrim xǝrⱨ berixkǝ bolmaydu (yǝni, baxⱪa bexarǝt-wǝⱨiylǝr bilǝn birlǝxtürüp qüxiniximiz kerǝk); (3) pǝyƣǝmbǝrlǝr bǝrgǝn bexarǝt-wǝⱨiylǝrni qüxǝndürüx pǝyƣǝmbǝrlǝrning ɵzigila has bolmaydu (qünki ular bǝzidǝ ɵzi eytⱪan sɵzlirini qüxǝnmǝytti — «1Pet.» 1:10-12ni kɵrüng). Bu pikirlǝrning ⱨǝmmisini (bolupmu 2-pikirni) durus dǝp ⱪarisaⱪmu, bizningqǝ, bizning tǝrjimimiz keyinki 21-ayǝtkǝ ǝng mas kelidu.

□ 1:21 «Qünki ⱨeqⱪandaⱪ wǝⱨiy-bexarǝt insanlarning iradisidin kǝlgǝn ǝmǝs, u bǝlki Hudaning muⱪǝddǝs adǝmliri Muⱪǝddǝs Roⱨ tǝripidin yetǝklinip, Uning türtkisi bilǝn eytⱪan sɵz-kalamdur» — «Muⱪǝddǝs Roⱨ tǝripidin yetǝklinip, uning türtkisi bilǝn» grek tilida «Muⱪǝddǝs Roⱨ tǝripidin yɵtkilixi bilǝn» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 1:21 2Tim. 3:16.

□ 2:1 «Lekin burun hǝlⱪ iqidǝ sahta pǝyƣǝmbǝrlǝr qiⱪⱪan, xuningdǝk aranglardimu sahta tǝlim bǝrgüqilǝr mǝydanƣa qiⱪidu» — «hǝlⱪ» bolsa Israil hǝlⱪi.

■ 2:1 Ⱪan. 13:2; Mat. 24:11; Ros. 20:29; 1Tim. 4:1; 2Tim. 3:1.

■ 2:3 Yǝⱨ. 4.

□ 2:4 «Qünki Huda gunaⱨ sadir ⱪilƣan pǝrixtilǝrni ayap olturmay, bǝlki ularni tǝⱨtisaraning ⱨangiƣa taxlap, , soraⱪⱪa tartⱪuqǝ zulmǝtlik ⱪarangƣuluⱪtiki zǝnjirlǝr bilǝn solap ⱪoyƣan yǝrdǝ...» — «tǝⱨtisaraning ⱨangi» grek tilida «tartarus» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Bu jay tǝⱨtisaradin ayrim turidu; ⱪariƣanda, bu yǝr muxundaⱪ gunaⱨ sadir ⱪilƣan pǝrixtilǝrgǝ alaⱨiytǝn tǝyyarlanƣan. «Zulmǝtlik ⱪarangƣuluⱪtiki zǝnjirlǝr» — yaki «zulmǝtlik ⱪarangƣuluⱪtiki ɵngkürlǝrdǝ». Muxu ayǝttǝ bayan ⱪilinƣan pǝrixtilǝr ǝsli Xǝytan bilǝn billǝ Hudaƣa isyan kɵtürgǝnlǝrni ǝmǝs, bǝlki Nuⱨ pǝyƣǝmbǝrning dǝwridǝ gunaⱨ ⱪilƣan pǝrixtilǝrni kɵrsitidu. «Yar.» 6:1-5 wǝ izaⱨatlar, «Yǝⱨ.» 6-7-ayǝtlǝrni wǝ izaⱨatlarni kɵrüng.

■ 2:4 Yǝⱨ. 6; Wǝⱨ. 20:3.

□ 2:5 «pǝⱪǝt ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa dǝwǝt ⱪilƣuqi Nuⱨni baxⱪa yǝttisi bilǝn saⱪlap ⱪalƣan yǝrdǝ...» — grek tilida «pǝⱪǝt ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa dǝwǝt ⱪilƣuqi sǝkkizinqi kixi Nuⱨni saⱪlap ⱪalƣan yǝrdǝ ...» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

■ 2:5 Yar. 7:23; 1Pet. 3:19.

■ 2:6 Yar. 19:24; Ⱪan. 29:22; Yǝx. 13:19; Yǝr. 50:40; Əz. 16:49; Ⱨox. 11:8; Am. 4:11; Yǝⱨ. 7.

■ 2:7 Yar. 19:7, 8.

■ 2:8 Zǝb. 119:158.

■ 2:9 1Kor. 10:13.

□ 2:10 «bularning arisidiki ɵz ǝtlirigǝ ǝgixip pasiⱪ ⱨǝwǝslǝrgǝ berilgǝn, xundaⱪla ⱨoⱪuⱪ igilirigǝ sǝl ⱪariƣanlarning jazasi tehimu xundaⱪ bolidu» — «ⱨoⱪuⱪ igiliri» degǝnlik xübⱨisizki, muxu yǝrdǝ padixaⱨlar, waliylar wǝ ⱨɵkümǝtning türlük ǝmǝldarlarni, xundaⱪla Huda bekitkǝn ata-aniliⱪ ⱨoⱪuⱪnimu ɵz iqigǝ alidu. «muxundaⱪ kixilǝr ⱨali qong, mǝnmǝnqilǝrdur, ular «roⱨiy uluƣlar»ƣa ⱨaⱪarǝt ⱪilixtin ⱨeq ⱪorⱪmaydiƣanlardur» — «roⱨiy uluƣlar» ǝyni tekisttǝ «roⱨiy» degǝn sɵz yoⱪ. Lekin 11-ayǝtkǝ ⱪariƣanda qoⱪum ǝrxtiki (yaman) küqlǝr, yǝni jin-xǝytanlarni kɵrsǝtsǝ kerǝk.

□ 2:11 «ⱨǝtta ulardin küq-ⱪudrǝttǝ üstün turidiƣan pǝrixtilǝrmu...» — «ulardin» — bǝzilǝr muxu yǝrdiki «ular»ni «ǝrxtiki uluƣlar»ni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. Lekin bizningqǝ «ular» sahta tǝlim bǝrgüqilǝrning ɵzlirini kɵrsitidu. Pǝrixtilǝr ǝlwǝttǝ jin-xǝytanlardin üstün turidu! «... pǝrixtilǝrmu Pǝrwǝrdigarning aldida bu «uluƣlar»ni ⱨaⱪarǝt bilǝn ǝrz ⱪilmaydu» — mǝsilǝn, «Yǝⱨ.» 9-ayǝtni kɵrüng.

□ 2:12 «...xundaⱪla ɵzlirining ⱨalakǝt ixliri bilǝn toluⱪ ⱨalak bolidu» — «ɵzlirining ⱨalakǝt ixliri» degǝnning baxⱪa mǝnisi «ular (yǝni «ǝrxtiki uluƣlar»)ning ⱨalakiti» boluxi mumkin. Grek tilida pǝⱪǝt «ularning ⱨalakiti» deyilidu.

■ 2:12 Yǝr. 12:3; Yǝⱨ. 10.

□ 2:15 «Ular toƣra yoldin qǝtnǝp, Bosorning oƣli Balaamning yoliƣa ǝgixip kǝtti. U kixi ⱨaram yolda tapⱪan ⱨǝⱪni yahxi kɵrgüqi idi» — «Qɵl.» 22-24-bablarda, Balaamning atisi «Beor» dǝp atilidu. «Bosor» uning baxⱪa ismi bolsa kerǝk.

■ 2:15 Qɵl. 22:7,21; Yǝⱨ. 11.

□ 2:16 «lekin u (Balaam «pǝyƣǝmbǝr») ⱪilƣan ⱪǝbiⱨliki tüpǝylidin tǝnbiⱨini yedi (zuwansiz exǝk insanning awazi bilǝn sɵzlǝp pǝyƣǝmbǝrning ǝhmiⱪanǝ ixini tosti)» — «Beorning oƣli Balaam» toƣruluⱪ: Musa pǝyƣǝmbǝr Israillarni Misirdin Huda wǝdǝ ⱪilƣan zeminƣa baxlap ketiwatⱪanda, yol üstidiki padixaⱨlarning ⱪarxiliⱪiƣa uqraydu. Axu padixaⱨlardin biri Beorning oƣli Balaam degǝn «pǝyƣǝmbǝr»ni izdǝp baridu wǝ ǝgǝr u Israillarƣa lǝnǝt oⱪusa, uningƣa kɵp pul bǝrmǝkqi bolidu. Huda Balaamning undaⱪ ⱪilixiƣa yol ⱪoymisimu, Balaam bǝribir pulni dǝp Israillarƣa lǝnǝt oⱪumaⱪqi bolup yolƣa qiⱪidu. Mana bu «Balaam pǝyƣǝmbǝrning yoli» deyilidu. Biraⱪ Huda Balaamning exikining aƣzi arⱪiliⱪ: «Mana sening exiking Mening awazimni sǝndin yahxi tonuydu» degǝndǝk, xu yolning ⱪǝbiⱨlikini axkarilaydu. «Qɵl.» 22-24-bablarni kɵrüng.

■ 2:16 Qɵl. 22:21.

□ 2:17 «mana muxundaⱪ kixilǝr ⱪurup kǝtkǝn bulaⱪlar, borandin ⱨǝydilip yürgǝn tumanlarƣa ohxaydu; ularƣa mǝnggülük zulmǝtning ⱪapⱪarangƣuluⱪida jay ⱨazirlap ⱪoyulƣan» — ⱪariƣanda, ularning ahirⱪi ⱨali 4-ayǝttǝ tilƣa elinƣan pǝrixtilǝrningkidin eƣir bolidu.

■ 2:17 Yǝⱨ. 12.

□ 2:18 «Qünki ular yalƣan-yawidaⱪ yoƣan sɵzlǝr bilǝn mahtinip, adǝmning ǝtlik ⱨǝwǝslirini ⱪozƣitip ǝyx-ixrǝt ixliri bilǝn ezitⱪuluⱪ yolida mengiwatⱪanlardin ɵzlirini yengila ⱪaqurƣanlarni azduridu» — «adǝmning ǝtlik ⱨǝwǝsliri» — «rimliⱪlarƣa»diki kirix sɵzimizdiki «ǝt» toƣruluⱪ mǝzmunni kɵrüng. «Ezitⱪuluⱪ yolida mengiwatⱪanlardin ɵzlirini yengila ⱪaqurƣanlarni azduridu» — yaki «ezitⱪuluⱪ yolida mengiwatⱪanlardin ɵzlirini aran ⱪaqurƣanlarni azduridu».

■ 2:19 Yⱨ. 8:34; Rim. 6:16.

■ 2:20 Mat. 12:45; Ibr. 6:4; 10:26.

□ 2:22 «It aylinip ɵz ⱪusuⱪini yǝr» — birinqi ⱨekmǝtlik sɵz «Pǝnd.» 26:11din elinƣan. Ikkinqisining mǝnbǝsi namǝlum.

■ 2:22 Pǝnd. 26:11.

■ 3:1 2Pet. 1:13.

■ 3:3 1Tim. 4:1; 2Tim. 3:1; Yǝⱨ. 18.

■ 3:4 Əz. 12:22.

□ 3:5 «Ⱨalbuki, ular ǝng ⱪǝdimki zamanda Hudaning sɵzi bilǝn asmanlarning yaritilƣanliⱪini wǝ xuningdǝk yǝrning sudin qiⱪⱪan ⱨǝm suning wasitisi bilǝn barliⱪⱪa kǝlgǝnlikini ǝtǝy untuydu» — «ǝtǝy untuydu» degǝnning baxⱪa birhil tǝrjimisi: «ɵz bǝngbaxliⱪidin untuydu».

■ 3:5 Yar. 1:9; Zǝb. 24:2.

□ 3:6 «xu amillarning wasitiliri bilǝn xu zamandiki dunya kǝlkündin ƣǝrⱪ bolup yoⱪaldi» — «...xu amillarning wasitiliri bilǝn» degǝn ibarǝ pǝⱪǝt suning ɵzini yaki sular wǝ Hudaning sɵzini tǝng kɵrsitidu. Bizningqǝ sular wǝ Hudaning sɵzini tǝng kɵrsitidu; qünki (grek tilida) aldinⱪi jümlidǝ bu ikki ix ǝng ahirida tilƣa elinƣan, xundaⱪla 7-ayǝttǝ Hudaning sɵzining ikkinqi ⱪetim wasitǝ bolidiƣanliⱪi kɵrsitilidu.

■ 3:6 Yar. 7:10,21.

□ 3:7 «Əmma ⱨazirⱪi asmanlar bilǝn zemin ohxaxla xu sɵz bilǝn ihlassiz adǝmlǝr soraⱪⱪa tartilip ⱨalak ⱪilinidiƣan axu kündǝ otta kɵydürülüxkǝ saⱪlinip, ta xu künigiqǝ ⱨalidin hǝwǝr elinip turidu» — «ohxaxla xu sɵz» degǝn ibarining baxⱪa hil tǝrjimisi: «Uning (yǝni, Hudaning) sɵzi». «Ⱨalidin hǝwǝr elinip turidu» — pǝⱪǝt saⱪlanƣanla ǝmǝs, bǝlki Hudaning ƣǝmhorluⱪining obyekti bolidu.

■ 3:7 Zǝb. 102:25-26; Yǝx. 51:6; 2Tes. 1:8; Ibr. 1:11; 2Pet. 3:10.

□ 3:8 «Rǝbgǝ nisbǝtǝn bir kün ming yildǝk wǝ ming yil bir kündǝktur» — Rǝb waⱪitning qǝklimisigǝ uqrimaydu, ǝlwǝttǝ.

■ 3:8 Zǝb. 90:4.

□ 3:9 «Rǝb Ɵz wǝdisini orundaxni (bǝzilǝrning «keqiktürdi» dǝp oyliƣinidǝk) keqiktürgini yoⱪ, bǝlki ⱨeqkimning ⱨalak boluxini halimay, ⱨǝmmǝ insanning towa ⱪilixiƣa kirixini arzulap, silǝrgǝ kǝngqilik ⱪilip waⱪitni sozmaⱪta» — Rǝb ⱪaytip kǝlgǝndǝ yǝr yüzidikilǝrgǝ towa ⱪilix pursiti ⱪalmaydu, ǝlwǝttǝ.

■ 3:9 Əz. 18:32; 33:11; Yǝx. 30:18; Ⱨab. 2:3; Rim. 2:4; 1Tim. 2:4; 1Pet. 3:20; 2Pet. 3:15.

□ 3:10 «lekin rǝbning küni huddi oƣrining kelixidǝk kütülmigǝn waⱪitta bolidu» — «rǝbning küni» (Mǝsiⱨning kelidiƣan küni) Tǝwrattiki kɵp yǝrlǝrdǝ «Pǝrwǝrdigarning küni» dǝp kɵrsitilidu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»diki «Hudaning küni» toƣruluⱪ izaⱨatlirimizni kɵrüng. «Oƣrining kelixidǝk» — demǝk, kütülmigǝn waⱪitta. «U küni asmanlar xiddǝtlik güldürligǝn awaz bilǝn ƣayib bolup, kainatning barliⱪ ⱪurulmiliri xiddǝtlik otta erip tügǝydu; zemin wǝ uningdiki pütkül nǝrsilǝrmu kɵyüp ketidu» — «kainatning barliⱪ ⱪurulmiliri» yaki «barliⱪ asman jisimliri». «Uningdiki pütkül nǝrsilǝrmu» degǝnning baxⱪa hil tǝrjimisi: «uningdiki pütkül ixlarmu» yaki «uningdiki barliⱪ ⱪilƣan ixlarmu». «zemin wǝ uningdiki pütkül nǝrsilǝrmu kɵyüp ketidu» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «zemin wǝ üstidiki barliⱪ ixlar yalingaq axkarilinidu» deyilidu.

■ 3:10 Mat. 24:43,44; 1Tes. 5:2; Wǝⱨ. 3:3; 16:15.

□ 3:12 «Hudaning künini tǝlmürüp kütüp, u künning tezrǝk kelixi üqün intilixinglar kerǝk ǝmǝsmu? U künning kelixi bilǝn pütün asmanlar otta yoⱪap tügǝydu wǝ kainatning barliⱪ ⱪurulmiliri xiddǝtlik otta erip tügǝydu» — «Hudaning küni» degǝn ibarǝ toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz. «Kainatning barliⱪ ⱪurulmiliri» degǝnning baxⱪa hil tǝrjimisi: «barliⱪ asman jisimliri».

■ 3:12 Zǝb. 50:3; 2Tes. 1:8.

□ 3:13 «Lekin biz bolsaⱪ Uning wǝdisi boyiqǝ, yengi asman-zeminni intizarliⱪ bilǝn kütmǝktimiz. U yǝr ⱨǝⱪⱪaniyliⱪning makanidur» — «u yǝr» ⱨǝm yengi asman wǝ yengi zeminnimu kɵrsitidu.

■ 3:13 Yǝx. 65:17; 66:22; Wǝⱨ. 21:1.

□ 3:15 «Rǝbbimizning sǝwr-taⱪiti» — yaki «Rǝbbimizning kǝngqilik ⱪilixi». «wǝ Rǝbbimizning sǝwr-taⱪitini nijat dǝp bilinglar» — bu intayin ihqam jümlǝ bolup, bǝlkim: «Hudaning sǝwr-taⱪiti tehimu kɵp adǝmlǝrgǝ gunaⱨidin ⱪutⱪuzulux pursiti yaritip bǝrmǝktǝ, dǝp bilinglar» degǝndǝk mǝnidǝ boluxi mumkin. Yǝnǝ mumkinqiliki barki, «nijat» muxu yǝrdǝ «bu dunyaning saⱪlinip ⱪelixi» degǝn mǝnidǝ ixlitilgǝn boluxi mumkin; nemila bolmisun ayǝtning asasiy mǝnisi ohxax; biz pǝⱪǝt bu dunyada bolsaⱪla, bügün towa ⱪilip gunaⱨlirimizdin ⱪutulux yoli oquⱪ turidu, dǝp biliximiz lazim. «dǝl sɵyümlük ⱪerindiximiz Pawlusmu ɵzigǝ ata ⱪilinƣan danaliⱪ bilǝn bu ixlar toƣruluⱪ silǝrgǝ yazƣan» — «ⱪerindiximiz Pawlusmu... silǝrgǝ yazƣan» — Pawlusning kɵp hizmiti «yat ǝllǝr», yǝni Yǝⱨudiy ǝmǝslǝr arisida bolƣaqⱪa, Petrusning bu hetimu bǝlkim Yǝⱨudiy bolmiƣan etiⱪadqilarƣa yezilƣan bolsa kerǝk.

■ 3:15 Rim. 2:4.

■ 3:16 Rim. 8:19; 1Kor. 15:24; 1Tes. 4:15.

□ 3:17 «Xuning bilǝn, i sɵyümlüklirim, mǝn eytⱪan bu ixlarni aldin’ala bilgǝnikǝnsilǝr...» — «mǝn eytⱪan bu ixlar» bǝlkim rosul Petrusning yuⱪirida sahta tǝlim bǝrgüqilǝr toƣruluⱪ agaⱨlandürüxlirini kɵrsitidu. «bu ǝhlaⱪsizlarning sǝpsǝtliri bilǝn azdurulup, mustǝⱨkǝm turuxunglarni yoⱪitip ⱪoyuxtin ⱨoxyar bolunglar» — «bu ǝhlaⱪsizlar» grek tili nushisida 2:7dimu ohxax sɵz ixlitilidu; demǝk, «bu ǝhlaⱪsizlar» dǝl sahta tǝlim bǝrgüqilǝrni kɵrsitidu.

□ 3:18 «Əksiqǝ, Hudaning meⱨir-xǝpⱪitidǝ ⱨǝm Rǝbbimiz wǝ Ⱪutⱪuzƣuqimiz Əysa Mǝsiⱨgǝ bolƣan bilixtǝ dawamliⱪ ɵsünglar» — «ɵsünglar» bolsa roⱨiy ⱨayatta, iman-etiⱪad jǝⱨǝttǝ bolidu. Muxu roⱨiy ɵskǝn adǝm Hudaning meⱨir-xǝpⱪiti wǝ Rǝb Əysa Mǝsiⱨni qongⱪur tonuxⱪa kɵprǝk nesip bolidu. Demǝk, «Hudaning meⱨir-xǝpⱪiti wǝ Rǝb Əysa Mǝsiⱨni qongⱪur tonux» ⱨǝm roⱨiy ɵsüxning wasitisi ⱨǝm nǝtijisidur. Baxⱪa birhil tǝrjimisi «Rǝbbimiz wǝ Ⱪutⱪuzƣuqimiz Əysa Mǝsiⱨning meⱨir-xǝpⱪitidǝ ⱨǝm Uningƣa bolƣan tonuxta dawamliⱪ ɵsünglar».

Yuⱨanna «1»

1

2

3

4

5

Yuⱨanna «1»

1

«Rosul Yuⱨanna yazƣan birinqi mǝktup» •••• Əysa Mǝsiⱨ — Ⱨayatliⱪ Kalamidur

1 Əzǝldin bar bolƣüqi, ɵzimiz angliƣan, ɵz kɵzlirimiz tikilip ⱪariƣan wǝ ⱪollirimiz bilǝn tutup siliƣan ⱨayatliⱪ Kalami toƣrisida silǝrgǝ bayan ⱪilimiz■ 2 (bu ⱨayatliⱪ bizgǝ ayan bolup, biz uni kɵrduⱪ. Xuning bilǝn bu ⱨǝⱪtǝ guwaⱨliⱪ berimiz ⱨǝmdǝ Ata bilǝn billǝ bolup, keyin bizgǝ ayan bolƣan xu mǝnggülük ⱨayatni silǝrgǝ bayan ⱪilimiz)□ 3 — silǝrnimu biz bilǝn sirdax-ⱨǝmdǝmliktǝ bolsun dǝp biz kɵrgǝnlirimizni wǝ angliƣanlirimizni silǝrgǝ bayan ⱪilimiz. Bizning sirdax-ⱨǝmdǝmlikimiz Ata wǝ Uning Oƣli Əysa Mǝsiⱨ bilǝndur.□ 4 Silǝrning huxalliⱪinglar tolup taxsun dǝp, bularni silǝrgǝ yeziwatimiz.□

Hudaning yoruⱪluⱪida pak yaxax

5 Wǝ biz Uningdin angliƣan ⱨǝm silǝrgǝ bayan ⱪilidiƣan hǝwirimiz mana xudurki, Huda nurdur wǝ Uningda ⱨeqⱪandaⱪ ⱪarangƣuluⱪ bolmaydu.■ 6 Əgǝr biz Uning bilǝn sirdax-ⱨǝmdǝmlikimiz bar dǝp turup, yǝnila ⱪarangƣuluⱪta yürsǝk, yalƣan eytⱪan wǝ ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ ǝmǝl ⱪilmiƣan bolimiz.□ 7 Lekin U Ɵzi nurda bolƣinidǝk bizmu nurda mangsaⱪ, undaⱪta bizning bir-birimiz bilǝn sirdax-ⱨǝmdǝmlikimiz bolup, Uning Oƣli Əysa Mǝsiⱨning ⱪeni bizni barliⱪ gunaⱨtin paklaydu.□  ■ 8 Əgǝr gunaⱨimiz yoⱪ desǝk, ɵz ɵzimizni aldiƣan bolimiz ⱨǝmdǝ bizdǝ ⱨǝⱪiⱪǝt turmaydu.■ 9 Gunaⱨlirimizni iⱪrar ⱪilsaⱪ, U bizning gunaⱨlirimizni kǝqürüm ⱪilip, bizni barliⱪ ⱨǝⱪⱪaniysizliⱪtin pak ⱪilixⱪa ixǝnqlik ⱨǝm adildur. □

  ■ 10 Əgǝr gunaⱨ ⱪilmiduⱪ desǝk, Uni yalƣanqi ⱪilip ⱪoyƣan bolimiz wǝ Uning sɵz-kalami bizdin orun almiƣan bolidu.

2

Əysa Mǝsiⱨ - Hudaƣa bolƣan wǝkilimizdur

1 I ǝziz balilirim, mǝn silǝrni gunaⱨ sadir ⱪilmisun dǝp, bu sɵzlǝrni yeziwatimǝn. Mubada birsi gunaⱨ sadir ⱪilsa, Atining yenida bir yardǝmqi wǝkilimiz, yǝni Ⱨǝⱪⱪaniy Bolƣuqi Əysa Mǝsiⱨ bardur.□  ■ 2 U Ɵzi gunaⱨlirimiz üqün jazani kɵtürgüqi kafarǝttur; muxu kafarǝt pǝⱪǝt bizning gunaⱨlirimiz üqünla ǝmǝs, bǝlki pütkül dunyadikilǝrning gunaⱨliri üqündur.□  ■

3 Bizning uni tonuƣanliⱪimizni bilǝliximiz — Uning ǝmrlirigǝ ǝmǝl ⱪiliximizdindur. 4 «Uni tonuymǝn» dǝp turup, Uning ǝmrlirigǝ ǝmǝl ⱪilmiƣuqi kixi yalƣanqidur, uningda ⱨǝⱪiⱪǝt yoⱪtur.■ 5 Lekin kimki Uning sɵzigǝ ǝmǝl ⱪilsa, ǝmdi uningda Hudaning meⱨir-muⱨǝbbiti ⱨǝⱪiⱪǝtǝn kamalǝtkǝ yǝtkǝn bolidu. Biz ɵzimizning Uningda bolƣanliⱪimizni ǝnǝ xuningdin bilimiz.□  ■ 6 «Hudada turup yaxaymǝn» degüqi bolsa Əysaning mangƣinidǝk ohxax mengixi kerǝk.□  ■

Ⱪerindaxlarƣa meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsitix nurning bǝlgisi

7 I sɵyümlüklirim, silǝrgǝ burun anglap baⱪmiƣan yengi bir ǝmrni ǝmǝs, bǝlki dǝslǝptin tartip silǝr tapxuruwalƣan kona ǝmrni yeziwatimǝn. Uxbu ǝmr silǝr burundinla anglap keliwatⱪan sɵz-kalamdur.□  ■ 8 Lekin yǝnǝ kelip mǝn silǝrgǝ yeziwatⱪinimni yengi ǝmr desǝkmu bolidu; bu ǝmr Mǝsiⱨdǝ ⱨǝm silǝrdimu ǝmǝl ⱪilinmaⱪta, qünki ⱪarangƣuluⱪ ɵtüp kǝtmǝktǝ, wǝ ⱨǝⱪiⱪiy nur alliⱪaqan qeqilixⱪa baxlidi.□  ■ 9 Kimdǝkim ɵzini «nurda yaxawatimǝn» dǝp turup, ⱪerindixini ɵq kɵrsǝ, u bügüngiqǝ ⱪarangƣuluⱪta turuwatⱪan bolidu. 10 Ⱪerindixiƣa meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsǝtkǝn kixi yoruⱪluⱪta turmaⱪta, uningda gunaⱨⱪa putlaxturidiƣan ⱨeqnemǝ ⱪalmaydu. ■ 11 Lekin ⱪerindixini ɵq kɵrgǝn kixi ⱪarangƣuluⱪtidur; u ⱪarangƣuluⱪta mangidu wǝ ⱪǝyǝrgǝ ketiwatⱪanliⱪini bilmǝydu, qünki ⱪarangƣuluⱪ uning kɵzlirini ⱪariƣu ⱪiliwǝtkǝn.

12 Mǝn bularni silǝrgǝ yeziwatimǝn, i ǝziz balilirim, qünki gunaⱨliringlar Uning nami üqün kǝqürüm ⱪilindi.□  ■

13 Mǝn buni silǝrgǝ yeziwatimǝn, i atilar, qünki silǝr Əzǝldin Bar Bolƣuqini tonudunglar.

Mǝn buni silǝrgǝ yeziwatimǝn, i yigitlǝr, qünki silǝr u rǝzil üstidin ƣǝlibǝ ⱪildinglar.□

14 Mǝn buni silǝrgǝ yeziwatimǝn, i ǝziz balilirim, qünki silǝr Atini tonudunglar.

Mǝn buni silǝrgǝ yeziwatimǝn, i atilar, qünki silǝr Əzǝldin Bar Bolƣuqini tonudunglar.

Mǝn buni silǝrgǝ yeziwatimǝn, i yigitlǝr, qünki silǝr küqlüksilǝr, Hudaning sɵz-kalami silǝrdǝ turidu wǝ silǝr u rǝzil üstidinmu ƣǝlibǝ ⱪildinglar.

15 Bu dunyani wǝ bu dunyadiki ixlarni sɵymǝnglar. Ⱨǝrkim bu dunyani sɵysǝ, Atining sɵygüsi uningda yoⱪtur. □  ■ 16 Qünki bu dunyadiki barliⱪ ixlar, yǝni ǝttiki ⱨǝwǝs, kɵzlǝrdiki ⱨǝwǝs wǝ ⱨayatiƣa bolƣan mǝƣrurluⱪning ⱨǝmmisi Atidin kǝlgǝn ǝmǝs, bǝlki bu dunyadin bolƣandur, halas; □ 17 wǝ bu dunya wǝ uningdiki ⱨǝwǝslǝrning ⱨǝmmisi ɵtüp ketidu. Lekin Hudaning iradisigǝ ǝmǝl ⱪilƣuqi kixi mǝnggü yaxaydu.■

Dǝjjal — Əysa Mǝsiⱨning rǝⱪibi

18 Əziz balilirim, zamanning ahirⱪi saiti yetip kǝldi; wǝ silǝr dǝjjalning ahir zamanda kelidiƣanliⱪini angliƣininglardǝk, ǝmǝliyǝttǝ bolsa ⱨazirning ɵzidila nurƣun dǝjjallar mǝydanƣa qiⱪti; buningdin zamanning ahirⱪi saiti bolup ⱪalƣanliⱪi bizgǝ mǝlum. □  ■ 19 Ular arimizdin qiⱪti, lekin ular ǝslidǝ bizlǝrdin ǝmǝs idi. Qünki ǝgǝr bizlǝrdin bolƣan bolsa, arimizda turiwǝrgǝn bolatti. Lekin ularning ⱨeqⱪaysisining ǝslidǝ bizdikilǝrdin bolmiƣanliⱪi pax ⱪilinƣanliⱪi üqün ular arimizdin qiⱪip kǝtti.□  ■

20 Ⱨalbuki, silǝr bolsanglar Muⱪǝddǝs Bolƣuqidin kǝlgǝn mǝsiⱨligüqi Roⱨtin nesip boldunglar wǝ xuning üqün silǝr ⱨǝmmǝ ixni bilisilǝr. □
  ■ 21 Silǝrgǝ bu hǝtni yiziximdiki sǝwǝb, silǝrning ⱨǝⱪiⱪǝtni bilmigǝnlikinglar üqün ǝmǝs, bǝlki ⱨǝⱪiⱪǝtni bilip, yalƣanqiliⱪning ⱨǝⱪiⱪǝttin kelip qiⱪmaydiƣanliⱪini bilgǝnlikinglar üqündur. 22 Əmisǝ, kim yalƣanqi? Əysaning Mǝsiⱨ ikǝnlikini inkar ⱪilƣuqi kixi bulsa, u yalƣanqidur. Ata wǝ Oƣulni inkar ⱪilƣuqi kixi ɵzi bir dǝjjaldur. 23 Kimdǝkim Oƣulni rǝt ⱪilsa uningda Ata bolmaydu. Lekin Oƣulni etirap ⱪilsa, uningda Ata bolidu.□  ■

24 Silǝr bolsanglar, burundin anglap keliwatⱪininglarni ɵzünglarda dawamliⱪ turƣuziweringlar. Burundin anglap keliwatⱪininglar silǝrdǝ dawamliⱪ turiwǝrsǝ, silǝrmu dawamliⱪ Oƣul wǝ Atida yaxawatⱪan bolisilǝr; 25 wǝ Uning bizgǝ ⱪilƣan wǝdisi bolsa dǝl xu — mǝnggü ⱨayatliⱪtur.□

26 Silǝrni azdurmaⱪqi bolƣanlarni nǝzǝrdǝ tutup, bularni silǝrgǝ yazdim; 27 Silǝr bolsanglar, silǝr Uningdin ⱪobul ⱪilƣan mǝsiⱨligüqi Roⱨ silǝrdǝ turiweridu, silǝr ⱨeqkimning ɵgitixigǝ moⱨtaj ǝmǝssilǝr; bǝlki ǝnǝ xu mǝsiⱨligüqi Roⱨ silǝrgǝ barliⱪ ixlar toƣruluⱪ ɵgitiwatⱪandǝk (U ⱨǝⱪtur, ⱨeq yalƣan ǝmǝstur!) — ⱨǝm ɵgǝtkǝndǝk, silǝr dawamliⱪ Uningda yaxaydiƣan bolisilǝr.□  ■

28 Əmisǝ, i ǝziz balilirim, dawamliⱪ Uningda turup yaxaweringlar. Xundaⱪ ⱪilsanglar, U ⱨǝrⱪaqan ⱪaytidin ayan bolƣanda ⱪorⱪmas bolimiz ⱨǝm U kǝlginidǝ Uning aldida ⱨeq hijalǝt bolup ⱪalmaymiz. □  ■ 29  Hudaning ⱨǝⱪⱪaniy ikǝnlikini bilgǝnikǝnsilǝr, ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa ǝmǝl ⱪilƣuqilarning ⱨǝrbirining uning tǝripidin tuƣulƣuqi ikǝnlikinimu bilsǝnglar kerǝk.□

3

Biz Hudaning pǝrzǝntliri

1 Ⱪaranglar, Ata bizgǝ xundaⱪ qongⱪur meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsǝtkǝnki, biz «Hudaning ǝziz baliliri» dǝp atalduⱪ — wǝ biz ⱨǝⱪiⱪǝtǝnmu xundaⱪ. Bu dunya xu sǝwǝbtin bizni tonup yǝtmǝyduki, qünki bu dunya Uni tonumidi.□  ■ 2 Sɵyümlüklirim, biz ⱨazir Hudaning ǝziz baliliridurmiz; kǝlgüsidǝ ⱪandaⱪ bolidiƣanliⱪimiz tehi oquⱪ ayan ⱪilinmiƣan. Biraⱪ U ⱪaytidin ayan ⱪilinƣanda, Uningƣa ohxax bolidiƣanliⱪimizni bilimiz; qünki xu qaƣda biz Uning ǝynǝn Ɵzini kɵrimiz.□  ■ 3 Wǝ Mǝsiⱨgǝ ümid baƣliƣan ⱨǝrbir kixi U pak bolƣandǝk ɵzini paklimaⱪta.□

4 Gunaⱨ sadir ⱪilƣan kixi Hudaning ⱪanuniƣa hilapliⱪ ⱪilƣan bolidu. Qünki gunaⱨ sadir ⱪilƣanliⱪ Hudaning ⱪanuniƣa hilapliⱪ ⱪilƣanliⱪtur.□
  ■ 5 Ⱨalbuki, silǝr Uni gunaⱨlarni elip taxlax üqün dunyaƣa kelip ayan ⱪilinƣan wǝ xundaⱪla Uningda ⱨeqⱪandaⱪ gunaⱨ yoⱪtur, dǝp bilisilǝr.□
  ■ 6 Uningda yaxawatⱪan ⱨǝrbir kixi gunaⱨ sadir ⱪilmaydu; kimdǝkim gunaⱨ sadir ⱪilsa, Uni kɵrmigǝn wǝ Uni tonumiƣan bolidu.□

7 Əziz balilirim, ⱨeqkimning silǝrni aldixiƣa yol ⱪoymanglar. Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa ǝmǝl ⱪilƣuqi kixi U ⱨǝⱪⱪaniy bolƣinidǝk ⱨǝⱪⱪaniydur.□  ■ 8 Lekin gunaⱨ sadir ⱪilƣuqi Iblistindur. Qünki Iblis ǝlmisaⱪtin tartip gunaⱨ sadir ⱪilip kǝlmǝktǝ. Hudaning Oƣlining dunyada ayan ⱪilinixidiki mǝⱪsǝt Iblisning ǝmǝllirini yoⱪitixtur. 9 Hudadin tuƣulƣuqi gunaⱨ sadir ⱪilmaydu; Hudaning uruⱪi uningda orun alƣaqⱪa, u gunaⱨ sadir ⱪilixi mumkin ǝmǝs, qünki u Hudadin tuƣulƣandur. □
  ■ 10 Hudaning baliliri bilǝn Iblisning baliliri xuning bilǝn pǝrⱪliniduki, kimdǝkim ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa ǝmǝl ⱪilmisa wǝ yaki ɵz ⱪerindixiƣa meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsǝtmisǝ Hudadin ǝmǝstur.

11 Qünki silǝr dǝslǝptin anglap keliwatⱪan hǝwǝr mana dǝl xuki, bir-birimizgǝ meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsitiximiz kerǝktur. ■ 12 U u rǝzildin bolƣan, inisini ɵltürgǝn Ⱪabilƣa ohxax bolmasliⱪimiz kerǝk; u nemixⱪa inisini ⱪǝtl ⱪildi? Uning ɵzining ⱪilƣanliri rǝzil, inisining ⱪilƣanliri ⱨǝⱪⱪaniy bolƣanliⱪi üqün xundaⱪ ⱪilƣan. ■ 13 Xunga, i ⱪerindaxlar, bu dunya silǝrni ɵq kɵrsǝ, buningƣa ⱨǝyran ⱪalmanglar. ■ 14 Biz ⱪerindaxlarni sɵygǝnlikimizdin, ɵlümdin ⱨayatliⱪⱪa ɵtkǝnlikimizni bilimiz. Ɵz ⱪerindixini sɵymigüqi tehi ɵlümdǝ turuwatidu. ■ 15 Ⱪerindixiƣa ɵqmǝnlik ⱪilƣan kixi ⱪatildur wǝ ⱨeqⱪandaⱪ ⱪatilda mǝnggülük ⱨayatning bolmaydiƣanliⱪini bilisilǝr. □  ■ 16 Biz xuning bilǝn meⱨir-muⱨǝbbǝtning nemǝ ikǝnlikini bilimizki, u biz üqün Ɵz jenini pida ⱪildi; xuningdǝk bizmu ⱪerindaxlirimiz üqün ɵz jenimizni pida ⱪilixⱪa ⱪǝrzdardurmiz. □  ■ 17 Əmma kimki bu dunyada mal-mülki turup, ⱪerindixining moⱨtajliⱪini kɵrüp turup, uningƣa kɵksi-ⱪarnini aqmisa, bundaⱪ kixidǝ nǝdimu Hudaning meⱨir-muⱨǝbbiti bolsun? □  ■ 18 Əziz balilirim, sɵz bilǝn wǝ til bilǝn ǝmǝs, bǝlki ǝmǝldǝ wǝ ⱨǝⱪiⱪǝttǝ meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsitǝyli. 19 Biz xundaⱪ ixlar bilǝn ɵzimizning ⱨǝⱪiⱪǝttin bolƣanliⱪimizni bilǝlǝymiz wǝ Hudaning aldida ⱪǝlbimizni hatirjǝm ⱪilalaymiz. □ 20 Xundaⱪtimu, mubada ⱪǝlbimiz bizni yǝnila ǝyiblisǝ, Huda yǝnila ⱪǝlbimizdin üstün wǝ ⱨǝmmini bilgüqidur. □

21 Sɵyümlüklirim, ǝgǝr ⱪǝlbimiz bizni ǝyiblimisǝ, Hudaning aldida yürǝklik turimiz □ 22 wǝ xundaⱪla Uningdin nemini tilisǝk xuningƣa erixǝlǝymiz; qünki biz Uning ǝmrlirigǝ ǝmǝl ⱪilip, Uni hursǝn ⱪilidiƣan ixlarni ⱪilimiz. ■ 23 Wǝ Uning ǝmri xuki, uning Oƣli Əysa Mǝsiⱨning namiƣa etiⱪad ⱪiliximiz ⱨǝmdǝ Uning bizgǝ tapiliƣinidǝk bir-birimizgǝ meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsitiximizdin ibarǝttur. □  ■ 24 Uning ǝmrlirigǝ ǝmǝl ⱪilidiƣan kixi Hudada yaxaydiƣan wǝ Hudamu uningda yaxaydiƣan bolidu. Əmdi Hudaning bizdǝ yaxaydiƣanliⱪini bilginimiz bolsa, U bizgǝ ata ⱪilƣan Roⱨtindur.□  ■

4

Sahta pǝyƣǝmbǝrlǝrdin ⱨǝzǝr ǝylǝnglar

1 Sɵyümlüklirim, ⱨǝrbir «wǝⱨiy ⱪilƣuqi» roⱨlarning ⱨǝmmisigila ixiniwǝrmǝnglar, bǝlki bu roⱨlarning Hudadin kǝlgǝn-kǝlmigǝnlikini pǝrⱪlǝndürüx üqün ularni sinanglar. Qünki nurƣun sahta pǝyƣǝmbǝrlǝr dunyadiki jay-jaylarƣa pǝyda boldi.□  ■ 2 Hudaning Roⱨini mundaⱪ pǝrⱪlǝndürǝlǝysilǝr: Əysani, yǝni dunyaƣa insaniy tǝndǝ kǝlgǝn Mǝsiⱨni etirap ⱪilƣuqi ⱨǝrbir roⱨ Hudadin bolidu;□ 3 wǝ dunyaƣa insaniy tǝndǝ kǝlgǝn Əysa Mǝsiⱨni etirap ⱪilmaydiƣan roⱨ Hudadin kǝlgǝn ǝmǝs. Bundaⱪlarda ǝksiqǝ dǝjjalning roⱨi ixlǝydu; silǝr bu roⱨning kelidiƣanliⱪi toƣruluⱪ angliƣanidinglar wǝ dǝrwǝⱪǝ u ⱨazir dunyada pǝyda boldi.□  ■

4 Əy ǝziz balilirim, silǝr bolsanglar Hudadin bolƣansilǝr wǝ ularning üstidin ƣalib kǝldinglar; qünki silǝrdǝ Turƣuqi bu dunyada turƣuqidin üstündur.□ 5 Ular bolsa bu dunyaƣa mǝnsup; xunga ular bu dunyaning sɵzlirini ⱪilidu wǝ bu dunyadikilǝr ularƣa ⱪulaⱪ salidu.□ 6 Biz bolsaⱪ Hudadin bolƣanmiz; Hudani tonuƣan kixi bizning sɵzlirimizni anglaydu. Hudadin bolmiƣan kixi bolsa bizning sɵzlirimizni anglimaydu. Mana buningdin Ⱨǝⱪiⱪǝtning Roⱨi bilǝn ezitⱪuluⱪning roⱨini pǝrⱪ etǝlǝymiz.□  ■

Huda Ɵzi meⱨir-muⱨǝbbǝttur

7 I sɵyümlüklirim, bir-birimizgǝ meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsitǝyli; qünki meⱨir-muⱨǝbbǝtning ɵzi Hudadindur wǝ meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsǝtküqining ⱨǝrbiri Hudadin tuƣulƣan bolidu wǝ Hudani tonuydu. 8 Meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsǝtmigüqi kixi Hudani tonumiƣan bolidu; qünki Huda Ɵzi meⱨir-muⱨǝbbǝttur. 9 Hudaning meⱨir-muⱨǝbbiti bizdǝ xuning bilǝn axkara boldiki, Huda bizni Uning arⱪiliⱪ ⱨayatⱪa erixsun dǝp birdinbir yeganǝ Oƣlini dunyaƣa ǝwǝtti. ■ 10 Meⱨir-muⱨǝbbǝt dǝl xuningdin ayanki, bizlǝrning Hudani sɵyginimiz bilǝn ǝmǝs, bǝlki U Ɵzi bizni sɵyüp gunaⱨlirimizning jazasini kɵtürgüqi kafarǝt boluxⱪa Ɵz Oƣlini ǝwǝtkini bilǝn ayandur.■

11 I sɵyümlüklirim, Huda bizgǝ xu ⱪǝdǝr meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsǝtkǝn yǝrdǝ, bizmu bir-birimizgǝ meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsitixkǝ ⱪǝrzdardurmiz. 12 Ⱨeqkim ⱨeqⱪaqan Hudani kɵrgǝn ǝmǝs; lekin bir-birimizgǝ meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsǝtsǝk, Huda bizdǝ yaxaydu wǝ uning meⱨir-muⱨǝbbiti bizdǝ kamalǝtkǝ yǝtkǝn bolidu. ■ 13 Biz bizning Uningda yaxawatⱪanliⱪimizni wǝ Uning bizdǝ yaxawatⱪanliⱪini xuningdin bilimizki, U Ɵz Roⱨini bizgǝ ata ⱪilƣan. □ 14 Biz xuni kɵrgǝn wǝ xundaⱪla xuningƣa guwaⱨliⱪ berimizki, Ata Oƣulni dunyaƣa ⱪutⱪuzƣuqi boluxⱪa ǝwǝtti. 15 Əgǝr kimdǝkim Əysani Hudaning Oƣli dǝp etirap ⱪilsa, Huda uningda, umu Hudada yaxaydu. 16 Biz bolsaⱪ Hudaning bizgǝ bolƣan meⱨir-muⱨǝbbitini tonup yǝttuⱪ, xundaⱪla uningƣa tolimu ixǝnduⱪ. Huda Ɵzi meⱨir-muⱨǝbbǝttur wǝ meⱨir-muⱨǝbbǝttǝ yaxiƣuqi kixi Hudada yaxaydu, Hudamu uningda yaxaydu. 17 Muxundaⱪ bolƣanda, meⱨir-muⱨǝbbǝt bizdǝ mukǝmmǝllixidu; xuning bilǝn biz soraⱪ künidǝ hatirjǝm-ⱪorⱪmas bolalaymiz. Qünki Əysa ⱪandaⱪ boluwatⱪan bolsa bizmu ⱨazir bu dunyada xundaⱪ boluwatimiz. □ 18 Meⱨir-muⱨǝbbǝttǝ ⱪorⱪunq yoⱪtur; kamil meⱨir-muⱨǝbbǝt ⱪorⱪunqni ⱨǝydǝp yoⱪⱪa qiⱪiridu. Qünki ⱪorⱪunq Hudaning jazasi bilǝn baƣlinixliⱪtur; ⱪorⱪunqi bar kixi meⱨir-muⱨǝbbǝttǝ kamalǝtkǝ yǝtküzülgǝn ǝmǝstur.□

19 Biz meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsitimiz, qünki Huda aldi bilǝn bizgǝ meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsǝtti. 20 Əgǝr birsi «Hudani sɵyimǝn» dǝp turup, ⱪerindixiƣa ɵqmǝnlik ⱪilsa, u yalƣanqidur. Qünki kɵz aldidiki ⱪerindixini sɵymigǝn yǝrdǝ, kɵrüp baⱪmiƣan Hudani ⱪandaⱪmu sɵysun? ■ 21 Xunga bizdǝ Uningdin: «Hudani sɵygǝn kixi ⱪerindixinimu sɵysun» degǝn ǝmr bardur.■

5

Etiⱪad «bu dunya»ning üstidin ƣǝlibǝ ⱪilidu

1 Əysaning Mǝsiⱨ ikǝnlikigǝ ixǝngǝn ⱨǝrbir kixi Hudadin tuƣulƣan bolidu; wǝ tuƣdurƣuqi Atini sɵyidiƣan ⱨǝrbir kixi Uningdin tuƣulƣuqinimu sɵyidu.□  ■ 2 Biz ɵzimizning Hudaning balilirini sɵyidiƣanliⱪimizni xuningdin bilimizki, Hudani sɵyüp, Uning ǝmrlirigǝ ǝmǝl ⱪiliximizdindur. 3 Hudani sɵyüx Uning ǝmrlirigǝ ǝmǝl ⱪilix demǝktur; wǝ Uning ǝmrliridǝ turmaⱪ eƣir ix ǝmǝstur.■ 4 Qünki Hudadin tuƣulƣanlarning ⱨǝmmisi bu dunya üstidin ƣǝlibǝ ⱪilidu; wǝ dunyaning üstidin ƣǝlibǝ ⱪilƣuqi küq — dǝl bizning etiⱪadimizdur.□  ■ 5 Bu dunyaning üstidin ƣǝlibǝ ⱪilƣuqi zadi kimlǝr? Pǝⱪǝt Əysani Hudaning Oƣli dǝp etiⱪad ⱪilƣuqilar ǝmǝsmu?■

6 U bolsa su wǝ ⱪan arⱪiliⱪ kǝlgǝn zat, yǝni Əysa Mǝsiⱨdur; Uning kelixi pǝⱪǝt su bilǝnla ǝmǝs, bǝlki ⱪan bilǝnmu idi. Wǝ bu ixlarƣa guwaⱨliⱪ bǝrgüqi bolsa Roⱨtur, qünki Roⱨ Ɵzi ⱨǝⱪiⱪǝttur.□
7 Qünki Uning toƣruluⱪ üq guwaⱨliⱪ bǝrgüqi bar: —□ 8 bular Roⱨ, su wǝ ⱪandin ibarǝttur. Bu üqining guwaⱨliⱪi birdur. □ 9 Əgǝr biz insanlarning guwaⱨliⱪini ⱪobul ⱪilsaⱪ, Hudaning guwaⱨliⱪi bularningkidin üstündur. Huda Ɵz Oƣli toƣrisida xundaⱪ guwaⱨliⱪ bǝrgǝn — 10 (Hudaning Oƣliƣa etiⱪad ⱪilƣan kixining iqidǝ xu guwaⱨliⱪ bardur; biraⱪ Hudaƣa ixǝnmigǝn kixi Uni yalƣanqi ⱪilƣan bolidu, qünki U Hudaning Ɵz Oƣlini tǝstiⱪliƣan guwaⱨliⱪiƣa ixǝnmigǝn) ■ 11 guwaⱨliⱪ dǝl xudurki, Huda bizgǝ mǝnggülük ⱨayatni ata ⱪildi wǝ bu ⱨayatliⱪ Uning Oƣlididur. ■ 12 Xunga Oƣulƣa igǝ bolƣan kixi ⱨayatliⱪⱪa igǝ bolƣan bolidu; Hudaning Oƣliƣa igǝ bolmiƣan kixi ⱨayatliⱪⱪa igǝ bolmiƣan bolidu.

Mǝnggülük ⱨayat

13 Mǝn bularni Hudaning Oƣlining namiƣa etiⱪad ⱪilƣan silǝrgǝ silǝrning mǝnggülük ⱨayatⱪa igǝ bolƣanliⱪinglarni bilixinglar üqün yazdim. ■ 14 Wǝ bizning Uningƣa bolƣan toluⱪ ixǝnq-hatirjǝmlikimiz xundaⱪki, Uning iradisigǝ muwapiⱪ ⱨǝrⱪandaⱪ bir ixni tilisǝk, U bizni anglaydu. ■ 15 Uni ⱨǝrnemǝ tiliginimizni anglaydu dǝp bilgǝnikǝnmiz, duayimizda Uningdin tiliginimizgǝ erixtuⱪ, dǝp bilimiz.

16 Birsi ⱪerindixining ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilmaydiƣan bir gunaⱨ sadir ⱪilƣanliⱪini kɵrsǝ, uning üqün dua ⱪilsun; wǝ Huda ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilmaydiƣan gunaⱨ sadir ⱪilƣanlar üqün uningƣa ⱨayatliⱪ ata ⱪilidu. Ɵlümgǝ mǝⱨkum gunaⱨmu bardur. Uning toƣrisidin tilisun, demǝymǝn. □
  ■ 17 Ⱨǝmmǝ ⱨǝⱪⱪaniyǝtsizlik gunaⱨtur; wǝ ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilmaydiƣan gunaⱨmu bar. ■ 18 Hudadin tuƣulƣuqining gunaⱨ sadir ⱪilmaydiƣanliⱪini bilimiz; qünki ǝslidǝ Hudadin tuƣulƣan Zat bundaⱪ kixini ⱪoƣdap ⱪalidu wǝ axu rǝzil uningƣa tegǝlmǝydu. □
  ■ 19 Əmdi ɵzimizning Hudadin bolƣanliⱪimiz ɵzimizgǝ mǝlum; ǝmma pütkül dunya bolsa u rǝzilning ilkididur. 20 Yǝnǝ bizgǝ mǝlumki, Hudaning Oƣli dunyaƣa kǝldi wǝ Ⱨǝⱪiⱪiy Bolƣuqini tonuximiz üqün kɵnglimizni yorutti; wǝ biz Ⱨǝⱪiⱪiy Bolƣuqining Ɵzidǝ, yǝni Uning Oƣli Əysa Mǝsiⱨdǝ yaxawatimiz. U bolsa ⱨǝⱪiⱪiy Huda wǝ mǝnggülük ⱨayatliⱪtur!□  ■

21 Əziz balilirim, ɵzünglarni ⱨǝrⱪandaⱪ butlardin saⱪlanglar.□

■ 1:1 Luⱪa 24:39; Yⱨ. 20:27; Yⱨ. 1:1, 14; 2Pet. 1:16.

□ 1:2 «Xuning bilǝn bu ⱨǝⱪtǝ guwaⱨliⱪ berimiz ⱨǝmdǝ Ata bilǝn billǝ bolup, keyin bizgǝ ayan bolƣan xu mǝnggülük ⱨayatni silǝrgǝ bayan ⱪilimiz» — «Ata» muxu yǝrdǝ Huda’atini bildüridu; oⱪurmǝnlǝr bu hǝttǝ «Ata» wǝ «Oƣul» degǝn sɵzlǝrni kɵrsǝ, Huda’ata wǝ Hudaning Oƣli, yǝni Uning Kalami Əysa Mǝsiⱨni kɵrsitidu.

□ 1:3 «— silǝrnimu biz bilǝn sirdax-ⱨǝmdǝmliktǝ bolsun dǝp biz kɵrgǝnlirimizni wǝ angliƣanlirimizni silǝrgǝ bayan ⱪilimiz. Bizning sirdax-ⱨǝmdǝmlikimiz Ata wǝ Uning Oƣli Əysa Mǝsiⱨ bilǝndur» — «sirdax-ⱨǝmdǝmlik» degǝnlik Injilda bu alaⱨidǝ mǝnidǝ bolup, grek tilida «ortaⱪliⱪ» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Bu sɵz ⱨǝm Huda bilǝn bolƣan alaⱪini, ⱨǝm etiⱪadqilarning bir-biri bilǝn bolƣan ziq alaⱪisini, xundaⱪla Hudaning xapaitidin ortaⱪ nesiwǝ boluxni bildüridu.

□ 1:4 «Silǝrning huxalliⱪinglar tolup taxsun dǝp...» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «Bizning huxalliⱪimiz tolup taxsun dǝp... » deyilidu.

■ 1:5 Yⱨ. 1:9; 8:12; 9:5; 12:35, 36.

□ 1:6 «Əgǝr biz uning bilǝn sirdax-ⱨǝmdǝmlikimiz bar dǝp turup, yǝnila ⱪarangƣuluⱪta yürsǝk, yalƣan eytⱪan wǝ ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ ǝmǝl ⱪilmiƣan bolimiz» — «ⱨǝⱪiⱪǝtkǝ ǝmǝl ⱪilmiƣan bolimiz» grek tilida «ⱨǝⱪiⱪǝtni ⱪilmaymiz» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu.

□ 1:7 «Lekin U Ɵzi nurda bolƣinidǝk bizmu nurda mangsaⱪ, undaⱪta bizning bir-birimiz bilǝn sirdax-ⱨǝmdǝmlikimiz bolup, Uning Oƣli Əysa Mǝsiⱨning ⱪeni bizni barliⱪ gunaⱨtin paklaydu» — «U Ɵzi» muxu yǝrdǝ, xübⱨisizki, Hudani kɵrsitidu.

■ 1:7 Ibr. 9:14; 1Pet. 1:19; Wǝⱨ. 1:5.

■ 1:8 1Pad. 8:46; 2Tar. 6:36; Ayup 9:2; Zǝb. 143:2; Pǝnd. 20:9; Top. 7:20.

□ 1:9 «gunaⱨlirimizni iⱪrar ⱪilsaⱪ, u bizning gunaⱨlirimizni kǝqürüm ⱪilip, bizni barliⱪ ⱨǝⱪⱪaniysizliⱪtin pak ⱪilixⱪa ixǝnqlik ⱨǝm adildur» — nemixⱪa rosul «U (Huda) ... ixǝnqlik ⱨǝm adildur» dǝydu? (1) Huda «muⱪǝddǝs bǝndilirini etiⱪadi tüpǝylidin kǝqürüm ⱪildim» desǝ, u sɵzidǝ qing turidu wǝ ixǝnqliktur; (2) Huda adil sotqi bolup, gunaⱨni jazalimay ⱪoymaydu. Xunga bizni kǝqürüx üqün bizning gunaⱨlirimizni ɵz ihtiyari bilǝn ɵz üstigǝ alƣan ⱪurbanliⱪimiz gunaⱨsiz Əysa Mǝsiⱨkǝ ⱪoyƣan; u bizning ornimizda ɵldi. Xunga Yuⱨanna ««Huda bizning gunaⱨlirimizni kǝqürüxkǝ...Ixǝnqlik ⱨǝm adildur» dǝydu. Huda gunaⱨlirimizni kǝqürüxi bilǝn ix tohtimaydu, ǝlwǝttǝ; u yǝnǝ bizni «barliⱪ ⱨǝⱪⱪaniysizliⱪtin pak ⱪilidu».

■ 1:9 Zǝb. 32:5; Pǝnd. 28:13.

□ 2:1 «I ǝziz balilirim,...» — «ǝziz balilirim» grek tilida «kiqik balilirim». «Mubada birsi gunaⱨ sadir ⱪilsa, Atining yenida bir yardǝmqi wǝkilimiz, yǝni Ⱨǝⱪⱪaniy Bolƣuqi Əysa Mǝsiⱨ bardur» — «yardǝmqi wǝkil» grek tilida «parakletos» deyilidu, bu sɵz «Yuⱨ.» 14:16, 26, 15:26, 16:7dǝ «yardǝmqi» dǝp tǝrjimǝ ⱪilinidu. «Parakletos» xu yǝrlǝrdǝ Muⱪǝddǝs Roⱨni kɵrsitidu. Xu yǝrlǝrdiki bu sɵzning toluⱪ mǝnisi toƣruluⱪ izaⱨatlarni kɵrüng.

■ 2:1 1Tim. 2:5; Ibr. 7:25.

□ 2:2 «U Ɵzi gunaⱨlirimiz üqün jazani kɵtürgüqi kafarǝttur; muxu kafarǝt pǝⱪǝt bizning gunaⱨlirimiz üqünla ǝmǝs, bǝlki pütkül dunyadikilǝrning gunaⱨliri üqündur» — «jazani kɵtürgüqi kafarǝt» — 4:18, «Rim.» 3:25, «Ibr.» 9:5dǝ muxuningƣa yeⱪin bir sɵz tepilidu. Tǝwratta bu sɵz (ibraniy tilida) «kafarǝt tǝhti» yaki «rǝⱨim tǝhti» («Mis.» 25:17) ⱨǝm bǝzidǝ «gunaⱨ tilǝx ⱪurbanliⱪi» yaki «gunaⱨni yapⱪuqi ⱪurbanliⱪ» degǝn mǝnidǝ kɵrülidu. Injilda uning asasiy uⱪumi Hudaning ƣǝzipini ɵz üstigǝ elix wǝ xundaⱪla gunaⱨlardin pak ⱪilixtur.

■ 2:2 Yⱨ. 4:42; Rim. 3:25; 2Kor. 5:18; Kol. 1:20; 1Yuⱨa. 4:10, 14.

■ 2:4 1Yuⱨa. 4:20.

□ 2:5 «Lekin kimki uning sɵzigǝ ǝmǝl ⱪilsa, ǝmdi uningda Hudaning meⱨir-muⱨǝbbiti ⱨǝⱪiⱪǝtǝn kamalǝtkǝ yǝtkǝn bolidu» — Injil boyiqǝ insanlar bir-birimizni sɵyüx üqün wǝ Hudaning Ɵzini sɵyüx üqün ⱪǝlbimizgǝ «Hudaning meⱨir-muⱨǝbbiti» Muⱪǝddǝs Roⱨ arⱪiliⱪ tɵkülüxi kerǝk («Rim.» 5:5) andin bizning Hudaƣa wǝ insalarƣa meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsitiximiz mumkin bolidu. Xunga «Hudaning meⱨir-muⱨǝbbiti» Hudadin kǝlgǝn ⱨǝm bizdin Hudaƣa ⱨǝm insanlarƣa ⱪaritilƣan muⱨǝbbitimizning ⱨǝmmisini kɵrsitidu. «Biz ɵzimizning Uningda bolƣanliⱪimizni ǝnǝ xuningdin bilimiz» — «Uningda bolƣanliⱪimiz»: — demǝk, Uning bilǝn yeⱪin alaⱪidǝ bolƣanliⱪtur. «Rimliⱪlarƣa»diki kirix sɵzimizdiki «Mǝsiⱨdǝ» «Hudada» wǝ «Roⱨta» toƣruluⱪ bayanlirimiznimu kɵrüng.

■ 2:5 Yⱨ. 13:35.

□ 2:6 ««Hudada turup yaxaymǝn» degüqi bolsa...» — «Hudada» grek tilida «uningda». «Əysaning mangƣinidǝk ohxax mengixi kerǝk» — grek tilida «Uning mangƣinidǝk ohxax mengixi kerǝk».

■ 2:6 Yⱨ. 13:15; 1Pet. 2:21.

□ 2:7 «I sɵyümlüklirim, silǝrgǝ burun anglap baⱪmiƣan yengi bir ǝmrni ǝmǝs, bǝlki dǝslǝptin tartip silǝr tapxuruwalƣan kona ǝmrni yeziwatimǝn. Uxbu ǝmr silǝr burundinla anglap keliwatⱪan sɵz-kalamdur» — Yuⱨanna kɵrsǝtkǝn ǝmr, xübⱨisizki, «bir-biringlarƣa meⱨir-muⱨǝbbǝtni kɵrsitinglar». 3:11, 4:21, «Yuⱨ.» 13:34, 15:12ni kɵrüng.

■ 2:7 2Yuⱨa. 5.

□ 2:8 «Lekin yǝnǝ kelip mǝn silǝrgǝ yeziwatⱪinimni yengi ǝmr desǝkmu bolidu; bu ǝmr Mǝsiⱨdǝ ⱨǝm silǝrdimu ǝmǝl ⱪilinmaⱪta, qünki ⱪarangƣuluⱪ ɵtüp kǝtmǝktǝ, wǝ ⱨǝⱪiⱪiy nur alliⱪaqan qeqilixⱪa baxlidi» — bu sirliⱪ ǝmma bǝk muⱨim 7-8-ayǝtlǝr toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz. Bizningqǝ asasiy mǝnisi xuki, «roⱨiy ⱨayat» kǝlgǝndin keyin insanlarda «bir-biringlarƣa muⱨǝbbǝt kɵrsitix» ⱨǝⱪiⱪǝtǝn mumkin bolidu, xunga bu ǝmrmu «yengi» bolidu.

■ 2:8 Yⱨ. 13:34; 15:12.

■ 2:10 Yⱨ. 12:35; 1Yuⱨa. 3:14.

□ 2:12 «i ǝziz balilirim» — grek tilida «i kiqik balilirim». «mǝn bularni silǝrgǝ yeziwatimǝn, i ǝziz balilirim, qünki gunaⱨliringlar uning nami üqün kǝqürüm ⱪilindi» — «Uning nami» degǝnlik Əysa Mǝsiⱨning namidur. Oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, «Əysa» degǝn nam «Pǝrwǝrdigarning nijati» degǝn mǝnidǝ.

■ 2:12 Luⱪa 24:47; Ros. 4:12; 13:38.

□ 2:13 «mǝn buni silǝrgǝ yeziwatimǝn, i yigitlǝr, qünki silǝr u rǝzil üstidin ƣǝlibǝ ⱪildinglar» — «u rǝzil» Xǝytanni kɵrsitidu.

□ 2:15 «Ⱨǝrkim bu dunyani sɵysǝ, Atining sɵygüsi uningda yoⱪtur» — Atining sɵygüsi» Hudadin kǝlgǝn muⱨǝbbǝt, demǝk. 2:5 wǝ uningdiki «Hudaning meⱨir-muⱨǝbbiti» toƣruluⱪ izaⱨatni kɵrüng.

■ 2:15 Gal. 1:10; Yaⱪ. 4:4.

□ 2:16 «Qünki bu dunyadiki barliⱪ ixlar, yǝni ǝttiki ⱨǝwǝs...» — «ǝttiki ⱨǝwǝs»: Injilda «ǝt» yaki «ǝtlǝr» kɵp waⱪitlarda insanlardiki gunaⱨining tǝbiitini kɵrsitidu. «Rimliⱪlarƣa»diki kirix sɵzning insanlardiki «ǝt» wǝ «ǝtlǝr» toƣruluⱪ bayanlarni kɵrüng. «Qünki bu dunyadiki barliⱪ ixlar, yǝni ǝttiki ⱨǝwǝs, kɵzlǝrdiki ⱨǝwǝs wǝ ⱨayatiƣa bolƣan mǝƣrurluⱪning ⱨǝmmisi atidin kǝlgǝn ǝmǝs, bǝlki bu dunyadin bolƣandur, halas» — oⱪurmǝnlǝr dunyadiki ixlarning bu üq amilining (1) Xǝytanning Ⱨawa-animizning aldiƣa ⱪoyƣan üq hil ezitⱪu amiliƣa ohxax ikǝnlikini («Yar.» 3:6); (2) Xǝytanning qɵl bayawanda Əysa Mǝsiⱨni siniƣandiki üq hil wǝswǝsisigǝ ohxax ikǝnlikini bayⱪiyalaydu («Mat.» 4:1-11, «Luⱪa» 4:1-13ni kɵrüng).

■ 2:17 Zǝb. 90:9-10; Yǝx. 40:6; 1Kor. 7:31; Yaⱪ. 1:10; 4:14; 1Pet. 1:24.

□ 2:18 «Əziz balilirim, zamanning ahirⱪi saiti yetip kǝldi; wǝ silǝr dǝjjalning ahir zamanda kelidiƣanliⱪini angliƣininglardǝk, ǝmǝliyǝttǝ bolsa ⱨazirning ɵzidila nurƣun dǝjjallar mǝydanƣa qiⱪti; buningdin zamanning ahirⱪi saiti bolup ⱪalƣanliⱪi bizgǝ mǝlum» — «dǝjjal» grek tilida «antihristos». Dǝjjal toƣruluⱪ «Dan.» 9-babtiki izaⱨatlarni, «Mat.» 24-bab wǝ izaⱨatlirini wǝ «2Tes.» 2-bab wǝ izaⱨatlarni, «Wǝⱨiy» 13-bab wǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»ni (dǝjjal toƣruluⱪ) kɵrüng. Bu ayǝttǝ tilƣa elinƣan «nurƣun dǝjjallar» Mǝsiⱨ wǝ Uning tǝlimigǝ ⱪarxi qiⱪⱪanlarning ⱨǝmmisini kɵrsitidu (19- wǝ -22-ayǝtni kɵrüng).

■ 2:18 Mat. 24:5; 2Tes. 2:3.

□ 2:19 «Ular arimizdin qiⱪti, lekin ular ǝslidǝ bizlǝrdin ǝmǝs idi. Qünki ǝgǝr bizlǝrdin bolƣan bolsa, arimizda turiwǝrgǝn bolatti. Lekin ularning ⱨeqⱪaysisining ǝslidǝ bizdikilǝrdin bolmiƣanliⱪi pax ⱪilinƣanliⱪi üqün ular arimizdin qiⱪip kǝtti» — «... ǝslidǝ bizdikilǝrdin bolmiƣanliⱪi pax ⱪilinƣanliⱪi üqün» — demǝk, Huda tǝrpidin bekitilgǝn ix; xubⱨisizki, muxu «dǝjjallar» ⱪerindaxlarning kiqik peilliⱪiƣa, xundaⱪla mǝƣrurluⱪⱪa bolƣan ɵqmǝnlikigǝ qidimiƣan bolup, xu qaƣda Huda ularni jamaǝtkǝ pax ⱪilix üqün ularni ɵz mǝƣrur tǝbiiyitining kǝynigǝ kirixkǝ ⱪozƣiƣan; xuning bilǝn «ular arimizdin qiⱪip kǝtti».

■ 2:19 Zǝb. 41:9; Ros. 20:30; 1Kor. 11:19.

□ 2:20 «Muⱪǝddǝs Bolƣuqi» —Əysa Mǝsiⱨni kɵrsitidu. «Muⱪǝddǝs Bolƣuqidin kǝlgǝn mǝsiⱨligüqi Roⱨtin nesip boldunglar» — «mǝsiⱨligüqi Roⱨ» degǝn bu sɵz muxu yǝrdǝ Muⱪǝddǝs Roⱨni kɵrsitidu; bu sɵz ǝslidǝ Tǝwrat dǝwridǝ padixaⱨlarni, kaⱨinlarni wǝ bǝzidǝ pǝyƣǝmbǝrlǝrni ɵz mǝnsipigǝ bekitix wǝ tǝstiⱪlax üqün ularning bexiƣa ⱪuyulƣan «muⱪǝddǝs may»ni kɵrsitǝtti («mǝsiⱨligüqi may»); bu ix Tǝwratta «mǝsiⱨ ⱪilix» yaki «mǝsiⱨlǝx» dǝp atilatti. Injil dǝwridǝ Nasarǝtlik Əysa may bilǝn ǝmǝs, bǝlki Muⱪǝddǝs Roⱨ bilǝn «mǝsiⱨ ⱪilinƣan» («Mat.» 3:16, «Luⱪa» 3:22, 4:18, «Ros.» 10:38ni kɵrüng). Ⱨazir Mǝsiⱨ ǝslidǝ Ɵzini «mǝsiⱨ ⱪilƣuqi Roⱨ»ni, yǝni Hudaning Muⱪǝddǝs Roⱨini Ɵzigǝ etiⱪad ⱪilƣuqilarƣa ata ⱪilidu; xuning bilǝn Injil dǝwridǝ Tǝwrattiki «mǝsiⱨlǝx meyi»ning adǝmning bexiƣa ⱪuyuluxining orniƣa, «Mǝsiⱨligüqi Roⱨ», yǝni Muⱪǝddǝs Roⱨ adǝmning roⱨ-ⱪǝlbining üstigǝ kelip xu yǝrdǝ makan tutidu. «Mǝsiⱨligüqi Roⱨtin nesip boldunglar wǝ xuning üqün silǝr ⱨǝmmǝ ixni bilisilǝr» — «silǝr ⱨǝmmǝ ixni bilisilǝr» yaki «silǝr ⱨǝmmǝ adǝmni bilisilǝr» yaki «ⱨǝmminglar ⱨǝⱪiⱪǝtni bilisilǝr».

■ 2:20 Zǝb. 45:7; 133:2; 2Kor. 1:21; Ibr. 1:9.

□ 2:23 «Kimdǝkim Oƣulni rǝt ⱪilsa uningda Ata bolmaydu. Lekin Oƣulni etirap ⱪilsa, uningda Ata bolidu» — grek tilida «Kimdǝkim Oƣulni rǝt ⱪilsa, u Atiƣa igǝ bolmaydu; lekin Oƣulni etirap ⱪilsa, u Atiƣimu igǝ bolidu» degǝn sɵzlǝr bilǝn ipadilinidu.

■ 2:23 Luⱪa 12:9; 2Tim. 2:12.

□ 2:25 «wǝ Uning bizgǝ ⱪilƣan wǝdisi bolsa dǝl xu — mǝnggü ⱨayatliⱪtur» — «Uning ⱪilƣan wǝdisi bolsa» — Hudaning Ɵzining wǝdisi yaki Əysaning wǝdisini kɵrsitidu; bizningqǝ «U» 20-ayǝttǝ tilƣa elinƣan «Muⱪǝddǝs Bolƣuqi»ni, yǝni Əysani kɵrsǝtsǝ kerǝk.

□ 2:27 «silǝr bolsanglar, silǝr Uningdin ⱪobul ⱪilƣan mǝsiⱨligüqi Roⱨ silǝrdǝ turiweridu» — «Uningdin» muxu yǝrdǝ Hudaning Ɵzini yaki Əysani kɵrsitidu; bizningqǝ «U» yǝnǝ 20-ayǝttǝ tilƣa elinƣan «Muⱪǝddǝs Bolƣuqi»ni, yǝni Əysani kɵrsǝtsǝ kerǝk. «Mǝsiⱨligüqi Roⱨ» — 20-ayǝt wǝ uningdiki izaⱨatni kɵrüng.

■ 2:27 Yǝr. 31:34; Ibr. 8:11.

□ 2:28 «u ⱨǝrⱪaqan ⱪaytidin ayan bolƣanda ⱪorⱪmas bolimiz ⱨǝm u kǝlginidǝ uning aldida ⱨeq hijalǝt bolup ⱪalmaymiz» — «ⱪorⱪmas» yaki «yürǝklik».

■ 2:28 Mar. 8:38; 1Yuⱨa. 3:2.

□ 2:29 «Hudaning ⱨǝⱪⱪaniy ikǝnlikini bilgǝnikǝnsilǝr» — grek tilida «Uning ⱨǝⱪⱪaniy ikǝnlikini bilgǝnikǝnsilǝr». Muxu ayǝttǝ Hudani kɵrsitixi kerǝk, qünki ayǝtning keyinki ⱪismida «Uningdin (Hudadin) tuƣulux» tilƣa elinidu. «ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa ǝmǝl ⱪilƣuqilarning ⱨǝrbirining Uning tǝripidin tuƣulƣuqi ikǝnlikinimu bilsǝnglar kerǝk» — «Uning tǝripidin tuƣulƣuqi»: — demǝk, Hudaning pǝrzǝnti, «ⱪaytidin, yuⱪiridin tuƣulƣan» kixini kɵrsitidu. «Yuⱨ.» 3:1-21ni kɵrüng.

□ 3:1 «Bu dunya xu sǝwǝbtin bizni tonup yǝtmǝyduki, qünki bu dunya Uni tonumidi» — «Uni» Əysa Mǝsiⱨ yaki Hudaning Ɵzini kɵrsitidu. Bizningqǝ Mǝsiⱨni kɵrsitidu («Yuⱨ.» 1:10ni kɵrüng).

■ 3:1 Yⱨ. 1:12.

□ 3:2 «Biraⱪ U ⱪaytidin ayan ⱪilinƣanda, Uningƣa ohxax bolidiƣanliⱪimizni bilimiz; qünki xu qaƣda biz Uning ǝynǝn Ɵzini kɵrimiz» — «U» — Əysa Mǝsiⱨni kɵrsitidu. Tɵwǝndiki izaⱨatni kɵrüng. «U ⱪaytidin ayan ⱪilinƣanda» — muxu ayǝttiki «U» bizningqǝ Əysa Mǝsiⱨni kɵrsitidu. Bǝzi alimlar ayǝtni baxⱪiqǝ qüxinip: — «U» (demǝk, bizning kǝlgüsidǝ ⱪandaⱪ bolidiƣanliⱪimiz») ayan ⱪilinƣanda...» dǝp ⱪaraydu. Lekin bizningqǝ rosul Yuⱨanna Mǝsiⱨni uluƣlaxtiki ⱨǝrbir pursǝttin toluⱪ paydilinidu, muxu yǝrdimu xundaⱪ ⱪilƣan bolup, u yǝnila Mǝsiⱨni kɵrsǝtkǝn.

■ 3:2 Yǝx. 56:5; Mat. 5:12; Yⱨ. 1:12; Rim. 8:15, 18; 2Kor. 4:17; Gal. 3:26; 4:6; Fil. 3:21; Kol. 3:4.

□ 3:3 «wǝ Mǝsiⱨgǝ ümid baƣliƣan ⱨǝrbir kixi U pak bolƣandǝk ɵzini paklimaⱪta» — «Mǝsiⱨgǝ» grek tilida «Uningƣa». «...U pak bolƣandǝk ɵzini paklimaⱪta» — «U» muxu yǝrdǝ bǝlkim Mǝsiⱨni kɵrsitidu; yuⱪiriⱪi 2-ayǝt wǝ izaⱨatini kɵrüng.

□ 3:4 «Gunaⱨ sadir ⱪilƣan kixi Hudaning ⱪanuniƣa hilapliⱪ ⱪilƣan bolidu. Qünki gunaⱨ sadir ⱪilƣanliⱪ Hudaning ⱪanuniƣa hilapliⱪ ⱪilƣanliⱪtur» — «Hudaning ⱪanuni» grek tilida pǝⱪǝt «ⱪanun» dǝp eytilidu. Lekin kɵzdǝ tutulƣini mǝlum bir insaniy ⱪanun ǝmǝs, bǝlki Hudaning ⱪanunidur. Yuⱨannaning muxu yǝrdǝ kɵzdǝ tutⱪini bǝlkim Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ qüxürülgǝn ⱪanun bolupla ⱪalmay, yǝnǝ bǝlkim ⱨǝrbir kixining wijdanida (az bolsun, kɵp bolsun) namayan ⱪilinƣan Hudaning ⱪanunini kɵrsǝtsǝ kerǝk («Rim.» 2:13-15nimu kɵrüng). Bu ayǝt bolsa 2:29diki sɵzlǝrning dawamidur.

■ 3:4 1Yuⱨa. 5:17.

□ 3:5 «Ⱨalbuki, silǝr uni gunaⱨlarni elip taxlax üqün dunyaƣa kelip ayan ⱪilinƣan» — «Uni» Mǝsiⱨni kɵrsitidu. Uxbu ayǝt bilǝn munasiwǝtlik «Yuⱨ.» 1:29ni kɵrüng.

■ 3:5 Yǝx. 53:9,12; 2Kor. 5:21; 1Pet. 2:22; 1Tim. 1:15.

□ 3:6 «Uningda yaxawatⱪan ⱨǝrbir kixi gunaⱨ sadir ⱪilmaydu; kimdǝkim gunaⱨ sadir ⱪilsa, Uni kɵrmigǝn wǝ Uni tonumiƣan bolidu» — «gunaⱨ sadir ⱪilsa,...» degǝnlik xübⱨisizki, adǝmning adǝttiki yürüx-turuxini, gunaⱨ ilkidin qiⱪmay turƣanliⱪini kɵrsitidu. 3:9 wǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 3:7 «Ⱨǝⱪⱪaniyliⱪⱪa ǝmǝl ⱪilƣuqi kixi u ⱨǝⱪⱪaniy bolƣinidǝk ⱨǝⱪⱪaniydur» — «U» bizningqǝ muxu yǝrdǝ yǝnǝ Mǝsiⱨni kɵrsitidu. Yuⱪiriⱪi 5-6-ayǝtni kɵrüng.

■ 3:7 1Yuⱨa. 2:29.

□ 3:9 «Hudadin tuƣulƣuqi gunaⱨ sadir ⱪilmaydu; Hudaning uruⱪi uningda orun alƣaqⱪa, u gunaⱨ sadir ⱪilixi mumkin ǝmǝs, qünki u Hudadin tuƣulƣandur» — «Hudaning uruⱪi (yaki «nǝsli») uningdin orun alƣaqⱪa...» degǝnliktǝ «Hudaning uruⱪi» Mǝsiⱨning Ɵzi yaki Uning sɵz-kalamini kɵrsitidu. Baxⱪiqǝ eytⱪanda, Mǝsiⱨ Əysaning tǝbiiyitini kɵrsitidu, xundaⱪla Uning kixilǝrning roⱨidin orun alƣanliⱪini kɵrsitidu. «Mat.» 13:1-23, «Yuⱨ.» 12:24, «Rim.» 4:15-17ni, 9:7-8 wǝ «Gal.» 3:16ni kɵrüng. Bu ayǝt toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

■ 3:9 1Pet. 1:23; 1Yuⱨa. 5:18.

■ 3:11 Yⱨ. 13:34; 15:12; 1Yuⱨa. 3:23.

■ 3:12 Yar. 4:8; Ibr. 11:4.

■ 3:13 Yⱨ. 15:18.

■ 3:14 1Yuⱨa. 2:10.

□ 3:15 «Ⱪerindixiƣa ɵqmǝnlik ⱪilƣan kixi ⱪatildur» — «Mat.» 5:21-22ni kɵrüng. «ⱨeqⱪandaⱪ ⱪatilda mǝnggülük ⱨayatning bolmaydiƣanliⱪini bilisilǝr» — bu sɵzlǝr ⱨeqbir ⱪatil Hudaning kǝqürümigǝ erixǝlmǝydu, degǝnlik ǝmǝs. Mǝsilǝn «Mat.» 12:31, «1Kor.» 6:9-11ni kɵrüng.

■ 3:15 Mat. 5:21; Gal. 5:21.

□ 3:16 «Biz xuning bilǝn meⱨir-muⱨǝbbǝtning nemǝ ikǝnlikini bilimizki, U biz üqün Ɵz jenini pida ⱪildi...» — «U» — Mǝsiⱨ, ǝlwǝttǝ.

■ 3:16 Yⱨ. 15:13; Əf. 5:2.

□ 3:17 «Əmma kimki bu dunyada mal-mülki turup, ⱪerindixining moⱨtajliⱪini kɵrüp turup...» — «mal-mülük» muxu yǝrdǝ, grek tilida «tirikqilik» bilǝn ipadilinidu.

■ 3:17 Ⱪan. 15:7; Luⱪa 3:11; Yaⱪ. 2:15.

□ 3:19 «biz xundaⱪ ixlar bilǝn ɵzimizning ⱨǝⱪiⱪǝttin bolƣanliⱪimizni bilǝlǝymiz wǝ (Hudaning) aldida ⱪǝlbimizni hatirjǝm ⱪilalaymiz» — «Hudaning aldida ⱪǝlbimizni hatirjǝm ⱪilalaymiz» grek tilida «uning aldida ⱪǝlbimizni hatirjǝm ⱪilalaymiz». «...hatirjǝm ⱪilalaymiz» — yaki «ⱪayil ⱪilalaymiz». Demǝk, birsi «mǝn Hudadinmu, ǝmǝsmu?» dǝp gumanlanƣan bolsa, ɵzidin «mǝndǝ meⱨir-muⱨǝbbǝt barmu-yoⱪ?» dǝp sorisa wǝ ɵzining meⱨir-muⱨǝbbǝttǝ yaxawatⱪanliⱪini kɵrgǝn bolsa, «mǝn ⱨǝⱪiⱪǝtǝn Hudadin tuƣulƣanmǝn» dǝp ɵzini ⱪayil ⱪilalaydu.

□ 3:20 «Xundaⱪtimu, mubada ⱪǝlbimiz bizni yǝnila ǝyiblisǝ, Huda yǝnila ⱪǝlbimizdin üstün wǝ ⱨǝmmini bilgüqidur» — bu ayǝttǝ «ⱪǝlbimiz» bǝlkim «wijdanimiz»ni kɵrsitidu.

□ 3:21 «Sɵyümlüklirim, ǝgǝr ⱪǝlbimiz bizni ǝyiblimisǝ, Hudaning aldida yürǝklik turimiz» — bu ayǝttǝ «ⱪǝlbimiz» bǝlkim yǝnǝ «wijdanimiz»ni kɵrsitidu. «yürǝklik turimiz» — yaki «ⱪorⱪmas turimiz».

■ 3:22 Yǝr. 29:12; Mat. 7:8; 21:22; Mar. 11:24; Luⱪa 11:9; Yⱨ. 14:13; 16:24; Yaⱪ. 1:5; 1Yuⱨa. 5:14.

□ 3:23 «ⱨǝmdǝ Uning bizgǝ tapiliƣinidǝk bir-birimizgǝ meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsitiximizdin ibarǝttur» — «Uning bizgǝ tapiliƣini» muxu yǝrdǝ bizningqǝ Hudaning Ɵzining (Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ) bizgǝ tapiliƣinini kɵrsitidu.

■ 3:23 Law. 19:18; Mat. 22:39; Yⱨ. 6:29; 13:34; 15:12; 17:3; Əf. 5:2; 1Tes. 4:9; 1Pet. 4:8; 1Yuⱨa. 4:21.

□ 3:24 «Uning ǝmrlirigǝ ǝmǝl ⱪilidiƣan kixi Hudada yaxaydiƣan...» — grek tilida «Uning ǝmrlirigǝ ǝmǝl ⱪilidiƣan kixi Uningda yaxaydiƣan...». «...wǝ Hudamu uningda yaxaydiƣan bolidu» — grek tilida «wǝ Umu uningda yaxaydiƣan bolidu».

■ 3:24 Yⱨ. 14:23; 15:10; 1Yuⱨa. 4:12.

□ 4:1 «Sɵyümlüklirim, ⱨǝrbir «wǝⱨiy ⱪilƣuqi» roⱨlarning ⱨǝmmisigila ixiniwǝrmǝnglar» — ««wǝⱨiy ⱪilƣuqi» roⱨ» bǝlkim etiⱪadqining ɵz wujudiƣa yeⱪin kelip «sanga wǝⱨiy ⱪilimǝn» dǝydiƣan roⱨni, yaki eⱨtimalƣa ǝng yeⱪin bolƣini etiⱪadqilarning yeniƣa kǝlgǝn yaki ⱨǝtta jamaǝtning ɵz iqidin turup «Mǝn silǝrgǝ Hudaning wǝⱨiyini ⱨazir yǝtküzimǝn» degüqilǝrni kɵrsitidu; ayǝtning ikkinqi ⱪismi dǝl muxu «sahta pǝyƣǝmbǝrlǝr»ni kɵrsitidu.

■ 4:1 Yǝr. 29:8; Mat. 7:15,16; 24:4, 5, 24; 1Kor. 14:29; Əf. 5:6; Kol. 2:18; 2Pet. 2:1; 2Yuⱨa. 7.

□ 4:2 «Əysani, yǝni dunyaƣa insaniy tǝndǝ kǝlgǝn Mǝsiⱨni etirap ⱪilƣuqi ⱨǝrbir roⱨ...» — «insaniy tǝndǝ» (yaki «insan tenidǝ») grek tilida «ǝttǝ» bilǝn bildürilidu. «Əysani, yǝni dunyaƣa insaniy tǝndǝ kǝlgǝn Mǝsiⱨni etirap ⱪilƣuqi ⱨǝrbir roⱨ Hudadin bolidu» — muxu ayǝttǝ deyilgǝn «roⱨ» mǝlum insanning aƣzi arⱪiliⱪ gǝp ⱪiliwatidu, ǝlwǝttǝ. Ⱨalⱪiliⱪ mǝsilǝ: — mǝlum birsi jamaǝttǝ sɵz ⱪilip «Hudaning wǝⱨiyini silǝrgǝ yǝtküzimǝn» desǝ, biraⱪ «insaniy tǝndǝ kǝlgǝn Əysa Mǝsiⱨ»ni etirap ⱪilmisa, ǝmdi uningda sɵz ⱪilidiƣan roⱨ Hudaning Roⱨi ǝmǝs, bǝlki jin-xǝytanlarning biri yaki bu kixining ɵzining Huda bilǝn ⱪarxilixidiƣan insaniy roⱨ bolidu, halas.

□ 4:3 «wǝ dunyaƣa insaniy tǝndǝ kǝlgǝn Əysa Mǝsiⱨni etirap ⱪilmaydiƣan roⱨ Hudadin kǝlgǝn ǝmǝs» — xu waⱪitlarda, bǝzilǝr Əysa Mǝsiⱨni «ⱨǝⱪiⱪiy insan ǝmǝs, bǝlki insanning xǝklidǝ namayan bolƣan bir hil roⱨ, halas» degǝn yalƣan tǝlim tarⱪalƣanidi. «...Bundaⱪlarda ǝksiqǝ dǝjjalning roⱨi ixlǝydu; silǝr bu roⱨning kelidiƣanliⱪi toƣruluⱪ angliƣanidinglar wǝ dǝrwǝⱪǝ u ⱨazir dunyada pǝyda boldi» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, «dǝjjal»ning mǝnisi «Mǝsiⱨgǝ ⱪarxi» ⱨǝm «Mǝsiⱨning ornini talaxⱪuqi»dur (yuⱪiridiki 2:18, 2:20 wǝ izaⱨatlarni kɵrüng).

■ 4:3 2Tes. 2:7; 1Yuⱨa. 2:18, 22.

□ 4:4 «Əy ǝziz balilirim, silǝr bolsanglar Hudadin bolƣansilǝr wǝ ularning üstidin ƣalib kǝldinglar» — «ular» muxu yǝrdǝ sahta pǝyƣǝmbǝrlǝrni wǝ tǝlim bǝrgüqilǝrni kɵrsitidu. «qünki silǝrdǝ Turƣuqi bu dunyada turƣuqidin üstündur» — «silǝrdǝ Turƣuqi» Muⱪǝddǝs Roⱨni, «bu dunyada turƣuqi» Iblisni kɵrsitidu.

□ 4:5 «Ular bolsa bu dunyaƣa mǝnsup; xunga ular bu dunyaning sɵzlirini ⱪilidu wǝ bu dunyadikilǝr ularƣa ⱪulaⱪ salidu» — «ular bu dunyaning sɵzlirini ⱪilidu» yaki «ular bu dunyadin sɵzlǝydu» yaki «ular bu dunya toƣruluⱪ sɵzlǝydu».

□ 4:6 «Mana buningdin Ⱨǝⱪiⱪǝtning Roⱨi bilǝn ezitⱪuluⱪning roⱨini pǝrⱪ etǝlǝymiz» — «Ⱨǝⱪiⱪǝtning Roⱨi» Muⱪǝddǝs Roⱨni, «ezitⱪuluⱪning roⱨi» Xǝytanning ɵzi yaki jinlarni kɵrsitidu.

■ 4:6 Yⱨ. 8:47; 10:27.

■ 4:9 Yⱨ. 3:16; Rim. 5:8.

■ 4:10 Rim. 3:24, 25; 2Kor. 5:19; Kol. 1:19; 1Yuⱨa. 2:2.

■ 4:12 Mis. 33:20; Ⱪan. 4:12; Yⱨ. 1:18; 1Tim. 1:17; 6:16; 1Yuⱨa. 3:24.

□ 4:13 «Biz bizning Uningda yaxawatⱪanliⱪimizni wǝ Uning bizdǝ yaxawatⱪanliⱪini xuningdin bilimizki, U Ɵz Roⱨini bizgǝ ata ⱪilƣan» — «U Ɵz Roⱨini bizgǝ ata ⱪilƣan» grek tilida «U Ɵz Roⱨidin bizgǝ ata ⱪilƣan» bilǝn ipadilinidu.

□ 4:17 «xuning bilǝn biz soraⱪ künidǝ hatirjǝm-ⱪorⱪmas bolalaymiz» — «soraⱪ küni» yaki «ⱪiyamǝt küni». Oⱪurmǝnlǝrning esidǝ bolsunki, «ⱪiyamǝt küni»ni ǝtrapliⱪ qüxinix üqün Tǝwrat-Injilda uning toƣrisidiki kɵp tǝpsilatlar bar. «Qünki Əysa ⱪandaⱪ boluwatⱪan bolsa bizmu ⱨazir bu dunyada xundaⱪ boluwatimiz» — grek tilida «Qünki U ⱪandaⱪ boluwatⱪan bolsa bizmu ⱨazir bu dunyada xundaⱪ boluwatimiz». Demǝk, biz bu dunyada Əysadǝk adil, ⱨǝⱪⱪaniy, rastqil, kǝmtǝr, meⱨriban, muⱨǝbbǝtlik....bolimiz. Tǝkitlǝngini «bu dunyada» — qünki bu dunyada undaⱪ bolux pǝⱪǝt Hudaning meⱨir-xǝpⱪiti wǝ toluⱪ küq-ⱪudriti bolsa andin mumkin bolidu.

□ 4:18 «Meⱨir-muⱨǝbbǝttǝ ⱪorⱪunq yoⱪtur; kamil meⱨir-muⱨǝbbǝt ⱪorⱪunqni ⱨǝydǝp yoⱪⱪa qiⱪiridu» — yaki «meⱨir-muⱨǝbbǝt mukǝmmǝl bolsa, ⱪorⱪunqni ⱨǝydǝp yoⱪⱪa qiⱪiridu».

■ 4:20 1Yuⱨa. 2:4.

■ 4:21 Law. 19:18; Mat. 22:39; Yⱨ. 13:34; 15:12; Əf. 5:2; 1Tes. 4:9; 1Pet. 4:8; 1Yuⱨa. 3:23.

□ 5:1 «...wǝ tuƣdurƣuqi (Ata)ni sɵyidiƣan ⱨǝrbir kixi uningdin tuƣulƣuqinimu sɵyidu» — bu sɵz bǝlkim xu dǝwrdiki bir tǝmsil boluxi mumkin idi. «Uningdin tuƣulƣuqi»lar etiⱪadqi ⱪerindaxlarni kɵrsitidu.

■ 5:1 Yⱨ. 1:12.

■ 5:3 Mat. 11:29,30; Yⱨ. 14:15; 15:10.

□ 5:4 «Qünki Hudadin tuƣulƣanlarning ⱨǝmmisi bu dunya üstidin ƣǝlibǝ ⱪilidu; wǝ dunyaning üstidin ƣǝlibǝ ⱪilƣuqi küq — dǝl bizning etiⱪadimizdur» — «bu dunya» muxu yǝrdǝ Hudaƣa ⱪarxi qiⱪidiƣan pütkül dunyadiki etiⱪadsizlarni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ. Qünki ǝmǝliyǝttǝ «bu dunyadikilǝr» Xǝytanning ilkidǝ mǝrkǝzlǝxkǝn, Hudaƣa ⱪarxi bir tüzümdur.

■ 5:4 Yⱨ. 16:33.

■ 5:5 1Kor. 15:57; 1Yuⱨa. 4:15.

□ 5:6 «U bolsa su wǝ ⱪan arⱪiliⱪ kǝlgǝn zat, yǝni Əysa Mǝsiⱨdur; Uning kelixi pǝⱪǝt su bilǝnla ǝmǝs, bǝlki ⱪan bilǝnmu idi. Wǝ bu ixlarƣa guwaⱨliⱪ bǝrgüqi bolsa Roⱨtur, qünki Roⱨ Ɵzi ⱨǝⱪiⱪǝttur» — «Roⱨ» — Hudaning Muⱪǝddǝs Roⱨini kɵrsitidu. Bu ayǝtning mǝzmuni birnǝqqǝ sahta tǝlimgǝ ⱪarita rǝddiyǝ berixtur. Muǝllip ⱪǝt’iylik bilǝn xuni ispatlimaⱪqiki: (1) Əysa Mǝsiⱨ ⱨǝⱪiⱪiy insan bolup tuƣuldi; (2) ⱨǝⱪiⱪiy insan bolup, Yǝⱨya pǝyƣǝmbǝr tǝripidin suda qɵmüldürüldi; (3) ⱨǝⱪiⱪiy insan bolup kresttǝ ɵldi. Bu rǝddiyining tǝpsilatliri üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ sǝl tohtilimiz.

□ 5:7 «Qünki Uning toƣruluⱪ üq guwaⱨliⱪ bǝrgüqi bar...» — «Uning toƣruluⱪ» — Mǝsiⱨ toƣruluⱪ.

□ 5:8 «bular Roⱨ, su wǝ ⱪandin ibarǝttur. Bu üqining guwaⱨliⱪi birdur» — bu ayǝt toƣruluⱪ wǝ 6-7-ayǝtlǝr üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz. Bir’az kona kɵqürülmilǝrdǝ: — «Qünki U toƣruluⱪ ǝrxtǝ üq guwaⱨliⱪ bǝrgüqi bar: Bular Ata, Kalam wǝ Muⱪǝddǝs Roⱨtur; bu üqi birdur. (8) Yǝr yüzidǝ üq guwaⱨliⱪ bǝrgüqi bar: Bular Roⱨ, su wǝ ⱪandin ibarǝttur. Bu üqining guwaⱨliⱪi ohxaxtur» deyilidu.

■ 5:10 Yⱨ. 3:36; Rim. 8:16; Gal. 4:6.

■ 5:11 Yⱨ. 1:4.

■ 5:13 Yⱨ. 20:31.

■ 5:14 Yǝr. 29:12; Mat. 7:8; 21:22; Mar. 11:24; Luⱪa 11:9; Yⱨ. 14:13; 15:7; 16:24; Yaⱪ. 1:5; 1Yuⱨa. 3:2.

□ 5:16 «Birsi ⱪerindixining ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilmaydiƣan bir gunaⱨ sadir ⱪilƣanliⱪini kɵrsǝ, uning üqün dua ⱪilsun; wǝ Huda ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilmaydiƣan gunaⱨ sadir ⱪilƣanlar üqün uningƣa ⱨayatliⱪ ata ⱪilidu. Ɵlümgǝ mǝⱨkum gunaⱨmu bardur. Uning toƣrisidin tilisun, demǝymǝn» — «wǝ Huda ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilmaydiƣan gunaⱨ sadir ⱪilƣanlar üqün uningƣa ⱨayatliⱪ ata ⱪilidu» yaki «wǝ Huda ularƣa (yǝni gunaⱨ sadir ⱪilƣanlarƣa) ⱨayatliⱪ ata ⱪilidu». «Ɵlümgǝ mǝⱨkum gunaⱨ» toƣruluⱪ «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

■ 5:16 Qɵl. 15:30; 1Sam. 2:25; Mat. 12:31; Mar. 3:29; Luⱪa 12:10; Ibr. 6:4; 10:26; 2Pet. 2:2.

■ 5:17 1Yuⱨa. 3:4.

□ 5:18 «Hudadin tuƣulƣuqining gunaⱨ sadir ⱪilmaydiƣanliⱪini bilimiz; qünki ǝslidǝ Hudadin tuƣulƣan Zat bundaⱪ kixini ⱪoƣdap ⱪalidu wǝ axu rǝzil uningƣa tegǝlmǝydu» — bizningqǝ «ǝslidǝ Hudadin tuƣulƣan Zat» Əysa Mǝsiⱨni kɵrsitidu. Muxu yǝrdǝ «tuƣulƣan» bǝlkim Mǝsiⱨning insan boluxⱪa tuƣuluxini kɵrsitixi kerǝk. Baxⱪa ikki hil tǝrjimisi bar: (1) «Hudadin tuƣulƣuqi bolsa (yǝni, etiⱪadqi), U (Huda) uni ⱪoƣdap ⱪalidu; (2) Hudadin tuƣulƣuqi ɵzini ⱪoƣdap ⱪalidu». «axu rǝzil» — Iblisni kɵrsitidu.

■ 5:18 1Yuⱨa. 3:9.

□ 5:20 «wǝ biz Ⱨǝⱪiⱪiy Bolƣuqining ɵzidǝ, yǝni Uning Oƣli Əysa Mǝsiⱨdǝ yaxawatimiz» — «ⱨǝⱪiⱪiy bolƣuqi» Hudani kɵrsitidu. «U bolsa ⱨǝⱪiⱪiy Huda wǝ mǝnggülük ⱨayatliⱪtur!» — Əysa Mǝsiⱨni kɵrsitidu (muⱪǝddǝs yazmilardiki ⱨeqⱪandaⱪ yǝrlǝrdǝ «Huda ⱨayatliⱪ» deyilmǝydu, lekin kɵp yǝrlǝrdǝ «Əysa Mǝsiⱨ ⱨayatliⱪtur», deyilidu. Mǝsilǝn «Yuⱨ.» 11:25, 14:6).

■ 5:20 Yǝx. 9:5; 44:6; 54:5; Luⱪa 24:45; Yⱨ. 20:28; Rim. 9:5; 1Tim. 3:16.

□ 5:21 «Əziz balilirim, ɵzünglarni ⱨǝrⱪandaⱪ butlardin saⱪlanglar» — «butlar» xübⱨisizki, muxu yǝrdǝ pǝⱪǝt oyma butlarni yaki ⱪuyma butlarnila ǝmǝs, bǝlki etiⱪadqilarning ⱪǝlbidǝ Hudaning ornini talixidiƣan ⱨǝrⱪandaⱪ nǝrsǝ yaki ixtur. Mǝsilǝn, «Kol.» 3:5ni kɵrüng.

Yuⱨanna «2»

Yuⱨanna «2»

1

«Rosul Yuⱨanna yazƣan ikkinqi mǝktup»

1-2 Mǝnki aⱪsaⱪaldin Huda tǝripidin tallanƣan hanimƣa wǝ uning ǝziz baliliriƣa salam! Mǝn silǝrni ⱨǝⱪiⱪǝttǝ sɵyimǝn wǝ yalƣuz mǝnla ǝmǝs, yǝnǝ ⱨǝⱪiⱪǝtni tonuƣanlarning ⱨǝmmisi bizdǝ yaxawatⱪan wǝ xundaⱪla ǝbǝdgiqǝ bizgǝ yar bolidiƣan ⱨǝⱪiⱪǝtni dǝp silǝrni sɵyidu.□
3 Huda’atidin wǝ Atining Oƣli Rǝb Əysa Mǝsiⱨdin xapaǝt, rǝⱨim-xǝpⱪǝt wǝ hatirjǝmlik silǝrgǝ ⱨǝⱪiⱪǝt wǝ meⱨir-muⱨǝbbǝt iqidǝ bolƣay!□

4 Baliliringning arisida biz Atidin ǝmr tapxuruwalƣandǝk ⱨǝⱪiⱪǝttǝ mangƣanlarni kɵrginim üqün intayin hursǝn boldum.

Ⱨǝⱪiⱪǝttǝ qing turux, sahtiliⱪtin ⱨezi bolux

5 Əmdi, ⱨɵrmǝtlik hanim, mǝn sǝndin bir-birimizgǝ meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsitǝyli, dǝp ɵtünimǝn. Mening sanga yezip ɵtünginim yengi bir ǝmr ǝmǝs, bǝlki dǝslǝptin tartip bizdǝ bar ǝmrdur■ 6 (meⱨir-muⱨǝbbǝt xuki, uning ǝmrlirigǝ ǝmǝl ⱪilip mengixtur). Mana bu ǝmr silǝr burundin tartip anglap keliwatⱪandǝk, uningda mengixinglar üqün silǝrgǝ tapilanƣandur.□  ■ 7 Qünki nurƣun aldamqilar dunyaning jay-jaylirida qiⱪti. Ular Əysaning dunyaƣa insaniy tǝndǝ kǝlgǝn Mǝsiⱨ ikǝnlikini etirap ⱪilmaydu. Bundaⱪlar dǝl aldamqi wǝ dǝjjaldur.□  ■ 8 Biz wǝ ɵzünglar singdürgǝn ǝjirni yoⱪitip ⱪoymay, bǝlki toluⱪ in’amƣa igǝ boluxunglar üqün, ɵzünglarƣa agaⱨ bolunglar.□ 9 Kimki Mǝsiⱨning tǝlimidin ⱨalⱪip qiⱪip, uningda qing turmisa, Huda uningƣa igǝ bolmaydu. Lekin Uning tǝlimidǝ qing turƣuqi bolsa, Ata ⱨǝm Oƣul uningƣa igǝ bolidu. □ 10 Əgǝr birsi Uning tǝlimini elip kǝlmǝy silǝrning yeninglarƣa kǝlsǝ, uni ɵyünglarƣa baxlimanglar ⱨǝm uningƣa salammu bǝrmǝnglar. □  ■ 11 Qünki undaⱪ adǝmgǝ salam bǝrgǝn kixi uning rǝzil ǝmǝllirigǝ xerik bolƣuqidur.□

12 Silǝrgǝ pütidiƣan yǝnǝ kɵp sɵzlirim bar idi; lekin ⱪǝƣǝz bilǝn siyaⱨni ixlǝtkǝndin kɵrǝ, huxalliⱪimizning tolup texixi üqün yeninglarƣa berip didar kɵrüxüp sɵzlixixni arzu ⱪilimǝn. 13 Huda tǝripidin tallanƣan ⱨǝdǝngning baliliridin sanga salam!□

□ 1:1-2 «Mǝnki aⱪsaⱪaldin (Huda tǝripidin) tallanƣan hanimƣa wǝ uning ǝziz baliliriƣa salam!» — «aⱪsaⱪal» muxu yǝrdǝ «jamaǝtning aⱪsaⱪili» yaki pǝⱪǝt «mǝn ⱪeridin...» degǝn mǝnidila ixlitilidu. «Huda tǝripidin tallanƣan hanim» — «hanim» ⱨǝⱪiⱪiy bir ayal hanimni kɵrsitixi mumkin, bolmisa mǝlum bir jamaǝtni kɵrsitiximu mumkin. «Kirix süz»imizdǝ eytⱪinimizdǝk biz uni ⱨǝⱪiⱪiy mɵtiwǝr etiⱪadqi hanimni kɵrsitidu, dǝp ⱪaraymiz. «Əziz baliliri» degǝn (1) jisamaniy baliliri; (2) «roⱨiy baliliri»; (3) ⱨǝm jismaniy ⱨǝm roⱨiy balilirini kɵrsitixi mumkin. Biz 3-pikirgǝ mayilmiz («roⱨiy baliliri» bolsa bu hanimning guwaⱨliⱪi wǝ wasitisi bilǝn Hudaning yoliƣa kirgǝnlǝrni kɵrsitidu. «Kirix sɵz»imizni, 9-ayǝtni, «3Yuⱨ. » 4-ayǝtnimu kɵrüng). «Mǝnki aⱪsaⱪaldin... salam!» — barliⱪ hǝtlirigǝ ohxax, rosul Yuⱨanna ɵzining kim ikǝnlikini biwasitǝ kɵrsǝtmǝydu.

□ 1:3 «rǝⱨim-xǝpⱪǝt wǝ hatirjǝmlik silǝrgǝ ⱨǝⱪiⱪǝt wǝ meⱨir-muⱨǝbbǝt iqidǝ bolƣay!» — bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «rǝⱨim-xǝpⱪǝt wǝ hatirjǝmlik bizlǝrgǝ ⱨǝⱪiⱪǝt wǝ meⱨir-muⱨǝbbǝt iqidǝ bolƣay!» dǝp pütülgǝn.

■ 1:5 Yⱨ. 13:34; 15:12; Əf. 5:2; 1Tes. 4:9; 1Pet. 4:8; 1Yuⱨa. 2:7; 3:23; 4:21.

□ 1:6 «Mana bu ǝmr silǝr burundin tartip anglap keliwatⱪandǝk, uningda mengixinglar üqün silǝrgǝ tapilanƣandur» — kɵzdǝ tutulƣan ǝmr qoⱪum aldinⱪi 5-ayǝttǝ tilƣa elinƣan «bir-birimizgǝ meⱨir-muⱨǝbbǝt kɵrsitǝyli».

■ 1:6 Yⱨ. 15:10.

□ 1:7 «Qünki nurƣun aldamqilar dunyaning jay-jaylirida qiⱪti» — nemixⱪa «qünki» dǝydu? Bizningqǝ 5-7-ayǝt bilǝn baƣliⱪtur. Aldamqilar, sahta tǝlim bǝrgüqilǝr wǝ sahta pǝyƣǝmbǝrlǝr tǝripidin aldinip ⱪelixining aldini elixtiki birdinbir yol 5-7-ayǝttǝ tilƣa elinƣandǝk Hudaning ⱨǝmraⱨliⱪida meⱨir-muⱨǝbbǝt iqidǝ yaxaxtur. «Ular Əysaning dunyaƣa insaniy tǝndǝ kǝlgǝn Mǝsiⱨ ikǝnlikini etirap ⱪilmaydu» — «insaniy tǝndǝ» (yaki «insan tenidǝ») grek tilida «ǝttǝ» bilǝn bildürilidu. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «Ular Əysa Mǝsiⱨning dunyaƣa insan tenidǝ kǝlgǝnlikini etirap ⱪilmaydu».

■ 1:7 Mat. 24:5,24; 2Pet. 2:1; 1Yuⱨa. 4:1.

□ 1:8 «Biz wǝ ɵzünglar singdürgǝn ǝjirni yoⱪitip ⱪoymay, bǝlki toluⱪ in’amƣa igǝ boluxunglar üqün, ɵzünglarƣa agaⱨ bolunglar» — «biz wǝ ɵzünglar singdürgǝn ǝjir» bǝlkim Yuⱨanna, xu hanim wǝ uning baliliri bilǝn billǝ Hudaning yolida ixlǝp, hux hǝwǝr yǝtküzüp, baxⱪilarni Hudaning yoliƣa baxlax ǝjirini kɵrsitidu. Xu sahta tǝlim bǝrgüqilǝr ularning Huda üqün qiⱪarƣan mewisini yoⱪatmaⱪqi, ǝlwǝttǝ.

□ 1:9 «Kimki Mǝsiⱨning tǝlimidin ⱨalⱪip qiⱪip, uningda qing turmisa, Huda uningƣa igǝ bolmaydu» — «tǝlimdin ⱨalⱪip qiⱪip» grek tilida «ilgiri besip» degǝn bilǝn ipadilinidu. Bu bir kinayilik, ⱨǝjwiy gǝptur. Mǝsiⱨning tǝlimidin ⱨeqⱪandaⱪ sɵz-idiyilǝr «ilgiri turmaydu», ǝlwǝttǝ. Mǝsiⱨning tǝlimidin ⱨalⱪip ⱨǝrⱪandaⱪ baxⱪa sɵz-idiyilǝrgǝ ɵtüx ⱨeqⱪandaⱪ «ilgirilǝx» ǝmǝstur, ǝlwǝttǝ. «Lekin Uning tǝlimidǝ qing turƣuqi bolsa, Ata ⱨǝm Oƣul uningƣa igǝ bolidu» — «Mǝsiⱨning tǝlimi... Uning tǝlimi...» — ⱨǝm Mǝsiⱨ Ɵzi bǝrgǝn tǝlim ⱨǝm rosullar Uning toƣruluⱪ bǝrgǝn tǝlimnimu tǝng kɵrsitidu.

□ 1:10 «Əgǝr birsi uning tǝlimini elip kǝlmǝy silǝrning yeninglarƣa kǝlsǝ, uni ɵyünglarƣa baxlimanglar ⱨǝm uningƣa salammu bǝrmǝnglar» — «Uning tǝlimi» grek tilida «muxu tǝlim» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu; u «Mǝsiⱨning tǝlimi». 9-ayǝtni kɵrüng. «uni ɵyünglarƣa baxlimanglar ⱨǝm uningƣa salammu bǝrmǝnglar» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki «salam» (ibraniy tilida «xalom», grek tilida «hair») degǝn sɵz «Sanga tinq-hatirjǝmlik tilǝymǝn» degǝn mǝnidǝ. Xunga muxundaⱪ sahta tǝlim bǝrgüqilǝrgǝ «salam» eytixⱪa bolmaydu. Yuⱨannaning bu degini ularƣa ǝdǝpsizlik ⱪilix kerǝk degǝnlik ǝmǝs, ǝlwǝttǝ, bǝlki ularƣa salam berixning orniƣa sahta tǝlimi üqün tǝnbiⱨ berixinglarƣa toƣra kelidu, degǝnliktur.

■ 1:10 Rim. 16:17; 2Tim. 3:5; Tit. 3:10.

□ 1:11 «Qünki undaⱪ adǝmgǝ salam bǝrgǝn kixi uning rǝzil ǝmǝllirigǝ xerik bolƣuqidur» — «salam» toƣruluⱪ yuⱪiriⱪi izaⱨatni kɵrüng.

□ 1:13 «Huda tǝripidin tallanƣan ⱨǝdǝngning baliliridin sanga salam!» — «ⱨǝdǝngning baliliri» rosul Yuⱨanna turƣan jaydiki jamaǝttiki etiⱪadqilarni kɵrsitixi mumkin.

Yuⱨanna «3»

Yuⱨanna «3»

1

«Rosul Yuⱨanna yazƣan üqinqi mǝktup»

1 Mǝnki aⱪsaⱪal ɵzüm ⱨǝⱪiⱪǝttǝ sɵygǝn sɵyümlük Gayusⱪa salam! 2 I sɵyümkük dostum, jening güllǝngǝndǝk, ⱨǝmmǝ ixliringning güllinixigǝ wǝ teningning salamǝt boluxiƣa tilǝkdaxmǝn.□
3 Ⱪerindaxlar kelip, sǝndǝ bolƣan ⱨǝⱪiⱪǝt toƣruluⱪ guwaⱨliⱪ bǝrgǝndǝ, mǝn intayin bǝk huxallandim; qünki sǝn ⱨǝⱪiⱪǝttǝ dawamliⱪ mengiwatisǝn.□ 4 Manga nisbǝtǝn, ǝziz balilirimning ⱨǝⱪiⱪǝttǝ mengiwatⱪanliⱪini anglaxtinmu qong huxalliⱪ yoⱪtur.□

Hux hǝwǝr hizmitidǝ bolidiƣanlarƣa yardǝm berix

5 Sɵyümlük dostum, yeningƣa barƣan ⱪerindaxlarƣa (gǝrqǝ ular sanga natonux bolsimu) ⱪilƣanliringning ⱨǝmmisidǝ ihlasmǝnliking ispatlinidu.□ 6 Ular jamaǝt aldida sening bu meⱨir-muⱨǝbbiting toƣrisida guwaⱨliⱪ bǝrdi. Ularni yǝnǝ Hudaning yoliƣa layiⱪ sǝpirigǝ uzitip ⱪoysang, yahxi ⱪilƣan bolisǝn.□ 7 Qünki ular sǝpǝrdǝ yat ǝllik etiⱪadsizlardin ⱨeq nemǝ almay, xu mubarǝk nam üqün yolƣa qiⱪti.□
8 Xunga, ⱨǝⱪiⱪǝt bilǝn hizmǝtdax bolup tǝng ixligüqi bolux üqün biz xundaⱪlarni ⱪollap-ⱪuwwǝtliximizgǝ toƣra kelidu.□

9 Bu toƣruluⱪ jamaǝtkǝ mǝktüp yazdim. Lekin ularning arisida ɵzini qong tutup, jamaǝtkǝ bax bolux tǝmǝsidǝ bolƣan Diotrǝpǝs bizni ⱪobul ⱪilmaydu. □ 10 Xuning üqün mǝn barƣanda, uning ⱪilƣan ǝskiliklirini, yǝni uning bizning üstimizdin ⱪilƣan rǝzil sɵzliri bilǝn ƣǝywitini yüzigǝ salimǝn; u uningliⱪ bilǝnla tohtap ⱪalmaydu, yǝnǝ sǝpǝrdiki ⱪerindaxlarni ⱪobul ⱪilmayla ⱪalmay, ⱪobul ⱪilmaⱪqi bolƣanlarnimu tosidu wǝ ⱨǝtta ularni jamaǝttin ⱪoƣlap qiⱪiriwatidu.□

11 I sɵyümlük dostum, yamanliⱪtin ǝmǝs, yahxiliⱪtin ülgǝ alƣin. Yahxiliⱪ ⱪilƣuqi Hudadindur. Yamanliⱪ ⱪilƣuqi Hudani ⱨeq kɵrmigǝndur.■

12 Demitriusni bolsa ⱨǝmmǝylǝn, ⱨǝtta Ⱨǝⱪiⱪǝtning ɵzi yahxi guwaⱨliⱪ berip tǝriplǝydu. Bizmu uningƣa guwaⱨliⱪ berimiz wǝ guwaⱨliⱪimizning ⱨǝⱪiⱪǝt ikǝnlikini sǝnmu bilisǝn.□

13 Sanga yazidiƣan yǝnǝ kɵp sɵzlirim bar idi; lekin ⱪǝlǝm bilǝn siyaⱨni ixlǝtkǝndin kɵrǝ, □  ■ 14 Sǝn bilǝn pat arida didar kɵrüxüxni arzu ⱪilimǝn; xu qaƣda dǝrⱪǝmdǝ sɵzliximiz. 15 Sanga hatirjǝmlik yar bolƣay! Dostlardin sanga salam. Sǝnmu u yǝrdiki dostlarƣa isim-famililiri boyiqǝ mǝndin salam eytⱪaysǝn.□

□ 1:2 «I sɵyümkük (dostum), jening güllǝngǝndǝk, ⱨǝmmǝ ixliringning güllinixigǝ wǝ teningning salamǝt boluxiƣa tilǝkdaxmǝn» — «jeningning güllǝngǝndǝk...»: — demǝk, Gayusning iqki dunyasi intayin bay, roⱨiy bayliⱪliri naⱨayiti kɵp. Bu ayǝtkǝ ⱪariƣanda, Hudaning ɵz pǝrzǝntlirigǝ bolƣan iradisini omumǝn eytⱪanda ularning tenining saƣlam boluxi, degili bolidu.

□ 1:3 «sǝndǝ bolƣan ⱨǝⱪiⱪǝt toƣruluⱪ guwaⱨliⱪ bǝrgǝndǝ,...» — yaki «sening toƣrangdǝ ⱨǝⱪiⱪǝt boyiqǝ guwaⱨliⱪ bǝrgǝndǝ,...».

□ 1:4 «Manga nisbǝtǝn, ǝziz balilirimning ⱨǝⱪiⱪǝttǝ mengiwatⱪanliⱪini anglaxtinmu qong huxalliⱪ yoⱪtur» — «ǝziz balilirim»: — bu ayǝttin bizgǝ roxǝnki, Gayus (bǝlkim heli burunla) rosul Yuⱨanna arⱪiliⱪ hux hǝwǝrni ⱪobul ⱪilƣan wǝ xundaⱪla uning «ǝziz baliliri»din biri bolup ⱪalƣan.

□ 1:5 «Sɵyümlük dostum, yeningƣa barƣan ⱪerindaxlarƣa (gǝrqǝ ular sanga natonux bolsimu) ⱪilƣanliringning ⱨǝmmisidǝ ihlasmǝnliking ispatlinidu» — bu ⱪerindaxlar jamaǝtlǝrgǝ tǝsǝlli-riƣbǝt yǝtküzüx, tǝlim berix wǝ hux hǝwǝrni tarⱪitix üqün yaⱪa yurtlarƣa qiⱪⱪan. 7-ayǝtni kɵrüng.

□ 1:6 «Ular jamaǝt aldida sening bu meⱨir-muⱨǝbbiting toƣrisida guwaⱨliⱪ bǝrdi» — «jamaǝt» muxu yǝrdǝ muǝllipning ɵz jamaitini kɵrsǝtsǝ kerǝk. «Ularni yǝnǝ Hudaning yoliƣa layiⱪ sǝpirigǝ uzitip ⱪoysang, yahxi ⱪilƣan bolisǝn» — «Ularni ... sǝpirigǝ uzitip ⱪoysang...»: — bu ayǝtning hǝwirigǝ ⱪariƣanda, bu ⱪerindaxlar hux hǝwǝrni tarⱪitixⱪa qiⱪⱪanda, burun bir ⱪetim Gayus tǝripidin kütüwelinƣan. Xuningdin keyin ular Yuⱨannaning, xundaⱪla ɵz jamaitining yeniƣa ⱪaytip kǝldi, Gayus toƣruluⱪ guwaⱨliⱪ bǝrdi. Ular ⱨazir ⱪaytidin sǝpǝrgǝ qiⱪⱪan, Yuⱨanna Gayusⱪa yazƣan uxbu hǝtni bǝlkim sǝpǝrgǝ qiⱪⱪanlar Gayusⱪa tapxuruxⱪa elip baridu.

□ 1:7 «Qünki ular (sǝpǝrdǝ) yat ǝllik etiⱪadsizlardin ⱨeq nemǝ almay, xu mubarǝk nam üqün yolƣa qiⱪti» — «yat ǝllik etiⱪadsizlar» muxu yǝrdǝ «yat ǝlliklǝr» yaki «yat ǝllǝr» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Adǝttǝ bu sɵz «Yǝⱨudiy bolmiƣan ǝllǝr»ni kɵrsitidu, lekin muxu yǝrdǝ «etiⱪadsizlar» degǝn kɵqmǝ mǝnidǝ ixlitilidu. «Xu mubarǝk nam üqün» — grek tilida pǝⱪǝt «nam» bilǝn ipadilinidu; qünki Yuⱨanna wǝ xu ⱪerindaxlar üqün pǝⱪǝt birla nam mǝwjut idi (yǝni birdinbir Mǝsiⱨning namidur). Mǝsilǝn, «1Yuⱨ.» 2:12nimu kɵrüng).

□ 1:8 «Xunga, ⱨǝⱪiⱪǝt bilǝn hizmǝtdax bolup tǝng ixligüqi bolux üqün biz xundaⱪlarni ⱪollap-ⱪuwwǝtliximizgǝ toƣra kelidu.» — «ⱨǝⱪiⱪǝt bilǝn hizmǝtdax bolup tǝng ixligüqi bolux üqün» — buningƣa ⱪariƣanda «ⱨǝⱪiⱪǝt» degǝn ibarǝ «Ⱨǝⱪiⱪǝtning Roⱨi», yǝni Muⱪǝddǝs Roⱨning Ɵzini kɵrsitidu. «Ⱪollap-ⱪuwwǝtlǝx» — grek tilida «ⱪobul ⱪilix»degǝn peil bilǝn ipadilinidu wǝ ɵydǝ kütiwelixini qoⱪum ɵz iqigǝ alidu. «Biz xundaⱪlarni ⱪollap-ⱪuwwǝtliximizgǝ toƣra kelidu» — bu ayǝttiki «biz» xübⱨisizki, barliⱪ etiⱪadqilarni ɵz iqigǝ alidu.

□ 1:9 «Bu toƣruluⱪ jamaǝtkǝ mǝktüp yazdim. Lekin ularning arisida ɵzini qong tutup, jamaǝtkǝ bax bolux tǝmǝsidǝ bolƣan Diotrǝpǝs bizni ⱪobul ⱪilmaydu» — roxǝnki, bu ayǝttǝ tilƣa elinƣan «jamaǝt» Yuⱨanna yaki Gayus bilǝn munasiwǝtlik jamaǝt ǝmǝs, bǝlki Gayus turƣan yurtⱪa yeⱪin jaylaxⱪan bir jamaǝt idi.

□ 1:10 «Xuning üqün mǝn barƣanda, uning ⱪilƣan ǝskiliklirini, yǝni uning bizning üstimizdin ⱪilƣan rǝzil sɵzliri bilǝn ƣǝywitini yüzigǝ salimǝn» — «yüzigǝ salimǝn» grek tilida «ǝslitimǝn» bilǝn ipadilinidu. Yuⱨanna bu yamanliⱪni Diotrǝpǝstin baxⱪa ⱨeqkimgǝ ǝslǝtmǝydu! «U uningliⱪ bilǝnla tohtap ⱪalmaydu, yǝnǝ (sǝpǝrdiki) ⱪerindaxlarni ⱪobul ⱪilmayla ⱪalmay...» — bu «ⱪerindaxlar» yuⱪirida tilƣa elinƣan hux hǝwǝrni tarⱪitix üqün yolƣa qiⱪⱪan ⱪerindaxlardur. «... ⱪerindaxlarni ⱪobul ⱪilmayla ⱪalmay, ⱪobul ⱪilmaⱪqi bolƣanlarnimu tosidu wǝ ⱨǝtta ularni jamaǝttin ⱪoƣlap qiⱪiriwatidu» — Diotrǝpǝsning jamaǝtkǝ aⱪsaⱪal bolƣan-bolmiƣanliⱪi eniⱪ ǝmǝs, ixⱪilip jamaǝt iqidǝ heli tǝsiri bar adǝm bolsa kerǝk.

■ 1:11 Zǝb. 37:27; Yǝx. 1:16; 1Pet. 3:11; 1Yuⱨa. 3:6.

□ 1:12 «Demitriusni bolsa ⱨǝmmǝylǝn, ⱨǝtta ⱨǝⱪiⱪǝtning ɵzi yahxi guwaⱨliⱪ berip tǝriplǝydu» — mumkinqiliki barki, Demitriusning ɵzi Yuⱨannaning yenidin yolƣa qiⱪⱪan «hux hǝwǝrqi ⱪerindaxlar»ning biri (ⱨǝtta ularning baxliⱪi) idi. «Ⱨǝⱪiⱪǝtning ɵzi... guwaⱨliⱪ beridu» — Bizningqǝ muxu yǝrdǝ «ⱨǝⱪiⱪǝt» xübⱨisizki, «Ⱨǝⱪiⱪǝtning Roⱨi», yǝni Muⱪǝddǝs Roⱨning ɵzini kɵrsitidu. Demǝk, Muⱪǝddǝs Roⱨ bilǝn tolƣan ⱨǝrbir kixi Demitrius bilǝn uqraxⱪanda, ɵzining roⱨida Demitriusning ⱪandaⱪ adǝm ikǝnliki toƣruluⱪ Muⱪǝddǝs Roⱨtin bolƣan guwaⱨliⱪi bolidu. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng. «ⱨǝⱪiⱪǝt ikǝnlikini sǝnmu bilisǝn» yaki «ⱨǝⱪiⱪǝt ikǝnlikini silǝrmu bilisilǝr».

□ 1:13 «lekin ⱪǝlǝm bilǝn siyaⱨni ixlǝtkǝndin kɵrǝ, ...» — grek tilida «lekin siyaⱨ wǝ ⱪǝlǝmni ixlǝtkǝndin kɵrǝ, ...» deyilidu.

■ 1:13 2Yuⱨa. 12.

□ 1:15 «Sanga hatirjǝmlik yar bolƣay! Dostlardin sanga salam» — «dostlar» Yuⱨannaning yenidiki barliⱪ ⱪerindaxlarni kɵrsǝtsǝ kerǝk. Yuⱨanna «sening dostiliring» yaki «mening dostlirim» demǝydu. Ⱨǝⱪiⱪiy ⱪerindax bolsa ⱨǝrbir baxⱪa ⱪerindaxⱪa, yǝni Hudani sɵygüqilǝrning ⱨǝmmisigǝ dosttur. Sǝnmu u yǝrdiki dostlarƣa isim-famililiri boyiqǝ mǝndin salam eytⱪaysǝn» — yuⱪirida eytⱪinimizdǝk, «dostlar» muxu yǝrdǝ Gayusning yenidiki barliⱪ ⱪerindaxlarni kɵrsitidu.

Yǝⱨuda

Yǝⱨuda

1

«Rosul Yǝⱨuda yazƣan mǝktup»

1 Əysa Mǝsiⱨning ⱪuli, Yaⱪupning inisi mǝnki Yǝⱨudadin qaⱪirilƣanlarƣa, yǝni Huda’Atimiz tǝripidin sɵyülgǝn, Əysa Mǝsiⱨ tǝripidin ⱪoƣdilip kǝlgǝnlǝrgǝ salam.□ 2 Silǝrgǝ rǝⱨimdillik, amanliⱪ-hatirjǝmlik wǝ meⱨir-muⱨǝbbǝt ⱨǝssilǝp ata ⱪilinƣay!

Sahta tǝlim bǝrgüqilǝrdin ⱨezi bolunglar!

3 I sɵyümlüklirim, mǝn ǝsli silǝrgǝ ortaⱪ bǝⱨrimǝn boluwatⱪan nijatimiz toƣrisida hǝt yezixⱪa zor ixtiyaⱪim bolsimu, lekin ⱨazir buning orniƣa silǝrni muⱪǝddǝs bǝndilǝrgǝ bir yolila amanǝt ⱪilinƣan etiⱪadni ⱪolunglardin bǝrmǝslikkǝ jiddiy kürǝx ⱪilixⱪa jekilǝp uxbu hǝtni yazmisam bolmidi.□ 4 Qünki mǝlum kixilǝr — ihlassiz adǝmlǝr, heli burunla munu soraⱪⱪa tartilixⱪa pütülgǝnlǝr aranglarƣa suⱪunup kiriwalƣan. Ular Hudaning meⱨir-xǝpⱪitini buzuⱪluⱪ ⱪilixning baⱨanisiƣa aylanduruwalƣan, birdinbir Igimiz wǝ Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨdin tanƣan adǝmlǝrdur. □

  ■

5 Xuning üqün mǝn silǝrgǝ xuni esinglarƣa ⱪaytidin selixni halaymǝnki (gǝrqǝ silǝr burun ⱨǝmmǝ ixlardin hǝwǝrlǝndürülgǝn bolsanglarmu), burun Rǝb Ɵzi üqün bir hǝlⱪni Misirdin ⱪutⱪuzƣan bolsimu, ularning iqidiki Ɵzigǝ ixǝnmigǝnlǝrni keyin ⱨalak ⱪildi.□
  ■ 6  Wǝ silǝr xunimu bilisilǝrki, ǝslidiki ornida turmay, ɵz makanini taxlap kǝtkǝn pǝrixtilǝrni Rǝb uluƣ ⱪiyamǝt künining soriⱪiƣiqǝ mǝnggü kixǝnlǝp mudⱨix ⱪarangƣuluⱪta solap saⱪlimaⱪta.■ 7 Sodom wǝ Gomorra wǝ ularning ǝtrapidiki xǝⱨǝrlǝrdikilǝrmu xu ohxax yolda, yǝni xu pǝrixtilǝrgǝ ohxax uqiƣa qiⱪⱪan buzuⱪqiliⱪⱪa wǝ ƣǝyriy xǝⱨwǝtlǝrgǝ berilip kǝtkǝn, keyinki dǝwrlǝr ularning aⱪiwitidin ibrǝt alsun üqün mǝnggülük ot jazasiƣa ɵrnǝk ⱪilinip kɵydürülgǝn.□
  ■

8 Lekin muxu «qüx kɵrgüqilǝr» xu ohxax yol bilǝn adǝmlǝrning tǝnlirinimu bulƣimaⱪta, ular ⱨoⱪuⱪ igilirigǝ sǝl ⱪariƣuqilardin bolup, ǝrxtiki uluƣlarƣimu ⱨaⱪarǝt ⱪilixmaⱪta.□

9 Lekin ⱨǝtta bax pǝrixtǝ Mikailmu Musaning jǝsiti toƣrisida Iblis bilǝn muzakirǝ ⱪilip talax-tartix ⱪilƣanda, uni ⱨaⱪarǝtlik sɵzlǝr bilǝn ǝyiblǝxkǝ petinalmiƣan, pǝⱪǝt «Sanga Pǝrwǝrdigarning Ɵzi tǝnbiⱨ bǝrsun» dǝpla ⱪoyƣan. ■ 10 Lekin bu kixilǝr ɵzliri qüxǝnmǝydiƣan ixlar üstidǝ kupurluⱪ ⱪilidu. Biraⱪ ular ⱨǝtta ǝⱪilsiz ⱨaywanlardǝk ɵz tǝbiitining inkasliri boyiqǝ qüxǝnginiqǝ yaxap, xu arⱪiliⱪ ɵzlirini ⱨalak ⱪilidu. □  ■ 11 Bularning ⱨaliƣa way! Qünki ular Ⱪabilning yoli bilǝn mangdi, mal-mülükni dǝp Balaamning azƣan yoliƣa ɵzini atti wǝ ular Koraⱨning asiyliⱪ ⱪilƣiniƣa ohxax ahir ⱨalak bolidu. □

  ■ 12 Ular meⱨir-muⱨǝbbǝtni tǝbriklǝx ziyapǝtliringlarƣa ⱨeq tartinmay silǝr bilǝn billǝ dahil bolidiƣan, ɵzlirinila baⱪidiƣan hǝtǝrlik hada taxlardur. Ular xamallardin ⱨǝydilip kǝlgǝn yamƣursiz bulut, yiltizidin ⱪomurup taxlanƣan, kǝq küzdiki mewisiz dǝrǝhlǝr, ikki ⱪetim ɵlgǝnlǝr!. □

  ■ 13 Ular dengizning dawalƣuwatⱪan, buȥƣunluⱪ dolⱪunliri, ular ɵz xǝrmǝndiqilikini ⱪusmaⱪta; ular ezip kǝtkǝn yultuzlar bolup, ularƣa mǝnggülük ⱪapⱪarangƣuluⱪning zulmiti ⱨazirlap ⱪoyulƣandur. □  ■ 14 Adǝm’atining yǝttinqi ǝwladi bolƣan Ⱨanoh bu kixilǝr toƣrisida mundaⱪ bexarǝt bǝrgǝn: —

«Mana, Rǝb tümǝnmingliƣan muⱪǝddǝsliri bilǝn kelidu, □  ■ 15 U pütkül insanlarni soraⱪ ⱪilip, barliⱪ ihlassizlarning ihlassizlarqǝ yürgüzgǝn barliⱪ ihlassizliⱪliriƣa asasǝn, xundaⱪla ihlassiz gunaⱨkarlarning Ɵzini ⱨaⱪarǝtligǝn barliⱪ ǝsǝbiy sɵzlirigǝ asasǝn ularni ǝyibkǝ buyruydu». □
  ■ 16 Bu kixilǝr ⱨaman ƣotuldap, aƣrinip yüridu, ɵz ⱨǝwǝslirining kǝynigǝ kiridu; aƣzida yoƣanqiliⱪ ⱪilidu, ɵz mǝnpǝitini kɵzlǝp baxⱪilarƣa huxamǝtqilik ⱪilidu.□  ■

Agaⱨlandurux wǝ tapilax

17 Lekin, i sɵyümlüklirim, Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning rosullirining aldin eytⱪan sɵzlirini esinglarda tutunglarki, 18 ular silǝrgǝ: «Ahir zamanda, ɵzining ihlassiz ⱨǝwǝslirining kǝynigǝ kirip, mazaⱪ ⱪilƣuqilar mǝydanƣa qiⱪidu» degǝnidi. □  ■ 19 Muxundaⱪ kixilǝr bɵlgünqilik pǝyda ⱪilidiƣan, ɵz tǝbiitigǝ ǝgǝxkǝn, Roⱨⱪa igǝ bolmiƣan adǝmlǝrdur.□

20 Lekin silǝr, i sɵyümlüklirim, ǝng muⱪǝddǝs bolƣan etiⱪadinglarni ul ⱪilip, ɵzünglarni ⱪurup qiⱪinglar, Muⱪǝddǝs Roⱨta dua ⱪilip, □ 21 adǝmni mǝnggülük ⱨayatⱪa elip baridiƣan Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨning rǝⱨimdillikini tǝlmürüp kütüp, ɵzünglarni Hudaning meⱨir-muⱨǝbbiti iqidǝ tutunglar. 22 Ikkilinip ⱪalƣanlarƣa rǝⱨim ⱪilinglar; □ 23 bǝzilǝrni ot iqidin yuluwelip ⱪutulduruwelinglar; bǝzilǝrgǝ ⱨǝtta ǝtliridin nijasǝt qüxüp bulƣanƣan kiyim-keqikigimu nǝprǝtlǝngǝn ⱨalda ⱪorⱪunq iqidǝ rǝⱨim ⱪilinglar .□

Mǝdⱨiyǝ duasi

24-25 Əmma silǝrni yolda teyilip ketixtin saⱪlap, eqilip-yeyilip Ɵzining xǝrǝplik ⱨuzurida ǝyibsiz turƣuzuxⱪa Ⱪadir Bolƣuqiƣa, yǝni Ⱪutⱪuzƣuqimiz birdinbir Hudaƣa Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨ arⱪiliⱪ xan-xǝrǝp, ⱨǝywǝt-uluƣluⱪ, ⱪudrǝt wǝ ⱨoⱪuⱪ ǝzǝldin burun, ⱨazirmu ta barliⱪ zamanlarƣiqǝ bolƣay! Amin!■

□ 1:1 «Əysa Mǝsiⱨning ⱪuli, Yaⱪupning inisi mǝnki Yǝⱨudadin qaⱪirilƣanlarƣa ... salam» — «qaⱪirilƣanlar» bolsa Huda tǝripidin qaⱪirilƣan. «Əysa Mǝsiⱨ tǝripidin ⱪoƣdilip kǝlgǝnlǝrgǝ salam» — yaki «(Huda tǝripidin) Əysa Mǝsiⱨ üqün ⱪoƣdilip kǝlgǝnlǝrgǝ salam» — tekist xu mǝninimu ɵz iqigǝ alidu.

□ 1:3 «...lekin ⱨazir buning orniƣa silǝrni muⱪǝddǝs bǝndilǝrgǝ bir yolila amanǝt ⱪilinƣan etiⱪadni ⱪolunglardin bǝrmǝslikkǝ jiddiy kürǝx ⱪilixⱪa jekilǝp uxbu hǝtni yazmisam bolmidi» — «muⱪǝddǝs bǝndilǝrgǝ bir yolila amanǝt ⱪilinƣan etiⱪad» degǝn ibarǝ muxu yǝrdǝ bizgǝ Injil arⱪiliⱪ Huda, Mǝsiⱨ, Muⱪǝddǝs Roⱨ, nijat, Hudaning sɵz-kalami (Tǝwrat, Zǝbur, Injil), bu dunya, u dunya, insaniyǝt, pǝrixtilǝr wǝ jin-xǝytan ⱪatarliⱪlar toƣruluⱪ nazil ⱪilip tapxurulƣan, xundaⱪla ixinixkǝ zɵrür bolƣan wǝⱨiy-ⱨǝⱪiⱪǝtlǝrni kɵrsitidu.

□ 1:4 «Qünki mǝlum kixilǝr — ihlassiz adǝmlǝr, heli burunla muxu soraⱪⱪa tartilixⱪa pütülgǝnlǝr aranglarƣa suⱪunup kiriwalƣan» — «heli burunla ... soraⱪⱪa tartilixⱪa pütülgǝn»: — bǝlkim muⱪǝddǝs yazmilarda pütülgǝn bolsa kerǝk. «Munu soraⱪ» — Yǝⱨuda tɵwǝndǝ 5-15-ayǝtlǝrdǝ bayan ⱪilidiƣan jaza-soraⱪlar bolsa kerǝk. «ular Hudaning meⱨir-xǝpⱪitini buzuⱪluⱪ ⱪilixning baⱨanisiƣa aylanduruwalƣan, birdinbir Igimiz wǝ Rǝbbimiz Əysa Mǝsiⱨdin tanƣan adǝmlǝrdur» — «Hudaning meⱨir-xǝpⱪitini buzuⱪluⱪ ⱪilixning baⱨanisiƣa aylanduruwalƣan...»: — demǝk, «buzuⱪqiliⱪ ⱪiliwǝrsǝkmu Hudaning meⱨir-xǝpⱪiti bilǝn kǝqürülimiz» degǝndǝk.

■ 1:4 1Pet. 2:8; 2Pet. 2:1, 3.

□ 1:5 «burun Rǝb Ɵzi üqün bir hǝlⱪni Misirdin ⱪutⱪuzƣan bolsimu, ularning iqidiki Ɵzigǝ ixǝnmigǝnlǝrni keyin ⱨalak ⱪildi» — «keyin» grek tilida «ikkinqi ⱪetim» deyilidu. «Rǝb Ɵzi üqün bir hǝlⱪni Misirdin ⱪutⱪuzƣan bolsimu» bǝzi kona kɵqürmilǝrdǝ «Əysa Ɵz hǝlⱪini Misirdin ⱪutⱪuzƣan bolsimu» deyilidu.

■ 1:5 Qɵl. 14:29; 26:64, 65; Zǝb. 106:24-27; 1Kor. 10:5; Ibr. 3:17.

■ 1:6 Yar.6:1-4; 2Pet. 2:4.

□ 1:7 «Sodom wǝ Gomorra wǝ ularning ǝtrapidiki xǝⱨǝrlǝrdikilǝrmu xu ohxax yolda, yǝni xu pǝrixtilǝrgǝ ohxax uqiƣa qiⱪⱪan buzuⱪqiliⱪⱪa wǝ ƣǝyriy xǝⱨwǝtlǝrgǝ berilip kǝtkǝn, keyinki dǝwrlǝr ularning aⱪiwitidin ibrǝt alsun üqün mǝnggülük ot jazasiƣa ɵrnǝk ⱪilinip kɵydürülgǝn» — «ƣǝyriy xǝⱨwǝtlǝr» degǝn ibarǝ grek tilida «ƣǝyriy ǝtlǝr» bilǝn ipadilinidu. Hudaƣa boysunmiƣan pǝrixtilǝr «ƣǝyriy ǝtlǝr»gǝ (demǝk, ⱪiz-ayallarƣa) iq pǝx tartⱪanidi; Sodom wǝ Gomorradikilǝr «ƣǝyriy ǝtlǝr»gǝ iq pǝx tartⱪan (bu ⱪetim ǝrlǝr ⱪiz-ayallarƣa ǝmǝs, bǝlki ǝrlǝr baxⱪa ǝrlǝr bilǝn «ƣǝyriy» jinsiy munasiwǝt ɵtküzmǝkqi). «Sodom wǝ Gomorra xǝⱨǝrliri»ning aⱪiwiti toƣrisida «Yar.» 18-19-babni kɵrüng. Biz «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ muxu wǝⱪǝ üstidǝ yǝnǝ azraⱪ tohtilimiz.

■ 1:7 Yar. 19:24; Ⱪan. 29:22; Yǝx. 13:19; Yǝr. 50:40; Əz. 16:49; Ⱨox. 11:8; Am. 4:11; Luⱪa 17:29; 2Pet. 2:6.

□ 1:8 «lekin muxu «qüx kɵrgüqilǝr» xu ohxax yol bilǝn adǝmlǝrning tǝnlirinimu bulƣimaⱪta, ular ⱨoⱪuⱪ igilirigǝ sǝl ⱪariƣuqilardin bolup, (ǝrxtiki) uluƣlarƣimu ⱨaⱪarǝt ⱪilixmaⱪta» — «qüx kɵrgüqilǝr» bǝlkim «bexarǝtlik birnǝqqǝ qüxni kɵrdüm» degǝndǝk sɵzlǝr bilǝn adǝmlǝrni aldaydu. «ⱨoⱪuⱪ igiliri» — xübⱨisizki, muxu yǝrdǝ padixaⱨlar, waliylar wǝ ⱨɵkümǝtning türlük ǝmǝldarliridin baxⱪa, Huda bekitkǝn ata-aniliⱪ ⱨoⱪuⱪni ɵz iqigǝ alidu. «ǝrxtiki uluƣlar» — ǝyni tekisttǝ «ǝrx» degǝn sɵz yoⱪ. Lekin 11-ayǝtkǝ ⱪariƣanda qoⱪum ǝrxtiki (yaman) küqlǝr, yǝni jin-xǝytanlarni kɵrsǝtsǝ kerǝk. «Jin-xǝytanlar» ǝslidǝ pǝrixtilǝr, yǝni «ǝrxtiki uluƣlar»din idi («Wǝⱨ.» 12:4ni kɵrüng).

■ 1:9 Dan. 10:13; 12:1; Zǝk. 3:2; 2Pet. 2:11; Wǝⱨ. 12:7.

□ 1:10 «Lekin bu kixilǝr ɵzliri qüxǝnmǝydiƣan ixlar üstidǝ kupurluⱪ ⱪilidu. Biraⱪ ular ⱨǝtta ǝⱪilsiz ⱨaywanlardǝk ɵz tǝbiitining inkasliri boyiqǝ qüxǝnginiqǝ yaxap, xu arⱪiliⱪ ɵzlirini ⱨalak ⱪilidu» — «ɵz tǝbiitining inkasliri boyiqǝ qüxǝnginiqǝ yaxap» degǝn ibarǝ bǝlkim ⱨaywanlarning jüplixixkǝ bolƣan ixtiⱨasini kɵzdǝ tutⱪan, xundaⱪla muxu kixilǝrning xǝⱨwaniy ⱨǝwǝslirini, buzuⱪluⱪlirini kɵrsǝtkǝn boluxi mumkin.

■ 1:10 2Pet. 2:12.

□ 1:11 «Bularning ⱨaliƣa way! Qünki ular Ⱪabilning yoli bilǝn mangdi, mal-mülükni dǝp Balaamning azƣan yoliƣa ɵzini atti wǝ ular Koraⱨning asiyliⱪ ⱪilƣiniƣa (ohxax) ahir ⱨalak bolidu» — «Ⱪabilning yoli» — Ⱪabil ɵz inisiƣa ⱨǝsǝt ⱪilip uni ɵltürgǝn, ǝlwǝttǝ («Yar.» 4-bab). «Balaamning azƣan yoli» — «Qɵl.» 22-24-babni, «2Pet.» 2:15ni wǝ izaⱨatnimu kɵrüng. «ular Koraⱨning asiyliⱪ ⱪilƣinidikigǝ ohxax ahir ⱨalak bolidu» — Koraⱨ bolsa Musa pǝyƣǝmbǝrgǝ, xundaⱪla Hudaning Ɵzigǝ isyan kɵtürdi. Yǝr ɵzi eqilip Koraⱨ wǝ xeriklirining ailisidikilirini yutuwaldi wǝ xuning bilǝn tǝng asmandin ot qüxüp Koraⱨ wǝ uningƣa ǝgǝxkǝnlǝrni kɵydürüp ɵltürdi («Qɵl.» 16-bab). Koraⱨdikilǝrdin 1500 yildin keyin yaxiƣan muxu sahta tǝlim bǝrgüqilǝr Hudaning ƣǝzipi ayan ⱪilinƣan küni ularƣa ohxax jǝzmǝn ǝxǝddiy wǝ ⱪorⱪunqluⱪ ⱨalda yoⱪitilidu.

■ 1:11 Yar. 4:8; Qɵl. 16:1; 22:7,21; 2Pet. 2:15;1Yuⱨa. 3:12.

□ 1:12 «Ular meⱨir-muⱨǝbbǝtni tǝbriklǝx ziyapǝtliringlarƣa ⱨeq tartinmay silǝr bilǝn billǝ dahil bolidiƣan, ɵzlirinila baⱪidiƣan hǝtǝrlik hada taxlardur. Ular xamallardin ⱨǝydilip kǝlgǝn yamƣursiz bulut, yiltizidin ⱪomurup taxlanƣan, kǝq küzdiki mewisiz dǝrǝhlǝr, ikki ⱪetim ɵlgǝnlǝr!» — «meⱨir-muⱨǝbbǝtni tǝbriklǝx ziyapǝtliringlar» degǝnlik Hudaning meⱨir-muⱨǝbbitini tǝbriklǝx, ǝlwǝttǝ. Xübⱨisizki, birinqi wǝ ikkinqi ǝsirlǝrdǝ jamaǝtlǝr pat-pat mǝlum bir huxalliⱪtin ƣerip-namratlarni tǝklip ⱪilip ziyapǝt ɵtküzǝtti; undaⱪ ziyapǝtlǝr «meⱨir-muⱨǝbbǝt ziyapiti» yaki «muⱨǝbbǝtni tǝbriklǝx ziyapiti» dǝp atilatti. Xu ziyapǝtlǝr bǝlkim daim «nan oxtux», (yaki «Rǝbning dastihani», «Rǝbning kǝqlik tamiⱪi»)ni ɵz iqigǝ alatti. «ɵzlirinila baⱪidiƣan hǝtǝrlik hada taxlardur» — «ɵzlirinila baⱪidiƣan» bu kinayilik gǝp. Muxu kixilǝr «Huda bizni jamaǝttikilǝrni baⱪⱪuqi ⱪilip bekitkǝn» dǝytti. Lekin ular pǝⱪǝt ɵzlirinila baⱪatti. «hǝtǝrlik hada taxlardur» — baxⱪa hil tǝrjimisi «daƣlarƣa ohxaydu» — Muxu kixilǝr ɵzlirini bǝlkim «jamaǝtning tüwrüki» dǝp kɵrsǝtkini bilǝn, ǝmǝliyǝttǝ dengizdiki «hǝtǝrlik hada taxlarƣa ohxaydu». Dengizqilar dengiz astidiki hada taxlarni bayⱪiyalmay, kemini üstidin ⱨǝydisǝ pütünlǝy wǝyran bolup tügixidu, ǝlwǝttǝ. «Hǝtǝrlik hada taxlar» degǝn bu sɵzning aⱨangi «daƣ»ⱪimu naⱨayiti yeⱪin bolƣaq, bǝlkim xu mǝninimu kɵrsitixi mumkin. «2Pet.» 2:13ni kɵrüng. «yamƣursiz bulut» — grek tilida «susiz bulut». «ikki ⱪetim ɵlgǝnlǝr!» — bu sahta tǝlim bǝrgüqilǝr ɵzlirining gunaⱨlirida roⱨiy jǝⱨǝttǝ «ɵlgǝn» («ⱪǝbiⱨlikliringlar ⱨǝm gunaⱨliringlarda ɵlgǝn» («Əf.» 2:1)) bolupla ⱪalmay, baxⱪilarnimu ɵlüm yoliƣa aldap kirgüzgǝnliki üqünmu roⱨiy jǝⱨǝttǝ «ikki ⱪetim ɵlgǝn»dur. Ular xu sǝwǝbtin Huda tǝripidin ikki ⱨǝssǝ jazalinidu («Yaⱪ.» 3:1, «Mat.» 23:13-15ni kɵrüng).

■ 1:12 2Pet. 2:13,17.

□ 1:13 «Ular dengizning dawalƣuwatⱪan, buȥƣunluⱪ dolⱪunliri, ular ɵz xǝrmǝndiqilikini ⱪusmaⱪta» — «Yǝx.» 57:20ni kɵrüng. «... ular ezip kǝtkǝn yultuzlar bolup, ularƣa mǝnggülük ⱪapⱪarangƣuluⱪning zulmiti ⱨazirlap ⱪoyulƣandur» — «ular... ezip kǝtkǝn yultuzlar» degǝnlǝr pǝⱪǝt «hǝtǝrlik hada taxlar»la ǝmǝs, bǝlki dengizda yürgüqilǝrgǝ hata yɵnülüxni kɵrsitip tenitidiƣan «ezip kǝtkǝn yultuzlar»dǝk bolidu.

■ 1:13 Yǝx. 57:20.

□ 1:14 «Mana, Rǝb tümǝnmingliƣan muⱪǝddǝsliri bilǝn kelidu,...» — «(Rǝbning) muⱪǝddǝsliri» muxu yǝrdǝ Rǝb Əysaning ⱪaytip kelixidǝ Ɵzigǝ ⱨǝmraⱨ ⱪilƣan pǝrixtiliri ⱨǝm muⱪǝddǝs bǝndilirini kɵrsitixi mumkin («Ⱪan.» 33:2, «Zǝb.» 50:3-6, «Dan.» 7:9-14, 25-26, «Mat.» 16:27, 24:30-31, 25:13, «1Kor.» 6:2, «1Tes.» 3:3, «2Tes.» 1:7-10, «Wǝⱨ.» 1:7ni kɵrüng).

■ 1:14 Yar. 5:18; Dan. 7:10; Ros. 1:11; 1Tes. 1:10; 2Tes. 1:10; Wǝⱨ. 1:7.

□ 1:15 «U pütkül insanlarni soraⱪ ⱪilip, barliⱪ ihlassizlarning ihlassizlarqǝ yürgüzgǝn barliⱪ ihlassizliⱪliriƣa asasǝn, xundaⱪla ihlassiz gunaⱨkarlarning ɵzini ⱨaⱪarǝtligǝn barliⱪ ǝsǝbiy sɵzlirigǝ asasǝn ularni ǝyibkǝ buyruydu» — «ihlassizlarqǝ yürgüzgǝn ihlassizliⱪliri» degǝn ibarǝ «uqiƣa qiⱪⱪan ihlassizliⱪliri» degǝndǝk gunaⱨlirini tǝkitlǝydu. «ularni ǝyibkǝ buyruydu» — degǝn sɵz, xübⱨisizki, ⱨǝrbir gunaⱨkarning Huda aldida ɵzining gunaⱨliri üstidin qiⱪirilƣan ⱨɵkümgǝ toluⱪ ⱪoxilidiƣanliⱪini kɵrsitidu. Tǝwrat ɵz iqigǝ almiƣan «Ⱨanoh» degǝn yǝnǝ kona bir kitab bar. Biraⱪ Yǝⱨuda nǝⱪil kǝltürgǝn muxu sɵz bu kitabtin biwasitǝ elinƣan ǝmǝs. Bu sɵz bǝlkim «Ⱨanoh» degǝn kitabning ⱪǝdimiy mǝnbǝsi bolƣan, hǝlⱪning aƣzaki bayanliridin elinƣan bolsa kerǝk.

■ 1:15 Mat. 12:36.

□ 1:16 «Bu kixilǝr ⱨaman ƣotuldap, aƣrinip yüridu, ɵz ⱨǝwǝslirining kǝynigǝ kiridu; aƣzida yoƣanqiliⱪ ⱪilidu, ɵz mǝnpǝitini kɵzlǝp baxⱪilarƣa huxamǝtqilik ⱪilidu» — «bu kixilǝr ... ƣotuldap, aƣrinip yüridu»: ular ɵz-ɵzigǝ ⱨǝm baxⱪilarƣa ⱪaⱪxap aƣrinip yüridu. «aƣrinip yüridu» degǝnning baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «baxⱪilarni ǝyiblǝydu» yaki «ⱪusur izdǝp yüridu».

■ 1:16 2Pet. 2:18.

□ 1:18 «ular silǝrgǝ: «Ahir zamanda, ɵzining ihlassiz ⱨǝwǝslirining kǝynigǝ kirip, mazaⱪ ⱪilƣuqilar mǝydanƣa qiⱪidu» degǝnidi» — rosul Yǝⱨuda muxu yǝrdǝ ularning nemini mazaⱪ ⱪilidiƣanliⱪini eytmaydu. Lekin bir misal «2Pet.» 3:3dǝ tepilidu.

■ 1:18 Ros. 20:29; 1Tim. 4:1; 2Tim. 3:1; 4:3; 2Pet. 2:1; 3:3.

□ 1:19 «Muxundaⱪ kixilǝr bɵlgünqilik pǝyda ⱪilidiƣan, ɵz tǝbiitigǝ ǝgǝxkǝn, Roⱨⱪa igǝ bolmiƣan adǝmlǝrdur» — «ɵz tǝbiitigǝ ǝgǝxkǝn (adǝmlǝr)» grek tilida «janliⱪ (adǝmlǝr)» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Oⱪurmǝnlǝrning esidǝ boluxi kerǝkki, Muⱪǝddǝs Kitab boyiqǝ adǝm üq ⱪisimdin — roⱨ, jan, tǝndin tǝrkib tapidu. Hudaning ǝsli mǝⱪsiti adǝmning roⱨi arⱪiliⱪ uning bilǝn alaⱪilixip yolyoruⱪ kɵrsitix idi. Adǝm’atimizning gunaⱨi bilǝn adǝmlǝr ɵz roⱨi tǝripidin ǝmǝs, bǝlki jan wǝ tǝn, yǝni «ǝt» tǝripidin baxⱪurulup, ɵzining (gunaⱨliⱪ) tǝbiitigǝ ǝgǝxkili turdi. «Rimliⱪlarƣa»diki «kirix sɵz»imizni kɵrüng. «Roⱨⱪa igǝ bolmiƣan adǝmlǝrdur» — «Roⱨ» Hudaning Muⱪǝddǝs Roⱨi, ǝlwǝttǝ.

□ 1:20 «Lekin silǝr, i sɵyümlüklirim, ǝng muⱪǝddǝs bolƣan etiⱪadinglarni ul ⱪilip, ɵzünglarni ⱪurup qiⱪinglar, Muⱪǝddǝs Roⱨta dua ⱪilip,..» — «ɵzünglarni... ⱪurup qiⱪinglar» degǝn ibarǝ muxu yǝrdǝ grek tilidiki «(etiⱪadta) ɵsüp yetildürünglar» degǝn mǝnidǝ. «Rimliⱪlarƣa» wǝ «Əfǝsluⱪlarƣa»diki «etiⱪadni ⱪurux» toƣruluⱪ «kirix sɵz»imizni wǝ izaⱨatlarni kɵrüng. «Muⱪǝddǝs Roⱨta dua ⱪilip, ...» — demǝk, «Muⱪǝddǝs Roⱨⱪa tayinip dua ⱪilip,...».

□ 1:22 «Ikkilinip ⱪalƣanlarƣa rǝⱨim ⱪilinglar» — «ikkilinip ⱪalƣanlar» bolsa etiⱪadta ikkilǝngǝnlǝr. Baxⱪa birhil tǝrjimisi: «Bǝzilǝrgǝ rǝⱨim ⱪilinglar, (adǝmlǝr bilǝn adǝmlǝrni) pǝrⱪ etinglar; bǝzilǝrni... bǝzilǝrni... ».

□ 1:23 «bǝzilǝrni ot iqidin yuluwelip ⱪutulduruwelinglar; bǝzilǝrgǝ ⱨǝtta ǝtliridin nijasǝt qüxüp bulƣanƣan kiyim-keqikigimu nǝprǝtlǝngǝn ⱨalda ⱪorⱪunq iqidǝ rǝⱨim ⱪilinglar» — demǝk, bu ikki ayǝt (22-23)tǝ üq hil adǝmlǝr bar. Birinqi hili etiⱪadⱪa nisbǝtǝn gumanda turidu; ikkinqi hili bolsa gunaⱨⱪa xunqǝ qɵküp kǝtkǝnki, ular dozahning girdawida turƣanlar yaki «dozah otiƣa qüxǝy» dǝp ⱪalƣanlar; üqinqi hili bolsa, adǝmni asanla iplasliⱪⱪa sɵrǝydiƣan eƣir gunaⱨlarƣa patⱪanlar. Xunga ularni ⱪutⱪuzmaⱪqi bolƣanlar intayin ⱨoxyar boluxi kerǝk — bolmisa ɵzliri bulƣinip yaki azdurulup ketixi mumkin («ⱨǝtta ǝtliridin nijis (grek tilida, «daƣ») qüxüp bulƣanƣan kiyim-keqikigǝ nǝprǝtlǝngǝn ⱨalda» degǝn gǝp kɵqmǝ mǝnidǝ, ǝlwǝttǝ. «Bu kixilǝrning pasiⱪliⱪi ɵzünggǝ tǝsir yǝtküzmisun üqün ⱨoxyar bol» degǝndǝk). Bu ikki ayǝtning baxⱪa bǝzi tǝrjimiliri bar. Bu tǝrjimilǝrdǝ «ⱪutⱪuzuxⱪa tirixix kerǝk» bolƣan ikki hil adǝmlǝr kɵzdǝ tutulidu: — «Ikkilinip ⱪalƣanlarƣa rǝⱨim ⱪilinglar; biraⱪ bǝzilǝrni ot iqidin yulup ⱪutulduruwelinglar; lekin ularni ⱪutⱪuzƣanda ⱪorⱪunqta bolunglar, ⱨǝtta ǝtlǝrdin nijis qüxüp bulƣanƣan kiyim-keqikigǝ nǝprǝtlininglar» degǝndǝk.

■ 1:24-25 Rim. 16:27; 1Tim. 1:17.

Wǝⱨiy

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

Wǝⱨiy

1

1 Bu kitab Əysa Mǝsiⱨning wǝⱨiysi, yǝni Huda Uningƣa Ɵz ⱪul-hizmǝtkarliriƣa yeⱪin kǝlgüsidǝ yüz berixi muⱪǝrrǝr bolƣan ixlarni kɵrsitixi üqün tapxurƣan wǝⱨiydur. Mǝsiⱨ buni Ɵz pǝrixtisini ǝwǝtip ⱪuli Yuⱨannaƣa alamǝtlǝr bilǝn ayan ⱪildi.□ 2 Yuⱨanna bolsa Hudaning sɵz-kalami ⱨǝmdǝ Əysa Mǝsiⱨ toƣrisidiki guwaⱨliⱪⱪa kɵrgǝnlirining ⱨǝmmisigǝ guwaⱨliⱪ bǝrdi. 3 Bu bexarǝtni oⱪup bǝrgüqi wǝ uning sɵzlirini anglap, uningda yezilƣanlarƣa itaǝt ⱪilƣuqi bǝhtliktur! Qünki wǝⱨiyning waⱪti yeⱪindur.□  ■

Rosul Yuⱨannaning «Kiqik Asiya»diki yǝttǝ jamaǝtkǝ yolliƣan salamliri wǝ hǝtliri

4 Mǝnki Yuⱨannadin Asiya ɵlkisidiki yǝttǝ jamaǝtkǝ salam! Ⱨazir bar bolƣan, ɵtkǝndimu bolƣan ⱨǝm kǝlgüsidǝ Kǝlgüqidin, Uning tǝhtining aldidiki yǝttǝ Roⱨtin□  ■ 5 wǝ sadiⱪ Guwaⱨqi, ɵlümdin tunji Tirilgüqi, jaⱨandiki padixaⱨlarning Ⱨɵkümrani bolƣan Əysa Mǝsiⱨtin silǝrgǝ meⱨir-xǝpⱪǝt wǝ hatirjǝmlik bolƣay.

Əmdi bizni sɵygüqi, yǝni Ɵz ⱪeni bilǝn bizni gunaⱨlirimizdin yuƣan□  ■ 6 wǝ bizni bir padixaⱨliⱪⱪa uyuxturup, Ɵz Atisi Hudaƣa kaⱨinlar ⱪilƣanƣa barliⱪ xan-xǝrǝp wǝ küq-ⱪudrǝt ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ bolƣay, amin! □  ■

7 Mana, U bulutlar bilǝn kelidu, xundaⱪla ⱨǝr bir kɵz, ⱨǝtta Uni sanjiƣanlarmu Uni kɵridu. Yǝr yüzidiki pütkül ⱪǝbilǝ-hǝlⱪ U sǝwǝblik aⱨ-zar kɵtüridu. Xundaⱪ bolidu, amin! □  ■

8 Mǝn «Alfa» wǝ «Omega», Muⱪǝddimǝ wǝ Hatimǝ Ɵzümdurmǝn, ⱨazir bar bolƣan, burunmu bar bolƣan ⱨǝm kǝlgüsidimu bar Bolƣuqidurmǝn, xundaⱪla Ⱨǝmmigǝ Ⱪadirdurmǝn, dǝydu Pǝrwǝrdigar Huda. □  ■

Tirilgǝn Mǝsiⱨning Yuⱨannaƣa kɵrünüxi

9 Silǝrning ⱪerindixinglar ⱨǝm silǝr bilǝn birgǝ Əysada bolƣan azab-oⱪubǝt, padixaⱨliⱪ wǝ sǝwr-taⱪǝttin ortaⱪ nesipdixinglar bolƣan mǝnki Yuⱨanna Hudaning sɵz-kalami wǝ Əysaning guwaⱨliⱪi wǝjidin Patmos degǝn aralda mǝⱨbus bolup turup ⱪalƣandim. □ 10 «Rǝbning küni»dǝ mǝn Roⱨning ilkigǝ elinixim bilǝn, kǝynimdin kanay awazidǝk küqlük bir awazni anglidim. □  ■ 11 Bu awaz: «Kɵridiƣanliringni kitab ⱪilip yaz wǝ uni yǝttǝ jamaǝtkǝ, yǝni Əfǝsus, Smirna, Pǝrgamum, Tiyatira, Sardis, Filadelfiyǝ wǝ Laodikiyadiki jamaǝtlǝrgǝ ǝwǝt» dedi. □

12 Manga sɵz ⱪilƣan awazning kimning ikǝnlikini kɵrüx üqün kǝynimgǝ buruldum. Burulƣinimda, kɵzümgǝ yǝttǝ altun qiraƣdan □ 13 wǝ ularning otturisida uqisiƣa putliriƣiqǝ qüxüp turidiƣan ton kiygǝn, kɵksigǝ altun kǝmǝr baƣliƣan Insan’oƣliƣa ohxaydiƣan biri kɵründi. □  ■ 14 Uning bax-qeqi aⱪ yungdǝk, ⱨǝtta ⱪardǝk ap’aⱪ idi wǝ kɵzliri goya yalⱪunlap turƣan ottǝk idi. ■ 15 Putliri humdanda tawlinip parⱪiriƣan tuqⱪa ohxaytti, awazi xarⱪirap eⱪiwatⱪan nurƣun sularning awazidǝk idi. ■ 16 U ong ⱪolida yǝttǝ yultuz tutⱪan bolup, aƣzidin ikki bisliⱪ ɵtkür ⱪiliq qiⱪip turatti. Qirayi huddi ⱪuyaxning toluⱪ küqidǝ parliƣandǝk yarⱪin idi. □  ■

17 Uni kɵrginimdǝ, ayiƣiƣa ɵlüktǝk yiⱪildim. U ong ⱪolini üstümgǝ tǝgküzüp mundaⱪ dedi:

— Ⱪorⱪma, Awwalⱪisi wǝ Ahirⱪisi ■ 18 ⱨǝmdǝ ⱨayat Bolƣuqi Ɵzümdurmǝn. Mǝn ɵlgǝnidim, ǝmma mana, Mǝn ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ ⱨayatturmǝn, ɵlüm wǝ tǝⱨtisaraning aqⱪuqliri ⱪolumdidur! ■ 19 Xuning üqün, kɵrgǝn ixlarni, ⱨazir boluwatⱪan ixlarni wǝ bulardin keyin bolidiƣan ixlarni yezip ⱪaldur. 20 Sǝn ong ⱪolumda kɵrgǝn yǝttǝ yultuzning wǝ yǝttǝ altun qiraƣdanning siri mana mundaⱪ — yǝttǝ yultuz yǝttǝ jamaǝtning ǝlqiliri wǝ yǝttǝ qiraƣdan bolsa yǝttǝ jamaǝttur.□

2

Əfǝsustiki jamaǝtkǝ yezilƣan hǝt

1 — Əfǝsustiki jamaǝtning ǝlqisigǝ mundaⱪ yazƣin:

«Ong ⱪolida yǝttǝ yultuzni tutup, yǝttǝ altun qiraƣdanning otturisida Mangƣuqi mundaⱪ dǝydu:

2 — Sening ǝjir-ǝmǝlliringni, tartⱪan japaliringni ⱨǝm sǝwr-taⱪitingni, rǝzil adǝmlǝrning ⱪilmixliriƣa qidap turalmaydiƣanliⱪingni, xundaⱪla rosul bolmisimu ɵzlirini rosul dǝp atiwalƣanlarni sinap, ularning yalƣanqi bolƣanliⱪini tonuƣanliⱪingnimu bilimǝn.□ 3 Xundaⱪ, sening sǝwr-taⱪǝt ⱪiliwatⱪanliⱪingni, Mening namim wǝjidin japa-muxǝⱪⱪǝtkǝ bǝrdaxliⱪ bǝrgǝnlikingni ǝmma erinmigǝnlikingni bilimǝn. 4 Lekin sanga xu bir etirazim barki, sǝn ɵzüngdiki dǝslǝpki meⱨir-muⱨǝbbǝttin waz kǝqting. 5 Xunga ⱪaysi ⱨalǝttin yiⱪilip qüxkǝnlikingni esinggǝ elip towa ⱪilƣin, awwalⱪi ǝmǝllǝrni ⱪayta ⱪilƣin. Bolmisa yeningƣa kelimǝn wǝ towa ⱪilmisang qiraƣdeningni jayidin yɵtkiwetimǝn.□ 6 Biraⱪ, sening xu artuⱪqiliⱪing barki, Mǝn Ɵzüm nǝprǝtlinidiƣan Nikolas tǝrǝpdarlirining ⱪilmixliridin sǝnmu nǝprǝtlinisǝn.□  ■

7 Ⱪuliⱪi barlar Roⱨning jamaǝtlǝrgǝ degǝnlirini anglisun! Ƣǝlibǝ ⱪilƣuqilarni Hudaning jǝnnitining otturisidiki ⱨayatliⱪ dǝrihining mewiliridin yeyixkǝ muyǝssǝr ⱪilimǝn».■

Izmirdiki jamaǝtkǝ yezilƣan hǝt

8 — Izmirdiki jamaǝtning ǝlqisigǝ mundaⱪ yazƣin: —

«Awwalⱪisi wǝ Ahirⱪisi, ɵlgǝn wǝ Tirilgüqi mundaⱪ dǝydu:□  ■

9 — Sening azab-oⱪubǝtliringni wǝ namratliⱪingni bilimǝn (lekin sǝn bay!), Yǝⱨudiy ǝmǝs turup ɵzlirini Yǝⱨudiy dǝwalƣan, Xǝytanning bir sinagogi bolƣanlarning tɵⱨmǝtlirinimu bilimǝn. □

10 Aldingda qekidiƣan azab-oⱪubǝtlǝrdin ⱪorⱪma. Mana, Iblis aranglardin bǝziliringlarni sinilixinglar üqün yeⱪinda zindanƣa taxlitidu. Silǝr on kün ⱪiynilisilǝr. Taki ɵlgüqǝ sadiⱪ bolƣin, Mǝn sanga ⱨayatliⱪ tajini kiydürimǝn.

11 Ⱪuliⱪi barlar Roⱨning jamaǝtlǝrgǝ degǝnlirini anglisun! Ƣǝlibǝ ⱪilƣuqilar ikkinqi ɵlümning ziyiniƣa ⱨǝrgiz uqrimaydu!».■

Pǝrgamumdiki jamaǝtkǝ yezilƣan hǝt

12 — Pǝrgamumdiki jamaǝtning ǝlqisigǝ mundaⱪ yazƣin: —

«Ikki bisliⱪ ɵtkür ⱪiliqi bar Bolƣuqi mundaⱪ dǝydu:■

13 — Mǝn sǝn olturƣan yǝrni, yǝni Xǝytanning tǝhti bolƣan jayni bilimǝn. Xundaⱪtimu, sǝn Mening namimni qing tutup, ⱨǝtta sadiⱪ guwaⱨqim Antipas makaningda, yǝni Xǝytan turƣan jayda ⱪǝtl ⱪilinƣan künlǝrdimu, Manga ⱪilƣan etiⱪadingdin tenip kǝtmiding. 14 Lekin sanga xu birnǝqqǝ etirazim barki, aranglarda Balaamning tǝlimigǝ ǝgǝxkǝnlǝrdin bǝzilǝr bolmaⱪta — Balaam bolsa Balaⱪⱪa Israillarni butⱪa atap ⱪurbanliⱪ ⱪilinƣan gɵxni yeyix wǝ jinsiy buzuⱪluⱪ ⱪilixⱪa azduruxni ɵgǝtkǝnidi. □  ■ 15 Xuningƣa ohxax, silǝrning aranglarda Nikolas tǝrǝpdarlirining tǝlimini tutⱪanlarmu bar. ■ 16 Xuning üqün, towa ⱪil! Undaⱪ ⱪilmisang, yeningƣa tez arida berip, aƣzimdiki ⱪiliqim bilǝn xularƣa ⱨujum ⱪilimǝn.■

17 Ⱪuliⱪi barlar Roⱨning jamaǝtlǝrgǝ degǝnlirini anglisun! Ƣǝlibǝ ⱪilƣuqilar bolsa yoxurup ⱪoyƣan mannadin berimǝn wǝ ⱨǝrbirigǝ birdin aⱪ tax berimǝn. Tax üstidǝ yengi bir isim pütüklük bolidu, xu isimni uni ⱪobul ⱪilƣan kixidin baxⱪa ⱨeqkim bilmǝydu».□  ■

Tiyatiradiki jamaǝtkǝ yezilƣan hǝt

18  — Tiyatiradiki jamaǝtning ǝlqisigǝ mundaⱪ yazƣin: —

«Kɵzliri yalⱪunliƣan otⱪa wǝ putliri parⱪiraⱪ tuqⱪa ohxaydiƣan Hudaning Oƣli mundaⱪ dǝydu:■

19 — Sening ǝmǝlliringni, meⱨir-muⱨǝbbitingni, etiⱪadingni, ǝjir-hizmitingni wǝ sǝwr-taⱪitingni, xundaⱪla ⱨazirⱪi ǝmǝlliringning awwalⱪidin exip qüxüwatⱪanliⱪinimu bilimǝn. 20 Lekin, sanga xu bir etirazim barki, ɵzini pǝyƣǝmbǝr dǝp atiwalƣan axu hotun Yizǝbǝlgǝ yol ⱪoyuwatisǝn. U hotun ⱪul-hizmǝtkarlirimƣa tǝlim berip, ularni jinsiy buzuⱪluⱪ ⱪilixⱪa wǝ butⱪa atap nǝzir ⱪilinƣan gɵxni yeyixkǝ azdurmaⱪta. □  ■ 21 Mǝn uningƣa towa ⱪilƣudǝk waⱪit bǝrgǝnidim, lekin u ɵz buzuⱪluⱪiƣa towa ⱪilixni halimaydu. 22 Əmdi mana, Mǝn uni eƣir kesǝl orniƣa taxlap yatⱪuzimǝn wǝ uning bilǝn zina ⱪilƣanlar ⱪilmixliriƣa towa ⱪilmisa, ularnimu eƣir azabⱪa qɵmdürimǝn. □ 23 Uning pǝrzǝntlirinimu ǝjǝllik kesǝl bilǝn urimǝn. Xu qaƣda, barliⱪ jamaǝtlǝr niyǝt-nixanlarni wǝ ⱪǝlblǝrni kɵzitip tǝkxürgüqining Ɵzüm ikǝnlikimni, xundaⱪla Mening ⱨǝrbiringlarƣa ⱪilƣan ǝmǝliyitinglarƣa yarixa yanduridiƣanliⱪimni bilidu. □  ■ 24-25 Lekin, Tiyatiradiki ⱪalƣanlarƣa, yǝni bu tǝlimni ⱪobul ⱪilmiƣanlar (ularning pikri boyiqǝ, Xǝytanning atalmix «qongⱪur sirliri»ni ɵgǝnmigǝnlǝr), yǝni silǝrgǝ xuni eytimǝnki: Ɵzünglarda bar bolƣanni Mǝn kǝlgüqǝ qing tutunglar. Üstünglarƣa buningdin baxⱪa yükni artmaymǝn. ■ 26 Ƣǝlibǝ ⱪilƣuqilarƣa, yǝni ǝmǝllirimni ahirƣiqǝ qing tutⱪan kixilǝrgǝ bolsa, ularƣa pütkül ǝllǝrgǝ ⱨakim bolux ⱨoⱪuⱪini berimǝn. 27 Mana bu Atam Manga bǝrgǝn ⱨoⱪuⱪⱪa ohxax ⱨoⱪuⱪtur: —

«U ularni tɵmür kaltǝk bilǝn padiqidǝk baxⱪurup, sapal ⱪaqilarni urup qaⱪⱪandǝk tarmar ⱪilidu». □  ■

28 Mǝn uningƣa tang yultuzinimu ata ⱪilimǝn. 29  Ⱪuliⱪi barlar Roⱨning jamaǝtlǝrgǝ degǝnlirini anglisun!»

3

Sardistiki jamaǝtkǝ yezilƣan hǝt

1 — Sardistiki jamaǝtning ǝlqisigǝ mundaⱪ yazƣin: —

«Hudaning yǝttǝ Roⱨi wǝ yǝttǝ yultuzining Igisi Bolƣuqi mundaⱪ dǝydu:

— Sening ǝmǝlliringni wǝ xundaⱪla «ⱨayat» degǝn nam-abruyungning barliⱪini, lekin ǝmǝliyǝttǝ ɵlük ikǝnlikingni bilimǝn.■ 2 Xunga, oyƣan, seningdǝ bar bolƣan, ǝmma ɵlǝy dǝp ⱪalƣan hislǝtliringni küqǝyt; qünki Hudayim aldida ǝmǝlliringning tügǝl ǝmǝslikini bildim. 3 Uning üqün sɵz-kalamni ⱪandaⱪ ⱪobul ⱪilip angliƣiningni yadingƣa kǝltürüp, uni qing tutup towa ⱪilƣin. Lekin oyƣanmisang Mǝn oƣridǝk üstüngkǝ kelimǝn wǝ sǝn ⱪaysi saǝttǝ üstünggǝ kelidiƣinimni ⱨǝrgiz bilmǝysǝn.□  ■ 4 Lekin Sardista ɵz kiyimlirigǝ daƣ tǝgküzmigǝn birnǝqqǝ xǝhs bar. Ular aⱪ kiyim kiyip Mǝn bilǝn billǝ mangidu, qünki ular buningƣa layiⱪtur.□ 5 Ƣǝlibǝ ⱪilƣuqilar mana xundaⱪ aⱪ kiyimlǝrni kiyidu. Mǝn ularning namini ⱨayatliⱪ dǝptiridin ⱨǝrgiz ɵqürmǝymǝn, bǝlki ularning namini Atam Hudaning wǝ Uning pǝrixtilirining aldida oquⱪ etirap ⱪilimǝn.■

6 Ⱪuliⱪi barlar Roⱨning jamaǝtlǝrgǝ degǝnlirini anglisun!»

Filadelfiyǝdiki jamaǝtkǝ yezilƣan hǝt

7 — Filadelfiyǝdiki jamaǝtning ǝlqisigǝ mundaⱪ yazƣin: —

«Muⱪǝddǝs wǝ Ⱨǝⱪiⱪiy Bolƣuqi, xundaⱪla Dawutning aqⱪuqiƣa igǝ Bolƣuqi, aqsam ⱨeqkim yapalmaydu, yapsam ⱨeqkim aqalmaydu degüqi munu ixlarni dǝydu: □  ■

8 — Sening ǝmǝlliringni bilimǝn. Sening bir’az küqüng bolƣaq sɵz-kalamimƣa itaǝt ⱪilƣining wǝ namimdin tenip kǝtmigining üqün, aldingda ⱨeqkim yapalmaydiƣan bir ixikni eqip ⱪoydum.□ 9 Mana, Xǝytanning sinagogidikilǝrdin, Yǝⱨudiy ǝmǝs turup ɵzlirini Yǝⱨudiy dǝp atiwalƣan yalƣanqilarni bolsa xundaⱪ aⱪiwǝtkǝ ⱪaldurimǝnki, ularni kelip sening ayiƣingƣa bax uridiƣan wǝ Mening seni sɵygǝnlikimni bilidiƣan ⱪilimǝn. □  ■ 10 Sǝn Mening sǝwr-taⱪǝt yolumdiki sɵz-kalamimni saⱪlap ǝmǝl ⱪilixing üqün bu dunyadiki insanlarni sinaxⱪa pütkül yǝr yüzigǝ qüxidiƣan wabaliⱪ sinaⱪning waⱪit-saiti kǝlgǝndǝ seni uningdin saⱪlap ⱪoƣdap ⱪalimǝn.□

11 Mǝn pat arida kelimǝn. Tajingni ⱨeqkimning tartiwalmasliⱪi üqün, ɵzüngdǝ bar bolƣanni qing tutⱪin. ■ 12 Ƣǝlibǝ ⱪilƣuqini bolsa, Hudayimning ibadǝthanisiƣa tüwrük ⱪilimǝnki, u u yǝrdin ǝsla qiⱪmaydu. Mǝn uning üstigǝ Hudayimning namini, Hudayimning xǝⱨirining namini, yǝni ǝrxtin — Hudaning yenidin qüxidiƣan yengi Yerusalemning namini wǝ Mening yengi namimni yazimǝn.■

13  Ⱪuliⱪi barlar Roⱨning jamaǝtlǝrgǝ degǝnlirini anglisun!»

Laodikiyadiki jamaǝtkǝ yezilƣan hǝt

14 — Laodikiyadiki jamaǝtning ǝlqisigǝ mundaⱪ yazƣin: —

«Amin Atalƣuqi, yǝni Sadiⱪ wǝ Ⱨǝⱪiⱪiy Guwaⱨqi, Hudaning kainitining kelip qiⱪixining Sǝwǝbqisi mundaⱪ dǝydu: □
  ■ 15 Sening ǝmǝlliringni bilimǝnki, sǝn soƣuⱪmu ǝmǝs, ⱪiziⱪmu ǝmǝs. Mǝn sening ya soƣuⱪ, ya ⱪiziⱪ boluxungni halayttim!□

16 Sǝn ya soƣuⱪ ya ⱪiziⱪ ǝmǝs, bǝlki ilman bolƣanliⱪing üqün, seni aƣzimdin ⱨɵ ⱪilimǝn. 17 Sǝn bay adǝmmǝn, dɵlǝtmǝn boldum, ⱨeq nǝrsigǝ ⱨajǝtmǝn ǝmǝsmǝn degining bilǝn ɵzüngning ƣerib, biqarǝ, yoⱪsul, kor wǝ yalingaq ikǝnlikingni bilmigǝqkǝ, 18 bay boluxung üqün otta tawlanƣan altun, yalingaqliⱪ nomusluⱪungning yepilixi üqün kiygüzülüxünggǝ aⱪ kiyim-keqǝk, kɵrüxüng üqün kɵzliringgǝ sürtüxkǝ tutiyani mǝndin setiwelixingni nǝsiⱨǝt ⱪilimǝn. □  ■ 19 Mǝn kimni sɵysǝm, xuning ǝyibini kɵrsitip tǝrbiyilǝymǝn; xuning üqün ⱪizƣin kɵyüp-pixip towa ⱪil. ■ 20 Mana, Mǝn ⱨazir ixik aldida turup, ixikni ⱪeⱪiwatimǝn. Əgǝr biri awazimni anglap ixikni aqsa, uning yeniƣa kirimǝn. Mǝn uning bilǝn, umu Mǝn bilǝn billǝ ƣizalinidu. □ 21 Ƣǝlibǝ ⱪilƣuqini bolsa, Mǝnmu ƣǝlibǝ ⱪilip, Atamning tǝhtidǝ uning bilǝn birgǝ olturƣinimdǝk, unimu tǝhtimdǝ Mǝn bilǝn birgǝ olturuxⱪa muyǝssǝr ⱪilimǝn.■

22  Ⱪuliⱪi barlar Roⱨning jamaǝtlǝrgǝ degǝnlirini anglisun!»□  

«Kiqik Asiya»diki yǝttǝ jamaǝt

4

Ərxtiki ibadǝt

1 Andin mǝn ⱪariwidim, mana, asmanda bir ixik eqiⱪliⱪ turatti. Mǝn tunji ⱪetim angliƣan kanay awaziƣa ohxap ketidiƣan awaz manga: «Bu yaⱪⱪa qiⱪ, sanga bulardin keyin yüz berixi muⱪǝrrǝr bolƣan ixlarni kɵrsitǝy» dedi 2 wǝ dǝrⱨal mǝn Roⱨning ilkidǝ boldum; mana, ǝrxtǝ bir tǝht, tǝhttǝ bir zat olturatti.□ 3 Tǝhttǝ olturƣuqining ⱪiyapiti yexil ⱪaxtax wǝ ⱪizil kwartsⱪa ohxaytti. Tǝhtning qɵrisini zumrǝttǝk bir ⱨǝsǝn-ⱨüsǝn orap turatti. □

4 Tǝhtning ǝtrapida yǝnǝ yigirmǝ tɵt tǝht bar idi. Tǝhtlǝrdǝ aⱪ kiyimlǝr bilǝn kiyingǝn, baxliriƣa altun taj taⱪalƣan yigirmǝ tɵt aⱪsaⱪal olturatti.□ 5 Tǝhttin qaⱪmaⱪlar qeⱪip, türlük awazlar wǝ güldürmamilar anglinip turatti. Tǝhtning aldida yalⱪunlap turƣan yǝttǝ mǝx’ǝl kɵyüp turatti; bular Hudaning yǝttǝ Roⱨi idi. □ 6 Tǝhtning aldi huddi hrustaldǝk parⱪirap turidiƣan, süzük ǝynǝk dengizdǝk idi. Tǝhtning otturisida wǝ tǝhtning qɵrisidǝ, aldi wǝ kǝyni kɵzlǝr bilǝn tolƣan tɵt ⱨayat mǝhluⱪ turatti. □  ■ 7 Birinqi mǝhluⱪ xirƣa, ikkinqi mǝhluⱪ buⱪiƣa ohxaytti. Üqinqi mǝhluⱪning yüzi adǝmning qirayiƣa ohxaytti. Tɵtinqi mǝhluⱪ pǝrwaz ⱪiliwatⱪan bürkütkǝ ohxaytti. 8 Tɵt ⱨayat mǝhluⱪning ⱨǝrbirining altidin ⱪaniti bar idi; ularning pütün bǝdinining qɵrisi ⱨǝtta iq tǝripimu kɵzlǝr bilǝn tolƣanidi; ular keqǝ-kündüz tohtimay: —

«Muⱪǝddǝs, muⱪǝddǝs, muⱪǝddǝstur,

Bar bolƣan, ⱨazirmu bar ⱨǝm kǝlgüsidimu Bolƣuqi,

Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir Pǝrwǝrdigar Huda!» — deyixǝtti.□  ■

9 Ⱨayat mǝhluⱪlar tǝhttǝ olturƣan ǝbǝdil’ǝbǝd ⱨayat Bolƣuqini uluƣlap, Uningƣa ⱨɵrmǝt-xǝwkǝt wǝ tǝxǝkkür izⱨar ⱪilƣinida, 10 yigirmǝ tɵt aⱪsaⱪal tǝhttǝ olturƣuqining ayiƣiƣa yiⱪilip ǝbǝdil’ǝbǝd ⱨayat Bolƣuqiƣa bax ⱪoyup sǝjdǝ ⱪilatti, tajlirini tǝhtning aldiƣa taxlap ⱪoyup, mundaⱪ deyixǝtti: —

11 «Sǝn, i Pǝrwǝrdigarimiz wǝ Hudayimiz,

Xan-xǝrǝp, ⱨɵrmǝt-xɵⱨrǝt wǝ ⱪudrǝtkǝ layiⱪtursǝn.

Qünki Ɵzüng ⱨǝmmini yaratting,

Ularning ⱨǝmmisi iradǝng bilǝn mǝwjut idi wǝ yaritildi!»■

5

Ⱪozining oram yazmini ⱪoliƣa elixi

1 Andin tǝhttǝ olturƣuqining ong ⱪolida iq wǝ tax tǝripigǝ hǝt pütülgǝn wǝ yǝttǝ mɵⱨür bilǝn peqǝtlǝngǝn bir oram yazmini kɵrdüm. □  ■ 2 Yuⱪiri awaz bilǝn: «Oram yazmini eqip, peqǝtlǝrni yexixkǝ kim layiⱪtur?» dǝp towliƣan ⱪawul bir pǝrixtinimu kɵrdüm. 3 Lekin nǝ ǝrxtǝ nǝ yǝr yüzidǝ nǝ yǝr astida oram yazmini aqalaydiƣan yaki iqigǝ ⱪariyalaydiƣan ⱨeqkim qiⱪmidi.■ 4 Oram yazmini eqixⱪa yaki iqigǝ ⱪaraxⱪa layiⱪ birǝrsi tepilmiƣaqⱪa, ⱪattiⱪ yiƣliwǝttim. 5 Andin aⱪsaⱪallardin biri manga:

— Yiƣlima! Ⱪara, Yǝⱨuda ⱪǝbilisidin bolƣan xir — Dawutning yiltizi Bolƣuqi ƣǝlibǝ ⱪildi; xunga oram yazmini wǝ uning yǝttǝ peqitini eqixⱪa U ⱪadir,  — dedi.□  ■

6 Andin ⱪarisam, tǝht bilǝn tɵt ⱨayat mǝhluⱪning ariliⱪida, aⱪsaⱪallar otturisida bir Ⱪoza ɵrǝ turatti. U yengila boƣuzlanƣandǝk ⱪilatti; Uning yǝttǝ münggüzi wǝ yǝttǝ kɵzi bolup, bu kɵzlǝr Hudaning pütkül yǝr yüzigǝ ǝwǝtkǝn yǝttǝ Roⱨi idi.■ 7 Ⱪoza berip, tǝhttǝ olturƣuqining ong ⱪolidin oram yazmini aldi. 8 Yazmini alƣanda, tɵt ⱨayat mǝhluⱪ wǝ yigirmǝ tɵt aⱪsaⱪal ⱪozining ayiƣiƣa yiⱪildi; ularning ⱨǝrbirining qiltari wǝ huxbuy bilǝn tolƣan altun qiniliri bar idi (bu huxbuy muⱪǝddǝs bǝndilǝrning dualiri idi).■ 9 Ular yengi bir küy eytixti: —

«Oram yazmini elixⱪa,

Wǝ peqǝtlǝrni eqixⱪa layiⱪsǝn;

Qünki boƣuzlanding

Wǝ ⱨǝr ⱪǝbilidin, ⱨǝr tildin,

Ⱨǝr millǝttin, ⱨǝr ǝldin bolƣan insanlarni

Ɵz ⱪening bǝdili bilǝn setiwelip, Hudaƣa mǝnsup ⱪilding.■

10 Ularni Hudayimiz üqün bir padixaⱨliⱪⱪa uyuxturup,

Kaⱨinlar ⱪilding.

Ular yǝr yüzidǝ ⱨɵküm süridu».■

11 Andin kɵrdüm wǝ mana, tǝhtning, ⱨayat mǝhluⱪlarning wǝ aⱪsaⱪallarning ǝtrapida nurƣunliƣan pǝrixtilǝrning awazini anglidim. Ularning sani tümǝn ming-tümǝn ming, milyon-milyon idi. □  ■ 12 Ular yuⱪiri awaz bilǝn: —

«Boƣuzlanƣan ⱪoza ⱪudrǝt, dɵlǝt, danaliⱪ, küq-ⱪuwwǝt, ⱨɵrmǝt, xan-xǝrǝp

Wǝ mǝdⱨiyigǝ layiⱪtur» deyixǝtti.■

13 Andin mǝn ǝrx, yǝr yüzi, yǝr asti wǝ dengizdiki ⱨǝrbir mǝhluⱪ wǝ ularning iqidǝ bar bolƣanlarning ⱨǝmmisining: —

«Tǝhttǝ Olturƣuqiƣa wǝ Ⱪoziƣa

Mǝdⱨiyǝ, ⱨɵrmǝt, xan-xǝrǝp wǝ ⱨoⱪuⱪ-ⱪudrǝt

Əbǝdil’ǝbǝdgiqǝ mǝnsup bolƣay!» deginini anglidim.

14 Tɵt ⱨayat mǝhluⱪ «Amin!» dǝp jawab ⱪayturatti, aⱪsaⱪallar yǝrgǝ yiⱪilip sǝjdǝ ⱪilatti.□

6

Ⱪozining altǝ peqǝtni eqixi

1 Andin Ⱪoza yǝttǝ peqǝtning birini aqⱪanda, mǝn ⱪarap turdum. Tɵt ⱨayat mǝhluⱪtin birining güldürmamidǝk awaz bilǝn: «Kǝl!» deginini anglidim.□
2 Kɵrdümki, mana bir aⱪ at kǝldi! Atⱪa mingüqining ⱪolida bir oⱪ-ya bar idi; uningƣa bir taj berildi. U ƣǝlibǝ ⱪilƣuqi süpitidǝ zǝpǝr ⱪuqux üqün jǝnggǝ atlandi.□  ■

3 Ⱪoza ikkinqi peqǝtni aqⱪanda, ikkinqi ⱨayat mǝhluⱪning: «Kǝl!» deginini anglidim. 4 Yǝnǝ bir at otturiƣa qiⱪti, uning rǝnggi ⱪipⱪizil idi. Atⱪa mingüqigǝ yǝr yüzidiki tinqliⱪni elip ketix wǝ insanlarni ɵzara ⱪirƣinqiliⱪⱪa selix ⱨoⱪuⱪi berildi. Uningƣa yǝnǝ qong bir ⱪiliq berildi.

5 Ⱪoza üqinqi peqǝtni aqⱪanda, üqinqi ⱨayat mǝhluⱪning: «Kǝl!» deginini anglidim. Mǝn kɵrdümki, mana bir ⱪara at kǝldi. Atⱪa mingüqining ⱪolida bir taraza bar idi. 6 Tɵt ⱨayat mǝhluⱪning arisidin: —

«Bir tawaⱪ buƣday bir dinarius pulƣa,

Üq tawaⱪ arpa bir dinarius pulƣa setilidu.

Əmma zǝytun yeƣiƣa wǝ xarabⱪa zǝrǝr yǝtküzmigin!»

— degǝndǝk bir awazni anglidim.□  ■

7 Ⱪoza tɵtinqi peqǝtni aqⱪanda, tɵtinqi ⱨayat mǝhluⱪning: «Kǝl!» degǝn awazini anglidim. 8 Kɵrdümki, mana bir tatirang atni kɵrdüm. Atⱪa mingüqining ismi «Ɵlüm» idi. Uning kǝynidin tǝⱨtisara ǝgixip keliwatatti. Ularƣa yǝr yüzining tɵttin birigǝ ⱨɵkümranliⱪ ⱪilip, ⱪiliq, aqarqiliⱪ, waba wǝ yǝr yüzidiki yirtⱪuq ⱨaywanlar arⱪiliⱪ adǝmni ɵltürüx ⱨoⱪuⱪi berildi.□

9 Ⱪoza bǝxinqi peqǝtni aqⱪanda, Hudaning sɵz-kalami üqün wǝ izqil guwaⱨliⱪ bǝrgǝnliki wǝjidin ɵltürülgǝnlǝrning janlirini ⱪurbangaⱨning tegidǝ kɵrdüm. ■ 10 Ular ⱪattiⱪ awaz bilǝn nida selixip:

— Əy ⱨakimmutlǝⱪ Igimiz, muⱪǝddǝs wǝ ⱨǝⱪiⱪiy Bolƣuqi! Sǝn ⱪaqanƣiqǝ yǝr yüzidǝ turuwatⱪanlarni soraⱪ ⱪilmay, ulardin ⱪenimizning intiⱪamini almaysǝn? — deyixǝtti.

11 Ularning ⱨǝrbirigǝ birdin aⱪ ton berildi. Ularƣa, ɵzünglarƣa ohxax ɵltürülidiƣan ⱪul-buradǝrliringlar ⱨǝm ⱪerindaxliringlarning sani toxⱪuqǝ azƣinǝ waⱪit aram elixinglar kerǝk, dǝp eytildi. 12 Andin mǝn Ⱪoza altinqi peqǝtni aqⱪinida kɵrdümki, mana dǝⱨxǝtlik bir yǝr tǝwrǝx yüz bǝrdi, ⱪuyax bǝǝyni ⱪara yungdin toⱪulƣan bɵzdǝk ⱪapⱪara rǝnggǝ, tolun ay bolsa ⱪanning rǝnggigǝ kirdi. □  ■ 13 Ənjür dǝrihining ⱪattiⱪ boranda silkinixidin ǝnjür ƣoriliri yǝrgǝ tɵkülgǝndǝk, asmandiki yultuzlarmu yǝr yüzigǝ tɵküldi. 14 Asman huddi oram yazmining türülginidǝk ƣayib boldi, ⱨǝrbir taƣ wǝ aral ornidin yɵtkǝldi; □ 15 ⱨǝmdǝ dunyadiki padixaⱨlar, mɵtiwǝrlǝr, sǝrdarlar, baylar, küqlüklǝr, ⱪullar wǝ ⱨɵrlǝrning ⱨǝmmisi ɵngkürlǝrgǝ wǝ taƣlarning kamarliriƣa yoxurundi. □ 16 Ular taƣlarƣa wǝ ⱪoram taxlarƣa mundaⱪ dǝp jar saldi: —

«Üstimizgǝ qüxünglar! Bizni tǝhttǝ Olturƣuqining siymasidin ⱨǝm Ⱪozining ƣǝzipidin yoxurunglar wǝ saⱪlanglar! □  ■ 17 Qünki Ularning dǝⱨxǝtlik ƣǝzǝp küni kǝldi, ǝmdi kim put tirǝp turalisun?!».■

7

Mɵⱨürlǝngǝn 144000 kixi

1 Uningdin keyin mǝn kɵrdümki, tɵt pǝrixtǝ yǝr yüzining tɵt bulungida turatti. Ular ⱨǝrⱪandaⱪ xamalning ⱪuruⱪluⱪ, dengiz ⱨǝm dǝl-dǝrǝhlǝrgǝ urulmasliⱪi üqün yǝr yüzining tɵt tǝripidin qiⱪidiƣan xamalni tizginlǝp turatti. 2 Mǝn ⱨayat Hudaning mɵⱨürini alƣan, kün qiⱪixtin kɵtürüliwatⱪan baxⱪa bir pǝrixtini kɵrdüm. U ⱪattiⱪ awaz bilǝn ⱪuruⱪluⱪ wǝ dengizlarni wǝyran ⱪilix ⱨoⱪuⱪi berilgǝn axu tɵt pǝrixtigǝ: 3 «Biz Hudaning ⱪul-hizmǝtkarlirining pexanisigǝ mɵⱨür basⱪuqǝ, ⱪuruⱪluⱪ, dengiz wǝ dǝl-dǝrǝhlǝrni wǝyran ⱪilmanglar!» dǝp towlidi. 4 Mǝn mɵⱨürlǝngǝnlǝrning sanini anglidim — Israillarning ⱨǝrⱪaysi ⱪǝbililiridin bir yüz ⱪiriⱪ tɵt ming kixi, yǝni: —■

5 Yǝⱨuda ⱪǝbilisidin on ikki ming kixi,

Rubǝn ⱪǝbilisidin on ikki ming kixi,

Gad ⱪǝbilisidin on ikki ming kixi,

6 Axir ⱪǝbilisidin on ikki ming kixi,

Naftali ⱪǝbilisidin on ikki ming kixi,

Manassǝⱨ ⱪǝbilisidin on ikki ming kixi,

7 Ximeon ⱪǝbilisidin on ikki ming kixi,

Lawiy ⱪǝbilisidin on ikki ming kixi,

Issakar ⱪǝbilisidin on ikki ming kixi,

8 Zǝbulun ⱪǝbilisidin on ikki ming kixi,

Yüsüp ⱪǝbilisidin on ikki ming kixi,

Binyamin ⱪǝbilisidin on ikki ming kixi mɵⱨürlǝngǝnidi.□

Nijatni tapⱪan zor bir tup halayiⱪ

9 Bu ixlardin keyin kɵrdümki, mana ⱨǝr ǝl, ⱨǝr ⱪǝbilǝ, ⱨǝr millǝttin bolƣan, ⱨǝrhil tillarda sɵzlixidiƣan san-sanaⱪsiz zor bir top halayiⱪ tǝhtning wǝ Ⱪozining aldida turatti; ularning ⱨǝmmisigǝ aⱪ ton kiydürülgǝn bolup, ⱪollirida horma xahliri tutⱪanidi. 10 Ular yuⱪiri awaz bilǝn: —

«Nijat tǝhttǝ olturƣuqi Hudayimizƣa wǝ Ⱪoziƣa mǝnsup bolƣay!» dǝp warⱪirixatti.□

11 Barliⱪ pǝrixtilǝr tǝhtning, aⱪsaⱪallarning wǝ tɵt ⱨayat mǝhluⱪning ǝtrapiƣa olaxⱪanidi. Ular tǝhtning aldida yiⱪilip, Hudaƣa sǝjdǝ ⱪilip mundaⱪ deyixǝtti: —

12 «Amin! Ⱨǝmd-mǝdⱨiyǝ, xan-xǝrǝp,

Danaliⱪ wǝ tǝxǝkkür,

Ⱨɵrmǝt wǝ küq-ⱪudrǝt

Hudayimizƣa ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ mǝnsup bolƣay, amin!»

13 Əmdi aⱪsaⱪallardin biri mǝndin:

— Bu aⱪ ton kiydürülgǝn kixilǝr kim bolidu, ⱪǝyǝrdin kǝldi? — dǝp soridi.

14 — Tǝⱪsir, bu ɵzlirigǝ mǝlumdur, — dedim.

U manga:

— Bular dǝⱨxǝtlik azab-oⱪubǝtni bexidin ɵtküzüp kǝlgǝnlǝr. Ular tonlirini Ⱪozining ⱪenida yuyup ap’aⱪ ⱪilƣan. 15 Xunga ular Hudaning tǝhtining aldida turup, ibadǝthanisida keqǝ-kündüz Uning hizmitidǝ bolidu; tǝhttǝ Olturƣuqi bolsa ularning üstigǝ qedirini sayiwǝn ⱪilidu. □ 16 Ular yǝnǝ ⱨeq aq ⱪalmaydu, ⱨeq ussimaydu, ularƣa nǝ aptap, nǝ piȥiƣirim issiⱪ ⱨeq urmaydu. ■ 17 Qünki ularni tǝhtning otturisidiki Ⱪoza baⱪidu wǝ ⱨayatliⱪ süyi bulaⱪliriƣa elip baridu; wǝ Huda ularning ⱨǝrbir kɵz yexini sürtidu, — dedi. □  ■

8

Ⱪozining yǝttinqi peqǝtni eqixi

1 Ⱪoza yǝttinqi peqǝtni aqⱪanda, ǝrxtǝ yerim saǝtqǝ jimjitliⱪ ⱨɵküm sürdi.□ 2 Andin Hudaning aldida turidiƣan yǝttǝ pǝrixtini kɵrdüm. Ularƣa yǝttǝ kanay berildi. 3 Altun huxbuydan tutⱪan yǝnǝ bir pǝrixtǝ kelip, huxbuygaⱨning aldida turdi. Barliⱪ muⱪǝddǝs bǝndilǝrning dualiri bilǝn birliktǝ tǝhtning aldidiki altun huxbuygaⱨ üstidǝ Hudaƣa atap sunuxⱪa uningƣa kɵp huxbuy berildi.□ 4 Wǝ huxbuyning tütünliri muⱪǝddǝs bǝndilǝrning dualiri bilǝn billǝ pǝrixtining ⱪolidin Hudaning aldiƣa kɵtürüldi.■ 5 Andin pǝrixtǝ huxbuydanni ⱪoliƣa elip, uni ⱪurbangaⱨdiki ot bilǝn toldurup, yǝr yüzigǝ atti; xuning bilǝn türlük awazlar, güldürmamilar anglandi, qaⱪmaⱪlar qeⱪildi wǝ bir yǝr tǝwrǝx boldi. 6 Andin ⱪolliriƣa birdin kanay tutⱪan yǝttǝ pǝrixtǝ kanaylirini qelixⱪa ⱨazirlandi.

Yǝttǝ kanayning qelinixi

7 Birinqi pǝrixtǝ kaniyini qaldi; xuning bilǝn mɵldür wǝ ot ⱪan arilax pǝyda bolup yǝr yüzigǝ taxlandi, zeminning üqtin biri kɵydürüldi, dǝl-dǝrǝhlǝrning üqtin biri kɵydürüldi wǝ pütkül yexil ot-qɵplǝr kɵydürüldi.

8 Ikkinqi pǝrixtǝ kaniyini qaldi; xuning bilǝn goyaki lawuldap kɵyüwatⱪan yoƣan bir taƣdǝk ƣayǝt zor bir jisim dengizƣa taxlandi. Dengizning üqtin biri ⱪanƣa aylandi 9 wǝ dengizdiki janiwarlarning üqtin biri ɵldi; kemilǝrning üqtin biri wǝyran boldi.

10 Üqinqi pǝrixtǝ kaniyini qaldi; xuning bilǝn asmandin mǝx’ǝldǝk yalⱪunlap yanƣan qong bir yultuz qüxti; u dǝryalarning üqtin birining wǝ bulaⱪlarning suliri üstigǝ qüxti. 11 Yultuzning ismi «Kǝkrǝ» idi. Sularning üqtin biri kǝkridǝk bolup kǝtti, sular aqqiⱪ bolup kǝtkǝqkǝ nurƣun adǝm sudin ɵldi.

12 Tɵtinqi pǝrixtǝ kaniyini qaldi; xuning bilǝn ⱪuyaxning üqtin biri, ayning üqtin biri wǝ yultuzlarning üqtin biri uruldi. Nǝtijidǝ, ⱪuyax, ay wǝ yultuzlarning yoruⱪluⱪining üqtin biri ⱪarangƣulaxti, kündüzning üqtin biridǝ yoruⱪluⱪ yoⱪaldi, keqining üqtin biridimu xundaⱪ boldi.

13 Yǝnǝ kɵrdümki, asmanning otturisida uqup ketiwatⱪan bir bürkütning ⱪattiⱪ awaz bilǝn: —

«Kanayni qelixⱪa tǝmxǝlgǝn ⱪalƣan üq pǝrixtining kanay awazliri anglansa yǝr yüzidǝ turuwatⱪanlarning ⱨaliƣa way, way, way!» deginini anglidim.

9

1 Bǝxinqi pǝrixtǝ kaniyini qaldi; mǝn asmandin yǝrgǝ qüxüp kǝtkǝn bir yultuzni kɵrdüm. Tegi yoⱪ ⱨangƣa baridiƣan ⱪuduⱪning aqⱪuqi uningƣa berildi,■ 2 U tegi yoⱪ ⱨangning ⱪuduⱪini aqti. Ⱪuduⱪtin yoƣan humdanning isidǝk tütün ɵrlǝp qiⱪti. Ⱨangning ⱪuduⱪining tütünidin ⱪuyax wǝ kɵkni ⱪarangƣuluⱪ basti. 3 Tütünning iqidin yǝr yüzigǝ qekǝtkǝ yaƣdi. Ularƣa yǝr yüzidiki qayanlardǝk qeⱪix küqi berilgǝnidi. 4 Ularƣa yǝr yüzidiki ot-qɵplǝrgǝ wǝ ⱨǝrⱪandaⱪ ɵsümlük yaki dǝl-dǝrǝhlǝrgǝ zǝrǝr yǝtküzmǝnglar, pǝⱪǝt pexanisidǝ Hudaning mɵⱨüri bolmiƣan adǝmlǝrgila zǝrǝr ⱪilinglar, dǝp eytildi.■ 5 Ularƣa adǝmlǝrni ɵltürüxkǝ ǝmǝs, bǝlki bǝx ayƣiqǝ ⱪiynaxⱪa yol ⱪoyuldi; ular yǝtküzidiƣan azab adǝmni qayan qaⱪⱪandikidǝk azab idi. 6 Xu künlǝrdǝ, insanlar ɵlümni izdǝydu, lekin tapalmaydu; ɵlümni seƣinidu, lekin ɵlüm ulardin ⱪaqidu.■

7 Qekǝtkilǝrning ⱪiyapiti huddi jǝnggǝ ⱨazirlanƣan atlarƣa ohxaytti. Baxlirida bolsa altun tajⱪa ohxaydiƣan bir nǝrsǝ bolup, qirayi adǝmningkigǝ ohxaytti.■ 8 Qaqliri ayallarning qeqiƣa, qixliri xirning qixiƣa ohxaytti. 9 Ularning kɵkrikidiki sawuti tɵmür sawutlarƣa ohxaytti; ⱪanatlirining awazi jǝnggǝ atlanƣan nurƣun at-ⱨarwilarning awaziƣa ohxaytti. 10 Qayanlarningkigǝ ohxax ⱪuyruⱪliri wǝ nǝxtǝrliri bar idi. Adǝmni bǝx ay azabⱪa salidiƣan küq bolsa ⱪuyruⱪlirida idi. 11 Ularni idarǝ ⱪilidiƣan padixaⱨi, yǝni tegi yoⱪ ⱨangning pǝrixtisi bar idi. Uning ibraniyqǝ ismi Awaddon; grekqǝ ismi Apoliyon idi.□

12 Birinqi «way» ɵtüp kǝtti. Mana, buningdin keyin yǝnǝ ikki «way» kelidu.■

Altinqi kanayning qelinixi; «ikkinqi way»ning baxlinixi

13-14 Altinqi pǝrixtǝ kaniyini qaldi; mǝn Hudaning aldidiki altun ⱪurbangaⱨning tɵt münggüzidin qiⱪⱪan bir awazni anglidim, bu awaz kanayni tutⱪan altinqi pǝrixtigǝ:

— Qong Əfrat dǝryasining yenida baƣlaⱪliⱪ tɵt pǝrixtini boxat, dedi. 15 Dǝl xu saǝt, xu kün, xu ay, xu yil üqün ⱨazirlap ⱪoyulƣan bu tɵt pǝrixtǝ insanlarning üqtin birini ⱨalak ⱪilix üqün baƣlaⱪtin boxitildi. 16 Bularning atliⱪ lǝxkǝrlǝr ⱪoxunining sani ikki yüz milyon idi. Ularning sanining jakarlanƣanliⱪini anglidim.□

17 Ƣayibanǝ kɵrünüxtǝ kɵzümgǝ kɵrüngǝn at wǝ üstigǝ mingǝnlǝr mana mundaⱪ idi: atliⱪlarning kɵkrikidiki sawuti qoƣdǝk ⱪizil, kɵk yaⱪuttǝk kɵk wǝ günggürttǝk seriⱪ idi. Atlarning baxliri xirning bexidǝk idi; ularning eƣizliridin ot, tütün wǝ günggürt qiⱪip turatti. □ 18 Bu üq baladin, yǝni atlarning aƣzidin qiⱪⱪan ot wǝ tütün wǝ güngürttin insanlarning üqtin biri ɵltürüldi. 19 Qünki atlarning küqi eƣizlirida wǝ ⱪuyruⱪlirida idi; ularning ⱪuyruⱪlirining yilanlarƣa ohxax bexi bolup, bular bilǝn adǝmni zǝhimlǝndürǝtti.

20 Ⱪalƣan insanlar, yǝni bu balayi’apǝtlǝrdin ɵltürülmǝy ⱪalƣanlar ɵz ⱪollirining ǝmǝllirigǝ towa ⱪilmidi, yǝni jinlarƣa, kɵrǝlmǝs, angliyalmas wǝ mangalmas altun, kümüx, tuq wǝ yaƣaq butlarƣa qoⱪunuxtin waz kǝqmidi. ■ 21 Ular ⱪatilliⱪ, seⱨirgǝrlik, jinsiy buzuⱪluⱪ wǝ oƣriliⱪliriƣimu towa ⱪilmidi.

10

Pǝrixtǝ wǝ kiqik oram yazma

1 Andin keyin, ǝrxtin qüxüwatⱪan yǝnǝ bir küqlük pǝrixtini kɵrdüm. U bir parqǝ bulut bilǝn yepinƣan bolup, bexining üstidǝ bir ⱨǝsǝn-ⱨüsǝn bar idi. Qirayi ⱪuyaxⱪa, putliri ot tüwrükkǝ ohxaytti;■ 2 ⱪolida bir kiqik eqiⱪliⱪ oram yazma bar idi. U ong putini dengiz üstigǝ, sol putini ⱪuruⱪluⱪⱪa ⱪoyup turup, 3 xirning ⱨɵrkirixigǝ ohxax ⱪattiⱪ awaz bilǝn warⱪiridi. U warⱪiriƣanda, yǝttǝ güldürmama ɵz awazlirini anglitip sɵz ⱪildi.

4 Yǝttǝ güldürmama sɵz ⱪilƣanda, degǝnlirini hatiriliwalmaⱪqi bolup turattim. Biraⱪ asmandin: —

«Yǝttǝ güldürmamining eytⱪanlirini mɵⱨürlǝp, ularni hatirilimǝ» degǝn awazni anglidim.□  ■ 5 Dengiz ⱨǝm ⱪuruⱪluⱪning üstidǝ turƣan, mǝn kɵrgǝn u pǝrixtǝ ong ⱪolini asmanƣa kɵtürüp,■ 6 asmanlar ⱨǝm ularda bolƣanlarning ⱨǝmmisini, yǝr-zemin ⱨǝm uningda bolƣanlarning ⱨǝmmisini, dengiz ⱨǝm uningda bolƣan ⱨǝmmisini Yaratⱪuqi, yǝni ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ ⱨayat Yaxiƣuqi bilǝn ⱪǝsǝm ⱪilip:

— Waⱪit yǝnǝ kǝynigǝ sürülmǝydu;■ 7 bǝlki yǝttinqi pǝrixtǝ kanay qelix aldida, yǝni awazi anglinix aldidiki künlǝrdǝ, Hudaning Ɵz ⱪul-hizmǝtkarliri bolƣan pǝyƣǝmbǝrlǝrgǝ hux hǝwirini yǝtküzginidǝk Uning siri tügǝllinip, ǝmǝlgǝ axidu, — dedi.

8 Mǝn asmandin angliƣan awaz manga yǝnǝ sɵzlǝp:

— Berip, dengiz ⱨǝm ⱪuruⱪluⱪning üstidǝ turƣan pǝrixtining ⱪolidiki eqiⱪliⱪ oram yazmini alƣin, dedi.

9 Mǝn berip, pǝrixtining kiqik oram yazmini manga berixini soridim. U manga:

— Buni elip yǝ! Axⱪaziningni zǝrdab ⱪilidu, biraⱪ aƣzing ⱨǝsǝldǝk tatliⱪ bolidu, dedi.□  ■

10 Mǝn xuning bilǝn kiqik oram yazmini pǝrixtining ⱪolidin elip yedim; dǝrwǝⱪǝ aƣzimƣa ⱨǝsǝldǝk tatliⱪ tetidi, lekin yegǝndin keyin axⱪazinim zɵrdab boldi. □ 11 Xuning bilǝn manga:

— Sǝn kɵp millǝtlǝr, ǝllǝr wǝ ⱨǝr hil tillarda sɵzlixidiƣanlar wǝ padixaⱨlar toƣrisidiki wǝⱨiy-bexarǝtlǝrni yǝnǝ jakarlixing lazim, deyildi.

11

Ikki guwaⱨqi; «ikkinqi way»ning dawami

1 Manga ɵlqigüq ⱨasidǝk bir ⱪomux berilip, mundaⱪ deyildi:

«Barƣin, Hudaning ibadǝthanisi, ⱪurbangaⱨi wǝ u yǝrdǝ ibadǝt ⱪiliwatⱪanlarni ɵlqigin. □  ■ 2 Lekin ibadǝthanining taxⱪiriⱪi ⱨoylisini ɵlqimǝy ⱪoy, qünki u yǝr yat taipilǝrgǝ berildi, xuning bilǝn muⱪǝddǝs xǝⱨǝr ⱪiriⱪ ikki ay dǝpsǝndǝ ⱪilinidu.■ 3 Mǝn ikki guwaⱨqimƣa ⱪudrǝt berimǝn, xuning bilǝn ular bɵz kiyim kiyip, wǝⱨiy-bexarǝtlǝrni bir ming ikki yüz atmix kün yǝtküzidu»□ 4 (bular yǝr-zeminning Rǝbbi aldida turƣan ikki tüp zǝytun dǝrihi wǝ ikki qiraƣdandur). □  ■

5 Birǝrsi ularni zǝhimlǝndürmǝkqi bolsa, eƣizliridin ot pürkülüp qiⱪip, düxmǝnlirini yǝp tügitidu. Ularni zǝhimlǝndürmǝkqi bolƣanlar mana xundaⱪ ɵltürülidu. 6 Ular bexarǝt-wǝⱨiyni yǝtküzgǝn künlǝrdǝ yamƣur yaƣdurmasliⱪⱪa asmanni etiwetix ⱪudritikǝ igǝ; sularni ⱪanƣa aylandurux wǝ ⱨǝrhil bala-waba bilǝn yǝr-zeminni haliƣan waⱪitta urux ⱪudritigimu igǝ.■ 7 Ularning guwaⱨliⱪ wǝzipisi ayaƣlixixi bilǝn, tegi yoⱪ ⱨangdin qiⱪidiƣan diwǝ ular bilǝn elixidu wǝ ularni yengip ɵltüridu.□  ■ 8 Jǝsǝtliri roⱨiy jǝⱨǝttin Sodom wǝ Misir dǝp atilidiƣan xu katta xǝⱨǝrning ƣol koqisida yatidu; xu yǝrdǝ ularning Rǝbbimu krestlǝngǝnidi.□
  ■ 9 Ⱨǝr millǝttin, ⱨǝr ⱪǝbilidin wǝ ⱨǝr hil tilda sɵzlixidiƣanlardin, ⱨǝr ǝldin bolƣan adǝmlǝr ularning jǝsǝtlirigǝ üq yerim kün tikilip ⱪaraydu wǝ jǝsǝtlǝrning yǝrlikkǝ ⱪoyuluxiƣa yol ⱪoymaydu. 10 Yǝr yüzidǝ turuwatⱪanlar ularning bu ⱨalidin huxallinip, tǝbriklixip, bir-birigǝ ⱨǝdiyǝlǝr ǝwǝtixidu; qünki bu ikki pǝyƣǝmbǝr yǝr yüzidikilǝrni ⱪiynaytti.

11 Lekin üq yerim kündin keyin, Hudadin kǝlgǝn ⱨayatliⱪ nǝpisi ikkiylǝngǝ kirdi, ular ornidin put tirǝp turdi; ularƣa ⱪarawatⱪanlarning üstigǝ qong bir ⱪorⱪunq qüxti. □  ■ 12 Andin ular ikkǝylǝngǝ ǝrxtin kǝlgǝn: — «Bu yaⱪⱪa qiⱪ!» degǝn yuⱪiri bir awazni anglidi; xuning bilǝn ular düxmǝnlirining kɵz aldida bir bulut iqidǝ asmanƣa kɵtürüldi. □ 13 Dǝl xu saǝt iqidǝ xiddǝtlik yǝr tǝwrǝx yüz bǝrdi, xǝⱨǝrning ondin biri gumran bolup, yǝttǝ ming kixi ⱨalak boldi. Ⱪalƣanliri dǝkkǝ-dükkigǝ qɵmüp, ǝrxtiki Hudani uluƣlaxti.□

14 Ikkinqi «way» ɵtüp kǝtti; mana, üqinqi «way» kelixkǝ az ⱪaldi.■

Yǝttinqi pǝrixtining kanay qelixi; «üqinqi way»

15 Andin yǝttinqi pǝrixtǝ kaniyini qaldi; ǝrxtǝ yuⱪiri awazlar anglinip mundaⱪ deyildi: —

«Dunyaning padixaⱨliⱪi Pǝrwǝrdigarimiz

Wǝ uning Mǝsiⱨining padixaⱨliⱪi boldi,

U ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ ⱨɵküm süridu».

16 Hudaning aldida ɵz tǝhtliridǝ olturƣan yigirmǝ tɵt aⱪsaⱪal yǝrgǝ yiⱪilip bax ⱪoyup, Hudaƣa sǝjdǝ ⱪilip mundaⱪ deyixti: —

17 «Xükürlǝr eytimiz sanga,

I bar Bolƣuqi wǝ bar bolƣan Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir Pǝrwǝrdigar Huda,

Qünki uluƣ ⱪudritingni ⱪolungƣa elip,

Ⱨɵkümüngni yürgüzüxkǝ baxliding.■

18 Əllǝr ƣǝzǝplǝngǝnidi,

Əmdi Sening ƣǝziping yetip kǝldi!

Ɵlgǝnlǝrni soraⱪ ⱪilix,

Ⱪul-hizmǝtkarliring bolƣan pǝyƣǝmbǝrlǝrni,

Muⱪǝddǝs bǝndilǝrni,

Tɵwǝn yaki katta bolsun namingdin ⱪorⱪⱪanlarni in’amiƣa igǝ ⱪilix,

Yǝr yüzini ⱨalak ⱪilƣanlarni ⱨalak ⱪilix waⱪti kǝldi».

19 Andin Hudaning ǝrxtiki ibadǝthanisi eqildi wǝ uning ǝⱨdǝ sanduⱪi ibadǝthanida kɵründi; qaⱪmaⱪlar, türlük awazlar, güldürmamilar , yǝr tǝwrǝx wǝ dǝⱨxǝtlik mɵldür boldi.■

12

Ayal, oƣul bala wǝ ǝjdiⱨa

1 U qaƣda, ǝrxtǝ ajayip bir karamǝt pǝyda boldi — u ⱪuyaxni yepinqaⱪliƣan, putlirining astida ay, bexida on ikki yultuzluⱪ taj bar bir ayal idi. 2 U ⱨamilidar bolup, tolƣaⱪ yǝp tuƣux azabida dad-pǝryad kɵtürdi.□
3 Andin ǝrxtǝ yǝnǝ bir alamǝt kɵründi — mana, yǝttǝ baxliⱪ, on münggüzlük, yǝttǝ bexida yǝttǝ taj bar bolƣan qong bir ⱪizil ǝjdiⱨa turatti. 4 U ⱪuyruⱪi bilǝn asmandiki yultuzlarning üqtin birini süpürüp, ularni yǝr yüzigǝ qɵrüwǝtti. Əjidiⱨa tuƣay dǝp ⱪalƣan ayal yǝnggigǝn ⱨaman uning balisini yalmap yutuwǝtmǝkqi bolup uning aldida turdi.□ 5 Ayal bir bala, yǝni pütün ǝllǝrni tɵmür ⱨasisi bilǝn padiqidǝk baⱪidiƣan bir oƣul tuƣdi. Bala bolsa Hudaning wǝ Uning tǝhtining aldiƣa ƣaqqidǝ elip qiⱪildi.■ 6 Ayal qɵlgǝ ⱪaqti; u yǝrdǝ uning 1260 kün beⱪilixi üqün uningƣa Huda tǝripidin ⱨazirlap ⱪoyulƣan bir jay bar idi.■

7 Andin ǝrxtǝ jǝng boldi. Bax pǝrixtǝ Mikail wǝ uning pǝrixtiliri ǝjdiⱨa bilǝn jǝng ⱪilƣili turdi; ǝjdiⱨamu ɵz pǝrixtiliri bilǝn ularƣa etildi.□ 8 Lekin u üstünlük ⱪazinalmidi, uningƣa wǝ pǝrixtilirigǝ ǝrxtǝ turuxⱪa orun ⱪalmidi.■ 9 Xuning bilǝn zor ǝjdiⱨa, yǝni Iblis wǝ Xǝytan dǝp atalƣan, pütün jaⱨanni azdurƣuqi ⱨeliⱪi ⱪǝdimiy yilan yǝr yüzigǝ taxlandi. Uning pǝrixtilirimu uning bilǝn tǝng taxlandi.■

10 Andin mǝn ǝrxtǝ yuⱪiri bir awazning mundaⱪ degǝnlikini anglidim: —

«Kǝldi Hudayimizning nijatliⱪi, ⱪudriti, padixaⱨliⱪi wǝ Uning Mǝsiⱨining ⱨoⱪuⱪi!

Qünki ⱪerindaxlirimizning üstidin Hudayimizning aldida keqǝ-kündüz xikayǝt ⱪilip turƣan xikayǝt ⱪilƣuqi ǝrxtin taxliwetildi;

11 ⱪerindaxlar uning üstidin Ⱪozining ⱪeni wǝ ularning guwaⱨliⱪ sɵzi bilǝn ƣalib kǝldi;

Ular ⱨǝtta ɵlümni kɵzigǝ ilmay ɵz jenini ǝziz kɵrmidi.

12 Xuning üqün, xadlininglar, ǝy ǝrxlǝr wǝ ularda turuwatⱪalar!

Lekin ⱨalinglarƣa way, ǝy yǝr wǝ dengizlar!

Qünki Iblis üstünglarƣa qüxti;

Waⱪtining az ⱪalƣanliⱪini bilgǝq,

Ƣǝzǝp-ⱪǝⱨri bilǝn kǝldi!».■

13 Əjdiⱨa ɵzining yǝr yüzigǝ taxlanƣanliⱪini kɵrüp, oƣul balini tuƣⱪan ayalni ⱪoƣlaxⱪa baxlidi. 14 Ayalning yilanning yüzidin daldilinixi, qɵldǝ ɵzi üqün ⱨazirlanƣan makaniƣa beripbir mǝzgil, ikki mǝzgil wǝ yerim mǝzgil beⱪilsun dǝp xu yǝrgǝ uqup ketixi üqün, uningƣa yoƣan bir bürkütning ikki ⱪaniti berildi.□  ■ 15 Andin yilan ayalning arⱪisidin aƣzi bilǝn dǝryadǝk su pürküp, uni sǝl bilǝn eⱪitip yoⱪatmaⱪqi boldi. 16 Lekin zemin ayalƣa yardǝm ⱪilip, aƣzini eqip, ǝjdiⱨa aƣzidin pürküp qiⱪarƣan dǝryani yutuwǝtti. 17 Buning bilǝn ǝjdiⱨaning ayalƣa ⱪattiⱪ ƣǝzipi kelip, uning ⱪalƣan nǝsli, yǝni Hudaning ǝmrlirigǝ ǝmǝl ⱪilip, Əysaning guwaⱨliⱪini tutⱪan pǝrzǝntliri bilǝn jǝng ⱪilƣili kǝtti; u dengiz saⱨili üstidǝ turatti.□

13

Dengizdin qiⱪⱪan diwǝ

1 Andin, dengizdin on münggüzlük, yǝttǝ baxliⱪ bir diwining qiⱪiwatⱪanliⱪini kɵrdüm. Uning ⱨǝrbir münggüzidǝ birdin taj bar idi, ⱨǝrbir bexida kupurluⱪ namliri yeziⱪliⱪ idi.□  ■ 2 Mǝn kɵrgǝn bu diwǝ yilpizƣa ohxaytti, putliri eyiⱪning putliriƣa, aƣzi bolsa xirning aƣziƣa ohxaytti. Əjdiⱨa uningƣa ɵz ⱪudriti, tǝhti wǝ zor ⱨoⱪuⱪini bǝrdi.□ 3 Diwining baxliridin biri ǝjǝllik yarilanƣandǝk turatti. Lekin, bu ǝjǝllik yara saⱪayƣanidi. Pütkül dunya diwigǝ ⱨǝyranuⱨǝs bolup uningƣa ǝgǝxti. 4 Əjdiⱨa diwigǝ sǝltǝnǝtlik ⱨoⱪuⱪ bǝrgǝqkǝ ular ǝjdiⱨaƣa qoⱪunuxti. Ular yǝnǝ diwigimu qoⱪunup: — Diwining tǝngdixi barmu? Uning bilǝn kimmu elixalisun? — dedi.■

5 Diwigǝ tǝkǝbburluⱪ wǝ kupurluⱪ ⱪilidiƣan eƣiz berildi; uningƣa ⱪiriⱪ ikki ay ix kɵrüxkǝ ⱨoⱪuⱪ berildi.■ 6 U Hudaƣa kupurluⱪ ⱪilƣili — Uning namiƣa wǝ Uning dǝrgaⱨiƣa, xundaⱪla ǝrxni makan ⱪilƣanlarƣa kupurluⱪ ⱪilƣili aƣzini aqti.□ 7 Uning muⱪǝddǝs bǝndilǝrgǝ ⱪarxi jǝng ⱪilip, ularning üstidin ƣalib kelixigǝ yol ⱪoyuldi; ⱨǝr ⱪǝbilǝ, ⱨǝr millǝt, ⱨǝr hil tilda sɵzlixidiƣan ǝllǝrgǝ ⱨɵkümranliⱪ ⱪilix ⱨoⱪuⱪi uningƣa berildi.■ 8 Yǝr yüzidikilǝrning ⱨǝmmisi — alǝm apiridǝ bolƣandin buyan boƣuzlinip bolƣan Ⱪozining ⱨayatliⱪ dǝptirigǝ nami yezilmiƣanlar bolsa, uningƣa sǝjdǝ ⱪilidu.□  ■

9 Ⱪuliⱪi barlar, buni anglisun!

10 ««Tutⱪun bolidu» dǝp bekitilgǝnlǝr qoⱪum tutⱪun bolidu, «ⱪiliqlinidu» dǝp bekitilgǝnlǝr qoⱪum ⱪiliqlinip ɵlidu».

Muⱪǝddǝs bǝndilirining sǝwri-taⱪiti wǝ etiⱪadi mana xu ixlarda mǝlum bolidu.□  ■

Yǝrdin qiⱪⱪan diwǝ

11 Mǝn yǝrdin qiⱪiwatⱪan yǝnǝ bir diwini kɵrdüm. Uning ⱪoziningkidǝk kiqik ikki münggüzi bar idi, lekin awazi ǝjdiⱨaningkidǝk qiⱪatti. ■ 12 U awwalⱪi diwigǝ wakalitǝn uning pütün ⱨoⱪuⱪini yürgüzüp, yǝr yüzini wǝ uningda turuwatⱪanlarni ǝjǝllik yarisi saⱪayƣan awwalⱪi diwigǝ qoⱪunduridu. ■ 13 U zor mɵjizilik alamǝtlǝrni kɵrsitǝtti, ⱨǝtta kixilǝrning kɵz aldida asmandin yǝr yüzigǝ ot yaƣduratti. ■ 14 U awwalⱪi diwigǝ wakalitǝn kɵrsitixkǝ ⱨoⱪuⱪlandurulƣan alamǝtlǝr bilǝn yǝr yüzidǝ turuwatⱪanlarni azdurup, ularƣa «ⱪiliq bilǝn yarilanƣan, lekin tirik ⱪalƣan» degǝn awwalⱪi diwigǝ atap bir but-ⱨǝykǝl yasap tiklǝxni tapilidi. ■ 15 Diwining but-ⱨǝykiligǝ nǝpǝs kirgüzüp, uningƣa uni sɵzliyǝlǝydiƣan ⱪilix wǝ uningƣa qoⱪunmiƣanlarning ⱨǝmmisini ɵltürgüzüx ⱪudriti berildi. ■ 16 U tɵwǝn wǝ katta, bay wǝ kǝmbǝƣǝl, ⱨɵr wǝ ⱪullarning ⱨǝmmisini ong ⱪoli yaki pexanisigǝ tamƣa basturuxⱪa mǝjburlidi. 17 U yǝnǝ bu tamƣa, yǝni diwining nami yaki uning namidiki rǝⱪǝm besilƣanlardin baxⱪa ⱨeqkim bir nǝrsǝ setiwalalmaydu yaki satalmaydu, dǝp bekitti.■

18 Mana bu yǝrdǝ ⱨekmǝt bar. Əⱪil-parasiti barliki kixilǝr diwining rǝⱪimini ⱨesablap baⱪsun; qünki bu rǝⱪǝm bir adǝmning rǝⱪimi bolidu. Uning rǝⱪimi 666dur.□  ■

14

Ⱪutⱪuzuwelinƣanlarning mǝdⱨiyǝ küyi

1 Andin mǝn kɵrdümki, mana, Ⱪoza Zion teƣi üstidǝ turatti. Uning yenida pexanisigǝ Ɵz nami wǝ Atisining nami yezilƣan bir yüz ⱪiriⱪ tɵt ming kixi bar idi.□  ■ 2 Asmandin huddi xarⱪirap eⱪiwatⱪan nurƣun sularning awazidǝk wǝ ⱪattiⱪ güldürmamining awazidǝk bir awazni anglidim. Mǝn angliƣan awaz yǝnǝ qiltarqilar qiltarlarni qalƣan awazƣa ohxaytti;■ 3  ⱨeliⱪi kixilǝr tǝhtning, tɵt ⱨayat mǝhluⱪning wǝ aⱪsaⱪallarning aldida yengi bir küyni eytixti. Bu küyni gunaⱨlirining bǝdili tɵlinip bu dunyadin azad ⱪilinƣan kixilǝrdin bir yüz ⱪiriⱪ tɵt mingdin baxⱪa ⱨeqkim ɵginǝlmǝytti.■ 4 Ular ayallar tǝripidin gunaⱨta bulƣanmiƣan, qünki ular pak adǝmlǝrdur. Ⱪoza nǝgǝ barsa, ularmu Uningƣa ǝgixip xu yǝrgǝ baridu. Ular bǝdǝl bilǝn insanlar arisidin Hudaƣa wǝ Ⱪoziƣa ⱨosulning tunji mewisidǝk bolux üqün setiwelinƣan.□  ■ 5 Ular ǝyibsiz bolup, aƣzidin ⱨeq yalƣan sɵz qiⱪmaydu. □  ■

Üq pǝrixtǝ elip kǝlgǝn hǝwǝrlǝr

6 Andin mǝn asmanning otturisida uqup yürgǝn baxⱪa bir pǝrixtini kɵrdüm. Uningƣa yǝr yüzidǝ turuwatⱪanlarƣa, yǝni ⱨǝrbir ǝl, ⱪǝbilǝ, ⱨǝr hil tilda sɵzlixidiƣanlar, ⱨǝr millǝtlǝrgǝ elip yǝtküzüxi üqün mǝnggülük hux hǝwǝr tapxuruldi. 7 U yuⱪiri awaz bilǝn:

— Hudadin ⱪorⱪunglar, Uni uluƣlanglar! Qünki Uning sot ⱪilix saiti yetip kǝldi; asmanni, zeminni, dengizni wǝ su bulaⱪlirini Yaratⱪuqiƣa sǝjdǝ ⱪilinglar! — dǝytti.■

8 Uning kǝynidin ikkinqi pǝrixtǝ kelip mundaⱪ dedi: «Ƣulidi! Katta xǝⱨǝr Babil ƣulidi, u ɵz zina-buzuⱪluⱪining sǝwdaliⱪ xarabini pütkül ǝllǝrgǝ iqküzgǝn».□  ■

9 Aldinⱪi ikki pǝrixtining kǝynidin yǝnǝ bir pǝrixtǝ, yǝni üqinqi pǝrixtǝ yuⱪiri awaz bilǝn mundaⱪ dedi: —

«Kimdikim diwigǝ wǝ uning but-ⱨǝykiligǝ qoⱪunsa, uning tamƣisini pexanisigǝ yaki ⱪoliƣa ⱪobul ⱪilsa, 10 Hudaning ⱪǝⱨrining ǝbjǝx ⱪilinmiƣan sap xarabini Uning ƣǝzipi bilǝn tolƣan ⱪǝdǝⱨtǝ iqidu. U muⱪǝddǝs pǝrixtilǝrning wǝ Ⱪozining aldida ot wǝ günggürttǝ ⱪiynilidu. ■ 11 Ularning ⱪiynilixliridin qiⱪⱪan is-tütǝklǝr ǝbǝdil’ǝbǝd purⱪirap turidu; diwigǝ wǝ uning but-ⱨǝykiligǝ qoⱪunƣanlar yaki uning namining tamƣisini ⱪobul ⱪilƣanlarƣa keqǝ-kündüz aramliⱪ bolmaydu».■

12 Muⱪǝddǝs bǝndilirining sǝwri-taⱪiti wǝ etiⱪadi mana xu ixlarda mǝlum bolidu. ■ 13 Mǝn yǝnǝ asmanda mundaⱪ bir awazni anglidim: —

«Bu sɵzni yaz: «Buningdin keyin Rǝbdǝ wapat bolup ɵlgǝnlǝr bǝhtliktur!

— Durus, dǝydu Roⱨ, — ular ⱨazir ɵz ixliridin tohtap aram alalaydu. Qünki ⱪilƣan ǝmǝlliri ularƣa ǝgixip kelidu»».□

Yǝr yüzidin alƣan ikki orma

14 Mǝn kɵrdümki, mana bir parqǝ aⱪ bulut, bulutning üstidǝ bexiƣa altun taj kiygǝn, ⱪolida ɵtkür bir orƣaⱪ tutⱪan Insan’oƣliƣa ohxaydiƣan birsi olturatti. □  ■ 15 Ibadǝthanidin baxⱪa bir pǝrixtǝ qiⱪip, bulutning üstidǝ Olturƣuqiƣa yuⱪiri awaz bilǝn:

— Orƣiⱪingni sal wǝ oruxⱪa baxla! Qünki orma waⱪti kǝldi, yǝr yüzidiki ziraǝtlǝr pixip yetildi, dedi.□  ■

16 Bulut üstidǝ Olturƣuqi orƣiⱪini yǝr yüzigǝ saldi wǝ yǝr yüzidiki ziraǝtlǝr oruldi.

17 Ərxtǝ bolƣan ibadǝthanidin yǝnǝ bir pǝrixtǝ qiⱪti. Uningmu ɵtkür bir orƣiⱪi bar idi. 18 Arⱪidinla, otni baxⱪuridiƣan yǝnǝ bir pǝrixtǝ ⱪurbangaⱨdin qiⱪip, ɵtkür orƣaⱪ tutⱪan pǝrixtigǝ yuⱪiri awaz bilǝn:

— Ɵtkür orƣiⱪingni selip, yǝr yüzidiki üzüm telining sapaⱪlirini yiƣiwal, qünki üzümliri pixip yetildi, — dedi.□

19 Buning bilǝn pǝrixtǝ orƣiⱪini yǝr yüzigǝ saldi wǝ yǝrdiki üzüm telining mewilirini yiƣip, Hudaning ⱪǝⱨrining qong xarab kɵlqikigǝ taxlidi. □  ■ 20 Xǝⱨǝrning sirtidiki xarab kɵlqikidiki üzümlǝr dǝssilip, xǝrbǝtliri ⱪan bolup, atning tizginigǝ qiⱪidiƣan egizliktǝ üq yüz qaⱪirim yiraⱪliⱪⱪa aⱪti.□  ■

15

«Yǝttǝ qinǝ» — ahirⱪi yǝttǝ balayi’apǝt

1 Asmanda zor ⱨǝm karamǝtlik yǝnǝ bir alamǝtni, yǝni ahirⱪi yǝttǝ balayi’apǝtni tutup turƣan yǝttǝ pǝrixtini kɵrdüm (ahirⱪi balayi’apǝt deyilixtiki sǝwǝb, Hudaning ƣǝzipi bular bilǝn ahirlixidu).■

2 Mǝn yǝnǝ ot arilax ǝynǝk dengizidǝk bir kɵrünüxni ⱨǝm ǝynǝk dengizning üstidǝ turƣan, diwǝ wǝ uning but-ⱨǝykili wǝ namining rǝⱪimi üstidin ƣalib kǝlgǝnlǝrni kɵrdüm. Ularning ⱪollirida Huda bǝrgǝn qiltarlar bolup,■ 3 ular Hudaning ⱪul-hizmǝtkari bolƣan Musaning küyini ⱨǝm Ⱪozining küyini eytixatti: —

«Uluƣ wǝ karamǝt Sening ⱪilƣanliring,

I Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir Pǝrwǝrdigar Huda,

Yolliring adil wǝ ⱨǝⱪtur,

I pütkül ǝllǝrning Padixaⱨi!■

4 I Pǝrwǝrdigar, kim Sǝndin ⱪorⱪmaydiƣan,

Namingni uluƣlimaydiƣan bolalisun?

Qünki birdinbir muⱪǝddǝs Ɵzüngdursǝn;

Barliⱪ ǝllǝr aldingƣa kelidu,

Sanga sǝjdǝ ⱪilidu;

Qünki ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilƣanliring axkarǝ boldi».□  ■

5 Bu ixlardin keyin, mǝn kɵrdümki, mana ǝrxtiki ibadǝthana, yǝni ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ qediri eqildi!□  ■ 6 Yǝttǝ balayi’apǝtni ɵz ilkidǝ tutⱪan yǝttǝ pǝrixtǝ pakiz, parⱪirap turidiƣan libas kiygǝn, kɵksigǝ altun kǝmǝr baƣliƣan ⱨalda ibadǝthanidin qiⱪti.■ 7 Tɵt ⱨayat mǝhluⱪning biri yǝttǝ pǝrixtigǝ ǝbǝdil’ǝbǝd yaxaydiƣan Hudaning ⱪǝⱨri bilǝn tolƣan yǝttǝ altun qinini bǝrdi. 8 Ibadǝthana Hudaning xan-xǝripi wǝ ⱪudritidin tütün bilǝn liⱪ toldi. Yǝttǝ pǝrixtining yǝttǝ balayi’apiti ayaƣlaxmiƣuqǝ, ⱨeqkim ibadǝthaniƣa kirǝlmidi. □  ■

16

Hudaning ⱪǝⱨri tolƣan yǝttǝ qinǝ

1 Xuningdin keyin, ibadǝthanidin kɵtürülgǝn yuⱪiri bir awazning yǝttǝ pǝrixtigǝ: «Beringlar, Hudaning ⱪǝⱨri tolƣan yǝttǝ qinini yǝr yüzigǝ tɵkünglar!» degǝnlikini anglidim.

2 Birinqisi berip qenidikini yǝr-zeminƣa tɵkti. Buning bilǝn diwining tamƣisi besilƣan wǝ uning but-ⱨǝykiligǝ qoⱪunƣanlarda birhil yirginqlik ⱨǝm azabliⱪ qaⱪa-jaⱨarǝt pǝyda boldi.■

3 Ikkinqisi qinidikini dengizƣa tɵkti; dengiz süyi ɵlükning ⱪeniƣa ohxax ⱪanƣa aylandi wǝ iqidiki pütün janliⱪlar ɵldi.■

4 Üqinqisi qinidikini dǝrya wǝ bulaⱪlarning suliriƣa tɵkti; ularning süyimu ⱪanƣa aylandi. 5 Andin mǝn sularning pǝrixtisining mundaⱪ degǝnlikini anglidim: —

«Muxundaⱪ ⱨɵkümlǝrni qiⱪirixingda adil bolƣansǝn,

I ⱨazir bar Bolƣuqi, bar bolƣan Muⱪǝddǝs Bolƣuqi!■

6 Muxu adǝmlǝr muⱪǝddǝs bǝndilǝr wǝ pǝyƣǝmbǝrlǝrning ⱪenini tɵkkǝnliki wǝjidin,

Sǝn ularƣa iqkili ⱪan bǝrding. Ular xuningƣa layiⱪtur».■

7 Andin ⱪurbangaⱨning jawabǝn: —

«Xundaⱪ, i Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir Pǝrwǝrdigar Huda,

Ⱨɵkümliring ⱨǝⱪ wǝ adildur»

— degǝnlikini anglidim.■

8 Tɵtinqisi qinidikini ⱪuyaxning üstigǝ tɵkti; buning bilǝn ⱪuyaxⱪa insanlarni ot bilǝn ɵrtigili ⱪudrǝt berildi.□

9 Xuning bilǝn insanlar dǝⱨxǝtlik ⱪiziⱪta ɵrtǝldi; biraⱪ ular ⱨeq towa ⱪilmidi wǝ bu balayi’apǝtlǝrning Igisi bolƣan Hudani uluƣlaxning orniƣa Uning namini ⱪarƣaxti.■

10 Bǝxinqisi qinidikini diwining tǝhtigǝ tɵkti; diwining padixaⱨliⱪini ⱪarangƣuluⱪ basti, kixilǝr azabtin tillirini qixlǝxti 11 wǝ aƣriⱪ-azabi wǝ qaⱪa-jaraⱨǝtlirining dǝstidin ǝrxtiki Hudani kupurluⱪ ⱪilip ⱪarƣixip, ⱪilmixliriƣa ⱨeq towa ⱪilixmidi.

12 Altinqisi qinidikini uluƣ Əfrat dǝryasiƣa tɵkti; xu ⱨaman künqiⱪixtin kelidiƣan padixaⱨlarning yolini ⱨazirlaxⱪa dǝryaning süyi ⱪuridi. □ 13 Andin mǝn ǝjdiⱨaning, diwining wǝ sahta pǝyƣǝmbǝrning eƣizliridin qiⱪⱪan paⱪiƣa ohxaydiƣan üq napak roⱨni kɵrdüm. □ 14 Bular mɵjizilik alamǝtlǝrni kɵrsitidiƣan jinlarning roⱨliri bolup, pütkül yǝr yüzidiki padixaⱨlarni Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir Hudaning dǝⱨxǝtlik künidiki jǝnggǝ jǝm ⱪilixⱪa ularning yeniƣa qiⱪip ketiwatatti ■ 15 («mana, Mǝn oƣridǝk kelimǝn! Yalingaq mangmasliⱪ, nomusi kɵrünmǝsliki üqün, kiyimlirini qing saⱪlap, sǝgǝk turƣanlar bǝhtliktur!»).□  ■

16 Əmdi napak roⱨlar padixaⱨlarni ibraniyqǝ «Ⱨarmageddon» deyilidiƣan yǝrgǝ jǝm ⱪildi.□

17 Yǝttinqisi qinidikini ⱨawaƣa tɵkti; ǝrxtiki ibadǝthanidin, tǝhttin yuⱪiri bir awaz kɵtürülüp: «Ix tamam boldi!» deyildi.■

18 Xuan qaⱪmaⱪlar qeⱪildi, türlük awazlar wǝ güldürmamilar anglandi wǝ dǝⱨxǝtlik bir yǝr tǝwrǝx yüz bǝrdi; insanlar yǝr yüzidǝ apiridǝ bolƣandin beri bunqilik dǝⱨxǝtlik yǝr tǝwrǝx ⱨeq bolup baⱪmiƣanidi. ■ 19 Katta xǝⱨǝr üqkǝ bɵlündi; ⱨǝrⱪaysi ǝllǝrdiki xǝⱨǝrlǝrmu ƣulitildi. Xuning bilǝn katta xǝⱨǝr Babil Hudaning yadiƣa keqip uning ǝxǝddiy ⱪǝⱨrlik xarabi bilǝn tolƣan ⱪǝdǝⱨ uningƣa berildi. □  ■ 20 Barliⱪ arallar ɵzini ⱪaqurup ƣayib boldi, taƣlarmu yoⱪ boldi; 21 Insanlarning üstigǝ ⱨǝrbir danisi bir talant eƣirliⱪta kelidiƣan mɵldür asmandin yaƣdi. Mɵldür apiti xundaⱪ dǝⱨxǝtlik boldiki, adǝmlǝr apǝtning dǝstidin Hudani kupurluⱪ ⱪilip ⱪarƣaxti.□  ■

17

Qong paⱨixǝ ayal «Babil»

1 Yǝttǝ qinisi bar yǝttǝ pǝrixtining biri kelip, manga sɵzlǝp:

— Bu yǝrgǝ kǝl, nurƣun sular üstidǝ olturƣan qong paⱨixǝ ayalning tartidiƣan jazasini sanga kɵrsitip ⱪoyay. 2 Yǝr yüzidiki padixaⱨlar uning bilǝn buzuⱪluⱪ ɵtküzdi, yǝr yüzidikilǝr uning buzuⱪluⱪining xarabidin mǝst boluxti, — dedi.

3 Xuning bilǝn u pǝrixtǝ meni Roⱨning ilkidiki ⱨalǝttǝ bir qɵlgǝ elip bardi. U yǝrdǝ yǝttǝ baxliⱪ, on münggüzlük, pütün ǝzayini kupurluⱪ namliri ⱪapliƣan bir toⱪ ⱪizil diwining üstidǝ olturƣan bir ayalni kɵrdüm.□  ■ 4 Ayal sɵsün wǝ toⱪ ⱪizil kiyim kiygǝn bolup, altun, ⱪimmǝtlik yaⱪut wǝ mǝrwayitlar bilǝn pǝrdazlanƣanidi. Ⱪolida yirginqlik nomussizliⱪlar wǝ ɵz buzuⱪluⱪining nijasǝtliri bilǝn tolƣan bir altun ⱪǝdǝⱨ bar idi.■ 5 Pexanisigǝ bir sir — «Katta Babil, paⱨixilǝrning wǝ dunyadiki pütkül yirginqlik nomussizliⱪlarning anisi» degǝn nam pütüklük idi.□  ■ 6 Mǝn ayalning muⱪǝddǝs bǝndilǝrning ⱪeni wǝ Əysaƣa guwaⱨliⱪ bǝrgüqilǝrning ⱪeni bilǝn mǝst bolƣanliⱪini kɵrdüm. Uni kɵrüp tolimu tǝǝjjüp ⱪilip intayin ⱨǝyran ⱪaldim.□  ■ 7 Pǝrixtǝ manga mundaⱪ dedi: —

«Nemigǝ ⱨǝyran ⱪalding? Ayalning wǝ uni kɵtürüp turƣan yǝttǝ baxliⱪ, on münggüzlük diwining sirini sanga eytip berǝy. 8 Sǝn kɵrgǝn diwǝ bir zamanlarda bar idi, ⱨazir yoⱪ; uzun ɵtmǝy tegi yoⱪ ⱨangdin qiⱪip, ⱨalakǝtkǝ ⱪarap mangidu. Yǝr yüzidǝ turuwatⱪanlar — dunya apiridǝ bolƣandin buyan isimliri ⱨayatliⱪ dǝptirigǝ pütülmigǝn kixilǝr diwini kɵrüp intayin ⱨǝyran ⱪalidu. Qünki u bir zamanlarda bar idi, ⱨazir yoⱪ, lekin yǝnǝ pǝyda bolidu.□  ■ 9 Mana buni qüxinixkǝ lazim bolƣan ⱨekmǝt: — yǝttǝ bax bolsa u ayal olturƣan yǝttǝ taƣⱪa, xundaⱪla yǝttǝ padixaⱨⱪa wǝkillik ⱪilidu. ■ 10 Bularning bǝxi yiⱪilƣan, birsi bar, yǝnǝ biri tehi kǝlmidi. U kǝlgǝndǝ pǝⱪǝt azla waⱪit turalaydu. 11 Burun bar bolƣan, ǝmdi ⱨazir yoⱪ bolƣan diwining ɵzi sǝkkizinqi padixaⱨdur, xundaⱪla u ⱨǝm yǝttisidin biri bolup ⱨalakǝtkǝ ⱪarap mangidu.□

12 Sǝn kɵrgǝn on münggüz on padixaⱨdur. Ularning padixaⱨliⱪliri tehi yoⱪ, ǝmdi ularƣa diwǝ bilǝn billǝ bir saǝtlik padixaⱨliⱪ ⱨoⱪuⱪi berilidu. □  ■ 13 Bu padixaⱨlar bir oy, bir niyǝttǝ bolup ɵz ⱪudriti wǝ ⱨoⱪuⱪlirini diwigǝ berixidu. 14 Diwǝ wǝ padixaⱨlar birlixip Ⱪoziƣa ⱪarxi jǝng ⱪilidu. Ⱪoza ularning üstidin ƣalib kelidu, qünki U rǝblǝrning Rǝbbi, padixaⱨlarning Padixaⱨidur. Uning bilǝn birgǝ turƣanlar bolsa qaⱪirilƣan, tallanƣan wǝ Uningƣa sadiⱪ bolƣanlardur».■

15 Pǝrixtǝ manga yǝnǝ:

— Paⱨixǝ ayal üstidǝ olturƣan, sǝn kɵrgǝn sular bolsa millǝtlǝr, ɵzara toplaxⱪan nurƣun kixilǝr, ǝllǝr wǝ ⱨǝr hil tillarda sɵzlixidiƣan kixilǝrdur. □  ■ 16 Sǝn kɵrgǝn on münggüz wǝ diwǝ bu paⱨixǝ ayaldin nǝprǝtlinidu, uni talan-taraj ⱪilip yalingaqlap ⱪoyidu, uning gɵxini yǝp, ɵzini otta kɵydüridu. ■ 17 Qünki Huda Ɵz sɵz-kalamliri ǝmǝlgǝ axⱪuqǝ, axu on padixaⱨning kɵngligǝ Ɵz iradisini ijra ⱪilip, bir ⱪararda tohtixip padixaⱨliⱪ ⱨoⱪuⱪini diwigǝ berix niyitini saldi.

18 Sǝn kɵrgǝn ayal yǝr yüzidiki padixaⱨlar üstidin ⱨɵkümranliⱪ ⱪilidiƣan katta xǝⱨǝrdur, — dedi.□  ■

18

Babilning gumran boluxi

1 U ixlardin keyin mǝn qong ⱨoⱪuⱪluⱪ yǝnǝ bir pǝrixtining asmandin qüxüwatⱪanliⱪini kɵrdüm. Yǝr yüzi uning julaliliⱪidin yorup kǝtti.

2 Pǝrixtǝ yuⱪiri awaz bilǝn mundaⱪ warⱪiridi: —

«Ƣulidi! Katta xǝⱨǝr Babil ƣulidi!

Əmdi u jinlarning makani, ⱨǝrbir napak roⱨlarning solaⱪhanisi,

Ⱨǝrbir mǝkruⱨ wǝ yirginqlik ⱪuxlarning solaⱪ-qanggisi boldi! □  ■

3 Qünki barliⱪ ǝllǝr uning zina-buzuⱪluⱪining sǝwdaliⱪ xarabidin iqixti;

Yǝr yüzidiki barliⱪ padixaⱨlar uning bilǝn buzuⱪluⱪ ɵtküzüxti,

Yǝr yüzidiki sodigǝrlǝr uning ǝyx-ixritining ǝlwǝkqilikidin beyixti».■

4 Asmandin yǝnǝ bir awazni anglidim: —

«I Mening hǝlⱪim, uning gunaⱨliriƣa xerik bolmasliⱪinglar üqün,

Ⱨǝm uning bexiƣa qüxidiƣan balayi’apǝtlǝrgǝ uqrimasliⱪinglar üqün, uning iqidin qiⱪinglar! □  ■

5 Qünki uning gunaⱨliri pǝlǝkkǝ yǝtküdǝk dɵwilinip kǝtkǝn,

Huda uning ⱨǝⱪⱪaniyǝtsizliklirini esigǝ aldi.□  ■

6 U baxⱪilarƣa yandurƣinidǝk uning ⱪilƣinini ɵzigǝ yandurunglar;

Uning ⱪilmixliriƣa muwapiⱪ ikki ⱨǝssǝ ⱪoxlap ⱪayturunglar;

U baxⱪilarƣa ǝbjǝx ⱪilip bǝrgǝn ⱪǝdǝⱨtǝ uningƣa ikki ⱨǝssǝ ⱪoyuⱪ ǝbjǝx ⱪilinglar.■

7 U ɵzini ⱪanqilik uluƣliƣan bolsa,

Ⱪanqilik ǝyx-ixrǝttǝ yaxiƣan bolsa,

Uningƣa xunqilik ⱪiynilix wǝ dǝrd beringlar;

U kɵnglidǝ: «Mǝn tul ǝmǝs, bǝlki tǝhtǝ olturƣan hanixmǝn;

Mǝn dǝrd-ǝlǝmni ǝsla kɵrmǝymǝn» degini tüpǝylidin, □  ■

8 Bu wǝjidin bir kün iqidila uningƣa qüxidiƣan balayi’apǝtlǝr,

Yǝni ɵlüm, dǝrd-ǝlǝm wǝ aqarqiliⱪ kelidu,

U ot bilǝn kɵydürülidu;

Qünki uni soraⱪ ⱪilƣuqi Pǝrwǝrdigar Huda ⱪudrǝtliktur!».■

9 Uning bilǝn buzuⱪluⱪ ⱪilƣan wǝ uning bilǝn ǝyx-ixrǝttǝ yaxiƣan yǝr yüzidiki padixaⱨlar uni ɵrtigǝn otning is-tütǝklirini kɵrgǝndǝ, uning ⱨaliƣa ⱪarap yiƣa-zar kɵtürüxidu. ■ 10 Ular uning tartiwatⱪan azabidin ⱪorⱪup, yiraⱪta turup dǝyduki:

— «Way isit, way isit, i katta xǝⱨǝr!

Aⱨ Babil, küqlük xǝⱨǝr!

Qünki bir saǝt iqidila jazaying bexingƣa qüxti!»■

11 Yǝr yüzidiki sodigǝrlǝrmu uning üstidǝ yiƣa-zar ⱪilixidu. Qünki ǝmdi ularning kemidiki yük-mallirini, 12 yǝni altun-kümüx, ⱪimmǝtlik yaⱪutlar, ünqǝ-mǝrwayit, nǝpis libas rǝht, sɵsün rǝht, yipǝk, toⱪ ⱪizil rǝnglik gǝzmal, ⱨǝrhil huxbuy turunj yaƣaqlar, pil qixi buyumliri, ǝng esil yaƣaq, tuq, tɵmür wǝ mǝrmǝrlǝrdin ixlǝngǝn hilmuhil buyumlar, □ 13 xuningdǝk ⱪowzaⱪdarqin, tetitⱪular, huxbuy, murmǝkki, mǝstiki, xarab, zǝytun meyi, aⱪ un, buƣday, kala, ⱪoy, at, ⱨarwa wǝ insanlarning tǝnliri wǝ janliri degǝn mallirini setiwalidiƣan kixi yoⱪtur.□  ■

14 (I Babil, jening mǝstanǝ bolƣan esil mewilǝr sǝndin kǝtti,

Barliⱪ ⱨǝxǝmǝtlik wǝ ⱨǝywǝtlik mal-dunyaliring sǝndin yoⱪaldi.

Ular bularni ǝmdi ⱨǝrgiz tapalmaydu!)□

15 Bu mallarni setip beyiƣan sodigǝrlǝr bolsa xǝⱨǝrning tartiwatⱪan azabidin ⱪorⱪup, yiraⱪta turup uning üstidǝ yiƣa-zar ⱪilixip deyixiduki: —

16 «Way isit, way isit, i katta xǝⱨǝr!

Nǝpis libas rǝhtlǝrgǝ, sɵsün wǝ toⱪ ⱪizil rǝnglik gǝzmallarƣa orilip,

Altun, ⱪimmǝtlik yaⱪutlar wǝ ünqǝ-mǝrwayitlar bilǝn bezǝlgǝnsǝn! ■

17 Bir saǝt iqidila xunqǝ katta bayliⱪlar wǝyran boldi!»

Barliⱪ kemǝ hojayinliri, kemidiki barliⱪ yoluqilar, kemiqilǝr wǝ dengizƣa tayinip jan baⱪidiƣanlarning ⱨǝmmisi yiraⱪta turup, 18 Uni ɵrtigǝn otning is-tütǝklirini kɵrüp:

— Bu katta xǝⱨǝrgǝ ⱪaysi xǝⱨǝr tǝng kelǝlisun? — dǝp pǝryad kɵtürüxti. ■ 19 Ular baxliriƣa topa qeqip, pǝryad kɵtürüxüp, yiƣa-zar ⱪilixip:

— Way isit, way isit, u katta xǝⱨǝr!

U arⱪiliⱪ, uning dɵlitidin, dengizda kemisi barlar beyiƣanidi!

Bir saǝt iqidila wǝyran boldi bu xǝⱨǝr! — deyixidu.

20 — «Uning bexiƣa kǝlgǝnlǝrdin xadlininglar,

Əy ǝrx, ǝy muⱪǝddǝs bǝndilǝr, rosullar wǝ pǝyƣǝmbǝrlǝr!

Qünki Huda silǝrning dǝwayinglardiki ⱨɵkümni uning üstidin qiⱪarƣan!».■

21 Andin, küqlük bir pǝrixtǝ tügmǝn texiƣa ohxax yoƣan bir taxni kɵtürüp, dengizƣa taxlap mundaⱪ dedi: —

«Mana xundaⱪ xiddǝt bilǝn,

Katta xǝⱨǝr Babil ƣulitilidu,

U ⱪaytidin kɵrünmǝydu! □  ■

22 Qiltarqilarning, sazqilarning,

Nǝyqilǝr wǝ sunayqilarning awazi seningdǝ ⱪaytidin ⱨǝrgiz anglanmaydu,

Ⱨǝrhil ⱨünǝrni ⱪilidiƣan ⱨünǝrwǝn seningdǝ ⱪaytidin ⱨǝrgiz tepilmaydu,

Tügmǝnningmu awazi seningdǝ ⱪaytidin ⱨǝrgiz anglanmaydu, □  ■

23 Ⱨǝtta qiraƣning yoruⱪi seningdǝ ⱪaytidin ⱨǝrgiz yorumaydu,

Toy boluwatⱪan yigit-ⱪizning awazi seningdǝ ⱪaytidin ⱨǝrgiz anglanmaydu;

Qünki sening sodigǝrliring yǝr yüzidiki ǝrbablar bolup qiⱪti,

Barliⱪ ǝllǝr sening seⱨir-ǝpsunliringƣa aldandi;■

24 Pǝyƣǝmbǝrlǝrning, muⱪǝddǝs bǝndilǝrning tɵkülgǝn ⱪanliri,

Xundaⱪla yǝr yüzidǝ barliⱪ ⱪirƣin bolƣanlarning ⱪanlirimu uningda tepildi».■

19

Ərxtiki ⱨǝmdusanalar

1 Bu ixlardin keyin, ǝrxtǝ zor bir top adǝmlǝrning warⱪiraxliridǝk bir awazni anglidim. Ular: —

— Ⱨǝmdusana! Nijat, xan-xǝrǝp wǝ ⱪudrǝt Hudayimizƣa mǝnsuptur!□

2 Qünki Uning ⱨɵkümliri ⱨǝⱪ wǝ adildur;

U yǝr yüzini ɵz buzuⱪluⱪi bilǝn buzƣan qong paⱨixining üstidin ⱨɵküm qiⱪirip,

Ɵz ⱪul-hizmǝtkarlirining ⱪenining intiⱪamini uningdin aldi,

— deyixǝtti.□  ■

3 Ular ikkinqi ⱪetim: — «Ⱨǝmdusana!» deyixti. Uningdin qiⱪⱪan is-tütǝklǝr ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ purⱪiraydu!□  ■ 4 Yigirmǝ tɵt aⱪsaⱪal wǝ tɵt ⱨayat mǝhluⱪ yǝrgǝ yiⱪilip: — «Amin! Ⱨǝmdusana!» dǝp, tǝhttǝ olturƣan Hudaƣa sǝjdǝ ⱪilixti.

Ⱪozining toy ziyapiti

5 Andin tǝhttin kɵtürülgǝn bir awaz mundaⱪ dedi: —

«Əy uning barliⱪ ⱪul-hizmǝtkarliri,

Uningdin ⱪorⱪidiƣan kattilar bolsun, tɵwǝnlǝr bolsun,

Ⱨǝmminglar Hudayimizni mǝdⱨiyilǝnglar!»

6 Andin zor bir top adǝmlǝrning awaziƣa, nurƣun sularning xarⱪirixiƣa, ⱪattiⱪ güldürmamilarning güldürlixigǝ ohxax bir awazning mundaⱪ degǝnlikini anglidim: —

«Ⱨǝmdusana! Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir Pǝrwǝrdigar Hudaymiz sǝltǝnǝt ⱪildi!■

7 Xadlinayli, tǝntǝnǝ ⱪilayli wǝ uni mǝdⱨiyilǝp uluƣlayli!

Qünki Ⱪozining toy-mǝrikǝ küni yetip kǝldi,

Ⱪiz ɵzini tǝyyar ⱪildi!»■

8 Ⱪizƣa kiyix üqün pakiz, parⱪirap turidiƣan nǝpis libas berildi (nǝpis libas bolsa muⱪǝddǝs bǝndilǝrning ⱨǝⱪⱪaniy ǝmǝlliridur).

9 Andin, pǝrixtǝ manga:

— Munu sɵzlǝrni hatiriliwal: —

«Ⱪozining toy ziyapitigǝ qaⱪirilƣanlar bǝhtliktur!» — dedi.

U manga yǝnǝ: — Bular Hudaning ⱨǝⱪiⱪiy sɵzliridur, — dedi.□  ■

10 Mǝn uningƣa sǝjdǝ ⱪilƣili ayiƣiƣa yiⱪildim. Lekin u:

— Ⱨǝrgiz undaⱪ ⱪilma! Mǝnmu Hudaning sǝn wǝ Əysaƣa guwaⱨliⱪ bǝrgüqi ⱪerindaxliring bilǝn ohxax ⱪul-hizmǝtkarmǝn. Hudaƣila ibadǝt ⱪil! Qünki wǝⱨiy-bexarǝtning roⱨ-maⱨiyiti bolsa Əysa ⱨǝⱪⱪidǝ guwaⱨliⱪ berixtur, — dedi.□  ■

Aⱪ atⱪa Mingüqi

11 Andin kɵrdümki, asman eqildi wǝ mana, bir aⱪ at turatti; üstigǝ mingüqining bolsa nami «Sadiⱪ» wǝ «Ⱨǝⱪiⱪiy» bolup, U ⱨǝⱪⱪaniyliⱪ bilǝn ⱨɵküm qiⱪiridu wǝ jǝng ⱪilidu. ■ 12 Uning kɵzliri ot yalⱪuniƣa ohxaytti, bexida nurƣun taji bolup, tenidǝ Ɵzidin baxⱪa ⱨeqkim bilmǝydiƣan bir nam pütüklük idi. ■ 13 U uqisiƣa ⱪanƣa milǝngǝn bir ton kiygǝnidi, Uning nami «Hudaning Kalami» dǝp atilidu. ■ 14 Uning kǝynidin ǝgixip keliwatⱪan ǝrxtiki ⱪoxunlar bolsa, aⱪ atlarƣa mingǝn, ap’aⱪ, pak nǝpis kanap libas bilǝn kiydürülgǝnidi. ■ 15 Uning aƣzidin ɵtkür bir ⱪiliq qiⱪip turatti; U buning bilǝn barliⱪ ǝllǝrni uridu; U ularni tɵmür kaltǝk bilǝn padiqidǝk baⱪidu; U Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir Hudaning dǝⱨxǝtlik ƣǝzipining «xarab kɵlqiki»ning qǝyligüqisidur.□  ■

16 Uning toni wǝ yotisi üstigǝ «Padixaⱨlarning Padixaⱨi wǝ rǝblǝrning Rǝbbi» degǝn nam yezilƣanidi.■

17 Andin mǝn ⱪuyaxning iqidǝ turƣan bir pǝrixtini kɵrdüm. U asmanning otturisida uquwatⱪan barliⱪ ⱪuxlarƣa yuⱪiri awaz bilǝn:

—Kelinglar, Hudaning katta ziyapitigǝ yiƣilinglar! ■ 18 Padixaⱨlarning, sǝrdarlarning wǝ palwanlarning, atlarning wǝ ularƣa mingǝnlǝrning, xundaⱪla barliⱪ ǝt igilirining, ⱪullarning ⱨǝm ⱨɵrlǝrning, kattilarning ⱨǝm tɵwǝnlǝrning gɵxlirini yǝnglar! — dedi.□

19 Xuning bilǝn mǝn diwǝ, yǝr yüzidiki padixaⱨlar wǝ ularning ⱪoxunlirining atⱪa Mingüqi ⱨǝm Uning ⱪoxuni bilǝn jǝng ⱪilix üqün toplanƣanliⱪini kɵrdüm. 20 Əmdi diwǝ wǝ uningƣa wakalitǝn mɵjizilik alamǝtlǝrni kɵrsǝtkǝn sahta pǝyƣǝmbǝrning ⱨǝr ikkisi tutuwelindi (sahta pǝyƣǝmbǝr xu alamǝtlǝr bilǝn diwining tamƣisini ⱪobul ⱪilƣan ⱨǝmdǝ uning but-ⱨǝykiligǝ qoⱪunƣanlarni azdurup yürgǝnidi). Ular ikkisi günggürt yeniwatⱪan ot kɵligǝ tirik taxlandi. ■ 21 Ⱪalƣini bolsa atⱪa Mingüqining aƣzidin qiⱪⱪan ⱪiliq bilǝn ⱪirildi. Barliⱪ pütün uqar-ⱪanatlar bularning gɵxi bilǝn yǝp toyundi.

20

Mǝsiⱨning yǝr yüzidiki ming yilliⱪ sǝltǝniti

1 Uningdin keyin, ⱪolida tegi yoⱪ ⱨangning aqⱪuqi wǝ yoƣan zǝnjir tutⱪan bir pǝrixtining asmandin qüxüwatⱪanliⱪini kɵrdüm.■ 2 Pǝrixtǝ ǝjdiⱨani, yǝni Iblis yaki Xǝytan deyilidiƣan ⱨeliⱪi ⱪǝdimiy yilanni tutup, ming yilliⱪ zǝnjirlǝp ⱪoydi.■ 3 Uning ming yil toxⱪuqǝ ǝllǝrni azdurmasliⱪi üqün, uni tegi yoⱪ ⱨangƣa taxlap ⱨangning aƣzini etip peqǝtliwǝtti. Bu waⱪitlardin keyin, u waⱪtinqǝ ⱪoyup berilixi muⱪǝrrǝr.■

4 Andin mǝn tǝhtlǝrni wǝ ularda olturƣanlarni kɵrdüm. Ularƣa ⱨɵküm ⱪilix ⱨoⱪuⱪi berilgǝnidi. Mǝn yǝnǝ, Əysaƣa bǝrgǝn guwaⱨliⱪi wǝjidin wǝ Hudaning sɵz-kalami wǝjidin kallisi elinƣanlarning janlirinimu kɵrdüm. Ular diwigǝ wǝ uning but-ⱨǝykiligǝ qoⱪunmiƣan, uning tamƣisi pexanisigǝ wǝ ⱪoliƣa urulmiƣanlar idi. Ular tirilip, Mǝsiⱨ bilǝn birliktǝ ming yil ⱨɵküm sürdi □  ■ 5 (ɵlgǝnlǝrning ⱪalƣanliri ming yil toxmiƣuqǝ tirilmǝydu). Bu dǝslǝpki tirilix idi.

6 Dǝslǝpki tirilixtin nesiwǝ bolƣanlar bǝhtlik wǝ muⱪǝddǝstur; ikkinqi ɵlümning bularni ilkigǝ elix ⱨoⱪuⱪi yoⱪtur. Ular Hudaning wǝ Mǝsiⱨning kaⱨinliri bolidu wǝ Uning bilǝn birliktǝ ming yil ⱨɵküm süridu.■

Xǝytanning ahirⱪi mǝƣlubiyiti

7 Ming yil toxⱪanda, Xǝytan zindandin boxitilip, 8 yǝr yüzining tɵt bulungidiki ǝllǝrni, yǝni Gog wǝ Magogni azdurux wǝ ularni jǝng ⱪilixⱪa bir yǝrgǝ toplaxⱪa qiⱪidu. Toplanƣanlarning sani dengiz saⱨilidiki ⱪumdǝk sanaⱪsiz bolidu.□  ■ 9 Ular yǝr yüzidiki kǝng tüzlǝnglikkǝ qiⱪip, muⱪǝddǝs bǝndilǝrning bargaⱨini, yǝni Huda sɵyidiƣan xǝⱨǝrni muⱨasirigǝ alidu. Lekin asmandin ot yeƣip, ularni yutuwetidu. □ 10 Ularni azdurƣan Iblis bolsa diwǝ bilǝn sahta pǝyƣǝmbǝr kɵyüwatⱪan ot wǝ günggürt kɵligǝ taxlinip, u yǝrdǝ keqǝ-kündüz ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ ⱪiynilidu.■

Qong aⱪ tǝht — ahirⱪi ⱨɵküm

11 Uningdin keyin, qong bir aⱪ tǝht wǝ uningda Olturƣuqini kɵrdüm. Asman bilǝn zemin Uning yüzidin ɵzini ⱪaqurup, ular turƣan jay ⱨǝrgiz tepilmaydu. 12 Mǝn yǝnǝ katta bolsun, yaki tɵwǝn bolsun, ɵlgǝnlǝrning ⱨǝmmisining tǝhtning aldida turƣanliⱪini kɵrdüm. Kitablar eqildi; andin yǝnǝ bir kitab — «Ⱨayatliⱪ dǝptiri» dǝp atalƣan kitab eqildi. Ɵlgǝnlǝrgǝ kitablarda hatirilǝngini boyiqǝ ɵz ǝmǝliyitigǝ ⱪarap ⱨɵküm ⱪilindi. ■ 13 Dengiz ɵzidǝ ɵlgǝnlǝrni tapxurup bǝrdi, ɵlüm wǝ tǝⱨtisaramu ɵzliridiki ɵlgǝnlǝrni tapxurup berixti. Ⱨǝrkimning üstigǝ ɵz ǝmǝliyitigǝ ⱪarap ⱨɵküm ⱪilindi. 14 Andin ɵlüm wǝ tǝⱨtisara ot kɵligǝ taxlandi. Mana ikkinqi ɵlüm — ot kɵlidur. 15 Kimning ismining «Ⱨayatliⱪ dǝptiri»dǝ yezilmiƣanliⱪi bayⱪalsa, ot kɵligǝ taxlandi.

21

Yengi asman, yengi zemin

1 Andin, yengi asman wǝ yengi zeminni kɵrdüm; qünki burunⱪi asman wǝ zemin ɵtüp kǝtkǝnidi, dengizmu mǝwjut bolmidi.■ 2 Muⱪǝddǝs xǝⱨǝrning, yǝni Hudadin qiⱪⱪan, huddi ɵz yigitigǝ toy pǝrdazlirini ⱪilip ⱨazirlanƣan ⱪizdǝk yengi Yerusalemning ǝrxtin qüxüwatⱪanliⱪni kɵrdüm.■ 3 Ərxtin yuⱪiri kɵtürülgǝn bir awazning mundaⱪ degǝnlikini anglidim: «Mana, Hudaning makani insanlarning arisididur; U ular bilǝn billǝ makanlixip turidu, ular Uning hǝlⱪi bolidu. Huda Ɵzimu ular bilǝn billǝ turup, ularning Hudasi bolidu. □  ■ 4 U ularning kɵzliridiki ⱨǝr tamqǝ yaxni sürtidu; ǝmdi ɵlüm ǝsla bolmaydu, nǝ matǝm, nǝ yiƣa-zar, nǝ ⱪayƣu-ǝlǝm bolmaydu, qünki burunⱪi ixlar ɵtüp kǝtti».□  ■

5 Tǝhttǝ Olturƣuqi:

— Mana, ⱨǝmmini yengi ⱪilimǝn! — dedi. U manga yǝnǝ:

Bularni hatiriliwal! Qünki bu sɵzlǝr ⱨǝⱪiⱪiy wǝ ixǝnqliktur, — dedi.■ 6 U yǝnǝ manga mundaⱪ dedi: —

«Ix tamam boldi! Mǝn «Alfa» wǝ «Omega»durmǝn, Muⱪǝddimǝ wǝ Hatimǝ Ɵzümdurmǝn. Ussiƣan ⱨǝrkimgǝ ⱨayatliⱪ süyining buliⱪidin ⱨǝⱪsiz berimǝn.□  ■

7 Ƣǝlibǝ ⱪilƣuqi ⱨǝrkim bularƣa mirashorluⱪ ⱪilidu; Mǝn uning Hudasi bolimǝn, umu Mening oƣlum bolidu.■ 8 Lekin ⱪorⱪunqaⱪlar, etiⱪadsizlar, yirginqliklǝr, ⱪatillar, buzuⱪluⱪ ⱪilƣuqilar, seⱨirgǝrlǝr, butpǝrǝslǝr wǝ barliⱪ yalƣanqilarƣa bolsa, ularning ⱪismiti ot bilǝn günggürt yenip turuwatⱪan kɵldur — bu bolsa ikkinqi ɵlümdur».■

Yengi Yerusalem

9 Ahirⱪi yǝttǝ balayi’apǝt bilǝn tolƣan yǝttǝ qinini tutⱪan yǝttǝ pǝrixtidin biri kelip, manga sɵzlǝp:

— Kǝl! Sanga Ⱪozining jorisi bolidiƣan ⱪizni kɵrsitip ⱪoyay, — dedi.■

10 Andin u meni Roⱨning ilkidǝ bolƣan ⱨalda yoƣan wǝ egiz bir taƣⱪa elip ⱪoydi. U yǝrdin manga Hudadin qiⱪⱪan muⱪǝddǝs xǝⱨǝr Yerusalemning ǝrxtin qüxüwatⱪanliⱪini kɵrsǝtti. □  ■ 11 Uningda Hudaning xan-xǝripi bar idi, uning julasi intayin ⱪimmǝtlik gɵⱨǝrning, yexil yaⱪuttǝk yaltiriƣan hrustalning julasiƣa ohxaytti. 12 Uning qong ⱨǝm egiz sepili bar idi; sepilning on ikki dǝrwazisi bolup, dǝrwazilarda on ikki pǝrixtǝ turatti. Ⱨǝrbir dǝrwazining üstigǝ Israillarning on ikki ⱪǝbilisidin birining ismi yezilƣanidi. 13 Mǝxriⱪ tǝripidǝ üq dǝrwaza, ximal tǝripidǝ üq dǝrwaza, jǝnub tǝripidǝ üq dǝrwaza wǝ mǝƣrip tǝripidǝ üq dǝrwaza bar idi. 14 Xǝⱨǝrning sepilining on ikki ul texi bolup, ularning üstigǝ on ikki isim, yǝni Ⱪozining rosulining isimliri pütüklüktur.□  ■

15 Manga sɵz ⱪilƣan pǝrixtining ⱪolida xǝⱨǝrni, uning dǝrwaziliri wǝ uning sepilini ɵlqǝydiƣan altun ⱪomux ɵlqigüq ⱨasa bar idi. ■ 16 Xǝⱨǝr tɵt qasa bolup, uzunluⱪi bilǝn kǝngliki ohxax idi. Pǝrixtǝ xǝⱨǝrni ⱨasa bilǝn ɵlqidi — on ikki ming stadiyon kǝldi (uzunluⱪi, kǝngliki wǝ egizliki tǝngdur). □ 17 U sepilnimu ɵlqidi. Sepilning ⱪelinliⱪi insanlarning ɵlqǝm birliki boyiqǝ, yǝni xu pǝrixtining ɵlqimi boyiqǝ bir yüz ⱪiriⱪ tɵt jǝynǝk kǝldi. □ 18 Sepilning ⱪuruluxi bolsa yexil yaⱪuttin, xǝⱨǝr ǝynǝktǝk süzük sap altundin bina ⱪilinƣanidi. 19 Xǝⱨǝr sepilining ulliri ⱨǝrhil ⱪimmǝtlik yaⱪutlar bilǝn bezǝlgǝnidi. Birinqi ul tax yexil yaⱪut, ikkinqisi kɵk yaⱪut, üqinqisi ⱨeⱪiⱪ, tɵtinqisi zumrǝt, 20 bǝxinqisi ⱪizil ⱨeⱪiⱪ, altinqisi ⱪizil ⱪaxtax, yǝttinqisi seriⱪ kwarts, sǝkkizinqisi sus yexil yaⱪut, toⱪⱪuzinqisi topaz, oninqisi yexil kwarts, on birinqisi sɵsün yaⱪut wǝ on ikkinqisi piroza idi. □ 21 On ikki dǝrwaza on ikki mǝrwayit idi, demǝk dǝrwazilarning ⱨǝrbiri birdin mǝrwayittin yasalƣanidi. Xǝⱨǝrning ƣol yoli ǝynǝktǝk süzük sap altundin idi.

22 Xǝⱨǝrdǝ ⱨeqⱪandaⱪ ibadǝthana kɵrmidim, qünki Ⱨǝmmigǝ Ⱪadir Pǝrwǝrdigar Huda wǝ Ⱪoza uning ibadǝthanisidur. 23 Xǝⱨǝrning yorutuluxi üqün ⱪuyaxⱪa yaki ayƣa moⱨtaj ǝmǝs, qünki Hudaning xan-xǝripi uni yorutⱪanidi, uning qiriƣi bolsa Ⱪozidur. ■ 24 Əllǝr xǝⱨǝrdiki yoruⱪluⱪta yüridu; yǝr yüzidiki padixaⱨlar xanuxǝwkitini uning iqigǝ elip kelidu. □  ■ 25 Uning dǝrwaziliri kündüzdǝ ⱨǝrgiz taⱪalmaydu (ǝmǝliyǝttǝ u yǝrdǝ keqǝ zadi bolmaydu). ■ 26 Ⱨǝrⱪaysi ǝllǝrning xanuxǝwkiti wǝ ⱨɵrmǝt-izziti uning iqigǝ elip kelinidu.□ 27 Ⱨǝrⱪandaⱪ ⱨaram nǝrsǝ wǝ ⱨǝrⱪandaⱪ yirginqlik ixlarni ⱪilƣuqi yaki yalƣanqiliⱪ ⱪilƣuqi uningƣa kirǝlmǝydu; pǝⱪǝt nami Ⱪozining ⱨayatliⱪ dǝptiridǝ yezilƣanlarla kirǝlǝydu.■

22

1 Andin pǝrixtǝ manga hrustaldǝk parⱪiraⱪ ⱨayatliⱪ süyi eⱪiwatⱪan dǝryani kɵrsǝtti. Dǝrya Hudaning wǝ Ⱪozining tǝhtidin qiⱪⱪan bolup, □  ■ 2 xǝⱨǝrning ƣol yolining otturisida eⱪiwatⱪanidi. Dǝryaning bu tǝripidǝ wǝ u tǝripidimu on ikki hil mewǝ beridiƣan, ⱨǝr ayda mewilǝydiƣan ⱨayatliⱪ dǝrihi bar idi; dǝrǝhning yopurmaⱪliri ǝllǝrning xipasi üqün idi.□  ■ 3 Lǝnǝt degǝn ǝmdi bolmaydu; Hudaning wǝ Ⱪozining tǝhti xǝⱨǝrning iqidǝ bolup, Uning ⱪul-hizmǝtkarliri Uning hizmǝt-ibaditidǝ bolidu. 4 Ular Uning jamalini kɵridu; Uning nami ularning pexanilirigǝ pütüklük bolidu.■ 5 U yǝrdǝ ǝsla keqǝ bolmaydu, nǝ qiraƣ nuriƣa, nǝ ⱪuyax nuriƣa moⱨtaj bolmaydu. Qünki Pǝrwǝrdigar Huda ularning üstidǝ yoridu, ular ǝbǝdil’ǝbǝdgiqǝ ⱨɵküm süridu.■

Ahirⱪi agaⱨ-guwaⱨ

6 Pǝrixtǝ manga:

— Bu sɵzlǝr ⱨǝⱪiⱪiy wǝ ixǝnqliktur; pǝyƣǝmbǝrlǝrning roⱨlirining Rǝb Hudasi yeⱪin kǝlgüsidǝ yüz berixi muⱪǝrrǝr bolƣan ixlarni Ɵz ⱪul-hizmǝtkarliriƣa kɵrsitix üqün, pǝrixtisini ǝwǝtti, — dedi.□  ■

7 («Mana, pat yeⱪinda kelimǝn! Bu kitabtiki bexarǝtning sɵzlirini tutⱪuqi kixi bǝhtliktur!»)□  ■

8 Bularni angliƣuqi wǝ kɵrgüqi mǝn Yuⱨannamǝn. Bu ixlarni angliƣinimda wǝ kɵrginimdǝ, bularni manga kɵrsǝtkǝn pǝrixtigǝ sǝjdǝ ⱪilƣili ayiƣi aldiƣa yiⱪildim. 9 Lekin u manga:

— Ⱨǝrgiz undaⱪ ⱪilma! Mǝnmu Hudaning sǝn wǝ ⱪerindaxliring bolƣan pǝyƣǝmbǝrlǝr bilǝn ohxax ⱪul-hizmǝtkarimǝn. Hudaƣila ibadǝt ⱪil! — dedi.■

10 U manga yǝnǝ:

— Bu kitabtiki bexarǝtning sɵzlirini peqǝtlimǝ; qünki bularning waⱪti yeⱪin kǝldi. □  ■

11 Ⱪǝbiⱨlik ⱪilƣuqi kixi ⱪǝbiⱨlikni ⱪiliwǝrsun; pǝskǝx kixi bolsa pǝskǝxliktǝ turiwǝrsun; ⱨǝⱪⱪaniy kixi bolsa ⱨǝⱪⱪaniyliⱪini yürgüziwǝrsun; pak-muⱪǝddǝs kixi bolsa pak-muⱪǝddǝsliktǝ turiwǝrsun, — dedi.

Əysa Mǝsiⱨ biwasitǝ Yuⱨannaƣa sɵzlǝydu

12  «Mana, pat yeⱪinda kelimǝn! Ⱨǝrkimning ǝmǝliyitigǝ ⱪarap beridiƣinimni Ɵzüm bilǝn billǝ elip kelimǝn.□  ■ 13 Mǝn «Alfa» wǝ «Omega», Birinqi wǝ Ahirⱪi, Muⱪǝddimǝ wǝ Hatimǝ Ɵzümdurmǝn».□  ■

14 Ⱨayatliⱪ dǝrihining mewisidin nesip bolux wǝ dǝrwaziliridin xǝⱨǝrgǝ kirixkǝ muyǝssǝr bolux üqün tonlirini yuƣanlar bǝhtliktur! 15 Xǝⱨǝrning sirtidikilǝr — itlar, seⱨirgǝrlǝr, buzuⱪluⱪ ⱪilƣuqilar, ⱪatillar, butpǝrǝslǝr, yalƣanqiliⱪⱪa huxtar bolƣanlar wǝ ǝmǝl ⱪilƣuqilardur.■

16 «Mǝnki Əysa jamaǝtlǝrni dǝp silǝrgǝ bu ixlarning guwaⱨliⱪini yǝtküzüx üqün pǝrixtǝmni ǝwǝttim. Dawutning Yiltizi ⱨǝm Nǝsli, Parlaⱪ Tang Yultuzidurmǝn!»■

17 Roⱨ wǝ toyi bolidiƣan ⱪiz: «Kǝl!» dǝydu.

Angliƣuqi: «Kǝl!» desun.

Ussiƣuqi ⱨǝrkim kǝlsun, haliƣan ⱨǝrkim ⱨayatliⱪ süyidin ⱨǝⱪsiz iqsun.□  ■

Hatimǝ

18 Mǝnki bu kitabtiki bexarǝtning sɵzlirini angliƣanlarƣa guwaⱨliⱪ berip agaⱨlandurimǝnki: kimdikim bu sɵzlǝrgǝ birnemini ⱪoxsa, Huda uningƣa bu kitabta yezilƣan balayi’apǝtlǝrni ⱪoxidu. □ 19 Kimdikim bu bexarǝtlik kitabning sɵzliridin birǝr sɵzni elip taxlisa, Hudamu uningdin bu kitabta yezilƣan ⱨayatliⱪ dǝrihidin wǝ muⱪǝddǝs xǝⱨǝrdin bolidiƣan nesiwisini elip taxlaydu.■

20 — Mana, bularƣa agaⱨ-guwaⱨ Bǝrgüqi bolsa mundaⱪ dǝydu:

— «Xundaⱪ, pat yeⱪinda kelimǝn!»

— «Amin! Kǝl, ya Rǝb Əysa!»

21 Rǝb Əysa Mǝsiⱨning meⱨir-xǝpⱪiti barliⱪ muⱪǝddǝs bǝndilǝr bilǝn billǝ bolƣay, amin!

□ 1:1 «Bu kitab Əysa Mǝsiⱨning wǝⱨiysi» — «Əysa Mǝsiⱨning wǝⱨiysi» ⱨǝm Əysa Mǝsiⱨ toƣrisida ⱨǝm Uningdin kǝlgǝn wǝⱨiydur. «Huda Uningƣa Ɵz ⱪul-hizmǝtkarliriƣa yeⱪin kǝlgüsidǝ yüz berixi muⱪǝrrǝr bolƣan ixlarni kɵrsitixi üqün tapxurƣan wǝⱨiydur» — Hudaning «ⱪul-hizmǝtkarliri» Injilda Hudaning «ⱪulluⱪ»ida bolƣanlar, yǝni mǝjburiy ⱨalda ǝmǝs, bǝlki muⱨǝbbǝtning türtkisidǝ qin kɵnglidin xundaⱪ talliwalƣanlarni kɵrsitidu, ǝlwǝttǝ.

□ 1:3 «wǝⱨiyning waⱪti yeⱪindur» — «wǝⱨiyning waⱪti» degǝn, bu ixlarning ǝmǝlgǝ axidiƣan waⱪti.

■ 1:3 Wǝⱨ. 22:7,10.

□ 1:4 «Uning tǝhtining aldidiki yǝttǝ Roⱨtin... (meⱨir-xǝpⱪǝt wǝ hatirjǝmlik bolƣay)» — «yǝttǝ» degǝn sanning kamalǝtkǝ yǝtkǝn, mukǝmmǝl degǝn mǝnisi bolup, bǝzi alimlar bu «yǝttǝ Roⱨ» Hudaning Muⱪǝddǝs Roⱨining yǝttǝ tǝripini kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu (5:6ni wǝ «Yǝx.» 11:2ni kɵrüng). Baxⱪilar ularni yǝttǝ pǝrixtini kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu. Bǝzilǝr: «yǝttǝ tǝrǝplik Roⱨ» yaki «yǝttǝ tǝrǝplimilik Roⱨ» dǝp tǝrjimǝ ⱪilidu.

■ 1:4 Mis. 3:14; Wǝⱨ. 1:8; 4:8; 11:17; 16:5.

□ 1:5 «ɵlümdin tunji Tirilgüqi» — grek tilida muxu yǝrdiki «tunji» adǝttǝ «birinqi bolup tuƣulƣan»ni kɵrsitidu. Sɵzning toluⱪ mǝnisi toƣruluⱪ «Kol.» 1:16-17 wǝ 18-ayǝttiki izaⱨatlarni kɵrüng. «Ɵz ⱪeni bilǝn bizni gunaⱨlirimizdin yuƣan» — yaki «Ɵz ⱪeni bilǝn bizni gunaⱨlirimizdin azad ⱪilƣan».

■ 1:5 Yǝx. 55:4; Ros. 20:28; 1Kor. 15:20; Kol. 1:18; Ibr. 9:12,14; 1Pet. 1:19; 1Yuⱨa. 1:7; Wǝⱨ. 3:14; 5:9.

□ 1:6 «munasiwǝtlik ayǝt(lǝr)» — «Mis.» 19:6.

■ 1:6 Rim. 12:1; 1Pet. 2:5, 9; Wǝⱨ. 5:10.

□ 1:7 «ⱨǝtta Uni sanjiƣanlarmu Uni kɵridu» — yaki «yǝni Uni sanjiƣanlarmu Uni kɵridu». «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Dan.» 7:13, «Zǝk.» 12:10

■ 1:7 Dan. 7:13; Zǝk. 12:10; Mat. 24:30; 25:31; Yⱨ. 19:37; Ros. 1:11; 1Tes. 1:10; 2Tes. 1:10; Yǝⱨ. 14.

□ 1:8 «Mǝn «Alfa» wǝ «Omega»...durmǝn» — grek tilida «alfa» birinqi ⱨǝrp, «omega» ahirⱪi ⱨǝrptur. Demǝk, Huda bax wǝ ahirdur. Bǝzi kona kɵqürülmilǝrdǝ «Muⱪǝddimǝ wǝ Hatimǝ Ɵzümdurmǝn» degǝn sɵzlǝr tepilmaydu.

■ 1:8 Yǝx. 41:4; 44:6; Wǝⱨ. 21:6; 22:13.

□ 1:9 «Əysada bolƣan azab-oⱪubǝt, padixaⱨliⱪ wǝ sǝwr-taⱪǝttin ortaⱪ nesipdixinglar» — demǝk, Əysa Mǝsiⱨdǝ bolƣanlar qoⱪum ⱨǝm Uning nami wǝjidin azab-oⱪubǝt tartidu, xundaⱪla Uning sǝwr-taⱪitidin küq elixi kerǝk bolidu, ⱨǝm Uningda bolƣan padixaⱨliⱪtin bǝⱨrimǝn bolidu. «Əysaning guwaⱨliⱪi wǝjidin» — demǝk «Əysa toƣrisidiki guwaⱨliⱪ»; baxⱪa hil mǝnisi «Əysa (Ɵzi) bǝrgǝn guwaⱨliⱪ». «Patmos degǝn aralda mǝⱨbus bolup turup ⱪalƣandim» — Patmos rimliⱪlarning dǝⱨxǝtlik «ǝmgǝk lagiri» bolƣan türmǝ idi. Yuⱨanna mǝzkur kitabni yeziwatⱪanda Patmos arilidin azad ⱪilinƣan boluxi mumkin.

□ 1:10 ««Rǝbning küni»dǝ mǝn Roⱨning ilkigǝ elinixim bilǝn...» — «Rǝbning küni» yaki «rǝblik kün». Alimlar bu toƣruluⱪ üq pikirdǝ bolidu: — (1) Rǝbning küni yǝkxǝnbǝ küni (Rǝb ɵlümdin tirilgǝn kün)ni kɵrsitidu; (2) Tǝwratta kɵp tilƣa elinƣan, ⱪiyamǝt künini ɵz iqigǝ alƣan ahirⱪi zamanlardiki ahirⱪi dǝⱨxǝtlik azab-oⱪubǝtlik künlǝrni, yǝni «Pǝrwǝrdigarning küni»ni kɵrsitidu, muxu kɵzⱪarax boyiqǝ bolƣanda Yuⱨanna Roⱨta kɵtürülüp kǝlgüsidiki zamanlarƣa yɵtkilip «Pǝrwǝrdigarning küni»ni kɵridu; (3) xu waⱪitlarda ⱨǝr yilning bir künidǝ Rim imperatori (xu waⱪitta Domitiyan idi) barliⱪ puⱪralirini ɵzigǝ sǝjdǝ ⱪildurup: «Ⱪǝysǝr rǝbtur!» dǝp etirap ⱪilip, huxbuy selixⱪa mǝjbur ⱪilatti. Xunga xu küni «Rǝbning küni» dǝp atalƣan. Bizningqǝ «Rǝbning küni» dǝl xu künni kɵrsitidu; lekin kinayilik ⱨǝm ⱨǝjwiylik ix xuki, Rǝb dǝl xu künidǝ (2-kɵzⱪaraxtikidǝk) Ɵzining, yǝni «Pǝrwǝrdigarning küni»ni ayan ⱪilixni layiⱪ kɵrdi. «Mǝn Roⱨning ilkigǝ elinixim bilǝn...» — «Roⱨ» Hudaning Roⱨi, Muⱪǝddǝs Roⱨni kɵrsitidu.

■ 1:10 Wǝⱨ. 4:2.

□ 1:11 «Smirna» — ⱨazirⱪi Türkiyǝdiki «Izmir». «kɵridiƣanliringni kitab ⱪilip yaz wǝ uni yǝttǝ jamaǝtkǝ, yǝni Əfǝsus, Smirna, Pǝrgamum, Tiyatira, Sardis, Filadelfiyǝ wǝ Laodikiyadiki jamaǝtlǝrgǝ ǝwǝt» — bu yǝttǝ xǝⱨǝrning ⱨǝmmisi bir dügilǝktǝ bir-birigǝ yandax jaylaxⱪanidi. Rosul Yuⱨanna yaxanƣanda Əfǝsus xǝⱨiridǝ makanlaxⱪanidi. «Ⱪoxumǝ sɵz» wǝ hǝritini kɵrüng.

□ 1:12 «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Mis.» 25:31-40.

□ 1:13 «kɵksigǝ altun kǝmǝr baƣliƣan Insan’oƣli» — yaki «kɵksigǝ altun kǝmǝr baƣliƣan insanning bir oƣli». «Dan.» 7:13ni wǝ izaⱨatini kɵrüng.

■ 1:13 Əz. 1:26; Dan. 7:13; Wǝⱨ. 14:14.

■ 1:14 Dan. 7:9; Wǝⱨ. 19:12.

■ 1:15 Wǝⱨ. 14:2.

□ 1:16 «munasiwǝtlik ayǝt» — «Dan.» 7:13.

■ 1:16 Yǝx. 49:2; Əf. 6:17; Ibr. 4:12; Wǝⱨ. 2:16; 19:15.

■ 1:17 Yǝx. 41:4; 44:6; 48:12.

■ 1:18 Ayup 12:14; Yǝx. 22:22; Rim. 6:9; Wǝⱨ. 3:7; 20:1.

□ 1:20 «yǝttǝ yultuz yǝttǝ jamaǝtning ǝlqiliri wǝ yǝttǝ qiraƣdan bolsa yǝttǝ jamaǝttur» — «ǝlqiliri» baxⱪa hil tǝrjimisi: «pǝrixtiliri». Grek tilida ⱨǝm ibraniy tilida «pǝrixtǝ» wǝ «ǝlqi» bir sɵz bilǝn ipadilinidu (pǝrixtilǝr Hudaning ǝlqiliri bolƣaq). Bizningqǝ muxu yǝrdǝ jamaǝtlǝr ǝwǝtkǝn ǝlqilǝrni kɵrsǝtsǝ kerǝk, qünki pǝrixtilǝrgǝ hǝt yezix ⱨajǝtsiz idi. Yǝttǝ ǝlqi Patmos ariliƣa berip Yuⱨannadin ⱨal soraxⱪa kǝlgǝn boluxi mumkin.

□ 2:2 «Sening ǝjir-ǝmǝlliringni, tartⱪan japaliringni ⱨǝm sǝwr-taⱪitingni, rǝzil adǝmlǝrning ⱪilmixliriƣa qidap turalmaydiƣanliⱪingni... bilimǝn» — bu toluⱪ sɵz ǝlqigǝ eytilƣini bilǝn xübⱨisizki, pütkül jamaǝtkǝ (bir adǝm süpitidǝ) eytilidu.

□ 2:5 «... bolmisa yeningƣa kelimǝn wǝ towa ⱪilmisang qiraƣdeningni jayidin yɵtkiwetimǝn» — Əfǝsusta ⱨazir jamaǝt bolmayla ⱪalmay, ⱨǝtta xǝⱨǝr ɵzi harabilik bolidu.

□ 2:6 «Mǝn Ɵzüm nǝprǝtlinidiƣan Nikolas tǝrǝpdarlirining ⱪilmixliridin sǝnmu nǝprǝtlinisǝn» — «Nikolas tǝrǝpdarliri»ning kim ikǝnliki ⱨazir eniⱪ ǝmǝs. Bǝzilǝr ularni «Ros.», 5:6-ayǝttiki «Nikolas» isimlik jamaǝt hizmǝtkari bilǝn munasiwǝtlik dǝp ⱪaraydu; lekin bizningqǝ buningƣa eniⱪ ispat tepilmidi. Ⱨeqbolmiƣanda ular etiⱪadqilarni jinsiy buzuⱪluⱪⱪa azdurmaⱪqi bolƣanidi (14-15-ayǝtni kɵrüng).

■ 2:6 Wǝⱨ. 2:15

■ 2:7 Yar. 2:9; Wǝⱨ. 22:2.

□ 2:8 «Izmir» — kona ismi «Smirna».

■ 2:8 Yǝx. 41:4; 44:6; Wǝⱨ. 1:17.

□ 2:9 «... Yǝⱨudiy ǝmǝs turup ɵzlirini Yǝⱨudiy dǝwalƣan, Xǝytanning bir sinagogi bolƣanlarning tɵⱨmǝtlirinimu bilimǝn» — imperator Domitiyan ⱨɵküm sürgǝn bǝzi waⱪitlarda birsi ɵzining Yǝⱨudiy ikǝnlikini ispatliyalsa, ziyankǝxlikkǝ uqrimasliⱪi kerǝk degǝn bir ⱪanun küqkǝ igǝ idi; xübⱨisizki, bǝzi «etiⱪadqilar» wǝ baxⱪilar bu ⱪanundin ⱪalaymiⱪan paydilinip ziyankǝxliktin ⱪeqip, xundaⱪla baxⱪilarƣimu ziyan yǝtküzgǝnidi.

■ 2:11 Mat. 13:9.

■ 2:12 Wǝⱨ. 1:16; 2:16.

□ 2:14 «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Qɵl.» 22-24-bab, 31:16.

■ 2:14 Qɵl. 22:23; 24:14; 25:1; 31:16.

■ 2:15 Wǝⱨ. 2:6

■ 2:16 Yǝx. 49:2; Əf. 6:17; Ibr. 4:12; Wǝⱨ. 1:16.

□ 2:17 «ƣǝlibǝ ⱪilƣuqilar bolsa yoxurup ⱪoyƣan mannadin berimǝnv wǝ ⱨǝrbirigǝ birdin aⱪ tax berimǝn» — «manna» — Israillar qɵl-bayawanda yürgǝn waⱪtida Huda ularƣa asmandin qüxürgǝn kündülük uzuⱪluⱪ idi («Mis.» 16:32-36-ayǝtlǝrgǝ wǝ «Yuⱨ.» 6:48-58-ayǝtlǝrgǝ ⱪaralsun).

■ 2:17 Mis. 16:4-36.

■ 2:18 Wǝⱨ. 1:14,15.

□ 2:20 «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «1Pad.» 16-, 18-19-, 21-bab.

■ 2:20 1Pad. 16:31; 2Pad. 9:7.

□ 2:22 «mana, Mǝn uni eƣir kesǝl orniƣa taxlap yatⱪuzimǝn» — grek tilida: «mana, Mǝn uni kariwatⱪa taxlaymǝn».

□ 2:23 «uning pǝrzǝntlirinimu ǝjǝllik kesǝl bilǝn urimǝn» — «pǝrzǝntliri» bolsa jismaniy yaki roⱨiy jǝⱨǝttinmu boluxi mumkin. «barliⱪ jamaǝtlǝr niyǝt-nixanlarni wǝ ⱪǝlblǝrni kɵzitip tǝkxürgüqining Ɵzüm ikǝnlikimni... bilidu» — «niyǝt-nixanlar» — grek tilida «bɵrǝklǝr» bilǝn ipadilinidu. «munasiwǝtlik ayǝt» — «Yǝr.» 17:10.

■ 2:23 1Sam. 16:7; 1Tar. 28:9; 29:17; Zǝb. 7:9; 62:12; Yǝr. 11:20; 17:10; 32:19; Mat. 16:27; Ros. 1:24; Rim. 2:6; 14:12; 2Kor. 5:10; Gal. 6:5; Wǝⱨ. 20:12.

■ 2:24-25 Wǝⱨ. 3:11.

□ 2:27 «U ularni tɵmür kaltǝk bilǝn padiqidǝk baxⱪurup,...» — yaki «U ularni xaⱨanǝ tɵmür ⱨasa bilǝn padiqidǝk baxⱪurup,... ». «U ularni ... sapal ⱪaqilarni urup qaⱪⱪandǝk tarmar ⱪilidu» — bu ayǝt «Zǝb.» 2:9-ayǝttin elinƣan bolup, bu yǝrdiki «ular» Huda bilǝn ⱪarxilaxⱪan «yat ǝllǝr»ni kɵrsitidu. «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Zǝb.» 2:8-9, «Wǝⱨ.» 12:5, 19:15.

■ 2:27 Zǝb. 2:8-9.

■ 3:1 Wǝⱨ. 1:14, 16.

□ 3:3 «Lekin oyƣanmisang Mǝn oƣridǝk üstüngkǝ kelimǝn wǝ sǝn ⱪaysi saǝttǝ üstünggǝ kelidiƣinimni ⱨǝrgiz bilmǝysǝn» — «oƣridǝk kelimǝn...»: bir ⱪetim Sardis xǝⱨiri düxmǝnning ⱨujumi astida turuwatⱪanda «sepil-istiⱨkamimiz ⱨeq bɵsülmǝs» dǝp hatirjǝmliktǝ uhlawatⱪanda düxmǝn «oƣridǝk» kirip uni ixƣal ⱪilƣan.

■ 3:3 Mat. 24:43; 1Tes. 5:2; 2Pet. 3:10; Wǝⱨ. 3:19; 16:15.

□ 3:4 «Lekin Sardista ɵz kiyimlirigǝ daƣ tǝgküzmigǝn birnǝqqǝ xǝhs bar» — «kiyimlirigǝ daƣ tǝgküzmigǝn» degǝn ibarǝ kɵqmǝ mǝnidǝ, ǝhlaⱪni kɵrsitidu. «...birnǝqqǝ xǝhs bar» — grek tilida «... birnǝqqǝ namlar bar».

■ 3:5 Mis. 32:32; Zǝb. 69:28; Mat. 10:32; Luⱪa 12:8; Fil. 4:3; Wǝⱨ. 20:12; 21:27.

□ 3:7 «...xundaⱪla Dawutning aqⱪuqiƣa igǝ bolƣuqi» — Əysa Mǝsiⱨ jismaniy jǝⱨǝttǝ Dawut padixaⱨning ǝwladi bolup, u Hudaning padixaⱨliⱪiƣa kirix dǝrwazisining aqⱪuqidur. «Yǝx.» 22:20-25ni kɵrüng.

■ 3:7 Ayup 12:14; Yǝx. 22:22; Wǝⱨ. 1:18; 3:14.

□ 3:8 «sening bir’az küqüng bolƣaq...» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «küqüng ajiz bolsimu,...».

□ 3:9 «Xǝytanning sinagogidikilǝrdin, Yǝⱨudiy ǝmǝs turup ɵzlirini Yǝⱨudiy dǝp atiwalƣan yalƣanqilar...» — 2:9diki izaⱨatni kɵrüng.

■ 3:9 Wǝⱨ. 2:9; Pǝnd. 14:19

□ 3:10 «Mening sǝwr-taⱪitimdiki sɵz-kalamni saⱪlap ǝmǝl ⱪilixing üqün...» — «Mening sǝwr-taⱪǝt yolumdiki sɵz-kalamim» yaki (1) hux hǝwǝrning ɵzini (qünki uni qing tutup saⱪlax üqün ⱨǝrⱨalda kɵp sǝwr-taⱪǝt kerǝk); yaki (2) Mǝsiⱨning alaⱨidǝ sǝwr-taⱪǝtlik bolux ǝmrlirini; yaki (3) Hudaning pütkül sɵz-kalamini kɵrsitidu (unimu qing tutuxⱪa ajayib sǝwr-taⱪǝt bolux kerǝk). Bizningqǝ bu sɵz yuⱪiriⱪi üq jǝⱨǝtning ⱨǝmmisini ɵz iqigǝ alidu. Mǝsiⱨning ɵzining sǝwr-taⱪiti bizgǝ bolmisa, biz «sǝwr-taⱪitimdiki sɵz-kalam»ni ⱨeq tutalmaymiz, ǝlwǝttǝ. «pütkül yǝr yüzigǝ qüxürülidiƣan sinaⱪ waⱪit-saiti» — yaki (1) imperator Trajan yürgüzgǝn ziyankǝxlǝrni, yaki (2) tarihtiki bizgǝ ⱨazir namǝlum baxⱪa bir mǝzgilni, yaki (3) kǝlgüsidiki «dǝⱨxǝtlik azab-oⱪubǝt»ni kɵrsitidu (mǝsilǝn «Mat.» 24:9-22). «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Yǝx.» 26:20-21.

■ 3:11 Wǝⱨ. 2:25.

■ 3:12 1Pad. 7:21; Wǝⱨ. 21:2,10; 22:4.

□ 3:14 «Amin Atalƣuqi, yǝni Sadiⱪ wǝ Ⱨǝⱪiⱪiy Guwaⱨqi, Hudaning kainitining kelip qiⱪixining Sǝwǝbqisi» — «Amin» sɵzining mǝnisi «xundaⱪ bolsun» bolup, bu yǝrdǝ Əysa Mǝsiⱨning Hudaning barliⱪ wǝdǝ wǝ pilanlirining «amin»i, yǝni ularning ǝmǝlgǝ exixining kapaliti ikǝnliki tǝkitlǝngǝn. («2Kor.» 1:20). «Hudaning kainitining kelip qiⱪixining Sǝwǝbqisi» degǝnning baxⱪa tǝrjimisi «Huda yaratⱪan kainatning idarǝ ⱪilƣuqisi». Bunngƣa ohxax sɵz «Kol.» 1:15, 18-ayǝttǝ tepilidu, xu ayǝtlǝrdiki izaⱨatlarnimu kɵrüng).

■ 3:14 Kol. 1:15; Wǝⱨ. 1:5, 6.

□ 3:15 «Sening ǝmǝlliringni bilimǝnki, sǝn soƣuⱪmu ǝmǝs, ⱪiziⱪmu ǝmǝs. Mǝn sening ya soƣuⱪ, ya ⱪiziⱪ boluxungni halayttim!» — Laodikiya xǝⱨiridǝ yahxi su mǝnbisi yoⱪ idi. Ətrapidiki xǝⱨǝrlǝrdinissiⱪ su (turuba arⱪiliⱪ) yǝtküzülsǝ ilman bolup ⱪalatti; soƣuⱪ su yǝtküzülsimu soƣuⱪ ǝmǝs, bǝlki ilman bolup ⱪalatti; ular ɵzliri bu ilman suni yahxi kɵrmǝytti.

□ 3:18 «kɵrüxüng üqün kɵzliringgǝ sürtüxkǝ tutiyani mǝndin setiwelixingni nǝsiⱨǝt ⱪilimǝn» — «kɵzliringgǝ sürtüx tutiya» grek tilida «kɵzliringni mǝsiⱨlǝydiƣan tutiya...» yaki «kɵzliringni Mǝsiⱨ ⱪilidiƣan tutiya...». «bay boluxung üqün otta tawlanƣan altun, yalingaqliⱪ nomusluⱪungning yepilixi üqün kiygüzülüxünggǝ aⱪ kiyim-keqǝk, kɵrüxüng üqün kɵzliringgǝ sürtüxkǝ tutiyani Mǝndin setiwelixingni nǝsiⱨǝt ⱪilimǝn» — Laodikiya xǝⱨiri ǝslidǝ: (1) intayin bay. Ularning nurƣun bankiliri bar idi. Bay ikǝnlikining bir misali, miladiyǝ 17-yili ⱪattiⱪ yǝr tǝwrǝx tüpǝylidin Filadǝlfiyǝ, Sardis wǝ Laodikiya xǝⱨǝrliri intayin eƣir ziyanƣa uqriƣaqⱪa Rim ⱨɵkümiti ularƣa nurƣun yardǝm pul ǝwǝtti. Laodikiya xǝⱨiridikilǝr pulimiz bar dǝp bu pulni rǝt ⱪildi; (2) ularning qirayliⱪ yungluⱪ kiyim-keqǝk ixlǝx bilǝn dangⱪi qiⱪⱪan; (3) ularning ünümlük birhil kɵz mǝlⱨiminingmu dangⱪi qiⱪⱪanidi.

■ 3:18 2Kor. 5:3; Wǝⱨ. 7:13; 16:15; 19:8.

■ 3:19 Ayup 5:17; Pǝnd. 3:12; Ibr. 12:5.

□ 3:20 «Əgǝr biri awazimni anglap ixikni aqsa, uning yeniƣa kirimǝn. Mǝn uning bilǝn, umu Mǝn bilǝn billǝ ƣizalinidu» — grek tilida «ƣizalinix» degǝn sɵz adǝttǝ kǝqlik tamaⱪni kɵrsitidu.

■ 3:21 Mat. 19:28; 1Kor. 6:2.

□ 3:22 « Ⱪuliⱪi barlar Roⱨning jamaǝtlǝrgǝ degǝnlirini anglisun!»» — bu yǝttǝ jamaǝtning baxⱪabir ǝⱨmiyiti, yǝni bexarǝtlik ǝⱨimiyiti toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizni kɵrüng.

□ 4:2 «dǝrⱨal mǝn Roⱨning ilkidǝ boldum» — «Roⱨning ilkidǝ» grek tilda «Roⱨta». Demǝk, Muⱪǝddǝs Roⱨning ilkidǝ wǝ ilⱨami astida bolƣan.

□ 4:3 «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Əz.» 1:26-28.

□ 4:4 «tǝhtlǝrdǝ aⱪ kiyimlǝr bilǝn kiyingǝn, baxliriƣa altun taj taⱪalƣan yigirmǝ tɵt aⱪsaⱪal olturatti» — «aⱪsaⱪallar» kimlǝr? Alimlarning pikri: yaki (1) ular Mǝsiⱨning jamaitini bildüridu; yaki (2) Tǝwrat dǝwridiki etiⱪadi bilǝn yol baxliƣuqilarni kɵrsitidu. Biz (2)-pikirgǝ mayilmiz, qünki keyinki bablarda jamaǝt aⱪsaⱪallardin ayrim kɵrünidu (7:9-17, 19:1-10). «Ibr.» 11-bab, bolupmu 2-ayǝtnimu kɵrüng.

□ 4:5 «Tǝhtning aldida yalⱪunlap turƣan yǝttǝ mǝx’ǝl kɵyüp turatti; bular Hudaning yǝttǝ roⱨi idi» — bǝzi alimlar bu yǝttǝ Roⱨ yǝttǝ pǝrixtini kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu, baxⱪilar Hudaning Muⱪǝddǝs Roⱨining yǝttǝ tǝripini kɵrsitidu, dǝp ⱪaraydu (6:5ni wǝ «Yǝx.» 11:2ni kɵrüng). «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Mis.» 19:16, «Zǝk.» 3:9, 4:10.

□ 4:6 «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Əz.» 1:4-28.

■ 4:6 Wǝⱨ. 15:2.

□ 4:8 «Tɵt ⱨayat mǝhluⱪning ⱨǝrbirining altidin ⱪaniti bar idi» — «Əzakiyal»da kɵrüngǝn «ⱨayat mǝhluⱪlar»ning tɵt ⱪaniti bar idi. «ularning pütün bǝdinining qɵrisi ⱨǝtta iq tǝripimu kɵzlǝr bilǝn tolƣanidi» — «iq tǝripimu» yaki «ⱪanat astimu».

■ 4:8 Yǝx. 6:3; Wǝⱨ. 1:4, 8; 11:17; 16:5.

■ 4:11 Wǝⱨ. 5:12.

□ 5:1 «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Zǝk.» 5:1-4.

■ 5:1 Əz. 2:10.

■ 5:3 Fil. 2:10; Wǝⱨ. 5:13.

□ 5:5 «Dawutning yiltizi bolƣuqi» — yaki «Dawutning yiltizining notisi» («Yǝx.» 11:1ni kɵrüng). Lekin bizningqǝ bu sɵz Dawutning Mǝsiⱨtin kelip qiⱪⱪanliⱪini ⱨǝm Mǝsiⱨning Dawutning Rǝbbi ikǝnlikini kɵrsitidu (22:16 wǝ «Mat.» 22:42-45).

■ 5:5 Yar. 49:9,10; Yǝx. 11:10; Rim. 15:12; Wǝⱨ. 22:16.

■ 5:6 Zǝk. 3:9; 4:10; Wǝⱨ. 4:5.

■ 5:8 Zǝb. 141:2; Wǝⱨ. 14:2.

■ 5:9 Ros. 20:28; Əf. 1:7; Kol. 1:14; Ibr. 9:12; 10:10; 1Pet. 1:19; 1Yuⱨa. 1:7; Wǝⱨ. 4:11.

■ 5:10 Mis. 19:6; 1Pet. 2:5, 9; Wǝⱨ. 1:6.

□ 5:11 «Ularning sani tümǝn ming-tümǝn ming, milyon-milyon idi» — ǝslidǝ «ularning sani yüz milyonliƣan, «milyonliƣan idi».

■ 5:11 Dan. 7:10; Ibr. 12:22.

■ 5:12 Wǝⱨ. 4:11.

□ 5:14 «...Tɵt ⱨayat mǝhluⱪ «amin!» dǝp jawab ⱪayturatti, aⱪsaⱪallar yǝrgǝ yiⱪilip sǝjdǝ ⱪilatti» — bu muⱨim babning temisi toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz.

□ 6:1 «Tɵt ⱨayat mǝhluⱪtin birining güldürmamidǝk awaz bilǝn: «Kǝl!» deginini anglidim» — «Kǝl!» degǝn sɵz bǝlkim 2-8-ayǝtlǝrdǝ kɵrüngǝn atliⱪlarning ⱨǝrbirigǝ qiⱪirilƣan buyruⱪ bolsa kerǝk (3-, 5-, 7-ayǝtnimu kɵrüng). Bǝzi kona kǝqürülmilǝrdǝ «kǝl»ning ornda «kelip kɵrgin!» deyilidu.

□ 6:2 «uningƣa bir taj berildi» — «taj» degǝn bu sɵz padixaⱨningki ǝmǝs, bǝlki jǝng-uruxlarda yaki elixix musabiⱪilirida ƣaliblarƣa berilidiƣan, birhil nǝpis qǝmbirǝkni kɵrsitidu. «Kɵrdümki, mana bir aⱪ at kǝldi! Atⱪa mingüqining ⱪolida bir oⱪ-ya bar idi... u ƣǝlibǝ ⱪilƣuqi süpitidǝ zǝpǝr ⱪuqux üqün jǝnggǝ atlandi» — «aⱪ atⱪa mingüqi»ning salaⱨiyiti toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 6:2 Wǝⱨ. 19:11.

□ 6:6 «Bir tawaⱪ buƣday» — grek tilida «bir ɵlqǝm buƣday». «bir dinarius pul» — asasǝn bir künlük ix ⱨǝⱪⱪi idi («Mat.» 20:2). «Bir tawaⱪ» bǝlkim bir xing idi (grek tilida «qɵniks»). Biraⱪ bir tawaⱪ buƣday aranla bir kixining künlük tamiⱪiƣa yetidu. Xunga «ⱪara at» aqarqiliⱪ elip kelidu. Ⱨalbuki, xuning bilǝn bir waⱪitta baylar bolsa ɵz raⱨǝt-paraƣitigǝ kerǝk bolƣan «may wǝ xarab»larni setiwalalaydu.

■ 6:6 Wǝⱨ. 9:4.

□ 6:8 «ⱪilip, ⱪiliq, aqarqiliⱪ, waba wǝ yǝr yüzidiki yirtⱪuq ⱨaywanlar arⱪiliⱪ...» — «waba» grek tilida «ɵlüm».

■ 6:9 Wǝⱨ. 19:10; 20:4.

□ 6:12 «Andin mǝn Ⱪoza altinqi peqǝtni aqⱪinida kɵrdüm...» — «yǝttǝ peqǝt» toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 6:12 Yo. 2:10, 31; 3:15; Yǝx. 13:10; 24:23; Am. 8:9; Mat. 24:29, Ros. 2:20

□ 6:14 «munasiwǝtlik ayǝt» — «Yǝx.» 34:4.

□ 6:15 «sǝrdarlar» — grek tilida «mingbexilar». «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Yǝx.» 2:21.

□ 6:16 «munasiwǝtlik ayǝt» — «Ⱨox.» 10:8.

■ 6:16 Yǝx. 2:19; Ⱨox. 10:8; Luⱪa 23:30; Wǝⱨ. 9:6.

■ 6:17 Yo. 2:10, 31; 3:15; Yǝx. 2:12-22; 13:6-13; 24:23; Am. 8:9; Mat. 24:29; Ros. 2:20

■ 7:4 Wǝⱨ. 14:1.

□ 7:8 «...Zǝbulun ⱪǝbilisidin on ikki ming kixi, Yüsüp ⱪǝbilisidin on ikki ming kixi, Binyamin ⱪǝbilisidin on ikki ming kixi mɵⱨürlǝngǝnidi» — on ⱪǝbilidin Dan ⱪǝbilisi kǝm idi; Yüsüpning ⱪǝbilisi ikki bɵlǝkkǝ (Yüsüpning wǝ Manassǝⱨning)gǝ bɵlündi.

□ 7:10 «Nijat tǝhttǝ olturƣuqi Hudayimizƣa wǝ Ⱪoziƣa mǝnsup bolƣay!» — «Nijat... Ⱪoziƣa bolƣay!» degǝn ibarǝ bolsa Huda wǝ Ⱪoza insanlarƣa ata ⱪilƣan nijatning mewisi bolƣan xan-xǝrǝp, nam-xɵⱨrǝt wǝ ⱨǝmdusanalarning ⱨǝmmsi ⱨeq nemǝ ⱪaldurmay Huda wǝ Ⱪoziƣa ⱪayturup kelinsun, degǝndǝk mǝnidǝ.

□ 7:15 «tǝhttǝ Olturƣuqi bolsa ularning üstigǝ qedirini sayiwǝn ⱪilidu» — grek tilida «tǝhttǝ Olturƣuqi bolsa ularning üstigǝ Ɵz qedirini yeyip beridu».

■ 7:16 Yǝx. 49:10.

□ 7:17 «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Yǝx.» 5:5-6, 25:8.

■ 7:17 Yǝx. 25:8; Zǝb. 23:1; Wǝⱨ. 21:4.

□ 8:1 «Ⱪoza yǝttinqi peqǝtni aqⱪanda, ǝrxtǝ yerim saǝtqǝ jimjitliⱪ ⱨɵküm sürdi» — «yǝttǝ peqǝt» toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

□ 8:3 «huxbuygaⱨ... altun huxbuygaⱨ» — grek tilida «ⱪurbangaⱨ... altun ⱪurbangaⱨ».

■ 8:4 Zǝb. 141:2

■ 9:1 Luⱪa 8:31; Wǝⱨ. 17:8.

■ 9:4 Əz. 9:4; Wǝⱨ. 6:6; 7:3.

■ 9:6 Yǝx. 2:19; Yǝr. 8:3; Ⱨox. 10:8; Luⱪa 23:30; Wǝⱨ. 6:16.

■ 9:7 Mis. 10:4.

□ 9:11 «Uning ibraniyqǝ ismi Awaddon; grekqǝ ismi Apoliyon idi» — bu ikki isimning mǝnisi «ⱨalak ⱪilƣuqi».

■ 9:12 Wǝⱨ. 8:13.

□ 9:16 «bularning atliⱪ lǝxkǝrlǝr ⱪoxunining sani ikki yüz milyon idi» — «ikki yüz milyon» grek tilida «ikki tümǝn ⱨǝssǝ tümǝn».

□ 9:17 «atliⱪlarning kɵkrikidiki sawuti qoƣdǝk ⱪizil, kɵk yaⱪuttǝk kɵk wǝ günggürttǝk seriⱪ idi» — «qoƣdǝk ⱪizil, kɵk yaⱪuttǝk kɵk wǝ günggürttǝk seriⱪ idi» yaki «ot, kɵk yaⱪut wǝ günggürttin idi».

■ 9:20 Zǝb. 115:4, 5, 6, 7; 135:15.

■ 10:1 Mat. 17:2; Wǝⱨ. 1:15.

□ 10:4 «Yǝttǝ güldürmamining eytⱪanlirini mɵⱨürlǝp, ularni hatirilimǝ» — demǝk, bu sɵzlǝrni mǝhpiy tut.

■ 10:4 Dan. 8:26; 12:4.

■ 10:5 Dan. 12:7.

■ 10:6 Wǝⱨ. 11:15.

□ 10:9 «...Buni elip yǝ! Axⱪaziningni zǝrdab ⱪilidu, biraⱪ aƣzing ⱨǝsǝldǝk tatliⱪ bolidu» — kɵqmǝ mǝnisi «sanga awwal birhil huxalliⱪ yǝtküzidu, lekin keyin yürikingni eqixturidu» degǝndǝk bolidu. «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Əz.» 2:6-3:3.

■ 10:9 Əz. 3:1.

□ 10:10 «Mǝn xuning bilǝn kiqik oram yazmini pǝrixtining ⱪolidin elip yedim...» — «oram yazmini yeyix» bizningqǝ Yuⱨanna mǝzmunini yǝtküzüxi kerǝk bolidiƣan, tɵwǝndiki 11-19-bablardiki bexarǝtlǝr bilǝn baƣliⱪ. «Ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ u toƣruluⱪ tohtilimiz.

□ 11:1 «Barƣin, Hudaning ibadǝthanisi, ⱪurbangaⱨi wǝ u yǝrdǝ ibadǝt ⱪiliwatⱪanlarni ɵlqigin» — ⱪiziⱪ yeri xuki, Yuⱨanna muⱪǝddǝs ibadǝthanini wǝ uningda ibadǝt ⱪilƣuqilarni ɵlqigin dǝp buyrulƣini bilǝn u bizgǝ bularning ɵlqǝmlirini eytmaydu. Bu ixning ǝⱨmiyiti toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ azraⱪ tohtilimiz. «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Əz.» 40:3 ⱪatarliⱪlar, «Zǝk.» 2:1-4.

■ 11:1 Əz. 40:3-49; Əz. 41; Əz. 42; Əz. 43.

■ 11:2 Wǝⱨ. 13:5.

□ 11:3 «ikki guwaⱨqim... bɵz kiyim kiyip...» — kona zamanlarda «bɵz kiyim kiyix» towa ⱪilix yaki matǝm tutuxni bildürǝtti. Xübⱨisizki, bu ix ularning towa ⱪilix ⱨǝⱪⱪidiki hǝwǝrni tǝkitlǝx üqün bolidu.

□ 11:4 «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Zǝk.» 4:1-7.

■ 11:4 Zǝk. 4:3,14.

■ 11:6 Mis. 7; 8; 9; 10; 12; 1Pad. 17:1.

□ 11:7 «tegi yoⱪ ⱨangdin qiⱪidiƣan diwǝ ular bilǝn elixidu» — grek tilida «tegi yoⱪ ⱨangdin qiⱪidiƣan diwǝ ular bilǝn uruxidu».

■ 11:7 Dan. 7:21; Wǝⱨ. 13:7,11.

□ 11:8 «roⱨiy jǝⱨǝttin Sodom wǝ Misir dǝp atilidiƣan xǝⱨǝr» — Sodom eƣir buzuⱪluⱪⱪa qɵmgǝnidi, Misir bolsa Hudaning bǝndilirigǝ nisbǝtǝn ǝslidǝ ularni ǝsir ⱪiliwalƣan «bu rǝzil dunya»ning simwolidur. Xǝⱨǝrning «roⱨiy jǝⱨǝttin» xu namlarda boluxi «Rim» yaki «Babil (Babilon)»ni kɵrsitixi mumkin; xǝⱨǝr ⱨǝrⱨalda ahirⱪi zamanda bu rǝzil dunyaning küq-ⱪudritigǝ ǝng qong namayandǝ boluxi kerǝk. Bǝzi alimlar xǝⱨǝrni Yerusalem dǝp ⱪaraydu.

■ 11:8 Wǝⱨ. 7:2, 5; 18:10.

□ 11:11 «Hudadin kǝlgǝn ⱨayatliⱪ nǝpisi ikkiylǝngǝ kirdi...» — grek tilida «nǝpǝs» wǝ «roⱨ» birla sɵz bilǝn ipadilinidu.

■ 11:11 Əz. 37:5,10

□ 11:12 «ular ikkǝylǝngǝ ǝrxtin kǝlgǝn: — «Bu yaⱪⱪa qiⱪ!» degǝn yuⱪiri bir awazni anglidi» — bǝzi ⱪǝdimki kɵqürmilǝrdǝ: «Mǝn ular ikkilisi ɵzlirigǝ ǝrxtin kǝlgǝn: — «Bu yaⱪⱪa qiⱪ!» degǝn yuⱪiri bir awazni anglidim» deyilidu.

□ 11:13 «yǝttǝ ming kixi ⱨalak boldi» — grek tilida «yǝttǝ ming nam ⱨalak boldi».

■ 11:14 Wǝⱨ. 8:13; 9:12; 15:1.

■ 11:17 Wǝⱨ. 1:4, 8; 4:18; 16:5.

■ 11:19 Wǝⱨ. 15:5.

□ 12:2 «U (ayal) ⱨamilidar bolup, tolƣaⱪ yǝp tuƣux azabida dad-pǝryad kɵtürdi...» — ayal toƣruluⱪ üq pikir bar; u yaki (1) jamaǝtni; yaki (2) büwi Mǝryǝm; yaki (3) Israilni bildüridu. Bizning uning Israilni bildüridiƣanliⱪiƣa ⱪilqǝ gumanimiz yoⱪ. Ⱨǝzriti Yüsüpning Tǝwrat, «Yaritilix» 37-babta hatirilǝngǝn qüxini kɵrüng. «Ayal» jamaǝt boluxi mumkin ǝmǝs, qünki «ayal» Mǝsiⱨni tuƣidu (5-ayǝt). 12:17nimu kɵrüng.

□ 12:4 «U (ǝjdiⱨa) ⱪuyruⱪi bilǝn asmandiki yultuzlarning üqtin birini süpürüp, ularni yǝr yüzigǝ qɵrüwǝtti...» — bu wǝⱨiy bizningqǝ Xǝytanning ǝslidǝ ǝrxtǝ Hudaƣa ⱪarxi kɵtürgǝn isyanini kɵrsitidu. Bundaⱪ xǝrⱨ toƣra bolsa, pǝrixtilǝrning üqtin biri isyanƣa ⱪoxulup ⱨazirⱪi jinlar bolup qiⱪⱪan.

■ 12:5 Zǝb. 2:9; Wǝⱨ. 2:27.

■ 12:6 Wǝⱨ. 11:3.

□ 12:7 «Bax pǝrixtǝ Mikail» — bax pǝrixtǝ Mikailning Israil hǝlⱪini ⱪoƣdax üqün alaⱨidǝ mǝs’uliyiti bar («Dan.» 10:13, 21, 12:1 wǝ «Yǝⱨ.» 9ni kɵrüng).

■ 12:8 Dan. 2:35.

■ 12:9 Luⱪa 10:18; Wǝⱨ. 20:2.

■ 12:12 Zǝb. 96:11; Yǝx. 49:13; Wǝⱨ. 8:13.

□ 12:14 «bir mǝzgil, ikki mǝzgil, wǝ yerim mǝzgil» — 1260 kün, tǝhminǝn üq yerim yil. «Dan.» 7:25, 12:7ni, izaⱨatliri wǝ «Daniyal»diki «ⱪoxumqǝ sɵz»nimu kɵrüng.

■ 12:14 Wǝⱨ. 2:6.

□ 12:17 «Əysaning guwaⱨliⱪini tutⱪan pǝrzǝntliri» — yaki Əysa toƣruluⱪ guwaⱨliⱪ beridiƣanlar, yaki U Ɵzi bǝrgǝn guwaⱨliⱪni qing tutⱪanlarni kɵrsitidu. Bizningqǝ awwalⱪisi toƣra.

□ 13:1 «dengizdin on münggüzlük, yǝttǝ baxliⱪ bir diwining qiⱪiwatⱪanliⱪini kɵrdüm» — Adǝm’atimiz Hudaning obrazida bolƣandǝk (keyin gunaⱨ ⱪilƣaqⱪa bu obraz buzulƣan, ǝlwǝttǝ), andin Mǝsiⱨ Ɵzi Hudaning mukǝmmǝl obrazi, xundaⱪla yǝr yüzidiki wǝkili bolƣandǝk, bu «diwǝ» 12-babta kɵrüngǝn Xǝytanning toptoƣra (yǝttǝ baxliⱪ on münggüzlük) obrazidur. Yǝnǝ bir ⱪiziⱪ ix xuki, u kɵrünüxtǝ Mǝsiⱨgǝ ohxax «ɵlümdin tirilgǝn» bolidu (3-ayǝt). Xuning bilǝn bizdǝ ⱪilqǝ guman yoⱪki, bu diwǝ Xǝytanning yǝr yüzidiki wǝkili, yǝni Mǝsiⱨning rǝⱪibi bolƣan adǝm — dǝjjalning ɵzini kɵrsitidu.

■ 13:1 Dan. 7:20; Wǝⱨ. 17:3.

□ 13:2 «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Dan.» 7:1-8.

■ 13:4 Wǝⱨ. 18:18.

■ 13:5 Wǝⱨ. 11:2.

□ 13:6 «...Uning namiƣa wǝ Uning dǝrgaⱨiƣa... kupurluⱪ ⱪilƣili...» — yaki «... Uning namiƣa wǝ Uning turalƣu qediriƣa... kupurluⱪ ⱪilƣili...». «Uning dǝrgaⱨi» yaki ǝrxtiki turalƣusi yaki yǝr yüzidiki ibadǝthanisini kɵrsǝtkǝn bolsa kerǝk.

■ 13:7 Dan. 7:21; Wǝⱨ. 11:7.

□ 13:8 «alǝm apiridǝ bolƣandin buyan boƣuzlinip bolƣan Ⱪozining ⱨayatliⱪ dǝptirigǝ nami yezilmiƣanlar bolsa» — baxⱪa birhil tǝrjimisi: «alǝm apiridǝ bolƣandin buyan, boƣuzlanƣan Ⱪozining ⱨayatliⱪ dǝptirigǝ nami yezilmiƣanlar bolsa,...»

■ 13:8 Mis. 32:33; Fil. 4:3; Wǝⱨ. 3:5; 17:8; 20:12; 21:27.

□ 13:10 ««ⱪiliqlinidu» dǝp bekitilgǝnlǝr qoⱪum ⱪiliqlinip ɵlidu» — baxⱪa bir kɵqürmidǝ: «Kim ⱪiliqlap ɵltürsǝ, ⱪiliqlinip ɵltürülüxi muⱪǝrrǝr» degǝn sɵzlǝr tepilidu. Bu sɵz Rǝbbimizning «Mat.» 26:52dǝ degǝn sɵzlirigǝ mas kelidu.

■ 13:10 Yar. 9:6; Mat. 26:52; Wǝⱨ. 14:12.

■ 13:11 Wǝⱨ. 11:7.

■ 13:12 Wǝⱨ. 19:20.

■ 13:13 2Tes. 2:9; Wǝⱨ. 16:14.

■ 13:14 Ⱪan. 13:2; Mat. 24:24; Wǝⱨ. 16:14; 19:20.

■ 13:15 Wǝⱨ. 19:20.

■ 13:17 Wǝⱨ. 14:11.

□ 13:18 «bu rǝⱪǝm bir adǝmning rǝⱪimi bolidu» — yaki «bu rǝⱪǝm insanning rǝⱪimi bolidu». «Əⱪil-parasiti barliki kixilǝr diwining rǝⱪimini ⱨesablap baⱪsun... uning rǝⱪimi 666dur» — «diwining rǝⱪimini ⱨesablax» murǝkkǝp ix ǝmǝs. Biz «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ xu kona zamanlardiki ⱨesablax tüzümini jǝdwǝldǝ kɵrsitimiz. Bu babdiki baxⱪa bǝzi muⱨim ixlar toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 13:18 Wǝⱨ. 17:9.

□ 14:1 «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Zǝb.» 48-küy, «Ibr.» 12:18-29.

■ 14:1 Wǝⱨ. 7:4; 2Tar. 23:7

■ 14:2 Wǝⱨ. 1:15; 5:8.

■ 14:3 Wǝⱨ. 5:9.

□ 14:4 «qünki ular pak adǝmlǝrdur» — «pak adǝmlǝr» bolsa grek tilida adǝttǝ bu sɵz jinisiy munasiwǝtni ɵtküzmigǝn kixilǝrni kɵrsitidu. Muxu yǝrdǝ (1) ǝmǝliy xu mǝnidǝ (2) yaki roⱨiy jǝⱨǝttǝ kɵqmǝ mǝnidǝ (3) yaki ikki mǝnidǝ tǝng boluxi mumkin. Ayǝttin kɵrüniduki, ular ⱨǝmmisi oƣul balilar. «ular bǝdǝl bilǝn insanlar arisidin Hudaƣa wǝ Ⱪoziƣa ⱨosulning tunji mewisidǝk bolux üqün setiwelinƣan» — «ⱨosulning tunji mewisi»ning ɵz ⱪimmiti bar, ǝlwǝttǝ; Tǝwrat dǝwridǝ Israillar daim «ⱨosulning tunji mewisi» Hudaƣa (nǝzir ⱪilip) ataytti. Bu ixlar toƣruluⱪ «ⱪoxumqǝ sɵz»imiznimu kɵrüng.

■ 14:4 2Kor. 11:2.

□ 14:5 «Ular ǝyibsiz bolup, aƣzidin ⱨeq yalƣan sɵz qiⱪmaydu...» — muxu yǝrdǝ bǝzi kona kɵqürülmilǝrdǝ «qünki ular Hudaning tǝhti aldida ǝyibsiz ispatlinidu» degǝn sɵzlǝr ⱪoxulidu.

■ 14:5 Zǝf. 3:13; Əf. 5:27.

■ 14:7 Yar. 1:1; Zǝb. 33:6; 124:8; 146:6; Ros. 14:15; 17:24.

□ 14:8 «u ɵz zina-buzuⱪluⱪining sǝwdaliⱪ xarabini pütkül ǝllǝrgǝ iqküzgǝn» — «sǝwdaliⱪ» toƣruluⱪ: grek tilida «sǝwdasi» degǝn sɵz ikki bisliⱪ sɵz bolup, yǝnǝ «ƣǝzǝp» degǝn mǝnisimu bar; xübⱨisizki, muxu yǝrdǝ buning ikkinqi mǝnidǝ kǝlgǝn; Babilning xarabini iqkǝnlǝr Hudaning ⱪattiⱪ ƣǝzipigǝ uqraydu.

■ 14:8 Yǝx. 21:9; Yǝr. 51:8; Wǝⱨ. 16:19; 17:5; 18:2,10,21.

■ 14:10 Wǝⱨ. 16:19; 18:6; 19:20.

■ 14:11 Wǝⱨ. 19:3.

■ 14:12 Wǝⱨ. 13:10.

□ 14:13 «durus, dǝydu Roⱨ» — «Roⱨ» bolsa Muⱪǝddǝs Roⱨ. «ⱪilƣan ǝmǝlliri ularƣa ǝgixip kelidu» — demǝk, ǝmǝllirining in’ami bexiƣa qüxidu.

□ 14:14 «Insan’oƣliƣa ohxaydiƣan birsi» — bizningqǝ, bu zat Mǝsiⱨ boluxi kerǝk. Qünki «Yo.» 3:11-14dǝ «orma oriƣuqi»ning Hudaning Ɵzi ikǝnliki kɵrünidu.

■ 14:14 Əz. 1:26; Dan. 7:13; Wǝⱨ. 1:13.

□ 14:15 «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Yo.» 3:11-14.

■ 14:15 Yo. 3:13; Mat. 13:39.

□ 14:18 «otni baxⱪuridiƣan yǝnǝ bir pǝrixtǝ» — bǝlkim ǝrxtiki ibadǝthanining ⱪurbangaⱨidiki otⱪa mǝs’ul bolƣan pǝrixtǝ. «yǝr yüzidiki üzüm teli...» — yaki «yǝr yüzidiki üzümzar...».

□ 14:19 «yǝrdiki üzüm teli» — yaki «yǝrdiki üzümzar».

■ 14:19 Wǝⱨ. 19:15.

□ 14:20 «xǝⱨǝrning sirtidiki xarab kɵlqikidiki üzümlǝr dǝssilip,...» — «xǝⱨǝr» muxu yǝrdǝ bǝlkim Yerusalemni kɵrsitidu. «üq yüz qaⱪirim» — grek tilida «bir ming altǝ yüz stadiyon». Bir stadiyon 185 metr, 1600 stadiyon 290 kilometr. «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Yǝx.» 63:1-6, «Wǝⱨ.» 13:19.

■ 14:20 Yǝx. 63:3.

■ 15:1 Wǝⱨ. 11:14.

■ 15:2 Wǝⱨ. 4:6; Mik. 7:18.

■ 15:3 Zǝb. 111:2; 139:14; 145:17.

□ 15:4 «Qünki ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilƣanliring axkarǝ boldi» — «ⱨǝⱪⱪaniy ⱪilƣanliring» yaki «qünki ⱨǝⱪⱪaniy ⱨɵkümliring axkarǝ boldi». «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Yǝr.» 7:10, «Zǝb.» 86:9-10.

■ 15:4 Yǝr. 10:7.

□ 15:5 «ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ qediri» — Tǝwrat dǝwridǝ ibadǝt qediri «ǝⱨdǝ sanduⱪi» ⱨǝm uning iqidiki «on pǝrman»ning makani bolƣanidi. Bu «on pǝrman» Hudaning harakteri wǝ pǝzilǝtlirini kɵrsitidiƣan bolƣaq, qedir bǝzidǝ «ⱨɵküm-guwaⱨliⱪ qediri» yaki «ǝⱨdǝ-guwaⱨliⱪ qediri» dǝp atalƣanidi. Ərxtiki «muⱪǝddǝs qedir» uningƣa ohxaxla Hudaning tǝbiiti toƣruluⱪ alaⱨidǝ guwaⱨliⱪ bǝrsǝ kerǝk.

■ 15:5 Wǝⱨ. 11:19.

■ 15:6 Wǝⱨ. 1:13.

□ 15:8 «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Mis.» 40:34-36, «1Pad.» 8:11-12.

■ 15:8 Mis. 40:34; 1Pad. 8:10; Yǝx. 6:4.

■ 16:2 Mis. 9:9,10,11; Wǝⱨ. 13:14, 16,17.

■ 16:3 Mis. 7:20.

■ 16:5 Wǝⱨ. 1:4, 8; 4:8; 11:17.

■ 16:6 Mat. 23:34.

■ 16:7 Wǝⱨ. 15:3.

□ 16:8 «buning bilǝn ⱪuyaxⱪa insanlarni ot bilǝn ɵrtigili ⱪudrǝt berildi» — «ot bilǝn» — demǝk, ottǝk ⱪiziⱪliⱪi bilǝn. 9-ayǝtni kɵrüng.

■ 16:9 Wǝⱨ. 16:11,21.

□ 16:12 «künqiⱪixtin kelidiƣan padixaⱨlarning yolini ⱨazirlaxⱪa dǝryaning süyi ⱪuridi» — «künqiⱪixtin kelidiƣan padixaⱨlar» — Ⱨarmageddonda bolƣan jǝnggǝ ⱪatnixixⱪa kelidiƣan padixaⱨlar (16-ayǝtni kɵrüng). «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Yǝr.» 10:46, 36:51, «Wǝⱨ.» 14:9.

□ 16:13 «sahta pǝyƣǝmbǝr» — ⱪozining ⱪiyapitidǝ bolƣan diwǝ (13:11-17).

■ 16:14 2Tes. 2:9; Wǝⱨ. 13:13; 17:14; 19:19,20; 20:8.

□ 16:15 «mana, Mǝn oƣridǝk kelimǝn!» — «oƣrining kelixi» bǝlkim kütülmigǝn waⱪitta, tuyuⱪsiz kelixini kɵrsǝtsǝ kerǝk. «mana, Mǝn oƣridǝk kelimǝn! Yalingaq mangmasliⱪ, nomusi kɵrünmǝsliki üqün, kiyimlirini qing saⱪlap, sǝgǝk turƣanlar bǝhtliktur!» — muxu sɵzlǝrni degüqi Mǝsiⱨ Ɵzi. «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Yo.» 3:14, «Ⱨox.» 1:5, 11.

■ 16:15 Mat. 24:43; Luⱪa 12:39; 1Tes. 5:2; 2Pet. 3:10; Wǝⱨ. 3:3,18.

□ 16:16 «Əmdi napak roⱨlar padixaⱨlarni... jǝm ⱪildi» — grek tilida «Ular ularni... jǝm ⱪildi». «Ⱨarmageddon» — «Mǝgiddo teƣi» degǝn mǝnidǝ. Ibraniy tilida toptoƣra «Ⱨar-Mǝgiddo» deyilidu.

■ 16:17 Wǝⱨ. 21:6.

■ 16:18 Wǝⱨ. 4:5; 8:5.

□ 16:19 «Katta xǝⱨǝr üqkǝ bɵlündi» — «Katta xǝⱨǝr» Babildur (14:8, 18:10 ⱪatarliⱪlarni kɵrüng).

■ 16:19 Yǝr. 25:15; Wǝⱨ. 14:8,10; 18:5.

□ 16:21 «Insanlarning üstigǝ ⱨǝrbir danisi bir talant eƣirliⱪta kelidiƣan mɵldür asmandin yaƣdi» — «bir talant» 45 kilo.

■ 16:21 Wǝⱨ. 11:19; 16:9,11.

□ 17:3 «Xuning bilǝn u pǝrixtǝ meni Roⱨning ilkidiki ⱨalǝttǝbir qɵlgǝ elip bardi» — muxu jümlidiki «Roⱨ» yaki ɵz roⱨini yaki Muⱪǝddǝs Roⱨnimu kɵrsitixi kerǝk.

■ 17:3 Wǝⱨ. 13:1; 17:8.

■ 17:4 Wǝⱨ. 18:16.

□ 17:5 «Pexanisigǝ bir sir — «Katta Babil, paⱨixilǝrning wǝ dunyadiki pütkül yirginqlik nomussizliⱪlarning anisi» degǝn nam pütüklük idi» — «sir» bolsa Injilda ǝslidǝ yoxurun, Huda Ɵz bǝndilrigǝ axkarǝ ⱪilƣan bir ajayib ⱨǝⱪiⱪǝtni kɵrsitidu.

■ 17:5 2Tes. 2:7.

□ 17:6 «Əysaƣa guwaⱨliⱪ bǝrgüqilǝr» — yaki «Əysaning guwaⱨqiliri». Birinqi ǝsirning ahirⱪi yilliridin tartip «guwaⱨqi» degǝn sɵz «Hudaning yolida ⱪurban bolƣuqi» degǝn mǝninimu bildürǝtti. Sǝwǝbi, nurƣunliƣan etiⱪadqilar guwaⱨliⱪ berix yolida ɵlümgǝ mǝⱨkum ⱪilinatti.

■ 17:6 Wǝⱨ. 18:24.

□ 17:8 «Sǝn kɵrgǝn diwǝ bir zamanlarda bar idi, ⱨazir yoⱪ; uzun ɵtmǝy tegi yoⱪ ⱨangdin qiⱪip, ⱨalakǝtkǝ ⱪarap mangidu... u bir zamanlarda bar idi, ⱨazir yoⱪ, lekin yǝnǝ pǝyda bolidu» — bu sirliⱪ ayǝt, xundaⱪla bu babta bexarǝt ⱪilinƣan baxⱪa ixlar üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz.

■ 17:8 Mis. 32:32; Fil. 4:3; Wǝⱨ. 13:8.

■ 17:9 Wǝⱨ. 13:1,18.

□ 17:11 «burun bar bolƣan, ǝmdi ⱨazir yoⱪ bolƣan diwining ɵzi sǝkkizinqi padixaⱨdur, xundaⱪla u ⱨǝm yǝttisidin biri bolup ⱨalakǝtkǝ ⱪarap mangidu» — biz bu sirliⱪ ayǝt üstidǝ «ⱪoxumqǝ sɵz»imizdǝ tohtilimiz, ǝlwǝttǝ.

□ 17:12 «Sǝn kɵrgǝn on münggüz on padixaⱨdur. Ularning padixaⱨliⱪliri tehi yoⱪ, ǝmdi ularƣa diwǝ bilǝn billǝ bir saǝtlik padixaⱨliⱪ ⱨoⱪuⱪi berilidu» — «Dan.» 2:39-43, 7:23-26ni kɵrüng.

■ 17:12 Dan. 7:20; Wǝⱨ. 13:1.

■ 17:14 1Tim. 6:15; Wǝⱨ. 16:14; 19:16.

□ 17:15 «ɵzara toplaxⱪan nurƣun kixilǝr...» — muxu ibarǝ bolsa bǝlkim ahirⱪi zamanlarda (1) nurƣun kixilǝr igǝ-qaⱪisiz sǝrsan yüridiƣanliⱪi; yaki (2) nurƣun kixilǝr ɵz dɵliti iqidǝ bir-birigǝ uyuxup siyasiy mǝⱪsǝttǝ guruⱨlaxⱪanliⱪini kɵrsitixi mumkin.

■ 17:15 Yǝx. 8:7.

■ 17:16 Wǝⱨ. 18:8.

□ 17:18 «... yǝr yüzidiki padixaⱨlar üstidin ⱨɵkümranliⱪ ⱪilidiƣan katta xǝⱨǝr..» — «katta xǝⱨǝr» — oⱪurmǝnlǝrning esidǝ boluxi kerǝkki, u Babilni kɵrsitidu (1-ayǝt).

■ 17:18 Wǝⱨ. 16:19.

□ 18:2 «Ⱨǝrbir mǝkruⱨ wǝ yirginqlik ⱪuxlarning solaⱪ-qanggisi boldi..» — bǝzi ⱪǝdimki kɵqürmilǝrdǝ bu sɵzlǝrdin keyin: «wǝ ⱨǝrbir ⱨaram wǝ yirginqlik ⱨaywanning solaⱪ-uwisi boldi» — degǝn sɵzlǝr ⱪoxulidu. «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Yǝx.» 13:19-22, 14:22-23, 21:9, «Yǝr.» 50:34-40, 51:36-37.

■ 18:2 Yǝx. 13:21; 21:9; 34:11,14; Yǝr. 50:39; 51:8; Wǝⱨ. 14:8.

■ 18:3 Wǝⱨ. 14:8; 17:2.

□ 18:4 «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Yǝx.» 52:11, «Yǝr.» 50:8, 51:6-8, 45 ⱪatarliⱪlar.

■ 18:4 Yar. 19:12; Yǝx. 48:20; 52:11; Yǝr. 51:6,45; 2Kor. 6:17.

□ 18:5 «munasiwǝtlik ayǝt» — «Zǝb.» 36:5.

■ 18:5 Wǝⱨ. 16:19.

■ 18:6 Wǝⱨ. 14:10.

□ 18:7 «munasiwǝtlik ayǝt» — «Yǝx.» 47:8.

■ 18:7 Yǝx. 47:8.

■ 18:8 2Tes. 2:8; Wǝⱨ. 17:16.

■ 18:9 Wǝⱨ. 17:2; 18:3,18.

■ 18:10 Yǝx. 21:9; Yǝr. 51:1; Wǝⱨ. 14:8.

□ 18:12 «toⱪ ⱪizil rǝnglik gǝzmal» — yaki «toⱪ ⱪizil boyaⱪ».

□ 18:13 «insanlarning tǝnliri wǝ janliri degǝn malliri» — «insanlarning tǝnliri wǝ janliri» degǝn ibarǝ bǝlkim ⱪullarning ⱨalitini yaki bu baylarning mal-mülkining kɵp kixilǝrning janlirining bǝdiligǝ kǝlgǝnlikini kɵrsitiximu mumkin. Ⱪulluⱪ adǝmlǝrning tǝnlirini ⱨalak ⱪilipla ⱪalmay, bǝlki ularning jan-ⱨayatining ⱨǝrⱪandaⱪ ǝⱨmiyitidin mǝⱨrum ⱪilidu, ǝlwǝttǝ.

■ 18:13 Əz. 27:13.

□ 18:14 «jening mǝstanǝ bolƣan esil mewilǝr sǝndin kǝtti» — «esil (pixⱪan) mewilǝr» muxu yǝrdǝ bǝlkim kɵqmǝ mǝnidǝ bolup, ⱨǝrhil esil nǝrsilǝrni bildüridu.

■ 18:16 Wǝⱨ. 17:4.

■ 18:18 Yǝx. 34:10; Wǝⱨ. 13:4; 18:9.

■ 18:20 Wǝⱨ. 19:2.

□ 18:21 «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Mis.» 5:15, «Yǝr.» 51:-63-64.

■ 18:21 Yǝr. 51:64.

□ 18:22 «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Yǝx.» 24:8-9, «Yǝr.» 7:34, 16:9-10, 25:10, «Əz.» 26:13.

■ 18:22 Yǝr. 25:10; Əz. 26:13.

■ 18:23 Yǝr. 7:34; 16:9; 25:10.

■ 18:24 Wǝⱨ. 17:6.

□ 19:1 «Ⱨǝmdusana» — grek til wǝ ibraniy tilida «Halleluyaⱨ!» degǝn sɵz bilǝn ipadilinidu. Mǝnisi ««Yaⱨ»ⱪa mǝdⱨiyǝ bolƣay!». Oⱪurmǝnlǝrning esidǝ barki, «Yaⱨ» «Yaⱨwǝⱨ» (Pǝrwǝrdigar)ning ⱪisⱪartilƣan xǝklidur.

□ 19:2 «Ɵz ⱪul-hizmǝtkarlirining ⱪenining intiⱪamini uningdin aldi» — grek tilida «Ɵz ⱪul-hizmǝtkarlirining ⱪenining intiⱪamini uning ⱪolidin aldi». «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Zǝb.» 19:9, «Ⱪan.» 32:43.

■ 19:2 Ⱪan. 32:43; Wǝⱨ. 15:3; 16:7; 18:20.

□ 19:3 «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Yǝx.» 34:10.

■ 19:3 Yǝx. 34:10; Wǝⱨ. 14:11; 18:18.

■ 19:6 Wǝⱨ. 11:17.

■ 19:7 Mat. 22:2; Luⱪa 14:16.

□ 19:9 «Andin, pǝrixtǝ manga...dedi» — grek tilida «Andin, u manga...dedi» deyilidu. Sɵzligüqi qoⱪum pǝrixtǝ bolidu; 10-ayǝtni kɵrüng.

■ 19:9 Wǝⱨ. 21:5.

□ 19:10 «Əysaƣa guwaⱨliⱪ bǝrgüqi ⱪerindaxliring...» — grek tilida «Əysaning guwaⱨliⱪini tutⱪanǝ ⱪerindaxliring...». «wǝⱨiy-bexarǝtning roⱨ-maⱨiyiti bolsa Əysa ⱨǝⱪⱪidǝ guwaⱨliⱪ berixtur» — bu, intayin muⱨim bir prinsiptur. Demǝk, pütkül Tǝwrat-Injildiki wǝⱨiy-bexarǝtlǝr wǝ Hudaning gaⱨi waⱪitlarda ulardin baxⱪa jamaǝtlǝrdǝ yürgüzgǝn wǝⱨiy-bexarǝtlǝrning meƣizi wǝ jǝwⱨiri bolsa «Əysa ⱨǝⱪⱪidǝ guwaⱨliⱪ (berix)»tur. Mǝlum bir «wǝⱨiy-bexarǝt»tǝ xundaⱪ amil yaki nǝtijǝ bolmisa, uning ⱨǝⱪiⱪiy bir «wǝⱨiy-bexarǝt» ikǝnlikidin gumanlinixiƣa toƣra kelidu.

■ 19:10 Ros. 10:26; 14:14; Wǝⱨ. 22:9.

■ 19:11 Wǝⱨ. 6:2.

■ 19:12 Wǝⱨ. 1:14.

■ 19:13 Yǝx. 63:1; Yⱨ. 1:1.

■ 19:14 Mat. 28:3; Wǝⱨ. 4:4; 7:9.

□ 19:15 «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Yǝx.» 63-bab.

■ 19:15 Zǝb. 2:9; Yǝx. 63:3; Wǝⱨ. 2:16,27; 14:19,20; 19:21.

■ 19:16 1Tim. 6:15; Wǝⱨ. 17:14.

■ 19:17 Yǝr. 12:9; Əz. 39:17.

□ 19:18 «palwanlarning..» — yaki «ⱪudrǝtliklǝrning...».

■ 19:20 Ⱪan. 13:2; Dan. 7:11; Mat. 24:24; Wǝⱨ. 13:12,13,15,16; 16:14; 20:10.

■ 20:1 Wǝⱨ. 1:18.

■ 20:2 2Pet. 2:4; Wǝⱨ. 12:9.

■ 20:3 Wǝⱨ. 16:14,16; 20:8.

□ 20:4 «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Zǝb.» 149:4-9, «1Kor.» 6:2-3.

■ 20:4 Wǝⱨ. 6:9,11; 13:12,15,16.

■ 20:6 Yǝx. 61:6; 1Pet. 2:9; Wǝⱨ. 1:6; 5:10.

□ 20:8 «... yǝr yüzining tɵt bulungidiki ǝllǝrni, yǝni Gog wǝ Magogni azdurux wǝ ularni jǝng ⱪilixⱪa bir yǝrgǝ toplaxⱪa qiⱪidu» — «Gog wǝ Magog» toƣruluⱪ: Gog bǝlkim «Magog»ning bexi boluxi mumkin («Əz.» 38:2-3ni kɵrüng). Xubⱨisizki, uyƣur tilidiki «yǝjüj-mǝjüj» degǝn isim ibraniy tilidiki bu isimlardin qiⱪⱪanidi; lekin «Gog wǝ Magog» yalmawuzdǝk birhil mǝhluⱪ ǝmǝs, bǝlki türlük ǝllǝrni kɵrsitidu. «Əz.» 38:1-39:29dǝ, Hudaning «Gog wǝ Magog» bilǝn bolƣan uruxi bexarǝt ⱪilinƣan. Biraⱪ bizningqǝ u urux «dǝⱨxǝtlik azab-oⱪubǝt» bilǝn baƣliⱪ bolidu; ming yilning ahirida bolidiƣan, muxu ayǝtlǝrdǝ ayan ⱪilinƣan «ahirⱪi urux» uningƣa ohxaydiƣan boluxi mumkin bolsimu, u ǝmǝs.

■ 20:8 Əz. 38:2; 39:1; Wǝⱨ. 16:14.

□ 20:9 «Ular yǝr yüzidiki kǝng tüzlǝnglikkǝ qiⱪip...» — yaki «ular zemin (demǝk Ⱪanaan, Pǝlǝstin)diki kǝng tüzlǝnglikkǝ qiⱪip...» yaki «ular pütün yǝr yüzini kezip...».

■ 20:10 Dan. 7:11; Wǝⱨ. 14:10; 19:20.

■ 20:12 Mis. 32:32; Zǝb. 62:12; 69:28; Yǝr. 17:10; 32:19; Mat. 16:27; Rim. 2:6; 14:12; 2Kor. 5:10; Gal. 6:5; Fil. 4:3; Wǝⱨ. 2:23; 3:5.

■ 21:1 Yǝx. 65:17; 66:22; 2Pet. 3:13.

■ 21:2 Wǝⱨ. 3:12; 21:10.

□ 21:3 «Ərxtin yuⱪiri kɵtürülgǝn bir awaz» — bǝzi kona kɵqürülmilǝrdǝ: «tǝhttin yuⱪiri kɵtürülgǝn bir awaz» deyilidu. «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Yǝx.» 7:14, «Yǝr.» 24:7, 31:33, «Zǝk.» 8:8.

■ 21:3 Əz. 43:7.

□ 21:4 «munasiwǝtlik ayǝt» — «Yǝx.» 25:8.

■ 21:4 Yǝx. 25:8; Wǝⱨ. 7:17.

■ 21:5 Yǝx. 43:19; 2Kor. 5:17; Wǝⱨ. 4:2; 19:9; 20:11.

□ 21:6 «Mǝn «Alfa» wǝ «Omega»durmǝn» — grek tilida «Alfa» birinqi ⱨǝrp, «Omega» ahirⱪi ⱨǝrptur — demǝk, Huda bax wǝ ahirdur.

■ 21:6 Yǝx. 41:4; 44:6; 55:1; Wǝⱨ. 1:8; 16:17; 22:13.

■ 21:7 Zǝk. 8:8; Ibr. 8:10.

■ 21:8 Wǝⱨ. 20:14,15; 22:15.

■ 21:9 Wǝⱨ. 15:6, 7.

□ 21:10 «Andin u meni Roⱨning ilkidǝ bolƣan ⱨalda yoƣan wǝ egiz bir taƣⱪa elip ⱪoydi» — «Roⱨ» muxu yǝrdǝ Hudaning Muⱪǝddǝs Roⱨini kɵrsitidu.

■ 21:10 Ibr. 12:22; Wǝⱨ. 1:10; 21:2.

□ 21:14 «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Əz.» 48:31-34.

■ 21:14 Əf. 2:20.

■ 21:15 Əz. 40:3; Zǝk. 1:18.

□ 21:16 «on ikki ming stadiyon» — bir stadiyon 185 metr bolup, bu 2200 kilometrdur.

□ 21:17 «sepilning ⱪelinliⱪi insanlarning ɵlqǝm birliki boyiqǝ, yǝni xu pǝrixtining ɵlqimi boyiqǝ bir yüz ⱪiriⱪ tɵt jǝynǝk kǝldi» — «jǝynǝk» bolsa (yaki «gǝz») jǝynǝktin ⱪolining uqiƣiqǝ bolƣan ariliⱪ, yǝni yerim metr; demǝk, sepilning ⱪelinliⱪi 65 metrqǝ idi.

□ 21:20 «ⱪizil ⱨeⱪiⱪ» — yaki «sardoniks». «ⱪizil ⱪaxtax» — yaki «sardius», yaki «parⱪiraⱪ ⱪizil ⱪaxtexi». «seriⱪ kwarts» — yaki «hrizolit», «peridot». «sus yexil yaⱪut» — yaki «beril». «topaz» — «topaz» bolsa seriⱪ rǝnglik bir yaⱪut. «yexil kwarts» — yaki «hrizopras». «piroza» — yaki «ametist».

■ 21:23 Yǝx. 60:19; Zǝk. 14:7.

□ 21:24 «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Yǝx.» 60:19-20, «Zǝk.» 8:22.

■ 21:24 Yǝx. 60:3.

■ 21:25 Yǝx. 60:11; Wǝⱨ. 22:5.

□ 21:26 «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Yǝx.» 60:5-7, «Ⱨag.» 2:7.

■ 21:27 Mis. 32:32; Zǝb. 69:28; Fil. 4:3; Wǝⱨ. 3:5; 20:12.

□ 22:1 «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Zǝb.» 36:38, 46:4, «Əz.» 47:1-9, «Zǝk.» 14:8.

■ 22:1 Əz. 47:1; Zǝk. 14:8.

□ 22:2 «on ikki hil mewǝ beridiƣan, ⱨǝr ayda mewilǝydiƣan ⱨayatliⱪ dǝrihi» — yaki «on ikki ⱪetim mewigǝ kiridiƣan, ⱨǝr ayda mewilǝydiƣan ⱨayatliⱪ dǝrihi».

■ 22:2 Wǝⱨ. 2:7.

■ 22:4 Wǝⱨ. 3:12.

■ 22:5 Yǝx. 60:19; Zǝk. 14:7; Wǝⱨ. 21:23.

□ 22:6 «yeⱪin kǝlgüsidǝ yüz berixi muⱪǝrrǝr bolƣan ixlar» — yaki «tuyuⱪsiz yüz berixi muⱪǝrrǝr bolƣan ixlar». «bu sɵzlǝr ⱨǝⱪiⱪiy wǝ ixǝnqliktur» — bu sɵzlǝr 19:9 wǝ 21:5dimu tepilidu, xu yǝrdǝ aldinⱪi ixlarni (21:1-5) tǝstiⱪlax üqün eytilƣan. Əmma muxu yǝrdǝ, xübⱨisizki, pütkül kitabning mǝzmunini yaki ⱨǝttǝ yaki pütkül Injilning mǝzmunini yaki pütkül Tǝwrat-Injilning mǝzmunini kɵrsitiximu mumkin. «pǝyƣǝmbǝrlǝrning roⱨlirining Rǝb Hudasi» — muxu yǝrdǝ Rǝb Əysani kɵrsǝtsǝ kerǝk (1:1ni kɵrüng).

■ 22:6 Wǝⱨ. 1:1; 19:9; 21:5.

□ 22:7 «Mana, pat yeⱪinda kelimǝn! Bu kitabtiki bexarǝtning sɵzlirini tutⱪuqi kixi bǝhtliktur!» — bu sɵzlǝr Rǝb Əysaning, ǝlwǝttǝ.

■ 22:7 Wǝⱨ. 1:3.

■ 22:9 Ros. 10:26; 14:14; Wǝⱨ. 19:10.

□ 22:10 «Bu kitabtiki bexarǝtning sɵzlirini peqǝtlimǝ» — mǝnisi bǝlkim, oⱪurmǝnlǝrgǝ oquⱪ bolsun, mǝhpiy bolmisun.

■ 22:10 Dan. 8:26; 12:4; Wǝⱨ. 1:3.

□ 22:12 «munasiwǝtlik ayǝtlǝr» — «Yǝx.» 40:10, 62:11.

■ 22:12 Zǝb. 62:12; Yǝr. 17:10; 32:19; Mat. 16:27; Rim. 2:6; 14:12; 1Kor. 3:8; 2Kor. 5:10; Gal. 6:5; Wǝⱨ. 2:23.

□ 22:13 «Mǝn «Alfa» wǝ «Omega»...» — grek tilida «alfa» birinqi ⱨǝrp, «omega» ahirⱪi ⱨǝrptur. Demǝk, Əysa Mǝsiⱨ bax wǝ ahirdur.

■ 22:13 Yǝx. 41:4; 44:6; 48:12; Wǝⱨ. 1:8; 21:6.

■ 22:15 1Kor. 6:10; Əf. 5:5; Kol. 3:5, 6.

■ 22:16 Yǝx. 11:10; Rim. 15:12; 2Pet. 1:19; Wǝⱨ. 1:1; 5:5.

□ 22:17 «Roⱨ wǝ toyi bolidiƣan ⱪiz: «Kǝl!» dǝydu» — «Roⱨ» — Muⱪǝddǝs Roⱨtur. «Toy bolidiƣan ⱪiz» dǝgǝnlik jamaǝtni kɵrsitidu. 19-bab 7-, 8-ayǝtlǝrgǝ ⱪaralsun.

■ 22:17 Yǝx. 55:1; Yⱨ. 7:37.

□ 22:18 «Mǝnki bu kitabtiki bexarǝtning sɵzlirini angliƣanlarƣa guwaⱨliⱪ berip agaⱨlandurimǝnki» — «Mǝnki» degǝn sɵz bǝzi alimlar, 18-19-ayǝttiki sɵzlǝrni rosul Yuⱨannaningki dǝp ⱪaraydu. Biraⱪ Yuⱨanna ɵzini biwasitǝ kɵrsǝtmigǝqkǝ (1:9ni kɵrüng), xundaⱪla 20-ayǝttǝ Rǝb Ɵzi eniⱪ kɵrsitilgǝqkǝ biz sɵzlǝrni Rǝbningki, degǝn pikirgǝ mayilmiz.

■ 22:19 Ⱪan. 4:2; 12:32; Pǝnd. 30:6; Wǝⱨ. 13:8; 17:8.